You are on page 1of 18

Deo II

UVOD U MEHANIKU KONTINUUMA

U narednim poglavljima izla ze se primena tenzorskog ra cuna u dinamici kru e se tog tela, teriji elasti cnosti, mehanici uida i elektricitetu i magnetizmu. Prvo c prikazati uop seni izrazi za vektorske operatore gradijenta, divergencije i rotora, kao i drugi uop steni izrazi za vektorske operatore da bi se tenzorske jedna cine konvertovale u vektorske jedna cine. Da ce se tabli cni pregled kao pomo cno sredstvo za prevodenje tenzorskih jedna cina u vektorski oblik i obrnuto. Osnovne jedna cine mehanike kontinuuma izvode se u narednim poglavljima. Jedna cine se izvode kako u Dekartovim koordinatama tako i u generalisanom tenzorskom obliku, a zatim konvertuju u vektorski oblik.

CHAPTER 6

TENZORSKO OZNACAVANJE SKALARNIH I VEKTORSKIH VELICINA

U ovom poglavlju razmatraju se tenzorski zapisi nekih vektorskih izraza sa ciljem da se ovlada postupkom konvertovanja vektorskih jedna cina u tenzorski oblik kao i zapisivanja tenzorskih jedna cina u vektorskom obliku. Neke osnovne jedna cine mehanike kontinuuma bi ce prikazane kako u vektorskoj tako i u indeksnoj notaciji koja posve cuje pa znju tenzorskim komponentama. Da bi se lako prelazilo iz jednog u drugi oblik ovih zapisa prvo se daju vektorske veli cine u tenzorskom obliku. 6.1 GRADIJENT

Gradijent skalarne funkcije = (x1 , x2 , ..., xN ) od koordinata xi , i = 1, ..., N , denisan je kovarijantnim vektorom , i = 1, ..., N. xi Kontravarijantni oblik gradijenta je ,i = g im ,m .
Tenzorski ra cun i mehanika koninuuma, Prvo izdanje. By Branislav S. Ba cli c ISBN x-xxx-xxxxx-x c 2005 John Wiley & Sons, Inc.

(6.1)

(6.2)
197

198

TENZORSKO OZNACAVANJE ...

Zapaziti da ako su C i = g im ,m , i = 1, 2, 3 tenzorske komponente gradijenta, tada je u ortogonalnom koordinatnom sistemu C 1 = g 11 ,1 , C 2 = g 22 ,2 , C 3 = g 33 ,3 .

U ortogonalnom koordinatnom sistemu je g ii = 1/h2 i , (bez sabiranja po i), i = 1, 2, 3, te se otud pri zameni tenzorskih komponenata njihovim ekvivalentnim zi ckim komponenatma dobija C (1) 1 = 2 1, h1 h1 x C (2) 1 = 2 2, h2 h2 x C (3) 1 = 2 3. h3 h3 x

Pojednostavljenjem nalaze se zi cke komponente gradijenta C (1) = 1 , h1 x1 C (2) = 1 , h2 x2 C (3) = 1 . h3 x3

Ovi rezultati va ze samo kada je koordinatni sistem ortogonalan i gij = 0 za i = j i gii = h2 i , za i = 1, 2, 3, gde se po i ne sabira. 6.2 DIVERGENCIJA

Divergencija kontravarijantnog tenzora Ar dobija se kovarijantnim izvodom po xk i sprovodenjem kontrakcije. Tako se dobija div Ar = Ar ,r . (6.3)

Pojednostavljenjem izraza (6.3) dobija se druga ciji oblik divergencije. Kovarijantni izvod mo ze se zapisati kao Ar ,k = Ar r + Am , xk mk

enja rezultata zadatka 13 iz c etvrtog poglavlja, a nakon kontrakcije indeksa r i k i kori sc dobija se Ar 1 g m Ar = + A ,r xr g xm 1 Ar r g (6.4) + A g Ar = ,r g xr xr 1 r Ar ( gA ). ,r = g xr

ROTOR

199

PRIMER 1 (divergencija) Napisati divergenciju vektora Ar u sfernim koordinatama (,,). Re senje. U sfernim koordinatama je x1 = , g11 = h2 1 x2 = , = 1, x3 = h2 2 sa gij = 0
2

za
2

i=j
2

g22 =

= ,

g33 =

h2 3

= sin . g = 2 sin .

Determinanta metri ckog tenzora gij je g = |gij | = 4 sin2 , pa je Pomo cu relacije (6.4) nalazi se

2 3 1 1 div Ar = ( gA ) + ( gA ) + ( gA ) . g x1 x2 x3 Ova jedna cina u zi ckim komponentama postaje 1 div Ar = g A(1) g h1 + A(2) ( g 2 h + A(3) g h3 .

Pomo cu oznaka za zi cke komponete A(1) = A , A(2) = A , A(3) = A

mo ze se divergencija izraziti u jednom od slede ca dva oblika: div Ar = ili div Ar = 1 1 A 1 2 ( A ) + (sin A ) + . 2 sin sin 1 2 sin A + 2 sin 2 sin A + 2 sin A sin

6.3

ROTOR

Kontravarijantne componente vektora C = rot A su C i = ijk Ak,j . U razvijenom obliku ovo postaje 1 C1 = g 1 C2 = g 1 C3 = g A3 A2 x2 x3 A1 A3 x3 x1 A2 A1 x1 x2 . (6.6) (6.5)

200

TENZORSKO OZNACAVANJE ...

PRIMER 2 (rotor) Napisati komponente vektora rot A u sfernim koordinatama (,,). Re senje. U sfernim koordinatama je .x1 = , x2 = , x3 = sa gij = 0 za i = j i g11 = h2 1 = 1,
2 g22 = h2 2 = , 2 2 g33 = h2 3 = sin .

Determinanta metri ckog tenzora gij je g = |gij | = 4 sin2 , pa je g = 2 sin . Komponente vektora rot A date su tenzorskim jedna cinama (6.6). Da se nadu komponente od rot A u sfernim koordinatama zapisuju se jedna cine (6.6) preko zi ckih komponenata: 1 C (1) = (h3 A(3)) (h2 A(2)) h1 g C (2) 1 = (h1 A(1)) (h3 A(3)) g h2 C (3) 1 = (h2 A(2)) (h1 A(1)) . g h3 Ako se zi cke komponente ozna ce sa C (1) = C , A(1) = A , C (2) = C , A(2) = A , C (3) = C , A(3) = A (6.7)

nalaze se komponente vektora rot A u sfernim koordinatama u slede cim oblicima: 1 ( sin A ) (A ) 2 sin 1 C = (A ) ( sin A ) sin 1 (A ) (A ) . C = C = 6.4 LAPLASIJAN

(6.8)

Laplasijan 2 U ima kontravarijantni oblik 2 U = g ij U,ij = (g ij U,i ),j = g ij U xi .


,j

(6.9)

LAPLASIJAN

201

Razvojem ovog izraza dolazi se do slede cih jedna cina: 2 U = U U j g ij i + g im i m j j x x x g U 1 U g ij i + g ij i 2 U = j j x x g x x g 1 2 ij U ij U U= g j g +g i i g x x x xj 1 ij U . 2 U = gg g xj xi

(6.10)

U ortogonalnim koordinatama je g ij = 0 za i = j i g11 = h2 1, g22 = h2 2, g33 = h2 3

te se jedna cina (6.10) u razvijenom obliku zapisuje kao 2 U = 1 h1 h2 h3 x1 h2 h3 U h1 x1 x2 h1 h3 U h2 x2 x3 h1 h2 U . h3 x3 (6.11)

Ovaj zapis va zi samo u ortogonalnom sistemu koordinata.

PRIMER 3 (laplasijan) Na ci laplasijan u sfernim koordinatama. enjem rezultata iz prethodnog primera nalazi se da je laplasijan u Re senje. Kori sc sfernim koordinatama oblika 2 U = 1 sin 2 sin U + sin U + 1 U . sin (6.12)

Ovo se mo ze pojednostaviti na oblik 2 U = 2U 2U 2 U 1 2U cot U 1 + + + + . 2 2 2 2 2 sin2 2 (6.13)

U tabeli 1 dat je pregled vektorskog i tenzorskog zapisa nekih vektora.

202

TENZORSKO OZNACAVANJE ...

Vektor A AB C =AB = grad A = div A

Tabela 1 Vektorski i tenzorski zapis. Op sti tenzor Ai ili Ai i A Bi = g ij Ai B j = Ai B i Ai Bi = g ij Ai Bj 1 ijk e Aj Bk Ci = g im g ,m r 1 g mn Am,n = Ar gA ,r = g xr g


mn

Dekartov tenzor Ai Ai Bi Ci = eijk Aj Bk ,i = x i Ai Ai,i = xi


Ak Ci = e x ijk j U xi xi Bi C i = Am x m i Bm C = Ai xm

A = C = rot A 2 U C = (A )B C = A( B ) C = 2 A A A A

C i = ijk A k,j ij U 1 U,mn = gg xi g xj


i C i = Am B,m i i j C = A B,j

C i = g jm Ai ,mj
im

ili

Ci = g jm Ai ,mj

Ci =

xm

Ai xm

g im Ai ,m g ijk g jm kst At,s

Ai ,i

,m 2 Aj xj xi 2 Ar xi xr 2 Ai xj xj

Ar ,r ,m

PRIMER 4 (Maxwell-ove jedna cine) U elektrodinamici se govori o slede cim vektorima i skalarima: E = vektor elektri cne sile, [E ] = N/C B = vektor magnetne sile, [B ] = Wb/m2 D = vektor pomeranja, [D] = C/m2 H = dopunski vektor magnetne sile, [H ] = A/m J = gustina slobodne struje, [J ] = A/m2 = gustina slobodnog naboja, [] = C/m3 Ove veli cine se javljaju u zapisu slede cih zakona: Faraday-ov zakon tvrdi da je linijski integral elektromagnetne sile po konturi proporcionalan brzini uksa magnetne indukcije kroz konturu. Time se dobija prva jedna cina elektromagnetnog polja: E = B t ili ijk Ek,j = B i . t (6.14)

Ampere-ov zakon tvrdi da je linijski integral vektora magnetne sile po zatvorenoj konturi proporcionalan zbiru struje kroz konturu i brzine uksa vektora pomeranja kroz konturu. Time se dobija druga jedna cina elektromagnetnog polja: D t Di . t

H =J +

ili

ijk Hk,j = J i +

(6.15)

LAPLASIJAN

203

Gauss-ov zakon elektriciteta tvrdi da je protok vektora elektri cne sile kroz zatvorenu povr s proporcionalan ukupnom naboju obuhva cenom povr si. Time se dobija tre ca jedna cina elektromagnetnog polja: D = ili 1 i gD = . g xi (6.16)

Gauss-ov zakon magnetizma tvrdi da je magnetni uks kroz zatvorenu zapreminu etvrta jedna jednak nuli. Time se dobija c cina elektromagnetnog polja: B =0 ili 1 i gB = 0. g xi (6.17)

etiri jedna Navedene c cine elektromagnetnog polja nazivaju se Maxwell-ove jedna ine i bitne su u izu c cavanju elektrodinamike, a mogu se zapisati i u druga cijim oblicima u zavisnosti od pretpostavki o materijalu. Zapaziti da je zapis Maxwell-ovih jedna cina u (6.14)-(6.17) nezavisan od izabranog koordinatnog sistema. Tenzorske veli cine se u primenama moraju izraziti preko svojih zi ckih komponenata. U op stem ortogonalnom krivolinijskom koordinatnom sistemu je g11 = h2 1, g22 = h2 2, g33 = h2 3, i gij = 0 za i = j.

Ovo dovodi do rezultata g = h1 h2 h3 . Ako se zi cke komponente veli cina Di , Bi , Ei i Hi obele ze sa D(i), B (i), E (i), i H (i), respektivno, mogu se Maxwell-ove jedna cine zapisati kao u tabeli 2. Tabele 3, 4 i 5 prikazuju Maxwell-ove jedna cine u pravougaonim, cilindarskom i sfernim koordinatama. Ove tabele su specijalni slu ajevi op c stije tabele 2.

Tabela 2 Maxwell-ove jedna cine u generalisanim ortogonalnim koordinatama.


1 h1 h2 h3 1 h1 h2 h3 1 h1 h2 h3 1 h1 h2 h3 1 h1 h2 h3 1 h1 h2 h3 1 h1 h2 h3 x1 1 h1 h2 h3 x1 x2 (h3 E (3)) x3 (h1 E (1)) x1 (h2 E (2))

x3 (h2 E (2)) x1 (h3 E (3)) x2 (h1 E (1))

1 B (1) = h t 1 1 B (2) = h t 2 1 B (3) = h t 3 J (1) h1 J (2) h2 J (3) h3 x3 x3

x2 (h3 H (3)) x3 (h1 H (1)) x1 (h2 H (2))

x3 (h2 H (2)) x1 (h3 H (3)) x2 (h1 H (1))

= = =

+ + +

1 D (1) h1 t 1 D (2) h2 t 1 D (3) h3 t

(1) h1 h2 h3 D + h1 (1) + h1 h2 h3 B h1

x2 x2

(2) h1 h2 h3 D + h2 (2) + h1 h2 h3 B h2

(3) h1 h2 h3 D = h3 (3) =0 h1 h2 h3 B h3

Zapaziti da su sve tenzorske komponente zamenjene njihovim zi ckim komponentama.

204

TENZORSKO OZNACAVANJE ...

Tabela 3 Maxwell-ove jedna cine u Dekartovim koordinatama


Ey Bx z = t By z E x = t Ex z y = B t Hy Dx Hz y z = Jx + t Dy Hz Hx z x = Jy + t Hy Hx Dz x y = Jz + t Dy Dz Dx x + y + z = By Bx Bz x + y + z = 0 Ez y Ex z Ey x

Ovde su uvedene oznake: Dx = D(1) Dy = D(2) Dz = D(3) Bx = B (1) By = B (2) Bz = B (3) Hx = H (1) Hy = H (2) Hz = H (3) Jx = J (1) Jy = J (2) Jz = J (3) Ex = E (1) Ey = E (2) Ez = E (3) za x1 = x, x2 = y , x3 = z , h1 = h2 = h3 = 1

Tabela 4 Maxwell-ove jedna cine u cilindarskim koordinatama. E Br 1 Ez r z = t


B Er Ez z r = t Bz 1 Er 1 r r (rE ) r = t H Dr 1 Hz r z = Jr + t D Hr Hz z r = J + t Dz 1 Hr 1 r r (rH ) r = Jz + t Dz 1 D 1 r r (rDr ) + r + z = Bz 1 1 B r r (rBr ) + r + z = 0

Ovde su uvedene oznake: Dr = D(1) D = D(2) Dz = D(3) Br = B (1) B = B (2) Bz = B (3) Hr = H (1) H = H (2) Hz = H (3) Jr = J (1) J = J (2) Jz = J (3) Er = E (1) E = E (2) Ez = E (3) za x1 = r, x2 = , x3 = z , h1 = 1, h2 = r, h3 = 1.

SOPSTVENE VREDNOSTI I SOPSTVENI VEKTORI

205

Tabela 5 Maxwell-ove jedna cine u sfernim koordinatama.


B E 1 = t sin (sin E ) E B 1 1 sin (E ) = t B E 1 1 (E ) = t D H 1 = J + t sin (sin H ) H D 1 1 sin (H ) = J + t D 1 H 1 (H ) = J + t D 1 1 1 2 2 D + sin (sin D ) + sin B 1 1 1 2 2 B + sin (sin B ) + sin

= =0

Ovde su uvedene oznake: D = D(1) D = D(2) D = D(3) B = B (1) B = B (2) B = B (3) H = H (1) H = H (2) H = H (3) J = J (1) J = J (2) J = J (3) E = E (1) E = E (2) E = E (3) za x1 = , x2 = , x3 = , h1 = 1, h2 = , h3 = sin .

6.5

SOPSTVENE VREDNOSTI I SOPSTVENI VEKTORI SIMETRICNIH TENZORA

Neka se posmatra jedna cina Tij Aj = Ai , i, j = 1, 2, 3, (6.18)

gde je Tij = Tji simetri cno, Ai su komponente vektora, a je skalar. Svako netrivijalno re senje Ai jedna cine (6.18) naziva se sopstveni vektor tenzora Tij , a odgovaraju ci skalar naziva se sopstvena vrednost. U razvijenom obliku gornje jedan cine glase (T11 )A1 + T12 A2 + T13 A3 = 0 T21 A1 + (T22 )A2 + T23 A3 = 0 T31 A1 + T32 A2 + (T33 )A3 = 0. Uslov da jedna cina (6.18) ima netrivijalno re senje Ai je da joj karakteristi cna to se nalazi izjedna jedna cina mora biti jedna nuli, s cavanjem determinante sa nulom f () = T11 T21 T31 T12 T13 T22 T23 T32 T33 = 0, (6.19)

206

TENZORSKO OZNACAVANJE ...

ime se dobija kubna jedna c cina oblika f () = 3 + I1 2 I2 + I3 = 0, gde su I1 , I2 i I3 invarijante denisane relacijama I1 = Tii 1 1 I2 = Tii Tjj Tij Tij 2 2 I3 = eijk Ti1 Tj 2 Tk3 . (6.20)

(6.21)

mn = Tij im jn , Kada se Tij podvrgne ortogonalnoj transformaciji, gde je T dobija se ij ij ) i im jn (Tmn mn ) = (T ij ij ) det(Tmn mn ) = det(T

Otud, dakle, u ortogonalnim transformacijama sopstvene vrednosti tenzora druge vrste ostaju invarijantne. Ako Tij realno i simetri cno tada su sopstvene vrednosti matrice Tij realne, i sopstveni vektori koji odgovaraju razli citim sopstvenim vrednostima ortogonalni. Dokaz: Da se doka ze da je neka veli cina realna dovoljno je pokazati da je konjugovana veli cina jednaka datoj veli cini. Ako je (6.18) zadovoljeno, pomno zi se da konjugatom Ai i dobije Ai Tij Aj = Ai Ai . (6.22)

Desna strana ove jedna cine sadr zi unutra snji proizvod Ai Ai koji je realan, te preostaje da se poka ze da je i leva stana jedna cine (6.22) realna. Konjugat leve strane je ij Aj = Ai Tji Aj = Ai Tij Aj . Ai Tij Aj = Ai T Posledi cno, leva strana jedna cine (6.22) je realna i sopstvena vrednost se mo ze prikazati kao odnos dve realne veli cine. Neka su (1) i (2) dve razli cite sopstvene vrednosti koje generi su jedini cne sop1 i L 2 sa komponentama i1 i i2 , i = 1, 2, 3, respektivno. Tada stvene vektore L je Tij j 1 = (1) i1 Kada se proizvodi (1) i1 i2 = Tij j 1 i2 , (2) i1 i2 = i1 Tij j 2 = j 1 Tji i2 . (6.24) i Tij j 2 = (2) i2 . (6.23)

SOPSTVENE VREDNOSTI I SOPSTVENI VEKTORI

207

oduzmu, nalazi se [(1) (2) ]i1 i2 = 0. (6.25)

Po pretpostavci, (1) je razli cito od (2) i posledi cno unutra snji proizvod i1 i2 mora biti jednak nuli. Zato su sopstveni vektori koji odgovaraju razli citim sopstvenim vrednostima ortogonalni. Zato se razli citim sopstvenim vrednostima (i) , i = 1, 2, 3 pridru zuju sopstveni vektori (i) = i1 L e1 + i2 e2 + i3 e3 sa komponentama im , m = 1, 2, 3 koje su kosinusi pravca i zadovoljavaju in im = mn i ij jm = im . (6.26)

Jedini cni sopstveni vektori zadovoljavaju relacije Tij j 1 = (1) i1 Tij j 2 = (2) i2 Tij j 3 = (3) i3

i mogu se zapisati jednom jedinom jedna cinom Tij jm = (m) im , m = 1, 2, ili 3 ne sabirati po m.

Neka se posmatra transformacija x i = ij xj ili xm = mj x j

koja predstavlja rotaciju osa, gde su ij kosinusi pravca sopstvenih vektora od Tij . Ovo je linearna transformacija gde ij zadovoljavaju jedna cinu (6.26). Takva transformacija se naziva ortogonalna transformacija. U novom koordinatnom sistemu x , koji se naziva glavne ose, je
i j mn = Tij x x = Tij im jn = (n) in im = (n) mn T m n x x

(ne sabirati po n). (6.27)

Drugim re cima, du z glavnih osa tenzorske komponente Tij se transformi su u komij gde su T ij = 0 za i = j . Elementi T (i)(i) (i se ne sabira), predstavljaju ponente T sopstvene vrednosti transformacije (6.18).

Ova jedna cina pokazuje da u koordinatnom sistemu sa crtom (glavnim osama) postoje komponente (1) 0 0 lm = 0 (2) 0 . T 0 0 (3)

208

TENZORSKO OZNACAVANJE ...

6.6

ZADACI

1. Na ci grad f u cilindarskim koordinatama (r, , z ) za skalarno polje f = f (r, , z ). 2. Na ci div A u cilindarskim koordinatama (r, , z ) za vektorsko polje A = A(r, , z ). 3. Na ci rot A u cilindarskim koordinatama (r, , z ) za vektorsko polje A = A(r, , z ). 4. Na ci 2 f u cilindarskim koordinatama (r, , z ) za skalarno polje f = f (r, , z ). 5. Na ci grad f u sfernim koordinatama (, , ) za skalarno polje f = f (, , ). 6. Na ci div A u sfernim koordinatama (, , ) za vektorsko polje A = A(, , ). 7. Na ci rot A u sfernim koordinatama (, , ) za vektorsko polje A = A(, , ). 8. Na ci 2 f u sfernim koordinatama (, , ) za skalarno polje f = f (, , ). 9. Dat je vektor polo zaja r = x e1 + y e2 + z e3 promenljive ta cke (x, y, z ) u Dekartovim koordinatama, te je r = |r| rastojanje te ta cke od ishodi sta. Na ci izra zeno preko r i r: (a) grad(r), (b) grad(rm ), (c) grad(1/r), (d) grad(ln r), (e) grad(), gde je = (r) proizvoljna funkcija od r. 10. Dat je vektor polo zaja r = x e1 + y e2 + z e3 promenljive ta cke (x, y, z ) u Dekartovim koordinatama, te je r = |r| rastojanje te ta cke od ishodi sta. Na ci: (a) div(r), (b) div(rm r), (c) div(r3 r), (d) div(r), gde je = (r) proizvoljna funkcija od r. 11. Dat je vektor polo zaja r = x e1 + y e2 + z e3 promenljive ta cke (x, y, z ) u Dekartovim koordinatama, te je r = |r| rastojanje te ta cke od ishodi sta. Na ci: (a) rot r, (b) rot(r), gde je = (r) proizvoljna funkcija od r. 12. 13. 14. 15. Razviti i pojednostaviti rot rot A . Pokazati da je u generalisanim koordinatama rotor gradijenta jednak nuli. Napisati zi cke komponente gradijenta skalarne funkcije = (x1 , x2 , x3 ). Pokazati da je 1 i 1 im gA . gg Am = Ai g im Ai,m = ,i = i g x g xi 16. Neka je r = (r r)1/2 = x2 + y 2 + z 2 . Izra cunati (a) 2 (r), (b) 2 (1/r), 2 2 2 2 (c) (r ), (d) (1/r ). 17. Date su tenzorske jedna cine Dij = 1 2 (vi,j + vj,i ), i, j = 1, 2, 3. Neka v (1), v (2), v (3) ozna cavaju zi cke komponente od v1 , v2 , v3 , a D(ij ) zi cke komponente od Dij . Usvojiti da je koordinatni sistem (x1 , x2 , x3 ) ortogonalan sa metri ckim koecijentima g(i)(i) = h2 i , i = 1, 2, 3 i gij = 0 za i = j . (a) Izraziti zi cke komponente D(11), D(22) i D(33) preko zi ckih komponenata V (j ) hi 1 V (i) + bez sabiranja po i. v (i), i = 1, 2, 3. Odgovor: D(ii) = h i hi hj xj i x
j =i

ZADACI

209

(b) Izraziti zi cke komponente D(12), D(13) i D(23) preko zi ckih komponenata
V (i) V (j ) hi + hj . v (i), i = 1, 2, 3. Odgovor: D(ij ) = 1 i 2 hj xj hi hj i x 18. Tenzorske jedna cine iz zadatka 17 zapisati u Dekartovim koordinatama. 19. Tenzorske jedna cine iz zadatka 17 zapisati u cilindarskim koordinatama. 20. Tenzorske jedna cine iz zadatka 17 zapisati u sfernim koordinatama. 21. Napisati vektorsku jedna cinu ( + 2) 2 + F = 0 u tenzorskom obliku. 22. Ispisati jedna cine iz zadatka 21 u generalisanom ortogonalnom koordinatnom sistemu preko zi ckih komponenata. 23. Ispisati jedna cine iz zadatka 22 u cilindarskim koordinatama. 24. Ispisati jedna cine iz zadatka 22 u sfernim koordinatama. 25. Pomo cu jedna cine (6.4) zapisati divergenciju u koordinatama (, , z ) paraboli cnog cilindra. 26. Pomo cu jedna cine (6.4) zapisati divergenciju u paraboli cnim koordinatama (, , ). 27. Pomo cu jedna cine (6.4) zapisati divergenciju u koordinatama (, , z ) elipti cnog cilindra. Jedna cine u zadacima 28 do 32 promeniti iz vektorskog u tenzorski zapis. 28. B = v A + ( v )A A dB dC d [A (B C )] = d 29. dt dt (B C ) + A ( dt C ) + A (B dt ) dv v 30. dt = t + (v )v h

31.

(B )v + B ( v ) = 0 Jedna cine u zadacima 33 do 36 promeniti iz tenzorskog u vektorski zapis. 33. ijk Bk,j + F i = 0 34. gij jkl Bl,k + Fi = 0 35. t + (vi ),i = 0 vi 2 vi P i 36. ( v t + vm xm ) = xi + xm xm + Fi 37. Moment inercije povr sine denisan je sa Iij = A (ym ym ij yi yj )dA gde je dA deli c povr sine. Izra cunati moment inercije Iij , i, j = 1, 2 za trougao prikazan 1 2 2 1 3 24 b h 12 bh . na slici 6.1. i pokazati da je Iij = 1 2 2 1 3 24 b h 12 b h
y1 (0,h)

1 H c t B 32. d dt

= rot E

(0,0)

(b,0)

y2

Slika 6.1.

Momenti inercije trougla.

210

TENZORSKO OZNACAVANJE ...

38. Uzeti rezultate iz zadatka 37 i zaokrenuti ose sa slike 6.1. za ugao i tako dobiti koordinate sa crtom. (a) Pokazati da su u koordinatnom sistemu sa crtom 11 = I11 + I22 + I11 I22 cos 2 + I12 sin 2 I 2 2 I I 11 22 12 = I 21 = I sin 2 + I12 cos 2 2 22 = I11 + I22 I11 I22 cos 2 I12 sin 2 I 2 2 11 imati najve e I (b) Za koju vrednost c cu vrednost? 11 maksimalno, tada mora biti I 22 minimalno i I 12 = I 21 = 0. (c) Pokazati da ako je I 39. Oto Mor1 je dao slede cu interpretaciju rezultata dobijenih u zadatku 38. Nacrtati ta cke A(I11 , I12 ) i B(I22 , I12 ) kao na slici 6.2.. cunati ta cku C gde ta prava se ce I ose. Pokazati da ta cka Nacrtati pravu AB i izra I22 , 0 . C ima koordinate I11 + 2 Pokazati da je polupre cnik kruga sa centrom u ta cki C i pre cnikom AB jednak
I11 I22 2 . + I12 r= 2 Pokazati da se maksimalne i minimalne vrednosti I javljaju na mestima gde krug 11 = I11 +I22 + r i Imin = I 22 = I11 +I22 r. preseca I ose. Pokazati da je Imax = I 2 2
Y A r I12 2q C Imax

2q

Imin (I22,0) I12 B

(I11,0)

Slika 6.2.

Mohr-ov krug.

40. Neposredno pokazati da sopstvene vrednosti simetri cne matrice I11 I12 Iij = iznose 1 = Imax i 2 = Imin gde su Imax i Imin dati u zadatku I21 I22 39. 41. Na ci glavne ose i momente inercije za trougao iz zadatka 37 i rezimirati rezultate iz zadataka 37, 38, 39, i 40. 42. Verikovati relacije
3

A e(i) =
1 Christian

k=1

e(i)jk (h(k) A(k )) h(i) h1 h2 h3 xj

zenjer. Otto Mohr (1835-1918) nema cki gradevinski in

ZADACI

211

ili 1 A= h1 h2 h3 h1 e1 h1 A(1)
x1

h2 e2 h2 A(2)
x2

h3 e3 h3 A(3)
x3

u ortogonalnim koordinatama. 43. Verikovati u ortogonalnim koordinatama relaciju


3

( A) e(i) =

e(i)jr ersm
m=1

h(i) h1 h2 h3 xj

(h(m) A(m)) . h1 h2 h3 xs

h2 (r )

44. Verikovati u ortogonalnim koordinatama relaciju A e(i) = + 45. Verikovati relaciju


3

1 h(i) x(i)

1 (h2 h3 A(1)) (h1 h3 A(2)) + . h1 h2 h3 x1 x2

(h1 h2 A(3)) x3

(A )B e(i) =

k=1

A(k ) B (i) + h(k) xk

k =i

B (k ) hk h(i)

A(i)

h(i) hk A(k ) xk x(i)

46. Zapis Gauss-ove teoreme o divergenciji je F 1 F 2 F 3 + + x y z d =


S

n1 F 1 + n2 F 2 + n3 F 3 d

gde je V zapremina proste zatvorene povr sine S . Ovde se pretpostavlja da su F i = F i (x, y, z ) neprekidne funkcije sa neprekidnim prvim izvodima svukud u V , a ni su kosinusi pravca spolja snje normale na S , d je deli c zapremine, a d je deli c povr sine. (a) Pokazati da je u Dekartovom koordinatnom sistemu
i F,i =

F 1 F 2 F 3 + + x y z

F i d = S F i ni d . i da je tenzorski zapis ove teoreme V ,i (b) Napisati vektorski oblik ove teoreme. v u m = uvr , pokazati da tada (c) Ako se deni su ur = x r , vr = xr i Fr = grm F im i im i va zi F,i = g F,m = g (uvi,m + um vi ). (d) Pokazati da va zi i slede ci zapis Gauss-ove teoreme o divergenciji g im um vi d =
V S

uvm nm d

ug im vi,m d.
V

212

TENZORSKO OZNACAVANJE ...

1 1 2 47. Na ci sopstvene vrednosti i sopstvene vektore matrice A = 1 2 1 . 2 1 1 Pokazati da su sopstveni vektori ortogonalni. 1 2 1 48. Na ci sopstvene vrednosti i sopstvene vektore matrice A = 2 1 0 . 1 0 1 Pokazati da su sopstveni vektori ortogonalni. 1 1 0 49. Na ci sopstvene vrednosti i sopstvene vektore matrice A = 1 1 1 . 0 1 1 Pokazati da su sopstveni vektori ortogonalni. 50. U matemati ckom modeliranju mnogih zi ckih problema javljaju se harmonijske i biharmonijske funkcije (ili potencijalne funkcije). Svako re senje Laplace-ove jedna cine 2 = 0 naziva se harmonijska funkcija, a svako re senje biharmonijske jedna cine 4 = 0 naziva se biharmonijska funkcija. (a) Razviti Laplace-ovu jedna cinu u Dekartovim, cilindarskim i sfernim koordinatama. (b) Razviti biharmonijsku jedna cinu u dvodimenzijskim Dekartovim i polarnim koordinatama. Uputstvo: Posmatrati 4 = 2 (2 ). U Dekartovim koordinatama je 2 = ,ii i 4 = ,iijj .

Napisati ovu jedna cinu u Dekartovim koordinatama.