για τόν καβάφη - «μέρες θαυμάτων» / β

04/09/2013 10:12 ΜΜ

Μαΐου 13, 2012
για τόν καβάφη : «μέρες θαυμάτων» / β
Filed under: ποίηση,δοκίμιο,επίκαιρα,εκθέσεις ιδεών/από τήν χάρη,ενημερώσεις,η τέχνη τών
άλλων,κ. π. καβάφης,λογοτεχνία — χαρη @ 4:12 μμ
Tags: «επίλογος 2003», cavafy, ποίηση, κ. π. καβάφης
.

  

  

τό προηγούµενο : η 1η συνέχεια

   Στην ποίηση που, όταν όλα είναι ιδανικά, όλα είναι ωραία και µεγάλα φωτισµένα ,
έρχεται αυτονόητο να πει κανείς ότι ο Καβάφης είναι µε τόν πιο επίµονο και ήσυχο
ταυτόχρονα τρόπο επικούρειος.
Η µνήµη που είναι ο κατεξοχήν κόσµος τού παρόντος σ’ αυτόν, είναι ο κόσµος
µιας ηδονικής διαφάνειας, εκεί που πλέουν τά µαγευτικά απογεύµατα, οι ορµές και
η χαρά, δύναµη λόγος κι οµορφιά (πολύ αναπάντεχο καρφί αυτός ο «λόγος» εκεί
ανάµεσα, για όποιον τόν διαβάζει αφηρηµένος), αίσθησις και επιθυµία, λάγνη ορµή,
µοιραία χαρά, ηδονή άνοµη και έκνοµη µέθη ερωτική, η πύρα τής νεότητος ώς που
έλειψε τό φως, χαρά και µύρο τής ζωής του η µνήµη τών ωρών αυτού που

Page 1 of 5

για τόν καβάφη - «μέρες θαυμάτων» / β

04/09/2013 10:12 ΜΜ

αποστρέφεται κάθε απόλαυση ερώτων τής ρουτίνας – και κει σχεδιάζονταν τής
ποίησής του η περιοχή : όταν ο έρως µε τήν εξαισία του ισχύν κι η φυλαχθείσα
ερωτική συγκίνησις (κι αν δεν θυµάται πού – ένα ξέχασµά του δεν σηµαίνει) σ’ αυτή
τή µία ένταση τήν µόνο ερωτική που δεν γνωρίζει η υγεία και µέσα στο µαγευτικό
απόγευµα ενός πλοίου θα υπάρξει ακριβώς η αρχή αυτών που αύριο ή µεθαύριο ή µε
τά χρόνια θα γραφούν : οι στίχοι οι δυνατοί που εδώ ήταν η αρχή των.
Αυτή η αντεστραµµένη αίσθηση τού χρόνου δεν είναι απλώς αισθητική, είναι
πράγµατι και ηθική για τόν Καβάφη : µέσα στο ποίηµα ο ίδιος βρίσκεται στο παρόν
τού παρελθόντος του, γι’ αυτό κι οι στίχοι θα γραφούν (ενώ τό γεγονός τού
ποιήµατος δείχνει ότι ήδη γράφηκαν) και εδώ δεν ήταν η αρχή των, αλλά εκεί : Αλλά
ο Καβάφης επιθυµεί πάντα να µείνει εδώ που είναι ακόµη ζωντανή η ηδονή. Έτσι
λοιπόν, παρ’ όλη τή νοσταλγία και τή θλίψη ή τήν αίσθηση ανεπανόρθωτης
απώλειας (που αγγίζει όχι µόνο πρόσωπα ή σώµατα αλλά και τά πράγµατα γύρω
του), έχουµε να κάνουµε µε µια θλίψη και µια νοσταλγία µε τίς οποίες
εξακοντίζονται ακριβώς οι εικόνες του µέσα στον χρόνο, ο οποίος όµως δεν είναι
ποτέ χρόνος χειµώνα και ούτε φθινοπώρου καν : όλα σχεδόν τά φωτίζει ένας ήλιος
µόνιµα, που δεν οφείλεται ίσως µόνο στο κλίµα : και όλα συµβαίνουν ταυτόχρονα
κάτω από τόν αστερισµό τής ίδιας πάντα φτώχειας, που δεν οφείλεται ίσως µόνο
στον ρεαλισµό τής προσωπικής περίπτωσης : αυτή η οικονοµική δυσπραγία και η
στέρηση, που είναι τόσο διάχυτη στα ερωτικά του ποιήµατα, εικονογραφεί όχι τόσο
µια αδικία κοινωνική γενικού είδους, αλλά µια τιµωρία για τίς ερωτικές επιλογές τίς
έκνοµες – σαν να επιχειρείται η εικονογράφηση µιας παράλογης µεταφυσικής
ζυγαριάς που θα ’λεγε (φροϋδικώ και µαρκουζικώ τω τρόπω) κανείς ότι δείχνει πως
όσο περισσότερη ευτυχία και πλήρωσις ερωτική, τόσο λιγότερη κοινωνική επιτυχία
και αποδοχή. Στα περισσότερα ερωτικά ποιήµατα, σχεδόν όπως στα µυθιστορήµατα
τής Τζαίην Ώστιν (και νοµίζω ότι τήν είχε διαβάσει και τού άρεσε)
πληροφορούµαστε εισαγωγικά κιόλας – και, οπωσδήποτε αργότερα, καθ’ οδόν – για
τήν µέχρις εδώ, ή και παρούσα (τόσο παρούσα, που να γίνεται µέρος τής
δραµατοποιηµένης συγκίνησης) οικονοµική κατάσταση τών ηρώων : Αν δεν είναι οι
ήρωες ωραία παιδιά χαµένα στα σιδεράδικα, ή τά γραφεία από τήν φτώχεια τους,
θα είναι παιδιά καλών (τιµίων) οικογενειών που, λόγω τού ξεπεσµού και τών ηθικών
τους επιλογών, µήτες να τούς ξέρουν δεν θέλουν πια.
Αυτό τό διάχυτο κλίµα µιας ζωής στο περιθώριο τής τίµιας κοινωνίας (που µοιάζει
πολύ µε αδιαµαρτύρητη και σχεδόν ανέµελη προσαρµογή τής επικούρειας επιταγής
τού λάθε βιώσας) διαχέεται τόσο µέσα στον καβαφικό χώρο και τόν καβαφικό χρόνο
που λες και ταξιδεύει συµπαγές και µες στην ιστορία. Υπάρχουν µερικά από τά
λεγόµενα ποιήµατα τής ιστορικής περιοχής που µολονότι δηλώνεται ρητά από τόν
Καβάφη, ακόµα κι απ’ τόν τίτλο, ότι δεν αποτελούν ανάµνηση ζωής (έστω δηλαδή
και κατασκευασµένη) αλλά περιγραφή ηρώων άσηµων που τοποθετούνται (συνήθως
µε µια χρονολογία) σαν σφήνες µέσα στη σειρά τών γεγονότων που αφορούν τήν
καθαυτό επίσηµη ιστορία : (τήν παρακµή τού ελληνισµού, τούς βασιλείς που
χάνουν, όσους γεννιούνται ήδη χαµένοι, διαµάχες και οικογενειακές και εθνικές,
καταστροφές και ήττες και πολέµους) εντούτοις τά ποιήµατα αυτά, µε τούς άσηµους
ηδονικούς ήρωές τους, επιτελούν µια λειτουργία µέσα στο συνολικό σώµα τών
ποιηµάτων του εξαιρετικά νευραλγική γιατί συνδέουν τό παρελθόν µε τό παρόν όχι
ως απλό χρόνο, κενό κάθε άλλου περιεχοµένου, αλλά ως χρόνο που είναι πλήρης
αυτής τής ίδιας τής καβαφικής ηθικής, που ολοκληρώνεται σιγά–σιγά µέσα από τήν
ανάγνωση µπροστά στα µάτια µας σε αισθητική, και µάς δίνουν τό πιο θαυµάσιο

Page 2 of 5

για τόν καβάφη - «μέρες θαυμάτων» / β

04/09/2013 10:12 ΜΜ

(µαγικό) κλειδί για να τόν καταλάβουµε ολόκληρο.
.

.
µέρες ονόµατος

Για µένα, ο Καβάφης πετυχαίνει τήν πιο οµαλή συγχώνευση τών πάντων σε ένα
όλον αντιφατικό, γεµάτο εντάσεις φθοροποιές και δηµιουργικές, και µ’ αυτή τήν
έννοια δεν µπορεί να δει κανείς ούτε τά ερωτικά του ποιήµατα ξεχωριστά, ούτε τά
ιστορικά γιατί θα χάσει κάτι ουσιώδες που αυτός θέλησε να κοµίσει στην τέχνη
τελικά : η αισθητική του αποκαλύπτεται µόνο µέσα από τό αινιγµατικό αυτό (όσο
και σαφές κάποιες φορές όπως µάς φαίνεται) σύνολο. Από αυτή τήν άποψη, αν έχει
µια γοητεία η ιστορία τού ελληνισµού για τόν ίδιον τήν έχει γιατί πρόκειται για µια
ιστορία που έχει ήδη παρακµάσει. Ο Καβάφης δεν υµνεί µέσω τής ιστορίας τή
δύναµη αλλά τήν ήττα : Αν τόν γοητεύει η ιστορία τού ελληνισµού, είναι στη φάση

Page 3 of 5

για τόν καβάφη - «μέρες θαυμάτων» / β

04/09/2013 10:12 ΜΜ

τής φθοράς του, και εξαιτίας τής φθοράς του : Και συνοδεύει µόνιµα τή λύπη του η
ενθύµηση µιας γλώσσας, µιας γλώσσας που ο ίδιος χρησιµοποιεί, όχι τόσο επειδή
είναι ωραία αλλά επειδή ήταν µια γλώσσα που µπορούσε να γίνει από όλους κάποτε
κατανοητή, κάτι που δεν ισχύει σήµερα για τή γλώσσα στην οποία γράφει τά
ποιήµατά του ο ίδιος. Ακόµα κι έτσι, δηλαδή, ουσιαστικά θλίβεται για µιαν απώλεια
η οποία έχει άµεση επίπτωση στη δικιά του ζωή και πάνω του, σαν να αναλογίζεται
πόσους χάνει µε τήν παρακµή τής γλώσσας αυτής από τούς εραστές τής σκέψης
του.
Έτσι τό ίδωµα τής ιστορίας από µέρους του σαν να βάφεται, να κολυµπάει και να
διαχέεται µες στα νερά τού διαυγούς ερωτισµού του, και χωρίς τήν απόχρωση αυτή
µέσ’ από τήν οποία βλέπει τό παρελθόν η ιστορία δεν θα τόν ενδιέφερε ίσως
καθόλου : Δεν µιλάει για άλλους ο Καβάφης µιλώντας για τήν ιστορία και δεν µιλάει
για κάτι µε τήν τρέχουσα έννοια αντικειµενικό, µολονότι είναι εξόχως αντικειµενικός
και διαβασµένος στην περιγραφή τών ιστορικών γεγονότων – πράγµα που ’χει
αποτελέσει θέµα άλλωστε συζήτησης για όλους περίπου τούς καβαφιστές : Όµως,
όταν ο Καβάφης µιλάει για έναν πολιτισµό που παρήλθε, απολαµβάνει τή θλίψη
ενός χαµού όπως αυτήν που έχει για τά σώµατα που χάθηκαν απ’ τή ζωή του : Και
η ίδια η οµορφιά (η αντικειµενική θα ’λεγε κανείς) τού πολιτισµού αυτού έχει σχέση
µε τό ότι ήταν ένας πολιτισµός που αγαπούσε τό σώµα τών ανθρώπων και είχε θεούς
και για τόν έρωτα. Θα ’τανε δύσκολο να φανταστεί κανείς όλην τήν ιστορική
περιοχή τού Καβάφη να τοποθετείται στην εποχή δηλαδή τού χριστιανισµού. Ο
χριστιανισµός διασώζεται στην ποίησή του επειδή αποτελεί χρονική στιγµή που
προκαλεί επιπλέον πόνο, τήν ήττα ενός κόσµου τών αισθήσεων και τής καθαρής
ηδονής, και τή στιγµή που αναφύεται ένας κόσµος οδυνηρά ξένος (µ’ αυτήν τήν
έννοια ένας κόσµος κυριολεκτικής αλλοτρίωσης) : ο Μύρης είναι η πιο διαυγής
διατύπωση αυτής τής στιγµής, και δεν είναι κατά τύχην τό πιο µακρύ και
µυθιστορηµατικό του ποίηµα. Όµως γενικά αυτό που φαίνεται να τόν γοητεύει είναι
η µοιραία φθορά που τήν παρακολουθεί µε διάθεση ανατόµου µες στην ιστορία. Μ’
αυτή τήν έννοια, αν είναι επιεικής προς τό βυζάντιο, είναι επειδή κι αυτό έχει πλέον
ηττηθεί και παρέλθει.
Έτσι λοιπόν ανάµεσα στους επώνυµους ήρωες, υπάρχουν εκείνοι µε τά
κατασκευασµένα ονόµατα, τά τόσο αιώνια και διάσηµα πια. Ανάµεσα σ’ αυτούς
τούς Εµονίδες και τούς Αιµιλιανούς Μονάη, τούς Κίµωνες Λεάρχου και τούς
Τέµεθους, τόν Λάνη, τόν Μυρτία, τόν Έµη, τόν Ταµίδη, τόν Αµµόνη, τόν Ευρίωνα,
τόν Ιασή, τόν Ιάσονα Κλεάνδρου και τόν Ερµοτέλη ή τόν Μαρύλο απλώνεται αυτή η
ζωή από τότε, τόσο παλιά όπως και τώρα, µε τά χαµαιτυπεία τά βδελυρά τά
καπηλειά και τίς ταβέρνες, τίς συνοικίες τίς φτωχικές, τίς απατεωνιές και τά
αναίσχυντα κρεβάτια όπου στην ευτελή κραιπάλη ο ήρωας διάγει ποταπώς και τό
µόνο που τόν σώζει σαν οµορφιά διαρκής είναι που είχε δύο χρόνια δικό του τόν
Ταµίδη, δικό του όχι για σπίτι ή για έπαυλη στον Νείλο : όλα εκείνα τά κρυµµένα
από τούς άλλους πράµατα που σαν να είναι ένα ξανατύπωµα τής ζωής τού Καβάφη
διπλό πάνω στην ταινία µε τό ιστορικό της ας πούµε θέµα. Αυτή η µυθολογία (λίγα
λεφτά, κάποια σελίνια, ρούχα φτωχά, κι ωραία σώµατα) είναι λοιπόν, αν δει κανείς
τώρα τό έργο του τελειωµένο, αυτή η µυθολογία είναι σαν να αποτελεί τή
ραχοκοκκαλιά τού σύµπαντός του, τή ραχοκοκκαλιά τού ίδιου του τού ινδάλµατος
τής ιστορίας.

Page 4 of 5

για τόν καβάφη - «μέρες θαυμάτων» / β

04/09/2013 10:12 ΜΜ

.
(συνεχίζεται)
(ήταν η 2 η συνέχεια από κείµενο δηµοσιευµένο στην ετήσια έκδοση «επίλογος/12 ος
χρόνος» τού 2003)
.
.

.

Page 5 of 5

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful