You are on page 1of 121

HISTORYCZNE

BITWY

TOMASZ MALARSKI

WATERLOO 1815 scan - zawisza

Dom Wydawniczy Bellona Warszawa 2003

WSTP
Dzieje panowania cesarza Napoleona wzbudzay zawsze zainteresowanie historykw, a take wszystkich tych, ktrzy nie badaj historii zawodowo, ale traktuj j jako rozrywk umysow, pozwalajc atwiej zrozumie problemy wsp czesnego wiata. Napoleon zawsze kusi tajemniczoci i wiel koci swoich czynw. Budujc potg Francji cesarz wprowadzi wiele zmian w systemie rzdzenia, w prawodawstwie i wojskowoci. Rewolucyjna armia francuska, le uzbrojona i jeszcze gorzej wyszkolona, zmienia si pod jego rk w sprawn, szybk i wielce skuteczn machin wojenn, ktrej nie potrafiy sprosta wczesne potgi europejskie. Koncepcje strategiczne wodza wprowadzane byy w ycie przez zdolnych sztabowcw i docieray do najdalej wysunitych oddziaw armii. Cesarz by twrc oryginalnego systemu prowadzenia wojny. Stara si unika schematw. Potrafi organizowa w sposb pomysowy szyk swoich wojsk, grupujc du liczb armat na jednym, wybranym kierunku, lub stosowa nagy manewr, ktry odbiera nieprzyjacielowi szans na zwycistwo. Cesarz dy zawsze do rozstrzygajcej bitwy, w ktrej za gwny cel stawia sobie zniszczenie siy ywej przeciwnika. Napoleon uczy marszakw szybkiego dziaania i da bezwzgldnie

6 dokadnego wykonywania rozkazw. Byo wrd nich wielu zdolnych i dzielnych ludzi, takich jak Davout, Lannes czy bliski nam Poniatowski; znajdowali si jednak i tacy, ktrzy nie mogli sprosta stawianym zadaniom. Razem z zaszczytami opromienieni saw napoleoscy dowdcy otrzymywali dworsk ogad i nabierali cech zwykych dworakw. Tylko nieliczni nie przestali by onierzami. Z biegiem lat Napoleon spotyka jednak coraz trudniejszych i lepiej przygotowanych przeciwnikw. Ju w 1809 r. nie szczliwa bitwa pod Essling podwaya mit o niezwycionoci cesarza, ale Wagram byo znw przykadem wysokiego kunsztu dowodzenia. Potem jednak przyszed rok 1812, ktry przynis klsk i zagad Wielkiej Armii. W latach nastpnych przeplatay si zwycistwa i coraz czstsze poraki, ktre doprowadziy cesarza pod mury Parya, gdzie nastpia klska ostateczna. Potem bya Elba. Jeszcze raz w czerwcu 1815 r. cesarz prbowa walczy z ca wrog mu Europ, lecz nie by to ju ten sam szczupy, energiczny genera z roku 1796. Napoleon stu dni to czowiek zmczony, ktry oprcz goryczy przegranej pozna smak zdrady i niewdzicznoci. Cesarz nie panowa ju tak dobrze nad sytuacj, jak to byo w latach poprzednich. Nie potrafi przeciwdziaa bezsensownym dziaaniom Neya ani gnunoci Grouchy'ego, ktry pokaza, co moe wynikn ze lepego wykonywania rozkazw. Napoleon do koca ycia myla zapewne o wypadkach tego fatalnego czerwcowego dnia. Spojrzyjcie na Waterloo", zwraca si do swego otoczenia na Wyspie w. Heleny, powinienem by zwyciy, jak sto przeciw jednemu; wszys tkie trafy bitwy byy za nami. Trzeba byo, aby Ney, waleczny z walecznych, da si zatrzyma z 42 000 Francuzw, przez dzie cay, kilku tysicom ludzi. Gdyby nie ta nie wyjaniona bezwadno, armia angielska byaby nagle zaskoczon i znisz-

7
czonbez wystrzau. Potrzeba byo take, aby Grouchy, majc przeszo 40 000 ludzi, pozwoli wymkn si Biilowowi i Blucherowi, a nareszcie, aby deszcz ulewny do tego stopnia rozboci ziemi, i mi niepodobna byo atakowa o wicie"*. Czy byo jednak tak, jak ocenia cesarz, czy moe w gr wchodziy inne czynniki? Na to pytanie prbowao odpowie dzie wielu historykw wojskowoci. Oprcz wnikliwych prac badawczych omawiajcych kampani belgijsk, wydano wiele ksiek popularnonaukowych, cennych zwaszcza ze wzgldu na bogaty materia ikonograficzny. Najwicej tego typu prac ukazao si oczywicie w Anglii, ojczynie ksicia Wellingtona, pogromcy Napoleona spod Waterloo. Do dzi wznawia si tam pamitniki i zbiory listw angielskich onierzy z Belgii. Niestety, w Polsce kampania 1815 roku nie spotkaa si z wikszym zainteresowaniem historykw wojskowoci ani w przeszoci, ani obecnie. To prawda, e kampania ta nie miaa ju dla nas wikszego znaczenia, ale bya mimo to dla wielu Polakw ostatni iskierk nadziei na powrt Wielkiego Cesarza. Warto wic obok wielkich i zwyciskich bitew Napoleona przedstawi i przebieg tej ostatniej, ktra na rwni z innymi stworzya jego legend. Celem tej pracy jest jedynie prba rekonstrukcji wydarze, z podkreleniem momentw wanych i przeomowych, ktre wpyny decydujco na wynik kocowy. Badajc przebieg ostatniej kampanii Cesarza Napoleona korzystaem z rady i pomocy mojego nauczyciela profesora Andrzeja Zahorskiego, bez ktrego wsparcia i yczliwej zachty ksika o bitwie pod Waterloo nie powstaaby nigdy. Profesor by czowiekiem o ogromnej wiedzy i kulturze, ktry potrafi zarazi swoj pasj wielu studentw bdcych uczestnikami jego zaj, wykadw i seminariw.
Ch. T. de M o n t h o l o n , Historia niewoli Napoleona na Wyspie Switej Heleny, Warszawa 1846, s. 111.

8 Zawsze dowcipny, byskotliwy mwi i pisa piknym polskim jzykiem, ktry trudno byo naladowa, a ktry tak przyjemnie brzmia na wykadach. Jego talent pisarski majcy rdo w starej szkole historykw polskich powoduje, e do dzi jego prace naukowe s czytelne i zrozumiae dla wszystkich, ktrzy interesuj si histori. Jego mier 15 grudnia 1992 r. bya bolesn strat dla nauki polskiej, ale take strat dla kadego, kto go zna. Dzikujemy Panie Profesorze

POWRT ORA

Abdykacja Napoleona i uwizienie go na Elbie pozwalao przypuszcza, e dla Europy nasta okres trwaego pokoju. Z wielk ulg przyjto wie o upadku cesarza w koach rzdowych Londynu, Wiednia, Berlina i Petersburga. Dyplomaci zwyciskich mocarstw rozpoczli przygotowania do wielostron nych negocjacji. Ju jednak nazajutrz po upadku Parya okazao si, e zwycizcy nie s zgodni w swoich pogldach co do przyszoci Europy. Nikt nie kwestionowa zasady legitymizmu, ktra zapewniaa powrt starych, przepdzonych przez Napoleo na dynastii, przekrelajc jednoczenie wszystkie zdobycze rewolucji francuskiej. Sprzymierzeni zwracali monarchom ich korony w imi Boga, ale czsto wbrew woli ludu. Inne jednak byy w poszczeglnych stolicach koncepcje dotyczce ukadu si w ponapoleoskiej Europie. Car Alek sander, ktry wprowadzi swoje puki do stolicy Francji, widzia siebie w roli ma opatrznociowego caej Europy. Ten samowadca wystpi teraz w stroju wielkiego liberaa i udawa, e jego celem jest ustanowienie wszdzie sprawied liwej konstytucyjnej wadzy. Wanie pod naciskiem cara Ludwik XVIII zapowiedzia wprowadzenie rzdw konstytucyjnych, co byo gorzk piguk dla samego krla, jak i dla caej zwizanej z nim arystokracji.

10 Aleksandrowi udao si take zjedna zrozpaczonych klsk Napoleona Polakw, ktrym obieca przywrcenie wasnego silnego pastwa. Nie przeszkadzao mu to w tym samym czasie zbaamuci Prusakw, ktrym przyrzek nabytki tery torialne wykrojone z ziem byego Ksistwa Warszawskiego, a take ca Saksoni. Natomiast Austria, wedug planw wadz petersburskich, miaa skierowa swoj ekspansj na poudnie, w stron Woch, ktre car przekazywa wspaniao mylnie swemu drogiemu bratu" Franciszkowi I. Rzeczywistym celem wszystkich planw Aleksandra bya hegemonia Rosji w Europie. Taka postawa rosyjskiego sojusznika zaniepokoia naj pierw Angli, widzc bezpieczestwo Europy w trwaej rwnowadze si, potem za Austri, ktra niechtnie obser wowaa wzrost si Prus i poczynania rosyjskie nad Wis. W powstaej sytuacji rozpocza si cicha i bezwzgldna walka dyplomatyczna, w ktrej kady dy do realizacji swoich celw. Kongres Wiedeski rozpocz obrady 29 wrzenia 1814 r. w atmosferze podejrzliwoci i nieustannych intryg dyp lomatycznych. Ju w pierwszych dniach rozmw dao si zauway, e dotychczasowa wsppraca naley do prze szoci. Gdy tylko opaday zasony zwykej uprzejmoci, natychmiast ujawniay si wyrane linie podziau, ktrych nic i nikt nie by w stanie ukry. Aleksandra popiera jego pruski sojusznik, natomiast Metternich i Castlereagh zyskali godnego uwagi partnera w osobie samego Talleyranda. W trakcie obrad prowadzono bezwzgldne dyplomatyczne boje, podczas ktrych szarpano Europ na kawaki, aby po kilku dniach czy poszczeglne czci i rwa je na nowo, nie zwracajc uwagi na wzgldy etniczne, kulturowe i jzyko we. Ta zacieka gra przerywana bya przez czste bale, festyny i pokazy ogni sztucznych; przy szampanie gasy na krtko spory i niesnaski.

11 Konflikt jednak wisia w powietrzu, a sytuacja zaognia si szczeglnie pod koniec grudnia, gdy Prusy ultymatywnie zaday zgody na aneksj Saksonii. W kilka dni pniej, 3 stycznia 1815 r., Talleyrandowi udao si sfinalizowa alians francusko-angielsko-austriacki, ktrego celem byo przeciwstawienie si postulatom rosyjskim i pruskim. Wszystkim wydawao si, e konflikt wybuchnie lada dzie. W tej sytuacji do Wiednia dotara hiobowa wie, ktra natychmiast wyciszya wszystkie spory i ujednolicia pogldy: Napoleon uciek z Elby i wyldowa we Francji! Natychmiast zamilky dyskusje i wrcia dawna jednomylno dyplomatw, monarchw i wojskowych. Wszdzie rozpoczy si gorczkowe przygotowania do wojny, spotgowane jeszcze niepokojcymi informacjami z Francji, gdzie trwa triumfalny pochd Napoleona do stolicy. Trzeba przyzna, e cesarz wybra waciwy moment, co wiadczy o jego dobrym zorientowaniu w sytuacji i wnikliwym obserwowaniu zmiennych nastrojw w Europie. Zachowanie Napoleona przez cay czas pobytu na Elbie nie wzbudzao podejrze, a meldunki ledzcych go agentw brzmiay uspokajajco. Cesarz tymczasem umiejtnie sprawo wa rzdy na liczcej 223 km 2 wyspie, na ktrej mieszkao nie wicej ni 12 tysicy ludzi. Wzi si z wielk energi do reorganizacji swojego miniaturowego pastwa. Pocztkowo Napoleon zamierza poczyni na wyspie liczne inwestycje. Rycho okazao si jednak, e utrzymanie onierzy, dworu i rezydencji znacznie przerasta finansowe moliwoci cesarza. Niewielkie dochody z rybowstwa, kopal i rolnictwa nie zapewniay pokrycia deficytu i trzeba byo z duej czci zamierze zrezygnowa. Mimo ogranicze finansowych Napoleon prowadzi ruchliwe ycie. Stara si dotrze do najdalszego zaktka swego pastewka. Sprawia wraenie czowieka cakowicie zajtego sprawami Elby. Cesarz jednak wbrew pozorom interesowa

12
si wszystkimi informacjami napywajcymi z Wiednia, a prze de wszystkim z Francji. Konflikty narastajce w Wiedniu napaway go nadziej, e rozpada si spjna jak dotd koalicja antynapoleoska. W tym samym czasie we Francji nastpoway wane i niepokojce zmiany. Okazao si szybko, e wprowadzona przez Ludwika XVIII nowa konstytucja, w ktr tak bardzo wierzya francuska buruazja, pozostanie jedynie na papierze. Krl nie konsultujc si z nikim powoywa ministrw. Wybiera ich spord swego najbliszego otoczenia, pomijajc funkcjonujcy ju parlament. Wida byo wyranie, e krl dy powoli, ale zdecydowanie do przywrcenia szlachcie jej przedrewolucyjnej roli. Szlachta coraz czciej sigaa po wysokie stanowiska w administracji i w wojsku, eliminujc kadr napoleosk. Na wsi kryy wieci o bliskim przejciu ziemi przez powracajcych emigrantw. We Francji narastao wic niezadowolenie rnych warstw spoecznych, ktre czuy si zagroone rzdami rozzuch walonych i pewnych swojej siy arystokratw. Niezadowolone byo chopstwo, niezadowoleni byli take starzy onierze patrzc na biae krlewskie sztandary i nowych szlacheckich oficerw. Zdarzay si take przypadki poniania tych, ktrzy nosili Legi Honorow. Tu i tam dochodzio do niepokojw, a czasem otwartych wystpie, ale krl i jego doradcy lekcewayli wszystkie niepokojce informacje. Buruazja francuska z lkiem obserwowaa napyw konkurencyjnych towarw angielskich, ktre po zniesieniu blokady dosownie zalay rynki europejskie, powodujc upadek i bankructwo wielu warsztatw i manufaktur. Im bardziej rosa we Francji nienawi do Burbonw, tym czciej sycha byo w rozmowach imi cesarza Francuzw. Zapomniano take o okrutnych wojnach lat poprzednich, ktre przysporzyy Francuzom wielu cierpie. Z rozrzewnieniem wspominali Napoleona jego dawni onierze i oficerowie, ktrych reim Burbonw wydali z szeregw armii.

13 Informacje o wzrastajcym niezadowoleniu we Francji dotary do Napoleona w pierwszych tygodniach 1815 r., powodujc przyspieszenie przygotowa. Cesarz nie czu si ju zwizany adnymi zobowizaniami. Ludwik XVIII nie wypaci mu obiecanych 2 milionw frankw, a cesarz Franciszek I pozbawi go ony, nie bez jej udziau, i ukochanego syna. W poowie lutego na wysp dotar Fleury de Chaboulon, wysannik Huguesa Bernarda Mareta, ksicia Bassano, ktry dokadnie i rzeczowo przedstawi sytuacj we Francji'. Od tej chwili zaczy si tajne przygotowania, majce na celu przerzucenie na kontynent Napoleona i jego onierzy. Cesarz mg si tam przedosta bez wikszego ryzyka na jednym z maych stateczkw, zawijajcych do czsto do portw na Elbie, ale postanowi zabra z sob onierzy. Batalion grenadierw gwardii i szwadron lansjerw miay by przerzucone do Francji na brygu i kilku maych statkach handlowych. Ryzyko byo due, gdy na Morzu Liguryjskim i Cieninie Korsykaskiej mona byo natkn si na okrty angielskie i francuskie. Cesarz postanowi jednak zaryzykowa i 26 lutego 1815 r. jego maa flota wysza w morze i wzia kurs na pnocny _ zachd. 1 marca po poudniu statki weszy do zatoki Jouan, kilka kilometrw od przyldka Antibes. Po opuszczeniu statkw cz onierzy udaa si do pobliskiego Cannes po ywno i w celu nabycia koni dla kawalerii. W Grasse Napoleon wyda natychmiast odezw do armii i narodu francuskiego, a sam poprowadzi swoich gwardzistw przez Alpy Prowansalskie na pnoc. Oddzia onierzy maszerowa cik grsk drog, mijajc Digne i Gap, aby po paru dniach znale si pod murami Grenoble. Dowdca tamtejszego garnizonu mia do dyspozycji kilka batalionw piechoty i jazd, ale siy te wysa do La Mur, aby wysadziy most i zagrodziy drog cesarzowi.
1

E. T a r l e , Napoleon, Warszawa 1950, s. 427.

Napoleon na widok stojcych w szyku batalionw poszed pieszo w kierunku ich stanowisk. Tutaj popatrzy na poblade twarze onierzy batalionu 5 puku piechoty i podszed jeszcze bliej. onierze pitego puku, czy mnie poznajecie? To ja, wasz cesarz. Jeli chcecie strzela do swego cesarza, to strzelajcie!" W tej samej chwili ciba onierska ze szlochem rzucia si ku swojemu wodzowi. Caowano jego rce i paszcz, a unie sienie doszo do zenitu, gdy jeden z onierzy wyrzuciwszy u stp cesarza zawarto tornistra poda mu ukrywanego od jesieni zotego ora. Dalej cesarz maszerowa ju w otoczeniu wiwatujcych onierzy, a jego siy wzrosy pod Grenoble, gdzie przyczy si jeszcze jeden puk piechoty. Za regularnym wojskiem szy tumy zbrojnego chopstwa. 7 marca Napoleon stan w Grenoble,jtre zaj bez jednego wystrzau. Tu cesarz zreor ganizowa swoje siy i 9 marca ruszy do Lyonu, gdzie zamierza przej magazyny i dozbroi wojsko. Pierwsza wiadomo o powrocie Napoleona dotara na burboski dwr 5 marca wieczorem i zrobia wraenie piorunujce. Natychmiast wezwano marszaka Neya, ktry buczucznie owiadczy Ludwikowi XVIII, e przywiezie Napoleona w elaznej klatce. Sowa marszaka i jego pewno siebie na pewien czas uspokoiy krla, ale na arystokracj pad ju blady strach. Stary schorowany krl zaufa wszake Neyowi liczc na jego popularno w armii. Nadchodzce wiadomoci robiy prawdopodobnie wiksze w tym czasie wraenie ni ogie cikich dzia. A wiadomoci byy ze: wojsko wszdzie przechodzio na stron cesarza, a lud wiwatowa na jego cze. Burboni postanowili za wszelk cen broni Lyonu i w tym celu wysano tam krlewskiego brata, hrabiego Artois, wierzc w jego umiejtnoci wojskowe. Podjte przygotowania okazay si jednak bezsensowne, kiedy nadcigny siy cesarza. Wszystkie dywizje przeszy natych miast na stron Napoleona, a hrabia Artois uciek. Zajcie

Lyonu miao ogromne znaczenie polityczne i wojskowe dla Napoleona, ktry dysponowa teraz 15 000 onierzy i boga tymi magazynami miasta. Cesarz nie zabawi zbyt dugo w Lyonie i na czele swego korpusu ruszy wzdu wschodniego brzegu Saony wprost na pnoc. Po miniciu Macon odebra wiadomo o siach dowodzonych przez marszaka Neya, ktre kwateroway w rejonie Chalon. Ney oczekiwa nadejcia przeciwnika od 12 marca i poczt kowo zdecydowany by stoczy bitw. Marszaek zbyt dobrze znal jednak onierzy, aby nie dostrzec, e jego dywizje ulegaj powolnemu rozkadowi. 14 marca marszaek Ney zdecydowa si podporzdkowa rozkazom cesarza, co przyjto w jego armii z ogromnym entuzjazmem. Przejcie Neya na stron Napoleona pod Chalon przypiecztowao klsk Burbonw, a droga do Parya stana otworem. W nocy z 19 na 20 marca Napoleon dotar z wojskiem do Fontainebleau. Tej samej nocy rodzina krlewska opucia Pary i wyjechaa do Belgii, gdzie znalaza si pod opiek wojsk angielskich. Wieczorem 20 marca Napoleon wkroczy do Parya i na ramionach tumu zosta wniesiony do paacu Tuileries. Staa si rzecz wprost nieprawdopodobna. Czowiek po zbawiony broni, bez jednego wystrzau, bez walki, w dziewit nacie dni przeby drog od brzegw Morza rdziemnego do Parya, wypdzi dynasti Bourbonw i zasiad znowu na tronie Francji"2. W zaistniaej sytuacji Napoleon zaj si rekonstrukcj cesarstwa i przygotowaniem nowej, silnej armii. Dziaalno polityczna cesarza miaa na celu przede wszystkim uspokojenie nastrojw we Francji po to, aby w czasie dziaa wojennych mie za sob cay nard. Sytuacja bya trudna, gdy wczeniej czy pniej naleao oczekiwa potnego uderzenia wrogich armii. Ilociowa i jakociowa przewaga przeciwnikw bya
Tame. s. 441.

16
dua, wic nikt nie udzi si, e koalicja zgodzi si z restaura cj cesarstwa we Francji. Napoleon chcia uprzedzi sprzy mierzonych i zaatakowa, zanim wrogie korpusy osign pen gotowo. A wic wojna. Cesarz analizujc wszystkie dane zdecydowa, e najbardziej korzystne bdzie zaatakowanie wojsk angielskich i pruskich znajdujcych si w Belgii. Ten kierunek operacyjny pozwala na przecicie wanych linii komunikacyjnych, czcych porty belgijskie z Niemcami, Austri i Rosj. Drogami tymi pyny pienidze, bro i zaopatrzenie dla wielotysicznych armii. Dlatego zwycistwo w Belgii dawao szans na ponowne odizolowanie Anglii od kontynentu europejskiego i jej osamot nienie. Napoleon wierzy, e bez dyplomatycznego i finan sowego wsparcia Anglii koalicja straci na sile, a moe nawet rozpadnie si dziki wewntrznym sprzecznociom. Teraz, gdy zdecydowa, e celem ataku bdzie Belgia, rozpoczy si przygotowania wojenne. Produkowano bro i szyto mundury, ktre natychmiast wysyano do nowo tworzonych pukw. Reperowano take ogromne iloci broni palnej i siecznej, znajdujce si w arsenaach. Francja przygotowywaa si do wojny, ktra miaa zadecydowa o jej losach. Wraz ze zbliajcym si latem rosa rwnie temperatura polityczna w Europie. Wszyscy oczekiwali pierwszych posuni.

DLACZEGO WANIE BELGIA? Zaskakujcy powrt Napoleona z Elby stanowi szok dla obradujcych w Wiedniu monarchw i dyplomatw, ktrzy bawic si na balach i organizujc pokazy ogni sztucznych byli przekonani, e pobity i opuszczony cesarz jest ju niegrony na swojej niewielkiej wysepce. Ucichy natychmiast wszelkie spory dotyczce podziau zdobytych ziem, zapomniano take o dyskusjach na temat przyszoci Ksistwa Warszawskiego i Saksonii. Niespodziank dla wszystkich byo entuzjastyczne przyjcie, z jakim spotka si powracajcy cesarz we Francji. Francuzi nie darzyli mioci Ludwika XVIII, w ktrym widziano krla osadzonego na tronie przez wrogie armie. Cesarz zdawa sobie jednak spraw, e samym entuzjazmem kraju nie obroni, zabra si wic do szybkiej odbudowy armii, do ktrej garnli si dymisjonowani po 1814 r. oficerowie i zdemobilizowani onierze. Napoleon nie mia zbyt duo czasu i musia si spieszy, aby wykorzysta zaskoczenie nieprzyjaci. Wrogie wojska byy tu za granicami Francji, ale nie byy to te same oddziay, ktre deptay w 1814 r. paryskie bruki. Zima wpyna na nie demobilizujco i nie byo nadziei na szybkie wprowadzenie ich do akcji. Armie koalicji antynapoleoskiej stacjonoway jednak wzdu granic Francji od
Waterloo 1815

18 Piemontu a po Belgi, a ich blisko potgowaa jeszcze energiczne dziaania cesarza. Na poudniu, w Piemoncie, znajdowaa si armia austriackosardyska, liczca 75 000 onierzy, ale zupenie niegotowa do natychmiastowych dziaa. Nad Renem, na wysokoci Strasburga, miaa swoje lee zimowe austriacka armia Schwarzenberga, liczca ponad 250 000 onierzy. Dalej na pnoc, w rejonie Moguncji, stacjonowao 170 000 Rosjan dowodzo nych przez Barclaya de Tolly, a w Belgii znajdoway si wojska pruskie i angielskie w liczbie 220 000 ludzi. onierze wymienionych armii bytowali jednak w opaka nych warunkach. Brakowao ywnoci, paszy dla koni i pienidzy na jej zakup. Mao byo mundurw, a zuyta w poprzednich walkach bro wymagaa naprawy lub wymia ny. rodki transportu wojskowego byy w znacznym stopniu zdewastowane i nie nadaway si do wykorzystania. Podob nie przedstawiaa si sytuacja w artylerii, dla ktrej brako wao koni, czci zapasowych i oprzyrzdowania. Wrd wielu niedostatkw najbardziej dotkliwy by brak prochu i amunicji, odczuwalny szczeglnie w armii rosyjskiej i austriackiej. Trzeba doda, e dua cz korpusu oficerskiego spdzaa zim daleko od swoich oddziaw, a ci, ktrzy pozostali, nie dbali zbytnio o onierzy, walczc z nud na prowincjonalnych balach lub pijc i grajc w karty w swoich mao wygodnych kwaterach. Pozostawiony samemu sobie onierz marnia w oczach i czsto przemienia si w zwykego odaka, nie stronicego od pijastwa, gwatu i pospolitego rabunku. Ten stan nie uszed uwagi dowdcw armii, ktrzy sali do swoich stolic alarmujce raporty. Raporty te nie odnosiy jednak naleytego skutku i onierze dalej yli w ndzy. Caa Europa postpujc za przykadem Wiednia cieszya si pokojem, a ten bogi stan osabia wolno acz nieuchronnie zwyciskie armie. Brak pienidzy i kiepskie kwatery spowodoway oglny spadek dyscypliny i sprawnoci fizycznej. Narastay take konflikty

19 ludnoci miejscow, niechtnie znoszc wybryki stac z jonujcych oddziaw. Najlepsze, doborowe jednostki dawno wrciy do wygod nych koszar. Jeszcze w 1814 r. wrcia do Rosji gwardia cesarza Aleksandra I (jej cz zatrzymaa si na ziemiach polskich). Do koszar powrciy take gwardyjskie puki pruskie i najlepsze puki wojsk austriackich. Podobnie wygldaa sytuacja armii angielskiej, ktr w wikszoci przewieziono ju na Wyspy, a niektre regimenty znalazy si w Ameryce Pnocnej. W Belgii pozostay w wikszoci wojska niderlan dzkie i ta cz angielskich, ktra ochraniaa skady i wyko rzystywane przez Royal Navy porty. Na tym wanie kierunku postanowi uderzy Napoleon. Celem miao by zdobycie Brukseli, Gandawy i zajcie portw na wybrzeu Morza Pnocnego. Aby tego dokona, trzeba byo zwyciy armi prusko-angielsk, ale o to Napoleon by spokojny. Wytona praca sztabu francuskiego wsparta energi cesarza pozwolia na szybk reorganizacj armii i podwyszenie jej gotowoci bojowej. Aby zrwnoway liczebn przewag nieprzyjaciela, nale ao wystawi armi liczc 800 000 onierzy i ponad 600 dzia'. Wymagao to ogromnego wysiku i wcielenia do armii duej liczby poborowych, a take wyoenia ogromnych sum na uzbrojenie i oporzdzenie. Od marca fabryki francuskie pracoway bez wytchnienia na rzecz armii. Produkcja karabi nu wz. 1777 wzrosa z 20 000 do 40 000 sztuk miesicznie. Mniejsze zakady zajmoway si remontem broni uywanej i uszkodzonej, pobranej obecnie z licznych arsenaw. Ogromne zasugi w dziedzinie reorganizacji armii pooy minister wojny marszaek Davout, ktry okaza si nie tylko wietnym wodzem, ale take zdolnym i energicznym or ganizatorem, dcym z elazn konsekwencj do wyznaczo nego celu.
Correspondance de Napoleon I", t. 31, Paris 1870, s. 147.

20
Pod koniec maja Napoleon dysponowa armi liczc 559 000 onierzy, z ktrych tylko 250 000 mogo by uyte natychmiast. Reszta, czyli okoo 300 000, znajdowaa si w zakadach pukowych na terenie caej Francji, gdzie szkolono intensywnie onierzy i odbierano transporty broni i oporzdzenia. Du cz tych si, skadajcych si z gwardii narodowej, weteranw i sabych oddziaw obrony wybrzea, zaangaowano do suby garnizonowej, wartowniczej i pa trolowej. Tak czy inaczej cesarz dysponowa na przeomie maja i czerwca siedmioma korpusami piechoty i czterema korpusami kawalerii. Inne siy odgryway rol osonow i obserwacyjn wzdu granic. V korpus gen. Rappa, liczcy 36 000 onierzy, zajmowa pozycje midzy Strasburgiem i Hagenau. Korpus ten mia za zadanie uniemoliwi sprzymierzonym przekroczenie Renu i osania tyy armii zgrupowanej na kierunku belgijskim. I korpus obserwacyjny, znany bardziej jako armia Jury, dowodzony by przez gen. Lecourbe'a i liczy 18 000 onierzy. Oddziay francuskie nie byy tutaj zbyt silne, ale ciki teren pozwala na skuteczn obron nawet przy uyciu sabych si. Dalej na poudnie znajdowa si VII korpus i zaraz za nim armia Alp, chronica fortece w Grenoble i Chambery. Armia ta miaa liczy 40 000 onierzy, ale w czerwcu osigna jedynie 15 000. II korpus obserwacyjny marszaka Brane'a stacjonowa na poudniu poczynajc od Alp Nadmorskich a do Marsylii, gdzie marszaek zaoy kwater gwn. Korpus ten obsadzi take twierdz w Tulonie. Z kolei III korpus obserwacyjny obsadzi przejcia przez Pireneje od Perpignan a do Zatoki Biskajskiej. W Wandei dziaa korpus Lamarque'a, liczcy 17 000 ludzi, zajtych pacyfikacj tego terenu. Wszdzie, jeli byo to moliwe, obsadzano fortece i przenoszono do nich magazyny wojskowe. Zwalczano take grupki angielskich dywersantw wysadzanych na wybrzeu przez okrty marynarki krlewskiej.

21
atwo wic zauway, e dua cz wojsk cesarskich bya rozproszona na do duym obszarze, gdy wymagay tego warunki. Cesarz postanowi, e do uderzenia na Belgi zostan wykorzystane korpusy: I, II, III, IV i VI, a take cztery korpusy kawalerii. I korpus generaa Droueta d'Erlona kwaterowa w rejonie Lille II korpus gen. Reille'a zajmowa stanowiska wok Valenciennes. Gen. Vandamme wraz z III korpusem kwatero wa koo Mezieres, a IV korpus gen. Gerarda w rejonie Metzu. Ostatni VI korpus gen. Lobau znajdowa si blisko Laon. Dowodzone przez marszaka Grouchy'ego korpusy kawalerii zajmoway teren midzy Avenes a Sambr 2 . Koncentracja armii francuskiej przebiegaa sprawnie pod szczeln oson kawalerii lekkiej, ktra patrolowaa wszelkie drogi, wyapujc szpiegw i paraliujc dziaania wrogiego wywiadu. Tak wic pod koniec maja Napoleon mia nad granic zgrupowane siy piciu korpusw piechoty i czterech kawalerii, w liczbie 96 701 onierzy i 254 dzia. W rejonie Parya pozostawaa gwardia. Przygotowania tzw. armii pnocnej zostay zakoczone wanie w tym miesicu. Armia oczekiwaa na przybycie swego ukochanego wodza, ktry mia j poprowadzi przeciw ko stacjonujcym w Belgii Prusakom i Anglikom. onierze francuscy naleeli do modszych rocznikw, ktre nie bray jeszcze udziau w walkach, ale dowodzeni byli przez dowiad czonych dywizjonerw i brygadierw, majcych za sob trudy wielu kampanii. Kadra oficerska i podoficerska dysponowaa wystarczajcym dowiadczeniem i zyta bya z onierzami. Korpusy armii francuskiej byy waciwie samodzielnymi jednostkami z wasn kawaleri, artyleri i saperami. W kadym korpusie winny znajdowa si trzy lub cztery dywizje piechoty, dywizja jazdy lekkiej i oczywicie artyleria. Taki skad miay jedynie korpusy gen. d'Erlona, Reille'a, Vandamme'a i Gerarda.
K. C l a u s e w i t z , La campagne de 1815 en France, Paris 1900, s. 25.

22
VI korpus gen. Lobau skada si jedynie z trzech dywizji piechoty i nie posiada kawalerii. Kada dywizja zoona bya z dwch brygad, w sile dwch do czterech batalionw w kadej brygadzie. Kawaleria korpuna miaa za zadanie oson przemarszy; wykonywaa take dziaania rozpoznawcze, a w boju wykorzystywana bya jako odwd. Kada dywizja jazdy lekkiej miaa jedn bateri artylerii konnej, suc do ogniowego wsparcia dziaa. Najczciej w dywizjach lekkich znajdoway si puki huzarw, strzelcw konnych i lansjerw wietnie wyszkolonych, piknie umundurowanych, dosiadajcych lek kich i szybkich koni. W skad rezerwy wchodziy w tym czasie cztery korpusy kawalerii dowodzone przez marszaka Grouchy'ego. Trzeba przyzna, e Napoleon docenia rol duych odwodw kawa leryjskich i dlatego dba o ich ruchliwo i si. Dysponujc duymi odwodami kawaleryjskimi cesarz mg przeprowadza szybkie uderzenia na tyy przeciwnika lub rozwija pocig po zwyciskiej bitwie. I korpus kawalerii skada si z dwch dywizji i dowodzony by przez gen. Pajola. By to jednak korpus lekkiej kawalerii. II korpus gen. Exelmansa zoony by z dwch dywizji dragonw i dwch baterii artylerii konnej. Dragoni francuscy naleeli do cikiej jazdy i uzbrojeni byli w szable, karabiny i pistolety. Gen. Kellermann by dowdc III korpusu kawalerii cikiej, skadajcego si z kirasjerw, dragonw i karabinierw, a gen. Milhaud dowodzi IV korpusem kirasjerskim. Mona powie dzie, e bya to jazda wspaniaa, dysponujca du si ognia, ruchliwoci, a przede wszystkim dobrymi onierzami. Najwicej problemw stwarzao zorganizowanie nowego sztabu. Sztab napoleoski powstawa przez wiele lat i dosko nali swoj organizacj w praktycznym dziaaniu na polu bitwy. Zmys strategiczny Napoleona i jego byskawicznie rodzce si koncepcje wymagay bezbdnej pracy sztabu.

23
Trafiao tu wielu zdolnych i modych oficerw, ktrzy pod okiem marszaka Berthiera nabywali dowiadczenia i stawali si prawdziwymi sztabowcami. W 1815 r. nie byo Berthiera i nie byo wielu innych oficerw stanowicych kociec tego tak sprawnego dotd organizmu. Napoleon zmuszony by w tej sytuacji zorganizo wa sztab od nowa, a na jego szefa wyznaczy marszaka Nicolasa Soulta. Potem okae si, e nie bya to decyzja trafna, ale Napoleon wierzy, e odniesie zwycistwo dys ponujc nawet troch mniej sprawnym ni dawniej sztabem. Najwaniejszy jednak by fakt, e cesarz mia pod swoimi rozkazami starych wyprbowanych dowdcw dywizji i bry gad, ktrych moliwoci byy mu dobrze znane z poprzednich kampanii. Dobrymi fachowcami byli take dowdcy korpusw, ktrzy wielokrotnie dowodzili w polu wielkimi jednostkami. Jedynie dwaj marszakowie, Ney i Grouchy, nalecy do francuskiej elity dowdczej, nie byli najlepszymi uczniami Napoleona. Obaj nie mieli zmysu strategicznego i brakowao im inicjatywy. Bdem Napoleona byo pozostawienie w Pa ryu marszaka Davouta, ktry uchodzi za jednego z najzdol niejszych praktykw. Napoleon dysponowa jeszcze jedn potn jednostk, ktrej sawa zawsze zwizana bya z jego imieniem. Gwardia cesarska liczya w tym czasie 19 428 ludzi i 96 dzia, a dowodzi ni gen. hr. Drouot. Do gwardii naleay cztery puki grenadierw, cztery strzelcw, dwa tyralierw i dwa woltyerw. Jazda gwardyjska skadaa si z lansjerw, strzelcw konnych, grenadierw konnych i andarmw wybor czych. Gwardia cesarska skupiaa w swoich szeregach najlep szy i najbardziej dowiadczony materia ludzki. Byli to najlepsi onierze we Francji i prawdopodobnie w caej Europie. Napoleon dobrze zna sytuacj w Belgii i rozmieszczenie nieprzyjacielskich wojsk. Nizinna Belgia z centralnie pooon Bruksel to kraj o wysoko rozwinitym rolnictwie, posiadajcy wietnie

24 utrzyman sie drg. Na pnocny zachd od Skaldy a po wybrzee Morza Pnocnego rozcigaa si yzna rwnina Flandrii. Nad morzem lea wany dla Wellingtona i jego armii port w Ostendzie, poczony kanaem z Brugi i dalej pooon Gandaw. Byy to stare i bogate miasta, czerpice bogactwo z handlu i dobrze rozwinitego rzemiosa. Z Gandawy do Brukseli biega szeroka bita droga, ktr w 1815 r. maszeroway oddziay angielskie i pyno tak potrzebne zaopatrzenie. Z Brukseli wychodzio w kierunku poudniowym kilka wanych, wietnie utrzymanych drg. Najwaniejsz z nich bya szosa biegnca z Brukseli do Charleroi nad Sambr. Szosa ta zaraz za brukselskimi rogat kami wchodzia w kompleks leny Soignes, cigncy si a do Waterloo. Tutaj rozpoczynay si pierwsze nierwnoci tere nowe i pofadowania gruntu, w ktrych ukryte byy mae, malownicze farmy. Dalej nie wystpoway ju wiksze kom pleksy lene, ale poronite krzakami i drzewami dolinki. Za Waterloo, a dokadniej w Mont Saint Jean, znajdowao si rozgazienie drg, z ktrych jedna biega do Nivelles, a druga w interesujcym nas kierunku do Charleroi, mijajc La Belle Alliance, Genappe, Quatre Bras i Gosselies. Midzy Bruksel a Sambr znajdowao si wiele innych wanych i mniej wanych drg, jak chociaby ta z Nivelles do Namur i z Brukseli przez Wavre do Genappe i Nivelles. Inne drogi, o mniejszym znaczeniu, pozwalay take na przerzut wojsk, chocia w ograniczonym stopniu. Cech charakterystyczn krajobrazu poudniowej Belgii by brak wikszych przeszkd wodnych, jeli nie liczy leniwie pyncej i krtej Sambry. W rejonie Fleurus i Ligny pyn pytki strumie Ligny, a na poudnie od Quatre Bras rzeczka Thy, stanowica prawy dopyw Dyle. Dyle miaa swoje rda na poudnie od Genappe, gdzie znajdowa si most, ktrym wioda szosa brukselska. Dalej rzeka pyna w kierunku pnocno-wschod nim, mijajc po drodze Moustier, Ottignies i Wavre.

25 Cay rejon przyszych zmaga ze wzgldu na por roku i dobr sie drogow by wprost idealny do szybkich dziaa i przemarszy. Pola pokryte byy wtedy modym zboem, a ki wie traw, wietnie nadajc si na pokarm dla koni. Nie byo te problemu z wyywieniem dla onierzy, gdy region by yzny i bogaty. Znajc dobrze teren przyszej kampanii cesarz postanowi wykorzysta wszystkie bdy wroga, szczeglnie w rozloko waniu oddziaw. Napoleon mg oczywicie zaatakowa obszar nadmorski i porty, ale musiaby walczy z dwiema armiami: angielsk i prusk, ktre uderzajc na pnoc miayby znaczn przewag, zmuszajc Francuzw do bitwy z morzem za plecami. Postanowi wic zniszczy wroga stosujc ryzy kowny manewr z pooenia rodkowego. Chcia nagym uderzeniem ulokowa si midzy Wellingtonem i Blucherem i pobi kadego w dwch oddzielnych bitwach. W pierwszej poowie czerwca koncentracja armii fran cuskiej bya zakoczona, chocia cesarz pozostawa cigle w Paryu i wszystkim wydawao si (szpiegom take), e nigdzie si nie wybiera. Nad granic francusko-belgijsk panowaa zupena cisza. * Na wie o ucieczce Napoleona z Elby ksi Wellington opuci Wiede 29 marca rano i podrujc z wielkim popiechem przyby do Brukseli 4 kwietnia, gdzie z energi zabra si do organizowania armii. Stacjonujce w Belgii oddziay znajdoway si w tym czasie w bardzo zym stanie. Brakowao waciwie wszystkiego: ludzi, koni, armat, karabi nw, prochu i kul. Wellington natychmiast wysa list do Londynu, w ktrym zawarta bya duga lista da. Rzd angielski zwrci si do domu bankowego Rothschildw z prob o poyczk na wyposaenie armii. Ju 24 kwietnia przekazano na rce Wellingtona trzy sztaby zota o cznej

26 wartoci 3053 funtw. Nastpna przesyka, zawierajca 28 sztab na sum 27 958 funtw, przysza 18 maja. Przesyki przychodziy regularnie i ostatecznie kwota, ktr bank Rothschildw poyczy rzdowi, osigna 13 czerwca 250 000 funtw. Gdy Wellington otrzyma pienidze, mg spokojnie zaj si sprawami czysto wojskowymi i przygotowa si do konfrontacji z Napoleonem. Przyspieszy cykl szkolenia stac jonujcych w Belgii regimentw, podj te starania o spro wadzenie dodatkowych si z Anglii. Starania Wellingtona uwieczone zostay sukcesem, poniewa rzd angielski prze kaza mu cz oddziaw przeznaczonych na wypraw do Ameryki Pnocnej. Niestety, na kontynent ten zdono ju wysa wiksz cz armii, ktr Wellington dowodzi w Hiszpanii. Dugo organizowana i dowiadczona armia iberyjska" stracia w Ameryce przeszo dwa tysice ludzi w krwawej bitwie z pionierami amerykaskimi, dowodzonymi przez gen. Andrew Jacksona 3 . W Londynie nikt jednak nie bra powanie pod uwag moliwoci zaatakowania wojsk zgrupowanych w Belgii, poniewa inne armie koalicji byy tak potne, e Wellington i Blucher mieli prawo czu si wzgldnie bezpiecznie. Oczywicie opracowywano rwnie plan zaczepny, ktry miano realizowa dopiero w lipcu. Na razie Wellingtonowi udao si sprowadzi z Wysp kilka dobrych, sprawdzonych jednostek: 42 regiment szkocki Black Watch i 95 regiment strzelecki, a z Ameryki 1 batalion 4 regimentu pieszego ppk. Brooka, ktry wszed w skad 10 brygady gen. Lamberta. Po szczliwym powrocie do Anglii i zakwaterowaniu w barakach w Dover nasi ludzie szybko zapomnieli o trudach
Anglicy prbowali przywrci swoje panowanie w Ameryce Pin. (chodzi o terytorium Stanw Zjednoczonych), kierujc tam niepotrzebne w Europie po klsce Francji oddziay. Cz tych oddziaw wzia udzia w rajdzie na Waszyngton i w wielu innych akcjach. H. Z i n s, Historia Anglii, Wrocaw 1979, s. 335.
3

27
kampanii na pwyspie [Pirenejskim przyp- red.], dostali uzupenienia i nowiutkie mundury. Nasi starzy onierze rwali si jednak do nowych czynw, a ich umiowanie wojny sprawiao, e sprzykrzy im si pokj. Na pocztku maja 1815 r. otrzymalimy rozkaz zaokrtowania si w Dover na statek pyncy do Ostendy, gdzie przybylimy szczliwie i skd kanaem popynlimy w otwartych odziach przez Brugi do Gandawy. Tutaj zatrzymalimy si par dni, aby nastpnie pomaszerowa do Brukseli, w ktrej po zostalimy kilka tygodni nawet nie nic o tym, e nie przyjaciel jest tak blisko" 4 . W maju przybyo do Belgii jeszcze wiele innych regimentw pieszych i konnych, a take kilka baterii doskonaej artylerii konnej. Pod koniec maja cykl przygotowa zosta waciwie zakoczony. Wellington dysponowa na pocztku czerwca armi liczc razem 105 950 ludzi i artyleri w sile 204 dzia. Byo to wojsko rnorodne tak pod wzgldem narodowoci, jak i pod wzgldem wyszkolenia. Oprcz onierzy angielskich w wojsku suyli Niemcy, Holendrzy i Belgowie. Najwysz warto przedstawiay regimenty angielskie i bataliony Krlew skiego Legionu Niemieckiego (KGL). Historia powstania tych podlegajcych Wellingtonowi od dziaw niemieckich jest bardzo ciekawa, a pocztek jej dao zajcie przez Francj, w wyniku wojen 1801-1806, Hanoweru pozostajcego od 1714 r. w unii personalnej z Angli. Krl Jerzy III poleci w zwizku z zaistnia sytuacj zorganizowa regiment hanowerski pozostajcy na subie angielskiej. Od powiedzialny za t misj baron Friedrich von der Decken szybko upora si nie tylko z organizacj omiu batalionw piechoty, ale sformowa rwnie dwa bataliony lekkie, dwa regimenty dragonw, trzy regimenty lekkich dragonw i dwie baterie artylerii: konn i piesz. W 1813 r. kawaleria Legionu ulega takiej samej reorganizacji, jaka nastpia w jedzie
E. C o s t e 11 o, The Peninsular and Waterloo Campaigns, London 1967, s. 156.
4

28 angielskiej. Tak wic dwa regimenty dragonw przemia nowano na dragonw lekkich, a trzy regimenty lekkich dragonw na huzarw. W trakcie kampanii iberyjskiej umundurowanie i orga nizacj Legionu ostatecznie upodobniono do obowizujcych w armii angielskiej. W Belgii Legion Niemiecki liczy 8619 bitnych i dowiadczonych onierzy, z czego 2761 suyo w kawalerii, a 5858 w piechocie i artylerii. Dowodzi nim pk baron von Ompteda. Gwnodowodzcy armii angielskiej dysponowa dwoma korpusami piechoty i dwunastoma brygadami jazdy. I korpus, dowodzony przez Wilhelma ksicia Oraskiego, skada si z czterech dywizji, w tym jednej dywizji Krlewskiej Gwardii Pieszej. Korpus II, gen. lorda Hilla, skada si z trzech dywizji, w tym dwch angielsko-niemieckich i jednej nider landzkiej. Wellington dysponowa rwnie korpusem rezer wowym stacjonujcym w rejonie Brukseli i skadajcym si z trzech dywizji i tzw. korpusu brunszwickiego. Kada dywizja skadaa si z dwch brygad liczcych po trzy lub cztery bataliony. Batalion piechoty dzieli si na dziesi kompanii, w tym osiem centralnych, jedn grenadiersk i jedn lekk. Wyjtkiem od tej zasady by 95 regiment strzelecki, tworzcy samodzieln jednostk, umundurowany w ciemnozielone mun dury maskujce i wyposaony w sztucery gwintowane. Innego typu wyjtkami byy lekkie regimenty 51, 52, 71, skadajce si tylko ze strzelcw szkolonych do walki w rozproszeniu. Sukcesy wyspecjalizowanych oddziaw lekkich skoniy dowdztwo angielskie do powoania lekkiej dywizji, zoonej z regimentw 43, 52 i 95. Szybko okazao si, e jest to system bardzo dobry, pozwalajcy na lepsze wykorzystanie tych oddziaw. Taktyka lekkiej piechoty tak dalece zawaya na systemie walki, e w wojsku angielskim powoli zacza uwidacznia si przewaga linii strzeleckiej nad kolumnami uderzeniowymi. Lune linie tyralierskie zastpiy kolumny szturmowe take w innych armiach, ale proces ten czy si

29 cile ze wzrostem szybkostrzelnoci broni rcznej, a take z powszechnym stosowaniem pociskw odamkowych w ar tylerii. Powoanie w armii angielskiej wyspecjalizowanych lekkich jednostek byo na pocztku XIX wieku zmian ze wszech miar rewolucyjn. W armii angielskiej znajdoway si w 1815 r. regimenty piechoty szkockiej. Piechota szkocka rnia si od zwykej liniowej umundurowaniem i wyposaeniem podkrelajcym jej odrbno regionaln. Szkoccy piechurzy nosili czerwone kurtki tego samego kroju, jak ich koledzy w zwykej piechocie, ale byo to chyba jedyne podobiestwo, gdy reszta munduru odbiegaa wygldem od wzorw angielskich. Zamiast przepi sowych spodni niektre tradycyjne szkockie regimenty nosiy sigajce kolan spdnice z kraciastego tartanu. Bya to cz stroju grali szkockich, ktra jednoczenie wskazywaa na przynaleno klanow. Dla wikszoci regimentw szkockich nakryciem gowy bya dua bermyca wykonana z farbowanych na czarno lisich kit. W regimentach tych suyli w wikszoci twardzi, dzielni ludzie, wychowani w grach Kaledonii, ale zdarzali si take onierze z nizin, traktowani wyniole przez swoich gralskich kolegw. Wellington dysponowa w Belgii dobr, nowoczesn ar tyleri piesz i konn, wietnie wyszkolon i przygotowan. W bateriach suyli modzi wyksztaceni oficerowie, a podofi cerowie i onierze naleeli do najlepszych w caej armii. Kawaleri angielsk dowodzi w Belgii lord Uxbridge. Skadaa si z siedmiu brygad huzarw i dragonw angielskich, przemieszanych z regimentami hanowerskimi, brunszwickimi i holenderskimi. Bya to jazda bardzo dobra, ktra umiejtnie uyta moga zaway na przebiegu bitwy. Wellingtonowi udao si skompletowa armi liczn, dobrze uzbrojon, ktrej jednostki dowodzone byy przez dowiad czonych, odwanych oficerw. Szefem sztabu by gen. Barnes, ktry pooy wielkie zasugi w podniesieniu gotowoci bojowej armii. Okoo 60% caego stanu osobowego armii

30
Wellingtona nie brao wprawdzie jeszcze udziau w walkach, ale mody, niedowiadczony onierz, bdc pod opiek weteranw, powoli nabiera umiejtnoci, pewnoci siebie i zacz tskni za wojn. Na najwysze oceny zasuguj angielscy dowdcy brygad i dywizji, ktrzy zdobyli due umiejtnoci podczas wojny na Pwyspie Iberyjskim. Welling ton wiedzia, e w jego korpusie oficerskim jest jednak wielu ludzi przypadkowych, ktrzy dziki pienidzom i poparciu uzyskiwali stopnie oficerskie. Proceder ten w okresie wojen napoleoskich zosta znacznie ograniczony, ale przypadki takiego postpowania zdarzay si jeszcze. Ksi Wellington przez cay czas pobytu w Belgii oprcz normalnych zaj dowdczych kierowa prac sztabu zajmujcego si planami operacyjnymi. Wysani na re konesans oficerowie dostarczali ogromne iloci notatek i szkicw, ktre nastpnie nanoszono na mapy Belgii. 10 kwietnia nadesza mylna informacja, e gwardia cesarska opucia Pary i pomaszerowaa na pnoc. Ten krtki raport wywiadu zrobi ogromne wraenie w sztabie i przy spieszy wydanie nowych instrukcji. Dowdcy otrzymali od ksicia nastpujcy dokument: Otrzymaem wiadomoci, e gwardia cesarska maszeruje z Parya do Beauvais i Napoleon ma zamiar odwiedzi pnocny odcinek frontu. Dlatego wanie wydaem na stpujce rozkazy: nieprzyjacielski atak moe nastpi midzy Lys i Skald lub midzy Skald i Sambr, ale take na obu tych kierunkach; w pierwszym przypadku rozkazuj, aby oddziay 4 dywizji uchwyciy mosty na Skaldzie (Schelde) koo Avelghem, a regiment kawalerii z Courtrai wycofa si do Audenarde (Oudenaarde) i tam pozosta; garnizon Gandawy ma zatopi tereny pobliskie i trzyma si bez wzgldu na okolicznoci; obserwacyjne oddziay kawalerii znajdujce si midzy Menin i Furries powinny wycofa si w kierunku Ostendy,

31 a znajdujce si midzy Menin i Tournay wycofuj si w kierunku Tournay i tam zbieraj swoje regimenty; 1, 2, 3 dywizja piechoty zbieraj si w rejonie za kwaterowania swoich dowdztw, a kawaleria formuje si w brygady w bliskoci swoich kwater. Caa ta sia ma by w pogotowiu i wyruszy w chwil po odebraniu rozkazu; oddziay niderlandzkie powinny zebra si w Soignes i Nivelles; w przypadku ataku nieprzyjacielskiego midzy Sambr i Skald proponuj zebra wojska brytyjskie i hanowerskie w rejonie Enghien, a armi niderlandzk w Soignes i Braine le Comte; w tym samym przypadku 2 i 3 dywizja zbieraj si wok dowdztw i powoli wycofuj si na Enghien osaniane przez kawaleri pk. Arentsschildta i brygad hanowersk; garnizony Mons i Tournay maj by natychmiast gotowe, poniewa Ath bdzie opuszczone (jeeli prace nad obron nie zostan ukoczone); brygady gen. Ponsonby'ego, Vandeleura i Viviana pomaszeruj na Hal. Niderlandczycy zbior si w rejonie Soignes i Braine le Comte; oddziay 5 dywizji piechoty i 2 brygady huzarskiej po uchwyceniu mostw w Avelghem wycofuj si do Audenarde, gdzie czeka bd na dalsze rozkazy; jeeli atak nastpi w dwch kierunkach, oddziay 4 dywizji i dwie huzarskie postpuj wedug punktw 4 i 5, a 2 i 3 dywizja z kawaleri i wojskami niderlandzkimi wedug punktw 8, 9, 10, l i " 5 . Instrukcja ta wiadczy o niezbyt dokadnych informacjach, jakie posiada Wellington, i moe dlatego jego przewidywania nie sprawdziy si, gdy Napoleon uderzy na Charleroi i tutaj przeszed rzek. Zanim to nastpio, dowdcy korpusw cile trzymali si instrukcji. Wellington uzna, e najwiksze
5

G. G1 e i g. The Story of the Battle of Waterloo, London 1907, s. 56-57.

32 znaczenie ma utrzymanie portw i terenw nadmorskich, stanowicych gwn baz operacyjn jego wojsk. Ustawi wic swoje korpusy w taki sposb, aby osaniay z jednej strony drogi do Ostendy, a z drugiej Bruksel. Ca 7 brygad brytyjsk, skadajc si z drugich batalio nw 25, 37, 78 regimentw i 13 batalionu weteranw, Wellington skierowa do osony granicy od morza a do Mons, gdzie stacjonoway ju oddziay si gwnych. Brygada ta osaniaa wic porty w Nieuport i Ostendzie, a take drogi biegnce z wybrzea przez Gandaw do Brukseli. Na poudnie od Brukseli, midzy Enghien, Genappe i La Loviere, sta I korpus pod dowdztwem ksicia Wilhelma (bya to formacja wysunita najdalej w kierunku poudnio wym). Na zachd od Brukseli stacjonowaa rezerwa kawalerii, a dalej II korpus lorda Hilla midzy Ninove, Ath i Zottegem. Sam Wellington oczekiwa rozwoju wypadkw w Brukseli. Ksi dugo nie wierzy w atak francuski na osi p nocpoudnie, liczc si jedynie z moliwoci uderzenia od strony Lens i Lille. Na tak wanie ewentualno by przygotowany najlepiej. Nawet doniesienia z 12 czerwca o ruchach nieprzyjaciela w rejonie Beaumont, ktre otrzyma od gen. Viviana, nie zmieniy jego przekonania. Wydane w kocu kwietnia instrukcje skierowane byy jedynie do Uxbridge'a, Hilla i Wilhelma, ksicia Oraskiego, a o ich zawartoci nie zosta powiadomiony ani Bliicher, ani sztab pruski. W okresie poprzedzajcym rozpoczcie dziaa brak byo jakiegokolwiek wsplnego planowania operacji przez dowdcw pruskich i angielskich. W sztabie Wellingtona znajdowa si w gronie obserwatorw oddelegowanych z armii koalicyjnych oficer cznikowy Bliichera, gen. baron Muffling. Natomiast do sztabu Bliichera Anglicy wysali ppk. Henry'ego Hardinge'a. Oficerowie ci odgrywali jednak rol bardziej dyplomatyczn ni wojskow, agodzc wszelkie antagonizmy utrudniajce osobiste kontakty dowdcw i sztabowcw. Bliicher nie lubi Wellingtona,

33 uwaajc go za nadtego arystokrat, gardzcego wszystkimi otaczajcymi go ludmi. Ksi natomiast lekceway Prusaka, ktry nie dba o strj ani o dyplomatyczne zachowanie. Bliicher bowiem nie uznawa dystansu i do wszystkich bez wzgldu na stopie wojskowy i stanowisko zwraca si per ty", klepa po plecach, a w chwilach zoci kl jak szewc po niemiecku i francusku.

Na wiosn 1815 r. feldmarszaek Bliicher dysponowa armi liczc 116 897 onierzy i 350 dzia. Mzgiem tej armii by wietnie dziaajcy sztab, na ktrego czele sta doskonay fachowiec, organizator armii pruskiej, August von Gneisenau. Sztab ten opracowa kilka wariantw dziaa ofensywnych i kilka planw defensywnych. Pod koniec maja nastpio przegrupowanie majce na celu przygotowanie dziaa ofensywnych z podstaw wyjciowych, znajdujcych si na pnocnym brzegu Sambry, w rejonie Charleroi i Namur. W pierwszych dniach czerwca oddziay pruskie byy gotowe. Na poudnie od Mozy midzy Dinant, Ciney i Huy znaj dowa si III korpus gen. von Thielemanna w sile 25 000 ludzi z kawaleri i artyleri. Nastpny, II korpus gen. von Pircha biwakowa na pnocnym brzegu Sambry midzy Namur i Huy i liczy prawie 30 000 onierzy. Najdalej na zachodzie stacjonowa IV korpus gen. von Biilowa w sile 29 000 ludzi. Sztab korpusu kwaterowa w Liege. Gen. von Zieten wraz ze swoim korpusem znajdowa si pod koniec maja midzy Gembloux i Marchienne osaniajc mosty na Sambrze. Korpus ten liczy 30 000 onierzy i by w penej gotowoci bojowej. Caa armia pruska dzielia si wic na cztery korpusy armijne, ktrych dowdcami byli dowiadczeni generaowie. Korpusy te, posiadajce wasn kawaleri i artyleri, miay pewn samodzielno. Prusacy stosowali w korpusach system Biblioteka
3 Waterloo 1815

Lublin

UIV1LS

34 brygadowy, z pominiciem szczebla dywizji. Podobny ukad wprowadzono w kawalerii. W Belgii znajdoway si oddziay pruskie nalece pod wzgldem jakoci do tzw. drugiego rzutu. onierze w wikszoci brali ju udzia w walkach, ale byo te wielu modych i nieostrzelanych szeregowcw, ktrzy wymagali przeszkolenia. Jazd tworzyy pierwszorzdne puki huzarskie, uaskie i dragoskie, ale byy one rozdzielone po korpusach i nie przedstawiay wikszej siy. W sztabie pruskim wiedziano, e pod koniec czerwca nadejd posiki z Pomorza i lska, ktre wzmocni armi w Belgii. Tymczasem jednak korpusy pruskie wyczekiway na dotychczasowych pozycjach. Gneisenau i Bliicher brali pod uwag moliwo wczeniejszego ataku Napoleona i dlatego postanowili utrzyma linie Sambry i Mozy, stanowice na wiosn powan przeszkod naturaln. Gdyby jednak Fran cuzom udao si jakim sposobem sforsowa Sambr, Prusacy zamierzali zebra wszystkie korpusy midzy Gembloux, Fleurus i Sombreffe i na tej pozycji stoczy bitw, liczc na wspdziaanie znajdujcych si w Nivelles Anglikw i Holen drw ksicia Oraskiego. Cakowit koncentracj oddziaw pruskich mona byo przeprowadzi w dwa dni przy zaoeniu, e Zieten opni pod Charleroi ruch przeciwnika. Nieprzyjaciel jednak nie atakowa, chocia dowiadczeni Prusacy czuli, e na poudnie od Sambry dzieje si co niedobrego.

35 W przeddzie rozpoczcia kampanii, 14 czerwca w Avesnes, Napoleon ogosi odezw do armii: onierze! Mamy dzi rocznic bitew pod Marengo i Frydlandem, ktre ju dwa razy zadecydoway o losach Europy. Jednak tak jak po Austerlitz i po Wagram bylimy zbyt wspaniaomylni i uwierzylimy przysigom wadcw, ktrych pozostawilimy na tronach. Dzisiaj zjednoczyli si przeciwko nam, chc zabra nam niezaleno i wite prawa Francji. Rozpoczli wic najbardziej niesprawiedliw z agresji. Idc teraz przeciwko nim pamitajmy, e s to zwykli ludzie. onierze! Pod Jena przeciwko tym samym Prusakom walczylicie jeden przeciw trzem, a pod Montmirail jeden przeciw szeciu. Niech ci, ktrzy byli winiami Anglikw, opowiedz wam o pontonach6. Saksoczycy, Belgowie, Hanowerczycy i onierze Kon federacji Reskiej s zmuszeni przez swoich wadcw do walki z nami. Oni jednak wiedz, e koalicja jest nienasycona i po pokniciu 12 milionw Polakw, 12 milionw Wochw, miliona Saksoczykw i 6 milionw Belgw pochonie niebawem wszystkie pastwa niemieckie. Szalecy ci nie wiedz jednak, e wystarczy jedno powodzenie Ora, i upoko rzenie ludu francuskiego bdzie poza ich moliwoci. Jeli jednak wejd do Francji, to znajd tu swj grb. onierze! Musicie szybko maszerowa, stoczy bitw i dziki wytrwaoci zwycistwo bdzie nasze, a prawa, honor i szczcie ojczyzny bd zachowane. Dla wszystkich Francuzw majcych serce przysza chwila, aby zwyciy lub zgin"7. Zaraz po odczytaniu odezwy onierze rozeszli si na kwatery. Z furgonw pobierano adunki i uzupeniano prowiant,
6 Anglicy wizili jecw na starych pontonach, zakotwiczonych w portach lub blisko wybrzey. Warunki, w ktrych yli jecy, naleay do najciszych w angielskim wiziennictwie. 7 J. Z e n o w i c z , Waterloo deposition sur les Quatre Journees de la Campagne de 1815, Paris 1848, s. 61.

Tymczasem po francuskiej stronie granicy koczono ostatnie przygotowania. 12 czerwca Napoleon opuci Pary i z niewiele k eskort przyby do rejonu koncentracji swojej armii. Cesarz by zadowolony z przebiegu przygotowa i pochwali wszyst kich dowdcw dywizji za stan ich jednostek. onierze byli wypoczci, nosili nowe mundury i chocia byo wrd nich wielu bardzo modych chopcw, cesarz wiedzia, e z entuzjazmem pjd za nim wszdzie.

3 6
wydawano take wino. Wszdzie panowa ruch i podniecenie. Wida byo, e onierze pragn zwycistwa i chc ruszy jak najszybciej. Wieczorem dowdcy korpusw znali ju plan dziaania, a by on prosty: zdoby Charleroi, pobi nieprzyjaciela i maszerowa na Bruksel tak szybko, jak to bdzie moliwe. lej nocy, z 14 na 15 czerwca, obozy francuskie roz brzmieway gwarem, ktry przycich tylko na niewiele godzin.

CHARLEROI. PIERWSZE UDERZENIE


CZWARTEK, 15 CZERWCA

Cesarz Napoleon spdzi noc z 14 na 15 czerwca w miejs cowoci Beaumont, blisko granicy Krlestwa Niderlandw. O brzasku ruszyy do akcji korpusy francuskie. Byo sucho i pogodnie, wic bataliony piechoty, tabory i artyleria sprawnie maszeroway w kierunku Sambry. Napoleon podzieli swoje siy na trzy czci, aby przy spieszy przerzucenie wojsk przez Sambr. Marszaek Ney dowodzc lewym skrzydem w sile dwch korpusw (Reille, d'Erlon) dosta rozkaz przejcia przez Sambr w Marchiennes, gdzie zwiad kawalerii zaobserwowa sab aktywno Prusakw. Kolejnym celem ugrupowania Neya byo uchwycenie Quatre Bras i uniemoliwienie Prusa kom wspdziaania z Anglikami. Lewe skrzydo wojsk francuskich mogo take w przypadku nagej potrzeby uderzy na Charleroi od pnocnego zachodu i uatwi przerzut reszty armii na pnocny brzeg Sambry. Prawe skrzydo gen. Gerarda (IV korpus) po opuszczeniu Philippeville miao maszerowa przez Fraire oraz Somzee i uderzy na Prusakw w Chatelet. Na zwizanych walk Prusakw miaa z kolei uderzy centralna grupa wojsk (III, VI korpus i gwardia) dowodzona przez samego Napoleona.

38 Napoleon planowa byskawicznym uderzeniem zdoby Charleroi i dopiero po przejciu rzeki uderzy z flanki na wycofujcych si Prusakw. Cesarz liczy, e uda si zwiza walk i szybko rozbi te oddziay pruskie, ktre znajduj si najbliej, a nastpnie rozwin ofensyw w kie runku pnocnym. Woltyerowie francuscy, wsparci lekk jazd gen. Pajola, po przekroczeniu granicy starli si z grupami osonowymi korpusu Zietena i po wstpnym boju przyparli je do rzeki. Rozpoczy si zacieke starcia na bagnety, gdy Prusacy nie chcieli bez walki odda swoich pozycji nadchodzcym Francuzom. Ju o godz. 5 rano Zieten zorientowa si, e ma przed sob gwne siy francuskie i e obrona mostw na poudniowym brzegu nie ma szans powodzenia. Naleao jak najszybciej wycofa si na pnocny brzeg rzeki, gdzie stosunkowo sabymi siami mona byo zablokowa mosty. Korpus Vandamme'a dotar do rzeki okoo godz. 10, a idce za nim dywizje gwardii cesarskiej gotowe byy w kadej chwili wej na pierwsz lini. Gen. Zieten rzuci do obrony mostu w Charleroi 2 brygad swojego korpusu, ktra na pewien czas zatrzymaa Francuzw. 1 brygada gen. Steinmetza wycofana zostaa do Gilly, a 3 i 4 odeszy do Fleurus. O godz. 10 Zieten wysa raport o sytuacji do BlUchera, ale ju o godz. 11 musia opuci Charleroi, gdy przewaga francuska bya przygniatajca. Francuzi po wyparciu batalionw Zietena z miasta zajli take wzgrza Marchienne i przygotowywali si do marszu na Fleurus. Zietenowi udao si oderwa od przeciwnika i drog przez Gilly wycofa si do Fleurus. Zieten wycofujc si na pnocny wschd zamierza osoni koncentracj BlUchera pod Ligny i cho w walce o Charleroi utraci 1200 ludzi, by cigle w penej gotowoci bojowej. Cesarz widzc pospieszny ruch odwrotowy Prusakw zdecydowa si najpierw pobi BlUchera i natychmiast ruszy do Fleurus.

39 Grupa marszaka Neya osigna rozwidlenie drg do Gosselies oraz Gilly i zatrzymaa si na postj. Po otrzymaniu rozkazu dalszego marszu Ney wysa puk lansjerw prosto na pnoc i ruszy jego ladem. Po osigniciu Gosselies Ney przyspieszy marsz swoich oddziaw i podcign je pod Frasnes. W tym rejonie kawaleria francuska napotkaa nie rozpoznane siy przeciwnika, ktre uznano za stra przedni armii Wellin gtona. Ani Ney, ani aden z dowdcw francuskich nie wiedzia, e maj przed sob sabego i zaskoczonego przeciw nika. We Frasnes znajdowaa si bowiem 2 dywizja niderlan dzkiej piechoty gen. barona Perponchera, wsparta 2 brygad ksicia sasko-weimarskiego Bernarda i holendersk bateri artylerii konnej. Perponcher widzc nadcigajcych lansjerw wysa dwa bataliony do Villers-Perwin, aby nie dopuciy do obejcia jego pozycji od wschodu. O zmroku oddziay II korpusu Reille'a podchodzc pod Frasnes wypary grup osonow pk. van Normana w kierunku Quatre Bras i oczyciy las Bossu znajdujcy si po zachodniej stronie szosy brukselskiej. Ney nie zdecydowa si jednak i dalej, gdy jego oddziay byy zbyt rozcignite, a dziaania w nocy w terenie nie rozpoznanym daway nike szans powodzenia. Reille zatrzyma si we Fleurus, 7 dywizja Girarda pozostaa na noc w Heppignies, a korpus d'Erlona w Marchienne-au-Pont. W tej sytuacji marszaek Ney postanowi spdzi noc we Frasnes i po koncentracji nastpnego dnia uderzy na Quatre Bras. Podsumowujc dziaania wojsk cesarskich tego dnia warto pamita, e mimo sukcesw, do ktrych naleao wyparcie gen. Zietena z jego pozycji i odepchnicie Prusakw na wschd do Ligny, czwartek 15 czerwca zacz si dla Francuzw niezbyt szczliwie, bowiem rozkaz wymarszu do Charleroi dotar do III korpusu gen. Vandamme'a z trzygodzinnym opnieniem. Brak Berthiera, urodzonego sztabowca, doprowadzi do dezorganizacji i opnie w pracy sztabu napoleoskiego ju

40 na samym pocztku kampanii. Pierwszym uderzeniem co prawda wyparto z Charleroi oddziay Zietena, ale jego korpus" wycofa si sprawnie i osoni rejon Sombreffe i Ligny, Tam wanie w cigu nocy miay skoncentrowa si pozostae korpusy pruskie. Napoleon mia jednak nadziej, e dziki sabej aktywnoci przeciwnika uda mu si przerzuci na drug stron Sambry szedziesit tysicy onierzy, aby okoo godz. 13 rozpocz akcj zaczepn na wiksz skal. Soult nie zdoa jednak przeprowadzi przez most w Charleroi wicej ni dwadziecia tysicy onierzy, a niead na drogach panowa przez cay czas przeprawy. Kryzys w pracy sztabu francuskiego pogbia jeszcze wiadomo o dezercji gen. de Bourmonta, dowdcy 14 dywizji piechoty z IV korpusu Gerarda '. Ney podj wic ograniczonymi siami marsz, ktrego celem byo przecicie drogi z Nivelles do Namur, najkrtszej linii komunikacyjnej midzy wojskami angielskimi i pruskimi. Marszaek nie majc jednak wystarczajco duych si postpowa bardzo ostronie, posuwajc si powoli, dokadnie rozpoznajc teren i nie napotykajc adnego oporu a do Frasnes. Gwnym celem Neya byo zajcie i obsadzenie skrzyowania drg w Quatre Bras. Tutaj jednak nie zdecydowa si na atak, gdy nie znajc si przeciwnika wola poczeka na posiki we Frasnes.

41 dostarczone raporty. Informacj o ruchach wojsk francuskich otrzyma midzy godz. 15 a 16 od gen. Zietena, ale nie zarzdzi jeszcze wymarszu, gdy cigle obawia si ataku od zachodu. Okoo godz. 18 w kwaterze Wellingtona zameldowa si baron Miiffling, ktry przywiz pismo od Gneisenaua donoszce o wypadkach w rejonie Charleroi i przekaza informacj o koncentracji korpusw Bltichera w rejonie Sombreffe i Ligny2. Wellington nie wierzy w doniesienia sojusznikw, ktrych podejrzewa o paniczny strach przed Napoleonem i z ocen sytuacji. Opinia Wellingtona braa si std, e Prusacy informujc o nadejciu przeciwnika nie umieli poda dokadnych danych o jego liczebnoci. Ksi do penego obrazu sytuacji potrzebowa jeszcze jednego raportu od gen. Dmberga, ktry wraz ze swoj brygad lekkich dragonw patrolowa rejon Mons. Raport Dornberga dostarczono dopiero okoo godz. 22, czyli trzynacie godzin po wysaniu z odlegego o 40 km terenu! Wellington odebrawszy informacj o braku aktywnoci nieprzyjaciela w rejonie Mons zrozumia, e traci czas, a wraz z czasem inicjatyw. Dopiero teraz, pnym wieczorem uwierzy w doniesienia Prusakw. W cigu nocy bdy dowdztwa miay naprawi nogi piechurw. Wellington natychmiast wyda rozkaz koncentracji w Quatre Bras i o godz. 22 przyby na bal do ksinej Richmond. W salach dominoway czerwone mundury oficerw sztabo wych, ale wida byo te bkitne dolmany huzarw i niebieskie szamerowane zotem kurtki galowe oficerw krlewskiej artylerii. Zaproszeni byli rwnie oficerowie pruscy, a take Holendrzy i Belgowie. Bal uznano za bardzo udany. Kiedy do sali wszed ksi Wellington i powita zebranych, rozpoczy si pokazy szkockich tancerzy. Najpierw z oguszajcym jazgotem kobz i z warkotem bbnw wkroczyli muzykanci, ktrzy po okreniu sali
C 1 a u s e w i t z, op. cit., s. 49.

Ranek 15 czerwca 1815 r. by soneczny i spokojny. Podczas gdy caa Bruksela ya wieczornym balem u ksinej Richmond, Wellington zaatwi korespondencj i analizowa
1 Gen. de Bourmont i dwaj jego oficerowie sztabowi: pk Clout i mjr Villoutreyes, uciekli noc i donieli Prusakom o planach francuskich. Napoleon wspomina o tym fakcie podczas pobytu na Wyspie w. Heleny, Correspondance..., s. 206; Napoleon na Wyspie Switej Heleny, Wyjtki z pamitnikw, cz. II, Wilno 1841, s. 109.

42
zatrzymali si pod cianami. Wszyscy ubrani byli w czerwone kurtki i krtkie kraciaste spdniczki, a na gowach mieli wysokie lisie bermyce. Zaraz za nimi miarowym krokiem weszli tancerze ze szkockimi paaszami w rkach. Byli to najpikniejsi chopcy ze wszystkich regimentw 5 dywizji Pictona. Sama ksina Richmond wraz ze swoim bratem, dowdc 92 regimentu, pk. Gordonem, powicia wiele godzin na wybr najzdolniejszych i najprzystojniejszych onierzy z caej dywizji. Teraz nad lecymi na posadzce paaszami szkoccy onierze wykonywali swj stary narodowy taniec. Szczeglnie na obecnych paniach zrobi ten pokaz wielkie wraenie, a gona wojskowa muzyka szkocka przypominaa wszystkim, e toczy si wojna. Po skoczonym pokazie do sal balowych przyby por. Henry Webster z meldunkiem dla ksicia Oraskiego. Szef sztabu wojsk niderlandzkich gen. Rebecue donosi o obecnoci silnych oddziaw francuskich na poudnie od Quatre Bras, a take przekazywa informacj o opuszczeniu przez Prusakw Fleurus (okoo 15 km od Quatre Bras). Genera informowa take, e dywizja Perponchera znajduje si w Quatre Bras i e do marszu przygotowuje si rwnie 3 dywizja holenderska gen. barona Chasse. Po otrzymaniu tych informacji sztab angielski zebra si w ssiedniej sali na narad, ktrej przewodniczy Wellington. Podjto decyzj o oglnej koncentracji i wydaniu bitwy pod Quatre Bras. Gdy o godz. 2 po pnocy taczono ostatnie menuety, Bruksela wypenia si odgosami maszerujcych oddziaw. Jeszcze w nocy mody ksi Oraski pojecha do Quatre Bras, aby dokadnie zapozna si z sytuacj. W nocy opuszczay miasto oddziay korpusu rezerwowego armii angielsko-niderlandzkiej. Rozkaz wymarszu dotar do niektrych oddziaw ju okoo godz. 23 i natychmiast rozpoczto jego realizacj. W oknach brukselskich kamieniczek wida byo wielu gapiw, gdy 5 dywizja gen. Pictona kierujc si na poudnie przechodzia przez miasto.

43
15 czerwca poszedem spa okoo godziny 11 wieczorem wspomina Edward Costello z 95 regimentu strzelcw gdy nagle usyszaem dwik trbek i grzmot bbnw dochodzcy z rnych czci miasta. Szybko, jak tylko to byo moliwe, przywdziaem mundur oraz oporzdzenie i pobiegem na rynek, gdzie znalazem oddziay naszej dywizji. Naleelimy wtedy do 5 dywizji, dowodzonej przez generaa sir Thomasa Pictona. Byem wtedy podoficerem w naszej kompanii i otrzymaem rozkaz rozdania swoim ludziom trzydniowych racji ywno ciowych, ktrych wikszo onierzy nie zabraa, ale starzy weterani zapakowali je do swoich plecakw. Kiedy wszystkie przygotowania ukoczono, ruszylimy przez bramy Brukseli i weszlimy do lasu Soignes cigncego si a do maego miasteczka Waterloo" 3 . Sierant 42 regimentu szkockiego Black Watch James Anton tak wspomina noc z 15 na 16 czerwca: [...] zostalimy wyrwani ze spokojnego snu gosami rogw, warkotem bbnw i haasem szkockich dud, ktre rzucajc swoj dzik wojenn pie na nocny wiatr wzyway do broni synw Kaledonii. Zanim wsta wit 16 czerwca, stalimy z broni na ulicach Brukseli, gdzie otrzymalimy racje ywnociowe na cztery dni" 4 . W nocy nastpowao pospieszne przegrupowanie si angielsko-niderlandzkich w kierunku Quatre Bras, gdzie Wellington mia zamiar stoczy bitw z Napoleonem. Ostatnie oddziay angielskie wyszy z Brukseli midzy godz. 3 i 4 nad ranem, a w miecie zapanowaa cisza. Rozpoczyna si jeden z naj duszych dni tej kampanii. \

3 4

C o s t e 11 o, op. cit., s. 150. Wellington''s Men, Some Soldier's Autobiographies, Wakefield 1976,

s. 288.

45

DZIE DWCH BITEW. QUATRE BRAS I LIGNY


PITEK, 16 CZERWCA

W nocy z 15 na 16 czerwca korpusy francuskie biwakoway na rozlegym terenie od Charleroi do Fleurus i do Frasnes, gdzie zatrzyma si Reille. Napoleon by zadowolony z wiadomoci o pruskiej koncen tracji pod Ligny, poniewa poprzednio sdzi, e Bliicher bez bitwy odstpi do Liege i bdzie dalej grony dla linii komunikacyjnych jego armii podczas marszu na Bruksel. Teraz, gdy wreszcie upewniono go, e Bliicher przyjmie bitw, by spokojny o dalszy przebieg dziaa. W tym samym czasie feldmarszaek Bliicher po spdzonej w Ligny nocy oczekiwa na przybycie swoich oddziaw. I korpus Zietena osania koncentracj i jako pierwszy zaj pozycj obronn od Wagnele do Ligny. Gen. Pirch ze swoim II korpusem, take gotowym do bitwy, znajdowa si midzy Mazy i Onoz okoo 10 km od kwatery feldmarszaka. Gorzej byo jednak z III korpusem Thielemanna, ktry zajmowa pozycje po drugiej stronie Sambry, w rejonie Liney. Zagroony odciciem Thielemann zdoa jednak bez strat przej przez Sambr w Namur i maszerowa dalej dobrym, bitym traktem w kierunku Mazy.

Jedynym korpusem, ktry nie mia szans na przybycie pod Ligny, by IV korpus gen. Bulowa znajdujcy si w rejonie Liege. Oznaczao to w prostej linii okoo 60 km cikiej drogi, ale Biilow i jego onierze robili wszystko, aby zdy do rejonu planowanej koncentracji. Armia cesarska w nocy z 15 na 16 czerwca biwakowaa w dwch ugrupowaniach, z ktrych pierwsze, dowodzone przez marszaka Neya, rozlokowane byo od Frasnes na pnocy do Marchienne-au-Pont na poudniu. Drugie, dowo dzone przez Napoleona, zajmowao teren od Sambry do Fleurus. Francuskie czowki znajdoway si tej nocy w od legoci nie wikszej ni 23 km od ognisk biwakujcych Prusakw. Huzarzy i lansjerzy francuscy kilkakrotnie spotykali si z pikietami pruskich dragonw, ale spotkania te koczyy si jedynie wymian ognia pistoletowego. W godzinach nocnych prowadzono energiczne przegrupo wanie wojsk Wellingtona, ktrych celem byo osignicie newralgicznego skrzyowania drg z Brukseli i Nivelles w Quatre Bras i, rankiem, wydanie bitwy. Po osigniciu skraju lasu Soignes, cz oddziaw angiel skich zatrzymaa si w Waterloo, aby uporzdkowa szyki i przepuci sprawnie maszerujce oddziay szkockie 5 dywizji piechoty gen. Pictona. By 16 czerwca pikny letni poranek. Soce powoli wznosio si nad horyzontem i przewitywao przez drzewa, a nasi ludzie weseli jak wierszcze miali si i artowali midzy sob, mylc czasem, jak skoczy si ta caa awantura, jak j nazywali, starzy za onierze nie mogli uwierzy, e nieprzyjaciel jest blisko. Zatrzymalimy si na skraju lasu, na lewo od drogi, za miasteczkiem Waterloo, gdzie pozostalimy przez kilka godzin i gdzie modzi onierze pooyli si i zasnli, a weterani zabrali si do gotowania posiku"'.
1

C o s t e l l o , op. cit., s. 150.

46 Sierant James Anton tak wspomina wymarsz z Brukseli i krtki pobyt w Waterloo: Rano 16 czerwca, zanim soce wzeszo nad lasem Soignes, nasza brygada, zoona z 1, 44 i 92 regimentw, staa w kolumnach z sir Denisem Packiem na czele, czekajc niecierpliwie na 42 regiment. Dowodzcy nim oficer [ppk Macary przyp. T.M.] zosta surowo zbesztany za opieszao. Zajlimy wreszcie miejsce w kolumnie, ktra pomaszerowaa przy dwikach muzyki w szpalerze wiwatujcego tumu. Przeszlimy przez star miejsk bram, a setki naszych chopcw zastanawiay si, kto przed noc straci ycie w polu, na ktre teraz spieszyli"2. Wellington chcc zdy pod Quatre Bras mg przede wszystkim ruszy swoj rezerw i szybko rzuci j do rejonu koncentracji. Okoo godz. 5 rano ksi opuci wraz ze swoim sztabem Bruksel i przyby do Waterloo. Okoo godz. 9 wspomina Costello ksi Wellington ze swoim sztabem min nas, jadc z Brukseli, a zaraz potem dostalimy rozkaz sformowa si i ruszy jako awangarda 3 dywizji" . Nad ranem marszaek Ney odwiedzi Napoleona w Charleroi, a o wicie ruszy do Gosselies, gdzie mia si spotka z dowdc II korpusu gen. Reille'em. Po drodze do Gosselies kurier cesarski dopdzi Neya i wrczy mu depesz od Napoleona z pytaniami o ruchy korpusu d'Erlona, pozycje I i II korpusu oraz przydzielonych im dwch dywizji kawalerii, 4 a take o pooenie nieprzyjaciela . Cesarzowi zaleao zwaszcza na dokadnej informacji o ruchach d'Erlona, gdy zamierza wykorzysta jego korpus w rozprawie z Prusakami pod Ligny. Jeszcze przed spotkaniem z Neyem szef sztabu marszaek Soult wysa instrukcj do Grouchy'ego, ktry obserwowa Prusakw przez ca noc:
2 3 4

47 Panie marszaku, Cesarz rozkazuje, aby ruszy Pan z I, II i IV korpusami kawalerii do Sombreffe, gdzie ma Pan zaj pozycj. Daj podobny rozkaz gen. Vandamme'owi dla III korpusu piechoty i gen. Gerardowi dla IV korpusu. Uprzedzi em obu tych generaw, e s pod Pana rozkazami i musz panu wysa oficerw, ktrzy przeka informacj o pozycjach i odbior paskie instrukcje. Uprzedziem take gen. Gerarda, aby szed zwart mas blisko III korpusu i wspar atak, jeli w Sombreffe wrg stawi opr. Mam zaszczyt uprzedzi, e ksi Moskwy [Ney przyP- red-] otrzyma rozkaz, aby z I i II korpusem posun si do skrzyowania drg w Quatre Bras przy szosie bruksel skiej, a nastpnie odkomenderowa silny oddzia do Marbais, ktry poczy si z Panem w Sombreffe i wesprze Pana dziaanie" \ Rozkaz dla marszaka Neya, o ktrym wspomina Soult, dotar do niego pno, prawdopodobnie ju we Frasnes, co oczywicie wpyno na koordynacj dziaa rano 16 czerwca. Prawdopodobnie Ney le zrozumia intencj cesarza zawart w tym rozkazie, ktry otrzyma bdc ju we Frasnes. Mona to wnioskowa z pniejszych dziaa marszaka pod Quatre Bras. Wspomniany rozkaz brzmia nastpujco: Panie marszaku, Cesarz rozkazuje Panu ruszy z I i II korpusem piechoty, a take III korpusem kawalerii (kirasjerzy Kellermanna), ktre dano Panu do dyspozycji, i skierowa je do Quatre Bras przy szosie brukselskiej. Korpusy te maj zaj tutaj pozycje. Nastpnie prosz dostarczy nam wyniki rozpoznania drogi Quatre Bras-Nivelles, gdzie wrg praw dopodobnie cofnie si. Jego Wysoko yczy sobie, jeli nie bdzie Pan mia trudnoci, wysa jedn dywizj z kawaleri do Genappe, a drug przez Marbais w rejon Sombreffe przy drodze z Quatre Bras.
5

Wellington 's Men, s. 290. C o s t e 11 o, op. cit., s. 151. Z e n o w i c z, op. cit., s. 63.

Tame.

48 Korpus, ktry znajdzie si w Marbais, winien dosta zadanie wsparcia dziaa marszaka Grouchy'ego w Sombreffe osa niajc jednoczenie z tej strony wasz pozycj w Quatre Bras, o ile to bdzie niezbdne. Rozkacie generaowi, dowodzcemu w Marbais, aby roz pozna wszystkie kierunki, a zwaszcza Gembloux i Wavre. Mam zaszczyt uprzedzi Pana, e Cesarz skieruje si do Sombreffe, gdzie zgodnie z rozkazami Jego Wysokoci marszaek Grouchy powinien pody z III i VI korpusem piechoty i I i II korpusem kawalerii. Pan marszaek Grouchy bdzie okupowa Gembloux. Prosz te, aby poinformowa Pan Cesarza o sposobie wykonania rozkazu, ktry wysyam. Prosz take, aby informowa Pan nas o wszystkim, czego dowiecie si na temat wroga"6. Zanim Napoleon opuci Charleroi i pojecha do Fleurus, gdzie wojska Grouchy'ego przygotowyway si energicznie do dziaania przeciwko Blucherowi, podyktowa jeszcze jeden bardzo szczegowy list, skierowany do Neya. List ten zabra gen. Flahaut, ktrego odkomenderowano do sztabu marszaka Neya: Szef sztabu wysa wam rozkazy, ale moje otrzymacie wczeniej, poniewa moi oficerowie jad szybciej ni jego. Otrzymacie rozkaz ruchu na dzie dzisiejszy, ale chc wam to opisa dokadnie, poniewa ma to due znaczenie. Skierowaem marszaka Grouchy'ego z III i IV korpusem piechoty do Sombreffe, a gwardi do Fleurus, gdzie bd przed poudniem. Zaatakuj tam wroga, jeli go zastan, a nastpnie rozpo znam drog do Gembloux. W zalenoci od sytuacji bd tam o godzinie 3 po poudniu lub najpniej wieczorem. Moim pragnieniem jest, abycie zaraz po moim ataku byli gotowi do marszu na Bruksel. Wespr was gwardi, ktra bdzie we Fleurus lub w Sombreffe.
6

49 yczybym sobie przyby do Brukseli nastpnego dnia rano. Udacie si w drog tego samego dnia wieczorem, a ja przycz si, jeli bdzie jeszcze wczenie. Poinformuj was o tym, co zaszo w cigu dnia [...] Moecie wic zadysponowa wasz grup w sposb nastpujcy. Jedna dywizja na dwie mile przed Quatre Bras, jeli nie bdzie trudnoci, sze dywizji piechoty wok Quatre Bras i jedna w Marbais, abym mg w razie potrzeby cign j do Sombreffe. Dywizja ta nie opni waszego marszu. Korpus ksicia Valmy, ktry liczy 3000 wyborowych kirasjerw, ma by zebrany na przeciciu drogi rzymskiej7 z drog brukselsk, abym mg go przywoa w razie potrzeby. Natychmiast, jak tylko moje siy osign zamierzony rejon, wylijcie mu rozkaz, aby poczy si z wami. Chciabym mie ze sob dywizj gwardii generaa LefebvreDesnouettesa, wysyam wic dwie dywizje korpusu ksicia Valmy, aby j wymieni. Zgodnie z moim aktualnym projek tem wol rozmieci siy ksicia Valmy w taki sposb, aby mc je przywoa bez ruszania dywizji Lefebvre-Desnouettesa, gdy prawdopodobnie zdecyduj si pj z gwardi na Bruksel jeszcze tego samego wieczora. Tymczasem osaniaj cie dywizj Lefebvre-Desnouettesa dwiema dywizjami kawa lerii d'Erlona i Reille'a [2 dyw. Pirego i 1 dyw. Jauinota przyp. T.M.]. Z szefem sztabu zatwierdzilimy podzia armii na dwa skrzyda i rezerw. Wasze skrzydo skada si bdzie z czte rech dywizji I korpusu, czterech II korpusu, dwch kawalerii lekkiej i 2 dywizji korpusu ksicia Valmy. Bdzie to razem 45 000-50 000 ludzi. Grouchy bdzie mia prawie takie same siy i bdzie dowodzi prawym skrzydem. Gwardia stanowi bdzie
Droga rzymska przebiegaa z poudniowego zachodu w kierunku Gembloux i przecinaa szos brukselsk w odlegoci ok. 4 km na poudnie od Frasnes. Idc t idealnie prost drog ksi Valmy (Kellermann) mg wyj na tyy wojsk pruskich pod Ligny.
4 Waterloo 1815

Tame.

50 rezerw, a ja skieruj j na jedno albo na drugie skrzydo, zalenie od okolicznoci. Szef sztabu bdzie dawa rozkazy szczegowe, aby nie byo adnych wtpliwoci co do podlego ci, kiedy bdziecie dziaa oddzielnie. Dowdcy przednich korpusw otrzymaj moje rozkazy, kiedy przybd na miejsce. W zalenoci od okolicznoci bd osabia jedno lub drugie skrzydo wzmacniajc rezerw. Musicie zrozumie, jak przywizuj wag do wzicia Brukseli; zreszt ruch tak szybki i gwatowny odizoluje armi angielsk od Mons i Ostendy. ycz sobie, eby rozkazy byy dokadnie wykonywane i aeby na pierwszy rozkaz wasze osiem dywizji mogo pj szybko i bez przeszkd na Bruksel"8. Rozkaz ten mia due znaczenie dla wynikw kampanii i odzwierciedla intencje Napoleona co do przebiegu caej operacji w dniu 16 czerwca. Cesarz majc rano tego dnia przewag na obu kierunkach susznie uwaa, e 16 czerwca moe by dat rozstrzygajc. Naleao jednak za wszelk cen nie dopuci do poczenia obu wrogich armii. Napoleon wydzielajc siy i oddajc je pod komend Neya rezerwowa sobie prawo odwoania jednej dywizji piechoty i caego korpusu jazdy Kellermanna. Moemy przypuszcza, e Kellermann mia wej do walki jako tzw. masa obchodzco-pocigowa zaraz po zamaniu oporu Bliichera pod Ligny. Plan dziaania Napoleona na 16 czerwca by waciwie do przejrzysty, a jego myl przewodni stao si zaoenie, e i Prusacy, i Anglicy przyjm bitw na dotychczasowych pozycjach. Cesarz uwaa, e Ney bez trudu moe ruszy na Bruksel, a siy nieprzyjaciela, o ktrych wspomina marszaek, lustrujc rejon Quatre Bras, nie maj znaczenia. Nie istniao wic niebezpieczestwo stoczenia bitwy z pooenia rod kowego, podobnej do przegranej batalii pod Lipskiem.
8

51 Ksi Wellington przyby do Quatre Bras okoo godz. 11. Ku jego zdziwieniu panowa cakowity spokj. Obecny tu ju 0d witu ksi Oraski szybko zreferowa powsta sytuacj. Lekkie oddziay gen. Perponchera stacjonoway koo Frasnes, obserwujc wsie i drog, na poudniu. Perponcher ustawi przy skrzyowaniu drg trzy dziaa oraz dwie haubice i ob sadzi swoimi ludmi farmy: Gemioncourt przy szosie i Piraumont na wschd od niej. Po zachodniej stronie szosy znajdowa si niewielki las Bossu, ktry zajy oddziay z dywizji Perponchera. Za drog do Namur Perponcher pozostawi jeszcze trzy dziaa, aby mogy ostrzeliwa nie obsadzony las La Hutte po wschodniej stronie szosy. W tym samym mniej wicej czasie marszaek Soult po uzyskaniu informacji z Quatre Bras wysa do Neya nastpny rozkaz: Panie marszaku, oficer lansjerw donis wanie Cesa rzowi, e wrg uszykowa oddziay pod Quatre Bras. Poczcie wic korpusy Reille'a i d'Erlona oraz idcy do was korpus ksicia Valmy. Z tymi siami moecie walczy i pobi korpusy wroga, ktre stan na waszej drodze. Blticher by podobno wczoraj w Namur i jest prawdopodobne, e skieruje cz oddziaw do Quatre Bras. Musicie skoncentrowa si na kierunku brukselskim. Cesarz uda si wkrtce do Fleurus i tam winnicie wysya raporty o swoim dziaaniu"9. Tym ostatnim rozkazem utwierdzono marszaka Neya w prze konaniu, e kierunek, na ktrym bdzie walczy, bdzie kierun kiem gwnym. Ney by teraz cakowicie pochonity organizacj natarcia, ktre miao rozbi przeciwnika w Quatre Bras i otworzy drog do Brukseli. Podobne przygotowania czyniono pod Ligny, gdzie napyway siy pruskie. Napoleon chcia skorzysta z okazji i zniszczy cakowicie armi Bliichera. Do tego jednak po trzebowa wspdziaania chocia czci si marszaka Neya.
9

Z e n o w i c z, op. eh., s. 64.

Tame, s. 65.

52

53

54 W tym celu Soult wysa nastpny rozkaz: Cesarz obarczy mnie obowizkiem poinformowania Pana, e wrg zebra oddziay midzy Sombreffe i Bry. O wp do trzeciej marszaek Grouchy wraz z III i IV korpusem zaatakuje. yczeniem Jego Wysokoci jest, ebycie zaatakowali wroga [...] i po gwatownym uderzeniu pomogli nam w okreniu wspomnianego korpusu. Jeeli ich korpus bdzie rozgromiony wczeniej, Jego Wysoko ruszy w waszym kierunku, aeby przyspieszy wasze operacje" l0 . Marszaek Ney otrzyma rozkaz cesarza na p godziny przed atakiem, ktry wanie koczy przygotowywa. Okoo godz. 13.40 rozpocza si bitwa pod Quatre Bras. Kiedy ksi Wellington zapozna si z sytuacj we Frasnes i Quatre Bras, pojecha drog przez Thyle i Marbais w kierunku pozycji pruskich. Feldmarszaek Blucher by wypoczty i mimo podeszego wieku czu si wietnie. W krtkiej rozmowie obaj dowdcy wymienili informacje o nieprzyjacielu, a Blucher obieca wesprze czci swoich si oddziay Wellingtona w czasie walk pod Quatre Bras. W czasie rozmowy Wellington usysza strzay karabinowe, ktre dobiegay z poudniowego zachodu, a po chwili doszy do jego uszu guche odgosy armat. Obaj wodzowie poegnali si natychmiast i rozjechali do swoich oddziaw. Z daleka ju Wellington widzia, e na jego odcinku rozwijaj si bataliony francuskie, popdzi wic konia chcc jak najszybciej znale si na linii walki. Po kilku minutach ksi i jego sztab byli na miejscu. Ju na pierwszy rzut oka potrafili oceni, e sytuacja jest grona. W tym samym czasie, gdy koczyo si spotkanie Wellin gtona z Blucherem, marszaek Ney rozpocz atak wzdu szosy brukselskiej. Jego celem byo Quatre Bras.
Tame, s. 66.

55 Trzy dywizje II korpusu Reille'a w pierwszym uderzeniu wypary siy dywizji niderlandzkiej z rejonu Frasnes i od rzuciy j a do skrzyowania drg. Wellington widzc ucieczk oddziaw Perponchera powoli traci cierpliwo. Sytuacja bya powana, ale z pnocy nadcign dugo oczekiwany Picton ze swoj bitn 5 dywizj piechoty i z marszu wszed do walki. Okoo godz. 12 wspomina onierz 95 regimentu Kincayd dostalimy rozkaz, aby zostawi tabory i ruszy naprzd. Poczulimy si wtedy bardzo wojowniczo, mimo e nie spodziewalimy si nawiza kontaktu z nieprzyjacielem tego samego dnia. Ale gdy tylko ruszylimy, natychmiast odczulimy zblianie si wroga. Najpierw spotkalimy wozy napenione rannymi Belgami, a po przejciu Genappe do naszych uszu doszy salwy armat. Wszystkie nasze wtpliwoci rozwiay si, gdy osignlimy wyyn, na ktrej znajdowao si Quatre Bras, i zobaczylimy du rwnin przed nami, otoczon z dwch stron lasem, i dalej nastpn wyyn, na ktrej dostrzeglimy siy nie przyjaciela, schodzcego w naszym kierunku. W Quatre Bras nie byo wicej ni 3^1 domy, a nazwa pochodzi zapewne, jak sdz, od poczenia czterech drg [...] Wie bya zajta przez Belgw ksicia Oraskiego, ktrzy obsadzili du farm przy drodze i skraj lasu" ". Perponcher traci teren i okoo godz. 15 Francuzi podeszli prawie pod samo Quatre Bras, co grozio utrat tego wanego punktu. Wtedy wanie rozwina si do ataku 5 dywizja gen. Pictona. Jako awangarda do akcji wszed 1 batalion 95 regimentu tzw. zielonych strzelcw, ktrzy otworzyli ogie ze swoich sztucerw. Pod oson kanonady rozpoczto kontratak siami caej dywizji. Okoo godz. 3 po poudniu przybylimy do czterech drg wspomina onierz 1 batalionu Edward Costelo gdzie
Wellington's Men, s. 119.

56 prowadzono silny ogie z dzia, i szybko zorientowalimy si, e to Belgowie ostrzeliwuj wroga z duej odlegoci. Tutaj, pod Quatre Bras, znw zobaczyem Wellingtona, tym razem obserwujcego przez lunet ruchy nieprzyjaciela. Po krtkiej chwili postoju oficer sztabowy przynis rozkaz zajcia kpy drzew po naszej lewej stronie i natychmiast kompania ruszya do akcji. Podczas gdy wykonywalimy to zadanie, mogem dostrzec oddziay nieprzyjacielskie, wyaniajce si z lasu okoo mili na prawo. Nieprzyjaciel znajdowa si na wzgrzach oddzielonych od nas otwartym polem. Po szybkim zajciu lasu zobaczyem pierwszy raz francuskiego kirasjera, ktry ostrzelany przez naszych chopcw utraci konia i gdy wydoby si spod niego, zacz macha swoim paaszem chcc sprowokowa nas do walki z bliska, ale nastpny pocisk powali go na ziemi. Wydaje mi si, e nasza kampania bya pierwsz w armii angielskiej, ktra w tej synnej bitwie oddaa strzay. Nieprzyjacielskie lekkie oddziay, jak mogem dostrzec, w szyku rozwinitym i w duej sile zeszy w d i uderzyy na nas. Manewr nieprzyjaciela spowodowa nasze przejcie na lewo, tak aby mae jeziorko i droga oddzieliy nas od niego. Podczas gdy oddzia nasz wykonywa przemarsz, Francuzi otworzyli gwatowny ogie [...] i zmusili nas do skrycia si w zabudowaniach stojcych przy drodze, ktre wczeniej byy obsadzone przez dwie kompanie naszego batalionu. W budynkach tych pozostawalimy do chwili, gdy Francuzi nie sprowadzili kilku dzia, ktre rozpoczy ostrzeliwa nas n z niewielkiej odlegoci" . Przytoczone fragmenty pamitnikw wskazuj na sposb, w jaki Wellington przygotowywa natarcie Pictona; przed stawiaj take mistrzostwo dziaa jednego z najlepszych regimentw w armii angielskiej tego okresu. Umundurowani
12

57 w ciemnozielone mundury strzelcy prowadzili ze swoich sztucerw ogie na du odlego, wykazujc jednoczenie doskonae przygotowanie do dziaania w rozproszeniu. Zdobyte w kampanii iberyjskiej dowiadczenie procentowaa teraz na polach belgijskich. Dziaanie lekkich kompanii angielskich nie doprowadzio jednak do odzyskania Gemioncourt i Piraumont, poniewa Francuzi zaraz po zajciu tych punktw podcignli armaty. Ogie dzia skierowany by w pierwszym rzdzie na Quatre Bras, ale wiele kartaczy pkao nad gowami rozrzuconej w tyralier lekkiej piechoty. Za drog, tu za Quatre Bras, Picton powstrzyma ruch swojej dywizji, gdy atak pod gwatownym ogniem dzia francuskich mg skoczy si masakr. Francuzi, gdy tylko dostrzegli nowe oddziay angiel skie, momentalnie zdwoili ogie i obsypali przeciwnikw prawdziwym gradem mierciononych pociskw. Wellington obawia si jednoczenie, e Ney moe sprbo wa obejcia od zachodu, gdzie las Bossu nie dawa wystar czajcej osony. Dlatego wanie dowdca angielski wysa cz swojej lekkiej kawalerii na wzgrza za lasem, aby osaniaa drog z Nivelles. Z przybyego korpusu brunszwickiego Wellington wydzieli dwie kompanie strzelcw, ktrymi wspar sabncych Belgw w lesie Bossu. Belgowie, strzelcy brunszwiccy i lekkie kompanie Pictona prowadziy celny nkajcy ogie zza krzakw i drzew w kierunku Gemioncourt. Ustawione tutaj baterie francuskie strzelay gstym ogniem, chocia uwijajcy si midzy dziaami kanonierzy byli wystawieni na kule lekkiej piechoty. Szczeglnie kompanie 95 regimentu, wyposaone w Bakery", zbieray krwawe niwo. Wielu onierzy prowadzio ogie z pozycji lecej, wykorzystujc kade zagbienie gruntu i kad wiksz kp krzakw. Celny ogie i czste zmiany pozycji byy gwnymi atutami regimentu. Ksi Wellington obserwowa uwanie zmagania tyralierw i strzelcw midzy Quatre Bras i Gemioncourt, a dostrzeg

C o s t e l 1 o, op. cit., s. 151.

58 maszerujc wzdu szosy siln kolumn piechoty. Francuzi minli Gemioncourt i po przejciu przez strumie Thyle zaczli rozwija si do ataku. Wellington nie wierzy, e lekka piechota powstrzyma ruch tej kolumny i dlatego przywoa do siebie Thomasa Pictona. Gen. Picton na rozkaz ksicia przygotowa kontratak, w ktrym uczestniczy miay dwie brygady: sma gen. Kempta i dziewita gen. Packa. Brygady angielskie winny spotka nieprzyjaciela w poowie drogi midzy zabudowaniami Quatre Bras i Gemioncourt, aby nie dopuci do walk na samym skrzyowaniu drg. Sformoway szyk dwuliniowy, a 1 batalion 92 regimentu szkockiego pozostawiono w odwodzie. Gdy kolumny batalionowe nieprzyjaciela podeszy do po zycji piechoty angielskiej, rozpocza si gwatowna wymiana ognia. Zanim rozwia si dym, Anglicy uderzyli na bagnety. Kolumny francuskie poniosy cikie straty od ognia, a nagy atak powstrzyma ich ruch. Anglicy i Francuzi rozpoczli cik walk na bagnety i kolby, w ktrej gr pocza bra luna linia angielska nad mao ruchliwymi, cho zaciekle bronicymi si kolumnami francuskimi. W walce tej straty byy z obu stron bardzo wysokie. Francuzi musieli w kocu ustpi. Ksi brunszwicki Fryde ryk Wilhelm stojc ze swoimi oddziaami przy drodze po stanowi czci si rozwin powodzenie angielskiej piechoty. Regiment czarnych huzarw brunszwickich i szwadron uanw ruszyy do szary. Idce kusem szwadrony przeszy agodnie w galop i gwatownie uderzyy na Francuzw. Tutaj jednak spotka ich tragiczny zawd. Francuzi, cho w odwrocie, nie mieli zamiaru pj pod szable. Kilka rwnych salw ostudzio zapdy brunszwickich jedcw. Huzarzy i uani tracc okoo szedziesiciu ludzi cofnli si, a widzc nadcigajcych kirasjerw francuskich poszli w rozsypk. Nieudany atak jazdy cign gwatowny ogie artylerii francuskiej na grup, w ktrej znajdowa si ksi brunszwicki. Piechurzy rozpoczli odwrt, a karne

59 dotd bataliony straciy spoisto i w popochu rzuciy si do ucieczki. Nie pomogy nawoywania bohaterskiego ksicia, ktry w chwil potem otrzyma mierteln ran. Znajdujcy si blisko mjr von Wachholtz wraz z kilkoma oficerami odnis ciko rannego spod ostrzau, ale nim zoyli go na ziemi, ju nie y. Pk Olfermann chcc osoni odwrt resztek piechoty rzuci do szary pozbieranych uanw brunsz wickich, ale ci na widok lansjerw francuskich rozpierzchli si na wszystkie strony. Lansjerzy, ktrzy tak przestraszyli uanw brunszwickich, naleeli do 2 dywizji jazdy generaa Pirego. Byy to 5 i 6 puki gen. barona Wathieza. Po rozpdzeniu uanw lansjerzy uderzyli na stojce w ycie kompanie 42 i 44 regimentu pieszego. Szkoci bronili si w grupach, ostrzeiwujc szar ujcych przeciwnikw i walczc z nimi na bagnety. Warto zauway, e Szkoci, mimo i zostali zaskoczeni, nie ulkli si i cay czas powstrzymywali dzielnie ataki Francuzw. Najcisze walki toczyy si wok maej grupki onierzy 44 regimentu, ktrzy zaciekle bronili swojego sztandaru. Jeden z lansjerw chwyci za drzewce sztandaru, a szabl rani w gow chorego Christie. Christie z twarz zalan krwi wyglda okropnie, ale sabncymi domi utrzyma sztandar. Jego koledzy zabili w tym czasie zdeterminowego lansjera. Na pomoc lansjerom marszaek Ney wysa kirasjerw. Opancerzeni, na ogromnych koniach, z paaszami w rkach, wygldali wspaniale budzc podziw i przeraenie. Rozpoczli gonitw za upartymi Szkotami, ktrzy twardo bronili swoich zroszonych krwi pozycji w stratowanym ycie. Cz kirasjerw Kellermanna zainteresowaa si szczupym orszakiem ksicia Wellingtona, ktry uratowa si dziki ucieczce do wntrza czworoboku 92 regimentu pk. Gordona. Sytuacja bya bardzo cika. Lada chwila mg zosta ponowiony atak francuskiej piechoty, ktra rozbiaby z at woci mocno ju zmczonych Anglikw.

60 Gen. Picton chcc zakoczy niebezpieczne utarczki z jazd przeciwnika zdecydowa si na rzecz niezwyk. Stan na czele nie niepokojonego jeszcze przez nieprzyjaciela 1 batalionu 28 regimentu oraz 3 batalionu 1 regimentu krlewskiego i ruszy do ataku. Oba bataliony uderzyy w penym biegu na kawaleri przeciwnika i, o dziwo, wypary j a do Gemioncourt. Po tym epizodzie okoo godz. 17 nastpia krtka przerwa w zmaganiach. Ney, ktry montowa nowy atak, otrzyma pismo od Soulta z Fleurus informujce u rozpoczciu bitwy pod Ligny: Panie marszaku, napisaem Panu godzin temu, e Cesarz zamierza zaatakowa wroga o 2.30 na pozycji Bry i Sombreffe. W tym momencie bitwa trwa i nabiera rozmachu. Jego Wysoko obarczy mnie obowizkiem przekazania Panu Jego woli. Ma Pan wykona manewr w ten sposb, aby wyj na praw flank wroga i jego tyy. Jeli zaatakujecie szybko, armia ta bdzie zgubiona. Los Francji jest w Pana rkach. Wic nie wahajcie si ani chwili i wykonujcie manewr nakazany przez Cesarza kierujc si na Bry i Saint Amand, aby przyczyni si do decydujcego zwycistwa" 13. Ney trzyma jeszcze w doni pismo szefa sztabu, kiedy dostrzeg nadchodzce nowe siy nieprzyjacielskie, ktre zatrzymay si na zachodnim kracu Quatre Bras. W tej sytuacji marszaek chcia jak najszybciej wyprze przeciwnika, ktrego siy wzrastay z godziny na godzin, co mogo przeszkodzi w realizacji cesarskiego rozkazu. Mimo pewnych sukcesw oddziay francuskie nie doszy jednak dalej ni do Gemioncourt, a blisko lasu nie pozwalaa na uderzenie szerszym frontem. W tej sytuacji marszaek postanowi przynagli I korpus gen. d'Erlona, maszerujcy wanie w kierunku pola bitwy, aby uy go do rozstrzygaj cego ataku.
13

61 Tymczasem jednak Ney zdecydowa si na natychmiastowy atak w celu wyrzucenia nieprzyjaciela z lasu Bossu. Dywizja gen. Foya posza wic prosto w kierunku lasu, a szwadrony kirasjerw Kellermanna uderzyy na centrum szyku angiels kiego. Walka rozpocza si na nowo. Z przeciwnej strony do akcji wczya si take 5 brygada piechoty angielskiej Halketta. Brygada przechodzc przez pole zostaa jednak zaatakowana przez kirasjerw. Pole, na ktre weszlimy wspomina onierz 73 regimentu Thomas Morris zasiane byo ytem wysokim na prawie siedem stp, ktre utrudniao obserwacj, chocia sami bylimy niewidoczni. Maszerujc dalej zdradzilimy nasz pozycj byskami bagnetw, co cigno na nas niespodziewanie spory oddzia kirasjerw. Nie majc czasu na sformowanie czworoboku zmuszeni bylimy wycofa si, a raczej uciec do lasu, przez ktry wczeniej przeszlimy. Kiedy zbieralimy si, 69 regiment pechowo straci swj sztandar" 14. Sytuacj uratowaa dopiero bateria artylerii konnej mjr. Kiihlmanna, ktra ogniem na wprost ostrzelaa kirasjerw i zmusia ich do odwrotu. Szef sztabu wojsk angielskich gen. Barnes widzcy ucieczk kirasjerw porwa do ataku 1 batalion 92 regimentu. Szkoci uderzyli na bagnety i odzyskali teren. Utracili jednak swojego dowdc, ppk. Johna Camerona, ktry pad prowadzc regiment do walki. Ney widzc porak swojej jazdy wpad we wcieko, ktr podsycia jeszcze informacja, e korpus d'Erlona zamiast i wprost na Quatre Bras zboczy nagle na wschd i doszed do miejscowoci Villers-Perwin. Marszaek nie rozumia, co si stao, poniewa Soult nie powiadomi go, e to wanie cesarz wezwa d'Erlona. Chcc jednak mimo wszystko roz strzygn bitw na swoj korzy, Ney jeszcze raz zada od d'Erona szybkiego przybycia.
T. M o r r i s, Recollections of Military Sernice in 1813, 1814 and 1815, s. 132, London 1846.
14

Z e n o w i c z, op. cit., s. 66.

62 Mona sobie wyobrazi, w jakie zakopotanie wprawiy gen. d'Erlona sprzeczne i cigle ponawiane rozkazy. Korpus d'Erlona nalea z woli Napoleona do lewego, dowodzonego przez Neya skrzyda armii, ale rozkaz Soulta by rozkazem wodza naczelnego. Dlatego wanie d'Erlon wraz ze swoim korpusem zmienia kilkakrotnie kierunek marszu nie wiedzc komu powinien si podporzdkowa. Tak wic ani Ney, ani walczcy pod Ligny Napoleon nie otrzymali wsparcia od manewrujcego zawile w rejonie Villers-Perwin korpusu d'Erlona. Marszaek Ney pod wieczr 16 czerwca zrozumia, e jego wojska s zbyt sabe, aby uchwyci Quatre Bras w obliczu wzrastajcych si przeciwnika. Zdobycie Gemioncourt i Piraumont byo dopiero poow sukcesu, poniewa Wellington trzyma si mocno w lesie Bossu i wcale nie zamierza wycofa si z Quatre Bras. Korpus Reille'a by ju dugo w walce i ponis dotkliwe straty, podobnie zreszt jak kawaleria Kellermanna, szarujca kilkakrotnie na piechot przeciwnika, bez wikszych zreszt sukcesw. Gdyby chocia Reille mia wszystkie swoje cztery dywizje niestety, pod wieczr dysponowa tylko dwoma: 5 dywizj gen. barona Bachelu i 9 dywizj gen. hrabiego Foya. Nastpn, 7 dywizj gen. hrabiego Girarda Napoleon mia pod Ligny, a 6 dywizja ksicia Hieronima Bonapartego mina dopiero Gosselies. Ney pozwoli sobie wbrew wyranemu zakazowi wezwa siy Kellermanna, ale ten zabra tylko brygad Guitona, gdy obawia si gniewu cesarza. Oba puki kirasjerskie z brygady gen. Guitona, 8 i 11, wziy udzia w walkach i utraciy wielu ludzi. Dywizja jazdy gwardii Lefebvre-Desnouettesa dugo staa na pnoc od Villers-Perwin, a potem odesza do Ligny. Jeli wic rano 16 czerwca Ney mia wyran przewag nad nieprzyjacielem, to ju po poudniu stosunek si zmieni si na jego niekorzy. Tymczasem armia Wellingtona znacznie wzrosa.

63 Przed wieczorem przybya 1 dywizja gwardii gen. Cooke'a, a zaraz po niej dwa bataliony lekkie strzelcw brunszwickich i kilka nowych baterii dzia. Okoo godz. 20 Wellington zdecydowa si na atak, ktrego celem byo wyparcie Francuzw a za Frasnes. Ruszyy wic gste linie tyraliery angielskiej powoli oczyszczajc przedpole Quatre Bras z woltyerw francuskich. Thomas Morris bra udzia w tych zmaganiach i tak wspomina kocow faz bitwy: Pukownik rozkaza, aby dwie kompanie (bya to lekka kompania i ta, do ktrej sam naleaem) rozwiny si w tyralier. Nie weszlimy jednak do akcji jednoczenie. Nasza kom pania bya fatalnie dowodzona przez szedziesicioletniego kpt. Robinsona, ktry suy ju przeszo 30 lat, ale nigdy nie by w akcji. On sam nic nie wiedzia o rnych wariantach manewrw i nawet podczas prostej musztry jeden z sierantw mwi mu, co ma robi i jak rozkazywa. Teraz wanie prowadzi nas naprzd. Nasi ludzie dali kilka razy ognia do przeciwnika, ktry by jeszcze w zasigu naszych karabinw. Nagle zobaczylimy [...] puk kirasjerw i fakt ten tak przerazi kapitana, e pewnie zginlibymy wszyscy, gdyby nie adiutant regimentu, bdcy te chirurgiem [...]; widzc nas w fatalnej sytuacji podjecha blisko i krzykn: Kapitanie Robinson, o co panu chodzi? Moe chce pan zamordowa swoich ludzi?" Sam najkrtsz drog poprowadzi nas do regimentu, gdzie przybylimy w czasie formowania czworoboku. Za nami przybyli kirasjerzy, ale zastali nas ju przygotowanych, wic zajechali z lewej, dostali salw i zawrcili. Po chwili zaatakowali 42 regiment i te zostali zmuszeni do odwrotu" 15. Zaraz po odparciu ostatniego ataku kirasjerw Guitona, ksi Wellington wyda rozkaz, aby do akcji wczya si gwardia i oczycia z nieprzyjaciela rejon lasu Bossu.
15

Tame, s. 133.

64 Gwardzici wyparli przeciwnika na do znaczn odlego, co pozwolio Wellingtonowi wprowadzi szerokim frontem 5 dywizj Pictona i 5 brygad Halketta. Siy te byy wystar czajce, aby odrzuci Francuzw na ich pozycje wyjciowe, czyli do samego Frasnes. W trakcie walk strzelcy 95 regimentu odzyskali Gemioncourt oraz Piraumont i przepdzili lekk jazd gen. Pirego. Oceniajc bitw pod Quatre Bras mona dostrzec, e bya bitw straconych szans dla obu stron. Rano Ney mia wszelkie szans pobicia sabych si przeciwnika i mg zaj Quatre Bras bez wikszego wysiku. Nie chcia jednak ryzykowa i postanowi poczeka na maszerujce w kierunku pola bitwy oddziay. Po poudniu ukad si zmieni si diametralnie, kiedy przybyy nowe oddziay angielskie realizujc rozkaz o kon centracji. Uzyskanej przewagi dowdca angielski nie wyko rzysta prawdopodobnie ze wzgldu na brak informacji spod Ligny, a moe nie chcia naraa swoich sil gwnych na now bitw w zbyt duej, jak mu si wydawao, odlegoci od Brukseli. Wellington zadowoli si odrzuceniem sab ncego Neya do Frasnes i na pozycjach zajmowanych dotychczas postanowi czeka na informacj od Bliichera. Informacji jednak nie otrzyma ani wieczorem, ani nawet w nocy, czeka wic bezskutecznie nadal. Gdyby zdecydo wa si na gwatowny atak wszystkimi siami, mgby oczywicie zniszczy grup Neya i wyj na tyy pozycji Napoleona. Wellington tego jednak nie zrobi. Zadowoli si remisem, chocia mg wygra. Najistotniejszy wydaje si jednak fakt, e mimo wszystko wieczorem 16 czerwca Wellington mia swoj armi praktycz nie w zasigu wzroku i mg ni dysponowa zalenie od wasnej woli. I by to bezsprzecznie jego duy sukces, moe nawet wikszy ni utrzymanie pozycji pod Quatre Bras.

Cesarz Napoleon

Powrt cesarza z Elby Poegnanie z gwardi w Fontainebleau

Grenadier gwardii cesarskiej

Marszaek Louis Davout, minister wojny w rzdzie Napoleona

onierz 2 puku lansjerw

Napoleon w mun durze pukownika strzelcw konnych gwardii

Szabla lekkiej jazdy francuskiej Strzelcy konni generaa Lallemanda

Feldmarszaek Gebhardt-Lebrecht von Blucher, dowd ca armii pruskiej

Marszaek Nicolas Soult, szef sztabu Napoleona w 1815 r. Marszaek Emmanuel Grouchy, dowdca prawego skrzyda armii

Marszaek Michel Ney, dowdca lewego skrzyda armii Genera Maurice Gerard, dowdca IV korpusu

Piechota pruska

Sztucer pruski

Landwera konna

65

Szabla pruska

lscy huzarzy

66 * Wieczorem 15 czerwca feldmarszaek Bliicher zatrzyma si ze swoim sztabem we Fleurus, a oddziay armii pruskiej rozoyy si biwakami midzy Sombreffe, Ligny i Fleurus. Stary feldmarszaek mimo zmczenia zwoa narad sztabu i podyktowa oglne dyrektywy na dzie nastpny. Zaraz po spotkaniu Bliicher uda si na spoczynek, a do pracy wzili si ostro oficerowie sztabowi, ktrzy wol dowdcy przenosili na papier i rozsyali w postaci gotowych polece. Noc mina do spokojnie, chocia doszo do star patroli jazdy francus kiej i pruskiej, speniajcych swoje zwyke zadania wywiadow cze i osonowe. O wicie, gdy Napoleon wyruszy z Charleroi, Prusacy koczyli ju ewakuacj Fleurus. Na rozkaz Bluchera w rejonie Wangenies, Heppignies, Mellet i Fleurus pozostao kilka szwadronw jazdy z brygady von Rodera. Dragoni i uani pruscy rozrzuceni na duym obszarze wypatrywali nadejcia nieprzyjacielskich si gwnych, osaniajc jednoczenie kon centracj wasnych oddziaw na pozycji pod Ligny. W tym czasie feldmarszaek Bliicher znajdowa si ju midzy Saint Amand, Ligny i Sombreffe, gdzie zaczto organizowa lini obrony. Sztab pruski ustawia wasne oddziay tak, aby miay za plecami wan drog biegnc z Namur przez Quatre Bras a do Nivelles. Droga ta pozwalaa na szybkie komunikowanie si z Wellingtonem i w razie potrzeby moga by uyta do przerzucenia odwodw. Musimy pamita, e pod Quatre Bras organizoway w tym czasie obron wojska angielskie, a byo to tylko 6 kilometrw od Sombreffe. Na poudnie od drogi cign si nieregularny acuch wzgrz zaczynajcy si na wschodzie w rejonie Balatre i koczcy si koo wsi Brye na zachodzie. U stp wzgrz pyn w trudnych do przebycia wwozach strumie Ligny, ktrego rda znajdoway si na zachd od Fleurus. Wody Ligny pyny w kierunku pnocno-wschodnim przez

67 Saint Amand i Ligny; skrcay nastpnie na zachd i wijc si w krtym oysku mijay wsie Tongrinelle, Boignee i Balatre. Midzy wzgrzami znajdoway si ciche, agodne dolinki i gbokie parowy trudne do pokonania nawet dla lekkiej piechoty. Droga z Fleurus do Sombreffe biega dolin a do Gembloux i drog t nie mogy przej adne wrogie kolumny, dopki Ligny znajdowao si w rkach Bluchera. Dowdztwo pruskie zdecydowao zorganizowa obron na linii Saint Amand-Ligny jako pozycji podstawowej. W miejscowociach tych, jak rwnie we wsiach Wagnele i Brye, rozmieszczono zaogi skadajc si w wikszoci z piechoty. Pozostae odwody zachowano w drugiej linii, formujc z nich mas uderzeniow. W drugiej linii znajdoway si take baterie artylerii, ktre poczono w due zgrupowania. Pierwsze z nich znajdowao si za Saint Amand, drugie za Ligny. Bliicher przygotowujc si do bitwy przypuszcza, e Napoleon zaatakuje jego siy w rejonie Ligny i bdzie dy do cakowitego ich zniszczenia. Myl o obejciu swoich pozycji przez nieprzyjaciela od wschodu stary feldmarszaek odrzuci. Na poudniowym zachodzie znajdoway si miejscowoci Wagnele, Saint Amand-La Haye i Saint Amand. Najdalej na pnoc leaa wie Wagnele osaniana jedynie przez dwa szwadrony jazdy, a do obrony Saint Amand-La Haye i Saint Amand przeznaczony zosta I korpus gen. von Zietena, z ktrego wydzielono w tym celu trzy brygady. Budynki Saint Amand zostay zajte przez trzy bataliony z 3 brygady gen. von Jagowa i zamienione w silne punkty oporu. Ogrody i wiksze domy stay si maymi twierdzami, ktrych zaogi zdecydowane byy walczy do koca. Za Saint Amand Bliicher przygotowa na wzgrzu odwd gotowy do wsparcia batalionw von Jagowa nalecych do 7, 29 puku piechoty i 3 puku landwery westfalskiej. lskie kompanie strzelcw nr 2 i nr 4 ukryy si w zaamaniach gruntu midzy Brye i Saint Amand-La Haye. Niektrzy

68 strzelcy zamknli si w zabudowaniach myna Bussy zajtego ju przez cz 2 brygady. 1 brygada gen. von Steinmetza zoona z 12 i 24 puku piechoty i 1 puku westfalskiej landwery, speniajca rol odwodu, spinaa jednoczenie odcinki obrony Saint Amand-Ligny. Tutaj take znajdowaa si silna grupa od wodowa artylerii. Ligny miao by bronione przez 4 brygad gen. von Henkla. Oba puki tej brygady (19 puk piechoty i 4 puk landwery westfalskiej) zajy pozycje w najsolidniejszych budynkach, wykorzystujc pozycje take sady i ogrody. Zaraz za Ligny znajdoway si pozycje artyleryjs kie. Tutaj take umieszczono wycofan spod Fleurus kawa leri Rdera. Podstaw gwnej linii obrony byy brygady I korpusu, tworzce do dziwn; zaamujc si pod ktem prostym lini obrony. Waciwie do godz. 8.00 rano wszystkie przygotowania zostay zakoczone i Bliicher oczekiwa na przybycie II korpusu gen. von Pircha. Pirch spdzi noc w Mazy (ok. 4 km od Sombreffe), ale rano ruszy do Sombreffe gdzie doszed okoo godz. 10. Jego korpus uformowa szyki przy drodze, ktr przyszed, tworzc front szeroki na okoo 1500 m; piechota zaja pozycje w pierwszej, jazda w drugiej linii. Na prawym skrzydle znajdowaa si 5 brygada gen. von Tippelskirchena (2 i 25 puk piechoty, 5 puk landwery westfalskiej). Nastpna w szyku staa 6 brygada von Kraffta (9 i 26 puk piechoty i 1 puk landwery elbijskiej), ktrej pozycje sigay a do zabudowa Brye. 7 brygada gen. von Brausego (14 i 22 puk piechoty, 2 puk landwery elbijskiej) zajmowaa pozycje przy samej drodze z Sombreffe, majc za plecami jazd korpun dowodzon przez gen. von Jurgassa i wiksz cz korpunej artylerii. Szyk II korpusu zamykaa 8 brygada gen. von Langena (21, 23 puk piechoty, 3 puk landwery elbijskiej), dotykajca swoim lewym skrzydem zabudowa Sombreffe.

69 Bliicher ustawi II korpus tak, aby mg by uyty do wsparcia pierwszej linii bd do osony odwrotu w przy padku przegranej. Gdyby jednak jego interwencja pod Ligny nie bya potrzebna, Pirch mgby zosta wysany na pomoc Wellingtonowi. Po pewnym czasie Bliicher dowiedzia si, e czoo III korpusu gen. von Thielemanna osigno Mazy (3 km od Sombreffe), i postanowi, e przybye siy zajm pozycje od drogi z Fleurus a do Mazy. Gen. Thielemann zdecydowa broni wsi lecych na brzegach Ligny: Tongrinelle, Boignee i Balatre. Poniewa prawe skrzydo Thielemanna sigao do drogi z Fleurus, Bliicher rozkaza, aby III korpus zablokowa t drog wik szymi siami. W miejscu, gdzie strumie Ligny przecina trakt, zaja pozycj 11 brygada pk. von Lucka. Byy to puki (3 i 4) landwery z Kurmark wsparte kilkoma dziaami. Za t pozycj obronn stany brygady: 9 von Borckego i 12 pk. von Stiilpnagla. Borcke dysponowa siami 8 i 36 puku piechoty liniowej i 1 pukiem landwery z Kurmark. Stulpnagel dowodzi brygad skadajc si z 31 puku piechoty i 5 oraz 6 puku landwery z Kurmark. Tak wic Thielemann trzeci i czwart brygad ustawi blokujc drog z Fleurus do Gembloux. Wywalczenie kontroli nad t drog daoby Francuzom szans wyjcia na tyy wojsk pruskich i cakowitego ich zniszczenia. Wiedzc o tym Bliicher i Thielemann postanowili utrzyma teren midzy Sombreffe i Tongrinne tak dugo, jak bdzie to moliwe. 10 brygada pk. von Kampfena zaja pozycj koo Tong rinne i chocia bya z wszystkich czterech najsabsza (2 puk piechoty i 2 puk landwery z Kurmark), jej dowdca wydzieli po jednym batalionie do obrony Tongrinelle, Boignee i Balatre. Najdalej, bo a przy Mazy, znajdowaa si jazda gen. von Hobego, osaniajca drog do Namur przed niespodziewanym zagonem francuskiej kawalerii.

70
Wojska cesarskie osigny Fleurus okoo godz. 10 idc w dwch duych kolumnach. Znajdujca si tutaj jazda pruska musiaa ulec przewadze dzia artylerii konnej przeciwnika i wycofaa si w kierunku wasnych pozycji. Napoleon zaraz po przybyciu do Fleurus wyda rozkazy, po ktrych poszczeglne korpusy ruszyy na wyznaczone pozycje. W czasie, gdy wojska francuskie, przechodziy przez Fleurus, Blucher spotka si na krtko z Wellingtonem, aby przedstawi mu swoje plany. W rozmowie wida byo wyra nie, e wdz angielski nie jest zachwycony pozycjami swojego alianta, uznajc je za zbyt niekorzystne. Gdy Blucher z grup oficerw przyby do Ligny, Francuzi byli ju gotowi. Cesarz przesun jazd Grouchy'ego na prawe skrzydo, gdzie miaa kontrowa wszelkie akcje pozostajcego tutaj Thielemanna. Marszaek Grouchy dysponowa siami I korpusu gen. hrabiego Pajola, stojcymi ju na polu midzy Boignee i Balatre i wspartymi przez dwie baterie artylerii konnej. Na prawo od drogi z fleurus, frontem w kierunku Tongrinelle, rozwina si 14 dywizja gen. Hulota, a jej obie brygady wsparte byy przez siln artyleri. Za Hulotem stay w szyku rozwinitym dywizje II korpusu cikiej jazdy gen. hrabiego Exelmansa. Potny, bo liczcy ponad 2800 szabel korpus dragoski, mg by skierowany do uderzenia na wprost, jak te w kierunku Sombreffe lub Tongrinne. Forma cja ta, uyta w odpowiednim momencie, mogaby stanowi niebezpieczestwo dla caej armii Bliichera, gdy dragoni przypominali potg swego uderzenia kirasjerw, grujc nad nimi szybkoci i zwrotnoci. Z daleka wida ju byo lini byszczcych kaskw i zielonych mundurw dragoskich. Na czele obu dywizji (9 i 10) stali dowiadczeni dowdcy: gen. baron Strolz i gen. baron Chastel oraz podlegli im brygadierzy. Na podejcia do Saint Amand-La Haye i Saint Amand rozwiny si siy III korpusu hrabiego Vandamme'a.

71 3 dywizja jazdy lekkiej gen. barona Domona stana naprzeciw Wagnele i speniaa funkcj osony lewego skrzyda. Frontem do Saint Amand-La Haye pozycj zaja 7 dywizja gen. hrabiego Girarda, oddana pod dowdztwo Vandamme'a ' 6 , a obok niej 11 dywizja gen. barona Berthezene'a. Tu przy strumieniu znajdowaa si 8 dywizja gen. barona Lefola. Zaraz za strumieniem Ligny, okrakiem na drodze z Fleurus do Saint Amand, stana 10 dywizja gen. barona Haberta. Dalej, rwnolegle do drogi z Fleurus i frontem do Ligny, zajy pozycje dywizje IV korpusu Gerarda: 13 dywizja gen. barona Vichery'ego i 12 dywizja hrabiego Pecheux. Napoleon nie zapomnia take o artylerii, ktr podcignito blisko pierwszej linii, formujc dwie silne baterie gotowe wspiera kady atak ca moc zmasowanego ognia. Cesarz znajdowa si przez cay czas we Fleurus i tu take przygoto wywa siln grup przeamujc, w ktrej skad wchodzi, oprcz gwardii cesarskiej, IV korpus cikiej kawalerii gen. hrabiego Milhauda oraz 96 dzia. Do tego dochodzio take 13 szwadronw dragonw i kon nych grenadierw gwardii pod dowdztwem gen. hrabiego Guyota. Odwd, ktrym dysponowa cesarz, liczy ponad 22 tysice ludzi. Okoo godz. 14.30 Napoleon da rozkaz do rozpoczcia bitwy. Pierwszym jej aktem byo potne przygotowanie artyleryjskie. Setki pociskw z francuskich dzia druzgotay zabudowania, podpalay je i umiercay ich pruskie zaogi. Paday cinane dwudziestoczterofuntowymi pociskami stare drzewa i pkay z oguszajcym omotem granaty, niszczc i zabijajc. Po pewnym czasie do ataku ruszyy dywizje Vandamme'a. Natychmiast dostay si pod ogie artylerii pruskiej. Widzc to francuscy artylerzyci wyduyli ogie, przenoszc go na pozycje pruskiej artylerii za Saint Amand-La Haye. Powoli
7 DP naleaa do II korpusu Reille'a, ale 16 VI walczya w skadzie III korpusu.
16

72 i nieuchronnie narastaa przewaga baterii francuskich, ktre w kocu otworzyy drog wasnym dywizjom. Wiele armat pruskich zostao zmiadonych, a ich zaogi polegy przy dziaach. Bataliony francuskie, poprzedzone liniami tyralierw, wdary si do okopw pruskich. Strzelcy konni Domona zajli w tym samym czasie Wagnele i z atwoci rozproszyli stojce tu szwadrony pruskich uanw. Uani uciekli uprowadzajc jednak armaty, ktrych wolno postpujcy Francuzi nie zdoali zdoby. Dywizje Berthezene'a i Lefola przedary si wreszcie przez prusk obron, ale kontratak czterech wieych batalionw odwodowych odrzuci Francuzw. Prusakom udao si przy wrci cigo obrony, chocia Saint Amand-La Haye pozo stao w rkach francuskich. Bliicher, widzc powodzenie Francuzw, postanowi mimo wszystko odzyska utracony teren przy uyciu odwodw. Gen. Tippelskirchen podprowadzi do Saint Amand swoich onierzy, ale w ogniu dzia francuskich jego 5 brygada stopniaa jak nieg. Podobnie skoczya si prba odzyskania Wagnele siami brygady Jiirgasa. Dzielna pruska jazda dostaa ogie wprost w twarz i musiaa bezadnie odstpi, tracc podczas nieudanego ataku wielu zabitych. Utrata Wagnele, Saint Amand-La Haye i Saint Amand podziaaa na Bliichera jak zimny prysznic. Feldmarszaek nie czekajc na nastpny atak pocz ciga oddziay z rejonu Sombreffe, chcc uzupeni nadszarpnite odwody. Podobnie jak poprzednio w Saint Amand tak teraz w Ligny szala ogie. Francuzi w zwartych kolumnach przez krzaki i ywopoty wdarli si do miasteczka, dochodzc do samego strumienia. Domy pony, a ogrody zasane byy trupami w rnych mundurach, szcztkami brani i opo rzdzenia. Napoleon dostrzeg przez lunet, e Prusacy wzmacniaj swoje prawe skrzydo, osabiajc centrum. Natychmiast wysa

73 do akcji kawaleri Pajola i dywizj tzw. modej gwardii, aby pokrzyowa plany pruskie. Oddziay te przeprowadziy pozorowany atak na Tongrinne; wprowadzeni w bd Prusacy natychmiast przerwali przerzucanie oddziaw Thielemanna do Ligny. Walki w Ligny byy straszne, gdy prowadzono je w dymie i ogniu poncych domw. Szczeglnie cikie zmagania toczono wok kocioa i cmentarza, ktrego mur stanowi oson raz dla jednej, to znw dla drugiej strony. Wreszcie dwa odwodowe bataliony Henkla przedary si przez tyralier francusk i rozpoczy atak, chcc wyrzuci przeciwnika z Ligny. Oba bataliony zostay wrcz rozniesione na francus kich bagnetach. Bliicher czu ju wyranie, e mimo ponawia nych kontratakw nacisk Francuzw nie sabnie, a siy Jagowa w Saint Amand i Henkla w Ligny wyczerpuj si. W Ligny wicej byo trupw ni ywych. Do kontrataku stary feldmarszaek rzuci wic cztery bataliony z 6 brygady gen. von Kraffta, ale i one po krtkiej morderczej walce poszy w rozsypk. Bliicher wiedzia, e jego siy ulegaj wyczerpaniu, ale ponawia kontrataki chcc za wszelk cen utrzyma dotychczasow lini obrony. Do ataku poszy znw bataliony Kraffta, formujc dwie silne kolumny. Walka o Ligny toczya si nadal przynoszc kadej ze stron cikie straty. Napoleon przenosi gwny nacisk na opanowanie Ligny, gdy zdobyte wczeniej Saint Amand i Saint Amand-La Haye pozostawao nadal w jego rkach. Prusacy wprowadzili do walki o Ligny 8 brygad pk. von Langena, a 5 brygada gen. Tippelskirchena ruszya odebra Francuzom Saint Amand. Bataliony 5 brygady odebray wzgrza w rejonie Saint Amand-La Haye, a idcy za nimi 10 puk huzarw magdebur skich rozproszy dwa bataliony francuskiej piechoty. Huzarzy pruscy sprawnie dowodzeni przez pk. hrabiego Schwerina nie wytrzymali jednak gwatownego ataku francus kich strzelcw konnych i rozpoczli odwrt. W zaciekej

74 walce zmuszono te do odwrotu 5 brygad, ktra stracia wielu zabitych. W zwizku z utrat pozycji w rejonie Wagnele Bliicher sign po stojc pod Mazy brygad jazdy pk. von Marwitza i skierowa j na swoje prawe skrzydo. Cesarz widzia teraz bardzo dokadnie, e Bliicher wyczerpa ju swoje odwody i e nie moe liczy na pomoc Anglikw. Naleao natychmiast uy gwardii i dobi armi prusk. Napoleon czeka cigle na korpus d'Erlona. Wyznaczy mu rol kowada, na ktrym armia Bliichera miaa by zmiadona potnym uderzeniem gwardii. D'Erlon jednak nie nadchodzi i cesarz sam przygotowywa ostateczny cios. W tym samym czasie, gdy formoway si uderzeniowe kolumny gwardii, gen. Vandamme donis, e na pnocnym zachodzie w rejonie Villers-Perwin dostrzeono nie rozpoznan kolumn. Cesarz natychmiast wstrzyma atak, gdy chcia si upewni, czy nic nie grozi jego lewemu skrzydu. Dla wikszej pewnoci Vandamme wycofa 7 dywizj gen. Girarda do osony wasnych tyw. Po pewnym czasie zaczy napywa pierwsze meldunki z rejonu Villers-Perwin. Okazao si, e tajemnicza kolumna to I korpus d'Erlona zdajcy w kierunku Fleurus. Nastpna wiadomo wprawia sztab francuski w prawdziwe zakopotanie. Patrole wysane w celu nawizania kontaktu z d'Erlonem przyniosy informacj, e korpus zawrci i po szed w kierunku Frasnes. Napoleon jeszcze nie wiedzia, e dziwne zachowanie d'Erlona spowodowane byo sprzecznymi rozkazami, ktre otrzyma od swoich przeoonych. Rozkaz Napoleona wzywa go pod Ligny, a rozkaz Neya pod Quatre Bras. Efektem tego byo bezsensowne dreptanie caego korpusu, ktry w efekcie nie wspar ani Neya, ani Napoleona. W tym samym czasie huzarzy z brygady pk. von Marwitza rozpoznali rwnie rejon Villers-Perwin i przynieli niepoko-

75 jc wiadomo, e Francuzi chc obej szyk pruski od zachodu. Reakcja Bliichera bya szybka. Cz mocno nad szarpnitych batalionw wycofano, zastpujc je tymi, ktre byy w lepszym stanie. Brygada pk. von Stulpnagla z III korpusu na rozkaz Bliichera przesza do Sombreffe na miejsce 8 brygady Langena, ktra wykrwawia si w Ligny. Okoo godz. 19.30 Thielemann zmontowa atak, ktrego celem byo zniszczenie flankowym uderzeniem walczcych w Ligny dywizji gen. Gerarda. Drog w kierunku Fleurus ruszyy bataliony landwery pk. von Lucka wspierane przez 7 puk dragonw i 7 bateri piesz. Gdy grupa ta przesza przez strumie Ligny, obserwujcy jej ruchy gen. Exelmans wysa do szary dwa puki dragonw. Dragoni francuscy wrcz wgnietli w ziemi lini dragonw pruskich i zanim von uck zdy zareagowa, rozpocza si rze jego piechurw i artylerzystw, Zielona linia dragonw fran cuskich jak potny taran para przed sob pobitych Pru sakw, tratujc piechot i tnc bezlitonie obsug dzia. Dzielni pruscy dragoni starali si przez moment powstrzyma przeciwnika, ale na prno przewaga bya przygniatajca i po krtkiej walce musieli ulec. Francuzi po rozbiciu batalionw przeciwnika rozpoczli pocig i prowadzili go do Sombreffe. Tutaj dopiero dziki miaej postawie 9 brygady gen. von Borckego udao si powstrzyma zwyciskich Francuzw kilkoma celnymi salwami. Wracajc dragoni zabrali ze sob zdobyte w szary armaty pruskie i porzucone przez artylerzystw jaszcze. Po godz. 20.30 siy pruskie byy ju kracowo wyczerpane, a Napoleon przygotowywa ostateczny atak. Cesarz mia czym zada cios, gdy okoo godz. 20 na plac boju przyby VI korpus gen. Lobau, ktry rozwin si i natychmiast poszed do walki. Na koniec ruszyo 8 batalionw gwardii, aby przypiecztowa klsk znuonego ju przeciwnika. Gwardzici weszli w woln przestrze midzy Saint Amand i Ligny i rozwinli si do ataku w kierunku Brye i myna

76 Bussy. Atakowali zdecydowanie i szybko, jak za swoich najlepszych lat, kiedy sam ich widok wzbudza groz w przeciwniku. Nie pomogy rozpaczliwe kontrataki bronicych si jeszcze brygad von Jagowa i von Steinmetza. Pierwsza linia obrony pruskiej pka i rzucia si do bezadnego odwrotu. Na karkach uciekajcej piechoty wpadli do Brye kirasjerzy gen. hrabiego Milhauda. Roznieli w strzpy bronicych si prze ciwnikw. Ten, kto prbowa walczy, gin, inni uciekali w krzaki, chronili si za drzewa lub kadli w rowach udajc zabitych, aby uratowa ycie. Blucher prbowa jeszcze rzuci do kontrataku resztki jazdy, ale na prno. Lekka jazda pruska w zderzeniu z kirasjerami rozpada si na drobne grupki i ucieka. Gwardia zdawia wszelkie prby oporu, pdzc przed sob bezadn mas uciekinierw. Stary Blucher chcia jeszcze walczy, ale nie mia ju w rezerwie ani jednego batalionu. Wreszcie o zmroku da za wygran i wraz ze swoim sztabem odjecha w kierunku Sombreffe. Nie by to jednak koniec bitwy dla starego feldmarszaka, gdy koo Sombreffe jego sztab zosta zagarnity przez grup uciekinierw. W ciemnociach Blucher pozosta jedynie z adiutantem, mjr. Nostitzem, ktry wiernie towarzyszy swemu dowdcy. W pewnej chwili pod Bliicherem pad ko, a przywalony jego ciarem feldmarszaek straci przytomno. Nostitz bez namysu zeskoczy z konia i wasnym paszczem nakry lecego, aby nie zwrci uwagi galopujcych obok kirasjerw. Gdy tylko niebezpieczestwo mino, dzielny Nostitz z kilkoma piechurami podnis potuczonego Bluchera i ju cakiem przytomnego odwiz do sztabu. Byo ju zupenie ciemno, gdy Napoleon wstrzyma pocig. Armia pruska, pobita i rozproszona, pozostawia na placu boju 12tysicy zabitych i rannych i 21 dzia, a kryy te pogoski, e Blucher zosta ciko ranny. Napoleon by zadowolony

77 z wyniku bitwy i chocia nie wszystko przebiego po jego myli, to napywajce informacje potwierdzay przypuszczenia, e Prusacy s kompletnie pobici. W tej sytuacji cesarz przewidywa, e przez najblisze trzy dni Prusacy nie bd stanowi wikszego zagroenia. Korzys tajc z tego zamierza teraz pobi Wellingtona. Armia fran cuska rozoya swoje biwaki wprost na polu bitwy, a mier telnie znueni onierze zasypiali wok poncych ognisk. Pitek 16__czerwca 1815 r. by dniem dwch krwawych bitew, z ktrych pierwsz," pod Quatre Bras, mona uzna za nie rozstrzygnit, a druga; pod Ligny, zakoczya si zwycis twem Francuzw. Przebieg dziaa tego dnia mia ogromny wpyw na wynik caej kampanii belgijskiej. Szczeglne znaczenie mia faktp.obicia, ae-nie zniszczenia armii pruskiej pod Ligny, ktra ju w dniu nastpnym w marszu na Wavre odzyskaa swoj pen zdolno bojow. Gdyby Ney zrozumia dokadnie intencje cesarza i skierowa korpus d'Erlona na tyy Prusakw, mogoby to doprowadzi do cakowitego ich zniszczenia. Z winy Neya tak si jednak nie stao, a I korpus nie wzi udziau ani w jednej, ani w drugiej bitwie. Te prawie 20 tysicy ludzi, ktrymi dowodzi d'Erlon, mogo mie decydujcy wpyw na losy kampanii. Dziwi te fakt, e mimo widocznej przewagi Wellingtona pod koniec dnia Ney kontynuowa bezsensowne ataki na Quatre Bras, zuywajc siy II korpusu. Ney oczywicie mg zdoby Quatre Bras rano, ale postpowa zbyt ostronie, a siy przeciwnika rosy z kad godzin. Straci wic szans zdobycia skrzyowania drg. Trzeba przyzna, e dziaania Wellingtona rwnie nacechowane byy brakiem zdecydowa nia. Pod wieczr mg gwatownym atakiem zniszczy Neya, majc nad nim przewag liczebn, ale nie zrobi tego poprze stajc jedynie na wyparciu Francuzw do Frasnes. Tak wic 16 czerwca by dla Napoleona tylko czciowo udany. Najgorzej tego dnia wiodo si Blucherowi, chocia i dla niego nie bya to data tak tragiczna, jak mogoby si

78
wydawa. Bliicher da sobie narzuci pod Ligny bitw, ktrej nie mg wygra stosujc taktyk obronn i oczekujc nie przyjaciela na niezbyt wygodnych pozycjach. Wielokierunkowe uderzenia francuskie, chocia pozbawione jakiego gbszego zamysu operacyjnego, wystarczajco wyczerpay siy pruskie i wieczorny atak gwardii Napoleona musia zakoczy si sukcesem. Prawdopodobnie gdyby cesarz otrzyma wsparcie Korpusu d'Erlona, potne uderzenie doprowadzioby do zagady caej armii Bliichera i zwycistwo byoby cakowite. Z wiadomych nam powodw tak si jednak nie stao. Oceniajc dziaania pruskie pod Ligny mona przychyli si do pogldu Clausewitza, ktry zarzuci Bliicherowi brak inicjatywy i ofensywnoci17. Zarzut ten jest suszny, zwaszcza e stary feldmarszaek rzeczywicie nie podj adnych dziaa zaczepnych skupiajc si na montowaniu czstych co prawda, ale mao efektywnych kontratakw. Z Napoleonem trudno byo wygra stosujc jedynie defen sywny styl prowadzenia walki.

ODWRT NA POZYCJ. MONT SAINT JEAN


SOBOTA, 17 CZERWCA

C 1 a u s e w i t z. op. cit., s. 95.

Noc z 16 na 17 czerwca bya ciepa i spokojna. Nad biwakami wojsk angielskich i francuskich wok Quatre Bras i Frasnes unosi si dym z obozowych ognisk. Podobne ogniska okrelay pooenie wojsk francuskich w rejonie Ligny i Fleurus. Ksi Wellington od zmroku przez ca noc czeka na posaca z wiadomoci od pruskich sojusznikw, ale czeka na prno. Posaniec nie przyby. W zwizku z tym ksi postanowi, aby jeszcze noc patrole wyruszyy w kierunku Sombreffe. Do tego celu gen. Vivian wyznaczy 10 regiment huzarw, ktry nie mia okazji wzi udziau w walce z Francuzami, a ktry wietnie nadawa si do tego typu zada. Bkitni huzarzy angielscy podzieleni na patrole bardzo dokadnie rozpoznali teren na poudniowy wschd od Quatre Bras, a szczeglnie odcinek drogi midzy Marbais i Sombreffe. Za Marbais huzarzy nie dostrzegli Prusakw, chocia gdzienie gdzie natrafili na trupy kirasjerw francuskich i pruskich piechurw wiadczce o gwatownoci walk toczonych tu w cigu dnia.

80 Okoo godz. 2 po pnocy do kwatery Wellingtona w Quatre Bras wszed kpt. Charles Wood. Oficer ten pokrtce zda sprawozdanie z wykonanego rozpoznania i zameldowa o swo ich spostrzeeniach. Ksi jednak nie by zadowolony, gdy nie zna cigle aktualnego miejsca pobytu Bltichera ani dyslokacji jego oddziaw. Wezwa wic do siebie oficera sztabowego, pk. Alexandra Gordona. Poleci mu wzi szwadron 10 regimentu huzarw kpt. Johna Greya i ruszy drog w stron Namur, gdzie prawdopodobnie mg znajdowa si Bliicher. Gordon sumiennie wypeni zadanie penetrujc teren a do pierwszych biwakw francuskich, Bluchera jednak nie znalaz. Wracajc do Quatre Bras huzarzy spotkali pikiety francuskie. Obyo si jednak bez walki, gdy Francuzi wzili napotkanych jedcw za wasnych huzarw powracajcych z pocigu. Rzeczywicie, mundury angielskie byy udzco podobne do francuskich, a noc rnice byy niewidoczne. Gordon obserwowa w tym czasie obz wojsk francuskich koo Saint Amand i w rejonie Brye. Kiedy on sam i jego huzarzy powrcili do Quatre Bras, byo ju szaro. Wellington podobnie jak poprzednio nie by zadowolony, ale wiedzia teraz, e Bliicher bitw przegra. Ksi Wellington wiele by da, eby wiedzie, dokd wycofali si Prusacy i w jakim stanie znajduje si ich armia. Dziki Gordonowi wiedzia ju, e Napoleon pozosta na polu bitwy rezygnujc z nocnej koncentracji przeciw niemu we Frasnes. By wic pewien, e Ney sam nie zaatakuje i czeka bdzie na nadejcie Napoleona z siami gwnymi. Nad ranem w obozie angielskim pobudka zerwaa na nogi wszystkich onierzy. Szybko zwinito obz i przygotowano poranny posiek. Wielu pokrzepiao si resztkami wdki, ktra pozostaa w manierkach z dnia poprzedniego, zjadajc przy tej okazji cz suchego prowiantu. Pod Frasnes wida byo obozowisko oddziaw Neya, w ktrym take zaczyna si poranny ruch.

81 Okoo szstej rano 17 czerwca wspomina Morris warty zaczy dzie od wzajemnego ostrzeliwania si. Walk podjy zaraz pikiety, a reszta bya zajta czysz czeniem broni i przygotowaniami do bitwy. W tym czasie widzielimy jedynie najbardziej wysunite pikiety nieprzyja cielskie" '. W tej sytuacji Wellington ostatecznie zdecydowa si na odwrt. Decyzj podjto dopiero okoo godz. wp do smej, ale mimo to ksi chcia, aby odwrt ten przynajmniej w pierwszej fazie nie zosta dostrzeony przez nieprzyjaciela. Droga do Brukseli bya jedyn i najkrtsz drog odwrotu, lecz przerzut tak duej masy wojsk by przedsiwziciem do ryzykownym, zwaywszy e Francuzi byli blisko i dysponowali siln kawaleri. W tym samym czasie Wellington otrzyma pierwsze infor macje od Bluchera, ktry przyzna si do przegranej, ale obieca wsparcie w miar moliwoci nastpnego dnia w pou dnie przy uyciu jednego korpusu. Dowdcy angielscy nie mieli zudze co do moliwoci utrzymania si na dotych czasowych pozycjach. Napoleon i Ney byli razem zbyt silni i mogli mie przewag manewru nad skoncentrowan na maej przestrzeni armi Wellingtona. Ksi przewidywa, e zwyciskie wojska cesarza nadejd od wschodu, drog z Sombreffe, a Ney uderzy od poudnia. Taka sytuacja mogaby doprowadzi do komplet nego zniszczenia Anglikw, jeszcze w trakcie przygotowa do odwrotu. Sam odwrt by szczeglnie ryzykowny w rejonie Genappe, gdzie znajdowa si most na rzece Dyle. Ksi Wellington zdecydowa, e pierwsza opuci swoje pozycje piechota wraz z bateriami artylerii pieszej. Dopiero na kocu miaa ruszy jazda i konna artyleria, stanowic oson odwrotu. Sztab angielski prowadzi cay czas obserwacj i rozpoznanie w rejonie Sombreffe. Dziki temu Wellington dowiedzia si
1

M o r r i s , op. ci!., s. 138.

6 Waterloo 1815

82 o podziale armii francuskiej, ktrej cz posza za uchodz cym Blucherem. Tymczasem oddziay angielskie i niderlandzkie schodziy ze swoich pozycji i po uformowaniu kolumn marszowych weszy na trakt brukselski. Okoo godz. 11 wspomina Morris armia rozpocza odwrt <o Watrloo. Przyczyn odwrotu tjya przewaga liczebna, jak uzyska nieprzyjaciel, a ktra nie rokowaa nadziei na nasz sukces. Tak wic odwrt na now pozycj Pozwala na koncentracj caej naszej armii i skrcenie drg aprowizacyjnych. Cz naszych oddziaw wycofywaa si szos brukselsk, a reszta sza drogami rwnolegymi, znajdujcymi si na prawo i na lewo od drogi gwnej. Jeli chodzi o nas, to znajdowalimy si na prawo od drogi gwnej i pieszylimy si bardzo, poniewa nikt nie mia wtpliwoci, e Francuzi zaatakuj, gdy tylko dowiedz si o naszym odwrocie 2 . Z cytowanego fragmentu wynika wyranie, e Wellington dba o przygotowanie psychiczne onierzy do trudnych akcji. Ksi rzeczywicie nakaza oficerom, aby tumaczyli o nierzom, e odwrt jest konieczny i nawet korzystny, natomiast nie jest ucieczk przed wrogiem. Francuzi, bdc do daleko, pochonici byli utarczkami patroli na pnoc od Frasnes i nie dostrzegli ruchw piechoty angielskiej pod Quatre Bras. W ten sposb Wellington wygra pierwsz faz odwrotu, gdy okoo godz. 14 w Quatre Bras nie byo ju ani jednego piechura. W tym samym czasie Napoleon i Ney przygotowywali si do ostatecznego rozgromienia Anglikw. Byo ju kilka minut po godz. 15, gdy ksi Wellington dostrzeg maszerujc z Sombreffe kolumn. Pocztkowo Wellington i Uxbridge uwaali, e jest to francuska piechota,
" Tame, s. 71.

83 ale byski na pancerzach i kaskach rozwiay zudzenia. Byli to kirasjerzy. Wdz angielski podj natychmiastow decyzj i o godz. 16 ostatnie szwadrony i konne baterie odeszy z Quatre Bras w kierunku Genappe. Gdy po pewnym czasie Ney poprowadzi pierwszy tego dnia atak na Quatre Bras, okazao si, e trafi on w prni. Cjuatre Bras byo puste. Wrg uszed. Po godz. 16, gdy piechota Wellingtona podesza do Genappe, a niektre jej bataliony przemaszeroway ju przez most, spady pierwsze krople deszczu. Od duszego ju czasu piechurzy angielscy obserwowali na wschodzie wielk, prawie czarn chmur burzow, ktr co kilka chwil przecinay zygzaki byskawic. Zbliajca si chmura okrya mrokiem ziemi, a na maszerujce drog kolumny spada gwatowna ulewa. Kincayd tak wspomina pierwsz faz odwrotu: Po opuszczeniu Cjuatre Bras przeszlimy przez szyk naszej kawalerii ustawionej po obu stronach drogi i za trzymalimy si dopiero przed Genappe. Deszcz w tym czasie przeszed w gwatown ulew i naszym ludziom pozwolono schroni si w pobliskich domach, ktre mu sielimy jednak zaraz opuci; ostrzeliwujc francusk jazd odskoczylimy za Genappe [...]" 3 . Natomiast znany nam ju Thomas Morris z 73 regimentu wspomina, e jego oddzia szed w wielkiej naelektryzowanej chmurze, ktra uniemoliwiaa wszelk obserwacj" 4 . Pogoda bya coraz gorsza. Do Genappe podesza wreszcie angielska jazda. Uxbridge podzieli j na trzy czci, aby wykluczy niespodziewany atak nieprzyjaciela w czasie przechodzenia przez most wszys tkich brygad. Ostatecznie przez most w Genappe przeszy jedynie obie brygady cikie lordw Somerseta i Ponsonby'ego. 6 brygada jazdy lekkiej gen. Viviana (10 i 18 regiment huzarw
3 4

Wellington's Men, s. 124. M o r r i s, op. cit., s. 140

84 angielskich i 1 regiment huzarw niemieckich KGL) wraz z 4 brygad gen. Vandeleura (11, 12 i 16 regiment lekkich dragonw) miay przeprawi si przez Dyle brodem na wschd od Genappe. Innym, znalezionym na zachd od Genappe brodem prze prawiy si szwadrony 7 regimentu huzarw z 5 brygady gen. Granta wraz z 23 regimentem lekkich dragonw z 3 brygady gen. Dornberga. Zanim przeprawa lekkich brygad dosza do skutku, gen. Vivian zawrci swj 18 huzarski regiment, aby odpdza francuskich strzelcw konnych i lansjerw, ktrych blisko stwarzaa pewne zagroenie. Huzarzy jednak niewiele mogli zrobi. Teren po obu stronach drogi by bardzo rozmoky i chocia deszcz chwilowo usta, szara na rozmokych kach nie bya moliwa. Atak prowadzony jedynie po twardej drodze, na ktrej miecio si najwyej szeciu jedcw, te nie by moliwy z uwagi na przewag artylerii francuskiej. Na rozkaz Uxbridge'a wczya si do akcji bateria Krlew skiej Artylerii Konnej (RHA) kpt. Mercera. W tym czasie Francuzi mieli ju jednak kilka baterii konnych i Mercer wola nie ryzykowa nierwnego pojedynku. Dziaa zaprzodkowano i bateria kusem odjechaa do Genappe akurat w chwili, gdy francuscy kanonierzy wzili j na cel. Ogniem odpowiedziay wtedy baterie angielskie zza rzeki oraz bateria rakietnikw konnych kpt. Whinyatesa. Rakiety angielskie byy rzadko uywane w walce, ale miay do ciekaw histori. W pierwszych latach XIX wieku Anglicy prowadzili znacznie zaawansowane prace nad artyleri rakietow, ktrej pociski zwano od nazwiska wynalazcy racami Congreve'a. Rakiety te miay wiele mankamentw, do ktrych naley zaliczy przede wszystkim ma dokadno trafienia, a take due niebezpie czestwo, na jakie bya naraona obsuga wyrzutni. Niedoskona e silniki prochowe lubiy czasem wybucha przy starcie, sypic deszczem odamkw i demolujc stanowiska ogniowe. Anglicy zdecydowali si jednak produkowa now bro i wyposay

85 w ni dwie brygady artylerii: piesz i konn, a take kilka okrtw Royal Navy. W 1807 r. okrty angielskie, przy uyciu 40 tysicy rakiet zapalajcych i 6 tysicy bomb rakietowych, zbombardoway Kopenhag i zmusiy miasto do kapitulacji. O innym przykadzie uycia rakiet pisa Morris, ktry podczas wyprawy na Berges-an-Zee uczestniczy w ostrzeliwaniu prowa dzcych ogie na pozycje angielskie okrtw przeciwnika. Niestety, jednostki te trzymay si do daleko od brzegu i byy poza zasigiem armat umieszczonych w forcie obok wsi Petten. Dopiero onierze baterii rakietowej odpdzili okrty nieprzyja cielskie, ktre, wielokrotnie trafione, musiay zawrci na poudnie w stron Antwerpii 5 . Anglicy na polu walki uywali pociskw rakietowych o rnym ciarze i przeznaczeniu, ale najczciej byy to pociski odamkowe i zapalajce dwunastofuntowe. Teraz, pod Genappe, na pochmurnym niebie ukazay si byskajce ogniem, wolno lecce pociski, ktre padajc wybuchay z oguszajcym hukiem. Niektre wybuchay ju w powietrzu, rozsiewajc odamki na do znaczn odlego. Mercer z uznaniem obserwowa akcje rakietnikw, ktrzy kilkoma celnymi salwami uciszyli niektre wstrzelane ju i blisko stojce baterie francuskie 6 . Pod tak oson caa jazda angielska przeprawia si na pnocny brzeg rzeki, a jako ostatni przeszed Dyle 7 regiment huzarski. Za Genappe lord Uxbridge wstrzyma ruch swojej kawalerii, aby opni pocig Francuzw. Obie brygady cikie zatrzymay si przy drodze, a w pierwszej linii stany lekkie regimenty: 23 dragoski i 7 huzarski. Po 15 minutach nadcignli francuscy lansjerzy, a potem take kirasjerzy, ktrych zza rzeki wspieraa artyleria konna. Pierwszy do szary poszed 7 regiment huzarski i zwiza w walce szwadrony lansjerw przeciwnika. Zaraz za huzarami uderzyli dragoni 23 regimentu.
5 6

Tame, s. 71. C. M e rc e r, Journal of Walerloo Campaign, London 1870, t. 2. s. 82.

86 Rozpocza si krwawa walka kawalerii, ktr tak wspo mina Kincayd: Dopki pozostawalimy w Genappe, mie limy okazj obserwowa potyczki jazdy i przyjemnie byo patrze, jak nasi gwardzici ostro wzili si do roboty. Szybko, bez namysu zaatakowali i roznieli momentalnie swoich przeciwnikw" 7 . Do akcji wszed na koniec regiment Krlewskiej Gwardii Konnej, ktry powstrzyma kirasjerw przeciwnika. Morris obserwowa walki kawalerii z wysokiego wzgrza znajdujcego si na pnoc od Genappe i by pod ich wraeniem. Na prawo od nas wspomina wida byo ariergard oddziaw maszerujcych do Waterloo. Na lewo na wzgrzach Francuzi zaatakowali gwatownie, a z Genappe wyszy szwad rony kirasjerw i rzuciy si na 7 regiment huzarw, usiujc wzi go w kleszcze. Wtedy wanie Uxbridge rzuci regimenty Oxford Blues i Life Guards, ktre odpary kirasjerw" 8 . Chwilowy sukces jazdy pozwoli piechocie Wellingtona na spokojny i uporzdkowany odwrt na pozycj Mont Saint Jean. Gdy jednak lord Uxbridge dostrzeg, e siy nieprzyjaciela rosn, oderwa sw jazd od niego i wycofa w kierunku La Belle Alliance. Kpt. Mercer otrzyma rozkaz osaniania zamykajcej pochd grupy i po uzupenieniu amunicji zaj swoje miejsce w kolum nie. Mimo bliskoci nieprzyjaciela Mercer nie otwiera ognia do chwili osignicia La Belle Alliance, gdzie zaj pozycj i mimo nadchodzcego zmierzchu ostrzeliwa nieprzyjaciela z odlegoci ponad 1000 metrw. Jego dziewiciofuntwki prowadziy celny ogie, zadajc straty podchodzcemu nie przyjacielowi. Oddziay angielskie i niderlandzkie miny La Belle Alliance i po dojciu do La Haye Sainte rozeszy si na stanowiska. Gdy tylko nasze oddziay osigny t cz drogi bruksels7 8

87 kiej, ktra przebiegaa najbliej farmy La Haye Sainte, brygady zaczy rozwija si na lewo i na prawo od drogi, aby osign przydzielone rejony. Teraz wszyscy rozumieli ju, e bdzie to pole bitwy, na ktrym przyjmiemy nieprzyjaciela. Nasza brygada zaja pozycj mniej wicej w poowie drogi z La Haye Sainte do Hougoumont. Gwardia piesza znalaza si po naszej prawej stronie. Cay teren by obsiany zboem i w czasie deszczu sta si grzski do tego stopnia, e brodzilimy w sigajcej kolan botnej mazi. Moglimy dostrzec, e nieprzyjaciel zaj pozycje w odlegoci ptorej mili. Jego artyleria rozpocza ostrzeliwanie naszych pozycji powodujc niewielkie straty. Jedna wielka kula zabia dwch ludzi z naszej lekkiej kompanii, z ktrych pierwszy dosta prosto w skro, a drugi zgin od samego podmuchu" 9 . Byo ju szaro, gdy Wellington formowa szyki czekajc na atak nieprzyjaciela, ktrego siy gwne zatrzymay si na wysokoci farmy Rossomme. Tutaj wanie, pod Rossomme, Napoleon otrzyma informacj, e Wellington stan koo Mont Saint Jean i rozwin swoj armi do walki. Informacja ta bardzo ucieszya i uspokoia cesarza, ktry pragn bitwy jak najszybciej, i to bitwy rozstrzygajcej. Gdy cesarzowi przyniesiono map tych okolic, wpad w do skonay humor. Wrg chcia walczy majc za plecami las i tylko jedn drog odwrotu. W zupenych ciemnociach oba wojska rozpoczy przygo towania do walki. Przez ca noc patrole francuskie niepokoiy nieprzyjaciela, gdy Napoleon chcia wiedzie, czy Wellington nie porzuci swoich pozycji. Tak jednak si nie stao. Anglicy pozostawali na miejscu i wida byo, e przyjm bitw. 17 czerwca przez cay dzie Napoleon i jego armia cigali uchodzcych na pnoc Anglikw. Pocig ten by jednak powolny i nie doprowadzi ani do zniszczenia przeciwnika,
9

Wellington 's Men, s. 125. M o r r i s. op. cit., s. 141.

Tame, s. 142.

88 ani do rozstrzygajcej bitwy. Gdyby Ney dziaa szybciej i bardziej zdecydowanie, mgby oczywicie zniszczy siy Wellingtona albo chocia zmusi go do przyjcia bitwy na przypadkowym, niekorzystnym dla Anglikw terenie. Saba aktywno Francuzw pozwolia jednak Anglikom na zajcie pozycji tam, gdzie tego sobie yczyli. Mimo zapewnie sztabu pruskiego Wellington by pewien, e Bliicher nie zdy w sobot i dlatego unikanie bitwy tego dnia byo gwnym celem ksicia. Jego armia przetrwaa dzi,' 17 czerwca bez wikszych strat i bya gotowa do dziaania, a nawet wzmocniona przez II korpus lorda Hilla, liczcy ponad 20 tysicy ludzi. Wellington zatrzyma si w gospodzie w Waterloo i zwoa narad dowdcw. Jeszcze w czasie kolacji rozwaano szans w jutrzejszej bitwie. Wszystkich interesowaa take aktualna pozycja Bliichera i kierunek jego odwrotu. Mimo pnej pory ksi zaraz po naradzie wyszed w towarzystwie kwatermis trza, pk. de Lanceya, aby obej biwaki swoich onierzy. Mimo deszczu nastroje byy dobre. Tym, ktrzy przybyli pierwsi na miejsce, udao si zaj suche kwatery, inni spali w wilgotnych namiotach. Kilka kilometrw na poudnie znajdoway si biwaki onierzy francuskich, ktrzy mokli tak samo jak ich prze ciwnicy. Wellington po dugim spacerze wrci na kwater i zdj przemoczony paszcz i buty. Ksi jednak nie pooy si, a wiksz cz nocy spdzi nad map. Jego wzrok za trzymywa si cay czas na wykaligrafowanych nazwach miejscowoci, lecych przy tej samej drodze. Byy to: La Belle Alliance, Mont Saint Jean i Waterloo. Wellington analizowa pooenie wasnych wojsk, ktre miao swoje dobre i ze strony. Cay ten teren, ktry zaj, nadawa si wietnie do obrony, by bowiem agodnym stokiem opadajcym na poudnie, ale ten las za plecami, las Soignes, ktry w przypadku odwrotu

89 mg by grobem jego armii, napawa niepokojem. Ksi spojrza w okno. Sycha byo szum deszczu i rozmowy siedzcych pod dachem onierzy. Zapada ciemno, a tam gdzie na wschodzie by Bliicher, ale jak daleko? Ostatecznie Wellington zdecydowa si zaufa Bliicherowi i czeka na jego przyjcie. Okoo godz. 2 po pnocy przesta pada deszcz. Praw dopodobnie bya to najdusza noc ksicia Wellingtona, ktry pierwszy raz mia spotka si z Napoleonem na polu bitwy. Obaj wodzowie, Napoleon w Rossomme i Wellington w Water loo, pragnli, aby to spotkanie byo ostatnie.

91 Na poudnie od Mont Saint Jean stoi do dzi farma o tej samej co miasteczko nazwie, w ktrej ksi Wellington nakaza subie medycznej zaoy punkt zborny rannych, z ktrego nastpnie podwodami mieli by ewakuowani do Brukseli, do centralnego lazaretu armii koalicyjnej. Okoo 600 metrw za farm w kierunku poudniowym rozpoczynao si lekkie, agodne wzniesienie, cignce si w kierunku poudniowo-zachodnim a do szosy do Nivelles i zameczku Hougoumont. Grzbietem tego wzniesienia biega polna droga, za ktr Wellington ustawi swoich onierzy. Zaraz za drog nastpowao lekkie obnienie terenu w kierunku poudniowym (czyli w kierunku pozycji francuskich). Na pnocnym zachodzie, za szos do Nivelles, leaa w niewiel kiej kotlinie miejscowo Braine-1'Alleud, ktra od pou dniowego wschodu osonita bya pasmem agodnych wznie sie pierwsze z nich obsadzone byo przez piechot gwardii krlewskiej. Na zachd od drogi do Genappe, czyli na pozycjach zajmowanych 18 czerwca przez 5 dywizj gen. Pictona, teren opada w kierunku poudniowym i w tej sytuacji stojce naprzeciwko dywizje francuskie gen. d'Erlona musiay pokona dwie kotlinki, a nastpnie wbiec pod gr, aby dotrze do pozycji nieprzyjaciela. To zrnicowanie terenu nie pozwalao na szybki atak biegiem na bagnety, w ktrym Francuzi byli mistrzami. Znacznie mniej urozmaicony teren znajdowa si po zachodniej stronie szosy do Genappe. Tutaj rnice poziomw byy mniejsze, wzniesienia agodniejsze i atwiejsze do pokonania. Armia cesarska, podobnie jak angielska pod Mont Saint Jean, zaja pozycj na wyynnym pasie cigncym si od drogi do Nivelles na poudniowym zachodzie a do farmy Papelotte. Dalej cigno si nastpne pasmo wzgrz, na ktrych Napoleon ustawi swoje odwody kawalerii. W centrum szyku francuskiego, w rejonie farmy La Belle Alliance, znajdowa si najwyszy punkt na polu bitwy,

PRZED BATALI
NIEDZIELA, 18 CZERWCA, RANO

Pole przyszej bitwy nie byo wcale rozlege; warunki terenowe utrudniay ruchy duych formacji i uatwiay skoncentrowanie ognia piechoty i artylerii. Od pnocy ograniczone byo lasem Soignes, a od wschodu gstymi borami cigncymi si od farmy La Haye a do miejscowoci Plancenoit na poudniowym wschodzie. Przez lasy te prowadziy tylko trzy wskie drogi gruntowe nadajce si do przerzutu wojsk, przebiegajce prawie rwnolegle do siebie z kierunku pnocno-wschodniego na poudniowy zachd. Najdalej na pnoc, czyli najbliej szyku wojsk koalicyjnych, biega droga z Wavre, nastpnie droga z Ohain i najbardziej na poudnie droga z Saint Lambert do Plancenoit. Teren midzy Lasem Paryskim a farm La Haye i miejscowociami Smohain i Plancenoit by do trudny do przebycia i dziki temu atwy do obrony. Na podmokym gruncie na poudniowy wschd od Lasu Paryskiego wy stpoway gste kpy drzew i krzakw, szczeglnie liczne na poudnie od zameczku Fichermont. Przez las Soignes prowa dzia tylko jedna droga: szosa brukselska, ktra w Mont Saint Jean rozwidlaa si na dwie drogi: do Genappe na poudnie i do Nivelles na poudniowy zachd '.
1

Taki ukad szos zachowany jest do dzi.

92 z ktrego najprawdopodobniej Ney kierowa swymi oddziaami w czasie ataku. Na poudniowy wschd od La Belle Alliance leaa w nie wielkiej kotlinie miejscowo Plancenoit, ktra kontrolowana bya przez trzy dywizje gwardii cesarskiej stojcej przy szosie do Genappe. Na poudnie od La Belle Alliance, rwnie przy szosie brukselskiej, po jej wschodniej stronie, znajdowaa si farma Rossomme, ktra usytuowana bya na niewielkim wzniesieniu. Z tego wanie rejonu cesarz Napoleon dowodzi swoj armi majc wgld nie tylko na pole bitwy midzy Hougoumont, La Haye Sainte i Papelotte, ale take na kierunek Fichermont. Porwnujc mapy pochodzce z pierwszej poowy XIX wieku z dzisiejszymi mona atwo dostrzec, e infrastruktura rejonu nie ulega zasadniczym zmianom, mimo e dzisiaj cz drg zostaa unowoczeniona (szczeglnie szosy do Genappe i Nivelles). Istnieje te do dzi wikszo farm i zabudowa, ktre w bitwie odegray tak wan rol. Jadc od granicy francuskiej w kierunku Brukseli mijamy obok farmy La Belle Alliance grup sklepikw z pamitkami, a po prawej stronie drogi restauracj znajdujc si w czci zabudowa farmy. Dalej po lewej stronie w odlegoci okoo 1,5 km wida kp drzew, w ktrej znajduj si niewidoczne dla oka ruiny Hougoumont z czciowo ocala farm. Jadc dalej mijamy po lewej stronie drogi biae zabudowania farmy La Haye Sainte i po przejechaniu jeszcze okoo 400 metrw moemy skrci w lewo, aby odwiedzi liczne sklepy pamit karskie i muzeum z panoram bitwy. Kilkadziesit metrw od drogi i rotundy mieszczcej panoram znajduje si wysoki, czterdziestopiciometrowy kopiec z wielkim posgiem kamien nego lwa. Wrmy jednak do gwnej szosy, ktra dochodzi do farmy Mont Saint Jean i tam czy si z szos do Nivelles. Jadc dalej w kierunku pnocnym dojedamy wreszcie do miejscowoci Waterloo, gdzie Wellington 17 czerwca wieczo rem zaoy swoj kwater gwn.

93 Waterloo znajdowao si u wejcia do lasu Soignes i stano wio punkt, ktrego utrata nie dawaaby adnych szans odwrotu dla pobitej armii. Jeeli Wellington straciby t miejscowo, jego armia ulegaby zagadzie i rozpierzchaby si ostatecznie w gstwinie drzew. Rano 18 czerwca na powoli obsychajcym po nocnej ulewie gruncie obaj wodzowie, Napoleon i Wellington, przygotowywali swoje armie do bitwy. onierze armii koali cyjnej korzystajc ze sonecznego poranka czycili bro i suszyli mundury, ktre po deszczowej nocy byy mokre i pogniecione. Kawalerzyci wycierali do sucha konie. Okoo godz. 6 rano oficerowie nakazali pogasi ogniska i po prowadzili swoje oddziay na lini bojow, gdzie oczekiwali ju oficerowie sztabowi. Tam sprawnie i szybko ustawiono regiment po regimencie, czego dopilnowa sam ksi Wellin gton. Gdy soce wzeszo ju do wysoko, by owietli wszystkie nierwnoci terenu, caa armia angielska znajdowaa si ju na pozycjach i oczekiwaa przeciwnika. Wellington ustawi wojska tak, aby blokoway drog do Brukseli i jednoczenie nie pozwalay na oskrzydlenie pozycji od zachodu. Dlatego wanie podzieli swoj armi na trzy ugrupowania: pierwsze, wysunite najbardziej na zachd pod dowdztwem gen. lorda Hilla, drugie, centralne, midzy szosami do Nivelles i Genappe, dowodzone przez modego, dwudziestotrzyletniego ksicia Oraskiego, i trzecie, wschod nie, ktrego dowdc by gen. Picton. Skrzydo Pictona wisiao waciwie w prni, gdy Wellington liczy na nadejcie t drog Prusakw Bliichera, a jednoczenie oczeki wa raczej manewru obchodzcego Francuzw od strony zachodniej, a nie ze wschodniej. Armia koalicyjna miaa front o cznej dugoci okoo 4 km. Zajmijmy si najpierw analiz ugrupowania gen. Pictona, ktrego podstaw bya 5 dywizja piechoty. Prawie wszyscy onierze tej dywizji byli ju w boju 16 czerwca pod Quatre Bras, a niektre regimenty poniosy tam, jak pamitamy,

94 ogromne straty, niemniej jednak ich postawa i dowiadczenie pozwalay przypuszcza, e onierze speni swoje zadania. Przy drodze do Genappe staa 8 brygada gen. Kempta skadajca si z pierwszego batalionu 28 Cornwall Regiment, pierwszego batalionu 79 regimentu szkockiego Cameron Highlanders i wreszcie pierwszego batalionu doskonaego 95 regimentu strzeleckiego Rifels. Gen. Kempt, prawdopodobnie z wasnej inicjatywy, wysa trzy kompanie zielonych kurtek" 2 do rejonu skrzyowania drg, aby ukryy si w gbokiej jamie przy samej szosie brukselskiej i w sprzyjajcych warunkach zrobiy uytek ze swych dalekononych gwin towanych sztucerw. Strzelcy 95 regimentu po kilkunastu minutach zajli wygodn Pozycj na samym skraju wykopu. Cz oddziau zalega z gotowymi do strzau sztucerami i obserwowaa dobrze std widoczny rejon farmy La Haye Sainte, inni zatknli na sztucerach dugie szablowe bagnety suce do walki z bliska. Gen. Kempt mia w swojej brygadzie 2502 ludzi, w wikszoci dobrze wyszkolonych. Dalej na wschd, na poudnie od drogi gruntowej, swoj pierwsz niderlandzk brygad ustawi gen. Bylandt. Brygada ta naleaa do 2 dywizji barona de Perponchera i skadaa si z: 7 regimentu pieszego, 27 regimentu strzeleckiego i trzech regimentw milicji: 5, 7, 8, liczcych razem okoo 2500 ludzi. Nastpna bya 9 brygada gen. Packa, ktra zaja pozycj na pnoc od drogi w rejonie Fichermont. Pack dysponowa doskona, ostrzelan ju w boju Piechot, w ktrej postaw i wygldem wyrnia si szkocki 42 regiment Black Watch. Mimo utraty polegego pod Quatre Bras dowdcy, pk. Macary'ego i 16 oficerw, wrd Szkotw nie byo wida rozprzenia ani upadku ducha. Zielono-granatowe spdniczki (kilts) wykonane z grubego wenianego tartanu byy czyste, podobnie jak jasnoczerwone kurtki. Na gowach onierze
Regiment 95 Rifles by doborowym regimentem uzbrojonym w sztucery gwintowane Baker" i umundurowanym w ciemnozielone mundury maskujce, C o s t e 11 o,_gp. cit., s. 16.
2

95 nosili czarne bermyce z luno spywajcymi lisimi kitami. onierze kompanii grenadierskich wyrniali si zamo cowan na bermycy kit w kolorach biaym i czerwonym, kompanii centralnych czerwonym, a lekkich cze rwonym i zielonym. Do brygady Packa nalea te wietny batalion 1 regimentu Royal Scots, a take 2 batalion 44 regimentu pieszego East Essex i batalion 92 regimentu szkockiego Gordon Highlanders. Szkoci, jak zwykle, prezentowali si doskonale. Wy chowani w surowych warunkach swej ojczyzny byli narodem dumnym, wytrzymaym i wojowniczym. Ich najwikszym pragnieniem byo udowodnienie, e s najlepszymi o nierzami w armii angielskiej, i z wyszoci patrzyli na inne regimenty. Uwielbiali swoich dowdcw, ktrzy w wi kszoci pochodzili ze starej szkockiej szlachty i zawsze dzielili solidarnie trudy obozowego ycia z prostymi sze regowcami. Moe wanie dlatego w tych regimentach panowa wspaniay duch i dyscyplina. Pack mia razem 2275 onierzy gotowych do walki. Zaraz za szkock brygad Packa pozycj zaja 4 hanowerska brygada pk. Besta, zoona z czterech dobrze umundurowa nych i wyszkolonych batalionw andwery: Werden, Luneburg, Osterode oraz Munchen, razem okoo 2300 ludzi. Dalej na wschd za Bestem staa 5 hanowerska brygada pk. von Winckego, zoona podobnie jak poprzednia z czterech bata lionw andwery: Hamelin, Giflrorn, Hildesheim i Peine, w sile 2100 bagnetw. Lewe skrzydo Wellingtona zamykay dwie brygady kawa lerii lekkiej: 4 brygada gen. Vandeleura w sile 118 szabel, skadajca si z 11, 12 i 16 regimentw lekkich dragonw, i 6 brygada gen. Viviana, zoona z 10 i 18 regimentw huzarw angielskich i 1 regimentu huzarw niemieckich. Na poudnie od dwch brygad jazdy, w rejonie farm Papelotte i La Haye Sainte, staa brygada ksicia saskoweimarskiego Bernarda w sile okoo 1200 ludzi.

96 Okoo godz. 7 pikieta 10 regimentu huzarw (Prince of Wales Own Royal), ktrego onierze patrolowali rejon Ohain, napotkaa grup jedcw w brzowych huzarskich dolmanach ze zotym szamerowaniem. By to puk huzarw lskich stanowicy awangard pruskiego IV korpusu gen. Biilowa. Powiadomiony o tym Wellington ostatecznie postanowi przyj bitw oczekujc Biilowa na pozycji Mont Saint Jean i bronic jej do ostatniego onierza. Nie wiedzia jednak, e Btilow przedziera si z trudnoci po botnistej drodze i ma jeszcze przed sob dugi, ciki marsz. Cae lewe skrzydo dowodzone przez Pictona miao jeden odwd, ktrym bya 2 brygada cikich dragonw gen. Ponsonby'ego. Brygada ta zajmowaa stanowiska prawdopo dobnie troch na wschd od farmy Mont Saint Jean i skadaa si z trzech regimentw: szkockiego 2 regimentu Royal North British Dragoons (Scots Greys), 1 regimentu angielskiego Royal Dragoons i 6 regimentu Inniskilling Dragoons (irlandz kiego) razem 1183 szable. Ze wzgldu na skad narodowociowy tej brygady, najcz ciej nazywano j Union Brigade. Mona uzna, e jednostka gen. Ponsonby'ego pod wzgldem wyszkolenia i prezencji naleaa do grupy najlepszych formacji kawalerii w tym czasie. Stan utrzymania koni, ekwipunku, postawa jedcw wiadczyy o naleytym wyszkoleniu i wietnej dyscyplinie w szeregach. Na zachd od szosy brukselskiej znajdowao si centrum armii Wellingtona, dowodzone przez ksicia Oraskiego. Tutaj wanie na niewielkiej przestrzeni Wellington zgromadzi 8 brygad piechoty i 7 brygad kawalerii, czyli wiksz cz swojej armii. Przy szosie do Genappe, a dokadnie po jej zachodniej stronie znajdowaa si farma La Haye Sainte, ktr Wellington rozkaza obsadzi drugiemu batalionowi lekkiej piechoty Krlewskiego Legionu Niemieckiego, wspartemu przez pier wszy batalion lekki KGL i lekk kompani z pitego batalionu

Arthur Wellesley, ksi Wellington

Farma La Belle Alliance Farma La Haye Sainte

Rakietnicy krlewscy

onierze Krlew skiego Legionu Nie mieckiego

Bro palna piechoty i jazdy angielskiej

I arabiny pruskie, francuskie i angielskie

Strzelcy angielscy

Szponton podoficerw piechoty angielskiej

Huzarzy angielscy

Napoleon pod Waterloo Zabudowania La Belle Alliance

Grenadierzy piechoty angielskiej

-*"

97 pieszego. Dowdc caoci zosta mjr Baring z drugiego batalionu lekkiego. W krtkim czasie onierze Baringa zrobili z farmy miniaturow fortec, ktra dugo bdzie opiera si falowym atakom francuskiej piechoty. Brama gwna, wszys tkie drzwi i okna zostay zabarykadowane, a cay teren, otoczony czciowo murem i potem, zajli strzelcy wyborowi, uzbrojeni w sztucery gwintowane. Podejcie od poudnia do duej stodoy byo osonite gstym sadem, w ktrym zaja pozycj lekka kompania pitego batalionu. Z wasnej inic jatywy mjr Baring zamkn szos brukselsk, przebiegajc obok farmy, barykad z desek, rozbitego wozu i beczek wypenionych piaskiem i kamieniami. Stajnie, chlew i budynek mieszkalny oprniono ze wszystkiego, co mogoby pa ofiar pomieni, a onierze dokadnie przygotowywali swoje stanowiska strzeleckie, rozkadajc na stoach i krzesach zapasy amunicji i dodatkowe roki z prochem na podsypk. Na pnoc od farmy, a na zachd od szosy brukselskiej pozycj zajy 5 i 8 bataliony liniowe Krlewskiego Legionu Niemieckiego (batalion 5 pomniejszony o kompani lekk znajdujc si w tym czasie w La Haye Sainte). Byy to resztki 2 brygady KGL pk. Omptedy z 3 dywizji gen. Altena, w sile 880 ludzi. Do tej samej dywizji naleaa nastpna stojca w szyku 1 brygada hanowerska gen. Kielmannsegga, zoona z trzech batalionw pieszych: Bremen, Werden, York, dwch lekkich: Liineburg, Griibenhagen i jednego strzelec kiego. Brygada ta liczya 2000 onierzy. Kielmannsegg wspierany by w drugiej linii przez 1 regiment zoony z trzech batalionw o sile 1200 ludzi. Za brygadami Omptedy i Kielmannsegga Wellington rozlokowa wzdu szosy bruk selskiej dwie brygady cikiej kawalerii i trzy brygady lekkie. Pierwsz z nich bya doborowa 1 brygada jazdy gwardii krlewskiej, w skad ktrej wchodziy cztery regimenty. Najsawniejsze z nich to regiment Royal Horse Guards (Blues) w mundurach granatowych i 1 regiment Life Guards w mun durach jasnoczerwonych. W drugiej linii stay nastpne dwa,
7 Waterloo 1815

100 rwnie piknie umundurowane i uzbrojone regimenty: 2 regi ment Life Guards i 1 regiment King's Dragoon Guards. Brygada gwardii dowodzona przez lorda Somerseta liczya ponad 1220 szabel i bya brygad najwartociowsz i najlepiej wyszkolon w kawalerii angielskiej. Dalej staa 1 niderlandzka brygada gen. Tripa, w skad ktrej weszy dwa puki karabinierw holenderskich (1 i 3) i jeden karabinierw belgijskich, ktrzy krojem mundurw, a take uzbrojeniem do zudzenia przypominali karabinierw francuskich. Zaraz obok brygady Tripa staa 7 brygada pk. von Arentsschildta zoona z 13 regimentu angielskich lekkich dragonw i 3 regimentu huzarw Krlewskiego Legionu Niemieckiego, liczca 1030 szabel. Za brygad Arentsschildta staa niderlandzka brygada gen. de Ghigny'ego, skadajca si z 4 regimentu huzarw holenderskich i 8 huzarw belgijskich; razem 1086 konnych. Najdalej na pnoc, ju prawie w zabu dowaniach Mont Saint Jean, rozlokowano ostatni, 3 brygad jazdy niderlandzkiej gen. van Merlena, zoon z 5 regimentu belgijskich lekkich dragonw i 6 regimentu holenderskich huzarw; razem 1082 szable. W czasie bitwy okae si, e wszystkie trzy brygady jazdy niderlandzkiej nie bd miay chci do walki, ale ostatecznie zostan do niej zmuszone. Za brygad Kielmannsegga front wojsk koalicyjnych zaamywa si w kierunku poudniowo-zachodnim, dochodzc do drogi z Nivelles. Ten do krtki odcinek frontu obsadzony by przez trzy brygady piechoty w pierwszej linii i dwie brygady jazdy w odwodzie. W skad 5 brygady gen. Colina Halketta wchodziy: drugi batalion 30 regimentu pieszego Cambridgeshire, 33 regiment Yorkshire (West Riding), drugi batalion 69 regimentu pieszego South Lincolnshire i drugi batalion 73 regimentu szkockiego, liczce razem 2320 bagnetw. Dalej wzdu drogi na pozycjach staa caa dwubrygadowa dywizja gwardii krlewskiej dowodzona przez gen. Cooka.

101 1 brygada tej doborowej dywizji, pozostajca pod dowdztwem gen. Maitlanda, skadaa si z 1 i 3 batalionu 1 regimentu gwardii pieszej (Foot Guards) i liczya razem 2054 bagnety. Nastpn, drug brygad, dowodzi gen. Byng. Brygada ta, zoona z 2 batalionu 2 regimentu gwardii Coldstream Guards i 2 batalionu 3 regimentu gwardii, liczya 2073 ludzi. Na przedpolu pozycji brygad gwardii krlewskiej znajdowa si niewielki zameczek Hougoumont wraz z obszern farm i ogrodem. Cay teren porastay gste krzaki oraz niewysokie drzewa owocowe. Poniewa Hougoumont znajdowao si w poowie drogi do pozycji francuskich, Wellington postanowi obsadzi t dogodn pozycj jak najwiksz liczb doborowych onierzy. Do Hougoumont pomaszeroway cztery kompanie lekkie gwardii dowodzone przez kpt. Macdonella i kpt. lorda Saltouna, potem doczy take 1 batalion pieszy z 2 regimentu Nassau. Siy te wzmocnione zostay nastpnie przez kompani hanowerskich strzelcw i 100 ludzi z batalionu Liineburg (z brygady Kielmannsegga). Wszystkie furtki i brama wjazdowa zostay starannie zamknite i zabarykadowane przez obrocw, ktrzy nastpnie na wybranych pozycjach oczekiwali pierw szego ataku Francuzw. Troch na pnoc, za dwiema brygadami piechoty gwardii, przy samej drodze do Nivelles, Wellington rozkaza roz lokowa dwie brygady kawalerii: 5 gen. Granta, w skad ktrej wchodziy 7 i 15 regiment huzarw angielskich oraz 2 regiment huzarw niemieckich, i 3 gen. Drnberga, zoon z 23 regimentu lekkich dragonw angielskich i z 1 i 2 regimen tu lekkich dragonw niemieckich. Obie brygady miay razem 2706 ludzi. Na pnocny zachd od drogi do Nivelles, w rejonie miejscowoci Merbraine, pozycj zaja caa 2 dywizja gen. Clintona z korpusu gen. lorda Hilla. Gen. Hill mia, wedug planw Wellingtona, zniweczy wszelkie prby obejcia szyku wojsk koalicji od zachodu. W samym centrum szyku obron nego lorda Hilla staa 3 brygada angielska lekkiej piechoty, skadajca si z 1 batalionu 52 regimentu lekkiego 102

102
Oxfordshire, 1 batalionu 71 regimentu lekkiego Glasgow Highland i dwch batalionw (2 i 3) z 95 regimentu strzelec kiego Rifles. Dowdc tej brygady by gen. Adam. W brygadzie tej byo prawie 2700 dobrze wyszkolonych onierzy, z ktrych wikszo naleaa do tzw. lekkiej dywizji, sformowanej 22 lutego 1810 r. Dywizja lekka wsawia si w bojach w Por tugalii i Hiszpanii w latach 1810-1814 i bya pierwsz wiksz formacj piechoty lekkiej uyt w caoci do specjal nych zada osonowych i rozpoznawczych. onierze tej dywizji byli najlepiej wyszkoleni w dziedzinie walki w roz proszeniu i w prowadzeniu swobodnej walki ogniowej. Za 3 brygad staa 4 brygada z 4 dywizji Colville'a. Dowodzcy t brygad pk Mitchell dysponowa 3 batalionem 14 regimentu piechoty Buckinghamshire, 1 batalionem 23 regimentu fizylierw walijskich i 51 regimentem lekkiej piechoty Second Yorkshire West Riding. Brygada Mitchella liczya 1761 ludzi. W drugiej linii Hill ustawi 3 brygad hanowersk pk. Hugh Halketta, zoon z czterech batalionw landwery: Bremervorde, Osnabriick, Quackenbriick, Salzgitter, i 1 brygad KGL pk. du Plata, a w niej 1, 2, 3 i 4 bataliony liniowe: Wellington odda do dyspozycji lorda Hilla resztki korpusu brunszwickiego, ktry po stratach pod Quatre Bras nie nadawa si do samodzielnego dziaania, gdy z omiu batalionw piechoty i dwch pukw kawalerii pozostao niewielu zdolnych do walki onierzy. Wellington dysponowa te doskonale wyszkolonymi artylerzystami, ktrych rozstawi wzdu caej linii midzy brygadami piechoty. Do tego celu uyto artyleri piesz w komplecie i cz artylerii konnej. Artyleria wojsk koalicyj nych dysponowaa w wikszoci nowoczesnymi dziaami produkcji angielskiej dziewicio- i szeciofuntowymi, a take pewn liczb haubic 5,5 cala. Pi baterii artylerii konnej (Royal Horse Artillery) i bateria rakietnikw konnych kpt. Whinyatesa stanowiy odwd artylerii, ktrym mg dysponowa wdz naczelny w czasie bitwy.

103 Na podstawie rozmieszczenia oddziaw armii koalicyjnej dokadnie wida, e wojsko Wellingtona rozdzielone byo przez dwie szosy: do Genappe i do NWelles. Powstaymi w ten sposb trzema odcinkami dowodzili: gen. Thomas Picton, jednoczenie dowdca 5 dywizji piechoty, skrzydem lewym, Wilhelm ksi Oraski centrum oraz gen. lord Rowland Hill dowdca 2 korpusu skrzydem prawym. Przyjrzyjmy si teraz bliej pozycjom armii francuskiej, ktra zaja je na prawo i na lewo od szosy brukselskiej, na wysokoci La Belle Alliance. Farma La Belle Alliance leaa po wschodniej stronie szosy, w odlegoci 1000 metrw od La Haye Sainte, i tu znajdowa si punkt centralny szyku francuskiego, ktry przebiega skonie od pnocnego wschodu do samej szosy, a za ni bieg dalej w kierunku poudniowo-zachodnim. Prawe skrzydo wojsk francuskich sigao prawie do Papelotte i skadao si z caego I korpusu pod dowdztwem gen. Droueta d'Erlona, wspartego IV korpusem kawalerii cikiej gen. Milhauda i dwoma pukami jazdy lekkiej gwardii cesars kiej gen. Lefebvre-Desnouettesa. Gen. d'Erlon ustawi w pier wszej linii cztery dywizje piechoty. Pierwsz z nich bya 1 dywizja gen. Allixa, zoona z 54 i 55 pukw lekkiej piechoty oraz 28 i 105 pukw piechoty liniowej. Dalej staa 2 dywizja gen. barona Donzelota, w skad ktrej weszy 13 puk lekkiej piechoty oraz 17, 19 i 31 puki piechoty liniowej, a zaraz za ni 3 dywizja gen. barona Marcogneta (21, 46, 25 i 45 puki piechoty liniowej). Szyk zamykaa 4 dywizja gen. Durutte'a, zoona z czterech pukw pieszych: 8, 29, 85 i 95. W drugiej linii za Durutte'em staa 1 dywizja kawalerii lekkiej dowodzona przez gen. barona Jauinota, skadajca si z 1 bry gady gen. Bruno (7 puk huzarw i 3 puk strzelcw konnych) i 2 brygady lansjerw gen. barona Gobrechta (3 i 4 puki lansjerw). Stojc ze swoim IV korpusem za dywizj Donzelota gen. Milhaud mia dwie pene dywizje kirasjerw i dwie baterie

104 artylerii konnej, uzbrojone w 12 dzia 4-funtowych. Midzy Plancenoit a pozycjami Milhauda stay jeszcze dwa puki gwardii cesarskiej, nalece do dywizji gen. Lefebvre-Desnouettesa. Pierwszy z nich to 2 puk lansjerw (szwoleerw) gwardii cesarskiej, dowodzony przez gen. de Colberta. Puk ten wywodzi si z puku holenderskiego gwardii, noszcego mundury w kolorze czerwonym kroju polskiego. W kampanii 1815 r. 1 szwadron zoony by z Polakw i nosi tradycyjne mundury granatowe z wyogami w kolorze karmazynowym. Szwadronem tym dowodzi pk Pawe Jerzmanowski, ktry w marcu wrci wraz z Napoleonem z Elby3. Drugim pukiem, dowodzonym przez gen. Lallemanda, by puk strzelcw konnych gwardii w zielonych szamerowanych mundurach i wielkich okrgych niedwiedzich bermycach. Oba te puki liczyy razem w 19 szwadronach 1971 szabel. Okoo 600 metrw na poudnie od farmy La Belle Alliance sta w kolumnach batalionowych cay VI korpus gen. Lobau. Na lewo od drogi pozycje zajmowaa 19 dywizja gen. barona Simmera, a w niej 5, 11, 27 i 84 puki piechoty. Za dywizj, Simmera staa 29 dywizja gen. barona Jeanina, w skad ktrej wchodzi 5 puk lekkiej piechoty, a take 10 i 107 puki piesze. Na prawo od drogi stay w szyku dwie dywizje jazdy lekkiej: 3 dywizja gen. barona Domona, zoona z 4, 9 i 12 pukw strzelcw konnych, i 5 dywizja gen. barona Subervie, a w niej 1 i 2 puki lansjerw i 11 puk strzelcw konnych. Dalej na poudnie, wzdu szosy brukselskiej, sta sam kwiat armii cesarskiej: gwardia; w ktrej sporo byo jeszcze onierzy pamitajcych piaski Egiptu i mrone stepy Rosji: Dziwny to by typ onierza: stali w szeregach spokojnie, bez ruchu, cicho, jakby przygotowywali si do jakiej wanej, wymagajcej skupienia czynnoci. aden z nich nie prze czuwa, e dzi, 18 czerwca 1815 r., pjd ostatni raz bi si
3

105 za cesarza. W kolumnach batalionowych staa czteropukow dywizja grenadierw gen. Frianta. Dalej 1, 2, 3 i 4 puki strzeleckie i na kocu dywizja lekka gen. Duhesme'a, a w niej 1 i 3 puki tyralierw oraz 1 i 3 puki woltyerw. Gwardia piesza liczya prawie 10 000 onierzy. Dywizje gwardii wsparte byy przez 9 baterii artylerii pieszej i 4 baterie artylerii konnej, a take przez oddzia piechoty morskiej gwardii i oddzia inynierw, liczce nie wicej ni 220 ludzi. Powrmy na pierwsz lini wojsk francuskich. Na zachd od farmy La Belle Alliance znajdoway si pozycje II korpusu gen. Reille'a. Przy samej drodze ze swoj 5 dywizj piechoty sta gen, baron Bachelu (2 puk piechoty lekkiej, 61, 72 i 108 puki piesze). Dalej na zachd staa 9 dywizja gen. Foya, skadajca si z 92, 93 i 100 pukw piechoty oraz z 4 puku piechoty lekkiej. Ostatni dywizj piechoty bya 6 dywizja ksicia gen. Hieronima Bonaparte w skadzie: 1 puk lekkiej piechoty oraz 3, 1 i 2 puki piesze. Przy samej drodze do Nivelles staa osonowa 2 dywizja jazdy lekkiej gen. barona Pirego, w skad ktrej wchodziy 1 i 6 puki strzelcw konnych, a take 5 i 6 puki lansjerw. Reille mia w odwodzie, podobnie jak d'Erlon, cay korpus jazdy III korpus gen. Kellermanna, zoony z dwch dywizji: 11 dywizji gen. barona L'Hertiera (2 i 7 puki dragonw oraz 8 i 11 puki kirasjerskie) i 12 dywizji gen, d'Hurbala (1 i 2 puki karabinierw oraz 2 i 3 puki kirasjerw). Kellermann dysponowa jeszcze dwoma bateriami artylerii konnej. Do odwodu lewego skrzyda naleaa te, dywizja gwardii konnej, skadajca si z dragonw, grenadierw konnych i andarmw wyborczych, dowodzona przez gen. Guyota i liczca razem 1519 szabel w 13 szwadronach. Z ustawienia armii francuskiej wynika od razu koncepcja bitwy, ktr pragn zrealizowa Napoleon. Jego plan by prosty i polega na rozbiciu wojsk nieprzyjacielskich atakiem frontalnym w samo centrum, tak aby wrg nie zdoa uj.

S. K i r k o r , Polscy donatariusze Napoleona, Londyn 1974, s. 258.

106 Napoleon nie chcia zezwoli swym podwadnym na podjcie jakiejkolwiek prby obejcia, aby przypadkiem nieprzyjaciel nie zrezygnowa z przyjcia bitwy i nie wycofa si na inne pozycje albo wprost do Brukseli. Pooenie Wellingtona nie byo wcale korzystne, gdy przyjmowa bitw majc za plecami las Soignes i tylko jedn drog odwrotu szos brukselsk, wsk i nie bardzo nadajc si w tym miejscu do przerzucenia wikszych si. Ksi Wellington bra pod uwag obietnic Bliichera, e przynajmniej jeden jego korpus stawi si 18 czerwca na polu bitwy, ale na to mg liczy dopiero pnym popoudniem, a do tego czasu musia walczy sam o przetrwanie na niezbyt dogodnej pozycji. Pamitajmy, e wdz armii angielskiej ba si tylko jednego, a mianowicie, i Napoleon obejdzie jego armi od zachodu i dlatego przyjmujc bitw w pozornie niedogodnych warunkach odcign wojska francuskie od innego kierunku operacyjnego: na Ostend i Gandaw. W tej sytuacji midzy godz. 8 a 8.30 obaj przeciwnicy wiedzieli ju, e bitwa odbdzie si na pewno, a wszystko zalee bdzie od wytrzymaoci onierzy, sprawnoci sztabw i umiejtnoci dowdcw. Okoo godz. 9 Napoleon dosiad konia i po opuszczeniu Rossomme uda si do farmy La Belle Alliance, skd obserwo wa pozycje Wellingtona. U boku cesarza pozostawa od samego rana Jerzy Zenowicz, oficer sztabowy I korpusu hrabiego d'Erlona, ktry mia tego dnia sub. Cesarz obserwowa przez krtk chwil prawe skrzydo wasnych wojsk, a potem wezwa do siebie Zenowicza i wskazujc rk na wschd powiedzia: Grouchy maszeruje z tej strony, niech pan uda si natychmiast do niego przez Gembloux; niech pan idzie jego ladem". Zenowicz prbowa przekona cesarza, e droga przez Gembloux jest najdusza z moliwych, ale Napoleon po wtrzy swj rozkaz motywujc go tym, e trakt do Wavre, ktrym chcia jecha Zenowicz, jest na pewno kontrolowany przez patrole pruskie.

107 Po otrzymaniu ustnego rozkazu Zenowicz uda si do farmy La Caillou, do szefa sztabu Soulta, ktry przygotowywa pisemny rozkaz prawie ptorej godziny. Wreszcie, gdy otrzyma rozkaz i ruszy w drog, usysza za sob grzmot dzia zwiastujcych rozpoczcie bitwy [...] Pierwszy rozkaz wysany tego dnia do Grouchy'ego nie by zbyt przejrzysty i raczej utwierdza marszaka w jego dotychczasowych poczynaniach. Peen tekst rozkazu Zeno wicz opublikowa w 1848 r. w swojej ksice Waterloo deposition sur les Quatre Journees de la Campagne de 1815. Rozkaz ten, tak wany dla przebiegu kampanii, mia na stpujc tre 4 : Panie marszaku, Cesarz otrzyma Pana ostatni raport datowany w Gembloux, w ktrym donosi Pan o dwch kolumnach pruskich idcych do Saurenieres i Sarravalain i trzeciej do silnej, ktra po przejciu Genz i Gentenes skierowaa si do Wavre. Cesarz poleci mi poinformowa Pana, e chce zaatakowa armi angielsk na pozycjach pod Waterloo przed lasem Soignes. Jego Wysoko yczy sobie, aby Pan kierowa si na Wavre i nastpnie zbliy do nas, nawiza z nami kontakt i zaatakowa korpus armii pruskiej, ktry zmierza w tym kierunku przez Wavre. Musi Pan przyby do Wavre najszyb ciej, jak tylko to bdzie moliwe. Powinien Pan i za kolumnami wroga, ktre bd z waszej Prawej strony, i wasze lekkie oddziay idc bezporednio za nimi powinny obserwowa Prusakw i przechwytywa maruderw. Prosz informowa nas o wszystkich dyspozycjach, ktre Pan wydaje, o kadym waszym ruchu, a take prosz infor mowa nas o pooeniu wroga. Jednoczenie pragn przypo mnie, aby nie zaniedbywa Pan staego kontaktu z nami, gdy Cesarz yczy sobie mie czste wiadomoci od Pana".
4

Z e n o w i c z , op. cit., s. 68.

108 Cytowany przez Zenowicza rozkaz nie zawiera bezpored niego polecenia skierowania si na pole bitwy pod Waterloo, mimo e Napoleon w rozmowie z Zenowiczem jednoznacznie stwierdzi, e liczy na przybycie Grouchy'ego. W zwizku z tym rozkazem nasuwa si wiele mniejszych i wikszych wtpliwoci, ktre prbowa wyjani w swojej ksice Jerzy Zenowicz, chcc jednoczenie oczyci si z zarzutw, ktrych nie szczdzili mu specjalici zajmujcy si bitw pod Waterloo. Zarzucali mu istotne zaniedbania i opieszao. Pogldy na t do delikatn, a nawet tajemnicz spraw zestawi Stanisaw Kirkor w pracy Polscy donatariusze Napoleona wydanej w Londynie w 1974 roku. Kirkor nie odpowiedzia jednak na pytanie, dlaczego Zeno wicz jecha do Grouchy'ego z wanym rozkazem prawie 5 godzin i do tego najdusz, liczc ponad 40 km drog? Nie wiadomo wic, ile w tym fakcie byo woli Napoleona, a ile samowoli Zenowicza. Gdy okoo godz. 12 Zenowicz by ju w drodze, dziaania pod Waterloo nabieray coraz wikszego rozmachu.

POCZTEK BITWY. OBRONA HOUGOUMONT I WALKA KAWALERII


GODZINA 11.30-15.00

Oki loo godz. 11.30 baterie francuskie otworzyy gwatowny ogie, ale nie przynosi on oczekiwanego skutku. Wystrzeli wane setkami kule i granaty osigay wprawdzie z atwoci rejon, w ktrym ustawione byy oddziay angielskie, ale nie czyniy wikszych szkd grzznc w rozmokej ziemi lub obrzucajc onierzy mokrymi grudami. Wiele granatw nie wybucho. W zwizku z silnym ostrzaem Wellington nakaza caej piechocie stojcej w pierwszej linii pooy si na ziemi. Wojsko unikno dziki temu strat, na ktre szczeglnie naraone s kolorowo umundurowane, stojce nieruchomo kolumny. Ta taktyka, czsto stosowana przez Wellingtona w Hiszpanii i Portugalii, pozwalaa nie tylko unikn strat, ale take ukry liczebno swoich si. Mimo dokadnej obserwacji, prowadzonej przez francuskich oficerw artylerii, nie byo nic wida, i moe wanie dlatego tak gwatowny ostrza nie przynis efektu. Pierwsze uderzenie francuskie skierowane byo na zameczek Hougoumont, o ktrego roli pisa Thomas Morris, onierz 2 batalionu 73 regimentu szkockiego {Highand): Gwardia

110 piesza staa na prawym skrzydle, a cz jej odesano do obrony zameczku Hougoumont, punktu bardzo wanego, ktrego zdobycie przez nieprzyjaciela mogoby doprowadzi do zwinicia caej naszej prawej flanki" '. Hougoumont byo budowl solidn. Aby j zdoby, artyleria winna udzieli atakujcej piechocie bezporedniego wsparcia ogniem z dzia. Szturm na wysoki mur lub dobrze umocnion bram i tak wymaga wielkich ofiar. Podczas gdy kanonierzy francuscy wysyali coraz to nowe pociski, stojca na lewym skrzydle korpusu Reille'a 6 dywizja gen. ksicia Hieronima Bonaparte mszya do ataku. Hieronim wysa na pocztek 1 puk lekkiej piechoty z brygady gen. barona Baudouina, ktry natychmiast rozwin si w linie tyralierskie osaniajc uderzenie trzech pozostaych pukw tej dywizji. Francuska piechota, atakujc w gbokich kolumnach ude rzeniowych, dostaa si pod gwatowny ogie artylerii angiel skiej, zajmujcej pozycje przy drodze do Nivelles i osanianej przez onierzy z brygady gwardii pieszej gen. Bynga. Artylerzyci angielscy spokojnie wstrzeliwali si w due powolne cele, jakimi byy francuskie kolumny batalionowe. Najpierw gwatownym ogniem pluny armaty baterii kpt. Cleevesa, do ktrych doczya bateria konna mjr. Kiihmanna i bateria kpt. Sandhama. Wszystkie te baterie atwo wstrzelay si i ich pociski obiy krwawe bruzdy w szeregach piechoty dywizji Hieronima Bonaparte. Anglikom po krtkiej przerwie odpowiedziay dziaa korpusu Reille'a w liczbie prawie pidziesiciu. Armaty francuskie zwalczay jednoczenie kliwe baterie Anglikw i ostrzeliway gwny cel natarcia, ktrym by zameczek Hougoumont i cae jego lesiste otoczenie. Kanonada stawaa si coraz bardziej gwatowna i po pewnym czasie cay rejon Hougoumont pokry si dymem wybuchajcych kartaczy
1

111 i granatw, ktre deszczem odamkw obsypyway maszeru jcych onierzy. Kiedy tyralierzy francuscy dopadli pierwszych drzew lasu otaczajcego Hougoumont, artyleria Reille'a rozpocza na stpn faz gwatownego ostrzau. Kierowaa teraz ogie na prawe skrzydo angielskiej armii, a szczeglnie na stojc tam dywizj gen. Cooka. Toczca si w lesie walka bya zaarta. W kocu lekkie formacje hanowerskie i nassauskie, bronice linii zewntrz nych, musiay si wycofa. Francuzi przyparli przeciwnika do murw zameczku i, po przejciu drogi biegncej midzy lasem i sadem, rozpoczli szturm zabudowa. Ksi Wellington, widzc wzmagajcy si nacisk francus kich oddziaw na Hougoumont, rozkaza wzmc ostrza posuwajcych si kolumn Hieronima. Ogie otworzya bateria kpt. Bulla, ktrej haubice ostrzelay kolumny francuskie, a nastpnie, strzelajc szrapnelami, wspieray obron w samych zabudowaniach zameczku. Do walki prowadzonej pod murami Hougoumont wczyy si kompanie lekkie 1 i 2 regimentw angielskiej gwardii krlewskiej. Wszystkie kompanie lekkie obu tych regimentw uzbrojone byy, podobnie jak 95 regiment strzelecki Rifles, w sztucery Bakera z dugimi szablowymi bagnetami, doskonae do strzelania na due odlegoci, troch mniej przydatne do walki z bliska. Gwardzici natarli z furi zatrzymujc tyralierw francuskich i spychajc ich w walce na poudnie w kierunku brzegu lasu. Gwatowna walka toczya si w warzywniku i obok farmy, gdzie strzelano do siebie z odlegoci kilku krokw, kuto si bagnetami i gsto okadano kolbami. Obie strony poniosy bardzo due straty, ale w kocu Anglicy wzili gr i zepchnli piechot przeciwnika z powrotem na otwarte pole, gdzie dostaa si znw pod ogie dobrze ju wstrzelanych dzia angielskich. Brak wsparcia dla dywizji Hieronima w pierwszej fazie walk o Hougoumont doprowadzi do niepotrzebnych strat

M o r r i s , op. cit., s. 138.

112 w jej szeregach, zbytecznych tym bardziej, e nie odniesiono adnych widocznych sukcesw. Podczas gdy Reille montowa nastpny atak na zamek, na wschd od szosy brukselskiej nastpi nagy ruch kawalerii francuskiej, ktrej kilka szwadronw strzelcw konnych posuno si w kierunku linii obrony brygady hanowerskiej pk. Besta. Caa 4 brygada Besta, zoona z czterech batalionw landwery, sformowaa natychmiast czworoboki, a wspierajca je bateria artylerii pieszej kpt. von Rettburga pluna ogniem ze wszystkich dzia. Strzelcy konni nie podjli jednak walki i wycofali si na swoje dotychczasowe pozycje, a w tym czasie na prawym skrzydle rozpoczto ju nastpny atak. Tym razem Hieronim postanowi przeprowadzi atak bar dziej zdecydowanie, wikszymi siami i jednoczenie z dwch kierunkw. Reille skierowa dywizj Hieronima wprost na zabudowania, a dywizj gen. Foya rzuci do walki w lesie i ogrodzie otaczajcym farm i budynki gospodarcze. Mimo do duych strat poniesionych w poprzednim ataku 6 dywizja ksicia Hieronima uformowaa kolumny uderzeniowe i ruszya w kierunku Hougoumont. Dywizj poprzedza rozrzucony w grupy tyralierskie ten sam 1 puk piechoty lekkiej, ktry szybko, mimo gwatownego ognia baterii angielskich, pokona otwart przestrze. Karabi nierzy tego regimentu2, wspierani ogniem swoich kolegw z pozostaych kompanii, wdarli si do lasu, gdzie rozgorzaa brutalna walka na bagnety. Gwatowne uderzenie piechoty lekkiej odrzucio kompanie lekkie 1 regimentu gwardii w gb bronionego terytorium i otworzyo drog dla idcych w kolum nach trzech pukw piechoty liniowej: 3 puku wchodzcego
Francuska lekka piechota miaa podobne do piechoty liniowej umun durowanie, z ta rnica e piechur liniowy mia wyogi koloru biaego, a piechur lekki granatowego. Odpowiednikiem kompanii grenadierskich byy kompanie karabinierskie, ktre przeznaczano do uderze na bagnety. Spec jalistami w dziedzinie walki w rozproszeniu byli onierze kompanii strzelec kich i woltyerskich.
2

113 w skad brygady gen. Baudouina oraz 1 i 2 pukw z brygady gen. Soye. Nad gowami maszerujcych pukw wybuchay szrapnele i granaty, a z gbi lasu nadlatyway pociski wystrzelone ze sztucerw, trafiajc przede wszystkim oficerw, doboszy oraz trbaczy i dezorganizujc w ten sposb system dowodzenia. Artyleria angielska musiaa jednak ostrzeliwa rwnie ma szerujc do ataku 9 dywizj gen. Foya. Reille rzuci Foya do walki o las i ogrd, aby nie pozwoli Anglikom na koncentracj si przeciwko Hieronimowi. Foy prowadzi dwie dwupukowe brygady: 1 brygad Gauthiera, skadajc si z 92 i 93 pukw piechoty, i 2 brygad Jeanina, zoon z 4 puku piechoty lekkiej i 100 puku piechoty liniowej. Gdy Hieronim i Foy osignli wreszcie brzeg lasu Hougou mont, baterie angielskie przerzuciy ogie na stojc przy drodze do Nivelles 2 dywizj jazdy lekkiej gen. barona Pirego. Pire towarzyszy obu dywizjom piechoty, chcc w razie potrzeby rozszerzy powodzenie lub w przypadku zaamania natarcia likwidowa ewentualne kontrataki przeciwnika. Pier wsza pod ogie dostaa si brygada strzelcw konnych gen. barona Hubera, a zaraz potem pociski dosigy stojcej dalej brygady lansjerw gen. barona Wathieza. W tej sytuacji Pire zmuszony by cofn swoj dywizj, ktra nie majc przed sob chtnego do walki przeciwnika moga ponie w ogniu dzia jeszcze wiksze straty. Walka o Hougoumont bya jedynie epizodem, ale an gaowaa wiksz cz si lewego skrzyda wojsk cesarskich i na razie przynosia im same straty, a bya przecie dopiero prologiem bitwy, podczas ktrego przeciwnicy skrzyowali pierwszy raz bagnety i wymienili pierwsze ciosy. Tymczasem w ogrodzie warzywnym, w lesie i sadzie otaczajcym od poudnia i wschodu zabudowania Hougou mont trway mordercze pojedynki midzy lekk piechot obu stron. Piechota Hieronima i Foya w cikich zmaganiach osigna wreszcie lini drogi wewntrznej, ktra przecinaa
8 Waterloo 1815

114 po przektnej teren majtku biegnc od zabudowa w kierun ku poudniowo-wschodnim, a do farmy La Belle Alliance. Cz onierzy z dywizji ksicia Hieronima ju w pierwszej fazie ataku osigna zachodni skraj murw, zza ktrych sypa si grad pociskw. Dowodzcy obron Hougoumont kpt. Macdonell z 2 regimentu gwardii (Coldstream) nie widzc innego wyjcia zamkn w obrbie murw wszystkich yjcych jeszcze obrocw. Mimo e cz zabudowa pona, pod palona pociskami artylerii francuskiej, Macdonell nie myla o opuszczeniu pozycji, ktr powierzy mu Wellington. Mur otaczajcy wewntrzne zabudowania by wysoki i pozwala na dogodne rozmieszczenie onierzy, ktrzy mieli std w zasigu strzau wszystkie podejcia tak do murw i umocnionych przej, jak i do bramy gwnej. Brama, ktra prowadzia na dziedziniec Hougoumont, znaj dowaa si w murze pnocnym. Tu wanie toczyy si najkrwawsze walki. Podobno po bitwie ksi Wellington stwierdzi, e od utrzymania bramy wjazdowej zalea los bitwy, mimo e prawdziwy kryzys i przesilenie nastpio w kilka godzin pniej. Po utracie lasu i ogrodu Macdonell postanowi broni zabudowa i ogrodu otoczonego wysok dwumetrow cian, Byo to zgodne z rozkazami Wellingtona, ktry na p godziny przed pierwszym atakiem wizytowa Hougoumont i, rozumiejc znaczenie tej pozycji dla caego prawego skrzyda, nakaza walk do ostatniego onierza. James Macdonell, wysoki, barczysty Szkot, take wiedzia, e dopki utrzymuje zabudowania i skupia na sobie wysiek dwch dywizji Reille'a, to armii Wellingtona nie grozi obejcie od zachodu wzdu drogi z Nivelles. Midzy godz. 12 i 13 Wellington przebywa na pozycjach gwardii pieszej, tu przy drodze do Nivelles, i z odlegoci okoo 500 metrw obserwowa przebieg walk wok Hougou mont. Ksi zdawa sobie spraw, e obrona zameczku odcia prawe skrzydo armii koalicyjnej i nie pozwala na

115 bezporedni atak nieprzyjaciela, skierowany na gwn lini obrony. Tymczasem walki wok bramy przybieray na sile. Sape rzy francuscy dopadali do muru i prbowali odci zawiasy, uywajc do tego celu cikich siekier, ale natychmiast ginli od pociskw piechoty angielskiej. Bro saperw dostawaa si do rk innych onierzy, ktrzy z furi rbali deski, brama trzeszczaa i chwiaa si, a wreszcie powoli przechylia si, a nastpnie runa z oskotem na wysok barykad z kamieni, usypan na rozkaz Macdonella wewntrz dziedzica. Rozbicie bramy nie oznaczao jednak wcale zdobycia caego Hougoumont. Gdy tylko brama runa, onierze francuscy zobaczyli na szczycie kamiennego usypiska dwie linie onierzy w szkar atnych mundurach z granatowymi konierzami i ze zotymi galonami na piersiach. Charakterystyczne niewysokie czaka tych onierzy, udekorowane herbem krlewskim i krtk zielon kit, pochyliy si, a gdy oficer machn szpad, przeszo setka gwintowanych sztucerw w jednej chwili wyplua swoje pociski zmiatajc wszystko przed sob. Macdonell dostrzeg natychmiast, e chwilowa pustka przed bram to dogodny moment do kontrataku, wyprowadzi wic kompanie lekkie do walki. Ich pojawienie si na zewntrz murw zaktywizowao walczcych w maych grupkach o nierzy niemieckich, ktrzy syszc gon palb w Hougoumont myleli zapewne, e gwny punkt obrony albo ju pad, albo padnie lada chwila. Teraz, gdy w lesie i na drodze pojawili si znw onierze angielscy, walka rozpocza si od nowa. Po krwawych starciach i szturmach do oddziaw francuskich wkrad si chaos. Hieronim i Foy powoli tracili zdobyty i okupiony tak wielkimi stratami teren, a wreszcie ich bataliony wycofay si na skraj poudniowy lasu, gdzie natychmiast dostay si pod ogie baterii Kuhlmanna, Cleevesa i Bulla. Ostatnie czterysta metrw odwrotu dywizji Hieronima i Foya kosztowao je jeszcze wielu zabitych i rannych.

116 Artylerzyci korpusu Reille'a widzc wycofujce si wy krwawione bataliony zdwoili ogie, aby chocia w czci obezwadni baterie przeciwnika, ale drzewa wok Hougoumont i dym unoszcy si z zabudowa utrudniay obserwacj i praktycznie cztery baterie dzia rozstawione na linii dywizji Cooka strzelay bezkarnie. Waciwie trudno stwierdzi, czy wysanie do ataku na Hougoumont dwch dywizji II korpusu Reille'a byo prb zamania prawego skrzyda armii koalicyjnej czy jedynie zdobycia tego punktu w celu kontynuowania operacji przeciw ko centrum ugrupowania. Nieudana prba zdobycia Hougoumont bya pierwszym niepowodzeniem armii cesarskiej w dniu 18 czerwca, ale waciwie nie miao to wikszego wpywu na dziaania w centrum, ktrych osi bya szosa brukselska czca La Belle Alliance z Mont Saint Jean. Faktem jest jednak, e walki w Hougoumont osabiy korpus Reille'a, a nie zmniejszyy wartoci bojowej dywizji gen. Cooka. Gwardia krlewska, skutecznie bronica zabudowa farmy i zameczku, wemie udzia w walkach pod koniec dnia, kiedy to bd rozstrzyga si losy bitwy. * Jeszcze nie ustaa kanonada na zachd od szosy brukselskiej, gdy na prawym skrzydle wojsk francuskich artylerzyci zbliyli lonty do zapaw swoich dzia. Wszystkie dziaa rozstawione wzdu pozycji 1 korpusu gen. hrabiego Droueta d'Erlona, a byo ich 72, rozpoczy przygotowanie artyleryjskie. Pod oson gwatownego ognia marszaek Ney przygotowywa atak na lewe skrzydo armii koalicyjnej, dowodzone przez gen. Pictona. Aby dokona przeamania, Ney wysya do walki cay I korpus, zoony z czterech dywizji piechoty po cztery puki w kadej, liczcy razem przeszo 17 tysicy onierzy.

117 Na prawo od szosy do ataku przygotowywa swoj 1 dywizj gen. Allix. Dwie brygady tej dywizji, generaw Quiota i Bourgeois, rozwiny si w bataliony. Celem Allixa byo zdobycie farmy La Haye Sainte i osignicie skrzyowania drg w centrum angielskiego szyku. 120 metrw za Allixem rozwija swoj 2 dywizj gen. baron Donzelot w podobne gbokie ugrupowanie. Dywizja ta miaa uderzy na wprost i po przeamaniu obrony osign farm Mont Saint Jean. W tym celu Ney ustawi dywizj w 9 linii batalionw, jeden za drugim, tworzc bardzo siln kolumn uderzeniow. Nastpna w szyku bya 3 dywizja gen. barona Marcogneta, ktra otrzymaa to samo zadanie przeamania obrony angielskiej na odcinku brygad Bylandta i Packa. Ostatnia, 4 dywizja gen. hrabiego Durutte'a, w rwnie gbokim szyku, miaa zdoby Papelotte i La Haye, a nastpnie przeama obron angielsk na odcinku brygad Besta i Winckego. Front I korpusu liczy prawie 1200 metrw i mia zwin ca obron angielsk lewego skrzyda. Liczc na powodzenie natarcia Ney przygotowa 12 dywizj jazdy cikiej do bezporedniego wsparcia lub pocigu. Byy to brygady karabinierw gen. Blancharda. Caa kawaleria prawego skrzyda, skadajca si z korpusu Mil hauda i dywizji Lefebvre-Desnouettesa, liczya kilkanacie tysicy szabel. Miaa stanowi odwd w kadej chwili gotowy do interwencji. Ze sposobu przygotowania natarcia atwo wywnioskowa, e Ney wierzy w si stojcej na przedpolu wielkiej baterii dzia i nie rozszyfrowa dotd metod angielskiej obrony. Przygotowanie czterech gbokich kolumn uderzeniowych nie uszo uwagi nieprzyjaciela i naleao liczy si z silnym przeciwdziaaniem. Tak wielkie i mao zwrotne kolumny, z ktrych kada miaa front szerokoci ponad 200 metrw, byy dogodnym celem dla artylerii i lekkiej broni piechoty. Jomini twierdzi: Szyk bojowy skadajcy si ze zbyt gbokich mas jest niewtpliwie najmniej korzystny.

118 W ostatnich wojnach widziano cae dywizje, w ktrych 12 batalionw rozwinitych i cinitych jeden za drugim tworzyo 36 skupionych i stoczonych szeregw. Podobne zmasowanie wojsk naraone jest na niszczcy ogie nieprzyjacielskiej artylerii. Zmniejsza ono ruchliwo wojsk i impet uderzenia, wcale nie zwikszajc ich siy. Tote byo ono przyczyn sabych sukcesw Francuzw w bitwie pod Waterloo"3. Gdy caa ogromna sia prawego skrzyda zostaa ju uruchomiona, Wellington przyby do La Haye Sainte, gdzie spotka Pictona. Na rozkaz ksicia 5 dywizja zalega i tylko artylerzyci stali obok swoich zaadowanych dzia, czekajc na sygna do otwarcia ognia. Podczas przygotowa i ju w czasie ognia artyleryjskiego wielu oficerw sztabu cesarza dostrzego jego nage zaintere sowanie kierunkiem pnocno-wschodnim i powoli wszystkie lunety skieroway si w tamt stron. W rejonie Saint Lambert na wzgrzach ukazay si maszerujce kolumny piechoty. Byy jeszcze bardzo daleko i niemoliwe byo ustalenie ich przynalenoci i zamiarw. Napoleon rozkaza natychmiast rozpozna teren od Saint Lambert do Lasne. W p godziny pniej stojca dotd niedaleko La Belle Alliance 3 dywizja kawalerii lekkiej gen. barona Domona ruszya w kierunku Lasu Paryskiego. Zanim jednak strzelcy konni Domona dowiedzieli si czego kon kretnego, mino sporo czasu. Duo szybsi byli lansjerzy gen. barona Gobrechta i 1 dywizji kawalerii gen. barona Jauinota, ktrym udao si zapa midzy Lasne i Ohain huzara pruskiego. Huzar ten mia przy sobie list wystosowany przez gen. Biilowa do Wellingtona. Z lektury przechwyconego listu i dziki elokwencji huzara, ktry zezna, e naley do awangardy korpusu Biilowa, stao si oczywiste, e Prusacy nadchodz. Huzar zezna rwnie,
?

119 e czoo kolumny Biilowa mino ju Saint Lambert i kieruje si do Lasne. Napoleon zrozumia, jakie niebezpieczestwo grozi mu ze wschodu, chocia nie mg jeszcze wiedzie, e zawdzicza je opieszaoci Grouchy'ego. Gdy okoo godz. 13 rozpoczynao si przesuchanie pruskiego huzara, szef sztabu marszaek Soult podyktowa rozkaz do Grouchy'ego: Donis Pan dzi cesarzowi okoo godz. 2, e maszeruje Pan wraz ze swoim korpusem w kierunku Sarz Walhain, skd zamierza Pan skierowa si albo w kierunku Corbraux, albo w kierunku Wavre. Kierunek ten jest zgodny z rozkazami, z ktrymi zostae Pan zaznajomiony. Jednake Cesarz rozkaza mi poleci Panu, aby [...] zbliy si do nas. Bez wikszych trudnoci moe Pan ustali, gdzie jestemy, i w razie potrzeby osania przed nagym atakiem nasze prawe skrzydo. Obecnie prowadzimy walki wzdu linii Waterloo. Centrum armii angielskiej znajduje si w Mont Saint Jean, przeto prosz manewrowa w kierunku naszego prawego skrzyda [...] Przechwycilimy list, dziki ktremu wiemy, e genera Biilow przygotowuje si do ataku na nasz flank. Wydaje nam si, e dostrzeglimy jego korpus na wysokoci Saint Lambert. Z tego powodu prosimy nie traci czasu i maszerowa w naszym kierunku, aby zniszczy Biilowa jeszcze w czasie jego przygotowa"4. Rozkaz by wyrany, jednoznaczny i podyktowany trosk o zabezpieczenie prawego skrzyda armii cesarskiej. Napoleon nie mg przewidzie, e rozkaz ten bdzie dostarczony dopiero po upywie szeciu godzin. Kiedy marszaek Grouchy otrzyma wreszcie pismo, byo ju za pno na wszelkie dziaanie, gdy prawie wszystkie jego siy walczyy z III korpusem gen. von Thielemanna pod Wavre. Grouchy straci tam cay dzie na zdobycie mostw na Dyle, a inne korpusy
4

H. J o m i n i, Zarys sztuki wojennej. Warszawa 1966. s. 223.

G 1 e i g, op. cit., s. 234.

120 pruskie maszeroway spokojnie na zachd, gdzie w odlegoci 15 kilometrw toczya si krwawa bitwa. Wracajmy jednak w okolice Waterloo, gdzie marszaek Ney przygotowywa nowy silny atak na lewe skrzydo wojsk angielskich. Kilka minut po godz. 13.00 Napoleon wyda rozkaz rozpoczcia natarcia dywizjom korpusu gen. dTrlona, wspieranym przez siln artyleri i liczne szwadrony jazdy. Zaraz po wysaniu posaca do Neya Napoleon otrzyma informacj, e gen. Domon dotar do Saint Lambert, a jego strzelcy konni cieraj si z lunymi pikietami huzarw i uanw pruskich, ktre penetruj teren midzy Saint Lambert a rzek Dyle. Potyczki kawalerii wok Saint Lambert nie byy jednak wane i nie stanowiy jeszcze wikszego zagroenia dla tyw i prawego skrzyda armii cesarskiej. Gwne siy pruskie byy daleko, a ich dziaa, jaszcze i konie tony w bocie. Jednak Btilow wiedzia, e jeli nie zdy na czas i Wellington przegra bitw, to cay jego marsz jest marszem po mier, a wsatych zuchw pruskich nikt nie uratuje spod francuskich bagnetw i szabel. Tymczasem o 13.30 ruszyy wreszcie dywizje d'Erlona powoli, miarowym krokiem, osonite gstymi liniami woltyerw. Korpus uszykowany by w schody od lewej dywizji Allixa a po dywizj gen. Durutte'a. Wszystkie dywizje pogrupowane byy dwubrygadowo, po sze batalio nw w kadej brygadzie. Razem maszerowao 48 batalionw. By to widok imponujcy, tak charakterystyczny dla okresu wojen napoleoskich, kiedy najczciej stosowano atak w ko lumnach batalionowych. Soce owietlao kolorowe mundury maszerujcej piechoty i powodowao ostre byski na bagnetach i haftowanych srebrem i zotem sztandarach. Wyranie widoczne kolumny dostay si pod ogie angielskich baterii. Wrd szeregw paday kule elazne, a potem granaty i szrapnele. Midzy maszerujcymi batalionami uwija si Ney, ktremu wielu zarzucao brak

121 wyobrani i wiedzy wojskowej, ale trudno mu byo zarzuci brak odwagi na polu walki. Jego brawura udzielaa si oficerom i onierzom, wrd ktrych wielu pamitao go jako tego, ktry nie popad w zwtpienie podczas odwrotu spod Moskwy w 1812 roku. Teraz Ney prowadzc korpus d'Erlona zamierza jednym uderzeniem zmie ca obron gen. Pictona i zdoby Mont Saint Jean, zamykajc drog odwrotu armii Wellingtona. Uwizione u wejcia do lasu Soignes oddziay angielskie nie miayby w tej sytuacji adnej szansy na wyjcie z opresji. Na lewo od szosy posuway si cztery puki cikiej kawalerii z 12 dywizji gen. Roussela d'Hurbala, w kadej chwili gotowe do wsparcia piechoty lub rozwinicia jej powodzenia. W pierwszym rzucie dywizji d'Hurbala znaj doway si dwa (2 i 3) puki kirasjerw, a w drugim 1 i 2 puk karabinierw. Ogie baterii angielskich nie powstrzyma ruchu wojsk d'Erlona, ale straty ich byy znaczne. Im bliej byo do linii angielskiej obrony, tym ogie stawa si bardziej gwatowny. Na prawym skrzydle 4 dywizja Durutte'a osigna rejon wzgrza koo farmy Papelotte i po wypdzeniu stamtd oddziaw ksicia sasko-weimarskiego Bernarda zaja wzg rze i zabudowania. Ksi Bernard, dowodzcy 2 dywizj niderlandzk, nie mg utrzyma pozycji i mimo ponawianych kontratakw zosta zmuszony do odwrotu. Kiedy do rubiey osignitej przez 4 dywizj podeszy nastpne trzy, Ney wyda rozkaz, aby podcignito 30 z 70 dzia wspierajcych jego uderzenie. Dziaa te natychmiast zajy nowe pozycje i rozpoczy ostrzeliwanie wojsk angiel skich. Jednoczenie i dywizja Allixa i lewa brygada w szyku 2 dywizji Donzelota osigny La Haye Sainte i rozpoczy walki o farm. Farma La Haye Sainte okazaa si punktem trudnym do zdobycia nawet dla trzech brygad francuskich, z ktrych jedna atakowaa od wschodu bram gwn, a dwie nastpne walczyy z przeciwnikiem w sadzie i ogrodzie

122 warzywnym. Mjr Baring wraz z 2 batalionem lekkiej piechoty Krlewskiego Legionu Niemieckiego zamkn si i zabaryka dowa wewntrz farmy. Byo ich razem 365 i bardzo dokadnie przygotowali si do odparcia ataku obsadzajc wszystkie okna, mury i barykadujc drzwi. Zabudowania farmy La Haye Sainte skaday si z duego domu w czci pnocnej, prostoktnego dziedzica, murowanej obszernej stodoy na kracu poudniowym, a take stajni i chlewa, ktre przylegay do wschodniego i zachodniego muru. Dziki solidnym zabudowaniom i zamknitemu dziedzi cowi La Haye Sainte stao si ma twierdz bdc kluczem do centrum pozycji Wellingtona. Na pnoc od domu miesz kalnego rozciga si niewielki ogrdek warzywny otoczony niskim ywopotem i czciowo od strony szosy wyszym ceglano-kamiennym murem. Od poudniowej strony stodoy, wzdu drogi, rozciga si sad peen dorodnych drzew owocowych. Sad otoczony by z dwch stron ywopotem, a od wschodu czciowo nie wykoczonym murem. W sadzie wrd drzew zaj pozycje 1 batalion lekki KGL w ciemnozielonych mundurach. Wikszo onierzy tego batalionu pochodzia z Hanoweru, bya wietnie wyszkolona i doskonale si prezentowaa. Szybko ukryli si w trawie za ywopotem, gdzie ze sztucerami w rkach oczekiwali nie przyjaciela. W warzywniku za domem przygotowywaa si do odparcia ataku grupa onierzy lekkiej piechoty z 5 batalionu KGL; wszyscy w typowych angielskich czerwonych mun durach z niebieskimi konierzami. Tymczasem mjr Baring obserwowa przedpole chcc do kadnie rozpozna kierunek nieprzyjacielskiego natarcia. Wi dzia, jak po wschodniej stronie szosy brukselskiej brygada piechoty z dywizji gen. Donzelota dostaa si pod morderczy ogie sztucerw dwch kompanii 95 regimentu Rifles. Ogie by tak silny i celny, e zahamowa ruch brygady, a nastpnie zmusi j do odwrotu, ktrego nie mogli powstrzyma ani oficerowie, ani starzy onierze i podoficerowie.

123 1 brygada gen. Quiota, naleca do dywizji Allixa, skada jca si z 54 i 55 puku piechoty lekkiej, po przejciu szosy dotara do sadu i przystpia do wypierania strzelcw z 1 ba talionu KGL. W ogniu karabinowym i w dymie onierze obu stron walczyli zajadle o kade drzewo i kady krzak. Powoli, krok za krokiem Francuzi zdobywali teren spychajc strzelcw w kierunku stodoy. W tym samym czasie druga dwupukowa (28 i 105 puki piechoty) brygada gen. Bourgeois obesza sad z lewej strony i podja prby sforsowania zachodniego muru farmy. Francuzi prbowali przede wszystkim wyama z zawiasw dwie mae furtki w murze, ale obie, umocnione belkami i kamieniami, stanowiy zapor nie do pokonania. Bezustanne szturmy od strony zachodniej, jak rwnie ataki na bram gwna zaa myway si w gstym ogniu zdeterminowanych obrocw. Gdy wok farm La Haye Sainte i Papelotte toczyy si walki, na gwnym kierunku uderzenia maszerowaa 3 dywizja gen. Marcogneta. Przebya ostatni dolink i jednym silnym uderzeniem rozpdzia 1 brygad gen, hrabiego Bylandta, nalec do 2 dywizji holenderskiej. onierze Bylandta, przetrzebieni ogniem artylerii francuskiej i niepokojeni przez tyralierw, ustpili bez oporu i rozpoczli bezadn ucieczk w kierunku Mont Saint Jean. Oburzony tym enujcym widowiskiem adiutant Pictona kapitan Tyler z 93 regimentu pieszego zatrzyma si przy swoim przeoonym i przekrzykujc zgiek zawoa: Popatrz, sir, ci faceci wiej!", na co zawsze spokojny genera nie odrywajc od oka lunety odkrzykn: To nic, teraz chocia wiedz, jak wyglda bitwa!" Kipicemu ze zoci Bylandtowi udao si nie bez trudnoci zatrzyma oraz zebra gar zuchw i jako tako zaata wyrw w szyku lewego skrzyda. Gdy Bylandt i jego onierze zajli znw miejsce w szyku, Francuzi byli ju bardzo blisko pozycji brygad gen. Kempta i Packa. Mimo e obie brygady, jak zreszt caa 5 dywizja

124 Pictona, poniosy w pitek 16 czerwca cikie straty, wszyscy onierze nalecy do najsynniejszych w caej angielskiej armii regimentw stali spokojnie i z pochylonymi karabinami oczekiwali przeciwnika. Strzelec Kincayd z 95 regimentu Rifles tak opisuje chwil ataku: Kiedy ich kolumny pokazay si na opuszczonym przez nas pagrku, natychmiast dostay si pod ogie naszej pierwszej linii, ktra na chwil powstrzymaa [...] ruch. Ich dzielni oficerowie z szablami w doniach doprowadzili kolumny do ywopotu i tu rozpoczli rozwijanie. Nasza pierwsza linia osaba w tym czasie na tyle, e Picton postanowi podcign drug lini, ale zgin realizujc to zamierzenie. Dowdztwo w tym krytycznym momencie przeszo w rce sir Jamesa Kempta, ktry galopujc wzdu linii nawoywa do wytrwania" \ W ogniu brygad angielskich Francuzi znacznie zmniejszyli tempo marszu, pozwalajc na krtkie przeciwuderzenie, w trak cie ktrego zgin bohaterski Picton. Genera, wystpujc tego dnia w starym cywilnym surducie, w cylindrze i z parasolem w rku, dosta kul prosto w czoo i zgin na miejscu, a ciao jego odnieli na tyy szkoccy onierze. Mimo utraty swego dowdcy onierze 5 dywizji walczyli z ogromn zacitoci, utrzymujc zajmowane pozycje. Marszaek Ney wierzc w sukces korpusu d'Erlona pod cign w kierunku La Haye Sainte 13 dywizj cikiej kawalerii gen. Wathiera, zoon z czterech pukw kirasjerw. Kirasjerzy prowadzeni przez swoich brygadierw, gen. Dubois i gen. Traversa, agodnym ukiem przecili szos brukselsk i skierowali si na tyy farmy, gdzie natknli si na batalion z 1 brygady hanowerskiej gen. hrabiego Kielmannsegga, ktry czciowo wycili lub wpdzili do znanej nam ju jamy przy szosie, gdzie przycupnli onierze z 95 regimentu Rifles.
5

125
Podczas gdy kirasjerzy Wathiera zajci byli nieszczsnymi hanowerczykami, a Kempt mocowa si z dywizj Marcogneta, na pole walki przybyy nowe siy. Rozpocza si operacja jazdy angielskiej idcej w sukurs piechocie lewego skrzyda. Zaraz po otrzymaniu rozkazw dowdca kawalerii lord Uxbridge uruchomi swe najlepsze oddziay, czyli brygady jazdy cikiej. Brygada gwardii konnej lorda Edwarda Somerseta staa od pocztku bitwy na zachd od szosy brukselskiej za 2 brygad KGL pk. von Omptedy. Uxbridge postanowi wykona siami brygad Somerseta i Ponsonby'ego {Household i Union) dwa na stpujce po sobie w krtkich odstpach czasu uderzenia, z ktrych pierwsze miao zmie i rozpdzi kawaleri francusk operujc w rejonie La Haye Sainte, drugie za miao by wyprowadzone przeciw piechocie francuskiej walczcej w tym czasie ze Szkotami. Sytuacja w centrum szyku na pnoc od La Haye Sainte staa si krytyczna, gdy brygady Omptedy i Kielmannsegga walczc z kirasjerami uformoway czworoboki, midzy ktre przenikny pierwsze grupy jazdy francuskiej. Obie stojce tam baterie artylerii otworzyy ogie, prbujc powstrzyma atak kirasjerw. Po dwch salwach ppk Ross i mjr Lloyd musieli przerwa ostrza, by nie razi wasnej kawalerii. W chwil po przerwaniu ognia obok dzia przewalia si nawaa konnicy, prowadzona osobicie przez lorda Somer seta. W pierwszym rzucie atakowa 1 regiment dragonw gwardii (Dragoon Guards) w sile 529 szabel, dowodzony przez ppk. Fullera. onierze tego regimentu ubrani byli w czerwone mundury z granatowymi konierzami, a na gowach nosili wysokie mosine kaski z grzebieniem koskich wosw. Dwa regimenty stanowiy drug lini szarujcej brygady, a waciwie jej skrzyda. 1 regiment gwardii (Life Guards), dowodzony przez mjr. Ferriora w sile 227 ludzi, posuwa si na skrzydle prawym, a na lewym 2 regiment gwardii (Life

Wellington's Men, s. 130-131.

126
Guards) mjr. Lygona, liczcy 232 ludzi. Oba regimenty gwardyjskie umundurowane byy w czerwone kurtki i klasy czne kaski. W trzeciej linii, rezerwowej, rozwinity by regiment krlewskiej gwardii konnej (Royal Horse Guards). Regiment ten pod Waterloo liczy 239 ludzi, a jego honoro wym dowdc by sam Wellington, ktry w spisie oficerw figurowa w stopniu pukownika. Faktycznie regimentem dowodzi ppk Elley i on to prowadzi regiment do szary. W chwili gdy lord Somerset wraz z uformowan ju brygad wszed w luk midzy czworobokami Omptedy i Kielmannsegga rozpdzajc pojedyncze grupki kirasjerw, caa 13 dywizja jazdy gen. Wathiera obesza ju farm La Haye Sainte i wystawia swoj lew flank pod uderzenie nad cigajcej brygady gwardii. 1 regiment Dragoon Guards i 2 regiment Life Guards wbiy si z impetem w bok formacji francuskiej i zepchny j w kierunku szosy brukselskiej. Tutaj wielu kirasjerw wpado do jamy, w ktrej ukryta bya kompania 95 regimentu Rifles. Wikszo z nich zostaa wykuta bd wystrzelana przez szybko dziaajcych zielo nych" strzelcw. Reszta, naciskana przez Anglikw, przedar a si przez wysoki ywopot i wysza na flank brygad Kempta. Tu wanie rozpocza si krtka mordercza walka midzy kirasjerami prbujcymi zwrci front przeciwko atakujcym ich tyy kawalerzystom Somerseta a piechot angielsk, ktra natychmiast zagrodzia drog zaskoczonym Francuzom. Kirasjerzy Wathiera nie byli w tej sytuacji w stanie przywrci porzdku w szeregach i w kocu musieli wycofa si, ponoszc cikie straty. Kincayd siedzc w jamie przy drodze by uczestnikiem tych dramatycznych zmaga. W kilka lat po bitwie napisa: [...] w pewnej chwili na kirasjerw szarowaa brygada gwardii, ktrej otworzylimy drog ogniem naszych karabinw. W na stpnej chwili pierzchajcy kirasjerzy wywracali si midzy zdruzgotan ju piechot. Setki piechurw walio si na

127 ziemi udajc nieywych, by nastpnie uciec, gdy przesza nasza nawaa. Nigdy w caym swoim yciu nie widziaem podobnych scen" 6 . Druga cz brygady Somerseta, zoona z regimentw 1 Life Guards i Blues, posza miao w kierunku poudniowym i uderzya na wiee ugrupowanie jazdy przeciwnika. Oba regimenty nie napotkay pocztkowo oporu ze strony Fran cuzw i luka midzy regimentami tej samej brygady zacza si powoli zwiksza. W chwili gdy 1 regiment Dragoon Guards i 2 regiment Life Guards uporay si z dywizj kirasjerw Wathiera, do szary ruszya 2 brygada jazdy cikiej gen. Ponsonby'ego. Brygada dragonw oczekiwaa na wejcie do walki w rejonie na wschd od farmy Mont Saint Jean i, gdy tylko nadeszy rozkazy, Ponsonby rozwin j w lini, w ktrej onierze 6 regimentu irlandzkiego {Inniskilling Dragoons) ppk. Muttera stanowili centrum. Na prawo od liczcego 397 ludzi 6 regimen tu stan 1 regiment dragonw krlewskich Royals ppk. Cliftona w sile 395 szabel. Na lewym skrzydle rozwin si 2 regiment szkockich dragonw krlewskich (Royal North British Dragoons), popularnie zwanych Scots Greys, liczcy 391 szabel i dowodzony przez ppk. Hamiltona. Zagray trbki i Union Brigade ruszya kierujc si ku pozycjom wasnej piechoty. Ponsonby przeszed przez luki w ugrupowaniu 5 dywizji i wkrtce jego konnica w penym galopie uderzya na piechot korpusu d'Erlona. Uderzenie szybkie i zdecydowane zaskoczyo piechot francusk, nie przygotowan do obrony przed jazd, ktra cia i tratowaa szeregi onierzy d'Erlona. Royals uderzyli na 1 dywizj gen. Allixa i szybko zamali jej opr. W chwil potem wiele kolumn batalionowych poszo w rozsypk, a reszta, trzymajca jeszcze szyk, rozpocza
6

Tame, s. 131-132

128 odwrt. Korzystajc z ogromnego zamieszania kpt. Alexander Kennedy Clark i kpr. Francis Stils wydarli z rk chorego francuskiego sztandar 105 puku piechoty 2 brygady gen. Bourgeois. Dragoni 6 regimentu uderzyli od czoa na 2 dywizj gen. barona Donzelota i po krtkiej morderczej walce zmieszali jej szyki i zmusili do odwrotu. Na lewym skrzydle szarowa regiment Scots Greys, ktrego siwe konie, czerwone mundury i czarne niedwiedzie czapy tworzyy barwn lini, poruszajc si szybko przy dwikach trbek. Szara regimentu Scots Greys musiaa wywrze na wszystkich wielkie wraenie, gdy wielu malarzy przedstawio wanie ten fragment bitwy, a reyser radziecki Sergiusz Bondarczuk w filmie Waterloo powici mu do dug sekwencj. onierze 2 regimentu rozbili 3 dywizj gen. barona Marcogneta i z gonym okrzykiem Scotland for ever!" (Szkocja na zawsze!") rozpoczli pocig. Niektrzy jedcy ze Scots Greys zatrzymywali konie, aby zabra ze sob ich szkockich kolegw z 42 i 92 regimentw pieszych. Po rozbiciu i rozproszeniu trzech dywizji korpusu d'Erlona Union Brigade gen. Ponsonby'ego posza naprzd i ju w penym galopie pdzia przed sob bezadne masy piechoty francuskiej. onierz 1 batalionu 42 regimentu szkockiego Black Watch James Anton tak opisuje t wspania szar: Bylimy wanie w trakcie przechodzenia przez ywopot, kiedy na rozkaz naszego generaa rozlunilimy szeregi. W tej chwili kawaleria przesza przez nasze szeregi i po przesadzeniu ywopotu zanurzya si w szeregach nieprzyjaciela. Scotland for ever! ten okrzyk zabrzmia na ustach wszystkich Szkotw, kiedy Scots Greys przechodzili przez nasze szeregi. Jakie piro moe opisa te sceny? Koskie kopyta uderzyy w ludzkie piersi. Spywajce krwi paasze unoszone nad gowami spaday w d niosc mierteln zemst. Uderzenie za uderzeniem, jakby obracajcego si cepa w rkach

129 sprytnego chopa, a straszne rany przecinay czerwon strug lini ycia" 7 . Na prawym skrzydle galopoway dwa regimenty z House hold Brigade (gwardia), ktre po rozproszeniu kirasjerw przeszy w galop i skieroway si przeciwko artylerii francus kiej. Rozbicie piechoty i rozproszenie jazdy francuskiej byo jedynie pierwszym aktem dramatu, ktry rozpoczyna si na wschd od szosy brukselskiej. Ani Uxbridge, ani sam Welling ton nie wiedzieli jeszcze, e dwie uniesione zapaem i powo dzeniem brygady jazdy galopuj po wasn mier. W rozwijajcym si pocigu za piechot brygada gen. Ponsonby'ego, wzmocniona dwoma regimentami z brygady lorda Somerseta, rozbia po drodze dwa wycofujce si puki piechoty francuskiej z 1 dywizji gen. Allixa. Na lewym skrzydle dragoni z regimentu Scots Greys pdzili przed sob bataliony 3 dywizji Marcogneta, w ktrej najbardziej ucierpiaa 2 brygada gen. Greniera. Sierant Charles Ewart w czasie krwawej walki, w ktrej zabi dwch atakujcych go piechurw, znalaz si w pobliu chorego 45 puku. Ewart mocno chwyci za drzewce sztandaru, a paasz spad na kark stawiajcego opr Francuza. W ten wanie sposb sztandar 45 puku piechoty, pod ktrym puk ten walczy w 1805 r. pod Austeritz, w 1806 pod Jena, w 1807 pod Friedlandem, a w 1809 pod Essling i Wagram, dosta si w rce sieranta 2 regimentu dragonw szkockich. Operujca po wschodniej stronie szosy brukselskiej kawa leria angielska w sile okoo 2000 ludzi zacza zblia si do pozycji artylerii francuskiej. W tym samym czasie na zachd od szosy w penym galopie szaroway dwa pozostae regimen ty gwardyjskie z brygady jazdy lorda Somerseta. 1 regiment Life Guards i regiment Royal Horse Guards (Blues) pdzc wzdu szosy brukselskiej napotkay posuwajc si w kierunku La Haye Sainte 5 dywizj gen. barona Bachelu.
Tame.
Walerloo 1815

130 Ale ani Bachelu, ani jego dwaj brygadierzy Husson i Campi nie mieli zamiaru pj pod szable i kopyta jazdy angielskiej. Szybko sformowane czworoboki pluny salw i okryy si prochowym dymem. Zdecydowana postawa dywizji Bachelu, wspartej przez par baterii lewego skrzyda armii cesarskiej oraz wiee szwadrony kirasjerw, przesdzia o powstrzyma niu i w efekcie odrzuceniu obu angielskich regimentw, ktrych straty sigay 40% stanu wyjciowego. Podczas gdy regimenty 1 Life Guards i Blues wycofyway si, naciskane przez nabierajcych pewnoci siebie francuskich kirasjerw, na wschd od szosy brukselskiej rozpoczyna si ostatni akt dramatu. Idce prawie w jednej linii regimenty jazdy cikiej uporay si z trzema dywizjami francuskiej piechoty Allixa, Donzelota oraz Marcogneta i doszy do linii artylerii, gdzie rbic obsug zawadny pewn liczb dzia. Mimo klski trzech dywizji 4 dywizja piechoty gen. Durutte'a, ktra w czasie odwrotu si gwnych znalaza si nagle na tyach jazdy nieprzyjacielskiej, umocnia wieo zdobyt pozycj w rejonie Papelotte. 4 dywizja jak dotd nie bya niepokojona i wielu jej onierzy w szyku rozproszonym ostrzeliwao angielskich kawalerzystw. Wellington dostrzeg ju wczeniej, e wspaniae uderzenie jazdy zakoczyo si sukcesem, rozkaza wic Uxbridge'owi przerwa szar i wycofa kawaleri na pozycje wyjciowe. Do dzi wielu historykw angielskich gowi si nad faktem, e mimo osignicia zakadanego powodzenia uderzenie piciu regimentw przecigno si tak dalece, i doprowadzio w efekcie do utraty wikszoci si uytych w akcji. Kawaleria, ktr prowadzili Somerset i Ponsonby, zamiast po uporaniu si z piechot francusk odskoczy do tyu, nabraa szybkoci i w penym galopie utracia spoisto i si uderzeniow, przeistaczajc si powoli w grup pdzcych na eb, na szyj awanturnikw. W wielu wypadkach dzielno i umiejtno walki lanc lub szabl nie jest w stanie zastpi dyscypliny i dobrej taktyki. Jomini powoujc si na opini jednego

131 z najzdolniejszych dowdcw kawalerii napoleoskiej, gen. Lassalle'a, ktry by przeciwnikiem prowadzenia szary galopem, uwaa, e galop musi w kocu doprowadzi do zaamania szyku i utraty spoistoci 8 . Bdcy w penym galopie jedcy angielscy nie syszeli podobno sygnaw nawoujcych do zaprzestania szary, a kiedy na ich lewej flance pojawia si linia granatowych i psowych mundurw, byo ju za pno. Dowdca jazdy lekkiej gwardii cesarskiej gen. Lefebvre-Desnouettes pchn natychmiast do kontruderzenia lansjerw gen. de Colberta i strzelcw konnych Lallemanda. Do przodu poszo 19 szwadronw wyborowej jazdy 704 lansjerw i 1267 strzelcw konnych. Pierwszy polski szwadron puku lansjerw, dowodzony przez Pawa Jerzmanow skiego, umundurowany by w typowe granatowe mundury kroju polskiego z karmazynowymi wyogami. Reszta puku bya umundurowana w mundury podobne, ale psowe, z konierzem i wyogami w kolorze granatowym. Byli, to tzw. lansjerzy czerwoni wywodzcy si z dawnego 2 puku holenderskich szwoleerw-lansjerw gwardii cesarskiej. Wspaniale prowadzo ny kombinowany puk Colberta pochyli lance i uderzy na zdezorganizowanych Anglikw, z atwoci udowadniajc wy szo swojej broni w konnej walce. Jomini skwitowa to krtko w swoim dziele piszc, e: lanca jest najlepsz broni zaczepn kawalerii atakujcej w linii zwartej, poniewa mona ni zadawa ciosy nie przyjacielowi, ktry nie jest w stanie zbliy si do jedca" 9 . W kilka minut pniej idcy kusem puk Colberta zagarn rozproszonych Anglikw i kujc ich lancami pocz bra w okrenie. Przewaga lancy okazaa si druzgocca i coraz czciej z wielkiego koa wyryway si konie bez jedcw lub grupki uciekajcych dragonw. Do tej chwili ani Ponsonby, ani Somerset nie uzyskali adnej pomocy i sytuacja ich stawaa si beznadziejna.
8 9

J o m i n i, op. cit., s. 229. Tame, s. 230.

132 Lord Uxbridge wysyajc do ataku obie brygady nie planowa dla nich wsparcia w postaci lekkich brygad czy te artylerii konnej. Dowdcy brygad lekkiej kawalerii otrzymali przed bitw instrukcje, aby interweniowa wedug uznania w przypadku zachwiania obrony. Najbliej rejonu zmaga znajdoway si brygady generaw Vandeleura i Viviana. Pomimo e byy najbliej, nie ruszyy do przodu a do chwili, gdy obie brygady cikie poszy w rozsypk, a Francuzi rozpoczli ich likwidacj. Widzc klsk swoich kolegw gen. Vandeleur wraz z 4 brygad lekk ostronie ruszy w stron nieprzyjaciela, omijajc ukiem obsadzony przez Francuzw rejon zabudo wa Papelotte. Vandeleur by zdezorientowany chmur dymu unoszc si nad polem walki i zdecydowanymi manewrami dobrze widocznej 1 dywizji kawalerii lekkiej gen. Jauinota, ktra w tym czasie szykowaa si i rozwijaa do ataku na flank ustpujcego ju przeciwnika. Vandeleur postanowi uderzy dopiero z bliska, po dokadnym rozpo znaniu sytuacji. 4 brygada posuwaa si do ataku w gbo kim ugrupowaniu, w ktrym czoo stanowi 12 regiment lekkich dragonw ppk. Ponsonby'ego. Kilkadziesit metrw za nim posuwa si 16 regiment lekkich dragonw ppk. Haya, a w trzecim rzucie maszerowa 11 regiment dragoski ppk. Sleigha. Vandeleur prowadzc swoj liczc 1187 kawalerzystw brygad dostrzeg nagle na lewej flance posuwajc si szybko jazd przeciwnika, ktra dotd biernie osaniaa tyy dywizji gen. Durutte'a, a teraz zmienia front i ruszya do szary. Jak si okazao, przeciwnikiem Vandeleura bya 2 brygada lansjerw gen. barona Gobrechta, skadajca si z 3 i 4 puku lansjerskiego. Gobrecht dysponowa tylko dwoma pukami liczcymi niewiele ponad 700 ludzi, ale jego uderzenie mogo rozbi nie przygotowan brygad angielsk. Vandeleur nakaza wic dowdcy 16 regimentu dragonw zmian frontu i oson lewej flanki.

133 Dragoni nie zdoali w peni zmieni frontu i lansjerzy dopadli ich w trakcie robienia zwrotu. Vandeleur nie mogc w tej sytuacji udzieli pomocy brygadom cikim, zrobi zwrot frontem na wschd i przyj uderzenie. Po krtkiej walce regimenty Vandeleura ulegy cakowitemu zmieszaniu i poniosy znaczne straty. Kiedy Vandeleur oderwa si wreszcie od przeciwnika, jego brygada bya w fatalnym stanie, mimo e uczestniczya tylko w jednym starciu i to do krtko. Zgino bd zostao rannych wielu oficerw i onierzy, a ppk Ponsonby przey fataln przygod. Kiedy zwrci si ze swoim regimentem na wschd, w bezporedniej walce zosta ranny szabl w obie rce, a trzecie cicie zrzucio go z konia. Lecy Anglik otrzyma jeszcze kilka pchni lanc i straci przytomno. Ponsonby by w tym czasie kilkakrotnie przeszukiwany przez obdzierajcych trupy maruderw, a po poudniu dziki staraniom majora dragonw gwardii cesarskiej zosta opatrzony i pokrzepiony koniakiem z manierki Francuza. Czowiekiem, ktry uratowa mu ycie, okaza si baron de Laussat10. Niepowodzenie brygady Vandeleura nie zakoczyo dziaa jazdy angielskiej, poniewa do akcji wesza brygada Viviana. Kiedy jednak Vivian ze swoj huzarsk brygad ruszy do szary, dosta si pod silny ostrza milczcej dotd artylerii francuskiej. 10 i 18 regiment huzarw angielskich i 1 regiment huzarw niemieckich z KGL chcc wydosta si ze strefy ognia przyspieszyy i na nierwnym terenie zderzyy si z wycofujcym si 11 regimentem lekkich dragonw. By to waciwie koniec szary Viviana i jego brygady, ktra poniosa straty nie osigajc sukcesw. Ogie dzia francuskich i lansjerzy gwardii cesarskiej gen. Colberta wprowadzili tyle zamieszania w szeregach huzarw angielskich, e prowadzenie dalszej akcji byo niemoliwe.
10

P. H a y t h o r n t h w a i t e , Uniforms of Waterloo, Poole 1979, s. 108.

134 Ostateczny efekt szar brygad jazdy angielskiej by tragiczny dla obu stron, poniewa cae prawe skrzydo wojsk napoleos kich stracio na pewien okres swoj spoisto i dopiero po pewnym czasie udao si odtworzy z rozproszonych rozbitkw brygady i dywizje. Podobna, a moe nawet gorsza sytuacja powstaa w szeregach jazdy angielskiej, z ktrej dwie najlepsze brygady zostay waciwie zniszczone, a dwie nastpne znacz nie przetrzebione. Dowdca brygady gwardii konnej lord Somerset zosta ranny, podobnie jak dowdca Royal Horse Guards (Blues) ppk Elley, a dowdcy regimentw 1 Life Guards i 1 King's Dragoon Guards polegli. Jedynie dowdca 2 regimentu Life Guards ppk Lygon wrci cay i zdrowy, nawet na zdobycznym kirasjerskim koniu. Z 1227 kawalerzystw 1 brygady po akcji wrcio jedynie 608; polego bd zostao rannych ponad 50% onierzy. Jeszcze gorzej przedstawiay si konie, gdy dua cz pada, a reszta bya kompletnie zmordowana. Tak samo wygldaa sytuacja w 2 brygadzie gen. Ponsonby'ego, ktry poleg, podobnie jak dowdca 2 regimentu Scots Greys ppk Hamilton. Prowadzcy 6 regiment Inniskilling Dragoons ppk Mutter zosta ciko ranny. Jedynym dowdc, ktry uszed cao, by ppk Clifton z 1 regimentu Royal Dragoons. Z brygady tej, liczcej 1173 ludzi, podczas szary utracono 613, czyli podobnie jak u Somerseta przeszo 50% stanu. Znacznie mniejsze straty poniosy obie lekkie brygady: Vandeleura i Viviana, ktre walczyy krcej. Niemniej jednak to wanie one w ogniu dzia utraciy spor liczb koni. Decyzja o uyciu kawalerii w kontrataku na oddziay d'Erlona bya z taktycznego punktu widzenia suszna, poniewa 5 dywizja gen. Pictona nie utrzymaaby frontu i mimo brawury oficerw i onierzy poszaby niechybnie w rozsypk. Brygady Ponsonby'ego i Somerseta byy za jedynymi odwodami, ktrych mona byo uy na lewym skrzydle.

135
Nie warto wic zastanawia si nad tym, czy szara bya konieczna, czy nie, ale naley zwrci uwag na sposb jej przeprowadzenia, ktry do dzi nie daje spokoju wielu specjalistom zajmujcym si kampani 1815 roku. Jazda angielska growaa nad francusk pod wieloma wzgldami, z ktrych warto wymieni choby technik jazdy konnej, umiejtno wadania broni i warto bojow koni. Kawaleria francuska miaa jednak jeden decydujcy atut, ktrym bya dyscyplina w szeregach i doskonaa taktyka prowadzenia walki w szyku. Gdy lord Uxbridge nie zdoa powstrzyma swych upojonych zwycistwem regimentw, ktre w trakcie galopu zamieniy si w bezadn mas, nadcigajca kusem wiea jazda francuska rozbia je w py angaujc tylko niewielk cz si. W ogniu i zgieku bitwy nie byo sycha trbek nawouj cych do odwrotu, a wikszo dzielnych oficerw angielskich zapomniaa o tym, e ich gwnym obowizkiem jest dowo dzenie, a nie wikanie si w indywidualne pojedynki. Jomini mimo wszystko oceni szar do wysoko: W obronie kawaleria moe rwnie uzyska ogromne wyniki, atakujc w odpowiedniej chwili wojska nieprzyjaciela, ktre po dojciu do linii bojowej s gotowe do jej przeamania albo j ju nawet przeamay. W tym wypadku kawaleria moe odtworzy pooenie i zniszczy osabionego ju przeciwnika, u ktrego wstrzs i rozprzenie wystpuj nawet w okresie wasnych pocztkowych sukcesw. Potwierdzaj to pikne szare kawalerii rosyjskiej pod Iaw i angielskiej pod Waterloo" ". Ten wspaniay znawca sztuki operacyjnej Napoleona by jednak przeciwnikiem dugotrwaej szary galopem, uwaajc 12 j za samobjcz" . W takich wanie okolicznociach Wellington odtworzy spoisto obrony swego lewego skrzyda, ale wikszo kawalerii angielskiej nie bya zdolna do dalszych akcji.
12

" J o m i n i, op. cit., s. 229. Tame, s. 229, przypis 9.

137
pociski i granaty zabijay i raniy oficerw w jego wicie. Otoczenie ksicia, skadajce si z adiutantw i oficerw sztabu, zmalao waciwie do niewielkiej garstki, gdy reszta zgina, zostaa ranna bd znajdowaa si w cigym ruchu. Sam Wellington dosiadajc swojego Copenhagena stara si dotrze na pozycj kadego batalionu i swoim spokojem oraz ostrym dowcipem uspokaja onierzy i oficerw. Spokj okazywa do ostentacyjnie poprawiajc krawat, pytajc o godzin lub patrzc dugo przez lunet. Ksi wiedzia, e upywajcy czas zblia z kad chwil nadejcie Prusakw lub zmierzch, ktry pozwoli na odwrt. Na razie bya jednak dopiero godz. 15, a do zmroku pozostao jeszcze kilka godzin, musia wic wytrzyma nastpne natarcie. Idce do ataku dywizje Hieronima i Foya osigny ju skraj lasu Hougoumont i przystpiy do jego oczyszczania, zbliajc si powoli do zabudowa. W tym samym czasie wewntrz Hougoumont szalao pieko. Dobrze wstrzelane poprzednio baterie francuskie podpaliy nie tknite jeszcze drewniane budynki gospodarcze i zapaliy dach kaplicy w. Sebastiana. W kaplicy na awach i pod nimi, a take wzdu cian leeli ranni onierze i czekali na ewakuacj do lazaretu w Mont Saint Jean. Po pewnym czasie na rannych zacz pada najpierw deszcz iskier, potem rozgrzanych dachwek, a wnet cae ponce belki. W trzasku amanych awek, w gryzcym dymie zaczto wynosi rannych na dziedziniec, gdzie gaszono tlce si na nich mundury, a sani tariusze udzielali pomocy obmywajc poparzenia i opatrujc potuczenia. Gdy wynoszono ostatniego rannego onierza, ogie roz przestrzeni si ju na wyposaenie wntrza, a na zwglonym krzyu pozostaa prawie nie tknita, cho mocno osmalona figura Chrystusa. Wellington obserwowa cay czas rejon Hougoumont i wi dzia, e gwatowny ostrza wznieci poary. Ksi oceni, e w tej sytuacji zaoga nie utrzyma si dugo i wezwa zaraz do

WALKI O HOUGOUMONT I LA HAYE SAINTE. PRZYBYCIE PRUSAKW


GODZINA 15.00-19.00

Podczas gdy Anglicy i Francuzi na wschd od szosy bruksel skiej zbierali swoje rozproszone i wykrwawione oddziay, dowdca II korpusu gen. Reille podj now prb opanowania nie zdobytego dotd Hougoumont. Reille rozpocz uderzenie wszystkimi swoimi trzema dywizjami, z ktrych 6 dywizja Hieronima Bonaparte i 9 Foya miay ruszy wprost na zameczek, a 5 dywizja gen. Bachelu, stojca w poowie drogi midzy La Belle Alliance a La Haye Sainte, miaa wykona uderzenie odciajce na farm bro nion przez Niemcw mjr. Baringa. Natychmiast po otrzyma niu rozkazw artylerzyci francuscy zbliyli lonty do zapaw i armaty rozpoczy gwatowne przygotowanie artyleryjskie. Lawina elaza i ognia spada na zabudowania wzniecajc poary i zabijajc obrocw. W tym samym czasie cudzoziemskie regimenty armii Wellingtona zaczy przejawia ch opuszczenia pozycji, a niektre bataliony niderlandzkie ju nawet wycofyway si chcc uciec jak najdalej od tego pieka. Ksi wiedzia, e przykad dowdcy najlepiej wpynie na zmczonych onierzy i dlatego cay czas by na pierwszej linii, mimo e padajce

138
siebie pk. Hopburna. Hopburn dowodzi 2 batalionem 3 regi mentu gwardii pieszej (Foot Guards), stojcym dotd w szyku brygady gen. Bynga. Teraz, po otrzymaniu rozkazu wsparcia obrocw Hougoumont, Hopburn ruszy wraz ze swoimi gwardzistami na odsiecz. Idc najkrtsz drog po pochyoci batalion dotar do zabudowa, gdzie omieleni przybyciem nowych si obrocy wyszli mu na spotkanie. Bataliony gwardii krlewskiej wspl nie teraz toczyy krwaw walk w lesie i w sadzie, a po odrzuceniu Francuzw ruszyy za nimi chcc jak najprdzej osign skraj lasu. Gdy dywizje Hieronima i Foya walczyy w lesie, dywizja gen. Bachelu osigna wreszcie La Haye Sainte. Tutaj ogie dzia angielskich i grad kul powstrzyma ruch dywizji. Bachelu pragn jak najszybciej uderzy bezporednio na farm, ale gsty ogie obrocw i operujcej w tym rejonie lekkiej piechoty gen. Altena nie pozwala na skrcenie dystansu. Marszaek Ney, ktry przez lunet obserwowa dziaania dywizji Bachelu, podj decyzj wysania jej na pomoc dywizji Donzelota uporzdkowanej ju po poprzednim starciu. W tym samym czasie dla odcignicia uwagi i osabienia centrum angielskiego Ney przygotowa atak przeszo 40 szwadronw jazdy, w tym 21 szwadronw kirasjerw. Neyowi bardzo zaleao na zdobyciu La Haye Sainte, gdy farma stanowia klucz do centrum obrony angielskiej. Susznie sdzi, e uchwycenie tego punktu pozwoli na podcignicie dzia i przygotowanie nastpnego ataku, koczcego bitw. Tymczasem Donzelot, osaniany ze skrzyde przez masy jazdy, szybko pokona dzielc go od farmy przestrze. Jego rozwinita dywizja zaatakowaa od strony poudniowo-wschod niej, chcc przede wszystkim sforsowa bram gwn. Mjr Baring zaniepokojony przewag Francuzw nie zdecy dowa si na opuszczenie farmy przewidujc, e prba przebicia si przez otaczajce go oddziay nieprzyjaciela skoczyaby si w tych warunkach zagad wszystkich bio-

139 rcych w niej udzia onierzy. Postanowi wic kontynuowa obron do czasu nadejcia odsieczy. W chwil potem dywizje francuskie w sile prawie omiu pukw przystpiy do gwa townych atakw na farm. Midzy godz. 15.30 a 16.00, gdy cikie walki toczyy si o Hougoumont i La Haye Sainte, Ney rozpoczyna swoj wielk operacj kawalerii rzucajc do ataku 40 szwadronw. Widzc nadchodzc nawa, brygady Omptedy, Kielmannsegga, von Krusego i Halketta sformoway czworoboki i w ciszy oczekiway nadejcia przeciwnika. Midzy czworo bokami na pustej przestrzeni pozostay jedynie dziaa wraz z obsugami. Artylerzyci po oddaniu ostatnich strzaw chronili si do pobliskich czworobokw, w ktrych wczeniej ukryto zaprzgi i jaszcze. Teraz zwarte czworoboki szkaratnej piechoty stay jak barwne wyspy w morzu stratowanego zboa i trawy. Wewntrz tych wysp oficerowie, niektrzy na koniach, inni pieszo ze szpadami w rkach czekali na nadejcie poyskujcej linii kirasjerw. Duga wstga jedcw wpyna midzy czworoboki szukajc sabych punktw, ale wszdzie napotykaa ostrza bagnetw. Kirasjerzy broczyli krwi w gwa townym ogniu, a zabite konie utrudniay zblienie si do czworobokw, gdy te na kady atak odpowiaday rwn salw. Walka bya zacieka, kirasjerzy ginli, ale ginli te onierze w czerwonych mundurach bronic si do ostatka. Jazda odstpowaa i w chwil potem wracaa lub krya dookoa czworobokw strzelajc z pistoletw i tnc paaszami stojcych w szyku piechurw. Kirasjerzy francuscy nie byli te w stanie zabra ani zniszczy armat, ktre Anglicy pozostawili na opuszczonych pozycjach. Brak gwodzi i motkw do zagwodenia zapaw, a take zaprzgw do armat doprowadzi do tego, e ze zdobytych raz dzia trzeba byo nastpnie rezygnowa. Gwatowny nacisk kirasjerw spowodowa zachwianie nie ktrych czworobokw, ale czujny lord Uxbridge wspar je resztkami swojej jazdy.

140
Jeszcze w czasie cigle ponawianych atakw kirasjerw dywizje Donzelota i Bachelu otoczyy La Haye Sainte i przy stpiy do natychmiastowego szturmu pod huraganowym ogniem Niemcw. Baring nie chcia ograniczy si do obrony samych zabudowa i bocznymi furtkami wyprowadzi dwie kompanie lekkie do ogrodu, gdzie zostay po cikiej walce kompletnie zniszczone. onierze francuscy z okrzykiem: Vive l'Empereur!" rzucili si do bramy, ktra chwiaa si i trzeszczaa pod uderzeniami saperskich toporw; inni starali dosta si do wntrza przez stodo, ale i ta akcja nie przyniosa powodzenia. Prby zdobycia farmy zakoczyy si wraz z odejciem kawalerii francuskiej, ktra po wielu wysikach odpyna z duymi stratami na pozycje wyjciowe. Po odstpieniu kawalerii francuskiej Wellington i oficerowie z jego sztabu zwrcili uwag na daleki odgos strzaw armatnich na wschodzie. Wszyscy skierowali w tamt stron swoje lunety, a ksi po chwili wezwa jednego z adiutantw i zapyta o godzin. Dwadziecia minut po czwartej pada natychmiastowa odpowied. A wic wygram t bitw, a jeeli wkrtce nadejd Prusacy, to bdzie to koniec wojny powiedzia gono ksi Wellington podnoszc do oka lunet. W Hougoumont grzmiay salwy, cikie i krwawe walki toczyy si o kady pot, o kade drzewo i krzak, a wreszcie wyrzucono Francuzw z lasu na pole. Cofn musia si take gen. Pire wraz ze swoj jazd, gdy nad gowami poczy pka z hukiem szrapnele i granaty. Po wycofaniu si dywizji Hieronima i Foya, Pire nie mia ju kogo wspiera, wycofa wic swoich lansjerw i strzelcw konnych na pozycje wyjciowe. Dochodzia godz. 16.30, a w pooeniu obu armii nie byo zmian. Wellington i Napoleon stracili ogromn liczb onierzy, ale Hougoumont i La Haye Sainte utrzymao si, a czas by sprzymierzecem Anglikw i miertelnym wrogiem Francuzw.

141 Napoleon by wcieky na Neya, ktry samowolnie wpro wadzi do akcji cay korpus jazdy Milhauda i oczywicie nie osign zamierzonego rezultatu. Sama jazda bez wsparcia piechoty nie bya w stanie zama oporu Anglikw, ktry wprawdzie sab, jednak bardzo powoli. Cesarz i Soult obserwowali szar stojc na wzgrzu koo Rossomme i obaj uznali j za bd taktyczny. Jest to przedwczesne dziaanie, ktre moe mie fatalne skutki rzek cesarz zwracajc si do Soulta. On kompromituje nas tak, jak to zrobi pod Jena odpowiedzia z oburzeniem Soult'. Mimo to cesarz podj decyzj wsparcia Neya nowymi siami kawalerii mylnie oceniajc, e armia angielska jest bliska zaamania. Natychmiast wysano gen. Flahauta z roz kazem do Kellermanna, by zaatakowa nie zwlekajc. Teraz wypadki potoczyy si jak lawina. Obie dywizje Kellermanna ruszyy naprzd. 11 dywizja gen. barona L'Hertiera razem dwa puki dragonw i dwa puki kirasjerw a zaraz za ni 12 dywizja gen. d'Hurbala, w skadzie dwch pukw karabinie rw i dwch kirasjerw, wyruszyy pierwsze. Od tej chwili mamy do czynienia z ca seri bdw, poniewa zaraz za Kellermannem zaatakowaa bez rozkazu cika jazda gwardii Guyota, a za ni ruszy do nowej szary gen. Milhaud pocigajc dywizj lekkiej jazdy gwardii gen. LefebvreDesnouettesa. Rozpocza si nowa ogromna operacja jazdy, ktra miaa zdruzgota armi Wellingtona i otworzy drog do Brukseli. Ney prowadzi przeszo 15 000 ludzi do gigantycznej szary na czworoboki piechoty Wellingtona. Kirasjerzy, dragoni, karabinierzy, strzelcy konni i lansjerzy rzucili si w luki midzy czworobokami otaczajc je ponownie wirujcym
Pod Jena 14 X 1806 Ney wszed do akcji bez rozkazu w rej. wsi Vierzehnheiligen i majc przewag nie osign powodzenia, Kurs historii wojen. Wojny napoleoskie. Warszawa 1921, s. 86.
1

142 koem. Grzmot kopyt, palba karabinowa i wist paaszy mieszay si z dwikami szkockich dud, omotem bbnw i okrzykami walczcych. Z jednolitej linii brygady angielskie zamieniy si w dwubatalionowe regularne czworoboki plujce ogniem do krcej wok jazdy. Wellington znalaz si w czworoboku razem z dowdc 5 brygady gen. Colinem Halkettem, do ktrego zwrci si zdawkowo: Jak si masz, Halkett? Wasza lordowska mo, wycinaj nas, mgby pan uly nam troch! odpar genera. Niemoliwe! uci ksi. W porzdku powiedzia genera bdziemy sta, a ostatni z moich ludzi nie padnie!" 2 Uxbridge znw rzuci do akcji reszt swojej kawalerii raczej aby podnie na duchu piechot ni dla jakiej korzyci taktycznej. Morris wspomina t heroiczn akcj, ktra okrya saw brytyjsk kawaleri. Gdy kirasjerzy pojawili si przed nami, zza naszych czworobokw wypady grupki jedcw gwardii krlewskiej, aby zmierzy si z nimi. Francuzi czekali na nich, a gdy nasi byli ju blisko, rozstpiy si przed nimi szeregi wpuszczajc ich do rodka. Poniewa bylimy w pobliu, nie majc chwilowo nic do roboty, mielimy sposobno zobaczy naszych gwardzistw przy robocie. Bya to uczciwa walka, a Francuzi zostali w niej cakowicie pobici i odrzuceni. Sam widziaem gwardzist zaatakowanego jednoczenie przez dwch kirasjerw. Minut lub dwie wy trzyma t nierwn walk, a pozby si jednego z przeciw nikw miertelnym pchniciem w gardo. Jego walka z drugim trwaa prawie pi minut, gdy nagym gwatownym ciciem dosign przeciwnika odrzucajc jego hem wraz z gow. Ko Francuza pogalopowa dalej z wyprostowanym bez2

143
2owym jedcem w siodle, broczcym krwi z przecitych arterii"3. Gdy do walki wchodziy jeden po drugim nowe szwadrony jazdy francuskiej, Wellington zakoczy przegrupowanie prawe go skrzyda. Lordowi Hillowi poleci wsparcie pierwszej linii obrony. Zaraz po otrzymaniu rozkazu Hill skierowa 1 brygad KGL pk. du Plata do rejonu zajmowanego przez 3 angielsk brygad gen. Adama i 4 brygad pk. Mitchella. Adam nie zdy jednak wykona rozkazu, gdy przed frontem oddziau Maitlanda znw pojawia si jazda francuska. Szybko wic sformowano czworoboki i z niewielkiej odlegoci dano ognia. Wielk odwag odznaczyli si onierze 3 batalionu 95 regimentu strzeleckiego, ktrzy dziaajc w lunych grupach poza czworobokami i cudem unikajc kopyt i paaszy zabili ze swoich sztucerw wielu kirasjerw. Kpt. Charles Eeles zabi przeszo dwudziestu kirasjerw, zanim sam nie zgin pchnity paaszem w plecy. Mimo e brygady prawego skrzyda wojsk koalicyjnych poniosy znaczne straty, szyk zosta jednak utrzymany, a wszy stkie szare kirasjerw odparte. Duo gorsza sytuacja wy tworzya si w centrum, gdzie dywizje francuskie Bachelu i Donzelota ponawiay mimo wielkich strat ataki na La Haye Sainte. Sytuacja obrocw farmy stawaa si rozpaczliwa i gdy wreszcie onierze Baringa zuyli ostatnie naboje, major wyda rozkaz wycofania si. Gdy uciekali, okazao si, e zostao ich tylko 42. 42 z 365! Byo ju dobrze po szstej, gdy francuscy piechurzy wpadli na dziedziniec La Haye Sainte. Farma przedstawiaa okropny widok. Ogie strawi ju cz drewnianych zabudowa, a cay dziedziniec zasany by zwokami onierzy w zielonych mundurach, ktrzy bronili si do koca. Kincayd by wiadkiem walki o farm, cho myli si co do czasu jej trwania. Midzy godz. 3 i 4 burza zacza nadciga

M o r r i s, op. cit., s. 151.

Tame, s. 151-152.

144
nad nasz front. Trzy kompanie na wzgrzu dostay si wkrtce w straszny ogie. Niemcy zajmujcy La Haye Sainte po wystrzelaniu caej amunicji zostali wyrzuceni ze swojej pozycji. Po zdobyciu farmy Francuzi flankowali nasz pozycj na wzgrzu i w kocu zmusili nas do opuszczenia jej i wycofania si za ywopot. Utrata La Haye Sainte miaa powane konsekwencje, gdy pozwolia nieprzyjacielowi umocni si wewntrz naszych pozycji. Momentalnie pod cignito dwa dziaa, ktre zaczy nas ostrzeliwa, ale bdc bardzo blisko szybko zastrzelilimy artylerzystw, zanim wystrzelili drugi raz" 4 . Widzc upadek farmy mody i zapalczywy ksi Oraski wyda rozkaz pk. Omptedzie, eby rozwin swoje bataliony i w ataku na bagnety odzyska farm. Ompteda rozumiejc bezsens takiego rozkazu odmwi jego wykonania, ale w kocu uleg i poprowadzi swoje bataliony w szyku rozwinitym w kierunku farmy. Ten tragiczny bezsensowny atak skoczy si w poowie drogi, gdzie kirasjerzy roznieli na paaszach 8 batalion niemiecki KGL, na ktrego czele pad dzielny Ompteda. Cudem wrcz uratowa si 5 batalion, ktry sfor mowa czworobok i dziki interwencji resztek gwardii konnej wycofa si do swoich. W chwil potem ksi Oraski zosta ranny i zniesiono go z pola bitwy. Midzy godz. 18.00 a 18.30 sytuacja na zachd od szosy bya cigle niejasna. W rejonie Hougoumont dywizje Hiero nima Bonaparte i Foya ponosiy ogromne straty w walce o zamek i farm. Rwnie jazda francuska krwawia atakujc pozycje Wellingtona midzy drogami do Nivelles a szos brukselsk. Dywizje gen. Bachelu i Donzelota po zajciu La Haye Sainte umocniy si tam i czekay na posiki, aby wykona ostatnie uderzenie prosto w centrum nieprzyjaciels kich pozycji.
4

145 O godz. 18.30 walka na zachd od szosy zamara i Francuzi ustpili. Straty po obu stronach byy przeraajce. Francuzi mieli mocno przetrzebion piechot i zuyte odwody kawalerii. W podobnej sytuacji znajdowaa si armia Wellingtona, z t rnic, e Anglikom udao si utrzyma pozycje zajmowane od rana, a Napoleon nie uzyska upragnionego rozstrzygnicia. Czekajc na przybycie Prusakw ksi Wellington wy krzesa ze swoich onierzy ogromny, wrcz nadludzki wysiek, ale kosztowao to bardzo duo i waciwie armia, ktr dysponowa o godz. 11 przed poudniem, ju o 19 wieczorem stopniaa do poowy i bya tylko krwawym strzpem. Niektre co bitniejsze brygady zostay w walce zre dukowane do poziomu batalionu, a w szwadronach jazdy pozostao po kilkunastu ludzi zdolnych do walki. Podobna bya sytuacja w oddziaach niemieckich i oczywicie w ni derlandzkich, w ktrych dezorganizacja wzrastaa daleko szybciej anieli straty. Bezwzgldnie najwiksze straty poniosy brygady piechoty pierwszej linii i jazda, ktra braa bez przerwy udzia w wal kach a do godz. 19.00 wieczorem. 1 batalion 27 regimentu Inniskilling, nalecy do 10 brygady gen. Lamberta, liczcy przed bitw 698 ludzi, o 18.30 prawie ju nie istnia, tracc 499 onierzy. Batalion ten zosta rozniesiony przez kawaleri francusk i po bitwie znaleziono tylko zwoki tych, ktrzy ustpi nie chcieli. Ksi Wellington widzc swoje zdziesit kowane szeregi, wybite obsugi dzia i rozbite jaszcze rzeki do swoich sztabowcw: C, noc albo Prusacy musz wreszcie nadej. Dziki chwilowej ciszy Wellington usysza narastajcy grzmot dzia na poudniowym wschodzie, gdzie pod Plancenoit na tyach francuskich rozgrywaa si druga bitwa. Tymczasem na wschd i na zachd od szosy brukselskiej pitrzyy si stosy zabitych ludzi i koni, potrzaskane dziaa i porzucona bro. Nigdy nie zapomn widoku, jaki przedstawiao pole bitwy okoo sidmej wieczorem wspomina Kincayd czuem
10 Walerloo 1815

Wellington''s Men, s. 132.

146 si zmczony i wyczerpany, nie tak wysikiem, co cigym niepokojem o ycie. Nasza dywizja, ktra na pocztku bitwy staa w sile okoo 5000 ludzi, stopniowo zmniejszya si do jednej linii tyralierw. Trupy onierzy 27 regimentu leay w czworobokach kilka jardw za nami" \ W tym samym czasie Hill przesun 3 niderlandzk dywizj gen. barona Chassego w kierunku drogi do Nivelles, gdzie wspiera miaa w razie potrzeby obron prawego skrzyda. Na pierwsz lini podcignito teraz 10 brygad gen. Lamberta, ktra zaja pozycje w samym centrum przy skrzyowaniu drg. Od strony poudniowej korpus Kellermanna min w odleg oci 300 metrw Hougoumont i skierowa si na przygotowane ju czworoboki 1 brygady gwardii gen. Maitlanda i wspo mnianej ju 5 brygady Halketta, w ktrej suy nasz znajomy Thomas Morris z 73 regimentu szkockiego. Lord Uxbridge po uruchomieniu czci brygad cikich ruszy galopem na prawe skrzydo, gdzie pchn do szary 5 lekk brygad huzarw gen. Gran ta. Grant dysponowa trzema wietnymi huzarskimi regimen tami: 7 i 15 huzarw angielskich i 2 regimentem huzarw niemieckich KGL. Cika jazda francuska growaa jednak nad przeciwnikiem si uderzenia i rodzajem broni. Warto zauway, e przewaga kirasjerw walczcych w szyku zwartym nad lekk jazd bya w tym wypadku bezsporna. Kirasjer francuski pod Waterloo dysponowa silnym, cho wolniejszym koniem, okryty by stalowym pancerzem, a na gowie mia kask z grzebieniem koskich wosw. Broni kirasjerw francuskich by dugi prosty paasz (model AN XI) sucy do pchnicia i cicia. Kirasjerzy uzbrojeni byli take w par pistoletw olstrowych i krtki karabinek jazdy. Huzarzy angielscy i niemieccy bdc jazd lekk nie uywali uzbrojenia ochronnego, a ich uzbrojenie zaczepne skadao si z pis toletw, karabinka i wietnej krzywej szabli wzr 1796.
s

147 Z kirasjerami mogli walczy z powodzeniem lansjerzy, ktrzy dysponujc lanc potrafili prowadzi pojedynek na dystans majc jednoczenie przewag zwrotnoci 6 . Warto tutaj przytoczy zdanie gen. Jomini, ktry wysoko ocenia warto lancy i pancerza kirasjerskiego: Pancerz jest doskona broni obronn. Wedug mnie lanca i pancerz z mocnej podwjnej bawolej skry stanowi najlepsze uzbro jenie dla kawalerii lekkiej, szabla za i pancerz metalowy dla kawalerii cikiej" 7 . Wrmy jednak na pole bitwy, gdzie czworoboki piechoty angielskiej toczyy krwaw walk. Uxbridge cign z rejonu Mont Saint Jean brygad niderlandzkich karabinierw gen. Tripa, na ktrych teraz przysza kolej. Trip mia dwa regimenty karabinierw holenderskich i jeden regiment karabinierw belgijskich: razem 1237 ludzi. Wszys tkie trzy regimenty prezentoway si wspaniale, ale brak im byo chci do walki. Caa brygada posza do ataku bez przekonania i mao zdecydowanie, co natychmiast wykorzystali bezlitonie kirasjerzy francuscy rozbijajc j i odrzucajc a do farmy Mont Saint Jean. Brygada Tripa stracia jedn czwart swego stanu i nie bya ju zdolna podj adnej akcji tego dnia. Niemal natychmiast po klsce karabinierw nider landzkich lord Uxbridge rzuci do boju brygad jazdy hanower skiej pk. Estorffa. Mia on do dyspozycji trzy regimenty huzarw: ksicia regenta, Bremen-Verden i huzarw ksicia Cumberland. Razem z brygad Estorffa do ataku ruszy 3 regiment huzarw niemieckich KGL z 7 brygady pk. Arentsschildta dowodzony przez ppk. Lewisa Meyera.
Kirys w kawalerii angielskiej wprowadzono w regimentach gwardii i jest tam uywany do dzi. Z lanc Anglicy spotkali si w Hiszpanii i to z fatalnym dla siebie skutkiem (K. W o j c i e c h o w s k i , Pamitniki moje z Hiszpanii, Warszawa 1978, s. 53), ale dopiero po Waterloo, a dokadnie w 1817 r. jeden z regimentw (17) lekkich dragonw uzbrojono w lance i przemianowano na lansjerski. Regiment ten wzi udzia w pamitnej szary lekkiej brygady lorda Cardigana pod Baaklaw 25 X 1854 w wojnie krymskiej. 7 J o m i n i, op. cit., s. 230.
6

Tame, s. 134-135.

148 Efekt tej szary by jednak wstrzsajcy dla atakujcych, gdy brygada Estorffa zostaa waciwie wgnieciona przez kirasjerw w ziemi, a pierzchajce grupki hanowerczykw zmieszay po drodze 3 regiment huzarw niemieckich. Swoisty rekord pobili huzarzy ksicia Cumberland dowodzeni przez pk. Rulle'a, ktrzy uciekali a do Brukseli szerzc wszdzie wie, e armia koalicyjna nie istnieje, a Napoleon idzie tu za nimi. Regiment ten ponis po bitwie zasuon kar, gdy ksi Wellington rozkaza rozformowa jednostk, a o nierzy przydzieli do poszczeglnych korpusw, aby sprztali obozowiska i dogldali koni. onierzy regimentu pokazywano wszdzie palcami naigrawajc si z ich tchrzostwa, a ubrana w tartanowe spdnice piechota szkocka ze miechem mwia, e huzarzy nie zasuyli nawet na noszenie spodni. Widzc, e ju caa piechota i kawaleria Wellingtona zaangaowana jest w walk, Ney postanowi wysa piechot na pomoc bez przerwy szarujcej jedzie cesarskiej, co miao przynie ostateczne rozstrzygnicie na prawym skrzydle sprzymierzonych. Kiedy piechota francuska osigna linie czworobokw angielskich, kirasjerzy Kellermanna byli ju za drog z Mont Saint Jean do Nivelles. Dopadli tu, a nastpnie rozproszyli cz oddziaw brunszwickich i natarli natych miast na 1 brygad pk. du Plata. Sam du Piat ze szpad w doni szybko sformowa czworoboki ze swoich czterech batalionw liniowych i wytrzyma atak jazdy nieprzyjacielskiej, ostro odpowiadajc ogniem salwowym. Wellington widzc kopoty brygady du Plata rozkaza dowdcy 3 brygady lekkiej piechoty gen. Adamowi wesprze j kilkoma kompaniami. Midzy Waterloo a La Belle Alliance toczya si ju od kilku godzin krwawa bitwa, ktra z kad chwil zbieraa swoje krwawe niwo, nie dajc jednoczenie wyranej prze wagi ani jednej, ani drugiej stronie. W tym samym czasie IV korpus pruski pod wodz hrabiego Blilowa von Dennewitz maszerowa niezmordowanie naprzd w kierunku, skd do chodziy odgosy wystrzaw.

149

Billw przeszed most na Dyle bardzo wczenie i po opuszczeniu Wavre pomaszerowa w kierunku Saint Lambert. Odlego, ktr musia pokona jego korpus, aby nawiza kontakt z Wellingtonem, nie bya dua, liczya bowiem okoo 18-20 kilometrw, ale droga do Saint Lambert i Lasne po nocnej ulewie znajdowaa si w fatalnym stanie. Bulow dysponowa czterema brygadami piechoty w sile 25 381 bagnetw i trzema brygadami jazdy, pod wodz gen. ksicia Wilhelma Pruskiego, liczcymi 3081 szabel. Artylerzyci pruscy wiedli ze sob 88 dzia, w wikszoci szeciofuntowych i troch ciszych dwunastofuntowych. Jako awangarda korpusu i zwiad poda daleko w przodzie szwadron 2 puku lskich huzarw dowodzony przez mjr. von Lutowa. Huzarzy lscy najwczeniej, bo ju okoo godz. 13 nawizali kontakt z jazd angielsk, ale w tym czasie Bulow by jeszcze daleko. Szwadron Lutowa obszed Las Paryski i zatrzyma si na jego skraju. Huzarzy widzieli teraz jak na doni pole bitwy, ale eby tam doj, naleao zaj Fichermont na prawym skrzydle wojsk francuskich albo Plancenoit na ich tyach. Na razie jednak Lutw nie dysponowa siami, ktre umoliwiyby mu spe nienie takiego zadania i dlatego zameldowa gen. von Grlmannowi ze sztabu Bluchera, e utrzymuje skraj Lasu Parys kiego i e czeka na nadejcie si gwnych. Gen. von Grlmann po przybyciu na skraj lasu ustali pozycje wojsk francuskich i zameldowa Blucherowi o swoich spostrzeeniach. W tym czasie Bulow prowadzi onierzy do Saint Lambert, ktre min okoo godz. 17. Std skierowa si w kierunku Lasne. Po osigniciu tej miejscowoci puki Biilowa posuway si przez Las Paryski w kierunku Smohain i Fichermont, gdzie znajdowao si prawe skrzydo wojsk cesarskich. Jeeli jednak marsz do Lasne by trudny ze wzgldu na wsk i czciowo botnist drog, to po

150 osigniciu lasu marsz stal si dla Prusakw prawdziw udrk. Wsk len drog maszeroway cztery trzypukowe bryga dy: 13 brygada gen. von Hackego w skadzie 10 puku piechoty oraz 2 i 3 puku landwery z Neumark, 14 brygada gen. von Ryssela, w ktrej znajdoway si 1 i 2 puk landwery pomorskiej oraz 11 puk piechoty, 15 brygada gen. von Losthina: 3 i 4 puk lskiej landwery i 18 puk piechoty. Ostatni w kolumnie bya 16 brygada pk. von Hillera skadajca si z 15 puku piechoty oraz 1 i 2 puku lskiej landwery. onierze Biilowa cignli dziaa, ktre grzzy w mokrym gruncie i bardzo czsto musiano je odprzodkowywa i przeta cza rcznie na z trudem odnajdywane suchsze miejsca. Bokiem drogi i wskimi ciekami podaa kawaleria ksicia Wilhelma Pruskiego. Najpierw posuwaa si brygada gen. von Sydowa, czyli 1 puk uanw oraz 2 i 8 puk huzarw, nastpnie brygada pk. ksicia Schwerina, a w niej 10 puk huzarw, 1 i 2 puk landwery konnej z Neumark oraz 1 i 2 puk landwery konnej z Pomorza. Na samym kocu cigna brygada ppk. von Watzdorfa skadajca si z 1, 2 i 3 puku landwery konnej ze lska. Bliicher do szybko znalaz si na skraju Lasu Paryskiego i rozkaza, aby przybye wanie baterie ostrzelay rejon Fichermont i znajdujc si tam jazd francusk. Na rozkaz Napoleona gen. Domon z 3 dywizj strzelcw konnych zaj teren na poudnie od Fichermont i obserwowa ruchy Prusakw. Po pewnym czasie do dywizji Domona doczya 5 dywizja jazdy gen. barona Subervie, skadajca si z brygady lansjerw de Colberta i 11 puku strzelcw konnych. Domon i Subervie w chwili ostrzelania ich przez Prusakw postanowili zaatakowa i zniszczy prusk lini tyralierw, ktra zatrzymaa si sto metrw od skraju lasu. Gdy szwadrony francuskie ruszyy do szary, tyralierzy uciekli do lasu i skryli si za drzewa, spomidzy ktrych

151 odezway si ukryte dziaa. Wzmoony ogie utwierdzi obu generaw w przewiadczeniu, e siy pruskie z kad chwil wzrastaj. Natychmiast wysali do Rossomme oficera lansjerw z raportem. Napoleon przez cay czas obserwowa ruchy Prusakw z farmy Rossomme i widzc ich szybki marsz okoo godz. 17 wysa przeciw nim VI korpus gen. hrabiego Lobau. Lobau pomaszerowa do widocznego jak na doni Plancenoit i roz win swj korpus na wschodnim skraju tej miejscowoci. Francuzi walczyli na przedpolu, ale z kad chwil przewaga Prusakw wzrastaa i Lobau zacz traci teren. Jeeli po godz. 17 Lobau mia cakowit przewag w tym rejonie, to ju okoo godz. 18 siy Prusakw przewyszay trzykrotnie siy Francuzw. Lobau mia tylko 8152 bagnety i gdy przewaga Prusakw jeszcze wzrosa, opuci Plancenoit i posa po posiki. W tej sytuacji Napoleon postanowi wesprze VI korpus i ponownym atakiem wydrze Prusakom Plancenoit. Cesarzowi nie chodzio w istocie o t miejscowo, ale o zaangaowanie Biilowa tak dugo, jak byo to moliwe, aby w tym czasie zgnie wreszcie oddziay Wellingtona. Aby tego dokona, musia odebra Plancenoit, a Prusakw uwika w krwawe walki. Na rozkaz cesarza ruszya tzw. moda gwardia gen. hrabiego Duhesme'a. 1 i 3 puk tyralierw oraz 1 i 3 puk woltyerw, tworzce 1 dywizj modej gwardii, podyy w sile okoo 4500 ludzi w kierunku pozycji pruskich. W cikich i krwa wych zmaganiach, w ktrych bagnet i kolba byy broni podstawow, Francuzi wdarli si do ogrodw i przystpili do zdobywania domw. Teraz w samym Plancenoit rozpocza si bezpardonowa walka w ogrodach, na podwrkach, gdzie kady kurnik, stodoa czy inny budynek stay si miejscem zmaga. onierze francuscy powoli wypierali wroga z Plancenoit, a najcisze walki toczyy si wok kocioa i cmentarza, ktre pene byy zabitych i woajcych o pomoc rannych.

152 Lobau i Duhesme zdobyli w kocu Plancenoit, ale walki nie byy zakoczone, gdy Btilow nalea do ludzi upartych i mia jeszcze w rezerwie wiele bagnetw. Cesarz uzyska jednak upragniony czas, potrzebny mu do przygotowania ostatecznego ataku. Biilow szybko pozbiera swoich zuchw i nagym atakiem wdar si ponownie do Plancenoit, umiejtnie wykorzystujc wasn du przewag w artylerii. Napoleon jednak wiedzia, e utrzymanie Plancenoit pozwoli na uzyskanie rozstrzygnicia na gwnym polu walki pod Mont Saint Jean i dlatego przygotowa nastpny atak. Jedenacie batalionw gwardii zajo pozycj frontem na wschd majc za plecami szos brukselsk, lew flank sigajc farmy La Belle Alliance, praw za farmy Rossomme. 1 batalion 1 puku strzelcw pieszych gwardii zaj pozycj w farmie Caillou. Do ataku oddziay poszy w dwch kolumnach: 1 batalion 2 puku grenadierw z gen. Morandem na czele i 1 batalion 2 puku strzelcw dowodzony przez gen. Peleta. Oba bataliony w morderczym ataku wypary Prusakw z zajtej przez nich miejscowoci i po 20 minutach odrzuciy ich na 600 metrw od zabudowa. W tej samej chwili, gdy rozpocza si walka wewntrz zabudowa, do akcji wczy si Lobau z VI korpusem i Duhesme z mod gwardi. Wsplnie odrzucili pobitego Biilowa. Prusacy byli pokonani, a Plancenoit w rkach Francuzw. Teraz wanie Napoleon podj decyzj o uyciu gwardii przeciwko Wellingtonowi. Czas nagli, bya godz. 19.00 i bitwa wkraczaa w swoj decydujc faz.

ATAK GWARDII CESARSKIEJ. KLSKA FRANCUZW


GODZINA 19.30-22.00

Ksi Wellington obserwowa ruchy gwardii cesarskiej wzdu szosy brukselskiej i zrozumia, e musi szybko przygotowa si na jej przyjcie. Ksi musia zebra wok siebie jak najwicej zdolnych do walki onierzy, aby jeszcze troch wytrzyma, zanim nadejd nastpne korpusy pruskie. Wdz armii koalicyjnej mia powody do zdenerwowania, gdy Prusacy Biilowa walczcy w Plancenoit nie wpynli na przebieg bitwy. Biilow zaangaowa cay swj korpus w wal kach ulicznych i tam wanie trawi czas, blokowany przez mniej liczne, ale dobrze dowodzone jednostki francuskie. Wellington ustawiajc swoje oddziay coraz czciej spoglda na wschd, tam gdzie ley Smohain i skd oczekiwa realnego wsparcia przez korpusy pruskie. Na koniec przywoa swego adiutanta, ppk. Freemantle'a z Coldstream Guards i rozkaza mu poszuka Bliichera oraz przekaza sugestie co do kierunku i siy natarcia. Welling tonowi chodzio przede wszystkim o zamknicie luki midzy wasnymi oddziaami a walczcym pod Plancenoit Biilowem. W wypadku spenienia tego postulatu Napoleon wraz ze swoimi oddziaami znalazby si w kleszczach.

154 Freemantle ruszy bezzwocznie i po miniciu brygady jazdy Viviana dostrzeg w znacznej odlegoci rnokolorow grup jedcw, ktra po wyjciu ze Smohain podaa w kierunku Papelotte. Posaniec Wellingtona zosta doprowa dzony do dowdcy jazdy I korpusu gen. von Rodera, ktry w lot poj sytuacj i natychmiast rozwin obie swoje brygady do ataku. Gen. von Treskow poprowadzi 2 i 5 puk uanw oraz puk uanw brandenburskich prosto na Papelotte, a ppk von Lutzw wraz z 6 pukiem uanw, 1 i 2 pukiem landwery z Kurmark, 1 pukiem lskich huzarw i 1 pukiem landwery westfalskiej szerokim pkolem ruszy na widoczn w oddali jazd francusk. Obie brygady weszy w bj, w ktrym jedna zneutralizowaa Francuzw w Papelotte, druga za zwizaa dywizj kawalerii gen. barona Jaquinota. Zaraz za Rderem ukazaa si piechota 1 brygady gen. von Steinmetza. Jak na paradzie rozwiny si 12 i 14 puki piechoty, a take 1 puk landwery lskiej i osaniane lini tyralierw 1 oraz 3 kompania lskich jegrw. Prusacy tak sprawnie wykonywali swoje manewry, jak gdyby nie mieli za sob morderczego marszu, ale cay ten czas spdzili na biwaku. Widzc to Freemantle pogalopowa do Wellingtona i z daleka krzycza pdzc wzdu linii angielskiej piechoty: Idzie Zieten! Prusacy nadchodz!" W zmordowanych i ju zrezygnowanych piechurw wstpi nowy duch. Szeregi zwary si, a szkockie dudy rozpoczy swj optaczy jazgot, ktremu zawtrowa guchy warkot werbli. Wellington powesela, gdy wiedzia ju, e nie musi si obawia o swoje lewe skrzydo, skupi wic wysiek na organizowaniu obrony skrzyda prawego, gdy tu wanie spodziewa si gwnego uderzenia gwardii. Najpierw powoli, potem coraz szybciej nastpowao prze grupowanie brygad i batalionw, ktre zajmoway wyznaczone miejsca w szyku. Wellington nie mia ju do dyspozycji

155 wieych oddziaw, postanowi wic przerzuci brygady Viviana i Vandeleura z lewego skrzyda do centrum i ustawi je jako odwd za brygad piesz von Krusego. W tym samym czasie 1 brygada niemiecka KGL pk. du Plata po przejciu przez drog do Nivelles zaja pozycj za 1 brygad gen. Maitlanda majc na prawo 3 brygad lekk gen. Adama. W przerwach midzy brygadami piechoty ksi Wellington ustawi dwie brygady jazdy lekkiej, Granta i Drnberga, aby w razie potrzeby mogy by uyte do kontruderzenia. Pierwsz lini, poczynajc od drogi do Nivelles na wscho dzie, stanowiy nadal gwardyjskie brygady Bynga, ktry cz swoich ludzi ukry w ogrodach i lesie Hougoumont, oraz Maitlanda, a take brygada piechoty liniowej Colina Halketta. Za tym ugrupowaniem znajdowaa si rwnie 2 brygada 3 dywizji niderlandzkiej, ktr dowodzi gen. d'Aubreme. Dysponowa on siln brygad, skadajc si z 3, 12 i 13 puku piechoty, 36 puku jegrw, a take 3 i 10 puku milicji. Reszta dywizji gen. barona Chassego zaja pozycje na poudnie od Braine L'Alleud, gdzie znajdoway si rwnie resztki oddziaw brunszwickich. Dalej, a do szosy bruksel skiej, stay szcztki brygad Kielmannsegga, Omptedy i von Krusego wspierane przez resztki niderlandzkiej, angielskiej i niemieckiej kawalerii. Zaraz za szos staa w szyku bojowym 10 brygada piechoty Lamberta, a za ni w kierunku wschodnim dzielnie wygldajce, ale saniajce si na nogach i wy krwawione brygady Kempta, Bylandta, Packa, Besta i Winckego. Szyk lewego skrzyda zamykaa 2 brygada nassauska ksicia sasko-weimarskiego Bernarda. Dalej na wschd by I korpus pruski von Zietena. Dowodzcy artyleri pk George Wood na rozkaz Wel lingtona pozbiera wszelkie dostpne rezerwowe baterie i wzmocni nimi obron prawego skrzyda. Zaprzgi od prowadzono do tyu, a armaty wraz z obsug pozostay na linii. Angielskie dziewiciofuntwki zwrciy swoje lufy

156 na poudnie; kanonierzy zaadowali je penymi kulami, inni za stanli przy zapaach. Teraz, gdy zakoczyy si przygotowania linii obrony, ksi Wellington mg spokojnie obserwowa to, co dziao si na wschodzie i poudniowym wschodzie midzy Fichermont i Plancenoit. Midzy godzin 19.00 a 19.30 Napoleon uruchomi swoje ostatnie rezerwy i do akcji wesza gwardia cesarska. Miaa atakowa w dwch kolumnach angielskie ugrupowanie obronne midzy Hougoumont i La Haye Sainte. Reszta, to znaczy korpusy Reille'a i d'Erlona, miaa zwiza siy nieprzyjaciel skie na swoich kierunkach. Reille winien zneutralizowa zaog Hougoumont i cign na siebie ogie artylerii angielskiej. Dziki tym dziaaniom gwardia miaaby moliwo pode jcia bez strat i rozbicia ugrupowania nieprzyjacielskiego potnym uderzeniem na bagnety. Plan ten mia na celu uchwycenie skraju lasu Soignes i rozgromienie Wellingtona na oczach Prusakw. Cesarz cigle wierzy, e za plecami oddziaw Bltichera ukae si lada chwila Grouchy, co pozwoli jednoczenie unicestwi obie nieprzyjacielskie armie. Oglnie jednak sytuacja bya za i tylko szybka roz strzygajca operacja mogaby przeway szal na stron francusk. Okoo godz. 20 midzy lini obrony wojsk koalicyjnych a uszykowanymi w kolumny uderzeniowe dywizjami francus kimi zalega krtkotrwaa cisza, przerywana tylko jkami rannych, parskaniem koni i chrzstem adowanych karabinw. W tym samym czasie spod Plancenoit dolatywa odgos ognia karabinowego i guchy dudnicy huk pruskich i francuskich armat. Gdy czoo kolumny gwardii cesarskiej osigno La Belle Alliance, na nowo rykny dziaa, a Napoleon stan na czele swoich oddziaw. Kolumny gwardii miarowo batalion za batalionem posuway si traktem w kierunku La Belle Alliance i po miniciu farmy wchodziy na stratowane pole.

157 Tutaj, na rwninie, cesarz pozostawi trzy bataliony jako rezerw, a reszta, czyli sze batalionw, pomaszerowaa w kierunku La Haye Sainte. W chwili gdy gwardia maszerowaa do ataku, na innych odcinkach nastpoway byskawiczne zmiany i przemieszczenia oddziaw, tak po angielskiej, jak i po francuskiej stronie. W rejonie Hougoumont prowadzono intensywne walki, w trakcie ktrych 5 dywizja gen. Bachelu zajta bya obleganiem zabudowa, a dywizja Foya i Hieronima Bonaparte oczyszczay las w tym rejonie. Siy te wsparte byy licznymi bateriami dzia i kawaleri generaa Pirego, ktry kontrolowa teren od farmy Mon Plaisir przy szosie z Nivelles a do Hougoumont. Na pnoc od Hougoumont, na agodnym stoku brygada du Plata skupia si w czworobokach, wspierana przez siln artyleri. Wellington postanowi w ten sposb utrzyma czno z bronicym si cigle Hougoumont. Za brygad du Plata Wellington zgromadzi w odwodzie brygady jazdy Granta, Drnberga i Vandeleura. W tym samym rejonie zgrupowane byy resztki oddziaw brunszwickich i hanower skich wraz z dwoma batalionami 2 regimentu Coldstream Guards stanowicymi rezerw. Dalej stay brygady Adama i Mitchella, uszykowane w lini ogniow, do ktrej naleaa take brygada gwardii krlewskiej Maitlanda. Centrum obrony a do szosy brukselskiej skadao si z brygad: 3 hanowerskiej pk. Hugh Halketta, 1 hanowers kiej Kielmannsegga i 2 brygady KGL pk. Omptedy. Wszystkie te oddziay wsparte byy przez kilka baterii dzia i do siln kawaleri angielsk, niemieck i niderlandzk. Przeciwko temu ugrupowaniu gen. d'Erlon skierowa 2 dy wizj gen. Donzelota, ktra wysza do ataku z rejonu farmy La Haye Sainte. Wok farmy rozstawiono kilka baterii dzia, ktre przysa tu marszaek Ney. Obsuga tych armat ponosia jednak due straty od ognia operujcej w tym rejonie lekkiej piechoty angielskiej i w zwizku z tym nie bya w stanie szybko adowa swoich dzia.

158 Prawe skrzydo wojsk cesarskich zaczynao si przy farmie La Haye Sainte i cigno do Papelotte, gdzie zaamywao si prawie pod ktem prostym i biego nastpnie a do Plancenoit. Dalej rejon pokryty by przez gste linie tyralierw francuskich i pruskich, ktrzy cierali si na rozlegych polach na pnoc od Plancenoit. Na wschd od szosy stay liczne baterie francuskie ostrzeliwujce lewe skrzydo wojsk angielskich, zoone z 5 dywizji gen. Kempta i resztek oddziaw niderlandzkich. Sytuacja wojsk francuskich bya za, gdy bitwa powoli przemieniaa si w dziaania z pooenia rodkowego, a gwar dia cesarska bya ostatnim odwodem. Napoleon prowadzi gwardzistw w kierunku La Haye Sainte i po 400 metrach przekaza dowodzenie Neyowi, a sam zosta z jednym batalionem przy szosie. Bya to chwila symbolicznej wagi. Cesarz Napoleon z od kryt gow pozdrawia swoich weteranw, ktrzy szli po zwycistwo. Bataliony mijay go z okrzykiem Vive l'Empereur!", okrzykiem, od ktrego dray armie wczesnej Europy. Chcia jeszcze podnie ich na duchu i wskaza doni na rejon Papelotte, gdzie czernia si nastpna kolumna przybywajcych Prusakw. Krzykn: onierze, oto Grouchy!" To wierutne kamstwo nie miao ju waciwie adnego znaczenia. Gdy ostatni batalion wszed w chmur dymu, Napoleon woy kapelusz i czeka. Ney skierowa pocztkowo swych onierzy w stron pnocno-zachodni, ale po pewnym czasie bataliony dostay si pod morderczy ogie dzia angielskich, co wyranie zaniepokoio marszaka. Chcc wyj spod ostrzau gwardia ruszya bardziej na pnoc, na najsabiej obsadzony zdaniem Neya odcinek obrony angielskiej lini brygad lekkich Adama i Mitchella. Wielu historykw powoujc si na uczestnikw bitwy twierdzi, e Wellingtona uprzedzono o planowanym ataku, a zdrajc by kapitan francuskich

159 karabinierw, ktrego nazwiska nikt nigdy nie ustali. Ney by ju cakiem blisko wojsk Wellingtona, gdy ten podjecha do stojcej na lewym skrzydle brygady Maitlanda baterii pieszej kpt. Boltona. Od zagadnitego por. Sharpe'a ksi dowiedzia si, e Bolton zgin, a bateri dowodzi od dwch godzin kpt. Napier. Kanonierzy Napiera sprawnie nabili swoje dziewiciofuntowe armaty i czekali spokojnie na rozkazy ksicia. Jeszcze nie byo wida maszerujcych kolumn strzelcw gwardii, dochodzi tylko warkot bbnw i komendy oficerskie, ale powoli ukazay si najpierw trjkolorowe haftowane zotem sztandary, a potem wysokie czarne bermyce strzelcw. Po pokonaniu wzniesienia Francuzi dostrzegli, e w odlegoci okoo 70 metrw stoi samotna bateria, skadajca si z 6 dzia i kilkudziesiciu nieruchomych postaci. Kpt. Napier patrzy cay czas w stron Wellingtona, ktry przyglda si z uwag maszerujcym Francuzom i w pewnej chwili nieznacznie skin gow. W tym momencie bysna szabla Napiera, a nieruchomi dotd kanonierzy dotknli lontownicami zapaw. Prawie jednoczenie rozleg si ryk szeciu dzia, ktrym po chwili zawtroway inne baterie angielskie. Armaty Napiera odskoczyy do tyu pchnite odrzutem, ale ju po chwili byy na swoich poprzednich miejscach, a kanonierzy zaadowali je ponownie. Gdy Napier przygotowywa swoje armaty do ponownego otwarcia ognia, Wellington spojrza na gen. Maitlanda i wskaza mu trzyman w rku lunet kolumn francusk. Maitland wyda rozkaz, po ktrym jego onierze natychmiast dali salw i w ugrupowaniu czteroszeregowym runli na nieprzyjaciela. Pierwszy idcy w szyku batalion gwardii od samego ognia ponis ogromne straty. Pado wielu wyszych oficerw, a pod marszakiem Neyem ubito pitego konia. Uderzenie na bagnety gwardzistw gen. Maitlanda spowodowao zwolnienie, a nastpnie zatrzymanie ataku. Gdy toczya si krwawa walka na bagnety i kolby, Wellington kusem podjecha na poblisk pozycj brygady Adama. Tutaj zatrzyma si przy dowdcy 52 regimentu lekkiego ppk. Colborne.

160 Colborne przed nadejciem nieprzyjaciela kaza swoim zuchom pooy si w zbou, czeka na rozkaz i nie zdradza obecnoci. 1 batalion 52 regimentu Oxfordshire przypad do ziemi, a jego onierze znieruchomieli udajc nieywych. By to stary, wyprbowany w Hiszpanii sposb, ktry pozwala na oddanie morderczej salwy dosownie z kilkunastu metrw. Potem naleao ju tylko szybko i zdecydowanie uderzy. Podobnie postpi teraz Colborne. Przed nim na agodnym obnieniu terenu maszeroway bataliony gwardii cesarskiej, ostrzeliwane przez rozrzuconych w tyralier strzelcw 95 regimentu i kilka kompanii szkockich z 71 regimentu. Wtem, gdy nieprzyjaciel zaatakowany od czoa przez Maitlanda zatrzyma si, a inne bataliony gwardii zwolniy marsz, Wellington krzykn: Teraz, Colborne!" onierze 1 batalionu 52 regimentu poderwali si i oddali salw na wprost. Potem odbiegli kilkadziesit metrw w bok. Tutaj zrobili nastpny zwrot w lewo i w biegu formujc cztery szeregi popdzili w d zachodzc bataliony gwardii cesarskiej z jej lewej flanki. Nastpnie ukazay si jak spod ziemi: 1 batalion 71 regimentu lekkiego Glasgow Highland dowodzony przez ppk Reynella i dwa bataliony 95 regimentu Rifles dowodzone przez majorw Norcotta i Rossa. Nagy ogie setek karabinw i sztucerw wstrzsn onierzami francuskimi i mimo nawoywa Neya nie mogli ruszy z miejsca. Z odsiecz przyszli natychmiast kirasjerzy i dragoni francuscy, ktrzy jednak nie byli w stanie od pdzi natrtnych Anglikw. Najwiksze straty w tych potyczkach ponis 1 batalion 52 regimentu lekkiego, ktry stoczy krwaw walk z kirasjerami. Mody chory William Nettles nioscy sztandar 52 regimentu zgin pchnity paaszem w pier, ale drzewca nie puci i nastpnego dnia znaleziono go przykrywajcego ciaem uratowany sztandar.

Dragon gwardii krlewskiej Dragoni angielscy

Oficerowie huzarw angielskich

Napoleon opuszcza pole bitwy

Gwardia umiera, ale nie poddaje si..

161 Ostra, bezpardonowa walka, w ktrej bataliony gwardii cesarskiej zostay powstrzymane przez piechot Maitlanda i Adama, doprowadzia do osabienia siy ataku i odrzucenia Francuzw. Mona uwaa, e ten wanie moment zdecydowa o suk cesie Wellingtona pod Waterloo, gdy reszta wojsk angielskich ulega przewadze piechoty francuskiej. Lewe skrzydo prawie nie istniao, a walczcy tam w nierw nym boju Szkoci ginli nie mogc ju utrzyma frontu. Wok wielu baterii angielskich oraz niemieckich leay zwoki ludzkie i nikt ju nie by w stanie obsugiwa dzia. Brygady Omptedy, Kielmannsegga i von Krusego straciy w ostatniej fazie ochot do walki i rozpoczy paniczny odwrt. Jedynie na odcinku Maitlanda, Bynga i Adama wayy si losy bitwy. 52 regiment atakowa cay czas gwardi; sam zaatakowany przez kirasjerw ponis straty i dopiero inter wencja 23 regimentu lekkich dragonw pozwolia odpdzi Francuzw. * W tym czasie stao si co, czego nikt nie by w stanie zrozumie. Wzdu lewego skrzyda armii francuskiej przeszed okrzyk: La Gard recule!" (gwardia ustpuje!"). Wie lotem byskawicy rozesza si w caej armii cesarskiej. Ten nieprawdopodobny fakt wstrzsn walczcymi jeszcze batalionami francuskimi, ktrych onierze trwonie spojrzeli na zachd, gdzie w obokach dymu prochowego cofaa si powoli gwardia cesarska. Naciskani silnie od wschodu przez Prusakw i obezwadnieni okropn wieci o porace gwardii Francuzi poczli si ama i ustpowa. Zachwianie szeregw zmienio si tu i tam w zwyk panik, ktra obja najpierw korpusy Reille'a i d'Erlona, a potem wkrada si i do szwadronw kawalerii. Szwadrony francuskie zostay zepchnite przez uciekajc piechot w kierunku La Belle Alliance i w ucieczce zatraciy
11 Walerloo 1815

162 swoj warto bojow. Wiele batalionw francuskiej piechoty cofao si natomiast w porzdku, zmierzajc do najdogodniej szej drogi odwrotu, jak bya szosa brukselska. Wellington widzc odwrt Francuzw zdj z gowy kape lusz i wskaza nim na poudnie, a potem jako jeden z pierw szych uderzy na wroga. Byo ju kilkanacie minut po godz. 21, gdy caa armia koalicyjna ruszya do generalnego ataku na zdezorganizowan armi cesarza Napoleona. Jeszcze pod Plancenoit walczono do upadego, a Biilow i Pirch nie mogli wedrze si do bronionych zabudowa. Lobau trzyma si mocno, chocia wiedzia, e w rejonie midzy Hougoumont i La Haye Sainte stao si co strasznego. Bitwa wchodzia w swoj kocow faz. Obok szosy brukselskiej na stojcy czworobok gwardii wpad szwadron 10 regimentu huzarw, a bkitni jedcy poczli ci szablami francuskich piechurw. Dowodzcy huzarami mjr Howard nie zna jednak ani dowiadczenia gwardzistw, ani ich zajadoci w walce. Gwardzici momen talnie wykuli szarujcych huzarw, a sam Howard zapaci yciem za swoj zuchwao. Samotny czworobok spokojnie ruszy w kierunku majaczcej w oddali farmy La Belle Alliance, gdzie poczy si z trzema nastpnymi batalionami gwardii. Popoch obejmujcy wojsko francuskie by coraz wikszy. Artylerzyci odcinali z zaprzgw konie i uciekali na nich pozostawiajc dziaa i jaszcze. Podobnie dziao si w taborach, ktre uciekajca ciba zepchna do roww. Wellington wraz ze swoim sztabem min La Haye Sainte, z ktrego zbiegli wanie ostatni Francuzi, i skierowa si na poudnie. Ogie dzia francuskich by jeszcze silny i oficerowie otaczajcy ksicia prosili go, aby nie naraa si. Ksi jednak zignorowa te proby mwic, e wygra bitw, wic jego ycie nie jest ju wane. W tej chwili pocisk wystrzelony przez jedn z ostatnich plujcych jeszcze ogniem baterii francuskich przelecia obok

163 gowy Wellingtona i wpad w grup jadcych za nim sztabow cw. Ksi obejrza si i dostrzeg blad twarz lorda Uxbridge'a, ktry wyszepta tylko: straciem nog, sir!" Do koca bitwy ranni zostali: szef sztabu gen. Barnes, generalny kwatermistrz pk de Lancey, a sekretarz wojskowy ppk lord Fitzroy Somerset utraci praw rk. Niedaleko farmy La Belle Alliance zostali ranni adiutanci Wellingtona pik Cannig i ppk Gordon; ten ostatni zmar noc w gospodzie w Waterloo. Tymczasem Anglicy dotarli ju blisko La Belle Alliance, gdzie sta 1 batalion 1 puku strzelcw pieszych gwardii gen. Cambronne'a. Otoczony ze wszystkich stron czworobok nie uleg przewa dze, a onierze nie chcieli zoy broni. Jeden z wyszych oficerw angielskich, gen. lord Hill, wezwa Cambronne'a do skapitulowania. Gwardia umiera, ale nie poddaje si!" krzykn dzielny genera, a ktry z blisko stojcych onierzy dorzuci: A gwno!" i sowa te przeszy do historii. W chwil potem Cambronne pad trafiony kul w gow, a jego czworobok rozniesiono na strzpy. W tym samym czasie Wellington podjecha do stojcej niedaleko kompanii 95 regimentu Rifles, ktrej onierze przyjli go owacyjnie. Kincayd tak wspomina t chwil: Lord Wellington przygalopowa do nas, a nasi ludzie przywitali go okrzykami, on jednak zawoa: Nie wiwatujcie, moje zuchy, ale idcie naprzd i dokoczcie dziea zwy cistwa*. Nieprzyjaciel sprbowa jeszcze raz zorganizowa opr na wzniesieniu na prawo od La Belle Alliance, ale atak brygady gen. Adama zmiesza go i kompletnie rozbi. Artyleria, tabory wszystko dostao si w nasze rce. Po wyparciu nieprzyjaciela przed noc zatrzymalimy si dwie mile od pola bitwy, pozostawiajc Prusakom zebranie owocw zwycistwa" '.
1

Wellington 's Men, s. 135-136.

164 Zanim jednak Kincayd i jego koledzy rozoyli si biwakiem na poudnie od Rossomme, pka obrona francuska w Plancenoit, a Prusacy runli w kierunku La Belle Alliance. Tutaj wanie koo farmy spotkali si wodzowie zwyciskich armii i wrd wiwatujcych onierzy ucisnli sobie donie. W tym czasie pruska kawaleria prowadzia bezpardonowy pocig za uchodzcym nieprzyjacielem. Jeszcze tej samej nocy Prusacy osignli terytorium Francji. Cesarz Napoleon po opuszczeniu konno pola bitwy przesiad si w Genappe do karety, ktr dojecha do granicy. Mimo zmczenia i goryczy poraki Napoleon snu plany nowej kampanii, ktra miaa ocali cesarstwo. Nocny pocig uparcie prowadzony przez kawaleri prusk doprowadzi do komplet nego rozproszenia armii i zwikszy jeszcze ogromne straty poniesione w cigu dnia. Tak skoczya si naj dramatyczniej sza bitwa w historii napoleoskiej Francji. Potem okazao si, e bya to dla wszystkich trzech wodzw bitwa ostatnia. Wojska pruskie prowadziy dziaania pocigowe w kierunku Genappe i dalej a do Charleroi. Wzdu szosy z Brukseli do Charleroi walki toczyy si przez ca noc, ale tylko nieliczne oddziay francuskie ustpoway w porzdku i spokoju, a reszta pokonanych pierzchaa w cakowitym nieadzie. Ksi Wellington po spotkaniu z Blucherem w La Belle Alliance zawrci i pody szos brukselsk do Waterloo. Droga, ktr przeby, wstrzsna nim do gbi. Jki rannych, zway trupw i zniszczony sprzt zacielajcy pobocza robiy w ciemnociach wstrzsajce wraenie.

165 napisa dwa listy. W pierwszym powiadamia o wyniku bitwy krla Ludwika XVIII, w drugim, skierowanym do gwnego sekretarza Departamentu Wojny Jego Krlewskiej Moci, hrabiego Bathursta, informowa dokadnie o przebiegu walk. List ten mia form raportu. Nad ranem Wellington przekaza oba listy swojemu adiutan towi, mjr. Henry Percy'emu. Percy przed witem opuci Waterloo i wiozc ze sob dwa zdobyte na Francuzach sztandary (45 i 105 puku piechoty) ruszy w kierunku Brukseli. Okoo godz. 8 w poniedziaek stan w gospodzie w centrum Brukseli, skd uda si do Gandawy. Tutaj zatrzyma si na krtko, aby odda list Ludwikowi XVIII. Trzeba przyzna, e zrobi to w do wyszukany sposb, kac zastuka w okno gabinetu krla jednym ze zdobytych orw. Po tej wizycie bryczka popdzia dalej w kierunku Ostendy. Po caonocnej podry Percy znalaz si we wtorek 20 czerwca okoo godz. 8 w porcie. O godz. 13 zosta przyjty na pokad H.M.S. Peruvian", ktry o 18.30 wyszed w morze. Tutaj postawiono agle i wzito kurs na zachd. Niestety, w nocy saba bryza przestaa wia i Peruvian" zatrzyma si na penym morzu. Byy to chwile, ktre dowdca okrtu kpt. White i mjr Percy bd pamita dugo, gdy bryg sta nieruchomo, a w kieszeni wysannika znajdowao si pismo, na ktre czeka Londyn i caa Anglia. Wreszcie White zdecydowa si na spuszczenie odzi i wraz z Percym oraz kilkoma wiolarzami uda si ni w kierunku wybrzey Anglii. W rod 21 czerwca po poudniu obaj znaleli si na brzegu niedaleko portu Broadstairs w zachodnim Kencie. Teraz zacza si triumfalna podr przez miasteczka i wsie Kentu, w ktrych pdzcy powz z dwoma oficerami i rozwinitymi sztandarami francuskimi wzbudza ogln eufori. Percy zmienia konie w Canterbury, Sittingbourne i Roches ter, a wreszcie okoo godz. 22 dotar do Londynu. Powz przemkn mostem Westminster, nastpnie skrci w prawo

*
O godz. 23.30 Wellington przyby do Waterloo i uda si do swojej kwatery w karczmie. Na jego ku umiera wanie ppk Alexander Gordon, miertelnie ranny w kocowej fazie bitwy. Ksi zasiad za stoem w salonie i ju po pnocy

166 w Whitehall i w lewo w Downing Street. Percy kaza zatrzyma konie przed biurem hrabiego Bathursta. Sekretarza jednak nie byo, gdy mile spdza czas na kolacji u lorda Harrowby'ego na Grosvenor Suare 44. W tym czasie tum wok powozu gstnia, sycha byo okrzyki radoci i wiwaty na cze Wellingtona oraz jego dzielnej armii. Percy kaza ruszy dalej i po 20 minutach powz zajecha przed dom Harrowby'ego. Major wyskoczy z powozu i ruszy w stron drzwi wejciowych. Na pitrze w dziecicym pokoju spay dzieci lorda, Frederick i Mary. Haas na dole zbudzi je, a czternas toletnia Mary zbiega do jadalni, gdzie byo ju wielu obcych ludzi. Mary zapamitaa na cale ycie twarz majora Percy'ego, ktry stojc na rodku jadalni krzycza: Zwycistwo [...] Zwycistwo [...] Bonaparte pobity!" Ojciec Mary, lord Harrowby, wyszed wraz z Percym przed dom i oficjalnie ogosi zebranym tumom, e lord Wellington pobi w niedziel 18 czerwca Bonapartego. Myli si jednak ten, kto uwaa, e informacja o Waterloo dotara do Anglii dopiero w rod. Osob, ktra dowiedziaa si o zwycistwie Wellingtona o ca dob wczeniej, by bankier londyski Nathan Rothschild. Ten trzydziestoomioletni finansista przyby do Lon dynu w 1804 r. i zaoy swj bank. Dziki bliskim kontaktom z trudnicymi si take bankierstwem brami w Paryu, Frankfurcie, Wiedniu i Neapolu mia zawsze wiee i pewne informacje, a co najwaniejsze potrafi je skutecznie wykorzys ta. Nathan przebywa na kontynencie w pierwszych dniach czerwca w sprawach zwizanych z poyczk, ktrej udzieli jego brat James Ludwikowi XVIII. Bya to suma pokana na owe czasy, sigajca prawie 200 tysicy funtw, i Nathan musia osobicie przekona si, jakie s moliwoci odzyskania jej w zmienionej sytuacji. Teraz by ju w Londynie i oczekiwa na wiadomoci z Belgii. We wtorek pnym popoudniem pojawi si jego

167 agent z Brukseli, niejaki Roworth, z holendersk gazet w rku, ktra ju informowaa w szczegach o zwycistwie Wellingtona nad armi francusk. Nathan jeszcze tego samego dnia, a waciwie wieczora, spotka si ze swoim przyjacielem Johannem Herriesem. Postanowili nastpnie uda si na Downing Street do premiera lorda Liverpoola. Lord zignorowa jednak wiadomo uznajc j za zbyt fantastyczn i w zwizku z tym Anglia musiaa czeka nastpne 24 godziny na oficjaln informacj. Mjr Percy by wtedy jeszcze na penym morzu. Nathan Rothschild postanowi zaufa swojemu informatorowi i nastpnego dnia rano jego agenci rozpoczli skup akcji na giedzie londyskiej. W czwartek 22 czerwca wszystkie akcje poszy zdecydowanie w gr. W cigu kilkunastu godzin bankier zdoby fortun na spekulacjach giedowych. Podczas najbliszego spotkania mjr Percy'ego z Welling tonem w Paryu ksi obdarowa go piknym zotym zegar kiem paryskiej firmy Breguet. Firma wykonaa na specjalne zamwienie dwa takie zegarki jeden dla ksicia, drugi dla Percy'ego. Zegarek majora znajduje si dzisiaj w Levens Hall w Westmorelandzie. Umieszczona jest na nim plakieta z na stpujc inskrypcj: Zegarek ten zosta wrczony adiutantowi [...] Henry Percy'emu przez marszaka ksicia Wellingtona w czasie jego spotkania z ksiciem w Paryu po przywiezieniu depeszy z Waterloo do Anglii". Drugi z zegarkw ksi nosi a do swojej mierci 2 .

The Waterloo Despatch, London 1965, s. 39.

169 swoj kwater gwn. Tutaj take w otoczeniu sztabowcw przeanalizowa przebieg operacji minionego dnia. Ney spisa si le, gdy nie zdoby Quatre Bras, a co gorsza pod koniec dnia zosta odrzucony przez Wellingtona do Frasnes. Napoleon nie mg take wybaczy fatalnego wykorzystania I korpusu d'Erlona, ktry nie wzi udziau w walkach. Mimo tych wszystkich bdw Neya Napoleon by zadowolony, osign bowiem jeden z celw, jakim byo rozdzielenie obu wrogich armii. Cesarz ocenia, e Bliicher po klsce pod Ligny nie pozbiera swoich korpusw wczeniej ni za trzy, moe nawet cztery dni. Na polu bitwy naliczono ponad 12 tysicy polegych pruskich onierzy, a w rce zwycizcw wpado 21 dzia, co utwierdzio cesarza w przekonaniu, e Blucher ma ju do walki. Operujca w nocy kawaleria francuska informowaa, e Prusacy uciekaj w bezadzie i nigdzie nie stawiaj oporu. Udajc si na spoczynek Napoleon mia ju ustalony plan dziaa na dzie nastpny, w ktrym zamierza rozbi Wellin gtona w rejonie Quatre Bras i pj na Bmksel. Tymczasem zwyciskie oddziay francuskie odpoczyway po bitwie. III korpus gen. Vandamme'a biwakowa niedaleko zniszczonego w walkach Saint Amand, IV korpus gen. Gerarda rozoy si wok Ligny, a gwardia cesarska w rejonie wzgrz niedaleko Brye. Za drog do Namur operowaa kawaleria marszaka Grouchy'ego oczyszczajc z niedobitkw rejon Sombreffe, Tilly i docierajc a do Gembloux. A dziw bierze, e Grouchy nie dostrzeg w tych miejs cowociach pocztkw koncentracji pruskich korpusw. Noc przesza spokojnie. Resztki korpusw pruskich utrzymyway niektre pozycje przez ca noc, a do przybycia nad ranem 17 czerwca IV korpusu gen. Biilowa. Biilow maszerujc z Liege doszed nad ranem do Sauveniers i po otrzymaniu informacji o sytuacji zmieni kierunek na pnocny do Walhain. Biilow w cigu dnia przemaszerowa przez Corbais i wieczo rem osign rejon Dion, nie biorc udziau w adnych walkach.

DZIAANIA GRUPY MARSZAKA GROUCHY'EGO


17-20 CZERWCA

Teraz, gdy ju znamy przebieg bitwy pod Waterloo, warto przeledzi dziaania wojsk pruskich i francuskich na linii Gembloux-Wavre. Dziaania te miay na pewno mniejsze znaczenie, ale wywary przecie duy wpyw na wynik kampanii 1815 roku. Napoleon rozkazujc Grouchy'emu ciga uchodzcych Prusakw, wydzieli mu siy liczce razem 35 000 ludzi. Byy to korpusy: III gen. hrabiego Vandamme'a i IV hrabiego Gerarda, wzmocnione 21 dywizj gen. barona Teste'a z VI korpusu gen. hrabiego Lobau. Korpusy te pozbawione byy wasnej jazdy, gdy Napoleon zabra j z sob. Na jej miejsce cesarz wyznaczy 4 dywizj kawalerii gen. barona Soulta z I korpusu hrabiego Pajola i cay II korpus jazdy gen. hrabiego Exelmansa. Marszaek Grouchy dysponowa wic siedmioma dywizjami piechoty i trzema dywizjami jazdy. Byy to siy wystarczajce do pocigu, ale zbyt szczupe do zadania Prusakom decyduj cego ciosu. Byo ju po godz. 22 w dniu 16 czerwca, gdy zwyciska armia francuska rozoya si biwakiem na polu bitwy pod Ligny. Napoleon wrci na noc do Fleurus i tutaj zaoy

170 Na pnoc od Sombreffe, a dokadniej midzy Tilly, Mellery i Gentinnes, zgrupoway si dwa korpusy pruskie, ktre w nocy z 16 na 17 czerwca uporzdkoway si i czekay na rozkazy. Byy to korpusy gen. von Zietena i von Pircha. Po odwrocie z Tongrinne i Tongrinelle III korpus gen. von Thielemanna jako nastpny dotar do Gembloux, gdzie genera zaoy swoj kwater. Dziaanie nocne jazdy francuskiej nie doprowadzio wic do cakowitego rozproszenia korpusw pruskich, a nawet nie dao waciwej oceny kierunku odwrotu Prusakw. Grouchy uzna, e gwne siy pruskie wycofay si na wschd w kierunku Namur, a na pnoc od Sombreffe bdz jedynie sabe rozbite grupki piechoty i jazdy nieprzyjaciela. Kopoty z ustaleniem pozycji pruskich mieli rwnie Anglicy, ktrych aden z pruskich dowdcw nie powiadomi o kierunku odwrotu ani o dalszych zamierzeniach. Blucher zaraz po bitwie nie by w stanie dowodzi. Dopiero po pnocy stary feldmarszaek, poturbowany, prze moknity i odmawiajcy przyjcia pomocy lekarskiej, kaza sobie poda szampana i zaraz rozesa patrole chcc pozna stan wasnych oddziaw. Nad ranem feldmarszaek zna ju pooenie korpusw, ktre utrzymay kierunek odwrotu na pnoc od Wavre. Jeszcze w nocy I korpus gen. von Zietena po koncentracji w Mellery ruszy drog do Mont Saint Guibert i rano 17 czerwca osign Bierges na poudnie od Wavre. W lady Zietena ruszy po pewnym czasie korpus Pircha, by w poudnie dotrze do Aismont, czyli dwa kilometry na poudniowy wschd od Wavre. Dug i cik drog mia III korpus Thielemanna, ktry dopiero wieczorem dotar do La Bavette. Thielemann musia jednak zastosowa wczeniej manewr, ktry wprowadzi w bd Grouchy'ego. Oto najpierw wykona szybki marsz szos w kierunku Namur i po osigniciu wsi Point du Jour skrci na pnoc do Gembloux. W Point du Jour pozostawi troch piechoty i kawaleri gen. von Hobego.

171 Hobe majc dwie brygady jazdy, pk. von der Matwitza i pk. hrabiego Lottuma, mg przez dywersj na drodze do Namur osania odwrt reszty si. Dziki temu manewrowi Prusakom udao si zmyli Grouchy'ego, ktry najpierw ruszy w kierunku Namur. a potem dopiero pomaszerowa za Thielemannem do Gembloux. Po przybyciu do Gembloux Thielemann nawiza kontakt z Bulowem i dwiema rwnolegymi drogami ruszyli razem do Wavre. 17 czerwca po godz. 5 Grouchy ruszy drog w kierunku Namur i po osigniciu Point du Jour nawiza kontakt bojowy z Prusakami gen. von Hobego. Prusacy po krtkich utarczkach wycofali si liczc na to, e Francuzi pjd za nimi. Tak si jednak nie stao. Marszaek Grouchy otrzyma informacj, e w rejonie Gembloux znajduj si siy osonowe nieprzyjaciela, ktry w tym czasie, jak zeznali jecy, pomaszerowa na pnoc. Grouchy przejrza plan Prusakw i zmieni kierunek marszu, decydujc si na zajcie Gembloux. Marsz jego oddziaw by powolny i mao zdecydowany; gdy po poudniu oddziay Grouchy'ego dotary do Gembloux, zastay tam wasne patrole kawalerii. Grouchy zatrzyma si w Gembloux, a jego oddziay rozlokoway si w pobliskich wsiach i miasteczkach. W kierun ku pnocnym i pnocno-wschodnim ruszyy patrole kawalerii szukajc Prusakw. Pierwsze informacje o nieprzyjacielu dotary do Gembloux wieczorem i utwierdziy Grouchy'ego w przekonaniu, e Prusacy id na pnoc, chocia nie bardzo wiedzia, jaki cel postawi sobie Blucher. Tak czy inaczej marszaek Grouchy postanowi spdzi noc w Gembloux i dopiero po rozpoznaniu sytuacji ruszy rankiem za ustpujcymi Prusakami. Niektre oddziay francuskie dotary w tym czasie a do Walhain, Sart a Walhain i Perwez na pnoc i na pnocny wschd od Gembloux. Przed udaniem si na spoczynek Grouchy wysa raport do cesarza, zawierajcy sprawozdanie

172 z dnia minionego i przedstawiajcy plan dziaa na dzie nastpny. Sire! Mam zaszczyt donie, e okupuj Gembloux, a moja kawaleria jest w Sauveniers. Nieprzyjaciel w sile okoo 30 tysicy kontynuuje marsz odwrotowy. W pocigu zdobylimy magazyn, a w nim 400 sztuk rogacizny, a take tabory i skady. Wydaje si na podstawie wszystkich raportw i informacji, e Prusacy minwszy Sauveniers podzielili si na dwie kolumny, z ktrych pierwsza posza na Wavre przez Sart a Walhain, a druga prawdopodobnie skierowaa si na Perwez. Mona z tego wnioskowa, e jedna cz poczy si z Wellingtonem, a armia Bluchera wycofuje si do Liege. Nastpna kolumna z artyleri po odwrocie na Namur skiero waa si nastpnie do Gemboux. Informuj, e genera Exelmans dosta rozkaz wysania szeciu szwadronw do Sart a Walhain i trzech szwadronw do Perwez. Jeli dowiem si, e Prusacy s w odwrocie na Wavre, pjd za nimi w tym kierunku, aby nie mogli osign Brukseli i nie poczyli si z Wellingtonem. Jeeli za dowiem si, e gwnie siy pruskie maszeruj przez Perwez, pjd za nimi przez to miasto. Gen. Thielemann i Borstell zebrali w caoci armi, ktr Wasza Wysoko pobie wczoraj, i byli tu jeszcze dzi rano o godzinie 10.00. Dowiedziaem si, e okoo 20 tysicy onierzy nieprzyjaciela nie brao udziau w bitwie. Zanim odeszli, rozpytywali o drog do Wavre, Perwez i Stahnut. Blucher jest ranny w rami, co nie przeszkadza mu dowodzi. Wcale jednak nie przechodzi przez Gembloux"'. Grouchy by przekonany, e Prusacy kieruj si na Bruksel, i cho wierzy, e sia ich jest niewielka, to niepokoi go brak informacji o miejscu pobytu Bluchera. Nie wiedzia take nic o zamiarach Wellingtona, ktry, jak wynikao z informacji, nie przyj bitwy pod Quatre Bras, ale rozpocz odwrt na
1

173 pnoc. W raporcie Grouchy obieca cesarzowi, e przeszkodzi w prbie poczenia wojsk pruskich i angielskich. Marszaek nie doceni roli rozpoznania i ustali jedynie, e gwne siy pruskie maszeruj do Wavre, czego nie by jednak zupenie pewien. Moliwe, e to wanie wpyno na jego niezdecydowane dziaanie dnia nastpnego. Sztab pruski mimo chwilowej niedyspozycji naczelnego dowdcy funkcjonowa bez zarzutu. Organa rozpoznawcze dostarczay stale informacji, a onierz by karny i zdecydo wany na wszystko. Podczas odwrotu okazao si, e Prusacy, cho pobici pod Ligny, nie uznali si wcale za pokonanych i pragnli wzi odwet za swoj porak. W nocy z 17 na 18- ezerwca^gdy Francuzi spali spokojnym snem, pruskie korpusy byy ju zreorganizowane i skoncent rowane w rejonie Wavre, ale przeciwnik o tym nie wiedzia. Grouchy zarzdzi pobudk na godz. 4.00, lecz przygotowa nie do marszu przebiegao powoli i dopiero o godz. 8.00 ruszya jazda Exelmansa. Obie dywizje II korpusu poszy traktem na pnoc i o godz. 11.00 nawizay kontakt bojowy z oddziaami nieprzyjaciela na podejciu do Wavre. Dziaania pruskie byy ju w tym czasie w penym toku. O wicie Biilow jako pierwszy otrzyma rozkaz przemarszu przez Wavre. Po jego wykonaniu skrci za miastem na zachd i ruszy botnistym traktem do Saint Lambert. Jako nastpny w kierunku zachodnim traktem do Ohain ruszy I korpus gen. Zietena, ktry wybra drog rwnoleg do maszerujcego ju IV korpusu Biilowa. Zaraz za nimi drog do Saint Lambert pomaszerowa II korpus gen. von Pircha, ktry biwakowa do tej chwili w Aismont na poudniowy wschd od Wavre. Marszaek Blucher zatrzyma si na krtko w Lemale, gdzie rozkaza Thielemannowi broni do upadego Wavre i mostw na rzece Dyle. Nastpny rozkaz skierowany by do Biilowa i Zietena, aby cz swojej jazdy przeznaczyli do osony marszu od poudnia.

Z e n o w i c z , op. cit., s. 67.

174 Bliicher wola w ten sposb ubezpieczy swe wojska na wypadek nagej zmiany przez Grouchy'ego kierunku dziaania. Gste patrole pruskich huzarw i dragonw pokryy teren od Saint Lambert i Lasne a do Mont Saint Guibert. Przez ich sie nie powinni przedosta si francuscy posacy z listami od cesarza. W tym samym czasie, gdy trzy korpusy pruskie dyy trudnymi drogami do Mont Saint Jean i La Belle Alliance, oddziay marszaka Grouchy'ego osigny miejscowo Sart a Walhain, gdzie francuscy dowdcy postanowili zje nia danie. W domku notariusza, pana Rollaerta, spotkali si Grouchy i Gerard, aby zasi do wsplnego posiku. Bya godzina 11.30, gdy szef sztabu Grouchy'ego, pk Simon Lorieu, spacerowa po ogrodzie i nie chcc przeszkadza swoim przeoonym rozmawia z Rollaertem spogldajc na maszerujce drog oddziay francuskie. W chwil potem Lorieu usysza guchy omot dzia, ale pocztkowo nie umia ustali kierunku, z ktrego odgos ten dochodzi. Dziki spostrzeeniom Rollaerta doszed do wniosku, e omot ten dobiega z pnocnego zachodu, prawdopodobnie z Mont Saint Jean bd Waterloo. Zanim Lorieu zdy zareagowa, z domu wybiegli Grouchy i Gerard. Jeszcze w sadzie wymienili pogldy na sytuacj. Podczas rozmowy dowdca IV korpusu gen. Gerard usiowa nakoni marszaka do natychmiastowego marszu w kierunku, z ktrego sycha byo grzmot dzia. Ten jednak upar si i postanowi dalej maszerowa tropem Prusakw, nie zwracajc uwagi na zdenerwowanego Gerarda. Gdyby Grouchy zdecydowa si na marsz do Mont Saint Jean o godz. 11.30, to mgby przeci drog Prusakom albo wyda im bitw w rejonie Plancenoit i w ten sposb zniweczy ich plany pomocy dla Anglikw. Marszaek jednak postpi inaczej, chocia trzeba przyzna, e logicznie. Przecie otrzyma rozkaz jeszcze 17 czerwca nad ranem, aby ciga i zniszczy Prusakw w czasie, gdy cesarz bdzie rozprawia si z Wellingtonem.

175 Jak dotd, nie nadeszy nowe rozkazy, postanowi wic dalej realizowa poprzednie instrukcje. Cigle wierzy, e dogoni Prusakw, chocia 18 czerwca o godz. 11.30 nie byo ju to moliwe. W tym czasie napyny do Sart a Walhain informacje, e pod Wavre Prusacy zatrzymali si i organizuj obron mostw na Dyle. Informacja ta utwierdzia Grouchy'ego w przekonaniu, e robi dobrze. Natychmiast poczyni odpowiednie przygotowania do zbliajcej si bitwy. Bdca w przodzie kawaleria Exelmansa miaa cay czas obserwowa poczynania Prusakw, a korpusy piechoty maszerujce jeden za drugim otrzymay rozkaz przyspieszenia marszu i zdobycia Wavre. Decyzja ta okazaa si tragiczna w skutkach i do prowadzia do osamotnienia armii francuskiej w czasie jej zmaga midzy Mont Saint Jean i La Belle Alliance. * W kampanii 1815 roku pierwszoplanowe znaczenie miaa bitwa pod Waterloo stoczona w niedziel 18 czerwca. Jednak gdy Wellington wytrzymywa potne ataki armii francuskiej oczekujc nadejcia Prusakw, w odlegoci okoo 18 kilo metrw pod Wavre gen. Thielemann przygotowywa si do walki. Genera pruski mia do dyspozycji cztery brygady piechoty, ktre mimo strat poniesionych pod Ligny prezen toway si wietnie, a onierze pragnli jak najszybciej wzi odwet na nieprzyjacielu. Thielemann mia duo czasu na przygotowanie obrony i postanowi wykorzysta do maksimum sprzyjajce warunki terenowe. Samo Wavre byo niewielk miecin na pnocnym brzegu Dyle, skadajc si z uroczych domkw otoczonych ogro dami, z jedn szerok drog biegnc od rzeki w kierunku pnocnym. W Wavre znajdoway si dwa stare kamienne mosty i one wanie miay by gwnymi punktami obrony pruskiej. Na poudniowym brzegu rozcigay si ki przecite dwiema drogami. Pierwsza z nich biegnca prosto na poudnie

176 wchodzia w las i prowadzia do wsi L' Aurelie. T wanie drog maszeroway oddziay marszaka Grouchy'ego. Droga w kierunku poudniowo-wschodnim przebiegaa przez wie Dion Le Mont, ale ta nie bdzie nas interesowa. Gen. Thielemann przede wszystkim zabarykadowa oba mosty w miecie, a 9 brygad piechoty gen. von Borckego pozostawi na brzegu poudniowym. Tyralierzy pruscy z 8 i 36 puku piechoty osonili lun lini wszystkie podejcia do mostw, a ca reszt cznie z 1 pukiem landwery z Kurmark ustawiono w kolumnach batalionowych kilkadziesit metrw od brzegu rzeki. Dowdca artylerii III korpusu pk von Mohnhaupt ustawi swoj bateri dzia dwunastofuntowych nr 7 w ogrodach za miasteczkiem, aby moga osania podejcia do obu mostw. Thielemann lustrujc pozycje cieszy si, e po nocnej ulewie rzeka wezbraa, co dawao pewno, i Francuzi nie bd prbowali szuka brodu, ale ich gwne uderzenie skieruje si na mosty. Obrona mostw dawaa due szans powodzenia, gdy wymagaa mniejszej liczby onierzy, aby powstrzyma przewa ajce siy nieprzyjaciela. Musimy pamita, e III korpus Thielemanna, liczcy 23 000 ludzi i 48 dzia, mia walczy z przeciwnikiem, ktrego siy sigay 35 000 ludzi i 88 dzia 2 . Gen. Thielemann pamita take o odwodzie i rozkaza, aby 10 brygada pk von Kampfena wysza z miasta drog na Bruksel i zaja pozycj na wzgrzach w taki sposb, aby mona j uy do osony odwrotu, gdyby Francuzi wdarli si do Wavre. Ze swojego stanowiska pk von Kampfen mg obserwowa take most czcy pnocny brzeg rzeki z wsi Bas Wavre, okoo 1000 metrw od Wavre w kierunku pnocno-wschod nim. Most ten blokoway lekkie siy i dwa dziaa szeciofuntowe z baterii pieszej. Na poudnie od Wavre obstawiono w ten sam sposb mosty w Mili de Bierge, Lemale i Lemalette.
2

177
Odcinek broniony przez III korpus pruski mia dugo prawie 6,5 kilometra, liczc od Bas Wavre a do Lemalette. a gwna pozycja obrony znajdowaa si w Wavre. Razem do obrony mostw poza Wavre Thielemann prze znaczy 12 brygad pk. von Stiilpnagla i jedn bateri dzia. 11 brygada pk von Lucka obsadzia pnocne przedmiecia Wavre i stanowia bezporedni odwd. Prusacy oczekiwali nadejcia nieprzyjaciela do dugo, a sam Thielemann zacz przypuszcza, e Grouchy zaniecha pocigu i wyruszy na odsiecz Napoleonowi do Waterloo. Okoo godz. 13 genera pruski podj decyzj o opuszczeniu Wavre. Rozpoczto nawet ewakuacj brygady von Borckego za rzek, ale po przejciu przez most dwch batalionw patrol uanw przynis wiadomo, e Francuzi minli Neuf Sart (5 kilometrw od Wavre) i zbliaj si do L'Aurelie. Wreszcie okoo godz. 15.30 Prusacy dostrzegli wychodz cych z lasu Francuzw. Najpierw zauwaono kawaleri Exelmansa. Za ni z lasu wymaszeroway trzy dywizje piechoty III korpusu gen. hrabiego Vandamme'a. Za Vandame'em przyby IV korpus gen. hrabiego Gerarda wraz z 4 dywizj lekkiej kawalerii gen. barona Soulta. Gdy Francuzi wyszli na ki, 9 brygada von Boeckego przechodzia przez most opuszczajc swoje dotychczasowe pozycje. Thielemann natychmiast wstrzyma odwrt i rzuci do przodu tyralierw, aby chocia na chwil wstrzymali ruch nieprzyjaciela. Tyralierzy prowadzc ogie zza pojedynczych drzew i krzakw nad rzek nie powstrzymali jednak naporu Francuzw, gdy byo ich zbyt mao. Dragoni Exelmansa z pomoc woltyerw uporali si szybko ze sabym przeciwni kiem i po upywie p godziny cay poudniowy brzeg Dyle by w rkach francuskich. W tej wanie chwili przyby z rozkazem, napisanym okoo godz. 11.30, Jerzy Zenowicz. Bya ju jednak godzina 17.00, gdy marszaek Grouchy zama pieczcie. Rozkaz cesarza utwierdzi marszaka w przekonaniu, e naley przede wszystkim zniszczy Prusakw. Rzuci okiem
12 Waterloo 1815

C 1 a u s e w i t z, op. cit., s. 136.

178 na brzeg Dyle, gdzie nie byo ju pruskich tyralierw. Dawao to moliwo spokojnego rozwinicia ataku i podcignicia baterii jak najbliej. Ju podczas rozwijania poszczeglnych dywizji okazao si, e ki nad rzek s za grzskie dla jazdy i artylerii. Kanonierzy francuscy rcznie przetaczali dziaa na pozycje i, jeli tylko byo to moliwe, wyszukiwali suchsze miejsca, w ktrych nie zagbiay si wskie przecie koa armat. Wreszcie dwie pierwsze baterie francuskie pluny gwatow nym ogniem, zasypujc elazem obron prusk przy mostach. Gen. Millot prowadzi natarcie batalionw francuskich chcc jak najszybciej przedosta si na przeciwlegy brzeg rzeki i wedrze si do Wavre. Mimo przewagi liczebnej ogie pruski powstrzyma atak i odrzuci zdziesitkowanych Fran cuzw. Kolejne ataki na mosty w Wavre byy rwnie odpierane przez Prusakw. Marszaek Grouchy widzc, e wcieke ataki nie przynosz rezultatw, postanowi skierowa cz swoich si na pobliski most w Mili de Bierge. Wraz z Millotem przyby na miejsce, gdzie piechota francuska ostrzeliwaa zabarykadowanych w mynie Prusakw. Sam most by rwnie zabarykadowany i broniony przez silny oddzia piechoty. Tutaj, podobnie jak w Wavre, wszystkie ataki francuskie zostay odparte, chocia angaowano w nie due siy. Na domiar zego grunt nad rzek by bardzo grzski, co nie pozwalao zaprzgom artyleryjskim na manewrowanie. W cikich walkach uczestniczy sam gen. Gerard, dla ktrego jeden z atakw zakoczy si fatalnie. Genera, ranny kul karabinow, musia by zniesiony z pola. Okoo godz. 18 marszaek Grouchy zdecydowa si sprbo wa szczcia pod Lemale. Wysa wic w tym kierunku dwie dywizje z korpusu Gerarda i 21 dywizj piechoty gen. Teste'a, a take 4 dywizj lekkiej jazdy gen. Pajola. Most w Lemale nie by zabarykadowany, ale dla jego osony gen. Zieten pozostawi 3 bataliony piechoty i 2 szwad-

179 rony jazdy z 1 puku landwery westfalskiej. Caoci dowodzi ppk von Stengel, ktremu w obecnej sytuacji gen. Thielemann wysa na pomoc cz 12 brygady piechoty. Mimo tych stara dywizja gen: Teste'a przy wspudziale trzech pukw huzarw Pajola przedara si na drug stron rzeki i tutaj uwikaa si w walki z Prusakami, ktrzy gwatownie kontr atakowali. W tym czasie, okoo godz. 19, Grouchy otrzyma nastpny rozkaz wysany z pola bitwy pod Waterloo. W roz kazie tym Grouchy przeczyta, e ma dotrze pod Waterloo jak najszybciej. Marszaek zrozumia, e informacje o Prusakach zawarte w pimie Soulta s prawdziwe i postanowi szybko rozprawi si z Thielemannem. Uderzenie, w wyniku ktrego wyparto Prusakw z Lemale, nie miao w tych warunkach wikszego znaczenia, gdy dziao si to wszystko do daleko (prawie 4 kilometry) od Wavre. Nowa sytuacja zaniepokoia natomiast Thielemanna, ktry jednak postanowi dalej broni swoich pozycji. Na_gwnym kierunku pod Wavre toczyy si cikie walki, podobnie jak i pod Bas Wavre, gdzie Vandamme zmusza svroiTrpiechurw do maksymalnego wysiku. ^iteaISy|;la.dopierp noc, w zupenych ju ciemnociach. * Ca noc Grouchy oczekiwa na informacje od cesarza, gdy nie zna wyniku bitwy pod Waterloo, chocia wiedzia, e ju si zakoczya. W tym samym czasie Thielemann uzyska wiadomoci o przegranej Francuzw; odczu satysfak cj pync z dobrze wypenionego zadania Grouchy nie poczy si z Napoleonem. Naleao teraz tak dugo angaowa Grouchy'ego, a nadejd gwne siy pruskie i pokonaj przeciwnika. Jeszcze w nocy ppk von Stengel oderwa si od nieprzyjaciela i pomaszerowa przez Cabaret, Saint Lambert i Lasne do Plancenoit, gdzie dotar rano.

180 Wtedy wanie Prusacy podjli prb ataku skierowanego przeciwko tym batalionom francuskiej piechoty, ktre znaj doway si przy mostach pod Wavre i Mili de Bierge. Francuzi odparli ten atak korzystajc z przewagi wasnej artylerii. Kontruderzenie francuskiej piechoty doprowadzio do wyrzucenia Prusakw z myna. Dalej Francuzi podeszli pod Bierge i okoo godz. 8 19 czerwca zaatakowali dwa znajdujce si tutaj bataliony landwery z Kurmark. Do ataku posza 2 brygada 21 dywizji. Gen. Penne prowadzi bataliony 75 i 65 puku piechoty. Francuzi wdarli si do Bierge. Walka bya bardzo krwawa i duga; mimo e Prusacy byli sabsi liczebnie. onierze landwery ukryci w domach i ogrodach zasypywali atakujcych gradem oowiu, powodujc wielkie straty. Wrd zabitych by take dzielny gen. Penne trafiony kul w pier. Oba bataliony landwery straciy w zabitych i rannych prawie trzy czwarte stanu i musiay opuci Bierge. Po zdobyciu tej miejscowoci Francuzi ruszyli pnocnym brzegiem rzeki na Wavre, zmuszajc Thielemanna do opusz czenia, pozycji. Okoo godz. 11 Thielemann oderwa si od przeciwnika i odstpi drog w kierunku Leuven. Francuscy saperzy oczycili oba mosty i Grouchy wraz z siami gwnymi przeszed przez Wavre i pozostawiajc Thielemanna w spokoju ruszy prosto na Bruksel. Po drodze, w Rozierne, Grouchy otrzyma pierwsz infor macj o przegranej pod Waterloo. Marszaek by wstrznity i podj natychmiast decyzj o odwrocie. W tym samym czasie resztki wojsk francuskich pobitych pod Waterloo przeszy Sambr, i przekroczyy granic francusk pozo stawiajc oddziay Grouchy'ego w obliczu zwyciskiego i dziaajcego wsplnie przeciwnika. Grouchy podzieli swoje oddziay w taki sposb, aby mogy w razie niebezpieczestwa walczy jednoczenie, maszerujc za oddzielnie zyskay wiksz manewrowo i szybko dziaania. Francuzi szli w kierunku Gembloux i po osigniciu tego miasta skierowali si do Temploux.

181 Lekka kawaleria zostaa skierowana do Marc Saint Denis, aby pozorowa dalszy odwrt w tym kierunku. Prusacy usiowali przeszkodzi Francuzom w ich marszu do Namur, posyajc tam korpus gen. Pircha. Pirch dosta rozkaz, aby odci Grouchy'emu drog do Sambry zaraz po skoczonej bitwie pod Waterloo i w tym celu nad ranem 19 czerwca skierowa si ze swoim korpusem do Genappe. Po miniciu Genappe Prusacy podeszli do Mellery, skd obserwowa ju byo mona odwrt Francu zw. Pirch zdecydowa si zaatakowa ogon kolumny francus kiej, ktry wyranie pozostawa w tyle. W tym celu dopdzi uchodzcych Francuzw, ostrzela ich z odzia i rzuci do szary kawaleri. Tutaj jednak spotka Pircha, srogi zawd, gdy spokojnie maszerujca jazda przeciwnika zawrcia i w miaym przeciwuderzeniu powstrzymaa nieprzyjaciela zabierajc mu trzy dziaa. Wyczynu tego dokona 20 puk dragonw dowodzo ny przez pk. Broqueville'a. Szczeglnie wsawi si jednak 1 puk huzarw porwany do szary przez gen. Clariego. Bkitni huzarzy roztrcili kawaleri przeciwnika, wzili wielu jecw i zatrzymali napotkane czworoboki piechoty pruskiej. Po tej pomylnej dla Francuzw utarczce Grouchy spokojnie wkroczy do Namur i po przejciu Sambry skierowa si do Dinant. Wska i krta droga, ktra biega z Namur do Dinant, nie pozwalaa na dalszy rwnie szybki marsz i dlatego Grouchy pozostawi w Namur korpus gen. Vandamme'a z czci kawalerii. Reszta odesza na poudnie. Vandamme sumiennie wykona rozkaz obrony Namur, gdzie utrzyma si do godz. 20 zadajc nieprzyjacielowi cikie straty. Pod oson ciemnoci Francuzi opucili pozycje i ode rwawszy si od przeciwnika pomaszerowali do Dinant, gdzie dotarli przed witem. Przed poudniem nastpnego dnia (20 czerwca 1815 r. wtorek) marszaek Grouchy napisa szczegowy raport z dziaa pod Wavre i odwrotu do Dinant 3 .
3

Tekst raportu, w: Z e n o w i c z, op. cii., s. 68.

182 Grouchy'emu udao si uratowa swoich ludzi przed zagad i wyprowadzi ich z Belgii. Niestety, marszaek wypeniajc bardzo dokadnie, a nawet zbyt dokadnie rozkazy cesarza przyczyni si do klski pod Waterloo. Tu wanie zabrako 35 000 ludzi, ktrymi Grouchy dowodzi w Wavre.

ZAKOCZENIE
Wieczorem 18 czerwca 1815 roku na polach miedzy La Belle Alliance i Mont Saint Jean przestaa istnie Wielka Armia cesarza Napoleona I. W tym strasznym dniu Napoleon straci nadziej na zwycistwo nad potn koalicj. Na polach Waterloo lega w gruzach napoleoska koncepcja urzdzenia Europy. Teraz, po przegranej kampanii, dla Francji nie byo^ ju ratunku. Zaraz po bitwie skromna kareta powioza cesarza w kierunku Parya. Napoleon gorczkowa i przez cay czas czu si le, odczuwa silne ble odka i pragn tylko snu, ktry jednak nie przychodzi. Przygnbienie i gorycz przegranej nie daway spokoju, a myl o zdradzie wpdzia go w apati. Daleko za nim pozostao krwawe pole bitwy i resztki utraconej armii, ktrymi nie by ju w stanie dowodzi. ,.21^czerwca cesarz przyby do Parya i zatrzyma si w Paacu Elizejskim, gdzie odpocz i gdzie powrcia jego dawna energia i przytomno umysu. Jeszcze tego samego dnia wezwa do siebie marszaka Davouta i innych ministrw, aby przedyskutowa zaistnia sytuacj. W trakcie rozmw cesarz zorientowa si, e dalsze prowadzenie wojny nie jest moliwe, poniewa spoeczestwo byo wstrznite i spara liowane wieci o klsce. Armia regularna bya rozrzucona

184 na do duym terenie, a posikujca j Gwardia Narodowa nie nadawaa si do walki w polu ze wietnie wyszkolonym przeciwnikiem. Napoleon doskonale zdawa sobie spraw z nierealnoci nowych planw wojennych, zwaszcza e wie o klsce i postpy Anglikw i Prusakw na pnocy wzbudzay ju wielki niepokj. Decyzja moga by tylko jedna abdykacja. Nastpnego dnia mimo sprzeciwu dzielnego Davouta, ktry cigle chcia walczy, Napoleon abdykowa na rzecz swojego maoletniego syna i przenis si do Malmaison. W kilka dni pniej cesarz w otoczeniu niewielkiego pocztu wyjecha do Rochefort z zamiarem udania si do Ameryki. Niestety, port w Rochefort by ju zablokowany przez okrty Royal Navy. Wielopokadowe liniowce i szybkie fregaty dysponujce ogromn si ognia i przewag manewru nie daway adnych szans ucieczki. Napoleon zdecydowa, e w tej sytuacji odda si dobrowolnie w rce angielskich marynarzy. 15 lipca Napoleon wszed na pokad liniowca HMS "Bellarphon" gdzie przyjto go z honorami wojskowymi. Z pokadu Bellarphona" Napoleon przenis si na fregat Northumberland", ktra 15 padziernika 1815 r. przybia do brzegu Wyspy witej Heleny. Rzd angielski wybra t wysp na miejsce pobytu swego najwikszego wroga. Bya to ostatnia podr Napoleona Bonaparte. Na tej zagubionej na Atlantyku wysepce cesarz pozosta a do mierci.

185 dziaania. Dziki tej sprawnej koncentracji armia francuska zdobya przewag na wybranym kierunku i moga przej do dziaa zaczepnych. Koncepcja napoleoska bya do prosta i wynikaa z sytuacji panujcej w Belgii. Cesarz wiedzc, e armie angielsk i prusk dzieli wolna przestrze, postanowi nagym manewrem zapeni j swoimi wojskami i pobi kadego przeciwnika z osobna. Stosujc manewr z pooenia rodkowego Napoleon wiele ryzykowa, ale bya to jedyna moliwo zrwnowaenia liczebnej prze wagi wojsk nieprzyjacielskich. Musimy pamita, e armia angielska liczya 15 czerwca 105 950 ludzi i 204 dziaa, a pruska 116 827 ludzi i 350 dzia. Cesarz chcc zwyciy musia pobi obie armie oddzielnie, gdy jego armia liczya 116 129 ludzi i 350 dzia. Dlatego wanie manewr z pooenia rodkowego by konieczny '. Zdobycie Charleroi i uchwycenie mostw na Sambrze powiodo si, ale stojcy tam korpus Zietena nie zosta zniszczony i odmaszerowa na wschd osaniajc przysz koncentracj wojsk Bluchera w rejonie Sombreffe. W tej sytuacji Ney ruszy na pnoc, aby sparaliowa dziaania Wellingtona, a cesarz z wikszoci oddziaw poszed na spotkanie Bluchera, ktrego zamierza zmusi do bitwy i rozbi. Plan ten zosta zrealizowany w pitek 16 czerwca. Niestety sztab francuski nie dziaa tak sprawnie, jak w po przednich kampaniach. Marszaek Soult, bdcy obecnie na miejscu Berthiera, nie dawa sobie rady. Berthier by zdolnym organizatorem i realizatorem wszystkich koncepcji, ktre rodziy si w gowie naczelnego wodza. Doprowadzi prace sztabu do perfekcji. Dziki jego dziaaniom armia francuska reagowaa byskawicznie na kady rozkaz Napoleona, ktry sprawnie przesyano i kontrolowano jego wykonanie. W 1815
Marian Kukie i Hubert Camon analizujc napoleoski system wojny uznali, e by to jedyny moliwy plan operacyjny, chocia obaj podkrelali jego ryzykowno. M. K u k i e , Wojny napoleoskie. Warszawa 1927, s. 275; H. C a m o n . Napoleoski system wojny, Warszawa 1926. s. 42.
1

Poraka w bitwie pod Waterloo przeszkadza niekiedy w obiektywnej ocenie caej kampanii, ktra bezsprzecznie naley do najciekawszych i najdramatyczniej szych operacji napoleoskich. Samo przygotowanie i koncentracja prze prowadzona kilkanacie kilometrw od posterunkw nie przyjacielskich stanowi przykad energicznego, odwanego

186 r. szefem sztabu byl Soult, dla ktrego praca na stanowisku sztabowym bya nowoci i do ktrej nie mia wikszego zamiowania. Soult zacz gubi si ju podczas przemarszu przez Charleroi. Armia francuska rozcigna si na duej przestrzeni, co utrudniao szybk i sprawn koncentracj. Uwidoczni si take brak koordynacji podczas przemarszu poszczeglnych dywizji. Przejcie oddziaw przez miasto i mosty nie byo naleycie kontrolowane, co powodowao zatory i baagan. Wystpiy due kopoty z przerzuceniem artylerii i taborw, ktre utrudniay przemarsz piechocie i jedzie. Mimo wszystko Napoleon by dobrej myli, gdy Wellington w tym czasie nie reagowa, a Blucher wycofywa si na wschd. Bliicher zawiadomi Wellingtona o wypadkach w Charleroi bardzo pno, ale dziki decyzjom gen. Perponchera zdoano utrzyma Quatre Bras przez cay dzie 15 czerwca. Utrzymanie Quatre Bras miao dla Wellingtona due znaczenie, poniewa przebiegaa tu droga z Nivelles do Namur, umoliwiajca utrzymanie cznoci z Prusakami. Cesarz ju tego samego dnia wieczorem mia gotowy plan na dzie nastpny, ale musia czeka na zakoczenie koncentracji wasnych od dziaw. Naley uzna, e pitek 16 czerwca by tym dniem, ktry wyranie wpyn na bieg wypadkw. Rano Napoleon mg zaatakowa Prusakw w Ligny, ale mia jeszcze zbyt szczupe siy i wola zaczeka do poudnia na nadejcie pozostaych dywizji. Due bdy popeni tego dnia Ney pod Quatre Bras, ktry rano przeceni moliwoci nieprzyjaciela, a po poudniu uleg wzrastajcym siom Wel lingtona i musia wycofa si a pod Frasnes. Napoleon w tym samym czasie pobi Prusakw w bitwie pod Ligny, ale jego zwycistwo tylko pozornie wydawao si decydujce, gdy Blucher odzyska noc kontrol nad swoimi korpusami. Ney popeni tego dnia inny niewybaczalny bd, ktry nie pozwoli Napoleonowi na wykorzystanie I korpusu d'Erlona i rzucenie go na tyy wojsk pruskich. Otrzymujc

187 sprzeczne rozkazy raz od swojego bezporedniego przeoo nego, potem od samego cesarza, d'Erlon by tak zdezorien towany, e zmienia cigle kierunek marszu i w efekcie w walce udziau nie wzi. Nasuwa si pytanie, jak do tego dopuci Soult i dlaczego nie wysa wasnego adiutanta z wyranym rozkazem do d'Erlona? Mimo e Napoleon liczy na wspdziaanie pod Ligny caego lewego skrzyda Neya, to I korpus liczcy 20 000 ludzi speniby na pewno pomylnie rol masy obchodzcej. Pod Ligny Prusacy zostali pobici, ale nie zniszczeni, i zamiast na wschd wycofywali si na pnoc w kierunku Wavre. Pocig prowadzony przez Grouchy'ego by mao energiczny i pozwoli na koncentracj armii pruskiej w trakcie jej marszu odwrotowego do Wavre. Grouchy dziaa opieszale i bez inwencji. 17 czerwca dotar jedynie da Gembloux dajc Prusakom czas na oderwanie si i wypoczynek. Blucher wykorzysta ten czas do maksimum i par cay czas na pnoc. Przebywajcy w Brukseli Wellington zosta zaskoczony informacj o ataku Francuzw, ale dziki szybkiej koncentracji w Quatre Bras osoni swoje rozrzucone oddziay dajc im czas na zebranie si i przygotowanie do walki. i Bitwa pod Quatre Bras zakoczya si dla wojsk angielskich do szczliwie, ale klska Prusakw zmusia je w dniu nastpnym do odwrotu na pozycj Mont Saint Jean i Waterloo. Odwrt ten odby si sprawnie i bez nacisku ze strony Francuzw, ktrym pocig utrudniay fatalne warunki atmo sferyczne. Nastpny dzie, 18 czerwca, by dniem pamitnej bitwy pod Waterloo. Uszykowanie wojsk angielskich i niderlandzkich do bitwy duo moe powiedzie o zaoeniach taktycznych Wellingtona. Wdz angielski walczc wielokrotnie z armi francusk uzyska dostateczne dowiadczenie i rozeznanie co do moliwoci nieprzyjaciela. Ksi wynis z Hiszpanii skuteczne metody walki z Francuzami, chocia bitwa, ktr zamierza stoczy, rnia si od tych z Pwyspu Iberyjskiego.

188 W Hiszpanii i Portugalii Wellington walczy zawsze z mar szakami i generaami francuskimi, a w Belgii spotka si pierwszy raz z samym Napoleonem. Dowdca angielski nigdy jeszcze nie dowodzi tak liczn armi i nie mia pod tym wzgldem dowiadczenia. To, czego nauczy si w Indiach, mogo nie wystarczy w Belgii. Mona przypuszcza, e stoczenie pod Waterloo bitwy nie byo zamiarem ksicia Wellingtona, chocia bra pod uwag i t moliwo. Las za plecami stwarza due niebezpieczestwo szczeglnie w wypadku przegranej. Dla dziewitnastowiecznej armii las stanowi trudn do przebycia przeszkod nawet podczas pokoju. W stuleciu tym dowdcy chtnie wydawali bitwy opierajc skrzydo swych oddziaw o las, aby zmniejszy niebezpieczestwo obejcia, ale las za plecami grozi w przypad ku przegranej kompletn zagad. Gdyby Napoleon zrezygnowa z bitwy i obszed las Soignes traktem przez Hal, zdobyby zapewne Bruksel bez walki. Cesarz chcia jednak zniszczy Wellingtona i dlatego przyj bitw na wybranej przez Anglikw pozycji. Wellington oczekiwa pomocy Bliichera. Dowdca pruski rozkaza w Wavre, aby IV korpus Biilowa ruszy prosto na zachd do Plancenoit na tyach pozycji francuskich. Oddziay pruskie wczyy si do walki po poudniu, ale ich pojawienie si nie wpyno zasadniczo na popraw cikiego pooenia Anglikw, gdy luka midzy brygadami jazdy Vandeleura i Viviana a korpusem Biilowa bya zbyt dua. Dopiero okoo godz. 19 w luk wszed I korpus Zietena. Od tej chwili cesarz Napoleon musia prowadzi bitw z pooenia rodkowego, ktr narzucili mu przeciwnicy. Francuzi wykrwawili swoje siy w przewlekych frontalnych atakach na angielskie centrum, w ktrych najwiksze straty poniosa jazda francuska szarujca na zwarte czworoboki angielskie. Win za ze wykorzystanie jazdy ponosi Ney. Podobnie cikie straty poniosy brygady jazdy angielskiej podczas brawurowego ataku na prawe skrzydo wojsk francus kich. Po tym ataku z jazdy Wellingtona pozostay waciwie

189 resztki. Cay ciar walki wzia na siebie wspaniale bronica si piechota angielska, umiejtnie prowadzc ogie do ataku jcych kolumn francuskich. Nie uda si take atak gwardii cesarskiej; by to atak ostatni, po ktrym nastpio zaamanie i klska wojsk francuskich. Grouchy, na ktrego czeka Napoleon, nie przyby. Fatalnie zostaa rozegrana bitwa pod Wavre, w ktrej Grouchy odrzuci siy pruskie, ale zrobi to dopiero 19 czerwca przed poudniem, kiedy losy kampanii byy rozstrzygnite. Bardzo dobr ocen mona natomiast wystawi Grouchy'emu za jego odwrt przez Namur do Dinant, w czasie ktrego wykaza si energi i szybkoci dziaania w bardzo trudnych warunkach. Szkoda, e talent marszaka uwidoczni si tak pno. Kampania 1815 roku, zwana belgijsk, zakoczona na polach Waterloo, trwaa jedynie pi dni, ale mimo to wesza do historii wojskowoci jako najbardziej kontrowersyjna i nieoczekiwanie zakoczona kampania Napoleona. Na polach Belgii cesarz spotka dwie armie, ktrych nie zdoa zniszczy, i w efekcie musia uzna si za pokonanego, tracc nie tylko swoj armi, ale take koron i wolno. Obie armie koalicyjne, angielska i pruska, mimo wielkich strat i niezbyt korzystnego pooenia pocztkowego, wytrzymay, impet francuski, aby nastpnie uderzy i odnie zwycistwo. W dziaaniach armii Bliichera, Wellingtona, a nawet Napo leona nie mona dopatrzy si adnych nowych elementw strategii lub taktyki. Znaczenie kampanii 1815 roku polega na jej efekcie politycznym, czyli upadku napoleoskiej koncepcji urzdzenia Europy. Efekt wojskowy, czyli rozbicie armii francuskiej, schodzi na plan drugi. Armia francuska nie osigna tej wartoci, jak miaa w 1809 czy 1812 roku, a na upadek jej bardziej wpyna kampania rosyjska i saska ni bitwa pod Waterloo. Na wiosn 1815 roku sytuacja militarna nie bya dla Francji korzystna, poniewa siy zmobilizowane przez koalicj znacznie przewyszay liczebnie i jakociowo jej wojska.

190 Uderzajc na Belgi Napoleon liczy raczej na rozbienoci w onie koalicji ni na jej sabo militarn, a byskawiczny zwrot zaczepny mia jedynie zamanifestowa wol dalszego prowadzenia walki i rzuci postrach na ca wrog mu Europ. Wyprawa do Belgii miaa wic dla Napoleona wielkie znaczenie jako demonstracja. Inaczej oceniaj t spraw Anglicy, ktrzy kampanii belgijskiej nadaj wielk, wrcz decydujc wag polityczn i wojskow, a Wellingtona uznaj za ma opatrznociowe go i zbawc Europy. Tego pogldu historiografii angielskiej nie mona cakowicie odrzuci, poniewa ksi by na pewno zdolnym i energicznym dowdc, ktrego cechowaa zimna krew i osobista odwaga. Wellington nie by jednak strategiem na miar Napoleona. Na przykadzie analizy angielskiego ugrupowania pod Waterloo wida, e ksi mia do mgliste wyobraenie o wspdziaaniu poszczegl nych broni. Dysponujc wietn kawaleri Wellington trwoni j w sa biutkich kontratakach, a jedyna wiksza operacja jazdy an gielskiej mimo pocztkowego powodzenia zakoczya si fatalnie. Podobnie mona oceni wykorzystanie artylerii, ktr wyznaczono do wsparcia ogniowego sabncej piechoty; w dodatku tak sam rol powierzono doskonaej artylerii konnej. Wellington wzmacnia sabnce brygady piesze kon nymi bateriami, nie wykorzystujc ich najwikszych atutw, jakimi byy szybko i dua sia ognia. Jeeli chodzi o rol Bliichera i armii pruskiej, jest ona przez historykw angielskich traktowana pobienie i uznawana za niezbyt istotn. W ten sposb Anglicy reaguj na tezy niemieckiej dziewitnastowiecznej historiografii wojskowej o decydujcym znaczeniu pomocy, jakiej Bliicher udzieli Wellingtonowi pod Waterloo. Nie zawsze historycy wojskowi obiektywnie oceniaj wkad obu armii w zwycistwo i dlatego czsto pada pytanie: kto w istocie wygra pod Waterloo Prusacy czy Anglicy?

191 Drugim niezmiernie wanym zagadnieniem wicym si z kampani 1815 roku jest sprawa przyczyn klski Napoleona. Przyczyny te mona rozpatrywa w rnych aspektach: politycznym, gospodarczym oraz wojskowym i trudno ostatecznie stwierdzi, ktry z nich mia roz strzygajce znaczenie. Francja niewtpliwie bya ju wy niszczona cigymi wojnami, ktre nadszarpny zasoby ludzkie i gospodarcze nie pozwalajc na dalsze, dugotrwae walki. Pocigno to za sob oczywicie osabienie armii, dostrzegalne ju w 1813 i 1814 roku. Gdyby Napoleon posiada tak armi, z jak walczy pod Austerlitz lub Wagram, i tych samych dowdcw, nie pope niono by tylu bdw w Belgii. Wojsko takie nie miaoby trudnoci z pokonaniem walczcych wedug do prostego schematu oddziaw angielskich, narzucajc im wygodny dla siebie system walki. Anglikw nie uratowaoby nawet szybkie nadejcie Prusakw, ktrych Lobau tak atwo zatrzyma w Plancenoit. Bdy popenia rwnie sam Napoleon, z ktrych najwik szym byo pozostawienie Neyowi wolnej rki 16 czerwca, a take podczas walk 18 czerwca. Ney, najdzielniejszy z dzielnych", nie nadawa si na samodzielnego dowdc, czego dowid ju na polach Saksonii i Francji. W Rosji walczy odwanie, ale nie wyrni si ani oryginalnym zmysem strategicznym, ani logik postpowania. Jemu wanie mona zarzuci, e 16 czerwca przeszkodzi Napoleonowi w wykorzystaniu korpusu Droueta d'Erlona pod Ligny. Ney ponosi te odpowiedzialno za zbyteczne szare kawalerii francuskiej pod Waterloo, ktre tak osabiy siy francuskie. Opinie o doskonaoci armii francuskiej nie znajduj po twierdzenia w 1815 roku, poniewa zbyt wiele wystpio zgrzytw i niekonsekwencji w tej tak doskonaej niegdy machinie wojennej. Armia Wellingtona, ktr historycy an gielscy przedstawiaj jako sab i niedowiadczon, pokonuje silne i wietnie dowodzone wojsko francuskie. To czsto

192 powtarzane sformuowanie rwnie musi budzi nieufno. Jest oczywiste, e Wellington nie mia ju wojska, z ktrym ruszy do Hiszpanii, ale jego armia mimo wszystko osigna w krtkim czasie wystarczajc gotowo bojow. Tak szybkie odtworzenie oddziaw byo moliwe tylko i wyczni w wa runkach dobrej organizacji i sprawnego transportu. Klska Napoleona pod Waterloo oznaczaa zakoczenie w dziejach Europy rozdziau, ktrego pocztkiem bya wielka rewolucja francuska w 1789 roku. Mimo przegranej ya dalej legenda Napoleona, ktra dla wielu narodw, z Polakami na czele, stanowia si pozwalajc przetrwa okres niewoli i reakcji witego Przymierza.

193 By to gest wany, ale tylko gest, ktry nie by w stanie zrekompensowa utraconych zudze. W dwa tygodnie pniej odby si pamitny przegld ocalaych oddziaw polskich pod Saint Denis, na ktry przyby car Aleksander I w otoczeniu licznej wity swoich generaw. Ten smutny dzie 24 kwietnia uwiadomi wielu Polakom, e szans na odrodzenie ojczyzny trzeba szuka gdzie indziej. 1 maja 1814 r. oddziay polskie zostay skrelone z listy kontrolnej armii francuskiej i znalazy si pod rozkazami cara Aleksandra. W lipcu ostatnie regularne oddziay uday si do kraju, gdzie wedug zapewnie cara Aleksandra miano organizowa nowe Wojsko Polskie. We Francji zostali ci, ktrzy nie chcieli wraca, lub ci, ktrych zatrzymay obowizki subowe w koszarach lub zakadach pukowych. Wielu onierzy i oficerw zacigno si do krlewskiej armii francuskiej lub wyruszyo na po szukiwanie onierskiego zajcia do Hiszpanii, Woch, a nawet dalej, do Ameryki. We Francji zosta take liczcy 109 udzi szwadron Napo leona, zoony z tych onierzy, ktrzy przed abdykacj suyli w 1 puku szwoleerw lansjerw i 3 puku eklererw gwardii. Oddziay te wraz z batalionem gwardii mjr. Maleta miay chroni Napoleona w jego drodze na Elb i suy przy cesarzu na wyspie. Napoleon osobicie wyznaczy oddziay, ktre pragn zabra ze sob i do ktrych zaliczy szwadron polskich lansjerw. Dowdc szwadronu Napoleona zosta sucy ju od 1804 r. w gwardii 35-letni mjr Jan Pawe Jerzmanowski. W skad kadry oficerskiej szwadronu wchodzili take: kpt. Kajetan Baliski i por. Marcin Fiutowski oraz Jan Szulc 2 . Wszyscy oni przebywali wraz z Napoleonem na Elbie, a potem wraz z nim powrcili do Francji. Szwoleerowie
Szulc by oficerem 7 puku szwoleerw, ktry wsawi si w Hiszpanii. i do szwadronu Napoleona skierowany zosta dopiero w kwietniu 1814 r. Wszyscy inni oficerowie wywodzili si z 1 puku, K i r k o r , op. cit., s. 256.
13 Waterloo 1815
2

Pierwsza abdykacja Napoleona stanowia dla Polakw ogromny cios, ktry ostatecznie odebra nadziej na od rodzenie Polski przy poparciu napoleoskiej Francji. Ksistwo Warszawskie zajte byo przez wrogie armie, ale ory polskich sztandarw broniy Parya, tak jakby bya to stolica utraconej Polski. Na szlaku odwrotu pozostay groby wielu wspaniaych onierzy i oficerw z dzielnym ksiciem Jzefem Poniatows kim na czele. onierze ci po opuszczeniu ojczyzny walczyli o honor, niosc w sercach niky promyk nadziei, e wrc zwyciscy i wypdz z Polski wszystkich wrogw. Wierzyli i byli wierni do koca. W 1814 r. Polacy byli ostatnimi sprzymierzecami Napoleona i jako jedyni wytrwali w tym przymierzu do samej abdykacji. W traktacie abdykacyjnym z 11 kwietnia 1^814 r. podrispym w _ Fon taipbTpTrrr "1V7Tp~oTprvn w dowd szacunku za wiern sub zapewnia wojskom polskim honorowy powrt z broni i sztandarami do domu. Wszyscy onierze i oficerowie mieli zachowa take prawo do odznacze francuskich i zwizanych z nimi pensji.

194 polscy uczestniczyli w triumfalnym wjedzie cesarza do stolicy, gdzie cay czas penili przy nim sub. 25 kwietnia rozkazem cesarza szwadron Jerzmanowskiego wcielono do 2 puku szwoleerw lansjerw gwardii jako jego pierwszy szwadron. Dawny 2 puk szwoleerw lansjerw holenderskich z gwardii cesarskiej przemianowano w okresie pierwszej restauracji na Corps Royal de Chevau-Legers de France lub krtko Lanciers rouges (lansjerzy czerwoni). Do swojej poprzedniej nazwy puk wrci po reorganizacji, gdy na jego czele stan gen. Eduard de Colbert. Pierwszy polski szwadron tego puku rosi mundury koloru granatowego z karmazynowymi wyogami, podczas gdy inne szwadrony uyway mundurw czerwonych z wyogami gra natowymi. Mimo rnicy w kolorach wszystkie szwadrony nosiy mundury jednolitego polskiego kroju. W czasie kampanii w Belgii 2 puk szwoleerw lansjerw gwardii wraz z pukiem strzelcw konnych Lallemanda tworzyy dywizj gwardii konnej gen. Lefebvre-Desnouettesa, liczc w 19 szwadronach 1971 ludzi. Mona uzna, e bya to jedna z najlepszych dywizji francuskiej kawalerii lekkiej w tym okresie. Wspaniae wielobarwne mundury i doskonae wyszkolenie ju z daleka cieszyy oko niejednego znawcy spraw wojs kowych. Lansjerzy Colberta walczyli pod Quatre Bras, a pod Waterloo dokazywali cudw walecznoci wielokrotnie szar ujc na angielskie czworoboki. Pod koniec dnia lansjerzy rozbili jeszcze kilka szwadronw huzarw angielskich i korzys tajc z ciemnoci wycofali si na poudnie. Tak zakoczy si udzia Polakw w walkach pod cesarskimi sztandarami w czer wcu 1815 roku. Pierwszy szwadron 2 puku szwoleerw lansjerw gwardii nie by jedyn jednostk polsk w armii francuskiej w tym okresie, poniewa w zakadzie w Soissons formoway si: 3 puk piechoty cudzoziemskiej i 7 puk szwoleerw lans jerw. Zacztkiem 3 puku piechoty by polski batalion

195 Sebastiana Goaszewskiego, ktry na wie o powrocie Napo leona sformowa si w Reims i ruszy na spotkanie cesarza. Puk ten jednak nie wzi udziau w walkach w Belgii, poniewa nie osign wystarczajcej gotowoci bojowej, podobnie jak 7 puk szwoleerw lansjerw mjr. Adama Huppego 3 . Puk Huppego mia kontynuowa tradycje dawnego 7 puku szwoleerw lansjerw z 1814 r. i 2 puku uanw nadwilaskich, ktrych onierze walczyli we Woszech i w Hiszpanii. Wszystkie polskie jednostki wchodzce w skad armii francuskiej zostay skrelone z jej spisw kontrolnych 1 pa dziernika 1815 roku. Mody genera Bonaparte godzc si na organizacj we Woszech Legionw Jana Henryka Dbrowskiego nie przewi dywa zapewne, e Polacy pozostan z nim do samego koca. Bd wierni przez 18 lat jego sukcesw, a take w okresie jego najwikszych klsk.

A. S k a k o w s k i , Oficerowie polscy Stu Dni, Warszawa 1915, s. 22.

ANEKS
ODDZIAY WOJSK FRANCUSKICH, ANGIELSKICH I PRUSKICH BIORCE UDZIA W WALKACH 15-19 CZERWCA 1815 R. W BELGII

ARMIA FRANCUSKA gwnodowodzcy cesarz Napoleon szef sztabu marszaek Nicolas Jean Soult, ks. Dalmacji dowdca artylerii gen. Charles Etienne Francois Ruty gwardia cesarska gen. hrabia Antoine Drouot dywizja starej gwardii "~ . gen,. hrabia Louis. Friant^ 1, 2 puki grenadierw gen. hrabia Francois Roguet 3, 4 puki grenadierw dywizja redniej gwardii gen. hrabia Charles Alexis Morand 1, 2 puki strzelcw "->. gen. hrabia Claude Etienne Michel 3, 4 puki strzelcw dywizja modej gwardii

gen. hrabia Philippe Guillaume Duhesme J 1, 3 puki tyralierw gen. hrabia Pierre Barrois 1. 3 puki woltyerw jazda gwardii gen. hrabia Charles Lefebvre-Desnouettes lansjerzy i strzelcy konni gwardii gen. hrabia Claude Etienne Guyot dragoni, grenadierzy konni, andarmi wyborczy artyleria gwardii gen. Jean Jacues baron Desvaux de Saint Maurice 9 baterii artylerii pieszej 4 baterie artylerii konnej piechota morska gwardii inynierowie gwardii Razem: 19 428 ludzi i 96 dzia I korpus armii gen. hrabia Jean Baptiste Drouet d'Erlon

1 dywizja gen. Jacques Alexandre Francois Allix 1 brygada gen. baron Joachim Jerome Quiot Du Passage 54 puk piechoty, 55 puk piechoty lekkiej 2 brygada gen. baron Charles Francois Bourgeois 28 i 105 puki piechoty 2 dywizja gen. baron Francois Xavier Donzelot 1 brygada gen. baron Nicolas Schmitz 13 puk piechoty lekkiej, 17 puk piechoty 2 brygada gen. baron Pierre Aulard 19 i 31 puki piechoty 3 dywizja gen. baron Pierre Louis Binet de Marcognet 1 brygada gen. Antoine Nogues 21 i 46 puki piechoty 2 brygada gen. baron Jean Georges Grenier 25 i 45 puki piechoty 4 dywizja gen. hrabia Joseph Francois Durutte 1 brygada gen. Jean Gaudens Claude Pegot 8 i 29 puki piechoty 2 brygada gen. Brue 85 i 95 puki piechoty 1 dywizja jazdy gen. baron Charles Claude Jacuinot 1 brygada gen. baron Adrien Francois Bruno 7 puk huzarw, 3 puk strzelcw konnych 2 brygada gen. baron Martin Charles Gobrecht 3, 4 puki lansjerw artyleria: 5 baterii pieszych 1 bateria konna oddzia inynierw Razem: 18 996 ludzi i 46 dzia II korpus armii gen. hrabia Honore Joseph Reille 5 dywizja gen. baron Gilbert Desire Joseph Bachelu 1 brygada gen. Pierre Antoine Husson 2 puk lekkiej piechoty, 61 puk piechoty 2 brygada gen. Toussaint Campi 72 i 108 puki piechoty 6 dywizja gen. ksi Hieronim Bonaparte 1 brygada gen. baron Pierre Francois Baudouin 1 puk piechoty lekkiej, 3 puk piechoty 2 brygada gen. baron Jean Louis Soye 1 i 2 puki piechoty 7 dywizja gen. baron Jean Baptiste Girard

198
1 brygada gen. baron Claude Germain Louis Devilliers 11 puk piechoty lekkiej, 82 puk piechoty 2 brygada gen. baron Jean Pierre Piat 4 puk piechoty, 12 puk piechoty lekkiej 9 dywizja gen. hrabia Maximilien Sebastien Foy 1 brygada gen. Jean Joseph Gauthier 92 i 93 puki piechoty 2 brygada gen. baron Jean Baptiste Jamin 4 puk piechoty lekkiej, 100 puk piechoty 2 dywizja jazdy gen. baron Hippolyte Marie Gillaume de Pire 1 brygada gen. Pierre Francois Antoine Huber 1, 6 puki strzelcw konnych 2 brygada gen. Francois Isidore Wathiez 5, 6 puki lansjerw artyleria: 5 baterii pieszych 1 bateria konna inynierowie Razem: 23 273 ludzi, 46 dzia III korpus armii gen. hrabia Dominique Ren Vandamme 8 dywizja gen. baron Etienne Nicolas Lefol 1 brygada gen. baron Pierre Joseph Billiard 15 puk piechoty lekkiej, 23 puk piechoty 2 brygada gen. baron Andre Philippe Corsin 37 i 64 puki piechoty 10 dywizja gen. baron Pierre Joseph Habert 1 brygada gen. baron Louis Thomas Gengoult 34 i 88 puki piechoty 2 brygada gen. baron Ren Joseph Dupeyroux 22 i 70 puki piechoty, 2 puk piechoty szwajcarskiej 11 dywizja gen. baron Pierre Bethezene 1 brygada gen. baron Francois Bertrand Dufour 12 i 56 puki piechoty 2 brygada gen. baron Henri Jacques Martin Lagarde 33 i 86 puki piechoty 3 dywizja jazdy gen. baron Jean Simon Domon 1 brygada gen. baron Jean Baptiste Dommanget 4, 9 puki strzelcw konnych 2 brygada gen. baron Gilbert Julien Vinot 12 puk strzelcw konnych artyleria: 4 baterie piesze 1 bateria konna inynierowie Razem: 16 072 ludzi i 46 dzia

199

IV korpus armii gen. hrabia Etienne Maurice Gerard 12 dywizja gen. baron Marc Nicolas Louis Pecheux 1 brygada gen. Jean Francois Rom 30 i 96 puki piechoty 2 brygada gen. baron Christian Henri Schaeffer 6 puk piechoty lekkiej, 6 puk piechoty 13 dywizja gen. baron Louis Joseph Vichery 1 brygada gen. baron Jacques le Capitaine 59 i 76 puki piechoty 2 brygada gen. Francois Alexandre Desprez 14 dywizja gen. Louis August Victor de Bourmont (po jego dezercji gen. Etienne Hulot) 1 brygada gen. Etienne Hulot 9 puk piechoty lekkiej, 111 puk piechoty 2 brygada gen. Jean Francois Toussaint 44 i 50 puki piechoty 7 dywizja jazdy gen. baron Antoine Maurin 1 brygada gen. baron Louis Vallin 6 puk huzarw, 8 puk strzelcw konnych 2 brygada gen. Pierre Marie August Berruyer 6, 11, 16, 15 puki dragonw (15 puk przeszed 10 VI 1815 do 9 dywizji) artyleria: 4 baterie piesze 1 bateria konna inynierowie Razem: 16 694 ludzi i 38 dzia VI korpus armii gen. hrabia George Mouton de Lobau 19 dywizja gen. baron Francois Martin Valentin Simmer 1 brygada gen. baron Antoine Alexandre Julien de Bellair 5 i 11 puki piechoty 2 brygada gen. Jamin 27 i 84 puki piechoty 20 dywizja gen. baron Jean Baptiste Jeanin 1 brygada gen. Francois Bony 5 puk lekkiej piechoty, 10 puk piechoty 2 brygada gen. Jacques Boudin de Tromelin 107 puk piechoty, 47 puk piechoty (przeszed do Wandei) 21 dywizja gen. baron Francois Antoine Teste

200
1 brygada gen. baron Michel Pascal Lafitte 8 puk piechoty lekkiej, 40 puk piechoty (w organizacji) 2 brygada gen. baron Raymond Pierre Penne 65 i 75 puki piechoty artyleria: 4 baterie piesze 1 bateria konna inynierowie Razem: 9084 ludzi i 38 dzia I korpus kawalerii -_gen. hrabia Claude Pierre Pajol 4 dywizja gen. baron Pierre Benoit Soult 1 brygada gen. Saint Laurent 1, 4 puki huzarw 2 brygada gen. August Gilbert Ameil 5 puk huzarw 5 dywizja gen. baron Jacques Gervais Subervie 1 brygada gen. Louis Pierre Alphonse de Colbert 1, 2 puki lansjerw 2 brygada gen. Antoine Francois Eugene Merlin 11 puk strzelcw konnych artyleria: 2 baterie konne Razem: 2641 ludzi i 12 dzia II korpus kawalerii - gen. hrabia Remi Joseph Isidore Exelmans 9 dywizja gen. baron Jean Baptiste Alexandre Strolz 1 brygada gen. Andre Burthe 5, 13 puki dragonw 2 brygada gen. baron Henri Catherine Baltazar Vincent 15, 20 puki dragonw 10 dywizja gen. baron Pierre Louis Aime Chastel 1 brygada gen. baron Bonnemains 4, 12 puki dragonw 2 brygada gen. Jean Baptiste Berton 14, 17 puki dragonw artyleria: 2 baterie konne Razem: 3063 ludzi i 12 dzia III korpus kawalerii gen. Francois Etienne Kellermann 11 dywizja gen. baron Samuel Francois L'Hertier 1 brygada gen. baron Cyrille Simon Picquet 2, 7 puki dragonw 2 brygada gen. baron Andrien Francois Marie Guiton 8.11 puki kirasjerw 12 dywizja gen. Nicolas Franois Roussel d'Hurbal 1 brygada gen. baron Amable Guy Blancard 1. 2 puki karabinierw 2 brygada gen. Frederic Guillaume de Donop 2, 3 puki kirasjerw artyleria: 2 baterie konne Razem: 3554 ludzi i 12 dzia IV korpus kawalerii gen. hrabia Edouard Jean Baptiste Milhaud 13 dywizja gen. Pierre Wathier 1 brygada gen. Jacques Charles Dubois 1, 4 puki kirasjerw 2 brygada gen. baron Etienne Jacques Travers 7. 12 puki kirasjerw 14 dywizja gen. baron Jacques Antoine Andrien Delort 1 brygada gen. Jacques Augustin Vial 5, 10 putki kirasjerw 2 brygada gen. Pierre Joseph Farine Du Creux 6, 9 puki kirasjerw artyleria: 2 baterie konne Razem: 2669 ludzi i 12 dzia

201

ARMIA KOALICYJNA gwnodowodzcy feldmarszaek Artur Wellesley, ksi Wellington szef sztabu gen. Edward Barnes gwny kwatermistrz pk William Howe de Lancey dowdca artylerii gen. George Adam Wood I korpus Wilhelm ksi Oraski 1 dywizja gen. George Cooke (gwardia krlewska) 1 brygada (angielska) gen. Peregrine Maitland 1 batalion, 3 batalion (1 regimentu gwardii pieszej) 2 brygada (angielska) gen. John Byng 2/2 reg. gwardii pieszej*. 2/3 reg. gwardii pieszej artyleria: ppk Adye bateria Krlewskiej Artylerii Pieszej (Rogal RFA) kpt. Sandham

Foot Artillery

* Cyfry przed kresk oznaczaj numery batalionw, a po kresce numery regimentw.

14 _ Waterloo 1815

202
bateria artylerii konnej Krlewskiego Legionu Niemieckiego (King German Legion KGL) mjr Kiihlmann 3 dywizja gen. Charles Alten 5 brygada (angielska) gen. Colin Halkett 2/30 reg., 33 reg.. 2/69 reg., 2/73 reg. 2 brygada (niemiecka KGL) pik von Ompteda 1 i 2 bataliony lekkie, 5 i 8 bataliony liniowe 1 brygada (hanowerska) gen. hrabia Kielmannsegg bataliony piesze: Bremen, Werden, York, bataliony lekkie: Liineburg, Griibenhagen. oddzia strzelcw artyleria: ppk Williamson bateria RFA (piesza) mjr J. Lloyd bateria KGL (piesza) kpt. Cleeves 2 dywizja (niderlandzka) gen. baron de Perponcher 1 brygada gen. ksi Bylandt 7 reg., 27 reg. jegrw, 5, 7, 8 reg. milicji 2 brygada ksi sasko-weimarski Bernard 2 reg. Nassau, reg. Oraski artyleria mjr van Opstal bateria konna kpt. Byleveld bateria piesza kpt. Stievenaar 3 dywizja (niderlandzka) gen. baron David Chasse 1 brygada gen. Ditmers 2 reg. pieszy, 35 reg. jegrw, 4, 6, 17, 19 reg. milicji 2 brygada gen. d'Aubreme 3, 12, 13 reg. piesze, 36 reg. jegrw, 3, 10 reg. milicji artyleria mjr van der Smissen bateria konna kpt. Krahmer bateria piesza kpt. Lux Razem: 25 233 ludzi i 56 dzia II korpus gen. lord Rowland Hil 2 dywizja gen. Henry Clinton 3 brygada (angielska) gen. Frederick Adam 1/52 reg. lekki, 1/71 reg. lekki; 2, 3/95 reg. Rifles 1 brygada (niemiecka KGL) pk du Piat 1, 2, 3, 4 bataliony liniowe 3 brygada (hanowerska) pk Hugh Halkett bataliony landwery: Bremervrde, Osnabruck, Quackenbruck i Salzgitter artyleria ppk Gold bateria piesza kpt. Bolton

203
bateria konna (KGL) mjr Sympher 4 dywizja gen. Charles Colville 4 brygada (angielska) pik Mitchell 3/14 reg., 1/23 reg., 57 reg. lekki 6 brygada (angielska) gen. G. Johnstone 2/35 reg., 1/54 reg., 2/59 reg., 1/91 reg. 6 brygada (hanowerska) gen. J. Lyon bataliony piesze: Lauenberg, Calenburg; bataliony landwery: Nienburg, Hoya, Bentheim artyleria ppk Hawker bateria piesza mjr Brome bateria piesza (hanowerska) kpt. von Ruttberg 1 dywizja (niderlandzka) gen. Stedmann 1 brygada gen. Hauw 4, 6 reg. piesze, 1 reg. jegrw, 9, 14, 15 reg. milicji 2 brygada gen. Eerens 1 reg., 18 reg. jegrw, 1, 2, 18 reg. milicji artyleria: bateria piesza kpt. Wynand brygada niderlandzko-indyjska gen. Anthing 5 reg., batalion flankierw, 10, 11 reg. jegrw bateria piesza kpt. Riesz Razem: 24 033 ludzi i 40 dzia korpus rezerwowy 5 dywizja gen. Thomas Picton 8 brygada (angielska) gen. James Kempt 1/28 reg., 1/32 reg., 1/79 reg., 1/95 reg. Rifles 9 brygada (angielska) gen. Denis Pack 3/1 reg., 1/42 reg., 2/44 reg., 1/92 reg. 5 brygada (hanowerska) pk von Wincke bataliony landwery: Hameln, Gifhorn, Peine, Hildesheim artyleria mjr Heisse bateria piesza (RFA) mjr Roger bateria piesza (hanowerska) kpt. Braun 6 dywizja gen. Galbraith Lowry Cole 10 brygada (angielska) gen. John Lambert 1/4 reg., 1/27 reg., 1/40 reg., 2/81 reg. 4 brygada (hanowerska) pk Best bataliony landwery: Liineburg, Werden, Osterode, Miinden artyleria ppk Briickmann bateria piesza RFA mjr Unett bateria piesza RFA kpt. Sinclair

204
rezerwa artylerii mjr Drummond bateria konna RHA ppk Ross bateria konna RHA mjr Beane bateria piesza RFA mjr Morrison bateria piesza RFA kpt. Hutchesson bateria piesza RFA kpt. Ibert 7 dywizja (w organizacji) 7 brygada (angielska) 2/25 reg., 2/37 reg., 2/73 reg. angielskie oddziay garnizonowe: 13 batalion weteranw, 2 batalion garnizonowy, 1 batalion cu dzoziemski korpus brunszwicki ksi Brunszwiku Fryderyk Wilhelm batalion stray przedniej mjr von Rauschenplatt brygada lekka ppk von Buttlar batalion gwardii; 1. 2, 3 bataliony lekkie brygada liniowa ppk von Specht bataliony liniowe: 1, 2, 3 artyleria mjr Mahn bateria konna kpt. Heinemann bateria piesza mjr Moll hanowerski korpus rezerwowy gen. Friedrich von der Decken 1 brygada ppk von Bennigsen batalion pieszy Hoya, bataliony landwery Mlln i Bremerlehe 2 brygada ppk von Beaulieu bataliony landwery: Nordheim, Ahlefeldt, Springe 3 brygada ppk Bodecker bataliony landwery: Otterhdorf, Zelle, Ratzeburg 4 brygada ppk Wissel bataliony landwery: Hanower, Uelzen, Neustadt, Dipholz oddzia z Nassau gen. von Kruse 1 reg. pieszy Razem: 32 796 ludzi i 64 dziaa Kawaleria Henry William Paget lord Uxbridge 1 brygada gen. lord Edward Somerset 1, 2 reg. Life Guards (gwardii), Krlewska Gwardia Konna (Royal Horse Guards Blues), 1 reg. dragonw gwardii 2 brygada (Union) gen. William Ponsonby 1 reg., 2, 6 reg. dragonw 3 brygada gen. Wilhelm von Dornberg 23 reg. lekkich dragonw, 1, 2 re. lekkich dragonw KGL

205
4 brygada gen. Ormsby Vandeleur 11, 12, 16 reg. lekkich dragonw 5 brygada gen. Colquhoun Grant 17, 15 reg. huzarw. 2 reg. huzarw KGL 6 brygada gen. Richard Hussey Vivian 10. 18 reg. huzarw, 1 reg. huzarw KGL 7 brygada pk baron F. von Arentsschildt 13 reg. lekkich dragonw, 3 reg. huzarw KGL Krlewska Artyleria Konna (Royal Horse Artillery) przydzielona do jazdy bateria RHA mjr Buli bateria RHA ppk Webber-Smith bateria RHA ppk Gardiner bateria rakietnikw (Mounted Rocket Corps) kpt. Whinyates bateria RHA kpt. Mercer bateria RHA kpt. Ramsay 1 brygada (hanowerska) pk von Estorff huzarzy ksicia reganta, huzarzy reg. Bremen i Verden, huzarzy ksicia Cumberland kawaleria korpusu brunszwickiego regiment huzurw szwadron uanw 1 brygada (niderlandzka) gen. Trip 1, 3 reg. karabinierw holenderskich, 2 reg. karabinierw belgijskich 2 brygada (niderlandzka) gen. de Ghigny 4 reg. lekkich dragonw holenderskich, 8 reg. huzarw belgijskich 3 brygada (niderlandzka) gen. van Merlen 5 reg. lekkich dragonw, 6 reg. huzarw niderlandzka artyleria konna pbateria konna kpt. Petter pbateria konna kpt. Gey Razem: 14 482 ludzi i 44 dziaa Inynierowie, saperzy korpus inynierw krlewskich ppk Carmichael Smyth korpus saperw i minerw krlewskich por. Alexander Ross korpus pocigw (tabory) ppk Thomas Aird Razem: 1240 ludzi ARMIA PRUSKA gwnodowodzcy feldmarszaek Gebhardt-Lebrecht von Bliicher szef sztabu gen. August Wilhelm von Gneisenau

206
gwny kwatermistrz gen. Karl Ludwig von Grlmann dowdca artylerii gen. Karl Friedrich von Holzendorf I korpus armii gen. Hans Ernst Karl von Zieten 1 brygada gen. Karl Friedrich Franciscus von Steinmetz 12. 24 puki piesze, 1 puk landwery westfalskiej, 1 i 3 kompania strzelcw lskich 2 brygada gen. Otto Karl Lorenz von Pirch 6, 28 puki piechoty, 2 puk landwery westfalskiej 3 brygada gen. von Jagow 7. 29 puki piechoty, 3 puk landwery westfalskiej, 2 i 4 kompania strzelcw lskich 4 brygada gen. Wilhelm Ludwig Victor van Henkel 19 puk piechoty, 4 puk landwery westfalskiej kawaleria gen. Friedrich Erhardt von Ruder brygada gen. Albert von Treskow 2, 5 puki dragonw, puk uanw brandenburskich brygada ppk Ludwig Adolph Wilhelm von Lutzw 6 puk uanw, 1 i 2 puki konnej landwery z Kurmark, 1 puk lskich huzarw, 1 puk konnej landwery z Westfalii artyleria pk von Lehmann baterie piesze: 12-funtowe nr: 2, 6, 9 6-funtowe nr: 1, 2, 7, 8 haubice nr: 1 baterie konne nr: 2, 7, 10 Razem: 30 761 ludzi i 96 dzia II korpus armii gen. George Dubislaw von Pirch 5 brygada 2, 25 puki piechoty, 5 puk landwery westfalskiej 6 brygada gen. von Krafft 9, 26 puki piechoty, 1 puk landwery elbijskiej 7 brygada gen. von Brause 14, 22 puki piechoty, 2 puk landwery elbijskiej 8 brygada pk von Langen 21, 23 puki piechoty, 3 puk landwery elbijskiej kawaleria gen. Georg Ludwig von Jiirgass brygada pk von Thiimen uani lscy, 6 puk dragonw, 11 puk huzarw brygada pk hrabia von Schulenburg 1 puk dragonw, 4 puk landwery konnej z Kurmark brygada ppk von Sohr

207
3 i 5 puki huzarw, 5 puk landwery konnej z Kurmark oddzia landwery konnej elbijskiej artyleria: pk von Rohl baterie piesze: 12-funtowe nr: 4 i 8 6-funtowe nr: 5, 11. 12, 34, 37 baterie konne nr: 5. 6, 14 Razem: 31 758 ludzi i 80 dziat III korpus armii gen. Johann Adolf von Thielemann 9 brygada gen. von Borcke 8, 36 puki piechoty, 1 puk landwery pieszej z Kurmark 10 brygada pk von Kampfen 27 puk piechoty, 2 puk landwery pieszej z Kurmark 11 brygada pk von uck 3 i 4 puki landwery pieszej z Kurmark 12 brygada pk von Stiilpnagl 31 puk piechoty, 5 i 6 puki landwery pieszej z Kurmark kawaleria: gen. von Hobe brygada pk von der Marwitz brygada pk hrabia Lottum artyleria: pk von Mohnhaupt baterie piesze: 12-funtowe nr: 7 6-funtowe nr: 18 i 35 baterie konne nr: 18, 19, 20 Razem: 23 980 ludzi i 48 dzia IV korpus armii gen. hrabia Friedrich Wilhelm Bulow von Dennewitz 13 brygada gen. von Hacke 10 puk piechoty, 2 i 3 puki landwery pieszej z Neumark 14 brygada gen. von Ryssel U puk piechoty, 1, 2 puki landwery pieszej pomorskiej 15 brygada gen. von Losthin 18 puk piechoty, 3 i 4 puki landwery pieszej lskiej 16 brygada pk von Hiller 15 puk piechoty, 1 i 2 puki landwery pieszej lskiej kawaleria gen. ksi Wilhelm Pruski brygada gen. von Sydow 1 puk uanw. 2 i 8 puki huzarw brygada pk hrabia Schwerin 10 puk huzarw, 1 i 2 puki landwery konnej z Neumark, 1 i 2 puki landwery konnej pomorskiej brygada ppk von Watzdorf

208 1, 2 i 3 puki landwery konnej lskiej artyleria: ptk von Bardeleben baterie piesze: 12-funtowe nr: 3. 5 i 13 6-funtowe nr: 2. 11. 13, 14, 21 baterie konne nr: 1, 11 i 12 Razem: 30 328 ludzi i 88 dzia.

WYKAZ WANIEJSZEJ LITERATURY


RDA Correspondance de Napoleon Tr, t. 31, Paris 1870. C o s t e 11 o Edward, The Peninsular and Waterloo Campaigns, London 1967. C u r w o o d John, Dispatches of Field Marshall of the Duke of Wellington, vol. 12, (b.m.w.), 1838. M e r c e r C , Journal of the Waterloo Campai&n, London 1870. M o n t h o l o n Charles Tristan de, Historia niewoli Napoleona na Wyspie witej Heleny, Warszawa 1846. M o r r i s Thomas, Recollections of Military Serrice in 1813, 1814 and 1815, London 1846. Relation Anglaise de la Bataille de Waterloo au de Mont Saint Jean, Bruxelles 1816. Wellington's Men. Some Soldier's. Autobiographies, Wakefield 1976. OPRACOWANIA Ar on Robert, Victoire a Waterloo, Paris 1968. B e a m i s h North Ludlow, History of the King German Legion, London 1832. B l o n d Georges, La Grand Armie 1804-1815, Paris 1979. C a m o n Hubert, Napoleoski system wojny, Warszawa 1926. C h a r r a s Jean Baptiste Adolphe, Fiinf Piane und Karten fur Geschichte des Feldzuges von 1815 Waterloo, Dresden 1858.

210
C h a r r a s Jean Baptiste Adolphe, Histoire de la campagne 1815. Waterloo, Bruxelles 1858. C h e s n e y Charles, Waterloo Conferences, Bruxelles 1870. C 1 a u s e w i t z Karl, La campagne de 1815 en France, Paris 1900. C o l by Reginald, The Waterloo Despatch, London 1865. C o r n w a 11 James, Napoleon as Military Commander, London 1967. C o u v r e u r Hector Jean, Le Dram Belge de Waterloo, Bruxelles 1959. Di 11 ec h, Geschichte des Feldzuges von 1815, Berlin 1876. F u n c k e n Lilian et Fred, UUniforme et les armes des soldats du Premier Empire, Tournai 1968. G e r a r d Etienne Maurice, Precis historiue, militaire et critiue des batailles de Fleurus et de Waterloo, Paris (b.r.w.). G1 e i g George Robert, The Story of the Battle of Waterloo, London 1907. G 1 o v e r Michael, The Napoleonie Wars on Illustrated History 1792-1815, London 1979. G o u r g a u d Gaspard, La Campagne de 1815 ou relation des operations militaires qui ont eu lieu en France et en Belgiue, pendant les cent jours, ecrite on Ste Helen, London 1818. G r o u a r d A., La Critiue de la Campagne de 1815, Paris 1904. H a y t h o r n t h w a i t e Philip, Uniforms of Waterloo, Poole 1979. H a y t h o r n t h w a i t e Philip, Weapons and Euipment of the Napoleonie Wars, Poole 1979. H e r o l d Jean Christopher, The Battle of Waterloo, New York 1967. H u r r e n B. J The Battle of Waterloo, London 1975. H o u s s a y e Henri, L'an mil huit cent uinze Waterloo, Paris 1901. H o u s s a y e Henri, 7575, Paris 1900. Ho w a r t h David, Waterloo: Day of Battle, New York 1968. J o h n s o n David, Napoleon 's Cavalery and its Leaders, London 1978. Jo m i n i Henri, Souvenirs 1815, Atlas portatif. Pour servir a L'Exporateur, Bruxelles 1851. J o m i n i Henri, Zarys sztuki wojennej, Warszawa 1966. Ki r k o r Stanisaw, Polscy donatariusze Napoleona, Londyn 1974. K u k i e Marian, Wojny napoleoskie, Warszawa 1927. L a c h o u q u e Henri, The Anatomy of Glory, London 1962.

211 L a c h o u u e Henri, Napoleons Battles. A History ofhis Campaigns, New York 1967. L a c h o u u e Henri, Le secret de Waterloo, Paris 1952. L a c h o u u e Henri, Waterloo 1815, Paris 1972. L a c h o u u e Henri, Waterloo la fin d'un monde 15, 16, 17 et 18 juin 1815, Gembloux 1972. L e f e b v r e Georges, P o u t h a s Charles, B a u m o n t Maurice, Historia Francji, t. 2, Warszawa 1969. L o n g f o r d Elizabeth, Wellington the Years of Sword, London 1970. M a n f r e d Albert, Napoleon Bonaparte, Warszawa 1980. N a y 1 o r John, Waterloo, London 1960. Relation circonstanciee de la derniere campagne de Bounaparte terminee par bataille de Mont-Saint Jean, dite de Waterloo ou de La Belle Alliance, Paris 1816. R o t h e n b e r g Giinther Erich, 77ie Art of Warfare in the Age of Napoleon, London 1977. S k a k o w s k i Adam, Oficerowie polscy Stu Dni, Warszawa 1915. T a r l e Eugeniusz, Napoleon, Warszawa 1950. T h e i 1 G., Geschichte des Feldzuges von 1815 in den Niderlanden und Frankreich, Berlin 1837. T r e v e l y a n George Macaulay, Historia Anglii, Warszawa 1963. T u l a r d Jean, Napoleon on le mythe du Sauver, Paris 1977. V a u d o n c o u r t Guillaume de, Histoire de campagnes de 1814 et 1815 en France, Paris 1826. V a u 1 a b e 11 e Achille de, 7575. Ligny-Waterloo, Paris 1844. Waterloo Battle of three Armies, London 1979. Z a h o r s k i Andrzej, Napoleon, Warszawa 1982. Z e n o w i c z Jerzy, Waterloo deposition sur les Quatre Journees de la Campagne de 1815, Paris 1848.

213
Feldmarszaek Gebhardt-Lebrecht von Bliicher, dowdca armii pruskiej. Wg. rysunku ksinej Wilhelminy Pruskiej. Repr. z: O. A u b ry, Napoleon, s. 353. Fot. M. Ciunowicz. Piechota pruska. Repr. z: Knotel Uniformenkunde. Fot. M. Ciunowicz. Sztucer pruski. Ze zbiorw MWP, nr 1313. Fot. M. Ciunowicz. Marszaek Nicolas Soult, szef sztabu Napoleona w 1815 r. Ryt. Johannesa de Mar wedug obrazu Jeana Sebastiana. Repr. z: ycie marszakw... Fot. L. Jastrzbska. Marszaek Michel Ney, dowdca lewego skrzyda armii. Mai. Francois Gerard. Repr. z: Napoleon. La Republiue... Marszalek Emmanuel Grouchy, dowdca prawego skrzyda armii. Mai. Jean Roillard. Ryt. Amede Geile. Repr. z: ycie marszakw... Fot. L. Jastrzbska. Genera Maurice Gerard, dowdca IV korpusu. Mai. i ryt. Ch. Girardet. Repr. z: Zycie marszakw... Fot. L. Jastrzbska. Landwera konna. Repr. z: Knotel Uniformenkunde. Fot. M. Ciunowicz. lscy huzarzy. Repr. z: Knotel Uniformenkunde. Fot. M. Ciunowicz. Szabla pruska. Ze zbiorw MWP, nr 3829. Fot. M. Ciunowicz. Atak landwery. Repr. z: Knotel Uniformenkunde. Fot. M. Ciunowicz. Arthur Wellesley, ksi Wellington. Mai. Thomas Lawrence. Repr. z: R. H e 1 d, Art Arms and Armour, Chiasso 1979, s. 447. Fot. M. Ciunowicz. Rakietnicy krlewscy. Repr. z: Knotel Uniformenkunde. Fot. M. Ciunowicz. Farma La Belle Alliance. Repr. z: Relation circonstanciee de la derniere campagne de Buonaparte, terminee par la bataille Mont-Saint-Jean, dite de Waterloo ou de La Belle Alliance, Paris 1816. Fot. L. Jastrzbska. Farma La Haye Sainte. Repr. z: Relation circonstanciee... Fot. L. Jastrzbska. Strzelcy angielscy. Repr. z: Knotel Uniformenkunde. Fot. M. Ciunowicz. onierze Krlewskiego Legionu Niemieckiego. Repr. z: Knotel Uniformenkunde. Fot. M. Ciunowicz. Bro palna piechoty i jazdy angielskiej. Ze zbiorw MWP, nr 50242 i 1309. Fot. M. Ciunowicz. Karabiny pruskie, francuskie i angielskie. Ze zbiorw MWP, nr 59031, 40799. 1334. Fot. M. Ciunowicz.

WYKAZ ILUSTRACJI
Cesarz Napoleon. Mai. Jean Charles Meissonier. Repr. z: Napoleon. La Republiue, La Consulat, L'Empire, Sainte-Helene, Paris (b.r.w.). Fot. Mirosaw Ciunowicz. Poegnanie z gwardi w Fontainebleau. Mai. Horace Vernet. Repr. z: Napoleon. La Republiue... Fot. M. Ciunowicz. Grenadier gwardii cesarskiej. Litografia ze zbiorw Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie (dalej: MWP) Powrt cesarza z Elby. Mai. Carl von Steuben. Repr. z: Napoleon. La Republiue... Fot. M. Ciunowicz. Marszaek Louis Davout, minister wojny w rzdzie Napoleona. Ryt. Ladoerrer wedug obrazu Gautherota. Repr. z: ycie marszakw francuskich z czasw Napoleona, z rycinami rytemi przez najpierwszych artystw francuskich podug oryginalnych obrazw z galeryi wersalskich, Warszawa 1841. Fot. Lucyna Jastrzbska. onierz 2 puku lansjerw. Rys. H. Bellange, ryt. Rouget. Ze zbiorw MWP. Fot. L. Jastrzbska. Strzelcy konni generaa Lallemanda. Repr. z: Knotel Uniformenkunde. Hamburg 1937. Fot. M. Ciunowicz. Szabla lekkiej jazdy francuskiej. Ze zbiorw MWP, nr 3604. Fot. M. Ciunowicz. Napoleon w mundurze pukownika strzelcw konnych gwardii. Mai. Wasilij Wierieszczagin. Repr. z: P. de Segur, Histoire de Napoleon et de la grande-armee pendant 1'annee 1812, Paris (b.r.w.). Fot. L. Jastrzbska.

214
Szponton podoficerw piechoty angielskiej. Ze zbiorw MWP, nr 13942. Fot. M. Ciunowicz. Huzarzy angielscy. Repr. z: Knotel Uniformenkunde. Fot. L. Jastrzbska. Grenadierzy piechoty angielskiej. Repr. z: Knotel Unifonnenkunde.Fot. L. Jastrzbska. Napoleon pod Waterloo. Mai. Carl von Steuben. Ze zbiorw MWP. Fot. M. Ciunowicz. Zabudowania La Belle Alliance. Repr. z: Relation circonstanciee... Fot. L. Jastrzbska. Piechota szkocka. Repr. z: Knotel Uniformenkunde. Fot. L. Ja strzbska. Paasz szkocki. Ze zbiorw MWP, nr 33874. Fot. M. Ciunowicz. onierz 13 regimentu lekkich dragonw. Repr. z: Knotel Uniformen kunde. Fot. L. Jastrzbska. Dragon gwardii krlewskiej. Repr. z: Knotel Uniformenkunde. Fot. L. Jastrzbska. Dragoni angielscy. Repr. z: Knotel Uniformenkunde. Fot. M. Ciunowicz. Bitwa pod Waterloo. Akwaforta ze zbiorw MWP. Oficerowie huzarw angielskich. Repr. z: Knotel Uniformenkunde. Fot. M. Ciunowicz. Napoleon opuszcza pole bitwy. Staloryt Julesa Rebela na podstawie rysunku F. H. Philippoteaux. Ze zbiorw MWP, nr 32281. Fot. L. Jastrzbska. Gwardia umiera, ale nie poddaje si... Mai. H. Bellange. Repr. z: Napoleon. La Republiue... Fot. L. Jastrzbska. Przewiezienie Napoleona z Bellarphonu" na Northumberland". Akwaforta E. Bovineta wg rysunku J. J. Baugeana. Ze zbiorw MWP. Fot. M. Ciunowicz.

WYKAZ SZKICW
Teatr dziaa wojennych w Belgii. Sytuacja w nocy z 14 na 15 czerwca 52-53 Dziaania w dniach 15-20 czerwca 65 Bitwa pod Waterloo 98-99

SPIS TRECI
Wstp Powrt Ora Dlaczego wanie Belgia? Charleroi. Pierwsze uderzenie Dzie dwch bitew. Quatre Bras i Ligny Odwrt na pozycj. Mont Saint Jean Przed batali Pocztek bitwy. Obrona Hougoumont i walka kawalerii Walki o Hougoumont i La Haye Sainte. Przybycie Prusakw . Atak gwardii cesarskiej. Klska Francuzw Dziaania grupy marszaka Grouchy'ego Zakoczenie Aneks. Oddziay wojsk francuskich, angielskich i pruskich bio rce udzia w walkach 15-19 czerwca 1815 r. w Belgii Wykaz waniejszej literatury Wykaz ilustracji Wykaz szkicw 5 9 17 37 44 79 90 109 136 153 168 183 196 209 213 215