You are on page 1of 31

BSE 207 Mantk Devreleri

Say sistemleri

Sakarya niversitesi

Say Sistemleri - Ama


Say sistemlerini ve say sistemlerinin tarihsel geliimini aklamak Saysal sistemlerde kullanlan ikili, sekizli ve onaltl say sistemlerini detaylandrmak Say sistemlerinin birbirleri ile ilikilerini gstermek ve birbirleriyle karlklarnn bulunmas yntemlerini aklamak kili say sistemini detaylandrmak ve ikili say sisteminde aritmetik ilemleri aklamak kili say sisteminde tmleyen aritmetii kavramn renmek kili say sisteminde rnek arpma devrelerinin tasarmn aklamak Aritmetik Mantk Birimini tantmak

Say Sistemleri

Say Sistemleri - erik


Say Sistemlerinin ncelenmesi - Onluk (Decimal), kili (Binary-Dual), Sekizli (Octal) ve Onaltlk (Hexadecimal) Say Sistemleri - Say Sistemlerinin Birbirlerine Dntrlmeleri - Say Sistemlerinde Hesaplama - kili Say Sisteminde Toplama ve karma - Tmleyen Aritmetii - kili Say Sisteminde arpma - kili Say Sisteminde Blme

Say Sistemleri

Say Sistemleri - Giri

Sayma ve say kavramnn yeryznde ilk olarak nerede ve ne zaman doduu bilinmemekle beraber, baz buluntular Smerlerin saymay bildiklerini ve bugn kullandmz onluk say dzeninin MS 400 dolaylarnda, Hindistanda gelitirildiini gstermektedir. Onluk say dzeni daha sonra slam bilginleri tarafndan gelitirilmi, MS 800 yllarnda onlu say sistemine Sfr (0) says eklenmi ve say dzenindeki rakam biimleri deitirilerek yeni bir ekil kullanlmaya balanmtr. Onluk say sisteminde kullanlan rakamlar, Endls zerinden 1200l yllarda Avrupa insanna aktarlm ve sonuta bugn bizim ve ou Avrupa lkesinin kulland rakam biimleri ortaya kmtr. Gnmz bilgisayar teknolojisinde deiik say dzenleri kullanlmaktadr. Bunlar; ikili (binary-dual), sekizli (octal), onaltl (hexadecimal) say sistemleridir.

Say Sistemleri

Say Sistemleri - Say Sistemlerinin ncelenmesi

Say sistemlerini incelerken ilk kavram; say sistemlerinde kullanlan rakam, iaret, karakter veya harfleri ve bunlarn temsil ettikleri anlamlardr Say sistemlerinde kullanlan rakamn / harfin / karakterin, say ierisinde bulunduu basamaa bal olarak temsil ettii anlam deiir. Anlam deiikliini belirleyen unsur, kk / taban deeridir. Bir say sistemini S, say sisteminde kullanlan rakam/karakterleri d ve kk de R ile gsterir ve S ile gsterilen say sistemini formlle ifade edersek; S= dnRn +dn-1Rn-1+................+d2R2+d1R1+d0R0 eitlii elde edilir. Formlde dn-d0; say deerlerini, Rn- R0 ise; kke bal olarak oluan basamak deerlerini temsil eder. Kesirli ksm bulunan saylar ifade etmek iin ise; S = dnRn +dn-1Rn-1+..............+d2R2+d1R1+d0R0 , d1R-1+d2-2+d3R-3 +.....
Say Sistemleri 5

Say Sistemleri - 1.1. Onlu (Decimal) Say Sistemi

Gnlk hayatmzda en ok kullandmz onluk say sisteminde on deiik rakam vardr ve bunlar srasyla; 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9dur. Bu durumda dn- d0 say deerleri; 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 saylar ile ifade edilir ve R; taban deeri olan 10 ile gsterilir. Bu durumda daha nce ifade edilen denklem (D:Desimal Say); D = dn10n+dn-110n-1+.......+d2102+d1101+d0100 Kesirli ksm bulunan onlu saylar ifade etmek iin; D= dn10n+dn-110n-1+....... +d2102+d1101+d0100, d1.10-1+d2.10-2+d3.10-3 +. eitlii kullanlr. Denkleme gre en sadaki basamak en dk ve en soldaki en yksek anlaml basamak olarak; 1985 says, 1985 = 1.103+9.102+8.101+5.100 eklinde yazlabilir.
Say Sistemleri 6

Say Sistemleri -1.2. kili (Binary-Dual) Say Sistemi

0 ve 1 rakamlar ile temsil edilen, taban deeri 2 olan ve iki olaslkl durumlar ifade etmek amacyla kullanlan say sistemi kili veya Binary say sistemi olarak adlandrlr. kili say sisteminde her bir basamak BT olarak (Binary DigiT) En sadaki basamaa en En Dk Deerli Bit (Least Significant Bit - LSB), En soldaki basamaa En Yksek Deerli Bit (Most Significant Bit - MSB) denir. Buna gre ikili say sistemindeki basamak deerleri (B: Binary-ikili say sistemi); n n-1 2 1 0 B = dn2 +dn-12 +.... +d22 +d12 +d02 Ayn ekilde kesirli ksm bulunan ikili saylarn basamak deerleri: n n-1 2 1 0 , d 2-1 + d 2-2 +.....+ d 2-n B = dn2 +dn-12 +.... +d22 +d12 +d02 1 2 n Tam say ksm Kesirli say ksm eklinde olur.
Say Sistemleri 7

Say Sistemleri -1.2. kili (Binary-Dual) Say Sistemi


rnek olarak 101101101 ikili saysnn basamak deerlerini yazarsak; B = 1.28 + 0.27 + 1.26 + 1.25 + 0.24 + 1.23 + 1.22 + 0.21 + 1.20 eitlii bulunur. kili say sistemi bilgisayarlarda aadaki amalar iin kullanlmaktadr: i. Gerek saysal deeri ifade etmek iin, ii. Veri ile ilgili bellekteki adresi belirtmek iin, iii. Komut kodu olarak, iv. Alfabetik ve saysal olmayan karakterleri temsil etmek iin bir kod olarak, v. Bilgisayarda dahili ve harici olarak bulunan devrelerin durumlarn belirlemesi iin bir say grubu olarak.

Say Sistemleri

Say Sistemleri - 1.3. Sekizli (Octal) Say Sistemi

kili say sistemindeki saylarn daha kolay gsterilmesini salayan say sistemlerinden birisi, sekizli (octal) say sistemidir. Sekizli say sisteminde taban 8 ve kullanlan saylar; 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7dir. Genelde yetmili yllarda mini bilgisayarlarda oka kullanlan sekizli say sistemindeki basamak deerleri; O = dn8n+dn-18n-1+............+d383+d282+d181+d080 , d18 -1 + d28 -2 + forml ile ifade edilir.

Say Sistemleri

Say Sistemleri - 1.4. Onaltlk (Hexadecimal) Say Sistemi

kili say sisteminin daha kolay gsterilmesini salayan ve gnmz bilgisayarlarnda yaygn olarak kullanlan say sistemi onaltlk (hexadecimal) say sistemidir. Onaltl say sisteminde 0 ile 9 arasndaki rakamlar ile A, B, C, D, E, F harfleri kullanlr. Bu say sistemindeki saylarn genel denklemi; H = dn16n+dn-116n-1+.......+d1161+d0160 , d116 -1 + d216 -2 + d216 -3 + eklinde oluur.

Say Sistemleri

10

Say Sistemleri - 1.4. Onaltlk (Hexadecimal) Say Sistemi

Say Sistemleri

11

Say Sistemleri - Say Sistemlerinin Birbirlerine Dntrlmeleri

Say sistemlerinin birlikte kullanlmas, say sistemlerinden herhangi birisi ile ifade edilen bir bykln dier say sistemlerine dnm ihtiyacn ortaya karr. Say sistemlerini tek-tek ele alarak dier say sistemlerine dnm prensiplerini ve yntemlerini aklayalm. Bu durumda 4 alt balk oluur: Onlu Saylarn kili, Sekizli ve Onaltl Saylara Dnm kili Saylarn Onlu , Sekizli ve Onaltl Saylara Dnm Sekizli Saylarn kili, Onlu ve Onaltl Saylara Dnm Onaltl Saylarn kili, Sekizli ve Onlu Saylara Dnm

Say Sistemleri

12

Say Sistemleri - Onlu Saylarn kili, Sekizli ve Onaltl Saylara Dnm

Onlu bir say baka bir sayya dntrlecekse; onlu say, yeni oluacak olan say sisteminin taban deerine srekli blnr. Blm sonucunda elde kalanlarn tersten sralanmasyla yeni say sistemindeki say bulunur. Onlu bir say ikili bir sayya dntrlecekse, onlu say srekli 2ye blnr. rnek : (39)10 saysn ikili say sistemine evirelim. Blnen Blm Kalan 39/2 19 + 1 LSB 9/2 9 + 1 9/2 4 + 1 yazm yn 4/2 2 + 0 2/2 1 + 0 MSB 100111 Sonu olarak; (39)10=(100111)2 eitlii bulunur.
Say Sistemleri 13

Say Sistemleri - Onlu Saylarn kili, Sekizli ve Onaltl Saylara Dnm

Say Sistemleri

14

Say Sistemleri - Onlu Saylarn kili, Sekizli ve Onaltl Saylara Dnm

Say Sistemleri

15

Say Sistemleri - Onlu Saylarn kili, Sekizli ve Onaltl Saylara Dnm

Kesirli onlu saylar ikili saylara dntrlrken kesir ksm 2 ile arplr. arpm sonucunda elde edilen saynn tam ksm kaydedilerek, kesirli ksm 2 ile yeniden arplr. Bu ileme kesirli ksm 0 deerine (veya 0a ok yakn bir deere) ulancaya kadar devam edilir. rnek : (0.65)10 saysn ikili say sistemine evirelim. Tam Ksm 0.65 * 2 = 1.30 1 a-1 0.30 * 2 = 0.60 0 a-2 0.60 * 2 = 1.20 1 a-3 0.20 Sonu; (0.65)10 (0.101)2 olarak bulunur. Bu rnekte grld gibi kesirli ksm 0 deerine varmayabilir. Bu gibi durumlarda ilem sonlandrlarak yuvarlatma yaplabilir.
Say Sistemleri 16

Say Sistemleri - Onlu Saylarn kili, Sekizli ve Onaltl Saylara Dnm


rnek : (153)10 saysn sekizli sisteme evirelim. Verilen saynn devaml 8 ile blnmesi ve kalann yazlmas eklinde ilem yaplr: lem Blm Kalan 153 / 8 19 1 19 / 8 2 3 2 2 lemler sonucunda, (153)10 = (231)8 eitlii bulunur.

Say Sistemleri

17

Say Sistemleri - Onlu Saylarn kili, Sekizli ve Onaltl Saylara Dnm


rnek : (0.513)10 saysn sekizli say sistemine evirelim. Verilen say devaml 8 ile arplarak oluan tam saylar yazlr.
Oluan tam say

0513 x 8 = 4.104 4 0.104 x 8 = 0.832 0 yazm yn 0.832 x 8 = 6.656 6 0.656 x 8 = 5.248 5 0.248 x 8 = 1.984 1 Sonu olarak; (0.513)10 (0.40651)8 eitlii bulunur.
Tam say ve kesirli ksm bulunan onlu saylar 8li saylara dntrme ileminde; tam say ve kesir ksmlar ayr ayr dntrlr ve bulunan sonular birlikte yazlr.
Say Sistemleri 18

Say Sistemleri - Onlu Saylarn kili, Sekizli ve Onaltl Saylara Dnm

Onlu sistemdeki bir sayy onaltlk sisteme dntrmek iin, onluk sistemin ikili ve sekizli sisteme evrilmesindeki yntem uygulanr. Ancak onaltlk sistemde taban 16 olduundan, 16ya blme ve kalan yazma eklinde ilem yaplr. (214)10 saysn onaltlk say sistemine evirelim. lem Blm Kalan 214 / 16 13 6 6 13 / 16 0 13 D

Sonu olarak; (214)10 = (D6)16 deeri bulunur


Say Sistemleri 19

Say Sistemleri - Onlu Saylarn kili, Sekizli ve Onaltl Saylara Dnm

Kesirli ondalk saylarn onaltl say sistemine dntrlmesi; kesirli saynn 16 ile arpmndan oluan tam say ksmnn alnp, yeni saynn kesirli ksmnn arplmaya devam etmesi eklinde yaplr. (0.975)10 saysn onaltlk sisteme evirelim. Verilen say devaml 16 ile arplp, oluan tam saylar yazlr: Kalan 0.975x16 = 15.600 15 F 0.600x16 = 9.600 9 9 yazm 0.600x16 = 9.600 9 9 yn Sonu olarak; (0.975)10 = (0.F99)16 eitlii bulunur.
Say Sistemleri 20

Say Sistemleri - 2.2. kili Saylarn Onlu, Sekizli ve Onaltl


Saylara Dntrlmesi kili sistemdeki bir say, her basamann arlk katsays ile arplp, bulunan deerlerin toplanmas ile ilgili say sistemine dntrlr. rnek : (11001)2 saysnn onluk say sistemindeki karln bulalm. Her bir basamakta bulunan say basamak deeri ile arplr ve bulunan saylar toplanrsa; 1 1 0 0 1 1x24 + 1x23 + 0x22 +0x21 + 1x20 = 16 + 8 + 0 + 0 + 1 olur. Bu durumda; (11001)2 = (25)10 = 25 eitlii yazlabilir. kili sistemdeki bir say, her basamann arlk katsays ile arplp, bulunan deerlerin toplanmas ile Onlu say sistemine dntrlr

Say Sistemleri

21

Say Sistemleri - 2.2. kili Saylarn Onlu, Sekizli ve Onaltl


Saylara Dntrlmesi Kesirli ikili saynn onluk say sistemine dntrlmesi; kesirli ksmn soldan saa doru ikinin negatif kuvvetleri eklinde yazlp, bu saylarn basamaklarda bulunan saylarla arplmas ve bulunan arpmlarn toplanmas eklinde gerekletirilir. rnek: (100.01)2 saysn onluk say sistemine dntrelim. Tamsay ve kesirli ksmn basamak deerleri ile basamaklarda bulunan saylar arplrsa; 100.01 = 1.22 + 0.21 + 0.22 , 0.2-1 +1.2-2 = 1.4 + 0.2 + 0.1 , 0.1/2 + 1.1/4 = 4 + 0 + 0 , 0 + 1/4 = (4.25)10 says bulunur. Bu durumda; (100.01)2 = (4.25)10 eitlii elde edilir.
Say Sistemleri 22

Say Sistemleri - 2.2. kili Saylarn Onlu, Sekizli ve Onaltl


Saylara Dntrlmesi kili sistemdeki bir sayy sekizli sistemde ifade etmek iin, ikili sistemdeki saylar sadan sola doru erli kmeler halinde ayrlr ve en sondaki kmedeki bitlerin says ten az ise sola doru 0 eklenerek e tamamlanr. rnek: (11001111011101)2 saysn sekizli say sistemine dntrelim. erli kmelere ayrma ve eksik bitleri tamamlama sonucunda, 011 001 111 011 101 kmeleri elde edilir. Her kmedeki saynn onluk karl yazlrsa; (011 001 111 011 101)2 = (3 1 7 3 5)8 eklinde sekizli sistemdeki say bulunur. Bu durumda, (11001111011101)2 = (31735)8 eitlii yazlabilir.
Say Sistemleri 23

Say Sistemleri - 2.2. kili Saylarn Onlu, Sekizli ve Onaltl Saylara Dntrlmesi Kesirli ikili saylarn sekizli saylara dnm ayn yntemle gerekletirilir. Yalnzca, kesirli ksmdaki gruplandrma soldan saa doru yaplr (1101101101.111100000110)2 = (?)8 dnmn yapalm. Say, (001 101 101 101.111 100 000 110)2 eklinde gruplandrlp, her grubun karl olan ikili say yazlrsa; 1 5 5 5 . 7 4 0 6 = (1555.7406)8 sonucu elde edilir. Sonuta; (1101101101.111100000110)2 = (1555.7406)8 eitlii bulunur.

Say Sistemleri

24

Say Sistemleri - 2.2. kili Saylarn Onlu, Sekizli ve Onaltl


Saylara Dntrlmesi kili say sisteminden onaltlk say sistemine dntrme ilemi, ikili sistemdeki saynn drderli gruplara ayrlp, her bir gruptaki saylarn karlklarnn yazlmas eklinde gerekletirilir. Gruplama ilemine sadan balanr ve en sondaki grup 0 eklenerek drt bite tamamlanr. Gruplardaki saylarn karlklar olan saylar yazlnca, onaltlk sistemdeki say elde edilir. rnek: (10111101110000111101)2 saysn onaltlk say sistemine dntrelim. Verilen say drt bitlik gruplar halinde yazlrsa; 1011 1101 1100 0011 1101 eklini alr. Bu gruplardaki saylarn onaltlk sistemdeki karlklar yazlrsa; 1011 1101 1100 0011 1101 B D C 3 D saylar elde edilir. Sonu olarak; (10111101110000111101)2 = (BDC3D)16 eitlii bulunur.
Say Sistemleri 25

Say Sistemleri - 2.3. Sekizli Saylarn kili, Onlu Ve Onaltl Saylara Dntrlmesi

Sekizli sistemdeki saylar dier say sistemlerine dntrmek iin dntrlecek say sisteminin zelliine uygun yntem kullanlr. Sekizli sistemdeki bir sayy ikili say sistemine dntrmek iin, her bir basamaktaki saynn karl olan ikili say 3 bitlik gruplar eklinde yazlr. Gruplar halinde yazlan ikili saylarn karl olan saylarn bir araya getirilmesi ile ikili sistemdeki say ortaya kar. rnek: (673.124)8 saysn ikili say sistemine evirelim. nce her bir saynn karl olan ikili say 3 bit olarak yazlr: 6=110, 7=111, 3=011, 1=001, 2=010, 4=100. Yazlan saylar bir araya getirilirse; (673.124)8 = (110111011.001010100)2 eitlii bulunur.

Say Sistemleri

26

Say Sistemleri - 2.3. Sekizli Saylarn kili, Onlu Ve Onaltl Saylara Dntrlmesi

Sekizli saylar, her bir basamaktaki rakamn basamak arlyla arplmas ve daha sonra arpmlarn toplanmas yoluyla onluk say sistemine dntrlr.

rnek : (24.6)8 = (?)10 dnmn gerekletirelim. Basamaklardaki saylar basamak deerleriyle arplr: (24.6)8 = 2x81 + 4x80 . 6x8-1. arpmndan bulunan deerler toplanrsa; = 16 + 4.75=20.75 says bulunur. Sonuta; (24.6)8 = (20.75)10 eitlii oluur.

Say Sistemleri

27

Say Sistemleri - 2.3. Sekizli Saylarn kili, Onlu Ve Onaltl Saylara Dntrlmesi

Sekizli sistemdeki bir sayy onaltlk say sistemine dntrmenin en pratik yolu, sekizlik sayy nce ikilik say sistemine dntrmek ve daha sonra ikili sayy onaltlk sayya evirmektir. rnek : (5431)8 saysn onaltlk sayya dntrelim. Sekizlik say nce ikili sayya evrilir.: (5431)8 = (101100011001)2 Daha sonra bulunan say drderli gruplara ayrlp, her bir grubun karl olan onaltl sistemdeki ifade yazlrsa; 1011 = B, 0001 = 1, 1001 = 9 eitlikleri bulunur. Bulunan saylar bir araya getirilirse; (B19)16 says elde edilir. Bu durumda; (5431)8 = (D19)16 eitlii yazlabilir.
Say Sistemleri 28

Say Sistemleri - 2.3. Onaltl Saylarn kili, Onlu Ve Sekizli Saylara Dntrlmesi

Onantl say sistemlerinde ifade edilen bir bykl dier say sistemlerine dntrmek iin uygun yntemler kullanlr. Onaltl sistemdeki bir sayy ikili say sistemine dntrmek iin; her basamaktaki saynn karl olan ikili say 4 bit eklinde yazlr. 4 bitlik gruplar bir araya getirilerek ikili say bulunur. rnek 24: (5D1D69)16 saysn ikili sisteme evirelim. Herbir basamaktaki onaltlk saynn karl olan ikili say yazlrsa; 5=0101, D=1101, 1=0001, D=1101, 6=0110, 9=1001 deerleri elde edilir. Yazlan ikili saylarn bir araya getirilmesi ile, sonu olarak; (5D1D69)16 = (010111010001110101101001)2 eitlii bulunur.
Say Sistemleri 29

Say Sistemleri - 2.3. Onaltl Saylarn kili, Onlu Ve Sekizli Saylara Dntrlmesi

Onaltl sayy onlu sisteme evirmek iin, her basamaktaki deer ile basamak arl arplr. Bulunan deerlerin toplanmas ile onaltl sistemden onlu say sistemine dnm yaplm olur. rnek : (E70FCA)16 saysn onlu sisteme dntrelim. Herbir basamaktaki sayy basamak deerleriyle arpp, bulunan saylarn toplanmas ile; E70FCA = Ex165 + 7x164 + 0x163 + Fx162 + Cx161 + Ax160 = 1844719 + 458752 + 0 + 3840 + 192 + 10 = (2307513)10 says bulunur. Sonuta; (E70FCA)16 = (2307513)10 eitlii yazlabilir.
Say Sistemleri 30

Say Sistemleri - 2.3. Onaltl Saylarn kili, Onlu Ve Sekizli Saylara Dntrlmesi

Onaltlk sayy sekizli sisteme evirmek iin en pratik yntem; onaltlk saynn ikili sisteme ve daha sonra ikili sistemdeki saynn sekizli sisteme evrilmesidir. rnek: (E0CA)16 saysn sekizli sisteme evirelim. nce onaltl say ikili sisteme evrilir. Onaltl sistemdeki saynn ikili sisteme evrilmesi iin, her bir basamaktaki saynn ikili karl drt bitlik olarak yazlrsa; E =1110, 0 = 0000, C =1100, A = 1010 saylar bulunur. Bulunan saylar birletirilirse; (E0CA)16 = (1110000011001010)2 says elde edilir. Elde edilen ikili say, her grubun karl olan sekizli saynn erli gruplar halinde yazlmas eklinde sekizli sayya dntrlrse; (E0CA)16 = (1110000011001010)2 = (160312)8 eitlii bulunur.
Say Sistemleri 31