1

સરળ રોગોપચાર
અ ુ મ
બે શ દ...........11
ઔષધો...........13
અ લકરો .13
અખરોટ .....14
અગ ય
હ રતક
અવલેહ......14
અ ન ડું વટ
..................14


અ ન ખ

..................14
અજમો .......15
અજમોદા દ
ૂ ...........15

અડદ .........16
અિતિવષની
કળ ...........16
અનનાસ ....17

અભયા દ
વાથ ........ 18
ૃ ભા
અ ત
ૂ ........... 18


અ તરસ
.. 18
ૂ ..... 19
અર સી
અરણી ....... 19
અર ઠાં....... 20
અ ુ ન........ 21
અશોક ....... 22
ં ... 22
અ ગધા

અ ટમગલ
ૃ ........... 22

કોલ ....... 23
ઘેડો ....... 23
ર........ 24
આ ુ .......... 24

આ ુ ું ચાટણ
..................25
આમલી......25
આમળાં ......26
આવળ .......26
આસોતર ...27
કડો........27
ઈસપગોલ .28
ઉકાળો........28
ઉ મ રસાયન
..................29
ઉમરો .........29
ં .........30
એરડો
એલચી.......31
એલચો.......31
કચર

ું......32

કઠોળ .........32
કડવો રસ ...33

2
કડાછાલ.....34

કોપ ંુ ......... 47

ગાય ું ૂ ધ .59

કમળ .........34

કોપરલ ..... 47

ું ં ...........59
દા

ં ..........34
કરજ

કો ં ........... 47


ગળ
........60

ક રયા ુ .....35

કોળાનો

ગોખ ંુ ........60


કકોડા
.ં ........36

અવલેહ ..... 48

ગોરખ ડું ..61


ં ધારક
કઠ

કોળાનો

ગોળ ..........62

વટ ...........36

રુ બો ...... 49

કાકડ .........36

ક ચા.......... 49

કાકડાિશગી 37

ખ ૂર ......... 50

કાચકા........37

ખ દરા દ

કાચી કર ને 38

વાથ ........ 51

કાયફળ......38


ખપાટ(કાસક
)
................. 51

કારલાં........38
કા ુ ો ......39
કાળાં મર ...40
ક ડામાર ...40
ુ વા ડયો ....41
ુ ંવારપા ુ ...42
કરડા..........44
કસર ..........45
કળાં ...........45
કોકમ .........46
કોકો ...........46
કો ુ ં ............46

ખાખરો ...... 52
ખેર ............ 52
ગજપીપર.. 53
ખેર ............ 54
ગજપીપર.. 55
ગરમાળો ... 55
ગળો.......... 56

ગઠોડા
....... 57
ગાજર........ 57
ગાય ું ઘી .. 58
ગાય ું છાણ59

ઘ ના જવારા
..................63
ઘરગ ુ
ઉપાયો .......63
ઘી..............63
ચણા ..........64


ચદના
દ ણ
..................65

ચદના
દવટ
..................65
ચારોળ ......65
ચોખા .........66
ચોપ ચ યા દ
ૂ ...........66

છ રસો........67
જમતી વખતે
પાણી .........72
જલેબી .......72
જવ............73

3
જવાસો.......73

િ ક ુ ......... 84

િતફલા દ


િ ફળા ગળ
................. 85
ૂ 85
િ ફળા ણ

ૂ ...........74

યા દ તેલ
..................74
મફળ .....74

થોર ........... 85
દહ ........... 86

યફળ અને

દાડમ ........ 86

વ ં ી.......75

દા ............ 88

દૂ ........76

ૂ ધ - ગાય ું
................. 88
ૂ ધી........... 89

ં .ુ ..........77
ંુ ............77
ટામેટાં ........78
ટબ ુ .........79
ટ ુ .............79
ુ ગળ

........79

ા ........... 90
ા ા દ વાથ
................. 91
ા ા દ ચાટણ
................. 91


ડોડ - વતી
..................81
તજ............81

ા ાવલેહ . 92


ં બી
તડ ચના
..................81
તમાલપ .82

ુ ........ 93
ધ રો

તલ ...........82

લસી
........83
ુ રની દાળ
વે
..................84
તેલ ...........84

ા ાસવ.... 92
ુ ર ણ
ૂ 93
ધાણા......... 93

ધા યપચક
94
ધાવણ....... 94
નગોડ........ 94
નાગકસર .. 95

નાગલાૂ ધેલી ........95
નાગરવેલનાં
પાન...........96
નાગરા દ
વાથ.........96
ં .......96
નારગી
ના રકલ
લવણ ........97
ના ળયેર ....97
નીરો ..........99
પપૈ ું.........99
પાણી .......100
પાલખ .....103
પીપર ......105
પીપળો ....105
પી ુ ........107
પી ડુ .....107

નનવા

ટ............108
ફટકડ ......108
ફણસ .......108
ફણસી ......109
ઝ .........109

4
દ નો......109

મામેજવો . 124

બટાટા......110


માલકાગણી
............... 124
મી ુ ં ......... 125

બદામ......110
બાજર .....110
બાલ વૉટર
................111
બાવળ .....111
બલી .......112
બીજો ંુ .....114
બોરસલી..115

ભાગરો
.....115
ભ યર ગણી
................117
મગના લા ુ
................119
મગફળ ...119
મધ..........120
મર ું .......121
મર .........122
મ રૂ .......122
મહાયોગરાજ

ગળ
......123
મહારા ના દ
વાથ.......123
મ ડા
ુ ં .......123

ૂ ........ 126
ળા
મેથી ........ 126

મેથી અને વા
............... 127
મદ ......... 128

લોબ બરાજ
ૂ .........136

વટાણા .....137
વડ...........137
વરણો ......142
વ રયાળ .143
વાવડ ગ ..144

વાસક
રુ .144

ં .... 128
મોસબી

િવટાિમન..145

ૃ ુ િવરચક
............... 128

વગણ ......146

રગતરો હડો
............... 129
ં ... 129
રસવતી

શતાવર ..147
ં ...149
શરપખો

રાઈ......... 130
ુ ા

...... 130

રોહણ ...... 130

લ ુ દશન
ૂ ......... 131

લિવગ ..... 131
લ મણી. 132
લસણ...... 132
લીમડો..... 133

.ુ ....... 134

ુ ........ 136
ણી


શખાવલી
.150
શાક .........151
િશ રષ......151
શીમળો ....151
શે રુ ........152
શેરડ .......152
સફરજન ..152
સરગવો ...153
સાકર .......153
સાટોડ .....153
સા રવા ....154

5
િસલેિનયમ
................154
સીતાફળ ..155

અિતસાર ...... 165

સીતોપલા દ

અપચો: ........ 167

ૂ .........155



દશન

................156
ુ .......156
રણ
ુ .........157
વા
ૂ કરણો 157

ઠં ૂ ..........158

અિન ા ......... 166

અ લિપ (એિસ
ડ ટ ) ........... 168

તઃ ર ત ાવ
.....................178
આધાશીશી....178
આફરો ..........179
આમ.............181

અ ુ ચ .......... 169


આમજ ય ળ
.....................183

ં ન
અ ુ ચ-મદા
.................... 171

આમ વર .....183

અ દત વા ુ (મ

આમદોષ ......183


ઠં ૂ ા દ ણ
................159

ફર જ )ું ..... 172

આમવાત......183

સોપાર ....159

અધાગ વા ુ 172

આમવાતનો

વા દ ટ

િવરચન ણ
................159
હરડ.........160
હળદર .....160
રોગો િવષે.....161
અ નદ ધ ણ
....................161
અ ણ-અપચો
....................161
અડ દયો વા .165

અ સર ......... 172
અળાઈ ......... 173
અવાજ ......... 173
અશ ત........ 175
અળાઈ ......... 177
ગ જકડાવાં177
ડકોષનો સોજો
.................... 178

સોજો ............185
આમાિતસાર..185
આથરાઈટ સ 185
આથરાઈટ સમા ં
પર ............186
કડ -ખચ...186
ખ િવષે ....186
ચક .........192

6
તરડાનાં દદ
....................192
બાહળદર .193

એપે ડ સ.... 204
એલજ ......... 205

ક ડનીના રોગો
.....................222
ૂ ંુ કરડ .....223

ઓડકાર ખાટા
.................... 205

ૃિમ ..............223

કફ ............... 205

ૃશતા ...........226

કફ અને િપ 207

ક સર ...........226

કફ અને વા 2ુ 07

કડનો ચસકો .227

કફ વર........ 208

કૉલેરા...........227

કબ જયાત ... 208

કૉલે ટરોલ....228

કમર જકડાવી
.................... 212

કોઈ પણ રોગ
.....................228

કમળો .......... 213

કોગ ળ ું .......228

ર ત ાવ ......198

કરો ળયો ...... 214

કોઢ...............228

ં ..198
દરનો ડખ


કઠમાળ
........ 214

કોલાઈટ સ....231

દરોનો

ાસ198

કાકડા........... 215

ય ..............231

ઊલટ ..........198

કાનના રોગો 216

ખરજ ું .........232

ઘ..............201

કામે છા ....... 222

ખસ ..............233

ં ક કાચ
કાટો


ખજવાળ
.......234

ઈયોિસનો ફ લયા
....................194
ઉદરવાત ......194
ઉધરસ..........194
ઉધરસ, ાસ,
ઈયોિસનોફ લયા
....................197
ઉપવાસ........197
ઉબકા ...........197
ઉર: તનો

ઍિસ ડટ ......201
એઈ સ.........204

વાગે ............. 222

ં ............234
ખાસી

7
ખીલ.............237

હણી .......... 248

ૂ..................259

ખીલના ડાઘ.238

ઘડપણ......... 248

ઝાડા.............259


જલી
..........239

ં ં ... 248
ઘા - ચાદા

ઝામર ...........264

ગભરામણ ....239

ંૂ
ટણદદ
....... 251

ઝીણો તાવ ...264

ગરમ િમ જ 239
ગરમી...........240
ગભધારણ ....241

ગભ થ િશ ના
સ દય માટ ૂ ધી
....................242
ગભ ાવ .......242
ગળાનાં દદ ..243
ગાલપચો ળયાં
....................244

ચ ર અને
ઊલટ .......... 251
ચ ર આવવાં
.................... 251
ચ મા ઊતારવા
.................... 252
ચહરો ........... 252
ચામડ ......... 252
ચેપી રોગો.... 257
છાતીમાં

ૂ 257

ં ..............244
ગાઠ

જળોદર ........ 257


ગાડપણ
........245

ં ..... 258
જ ા તભ


ં...........245
મડા

ભમાં ચીરા 258

ગૅસ ..............247

ગસ
બલ.....248
ગોળો ............248

વર.... 258

વ ડહોળાવો
.................... 259

ઝેર પેટમાં ....264
ુ દશ

ઝેર જ ં ના
.....................264
ટાઈફૉઈડ......264
ટા ઢયો તાવ .264
ટો સલ.........265
ુ (ગાઠ
ં ).265
ટ મર
ાવેલ સીકનેસ
.....................265
ં માટ ......265
ઠડક
ં લાગવી..265
ઠડ
ડાયાબીટ સ ..266
ડ થે રયા .....268
ડ ેશન ........268
ડહાઈ શન...269

8
તરસ ............269

નબળાઈ ...... 288

પા ક સન......299

તાવ .............269

નસકોરાં બોલવાં.................... 289

પા ં ુ રોગ ........299


ષારોગ
.......273
થાઈરોઈડમાં
આયો ડન......273
થાક ..............274

નસકોર ....... 289
ં વા ુ290
નળબધ
નાકના રોગો 290

દમ...............274

ના ભ ખસી ય
.................... 291

દરાજ ...........279

ના રૂ........... 291

દાઝ .ું ..........279

નીલમેહ ....... 291

દાદર ............280

ને મ ણ ....... 292

દા નો નશો ..281

પગની તકલીફ
.................... 292

દાહ-બળતરા 281
ં ..............282
દાત
ુ :ખાવો ........285
ુ ગધ ............286

પડખા ું

ૂ 294

પથર ........... 294
પરસેવો........ 296

ુ બળતા .......287

પરસેવાની ુ ગધ
.................... 297

ધા ુ ય .......287

પાચન.......... 297

ધા ુ ુ ટ ......287

પાયો રયા..... 298

ું
ન સકતા
.....288


પાસળ
નો
ુ :ખાવો.........300
િપ ..............300
પીઠનો ુ ઃખાવો
.....................301
પીનસ (સળે ખમ)
.....................302
પી ળયો ........302
ુ ુ ષ વ ........302
પેટના રોગો ..303
પેટનો ુ :ખાવો
.....................304
ુ ઃખાવો

પેઢાનો
.....................305
પેશાબ ..........306
પૌ ટકતા .....310
દર.............310
મેહ ............311

9

િતની
પીડા
....................312
ો ટટ (અ ટલાપૌ ુ ષ)

ં ..312
િથ

ફોડલા ..........312

ભોજન-સમય 326

માિસક ..........334

મગજની ગરમી
.................... 326

ં ............336
માકડ

મગજની શ ત
.................... 326

ચર ...........313

મગજની શરદ
.................... 326

.ુ .............313

મચકોડ ........ 327

ૂ માર .......336


.......336

ૂ દાહ .........338
ૂ િવકાર .....338
ૂ ાશયના ં દદ
.....................338

બરોળ ૃ ....313


મ છર-મકોડાના

બ ુ ૂ .........314

ં .............. 327
ડખ

બહરાશ.........315

મ છરોનો ાસ
.................... 327

ૅ રયા .......339
મલે

મ ુ મેહ ...... 327

મેદ- ડાપ ું 341

મનોબળ....... 328

મેદરોગ-

બળતરા........315
બાળકો ું
આરો ય........317
બે ુ ...........322
લડ

ેશર ...322

ં .........324
ભગદર
ભ મક ..........324
ું હાડ ુ ં 325

ભાગે
ૂ ..............325

મરડો ........... 328
મસા-ડાઘ ..... 330

ૂ છા ...........339

દયરોગ( લડ ે
શર)-ડાયા બટ સ
.....................342

ં ન ........ 330
મદા

ુ શ ત .342
મૈ ન

માથાની તકલીફ
.................... 331

મોિતયો.........342

માથાનો ુ :ખાવો
.................... 331

ઝામર ...........343

માથામાં તેલ 334

મોિતયો અને

મોળ .............343

10
મ ની તકલીફ
....................343
ય ૃ ત ૃ ......346
યાદશ ત .....346
યોિનદાહ.......348

લીવર અને
બરોળ .......... 353
લ ડ પીપર... 354
.ૂ ................ 355
લોહ ત વની

વાત યાિધ....362
ૂ .......362
વાત ળ
વાતાવરણની
ુ ..............362
વાના રોગો....363

ર તિપ ......348

ઉણપ ........... 355

ર ત દર......349

લોહ ............ 356

ઈ ફ શન ......363

ર તિવકાર....349

લોહ વા ........ 357

વા .ુ .............363

ર ત ૃ .......350


કિમયા
..... 357

ર ત ાવ ......350

વજન ........... 358

ર તાિતસાર ..351

વધરાવળ .... 360

રતવા ...........351

વ ં ય વ ........ 360


રતાધળાપ
.ું 351

વા................ 360

રસોળ ..........352

વાઈ............. 361


રાઝણ
...........352

વા કરણ .... 361

મે ટઝમ ......352
રચ ...............352
લકવો...........352
લીવર...........353

વાચા અટક અટક ને ........ 361

વાયરલ

ુ ૮૦
વા ના
કાર............366
ુ ગોળો370
વા નો

વા રોગો
......370
વાળ .............371
િવષમ વર ...374
વીય ૃ .......374
વીય ાવ ......374
વછ

ું ઝેર ..374

વાતિપ ...... 361

ૃ વ ...........375

વાતર ત...... 361

શ ત............375

11
શ યા ણ .....377

સાઈ ટકા ...... 387

વાદહ નતા..394

શરદ ...........377

સાઈનસ....... 388

હરસ .............394

શર ર

ુ ઃખાવો

સાધાનો
.................... 389

હિનયા ..........398

ગે ...380


િશ ની ખજવાળ
....................381
શી

ખલન .381

શીતળા .........382
શીળસ ..........382
ૂ ..............382


દર .....384

સગભા ..........385
ં .........386
સપદશ
સ ં હણી........386

સિધવા
.........387


કલડ
શર ર
.................... 390

હાથીપ ુ.......398
હા ય
્ ...........398


વાવડ
........ 390

હ ટ રયા .....399

ુ તી ........... 390

દયરોગ ......400


યાવત
....... 390

હાટઍટક .......403

સો

............ 390

હડક .............404

સોરાયસીસ .. 392

હોઠ ફાટ ........405

િત માટ..... 392
મરણ શ ત 393
વ ન બહામણાં
.................... 393
વ નદોષ .... 393

બે શ દ

12
ુ દા

ુ દા


ોતોમાથી
આરો ય


ળવવા, શર રની સામા ય તકલીફમાથી

ુ ત


મળવવા
અહ કટલાક ઉપાયો બતાવવામાં આ યા છે . એમાં જોશો તો એક જ
ુ કલી માટ ઘણી વાર એકથી વ ુ ઉપાયો બતાવવામાં આ યા છે . દરકને એક જ
ઉપાય લા ુ પડ શક ન હ, કમ ક દરક ય તની

ૃિત અલગ અલગ હોય છે , માટ

પોતાને અ ુ ૂળ આવે તે ઉપાય કરવો જોઈએ. એનો આધાર વાત, િપ , કફ
કવા

ૃિત છે તના
ે પર રહશે. વળ રોગ કોના

કારની


જબ

કોપ ક ઉણપથી થયો છે -

ે આધાર રહશે. કમ ક
ે ઉપર પણ કયો ઉપાય અજમાવવો તનો
વાત, િપ , કફ- તના
એક જ

ુ દા ં

તની તકલીફ પાછળ પણ

ુ દા ં કારણો હોઈ શક. દાખલા તર ક


ઊલટ વા ના
કારણે થાય, િપ ના કારણે થાય અને કફના કારણે પણ થાય.
પોતાના શર રને
કર એ તે પહલા ં
કદ

ુ ં અ ુ ૂળ છે અને

ું

ૂ છે ; તે પણ આપણે કોઈ પણ ઉપાય
િત ળ

ણ ુ ં જોઈએ. વળ દરક ય ત અ તીય, િવિશ ઠ છે ,


તરાવતન
કરતી નથી. આથી ત ન સમાન

ુ દરત

ૃિત ધરાવનાર બે ય ત કદ

હોઈ ન શક. આથી એક ઉપાય કોઈને કારગત િનવડ ો હોય તે બી ને ન પણ
િનવડ એ ુ ં બની શક.
કોઈ પણ ઉપાય અજમાવીએ પરં ુ જો પાચન શ ત નબળ હોય, ક શર રમાં
ૂ ત
ૂ કોઈ ખામી હોય તે

શર રમાં
ખાવાથી ક

ૂ ર ન કર એ તો ઉપાય કારગત નીવડશે ન હ. આથી

ુ કલી પદા
ે થવા પાછળ ુ ં કારણ શોધી કાઢ ુ ં એ બ ુ મહ વ ુ ં છે .
ુ ં કરવાથી પોતાના શર રમાં તકલીફ પદા
ે થાય છે તે જોતા રહ ુ ં જ ર

છે .
ં પ રણામ આવ ુ ં હશે! પણ
કટલીક વાર થશે ક આવા સરળ ઉપચારથી તે કાઈ
યોગ કર જોવામાં ક ુ ં


કસાન
નથી, કમક આ

યોગો ઘ ુ ં ખ ું િનદ ષ છે .

ું

13

.......ગાડાભાઈ
વ લભભાઈ પટલ

ઔષધો
અ લકરો

એની આયાત અ


તે બથી

મળે છે .

ૂ બહારથી

ચાખવાથી

રયાથી કરવામાં આવે છે . એનાં

ં ં અને ટચલી
ચ લાબા

ૂરા રગના

ં અને તોડવાથી

ગળ
દર સફદ

ટલાં

ડાં હોય છે . આ

વાં હોય છે .

ૂ ે
ળન

ભ પર ચમચમાટ થાય છે . એ ગરમ અને બળવધક છે તથા વા ,ુ કફ,


પ ાઘાત, મોઢાનો લકવા, કપવા
અને સો

મટાડ છે . વળ એ

આતવજનક છે . એને ઘસીને લગાવવાથી ઈ

જવાં

ૂ બ રમાં

ુ થભક

અને

ૃ ઢ થાય છે . દાતના

ં પઢા
ે ં

લી


ં ઉપયોગી છે . (૧) એક ચમચી મધમાં નાના વટાણા
ભ જકડાઈ જવી વગરમા

ટ ું અ લકરા ુ ં

ૂ િમ

કર રોજ રા ે ચાટ જવાથી શર રમાં ગરમાવો થઈ


તીય ઉ ેજના અ ભવાય
છે . (૨) બાળકોને બરાબર બોલતાં ન આવડ ુ ં હોય,
મો ુ ં અને તોત ુ ં બોલતાં હોય તો વાણી
ઘસારો મધ સાથે ચટાડવાથી લાભ યાય છે .


ધારવા
અ લકરો અને ઘોડાવજનો

14

અખરોટ

અખરોટમાં બ ુ ઓછા


માણમાં ચરબી હોય છે . એના િનયિમત સવનથી


આ ુ યમા ં પાચથી
દસ વષનો વધારો થાય છે . તે

દયને ર ણ આપે છે અને

ં કા ુ , બદામ, િપ તાં પણ
કૉલે ટરોલ ઘટાડ છે . અખરોટ ઉપરાત

ોટ ન અને

િવટામીનથી ભર રૂ હોય છે . અખરોટને સલાડમાં, દળ ને ના તામાં ખાઈ શકાય.


અગ ય હ રતક અવલહ
ં ખાલી પટ
ે લવાથી

સવાર-સાજ
રોગો અને સ ં હણી

કાર ુ ં આ ચાટણ એકથી બે ચમચી

ઉ મ

યરોગ, દમ, ઉધરસ, શરદ , એલજ

વા કફના

વા રોગોમાં લાભ થાય છે . આ ઔષધ ઉ મ રસાયણ પણ


હોવાથી ચામડ ની કરચલીઓ પડવી, અકાળે વાળ સફદ થવા, વાળ ખરવા વગર
િવ ૃિતઓમા ં પણ

ધારનાર
છે .

હતાવહ છે . એ બળ થ, વીયવધક તથા શર રના વણને

ૂ ધ ક ઘી સાથે તે ુ ં સવન

કરવાથી ઉ મ

કારની

ુ ટતા

ા ત

થાય છે . લગભગ દરક ફામસીમા ં એ મળે છે .

અ ન ડું વટ

મોટા ભાગના રોગો ુ ં

ઔષધ અ ન ડુ ં વટ

નવશકા

ૂ કારણ અ નમાં

હોય છે . એ ુ ં

ે ઠ

ં એક એક ગોળ
બ રમાં મળે છે તે છે . સવાર-સાજ

ૂ ધ સાથે લવી
ે . પદર

ં કરવી. સતત
દવસ પછ એક અઠવા ડ ુ ં બધ


ન કર .ુ ં એનાથી જઠરા ન
એકધા ું અને િપ ના રોગોમાં સવન

દ ત થાય છે ,



આમ ુ ં પાચન થાય છે , સિધવા
, આમવાત, અ દત(અડ દયો) વા, કપવા
, પ ાઘાત,
ૅ , પટની

અ ુ ચી, અ ણ, આફરો, ગસ


અ ન ખ
અજમો ૫૦


હગ ૧૦

ામ, હરડ ૬૦

ે મટ છે .
કં ૂ વગર

ામ, વજ ૨૦

ામ, પીપર ૩૦

ૂ ૭૦
ામ, ચ ક ળ

ામ અને

ામ,

ઠં ૂ ૪૦

ુ ક ૮૦

ામ,

ામ લઈ

15
ં ે ભગા
ે ં ખાડ
ં બનાવલા

બધાન


ૂ ને અ ન ખ

ૂ કહ છે . અડધી ચમચી

ં સહજ નવશકા


ૂ સવાર-સાજ
પાણી સાથે લવાથી
અ ણ,

ટ ું આ

ૂ , બરોળ ૃ ,

ૅ , ખાસી

મળાવોધ, ઉદરરોગ, ગસ
અને દમ મટ છે . પાચનની ગરબડમા ં આ
ૂ જ ઉપયોગી છે . એ જઠરા ન


દ ત કર છે . રોગ અ સાર


ૂ મધ, દહ

ક છાસ સાથે લઈ શકાય.

અજમો
િવકાસ



અજમો આહાર ુ ં પાચન કરાવનાર, ગરમ, વા નાશક
, ફફસાની સકોચ
યા ુ ં િનયમન કરનાર, ઉ મ ઉ ેજક, બળ આપનાર, શર રના કોઈ પણ

ભાગમાં થતા સડાને અટકાવનાર,

ુ ગધનાશક,

ં -ં ઘા મટાડનાર, કફ,
ણ-ચાદા

ુ રોગો મટાડનાર, ગભાશયને ઉ ે જત કરનાર, ૃિમનાશક છે . અજમા ુ ં પાથી
વા ના
અડધી ચમચી



ૂ અને તનાથી
અડધો સચળ
ક િસધવ પાણી સાથે રોજ સવાર


અને રા ે લવાથી
ઉપરની તકલીફ મટ છે .

અજમોદા દ


ૂ , પીપર
અજમો, વાવ ડગ, િસધવ, ચ ક ળ

લ ડ પીપર, વ રયાળ અને કાળાં મર દરક ૧૦-૧૦
વરધારો ૧૦૦

ે ં ખાડ

ામને ભગા

અડધીથી એક ચમચી આ


બનાવલા

ૂ , દવદાર,

ામ, હરડ ૫૦

ણન
્ ૂ ે અજમોદા દ

ામ અને
ૂ કહ છે .

ૂ સહજ ગરમ પાણી સાથે લવાથી


સો , આમવાત,



ં , કમર, સાથળ, પડખા, પીઠ, ઢ ચણ, પ◌ી◌ં
ં ડ,
સિધવા
, સાયટ કા-રાઝણ
, િનતબ

ં પણ
પગના ત ળયામાં થતો ુ ઃખાવો મટ છે . કપવામા
ુ દદ
કારના વા ના

ુ ં આ ઉ મ ઔષધ છે .

ૂ જ ફાયદો થાય છે . સવ

16

અડદ

કાર ુ ં

અડદ પરમ પૌ ટક છે . એમાં ઉ મ

ોટ ન છે ,

શર રના

ુ ૃ ઢ કર છે . અડદ પચવામાં ભાર, મળ ૂ ને સાફ લાવનાર,



ના ઓન

ચીકણા, પ યા પછ મ રુ, આહાર પર ુ ચ ઉ પ

ન ધ-


કરાવનાર, વા નાશક
, બળ દ,

ુ વધક, વા કર એટલે મૈ ન
ુ શ ત વધારનાર, ધાવણ વધારનાર, શર રને
ટ ુ ટ કરનાર, તથા હરસ, અ દત-મ ઢાનો લકવા,


ૂ અને વા નો

ાસ, પા

નાશ કરનાર છે . અડદનો ઉપયોગ કરવાથી સે સ વધે છે . આથી જ આપણે યાં

િશયાળામાં અડ દયો પાક ખવાય છે . અડદ બળ આપનાર અને વા નાશક
છે .

ં અડદને
આ વદમા

ુ લ ક ા છે . અડદથી

ુ ુ ષાતનને ઝડપથી વધાર છે . વીય ુ ં
ોટ ન હોય છે , પરં ુ અડદમાં ઉ ૃ ટ
સાર

ુ ની-વીયની

ુ ય ઘટક

થાય છે . અડદ

ોટ ન છે . બધાં જ કઠોળમાં


ોટ ન હોય છે . આથી જ અડદના સવનથી


થાય છે . અડદ વા નાશક
અને બ ય હોવાથી પણ કામશ ત-


મૈ નશ
ત વધાર છે .

મને વીયમા ં

ુ ા ની
ુ ખામીને લીધે જ બાળકો ન થતાં હોય


ે અડદ અને અડ દયા પાકનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.
તમણ

મને સે સની સમ યા


હોય, ઉ ેજના ઓછ હોય તમના
માટ તો અડદ ઉ મ ઔષધની ગરજ સાર છે .

આવી તકલીફવાળાએ તો લાબા
સમય


ધી
લસણવાળ અડદની દાળ, તલના


ં બનાવલ
ે અડદનાં વડાં અને અડ દયો પાક િનયિમત ખાવાં જોઈએ.
તલમા

અિતિવષની કળ


અિતિવષની કળ કઈક
ગરમ, તી ણ, અ નદ પક,


મળને બાધનાર
, િ દોષશામક, આમાિતસાર, કફિપ
ૃ ,
ષા

ૃિમ, મસા, સળખમ

, અિતસાર અને સવ

વર, ઉધરસ, િવષ, ઊલટ ,

યાિધહર ગણાય છે .

સવદોષહર, દ પનીય-પાચનીય અને સ ં ાહક ઔષધ તર ક સવ
જઠરા નને

ાહ -

મ છે .

અિતિવષ
રોગમાં

દ ત કરવાની, આહારને પચાવવાની તથા મળને બાધવાની

યા

17
કરવાની હોય તથા


ં કરવાની જ ર હોય
કોપ પામલા
વા ,ુ િપ ા દ દોષોને શાત

ે ં અિતિવષ સવ
તમા

ં અિતિવષ લખનીય

મ છે . આ ઉપરાત
-ચ ટલા મળને

ખોતર ને ઉખાડવાનો-

ુ પણ ધરાવે છે . અિતિવષની કળ ધોળ , કાળ અને પીળ

એમ

કારની મળે છે . પણ ઔષધમાં ધોળ નો જ ઉપયોગ થાય છે . કળ


ે સફદ હોય તે જ લાવીને વાપરવી. અિતિવષ અિતસાર-ઝાડા ુ ં ઉ મ
ભાગીન
ઔષધ છે . કોઈ પણ

કારના ઝાડામાં દ પન, પાચન અને સ ં ાહ ઔષધની જ ર

હોય છે . અિતસારમાં આ

ણે

ુ છે અને તે આમનાશક પણ છે . આથી અિતસારમાં

ં ે ુ ં ૫-૫
ઠં ૂ અને અિતિવષા બન
ઉકાળ .ુ ં અડ ુ ં પાણી બળ

ામ

ં તાપે
ૂ ૧ કલો પાણીમાં નાખી મદ

ય યાર ગાળ ને ઠં ુ પાડ લ

ે પી જ .ુ ં એનાથી આમ ુ ં પાચન થાય
ઉમર
ં થાય છે . કોઈ પણ
પાતળા ઝાડા બધ

છે , જઠરા ન

ુ ક દાડમનો રસ
નો
દ ત થાય છે અને

કારના પાતળા ઝાડામાં આ ઉપચાર કર


શકાય. અિતિવષ દ પન, પાચન અને સ ં ાહ છે . તથી
તે ઝાડા ુ ં ઉ મ ઔષધ છે .
તે આમનાશક હોવાથી આમાિતસારમાં
લાસ પાણીમાં અડ ુ ં પાણી બળ
ચમચી લ

ઠં ૂ અને અિતિવષા અડધી-અડધી ચમચી બે
ય યાં


ધી
ઉકાળ , ગાળ ને ઠં ુ પાડ એક



ં પીવાથી જઠરા ન
નો
રસ મળવી
સવાર-સાજ

દ ત થઈ આમનો

ે જ મળ બધાઈ

નાશ થાય છે , તમ
જવાથી અિતસાર મટ છે . ર તાિતસાર અને
િપ ાિતસાર િસવાયના ઝાડામાં આ ઉપચારથી ફાયદો થાય છે . અિતિવષા એ નામ
ે નથી.
માણે બલ ુ લ ઝર

અનનાસ

પા ુ અનનાસ

ૂ લ,

ૃિમનાશક અને િપ શામક છે . તે ગરમીના


ે મટાડ છે . સગભાને તથા
િવકારો, પટના
રોગો, બરોળ ૃ , કમળો, પા ં ુ રોગ વગર
ૂ યા પટ
ે અનનાસ



કશાનકારક
છે . પાકા અનાનસના રસમાં બમણી સાકર ઉમર

18
જ ર પાણી નાખી શરબત બનાવી પીવાથી

દયને બળ મળે છે તથા ગરમી,

ં થાય છે .
બળતરા શાત

અભયા દ વાથ


અભયા એટલે હરડ. એની સાથે નાગરમોથ, ધાણા, રતાજળ
,

ૂ , ઈ જવ, વાળો, ગળો, ગરમાળાનો ગોળ, કાળ પાટ,
પ કા ઠ, અર સો
ે ં ખાડ
ં અધકચરો
ક ુ સમાન વજને લઈ ભગા

ૂ કરવો. બે ચમચી
કો

ૂ બે લાસ
કો

ુ ઉકાળ થો ુ ં પીપર ુ ં
ધી

ટ ું બાક રહ યા ં

પાણીમા ં નાખી એક કપ

ઠં ૂ અને
ૂ મળવી

ં તાજો બનાવી પીવાથી દાહ-બળતરા, ઉધરસ, દમ, આળસ,
સવાર-સાજ

ૂ લગાડનાર, ખોરાક ુ ં પાચન

ે તકલીફો મટ છે . એ
િ દોષજ તાવ વગર
કરાવનાર તથા મળ ૂ

ૃ ભા
અ ત


ુ તી,

સાફ લાવનાર ઉ મ ઔષધ છે .

આમળાં, અ લકરો, િસધવ, ચ ક, મર , અજમો, લ ડ પીપર

અને હરડ દરક દસ-દસ

ામ અને

ામ બધાં ુ ં

ઠં ૂ વીસ

ે ં મળવવો

પલળે એટલો બીજોરાનો રસ તમા
. પછ
ૂ જ લસોટ .ુ ં એને અ લકરા દ


ૂ પણ કહ છે . આ

ૂ બનાવી એ


કાઈ

ય યાં


ુ એને
ધી

ૂ અડધીથી એક ચમચી

ં લવાથી

ં ન, અ ુ ચ, ઉધરસ, ગળાના રોગ, દમ- ાસ,
દરરોજ સવાર-સાજ
મદા



શરદ -સળખમ
, ફફ ું , સિ પાત, વગરમા


અ તરસ

ગળો ુ ં વ ગાળ


ામના િમ ણને અ તરસ
કહ છે .

ૂ જ ફાયદો થાય છે .

ૂ ૫૦૦

ામ, ગોળ ૮૦

ામ અને ઘી ૧૦૦

ુ તવયના માણસોને એક ચમચી અને બાળકોને

ં આપવાથી તમ
ે જ પ ય અને પ રિમત
અડધી ચમચી આ ઔષધ સવાર-સાજ

આહાર લવાથી
વાળની ધોળાશ,

ૃ ાવ થા,

વર, િવષમ વર,

ે , વાતર ત
મહ

19
અને ને રોગ થતા અટક છે . આ રસાયન
નથી.

ઔષધ ત ં ુ ર તી

યોગ કરનારને કોઈ રોગ જલદ થતો

ળવી રાખે, જલદ ઘડપણ આવવા ન દ, વાળ સફદ
ે ે રસાયન ઔષધ કહવાય છે . રસાયન
વન આપે તન

થતા અટકાવે અને દ ઘ

ઔષધ િ દોષનાશક હોવાથી તે વા ,ુ િપ
આવે છે ,

અને કફના રોગોમાં પણ આપવામાં

સહાયક ઔષધ બને છે .


અર સી


અર સી

યમાં

ૂ સાર છે .


સાથે પણ અર સીનો
ઉપયોગ થઈ શક.
ૂ હતાવહ છે . કફ

કફ હોય, ઉધરસ



યની આ િનક
દવા ચાલતી હોય તની
ં ે ઉધરસમાં અર ૂસી
કૂ અને કફવાળ બન

ટતો ન હોય, ફફસામા ં અવાજ કરતો હોય, કાચો ફ ણવાળો


ે ે કાઢવામાં તકલીફ થતી હોય, તમા
ે ં અર સી
ારા તન
સા ું કામ


ં તા ં પાનને
કર છે . (૧) અર સીના

ૂ લસોટ કાઢલો બે ચમચી રસ અને એક

ં ચાટવાથી ખાસી
ં મટ છે , કફ જલદ
ચમચી મધ સવાર-સાજ

ટો પડ છે . (૨) નાના


બાળકને વરાધ-સસણી થાય તો અર સીનો
અડધી ચમચી રસ એટલા જ મધ સાથે

ં આપવાથી રાહત થાય છે . (૩) અર સીના
ે ે વાસાવલહ
ે કહ છે .
સવાર-સાજ
અવલહન
ં , દમ અને સસણીમાં સા ું પ રણામ આપે છે . (૪) પરસવો

તે ખાસી


હોય તો અર સીના
પાનનો રસ બથી


અર સીના

ૂ ં પાન ુ ં
કા

ૂ ગધાતો

ં પીવાથી અને
ણ ચમચી સવાર-સાજ

ૂ ઘસીને નાન કરવાથી લાભ થાય છે . (૫) અર ુ સીના

પાનનો તાજો રસ પીવાથી ઉધરસ, ર તિપ , કફ વર,

,ુ

ય અને કમળામાં

ફાયદો થાય છે .

અરણી

અરણીનાં

૧૦થી ૧૨

ુ , કડવી,
છે . અરણી તીખી, મ ર

ચાં થાય છે . એને અિત

ુ ં
ગિધત

લ આવે


રુ , ગરમ અને અ નદ પક છે . વા ,ુ સળખમ
,

20
ે , કબ જયાત અને પા ં ુ રોગનો નાશ કર છે . (૧)
કફ, સોજો, હરસ, આમવાત, મદ
ે લપ
ે કરવાથી સો
અરણીનાં પાન વાટ તનો
વાટ મ ઢા પર લગાડતાં

ળના


ડકોષનો સોજો મટ છે . (૪) સવાર-સાજ

ૂ અથવા ઉકાળામાં ચણા

ઓછો થાય છે . (૫) બકર ના તા
ચામડ ના ઘણા નવા ૂના રોગ મટ


ટ ું િશલા ત નાખી પીવાથી મદ

ૂ ધમા ં અરણીનાં

ૂ વાટ લપ
ે કરવાથી


ં ઉપર અરણીના
ય છે . (૬) ગડ મડ
ક ગાઠ

ૂ ે ૂ ધમા ં ઘસી લપ
ે કરવાથી ગાઠ
ં બસી

ળન

અર ઠાં

ૂ પાણીમાં

ુ પરના કાળા ડાઘા મટ છે . (એને યગ
ં કહ છે .) (૩)

ે કરવાથી
અરણીનાં પાન લસોટ લપ
અરણીના

મટ છે . (૨) અરણીનાં

ય છે , ઓગળ

ય છે .

અર ઠાં અિત ઉ મ ઔષધ છે . સ ં ૃતમા ં એને અ ર ટ( ના ઉપયોગથી

ુ ◌ં નથી) કહ છે . અર ઠાં વાદમાં તીખાં, કડવાં, લ ,ુ
કોઈ અિન ટ થ ◌ુ

ન ધ,

તી ણ, પ યા પછ પણ તીખાં, ગરમ, મળને ખોતરનાર, ગભપાત કરાવનાર તથા
વા ,ુ

ુ ઠ, ખજવાળ

, િવષ અને િવ ફોટકનો નાશ કરનાર છે . (૧) અર ઠાં ુ ં પાણી
ય છે . (૨) અર ઠાના ફ ણથી મા ુ ં

પીવડાવવાથી ઊલટ થતાં િવષ નીકળ
ધોવાથી વાળ અને માથાની ચામડ ની
સોરાયસીસ, ખરજ ,ુ ં દાદર,

દર

થાય છે . આથી માથાના ખોડો,


વા રોગો મટ છે . અર ઠાને પદરક
િમિનટ

ં ે િમિનટ માથા પર રહવા
પાણીમાં પલાળ રાખવાથી ફ ણ થઈ શકશે. ફ ણ પાચક


દ .ુ ં (૩) બાળકને પટમા



કું આવતી હોય, આફરો ચડ ો હોય, પટમા

ૃિમ થયા

ે પર અર ઠા ુ ં ફ ણ લગાડવાથી થોડ વારમાં શાંિત થાય છે અને
હોય તો પટ
કરિમયા હોય તો નીકળ

ય છે .

21

અ ુન
લોહ

અ ુન

ૃ ની છાલ સફદ હોય છે . એ

દયરોગ ુ ં ઉ મ ઔષધ છે . જો

ુ ં રહ ુ ં હોય તો અ ુ ન-સાદડનો ઉપયોગ કરવો ન હ, કમ ક

ુ ં દબાણ વધાર

ુ ં દબાણ વધાર છે . એની છાલમાં ક શયમ ુ ં

એ લોહ

માણ સા ું એ ુ ં છે ,

ં કર છે , ભાગ
ં ે ું હાડ ુ ં જલદ સધાઈ

ર ત ાવને જલદ બધ
અ ુ ન અને અર ુ સી

થી એ

ય છે . ર ત ાવમાં

ૂ ઉપયોગી છે . અ ુ નની છાલ ુ ં અડધીથી એક ચમચી


ણ ચમચી અર સીનો
રસ અને એક એક ચમચી ઘી, મધ અને સાકર િમ
ૂ ધ સાથે લવાથી

ઉરઃ ત-ટ બીની કિવટ ધીમે ધીમે મટ

ૂ ,

કર


ય છે . ખાસી
સાથે

ં થાય છે . આ િસવાય એક એક ચમચી અ ુ ન, ઘી, સાકર,
કફમાં લોહ પડ ુ ં બધ
ચાર ચમચી ઘ નો લોટ અને જ ર

રૂ ુ ં

ૂ ધ લઈ શીરો બનાવી ખાવાથી પણ

ઉપરો ત લાભ થાય છે . એક ચમચી અ ુ ન ુ ં
વગરના

ઉપરાત

ૂ ધ સાથે લવાથી

ય,

ૂ ગોળના પાણી સાથે ક મલાઈ


દયરોગમાં ફાયદો થાય છે અને આ ુ ય લબાય
છે . એ

ણ વર, ર તિપ , હરસ, ર ત ાવ,

અ ુ ન રસાયન

ે મટ છે .
ૂ ાવરોધ વગર

ુ ધરાવ ુ ં હોવાથી બળ દ અને આ ુ ય દ છે . પશાબ


સાફ
ં લવાથી

આ યા હોય તો સવાર-સાજ
ઊતર

લાવે છે . આથી સો

ય છે .

ૂ લે ુ ં

ન ફાવે તો ઉકાળો બનાવીને લઈ શકાય, બ રમાં મળતાં અ ુ ના ર ટ ક અ ુ નાસવ
લઈ શકાય.



જરાતમા

ે ે સ ં ૃ તમા ં Ôઅ ુ નÕ કહ છે .
ને સાજડ ક સાદડ કહ છે તન

એની બહારની છાલ એકદમ લીસી અને સફદ હોય છે .
પડતી,

ડ અને નરમ હોય છે . અ ુ ન શીતળ,

ે ,
ર તિવકાર, મદ

દય માટ હતાવહ,

ે તથા ચાદા
ં ં મટાડનાર છે . અ ુ નની છાલનો
મહ

રોગોમાં આપવાથી ઉ મ લાભ થાય છે . અ ુ નની છાલની

ના

છે તથી

દરની છાલ લાલાશ

વી થાય છે ,

ત ય, િવષ,
ીરપાક

દયના

યા કષાયા લ તથા


ર તવા હનીઓ ુ ં સકોચન
કરાવતી હોવાથી ર ત મણ વધે

દયની પોષણ યા સાર થાય છે .

22

અશોક

આસોપાલવ એ અશોક નથી. અશોકનાં

થાય છે . એનાં પાન પણ

બાનાં

ૃ ો

બાનાં

વાં જ હોય છે . એનાં ફળ

ુ -િવશાળ
વાં ઘે ર
ં ુ

ી મમાં

ે ં અ યત
ં કડવાં હોય છે . અશોક શીતળ, કડ ,ુ ં
ખાઈ ન શકાય તવા

થાય છે ,

વાં
ાહ ,

ૂ ું હોય છે . તે શોષ, અપચો(ગળા પર થતી ગાઠ
ં ), દાહ, ૃિમ, સોજો, િવષ

વણ દ,

અને ર તના િવકારો મટાડ છે . અશોકની છાલ ર ત દર-લોહ વા મટાડ છે . એની
ં બનાવા ુ ં વ અશોકા ર ટ અનક

છાલમાથી
ીરોગોમાં

ીરોગોમાં વપરાય છે . અશોકની છાલ

ૂ ઉપયોગી ઔષધ છે . (૧) એક લાસ ગાય ક બકર ના

ે એક ચમચી અશોક
જ પાણી ઉમર

ૃ ની છાલ ુ ં

ૂ ધમા ં એટ ું

ૂ નાખી પાણી બળ

ુ ઉકાળ , ઠં ુ કર સવાર-સાજ
ં પીવાથી અને આહારમાં ગરમ િપ વધક
ધી

ય યાં
યોનો

ૂ આરામ કરવાથી ર ત દર-લોહ વા મટ છે . એમાં બ રમાં તૈયાર
યાગ કર , સ ં ણ

મળ ુ ં અશોકા ર ટ પણ ઉ મ છે . (૨) સવાર-સાજ
જ યા પછ

બે ચમચી

ે પીવાથી વ ુ પડતા માિસક-લોહ વાની તકલીફ
અશોકા ર ટમાં થો ુ ં પાણી ઉમર
તથા ગભાશયની િશિથલતા ૂ ર થાય છે .


અ ગધા

એક

ું

અ ગધા
યના

લાસ બકર ના

ૂ ધમા ં એટ ું જ પાણી ઉમર
ે , એક ચમચી

ૂ અને સાકર નાખી પાણી બળ

ય યાં

ુ ઉકાળ સવાર-સાજ

ધી

ુ ય ઔષધો સાથે પીવાથી જલદ ફાયદો થાય છે .

મ ુ ં શર ર

ૂ જ


પાત ં- ૃશ પડ ગ ુ ં હોય તથા વજન વધ ુ ં જ ન હોય તઓ
પણ આ ઉપચાર કર
શક.


અ ટમગલ


બ રમા ં એ તૈયાર પણ મળે છે . વજ, કઠ,

ા ી, સફદ

ં ળ
ૂ , િસધવ અને લ ડ પીપર આ આઠ ઔષધ સરખા વજને લઈ
સરસવ, અનત

23
ુ ં બનાવી એમા ં ચારગ ુ ં ગાય ુ ં ઘી અને સોળગ ુ ં પાણી

પાણીમા ં વાટ ચટણી


મળવી
ધીમા તાપે ઉકાળ ફ ત ઘી બાક રહ યાર ઉતાર ગાળ ને બાટલી ભર
ે . આ ઘી બાળકોને થો ુ ં થો ુ ં ચટાડવાથી
લવી

વધે છે , યાદશ ત તી

તથા શર રક અને માનિસક િવકાસ ઝડપી બને છે .

બને છે

ણ વષથી મોટા ં બાળકોને

ં આપ .ુ ં
અડધી ચમચી ઘી સવાર-સાજ

કોલ
પાક છે ,


કોલના ં ઝાડવા ં પચમહાલ
તરફ

ં રતાશ પડતો ઘરો

ને ગામડાના લોકો ખાય છે . ફળનો રગ



ઉપર ુ ં છો ુ ં ઉખડતા
હ શે

ૂ થાય છે . અષાઢ માસમા ં એના ં ફળ

ખાય

છે .

દરથી લીચી
કોલના ં

ફળ

ે સફદ ગભ નીકળે છે ,
વો ઘરો
કફને

હરનાર

છે ,

પચવામા ં

ુ હોય છે .
ં ડ
બાળકો હ શે
ભાર

છે ,

ં કર છે . એ કફના રોગોમા ં
મળરોધક(કબ જયાત કરનાર) છે અને જઠરા નને મદ
ઉ મ છે . શર રને

ુ ટ કર છે તથા બળ આપે છે . એ વા ુ અને િપ ના રોગોમા ં

ઉપયોગી છે . દાહ-શર રની


ઘડો
છે .

ં કર છે .
ત રક બળતરાને શાત

એનાથી ઘણા રોગોનો નાશ થાય છે , આથી એને સ ં ૃ તમા ં અપામાગ કહ

ે તીખો કડવો અને ગરમ છે . એ વા ુ અને કફના રોગોમા ં ઉપયોગી છે .
ઘડો

ે ચોમાસામાં બધે થાય છે . પાણીવાળ વાડ -ખતરોમા

ં બાર માસ થાય છે .
ઘડો

ે અણીયાળાં હોય છે . એને લાબી


એનાં પાન લબગોળ
અને છડ
સળ ઉપર માજર
ે ં
આવે છે . તના


ઘડાના
ચમચી


લનાં મ નીચની
તરફ અને બીજ અણીવાળાં નાનાં હોય છે .

ૂ , બીજ, પચાગ
ં ં

ાર અને પાન ઔષધમાં વપરાય છે . (૧) અડધી

ં બીજ ુ ં
ઘડાના

ે થી હરસમાં પડ ુ ં લોહ
ૂ ચોખાના ધોવાણ સાથે લવા

ં થાય છે . (૨) એના બીજ ુ ં
બધ

ૂ સહજ

ંૂ
ઘવાથી

ુ કળ છ કો આવે છે અને

24
ુ ઃખાવો મટ

માથાનો

ભ મક ( ુ કળ

ૂ લાગવાનો) રોગ મટ છે .

ે પોષક ત વો સારા
રમાં લોહ, તાં ,ુ ક શયમ, િવટામીન વગર

લીલાં

માણમાં રહલા ં છે .
ં ે
અને લીલાં બન


ઘડાના
બીજની રાબ બે ચમચી ખાવાથી

ય છે . (૩)


લભ
હોય તો લીલાં, પાકાં, તા ં
ર રચક-મળ સાફ લાવનાર,

અને ર તવધક છે . પા ં ુ રોગમા ં તથા
ં બથી

હતકાર છે . રોજ સવાર-સાજ

ુ બળ

ર ખાવાં જોઈએ.
િૃ

ૂ ં
કા

વધારનાર, પૌ ટક
ૃ ો સ ન
ુ ે

ય ત, ગ ભણી, બાળકો,

ૂ ચાવીને ખાઈ ઉપર એક લાસ

ૂ ધ પી .ુ ં

આ ુ


આ ુ ચ ટ ગયલા
મળને તોડનાર, ભાર, તી ણ, ઉ ણ, જઠરા ન

કરનાર, તી ,ું પ યા પછ મ રુ, ુ , વા ુ અને કફ મટાડનાર,

દ ત

દય માટ હતાવહ

અને આમવાતમાં પ ય છે . રસ તથા પાકમાં શીતળ છે . (૧) કાં

અને િસધવ ક


પાચક, અ નદ પક, કબ જયાત તથા આમવાતનો નાશ કરનાર
મીઠા સાથે લવાથી
છે . (૨) બે ચમચી આ ુ નો રસ, બે ચમચી લ

જમતાં પહલા ં લવાથી
જઠરા ન

ુ રસ અને ૧/૪ ચમચી િસધવ
નો

દ ત થાય છે ,

ુ અને

દયની

થાય છે ,

ે (અવાજ બસી
ે જવો), ઉધરસ, દમ, અપચો, અ ુ ચ, મળાવરોધ, સો , કફ,
વરભદ
ં ન મટાડ છે . (૩) ભોજનની પહલા ં નમક અને અ◌ા ુ સવ કાળે પ ય
વા ુ અને મદા
છે . એ જઠરા ન

દ ત કરનાર,

ે છતાં કોઢ, પા ં ુ રોગ,
છે . (૪) તમ
ં ,ં
ણ-ચાદા

ુ ચ ઉપ વનાર અને

ૃ છ-અટક અટક ને પશાબ

થવો, ર તિપ ,

વર અને દાહ હોય યાર અને

હતકાર નથી. (૫) ચણા

ં ે સાફ કર
ભ તથા કઠન

ી મ તથા શરદ

ં -છ
વડા આ ુ ના પાચ

ુ ં અ◌ા ુ
ઋ મા


કડા
એક લાસ પાણીમાં નાખી

25
ઉકાળવા. અડધો કપ પાણી બાક રહ યાર ઉતાર , ગાળ ને એટ ું જ
ચમચી સાકર નાખી સામા ય ચાની

ૂ ધ અને એક

ં પીવાથી કફ, શરદ ,
મ ધીમે ધીમે સવાર-સાજ

ે જ કમર અને છાતીની પીડા મટ છે . આ ુ તી ણ અને
ઉધરસ, માથાનો ુ ઃખાવો તમ
ઉ ણ હોવાથી આ ઉપચારથી શર રના


આહાર ુ ં યો ય પાચન થાય છે અને રસ, ર તા દ ધા ઓની
વ થ,

ું
દર
બને છે . િપ ના રોગોમાં અને િપ

ં વા
કરવો. (૬) વચાના રોગોમાં, કઈ
ૃિત હોય,

ૂ જનન તં

ૂ ર થાય છે .

ૂ મ માગ ના અવરોધો

થતાં શર ર

ૃિતવાળાએ આ ઉપચાર ન

ુ ં હોય યાર, લોહ ની ઉણપ હોય, ગરમીની

િવષયક રોગ હોય ક એિસ ડટ રહતી હોય તો આ ુ નો

યોગ કરવાથી હાિન થાય છે . એમાં આ ુ ન લે .ુ ં

આ ુ ુ ં ચાટણ

૫૦૦

ામ આ ુ છ ણી પે ટ બનાવી ૫૦૦

ામ ઘીમાં ધીમા તાપે

ુ ં થાય યાર તમા
ે ં ૫૦૦

ં લાલ રગ

ે .ુ ં શકતા
હલાવતાં હલાવતાં શક
ચાસણી િમ

ૂ હલાવી બાટલીમાં ભર લે .ુ ં આ ચાટણથી

કર

ામ ગોળની
ૂ લાગે છે ,

ે થાય છે , વજન વધે છે તથા કફ ૂ ર થાય છે . ગભાશયના દોષ
ભોજન પર ુ ચ પદા
અને અિનયિમત માિસકમાં પણ
ુ લે ુ ં જોઈએ,
ધી

આમલી

ૂ હતકર છે .

થી ગભાશયમા ં બગાડ રહ જતો નથી.

સ ં હણી થયો હોય એટલે આહાર પ યા વગર બહાર નીકળ

આમલીનાં ૧૦

ય તો

ામ પાન ધોઈને અડધા કપ ચોખાના ધોવાણમાં લસોટ પે ટ

ં પીવાથી અને યો ય પર
બનાવી સવાર-સાજ
ય છે .


તાએ
આ ચાટણ એક-દોઢ માસ

અ ુ ચ અને

પાળવાથી આઠ-દસ દવસમાં મટ

ૂ લાગતી ન હોય તો રા ે ૧૦-૧૫

ામ આમલી એક

ું

26
લાસ પાણીમાં પલાળ રાખી, સવાર મસળ , ગાળ , સોપાર
પીવાથી અ ચ ૂ ર થશે અને સાર

આમળાં

આમળાં

અિનયિમત અને

ટલો ગોળ ઓગાળ

ૂ લાગશે.

ૂ લ, ઠડા
ં ં અને રસાયન છે . (૧)

ૂ માગની ગરમીમાં,

ૂ આવતા માિસકમાં, કોઠ ગરમી-રતવા હોય અને વારવાર


ક વાવડ
થતી હોય, ગભ થ બાળકનો િવકાસ અટક જતો હોય તો ૧-૧ ચમચી
આમળા ુ ં

ૂ , સાકર અને શતાવર

ું

જ .ુ ં ઉપર

ૂ ધ પી .ુ ં તીખી, ગરમ, તી ણ ચીજો, ગરમ મસાલો, અથાણાં, પાપડ

ૂ િમ

કર રોજ રા ે જ યા પછ ફાક

ં કરવાં. (૨) આમળાં રસાયન છે , અને એનાથી કોઈપણ રોગ મટાડ શકાય છે .
બધ
નવા રોગોમાં તા ં આમળાં અને

આવળ

ૂના રોગોમાં

ૂ ં આમળાં અસરકારક હોય છે .
કા


આવળ ભારતમાં બધે જ થાય છે . એનાં પીળાં સોનર

તરત ઓળખાઈ
ચમચી આવળના

ય છે . આવળ કડવી, શીતળ અને

લોથી આ છોડ

ખોને હતકારક છે . (૧) એક

ં ઓ અને એટલી જ સાકર ગાયના
લની પાદડ

ચાટ જવાથી સગભા

ૂ ધમા ં વાટ ને

ં થાય છે . (૨) આવળના
ીઓની ઊલટ -ઊબકા બધ

લોનો

ુ ં પશાબના


લકદ
, વચાના અને પટના
રોગોમાં સારો ફાયદો કર છે તથા શર રનો

રગ



ધાર
છે . (૩) પગના મચકોડ પર આવળના પાન બાધવાથી
મચકોડનો સોજો

અને

ુ ઃખાવો મટ

ું
ં ં
પચાગ

ય છે . (૪) આવળનાં

લોનો ઉકાળો અથવા આવળના


ૂ અડધી ચમચી જમતાં પહલા ં લવાથી
અને જ ર પર

ડાયાબીટ સમાં ફાયદો થાય છે . (૫) આવળના લોને
ચમચી


ટ ું ગરમ પાણી સાથે લવાથી
સવ

કારના


ે બનાવે ું
કવીન
ે મટ છે .
મહ

પાળવાથી
ૂ અડધી

27

આસોતર


આસોતર નાં ઝાડ કાચનારના
ઝાડને મળતાં આવે છે . તે ૮ થી ૧૦


ં પાન
વડાં હોય છે . તેનાં પાન કાચનારના
હોય છે .

ૂ િપડ આકારનાં

ડાં અને મોટાં


નો બીડ બનાવવામાં ઉપયોગ થાય છે . આસોતર ને ચપટ અને લાબી

શ ગો થાય છે . એની છાલ દોરડાં બનાવવામાં કામ લાગે છે .
શ ગ ું

આસોતર ની

(૧)


ૂ ૧-૧ ચમચી લવાથી
મરડો અને ઝાડા મટ છે . (૨)



પશાબના
રોગ, પશાબની
ગરમી અને પરિમયામાં આસોતર ના પાનનો રસ સાકર
ે . (૩) શર ર પર સો
સાથે લવો
ચટણી

ચડ ા હોય તો આસોતર ના પાનને પાણીમાં વાટ ,

ુ ં કર લપ
ે કરવો. કઠમાળ

ે કામ કર છે . (૪) મ આવી
ઉપર પણ આ લપ


ગ ુ ં હોય, ગ ં બસી
ગ ુ ં હોય, અવાજ બરાબર ન આવતો હોય ક ગળાના બી
રોગોમાં આસોતર ના પાનનો ઉકાળો મ માં ભર રાખી કોગળા કરવા.

કડો

ુ રોગોમાં બ ુ સા ું કામ આપે છે .

કડો ગરમ છે તથી
કફ અને વા ના


પરં ુ એ ઝર




છે , તથી
તનો
સાવચતીથી
ઉપયોગ કરવો જોઈએ. (૧) નાનાં

ં ં કા ુ ં પાડ તમા
ે ં
પતાસામા
ાસના રોગીને એકદમ દમનો
થઈ બહાર નીકળ જશે અને


તલમા
બળ

કડાના

ૂ ધનાં બચાર

ટ પાં નાખી રાખી

ૂ .ં
કવા

યાર

મલો
થાય યાર આ પતા ુ ં ખાઈ જવાથી કફ ઢ લો

ાસનો

મલો
હળવો પડશે. (૨) તલ ક સરસવના

કડાનાં મોટાં, પાકાં, ભરાવદાર પાન એક એક નાખી તળવાં. પાન સાવ
ે ે કાઢ બી ુ ં પાન તળ .ુ ં આ ર તે તૈયાર કર ું તલ
ે શીશીમાં
ય એટલે તન

ભર લે .ુ ં વાના દરક


છે . (૩) પટમા


બાધવાથી
પટનો


તના ુ :ખાવામાં આ તલની
મા લશ કરવાથી ફાયદો થાય

ુ :ખ ુ ં હોય તો

કડાના પાકા પાનને ગરમ કર

ુ :ખાવો મટ છે . (૪)

ે ઉપર
પટ

કડો એક રસાયન ઔષધ છે .


ુ ં પોષણ થાય તન
ે ધા ઓ
ે ે રસાયન કહ છે . એનાથી ય ૃ તની
શર રની સાતય

નાથી
યા

28

ધર
છે . વા ,ુ િપ


ખજવાળમા

ણે દોષોમાં

કડાથી લાભ થાય છે . (૫)

કડા ુ ં

કડા ુ ં

ૂ ધ લગાડવાથી ખસ જલદ મટ છે . (૭) હળદરના

ૂ ધ અથવા ગૌ ૂ


ે કરવાથી અથવા પે ટ બનાવી
મળવી
લપ



શર ર ઘસવાથી ખજવાળ
- જલી
તરત જ મટ
કોઈ પણ ભાગ પર કાળાશ હોય તો
ઘસવાથી થોડા જ દવસોમાં

કડાના

ું
વાળપ
અને

ય છે . (૮) મોઢા પર ક શર રના
ૂ ધના ં થોડાં ટ પાં ગૌ ૂ મા ં મળવી

ું
દરતા
આવે છે . (૯) કફ કમે કર

પડતો ન હોય અને કબ જયાત રહતી હોય તો

કડાના

ં ખાવાથી
પતાસામાં પાડ રોજ એક પતા ુ ં સવાર-સાજ

ઈસપગોલ


જલી
-


કડાના પાનના રસમાં હળદર મળવી
લગાડવાથી તે મટ છે . (૬)

ખસનો ફો લો ફોડ


ણમા

અને કફ

ટો

ૂ ધના ં ચારથી પાચ
ં ટ પાં

ૂ જ રાહત થાય છે .

ં ૧-૧ ચમચો
બ ુ ૂ તામા ં સાદા પાણી સાથે કાયમ સવાર બપોર સાજ

ઈસપગોલ ફાક .ુ ં

ઉકાળો

(૧)

ૂ િમ ણ ભે ું કર ડ બામાં ભર રાખી
કૂ વન પિતઓ ુ ં જવ ટ

શકાય. (૨) લીલી વન પિત

ટલી તા


ે ે ઉકાળો બનાવતી વખતે
તટલી
સાર . તન

ૂ ને મળવવી


જોઈએ. (૩) ઉકાળો પલાળવા ક ઉકાળવા

ટ લના વાસણનો

ં .
ં અને ઉકાળો યાર ન ઢાકો
ઉપયોગ કરવો જોઈએ. (૪) ઉકાળો પલાળો યાર ઢાકો
(૫) ધીમા તાપે ઉકાળવાથી ઉકાળો વ ુ


ણકાર
બને છે . (૬) ઉકાળાના

યોનો

ુ ં વ ુ બે જ વખત ઉકાળો બનાવવામાં ઉપયોગ કરવો. (૭) ઉકાળો તાજો અને
વ મા
ગરમ ગરમ જ પીવો, આગલા દવસનો વાસી ઉકાળો પીવો ન હ ક તે ુ ં તૈયાર
ે વ ુ
વાહ પી ુ ં ન હ. (૮) ઉકાળો દવસમાં એક ક બે વાર પીવો. તે ખાલી પટ
ં પણ ખાધા વગર તન
ે ે લવાનો

લાભ આપે છે . એટલે સવાર નરણે કોઠ કઈ
સમય

29
ુ ં હોય તો તે ઠર પછ જ મધ ઉમર
ે .ુ ં (૧૦)

ઉ મ છે . (૯) ઉકાળામાં મધ મળવવા
એમાં તજ, લિવગ, એલચી
પછ

પીતી વખતે

વાં

ુ ં
ગધી


ં હોય તો ઉકાળો બના યા
યો મળવવાના


ે લવા
ે .ં અગાઉથી ન નાખવાં. (૧૧)
પમાં મળવીન


ણના

ુ ં ચોથા ભાગે, િપ માં અડધા ભાગે અને
ઉકાળામાં સાકર નાખવી હોય તો વા મા
ુ ં સોળમા
કફમાં સોળમા ભાગે નાખવી. (૧૨) ઉકાળામાં મધ નાખવા ુ ં હોય તો વા મા
ભાગે, િપ માં આઠમા ભાગે અને કફમાં ચોથા ભાગે નાખ .ુ ં (૧૩) ઉકાળામાં ૂ ધ, ઘી,
ે , ગો ૂ , ગોળ
તલ
ુ ં
ગધી

વા


ં હોય તો ૨૦ િમ.લી.
વાહ લવાના


ં હોય તો ૩ થી ૪
ય મળવવાના

ઉ મ રસાયન
દરક ુ ં ૧૦૦

ુ પી,

શખ

ામ બાર ક

ે .ં
ામ લવા

ા ી, ગળો. ગોખ ું , આમળાં,
ૂ , લોહ ભ મ અને યશદ


ામને સાર ર તે મળવી
૨ થી ૪

ે .ં બી ં
ટલાં લવા

ામ બપોર અને સાં

ઠ મધ અને શતાવર
(જસત)

ભ મ ૧૨-૧૨


જ યા પછ લે .ુ ં પદર

ં કર .ુ ં ફર થી પદર
દવસ પછ બધ

દવસ પછ લે .ુ ં આ ર તે િનયિમત

યોગ


ચા ુ રાખવાથી શર રની ધા ઓ
અને બળ વધે છે . યાદશ ત સાર રહ છે અને

રોગ િતકારક શ ત વધે છે . આ એક ઉ મ રસાયન છે . મ ુ મહના
દદ ઓ

મ ુ મહની
દવા સાથે આ યોગ લે તો શ તમાં વધારો થાય છે .

ઉમરો

ઉમરો, પીપળો, પીપર,


ં ે
પચવ
કલ કહ છે . આ પાચ

ં ુ અને વડ એક જ વગના ં

ૃ ો છે . એને

ૃ ોની છાલ દવામાં વપરાય છે . એના ઉકાળાથી મ

પાક ,ુ ં

ે ં પાક જવાં વગર
ે મટ છે . એના ઉકાળાની બ તી
ભ આડ થવી, પઢા


લવાથી

ં -ં ઘારાં, ર ત અને પ ુ સાથના

તરડામાં પડલા ં ચાદા
ઝાડા, અ સરટ વ

30
ે મટ છે . શર રના કોઈ પણ ભાગમાથી
ં લોહ જ ુ ં હોય તો ઉમરાનો
કોલાયસીસ વગર
ે છાલ, પાન, ફળ,
ઉપયોગ કર શકાય. તની


એરડો

ૂ બધાં જ ઉપયોગી છે .

ં વા ુ ૂ ર કર છે . તે મ રુ, ઉ ણ અને તી ણ છે . શર રના
એરડો

ોતો-માગ માં


વશી

સવ

યાપી

ય છે . તે શર રના માગ ની

વય થાપન કરનાર-ઉમર જણાવા દતો નથી,
ુ વધક, બળ વધારનાર, કાિત
ં અને

પટના
-

લાસ પાણીમાં એક કપ પાણી બાક રહ યાં
નાખી સવાર-સાજ પી .ુ ં એનાથી કટ
ુ ઉ
વા ના


અને આરો યદાયક છે . ઉપરાત


ે રોગોમાં,
િતવધક
છે . ગભાશયના અનક

ૂના વા ના


રોગમાં એરડાના

ુ ઃખવા, પ ડ ઓ અને

કર છે ,

ુ ના રોગોમાં વા ુ અને કફના રોગોમાં ઉપયોગી

તરડાના રોગોમાં,

ઔષધ છે . (૧)

ત રક


ળની
છાલનો બે ચમચી

ૂ બે
કો

ુ ઉકાળ , ઠં ુ પાડ બે ચમચી મધ
ધી

ૂ , કમર ક સાધા



જકડાઈ જવાં, સાધા


ુ ં કળતર, રાઝણ



ના ઓ
વગરમા

ૂ ફાયદો થાય છે .

ે અને બે ચમચી
રોગમાં આ ઉકાળામાં એક ચમચી દવલ

ંૂ
ઠનો
પાઉડર

ે એક ત ન િનદ ષ િવરચન
નાખી પીવામાં આવે તો વ ુ લાભ થાય છે . (૨) દવલ
ય છે . એ ઘણા રોગો મટાડ છે .

મળમાગમા ં ચીરા, વારવાર

ૂની કબ જયાત, કોઠામાં ગરમી,

કં ૂ આવી ઝાડા થવા,

તરડામાં ક મળમાગમા ં


ં દવલ
ે ઉ મ ઔષધ છે . એક લાસ ગરમ
બળતરા થવી વગરમા
ચમચી ક પોતાની

ૃિત


ે નાખી રા ે
જબ
દવલ

પાતળા ઝાડા થઈ કફ િપ ા દ દોષો નીકળ
(૩) દરરોજ સવાર એક કપ
પીવાથી આમવાત મટ છે .

ૂ ઝતા હરસ,

ૂ ધમા ં બથી

ૂ વખતે પીવાથી એક-બે
તી

ય છે અને

તરડાની શ ત વધે છે .

ંૂ
ે નાખી
ઠના
ઉકાળામાં એકથી દોઢ ચમચી દવલ


(૪) વા ના
રોગીએ એરડાના
પાનને બાફ વાના

ુ :ખાવાની જ યાએ બાધવા


ં થયો હોય ક અટક ને આવતો હોય તો
.ં (૫) પશાબ
બધ

31

ે ઉપર ગરમ ગરમ બાધવાથી પશાબની

એરડાના
પાનને બાફ ને પઢા

(૬) એરડાના

ટ થાય છે .


ે ે અધકચર ખાડ
ં , ઉકાળો બનાવી
ળની
છાલ પરમ વાતહર છે . તન

પીવાથી તમામ


ં બી- દવલાના

ં ફોતરાં
કારના વાના રોગ મટ છે . (૭) એરડાના

ે અને પાચન
કાઢ ચાર-છ બીજ ૂ ધમા ં ઉકાળ પીવાથી વાના રોગો મટ છે તથા પટ
ત ં ના રોગોમાં ફાયદો થાય છે .

એલચી

એલચી મ ની ુ ગધ

ૂ ર કર છે . એ

ુ ં ,
ગધી

ચકારક,

ૂ લગાડનાર,

ુ નાશ કરનાર અને ઉ ેજક છે .
આહાર ુ ં પાચન કરાવનાર, કફ અને વા નો
બળ આપનાર,

ાસ,

ગોનો

ોડ,

ૃ છ, ખાસી

અને

દયને

યમાં ઉપયોગી છે .

અ નળ ની િશિથલતા અને દાહ-બળતરાવાળા રોગોમાં બ ુ ઉપયોગી મનાય છે .
પાચકરસોની ઉ પિ

ઓછ થતી હોય, િપ નો ઉ ચત ર તે

એલચી અ ૂ ય
્ ઔષધ છે .

ાવ થતો ન હોય તો

નાની એલચી રસમાં તીખી,

ુ ં
ગિધત
, શીતળ,


પચવામાં હલક , કફનાશક, વા નાશક
, દમ- ાસ, ઉધરસ, હરસ અને
મટાડ છે . નાની એલચીના દાણા ુ ં
િમ ણ ુ ં પા (૧/૪) ચમચી

ટ ું

ૂ ૬૦


ામ અને શકલી
હગ ૧૦

ં લ
ૂ સવાર-સાજ


ામ

ુ રસ સાથે લવાથી


ના
પટનો

ે ઘચરકો આવી
ે જ ઉદર ળ
ૂ મટ છે . રા ે એલચી ખાવી ન હ, તથી
વા ,ુ આફરો તમ

કોઢ થવાનો સભવ
રહ છે .

એલચો

ં નવો
ખાટખ ુ ંબો એને સ ં ૃતમા ં પણબીજ કહ છે , કમ ક એના પાનમાથી

છોડ ઊગે છે . અને એના પાનથી ઘા

ુ ઝાતો હોવાથી

હદ માં ઘાવપ ા ક

ુ હોય છે અને

જ મહયાત
કહ છે . આના નાના છોડ બ વષા

શકાય. એનાં પાન

ુ ંડામા ં પણ ઉછર


ડાં, રસદાર અને કાગર
વાળા ં હોય છે . પાન સહજ ખાટાં

32

ં એને ખાટખ ુ ંબો પણ કહ છે . એના પાનનાં ભ જયાં અને ચટણી
જરાતીમા

હોવાથી


ગદ
ઘા

ે ર ત ાવ થતો હોય તો પાન ધોઈ લસોટ તની

બને છે . (૧) ગમે તવો




ં થાય છે અને ઘા જલદ મટ છે . (૨) મ ુ મહમા
પર બાધવાથી
લોહ નીકળ ુ ં બધ
કટલીક વખત પાઠાં(કાબ કલ) પડ છે અને મોટા
ુ ઝાઈ


એલચાનાં પાન બાધવાથી
પા ુ ં જલદ


મડાની

મ પાક છે . આની ઉપર

ય છે . (૩) એલચાના પાનના


ં ટ પાં નાકમાં પાડવાથી નસકોર માં નાકમાથી

રસનાં ચાર-પાચ
પડ ુ ં લોહ બધ

ં ,
ઢમાર
, ગાઠ

થાય છે . (૪) ચોટ વાગવી,


ગરમ કર બાધવાથી
સોજો ઊતર
કૂ ઉપર બી ુ ં પાન

કર ઘા પર

કચર

ું

ગોળથી

મશીનમાં પીલી


ઠં ૂ , ગઠોડા

અને ભોજન પરની અ ુ ચ


કૂ પાટો બાધવાથી
ઘા જલદ મટ

વાં ઔષધીય

ક સયમ માટ

ય છે .


ૂ ખાડ
ં - ટ

અથવા


યો થોડ મા ામાં મળવવા
.ં કચર

ુ નાશ કરનાર
ૂ ંુ , વચા અને વાળ માટ હતકાર , વા નો
ૂ ર કરનાર છે . વજન વધારવા િશયાળામાં કચર

ખા .ુ ં ૩-૪ ચમચી અથવા પાચનશ ત
(૧) કઠોળમાં


ગદ

ય છે . (૫) ઘા પડ ો હોય તો પાનની

ં ે ે
ણ ગણા કાળા તલ લઈ બનન

ન ધ, ઉ ણ, મ રુ, થો ુ ં

કઠોળ

ે ઉપર એલચાનાં પાન સહજ
ણ વગર



જબ
સવાર-સાજ

ં ક સયમ સારા
ો ટન ઉપરાત

ૂ ધનો ઉપયોગ કર એ છ એ.

ુ ં ખાસ

ૂ ચાવીને ખા .ુ ં

માણમાં છે . આપણે

ૂ ધ કરતાં કઠોળમાં અડધા

માણમાં

ે ં ફો ફરસ અને લોહ ત વ પણ છે . લિસિથન પણ
ક સયમ છે . તે જ ર તે તમા
કઠોળમાં સારા
ૅ ઉપ
ગસ

ું

માણમાં છે . કઠોળમાં ગધક

ે ે લઇને
માણ સા ંુ હોય છે . તન

ુ ગધ આવે છે . શાકાહાર માટ કઠોળ

થાય છે , તથી

સાર છે . (૨) કઠોળને

ૂ ધ-માસની

ગરજ

ૂ સાર ર તે પકવવાં જોઈએ, તો જ તે પચી શક છે . આખાં

ું

33
કઠોળને ફાટ ને

ય યાં

ુ અને દાળને પાણીમાં ઓગળ
ધી


ચડવવી
. દાળ ક કઠોળને

ે તે વ ુ
મ વ ુ ઉકાળો તમ

કડવો રસ

ભ પર

કડવો રસ


ં જ બી
કતા

છે . મ ઢાનો વાદ બગાડ દ છે . એ
કડવાશ મટાડ મ નો વાદ-રસ


ધી

ય યાં

ુ ય બને છે .
પા

રસોની

હણ શ તનો નાશ કર

ુ સાફ કર છે . મ જો કડ ુ ં રહ ુ ં હોય તો


ધાર
છે . મ મા ં શોષ જગાવે છે . કડવો રસ પોતે

અરોચક હોવા છતા ં તે અ ુ ચને હરનાર છે . િવષને ૂ ર કરનાર, ૃિમ ન,

ૂ છા, દાહૃઢ

ં અને ચામડ ને

ે ુ ં શમન કરનાર છે . માસ
બળતરા, ખજવાળ
, ુ ઠ, તરસ વગર
કરનાર, તાવ મટાડનાર,

કરનાર, મળને ખોતરનાર, ઢ લાપ ુ ં ઉ પ
ે , મળ,
પરસવો

ૂ , િપ

ે , ચરબી, લસીકા, પ ું ,
કરનાર, મદ


ં વગર
ે સાતય
ે ધા ઓ
રસ, ર ત, માસ
ુ ં
ન સકતા
પણ આવી શક. આ કારણે જ

ુ શ ત વધાર છે .

કર છે અને


કરવાથી એના વ છ,
કડવા રસ ુ ં વ ુ પડ ુ ં સવન

ૂ અને કકશ
ખા


કય
છે , ઢય- ુ નો

ૂ ે લીધે
ણન

ય થાય છે , આથી

ુ દોષની ખામીવાળા

ુ ુ ષના આહારમા ં

ં કરાવવામા ં આવે છે . કડવો રસ વ ુ ખાવાથી શર રના
કડવી ચીજ બધ

મ ક પરસવાના
માગ ,

છે . એનાથી બળ ય,

ુ -

અને કફ ુ ં શોષણ કરનાર છે . એ વભાવે શીતળ,

ુ અને પચવામા ં હલકો છે . એ કઠની

ખો

ોતો-માગ

ૂ લગાડનાર, આહાર પચાવનાર, ધાવણની

ૂ વાહ ,

ત રક

ુ વાહ માગ વગર
ે સાકડા

થાય

ૃશતા-પાતળાપ ,ુ ં લાિન, ચ ર,

ુ છા,


ખશોષ
થાય છે

ૂ , લકવો, િશરઃ ળ
ૂ , જડતા અને વદના

અને ત ધતા, સવાગ ળ
ઉપ

થાય છે .

34

કડાછાલ

કડો ક ક ુ

ચમચી કડછાલ ુ ં

ૃ ને આ વદમા

ં ુ ટજ ક ઈ જવ ુ ં

કહ છે . (૧) એક



ૂ એક કપ દહ માં બરાબર મળવી
સવાર અને બપોર લવાથી

ૂનો મરડો, સ ં હણી, ચીકણા-પ યા વગરના ઝાડા,
છે . (૨) ૧૦૦

ામ ક ુ ના

ે મટ
તરડાની નબળાઈ વગર


ં એટલો જ ગોળ મળવી

ણમા
ચણાના દાણા

વડ

ં બ બે ગોળ પાણી સાથે લવાથી

ગોળ ઓ બનાવવી. સવાર, બપોર, સાજ
િપ ની

ં બળતરા, મ ની કડવાશ, પૈિતક
અિધકતાને લીધે ખાટા ઓડકાર-ઊલટ , પટમા
ૂ ,
િશરઃ ળ

વી તકલીફો મટ છે . વળ

પાચન યામા ં


ધારો
થતા ં શર રની

િનબળતા પણ મટ છે .

કમળ


ુ ં એક ઉ મ ઔષધ છે . એ શીતળ, મ ર
ુ , કફ અને િપ નો
કમળ અ◌ા વદ

ં કરનાર, બળતરા તમજ


ધારનાર
, તરસ શાત
ઝરની

નાશ કરનાર, શર રનો વણ

અસર મટાડનાર, િપ થી થનાર ચામડ ની અને લોહ ની િવ ૃ િતઓ અને અ લિપ

ં ઉપયોગી છે . સફદ કમળમાં શીતળતા અને મ રુ રસ અિધક હોવાથી
વગરમા

િપ ના રોગોની શાિત
માટ અિત ઉ મ છે . લાલ કમળમાં ર તના દોષોને


કરવાનો અને મૈ નશ
ત વધારવાનો િવશષ
રસાયનમાં
મત

ે ઠ, શર રને

ૂર




છે . કમળની પાખડ

ુ ૃ ઢ કરનાર તથા વાળને કાળા કરનાર છે . અ◌ા િુ નક


જબ
કમળની પાંખડ ઓ


દયને બળ અ◌ાપનાર, ર ત ાવને રોકનાર, પશાબ


ં અ◌ાપનાર છે .
વધારનાર તથા પશાબનો
વાભાિવક રગ


કરજ

ૂ , સહજ કડવો,

કરજનો
વાદ તીખો, ક ચો

ં બગડતા નથી, મ ની ુ ગધ મટ છે , ચીકાશ
દાત
ઉપ

ુ હોય છે . એ ુ ં દાતણ કરવાથી
રો
ૂ ર થાય છે અને આહાર પર


ં ગસ
ૅ થતો હોય, વાનો ગોળો થતો હોય,
થાય છે . પટમા

ૂ ન લાગતી હોય,

35
ુ ં રહ ુ ં હોય તો કરજના

પાન ુ ં પાથી અડધી ચમચી

અપચા

ૂ એક લાસ

ૂ સારો છે .

મોળ છાસમાં નાખી પીવાથી લાભ થાય છે . હરસમાં પણ આ ઉપચાર


ં પાન
શર રના કોઈ પણ ભાગમાં ુ ઃખાવો થતો હોય તો સહજ ગરમ કરલા ં કરજના


ે રોગોમાં
ફાયદો થાય છે . કરજના
બીજ ુ ં તલ
વાચાના અનક


બાધવાથી
શી
ઉપયોગી છે .


ં કણઝા નામે એક મો ુ ં
જરાતમા

થાય છે ,

નો ઔષધમાં

ઉપયોગ કર શકાતો નથી, કમ ક એ બ ુ જ ગરમ છે . કટલીક જ યાએ એને પાપડ ,
સૌરા માં ચરલ અને હ દ માં ચર બલ કહ છે .

ક રયા ુ ક રયા

ૂ લગાડનાર, આહાર ુ ં પાચન કરાવનાર, બળતરાની શાિત

કરનાર, ક ુ -પૌ ટક,
અને કોઈપણ
કાળ

ં , સોજો
વર ન, મળને સરકાવનાર, લોહ બગાડ, હરસ, ખાસી


કારના તાવમાં ઉપયોગી છે . ક રયા ,ુ ક ુ , કાચકા
, કાળ

ં અધકચરો
દરક અડધી અડધી ચમચી લઈ બધાનો

પાણીમાં અડ ુ ં પાણી બળ

ય યાં

ૃિમ હોય તો નીકળ

ૂ કર એક લાસ
કો

ુ ઉકાળ .ુ ં એને કપડાથી ગાળ ઠં ુ પડ પી
ધી

ં તાજો બનાવી પીવાથી
જ .ુ ં આ ઉકાળો સવાર-સાજ
ે જ
ઊતર છે તમ

ૂનો તાવ મટ છે . મળ સાફ

ય છે . લીવરના રોગોમાં પણ આ ઉકાળો

સા ંુ કામ આપે છે . એકલા ક રયાતાનો ઉકાળો પણ લઈ શકાય.
ે ચાર
ક રયાતાના બથી

ર અને

ટના નાના છોડ થાય છે . એનાં પાન મરચી



જરાતમા
વાં અને

સફદ હોય છે . પાન અિત કડવાં હોય છે , પરં ુ આ સા ુ ં ક રયા ુ નથી. સા ુ ં
ે કહ છે . એ દ પન, પાચન, કડ ુ ં અને
ક રયા ુ હમાલયમાં થાય છે . એને કાલમઘ
પૌ ટક છે . નાનાં બાળકો માટ એ સાર દવા છે . ય ૃ ત ૃ ની દવા માટ પણ એ ઘ ુ ં
ે નવાયસ” નામની દવા બાળકોને થતા

યાત છે . એમાથી
બનતી “ કાલમઘ

36
પા ં ુ રોગ,


ણ વર અને ય ૃ તના રોગોમાં વપરાય છે . આ દવા બથી

ણ ચોખાભાર

મધમાં ચટાડવી. બાળકો ુ ં એ ઉ મ ઔષધ છે .



કકોડા


કકોડાનો
રસ ચોપડવાથી અને તે ુ ં શાક ખાવાથી સફદ કોઢનો મટ છે .

એનાથી ચામડ ના બધા જ રોગો, મોળ-ફ ક આવવી, અ ુ ચ,
રોગો, ઉધરસ તથા તાવ મટ છે . એ જઠરા ન
સો

પર લગાડવાથી સો


ં ધારક
કઠ
વટ

ઊતર

વ ં ી ૨૦

ામ,

બાર ક

ૂ બનાવ .ુ ં આ

ુ , એલચી અને લિવગ દરક
ામ, ક ર

ામ અને અજમાનાં લ અઢ
ૂ ે એક કલાક
ણન



વડ ગોળ ઓ વાળ છાયડામા
મ માં રાખી


દ ત કર છે . કકોડ
ના પાનનો રસ

ય છે .

ઠ મધનો શીરો ૭૦

૧૦-૧૦

ે , કફના
ાસ, મ ુ મહ

ામ એક સાથે

ૂ ખાડ


ધી
કાથાના પાણીમાં લસોટ મગ


કવવી
. બ બે ગોળ

દવસમાં

ણ-ચાર વાર




સવાથી
અવાજ બસી
જવો, ગળાની બળતરા, કાકડા, ઉધરસ, વગર


ં લાભ
ગળાના રોગો તથા અ ુ ચ, ઉબકા, અ ણ, ઉદર થ વા ,ુ કફ, શરદ વગરમા
થાય છે .

કાકડ

ં ,
કાકડ ઠડ

,

િપ કારક પણ છે . પાક

ાહ , મ રુ, ભાર,
કાકડ

ુ ચકારક અને િપ નાશક ક કોઈકને

તરસ, અ ન અને િપ

વધારનાર

છે . (૧)


ં શકરા અને ક ટ સાથે ટ પે ટ પે પશાબ

ૂ માગની પથર , પશાબમા
થતો હોય તો
કાકડ ના બી ુ ં ૩-૪

ામ

ૂ ૧ કપ


ા ના રસ સાથે લવાથી
મટ છે . (૨) કાકડ

ૂ લ છે . પશાબ

ં થઈ ગયો હોય તો એક ચમચી કાકડ નાં બી બાર ક લસોટ
બધ

એક લાસ પાણીમાં ઉકાળ ઠં ુ પાડ પીવાથી અથવા કાકડ ના બી ુ ં પાચ

ામ

37

ૂ , પાચ

ુ અને પાચ

ામ

ામ સાકર પાણીમાં

ં પીવાથી પશાબ

સવાર, બપોર, સાજ

ૂ હલાવી કપડાથી ગાળ

ટ છે . (૩) શર રની


કરવા ણી
કાકડ માં ચીરો પાડ સાકર ુ ં બાર ક

ત રક ગરમી

ૂર

ૂ ભર એકાદ કલાક પછ કાકડ

ખાઈ જવી.

કાકડાિશગી
છે .


(૧) કાકડાિશગીના સવનથી
નવો ક

ૂનો

ાસન લકાનો સોજો મટ

ૂનો કફ બહાર કાઢ છે . અને નવો થતો નથી. (૨) બાળકોના

ાસ, ઉધરસ,


સસણી, એલજ માં કાકડાિશગી અને અિતિવષની કળ બંને એકથી બે રિત મળવી

મધ સાથે દવસમાં બથી

ણ વખત આપ .ુ ં બાળકની ઉમર

માણે મા ા આપવી.

(૩) કાકડા(ટો સ સ)માં કાકડાિશગી હળદર સાથે આપવી. કાકડાિશગીનો ૧

ણ વખત પાવાથી પણ સા ું પ રણામ આવે છે . (૪)

ં બનાવી દવસમાં
ફાટ
કાકડાિશગી, ગળો,

ામનો

ં , હ રતક , ભારગ

ૂ અને રો હતક સમાન ભાગે
ઠ મધ, િવડગ

ંૃ યા દ વાથ કહ છે . એ


વાથને
લઈ બનાવલા
ઉપયોગી છે . ૧૦ થી ૨૦


ાસ, ઉધરસ, અ ણમા ં અ યત

ં કર મધ ઉમર

ામનો ઉકાળો બનાવી ઠડો

ણ વખત

પાવો.

કાચકા

ે તની

કાચકાને થોડા શક
મ જ ું

ૂ ઔષધ તર ક વપરાય છે . મ જ ુ ં


ં લે .ુ ં અથવા અજમો, સચળ
ૂ પા ચમચી સવાર-સાજ
અને કાચકાની મ જ ુ ં

સમાન ભાગે બનાવે ું વ ગાળ


લવાથી
પટના
બધા

કારના

ે ું
મળ સાફ ઉતર છે , પટ
છે . બે મ હના પછ ન ુ ં

ૂ ,

ૂ પા ચમચી રોજ સવાર સાત-આઠ દવસ

ૃિમ મટ

ય છે ,

કડ મટ છે , તથા

ૂ બનાવી લે ુ ં જોઈએ.


ધી

ૂ સાર લાગે છે , ગસ
ૅ મટ છે ,

ણ વર-ઝીણો તાવ

ૂ ર થાય

38

કાચી કર ને

છાલ છોલી કાઢ તડકામાં

ુ ) ખાટ , મ રુ,
(આમ ર

ુ ે હોય તો તે
કવલ

ૂબ જ


કવણી

ુ ે મટાડનાર
રુ અને મળને તોડનાર અને કફ તથા વા ન

થાય છે .

કાયફળ

કાયફળ કડ ,ુ ં તી ,ું

ૂ ું અને ગરમ છે . એ વા ુ અને કફના રોગોમા ં


ં ,
કરનાર, વદના
થાપન કરનાર, ુ ચકારક, ખાસી

હતાવહ છે . વળ એ વીયની
દમ, તાવ, શરદ અને


ખરોગોનો
નાશ કર છે . અિતસાર અને ગ ં

પણ ઉપયોગી છે . ઔષધમા ં કાયફળની છાલ ુ ં
ચમચી

ૂ વપરાય છે ,

ય એમા ં

અડધીથી પોણી

ટ ું મધ સાથે ચાટવામા ં આવે છે . અથવા એક ચમચી છાલનો

ૂ કર
કો


ં પીવો. (૧) કાયફળ, કાળા તલ અને કસર સમાન ભાગે
તનો
ઉકાળો સવાર-સાજ

લઈ ગોળમા ં ગોળ બનાવી લવાથી
માિસકનો

ુ ઃખાવો મટ છે તથા માિસક સાફ


આવે છે . (૨) મધ સાથે કાયફળ લવાથી
દમમા ં રાહત થાય છે . (૩) દહ સાથે

કાયફળ લવાથી
અિતસાર મટ છે .

કારલા ં કારલા ં ગરમ
કડવા ં

ં ં છે . મળને સાફ લાવનાર અને પચવામા ં હલકા ં છે .
નથી, ઠડા

યો મોટ ભાગે વા ુ કરનારા ં હોય છે , પરં ુ કારલા ં વા ુ કરતા ં નથી. ઉ મ

વા ય




ળવવા થોડો કડવો રસ જ ર છે . આ માટ કારલા,ં કકોડા
,ં મથીમાથી


કોઈની પસદગી
કર શકાય. કારલામા ં ઘણા ખનીજ
ફો ફરસ અને લોહ

ુ ય છે .

ારો છે ,

ં એમા ં િથયામીન, િનકોટ ન, િવટામીન ÔએÕ
ઉપરાત



અને ÔસીÕ તથા રબોફલવીન
રહલા ં છે . સિધવા
, બરોળની

કારલા ં ઉ મ છે . કારલાનો
કડવો રસ ય ૃતને
અ નઓને

મા ં ક શયમ,

દ ત કર છે . ય ૃ તની

અને ડાયાબીટ સમા ં

કર

કાય મ બનાવીને

ુ થી તાવ, અ◌ામ વગરથી

ઉપ

થતાં

39
િવષોના શોધનની


યા બળવાન બને છે . કડવા રસ ુ ં સ માણ સવન
કરવાથી

રોગોને સરળતાથી

ૂ ર રાખી અ◌ારો ય

મટાડ છે . તે કફ અને િપ

ળવી શકાય. કારલા ં કડવાં છે પણ અ ુ ચ

ુ ં શમન કરનાર, લોહ ના િવકાર મટાડનાર, ર તકણોની

ં , ડાયા બટ સ, ચામડ ના રોગો અને તાવમાં
ાસ(દમ), ખાસી

ઓછપ, ઘા, કરિમયાં,


ણકારક
છે . કડવો રસ ઉ મ

ુ ધરાવે છે . રસ, ર ત, માસ

ં વગર
ે ધા ઓન

ં ાં રહ ું ત વ ર તશકરા( લડ
રચવાની શ ત વધાર છે . કારલામ

ુ ) ઘટાડ છે .
ગર


સિધવાના
રોગીઓએ કારલા ં ુ ં શાક અવ ય ખા .ુ ં એકલા કારલા ં ુ ં બાફ ું શાક

સાત-આઠ દવસ ખાવાથી સિધવા
સારો થાય છે .

કા ુ ો

ચોમાસામાં કા ુ ો અને

ુ વા ડયો સાથે જ ઊગી નીકળે છે . કા ુ ાને


નાશ કરનાર ક ો છે . કા ુ ો કડવો, ગરમ, પ યા પછ
સ ં ૃ તમા ં કાસમદ-ખાસીનો
ુ ે હણનાર, આહાર પચાવનાર, કઠશોધક

મ રુ, કફ અને વા ન
, પચવામાં હલકો અને
િપ નાશક છે . (૧) દમ અને ઉધરસ હોય તો કા ુ ાની ભા

ખાવી જોઈએ. (૨)

ે ને કૉફ તર ક વાપર શકાય. આ કૉફ પીવાથી પરસવો
ે વળ
કા ુ ાના બીજને શક
તાવ ઉતર

ય છે .

(૩) કા ુ ાના પાનનો ઉકાળો પીવાથી દમ અને હડક મા ં

ં લાભ થાય છે . (૪) કા ુ ા ુ ં
અ યત
લગાડવાથી


ૂ છાસ ક સરકા સાથે લસોટ સવાર-સાજ

ૂની દાદર અને ખરજ ુ ં મટ છે . (૫) કા ુ ો, સરગવો અને

ૂકાં ક લીલાં પાનનો
પાનમાં િવટાિમન ÔએÕ ુ ં
બનાવી શકાય.


ળાના

ૂ દમ, ઉધરસ અને હડક મા ં લાભ કર છે . સરગવાના

માણ સા ું છે .


ળાના
પાનની


કવણી
કર એ ુ ં


40

કાળાં મર
શોષક,

કાળાં મર તીખાં, તી ણ, ગરમ, પચવામાં હલકાં,

ચ ઉપ

ૂ લગાડનાર, િશરોિવરચનીય, ૃિમનાશક, કફ, વા ુ તથા

નાશ કરનાર છે .


નાની
મત

કરનાર,

દયના રોગોનો


જબ
મર નાડ ને બળ આપનાર, જઠરા નને

દ ત

ુ ે નીચના

કરનાર, આહાર ુ ં પાચન કરાવનાર, ય ૃત ુ ં બળ વધારનાર, વા ન
માગથી બહાર કાઢનાર,

છે . (૧) ૧/૨ ચમચી કાળા મર
ચમચી સાકર િમ
યોગ

અને માિસકને
ું

કરનાર અને કફને બહાર કાઢનાર

ૂ , ૧/૨ ચમચી ઘી, ૧ ચમચી મધ અને ૧

કર ચાટવાથી બધા

ં મટ છે . દમ- ાસમાં પણ આ
કારની ખાસી



હતાવહ છે . (૨) કાળા મર અને લ ડ પીપર ુ ં

દાડમની છાલ ુ ં

ૂ બે-બે ચમચી,

ૂ ચાર ચમચી અને જવખાર એક ચમચીને ૧૫૦


મળવી
અડદના દાણા

ામ ગોળમાં

વડ ગોળ બનાવવી. એને મર યા દવટ કહ છે . આ ૨-૨

ગોળ સવાર, બપોર અને રા ે


સચળના
સમભાગે બનાવલા


સવાથી
કફના રોગો મટ છે . (૩) મર , ચ ક અને
ટ ું આ

ૂ કહ છે . ૧/૨ ચમચી

ૂ ે મર યા દ
ણન

ૂ સવાર-સાંજ લવાથી

ં ન મટ છે . ગાયના દહ ની છાસ

અ ણ, અપચો, મદા

સાથે લવાથી
સ ં હણી અને અિતસારમાં પણ એ
ટલા ગોળ સાથે ૧/૪ ચમચી કાળા મર

અને સળખમ
મટ છે . (૫)

ું

ૂ લાભકારક છે . (૪) સોપાર

ં લવાથી

ૂ સવાર-સાજ

ઠં ૂ , મર અને પીપર ુ ં

ૂની શરદ


ૂ નાખી બનાવલો

ૂ ધનો

ં પીવાથી શરદ -સળખમ

ઊકાળો સવાર-સાજ
મટ છે .

ક ડામાર

માડા

વાં


ં અને ખતરના

ે થાય છે . પાન ગોળ,
ક ડામાર ના છોડ ખતરોમા
શઢ


સર
રગના
,ં

ફળ ઉપર ઊભા
છોડની વાસ

લ ક રમ


રગના
,ં ફળના ડોડવા નાના બોર

વડા,


કડા પડલા હોય છે . ડોડવામાથી
કાળાં બીજ નીકળે છે . આખા

ૂ જ ઉ

હોય છે . જમીન ઉપર આ છોડ પથરાતો હોય છે . ક ડામાર

41
કડવી, ગરમ, સો નો અને

ૃિમનો નાશ કરનાર, ખાસી
ં , મટાડનાર,

કરનાર( પણ વયં અરોચક) છે . વાત, કફ અને
રસ ચોપડવાથી સોજો ઉતર
ે કરવાથી બધી
લપ
આથી સગભા

ય છે . ઢોરને

વાત નીકળ

વરને હરનાર છે . સો

ુચ ઉપ

ઉપર તનો

ે ં પાન લસોટ
વાત પડ હોય તો તના

ય છે . ક ડામાર ગભાશયને ઉ ે જત કર છે ,

ીએ ક ડામાર નો ઉપયોગ કરવો ન હ. એના ઉપયોગથી ગભપાત

ે આવ ુ ં ન હોય અને ુ ઃખાવા સાથે
લાસ

થઈ જવાનો ભય રહ છે . માિસક બરાબર

ં ં
ઉકાળો
આવ ુ ં હોય, કબ જયાત રહતી હોય તો અડધી ચમચી ક ડામાર ના પચાગનો
કર પીવાથી ફાયદો થાય છે . નાના બાળકને કબ જયાત રહતી હોય અને આ
ે લગાડ સહજ ગરમ
કારણથી જ રડ ા કર ુ ં હોય તો ક ડામાર ના પાન પર દવલ


ં ૃ િમ થયા હોય તો
કર બાળકની ના ભ પર બાધવાથી
ઝાડો સાફ ઉતર છે . પટમા


દવસ લવાથી
ક ડામાર ના પાનનો રસ અડધી ચમચી રોજ રા ે ચાર-પાચ
નીકળ

ૃિમ

ય છે અને શર ર ુ ં વજન વધે છે . ચામડ ના રોગ સોરાયસીસને


ં િવચ ચકા કહ છે . ક ડામાર ને દવલમા

ં સાર ર તે કાલવી લગાડવાથી
આ વદમા
આબ ુ

રોગ

ાં તો પૈસાની દવાથી

ાં તો સકડો િપયા ખચવા છતાં ન મટ

એવો છે . એક વખત મટ ગયા પછ ફર થી ઉથલો માર એવો રોગ છે . કોઈ દવા આ
રોગ પર સચોટ


રવાર
થઈ નથી. આ રોગમાં એકને લા ુ પડતી દવા બી ને

લા ુ પડતી નથી. ક ડામાર આમાં વાપર જોવા

વી છે . તા ં લીલાં પાનનો રસ


ં લગાવવી
અથવા પાન લસોટ ને બનાવલી
પે ટ ચામડ ના રોગમાં સવાર-સાજ
ૃિમ, ચામડ ના રોગ, અિનયિમત માિસક વગરમા


ં ચ ક સકની સલાહ
જોઈએ. પટના

જબ
ઉપયોગ કરવો.

ુ વા ડયો


(૧) ુ વા ડયાના બી શક

ૂ બનાવી ૧-૧ ચમચી દવસમાં

ણ વાર

42

પાણી સાથે લવાથી
તથા
દાદર મટ છે . આ

ૂ ે લ
ણન

ુ રસમાં
ના

ટં ૂ દાદર પર ઘસીને લગાવવાથી


કોફ તર ક પણ ઉપયોગ કર શકાય. એનાથી ખસ,
ણનો
ુ ંવા ડયાના ં બીજને ખાટ



ે પણ મટ છે . (૨)
જલી
, ખોડો, દરાજ, ગડ મડ
વગર
છાસમાં લસોટ

ં લગાડવામાં આવે તો દસ-બાર
દાદર-દરાજ પર સવાર સાજ

દવસમાં જ દાદરનો નાશ થઈ

ય છે .

ુ વા ડયાનાં

જ વાપરવો જોઈએ. (૩)

ુ ની ક નવી કોઈ પણ દરાજ પર ુ ંવા ડયો
ૂ ે પાણીમાં વાટ લપ
ે કરવાથી કઠમાળ

ળન

ય છે . (૪) ુ વા ડયાની ભા

થોડા દવસોમાં મટ

ખાવાથી થોડા દવસોમાં કફના

રોગો નાશ પામે છે .

ુ ંવારપા ુ

ુ વારપાઠાને

ે મા ં યલો લા ટ કહ છે . એને બ ુ પાણીની જ ર

નથી. રતીમા ં એ બ ુ સાર ર તે થાય છે . દ રયા કનાર વ ુ લે ફાલે છે . ભારતમાં
બધે જ થાય છે , પણ સૌરા માં અને ક છમાં વ ુ થાય છે . જમીનમાં ક
ે ં
મી ગયા પછ તના

ુ ંડામા ં

ડાં દળદાર રસભયા પાન ચોતરફ કાઢ છે . એનાં પાન


ં ં અને
કાટાવાળ
ધારવાળાં, ભરાવદાર, લાબા

દરથી ઘી

વી


વાબથી
ભરલા ં

હોય છે . આ પાનમાં

ૂ ગભ-ઘાટો રસ ભય હોય છે . તના
ે ગભને કાઢ થોડ વાર

રાખવાથી રસ થઈ


ં નીકળે છે ,
ય છે . ચોમાસમાં આ છોડની વ ચથી
એક દાડ

ના પર

લ આવે છે .



લ બહારથી નારગી
રગના
,ં


ં હોય છે . આ
ગધવાળા

લ સાકર

દરથી પીળાશ પડતાં અને

ં અને પાન
વાં મીઠાં હોય છે . લની દાડ

ં ે ં અથાણાં થાય છે . આ અથાણાં ય ૃ ત-લીવરના રોગો ુ ં ઉ મ ઔષધ છે .
બનના
ુ વારપાઠાના રસમાથી
ં એ ળયો બનાવવામાં આવે છે . એ ળયો મળને ખસડનાર

અને
રચક છે , તથા માિસકની

કર છે અને િનયિમત લાવે છે . ય ૃત અને બરોળ ુ ં એ


ઉ મ ઔષધ છે . ુ વારપા ુ િ દોષહર છે . લા -ુ ુ વારપા ુ મળને ભદનાર
, શીતળ,

43
કડ ,ુ ં ને ને હતકર, રસાયન, મ રુ,
ુ મ,

લીહા, ય ૃ ત, વમન, કફ,

ંૃ , બળકારક, વીયવધક તથા વા ,ુ િવષ,
હણ
ં , અ નદ ધ
િથ

વર,

ણ, િવ ફોટ, ર તિપ

ુ પાન વ ચનો
ે ગર-માવો અડધી ચમચી
અને ચામડ ના રોગો ૂ ર કરનાર છે . લા ના

ે .
ટલો સવાર-સાજ
લવો

ુ માયાસવમા ં

લીવરના રોગો, બરોળ વધી જવી,

ુ ય ઔષધ

ુ ંવારપા ુ ં છે . એનાથી

ં ં િવ ૃ િતઓ, અકાળે માિસક
ીઓની માિસક સબધી

ં થઈ જ ુ ં વગર
ે મટ છે . પા ં ુ રોગ તથા ર તા પતામાં એ સા ું પ રણામ આપે છે .
બધ
ુ ંવારના પાનને છર વડ ચીર ગભ કાઢ તમા
ે ં હળદર મળવીન

ે કમળાના રોગીને
આપવાથી લાભ થાય છે . આ ગભને ચોળ નાખવાથી રસ બને છે . આ રસ પણ
એકથી બે ચમચી પીવાથી કમળો મટ છે . આતવના દોષો, હરસ, આફરો, ગોળો અને

કબ જયાતમાં પણ એનાથી ફાયદો થાય છે . (૧) ુ વારપાઠાના લાબાને દાઝલા
ભાગ

ં થાય છે , પાક થતો નથી અને પાક થયો
પર લગાડવાથી ગમે તવી
બળતરા શાત
હોય તો

ુ ઝાઈ

ય છે . (૨)

ખ આવી હોય તો લાબાને


ખનો સોજો, ચીપડા, ુ :ખાવો, બળતરા, રતાશ વગર
તે ુ ં ઘી

ખમાં

જવાથી

ૂ ઝડપથી મટ છે . (૩)

ુ ં લા ુ ૧-૧ ચમચી સવાર-સાજ
ં ખાવાથી લીવર અને બરોળના રોગો મટ

છે . લોહ ની ઓછપ ઘટ છે . શ ત વધે છે . થાક અને
માિસક સાફ આવ ુ ં ન હોય, ઓ ં આવ ુ ં હોય,
માિસકની બી

ુ બળતા

ૂ ર થાય છે . (૪)

ુ :ખાવા સાથે આવ ુ ં હોય ક


કોઈ પણ ફ રયાદ હોય તો ુ વારપાઠાના િનયિમત સવનથી
તે જ ર


ં પર તનો
ે રસ ઘસવાથી અને તનો

મટ છે . (૫) હાલતા- ુ ઃખતા દાત
કડો
ચાવવાથી
રાહત થાય છે . (૬)

ે રસ
ખમાં તનો

જવાથી

ખની તકલીફમાં રાહત થાય છે .

ૅ , લીવર ક બરોળની તકલીફ,
(૭) ડાયાબીટ સમાં અકસીર છે . (૮) કાયમી ગસ
ન લાગવી, અ ણ,


ૂ , અપચો, વગરમા

ં ઘ ના લોટમાં ુ વારપાઠાનો રસ નાખી

રોટલી-ભાખર બનાવી ખાવાથી લાભ થાય છે . (૯) ુ વારપાઠાનો એકથી દોઢ

44

ં ખાવાથી કબ જયાત
કડો
સવાર-સાજ


લાબો

ચમચો રસ દવસમાં


ે જ પટ
ે પર તનો

ે કરવાથી
ણ વાર લવાથી
તમ
લપ

ં કાઢ , વાટ ને હળદર-મી ુ ં
(૧૧) તના
પાનના કાટા


ં રાહત થાય છે .
જલધરમા

ં ક સો

ભળવી
થો ુ ં ગરમ કર ગાઠ

ૂ ર થાય છે . (૧૦) ુ વારપાઠાનો એક

પર લગાડવાથી રાહત થાય છે . (૧૨) મ

ુ ં હોય તો ુ ંવારનો રસ સાકર સાથે લવો
ે . (૧૩) એિસ ડટ માં ુ વારનો રસ થોડ


સાકર નાખીને લવાથી
રાહત થાય છે . (૧૪) રસમાં અડધી ચમચી હળદર નાખી

દવસમાં બે વાર પીવાથી તાવમાં રાહત થાય છે . કપાળ અને પગના ત ળયે તનો
ય છે . (૧૫) થાઈરૉઈડમાં ુ વારનો દોઢથી બે

રસ ઘસવાથી તાવ તરત ઉતર
ચનો

ુ વારનો રસ ગરમ કર


કડો
ખાવાથી ફાયદો થાય છે . હળદર-મી ુ ં નાખલો


ગળા પર લપન
કરવાથી રાહત રહ છે . (૧૬)
સમય ટક

રહ છે . (૧૭) શર રના

ુ લા

ુ વારરસના સવનથી

ગો પર



વાની
લાબો

ુ વારપા ુ ં ઘસવાથી

વાતાવરણની અ ુ ઓની અસર થતી નથી. ચામડ નો વાન ઉજળો થાય છે . (૧૮)
ે છાલ ઉતાર
માથાના વાળના ર ણ માટ તની

દરના ગભને માથામાં ઘસી, વાળ


કવી
દવા. થોડા સમય બાદ મા લસ કર મા ુ ં ધોઈ નાખવાથી વાળ ચમકદાર,
કાળા બને છે , તથા વાળની

કરડા

પણ થાય છે .

ું

કરડાના ં નાના ં ઝાડવા ં થાય છે . એ મ ુ િમ



ગણાય છે . એ કાટાવા

ં ં હોતા ં નથી. એના ં લ રાતા ં હોય છે અને ચણી બોર
ઝાડ છે . એને પાદડા

વડા ં ફળ


આવે છે . ફળ પાક યાર લાલ થાય છે . લીલા રગના
કાચા ં ફળો ુ ં અથા ુ ં અને શાક
થાય છે . એના ં ફળને પણ કરડા ં કહ છે . એ કડવા, તીખા,
ુ ચકારક, આફરો કરનાર,
મળ-વા ટની

ુ , ગરમ, મળ રોકનારા,
રા

વા દ ટ પણ ક ૂચા, કફ, વા ,ુ આમ- ચકાશ, સોજો,

ુ ગધ મટાડનાર છે .

દય માટ સારા,ં

ે , હરસ-મસામા ં
મહ

ૂ જ

45
ઉપયોગી છે . (૧) કરડાને


ે બનાવે ું એક ચમચી
કવીન

ખાવાથી હરસ મટ છે . (૨) એક ું

ૂ ફાકવાથી સો


ૂ દહ મા ં મળવી


અને ખજવાળ
મટ છે . (૩)

જઠરા ન વધારનાર અને ગરમ હોવાથી વાતનાશક છે . કરડા ુ ં અથા ુ ં બનાવી
ઉપયોગ કરવો.

કસર

એ ુ ં એક ના ુ ં તણખ ું

થઈ

ય અને

ણ કલાક

ૂ ધમા ં નાખો તો તરત જ


ં આખી
કતા

ભ પર


ધી

ભ અડધી િમિનટમાં લાલ

ુ ં આવે. એ જ ર તે એક જ ના ુ ં તણખ ું
ગધ

ૂ ધ કસર ક લાલ થઈ જ ુ ં જોઈએ. આ ુ ં ન થાય તો એ



બનાવટ કસર હો ુ ં જોઈએ. કા મીરમાં કસર-ચદન
વાટ ને અડધી ચમચી લપ
નાથી કોઈ દવસ ક સર નથી થ .ુ ં નાનાં બાળકોને પણ

દરરોજ ખાવામાં આવે છે .
રોજ ખવડાવવામાં આવે છે ,

કળા ં


ે તાવ નથી આવતો ક શરદ થતી નથી.
થી તમન

ં ,ં પાકમાં પણ મ રુ, વીય તથા માસ
ં વધારનાર,
પાકાં કળા ં મ રુ, ઠડા

આપનાર, ુ ચ ઉ પ


કરનાર તમજ

ૂ , તરસ, ને ના રોગ અને

ે ં રહ ું લોહ એવા રાસાય ણક પદાથ સાથે જોડાયે ું છે ક
છે . તમા
ત વમાં જલદ
ૂ મળવ

ે ું
કો


ં ે છાયડ

પાતર
થાય છે . પાકાં કળાન

ુ ટ

ે મટાડનાર
મહ
ુ ં લોહ ના

ૂ , ખાડ
ં , વ ગાળ કરલો
કવી

ૂ ધ ના ુ ં બાળક પણ સરળતાથી પી શક છે . છ દવસના નાના

બાળકને પણ તે િનભયતાથી આપી શકાય છે . કાચાં કળા ં પચવામાં ભાર છે . કાચાં

ં ભાર લાગે છે . તે પટમા


કળા ં ખાવાથી પટમા
પચવામાં ભાર હોઈ

ૂ ચાવીને જ ખાવાં. વ ુ પડતાં કળા ં કદ ન ખાવાં. કળા ં

ખાધા પછ થોડ એલાયચી ખાવી જોઈએ.
અને

ૂ ે પકડવાથી
મન

ુ :ખાવો કર છે . પાકાં કળા ં પણ

ં પડ
કળ◌ા

ની છાલ પર કાળ ટ પક પડલી હોય

ય તે બરાબર પાકલા ં ગણાય, અને એવાં

46
કળા ં જલદ પચી

ં અને લોહ ની
ય છે . િનયિમત ર તે કળા ં ખાવાથી માસ

થાય છે . શર ર સશ ત બને છે . િનયિમત કસરત કરનાર માટ કળા ં સારાં છે .

કોકમ

આમલી અને આમ રુ કરતાં કોકમ ચ ડયાતાં છે . પા ુ ં કોકમ પચવામાં ભાર,
ૂ ંુ , હલ ુ ં, ખા ુ ં, ગરમ, ભોજન પર

ુચ ઉપ

ઝાડાને


કવનાર
, તી ,ું

અ નને

દ ત કરનાર તથા કફ અને વા ુ વધારનાર છે . તે હરસ, સ ં હણી અને

દયરોગ મટાડ છે . એનાથી મળનો સડો અટક છે અને
કોકમને ચટણી

મ પીસી, પાણીમાં િમ

કરનાર,

તરડાં કાય મ રહ છે .

કર સાકર નાખી શરબત બનાવી પીવાથી

િપ ની બળતરા, અિન ા અને તરસ મટ છે . આ શરબત થો ુ ં થો ુ ં પીવાથી િપ

ું

ૂ ઝતા હરસ મટ છે

ે સવાર-સાજ
ં લવાથી

શમન થાય છે . દહ ની મલાઈમાં મળવીન

કોકો

(૧) એક કપ કોકો પીવાથી મગજમાં ૩૩ %

ટલો ર ત વાહ વધે છે . (૨)

ે પીણાં
કોકો એ ટઑ સડ ટ હોવાથી પીણા તર ક લાભદાયક છે . બી ં ચોકલટ
કરતાં લો-ફટ પણ છે . એક કપ કોકોમાં ૧

કો ુ ં
આથી

ામ કરતાં પણ ઓછ ફટ હોય છે .

ં .ં એને કોઠાં બ ુ ભાવે છે .
કોઠાને સ ં ૃ તમા ં Ôકિપ થÕ કહ છે . કિપ એટલે વાદરા
એ ુ ં નામ કિપ થ. કો ુ ં મ રુ, ખા ુ ં,

ુ ુ , સહજ કડ ,ુ ં ઠં ુ ં છતાં કામશ ત

વધારનાર, મળને રોકનાર તથા િપ , વા ુ અને
ં માટ હતકર છે .
કઠ
ખા ુ ં તથા

ણનો નાશ કરનાર છે . કા ુ ં કો ુ ં


ાહ , કફ તથા િવષનાશક અને વા કારક
છે . પા ુ ં કો ુ ં મ રુ,

ુ ં હોવાથી
ગધી

કરનાર તથા કફ, વા ુ

ચકરાક, દોષનાશક, િવષનાશક,
ં , અ ુ ચ અને
ાસ, ખાસી

ાહ , ભાર, કંઠને સાફ

ૃ -તરસને મટાડ છે . કોઠાના
ષા

ગભમા ં સાઈ ક એિસડ અને રાખમાં જવખાર, ક શયમ અને લોહનો

ાર હોય છે .

47
(૧) કોઠામાં આ ુ , મર ,ુ ં કોથમીર,

ે નાખી બનાવલી

દ નો, ગોળ વગર
ચટણી

જમવાના એકાદ કલાક પહલા ં જરા જરા ચાટ ને ખાવાથી ખોરાક પરની અ ુ ચ
થાય છે , અને જઠરા ન
કરવાથી કફથી ઉ પ

ૂ જ મસળ

દ ત થાય છે . (૨) કોઠ નાં પાન હાથમાં

ં થાય છે . (૩) કોઠાના ગભમા ં િ ક ુ
ં ૂ યા કરવાથી હડક બધ

ૂર

ૂ જરા જરા ચાટ ા

ે ઊલટ બધ
ં થાય છે . આવા દદ એ યાર પછ દર
થયલ


ે ,
ચાર--પાંચ દવસે દવલનો
હળવો રચ લવો

ઠં ૂ નાખી ઉકાળે ું પાણી જ પી ુ ં

ં અને ભાર આહાર યો બધ
ં કરવાં. (૪) કોઠ નાં પાનની
અને કફકારક ગ યા, ઠડા

પાચ


ં લવાથી

ામ ચટણી દહ માં મળવી
સવાર-બપોર-સાજ
નવો ક

ૂનો મરડો મટ

ં ે ં જ ર
ે ુ ં પાણી કામવધક છે . હમશા
કોપ ું અને ના ળયર

માણમાં કોપ ું

છે .

કોપ ંુ

ખાવાથી કામશ તમાં વધારો થાય છે , અને ય તને રિત ડા માટ સ મ રાખે છે .

કોપરાપાકના સવનથી

કોપરલ

ુ ુ ષોની કટલીક

ં ં ફ રયાદોમાં ફાયદો થાય છે .
જનન સબધી

કોપરલ ઠં ુ , મ રુ, િપ શામક, કફ કરનાર,

દય અને વાળ વધારનાર,

ચામડ ને ચમકાવનાર અને ઘા-જખમ ુ ઝાવનાર છે .

કો ં

કોળાની ઘણી


તો થાય છે . એમાં રા ુ ં કો ં આપણે યાં ઉપયોગમાં લવાય

છે . એને સાકર કો ં પણ કહ છે , કમ ક એમાં ા
દોઢથી બે ટકા
તથા

ટલી હોય છે . આ રા ુ ં કો ં

શકરા ચાર ટકા અને ઈ ુ શકરા
ુ ચવધક, ઠં ુ ,ં

ુ ની

કરનાર

ુ ટદાતા છે . આ ઉપરાત
ં ફો ફરસ, સો ડયમ, ક શયમ તથા

ોટ ન કોળાની

માણે વધતા-ઓછા

મના શર રમાં

માણમાં હોય છે . તે શીતળ હોવાથી

48

ે માટ કોળા ુ ં શાક ઉ મ પ ય
ત રક ગરમી રહતી હોય, તાવ રહતો હોય તમન
ં બને છે . કોળાને
કોળામાથી

આહાર છે . આપણે યાં પૈઠા નામની મીઠાઈ મળે છે
હ દ માં-આ ા

તરફ

પૈઠા

કહ

છે .

પા ુ ં

કો ં


િવશષ

િપ શામક

હોવાથી

િપ િવકારોમાં અને ખાસ કર ને એિસ ડટ વાળા માટ અકસીર છે . કો ં
લગાડનાર, બળ આપનાર, વજન વધારનાર,


દય માટ હતકર, માનિસક અને


ે જ બધી ધા ઓન
ે વધારનાર છે . કોળાનો વધારમા ં
તીય શ ત વધારનાર તમ
ુ બો

ં તમાથી
ે ં પાક,
વધાર ઉપયોગ શાક બનાવીને કર શકાય, પણ આ ઉપરાત


િતવધક
છે , આથી માનિસક રોગોથી

અને મીઠાઈ પણ બનાવી શકાય. કો ં પરમ

પીડાતા દદ ઓ માટ તો દરરોજ શાક ક મીઠાઈ બનાવી ખાવા લાયક છે ,

ઘ ું જ

લાભ દ નીવડ છે . કા ુ ં કો ં કફકારક છે . શરદ -ઉધરસ, ડાયાબીટ સ, કફ
ૃિતવાળા તમ
ે જ મદ
ે વી ય તએ એ ન ખા .ુ ં પા ુ ં કો ં દરક માટ પ ય અને
િ દોષહર છે .


કોળાનો અવલહ

કો ં છોલી બી અને પોચો ભાગ કાઢ નાખી દોઢ કલો

ટ ું

ે . રસ
લઈ બે કલો પાણીમાં પકાવ .ુ ં પાક યાર કપડામાં નાખી રસ િનચોવી લવો
ુ દો રાખવો. પકાવલ
ે કોળાને ગાયના ૧૭૦
ં થાય યાં
રગ

ુ શક
ે , તમા
ે ં કોળાનો
ધી

વો

ુ દો રાખલ
ે રસ મળવી

ે ં દોઢ કલો ખાડ

તમા

ે તૈયાર કરવો. તમા
ે ં પીપર,
નાખી અવલહ
ધાણા, તમાલપ , એલચી, મર અને તજ ુ ં

ધી
હલાવી એક


ામ ઘીમાં તાબાના
વાસણમાં મધ
ઠં ૂ ,

રા ુ ં

ૂ ૪૦-૪૦

ે જ
ામ તમ

ૂ ૧૦-૧૦

ામ નાખી ૧૫-૨૦ િમિનટ

ે ં ૧૬૦
કર .ુ ં ઠં ુ ં થાય યાર તમા


.ુ ં એને
ામ મધ મળવ

ે કહ છે . એ પૌ ટક અને બળદાયક છે . િશયાળામાં એ ુ ં સવન

કોળાનો અવલહ

ૃ ો

49
અને બાળકોને બ ુ લાભકતા છે . એનાથી ઊલટ , ઉધરસ,
ર તિપ , િપ

વર, તરસ, દાહ,

દર, ુ બળતા,

ાસ,

ય અને

દયરોગ,

મટ છે .

કોળાનો રુ બો

મોટા

કાઢ નાખી, બ બે

િપયા ભારનાં પતીકાં પાડ પાણીમાં બાફવાં. જરા નરમ પડ

ૂ કોળાની છાલ ઉતાર , બી તથા
રા

દરનો પોચો ભાગ

કાઢ .ુ ં બાફલા ં પતીકાં બમણી સાકરની

એટલે કપડામાં નાખી પાણી િનતાર

ચાસણીમાં નાખવાં. કસર અને એલચી ઈ છા

માણે નાખી શકાય. એને કોળાનો

ુ બો કહ છે .

ક ચા



કવચના વલા
ખતરની
વાડો પર

ૂ થાય છે ,

ની શ ગો પર ઝીણી

ું વાટ હોય છે . આ ું વાટ શર રના સપકમા


ં આવતાં ખજવાળ
આવે છે . આ શ ગની
દર ુ ં પડ - ફાડા

દરનાં બીજ તે કૌચાં. આ બીજની
ુ ર કાઢ લવો
ે ,

ુ લા કર તની


વ ચનો



ં ને ઔષધ તર ક
ઝર
હોય છે . કૌચાના
આ ફાડાનો ખાડ

ઊપયોગ થાય છે . કૌચા ુ ં

ુ શ ત
ૂ ચાટણ અને પાક પે વપરાય છે . એ મૈ ન

ુ રોગો મટાડનાર, િપ ને શાત
ં કરનાર, ર ત િવકારો મટાડનાર,
વધારનાર, વા ના

ે બળ આપનાર, માિસક િનયિમત કરનાર, ક ટાતવ મટાડનાર,
ાનત ં ઓન
ુ કળ કામશ ત વધાર છે . તે વાદ

ે દર અને ર ત દરમાં હતાવહ છે . ક ચા

મ રુ અને કડવાં, પચવામાં ભાર, શર રને
વા ,ુ િપ

ુ ટ કરનાર વા નાશક

, બળ આપનાર,

અને ર તના રોગોનો નાશ કરનાર છે . ક ચા અને અડદના

સમાનતા છે . (૧) અડધી ચમચી કૌચાનાં બીજ ુ ં

પાણી મળવી
ધીમા તાપે પાણી બળ

બે ચમચી સાકર ઉમર
પીવાથી
ક ચાનાં બીજના ૧૦

ામ

ય યાં

ૂ ે બસો
ણન

ૂ ધમા ં એટ ું જ

ૂ એક લાસ

ુ ઉકાળ .ુ ં એને ગાળ ઠં ુ પાડ
ધી

તથા કામશ તની
ામ


ં ઘણી
ણોમા

થાય છે . (૨)

ૂ ધમા ં ધીમા તાપે પાણીનો ભાગ ઊડ

50
ુ ઉકાળ થોડ સાકર નાખી પીવાથી થોડા દવસમાં કામશ ત વધે છે .
ધી

ય યાં
શર ર

ટ ુ ટ કરવા માટ આ

થતો હોય ક શી
મ રુ,

યોગ દવસમાં બે વખત કરવો.


ે આ
ખલન થ ુ ં હોય તમણ

ન ધ અને પૌ ટક

ે .ં ચોખા,
યો લવા

મને વ નદોષ

ં લવો
ે , આહારમાં
ીરપાક સવાર-સાજ
ૂ ધ, દહ , ઘી, માખણ, સાકર, મધ,

ે .ં
અડદ, કઠોળ, સલાડ અને ફળો લવા

ખ ૂર

ખ ૂર

ે રોગો મટાડ છે . ખ ૂર ઠં ુ ,ં ર તવધક,
ય, વા ,ુ ઊલટ વગર

વજન વધારનાર, વીયવધક, શર રની

ત રક ગરમી ઘટાડનાર તથા વા ુ અને

િપ દોષમાં ઉપયોગી છે . ખ ૂર ગરમ નથી પણ ઠં ુ ં છે . એ અિત પૌ ટક, વીયવધક,
બળવધક, મ રુ,

દય માટ હતકાર ,

ુચ ઉપ

કરનાર, પચવામાં ભાર,

ુ ટ

કરનાર ઝાડાને રોકનાર તથા બળ વધારનાર છે . ખ ૂર રચક પણ છે . રોજ રા ે
ં -સાત પશી

ે ે પીવાથી ઝાડો સાફ
પાચ
ખ ૂર પલાળ સવાર બરાબર મસળ ને તન
ે પશી

આવે છે . િશયાળા દરિમયાન રોજ દસક
ખ ૂર

ૂ ચાવીને ખાઈ ઉપર એક

ૂ ધ પીવાથી થોડા દવસમાં જ શર રમાં

િત આવે છે અને ન ુ ં લોહ

લાસ ગરમ

ે થાય છે . ખ ૂર શર રને
પદા

ટ ુ ટ કર છે . એ કામશ ત વધારનાર અને


ખ ૂર એક
હતકાર છે . વજન વધારવા માટ રોજ સવાર આઠ-દસ પશી
ૂ ધમા ં ઉકાળ ઠં ુ પાડ

ૂ ધ પી જ ુ ં અને ખ ૂર

દયને
લાસ

ૂ ચાવીને ખાઈ જ .ુ ં કા ં ખ ૂર

ં ં ં ખ ુ ર ઉપયોગી સહાયક ઔષધ છે . એ
ઉ મ ગણાય છે . ફફસામા ં પડલા ં ચાદામા
દય માટ પણ હતાવહ છે . ખ ુ ર ઠં ુ ,

ૃ ત કરનાર, પચવામાં ભાર, રસમાં અને

ુ અને ર તિપ ને
પચી ગયા પછ પણ મ ર

તનાર છે . ખ ુ રમા ં લોહત વ સારા

ં ખ ુ ર, પાચ

માણમાં છે , આથી લોહ ની ઉણપમાં બ ુ સા ું છે . રોજ પાચ
અને વીસ



ા ા

ખાવામાં આવે તો શર ર

ુ ટ થાય છે . ખ ુ ર,



ા ા ,

51
સાકર, મધ અને ઘી સરખા વજને લઈ

રોજ બથી

ૂ ચાવીને ખાવી. એનાથી શર ર

ૂ ઉપયોગી છે . ખ ુ ર અને મધ ખાવાથી ર તિપ

ખ દરા દ વાથ
ચમચી

ુ ટ થાય છે . એ ખાસી
ં , દમ,



ં ઉપપયોગી છે . ખ ુ રનો આસવ ખ ુ રાસવ
કારો
વગરમા


ય, એનિમયા
,
સ ં હણીમા ં

વડ લા ુ ડ બનાવી

ૂ ખાડ
ં સોપાર


ે ં ખાડ
ં અધકચરો
ખરછાલ
અને િ ફળાને ભગા

ૂ બે લાસ પાણીમા ં ઉકાળ એક કપ
કો

ચમચી વાવડ ગ ુ ં

મટ છે .
ૂ બનાવવો. બે
કો

ટ ું બાક રહ યાર ઠં ુ પાડ એક

ૂ અને એક ચમચી ભ◌ે
ં સ ુ ં ઘી ઉમર
ે બથી

ણ અઠવા ડયા ં

ં તાજો બનાવી પીવાથી ક ટદાયી ભગદર

સવાર-સાજ
તથા આમણ મટ છે . એને

ખ દરા દ વાથ કહ છે , કમ ક ખરની
છાલ એમા ં

ં )
ખપાટ(કાસક

ુ ય ઔષધ છે .


ં એને અિતબલા કહ છે . ખપાટનાં લ કાસક


આ વદમા
ના દાતા


વાં હોવાથી એને કાસક
પણ કહ છે . ખપાટના છોડ આખા


ં થાય છે .
જરાતમા


ં અને બપોર પછ ઊઘડ છે . તના
ે ં બીજ કાળાં- રા
ૂ ં હોય છે ,
એનાં લ પીળા રગના
ે બ વધારનાર
બ રમાં બળબીજના નામે મળે છે . ખપાટની છાલ પશા
ૂ માગના ઘણા રોગોમાં તે વપરાય છે .

ૂ દાહ,

ૂ ક ટ,

છે .

ૂ ાવરોધ, અ પ ૂ તા,


ં ઉપયોગી છે . ખપાટનાં બીજ ધા ુ ુ ટકર છે .
બ ુ ૂ તા, પથર , પરિમયો વગરમા

ં ખપાટ વપરાય છે . એ
લો હવા, ધા ુ જવી, અશ ત-નબળાઈ જવી વગરમા
તાકાતવા ં ઔષધ છે .

ૂ જ

52

ખાખરો

બે ચમચી ખાખરાના બીજનો

ં દવસ રોજ રા ે પીવાથી
ય યાર ઉતાર ઠં ુ પાડ ચાર-પાચ

અડ ુ ં પાણી બળ
ગોળ ૃિમ મર


ખર

ૂ એક લાસ પાણીમાં ધીમા તાપે ઉકાળ
કો

ય છે .


એને સ ં ૃતમા ં ખદ ર કહ છે . મ યમ કદના, ખરબચડ છાલવાળા કાટાદાર


ખરના

ૃ ને આછા પીળા રગના

ચપટ અને

લો થયા પછ ૨ થી ૪

ં , પાતળ ,
ચ લાબી

ૂ રગની



રા
શ ગ થાય છે . પાનમાં વપરાતો કાથો ખરના
લાકડામાથી

ે શીતળ, દાત
ં માટ હતકર, ખજવાળ

ં -ઉધરસ, ગ ં બસી

બને છે . ખર
, ખાસી
જ ,ુ ં
ગળાનો સોજો અને અ ુ ચનો નાશ કર છે . એ કડ ,ુ ં

ૂ ું , મદના

શક,

ૃિમનાશક,


ં ,ં સોજો, કોઢ, આમ, િપ
મહનો
નાશ કરનાર, મોઢાનાં ચાદા

અને ર તના રોગો,

ે સવ
પાં ુ તથા વચા રોગો મટાડ છે . ચામડ ના રોગો ુ ં ખર

મ ઔષધ છે . (૧)


ખરની
છાલ ુ ં


ણથી ચાર

ં પાણી સાથે ફાકવાથી
ામ સવાર, બપોર, સાજ

ચામડ ના રોગો મટ છે . આખા શર ર ચામડ નો રોગ


સર ગયો હોય તો ખરની


પાણી, પ ુ , લોહ ક
છાલનો ઉકાળો પાણીમાં નાખી નાન કર .ુ ં (૨) ચામડ માથી

કફ ઝમતાં હોય તો ખરની
છાલના ઉકાળાથી ખરાબ ચામડ - ણ ધોવા. (૩)

કોઢવાળ કોઈ પણ ય ત નાહવામાં, પીવામાં અને આહારમાં ખરનો
જ ઉપયોગ

કર તો તે રોગ ુ ત બને છે . સફદ કોઢના દદ એ લાબા
સમય



ધી
સવાર-સાજ




ખરની
છાલનો ઉકાળો પીવો અને ખરની
છાલનો ઉકાળો નાખલા
પાણીથી નાન
કર .ુ ં (૪) શનૈમહ નામના
થાય છે . તથા



મહમા

ધીર ધીર અને થો ુ ં થો ુ ં આવે છે . એ કફથી

ુ થાય છે . આ બન
ે વા થી
ં ે
ૌ મહ

મેહમાં ૧૦


ામ ખરની
છાલનો

ુ બે કપ પાણીમાં ધીમા તાપે અડધાથી પોણા ભાગ ુ ં પાણી બળ
કો

ય યાં


ધી

ં તા ુ ં બનાવી પીવાથી લાભ થાય છે . (૫)
ઉકાળ , ઠાર ને ગાળ રોજ સવાર-સાજ

53

ખરની
છાલનો ઉકાળો મ માં ભર



રાખવાથી દાતના
રોગો, દાતનો
ૃ ની

ં વાસ આવવી વગર
ે મટ છે . (૬) ખરના

ર ત ાવ, મ માથી
ઝાડની વચમાં ુ દરતી ર તે

િવત

ુ ઃખાવો,
થિતમાં

ે ે Ôખરસાર

કાથો તૈયાર થાય છે તન
Õ કહ છે . દરરોજ



સવાર, બપોર, સાજ
છ ચોખાભાર ખરસાર
અડધી ચમચી મધમાં ચાટવાથી

હાથીપ ુ મટ છે . (૭) ખરસાર

ું થઈ ગ ુ ં હોય તો તેને

ૂ ર કર છે . ક વાવડ


, અિત સભોગ

વ છ કર િશિથલતા
લીધે ગભાશય ઢ

ૂ ંુ હોવાથી ગભાશય ઢ

ું પડ

દર

વી યાિધને


ય છે . એમાં ખરસારનો
ઉપયોગ આશીવાદ સમાન છે ,


ૂ થાય છે . ખ દરા ર ટ એમાં ખર
કમક એનાથી ગભાશય મજ ત

ુ ય ઔષધ છે .

ુ , પા ં ુ રોગ,
ં . એ મહા ુ ઠ
એની મા ા ચારથી છ ચમચી સવાર-સાજ
્ -લે સી, અ દ
કાસ-ઉધરસ,

ાસ,

ખ દરા દવટ ૧૦૦
એલચી દરક ૨૦-૨૦

ૃિમ, ગાઠ
ં , સવ

કારના કોઢ અને ર ત બગાડમાં હતાવહ છે .


ામ ખરસાર
તથા ક રૂ, સોપાર ,
ામના િમ ણના બાર ક



ં પાણી મળવી
ચણાના દાણા
ણમા


વડ બનાવલી
ગોળ ને ખ દરા દવટ કહ છે . આ
ં મ માં રાખી ધીમે ધીમે
સાજ


સવાથી

યફળ, ચણકબાબ અને

ણચાર ગોળ સવાર, બપોર,

ે જવો, મ માં ચાદાં,
કૂ ઉધરસ, અવાજ બસી

ં , દાતના

ં પઢાની
ે ં

ં ફાયદો થાય છે .
ભ, દાત
તકલીફ મોળ આવવી વગરમા
ખ દરા દવટ બ રમાં તૈયાર પણ મળે છે .

ગજપીપર

ચવકના ફળને ગજપીપર કહ છે . તે તીખી, વા ુ તથા કફ હરનાર ,

જઠરા નને

ે જ ઉ ણ હોવાથી અિતસાર,
દ ત કરનાર, તમ


પટના
ં ે
બનના


ાસ, કઠના
રોગો અને

ૃિમઓને મટાડ છે . લ ડ પીપર કરતાં ગજપીપર થોડ મોટ હોય છે અને

ં પણ બ ુ થો ુ ં
ણોમા

તર રહ ું છે .

54


ખર


એને સ ં ૃતમા ં ખદ ર કહ છે . મ ય
્ મ કદના, ખરબચડ છાલવાળા કાટાદાર


ખરના

ૃ ને આછા પીળા રગના

ચપટ અને

ં , પાતળ ,
ચ લાબી

લો થયા પછ ૨ થી ૪

ૂ રગની



રા
શ ગ થાય છે . પાનમાં વપરાતો કાથો ખરના
લાકડામાથી

ે શીતળ, દાત
ં માટ હતકર, ખજવાળ

ં -ઉધરસ, ગ ં બસી

બને છે . ખર
, ખાસી
જ ,ુ ં
ગળાનો સોજો અને અ ુ ચનો નાશ કર છે . એ કડ ,ુ ં

ૂ ું , મદનાશક

,

ૃિમનાશક,


ં ,ં સોજો, કોઢ, આમ, િપ
મહનો
નાશ કરનાર, મોઢાનાં ચાદા

અને ર તના રોગો,

ે સવ
પાં ુ તથા વચા રોગો મટાડ છે . ચામડ ના રોગો ુ ં ખર

મ ઔષધ છે . (૧)


ખરની
છાલ ુ ં


ણથી ચાર

ં પાણી સાથે ફાકવાથી
ામ સવાર, બપોર, સાજ

ચામડ ના રોગો મટ છે . આખા શર ર ચામડ નો રોગ


સર ગયો હોય તો ખરની


છાલનો ઉકાળો પાણીમાં નાખી નાન કર .ુ ં (૨) ચામડ માથી
પાણી, પ ુ , લોહ ક

કફ ઝમતાં હોય તો ખરની
છાલના ઉકાળાથી ખરાબ ચામડ - ણ ધોવા. (૩)

કોઢવાળ કોઈ પણ ય ત નાહવામાં, પીવામાં અને આહારમાં ખરનો
જ ઉપયોગ

કર તો તે રોગ ુ ત બને છે . સફદ કોઢના દદ એ લાબા
સમય



સવાર-સાજ
ધી




ખરની
છાલનો ઉકાળો પીવો અને ખરની
છાલનો ઉકાળો નાખલા
પાણીથી નાન
કર .ુ ં (૪) શનૈમહ નામના
થાય છે . તથા



મહમા

ધીર ધીર અને થો ુ ં થો ુ ં આવે છે . એ કફથી

ુ થાય છે . આ બન
ે વા થી
ં ે
ૌ મહ


ં ૧૦
મહમા


ામ ખરની
છાલનો

ુ બે કપ પાણીમાં ધીમા તાપે અડધાથી પોણા ભાગ ુ ં પાણી બળ
કો

ય યાં


ધી

ં તા ુ ં બનાવી પીવાથી લાભ થાય છે . (૫)
ઉકાળ , ઠાર ને ગાળ રોજ સવાર-સાજ

ખરની
છાલનો ઉકાળો મ માં ભર



રાખવાથી દાતના
રોગો, દાતનો

ં વાસ આવવી વગર
ે મટ છે . (૬) ખરના

ર ત ાવ, મ માથી
ઝાડની વચમાં ુ દરતી ર તે

ૃ ની

િવત

ુ ઃખાવો,
થિતમાં

ે ે Ôખરસાર

કાથો તૈયાર થાય છે તન
Õ કહ છે . દરરોજ



સવાર, બપોર, સાજ
છ ચોખાભાર ખરસાર
અડધી ચમચી મધમાં ચાટવાથી

55
ૂ ંુ હોવાથી ગભાશય ઢ


હાથીપ ુ મટ છે . (૭) ખરસાર

ૂ ર કર છે . ક વાવડ


, અિત સભોગ

વ છ કર િશિથલતા
લીધે ગભાશય ઢ

ું થઈ ગ ુ ં હોય તો તન
ે ે

ું પડ

દર

વી યાિધને


ય છે . એમાં ખરસારનો
ઉપયોગ આશીવાદ સમાન છે ,

ૂ થાય છે . ખ દરા ર ટ એમાં ખર

કમક એનાથી ગભાશય મજ ત

ુ ય ઔષધ છે .

ુ , પા ં ુ રોગ,
ં . એ મહા ુ ઠ-લે સી, અ દ
એની મા ા ચારથી છ ચમચી સવાર-સાજ
કાસ-ઉધરસ,

ાસ,

ખ દરા દવટ ૧૦૦
એલચી દરક ૨૦-૨૦

ૃિમ, ગાઠ
ં , સવ

કારના કોઢ અને ર ત બગાડમાં હતાવહ છે .


ામ ખરસાર
તથા ક રૂ, સોપાર ,
ામના િમ ણના બાર ક



ં પાણી મળવી
ચણાના દાણા
ણમા


વડ બનાવલી
ગોળ ને ખ દરા દવટ કહ છે . આ
ં મ માં રાખી ધીમે ધીમે
સાજ


સવાથી

યફળ, ચણકબાબ અને

ણચાર ગોળ સવાર, બપોર,

ે જવો, મ માં ચાદાં,
કૂ ઉધરસ, અવાજ બસી

ં , દાતના

ં પઢાની
ે ં

ં ફાયદો થાય છે .
ભ, દાત
તકલીફ મોળ આવવી વગરમા
ખ દરા દવટ બ રમાં તૈયાર પણ મળે છે .

ગજપીપર

ચવકના ફળને ગજપીપર કહ છે . તે તીખી, વા ુ તથા કફ હરનાર ,

જઠરા નને

ે જ ઉ ણ હોવાથી અિતસાર,
દ ત કરનાર, તમ


પટના
ં ે
બનના


ાસ, કઠના
રોગો અને

ૃિમઓને મટાડ છે . લ ડ પીપર કરતાં ગજપીપર થોડ મોટ હોય છે અને

ં પણ બ ુ થો ુ ં
ણોમા

ગરમાળો

તર રહ ું છે .

ગરમાળો ૧૦થી ૨૫

અણીવાળાં, એક બા ુ


પીળા રગના
શ ગો આવે છે ,

ુ કળ

ે ે
ટ ુ ં ઝાડ છે . તન

ું
ં અને બી
વાળા
ુ છાદાર


વાં પણ તનાથી
મોટાં

બા ુ ખરબચડાં પાન થાય છે . ઉનાળામાં

લ આવે છે .


ઠાથી
પણ વ ુ

ં ુ



લ ખર પડ લાબી
લીલા રગની

દ અને દોઢથી બે


ટ લાબી
હોય છે . તે

56
પાક જતાં


ે કાળ પડ
કાઈન

પડ


ઘરાની

જતાં


ય છે . તની


કાઈ
જઈને બી

દરનો માવો

ટાં

મ આ શ ગો ખખડ છે . આ માવો મીઠો હોય છે . એને


ં ગડગડાટ કરતો નથી.
ગરમાળાનો ગોળ કહ છે . આ ગોળ મળશોધક છે . તે પટમા

ગળો



ગળોના સવનથી
રબાઈ રબાઈને મરવા ુ ં બન ુ ં નથી. એનાં પાન મ ર

હોય છે . આથી એનાં પાન ુ ં શાક

ૂ વા દ ટ લાગે છે ,

તીખી, કડવી, પચી ગયા પછ

મ રુ, રસાયન, મળને રોકનાર,

પચવામાં હલક , બળ આપનાર, જઠરા નને

ણ ચમચી અને ગળો ુ ં

દયરોગને મટાડનાર છે . ગળોનો

ૂ અડધીથી એક ચમચી સવાર, બપોર અને રા ે

પર ચડલી ગળો ઔષધમાં વાપર શકાય, પરં ુ લીમડા પર

ચડલી ગળો ઉ મ ગણાય છે . તા
કૂ ગળો ુ ં

ન હતર

દ ત કરનાર, િ દોષ ન તથા આમ,

ૂ ક ટ અને

વર, ઊલટ , ઉબકા, દમ, હરસ,
લે .ુ ં કોઈ પણ


લીલી ગળો મળે તો તનો
ઉપયોગ કરવો,


ૂ વાપર શકાય. બ રમાં ગળોની ગોળ Ôસશમની
વટ Õ


નામે મળે છે . સશમની
એટલે


વધલા
દોષોને ઓછા કર અને ઓછા હોય તો

સમાન કર. એની એક એક ગોળ સવાર, બપોર અને સાં
બાવળ ક

ે વધાર
બા પર ચડલી ગળોની વલ

લીમડા પરની

સાજ

લઈ

રુ , ઉ ણ,

ે , કોઢ, ઉધરસ, ર તા પતા-પાં ુ , કમળો, ુ ઠ, વાતર ત, ૃિમ,
મહ

તરસ, બળતરા,
રસ

તાવમાં ઉ મ છે . ગળો

ે ઠ. ગળો ુ ં
શકાય.

(૧)


લવી
જોઈએ. લીમડા,


ે ં પણ
ણકાર
ગણાય છે , તમા


ૂ એક ચમચી અને રસ બથી

ગળો,

ધાણા,

લીમડાની


ં )નો ઉકાળો સવાર-સાજ
ં પીવાથી જઠરા ન
રતાજળ
(ર તચદન

ણ ચમચી સવારતરછાલ

અને

દ ત થઈ સવ

કારના તાવ મટ છે . (૨) ગળોનો રસ સાકર નાખી પીવાથી અ લિપ

તરત જ મટ

ં થાય છે . (૩) ગળોના બે ચમચી રસમાં બે
છે અને િપ થી થતી ઊલટ ત કાળ શાત

57
ચમચી મધ નાખી પીવાથી

ણે દોષોથી થતી ઊલટ મટ છે . (૪) ગળોનો રસ

ં પીવાથી અને મા
અથવા ગળોનો ઉકાળો અડધો કપ સવાર-સાજ

મગના

ૂ અને

ભાત પર રહવાથી કોઢમાં એકદમ ફાયદો થાય છે . (૫) ગળોના રસમાં મધ અથવા
સાકર નાખી પીવાથી કમળો જલદ મટ છે . (૬) ગળો અને િ ફળાના ઉકાળામાં મધ
અને પીપર ુ ં


ગઠોડા
ઉ ણ,

ં પીવાથી સવ
ૂ નાખી સવાર-સાજ


~ÉÒ÷~ɆÒ÷÷©ÉÚ³ના ગઠોડા
જઠરા નને
ુ , િપ

કારના ને રોગ મટ છે .
દ ત કરનાર, લ ,ુ તીખા,


કરનાર અને મળને ભદનાર
-તોડ ને કાઢનાર છે . તે કફ, વા ,ુ

ૅ , આફરો,
ઉદરરોગ, બરોળની િવ ૃિત, ગસ
મગજની િનબળતા, ઉ માદ, વાત કોપ,
િન ાનાશ, ઉધરસ,


ં િવ ભ
ાસ વગરમા

ૃિમ,

ાસ અને

યમાં હતાવહ છે .

ૂતાના રોગો, માિસક ઓ ં આવ ,ુ ં
ર તે

ુ દક
ે આ વ
યો ય છે . અનક

ુ ગોળો ચડવો વગર

ં વા નો

દવાઓમાં તે વપરાય છે . અ ણ, આફરો, અ ુ ચ, પટમા
ુ ં પા ચમચી

ે જ ઉપરો ત રોગોમાં ગઠોડા

પટની
-પાચનની તકલીફોમાં તમ
ચમચી મધમાં િમ
લો બી.પી. અને

ગાજર

ૂ બે

ં ચાટ જ .ુ ં આ બધી તકલીફો શાત
ં થઈ જશે.
કર સવાર-સાજ
દયરોગમાં પણ આ ઔષધ ઉપચાર ફાયદો કર છે .

ં િવટાિમન ÔએÕ મળે છે ,
ગાજરમાથી

રોગ

િતકારક શ તમાં વધારો કર

ં ે ં ગાજર ખાવાં જોઈએ. રાધવાથી

છે . દરરોજ એક કપ રાધલા
ગાજરના કડક કોષો
નરમ અને

ું


વાળા
બને છે . તથી
ગાજરમાથી
મળતાં પૌ ટક ત વો શર રમાં

બરાબર શોષાય


ય છે અને તનો

ગાજર મ રુ, સહજ કડવાં,


રુ ૂરો લાભ આપણે મળવી
શક એ છ એ.

ુ ,ં તી ણ, ઉ ણ, અ નને
રા

દ ત કરનાર અને

પચવામાં હલકાં છે . એ ઝાડાને રોકનાર, ર તિપ ત
્ , હરસ, સ ં હણી, વા ,ુ કફ,

58

ે મટાડ છે . સો
ર તા પતા અને રતાધણાપણાન

આ યા હોય તો નમક અને ખટાશ

વગર ુ ં ગાજર ુ ં શાક દરરોજ ખાવાથી લાભ થાય છે .

ાસ અને હડક મા ં ગાજરના

ં -સાત ટ પાં નાકમાં નાખવાથી લાભ થાય છે . ઘી ક તલના તલમા


રસનાં પાચ
ગાજર ુ ં શાક દાડમનો રસ નાખી દહ સાથે ખાવાથી હરસ મટ છે .

ગાય ુ ં ઘી

એ મરણ શ ત,

ુ , જઠરા ન, વીય, ઓજસ, કફ તથા મદન
ે ે

ે , ઉ માદ, શોષ તથા તાવનો નાશ કર છે . પચી
વધારનાર છે . તે વા ,ુ િપ , ઝર
ગયા પછ મ રુ અને
જોઈએ. જો
સમય
દવો

ખ માટ હતકાર છે . એ માટ એને પગના ત ળયે ઘસ ુ ં

ે ં દાહ અને ખજવાળ


હોય તો ગાય ુ ં ઘી લાબા
ખો નબળ હોય, તમા


ધી
૧૫ િમિનટ ઘસ .ુ ં

ે વી અને વ થ બની જશે. એનો અખડં
ખ તજ

ે જનાવર રહ ુ ં નથી. ૧૦
યાં ચા ુ હોય યાં કોઇ ઝર

ટન ઑ સજન મળે છે . ઘીનાં ટ પાં સવાર નાકમાં

કવાથી
િપ

અને સાં

ામ ઘીના દ વાથી ૧


કવાથી
કફ ન હ થાય, બપોર

અિન ા મટાડવા ગાય ુ ં ઘી ઉ મ છે . પગના ત ળયે ઘી ઘસવાથી
ે , માખણ
છે . આપણા આહારમા ં જો ઘી, તલ

આવે તો શર રમા ં વા ની

ુ ખાવો અને


કવાથી
વા ુ થશે ન હ. શરદ માથાનો

ઘ સાર આવે


ં કર દવામા ં
વા ં નહ
યો ત ન બધ

ૃ , મદા
ં ન, ૃશતા,

ુ કતા તથા વા ની

વી િવ ૃિતઓ ઉ પ

ે , ઉતાવળાપ ,ુ ં કપ
ં અને ઉ માદ
થતા આવશ

ૃ ના કારણે
થાય છે . વા ુ

ૃિતવાળા માટ એટલે જ ઘી ુ ં સવન

ં જ ર છે . ઘી મ ુ યની
અ યત

ાનશ ત,

ૃ ,
િત

ે ઠ ત વ

છે . તે

ુ , હમત અને બળ વધાર છે તમ
ે જ શર રને પોષણ આપનાર
ુ િપત થયલા

વા ુ ુ ં શમન કર છે .

જઠરા નને
કફ

દ ત કર િપ

ું

માણ

ણે દોષ માટ ઘી પોષણ પ હોવાથી


ીણ થયલા
કફને વધાર છે તથા

ળવે છે . આમ શર રના ં વાત, િપ
ે ઠ ટોિનક છે . એક વષ

ૂ ુ ં ઘી

અને
ણે

59
દોષો મટાડ છે . તે

ે , ઉ માદ, અપ માર-વાઈ તથા િતિમર(
ૂ છા, કોઢ, ઝર

એક રોગ)નો નાશ કર છે . આ ુ ં

ૂ ુ ં ઘી ધીમે ધીમે જઠરા ન


આમનો નાશ કર છે . તમ
જ કોઢ, ને

ૂ , કણ ળ
ૂ ,



ઉ માદરોગ અને યોિનદોષમા ં ફાયદાકારક છે . આ વદમા
ે કરવામા ં આ યો છે . આ દરક ઘી
ઉ લખ

મ વધાર

ખનો

દ ત કર છે અને
ૂ છા, સો , હરસ,

ુ ય આઠ

કારના ં ઘીનો

ૂના ં થાય તમ
ે તમ
ે તે

વધાર


ણકાર
બને છે , પરં ુ રો જદા આહારમા,ં તપણમા,ં પ ર મ કયા બાદ

બળના

યમાં, પા ં ુ રોગ, કમળો, ને રોગ તથા સામા ય

વ થ મ ુ ય માટ તો

તા ુ ં ઘી જ સવ ે ઠ ગણાય છે . ઔષધોપચારની ૃ ટએ જ

ૂ ુ ં ઘી વધાર હતકાર

છે . રો જદા ઉપયોગમા ં ન ુ ં ઘી

ગાય ુ ં છાણ

૧૦૦


ણકાર
છે .

ુ ઉકાળ .ુ ં એ તલના

ં રા ે
ધી

રહ યાં

ગાય ુ ં ૂ ધ
નાખી સાં

ે મા
ામ તલ ુ ં તલ

ામ ગોબર રસ અને ૩૦૦

હળદર નાખી પીવાથી

ખમાં ટ પાં


કવાથી
ચ મા ૂ ર થાય છે .

ે ના રોગ મટ છે . એમાં ગાય ુ ં ઘી
વરપટ

પીવાથી કમજોર અને કબ જયાત

ૂ ર થાય છે . ગાયના

બનાવી એની છાસમાં મીઠો લીમડો નાખી પીવાથી કૉલે ટરોલ અને

ું ં
દા

પાકાં

ે બાક
તલ

ૂ ધ ુ ં દહ

ડાપ ુ ં મટ છે .

ું ં મ ર
ુ , ચીકણાં, પચવામાં ભાર અને ઠડા
ં ં છે . પાકાં
દા

ું
ુ ં ઘીમાં
દા


માગ ક િછ ોથી
વઘાર ું શાક ખાવાથી િપ ને લીધે શર રના ઉપરના ક નીચના
લોહ નીકળ ુ ં હોય, નસકોર
પદાથ ન ખાવા. મોટાં

બથી

ણ પાકાં

ું ં
દા

ું ં ખાવાં.
દા

ટતી હોય તો તે મટ છે . આવા દદ એ તીખા- ગરમ
ુ વધક અને કામવધક છે .

ું
દાની
સીઝનમાં રોજ

60


ગળ




ગળ
બ ુ મ ઘો મળતો હોવાથી એમાં ભળસળની


ગળ
સાવ િન ફળ

મટાડવામાં

તા રહ છે . રોગ

ય તો એ બનાવટ હોવાની શ

તા છે . વળ



ં જ ર છે . એમાં ખાટા, તીખા પદાથ , પચે ન હ
ગળસવન
વખતે પરહજ અ યત
ે ભાર પદાથ , થાક જવાય તવી

તવા
ે થાય છે .
યાગનો સમાવશ

ગોખ ંુ


ગળની
કસોટ


ગળ
અ નમાં નાખતાં વત બળ

છે . સાચો
ઓગળ

િૃ ઓ, તડકો,

ય છે . નકલી

ુ સો, મૈ ન
ુ અને શરાબના
ુ ં
ગધી


ગળ
એક વન પિતનો

ું
દર

ય છે , તથા ગરમ પાણીમાં તરત જ


ં આમ બન ુ ં નથી.
ગળમા



ે ં પાન
ચોમાસામાં ગોખ ુ ના વલા
જમીન પર પથરાયલા
જોવા મળે છે . તના

ે ે ચણા
નાનાં નાનાં હોય છે . તન


ે ે છે ,
વડાં ક તથી
નાનાં ફળ બસ


ં અને
હોય છે . ફળ તા ં હોય યાર લીલા રગના

ગોખ ું ઠં ુ છે , આથી પશાબના
દરક


ના ઉપર કાટા


ં કઠણ અને સફદ બને છે .
કાતા

તના રોગોમાં

ૂ સા ું કામ આપે છે . પશાબ



ઓછો આવવો, પશાબ
ન આવવો, પશાબ
અટક



અટક ને આવવો, પશાબમા

ુ ગધવાળો ક ડહોળો આવવો વગરમા

ં ગોખ ું ઉપયોગી છે . તે

બળતરા થવી, પશાબ
ૂ િપડ અને

ૂ ાશયને કાયશીલ રાખે છે . આથી પથર ના રોગીને તથા કડની




કર લાભ મળવી
શક. ગોખ ું ને
બગડ હોય તવા
રોગીઓ પણ તે ુ ં સવન
ં ,
ખાડ

ૂ નો ઉપયોગ કરવો. ગોખ ું ગાંધીની ુ કાને મળે છે . તૈયાર

ે ે છે . ૩-૩
વચ
સાકર,

ામ એટલે ક એક નાની ચમચી


ટ ું દવસમાં બથી

ૂ દવાવાળા

ણ વાર પાણી,

ૂ ધ, ઘી ક મધ સાથે લઈ શકાય. ગોખ ું કામશ ત વધારનાર,


, અને વ ુ
નાશ કરનાર, વા નાશક

ં અને
મહમા

દયરોગનો


માણમાં લવાથી
રચક÷ છે . (૧) સવ

ો ટટના સો માં ગોખ ું આપ .ુ ં (૨)

ગોખ ું સાથે જવખાર અપાય છે . (૩) કડનીના સો માં

ૂ ,
કવી

કારના

અ લતાવા ં હોય યાર

ારવા ં,

ુ ગધવા ં

61

ે આપ .ુ ં (૪) એક
તથા ડહો ં હોય યાર ગોખ ુ ના ઉકાળામાં શીલા ત મળવીન
ે ગોખ ું અને તલ ુ ં
ચમચી સરખા ભાગે બનાવલ
બકર ના

ૂ ધ સાથે લવાથી

ું


હ તમૈ નથી
આવલી
નબળાઈ-ન સકતા

(૫) અડધી ચમચી ગોખ ું ુ ં
યોગ મા

ૂ એક ચમચી મધ સાથે દવસમાં

ુ ં ૂ ધ પીવાથી પથર


ઉપર એક લાસ ઘટ
છે . આ

ૂ અને એક ચમચી મધને

ણ વાર ચાટ

માગ બહાર નીકળ

સાતથી દશ દવસ જ કરવો. (૬) બસો

પાણી અને એક ચમચી ગોખ ું ુ ં
ય એટલે ઉતાર

ટૂ જઈ

ૂ ર થાય છે .

ામ

ૂ ધમા ં એટ ું જ

ૂ નાખી ધીમા તાપે ઉકાળ પાણીનો ભાગ ઊડ


ં તા ુ ં
ઠં ુ પડ ે પીવાથી મૈ નશ
ત વધે છે . સવાર-સાજ

ુ ં ૫થી ૭

બનાવીને પી .ુ ં સાકર પણ નાખી શકાય. (૭) ગોખ ું અને અ ગધા

ૂ એનાથી બમણી સાકર સાથે ક બે ચમચી મધ સાથે લવાથી
શર ર

ં ં
છે , શાર રક શ ત તથા કામશ ત વધે છે . (૮) ગોખ ું ના પચાગનો
૧૦
ે ઉકાળો સવાર-સાજ
ં પીવાથી
નાખી અડ ુ ં પાણી બાળ ને બનાવલો

મટ છે . (૯) ગળો, ગોખ ું અને આમળાના સમાન ભાગે બનાવલા

ામ

ુ ટ થાય
ામ


કો

ૂ માગના રોગો
ૂ ે રસાયન
ણન

ૂ કહ છે . શર રમાં ગમે યાં દાહ, બળતરા, અશ ત રહતી હોય તો સવાર, બપોર,

ૂ ફાક ગાય ુ ં તા ુ ં ૂ ધ પી .ુ ં આહારમાં તીખી, ગરમ ચીજો

ં અડધી ચમચી
સાજ
ં કરવી. (૧૦)
બધ

દર

માં માથા, દાઢ ,

ૂ ,

ે પરના વાળ ખર
ખ વગર

ે ં ગોખ ું અને તલનાં લ સરખા ભાગે લસોટ મધ, ઘીમાં મળવી

ે કરવો.
છે , તમા
લપ

ગોરખ ડું (૧) ગોરખ ડું નો અડધીથી એક ચમચી રસ જરાક ગરમ કર

બથી
મટ છે .

ણ કાળાં મર

ું

ૂ નાખી પીવાથી મા ું ુ ઃખવાનો


યાવતના
રોગમાં સવાર


યાવતનો
રોગ

ૂ ચડ તમ
ે આખા માથાનો

62
ુ ઃખાવો વધતો
ુ ઃખાવો ઘટતો

ગોળ

ય અને બપોર પછ

ૂ નમતો

ે તમ

ય તમ

ય છે .

ુ ં વ ુ ઉપયોગ કરવો
ં ે બદલે ગોળનો જ વ મા
આહારમાં મીઠાશ માટ ખાડન

જોઈએ. ગોળ પચવામાં હલકો, વાદમાં મીઠો હોવાથી િપ નાશક,

ન ધ હોવાથી



વા નાશક
તથા ગરમ હોવાથી કફનાશક છે . આમ ગોળ ુ ં િનયિમત સવન
કરવાથી
કોઈ દોષ ઉ પ

થતો નથી.

ગોળ જઠરા ન

દ ત કરનાર, વજન વધારનાર,

ર તદોષનો નાશ કરનાર, વીયવધક, વા ,ુ િપ
કરનાર, થાક

અને કફ એમ

ૂ ર કરનાર, ર ત, માસ
ં , મદ
ે અને મ

ક યમ અને ફો ફરસ સારા

ની

માણમાં હોવાથી હાડકાની

ણે દોષ

કરનાર છે . ગોળમાં

ુ ટ અને

ૃ માં સારો

ુ -રસ, ર ત, માસ
ં , મદ
ે , અ થ, મ
ફાળો આપે છે . એ શર રની સાતે ધા ઓ
ુ ની

કર છે . ગોળને

ુ દા ં

ુ દા ં અ પાનો


સાથે લવાથી

છે . આ ુ સાથે કફ, હરડ સાથે િપ
મટાડ છે . ફળ, અડદ,

ુ દો

ુ દો


સઘળા
ઠં ૂ સાથે લવાથી

અને
ુ આપે

કારના વા ુ

ૂ ધ ક તલ સાથે ગોળ ખાવો ન જોઈએ. એક વષ

પચવામાં હલકો, વજન વધારનાર,
ુચ ઉપ

અને

ૂર

ૂનો ગોળ

ુ ટકારક, મ ર
ુ , જઠરા ન વધક, જમવામાં

કરાવનાર, ર તદોષનો નાશ કરનાર,

ે જ આહાર છે .
મનાશક અને પ ય ઔષધ તમ

દય માટ હતકાર , િ દોષનાશક,
વાસ, ઉ ગરો ક પ ર મ

વા

કોઈપણ કારણથી શર ર એકદમ થાક ગ ુ ં હોય તો ગોળ ુ ં શરબત પી .ુ ં શરબતમાં
બી ં પૌ ટક
હોય,

ે શકાય.
યો પણ ઉમર

ુ બળ શર ર હોય,

ૂ જ મહનત ુ ં કામ ક ુ હોય, પથર નો રોગ હોય,

તથા ર તિપ , બળતરા, તરસ ક
હતકાર છે .

ાસ તથા

ૂ છા રોગ

વર રહતો હોય

ે ં ગોળ ુ ં સવન

યરોગ થયો હોય તો તમા

63

ઘ ના જવારા



ઘ ના જવારાનો તાજો રસ િનયિમત લવાથી
શર રમા ં નવચતન

આવે છે , નવા કોષ આવે છે , રોગ િતકારક શ ત વધે છે અને ક સર મટાડવામા ં
ઉપયોગી થાય છે .

ુ ઉપાયો

ઘરગ

(૧) ઘરમાં પડ

રહલી વધારાની દવાની ગોળ

વાસણ



માજવાના
પાઉડરમાં ભળવવાથી
વાસણ ચકચ કત થાય છે . (૨) અઠવા ડયામાં એક
વખત ખાટ છાસથી મા ુ ં ધોવાથી શે

ુ જ ર પડતી નથી. (૩) તા
ની

ા નો રસ

મશીનથી કાઢવા કરતાં સહજ પાણી નાખી િમ ચરમાં વાટ િનચોવી ક ગળણીથી


ગાળ લવાથી
વ ુ રસ નીકળે છે . (૪) બપોર જમીને પદર
િમિનટ વામ ુ ી
કરવાથી ખાવા ુ ં પચી

ય છે . (૫) બાર માં


ં ુ ંડા ં
લસીના


કાવાથી
ઘરમાં મ છર

આવતા નથી.

ઘી

ે રોગોમાં લાભકારક છે . ગાય ુ ં ઘી સૌથી
ઘી પરમ િપ શામક છે . એ અનક

ઉ મ છે . એ મરણશ ત,

ુ , જઠરા ન, વીય- ુ , ઓજ, મદ
ે અને કફ વધારનાર

ે , શોષ, ઉ માદ,
છે . તે િપ , વા ,ુ િવષ-ઝર
અ ુ ચ, તાવ,

ે મટાડ છે . તે ચાર
ખના રોગો, અપચો વગર

ે , વસા અને મ
તલ
પછ

પણ

કમસહ

મ રુ

ે (ઘી,
કારના નહો

)માં સવ

મ છે . ઘી શીતળ-ઠં ુ , વાદમાં મ રુ, પચી ગયા

છે .

સહ વી ્ ય(હ રો

તે

ુ ત)

શ તઓથી

ૃત(હ રો કમ કરનાર) કહવા ુ ં છે . વળ તે ઉ મ ચ ુ ય-



અ યત
હતાવહ છે . (૧) િપ થી પટમા
,ં
ૂ માગ

ત રક ગરમી-દાહ, ઊલટ , ઊબકા,

મળમાગ

બળતરા

થતી

અને

ખને માટ

ખોમાં, પગના ત ળયે, હાથમાં મ માં,
હોય

તો

પગના

ત ળયે

ગાય ુ ં



ઘી ઘસવાથી મટ છે . (૨) પટમા
,ં છાતીમાં, ગળામાં, પશાબમા
,ં મળમાગ ક યોિનમાં

64
િપ

કોપથી બળતરા થતી હોય તો એક ચમચી સાકર અને એક ચમચી શતાવર ને

ગાયના ઘીમાં િમ

ં ચાટવાથી થોડા દવસમાં આરામ થાય છે . આ
કર સવાર-સાજ

ં પી .ુ ં તીખી, તળલી
ે , ખાટ
ઉપચાર વખતે એક એક લાસ ગાય ુ ં ૂ ધ સવાર-સાજ
અને ખાર ચીજો ખાવી ન હ. શતાવર ન મળે તો એકલાં ઘી-સાકર ચાટવાં અને
ે - ોફા ુ ં પાણી પી .ુ ં
એક લાસ ના ળયર

ચણા

ચણા


કરનાર રગ

ૂ પૌ ટક છે . તે મીઠા, વાતકર, રોચક,

ૂ , હલકા, ઠડા
ં , ગડગડાટ
ખા


ધારનાર
અને બળવધક છે . તે કમળો, માથાનો ુ :ખાવો, ર તિપ ,


ં ફાયદાકારક છે . (૧) રા ે ૫૦
કફરોગ, િપ રોગ વાત વગરમા
દાળ પલાળ સવાર નરણા કોઠ

ૂ લાભ થશે. આ

ૂ ચાવીને ખાવા. મા

ામ ચણા ક ચણાની

એક મ હનાના

યોગથી


યોગ દરિમયાન બ ુ ખા ુ ં ન હ. વારવાર
ક આચર ુ ચર


ખા ુ ં ન હ. ન હતર ચણા પચશે ન હ અને ગૅસ કરશે. (૨) કમળાના રોગમાં શકલા
,

બાફલા ક પલાળલા
ચણા

ૂ ચાવીને ખાવાથી તે દવા ુ ં કામ કર છે . (૩) કફવાળ


ઉધરસમાં રા ે શકલા
ચણા ખાઈ પાણી પીધા વગર
(૪) મા ુ ં

ૂ જવાથી લાભ થાય છે .

ુ :ખ ુ ં હોય તો શકલા

ચણા ખાઈ ઉપર પાણી ન પી .ુ ં (૫) રા ે



ક ફણગાવલા
ચણા ક ચણાની દાળ મા
પલાળલા
થાય છે , નબળાઇ

ૂ ધ સાથે લવાથી

શર ર

ૂ ર થાય છે . (૬) રા ે શકલા

ચણા ખાઇ ઉપર

ુટ

ૂ ધ પીવાથી કફ

ૂ ર થાય છે . (૭) ચણા ખાઇ ગરમ પાણી પીવાથી અવાજ ઊઘડ છે . (૮) ગોળ-ચણા
ખાવાથી અવાજ ઊઘડ છે . (૯) ગરમા ગરમ ચણા ખાવાથી

ૂ ઝતા હરસનો


ર ત ાવ મટ છે . (૧૦) ચણાને રા ે સરકામાં પલાળ રાખી સવાર ખાલી પટ
ખાવાથી

ૃિમ, પટના

ં દદ તથા ઉદર ળ
ૂ મટ છે . (૧૧) ચણાનો લોટ ચોળ ને

65

જલી
મટ છે . (૧૨) ચણાનો લોટ પાણીમાં પીસી

ં તથા
નાહવાથી પરસસવાની ગધ

મધ મળવી
લગાડવાથી


ચદના

પીપર


ડકોષનો સોજો મટ છે .

ં , વાળો, કઠ, નાગરમોથ, કાળ
ચદન



ળના
ગઠોડા
, નીલકમળ,

ં લ એ દરક ૧૦-૧૦
ઠ મધ અને મ ડાના

ામ

ૂ બનાવ .ુ ં એને ચદના


ૂ કહ છે . ૧ ચમચી

ં પાણી સાથે લવાથી

ૂ સવાર-સાજ
ર તિપ ,

ાસ, િપ ના રોગો,

અને ખડ સાકર ૬૦
ટ ું આ

ા , ખારક, આમળાં,

ામ લઈ

ગદાહ, મ ત ક દાહ,

મ, કમળો,

ે અને િપ નો તાવ વગર
ે મટ છે .
મહ



ચદના
દવટ એલચીદાણા, વાસક
રુ અને ચણકબાબ સરખા ભાગે લઈ
ે ં
તમા


ુ ં તલ
ે નાખી
ખડ

ૂ લસોટ ચણા

વડ ગોળ બનાવવી. એને



ચદના
દવટ કહ છે . ૧-૧ ગોળ સવાર, બપોર અને રા ે ખડ સાકર નાખલા
ં પાણીમાં લવાથી

ઠડા
ઉનવા,

ે ,
મહ

,


દર તમજ

ત રક ગરમીમાં

ં -શીતળ છે . ડાયા બટ સવાળાએ પાણીમાં
ફાયદો થાય છે . આ ગોળ ઓ ઠડ
સાકર નાખવી ન હ.

ચારોળ


ચારોળ વા નાશક
, બળવધક, વીયવધક, મ રુ, પૌ ટક, કામશ ત

વધારનાર તથા વા ુ અને િપ નો નાશ કરનાર છે . (૧) ર તિપ માં ચારોળ અને
ં પાચ

ઠ મધથી પકવે ું ૂ ધ પી .ુ ં (૨) પાચ

ામ ચારોળ ,

ઠ મધ અને સાકર નાખી

ે ભાગમાથી
ં થતો ર ત ાવ મટ છે .
પકાવે ું ૂ ધ પીવાથી શર રના ઉપરના ક નીચના
ં ૧૦-૧૦
(૩) સવાર-સાજ

ામ ચારોળ ના દાણા ગોળ સાથે

ૂ ચાવીને ખાવાથી

66
અશ ત

ૂ ર થાય છે અને વજન વધે છે . (૪) ચામડ પર એલજ નાં થયલા
ે ં ચકામા

ે કરવાથી તે શમી
પર ચારોળ ના દાણા પાણીમાં લસોટ લપ

ય છે . (૫) ચારોળ

િપ , કફ તથા લોહ ના બગાડને મટાડ છે . (૬) કામ કર ને થા

ા હો તો અડધાથી

એક ચમચી ચારોળ નો

ૂ ધમા ં નાખી ઉકાળ ને

ૂ એટલી જ સાકર એક
કો

લાસ

ન ધ, બળ આપનાર,

ૂ , પચવામાં હળવા,
રા

પીવાથી થાક ૂ ર થાય છે .

ચોખા

ચોખા મ રુ,

ઉપ વનાર, વરને સારો કરનાર, વીયવધક, શર રને
ં , િપ શામક,
વા ુ તથા કફ કરનાર, ઠડા

ુ ટ કરનાર, થોડા

ુચ

માણમાં

ૂ ને વધારનાર, મળને બાધનાર

તથા

સરકાવનાર,

ુ નાશ
ે અને ૃિમ મટાડનાર છે . પ આ પચવામાં ભાર તથા વા નો
મહ

કરનાર છે .

ૂ ધ સાથે ખવાતા પ આ મૈ નશ

ત વધારનાર,

ુ ટકારક, બળ

ે લવાય

આપનાર અને ઘી અને સાકર ઉમર
તો પરમ િપ શામક છે . ચોખા ખાવાથી
ૅ , કબ જયાત, અપચો ક આફરા
ગસ
ુ કડા કોપ ું

ુ ં લાગ ુ ં હોય તો ચોખા ખાઈ ઉપર એક-બે

ૂ ચાવીને ખા .ુ ં થોડા દવસ આ


જબ
િનયિમત કરવાથી ચોખા ુ ં

પાચન બરાબર થવા લાગે છે .

ચોપ ચ યા દ
પીપર


ચોપ ચની ૧૬૦

ૂ ક ગઠોડા


, અ લકરો, લિવગ,

દરક ૧૦-૧૦

ામ અને ખડ

સાકર ૫૦

ામ,

ઠં ૂ , કાળાં મર , લ ડ પીપર,


રાસાની
અજમો, વાવડ ગ અને તજ
ં ને બાર ક
ામ ખાડ

(બ રમાં તૈયાર પણ મળે છે .) અડધીથી પોણી ચમચી આ

ૂ બનાવ .ુ ં


ૂ ઉકાળલા
પાણી,

ં થોડા દવસ િનયિમત લવાથી

ે ,
મધ અથવા ઘી સાથે સવાર-સાજ
બ ુ ૂ તા- મહ

67
ં , ચાદ
ં , પરિમયો, નબળાઈ તથા ગરમીને લીધે જકડાઈ ગયલા


કોઢ, ફ રગ
સાધા
ૂ ન ુ ં બનાવ .ુ ં

વી તકલીફો મટ છે . બે મ હના પછ

છ રસો

ગ યો, ખાટો, ખારો, તીખો,


રો
અને કડવો. દોષો શમાવનાર -

વાત...ગ યો, ખાટો, ખારો. િપ ...ગ યો,

ુ , કડવો. કફ.... રો
ુ , તીખો, કડવો. દોષો
રો

ુ , તીખો, કડવો.
કોપાવનાર - વાત... રો

િપ ...તીખો, ખાટો, ખારો.

કફ....ગ યો,

ખાટો, ખારો.

ં , મદ
ે , અ થ, મ
ે ધા ઓન
ે-રસ, ર ત, માસ
મ રુ રસ ગ યો રસ સાતય
અને ઓજસને વધાર , બળ આપી, શર ર
ીઓને

બધી


અને દાહશામક, વાળ વધારનાર, કઠ

સાધનાર
,



ણસ

શર ર ઢ


,
ધારનાર

ૂ છા

ૂ ર કરનાર,

ૃ તકર,

ં ે ં હાડકાને
થરતા આપનાર, ઉરઃ ત તથા ભાગલા

પચવામા ં ભાર, ધાવણ વધારનાર,

છતા ં

ુ ટ કર આ ુ ય લબાવ

ે છે . મન સ હત

ં કરનાર, શર રને
ત રક દાહ-બળતરાની શાિત

તથા બાળક

ુ -



ધાર
છે , િપ , િવષ અને વા નાશક
, તરસ

રાખે છે . એ વણ

વજન વધારનાર, શર રને

,

ં ,
ન ધ રાખનાર, ઠડો



ખોને હતકર, સાતે ધા ઓન

કરનાર

ૃ સ ન
ુ ે હતકર છે .
ગ યા રસનો જો અિત ઉપયોગ થાય તો શર રમા ં

ું
ઢસ
રહ, આળસ, અિત


ળતા
વધી

ઘ, ભારપ ,ુ ં અ ુ ચ, જઠરા નની

ુ બળતા,


ાસ, ઉધરસ, શરદ -સળખમ
, આફરો, ઉબકા, મોળ આવવી, લાળ પડવી, અવાજ


બસી
જવો, ગલગડં, ગડમાલા
, ગળાનો સોજો,
અને ગળામા ં ચીકાશ,

ૂ ાશયનો સોજો, હાથીપ ,ુ ધમની


ખના રોગો, નાક-ગળામા ં શરદ , ખજવાળ

વા કફ ધાન

68
રોગો ઉ પ

કર છે તથા વધાર છે . મ રુ રસના અિધક ઉપયોગથી

ૃિમ, ગાઠો
ં ,

ુ ઃખાવો અને ઉદરરોગ


ં ચીકાશ થાય છે . મ ુ મહ
ે -ડાયાબીટ સ, માથાનો
દામા
થાય છે .

ખાટો રસ એ મ રુ રસ પછ બી
ઉપ

કર છે . જઠરા નને


નબરનો
રસ છે . ખાટો રસ આહાર પર

દ ત કર છે . એ શર રને

ં આપનાર, ઈ
વધારનાર, મનને આનદ
હતાવહ,

ુ ટ કરનાર, ઉ સાહ- િત


યો ુ ં અ લોપન
કરનાર,



ં લાળ વધારનાર, ખાધલા
આહારને
ખમા

ુચ

દય માટ

તરડામા ં નીચે તરફ લઈ

ે ે પોચો કરનાર તથા પચાવનાર છે . ખાટો રસ પચવામા ં હલકો, ઉ ણ
જનાર, તન
અને

ં ે
ન ધ છે . એ દાતન


બાવી દ છે . પરસવો
વધાર છે ,


સકોચાવનાર
, ું વાડા ં ખડા ં કરાવનાર તથા


ખના ં ભવા-ં પાપણ


દયને િ ય છે . એ વા ુ હરનાર, પટના

ં પણ વભાવે ગરમ છે .
િવકારો કરનાર, અડવાથી ઠડો
ખાટો રસ જો વ ુ
પીગળે , િપ


ં આવે તો દાત

માણમા ં લવામા

બાઈ

ય, તરસ લાગે, કફ


ં બળતરા, શર રમા ં
કોપ થઈ િપ ના રોગો થાય, ર તબગાડ, માસમા

ં ,ં
ઢ લાપ ,ુ ં ચાદા


ં સોજો, બળતરા અને પાક-પ ુ
ણ-ઘા, દાઝ ુ ં વાગ ુ ં વગરમા

ે , છાતી, તાળ ,ુ ં
થાય છે . પટ

ે , પગના ત ળયામા ં બળતરા થાય છે .
ખો, હથળ

અિત િપ થી ર ત ાવ પણ થાય છે . અચાનક થતો ર ત ાવ ખાટા રસના અિત

સવનથી
થતા િપ

ં ખજવાળ

, શીળસ, દાહ,
કોપથી થાય છે . આ ઉપરાત


ૂ ), અ લિપ
મદતા
, િવસપ(ગડ મડ

ૃ ટની

થાય, ચ ર અને તાવ પણ આવે છે .

ખારો રસ ખારો રસ આહારને પચાવનાર, આહારને ભ જવનાર, જઠરા ન

દ ત


કરનાર, અવયવોને િશિથલ કરનાર, મળને તોડનાર-છદનાર
, મળને નીચે લઈ

69
જનાર, તી ણ, શર રના

ખાટા બધા રસોનો િવરોધી, મ ઢામા ં લાળનો
શર રના

ત રક માગ ની

ાવ વધારનાર, કફને પીગળાવનાર,

કરનાર(પાચનમાગ, ર તવાહ

ુ ચ જ માવનાર, દરક

પચવામા ં
શોધન- ુ

થોડો

કારના આહારમા ં ભળ

ભાર,


કરનાર, છદન

અને

ન ધ

માગ,

જનાર અને ઉપયોગી,
છે .

ઉ ણ


ે લીધે અવયવોને
ણન

ૂ વાહ

ૃ ુ -કોમળ રાખનાર, આહાર

ાસવાહ માગ), શર રના તમામ અવયવોને

માગ ,
પર

ૂ ર કરનાર-અવકાશકર, ગ યા,

ત રક માગ નો અવરોધ

મળ ુ ં


થક
કરનાર અને શર રમા ં

િશિથલપ ુ ં જ માવનાર છે .
ખારા રસનો વ ુ પડતો ઉપયોગ કરવામા ં આવે તો િપ નો
વધાર લાગે છે . લોહ નો બગાડ થાય છે .

ૂ છા આવી

ં હાથ, પગ વગર

ત રક ગરમી લાગે છે . આ ઉપરાત

ં િશિથલતા ઉ પ
ના ઓમા

ખાનારના શર રમા ં ઝર

થાય અને વચા રોગોમા ં
યો જલદ

સર છે .

કોપ થાય છે . તરસ
ય છે .શર રની

દર

ં ગોમા ં ચીરા પડ, માસ
ાવ વધે છે . વધાર ખા ંુ

ખ, કાન, નાક

વી ઈ

યોને

પોતાના કાયમા ં અશ ત લાગે છે , તથા વાળ ખર, વાળ ધોળા થાય તથા ટાલ
જલદ પડ છે . અિસ ડટ , િવસપ, વાતર ત, િવચ ચકા, ઈ

છે . ખજવાળ
, ખરજ ,ુ ં કોઢ, ચકરડાં,

ઓજ ય, ચ પાક
,


ખપાક
, ખાટા-ખારા ઓડકાર-ઉલટ થાય છે .

ુ ં વઘાત વગર
ે થાય છે .

તીખો રસ તીખો રસ મ મા ં બળતરા ઉ પ
ાવ કર છે . એ
કરાવનાર, ઈ

ુ ત( દર ) વગર
ે થાય



કર છે . નાક અને

કરનાર, જઠરા ન

ુ વધારનાર, અલસક,
યો ુ ં ચા ય

ં પાણીનો
ખોમાથી

દ ત કરનાર, આહાર ુ ં પાચન
ે કરનાર, શર રની રસ,
કં ૂ પદા

70

ં ભનાશ જ માવનાર, શર રમા ં ચકાશ જ માવનાર, પરસવો
ે ,
ર તા દ ધા ઓમા

ં ં ુ ઝવનાર,
ભીનાશ અને મળને કરનાર, ખજવાળ
હરનાર, ચાદા

ૃિમનાશક, ચામડ




ે ઢ લા કર
પર ચરા પાડનાર, ર તના જમાવને િવખરનાર
, સાધાઓના
બધનન
ોતો ખોલી નાખનાર, કફના
ુ ઠને

િવષ અને

કોપને શમાવનાર, શર રની

ૂ ર કરનાર, મ ના રોગો


ળતા
, આળસ, કફ,

ુ ર કરનાર તથા ધાવણ,

અને


મદનાશક
છે .

તીખા રસ ુ ં વ ુ પડ ુ ં સવન
કરવાથી પ ુ ષ વનો નાશ થાય, મોહ,
અવસાદ-િવષાદ, ૃશતા,

ૂ છા વગર
ે થાય છે . કમરથી વળ જવાય,

લાિન,

ધારાં-ચ ર

આવે, ગળામા ં બળતરા થાય, શર રમા ં દાહ થાય, કમજોર વતાય, તરસ વ ુ લાગે.


તીખો રસ વા કારક
હોવાથી હાથ-પગ, પીઠમા ં તથા પડખામા ં વા ના
િવકારો
જ માવે. ગ ં, તાળ ુ ં અને હોઠ
ે ઉપ
ઊલટ , હડક વગર

કડવો રસ કડવો રસ


ં તીખા રસના ઉપયોગથી ઊબકા,
કાય
છે . અ યત

થાય છે .
ભ પર

મ ઢાનો વાદ બગાડ દ છે . એ
મટાડ મ નો વાદ-રસ


ં જ બી
કતા

રસોની

હણ શ તનો નાશ કર છે .

ુ સાફ કર છે . મ જો કડ ુ ં રહ ુ ં હોય તો કડવાશ


ધાર
છે . મ મા ં શોષ જગાવે છે . કડવો રસ પોતે અરોચક

હોવા છતા ં તે અ ુ ચને હરનાર છે . િવષને ૂ ર કરનાર, ૃ િમ ન,

ખજવાળ
,

ૂ છા, દાહ-બળતરા,

ુ ઠ, તરસ વગર
ં અને ચામડ ને
ે ુ ં શમન કરનાર છે . માસ

તાવ મટાડનાર,

ૂ લગાડનાર, આહાર પચાવનાર, ધાવણની

ખોતરનાર, ઢ લાપ ુ ં ઉ પ

ૃ ઢ કરનાર,

કરનાર, મળને

ે , ચરબી, લસીકા, પ ું , પરસવો
ે , મળ,
કરનાર, મદ

ૂ ,

71
િપ

ુ - ખો

અને પચવામા ં

અને કફ ુ ં શોષણ કરનાર છે . એ વભાવે શીતળ,


હલકો છે . એ કઠની

ુ શ ત વધાર છે .

કર છે અને


કડવા રસ ુ ં વ ુ પડ ુ ં સવન
કરવાથી એના વ છ,

ં વગર
ે સાતય
ે ધા ઓ
રસ, ર ત, માસ

ૂ અને કકશ
ખા


કાય
છે , િવય- ુ નો

ુ ં
ન સકતા
પણ આવી શક. આ કારણે જ

ૂ ે લીધે
ણન

ય થાય છે , આથી

ુ દોષની ખામીવાળા

ુ ુ ષના આહારમા ં

ં કરાવવામા ં આવે છે . કડવો રસ વ ુ ખાવાથી શર રના
કડવી ચીજ બધ

મ ક પરસવાના
માગ ,

ોતો-માગ

છે . એનાથી બળ ય,

ુ વાહ માગ વગર
ે સાકડા

થાય

ૂ વાહ ,

ૃશતા-પાતળાપ ,ુ ં લાિન, ચ ર,

ુ છા,


ખશોષ
થાય છે

ૂ , લકવો, િશરઃ ળ
ૂ , જડતા અને વદના

અને ત ધતા, સવાગ ળ
ઉપ

ુ રસ કષાય એટલે રો
ુ રસ મ ને
રો


કવી
દ છે .

થાય છે .

ભમા ં િવશદતા, ત ધતા અને

ં કર દ ુ ં હોય એ ુ ં થાય છે .
ં ે કોઈ ભ સ ુ ં હોય, બધ
જડતા જ માવે છે . કઠન
ખચાવા

વી પીડા થાય છે ,

જખમની પીડા

ૂ ર કરનાર,

ં કરનાર બધા ં
બધ

દયમા ં


દય પર દબાણ આવે છે , અને કઠમાગ
- ોતોનો
ુ ઝવનાર, ચીરાને સાધનાર

,

ુ રસ મળને બાધનાર

રો
, ઘાને

અવરોધ કર છે .

ત રક


વને શોધનાર- સનાર
અને મળને રોકનાર છે . ઝાડા

યો મોટ ભાગે

શમન કરનાર, શર રની ભીનાશ

ૂ ં હોય છે .
રા◌ં

ૂ રસ કફ, િપ
રો

અને ર ત ુ ં


ૂ , ઠડો
ં , ભાર, ખોતરનાર, િવ ૃ ત
કવનાર
, ુ - ખો


વચાને િનમળ કરનાર, ર ત અને મદની

કરનાર અને કાચા આમ-ચીકાશને

રોક છે . બધા રસોમા ં સૌથી ઓછ શ તવાળો છે .
વ ુ

માણમા ં

ુ રસ ખાવામા ં આવે તો મ
રો

ૅ થાય, વાણી અટક
આફરો-ગસ

ય, શર રના

ૂ ,
કાય



દયમા ં પીડા થાય, પટમા

ત રક

ોતો-માગ મા ં અવરોધ

72
થાય, શર ર કા ં પડ

પશાબ
, મળ અને

ુ ં
ય અને ન સકતા
આવે છે . વ ુ પડતો

ુ રસ વા ,ુ
રો

ુ ને રોક છે . શર રને પાત ં કર છે . લાિન, ત ધતા અને તરસ

ં ,
કર છે . એનાથી લકવા, અ દત વા (ુ મોઢાનો લકવા), મ યા તભ

ઉપ

રણ, શર રના ં

ગા


ગોમા ં ચમચમાટ(રાઈ લગાડવાથી થતો ઝમઝમાટ) વગર

ુ રોગો થાય છે .
વા ના


ં જમતી વખતે પાણી પીવા બાબત એક
જમતી વખતે પાણી આ વદમા
લોક છે :
भु ःयादौ जलं पीतं काँयमंदा न दोषकृ त |
म ये अ नद पनं ौे ं अंते ःथौ यकफूदम ् ||

ં થાય છે અને
જ યા પહલા ં જો પાણી પીવામાં આવે તો તનાથી
જઠરા ન મદ
શર ર

ૂ બ ં પડવા લાગે છે . જમતાં જમતાં વ ચે (થો ુ ં થો ુ )ં પાણી પીવાય

તે અ ન
તો શર ર

દ ત કરનાર હોવાથી

ુ ં થઈ કફ વધે છે . (માટ ભોજનમ યે પાણી પી ુ ં જોઈએ.)


ે જલબી
જલબી

ે ઠ છે અને જમી ર ા પછ પાણી પીવાય


ુ ટ, કાિત
ં અને બળ આપે છે . તે રસ, ર ત વગર
ે સાતે ધા ઓની

કર છે . તે કામે છા વધાર છે , ુ ચકારક છે અને તરત જ

ૃ ત-સતોષ

આપે છે .

શર ર વ થ હોય, કોઈ રોગ( મ ક ડાયાબીટ સ) ન હોય, રોજ યાયામ કરતા હોય
અને

ુ વાનગી ખાવાથી

ે માપસર આવી મ ર
ની પાચનશ ત સાર હોય તમન

73
ે ુ
લાભ થાય છે . બઠા



વન ક કોઈ રોગથી ઘરાયલા
માટ આવી વાનગી હાિનકારક

નીવડ.

જવ

જવ
ુ ,

હતકર,

ુ , મ રુ, ઠડા
ં , મળને ઉખડ
ે બહાર કાઢનાર, ચાદા
ં પર તલ
રા

વર-અવાજ માટ

તથા અ નને

દ ત કરનાર, િવપાક(પચી ગયા પછ ) તીખા,

હતકર, બળ આપનાર, પચવામાં ભાર, વા ુ તથા મળને

વધારનાર, શર રના વણની

ે -ચરબીને
ન ધ હોવા ◌઼છતાં મદ

થરતા કરનાર,

ૂ હતકર છે . જવ કફ કરતા નથી. એ

ઘટાડનાર, ડાયાબીટ સ અને કબ જયાતમાં


ે , શરદ -સળખમ

કઠના
રોગો, ચામડ ના રોગો કફ, િપ , મદ
,
જકડાઈ જ ,ુ ં ર તિવકાર અને અ યાિધક

જવાસો

વા

જવાસાનો એકથી

ણ ટ

ું

ાસ, સાથળ, સાધા


ં હતાવહ છે .
ષામા


ચો છોડ ખતરોમા
,ં વગડામાં અને ખાડાઓમાં


ઊગી નીકળે છે . આખો છોડ પીળાશ પડતા લીલા રગનો
હોવા છતાં ઉનાળામાં
ે ે ફાગણમાં લ આવે છે અને ઉનાળામાં તની
ે શ ગો પાક છે .
લીલોછમ હોય છે . તન
જવાસો મ રુ, કડવો,
મદ,

ુ , શીતળ, હલકો અને મળને સરકાવનાર છે . એ કફ, મદ
ે ,
રો

મ, િપ િવકાર, લોહ િવકાર, ચામડ ના રોગો, વાતર ત, વમન અને તાવ


મટાડ છે . તથા એ પરસવો
લાવનાર,

અ લોમન
કરનાર છે . જવાસા ુ ં બાર ક

વધારનાર અને મળ તથા વા ુ ુ ં


ૂ ધમા ં લસોટ નાકમાં ટ પાં પાડવાથી

ં થાય છે . બે લાસ પાણીમાં જવાસાના પચાગનો

થોડ વારમાં જ નસકોર બધ
ે ઉકાળો પીવાથી દા નો નશો ઉતર
નાખી બનાવલો

ય છે .


કો

74

ૂ બે કારનાં છે :

િતફલા દ
ભાગે લઈ

ૂ ખાડ
ં બાર ક

(૧)

ઠં ૂ અને ખારક સરખા

યફળ, અફ ણ,

ૂ બનાવ .ુ ં એકથી બે

ટ ું આ

ામ

ૂ સવારણ





સાજ
લવાથી
મરડો, પ ુ સાથનો
મરડો, અિતસાર(પાતળા ઝાડા) તમ

ર તાિતસાર મટ છે . (2)

ઠં ૂ ,

યફળ, લિવગ, તજ, તમાલપ , એલચી, નાગકસર,

ુ , તગર,
ં , વાવડ ગ, વાસક

મર , ક રુ, આમળાં, તાલીસપ , હરડ, તલ, ચદન

ુ અને ચ ક દરક દસ-દસ

શાહ
ં ે
બધાન

ૂ ખાડ
ં બાર ક

ં ચાટવાથી
સવાર-સાજ


યા દ તલ

ં ૨૦૦
ામ, ભાગ

ૂ બનાવ .ુ ં પાચથી


ૂની શરદ , ઉધરસ,

ામ અને સાકર ૪૦૦
ટ ું આ

ામ

ાસ અને કફજ

ામ

ૂ મધ સાથે

વર મટ છે .


ં પાન, લીમડાના ં પાન,
બ રમા ં એ તૈયાર મળે છે . ચમલીના


ં પા◌ાન,
પરવળના ં પાન, કરજના

ઠ મધ, મીણ, કઠ, હળદર, દા હળદર, ક ુ ,


ં બીજ
મ ઠ, પ કા ઠ, લોધર, હરડ, નીલકમળ, મોર ુ ,ુ ઉપલસર અને કરજના
બધા ં સરખા વજને લઈ વાટ ને ક ક-પે ટ

તલથી
ચારગ ુ ં પાણી ભે ું કર
ઉપયોગથી નાડ

મફળ
અથવા

ુ ઝાતા ભયકર

ે મટ છે . આ
ઘા વગર

મફળનાં ુ મળા ં પાનની ભા

વાટ ને પીવી. (૨)


ખાવાથી ભાગનો
નશો ઉતર છે . (૩) અ◌ા◌ંખનાં

ુ ઃખાવામા ં

તરપટ કર


બા
કર .ુ ં આ તલના

ે ઘા પણ મટ છે .
હારથી થયલા


(૧) પટના
િવકારમાં

મફળની ભા


ઉકાળ ને તલ
િસ

ુ , ન
ણ, ફોડલા, ગડ મડ

ં દાઝી જવાથી ક શ
ઉપરાત

ુ ં બનાવી એનાથી ચારગ ુ ં તલ
ે અને

મફળના પાનમાં થોડ

ફટકડ

લાં, સો


મળવી
, ચટણી બનાવી


અ◌ા◌ંખે બાધવાથી
ફાયદો થાય છે . (૩) હરસ-મસાના દદ ને પાકા

75
મફળમાં નાગકસર ુ ં
ખવડાવ .ુ ં અ◌ા



ં રહવા દઈ સવાર
ૂ મળવી
અ◌ાખી રાત ચાદનીમા

માણે ૧૫ દવસ કરવાથી ઘણો લાભ થાય છે .

યફળ અને

વં ી

ુચ ઉપ

યફળ કડ ,ુ ં તી ણ, ઉ ણ, ભોજન પર


ે જ કફ અને વા નો
કરનાર, મળને રોકનાર- ાહ , વર માટ હતકાર તમ
નાશ
ુ ગધ,

કરનાર છે . એ મોઢા ુ ં બે વાદપ ,ુ ં મળની

ાસ-દમ, શોષ, સળખમ
અને
વીયના શી

ૃિમ, ઉધરસ, ઊલટ -ઊબકા,

દયનાં દદ મટાડ છે .

યફળ

ઘ લાવનાર,


ખલનને મટાડનાર તથા મૈ નશ
ત વધારનાર છે .

વ ં ી હલક ,

ં , ઊલટ , દમ,
મ રુ, તીખી, ગરમ, ુ ચકારક અને વણકારક છે . એ કફ, ખાસી
ૃિમ અને િવષનો નાશ કર છે . (૧) માથાના ઉ

ુ ઃખાવામા ં ક કમરના

યફળ પાણીમાં ક દા માં ઘસી ચોપડવાથી લાભ થાય છે .
ચાર રિત

યફળ અને એટ ું જ પીપર

લે .ુ ં (૩) બાળકોની શરદ માં

યફળ


ૂ ધ સાથે

ૂ એક રિત અને

ૃ ણા,

ુ ઃખાવામા ં


(૨) અિન ામાં બથી


વાના
અધા કલાક પહલા ં
ઠં ૂ ુ ં

ૂ એક રિત મધ

ં આપ .ુ ં (૪) પટમા

ં ગસ
ૅ ભરાય, ઝાડો થાય ન હ યાર લ
સાથે સવાર-સાજ
રસમાં થો ુ ં

ે પીવાથી ગસ

યફળ ઘસી, એક ચમચી પાણી ઉમર

થાય છે . (૫) ખીલ,


ં લે .ુ ં (૭) ઝાડા સાથે પટના
સવાર-સાજ

ટકણ
દરક ુ ં સમભાગે

ટ છે તથા ઝાડો

ંબલી અને ચહરા પરના કાળા ડાઘ ૂ ર કરવા

ઘસી લગાવ .ુ ં (૬) ઝાડા મટાડવા ૪થી ૬ રિત

યફળ ુ ં

ુ ઃખાવામા ં



ણમાથી
એકથી દોઢ

ૂ લ


ના

યફળ ૂ ધમા ં

ુ શરબત સાથે
ના

યફળ, લવ ગ,

ુ,


ામ મધ-સાકર સાથે સવાર-સાજ

ે . ગ ભણી અને ર ત ાવજ ય રોગવાળાએ લે ુ ં ન હ. (૮)
લે .ુ ં પ ય ખોરાક લવો

પટનો

ુ ઃખાવો, ઊબકા તથા અિતસારમાં

ુ ઃખાવા પર

સાધાના

ે ને આપવામાં આવે છે . (૯)
યફળ શક

ુ ં હળ ુ ં મા લશ કર .ુ ં (૧૦) પાતળા ઝાડા થતા

વ ં ીના તલ

76

હોય તો શકલા

ઠં ૂ , અને કડાછાલ દરક ુ ં ૧/૪, ૧/૪ ચમચી

યફળ,

ં લવાથી

સાથે સવાર-સાજ
અને ઉપર તા

ૂ મધ

છાસ પીવાથી મટ છે . (૧૧) મ બે વાદ


થઈ ગ ુ ં હોય, ખોરાક પર અ ુ ચ હોય અને આહાર પચતો ન હોય તો શકલા
યફળ ુ ં

ું

ૂ ૧

ામ

ં લવાથી

આ ુ ના રસ સાથે અથવા મધ સાથે સવાર-સાજ
ફાયદો થાય છે . (૧૨)

ૂ પા ચમચી, કાળા મર

યફળ ુ ં


આવતી ન હોય તો શકલા
ું

અ ગધા

ું

ામ, ગઠોડા

ૂ ૩

ક ઘીમાં ચાટવાથી સરસ

દૂ

ૂ ૧

ામ અને િસતોપલા દ

ૂ છ ચોખા ભાર, જટામાસી ુ ં

ું

ામ, સપગધા

ૂ ૨

ૂ ૧ ચોખા ભાર મધ

દૂ ુ ં લ.

કરનાર,

ે અને હરસનો નાશ કરનાર તથા
મહ



દની
કળ ર ત સ ં ાહક, વદના
થાપન તથા


દના

દરમાં તે ઉપયોગી છે .

(૨)


ં લ કાળ ગાયના
દના

ં લગાવવાથી
ગયા હોય યાં સવાર-સાજ

ં કળ
દની
ચાર-પાચ

ં ં પડ ાં હોય, લાળ
ચાદા

ન ધ,

દર
ુ ટ દ,

દય માટ હતકર છે .

લાવનાર છે .

ે અને
મહ

દય તથા મગજને બળ આપનાર, ઉ માદ

મટાડનાર, કામશ ત વધારનાર, ર તની
કરનાર છે . (૧)

દૂ મળને

હતકર, ર ત દરનો નાશ કરનાર, તી ,ું ગરમ,

ુ નાશ કરનાર, ધા ુ ાવ મટાડનાર,
મટાડનાર, કફ અને વા નો
ગભની

ામ,

ઘ આવે છે .

ુ એટલે
એને સ ં ૃતમા ં જપા કહ છે . જપા ુ મ

રોકનાર, વાળ માટ

ૂ ૧


કરનાર તથા પશાબના
પ ુ નો નાશ
ૂ મા ં લસોટ

યાં

દર થી વાળ ખર

દર મટ છે અને વાળ ફર થી ઊગે છે .

ૂ ધમા ં લસોટ પીવાથી

ૂ જ ટપકતી હોય,

ીઓનો

દર મટ છે . મ ◌ંમાં

ૂ માગ ચીકાશ જતી હોય તમા
ે ં પણ

આ ઉપચારથી લાભ થાય છે . (૩) બાળકને લાળ ટપકતી હોય તો એકથી બે કળ
ૂ ધમા ં લસોટ પાવી અથવા

દૂ ુ ં એક તા ુ

લ ચાવીને ખાવા ુ ં કહ .ુ ં (૪)

77
વ નદોષમાં


દની
આઠથી દસ કળ ચાવીને ખાવી. (૫)

ં તા ં
દના

બનાવી શકાય. કાચની બરણીમાં

લની

ુ ં
લકદની


મ જપાકદ


ટ કરલી પાદડ
અને


ે .ં બરણી ુ ં મ સફદ
દળલી
સાકરના થર પર થર કરવા. બ ે સરખા વજને લવા

ં તૈયાર થાય
ં ૨૫ થી ૩૦ દવસ તડકામાં રાખવાથી જપાકદ
તરાઉ
કાપડથી બાધી
છે . એનાથી લોહ વા-રતવા, મગજની તથા યાદશ તની નબળાઈ, અપ માર,
ે મટ છે . કામશ ત વધારવા અને
ઉ માદ, હતાશા, ભય વગર
પણ ઉપયોગી છે . એની મા ા

ુ જ ં ઓની

માટ

ુ ત વયના માટ એક ચમચી અને બે વરસથી મોટાં

બાળકો માટ અડધી ચમચી છે .

ં ુ

ે છતાં ઉ મ ઔષધ છે . મોટાં
ં ુ પરમ વાતલ એટલે વા ુ કરનાર છે , તમ

રસદાર મીઠાં
ખાવાં.

ં ુ સારાં. નાનાં

ં ુ કફ અને િપ

ં ુ પણ મીઠાં હોય તો ખાઈ શકાય, પરં ુ ખાટાં ન


મટાડ છે . એ મળને બાધનાર
હોવાથી પાતળા ઝાડા-


ં ઉપયોગી છે . જો કોઈ પણ કારણથી બરોળ
અિતસાર, સ ં હણી, અપચો વગરમા

ે જ યા પછ
મોટ થઈ ગઈ હોય, અ ણ થ ુ ં હોય, તમણ
ં જ યા પછ એક કપ
તકલીફમાં સવાર-સાજ
જ યા પછ જ યા પછ

ં ુ ખાવાં. બરોળની


ં નો
રસ પીવો. ડાયાબીટ સમાં


ં ના
બે- ણ ઠ ળયા ખાવા હતાવહ છે .

વા દ ટ,

મળને રોકનાર, પચવામાં ભાર અને ભોજન પરની અ ુ ચ ૂ ર કરનાર છે .

ંુ

તી ,ું પ યા પછ પણ તી ,ું ગરમ, તી ણ,

કરનાર, િપ

તથા અ ન વધારનાર,

ૂ ઉદર ળ

ુ ચકારક, જઠરા ન

દ ત

કડ -મરોડ ુ ં શમન કરનાર,

ુ ં , કફ, વા ,ુ ુ ગધ, ગોળો, ઝાડા, સ ં હણી તથા કરિમયાનો નાશ કરનાર છે .
ગધી
ુ ગસનો

નાશ કર છે .

ુ ુ ગધનાશક અને વા નાશક

છે . (૧)

ુ અને હરડ ુ ં

78
ૂ બાળકોને અડધી ચમચી અને મોટા માણસોને એક ચમચી ઉકાળ ને

સમભાગે


ં કરલા પાણી સાથે રા ે જ યા પછ એક કલાક લવાથી

ઠડા
મળની અને વા ની
ૂ , ગસ
ૅ , આફરો અને મળની ુ ગધ મટ છે .
થવાથી ઉદર ળ
રા ુ ં

અડધી ચમચી


લવાથી
ગભાશય

અને સાં
માિસકવાળ

ુ ું

ુ પછ
િત

ઠં ૂ અને એક ચમચી સાકર િમ

કર સવાર

થાય છે અને ધાવણ વધે છે . અિનયિમત


ૂ સમભાગે સાકર સાથે લવાથી
મટ છે .


ં પોષક ત વો
ટામટામા

સરકાવનાર અને ર તને

ુ કળ હોવાથી શાકભા


તમજ
ફળ તર ક

ે ઠ

ૂ લગાડનાર, આહાર ુ ં પાચન કરાવનાર, મળને

ે ં ખાટાં,
ગણાય છે . ટામટા

ર તિવકાર, હરસ, પા ં ુ રોગ અને
ર તકણો ુ ં

(૨)

ીઓ પણ આ ઉપચાર કર શક. (૩) અિતશય એિસ ડટ રહતી હોય

ં ધાણાતો સવાર-સાજ

ે ં
ટામટા

ૂ , બે ચપટ

ૂ , મદ
ે ૃ ,
કરનાર છે . તે અ નમાં , ઉદર ળ
ણ વરને

ૂ ર કર છે . ટામટાના


સવનથી
લોહ ના
ૂ ર થાય છે . ટામટા
ે ં સારક

માણ વધે છે . આથી શર રની ફ ાશ

હોવાથી કબ જયાત

ૂ ર થાય છે . (૧) પાકા ટામટાનો

એક કપ રસ અથવા


એકાદવાર લવાથી

તરડામાં

ે - કાયલો
ૂ ે મળ
મલો

ે નામ ુ ં િપ મે ટ

ં રહ ું લાયકોપન
છે . (૨) ટામટામા

ટો પડ

ૂ રોજ

ૂની કબ જયાત મટ

રડ ક સ ારા થતા જોખમને

ુ ક સરને વધ ુ ં અટકાવે છે . ખાસ કર ને
ઓ ં કર અ ક

ીઓને થતા

ુ ં વ ુ ફાયદો મળે છે . લાયકોપન
ે ચરબીમાં
સામે વ મા

ા ય છે આથી સલાડમાં

ે ટ ક સર

ે ક ઘીમાં રાધલા
ં ે ં ટામટા
ે ં રોગ સામે વ ુ ર ણ આપે
(કાચાં) ખાવા કરતાં થોડા તલ
ે માં બ ુ જ ઓછ કલર
ે હોવાથી વજન ઘટાડવામાં પણ
છે . (૩) ટામટા
છે . (૩) વાત-કફ

ૃિતવાળા માટ ટામટા
ે ં

ૂ ઉપયોગી

ૂ ફાયદાકારક છે . (૪) ઉલટ થવાથી

શર રમાં પોટિશયમ, ક શયમ અને સો ડયમની મા ા ઘટ

ય છે અને આથી થાક

79

લાગે છે . ટામટાનો
રસ આ ત વોની ઉણપ

રૂ કર છે . (૫) રા ે વ ુ પડતો દા


પીવાયો હોય તો ટામટાનો
રસ પીવાથી હગઓવર ૂ ર થાય છે .

ટબ ુ

એના ં પાકા ં ફળ

ૂ જ વા દ ટ ખા પદાથ છે . એનો વાદ ચી ુ

હોય છે . ટબ ુ ુ ં પા ુ ં ફળ િપ ના રોગો, કફના રોગો,

ખજવાળ

ૂ ર કર છે . એ વાદ મ ર
ુ , ુ

ે કરવાથી
લપ

ે , ર તિપ
મહ

અને

ટબ ુ ની છાલને ગૌ ૂ મા ં લસોટ માથામા ં

ય છે અને ખોડાનો નાશ થાય છે . ટમ ુ ના ં ફળની

ૂ તરત જ મર



કવી
તનો

છાલ

વો જ


માડો
કર ને

ંૂ
ઘવાથી
દમનો

ં થઈ
મલો
શાત

ે ે
ય છે . તન

ચલમમા ં નાખીને પણ પી શકાય.

ટ ુ

સ ં ૃતમા ં ટં ુ ક ઉપરથી

ુ રાતીમાં ટ ુ શ દ થયો છે . ટ ુ એ દશ ળમાની

ં એક

ુ ં સા ું ઔષધ છે . એની છાલ ઉ મ ઔષધ

વન પિત છે . એ સિધવા
ે (પરસવો
ે લાવનાર) છે . એની છાલ પરસવા

એ વદલ
બહાર કાઢ છે . એ બ ત( ૂ ાશય)ના રોગો ુ ં
સો ડયમ સે લિસલે સ સારા
(૧) એક ચમચી છાલ ુ ં

ુ ધરાવે છે .

ં આમિવષને
ારા શર રમાથી

ઉ મ ઔષધ છે . એની છાલમાં


ં ઘ ુ ં સા ું ઔષધ છે .
માણમાં છે . આથી એ સિધવામા

ૂ એક લાસ પાણીમાં ઉકાળ અડધા કપ

ટ ું બાક રહ

ં તા ુ ં બનાવી પીવાથી સિધવા

યાર ઉતાર કપડાથી ગાળ ને સવાર-સાજ
મટ છે .
ટ ુ ની છાલ મળને રોકનાર હોવાથી કબ જયાતવાળાએ એનો ઉપયોગ કરવો ન હ.
ે ઉપયોગ સારો.
અિતસારવાળા માટ તનો

ુ ગળ

ુ ગળ

પરમ


ં થતા
મગજની ગાઠોમા



ે ઓગાળે છે , આથી
ણકારક
છે એ લોહ ની ગાઠોન
ો બોિસસના

મલા
સામે ર ણ આપે છે . આ

દય અને
ુ કાચી

80
ુ ગળ


ના છે . ુ ગળ
જઠરા ન
પૌ ટક, શ ત દ,
છે ,

ન ધ,

દ ત કર પાચનશ ત વધાર છે . તે કફનાશક છે ,
ુ ુ , તીખી, અને મ ર
ુ છે . ુ ગળ

ય ૃતને ઉ ે જત કર


ે ધા ઓન
ે બળ આપે છે . થાક
દયની ગિત સ યક કર છે , શર રની સાતય


કર છે . ુ ગળ

ુ વધક, બળવધક, વા નાશક

તથા ય ૃ ત અને

વધારનાર છે . વળ એ

તરડા ુ ં ક સર અટકાવવાનો

યાશ ત

ુ ધરાવે છે . ુ ગળ


ઉ ણ

ૃિતને અ ુ ૂળ હોય તઓએ


જ એ ુ ં સવન

અને તી ણ હોઈ િપ વધક છે આથી
કર .ુ ં એનાથી આળસ,

દયની

ઘ અને કામે છા વધે છે . એ વાદ મ રુ, પ યા પછ પણ


મ રુ, પચવામાં ભાર, વા નાશક
પણ કફકારક, ગરમ, બ ય, દ પક અને
ે વી, આળ ,ુ
વધારનાર છે . તે મદ
ુ ગળ

સાથે


રોપ
-અમે રકામા ં ગરમ ગરમ ઓિનયન


ે પરમ
હોય તમણ
શરદ ,

ુ અને
ોધી, કા ક


ણકા
રક


ઘણસી માટ વ ય છે .

ૂ ધ ક ગોળ ન લવા
ે ં જોઈએ. એનાથી મલ
ૅ ે રયા સામની

વધે છે . આથી

ૂર


િતકાર શ ત


ચ લત છે . અ ુ ળ

ુ ગળ

ને આહારમાં થાન આપ .ુ ં (૧) તી ણ હોવાથી

ૂ છા ક ગરમીના કારણે મા ુ ં ુ :ખ ુ ં હોય તો તે મટ છે . (૨) વાઈના રોગમાં

ુ ગળ

ં ૧ કપ

ના રસનાં ટ પાં નાકમાં નાખવાથી સા ું પ રણામ મળે છે . (૩) કૉલરામા

ામ મળવી
પીવા ુ ં ચા ુ રાખ ુ ં

રસમાં ચપટ હ ગ, વ રયાળ અને ધાણા ૧-૧

જોઈએ. (૪) બ ે સમય ભોજનમાં ુ ગળ
ૂ ર થાય છે . (૫) કાચી

અશ ત

કાિતવધક
ટલા તા
ુ ગળ

ુ ં ક બર
ું
ખાવાથી

ુ ગળ

વા ુ કરતી નથી.

ુ રહલો છે . (૬) કામશ ત અને

માટ

ૂ ઊઘડ છે , તથા

ુ ગળ

મા ં ઓજસુ ગળ

ના અડધા કપ

ં પી .ુ ં અથવા ઘીમાં સાતળ
ં ે ું
રસમાં બે ચમચી ઘી નાખી સવાર-સાજ

ુ ં તા ુ ં અને કા ુ ં શાક ખા .ુ ં (૭)

નાખવાથી હડક અને

ુ ગળ

ં ટ પાં નાકમાં
ના રસનાં ચાર-પાચ

ાસમાં તરત જ ફાયદો થાય છે ..

81


ડોડ - વતી
શાકમા માં એ

વનને િનરોગી રાખનાર અને
ે ઠ
્ છે . એને

ાણશ ત આપે તે

ં .
વતી


ં દોદ , ડોડ , ખરખોડ , ચડા ડ વગર
ે પણ
જરાતીમા

ૂં ,


કહ છે . એના વલા
વાડો પર ચડલા હોય છે . બાર માસ લીલીછમ રહ છે . તની
ખો
કોમળ પાન,

લ, બ ુ ં જ મી ુ ં અને વા દ ટ હોય છે . પાન તોડ ને સીધાં ખાઈ


શકાય છે . ડોડ મ રુ, બળ આપનાર, શીતળ, લોહ ના અને િપ ના િવકારો શાત
કરનાર અને કોઠાનો લોહ વા અથવા રતવા મટાડનાર છે . એ બળ આપનાર,


ે સમાન કરનાર છે . (૧) ડોડ ના
મૈ નશ
ત વધારનાર, શર રની સવ ધા ઓન
ૂ ુ ં અડધી ચમચી

છે . (૨) આ

ં તા
ૂ સવાર-સાજ


કા

ૂ ધ સાથે ફાકવાથી મૈ નશ

ત વધે

ે પણ મટ છે . (૩) આ

ઝીણો તાવ, દાહ, અશ ત, ઉધરસ વગર
ણથી


ણથી
વજન પણ વધે છે .

ે મ હના આ
ણક


ઉપયોગ કરવો. (૪) ડોડ માં
ણનો

ુ ં મટાડ છે .

િવટાિમન ÔએÕ રહ ુ હોવાથી રતાધણાપ

તજ

પાતળ તજ ઉ મ ગણાય છે . તે તીખી, મ રુ, કડવી,


વધારનાર, શર રનો રગ


ે જ વા ,ુ િપ ,
ધારનાર
તમ

ુ ં
ગધીદાર
, વીયને


ુ કતા અને તરસ

ુ ં
ે અિતશય વધાર મા ા ન સકતા
મટાડનાર છે . તની
લાવે છે . પા ચમચી તજ ુ ં


ં પાણી સાથે લવાથી
અ ણ, ઊલટ , પટની
સવાર-સાજ

દદ મટ છે . ગભાશય ુ ં સકોચન
કરનાર હોવાથી

ં બી તડ

તડ ચના
ખાવાથી

વધે છે .


ે પટના


કં ૂ , આફરો વગર

ૂ પછ હતકાર છે .
િત


ં બીની મ જને મગજતર કહ છે , કમ ક એ મ જ
ચના

82

તમાલપ

એ મ રુ, ગરમ, તી ણ, ઉ ેજક, વાતહર અને પચવામાં હલકાં છે .

કફ, વા ,ુ હરસ, ઊલટ -ઊબકા, અ ુ ચ અને સળખમ
મટાડ છે . એ સવ

તમાલપ

ુ ઃખાવો અવાર-નવાર થતા ઝાડા વગર


કારના કફરોગો, અ ણ, અપચો, પટનો
પાચનત ં ના રોગો ૂ ર કર છે .

ૂ પછ ગભાશયમા ં કોઈ દોષ રહ ગયો હોય તો
િત


અને એલચીદાણા ુ ં સમભાગે બનાવલ

તમાલપ

ૂ અડધી અડધી ચમચી

ં લવાથી

સવાર-સાજ
મટ છે .

તલ

તલ કાળા, સફદ અને રાતા એમ

ગણાય છે . બધા જ
ગરમ, કફ અને િપ
વધારનારા,
એકાદ

કારના થાય છે . એમાં કાળા તલ

કારના તલ મ રુ, તીખા, કડવા,

ુ ,
રા

કરનારા, બળ આપનારા, વાળ માટ

ે ઠ

વા દ ટ, ચીકણા,
હતકર, ધાવણ

ં માટ હતકાર તમ
ે જ મળને બાધનારા

દ, દાત
છે . વહલી સવાર

ુ ી તલ ચાવીને ખાવાથી દાંત એવા મજ ત
ૂ બને છે ક લાબા

સમય


ધી

હલતા, ુ ઃખતા ક પડતા નથી.


ે ભર થાક જવાય યાં
તલના તલનો
કોગળો મ માં તલ ુ ં તલ
રાખવાથી જડબાં બળવાન બને છે ,
ુ પ ટ તથા

લાવી




ધી
સાભળ
શકાય તવો

ુ દશ ભરાવદાર થાય છે . આહાર-રસોના વાદની યો ય અ ુ િત

અને આહાર પર અ ભ ુ ચ ઉ પ

ખશોષ
(મ


વર ગભીર
- ૂર

ુ મ
ધી


કોગળો કરનારને
થાય છે . તલના તલનો

ારય

ૂ ુ ં તે) થતો નથી ક હોઠ ફાટવાનો ભય રહતો નથી. ખાટા આહાર
કા


યો ખાધા પછ દાત


ે દાત

બાઈ જતા નથી ક દાતની
જડમાં દદ થ ુ ં નથી. તના

ં કઠ ન-સખત ખોરાક પણ ચાવીને ખાવાને સમથ બને છે .
અ યત

83


લસી


ે હવાને જ ં ુ ુ ત કર
ં રહ ું એક િવિશ ટ તલ
લસીમા

કર છે . સવાર



ે અને મરણ શ ત વધે છે .
લસીનો
રસ પાણી સાથે લવાથી
બળ, તજ

નરણે કોઠ

ુ ગધ આવતી હોય તો

મ માથી
છે અને વા યની

થાય છે .


ં થોડાં પાન દરરોજ ચાવવાથી તે ૂ ર થાય
લસીના


લસી
શર રની િવ ત

માળા ધારણ કરનાર ઘણા રોગોથી

ુ ત રહ છે .


લસીની

ળવી રાખે છે .


લસી
ગરમ હોવાથી કફના


તમામ રોગોમાં અિત ઉપયોગી છે . શરદ , સળખમ
, સસણી, ઉધરસ,

ાસ

વા

ં પાચનતં ના રોગોમાં પણ તે ઉપયોગી છે .
કફના રોગો તે મટાડ છે . આ ઉપરાત
ૂ મર જવી, ખાવામાં

ુ ચ ન રહવી, પટ
ે ડબ રહ ,ુ ં મ વાસ માર ુ ં વગર


રોગોમાં તનો
ઉપયોગ થઈ શક.


ં પાન એમ ને એમ કાચાં ખાઈ શકાય.
લસીના

ે ં પાનનો રસ કાઢ પી શકાય.
તના
ઉપયોગમાં લઈ શકાય. ગરમ
ઉપયોગ કરવો.


ં પાનની
લસીના


કવણી
કર જ ર પડ ે

ૃિતવાળાએ અને િપ જ ય રોગોમાં તનો

ઓછો
ૂ ધ પી ુ ં ન હ. એના િન ય સવનથી


ં પાન ખાઈને
લસીના


એિસ ડટ , મરડો, કોલાઈટ સ મટ છે . ના નો

ુ ઃખાવો, શરદ , સળખમ

ે ૃ ,
, મદ

ં ં રોગો અને ુ ઃખાવો બાળકોના રોગો- ખાસ કર ને શરદ , કફ, ઝાડામાિસક સબધી
ઉલટ માં ફાયદો કર છે .
રોગોની


લસી

દયરોગમાં આ યજનક ફાયદો કર છે .


લસી
અકસીર દવા છે . એક

ઔષિધ છે .



લસી
પર કરવામાં આવલા

ચ ડૉ ટર ક ું છે ક

તરડાના


લસી
એક અ ત

યોગોથી સા બત થ ુ ં છે ક લડ ેશરના

ે જ માનિસક રોગોમાં
અને પાચનત ં ના િનયમનમાં, ર તકણો વધારવામાં, તમ

ં લાભદાયી છે . ઉપરાત
ં એ
લસી
અ યત

વધારવામાં અ પમ
સહાયક છે . (૧)

ચયના ર ણમાં અને યાદશ ત

ુ અને મલ
ૅ ે રયાના તાવમાં


ં પાન
લસીના

મર ના

ૂ સાથે ચાવીને ખાવાથી તાવ હળવો પડ છે . (૨) વાત, ખાસી
ં ,
કા

રોગોમાં


લસીનો
રસ ૩

ામ, આ ુ નો રસ ૩

ાસના


ામ અને એક ચમચી મધ લવાથી

84
ફાયદો થાય છે . (૩)
છે . (૪)



લસીના
રસમાં મી ુ ં મળવી
નાકમાં ટ પાં નાખવાથી


લસી
ક ડનીની કાયશ ત વધાર છે . (૫)

ૂ મટ
છા


લસીની
માળા બનાવી ગળામાં

ે રોગોથી ર ણ મળે છે .
પહર રાખવાથી અનક

ુ ે
વરની
દાળ
પડતી નથી.

ુ ે

ે ખાવાથી એ વાયડ
વરની
દાળમાં સાર ર તે ઘી મળવીન

ૂ પડ છે .
ુ ે
વરની
દાળ િ દોષહર હોવાથી એ સૌને અ ુ ળ

ુ ે
વર

રૂ ,

ુ , મ રુ, શીતળ, પચવામાં હલક , ઝાડો રોકનાર, વા ુ કરનાર તમજ

િપ , કફ
અને લોહ ના બગાડને મટાડનાર છે .


તલ

ે જ તલ
ે કહવાય, િશગ,
મા ર
્ તલ અને સરસવ ુ ં તલ

ુ , કપાિસયા,
ૂ ખી



ે તલ


પામોલીન વગરના
તલન
કહવાય ન હ. તલ ુ ં તલ
ગરમ છે , આથી તે
જઠરા નને


દ ત કર છે , અને વા નાશક
છે . તે એક ઉ મ ટોિનક છે . તે ઝાડા


ે બાધ
ં ે છે . તલના તલથી

અને પશાબન
ચામડ



લાયમ
બને છે . તલના તલથી

કૉલે ટરોલનો નાશ થાય છે .

િ ક ુ


ઠું, લ ડ પીપર અને કાળા મર ના સમાન ભાગે બનાવલા

છે . આ િ ક ુ અ નને
ૅ ,
ગસ

ે , કફ કોપ,
મહ

દ ત કરનાર, દમ, ઉધરસ, ચામડ ના િવિવધ રોગો ગોળોૂ
ે , હાથીપ ુ અને પીનસ-સળખમ

ળતા
-મદ
મટાડ છે .

ં પાણી સાથે લે .ુ ં િપ
અડધીથી એક ચમચી િ ક ુ સવાર-સાજ
રોગોમાં ન લે .ુ ં

ૂ ે િ ક ુ કહ
ણન

ૃિત ક િપ ના

85

િ ફળા


ગળ

ગળ
૨૦૦

કરલો

હરડ, બહડા,ં આમળાં અને લ ડ પીપર દરક ૪૦
ામ.

ામ અને

ૂ િમ

કર



ગળ
ઘીમાં મળવી
બાક ના ચાર ઔષધો ુ ં

ે વી વટાણા
રૂ ુ ં પાણી મળ

વડ ગોળ ઓ વાળવી. બ બે ગોળ

ૂ કર
કો


ં , નાડ
સહજ ગરમ પાણી સાથે સવાર, બપોર અને રા ે લવાથી
ભગદર

ૅ ,
ણ, ગસ

જ ર

ે રોગો મટ છે . વજન ઘટાડવા માટ પણ િ ફળા
મસા, ફ શર વગર
િ ફળા

િ ફળા


ગળ
બ રમાં મળે છે .


િ ફળા

ૂ કફ અને િપ

મળને સરકાવનાર, ને ને હતકાર , જઠરા ન
ુ ં ૂ ર થાય છે .


ચમચી લવાથી
રતાધળાપ


ખજવાળ
, ઝાખપ
,

જણી,

દ ત કરનાર, અ ુ ચ

ૂ ર કરનાર

ં બ બે
કર ું ઘી સવાર-સાજ

ે વધે છે .
ખો ુ ં તજ

ખની આસપાસ

ખોની બળતરા-ગરમી તથા કબ જયાત ૂ ર થાય છે .

સ ં ૃતમા ં થોરને સમ ત ૂ ધા કહ છે . सम तात द ु धमःथ ईित सम तद ु धा.

માં બધે જ ૂ ધ છે તે સમ ત ૂ ધા. થોરનો
તી

ે તથા કોઢ મટાડનાર,
મહ

હણે છે .

તથા િવષમ વરનો નાશ કરનાર છે . િ ફળાથી િસ

થોર


ગળ
ઉ મ છે .

ે ભાગ ૂ ધથી ભરલો છે . એ ુ ં ૂ ધ
યક

િવરચક છે . આથી ચ ક સકની સલાહ િવના એનો ઉપયોગ કરવો ન હ.

જળોદર ુ ં એ ઉ મ ઔષધ છે . (૧) પગમાં ચીરા પડતા હોય તો આઠ ચમચી
થોરના

ૂ ધમા ં બે ચમચી તલ ુ ં તલ
ે અને સહજ િસધવ મળવી

ગરમ કર .ુ ં થોર ુ ં

ૂ ધ બ ુ ં જ બળ

ે બાક રહ યાર તલ
ે ગાળ ને બાટલીમાં ભર લે .ુ ં
ય અને તલ

ે પગના ચીરામાં સવાર-સાજ
ં લગાડવાથી થોડા દવસમાં જ ચીરા મટ
આ તલ

ે ં કઠણ ગડ મડ

ં હોય તે ઉપર થોરનાં પાન ગરમ કર ને
છે . (૨) ગમે તવા
ક ગાઠ

ં િવખરાઈ

બાધવાથી
ગાઠ

ય છે ક ટ ને મટ

ય છે .

86

દહ (૧)

મગની દાળ, આમળાં, મધ તથા સ માણ ઘી, સાકર પૈક કોઈની સાથે

કસાન
થ ુ ં નથી. (૨) મોળા તા

જો દહ ખાવામાં આવે તો દહ ખાવાથી
રહલા બે ટ રયા

દહ માં


ે ં િવષા ત ક ટા ઓ
મી ગયલા
તથા મળને બહાર

તરડામાં


ે થાય
આહાર ુ ં પાચન ઝડપભર
ફકવા ુ ં કામ કર છે . (૩) આહાર સાથે દહ લવાથી

છે . પાચનાગોની

ુ કતા તથા ગરમી

ૂ ર થાય છે તમ
ે જ અિન ા મટ છે . (૪) દહ


ારા વ ુ પડતી એ ટ બાયોટ કની થયલી
અસર જલદ થી ના દૂ

ખાવાથી દવા
થાય છે .

દાડમ

દાડમ ઊલટ , વા ,ુ


ષાનો
નાશ કરનાર તથા ુ ચકર છે . તે

ૂ દોષ અને


આમપાચક, ર ત તભક
અને શ તવધક છે . દાડમ
પાચન પણ કર છે . વા ,ુ િપ
ં અને
દય, કઠ

બળતરા, તથા

વધારનાર, જઠરા ન

અને કફ

ૂ લગાડ છે અને આહાર ુ ં

ણે દોષોનો નાશ કર છે .

ૃ , દાહષા


ખના
રોગોનો નાશ કર છે . એ વીય અને

દ ત કરનાર,

ૃ તકારક, પરમ

અને બળ વધારનાર છે . દાડમનો રસ મ રુ, ખાટો અને

ુ ચકર,

મહર, શીતળ

ુ હોય છે . તે ઝાડાને
રો


બાધનાર
હોવાથી ઝાડા થયા હોય તો દાડમનો રસ પીવાથી મટ છે . મ રુ દાડમ
િપ નો નાશ કર છે ,
દાડમ ખા ુ ં,

ુ નાશ કર છે .
યાર ખા ુ ં િપ કારક છે અને કફ તથા વા નો

ુ ું અને મ રુ હોય તે વા નાશક

, મળ

દ ત કરનાર હોય છે . વળ તે
તથા કફમાં િવ ુ

નથી.

ન ધ તથા ઉ ણ હોઈ

દાડમ મા

ખા ુ ં હોય તે


કવનાર
અને જઠરા ન
દયને હતકાર અને િપ
હોઈ િપ

ુ ે
અને વા ન

કોપાવે છે . દાડમ મળને રોક છે . એ શીતળ છે , આથી ગરમી અને િપ ના રોગોમાં
ઉપયોગી છે . દાડમના


ળની
છાલ, આખા ફળ, ફળની છાલ, એનાં લ, પાન બ ુ ં

જ દવાના કામમાં આવે છે . (૧) દાડમનો રસ ઉલટ મટાડ છે . (૨) ઝાડા રોકવા માટ

87
ે . (૩) નાના બાળકને ૧/૨
જવ અને દાડમની છાલનો પાઉડર પાણી સાથે લવો
વાલ છાલ, ૧ રિત
મટ જશે અને

ૂ લાગશે. (૪) પાકા મોટા દાડમ પર ચીકણી માટ નો બે

ે .ુ ં માટ લાલચોળ થઈ
ડો થર કર અ નમાં શક

ટલો
માટ


યફળ અને થો ુ ં કસર મળવી
થોડા દવસ આપવાથી ઝાડા

ૂ ર કર દાડમનો રસ કાઢવો. આ રસ પચવામાં

ગળ

ે ે ઉતાર ,
ય યાર તન
ુ ય, જઠરા નને
પા

ૂ જ

દ ત કરનાર અને અિતસારના પાતળા ઝાડાને રોક છે . દાડમનો મ રુ રસ
બળ દ,
(૫)

ણે દોષોને

ૂ ર કરનાર,

ુ વધક, મધા

દ અને

દય માટ હતકર છે .


ે ફળની છાલનો
મને રોજ પાતળા ઝાડા થતા હોય તમણ

ૂકો પાણી સાથે

ે . (૬) દાડમની છાલ મ માં રાખવાથી મ નાં ચાદા
ં ં મટ છે . ઉધરસમાં પણ છાલ
લવો
મ માં રાખી શકાય. (૭) દાડમના રસમાં મર અને િસધવ નાખી પીવાથી અ ન
દ ત થાય છે , અને
પીવાથી િપ

ૂ ઊઘડ છે . (૮) દાડમના રસમાં સાકર ક

ુ ં શમન થાય છે . (૯) તાવમાં મ બગડ

ે રસ કાઢ પીવો. (૧૦) દાડમ િપ
ખાવા ક તનો
છે . છાતીમાં
દાડમનો રસ


કોઝ
નાખી

ય તો દાડમના દાણા

ુ ં શમન કર છે ;

દય ુ ં ર ણ કર

ુ :ખ ુ ં હોય તો રોજ સાકર નાખી દાડમનો રસ પીવો. કફમાં પણ


ણકાર
છે . (૧૧) નાકમાથી
લોહ પડ ુ ં હોય તો દાડમના રસનો

ટથી ઉપયોગ કરવો. (૧૨) ૧ તોલો દાડમની છાલ અને ૧ તોલો કડાની છાલનો
ં થાય છે . (૧૩)
ઉકાળો કર પીવાથી મસામાં ક ઝાડામાં પડ ુ ં લોહ તરત જ બધ
છાલ

સ હત

કાઢલો

દાડમનો

રસ

ઉ મ એ ટ


ઑ સીડટ

છે .

આથી

ઑ સીડશનની અસર ઓછ કર છે , કૉલે ટરોલ ઘટાડ છે અને ધમનીઓને બરડ
ે જોઈએ. (૧૪) દાડમની છાલ ૨૦
થતી અટકાવે છે . દરરોજ ૫૦-૮૦ િમ. લ. રસ લવો

ામ અને અિતિવષ પાચ

ામનો અધકચરો

ૂ એક લાસ પાણીમાં ઉકાળ અડ ુ ં
કો

ં પીવાથી પાતળા ઝાડા, નવો
પાણી બાક રહ યાર ગાળ ને ઠં ુ પાડ સવાર-સાજ

88
મરડો અને આમ-ચીકાશ ુ ત ઝાડા મટ છે . આ ઉપચારથી

ં ે ન ુ ં બળ મળે
તરડાન

રા ુ ં


ૂ મળવી


સવાર-સાજ

છે . (૧૫) એક કપ દાડમના રસમા ં એક ચમચી

પીવાથી ગમે તવો
આમાિતસાર મટ
ટ ું દવસમા ં

ચમચી

ય છે . (૧૬) દાડમની છાલ ુ ં

ૂ એક


ણ વાર લવાથી
ઝાડા મટ છે . બાળકને પાથી અડધી

ચમચી આપ .ુ ં (૧૭) ગરમીના દવસોમા ં નસકોર

ટતી હોય, માિસક વધાર આવ ુ ં

હોય, હરસમા ં લોહ પડ ુ ં હોય તો સાકર નાખી દાડમનો રસ પીવાથી લાભ થાય છે .

દા


ે બાળ નાખે
શરાબમાં રહ ું ભારોભાર અ નત વ શર રની સ ત ધા ઓન

ે સૌથી મોટ ખરાબ અસર છે .
છે . આ જ તની

ૂ ધ - ગાય ુ ં
ૃ ,
ષા

દયરોગ,

દરરોજ ગાય ુ ં


ણ વર, માનિસક રોગ, બહોશી
,

મ, સ ં હણી, પા ં ુ રોગ, દાહ,


ૂ , વા રોગ
ે માં ગાય ુ ં ૂ ધ

, ર તિપ , યોિનરોગ વગર
ૂ ધ લવાથી

તમામ

કારના રોગ અને

ે ઠ છે .

ૃ ાવ થા ન ટ થાય છે .


એનાથી શર રમાં ત કાળ વીય પદા
થાય છે . એલોપથીની દવાઓ, રાસાય ણક
ુ ષણ વગરન
ે ે કારણે શર રમાં

ખાતરો,

કરવાની શ ત ગાયના
મગજ અને
વ ુ
મળતા

ૂ ધમા ં છે . ગાયનાં


િવષ એકિ ત થાય છે તનો
નાશ
ૂ ધ-ઘી અ િવ
ુ કરણોના ં

ુ ના િવકાસમાં સહાયક છે . એમાં રાસાય ણક ત વ નહ વત હોવાથી

માણમાં પીવાથી કોઈ આડઅસર ક


કસાન
થ ુ ં નથી. ગાયના

ોટ નને લીધે શર રના કોષો ક સરથી

કૉલે ટરોલ વધ ુ ં નથી. બ ક

ત થતા બચી

ૂ ધમાથી

ય છે . આ

ૂ ધથી

ુ ં િનવારણ થાય છે .

દય અને ધમનીઓના સકોચ

ૂ ધમાં એનાથી અડ ુ ં પાણી નાખી પાણી બળ
કાચા

િતરોધક છે .

ય યાં

ૂ ધ કરતાં પચવામાં વ ુ હલ ુ ં થાય છે . ગાયના


ધી
ઉકાળ ને પીવાથી
ૂ ધમા ં એજ ગાય ુ ં ઘી

89



મળવી
પીવાથી અને ગાયના ઘીમાથી
બનલા
શીરાના સહન કર શકાય એટલા
ગરમ ગરમ ચાબકા
વા દ ટ,

ન ધ,


િતવધક
,

ુ ં છે . ગાય ુ ં ૂ ધ

ભ પર મારવાથી ક સર મટ છે એ ુ ં સાભ

લાયમ
,

મ રુ,

શીતલ,

ુ ચકર,

ુ વધક,

બળવધક,

વનદાયક, ર તવધક, વા કારક, આ ુ યવધક, અને સવ રોગોને


હરનાર છે . િનયિમત ૂ ધ લવાથી
શર રને ક શયમ અને

ં ે મળે છે .
ોટ ન બન

ૂ ધના પાચન માટ સવાર એક પાકા લ નો
ુ રસ પાણી સાથે પીવાથી

ૂધ ન


ં ગડગડાટ થતો હોય તો તે મટ છે .
પચ ુ ં હોય અને ૂ ધ પીવાથી પટમા

ૂ ધી

ૂ ધી ઠડ

ં , પૌ ટક, ધા વધક
, બળવધક,

ૃ ય, ગરમીને કારણે વજન ઘટ ુ ં
ૂ ધી ગરમીવાળાને,

હોય તો વજન વધારનાર અને ગભને પોષણ આપનાર છે .

ુ ં વ ુ માફક આવે છે . ૂ ધી ુ ં તલ
ે પણ ગરમ
ગરમીના રોગવાળાને અને ગરમ ઋ મા
ૃિતવાળા માટ ઉપયોગી છે .
મ રુ,

વધે છે . વળ

ૂ ધી

ન ધ, ધા ુ ુ ટદાયી, પાચનમાં હલક (પરં ુ વ ુ ખાવાથી ભાર),

દય

માટ હતકાર ,

ુ ચ તથા

િપ (ગરમી), િવષ,

ૂ ધીના તલની

મા લશથી
ઉપ

કરનાર ,


ે ે ,
ાહ (ઝાડો બાધનાર
), બચની

મ, તાવ તથા દાહનો નાશ કરનાર ,

ુ વધક,

લાવનાર , તરસ ૂ ર કરનાર, ર ત ાવ અટકાવનાર, વાત-િપ નાશક તથા કફવધક

ં ૂ ધીના પાનની ભા
છે . બગાળમા
છે . આથી તે સો

પણ બનાવવામા ં આવે છે .

ૂ ધીના ં બીજ

ૂ લ

ઉતાર છે (૧) શર રમાં દાહ-બળતરા થતી હોય, ર તિવકાર,


ૂ ,ં શીળસ, ગરમી વધી હોય તથા નાક ક ગળામાથી
મડા
લોહ પડ ુ ં હોય તો
ૂ ધીના રસમાં મધ, સાકર ક ઘી નાખી પીવાથી મટ છે . (૨)
મગ

ગરમી ચડ ગઈ હોય તો

ૂ તાવ હોય અને

ૂ ધી છ ણી અથવા બે ફા ડયાં કર માથે ક કપાળે

90


ે ં આમલી અને
બાધવાથી
ઠડક
થઈ રાહત થાય છે . (૩) ૂ ધીના નાના ુ કડા કર તમા
સાકર નાખી ધીમા તાપે પાણીમાં ઉકાળ કપડા વડ ગાળ ને પીવાથી મગજની
ુ વડ

ે જ ગાડપણમા

ં લાભ થાય છે . (૪) ઘી અને
ગરમી, માથાનો ુ ઃખાવો તમ
બનાવે ું ૂ ધી ુ ં શાક ખાવાથી અને

ૂ ધીના પાનનો રસ હરસ પર ચોપડવાથી હરસ
ૂ ધીના ગભની


મટ છે . (૫) દાઝી જવાથી થયલા

ણ પર

ફાયદો થાય છે . (૬) ૧૦ થી ૨૦

ૂ ધીના બીના

ામ


ગદ
લગાડવાથી

ૂ ે સાકર સાથે વાટ સવાર
ણન

ે પીવાથી પટમાના


નરણા કોઠ ખાઈ બે કલાક પછ બે ચમચી દવલ
ચપટા
નીકળ

ય છે . (૭) ૧૦ થી ૨૦


મળવી
દરરોજ સવાર, બપોર, સાં
કાનખ ૂરો

ૂ ધીના ં બીના

ામ

ુ ડખ
ં પર
ે જ ં ના
વાં ઝર

ૂ ધીના ડ ટાને પાણી સાથે ઘસી લપ
ે કરવાથી

બનાવી પીવાથી રાહત થાય છે . (૧૦)

મગજને ઠડક
મળે છે . (૧૧) એક ચમચી

િૃ

ૂ ધીના ં બીજ પાણી સાથે સવાર-સાજ
ં ફાક

ઉતર છે . ( ૂ ધીના ં બીજની અવે મા ં સ રટટ , કાકડ

વધી સો

ૂ ધીનો હલવો ધા ુ

ૂ ધીના રસમાં સાકર નાખી શરબત

ૂ ધી નાખી પકાવે ું તલ
ે માથામાં નાખવાથી


ં બીજ પણ ચાલી શક.) (૧૨)
ક તડ ચના
(૧૩)


ં સાકર અથવા મધ
ણમા



ં દદ મટ છે . (૮) મધમાખી,
લવાથી
પશાબના


ડખના
િવષનો નાશ થાય છે . (૯) ગરમીમાં

જવાથી

ૃિમ

ુ ટકર છે . (૧૪)

ૂ ધીનો

ુ બો મગજને ઠડક


આપે છે .

ૂ ધીના ં બીજ ુ ં તલ
ે માથાના દદ મા ં

સા ું પ રણામ આપે છે . વાળ ખરતા હોય તો

ૂ ધીના ં બીજથી પકવે ું તલ

વાપરવાથી વાળ ખરતા તથા સફદ થતા અટક છે .

તરસ, બળતરા, તાવ, દમ, ર તિપ , છાતીમાં

િપ ના રોગ, મ કડ ુ ં થ ,ુ ં મ

ણ-ચાં ુ ં ,

ુ ,ુ ં ઉધરસ વગર
ે મટાડ છે . એ શર રને
કા

છે તથા કામશ ત વધાર છે . એ શીતળ અને

ય, વા ,ુ
ુ ટ કર

ં કરતાં કાળ ક
ન ધ છે . લીલા રગ

91
ંબલી

ા માં શર રને લાભકારક ત વો વ ુ હોય છે .

અને થોડા

ા માં િવટામીન A, B, C

માણમાં લોહ હોય છે . એમાં રહ ું રઝવ ટલ નામ ુ ં ત વ ÔFr ee

Radi cal sÕનો નાશ કર છે . ા માં સાકર હોવા છતાં એનાથી ડાયાબીટ સ વધતો
નથી. ડાયાબીટ સવાળા દદ પણ રોજની ૧૦૦

ટલી

ખાઈ શક. રોજ

ુ ં પ ર મણ વધે છે , ર ઝવ ટલને કારણે અકાળે આવ ુ ં

ખાવાથી લોહ

અટક

ામ

ય છે . લોહ ની નળ ઓ


ટતી
નથી. રોગ િતકારક શ ત વધે છે .

એલજ માં રાહત મળે છે . એમાં રહ ું પોટિસયમ લોહ

ઘટાડ છે . લોહ

ૃ વ

ુ ં દબાણ તથા કૉલે ટરોલ

થાય છે , ઝાડા મટ છે , શર રમાં બળ, તાજગી વધે છે .

કબ જયાત અને હરસમાં ફાયદો થાય છે . દરરોજ એક ચમચી ા નાં બીનો પાઉડર

લવાથી
સો , ઘા, ઘસરકો મટ છે અને

ા ાદ

વાથ

ા , હરડ, ક ુ , નાગરમોથ, ગરમાળાનો ગોળ અને

િપ પાપડો સો-સો
ચમચી
િપ


ખના નબર
ઘટ છે .

ામ લઈ

ૂ કર બાટલીમાં ભર લે .ુ ં એક
કો

ૂ ખાડ


ં ૧૦થી ૧૫ દવસ પીવાથી
કાનો
ઉકાળો સવાર, બપોર, સાજ

વર, તરસ,

ૂ છા, લવાર . શોષ મ, દાહ અને ર તિપ

મટ છે . આ

ઉકાળાથી કબ જયાત પણ મટ છે .

ા ા દ ચાટણ

બી કાઢલી કાળ

હરડની છાલ, અને સાકર દરક ૧૦૦
બધા ં િમ

કૂ


ામ,

૫૦૦

ુ -મ ઢ આવળ,
ામ, સોના ખી

વ ં ી ૧૦

ામ અને કસર ૫

ામ

કર લસોટ બાર ક ચાટણ કર .ુ ં આ ચાટણ અડધીથી એક ચમચી

ચાટ ને ઉપર પાણી પીવાથી મળ એકદમ સરળતાથી ઉતરશે અને કબ જયાત,
અપચો, અ લિપ

મટ છે . ૧૦૦

ામ ઠ ળયા કાઢલી કાળ

કૂ

અને એટ ું જ

92
હરડ ુ ં

ૂ િમ

ૂ ખાડ
ં , લસોટ નાની સોપાર

કર

વડ ગોળ ઓ બનાવી

રોજ એકથી બે ગોળ પાણી સાથે રા ે લઈ ઉપર નવશે ુ ં એક લાસ

ૂ ધ પીવાથી

ૅ , ખાટા ઘચરકા, ઓડકાર, કબ જયાત અ ુ ચ વગર
ે મટ છે .
અ લિપ , ગસ


ા ાવલહ

૮૦૦

ામ કાળ

ુ ં બનાવ .ુ ં તમા
ે ં ૮૦૦

કૂ

બરાબર ધોઈને ૂ ધમા ં વાટ ને


ામ સાકરની ચાસણી મળવી

યફળ,

ડ પે ટ

વ ં ી, લિવગ,


એલચી, વાસક
રુ , તજ, તમાલપ , નાગકસર અને કમળકાકડ ની મ જ દરક ુ ં
દસ-દસ

ે ૧ થી ૨ ચમચી
ૂ નાખી અવલહ
ે -ચાટણ તૈયાર કર .ુ ં આ અવલહ

ામ

ં લવાથી

સવાર સાજ
અ લિપ -એિસડ ટ , ર તિપ ,

ય, પાં ુ , કમળો, લીવરના

ે લીધા પછ
રોગો, અ ુ ચ, ઉબકા, અને અશ ત મટાડ છે . અવલહ

ૂ લાગે યાર


ં ં
ે સવાર, બપોર અને રા ે લવાથી
ર ત ાવ સબધી
જ જમ .ુ ં એક ચમચી ા ાવલહ
િવ ભ

રોગો, નાકનો ર ત ાવ, શર રના કોઈ પણ ભાગમાં થતી બળતરા,
ૃ ણા રોગમાં લાભ થાય છે . એનો

અ લિપ

તથા

જઠરા ન

દ ત થાય,

ા ાસવ
શર રના

ુ ય ફાયદો મળ ુ

થઈ

ૂ લાગે અને વજન વધે તે છે .

ૂ લગાડનાર,

િતદાયક,

મહર અને

યરોગમાં હતકાર છે .

ૂ મ માગ ને ચો ખા કર ધા ુ ુ ટમા ં સહાય કર છે . એ ખાસી
ં ,

ં ન અશ-મસા, ગોળો,
ઉરઃ ત, મદા

ૃિમ,

ુ ઠ,

ણ, ને રોગ,

ાસ-દમ,

ણ વર અને

અ ણમા ં અપાય છે . એની મા ા નાનો અડધો કપ અથવા ૬-૮ ચમચી એટલા જ
ં પીવો. અડધો કપ
પાણી સાથે સવાર-સાજ

ા ાસવ અને અડધો કપ પાણી િમ



કર જમતાં પહલા ં બપોર અને રા ે પીવાથી બળ અને શર રની કાિતમા

થાય

ે જ હરસ,
છે , વજન વધે છે , શર રની રોગ િતકારક શ તમાં વધારો થાય છે તમ

93
ં ન, પા ં ુ રોગ,
અ ુ ચ, મદા


ં ઘણો
દયરોગ, ય ૃ તના રોગો, કબ જયાત વગરમા

ફાયદો થાય છે .

ુ ર


હગ-૧, ઘોડાવજ-૨, ચ ક


કઠ-૮, સચળ
-૧૬ અને વાવડ ગ-૩૨


ળની
છાલ ુ ં

ે અથવા
ૂ -૪, ઉપલટ

ૂ બનાવ .ુ ં અડધી ચમચી

ામ લઈ

ે પાણી સાથે લવાથી

ૂ સહજ નવશકા
પાચનત ં ની તકલીફો

ં ન, ઓડકાર,
કબ જયાત, આફરો, અ ુ ચ, મદા

કં ૂ ,

ઉબકા,

ે મટ છે .
તરડાના ૃિમ-જ ં ુ વગર


ધ રો

ુ ગરમ અને ઝર

ધ રો
છે , આથી બા


ં પાન પીસી ગરમ કર
ધ રાના

ુ :ખાવા ક સો


કડ , પટનો

ટ ું

ૅ ,
વી ક ગસ
ુ ઃખાવો, મોળ,

ઉપચારમાં વપરાય છે . (૧)


ે ક
પર બાધવા
.ં (૨) તલના તલ


ં પાનનો ચાર ગણો રસ નાખી ગરમ કર પાણી ઉડાડ દ .ુ ં આ
કોપરલમા ં ધ રાના
ે માથામાં નાખવાથી ખોડો,
ર તે પકવે ું તલ

ૂ, લીખ, ખજવાળ

અને બી

રોગો


ે ફળ આવે યાર કાપ પાડ થોડાં બી કાઢ તમા
ે ં લવ ગ ભર
મટ છે . (૩) ધ રાન
ં કર દવ◌ુ
ં . ફળ ઝાડ પર પાક ને
ફર ફળ બધ
યાર દમનો


કાઈ

ે .ં
ય યાર લવ ગ કાઢ લવા

મલો
આવે યાર આ લવ ગ અ ન પર

લાવી ખાઈ જવાં. તરત જ

દમનો મલો
હળવો પડશે.

ધાણા

ધાણા

ુ , સહજ તીખા, કડવા, મ ર
ુ ,
રા

ુ , ઠડા
ં , પચવામાં હલકા,
મ ર

દય માટ હતકર,

દ ત કરનાર, આહાર પર ુ ચ ઉ પ

કરનાર, જઠરા ન

મળને બાધનાર
,

ન ધ,

વા દ ટ,

િૃ

ુ ં
ગિધત
, પ યા પછ
ત રક માગ ની

કરનાર, પાચન કરનાર,

વધારનાર, વીય માટ અ હતકાર ,

તરસ શમાવનાર,

94
ણે દોષો શમાવનાર,

ખો માટ સારા, તરસ, બળતરા, દમ, ઉધરસ, ઊલટ ,

ઉબકા ુ ં શમન કરનાર છે . તાવ મટાડનાર, મળને રોકનાર અને િ દોષનાશક છે .
ુ ં ઉ મ ઔષધ છે .


ધાણા અને સાકર પટની
બળતરા-એિસ ડટ


ધા યપચક

ઠં ૂ , નાગરમોથ,

ધાણા,


ઔષધોના સમભાગે બનાવલા

ુ ં

ગધી
વાળો અને બીલાનો ગર આ પાચ

ં િનયિમત

અથવા ઉકાળાનો સવાર-સાજ
ણનો

ૂ , કબ જયાત વગર
ે મટ છે અને જઠરા ન

ઉપયોગ કરવાથી આમદોષ,

દ ત

થાય છે .

ધાવણ

તન ઉપર વડ ુ ં

ૂ ધ અને વડવાઈની


ણી

ુ ંપણને પીસીને લપ

કરવાથી ધાવણ વધે છે .

નગોડ

નગોડ બે

તની નગોડ
અને ને

તની થાય છે , ધોળાં
તથા

માટ હતકર છે . તે

તાવને મટાડ છે .

લવાળ અને કાળાં

ૃ વધારનાર, કડવી,
િત
ૂ , સો , અ◌ામવાત,

ુ ય વે અ◌ેમાં વાતનાશક

ં ે
લવાળ . બન


રૂ , તીખી, હલક તમજ
કશ
ૃિમ, કોઢ, અ ુ ચ, કફ અને

ુ હોવાથી સાધાના


વામાં

ૂબ

ઉપયોગી છે . નગોડનાં તા ં

ૂ અને લીલાં પાનનો રસ કાઢ

ે ં ચોથા ભાગે
તમા

ે મળવી

તલ ુ ં તલ
પકાવ .ુ ં

ે બાક રહ યાર ઉતાર લે .ુ ં સવારયાર ફ ત તલ

ં િનયિમત અ◌ા તલથી



સાજ
મા લશ કરતા રહવાથી કપવા
, સાધાના
વાની પીડા
ુ થતા ુ ઃખાવામા ં રાહત થાય છે . (૧) ગમે તે ુ ં ભરિનગળ
અને વા થી

ુ ં થ ું
મડ◌ુ

ે પર નગોડનાં પાન વાટ ને લગાડવામાં આવે તો પાક ને ટ
હોય તના

ય છે . (૨)

ુ તલ

ે (િન ડ
ે )ની મા લશ કરવાથી સાયટ કા, કમરનો ુ ઃખાવો, ના નો
નગોડના તલ

95
ુ ઃખાવો વગર
ે મટ છે .


વાવડ

ીના તાવમાં મોટા ભાગે ગભાશયનો સોજો હોય છે .

ં પીવાથી સોજો ઊતર
નગોડના પાનનો વરસ અથવા પાનનો ઉકાળો સવાર-સાજ

ં નગોડનો ઉકાળો લાભ કર છે . (૪) નગોડ
ય છે અને તાવ મટ છે . (૩) સિધવામા
ઉ મ

ણશોધક,

ણરોપક.

ૂ જનન, આતવજનન ૃિમ ન અને વદનાહર

છે . (૫)

ુ ઃખાવામા ં આ તલની

હળવા હાથે મા લશ કરવાથી ફાયદો થાય છે .

કોઈ પણ

સાય ટકા-રાંઝણ ુ ં તે

ે ઠ ઔષધ છે . (૬) શરદ હોય અને નાક બધ
ં થઈ જ ુ ં હોય

ુ તલના

ં બે- ણ ટ પાં નાકમાં નાખવાથી તરત જ ફાયદો થાય છે . (૭)
તો િન ડ

ં બેકાનમાં પાક થઈ ુ ઃખાવો થતો હોય, પ ું નીકળ ુ ં હોય તો કાનમાં આ તલના
ુ ઃખાવો તથા પાક મટ છે .

કવાથી

ણ ટ પાં

નાગકસર

ૂનો મરડો,

ં (ં અ સર ટવ કોલાયટ સ), મદ

તરડામાં સોજો ક ચાદા

જઠરા ન ક આમ હોય તો પા(૧/૪) ચમચી
અને ઈ

ટ ું સા ુ ં

નાગકસર(મ

ુ ં નથી)

ં જ યા પછ નવશકા
ે ગરમ પાણી સાથે લવાથી

યજવનાં બીજ સવાર-સાજ

મટ છે .


નાગલા- ૂ ધલી

એના નાના છોડ ચોમાસામાં બધે ઊગી નીકળે છે . બાર માસ પણ

આ છોડ મળ શક છે . આખો છોડ રતાશ પડતો એક ટ

ટલો

ચો થાય છે . પાન

ં ં લબગોળ


લાબા
, ટરવે અણીવાળાં, ભાલાકાર, ઉપલી સપાટ નો રગ
લીલો અને

નીચની
સપાટ લાલાશ પડતી હોય છે . છોડ તોડવાથી

દરથી

ૂ ધ નીકળે છે ,


એક સા ું ઔષધ છે . આ નાગલા- ૂ ધલી
દમમાં ઉપયોગી ઔષધ છે . કટલાક કસમા ં
તો ચમ કાર

વો

ુ જણાય છે . એનાં પાચથી સાત પાન ક છોડનો એટલો ભાગ


ં પીવાથી
સવાર-સાજ
લઈ રસ કાઢ સહજ મધ સાથે મળવી

ાસનળ

ૂ ે છે અને

96
કફ

ટો પડ છે . કફ ન

ટવાના કારણે દમના દદ

ુ ં ક ટ વધે છે . આ દવાથી કફ

ટો પડતો હોવાથી દમમાં રાહત જણાય છે . એનો રસ- ૂ ધ ચોપડવાથી દાદર મટ
છે .

ં પાન

નાગરવલના

ુ ં પાન તી ,ું કડ ,ુ ં

નાગરવલ

ઉપ વનાર, ઝાડો સાફ લાવનાર, િપ
મ ને ચો

ુચ

કરનાર, બળ આપનાર, કફનાશક, મ ◌ંની

ુ ગધ ૂ ર કરનાર તથા થાક ૂ ર કર છે . એમાં એક
છે ,

ૂ ું , તી ણ, ગરમ,

ત ું

ુ ં
ગિધત
તૈલી

ય રહ ું

ું કર છે , દાતમા

ં સડો થતો અટકાવે છે અને ખોરાકના પાચન માટ

જ ર પાચક રસોનો


ાવ કર છે . નાગરવલના
પાનમાં અડધી ચમચી મધ અને

હળદર અને આ ુ નો એક એક


કડો

ખાવાથી શરદ , સળે ખમ, ઉધરસ

નાગરા દ વાથ

કૂ

ૂ ચાવીને દવસમાં

ણ-ચાર વાર

વા કફના રોગો મટ છે .

ઠં ૂ ુ ં એક નામ નાગર પણ છે .

ઠં ૂ , ધાણા, નાગરમોથ, બી ,ું

ઈ જવ, વાળો અને અિતિવષની કળ દરક ૫૦-૫૦

ે ં ખાડ
ં અધકચરો
ામને ભગા

ૂ કરવો. બે ચમચી
કો

ૂ બે લાસ પાણીમાં ઉકાળ એક કપ
કો

ટ ું બાક રહ યાર

ં તાજો બનાવી પીવાથી ર તિમિ ત અને
ગાળ ને સહજ ગરમ ગરમ સવાર-સાજ
ુ ઃખાવાવાળા તી

ઝાડા મટ છે . આ ઉકાળો

ૂના ક નવા મરડા ુ ં અકસીર ઔષધ

છે .


નારગી


નારગી

દયને બળ આપનાર, પચવામાં હલક , અ ન

ભોજન પચાવનાર, બળતરા


તમજ
ઉદર ૃિમ અને ઉદર ળ

ૂ ર કરનાર,

ુ શક,
મહર, વા ના

ૂ ર કરનાર છે . એમાં િવટાિમન ÔસીÕ

દ પક બળ દ,
ુ ચ દ, પૌ ટક
રુ મા ામાં

97
ં એક
અને િવટાિમન ÔએÕ ÔબીÕ અને Ôડ Õ પણ અ પ મા ામાં રહલા ં છે . સવાર-સાજ


એક નારગીનો
રસ લવાથી
િપ
અવયવો




થાય છે . નારગી
ખાવાથી પટમાનો
વા ુ
ું

ખાવાથી લોહ

ૂ િપડ વગર

તરડાં,

ૂ ર થાય છે . (૨) નારગી

ુ ં દબાણ ઘટ છે . (૩) નારગી

ખાવાથી શર રની ખોટ ગરમી


થાય છે . (૪) નારગી
ખાવાથી
દદ

ુ ં શમન થાય છે . જઠર,

ૂર


ં ૂ ર થાય છે . (૫) નારગી

મડા
ખાવાથી ચામડ નાં

ૂ ર થાય છે . (૬) નારગી

ખાવાથી ૃિમનો નાશ થાય છે . (૭) રા ે

ૂ વખતે
તી

ૂની કબ જયાતને પણ



એક-બે નારગી
ખાવાથી કબ જયાત મટ છે . નારગીનો
રસ

ૂ ◌ૂર કર શક છે . (૭) નારગીની

છાલ ચહરા પર ઘસવાથી ખીલમાં ફાયદો થાય છે .

ના રકલ લવણ

ે ના ળયરની

છોડાં કાઢ નાખલ
એક

ખમાં કા ુ ં પાડ પાણી

ે ં સમાય એટ ું બાર ક વાટ ું િસધવ ભર .ુ ં કા ુ ં પાડલી
કાઢ નાખ .ુ ં પછ તમા
ં કરવી. પછ આ ના ળયર
ે પર
ખ ઘ ના લોટની પોટ સ બનાવી લ પીને બધ
માટ નો

ડો થર કર તડક


સળગાવ .ુ ં જો ના ળયર


.ુ ં
કવ


કાયા
પછ ૧૦-૧૨ અડાયા છાણા વ ચે

ટૂ તો તરત લઈ લે ,ુ ં અને જો ન

ૂ ર કર

થવા દ .ુ ં પછ ઉપરની માટ વગર

કૂ

ે ે ઠં ુ ં
ટૂ તો આપમળ

ું

દરથી કાળા રગ

ૂ -લવણ બહાર

કાઢ , વાટ બાટલીમાં ભર લે .ુ ં એને ના રકલ લવણ કહ છે . એ બ રમાં તૈયાર
ુ :ખાવો, અ ુ ચ, મદા

ં ન, ગસ
ૅ અને અપચામાં અધ પણ મળે છે . એિસડ ટ , પટનો
ં લે .ુ ં
અધ ચમચી સવાર-સાજ


ના ળયર

ુમ

ે િપ
ના ળયર

વર અને િપ

ૂ ાશયને સાફ કરનાર, ઝાડાને રોકનાર,
િપ , લોહ બગાડ ક ર તિપ

મટાડનાર છે . એ પચવામાં ભાર,

ુ ટ અ◌ાપનાર, બળ અ◌ાપનાર, વા ,ુ

અને દાહ મટાડનાર છે . એ િપ

કરનાર, દાહ

98
ે ુ ં પાણી ઠં ુ , હતકાર , અ નને
ઉપ વનાર અને ઝાડાને રોકનાર છે . ના ળયર
દ ત કરનાર, વીય વધારનાર, પચવામાં હલ ુ ં, તરસ મટાડનાર અને નવા
ે આપનાર મનાય છે . ના ળયર

કોષોની ઉ પિ ને વગ

દય માટ હતકાર , પચવામાં

ે જ કામશ ત વધારનાર, તરસ તથા િપ ને મટાડનાર અને
હલ ુ ં, વીય તમ
ે ુ ં પાણી કાઢ ઉકાળ .ુ ં મધ
ૂ માગને વ છ કરનાર છે . મોટા લીલા દસ ના ળયર
ું ઘ

ે ં
થાય યાર ઉતાર તમા

ઠં ૂ , મર , પીપર,

યફળ અને

વ ં ી ું



ં અધ થી એક ચમચી
બરાબર ભળવી
બાટલીમાં ભર લે .ુ ં આ ઔષધ સવાર-સાજ

ૂ અને બરોળ ૃ
ટ ું લવાથી
અ લિપ -એિસડ ટ , િપ ના રોગો ઉદર ળ

ના ળયર

ુ ુ,

ં દ, પોષક, શર ર ુ ં
ન ધ, િપ શામક, મ રુ, શીતળ, બળ દ, માસ

વજન વધારનાર,

ૂ શોધક અને

દયને િ ય, જઠરા નને
કરનાર, મ રુ અને
ુ ટ કર છે .

ે ુ ં પાણી શીતળ,
દય માટ પોષક છે . ના ળયર

દ ત કરનાર,

ૂ ાશયને સાર ર તે

ુ વધક, તરસ અને િપ ને શાત

ે માસ
ં અને કફની
કરનાર છે . ના ળયર


ં છે . શર રમાં
ટોફન અને લાઈસીન એ બે એિમનો એસીડ ના ળયરમા

ે ઉપયોગી છે . તા
નવા કોષોના િનમાણ માટ ના ળયર
નીચોવી

ે ું ૂ ધ
વાહ નીકળે તે ના ળયર

ે કા
પૌ ટક છે . એમર
છે .

યરોગમાં મા ુ ં

કોપરાને છ ણી કપડા વડ

યહર છે . એ કોડલીવર ઑઈલ

વો દશ પણ ટ .બી.માં શર રની

ુ ટ માટ એનો ઉપયોગ કર

ુ ઃખ ુ ં હોય તો ના ળયર
ે ુ ં પાણી અથવા

ૂ ધ સાકર નાખી

ં પ ય અને
પીવાથી લાભ થાય છે . હાઈપર એિસડ ટ માં આ પાણી અ યત
છે .

મટ છે .

ુ ય
પા

વરની તરસમાં પણ તે હતકર છે . આહાર પચવાના સમયે એટલે ક જ યા


ં થતા
પછ અઢ - ણ કલાક પટમા

ના ળયરની

ખ ફોડ

ુ ઃખાવાને પ રણામ ળ
ૂ કહ છે . પાણીવાળા

ે તમા
ે ં ઠાસોઠાસ

ં મી ુ ં(બને તો િસધવ) ભર દ .ુ ં પછ
ખથી

ે ે કાપડમાં વ ટાળ માટ નો લપ
ે કર
તન


.ુ ં
કવ


કાયા
પછ અડાયા છાણાની

ું

99

ે .ુ ં શકાયા
પછ
ભ ીમાં શક

ૂ ૧૦ ચોખાભાર અને લ ડ પીપર ુ ં

ં લવાથી

સવાર-સાજ

નીરો

ે ે બાર ક લસોટ
દરનો ભાગ કાઢ તન

ૂ બનાવ .ુ ં

ૂ ચારથી છ ચોખાભાર િમ

કર

ે પ રણામ ળ
ૂ મટ છે .
ણે દોષથી થયલ

ં , પશાબ


તાજો નીરો ઠડો
સાફ લાવનાર, ર ત ુ કર તથા પૌ ટક છે . એમાથી

બનતી તાડ

ૂ લગાડનાર, પાચન


ધારનાર
, ઉ ેજક અને પૌ ટક છે .

ૂ નીરો

પીવાથી પરિમયો મટ છે .

પપૈ ું

પપૈયાના

ૂ ધને



ે બનાવે ું પપન
આહાર પચાવવમાં
કવીન

ઉપયોગી છે . પપૈયા ુ ં ૂ ધ ઉ મ પાચક

ૂ જ

ૃિમ ન અને વદનાશા

મક છે . પપૈ ુ ં

ૃ ો

માટ ઉ મ ફળ છે . એમાં િવટામીન એ, બી, સી અને ડ છે . વળ એમાં રહ ું પે ટોન
ોટ નને પચાવવામાં
છે ,

ે તથા
ખો ુ ં તજ

ૂ જ સહાયક થાય છે . ઘડપણમાં પાચનશ ત નબળ હોય

દય ુ ં બળ ઘટ છે , તથા નાડ ત ં

આ બધી સમ યામાં પપૈ ુ ં આિશષ પ છે . પપૈ ુ ં ખાવાથી
રહ છે . પપૈ ુ ં પૌ ટક છે . (૧) તા

ુ ં િનયમન ખોરવાય છે .
ૃ ોને


રતી
શ ત મળ

પપૈયા ુ ં ૂ ધ દાદર ક દરાજ પર લગાડવાથી તે

મટ છે . (૨) પપૈયા ુ ં ૂ ધ ઉ મ પાચક,

ૃિમ ન, વદનાશામક

અને


ડાઘા
છે . મ પર એ લગાડવાથી ખીલ અને તના

ૂ લગાડનાર

ૂ ર થાય છે . (૩) કા ુ ં પપૈ ુ ં

ચામડ ના રોગોમાં અને પા ુ ં પપૈ ુ ં પાચનત ં ના રોગોમાં ઉપયોગી છે . (૪) કાચા
પપૈયાના

ૂ ધના ં ૧૦-૧૫ ટ પાં સવાર-સાજ

પાણી સાથે પીવાથી ય ૃત ૃ ,

બરોળ ૃ , અ ુ ચ અને અપચો મટ છે .

100

પાણી


ં ન, સો ,
ાર થો ુ ં પી ?ું અ ુ ચ, સળખમ
, મદા

ં પાણી
ય, મ ઢામાથી


ક લાડ પડવી, બાળક પથાર માં પશાબ
કર, બ ુ ૂ , ઉદરરોગ, કોઢ, તી ણ ને
રોગ, નવો તાવ,
રોગમાં જ રત

ૂ )ં અને મ ુ મહમા

ં વ ુ પડ ુ ં પાણી ન પી .ુ ં આ
ણ( મડા

ાર વ ુ પી ?ું ઝાડા ક


જબ
થો ુ ં થો ુ ં પાણી પી .ુ ં પાણી

ઉલટ અથવા કૉલેરા

વી

થિતમાં

બહાર નીકળ ગયો હોય યાર દદ ને મધ, લ

ે વારવાર

મળવીન
વ ુ

શ વ ુ પડતો


યાર શર રમાથી
જલીય
,ુ


ં વગરમા ં પાણી
કોઝ
, ખાડ


માણમાં આપ .ુ ં પથર ના દદમા ં ક પશાબની
અટકાયતમાં


ે જ

ઓછો બનવાની તકલીફમાં, વારવાર
તરસ લાગતી હોય તમ
તથા પશાબ
ે પદાથ ખવાઈ ગયો હોય
શર રમાં દાહ-બળતરા ( દરની ગરમીથી) થતી હોય, ઝર
યાર પાણી ખાસ વ ુ પી .ુ ં પાણી ગરમ કરવાની ર ત પાણી અ ુ બળ

યાર બરાબર ઉકાળે ું અને પા ુ ં કહવાય. આ ુ ં ઉ ણોદક તાવ, ઉધરસ, કફ,

ાસ,


િપ દોષ, વા ,ુ અ◌ામદોષ તથા મદરોગનો
નાશ કરવા ઉ મ છે . પાણી ઉકાળ ને
ં , િશિશર, વષા તથા વસત
ં ઋ ુ માટ છે . ગરમ
અ ુ કરવાનો અ◌ા િનયમ હમત

પાણી કોને અ હતકર? િપ રોગ, ર તિવકાર, ર ત ાવ,
બળતરા

ૂ છા, વ ુ

ૃ , દાહ,
ષા

વાં દદમા ં ગરમ પાણી હતકર નથી. ગરમ પાણી કોને હતકાર (૧)

મને ઠં ુ પાણી માફક આવ ુ ં ન હોય તે લોકોએ ગરમ કર ઠાર ું અથવા જરાક
નવશે ુ ં પાણી પી ુ ં હતકર છે . (૨) દાહ, ઝાડા, ર તિપ ,
ૂ ની અટકાયત, પા ં ુ રોગ,
સિ પાત, તાવ

કોણે ન પી ?ું

સળખમ
,

ૃ , ઉલટ ,
ષા

ૂ છા, દા

ુ ં ઘન
ે , િવષ,

મ, મદા યય, િપ નો રોગ અને

વા તમામ દદ ઓને ગરમ પાણી લાભ દ બને છે . ઠં ુ ં પાણી
ુ ં દદ હોય
લોકોને કફ, શરદ તથા વા ના

ૂની શરદ , છાતી ક પડખામાં

વાં ક જળોદર,

ૂ , વા ુ ુ ં દદ, ગળાના કાકડા, કઠમા


101

સોજો, આફરો, શરદ ક વા ુ દોષથી થયલી
ઝાડાની કબ જયાત, તાવ, અ ુ ચ,

સ ં હણી, પટનો
ગોળો, કફનો
ે જ
થયા હોય તમ

તલ


ં , ગડ- મડા
ે રોગ
ાસ, શરદ ની ખાસી
,ં હડક વગર

મણે રચ લઈ

કર હોય, નવો તાવ હોય, તથા

મણે ઘી-

ે પીધાં હોય તે બધાએ ઠં ુ પાણી પી ુ ં ન હ. વળ હડકવા અને
વાં નહ



સનપાતના
દદ ને ઠં ુ પાણી આપ ુ ં ન હ. શાર રક સભોગ
, ભોજન, યાયામ, ચા,
કોફ , ગરમ

ૂ ધ ુ ં સવન


, શર ર પર કઈક
વા

કા ુ ં પાણી પી ુ ં બ ુ

ુ ં હોય ફળાહાર વગર
ે બાદ તરત જ



ં તરસ લાગે તો
કસાન
કર છે . આવા સજોગોમા

ુ પાણી ઉકાળ ચોથા ભાગે બળ
ણો


પી .ુ ં ઉકાળલા
પાણીના

ંૂ
ં પાણી
ફા

ણ ભાગ બાક

રહ ું હોય તે િપ દોષ(ગરમી)નો નાશ કર છે . અધ ભાગ બાક રહ ું પાણી

વા દોષનાશક
છે .
એકદમ હળ ,ુ ં

ણ ભાગ બળ ગયે ું અને એક ભાગ બાક રહ ું પાણી

યાર


ખવધક
અને કફનાશક છે . અ◌ાવા ચોથા ભાગે રહલા પાણીને


અ◌ારો યજળ કહ છે . અ◌ા ુ ં પાણી કફદોષથી થયલ
ઉધરસ,

તાવનો નાશ કર છે . વળ તે પઢાનો
અ◌ાફરો, પાં ુ ,

ં દદ મટાડ છે .
તથા પટના
ઠં ુ ક ુ હોય તે પાણી
નાડ ઓમાં જલદ
મટાડ છે .

ાસ(દમ) તથા

ૂ , હરસ, ગોળો( ુ મ), સોજો

ં ને
ં ુ ં ઢાક
ઉકાળે ું પાણી ઉકાળવાના વાસણમાં જ ઢાક


ં વા ,ુ િપ , કફ
ણમા

ણે દોષોનો નાશ કર છે . તે રસવાહ

સર છે , પચવામાં હલ ુ ં થાય છે અને

ૃિમ, તરસ તથા તાવને

ગરમ પાણીને પવન નાખી ઠં ુ ક ુ હોય તે પચવામાં ભાર બને છે .

ે નાખે
રાિ ના સમયે પીધે ું કોકરવર (ુ જરાક ગરમ) પાણી કફના જ થાને િવખર
ુ ે
છે , વા ન
સાં

ૂ ર કર છે અને અપા યને તરત પચાવી દ છે . સવાર ઉકાળે ું પાણી

ન પી ુ ં કમ ક તે પચવામાં ભાર પડ છે . રાતે પીવા માટ ુ ં પાણી સાં


જ ર તે સાં
લે .ુ ં તવી

પાણી મોથ, િપ પાપડો,

બનાવી

ઉકાળે ું પાણી સવાર ન પી .ુ ં ઔષધો નાખી ઉકાળે
ુ ં વાળો, અ◌ાખા
ગધી

ુ ના ધાણા અને


ખડ
અ◌ા બધાં

ું

102
યો ક કોઈ પણ બે- ણ નાખી પાણી ઉકાળ ને ઠં ુ કર .ુ ં અ◌ા ુ ં પાણી પીવાથી
ં થાય છે અને દદ ને રાહત થાય છે . અજમાવા ં
તરસ, દાહ અને તાવ જલદ શાત

પાણી ૧ લીટર પાણીમાં ૧ ચમચી(૮૫
ય યાં

ામ) તાજો નવો અજમો નાખી અડ ુ ં બળ

ુ ઉકાળ , ઠાર , ગાળ લો. અ◌ા પાણી વા ુ અને કફથી થતાં તમામ
ધી

દદ માં ખાસ લાભ દ છે . એનાથી કફજ ય

દય ુ ં


ૂ , પટમા

ં વા પીડા

, અ◌ાફરો,

ં ન, બરલ ુ ં દદ, પટના

ં કરિમયાં, અ ણના ઝાડા,

પટનો
ગોળો, હડક , અ ુ ચી, મદા
ે , શરદ , સળખમ

કૉલરા
, બ ુ ૂ , ડાયાબીટ સ
અ◌ા પાણી ગરમ

ુ ધરાવે છે .
ણો

ે દદ માં ખાસ લાભ દ છે .
વાં અનક

રા-જળ ૧ લીટર પાણીમાં ૧ થી ૧◌ા◌ા ચમચી

ુ નાખી ઉકાળ .ુ ં ચોથા ભાગ ુ ં (એકચ થાશ

) પાણી બાળ ને ઠં ુ પાડ ગાળ
લે .ુ ં અ◌ા પાણી ધાણા જળની


મ ઠડા

ુ ધરાવે છે .

રા જળથી અ◌ા◌ંત રયો

ે ે રયા તાવ, અ◌ા◌ંખોની ગરમી, રતાશ, હાથ-પગનો દાહ, વા ુ ક િપ ની ઉલટ ,
મલ
ુ ઝાડા, લોહ િવકાર, બહનોને સફદ પાણી પડ ુ ં ક બ ુ
ગરમી ક વા ના

ૂ ગાળે
ંકા

(૨૦-૨૨ દવસે) માિસક અ◌ાવ ,ુ ં ગભાશયનો સોજો, વ ુ પડ ુ ં માિસક અ◌ાવ ,ુ ં
ૃિમ, પશાબની

ે દદ માં લાભ કર છે . ધાણા જળ ૧ લીટર પાણીમાં
અ પતા વગર
૧ થી ૧◌ા◌ા ચમચી

ૂકા( ૂના) ધાણા નાખી ઉકાળ ૧ ભાગ બાળ ૩ ભાગ બાક રહ

ે તે િપ દોષ ક
યાર ઠાર , િનતાર ગાળ લો. અ◌ા પાણી એકદમ ઠં ુ બને છે . તથી
ગરમીથી િપડાતા ક િપ ની તાસીરવાળા લોકોને માફક અ◌ાવે છે . અ◌ા ુ ં પાણી
ગરમી-િપ નો તાવ, દાહ-બળતરા, િપ ની ઉલટ , ખાટા ઓડકાર, અ લિપ ,
ં ,ં લોહ
હોજર નાં ચાદા

ૂ ઝતા ક દાહ-સો વાળા હરસ, ને દાહ, નસકોર

ર ત ાવ, મરડો, ગરમીના પીળા પાતળા ઝાડા, ગરમીનો
તરસ

ૂ દમ,
કો

ટવી,

ૂબ વ ુ પડતી

વાં દદ માં લાભ દ છે . વ ુ લાભ માટ અ◌ા પાણીમાં સાકર નાખીને પી .ુ ં


ે માટ પણ
લોકો કફ -માદક ચીજોના યસનથી શર રને િવષમય બનાવે છે તમન

103

ઠં ૂ પાણી (૧) એક લીટર પાણીમાં અડધી

આ ુ ં જળ િવષનાશક હોઈ લાભ દ છે .
ચમચી

ઠં ૂ ુ ં

દવસમાં

ૂ નાખી ઉકાળ .ુ ં ઉકળે એટલે ઉતાર ને ઠં ુ પાડ ગાળ લે .ુ ં આખા

ણથી ચાર


સળખમ
, દમ, એલજ ,
ે મટ છે .
અભાવ વગર

લાસ આ પાણી પી .ુ ં એનાથી કાયમી શરદ , ઉધરસ,
ુ નો તાવ, અપચો, ગસ
ૅ , આફરો, અ ણ અને
ઠં ૂ વા ુ અને કફનો નાશ કર છે ,


તે માફક આવતી નથી. તથી
એિસડ ટ , અ સર
પી .ુ ં (૨)

ંૂ

ઠની
એક ગાગડ

લે .ુ ં અ◌ા

વા િપ ના રોગોમાં આ પાણી ન
વાસણમાં લઈ


ં થ ,ુ ં દમ,
ઠં ૂ જળ પીવાથી કાયમી શરદ , સળખમ
, નાક બધ


આમદોષ, જળસ, વાળો, બ ુ ૂ (વારવાર

ૃિમ, ચીકણો ઝાડો-

વાં કફદોષજ ય તમામ દદ માં


વક
લાભ થાય છે .
િવટાિમન ÔએÕ અને િવટાિમન ÔસીÕ ુ ં ઉ ચ

ક સરને અટકાવવામાં મદદ પ થાય છે .

માણ ધરાવતી પાલખ

લડ ેશર અને એિનિમયા માટ આહારમાં


પાલખ લવી
જોઈએ. પાલખમાં રહલ પોટિશયમ ુ ં ઉ ચ

માણ

લડ ેશરને

ુ ં રાખે છે . પાલખનાં ુ મળા ં પાન સલાડમાં ક પાલખને
િનયિમત અને કા મા
શાકના

ાસ,

ૂબ જ પશાબ

કરવા જ )ુ ં , ડાયાબીટ સ,

ે , શર ર કાયમ ઠં ુ રહ ,ુ ં મ તક પીડા
લો લડ શર

પાલખ

ુ ઉકાળ , ઠાર ને
ધી

ે બી
ારો ન આવે તમ

ં , વરાધ, સસણી, ફફસામા ં પાણી ભરા ,ુ ં અ ણ-અપચો,
હાફ

ખાતર

ૃિતવાળાને

પરં ુ િપ

ૂક અધા ભાગ ુ ં પાણી રહ યાં


ત ળયાના
ગાળ લે .ુ ં પાણીમાં નીચના


ખનો

પમાં લઈ શકાય. પાલખ

ં -મળ રોકનાર,
ન ધ, ભાર, મ રુ, િવ કભી

ુ અને
કબ જયાત કરનાર, લોહત વથી ભર ર
ં વધાર છે .
પણ ઉતાર છે . એ માસ

ૂ ક

ાસ, િપ

વધારનાર છે , આથી તે સો
અને ર તિપ માં ફાયદો કર છે .

એિનિમયાના દદ ને હતકર છે . સરળતાથી પચી જનાર પાલખ ગભવતી

ી,

104
અ પપોિષત બાળકો તથા
ભા

બ ુ

ૃ ોની નબળાઈ

ૂ ર કર ન ુ ં

વન બ ે છે . પાલખની


ણકાર
હોવા છતાં તે કફ અને વા ુ કર છે , આથી કફ ક વા ુ રોગોથી


ે ે આહારમાં પાલખનો ઉપયોગ
પી ડત ય તએ એ ુ ં સવન
કર ુ ં હતાવહ નથી. તણ
ં કરવો.
બધ



(૧) રા ે વારવાર
પશાબ
કરવા જ ુ ં પડ ુ ં હોય તથા બ ુ ૂ


તકલીફમાં પાલખના શાકમાં શકલા
તલ નાખી બનાવે ું શાક રાિ

લવાથી
લાભદાયી િસ

માણ વધાર

તરમાં વધારો કર છે . અ◌ાથી એિનિમયાના રોગીઓ માટ

અ◌ાશીવાદ સમાન છે . ૧ કપ


પાલખના રસમાં ૧ ચમચી મધ નાખી બથી
અઢ


મ હના સવન
કરવાથી ર તની મા ા ઝડપથી વધવા લાગે છે .
િવકારોમાં અડધો કપ પાલખનો રસ દવસમાં
થઈ શર રમાં

ભોજનમાં

થાય છે . (૨) ર તાિતસારના રોગીઓ માટ પાલખનો રસ

તથા શાક લાભદાયી છે . પાલખ ુ ં લોહ ત વ શર રમાં ર ત ુ ં
હમો લોબીનના

વી

ં ં
ર ત ય સબધી


ણ વાર લવાથી
સમ ત િવકાર


િત, ચહરા પર લાલાશ, શ તનો સચાર
તથા ઝડપથી ર ત

ૂર
મણ

થવા લાગે છે . (૩) કબ જયાત હોય તો પાલખ અને બથવા ુ ં શાક ખા ુ ં તથા
પાલખનો રસ પીવો લાભદાયક છે . રસા ધાન પાલખ
મળ ુ ં િન કાસન કર કબ જયાતથી

ુ ત અપાવે છે .

પાલખ ુ ં શાક લાભદાયી છે . (૪) ઉદરરોગ


તરડામાં જમા થયલ
તરડાના સો માં પણ


વા ક અ◌ામાશય, અ◌ા◌ંતરડાની

ૅ -વા ુ િવકાર, અપચો વગરમા

ં ટામટા
ે ં અને પાલખના ૧ લાસ રસમાં
િનબળતા, ગસ

ુ નીચોવી િન ય સાં


૪-૫ વા યે સવન
કરવાથી અ◌ા◌ંતરડાં અને અ◌ામાશય

વ છ અને વ થ બને છે . (૫) પાલખમાં રહ ું િવટાિમન ÔએÕ ને

યોિતવધક છે ,

અ◌ા◌ંખની ત ં ુ ર તી માટ જ ર છે . (૬) લોહ ને વહ ુ ં અટકાવવા માટ િવટાિમન

ં ં પડ ાં હોય તો પાલખના
ÔકÕ પણ પાલખમાથી
મળ રહ છે . (૭) મ માં ચાદા
ઉકાળાને ગાળ ને કોગળા કરવાથી ફાયદો થાય છે . (૮) ખીલ, ફોડકા, ફોડક માં પણ

105

પાલખ ુ ં સવન
બ ુ જ અસરકારક છે . પાલખને પાણીમાં ઉકાળ ને ફોડક -ફો લા
ે ે ધોવાથી ઠડક

વગરન
સાથે લાભ થાય છે . (૯) ચામડ પર કરચલી પડ હોય યાર
પાલખ તથા લ

ુ રસ ૫-૫
નો

પર લગાડવાથી કરચલી

ે ં રફાઈ ડ
ામ લઈ તમા

ૂ ર થાય છે .


લસર ન મળવી
ચામડ


પાલખની ભા ને વ ુ સમય રાધવાથી


વારવાર
ગરમ કરવાથી, સોડા ક વ ુ પડતા મસાલા નાખવાથી તથા વાસી થઈ
ં ં િવટાિમન અને પોષક ત વો નાશ પામે છે . પાલખને
જવાથી એમાના


મ બને તમ


ધીમા તાપે જ રાધવી
જ ર છે .

પીપર

દ ત કરનાર, વીય વધારનાર, પ યા પછ મ રુ,

પીપર જઠરા ન

રસાયન, અ ુ ણ-ગરમ ન હ, તીખી,

ન ધ-ચીકણી, વા ુ તથા કફ હરનાર , રચક,


ાસ-દમ, ઉધરસ, પટના
રોગો, તાવ, કોઢ,
આમવાતને મટાડનાર છે . આ સવ

ે , ગોળો, મસા, બરોળ,
મહ


ે લીધે પીપરને સવ
ણોન

ૂ અને

મ ઔષધ ગણવામાં

આવે છે . પીપર રસાયન

ુ ધરાવે છે . રસ, ર ત, માસ
ં , મદા
ે દ શર રની સાતે


ધા ઓની

ૃ ાવ થાને

કરનાર,


વનને લબાવનાર

ૂ ર રાખનાર, રોગો થવા ન દનાર, અને

ુ ે રસાયન કહવાય. બે લ ડ પીપર ુ ં
ણન

ૂ એક ચમચી મધ

ુ રોગોમાં પીપરની અસર અ ત છે .
ં ચાટ .ુ ં કફ ધાન અને વા ના
સાથે સવાર-સાજ


િત
પછ ના તાવમાં, સાધાના
રોગોમાં, કફજ
લ ડ પીપર ુ ં

વરમાં, સાઈટ કામાં ચાર

ૂ એક ચમચી મધ સાથે સવાર-સાજ
ં ચાટ .ુ ં વજન ઘટાડવા માટ

પણ આ ઉપચાર હતાવહ છે .

પીપળો

પીપળાનાં

ું ) એ પાચય
ૂ , પાન, છાલ, ફળ, લાખ( દર
ં ે ઔષધોમાં

વપરાય છે . ભારતીય ઉપખડં િસવાય કોઈ દશમા ં આ

થ ુ ં નથી. પીપળો કડવો,

106
ુ , સહજ મ રુ, શીતળ, ુ ર,
રો
િપ , દાહ તથા

ુ ુ , ુ , રગ


ધારનાર
, યોિન

કરનાર, કફ,

ણનો નાશ કરનાર છે . પીપળાનાં પાકાં ફળ શીતળ તથા

દય

માટ હતાવહ છે . તે કફના અને િપ ના રોગો, ર તદોષ, િપ દોષ, િવષદોષ,
બળતરા, ઊલટ , શોષ,

ૃ અને અ ુ ચનો નાશ કર છે . (૧) પીપળાનાં પાકાં ફળ
ષા

ખાવાથી બાળકોની બોબડ ભાષા

થાય છે . (૨) પીપળાની કોમળ ટ શીઓનો

એક ચમચી તાજો રસ રોજ રા ે આપવાથી બાળકોનો અપ માર મટ છે . (૩)
પીપળાની વડવાઈનો રસ રોજ રા ે આપવાથી

ીઓને થતો હ ટ રયા મટ છે .

(૪) પીપળાના પાનની નવી કળ ઓનો રસ અને મધ બે બે ચમચી િમ
ં પીવાથી
સવાર-સાજ


ે ું લોહ ઓગળ
મી ગયે -ું ગઠાય

કર

ય છે . (૫) પીપળાનાં

ં પીવાથી પરિમયો-ગોનો રયા મટ છે . એનાથી
કોમળ પાન ૂ ધમા ં ઉકાળ સવાર-સાજ
ૂ ની બળતરા મટ છે અને સરળ મળ ુ
પાનની

મ પીપળાના થડની તા

થાય છે , તથા પ ુ નો નાશ થાય છે .

ં પીવાથી પણ એવો
છાલનો ઉકાળો સવાર-સાજ

જ ફાયદો થાય છે . (૬) પીપળાની લાખ અડધી ચમચી અને કોમળ પાનનો રસ િમ
કર એક ચમચી


ં થાય છે . (૭)
ં લવાથી
ટ ું આ ચાટણ સવાર-સાજ
ર ત ાવ બધ

પીપળાની લાખ, માખણ અને મધ સમાન ભાગે િમ

અ લિપ

એક ચમચી

અને તી

ણ વાર ચટાડવાથી
ૂ ં ફળ ુ ં
કા

ં થાય છે . (૮) પીપળાનાં
હડક તરત જ શાત

ૂ બે ચમચી મધ સાથે ચાટવાથી દમનો

પીપળાની લાખ ુ ં ચણા

ં ચાટવાથી
કર સવાર-સાજ

ટ ું

ૂ ં ફળ ુ ં
કા

ં થાય છે . (૯)
મલો
શાત

ૂણ મધ અથવા માખણ સાથે બાળકોને દવસમાં

ં - પ
ટા ટ -ુ ં ુ ક ડયા ખાસી
ુ ગ કફ મટ છે . (૧૦) પીપળાના

ૂ મધ સાથે ચાટવાથી કફના રોગો મટ છે .

107

પી ુ પી
છે

ુ ખાર અને મીઠ એમ બે
ની

૧૫

ટલાં

ડાળોવાળાં હોય છે . પાન
તીખાં હોય છે .

ત હોય છે . મીઠ

તનાં પી ુ નાનાં હોય

ૃ ો વાકા

ૂ ં અને અનક
ે નમતી
કા

ચાં થાય છે . આ


ં હોય છે . વાદ તી ણ,
ડાં, સામસામાં અને લીલા રગના


ં મહા મ હનામાં બસ
ે ે છે . ફળ ચણા
લ પીળાશ પડતા લીલા રગના


ં થાય છે . ખાવામાં તી ણ તીખાં, સહજ ગ યાં
વાં નાનાં રાતાં, કાળાં, સફદ રગના
અને

વા દ ટ લાગે છે . એના રસનો


વા દ ટ આસવ બને છે . પી ના
બીજના


ે ખાખણ કહ છે . એ કોકમના તલની

તલન

પી ની

મી ગયે ું હોય છે . એમાં પણ


મ ઉ ણતા અને તી ણતા હોય છે . વા ના
રોગોમાં ખાખણ લગાડવાથી


લાભ થાય છે . સિધવાના
સો



પર, પગની પ ડલીમાં ગોટલા ચડ જવા વગરમા

ખાખણ લગાડવામાં આવે છે .


ં પી ુ ઉ મ ઔષધ
હણી, અશ, અિતસાર, સિધવામા

ુ આસવ અશ ત, અશ અને અ ણમા ં ઉપયોગી છે .
છે . પી નો

પી ડુ

કાગડાઓને એ િ ય હોવાથી એને કાકમાચી પણ કહ છે . એના છોડવા


ચોમાસામાં ઊગી નીકળે છે . અને બાર માસ જોવા મળે છે . છોડ ચાર-પાચ

થાય છે . એની ડાળ ઓ ર ગણી, મરચીની

ચા


મ આડ અવળ નીકળલી
હોય છે . પાન

મરચીના પાનને મળતાં, લ ધોળાં, ફળ ગોળ વટાણા

વડાં-કાચાં હોય યાર લીલાં

ુ ના ં પાનની ભા

ં થાય છે . પી ડ
અને પાક યાર લાલ, ક થાઈ અને કાળા રગના
ખવાય છે . સો વાળા દદ માટ આ ભા
ણે દોષો
ભા

ૂ ર કર છે . એ રસાયન છે . સો

ુ વા ,ુ િપ
ૂ સાર છે . પી ડ

અને કફ

પર પાનનો રસ ચોપડવો તથા પાનની

ુ ઃખાવોં

ખાવી.. એ શોથ ન છે , આથી સવાગ સિધવા
-આખા શર રના સાધાનો

ુ નો
વા- સોજો હોય તો પી ડ
પીવાથી

વરસ એક એક ચમચી સવાર, બપોર અને રા ે

ૂ રાહત થાય છે . સોજો અને

ુ ઃખાવો બન
ં ે મટ


ય છે . ચપી
રોગ

108
િસ ફ લસમાં પણ આ ઉપચાર કરવાથી તે મટ

ય છે . સોરાયસીસ(ચામડ નો

હઠ લો રોગ)માં પણ આની સાર અસર થાય છે . પી ડુ ના આખા છોડનો એટલે ક
ે ં પચાગનો
ં ં
ં પીવાથી ર ત ુ
તના
ઉકાળો સવાર-સાજ

થાય છે અને વચારોગો મટ

ે રસ ઉપયોગી છે .
છે , શર ર િનરોગી બને છે . લીવરના રોગોમાં તનો


નનવા
રટ



નનવા
એટલે સાટોડ . સાટોડ સાથે બી ં ઔષધો મળવી

બનાવવામાં આવ ુ ં વ ઔષધ એટલે


નનવા
ર ટ. અડધો કપ


નનવા
ર ટ


ં પી ુ ં તે સો , પા ં ુ રોગ(ર તા પતા),
એટલા જ પાણી સાથે મળવી
સવાર-સાજ
ં , ઉધરસ,
ભગદર

લીહા, અરોચક,

મ, મોહ,

ુ મ,

ાસ, સ ં હણી,

ુ ઠરોગ,



ં હતાવહ છે .
ખજવાળ
વગરમા

ફટકડ


ફટકડ ના ગાગડાનો

પીગળ ને પાણીનો ભાગ ઉડ

ૂ કર માટ ની કલાડ માં ધીમા તાપે ગરમ કર .ુ ં
કો
ય એટલે

લીને પતાસા

વી થશે. એનો પાઉડર

ે . (૧) વાગવાથી ર ત ાવ બધ
ં થતો ન હોય તો ફટકડ નો
બનાવી શીશી ભર લવી
પાઉડર

ં થાય છે . (૨) હરસમાં લોહ
ં લવાથી

કૂ પાટો બાધી
ર ત ાવ તરત જ બધ

પડ ુ ં હોય તો બકર ના

ૂ ધમા ં ૧/૪ ચમચી ફટકડ નો પાઉડર સવાર-સાજ
ં લવાથી

ં થાય છે . (૩) માિસક વધાર આવ ુ ં હોય તો સવાર-સાજ
ં ૧/૪ ચમચી
ર ત ાવ બધ

ફટકડ નો પાઉડર લવાથી
ઉ મ ફાથદો થાય છે .

ફણસ


ફણસમાં ખાડનો
ભાગ ઘણો હોવાથી એની પૌ ટક આહાર યોમાં ગણતર

થાય છે . એ મ રુ, વા દ ટ, ચીક ુ ં અને પચવામાં ભાર છે .

દય-મનને િ ય, બળ

અને વી ્ ય વધારનાર, દાહ, બળતરા અને િવષનો નાશ કરનાર અને આહાર પર

109
ુચ ઉપ

ે ને પણ
કરનાર છે . ફણસની ગોટલી ુ ં શાક સરસ થાય છે અને તે શક


ં આ ગોટલી સહાયક ઔષધ તર ક વાપર શકાય.
ખવાય છે . મ ુ મહમા

ફણસી

રોજ ૨૫૦થી ૩૦૦ િમ. લ. ફણસીનો રસ પીવાથી
ુ લન ઉ પ


છે , તથા પન
યાસ વધાર ઈ


ે શ ત મળે
ાનત ં ઓન

કર છે .

ં બહાર કાઢ થોડોક ભાગ વાપર ફર
ઝમાથી

ઝમાં


કલો
ખોરાક ખાવા

યો ય નથી હોતો.

દ નો

ુ ચકર,

દ નો વા ુ ,

, ઉ ણ, દ પન, વા ુ અને કફનો નાશ કરનાર

તથા મળ ૂ ને અટકાવનાર છે . એ ઉધરસ, અ ણ, અ નમાં , સ ં હણી, અિતસાર,
ે ,
કૉલરા

ૃિમનો નાશ કરનાર છે . એ ઉલટ અટકાવે છે , પાચનશ ત

ણ વર અને

વધાર છે , તથા િપ

કર તે ુ ં બગડ ું ધાવણ

માણમાં છે . િવટામીનની
બચાવનાર એક જડ

ૃ ટએ


ધાર
છે . એમાં િવટામીન ÔએÕ સારા
ુ િનયાના તમામ રોગોમાથી


દ ના ુ ં સવન

ુ ી સમાન છે . (૧)

દ નો અને આ ુ નો રસ અથવા

દ નો


ે વળ કોઈ
પરસવો
અને આ ુ નો ઉકાળો પીવાથી ટા ઢયો તાવ મટ છે . વળ તનાથી
પણ

કારનો તાવ પણ મટ છે . (૨) વા ુ અને શરદ માં પણ એ ઉકાળો ફાયદો કર


છે . (૩) દ નાનો રસ મધ સાથે મળવી
દર બે કલાક આપવાથી
ે િવકારો અટક જઈ
અનક


મધ સાથે લવાથી

ય છે . (૪) દ નાનો રસ


તરડાની ખરાબી અને પટના
રોગો મટ છે .

સમયની ફ રયાદવાળા માટ
(૫)


મોિનયા
ઘણી ઝડપથી મટ
દ નાના તા

ં લાબા

તરડાની

ૃ સમાન ગણાય છે .

રસ ુ ં સવન
અ ત

ે મટ છે . (૬)
દ ના ુ ં શરબત પીવાથી કૉલરા


ં ફાયદો થાય છે . (૭)
પીનસ-સળખમમા


મોિનયાથી
થતા

દ નાનો રસ નાકમાં પાડવાથી


દ નાનો રસ દાદર પર વારવાર

110
ચોપડવાથી ફાયદો કર છે . (૮) વ છ કરડ ો હોય તો દ નાનો રસ પીવાથી ક એનાં
પાન ચાવવાથી રાહત થાય છે .

બટાટા
ઉપ

ં , ઝાડાને રોકનાર, મ રુ, ભાર, મળ તથા
તના બટાટા ઠડા

બધી

કરનાર,

ુ , માડ
ં પચે તવા
ે , ર તિપ

ૂ ને

મટાડનાર, કફ તથા વા ુ કરનાર,

ે , વીયને વધારનાર અને
બળ આપનાર, િપ શામક, કબ જયાત કરનાર, કામો જક
અ પ

ે ,
માણમાં અ નને વધારનાર છે . બટાટા પ ર મી, પ ર મથી િનબળ બનલા

ે જઠરા નવાળાઓ માટ અિત પોષક છે .
ર તિપ થી પીડાતા, શરાબી અને તજ

ને

ૅ થતો હોય તણ
ે ે બટાટા ન ખાવા. બટાટા વાદ મ રુ અને િવપાક પણ મ રુ છે .
ગસ
આથી બટાટા િપ શામક છે . બટાટા કફકારક, પચવામાં ભાર અને કાબ હાઈ ટથી

ભર રુ હોવાથી મદની
તકલીફવાળાએ, ડાયાબીટ સવાળાએ તથા

ની પાચન યા

ુ રોગોમાં પણ બટાટા

ે બટાટા કદ ખાવા જ ન હ જોઈએ. વા ના
નબળ હોય તમણ

યા ય છે . (૧) શર રના ઉપરના ક નીચના
માગથી ર ત ાવ થતો હોય તો
ુ ં બનાવી,


બટાટાનો સાકરમાં બનાવલો
શીરો ખાવો. (૨) બટાટા બાફ પે ટ
ખરજવા પર

બદામ

ં દવાથી ભી ુ ં ક
કૂ પાટો બાધી

બદામ ગરમ,

ૂ ુ ં- ૂ ુ ં ખરજ ુ ં િન ળ
ૂ થઈ

ય છે .

ુ ે હરનાર, વીય વધારનાર અને ભાર છે .
ન ધ, વા ન

બદામનો ગભ મ રુ, વીય વધારનાર, િપ

ુ ે મટાડનાર,
તથા વા ન

ન ધ અને

ગરમ છે . એ કફ કરનાર છે .

બાજર

બાજર માં ઘ

ટલાં જ પોષક ત વો છે , પરં ુ ચરબી ુ ં

માણ ઘ

ે વી
કરતાં વધાર છે . આથી અિતશય પ ર મ કરનાર માટ બાજર છે . પરં ુ મદ

111
માટ સાર નથી. બાજર
જઠરા ન

દય માટ હતકર, બળ આપનાર, પચવામાં ભાર, ગરમ,
ુ , પૌ ટક,

ૂ લગાડનાર, િપ


માણમાં મળને બાધનાર
, કફનાશક છે .

ે ઉપ
ીઓમાં કામવગ

દ ત કરનાર, િપ

વધારનાર, થોડા

કોપક,

કરનાર છે . ભસના ૂ ધ સાથે બાજર નો રોટલો

ૂ જ પૌ ટક અને પ ય આહાર છે .

ૂ મીઠો લાગે છે . થોડા

ઘી ક માખણ ચોપડલો બાજર નો રોટલો

શે કબ જયાત

કરતી હોવાથી કબ જયાત અને હરસના દદ એ સાવધાનીથી એનો ઉપયોગ કરવો
જોઈએ.

બાલ વૉટર

જવને ચારગણા પાણીમાં ઉકાળ ,

ણચાર ઉભરા આવે

યાર

ં રાખી ગાળ લે .ુ ં જવના આ પાણીને બાલ વૉટર કહ છે . એ
ઉતાર , એક કલાક ઢાક
તરસ, ઉલટ , અિતસાર,
ૂ દાહ,

રોગ),
એકાદ


(પશાબની
અટકાયત અને બળતરા કર તેવો

ૂ (ક ડનીનો

ુ ઃખાવો),

ૂ ાશય ળ
ૂ વગરમા

ં ફાયદો કર છે .

ં પીવાથી ઊલટ , ઊબકા, અિતસારટ ું બાલ વૉટર સવાર-સાજ

લાસ

પાતળા ઝાડા, સોજો,
ે જ
સોજો તમ

ુ ઃખાવો,

◌ૂૂ ક ટતા

ૂ માગની બળતરા, પથર , ક ડનીનો

ુ ઃખાવો વગરમા

ં ફાયદો થાય છે , તમ
ે જ મળ પણ સાફ ઊતર છે .



ે માટ બાલ વૉટર
મને વારવાર
પથર થયા કરતી હોય તમન

બાવળ

લાબી

બાવળની પ ી ઝીણી અને વાદમાં


વાટ
વાળા,ં પીળાં અને સહજ


પ ડયા ક પૈડા કહ છે . તના
કમરના

રૂ હોય છે .

ૂ જ ઉ મ છે .

લ નાની દડ

વાં,

ુ ં
ં હોય છે . તની

ગધીવાળા
શ ગને બાવળના

ૃ માથી
ં સફદ ક સહજ રતાશવાળો

ું
દર
નીકળે છે ,

ુ ઃખાવામા ં અને વસાણામાં વપરાય છે . (૧) સગભા મ હલા બાવળનાં

ૂ ં ક લીલાં પાન ચાવીને ખાય તો માબાપ બન
ં ે યામ હોય તો પણ બાળક ગો ું
કા

112
અને પા ં આવે છે . (૨) બાવળનો

દરનો રોગ મટાડ છે . (૩) બાવળના પડ યા ુ ં

આપે છે અને
દવસમાં

ું
દર
વાનો રોગ મટાડ છે , મ હલાઓને શ ત

ં ક
ણ વાર ખાવાથી ક ઘા, ચાદા

ૂ ૧-૧ ચમચી

ૂ ઝતા હરસ પર લગાડવાથી વહ ુ ં

ં ં પડતાં હોય, દાતના

ૂ ં
લોહ અટક છે . (૪) મ ઢામાં અવાર નવાર ચાદા
મ ડા

લી

ં વાસ આવતી હોય, દાત
ં હાલતા હોય અને લોહ નીકળ ુ ં હોય,
જતાં હોય, મ માથી
ગ ં લાલ રહ ુ ં હોય, મ માં ચીકાશ રહતી હોય,

ં લાળ પડતી હોય
ઘમાં મ માથી

ં બાવળનાં પાન અને છાલનો ઉકાળો કર કોગળા કરવા.
તો સવાર-સાજ

બલી

બીલીને સ ં ૃતમા ં બી વ,

ૂ પણ કહ છે . તના
ે ં
ીફળ, શા ં ડ ય અને શ ષ

ૂ , પાન તથા કાચા ં અને પાકા ં ફળ દવામા ં વપરાય છે . ઔષધ અને શરબત માટ

ે .ં ુ મળા ં કાચા ં બીલા ં મરડા-ઝાડાની રામબાણ દવા છે . બીલીનાં
સારા ં પાકા ં ફળ લવા
ઝાડ ૨૦-૨૫

ં હોય છે . પાન િ પણ
ચાં થાય છે . એની શાખાઓ ઉપર કાટા


ે ં હોય છે . પાન મસળતાં એક
અને એકાતર
આવલા

તની


આછા લીલાશ પડતાં સફદ હોય છે . ફળ કોઠા ક મોસબી

ુ ં આવે છે .
ગધ

વડાં અને કઠણ

છાલવાળાં હોય છે . ઔષધમાં નાનાં ુ મળા ં ફળ વપરાય છે . પાકાં મોટાં ફળો શરબત
બનાવી પીવામાં વપરાય છે . બીલી સ ં ાહ એટલે મળને રોકનાર, દ પનીય એટલે
જઠરા ન

બળ કરનાર તથા વા ુ અને કફ ુ ં શમન કરનાર છે . એનાં કાચાં ફળ ુ ં

શાક તથા અથા ુ ં થાય છે . કાચા બલાના
પૌ ટક, દ પન પાચક અને

ૂ ગભને બલકાચર

કા
કહ છે . બ ું ઘ ુ ં

ાહ છે . અ◌ાવી દ પન, પાચક અને

ાહ વન પિત

ભા યે જ મળે છે . (૧) હરસમાં લોહ પડ ુ ં હોય તો બીલાનો ગર ખાવાથી મટ

ે ં ખાડ
ં નાખી શરબત બનાવી પીવાથી ઝાડા
છે . (૨) પાકાં બલાં ગ યાં હોય છે . તમા

મટ છે તથા ઠડક
મળે છે . ખાસ કર મરડામાં તે ઘ ુ ં કામ અ◌ાપે છે . (૩) બલીના

113
ઝાડથી હવા

ે ં પાન વાટ એનો રસ
થાય છે . (૪) અ◌ા◌ંખના રોગોમાં તના

ે મળવી

અ◌ા◌ંખમાં અ◌ા◌ંજવો. (૫) ગૌ ૂ માં બ ું વાટ તલ
પકવીને કાનમાં

કવાથી
કાનની બહરાશ મટ છે . (૬) બલીના કાચા કોમળ ફળના ગભને
બનાવે ું

ૂ અિતસાર, ઝાડા, મરડો, સ ં હણી, કોલાયટ સ, ર તાિતસારમાં

રાહત કર છે . એક ચમચી આ

ૂ દવસમાં



કવીન
ૂ જ


ણ વાર મોળ છાસ સાથે લવાથી

ં થાય છે . ઉપરો ત બધી િવ ૃિતઓમા ં પણ ફાયદો થાય છે .
ઝાડામાં પડ ુ ં લોહ બધ
એનાથી જઠરા ન

દ ત થાય છે , વા ુ અને કફ મટ છે . (૭) જો મરડો

ૂનો હોય તો બલીના ફળનો ગભ અને એટલા જ વજનના તલ ુ ં

ૂ તા

ૂ જ

મોળા

ં લવાથી

દહ ની તર સાથે સવાર-સાજ
મટ છે . જો મળ સાથે ર ત ાવ થતો હોય તો
આમાં એક ચમચી સાકર િમ
વ રયાળ
ગભને

કર

પી .ુ ં (૮) બલાનો ગભ, ઘોડાવજ અને

ુ ં સરખા વજને મળવલ

ૂ મરડામાં અકસીર છે . (૯) કાચા બીલાના


ે એક ચમચી
કવી
બનાવલ

ૂ એટલી જ સાકર સાથે સવાર-સાજ
ં લવાથી


ઝાડા મટ છે . (૧૦) બીલીપ નો રસ બથી
કોઈપણ

ટલો સાકર નાખી પીવાથી

કારનો ર ત ાવ મટ છે . (૧૧) બીલીપ નો રસ ડાયાબીટ સમા ં લાભ કર

છે તથા સો

મટાડ છે . (૧૨) ન

ં ં મટ
બનાવી લગાડવાથી ચાદા
પીવાથી

ણ ચમચી

ુ ઝાતા ગધાતા

ં પર બીલીપ
ચાદા

વાટ પે ટ

ય છે . (૧૩) ઉનાળામા ં દરરોજ બીલા ુ ં શરબત

ૂ બને છે અને પાચન શ ત
તરડા ં મજ ત


ધર
છે . પાચનશ ત સાર

રાખવા માટ એ આશીવાદ સમાન છે .
ૂ , સીવણ અને પાડળ આ પાચ
ં વન પિતનાં
બ વા દ વાથ બીલી, અરણી, અર સી
ૂ ે
ળન

ં ળ
ૂ કહ છે . એ પાચ
ં ે સરખા ભાગે િમ
હૃ ્ પચ

ં , એક ચમચી
કર ખાડ

114
ં િનયિમત પીવાથી થોડા દવસમાં અિધક મદ

પાઉડરનો ઉકાળો કર સવાર-સાજ
એક

ે નાશ થાય છે .
પીડા થાય છે તનો

થવાથી

બીજો ંુ

બીજો ું લ


ની

ં ં અને મોટાં
ત ુ ં જ છે . એનાં પાન લ બી કરતાં લાબા

ે ે આઠથી દસ
હોય છે . તન

ં ં ફળો આવે છે . ઔષધમાં આ ફળ
ટલાં લાબા

ં ખાટો, પ યકર,
વપરાય છે . બજોરાનો રસ અ યત

ુ ચકારક અને િપ શામક છે .
કં ૂ , ઉલટ , કફ, ગોળો, અ ુ ચ,

ફળ પી ં થયા પછ જ ઉપયોગમાં લે ુ ં જોઈએ.

ં ન વગર
ે મટાડ છે . અ ુ ચ, ઊબકા, ઊલટ , મોળ આવવી વગરમા

ં બજોરાના
મદા
ં ને ખાવામાં આવે છે . એ ુ ં શરબત
ફળની કળ ઓ પર િસધવ છાટ

કર છે . એનો

ુ બો સમ

રસનો કોગળો ધારણ કર

પાચનતં

છે .

બીજો ું

ર તિપ


વા ઓ
નાશ પામે છે . આથી

ૂ ર થાય છે . બજોરાનો રસ બરોળના અને

ૂ ફાયદાકરાક છે . કમળામાં એ ુ ં શરબત પીવાથી લાભ થાય

વા દ ટ, ખા ુ ં, ગરમ, અ નને

નાશક,

દય માટ હતાવહ છે . બજોરાના


રાખવાથી દાતના

પયો રયા મટ છે અને મ ની વાસ
લીવરના રોગોમાં

અને


ભ અને કઠની

દ ત કરનાર, પચવામાં હળ ,ુ ં

ં ,
દય માટ હતકાર તથા ખાસી

કં ૂ , ઊલટ , કફ, ગોળો, હરસ,

અ ુ ચ અને તરસનો નાશ કરનાર છે . એ બરોળ અને અપચામાં ઉપયોગી છે . એની
છાલ

ૂ જ મીઠ હોય છે અને ગભ

ે થાય છે . (૧)
સમાવશ

ૂ જ ખાટો હોય છે .

ે ઠ ખાટાં ફળોમાં એનો


ં બીજોરાની
કં ૂ , ઊલટ , કફ, અ ુ ચ, ગોળો, હરસ વગરમા

ં ને ખાવી. (૨) બીજોરાની કળ ઓ સહજ મી ુ ં નાખી ખાવાથી
કળ ઓ િસધવ છાટ
સગભાની ઊલટ , ઊબકા, અ ુ ચ

વી તકલીફો ૂ ર થાય છે .

115

બોરસલી

ં હાલતા હોય, દાતના

ં પઢા
ે ં
બોરસલીને સ ં ૃતમા ં બ ુ લ કહ છે . (૧) દાત

ં સાફ કયા પછ બોરસલીની છાલનો ઉકાળો
કમજોર થઈ ગયાં હોય તો સવાર દાત
ં કર મ માં ૧૦થી ૧૫ િમિનટ ભર રાખવો. તમ
ે જ બોરસલીના બી ુ ં બાર ક
ઠડો


ં અને પઢા
ે પર ઘસ .ુ ં (૨) ઉકાળ ને ઠડા
ં કરલા પાણીમાં
રોજ રા ે ધીમે ધીમે દાત
બોરસલીનાં ચાર

લ અધકચરાં વાટ રા ે પલાળ રાખવાં. સવાર આ પાણી ગાળ

બ બે ચમચી સવાર, બપોર અને રા ે બાળકોને પીવડાવવાથી

કૂ ઉધરસ, વરાધ

અને કફના રોગો મટ છે .


ભાગરો


અિત ભીનાશવાળ જમીનમાં ઉગનાર ભાગરો
આપણા દશમા ં બધે જ


ે નકા ુ ં ઘાસ ગણી ખતરમાથી

ં કાઢ નાખવામાં
થાય છે . આ અિત ઉપયોગી ભાગરાન

ે જ પાણીવાળ જમીનમાં બધે
આવે છે . ભાગરો
ચોમાસામાં ખાડા-ખાબો ચયામાં તમ
ે છોડ અડધાથી
જ ઊગી નીકળે છે . અને પાણી મળ ુ ં રહ યાં બાર માસ રહ છે . તના
એક



ં અને
ચા, પાન સામસામાં, ખરછટ આછ છાટવાળા
,ં ધાર પર દાતાવાળા

ે ં
લહ રયાવાળા ં હોય છે . તના
કાળા પડ

ય છે . એની

લ સફદ અને ફળ કાળાં હોય છે . છોડ

ત થાય છે . સફદ, પીળો તથા કાળો. એનાં પાન

કરકર આવાળાં, ભાલાના આકારનાં અને દાડમ
અઢ


કાયા
પછ


વાં જ હોય છે . એનો છોડ બથી

ચો હોય છે . એ મોટ ભાગે ચોમાસામાં તળાવ, નહર ક નદ નાળા આગળ


ં કાળા ભમરા
ઊગી નીકળે છે . ઔષધ તર ક ભાગરાનો
રસ વપરાય છે . એનો રગ
વો હોવાથી તથા તે ભમરા

ુ ં દખાતો હોવાથી એને
દર


છે . ભાગરો
વાદમાં તીખો, તી ણ, ગરમ,

ુ , કફ અને વા ન
ુ ે હરનાર, વાળ માટ


ણકા
ર , રસાયણ અને બળ આપનાર છે . તે
ર તા પતા, કોઢ,

ંૃ
ગરાજ
કહવામા ં આવે

ાસ, ઉધરસ, આમ, ૃિમ, સો , પાં ુ -

ૂ મટાડ છે . એ ૃિમ ન, રસાયન, પૌ ટક
દર , ખોડો તથા િશર: ળ

116
તથા િપ શામક છે . તે ને

ં તથા િશરોરોગ
તથા કશ માટ ઉ મ છે . વચા, દાત


મટાડ છે . ભાગરાનો
રસ ય ૃ ત અને બરોળની તકલીફ, અ ણ, હરસ, આમવાત,
ૂ , વાળ સફદ થવા, ચામડ નાં દદ વગર
ે મટાડ છે . એનાં પાન તથા થડ ુ ં
મ તક ળ
પાણી પીવાથી

ે વધે છે , વીયબળમા ં વધારો થાય છે , ઉધરસ તથા
ખ ુ ં તજ


સળખમ
મટ છે . કોઢ,


ં પણ
ચક ક અપ માર, વધરાવળ, છાતીનાં દદ વગરમા


ઉપયોગી છે . (૧) અજમા સાથે લવાથી
િપ

ુ ં જોર નરમ પડ છે . (૨) ભાગરાના


તકલીફ મટ છે . (૩) ભાગરાનાં પાન,
કોગળા કરવાથી દાતની

યફળ, વાવ ડગ,



ં ,
ચ ક, તગર, ગઠોડા
, તલ, શખાવલી
, અિસદરો, ર તચદન

ુ ,
ઠં ૂ , લિવગ, ક ર
ામ ુ ં બાર ક

બળાં, મર , પીપર, તજ, એલચી, નાગકસર દરક ૨૦-૨૦
ે ે ભાગરાના

બનાવી તન
રસની ભાવના આપવી. આ


ે રોગો મટાડ
ૂ પટના

અનક



છે . હરસ અને ય ૃતના રોગો પણ મટાડ છે . (૪) ભાગરો
, શખાવલી
,

ે , હરડ, આમળાં,
માલકાગણી
, ઉપલટ
૧૦-૧૦

ામ ુ ં


ગળ
,

ૂ બનાવી તન
ે ે ભાગરાના


,

ા ી,

ે ,
ઘડો

ુ , વજ અને ગરમાળાનો ગોળ દરક

ઘડાના
અને

ા ીના રસની ભાવના

આપી નાની નાની ગોળ બનાવવી. એનાથી ઉ માદ, અપ માર, બાળકો ુ ં


ઘમાથી

ે યાિધઓમાં રાહત થાય
ગી જ ,ુ ં િવચારવા ,ુ મગજ ુ ં અ થરપ ુ ં વગર

ઝબક ને

ૂ ધ સાથે અથવા સહજ ગરમ કરલા ઘી સાથે લવી
ે .

છે . આ ગોળ ગાયના તા
ં રાનો છોડ
દવાળ વખતે ભાગ
બાર ક

ૂ ્ણ

ૂ સ હત ઉખડ
ે ÷, છાયડામા


ૂ બનાવ .ુ ં (૫) ભાગરાનો

પા ચમચી રસ એક કપ

ૂ ,
કવી
ટલા

ૂ ખાડ


ૂ ધમા ં નાખી

ં પીવાથી કફના રોગો શાત
ં થાય છે અને મલ
ૅ ે રયા પછ વધી ગયલી

સવાર-સાજ
બરોળ


થિતમાં આવી

ય છે ,

વર મટ છે . આ ઉપચાર- યોગ ૧૦થી

ું

૧૫ દવસ કરવો. (૬) પાથી અડધી ચમચી ભાગરા


ૂ પાણી સાથે લવાથી

લીવર અને બરોળના રોગો, કમળો, હરસ અને ઉદર રોગોમાં ફાયદો થાય છે . (૭)

117
ૂ ધમા ં સવાર અને સાં


અડધી ચમચી ભાગરાનો
રસ એક લાસ
પીવાથી કફના
સમયનો

કોપથી થતા રોગો,

ૅ ે રયા અને બરોળની
ણ મલ

૧૫-૨૦ દવસ
ૃ વાળો ઘણા


ણ વર મટ છે . (૮) અડધી ચમચી ભાગરાનો
રસ બે ચમચી ઘીમાં િમ



ં ચાટવાથી બસી
કર સવાર-સાજ
ગયલો
અવાજ


લી

ય છે . (૯) િન ય


વાન


રહવા માટ રોજ રા ે અડધી ચમચી ભાગરાનો
રસ, એક ચમચી ઘી અને દોઢ
ચમચી સાકર એક

લાસ

ૂ ધમા ં નાખી પી .ુ ં (૧૦) ભાગરાનો

રસ મધ સાથે
ું

ટો પડ છે . (૧૧) ભાગરા


ચાટવાથી છાતીમાં ભરાયલો
કફ

ૂ અડધી ચમચી


અને કાળા તલ બે ચમચી ભગા
વાટ ઘી સાથે ચાટવાથી સાર શ ત આવે છે .

લીવર કામ ન કર ુ ં હોય, વારવાર
ઝાડા થઈ જતા હોય તો આ ઉપચાર કરવો.

ુ ં તલ


ે ભાગરાનો
ભાગરા
રસ અઢ લીટર, મદ ના ં પાન ૨૫૦

ામ, ગળ નાં પાન

ં ૨૫૦
ામ, જટામાસી

ામ. બધાં



ઔષધોને બાર ક વાટ ભાગરાના
રસમાં મળવવા
.ં મળ શક તો વાટલી

ા ી ૨૫૦

૨૫૦

ામ, આમળાં ૫૦૦

ામ,

ઠ મધ ૧૨૫


ે દોઢ કલો નાખી ધીમા તાપે પકાવ .ુ ં પાણીનો ભાગ
ામ મળવી
એમાં તલ ુ ં તલ
ઊડ

ે ં વાળો,
ે બાક રહ યાર ઉતાર ઠં ુ પાડ ગાળ લે .ુ ં તમા
ય અને તલ

ુ પૈક કોઈ પણ એકનો જ ર
ં , ક ર
ચદન
ગાળ લે ,ુ ં

થી જ ર

ભ યર ગણી

ુ ખડ


રતો
પાઉડર નાખી થોડા દવસ રાખી

ુ ં આવશે. એ માથામાં નાખવા વપપરાય છે .
ગધ

એનાં પાન, થડ, ડાળ


કહ છે .
સ ં ૃ તમા ં એને કટકાર

એમ બધાં જ


ં ુ ડયા રગના
,ં ફળ કાચાં હોય યાર લીલાં

ં ે પાચ

અને પાક યાર પીળાં થાય છે . એનાં પાચ
દવામાં વપરાય છે . ભ યર ગણી કડવી,


ગો પર કાટા
હોવાથી

ૂ , પાન, છાલ,
ગ- ળ

લ, ફળ-

રુ , તીખી, ઉ ણ, પાચક, લ ુ અને સારક


છે . તે ઉધરસ, કફના રોગો, દમ, ખજવાળ
,

ૃિમ

દયરોગ, અ ુ ચ, પા

ૂ વગર

118

મટાડ છે . (૧) ભ યર ગણીનાં પાકાં, પીળાં ફળ નાના મટકામાં ભર , તના
મ પર
ં ઉપર માટ નો લપ
ે કર
કપ ુ ં બાધી

ૂ પર ચડાવી તપાવ .ુ ં
લા

દરનાં ફળ કાળાં

ે . પાથી અડધી ચમચીની મા ામાં
ય યાર ઊતાર વાટ ને બાટલી ભર લવી

થઈ

એક ચમચી મધમાં િમ
અને અ ણમા ં

ં ચાટવાથી ખાસી
ં ,
કર સવાર-સાજ

ૂ જ ફાયદો થાય છે . (૨) ભ યર ગણીનાં

છાલ સાથે આખો છોડ

ૂ ,
કવી


હ ગ મળવી
ચણાના બે દાણા

વા ુ ુ ં અ લોમન
થઈ ઉ
ચમચી

ટલો દવસમાં

છે . ભ યર ગણી
પીવાથી

ાસ-દમ, વરાધ-સસણી

ૂ બનાવ .ુ ં આ

ૂ ખાડ


ટ ું

ૂ ,

લ, ફળ, પાન,


અડધા ભાગની
ણથી

ં મધ સાથે ચાટ .ુ ં આનાથી
ૂ સવાર-સાજ


ાસ પણ બસી

ય છે . (૩) ભ યર ગણીનો રસ બે

ણ વખત મધ નાખી પીવાથી તમામ

તના

ૂ રોગ મટ

ૂ ં પાનને અધકચરાં ખાડ
ં ઉકાળો કર
કા

ૂ લ છે . (૪) લીલાં ક


ાસ, સસણી, કફવાળ ઉધરસ, મોટ ઉધરસ, લોહ માં કફ ુ ં વધ ુ ં વગર

મટ છે . (૫) પાનના ઉકાળામાં મગ પકવી રોજ ખાવાથી દમ મટ છે . (૬) પાનનો
ુ :ખતા હોય, દાતમા


ં ૃિમ
રસ ખરજવા ઉપર લગાડવાથી ખરજ ુ ં મટ છે . (૭) દાત
ં હાલતા હોય ક સડ ગયા હોય, તેમાથી

થયા હોય, દાત
પ ુ નીકળ ુ ં હોય, મ
ુ ં હોય, પાયો રયા થયો હોય તો ભ યર ગણીના બીનો

ગધા
ં ં સાથનો
ે આખો છોડ
ભ યર ગણીનો પચાગ

યોગ કરવો. (૮)

ં ૧૦
ૂ , અધકચરો ખાડ
કવી

ામ

ૂ બે
કો

લાસ પાણીમાં ચોથા ભાગ ુ ં પાણી બાક રહ યાર કપડાથી ગાળ ને પીવાથી
ં તમ
ે જ ધીમો તાવ રહતો હોય તો તે મટ છે . વળ
કાયમી શરદ , કફ, ખાલી ખાસી

એનાથી દમ, સસણી-વરાધ, ખજવાળ
,

ૃિમ અને

દયરોગમાં પણ ફાયદો થાય છે .

(૯) માથામાં ટાલ પડતી હોય તો ભ યર ગણીનો રસ અને મધ સરખા ભાગે િમ
કર

લગાવવાથી સારો ફાયદો થાય છે . (૧૦) ભા◌ો◌ંયર ગણી ુ ં

ચાટવાથી

ૂક ઉધરસ મટ છે . (૧૧) ભ યર ગણીનો આખો છોડ

ૂ મધમાં

ૂ સાથે ઉખડ

119


બરાબર ધોઈને છાયડામા


કડા
૧૦



કવી
તના
નાના નાના


ં ં
બાધી
પોટલી મગ સાથે બાફવાથી ભ યર ગણીના પચાગના

ામ

ટલા કપડામાં


ણો
મગમાં ઉતરશે,

ે નાખી ખાવાથી કફ
છતાં મગનો વાદ બગડશે ન હ. એમાં આ ુ , લસણ વગર

ટો

પડવાથી દમ મટ છે .

મગના લા ુ

ે , લોટ બનાવી, લોટ
મગ શક

ટ ું ઘી લઈ કડાઈમાં ધીમા તાપે




તવથાથી
હલાવતા જ .ુ ં લોટ કઈક
લાલાશ પકડ એટલે તના
ઉપર
જ .ુ ં એમ કરતાં દાણો પડ એટલે
એલચી, લિવગ અને મર
વીયવધક અને વાતિપ

મગફળ

મગફળ

ું

ૂ પરથી ઉતાર લઈ, સાકર, બદામ, િપ તાં,
લા

ૂ નાખી લા ુ બનાવવા. મગના આ લા ુ શીતળ,

શામક છે . આ લા ુ િશયાળામાં પાકની ગરજ સાર છે .

અને પીનટ બટરમાં િવટામીન ÔએÕ, ÔઈÕ, ફૉ લક ઍિસડ,

ક યમ, મૅ ને યમ, ઝ ક, આયન અને ફાયબરની
કૉલે ટરોલ સાથે ચરબી

ચી

મગફળ નાં ત વોમાં વધારો થાય છે . શર રના


તા પણ ઘટ છે . શકવાથી

કોષોને


કસાન
થવાથી ક સર


દયરોગ થવાનો સભવ
રહ છે તે કોષો મગફળ ખાવાથી

મગફળ માં

ોટ ન અને સાર

ખાવી ન જોઈએ. મગફળ


માણમાં હોય છે તટલા

રુ

ત રહ છે .

તની ચરબી પણ હોય છે . પરં ુ ખાર મગફળ


ં આવે છે યાર ક સર અને
યાર શકવામા

ર ણ આપનાર ત વોમાં ૨૨%
ટલા


ે ં ઓછા
ણવ
ા છે . તમા

ા ત થાય છે . િનયિમત મગફળ ખાનારની કૉલે ટરોલની

મા ા ઓછ હોય છે . મગફળ થી ડાયાબીટ સની શ
અને

ૂ ધ છાટતા

દયરોગ સામે

ં ફળોમાં આ ત વો
ટલો વધારો થાય છે . કટલાક
માણમાં મગફળ માં પણ હોય છે . આથી જો તમે

120
વજન ઘટાડવાના આશયથી મગફળ ખાવા ુ ં છોડ દશો તો તે યો ય નથી. પરં ુ
ખાર મગફળ તો ખાશો જ ન હ.

મધ


ુ ં મધ વહન કર છે . તથી

ણો
જ ઘણા


ં આવે તના

ની સાથે મધ લવામા



ં આવે છે . મધ ઉ મ કફનાશક છે . એક વષ
રોગોમાં અ પાન
પે મધ લવામા

ૂ ું

ં પાણીમાં બે
ે -ચરબીનો નાશ કર છે . વજન ઘટાડવા માટ એક લાસ ઠડા
મધ મદ
ં ખા ુ ં ન હ. ખાડ
ં , ગોળ, બટાટા, ભાત,
ચમચી મધ સવારમાં પી .ુ ં સવાર બી ુ ં કઈ
ે , માખણ બધ
ં કરવાં. મધ
તળે ,ું મીઠાઈ, ઘી, તલ
બની

ૃ ટશ ત વધે છે .

ુ છે . ઘા

ુ છે આથી એ


વા ઓ
૪૮ કલાકમાં અને મરડાના
અ ુચ

ે ,
મહ


, મદ

બહાર કાઢનાર છે . ઘી અને મધ સરખા
વાતમાં ઘી બમ ુ ં લે .ુ ં તે જ

ુ ઝ લાવે છે .

તને

ૂ ર કર છે . ન ુ ં મધ

શે કફકારક છે .

યાર

ૂ ુ ં મધ

ૂ ર કરનાર તથા અિત લખન

-દોષોને

ે ં ન હ. કફમાં મધ બમ ુ ં અને
માણમાં લવા

માણે મધ ગરમ કર ને લઈ શકાય ન હ. (૧) રા ે


એક ચમચી મધ પાણી સાથે લવાથી
સાર
નરણે કોઠ મધ-લ

કર

ાસ, ઉધરસ, ઝાડા, ઉલટ , તરસ-

ૂ , થાક, બળતરા તથા
છા

ાહ -મળને રોકનાર,

દયને િ ય અને


વા ઓ
૧૦ કલાકમાં નાશ પામે છે . મધ


સારક એટલે મળને સરકાવનાર તથા કઈક
કફનાશક,

ખ િન ્ મળ


વા નાશક
છે . મધમાં ટાઈફોઈડના

ૂ ર કર છે . એ િ દોષહર છે . એ હડક ,

શોષ, ર તિપ , ૃિમ,

જવાથી

વર માટ પણ મધ હતકાર છે .

લાભકારક છે . મધમાં કામશ ત વધારવાનો
ે શોષી લવાનો

મધમાં ભજ

ખમાં

ુ ુ ં શરબતથી

ે સાફ આવે છે . (૨)
ઘ આવે છે , પટ

ૂ ઉઘડ છે . (૩) મધ


વા ઓનો
નાશ કર છે .

ય અને ટાઈફોઈડના દદ ઓ માટ ઉ મ છે . (૪) હ રો વષ

ુ મધ બગડ ુ ં
ધી

નથી. બાળકોના િવકાસમાં મધ ઉપયોગી છે . જો બાળકને શ આતના નવ માસ


ધી

121
ે ે છાતીના રોગ
મધ આપવામાં આવે તો તન
તરડાને ઉપયોગી એવા એિસકોક લસ
સગભા

ી માટ મધ

ારય ન હ થાય. (૫) મધથી


વા ઓની

થાય છે . (૬) ુ બળ અને

ે ઠ પોષક આહાર છે . (૭) મધ દ ઘા ુ બ ે છે . મધથી

વીયની તથા લોહ ના ર તકણોની

થાય છે . ગભવતી અને

હતાથ મધ લે ુ ં જોઈએ. (૮) મધ ઉ મ


તાએ
બાળકના



વા યવધક છે . તે શર રના રગન

િનખારવા ુ ં અને ચામડ ને કોમળ બનાવવા ુ ં કામ કર છે . (૯) ચહરા અને શર ર

ં મધનો ઉપયોગ થાય છે .
પર મધ ઘસવાથી સ દય અ ય બને છે . સારા સા ઓમા
(૧૦) મધ, લ

ુ અને ચણાનો લોટ પાણીમાં િમ

કરવાથી ચહરો આકષક અને

કર ચહરા પર ઘસી

નાન

ું

ં મ રુ અને
દર
બને છે . (૧૧) મધના સવનથી
કઠ

ં , વીયદોષ,
રુ લો બને છે . (૧૨) મધ ુ બળતા, દમ, અપચો, કબ જયાત, કફ, ખાસી

અિન ા, થાક, વા િવકાર
તથા અ ય ઘણા રોગોમાં અ કૂ દવા છે . (૧૩) ધારો ણ
ૂ ધ અને ફળોના રસમાં મધ લઈ શકાય. મધ ઠડા
ં ે ં હતાવહ છે .
ં પાણીમાં લે ુ ં હમશા
(૧૪) મધ ગરમ કર ુ ં ન હ. કમળ-કાકડ ,

ૂ , માસ
ં સાથે મધ લઈ ન શકાય.
ળા

ે વગર
ે ચરબી ુ ત પદાથ સાથે મધ સમ
(૧૫) વરસાદ ુ ં પાણી તથા ઘી, તલ
મા ામાં લે ુ ં િવષ સમાન છે .
ે આવે તો શર રનો મદ

ં ગરમ પાણી સાથે લવામા


(૧૬) મધ સવાર-સાજ


ળતા
ઘટ વજન ઉતર છે .


યાર મધને સવાર-સાજ

ૂ ધ સાથે લવામ
ંૂ

ં આવે તો શર ર ુ ં વજન વધે છે .
ફાળા

મર ુ ં મરચાં

પચવામાં હલકાં, અ નવધક, કફ ન અને વાતશામક છે . તે શર રને

ૂ ું પાડ નાખે છે . (૧)

ૂ ું કરડ તો મરચાની


ં મરચાની
ઉખડ છે . (૨) કૉલરામા

કૂ દબાવી દવાથી ઝ સાથે જ

કૂ પાણીમાં ઉકાળ પીવાથી

છે . (૩) કફના બધા રોગોમાં મરચાં સારાં છે .


ૂ જ લાભ થાય


ઘ આવતી હોય, ખજવાળ

122
ે ે માટ મરચાં સારાં છે .
આવતી હોય ક કફને લીધે ચામડ ના રોગ થયા હોય તો તન



(૪) શરદ , સળખમ
, પટના

વડાં અને ુ ઃખાવામા ં મરચાં ઉપયોગી છે . (૫) વ ુ

પડતાં મરચાં ખાવાથી વીય પાત ં પડ

ય છે અને શર રમાં બળતરા થાય છે .

મરચાને બદલે કાળાં મર વાપરવાં.

મર

ાચીન સમયમાં મરચાં ન હતાં, એને થાને મર જ વપરાતાં. મર જઠરા ન

દ ત કરનાર, ૃિમ ન, િવષ ન તથા
શરદ , દમ તથા

ૅ , વા ,ુ આફરો, અ ુ ચ, અ ણ, કફ,
કં ૂ , ગસ
મ ફફસા ં અને કફના

દયરોગમાં હતકાર છે . લ ડ પીપરને

ે કાળાં મર પાચન અને પાચનત ં ના રોગોમાં
રોગમાં ઉ મ ગણવામાં આવી છે તમ
અિત ઉપયોગી છે . તતે ગરમ, િપ

ુ ે હરનાર છે .
વધારનાર, કફનાશક અને વા ન

ુ રોગોમાં દવલ
ે સાથે
પાચનના રોગોમાં ઘી સાથે, કફના રોગોમાં મધ અને વા ના
ચારથી છ કાળાં મર

મ રૂ

ું

ં લે .ુ ં
ૂ સવાર-સાજ

ે લે ુ ં જ ર છે . બ ુ ઝાડા થતા હોય
મ રૂ વાયડા છે . આથી એની સાથે તલ

ે ં મ રૂ ઉ મ છે . મ રમા

ં લોહ ુ ં
તમા
હતકાર છે .

ૂ ઝતા હરસમાં મ રની

દાળ

રોકનાર, શીતળ, હલકા, ુ


ુ , ઝાડાને
ણકાર
છે . એ પાકમાં મ ર

અને વાયડા છે . એ કફ, િપ

તાવનો નાશ કરનાર, બલકર તથા

તની
દાળનો

માણ પણ સા ું હોઈ મરડાવાળા માટ
ક ર તિપ ને મટાડનાર,

ંૃ

ં લોહ ુ ં
હણ
છે . મ રમા

માણ વધાર હોવાથી

ું

ં ગધક

ટથી ઉપયોગ કરવો જોઈએ. મ રમા

હોવાથી તે મગની

માણ ન હ

ુ ય છે . મ રના

ં છોતરામા
ં ં એક કડવા પદાથ િસવાયનો
પા


રસાવાળો બીજો નકામો પદાથ ઘણો હોય છે . આથી છોતરાં કાઢ ના યા પછ તનો

ું

123
ે ં વટાણા અને સોયાબીન કરતાં
લોટ હોય છે તે બ ુ સ વવાળો હોય છે . તમા


િમનૉઈ
સ વધાર હોય છે .


ગળ

મહાયોગરાજ



ે મહાયોગરાજ
ગળ
સાથે બી ં ઘણાં ઔષધો મળવીન


ગળ
બનાવવામાં આવે છે ,

બ રમાં તૈયાર મળે છે . એની બ બે ગોળ


કો




ૅ , ઉદાવત,
કર સહજ નવશકા
પાણી સાથે લવાથી
આમવાત-સાધાનો
વા, ગસ
ં , વાતર ત,
બ ુ ૂ તા, ભગદર

ુ ઃખાવો, કોઈપણ

ગનો સોજો,

ુ રહલો હોવાથી તે વા ુ િપ ા દ દોષોને િનય ં ણમા ં રાખવાની


ું
સાથે સાથે સાતે ધા ઓ

મહારા ના દ


ના ઓનો


કારના વા ના
રોગોમાં ફાયદો થાય છે . આ ઔષધોમાં એક


કપવા
તથા સ ્ વ
ખાસ રસાયન

ુ ઠ,

વાથ

માણ પણ

ળવી રાખે છે .

સવાગ વા ,ુ

ુ જ વ, લકવો, સાયટ કા, આમવાત,


હાથીપ ,ું આફરો, આ માન, અપતાનક, સાધાઓની
પીડા, કમર જકડાઈ જવી,
ુ થતા વ ં ય વ આ બધા વા ના
ુ રોગોમાં ફામસીમા ં મળ ુ ં
અડ દયો વા અને વા થી
ં પીવાથી લાભ થાય
વ ઔષધ Ôમહારા ના દ વાથÕ ચારથી છ ચમચી સવાર-સાજ
છે . સાથે સાથે વા ુ કરનાર આહાર-િવહારનો યાગ કરવો.

મ ડા
ુ ં ઔષધમા ં મ

ં લો જ કામ આવે છે . એના ં લ મોટા ં મોતી
ડાના

વા,ં સફદ

ક પીળાશ પડત ં સફદ હોય છે . ઉનાળામા ં એ પાક ને નીચે ખર પડ છે . એને વીણીને
તડક



ં આવે છે .
કવી
લવામા


ૂ ં મ ડાન
ે ને ખાવામા ં આવે છે . તના
કા
રોટલા
ૂ ં ે શક


પણ બનાવવામા ં આવે છે . તા ં લોમાથી
વઘાર કર શાક બનાવી શકાય,

ું
કસરો
કાઢ નાખી એ લો ુ ં ઘી-


ઘ ુ ં વાદ ટ હોય છે . મ ડાના

ુ નો

લ શીતળ,

મીઠાં, વજન વધારનાર, બળ દ, વીય વધારનાર અને વા ુ તથા િપ નો નાશ

124

લાબના

કરનાર છે .

ે ,
મહ

બનાવી શકાય,

ુ ં
લકદની

લના


મ જ મ ડાના

ુ ં
લકદ

લોનો પણ

ૂ દાહ, અશ ત, અપચો(અ નમાં ) અને ર તિપ મા ં

ં .
ઉપયોગી છે . એની મા ા બે ચમચી સવાર-સાજ


મામજવો

ં ં પાન નાગની
લાબા

ુ કળ ઊગી નીકળે છે . એનાં સાકડા
ં ં


ચોમાસામાં મામજવાના
છોડ

ે ે નાગ
વાં હોવાથી તન

ા કહ છે . એના છોડ ૪થી ૬

ં ચોરસ, પાન ડ ટડ વગરનાં સામસામે હોય છે .
ચા, દાડ

નાનાં

સફદ હોય છે . આખો છોડ પાનથી ભરલો અને અિત કડવો હોય છે . (૧) પાનનો રસ
એક ચમચી


ૅ ે રયા મટ છે . (૨) આખા
ટલો ૮થી ૧૦ કાળા મર સાથે લવાથી
મલ

છોડને છાયામાં

ૂ , ખાડ
ં ને બાર ક
કવી

ૂ ્ ણ બનાવ .ુ ં અડધી ચમચી આ


બપોર અને રા ે લવાથી
લોહ માં સાકર ુ ં
થાય છે .



ં ફાયદો
માણ ઘટ છે અને મ ુ મહમા


ં કરિમયા પણ મટ છે . (૩) મામજવા

ણ વર અને પટના
નો છોડ જઠરા ન

દ ત કરનાર, મળ સાફ લાવનાર, ર તની

કરનાર, આમને પચાવનાર,

ય ૃ તને ઉ ે જત કરનાર, ર તિપ , કફ અને િપ નો નાશ કરનાર છે . (૪) અડધી
ું

ચમચી મામજવા

ૂ અને

ણ કાળાં મર

તાવમાં ફાયદો થાય છે . (૫) આ
ફાયદો થાય છે . તે

ું

ૂ દવસમાં


ણ વખત લવાથી


ૅ ે રયા અને અિતસારમાં
ૂ છાસમાં લવાથી
મલ

ૃિમનો નાશ કર છે , અને ડાયા બટ સને શાત
ં કર છે . બ રમાં



મામજવા
ઘનવટ મળે છે . તનો
પણ ઉપયોગ કર શકાય. બે-બે ગોળ
ે . બાળકોને એક એક ગોળ
ણ વખત લવી


માલકાગણી

દવસમાં

ણ વાર આપવી.



એના મોટા વલાઓ
થાય છે . શાખાઓ લાબી
અને કોમળ હોય છે .


ં અને મ રુ
લ પીળાશ પડતા લીલા રગના

ુ ં
ં હોય છે ,
ગધવાળા

વૈશાખ- ઠ

125
માસમાં આવે છે , અને ફળ અષાઢ- ાવણ માસમાં પાક છે . તે ફાટ ને

દરથી કસર


ં સરસ બીજ બહાર આવે છે . મોટ ભાગે આ બીજ જ ઔષધમાં વપરાય છે .
રગના
ુ ં તલ
ે કહ છે . આ તલ
ં તલ
ે નીકળે છે . તન
ે ે માલકાગણી

ે માલીશમાં અને
બીજમાથી
ુ ં તલ

ે જલોદરમાં અને વા ના

રોગોમાં સા ું
પીવામાં વપરાય છે . માલકાગણી


પ રણામ આપે છે . માલકાગણી
વા ના
રોગો, ઉદરના રોગો, સોજો,
ં ુ મા ં વપરાય છે . માલકાગણીના

ં બીજ
મદ

ૂ ાવરોધ,

ુ વધક તથા વા ના
ુ રોગોનો નાશ

કરનાર હોવાથી એને ચડતી મા ામાં રોજ ગળવામાં આવે છે . ૧ બીજથી શ આત
કર રોજ એક બીજ વધારતા જ .ુ ં ૩૦મા દવસે ૩૦ બીજ ગ યા પછ રોજ એક

બીજ ઘટાડતા જ .ુ ં એનાથી મદ

અને ઓછ યાદશ તવાળાને સારો એવો

ુ ે લીધે ઉ ગ
ે , ચ
ફાયદો થાય છે . વા ન

ુ ં રહ ુ ં હોય તમા

ે ,ં તથા વા ના

ું

અ ય રોગોમાં પણ ફાયદો થાય છે . જળોદરના દદ ને ૨૫થી ૩૦ ટ પાં માલકાગણી
ે આપવાથી
તલ



ં ભરાયે ું પાણી
ટથી થાય છે અને સોજો ઉતર છે -પટમા

નીકળ

ે પરસવો

ય છે . આ તલ
વધારનાર છે . ૫થી ૧૫ ટ પાં


પરસવો

ૂ જ થાય છે અને સો

મી ુ ં

ૂ ધમા ં લવાથી

ઉતર છે .

મી ુ ં ખા ું , મ રુ, પચવામાં ભાર, જઠરા ન

દ ત કરનાર, ખોરાક ુ ં યો ય

પાચન કરાવનાર, ઝાડો લાવનાર, ખા ું છતાં દાહ-બળતરા ન કરનાર, કફને
ુ િપત કરનાર, વા ુ મટાડનાર,

ુ ચ દ,

હતકારક, વાળને અકાળે સફદ કરનાર,

દય માટ (થોડા


માણમાં લવાથી
)


ળનાશક
અને વા ુ છે . તે વધાર પડ ુ ં


ગરમ ક વધાર પડ ુ ં ઠં ુ નથી. મી ુ ં વધાર પડ ુ ં લવાથી
એટ ું જ
મી ુ ં હલ ુ ં, રોચક, ગરમ, અ નવધક, વાત ન,
ૂ મ અને


કસાનકતા
છે .


ે ઠ જ ં ુ ન, શોથહર, વદનાહર
,


ં મટાડનાર છે . મી ુ ં અ લતાનાશક છે . (૧)
મડા


ઢમારના

ુ ઃખાવામા ં

126

ે કરવામાં આવે છે . (૨) ખા ુ ં ખાવાથી દાત

હળદર અને લસણ સાથે મી ુ ં મળવી
લપ
બાઈ ગયા હોય તો મી ુ ં ઘસવાથી સા ું થાય છે . (૩)

કાકરો


કૂ રાખવાથી ખાસી
નરમ પડ છે અને

પાણીમાં બોળ ને શાકભા


ં મ માં મીઠામો
કૂ ખાસીમા

ઘ આવી

ય છે . (૪) મીઠાના


ૂ મ જં ઓ
મર

ધોવાથી એમાં રહલ

ય છે . બા

યોગમાં મી ુ ં વ ુ વાપર ુ ં પરં ુ ખાવામાં વ ુ પડતા મીઠાના ઉપયોગથી
ે ઘટ, વાળ ધોળા થાય ક ખર
તજ

ખો ુ ં

ય અને ચામડ ના રોગો થાય છે . મીઠા કરતાં

િસધવનો ઉપયોગ કરવો વ ુ અરો ય દ છે .


ળા

(૧)

ૂ ઝતા હરસમાં રોજ સવાર

થાય છે . (૨) હાથ-


ં પાનનો એક કપ રસ પીવાથી લાભ
ળાના

ગળાં સડતાં હોય અને પ ુ નીકળ ુ ં હોય તો


ં તા ં
ળાના

વ છ પાન બે હાથમાં લઈ બરાબર ચો યા પછ અધાથી એક કલાક
ધોવા ન હ. સાથે


ધી
હાથ


ં પાદડાથી
ં ં શ કર ધીમે ધીમે ચાવીને ટોચ
ળાનો
એક કાદો


ધી

ં -ગળપણ, ખટાશ અને નમક થોડા દવસ બધ
ં કરવાં. જ ર લાગે તો
ખાઈ જવો. ખાડ
ડૉ ટરના માગદશન હઠળ

યોગ કરવો. (૩)


ળાના
પાનનો રસ એક કપ
ચકામા થતા હોય તો

ૂ ની બરાબર

ન થતી હોય તો

ટલો દરરોજ પીવો. (૪) ચામડ પર એલજ ના


ળાના
પાનનો રસ પીવો અને


ં ખાવો. (૫)
ળાનો
કાદો


ળો

ણે દોષો ુ ં શમન કર છે .


મથી


મેથી વા ,ુ કફ, સિધવા
, કમરનો

ુ ઃખાવો, કળતર, પટના

ે મટાડ છે . એ કડવી, ગરમ,
કબ જયાત, તાવ વગર
ટલો ગોળ સવાર અને સા

ૂ ,

ૂ લગાડનાર અને પૌ ટક છે .

ું
ે ય ૃત અને બરોળને બળવાન બનાવે છે . (૧) ૧ ચમચી મથી

મથી
ઘી અને સોપાર

ૃિમ,

ૂ ચાવીને ખાવાથી

ૂ , ૧ ચમચી

ે દર મટ

127
ુ :ખાવો મટાડ

ે વા નાશક

છે . (૨) મથી
હોવાથી કમર, પ ડલી, ઢ ચણ અને સાધાનો
છે . (૩) ૧૦૦
ે ખાડ
ં ને
શક


ામ મથી
અને ૧૦૦

ામ


ે િમ
વાન

ૂ ો કર બોટલમાં ભર લવો
ે . આ

કર તાવડ પર અધકચરા

ૂ ો ૧ ચમચી સવાર-સાજ
ં પાણી



સાથે લવાથી
ઊબકા, અ ુ ચ, આફરો, વા ,ુ મોળ, ખાટા ઓડકાર, બધાયા
વગરનો
ૂ -પે ટ
ચા



વો મળ, પટમા

ે તકલીફ
કડ - કં ૂ વગર

ૂ ર થાય છે . (૪) ગોળ

ું

અથવા પાણીમાં પા ચમચી મથી

ૂ લવાથી



કબ જયાત મટ છે . મથીની
ભા


મળ શકતી હોય તો મથીની
ભા


દરરોજ ખાવી જોઈએ. મથીની
ભા

કડવી,

ે ં લોહ, ક યમ તથા
િપ હર, મળ સરકાવનાર અને ઉ મ વાતશામક છે . તમા
િવટામીનો ુ ં


માણ ઘ ુ ં સા ું છે . ડાયાબીટ સ, સાધાનો
વા, પ ાઘાત-લકવા,


રાઝણ
-સાઈટ કા, કટ
િમ


ૂ , પગની પાનીનો ુ ઃખાવો હોય તો મથીની
ભા

એકલી ક


શાકમાં દરરોજ ખાવી જોઈએ. મથીના
દાણા અને દાણા ુ ં બાર ક

એટ ું જ


ં ં
ણકાર
છે . લીલા ં પાદડાવાળ
ભા

ૂ પણ

રોજ એક બખત તો ખાવી જ

ૂ ુ ં તજ
ે ભર ું છે . દરક ભા મા ં િવટામીનો, લોહ,

ં ં ં
જોઈએ. પાદડામા

ે ખનીજ ત વો હોય છે . ભા મા ં સારક-મળને સરકાવવાનો
આયોડ ન વગર

સિધવા
, લકવા, અડ દયો વા ક ટ હ



વા વા ના
રોગોમા ં મથીની
ભા


ઉપયોગી છે . ડાયા બટ સવાળાએ તો રોજ મથીની
ભા


ખાવી. મથીની
ભા


નો
ુ છે .

ૂ જ

અને

ર ગણ ુ ં શાક અિત ઉ મ છે .


ે અને વા
મથી

ે અને
સમાન ભાગે મથી

િમ ણ કર .ુ ં સવાર, બપોર અને સાં
જઠરા ન

ુ લોઢ પર અધકચરા શક

વા

એક ચમચી

ટલો આ

ૂ કર
કો

ૂ ચાવી જવાથી
કો

દ ત થાય છે અને અપાન વા ુ નીચે ઉતર છે . એનાથી ખોરાકની ુ ચ

ઊઘડ છે , અને મોળ,

ં પણ મટ છે .
કં ૂ , આફરો મટ છે . વા ુ ૂ ર થતાં ખાસી

128

મદ

મદ ને ફારસીમાં હ ના કહ છે . હ ના ુ ં અ ર એટલે મદ ના ં

લ ુ ં અ ર.



હથળ
અને પગના ત ળયામાં દાહ થતો હોય તો મદ ના ં પાનને બાર ક વાટ લપ
ં કરવાથી મટ છે . મદ
કરવાથી અને ખાવામાં ગરમ ચીજો અને ગરમ મસાલા બધ
ં કફનાશક તથા ચામડ ના રોગોનો નાશ કરનાર છે . િપ ના ઉ ણ
દાહનાશક ઉપરાત
અને તી ણ


ે મદ ની શીતળતા શાત
ં કર છે . તથી

ણોન
એ કફનાશક અને

ં ે દોષોથી ર ત અને ચામડ
િપ નાશક છે . આ બન
શીતળ અને ુ ઠનાશક છે . એનાં

ૂ િષત થાય છે . મદ ના ં પાન


દયને અને મગજને બળ આપે છે . સાધાનો

ે કરવાથી મટ
સોજો અને ુ ઃખાવો મદ ના ં પાન વાટ લપ


મોસબી

ુ કરતાં મોસબી

વ ુ


ણકાર
છે . એ પચવામાં ભાર છે . શર રની


ે ધા ઓન
ે વધાર લોહ ના દોષો
સાતય
અ નને

ય છે .

ૂ ર કર છે . એ પૌ ટક,

દય માટ ઉ ેજક,

ં કરનાર અને
દ ત કરનાર, આહાર ુ ં યો ય પાચન કરનાર, તરસ શાત



રસ ઉ મ છે . એનાથી બાળકોની પાચનશ ત
ઠડક
આપનાર છે . તાવમાં મોસબીનો


ધર
છે , અને ચામડ નો રગ
પણ



ધર
છે . િનયિમત પણે મોસબી
ખાવાથી

ં એટલે
રોગ િતકારક શ ત વધે છે . મોસબી

ૃ ુ િવરચક

કાળ

કૂ

ા , હરડ,

કાચા

ે ે
ય, મળોને નીચે પાડ નાખે તન

ય કહ છે . ૧૦-૧૫ કાળ

ુ કડા એક લાસ પાણીમાં સવાર પલાળ , સાં

જરદા ના
પાડ સાર ર તે મસળ , શરબત

ૃ ુ િવરચક છે .

ૂ ં જરદા ુ વગર

કા

ુ બધન
ં ે ભદ
ે નીચે લઈ
દોષોને પકવી, વા ના
ૃ ુ િવરચક અથવા અ લોમન

ે મા ં ઑરજ કહ છે તે.

અને ૫-૬

ૂ ં
કા

એ◌ેક વખત ઉકાળ , ઠં ુ

ુ ં બનાવી રા ે ગા યા િવના પી જ .ુ ં નાનાં

129
બાળકોને આનાથી અડધી મા ા આપવી.
ૃ ુ િવરચક

યો

રગતરો હડો

વર અને લીવરના રોગોમાં આવાં

ૂ જ હતકાર છે .

એનાથી બરોળના રોગો મટ છે . એનાં

લાલ હોય છે . એનાં ઝાડ મ યમ કદનાં ૧૦થી ૧૫ ટ

ુ પો દાડમના

ુપ

વાં

ચાં થાય છે . રગતરો હડાની


ે લાલ-કસર રગના

ં લો આવે છે .
ડાળો નીચે નમલી
અને છડ

લ િશયાળામાં આવે

છે અને ઊનાળામાં ફળ તૈયાર થાય છે . (૧) બરોળ મોટ થઈ ગઈ હોય તો
ં બનાવવામાં આવતી દવા Ôરો હતકાસવÕ બથી

રગતરો હડામાથી

ણ ચમચી સવાર-

ં લવાથી


સાજ
બરોળ સામા ય થાય છે . (૨) લોહ ગઠાઈ
ગ ુ ં હોય તો રગતરો હડાની
ે કરવાથી ગાઠ
ં ઓગળ
છાલનો લપ


રસવતી

ય છે .



દા હળદરમાથી
બનાવવામાં આવતી રસવતી
બ રમાં મળે

દા હળદરના છોડ

છે .


ં થતા નથી પણ ઉ ર ભારત, હમાલય, દહરા ૂ ન,
જરાતમા


મ રુ વગર
થળોએ

ૂ થાય છે . દા હળદરના આખા છોડની રસ યા અથવા

ં . બ રમાં મળતી રસવતીમા

ં ઘણી અ ુ
ઘન એ જ રસવતી


હોય છે . આથી તનો

ઉપયોગ કરતાં પહલા ં પાણીમાં ઉકાળ કપડાથી ગાળ ફર થી બરાબર ઘ થાય યાં

ં તીખી, ઉ ણ, અ યત
ં કડવી તથા રસયાન
ધી
ઉકાળ .ુ ં રસવતી
(૧) એ કફના રોગો, િવષ, ને ના રોગો તથા

ણ મટાડ છે . િવષમ

ૂ ચણાના દાણા
ર તાિતસાર, ર તાશમા ં પણ વપરાય છે . કા લી

ુ ધરાવે છે .

વર, ર તિપ ,

ટલી મા ા સવાર-

ં આપવી. (૨) રસવતી

સાજ
ચોખાના ધોવાણ સાથે આપવાથી અિતસાર,

દર,

ે મટ છે . (૩) હાથીદાતના

લોહ વા વગર
વહરને એ◌ેક મટક માં સ ં ટુ કર કોલસો
કરવો. આ કોલસા


ે . બનન
ં ે ે બકર ના
ટલા વજનમાં રસવતી
લવી

ૂ ધમા ં લસોટ

130
સોપાર


ે . આ સોગઠ ને બકર ના જ ૂ ધમા ં અથવા
કવી
લવી

વડ સોગઠ બનાવી

પાણીમાં લસોટ મલમ બનાવી માથા પર લગાડવાથી માથાની

દર મટ છે અને

ખરલા વાળ ફર ઊગે છે . (૪) ર ત ાવી મસા પર લગાડવાથી મસા મટ છે . મધ
ં ં મટ છે .
સાથે લગાડવાથી બાળકના મ પરનાં ચાદા

રાઈ

ુ ય

રાઈના

ં તી ણ),
કાળ અ યત

કાર છે , કાળ , સફદ અને લાલ. બધી રાઈ તી ણ (પરં ુ

ગરમ, જઠરા ન

દ ત કરનાર, ર તિપ

ુ , કફ અને િપ નો નાશ કરનાર, પટના


કરનાર, કઈક

ૃિમ, ખજવાળ

તથા કોઢ મટાડનાર છે .


રાઈ ઘણી તી ણ અને ગરમ હોવાથી તનો
યો ય

માણમાં જ ઉપયોગ કરવો

ે સમ
તરડાં વગર

પાચનત ં ના અવયવો માટ

જોઈએ. વધાર પડતી રાઈ જઠર,


ં આવે તો પાચનત ં ને સ ય બનાવે છે .
હતકાર નથી. યો ય મા ામાં લવામા

ુ ા

શર રના ડાબા ભાગમાં રોગ હોય તો ડાબી

હોય તો જમણી

પર

પર અને જમણા ભાગમાં

ુ ા ની માળા કાળા ક લાલ દોરામાં પરોવીને બાધવી

.

એનાથી રોગો સામે ચમ કાર બચાવ થાય છે .

રોહણ

લીમડાના વગ ુ ં આ

છે . રોહણ બળકર, ર તિપ


ં થાય છે . ઔષધમાં એની છાલ વપરાય
જગલોમા
સાદન,

વા કર અને મ રુ છે . એ વા ુ અને

ં ુ કર,
રૂ , શીતળ, કઠ

ચકારક, સારક,

ૃિમનો નાશ કર છે . એક ચમચી છાલનો

ં પીવો.
ઉકાળો પીવાથી ચામડ ના રોગો મટ છે . ઉકાળો તાજો બનાવી સવાર-સાજ
ં ે લાવનાર, ઘા
રોહણ માસન
રગતરોહ ડા

ુ ઝવનાર અને

વી છે . છાલનો ઉકાળો,



મલા
લોહ ને િવખર

કાઢવામાં

ે ઔષધ તર ક વપરાય છે .
ૂ અને લપ

131


લ ુ દશન


ગળો, લ ડ પીપર, બહડા,ં હરડ, લીમડાની

ક ુ,

ઠં ૂ અને દવદાર દરક ૧૦-૧૦

લ ુ


દશન

ામ અને ક રયા ુ ૫૦

ૂ . અડધીથી એક ચમચી આ

ં ,
તરછાલ, ચદન

ામ ુ ં બાર ક

ૂ તે

ં પાણી સાથે
ૂ સવાર, બપોર, સાજ

કારના તાવ ઉતર છે . એક-બે ઉપવાસ કરવાથી ઝડપથી ફાયદો થાય


લવાથી
સવ

છે . નાના ં બાળકોને ૧/૪ ચમચી આપ .ુ ં

લિવગ (૧)

લિવગ તી ,ું કડ ,ુ ં હલ ુ ં, ને ને હતકાર , ઠં ુ ,ં જઠરા નને

કરનાર, આહાર ુ ં પાચન કરનાર, ભોજન પર

ુ ચ ઉપ વનાર અને કફ, િપ ,

ૂ , ઉધરસ, હડક ,

લોહ ના રોગો, તરસ, ઊલટ , આફરો,

છે . લિવગ, એલચી, તજ, નાગકસર, ક રુ,

દ ત

યફળ, શાહ

ાસ અને

યને મટાડ

ુ , વાળો,

ઠં ૂ , કા ં

ં , નીલકમળ, પીપર, ચદન
ં , ચણકબાબ, તગર આ દરક

અગર, વાસક
રુ , જટામાસી
ઔષધ વીસ-વીસ
લિવગા દ

ામ અને સાકર બસો

ૂ કહ છે . એક ચમચી

ામ લઈ બાર ક

ૂ કર .ુ ં એને

ૂ બે ચમચી મધમાં સવાર-સાજ
ં લવાથી

ં , હડક , ગળાના રોગો, શરદ , છ કો વગર
ે મટ છે . ઘી સાથે
કફના રોગો, ખાસી

લવાથી
શર ર

ુ ટ થાય છે . (૨) પાતળા ઝાડા થતા હોય તો લિવગ નાખી ઉકાળ

ઠં ુ કરલ પાણી પીવાથી લાભ થાય છે . એકાદ-બે લિવગ મ માં રાખવાથી મ માં
લાળ અને હોજર માં પાચક રસોનો

ાવ થવાથી

ૂ , દમ- ાસનો
ઝાડા, આફરો, ઉદર ળ

પાચન યા


ધર
છે . મરડો,

ે પણ લિવગથી મટ છે .
મલો
વગર


ૅ -વા ટ અને મળની
ખા સામ ી સાથે તના
ઉપયોગથી ગસ

ુ ગધ

ૂ ર થાય છે .

ં ન, અ ુ ચ, ઉબકા, કફના રોગો, તરસ, ગસ
ૅ , આફરો વગર
ે મટ છે .
લિવગથી મદા

132

લ મણી

એને રસામણી પણ કહ છે . એના છોડ બાર માસ


ં થાય છે .
જરાતમા


પરં ુ ં િશયાળામાં વધાર જોવામાં આવે છે . તે જમીન ઉપર પથરાતા વલા

છે . તના
પાનને સહજ પશ થતાં પાન બીડાઈ

વા છોડ

ય છે . એના છોડ ઉપર બાર ક

ં હોય છે . લ
કાટા



ં હોય છે . એનાં
લાબી
રગના
,ં િશગો ચપટ અને લાબી

હોય છે . ઔષધમાં

ૂ જ વાપરવા

ૂ મોટાં


વાં હોય છે . તે ર તવા હનીનો સકોચ
કરાવીને
રુ , કફિપ હર, ર ત અને િપ

ં કર છે . લ મણી કડવી, શીતળ,
ર ત ાવ બધ

ં ે િવકારોમાં ઉપયોગી, િપ ના અિતસારને મટાડનાર, ર તાિતસાર-અ સર ટવ
બન
ં ં પડવાં)માં
તરડામાં ચાદા

કોલાયટ સ(મોટા

ૂ જ ઉપયોગી તથા યોિનરોગોને

હરનાર છે . ગભાશય ખસી ગ ુ ં હોય તો લ મણી ુ ં
થાય છે . ઝાડામાં લોહ જ ુ ં હોય તો
ટ ું

વાલનાં દાણા
લ મણીનો

ૂ પાણીમાં ઘસીને અથવા

ૂ ું


ૂ ધ અથવા છાસ સાથે પીવાથી ર ત ાવ બધ
ં થાય છે .

ુ શીતળ રસ િપ નાશક હોવાથી આ રોગમાં
રો

ે ં પાન વાટ ચોપડવાથી
ણ-ઘા પર તના

લસણ

ૂ ઘસીને લગાડવાથી ફાયદો

ણ જલદ મટ

લસણ ઉ મ આહાર અને રસાયન છે . લસણ

ે મટાડ છે . એ
વા ,ુ ગોળો, વગર

ૂ જ

શ ત છે .

ય છે .
ૃિમ, વચાના િવકારો, કોઢ,

ન ધ, ગરમ અને બળ આપનાર છે . તે શર રને

ુ ટ કરનાર, વીયવધક, આહાર ુ ં પાચન કરનાર, ઝાડો ઉતારનાર, મ રુ તથા
તી ણ છે . તે

ૂનો તાવ,

સો , હરસ, અ નમાં ,

દયરોગ, પડખા ુ ં

ૂ , કબ જયાત, અ ુ ચ, ઉધરસ,

ાસ, વા ુ અને કફ મટાડ છે .

દયના રોગોમાં લસણ

ં રસો વા ,ુ િપ
ઉ મ છે . લસણમાં ફ ત ખાટો રસ જ નથી, બાક ના પાચ

અને


કફથી થતા મોટા ભાગના રોગો મટાડ છે . વળ એ મૈ નશ
ત વધારનાર,

ુ ,

અવાજ, વણ અને

ે વધારનાર તથા ભાગલા
ં ે હાડકાને સાધવામા

ં સહાયક,
ખો ુ ં તજ

133
ૂ , અપચો, ગોળો, ખાસી
ં , મટાડનાર છે . લસણમાં તી
ણ વર, ઉદર ળ

ક ડનીને તે ુ ં કાય કરવામાં ઉ ે જત કર છે . આથી

ે રહ ું છે ,
ઉ યનશીલ તલ
િૃ

વધે છે . લસણના આ ઉ મ


ે ઓછો કર છે , આથી
લસણ ઉદર થ ગસન
ૂ લગાડ છે . લસણની ગોળ

૧૦-૧૦
વ ગાળ

ામ અને લોબાન ૨૦

ામ લઈ


ના
રસમાં

ૂ મળવી



બનાવવી. જ યા પછ બથી

ૂ જ હતકાર છે .

દબાણ ઘટ છે . અ ુ ચ

દય પર ુ ં તી


ામ લસણ, શકલી
હ ગ, લ ડ

૧૦૦
ુ , કલ

ઠં ૂ , િસધવ,

પીપર, અજમો, કાળાં મર ,

ુ અને દાડમનાં બી દરક

થમ લસણને લસોટ બાક ના

ટં ૂ ઘ

થાય યાર વટાણા

ણ ગોળ ગળવાથી ક


સવાથી
અ ુ ચ, અ નમાં ,

ે , ૃિમ વગર
ે મટ છે અને પાચન
આવવી, ઝાડા, મરડો, કૉલરા
(૧) લીમડાની

યો ુ ં

વદ ગોળ

ુ ઃખાવો, આફરો, ગોળો, વ ુ પડતા ઓડકાર, પટમા
ૅ , પટનો



કબ જયાત, ગસ

લીમડો

ુ ે લીધે સવાગ સો , ક ડનીના રોગો,
ણન


ે અનક
ે રોગોમાં
દયના રોગો, પટના
રોગો, જળોદર વગર
ૂ ર કર



ગધવા

કડ


ધર
છે .

તરછાલનો ઉકાળો તાવ મટાડ છે . (૨) ચામડ ના તમામ


કારના રોગો લીમડાના પાનના રસ ક તની
છાલના ઉકાળાથી મટ છે . (૩) સફદ
કોઢ

ં સમય સવન

વા જટ લ રોગ પણ લીમડા ુ ં લાબો
કરવાથી મટ છે . (૪) ગમે

ે ન ઝાતો ઘા ક પાક લીમડાના પાનની
તવો


ગદ


કવાથી
ઝાઈ

ય છે . (૫)

ુ ં પ ું ,



િનયિમત લીમડા ુ ં દાતણ કરવાથી દાતનો
સડો, પઢાનો
સોજો, ુ ઃખાવો, પઢા
મોઢાની

ુ ગધ, દાત
ં અને પઢાના

બી

ં અને ખર
ે ું
રોગો મટ છે . મ ડો
ુ , કરજ

દાતણ પણ કર શકાય. (૬) લીમડાના પાનના રસમાં મર તથા િસધવ યો ય

માણમાં મળવી
૧૫ દવસ
સતાવતો નથી. એનાથી



ધી
પીવામાં અ◌ાવે તો અ◌ાખા ઉનાળાનો સતાપ


વારોગ
પણ થતો નથી. (૭) ચામડ ના રોગોમાં લીમડાનાં

134

ં ગરબડ,
પાન પાણીમાં ઉકાળ નાહવાથી લાભ થાય છે . (૮) કફ, ઉધરસ, પટમા
એિસ ડટ , િપ િવકાર અને

વચાિનખારમાં લીમડાનો રસ અકસીર ઔષધ છે .

ે .ં લીમડાનો આ
લીમડાનાં તા ં ુ મળા ં પાન વાટ પાણી સાથે ગાળ લવા

રસ



ૂ જ લાભદાયક છે . રોગ અ સાર
યો ય મા ામાં લવાથી
અવ ય

આરો ય માટ


મ હનામા ં લીમડાના રસ ુ ં સવન
કરવાથી આ ું વષ

ફાયદો થાય છે . (૯) ચૈ

િનરોગી રહવાય છે . (૧૦) લીમડાની

તરછાલનો ઉકાળો ક પાણીમા ં છાલ પલાળ


તે પાણી પીવાથી કરો ળયા એકદમ બસી

ય છે . (૧૧) લીમડાના રસમા ં


ે મટ છે . (૧૨) લીમડાના ં
આમલી મળવી
પીવાથી કૉલરા

ૂની

ૂ ં પાનની ચટણી મી ુ ં
ણા

નાખી ખાવાથી તાવ ઉતર છે .

ુલ

ુ શર રમાં ઉ પ

થતી અ લતા

ૂ ર કર છે . એમાં રહ ું િવટાિમન ÔસીÕ

શર રની રોગ િતકારક શ ત વધાર છે . લ
રોગોમાં લ

ુ ા

કરતાં વ ુ ફાયદો કર છે . લ


ુ છે . લ
ણોથી
ભર ર

દયને

વ થ રાખે છે .

દયના

ુ અને એની છાલ બ ે ઔષધીય

ુ તી ણ, વા નાશક

, આહાર પચાવનાર,


ં દદને મટાડનાર અને પટના

પચવામાં હલ ુ ં, પટના

ૂ લગાડનાર,

ૃિમ-જ ં ઓનો

નાશ કરનાર


ે , ગળાના
રોગો, કૉલરા
છે .±તે ઊલટ , િપ , આમવાત, અ નમાં , વા ,ુ વા ના
રોગો, ઉધરસ અને કફ ૂ ર કર છે .
(૧)

ૂ લાગતી ન હોય ક આહાર પર ુ ચ થતી ન હોય તો બે ચમચી લ

ં ચમચી ખાડની

અને પાચ
ચાસણી િમ
લિવગ ુ ં થો ુ ં

ે શરબત બનાવી, મર અને
કર પાણી ઉમર

ે સવાર-સાજ
ં પીવાથી
ૂ ઉમર

િવહારને કારણે શર રમાં

ુ રસ
નો

ૂ ઉઘડ છે . (૨) ખોટા આહારખ

ુ રક એિસડ બને છે . તન
ે ે

ૂ ર કરવા સવાર નરણા કોઠ

135
ગરમ પાણીમાં લ

ુ રસ આ ુ ના રસ સાથે લવો
ે જોઈએ. (૩) લ
નો

ુ પશાબ

વાટ

ુ રક એિસડનો િનકાલ કર છે . સાથે સાથે કબ જયા◌ાત, પશાબની

બળતરા, લોહ નો
ં ન અને ચામડ ના રોગોમાં તે અકસીર છે . (૪) લ
બગાડ, મદા
ે ં વ છ થાય છે . પાયો રયા અને મ ની ુ ગધ
અને પઢા

માટ લ

ુ ઔષધ ુ ં કામ કર છે . (૭) લ


જં ઓ
તરત જ નાશ પામે છે .

ુ લોહ
થી

(૮) લ

રહ

શકાય. (૧૧) ગરમ પાણીમાં લ
ુ ઝા વગેરમા ં

ુ સમ

શર રની સફાઈ કર

ુ ઉપયોગ કરવાથી વ થ અને
નો



નો
રસ અને મધ લવાથી
શરદ , કફ,

રૂ રાહત મળે છે . લ

ુ અને મધ ુ ં પાણી લઈ લાબા
ં સમય


ારા ચ ક સા થઈ શક છે . એ વા નાશક
,અ નદ પક, પાચન

વધારનાર, ુ ચવધક છે . (૧૨) લ
અજમા ુ ં બાર ક

ં થાય છે . (૯)
શાત

ુ વાય છે . લોહ માથી

ે ત વ
થવાથી શર રમાં તાજગી અ ભ
ઝર

ે વધાર છે . રોજ એક લ
ખો ુ ં તજ


ધી
ઉપવાસ

ુ રસમાં ટાઈફોઈડનાં
ના

ુ ં સવનથી

ના
િપ

ં ે
ે વ ુ બળ મળે છે . (૧૦) લ
નાશ પામતાં માસપશીઓન
છે .

ૂ ર થાય છે . (૫) ય ૃ તની

ુ અકસીર છે . (૬) અ ણ, છાતીની બળતરા, સ ં હણી, કૉલરા
ે , કફ,


ં લ
ાસ વગરમા

શરદ ,



ના
રસથી દાત

ુ ફા ડયા પર નમક,
ના

ૂ ભભરાવી જરાક ગરમ કર ભોજન

ું , કાળાં મર ,
ૂ ધીમે ધીમે

એનાથી ુ ચ ઉઘડ છે અને વા ુ નીચે ઉતર છે . હડક , ઉધરસ, આફરો

ં કાચો રસ
રોગોમાં પણ એનાથી લાભ થાય છે . (૧૩) સાધામા

ઠં ૂ અને
ૂ .ુ ં


વા વા ના

મી જવાથી થતા

ં ે
પીડાકારક આમવાત રોગમાં બે વખત નમક વગરના રાધલા
મગ ખાવા, સવાર
અને સાં

એક લાસ સહજ

ંૂ
ફાળા
પાણીમાં લ

ુ નીચોવી પી જ .ુ ં છ અઠવા ડયાં

યોગ કરવાથી ઉ મ લાભ થાય છે . પછ ધીમે ધીમે ખોરાક પર ચડ .ુ ં (૧૪)

ે પાણીમાં લ
ઘીવાળો ભાર ખોરાક ખાવાથી અ ણ થ ુ ં હોય તો બે વખત નવશકા
નીચોવી પી જ .ુ ં (૧૫) લ

ુ ં િવટાિમન સી હોવાથી દાતના



પઢામાથી
લોહ
મા

136
ે પાણીમાં લ
નીકળ ુ ં હોય તો નવશકા
હોવાથી એિસ ડટ માં ઉ મ
ંલ

તાવ વગરમા


ણી
મોટ

ુ આ કલાઈન


ણકારક
છે . કફ, ઉધરસ, દમ અને શર રના ુ ઃખાવાના

ુ લે ુ ં ન હ. લોહ

કાયમી દદ એ લ

ુ પીવાથી મટ છે . (૧૬) લ

ુ ં ની ુ ં દબાણ, મા ુ ં ુ ઃખ ,ુ ં પગમાં કળતર,


કસાન
કર છે .

એને સ ં ૃ તમા ં લે ણકા કહ છે . એની નાની અને મોટ એવી બે

ં પાન જરા ગોળ રતાશ પડતા ં લીલા ં તથા
ણીના

ડા-ં દળદાર હોય છે .

ં ે
સફદ તથા બીજ નાના ં અને પીળાશ પડતા ં હોય છે . બન
બનાવવામા ં આવે છે .


ં અને સો
ણી
ઠડ

ૂ િપડ-ક ડની અને

ૂ ાશયના રોગોમા ં ભા


પશાબ
સાફ લાવનાર છે . હરસના દદ ઓ

ં લોહ પડ ુ ં હોય તો
પશાબમા

તો થાય છે .

કરનાર,

ં ે વપરાય છે .
અને બીજ બન


ણીની
ભા


ણીની
ભા

ુ ઠયા ં

તની ભા ના ં

ઉતારનાર છે . તે ર ત ુ


ણી

ં રહ છે .
ખાય તો હરસ શાત

ં થાય છે .
ખાવાથી ર ત ાવ બધ


તાવની ગરમી, પશાબની
બળતરા, ૂ ઝતા હરસ, માથાની ગરમી માટ


ણીની
ભા

ં ે હતકાર છે .
અને બીજ બન

લોબ બરાજ


૫૦

ામ અજમોદ અને ૧૫૦
અડધીથી પા ચમચી આ
ગડગડાટ,

ામ

ઠં ૂ , ૪૦

ામ હરડ

ામ લ ડ પીપર, ૩૦
ૂ ખાડ
ં બાર ક


ૂ બનાવ .ુ ં દરરોજ




ં થતો
ૂ સહજ નવશકા
પાણી સાથે લવાથી
પટમા


કં ૂ આવવી, આમ, વા ,ુ મળાવરોધ, પટનો

તકલીફો મટ છે . આ

ામ અજમો, ૨૦

ુ ઃખાવો વગર
ે બધી

ૂ લગાડનાર અને આહાર ુ ં યો ય પાચન કરાવનાર છે .

137

વટાણા

વટાણા મ રુ, પાકમાં પણ મ રુ, ુ

ં છે . એ ઝાડાને બાંધનાર
અને ઠડા



તમજ
કફ અને િપ નો નાશ કરનાર છે . વટાણામાં ફૉ ફરસ, પોટિશયમ, મૅ નિશયમ
,


ં , તાં ુ અને લોહ હોય છે . તનામા
ક શયમ, ગધક

ુ ય
પા

વ ુ છે . સાથે સાથે કાબ હાઈ ટ અને િવટાિમન A તથા C ુ ં
ખનીજ

વડ

યો ુ ં

ોટ ન ુ ં

માણ

માણ

ુ ં છે . બી ં

માણ પણ વધાર છે . વટાણા ુ ં પોષણ ૂ ય બ ુ જ

વડનાં બધાં

ુ રસને કારણે કફ, િપ ,
રા

ય ોધ ક


ાહ , મળને બાધનાર
, વણને સારો કરનાર અને

ણ-ઘા, રતવા, દાહ તથા ગભાશય તથા યોિનરોગોનો

નાશ કર છે . વડની છાલ, પાન, વડવાઈ, ટટા,
ઉપયોગી છે . વડ ુ ં

ુ ં છે .

ગો ઔષધ પે વપરાય છે . સ ં ૃતમા ં વડને વટ,

બ પાદ
કહ છે . વડ શીતળ, ભાર,


ૂ ધ અને પાનના

ૂ ધ વદના

-પીડા મટાડનાર અને

ુ ર ઔષધમાં

ુ ઝવનાર છે . વડનાં

કોમળ પાન કફનાશક અને છાલ મળને રોકનાર છે . (૧) અિતસાર-પાતળા ઝાડામાં
વડની કોમળ વડવાઈઓ ચોખાના ઓસામણમાં સાર ર તે વાટ -લસોટ સાકર નાખી

બે ચમચી મા ામાં સવાર, બપોર અને રા ે લવાથી
અિતસાર મટ

ય છે . મળ

સાથે ઝાડામાં લોહ પડ ુ ં હોય-ર તાિતસાર હોય તો તે પણ મટ

ય છે . (૨)

ૂ માગના ર ત ાવમાં પણ આ ઉપચાર સા ું પ રણામ આપે છે . (૩) વડનાં પાકાં
લાલ ફળ(ટટા) બીજ સ હત ખાવાથી સાર શ ત મળે છે . (૪) હાડ ુ ં વ

ુ ં હોય,

ે ) અને િસધવ ચોપડ ઉપર વડની છાલ
રસોળ વધી હોય તો વડ ુ ં ૂ ધ, કઠ(ઉપલટ

ં હશે તો
ં રાખવો. ૧૦થી ૧૫ દવસમાં વધે ું હાડ ુ ં બસી
જશે. ગાઠ
કૂ પાટો બાધી
ઓગળ જશે. (૫) વડની કોમળ ટ શીઓ-નવા

ુ ર અને મ રની

દાળ ૂ ધમા ં


લસોટ -વાટ ને લગાવવાથી મ પરના કાળા ડાઘ મટ છે . (૬) વડની ટ શીઓ રોજ
ગાયના

ૂ ધમા ં લસોટ

પીવાથી

ીને ગભ થાપન થાય છે . આ

યોગ

ુય

138

માં કરવો


હતાવહ છે . વડની ટ શીઓ ઉ મ ગભ થાપન છે . વારવાર


ક વાવડ
થતી હોય, ગભ

ં વડ ુ ં ૂ ધ
દાતોમા
ંૂ
ટણના



ે આ ઉપચાર કરવો. (૭) સડલા
કાઈ
જતો હોય તમણ

કૂવાથી સખત

ુ ઃખાવા ઉપર વડ ુ ં

ુ ઃખાવો પણ શાત
ં થાય છે . (૮) કમરના અને

ૂ ધ લગાડવાથી

ૂ રાહત થાય છે . (૯) વડના


પાનનો રસ કાઢ પાણીમાં મળવી
પીવાથી ઊલટ મટ છે . ઊલટ માં લોહ પડ ુ ં
હોય તે પણ આ

યોગથી મટ છે . (૧૦) વ ુ પડતા ઝાડા થતા હોય, મરડો મટતો

ે ં શકલા

ઈ જવ ુ ં
જ ન હોય તો વડની છાલનો ઉકાળો પીવો. જ ર પડ તો તમા
ૂ નાખ .ુ ં (૧૧) દરક

તનો

ે વડની છાલના ઉકાળાથી મટ છે . (૧૨)
મહ

ડાયાબીટ સના રોગીએ વડની છાલ ુ ં ૧ ચમચી બાર ક

ૂ રા ે પાણીમાં પલાળ



ં અને લોહ માં ખાડ
ં ઓછ
ે ે ગાળ ને પી જ .ુ ં તનાથી
રાખ .ુ ં સવાર તન
પશાબમા

ં વીય જ ુ ં હોય, પશાબ

થાય છે . (૧૩) પશાબમા
કયા પછ ચીકણો પદાથ નીકળતો
હોય તો વડની

ુ ંપળો અને વડવાઈનો અ

ણી

કરવાથી લાભ થાય છે . (૧૪) વડના તા
ખાવાથી

ભાગ


ૂ બનાવી સવન


કવી

ુ રો પાણી સાથે પીસી ચટણી બનાવી


બહનોને કોઠ રતવા હશે, વારવાર
ગભપાત થઈ જતો હશે, શર રની

ગરમીને લઈ ગભ ધારણ જ ન થઈ શકતો હશે તે દરક અવ થામાં લાભ થશે અને
ગભધારણની શ

તા વધી જશે.


તા
પણ જો વડા ં ુ રોની ચટણી ુ ં િનયિમત


ે ગભને ઉ મ પોષણ મળે છે , અને ગભની
સવન
કર તો તના
છે . (૧૫) વડના ટટા ુ ં

તા વધે છે .

ીનાં


છે . (૧૬) પટની
અને


સાર ર તે થાય

ં ે િનયિમત સવન

ી- ુ ુ ષ બન
કર તો ગભધારણની


જનનાગોની
ગરમી ૂ ર થઈ તે ગભધારણ માટ સ મ બને

તરડાની
ગરમી

ૂ ર કરવા માટ વડની છાલનો ઉકાળો

ઉપયોગી છે . (૧૭) શર રમાં બળતરા થતી હોય તો વડના

સવન
કર .ુ ં તે િપ

ં કરશે.
કોપ શાત

ૂ ધમાં સાકર મળવી

ખની બળતરા, હાથપગના ત ળયાની

139


ે બધામાં તે ઉપયોગી થશે. (૧૮)
બળતરા, પશાબની
બળતરા, પટની
બળતરા વગર

ે ં વડના નાના
લોહ બગાડમાં, વારવાર
ચામડ ના રોગો થતા હોય તમા

ઉકાળો કર ને પીવાથી લોહ
તની અશ તમાં વડ ુ ં

થાય છે અને ચામડ ના રોગો મટ છે . (૧૯) તમામ

ૂ ધ આપી શકાય. કામ કરતાં થાક જવાય,

અભાવ હોય, શર રમાં નબળાઈ વતાતી હોય યાર વડ ુ ં
(૨૦)


ણા
પાનનો
િતનો

ૂ ધ પતાસામાં આપ .ુ ં


દય નબ ં પડ ગ ુ ં હોય, મગજ બરાબર કામ કર ુ ં ન હોય, શર ર નખાઈ


કરવાથી લાભ થાય છે . (૨૧) વડના
ગ ુ ં હોય યાર પણ વડ ુ ં ૂ ધ પતાસામાં સવન

ં પડ ુ ં લોહ
લીલા પાનને પાણીમાં પીસી ચટણી બનાવી ખાવામાં આવે તો પશાબમા

ં ધા ુ જતી હોય તો વડના
અટક છે . (૨૨) પશાબમા
પીવો. (૨૩) ભસના તા
ઉકાળ .ુ ં આ

ૂ ધમા ં વડ ુ ં થો ુ ં

ૂ ધના સવનથી


ળની
છાલનો ઉકાળો બનાવી

ૂ ધ નાખી તન
ે ે બી

ે રોગ મટ છે . (૨૪) દાત

મહ

પા માં રડ ને

ુ ઃખતા હોય, હલતા


ં પ ુ નીકળ ુ ં હોય એટલે ક પાયો રયા થયો હોય તો વડ ુ ં દાતણ
હોય, પઢામાથી
કર .ુ ં વડના દાતણનો


ં અને પઢા

કર દાત
ઉપર
ચો

ૂ ઘસ .ુ ં લાબો


સમય

વડ ુ ં દાતણ ચા યા કર .ુ ં આવી

થિતમાં વડવાઈ ુ ં દાતણ પણ


તથા પઢા
પર ઘસ .ુ ં વડના


ે ં પાન ક વડવાઈનો ઉકાળો
ળની
છાલ, તના

ૂ ચાવીને કર ુ ં

બનાવીને મ માં ભર રાખવો. (૨૫) ઝાડામાં લોહ પડ ુ ં હોય તો વડની છાલનો
ે .
ઉકાળો લવો


ણી
વડવાઈઓ ક


ણા
પાનનો ઉકાળો કર ને પીવાથી પણ ફાયદો

થાય છે . (૨૬) હરસમાં લોહ પડ ુ ં હોય, નસકોર
હોય તો વડની છાલ,

ૂ ં પાન,
ણા


ણી

ં લોહ પડ ુ ં
ટતી હોય ક મ માથી


ંપણોનો
ઊકાળો પીવાથી લાભ થાય છે .


ં ૃિમ હોય તો વડવાઈના
(૨૭) વડના ટટા ુ ં શાક ક અથા ુ ં પૌ ટક છે . (૨૮) પટમા

મળા

ુ રનો ઉકાળો કર ને પીવો. (૨૯) પશાબ

ઓછો આવતો હોય, બળતરા સાથે

આવતો હોય, અટક અટક ને આવતો હોય તો વડના

ૂ ં પાદડાનો
ં ઉકાળો પીવો.
કા

140


(૩૦) પરસવો
ઓછો આવતો હોય, વાસ મારતો આવતો હોય, પરસવાના
પીળા
ં ં
ડાઘા કપડા પર રહ જતા હોય તો વડના પાકલા ં પીળાં પાદડાનો
ઉકાળો કર ને
પીવો. (૩૧) તાવનો રોગી અ વ થ હોય, શર ર કળ ુ ં હોય, બળ ુ ં હોય,

ખો

બળતી હોય, મા ુ ં ુ ઃખ ુ ં હોય યાર વડના પાનનો ઉકાળો કર ને પાવાથી રાહત
થશે. (૩૨) વડની

કૂ છાલના

ૂ ધ સાથે



ં સમભાગે સાકર મળવી
સવાર-સાજ
ણમા


૧-૧ ચમચી લવાથી
શ ત અને પોષણ મળે છે . (૩૩) વધાર પડતી

ઘ આવતી

ં ં પડ ાં
હોય તો વડના પાનનો ઉકાળો પીવો. (૩૪) મ આવી ગ ુ ં હોય, મ માં ચાદા
ં પણ ખાતાં મ માં બળતરા થતી હોય તો વડની છાલનો ઉકાળો મ માં ભર
હોય, કાઈ
રાખવો.


ખપાકની

(૩૫)

ખમાં

બનાવી

ખમાં

થિતમાં વડ ુ ં ક વડવાઈ ુ ં દાતણ કરવાથી પણ લાભ થાય છે .
ુ પડ ું હોય તો વડના
જ .ુ ં (૩૬) ઘા

ય, પ ુ સાથે ૃિમ પણ થઈ

ટં ૂ

ું

જણ

ુ ઝવવા, ઘાનો પાક રોકવા માટ ઘાને વડની

છાલના ઉકાળાથી ધોઈ, વડની છાલ ુ ં
પડ

ૂ ધમા ં મધ ક ક રૂ


ૂ ઘામાં ભર પાટો બાધવો
. ઘામાં

ય તો વડના

વાત

ૂ ધને ઘામાં ભર પાટો બાધવો

.

દવસમાં બે ણ વાર આ ર તે ઘા ધોઈ વડ ુ ં ૂ ધ ભર .ુ ં (૩૭) ચામડ નો રોગ હોય,

શર ર ખજવાળ
આવતી હોય તો વડની છાલના ઉકાળાથી
હરસમાં લોહ પડ ુ ં હોય તો વડના

નાન કર .ુ ં (૩૮)

ૂ ં પાનની રાખ માખણમાં કાલવી મળમાગમા ં
કા

ે કરવો. (૩૯) ખીલના કાળા ડાઘ વડના
લપ

ૂ ધને મ રની


દાળમાં પીસી લપ

કરવાથી મટ છે . (૪૦) પગના વા ઢયા-પગના ચીરામાં વડ ુ ં ૂ ધ ભરવાથી મટ છે .
(૪૧)



દરના રોગીને વડની છાલના ઉકાળાનો

વડની છાલના


ણની

વ છ કપડામાં પોટલી બનાવી યોિનમાં


ગરમીના દવસોમાં માથે ઠડક
રહ,
મોટાં પાન માથા પર

ૂ આપવો. (૪૨) લોહ વામાં

ૂ ન લાગે, મા ુ ં તપી ન


કૂ ટોપી, હટ, કાફ ક હ મટ

ૂ .
કવી

ૂ . (૪૩)
કવી

ય તે માટ વડનાં

ૂ ગમે તટલો


તપતો

141

હશે તો પણ માથે ઠડક
રહશે. (૪૪)

ખો

ખટકો થાય તો વડની છાલના ઉકાળાથી

ય, લાલ થઈ

ખો ધોઈ

ે ં
ય, બળે , તમા

ખમાં વડના

ૂ ધના ં ટ પાં

ૂ .ં (૪૫) સિધવાનો

ે ઉપર વડ ુ ં ૂ ધ
કવા
સોજો હોય ક આમવાતનો સોજો હોય તના
ુ ઃખ ુ ં હોય તો કપાળ ઉપર

લગાડવાથી આરામ થાય છે . (૪૬) ગરમીથી મા ુ ં

વડ ુ ં ૂ ધ લગાવવાથી માથાનો ુ ઃખાવો મટ છે . (૪૭) તન ઢ લા અને પોચા પડ
ે કરવો. (૪૮)
ડો લપ

ગયા હોય તો વડવાઈ પાણીમાં પીસી તન ઉપર
ીને

તનપાક થાય,

ં પડ તો વડના
તનમાં ગાઠો

ૂ ધમા ં કઠ(ઉપલટ
ે ) ું


ે કરવો. (૪૯) ધાવણ ઓ ં આવ ુ ં હોય તો તન ઉપર વડના
મળવી
લપ
વડવાઈની


ણી


તા

ૂ ધ અને


ંપણ
ે કરવો. (૫૦) કાનમાથી

પીસી લપ
પ ુ વહ ુ ં હોય અને તે

મટ ુ ં જ ન હોય તો કાનમાં વડના
કરડ, મધમાખી કરડ, કોઈ

ૂ ધના ં ટ પાં નાખવાં. (૫૧) વ છ કરડ,

વજ ં ુ કરડ અને સોજો આવી

દર

ય, બળતરા થાય,

ુ ઃખાવો થાય યાર દશ
ં થાને વડ ુ ં ૂ ધ લગાવ .ુ ં (૫૨) ઝાડા સાથે લોહ પડ ુ ં હોય
તો વડવાઈનો અ

ભાગ અને તા

ુ ંપળો પીસીને ૂ ધમા ં ઉકાળ તે ુ ં સવન

કર .ુ ં

(૫૩) ઝાડામાં વ ુ પડ ુ ં લોહ પડ ુ ં હોય તો વડની
પાણીમાં પલાળ રાખવી. બી

ે ે ઉકાળવી. તમા
ે ં ચોથા ભાગ ુ ં ઘી અને
દવસે તન

ે ઘી પકવ .ુ ં ઘી પાક
આઠમા ભાગે સાકર ઉમર
(૫૪)

ડાં ઘારાં પડ ાં હોય, કમે કર

ઘારાને સાફ કર વડનાં


ય યાર મધ સાથે સવન
કર .ુ ં

ુ ઝાતા ં ન હોય, તમાથી
ે ં પ ુ નીકળ ુ ં હોય તો

ૂણાં પાનને લસોટ


ભર પાટો બાધવો
. (૫૫) સગભા
ઉકાળો


ણી
વડવાઈને વાટ ને

ૂ ઝીણી બનાવલી


ચટણી ઘારામાં

ીનો ગભ બ ુ ફરતો હોય તો વડની છાલનો

ૂ ધ સાથે પીવો. (૫૬) વાતાવરણની


માટ એટલે ક ઘરમાથી


વજ ં ઓનો
નાશ કરવા વડની છાલનો હોમ કરવો. (૫૭) વ ં યા મ હલાને
ગભ થાપન માટ વડની


ંપળોનો
ઉકાળો

ૂ ધ સાથે પાવો.

અથવા


ણી


ંપળો

142
વડવાઈની તા


ંપળો

તો વડનાં કોમળ પાન

ૂ ધમા ં લસોટ ન ય આપ .ુ ં (૫૮)

ૂ લસોટ અડધો કપ રસ કાઢવો. રસથી બમણી છાસમાં

ં પીવાથી ઝાડા મટ
સવાર-સાજ

ય છે . રસ તા

તાજો જ વાપરવો. (૫૯) વડની
છે . (૬૦) વડ ુ ં

ૂધ

એને વાયવરણો પણ કહ છે . વરણાના સાધારણ કદનાં ઝાડ ક કણમાં


ં મજ ત
ૂ થાય
વડવાઈ ુ ં દાતણ કરવાથી હાલતા દાત
લગાડવાથી ખરજ ુ ં મટ

વરણો

ુ કળ ઝાડા થતા હોય

ે ં પાન બીલી
થાય છે . તના

ય છે .

ં ઉ
મ િ દલ હોય છે . પાનની ગધ


હોય છે અને દાડ

ં હોય છે . પાન
મ લાબી

ૂ કડવાં હોય છે , આથી એની ભા માં ુ ગળ

વધાર નાખવી પડ છે . એની છાલ

ૂ ગરમ છે , આથી ુ ઃખાવાના થાન પર એનો


એરડાની

ે કરવામાં આવે છે . (૧) શર રના કોઈ પણ ભાગમાં ગાઠ
ં થઈ હોય તો તના
ે પર
લપ
ે કરવાથી થોડા દવસોમાં ગાઠ
ં ઓગળ ને બસી

વરણાની છાલનો લપ
બરોળ અને લીવરના સો
મટ

ય છે . (૨)

ં પીવાથી સોજો
પર વરણાની છાલનો ઉકાળો સવાર-સાજ

ય છે . એક ચમચી છાલના

ૂ ાનો ઉકાળો કર પીવો. વરણો અને સરગવો


ં લગભગ સરખા છે . (૩) વરણો અને સરગવાની છાલનો ઉકાળો પીવાથી
ણમા


પશાબના
રોગો અને પથર મટ છે . (૪) પશાબ
અટક જતો હોય, જોર કરવાથી
અટક અટક ને આવતો હોય તો વરણો, સરગવો અને ગોખ ુ સમાન ભાગે લઈ
ઉકાળો કર ને પીવો. (૫) કાન નીચે મ પસ-ગાલપચોળ યા-લાપોટ યાનો સોજો
આ યો હોય તો વરણાની છાલ ુ ં
કરવાથી લાપો ટ ુ ં મટ છે . (૬)
ફર

ૂ અને હળદર ુ ં સમાન ભાગે િમ ણ કર લપ


તરડાનો

દરનો સોજો, એપે ડ સાઈટ સ,

ે કાઈટ સ વગર
ે સવાર-સાજ

યટ સ, પર
વરણો અને સાટોડ નો ઉકાળો

પીવાથી મટ છે . (૭) વરણો ગરમ છે એટલે તે જઠરા ન

દ ત કર છે અને

143
આહાર ુ ં પાચન કરાવે છે .

ૂ ન લાગતી હોય તન
ે ે માટ વરણા ુ ં સવન


આશીવાદ


ં આહારનો સડો અને વા ટની
સમાન છે . (૮) વરણો પટમા
ુ ઓડકાર આવતા હોય, વા થી
ુ પટ

ઉ વ વા થી

ુ ગધ મટાડ છે .

ે ે વરણો સારો
લી જ ુ ં હોય તન

ુ ગિત અધોગામી કર છે . (૯) ય ૃતની
ફાયદો કર છે . એ વા ની

યાને

હોવાથી તે િપ સારક ગણાય છે . આથી તે િપ ની પથર -ગોલ



લડરમા

હતાવહ છે . (૧૦) હરસ
થાય છે . (૧૧) પાકલા

ને


ધારનાર
ૂ જ

ૂ હોય તો વરણાનો ઉકાળો સવાર-સા◌ં
ં જ પીવાથી ફાયદો
કા

ે કરવાથી
મડા
પર વરણાના પાનનો લપ

ૂ ુ ં પાક ને

ય છે .

વ રયાળ

વ રયાળ મ રુ, સહજ

હલક , તી ણ, િપ
ટલી

રુ , તીખી, કડવી,

કરનાર, જઠરા નવધક અને ગરમ છે . આમ છતાં િશયાળામાં



ણકાર
છે તટલી
જ ઉનાળામાં પણ છે . તે વા ,ુ કફ,

ઊલટ , હરસ, દાહ, આમ કોપ, બરોળના રોગ,
ય તથા ર તિવકાર
ુ ે
ે પાચક, વા ન
તલ

ૂ ર કર છે . એમાં ૩%
ૂ ર કરનાર અને

બળતરા, એિસ ડટ ની બળતરા,
ત ળયાની બળતરા

ં , પચવામાં
ન ધ, ઠડ

ટ ું

ૂ , ને રોગો, ઝાડા,

ૃિમ, અ નમાં , ખાસી
ં , યોિન ળ
ૂ ,
ુ ં
ે છે . આ
ગિધત
ઉ યનશીલ તલ

ૂ ને વાભાિવક રગ
ં આપનાર છે . પશાબની


ખોની બળતરા તથા હથળ

ૂ ર કરવા વ રયાળ

અ ણથી થતાં ઝાડા ઊલટ માં વ રયાળ

ુ ં સાકરમાં બનાવે ું શરબત અપાય છે .
ુ ં શરબત સારો ફાયદો કર છે . વ રયાળ

આમ એટલે આહારના કાચા રસને પચાવવા ુ ં તથા અ નને

દ ત કરવા ુ ં કામ

કર છે .

ૂ લાગતી ન હોય, પાચન બરાબર થ ુ ં ન હોય અને

પીપર

વાં

વ રયાળ

અને પગના

યો સહન ન થતાં હોય, એટલે ક િપ

ઠં ૂ , આ ુ , મર

ૃિત હોય તમન

ે માટ

ૂ હતાવહ છે . અ નમાં , અપચો અને અ લિપ થી પીડાતા દદ એ

144
એક ચમચી વ રયાળ અડધી ચમચી સાકર સાથે દવસમાં

ૂ ચાવીને

ણ વખત


ખાવી. જો અ લિપ માં ખાટ , કડવી ઊલટ ઓ થતી હોય તો ના ળયરના
પાણીમાં
ે શરબત પી .ુ ં
વ રયાળ અને સાકર નાખી બનાવલ

ૂ ચાવીને ખાવાથી અને થોડો

ૂ શાત
ં કર

ં ઉતારતા રહવાથી વ રયાળ પટનો

આફરો અને ઉદર ળ
થોડો રસ પટમા
છે . અડધી ચમચી વ રયાળ

ું

ે પાણી સાથે લવાથી


ૅ ૂ નવશકા
પણ પટનો
ગસ

આફરો ૂ ર થાય છે .

વાવડ ગ

વાવડ ગ તીખાં, તી ણ, ગરમ,

, અ નને

દ ત કરનાર અને

ૂ , અ◌ાફરો, પટના


િવ ભ ન
્ રોગો, કફ,

હલકાં છે . અ◌ાથી તે

ૃિમ, વા ુ તથા

ુ ે નીચની

કબ જયાત મટાડ છે . વાવડ ગ વા ન
તરફ સરકાવે છે . એ
વધારનાર, ઉ મ
આપનાર, લોહ ની

કરનાર અને રસાયન છે . એનાથી

ૃિમના નાશ માટ િવરચનથી મળ ુ

અને બાળકોને ૩-૪

ામ વાવડ ગ ુ ં

ં ર ટ વાવડ ગ અને બી
િવડગા

ૂ સાર લાગે છે ,


વાસક
રુ


ધર
છે . ગોળ
ામ

ં દસક
ે દવસ
ૂ પાણી સાથે સવાર-સાજ


ધી

કર ,

ૃિમનાશક

યોમાં વાવડ ગ

ે ઠ છે .

ઔષિધઓના િમ ણથી બનાવવામાં આવ ુ ં આ

ં લવામા

ં આવે તો પટના

વ ઔષધ ચારથી છ ચમચી સવાર-સાજ

માણ

ુ ત વયનાને ૧૦

આપ .ુ ં ઉપર ફર થી હરડનો રચ આપવો.

ં ,
ભગદર

ું

ૃિમનાશક, બળ દ, વા નાશક

, મગજ અને નાડ ઓને બળ


આહાર પચે છે , મળ સાફ ઉતર છે , વજન વધે છે , ચામડ નો રગ
અને ચપટા


ૅ , સો , અિતસાર અને ગડમાળ

, પટનો
ગસ

ૃિમઓ, પથર ,

વા રોગો મટ છે .

ુ વજન વધારનાર, મૈ નશ


ત વધારનાર, બળ આપનાર,
વાસક

ુ અને શીતળ છે . તરસ, ઉધરસ,
વા દ ટ-મ ર

વર,

ય,

ાસ-દમ, િપ , ુ િધરના

145
રોગો, કમળો, કોઢ,


ણ, પાં ુ તથા વા ના
રોગો મટાડ છે . તે


આ વદના
િસતોપલા દ

ુ રસવા ં છે .
રા

ુ પણ છે .


ઔષધોમાં એક આ વાસક

ણના


િવટાિમન િવટાિમન A ગાજરમાથી

ુ કળ મળે છે . એનાથી ૃ ટ ુ ં તજ
ે જળવાઈ



રહ છે , અને પયાવરણીય ભળસળથી
ર ણ મળે છે . િવટાિમન C આમળાં, લ

ુ અને


ં સા ું હોય છે . કોલી લાવરમાં પણ િવટાિમન C છે . વળ એમાં પોટ યમ,
ટામટામા

ફોલિસન
અને ફાઈબર પણ સારા

ં મળે છે . તે ક સર અટકાવે છે અને શર ર ુ ં તાપમાન
ોકલીમાથી

હોય તો તે
છે .

ે ં
માણમાં છે . જો િવટાિમન A અને C સાથે લવા


ોકલી પોટ યમ, ફોલસીન
, અને ફાઈબર પણ સારા

ળવે

માણમાં ધરાવે છે .

ં મળે છે . ર ત ાવ
િવટાિમન K લીલાં, લાલ ક પીળાં ક સીકમ(ઝાલર મરચાં)માથી
ં કરવા લોહ ના ગઠાવા

બધ
માટ એ જ ર છે તથા હાડકાની રચનામાં મદદ પ થાય
છે .

િવટામીન ÔસીÕ
વધી


રતા


માણમાં િવટામીન ÔસીÕ ન લવાથી
શર રમાં કૉલે ટરોલ

ય છે . િવટામીન ÔસીÕથી ક સર થવાની શ

તા ઘટ છે , કમક િવટામીન ÔસીÕ

આપણને રોગ સામે લડવાની તાકાત આપે છે . િવટામીન ÔસીÕ શરદ માં ઘણો ફાયદો
કર છે .

ુ પાનથી િવટામીન ÔસીÕ ન ટ થાય છે . વધાર પડતી દવા લનારન

ે વ ુ

િવટામીન ÔસીÕની જ ર પડ છે . ગભિનરોધક ગોળ
િવટામીન ÔસીÕ ઓ ં થઈ


લનાર

ય છે . માનિસક તણાવની


ીના શર રમાથી

થિતમાં વ ુ િવટામીન


ÔસીÕની જ ર રહ છે . રોજના શાકભા માથી
આપણને િવટામીન ÔસીÕ મળ રહ છે ,
પરં ુ એ નાશ ન પામે એ માટ કટલીક બાબતો યાનમાં રાખવી જોઈએ. (૧) લીલી
શાકભા

સમય રાખી ન

ુ કાપવા કરતાં હાથે તોડ ને સમારવી. (૨) જમવા ુ ં બનાવી વ ુ
થી

કૂ .ુ ં (૩) જમવા ુ ં વારવાર
ગરમ ન કર .ુ ં (૪) શાકભા

ં , કારણ ક છાલમાં િવશષ

શક તો છાલ સાથે જ રાધો

બની

માણમાં િવટામીન ÔસીÕ હોય

146
છે . બટાટા છો યા િવના અને ગાજર પણ ઘસીને સાફ કર ને વાપરવી જોઈએ. (૫)
બાફવાનાં શાકભા
ં ે ં
હમશા

પણ પાણીમાં બ ુ વાર ઉકાળવાં ન હ. (૬)


ં જ રાખો,
લા ટ કની થલીમા

દરરોજ ૧૦૦ િમ. ા.

ુ લા ં ન હ. િવટામીન ÔસીÕ ની જ રયાત


ણ કાચાં ટામટામાથી
૩૦ થી ૫૦ િમ. ા.

ટલી છે . (૧)

િવટામીન ÔસીÕ મળે છે . (૨) ૨૫૦

જમાં શાકભા

ામ કોબીજમાં લગભગ ૫૦ િમ. ા. િવટામીન

ં મ યમ કદના બટાટામાં ૫૦ િમ. ા. િવટામીન ÔસીÕ હોય છે .
ÔસીÕ હોય છે . (૩) પાચ

(૪) એક લાસ સતરાના
રસમાં ૫૦ િમ. ા. િવટામીન ÔસીÕ હોય છે .

િવટામીન બી૨ નાયાસીન એટલે િવટામીન બી૨ શકલી
શ ગ, વટાણા, બટાટા,
ચોખા,

ાઉન

ે , બદામ વગરમાથી



મળે છે . એનાથી સાર

ડાયાબીટ સમાં લોહ માં સાકર ુ ં

ઘ આવે છે ,

માણ ઘટ છે , ર તવા હનીમાં લોહ ના ગ ા થતા

ં થાય છે , ચ ર આવતાં નથી અને માિસક વખતે
નથી, કાનમાં અવાજ થવા ુ ં બધ
ં થાય છે .
ીઓ ુ ં મા ુ ં ુ :ખ ુ ં બધ
ં , મ છ , ડાં, ૂ ધ અને ૂ ધની બનાવટોમાથી

િવટામીન બી૧૨ િવટામીન બી૧૨ માસ
ં િવટામીન બી૧૨ને લોહ માં લાવવા લોહ માનો
ં ઈ
મળે છે . ખોરાકમાના
મહ વનો ભાગ ભજવે છે .

સક ફ ટર

તરડાની બીમાર ને લીધે પણ િવટામીન બી૧૨ની ઉણપ

સ ય છે . અશ ત લાગવી, સામા ય પીળ યો થવો, વત કં ૂ અને વભાવમાં ફરફાર

થવો, હતાશા, હથળ
અને પગના ત ળયાની નસો


કાઈ
જવાથી બળતરા થવી,

ે બી૧૨ની ઉણપનાં લ ણો છે . એના ઈલાજ માટ િવટામીન
ખાલી ચડવી વગર
બી૧૨નાં ઈ

વગણ

ે ં અને ૂ ધ પી .ુ ં
શન લવા

ં ગણ પ ય શાક છે તથી


વ◌ે
રોજ ખાવામાં વાધો
નથી. એ મ રુ, ગરમ,

તી ણ અને િવપાકમાં ક ુ હોવાથી િપ

કર છે . તે કફવાત ુ ં શમન કર છે તથા

147
અ નને

દ ત કર છે .

ૂ લગાડનાર,

દયને હતકાર ,

ુ ે વધારનાર,
ધા ન

તાવ, ઉધરસ, અ ુ ચ મટાડનાર અને પચવામાં હલકાં છે . સફદ વગણ કાળાં વગણ
કરતાં
મા


ં ઉતરતાં છે . જો ક સફદ વગણ હરસમાં
ણમા

ુ કર છે . ગરમ હોવાથી

િશયાળામાં જ ખાવા લાયક છે . ુ મળા ં ર ગણાં ઉ મ, િનદ ષ અને સવ દોષોને

હરનારાં છે . જો ક, “ वृतांकं बहु बीजानां वषम.् ” વધાર પડતાં બીજવાળાં વગણ

િવષ સમાન છે . િશયાળામાં વગણ પ ય હોવા છતાં િપ
હરસના દદ ને અને સગભા

કોપ, અ લિપ

ીને માફક આવતાં નથી. વગણ ઝીણો તાવ, કમળો,
ુ કડા પર વાલના

ં ે
વા ,ુ કફના રોગો અને પથર મટાડ છે . (૧) રાધલા
વગણના
દાણા

તથા

ટલો નવસાર ભભરાવવો. નવસાર ઓગળ

જ .ુ ં એનાથી કમળો જલદ મટ

ય યાર બ ુ ં ચાવીને ખાઈ

ય છે . (૨) માિસક ઓ ,ં અિનયિમત ક નાની


મર જ ુ ં ર ું હોય તો એકાતર
દવસે બાજર નો રોટલો, ર ગણ ુ ં શાક અને ગોળ
ં એક
ખાવાં. (૩) બરોળ વધી ગઈ હોય તો સવાર-સાજ
ૂ ું


ઉપર ૧/૪ ચમચી શરપખાના

શતાવર

ૂ લે .ુ ં

શતાવર એક ઉ મ ઔષધ છે . એ બે

શતાવર (૨) નાની શતાવર . મહા શતાવર ભીલાડથી
ે ં
વ ુ થાય છે . તના
થાય છે . દવામાં


ઠા


ડાં અને રસદાર

છે તે નાની શતાવર નાં જ
જમીનમાં

તની થાય છે . (૧) મહા
ું
બઈ


ધીના
દ રયા કનાર

ડાં, રસદાર અને આઠથી દસ

ં ં
ટ લાબા

ૂ ળયા ં જ વાપરવાં જોઈએ. બ રમાં


વચાય

ટલાં

ૂ ળયા ં હોય છે . નાની શતાવર સવ

ૂ થાય છે . નાની શતાવર નાં

પાતળાં હોય છે . દવામાં

ુ મ ં વગણ ચાવીને ખાઈ

ૂ આઠથી બાર

ૂ કર ુ ં હોય તો નાની શતાવર નાં

કાઢવો હોય તો મોટ શતાવર ના

થાય છે . રતાળ
ં ં અને
ચ લાબા

ૂ ુ ં કર ુ ં અને રસ


ળનો
કાઢવો. જો મોટ શતાવર મળે તો તે ુ ં

148
ૂ વાપર ુ ં વ ુ સા ું . શતાવર મ રુ અને કડવી છે . તે બળ વધારનાર, ધાવણ

વધારનાર,

ુ વધક, રસાયન, મૈ નશ


ત વધારનાર-વા કરણ છે . આ ઉપરાત

ર તિવકાર, વા ,ુ અને િપ ને હરનાર, ર ત ૂ તા,
યાર મહાશતાવર
પૌ ટક,

દય માટ હતકાર ,

,

ૂ ક ટ મટાડનાર છે .

ુ વધક, જઠરા ન

હણી અને હરસને મટાડનાર છે . (૧)

દ ત કરનાર,

ૂ ઝતા હરસમાં રોજ શતાવર અને

સાકર નાખી ઉકાળ ને ઠં ુ કર ું ૂ ધ પી .ુ ં (૨) જો

ૂ માગ લોહ પડ ુ ં હોય તો ૧

ચમચી શતાવર , ૧ ચમચી ગોખ ું અને ૧ ચમચી સાકરને ૧ લાસ પાણીમાં નાખી,
ઉકાળો બનાવી રોજ સવાર અને સાં

પીવાથી મટ છે , કમ ક

ૂ ાશયની

કરવામાં શતાવર અને ગોખ ું બ ે ઉ મ છે . (૩) કડનીના સો માં પણ શતાવર
ે .ં (૪) મહા શતાવર નો તાજો રસ બે ચમચી સવાર-સાજ
ં પીવાથી
અને ગોખ ું લવા
ુ ં તા ુ ં

અથવા મહા શતાવર

ૂ સાકરવાળા

ૂ ધમા ં પીવાથી ધાવણ સાવ ઓ ં

ે ં લાભ થાય છે . શતાવર નો તાજો
આવ ુ ં હોય તો તમા

ૂ ધપાક બનાવીને પણ લઈ
ૂ ધમા ં

શકાય. (૫) ર તાિતસારમાં મળમાગ પડતા લોહ માં ૧ લાસ બકર ના તા
૧ ચમચી શતાવર
પાડ

ૂ , ૧ ચમચી સાકર અને ૧ ચમચી ઘી નાખી ઉકાળ ઠં ુ

ું

ં પીવાથી ર ત ાવ બધ
ં થાય છે . (૬) ફફસાની નાની મોટ
સવાર-સાજ

તકલીફોમાં શતાવર

ું

ૂ અને સાકર

ૂ ધમા ં ઉકાળ લાબો


સમય લવાથી
સારો


ં શતાવર નાં
ફાયદો થાય છે . (૭) રતાધળાપણામા

ુ મળા ં પાન ગાયના ઘીમાં

ુ ં ૂ ર થાય છે . (૮) મોઢામાં, હોજર માં, હોજર ના છડ
ે ,

વઘાર ને ખાવાથી રતાધળાપ
ં ં પડ ાં હોય તો શતાવર
તરડામાં જો ચાદા

ૃ અ યત
ં હતાવહ છે . મળ શક તો

લીલી શતાવર નો તાજો રસ કાઢ બે ચમચી સવાર, બપોર અને રા ે પીવો. જો
લીલી શતાવર ન મળે તો

યાર મળે યાર શતાવર

ૃ પકાવી લે .ુ ં ૫૦૦

ગાય ુ ં ઘી, ૨ કલો ામ શતાવર નો રસ અને શતાવર ના

ૂ ળયા ુ ં ૨૦૦

ામ

ામ

149
િમ

કર ઉકાળ .ુ ં પાણીનો ભાગ ઊડ
ૃ દવસમાં

આ શતાવર

ય યાર ઉતાર ને ગાળ લે .ુ ં એક ચમચી


ણ વખત લવાથી

વર, મીરગી-વા ,ુ

ત રક

ં ,ં ગાઉટ, ફફસાના રોગો વગર
ે મટ છે . (૯) શતાવર રસાયન છે , આથી એના
ચાદા

સવનથી
આ ુ ય વધે છે , વા ય સા ું રહ છે , વજન વધે, શર ર
એક લાસ

ટ ૃ ટ થાય છે .

ૂ ધમા ં એક ચમચી શતાવર અને એક ચમચી સાકર નાખી ઉકાળ .ુ ં ઠં ુ

પડ યાર ધીમે ધીમે પી જ .ુ ં એનાથી શર રમાં સાર શ ત આવે છે .

ીઓનો

દર




ે નારાયણ તલ
ે કહ છે . બધી ફામસી
રોગ મટ છે . શતાવર માથી
બનાવલા
તલન


બનાવે છે . વાથી જકડાયલા
થાન પર તે ુ ં મા લશ કર .ુ ં આ તલની
લ ુ એિનમા
ુ ઃખાવો, સાધા
ૂ , સાધાનો

ં જકડાઈ જવા વગર
ે મટ છે .

ુ રોગો, કટ

લવાથી
વા ના

ં ં માટ ુ ં અકસીર ઔષધ છે . ૨૦૦
શતાવર ચાદા
૧૦

ું

ામ શતાવર

ધીમા તાપે પાણી બળ
હોજર નાં, યોિનમાં,

ૂ અને ૫

ય યાં

ામ

ામ

ઠ મધ ુ ં

ૂ ધમા ં એટ ું જ પાણી નાખી

ૂ બે ચમચી ખડ સાકર નાખી

ુ ગરમ કર ઠં ુ પાડ પીવાથી મ નાં, ગળાનાં,
ધી

ં ,ં ગભાશયમા ં પડલા ં ચાદા
ં ં મટ છે . આહારમાં
તરડામા

ૂ ધ ું


માણ વધાર .ુ ં ગોળ, લસણ, ુ ગળ
, કાળાં મર , અથાણાં, પાપડ, મરચાં, બાજર ,
ર ગણાં,

ૂ , મોગર , રાઈ, હગ વગર
ે છોડ દવા.ં મોળાં શાકભા , રોટલી
ળા

વો

ૂ માસે જ મે ું બાળક
રા

વી


ે . એનાથી ક વાવડ
સાદો આહાર લવો
થતી હોય ક
ે ં પણ ફર પડ છે . તે જ
શક ુ ં ન હોય તમા
લીધે
હોય

ીણ થઈ

ય, પાત ં પડ

ુ જ ં ની

ગિત ઘટ

ુ ં એક એક ચમચી

અ ગધા


શરપખો


શરપખો

મ હનામાં સવ

માણે

ુ ુ ષને ગરમી હોય અને તન
ે ે

ય, કામશ ત ઘટ

ય, ઉ સાહનો અભાવ

જતી હોય તો શતાવર , આમળાં, સાકર, ઘી અને
ં લે .ુ ં
ૂ સવાર-સાજ


ં અને ભારતમાં બધે થાય છે . ચોમાસામાં અષાઢ
જરાતમા


ઊગી નીકળતો શરપખો
બરોળ ુ ં અકસીર ઔષધ છે . આ છોડ

150
ણ-ચાર

ં દોઢ-બે
ચા થાય છે . િશયાળામાં તલવાર આકારની વાક

ચની

ૂ આવે છે . સફદ અને લાલ
ે ે વ ુઅ ુ ળ
િશગો આવે છે . ખડકાળ, પહાડ જમીન તન
લવાળા એમ બે


કારના શરપખા
થાય છે . સફદ

લવાળા છોડ

ૂ જ ઓછા


ં દાતણ કરવામાં આવે છે . તના

જોવા મળે છે . શરપખાના
સાવરણા પણ બને છે .
ૃિમ, દમ, કફ અને

ુ , ગરમ તથા લ ુ છે . તે
રો


શરપખો
તીખો, કડવો,

બરોળના રોગો, આફરો, ગોળો,

મટાડ છે . શરપખાનો
આખો છોડ
ૂ કર .ુ ં (૧) મલ
ૅ ે રયા ક બી

લીહા,

ણ, િવષ, ઉધરસ, લોહ િવકાર, દમ અને તાવ
ૂ સાથે ઊખડ
ે , ધોઈ,

ૂ , ખાડ
ં ને બાર ક
કવી

કોઈ પણ કારણથી બરોળ વધી

ય ક બરોળની

ુ ં અડધી ચમચી

ં ં
કોઈ તકલીફ થાય તો શરપખાના
પચાગ

ૂ બે ચમચી મધ સાથે

ં થોડા દવસો લવાથી

સવાર-સાજ
બરોળના રોગો મટ



ય છે . શરપખાન

ે ,
સ હત ઉખડ
મર

ૂ , બાર ક વ ગાળ
કવી

નાખી પીવાથી


ૂ કર .ુ ં (૨) શરપખાના


ં ફાયદો થાય છે . (૩) શરપખાના

મહમા


ળનો
ઉકાળો
ૂ ે ચોખાના
ળન

ું

ં ં
(૪) શરપખાના
પચાગ



ધોવાણમાં વાટ ને લપ
કરવાથી કઠમાળ
મટ છે .
અડધીથી એક ચમચી


ુ ં છાસ
ૂ કફમાં મધ સાથે, િપ માં ઘી સાથે અને વા મા

સાથે લે .ુ ં


શખાવલી


શખાવલી


ં બધે થાય છે . સ ુ
જરાતમા

ૂ આવે છે . તના

ે ં પાદડા
ં ં સોના ખી
અ ુ ળ

વાં અને

ે ે વ ુ
કનારાની જમીન તન
લો




લાબી
અને શખના



આકારનાં હોવાથી એને શખાવલી
કહ છે . શખાવલી
બાર માસ લીલી મળ રહ છે .
એની ભા

બનાવીને પણ ખાઈ શકાય. એ ઉ મ

વધારનાર હોઈ માનિસક



ં હતાવહ છે .
રોગો, ગાડપણ
, હતાશા- ડ ેશન, એપીલે સી, વાઈ, ઉ માદ વગરમા

(૧) બથી


ં પીવાથી ગાડપણ

ણ ચમચી શખાવલીનો
તાજો રસ સવાર-સાજ
મટ છે .


શખાવલીના
આખા છોડને

ે સાર ર તે ધોઈ પ થર પર લસોટ રસ
ૂ સ હત ઉખડ

151
ું

કાઢવો. (૨) શખાવલી

લાબના

ચમચી,

ં નગ
ં બદામ,
ૂ અડધી ચમચી, પાચ

ૂ ધમા ં લસોટ ચાટણ

ુ ં બનાવી

ૂ ધમા ં સાકર મળવી

શરબત બનાવી રોજ રા ે પીવાથી થોડા દવસોમાં

યાદશ ત વધે છે ,


ં ફાયદો
ઘ સાર આવે છે , એપીલે સી, ઉ માદ અને ગાડપણમા

ું

થાય છે . (૩) શખાવલી

ૂ સાથે શરબત બના


રોજ શરબત ન બનાવ ુ ં હોય તો શખાવલી

શાક

ૂણ પા


ં ૧૦, ખસખસ પા ચમચી, વ રયાળ અડધી
લની પાખડ
નગ

ં ૧૦ અને એલચી નગ
ં ૧૦ને
ચમચી, મર નગ
એક લાસ

ા ી

ુ ં હોય તો દ ત સાફ ઉતર છે .

ૃ એક ચમચી રોજ રા ે ચાટ જ .ુ ં

ં હોય છે . આ
લગભગ બધાં જ શાક ભાર, વા ુ અને કબ જયાત કરનારા◌ં

ુ ણો

ૂ ર કરવા તન
ે ે તલમા

અને હ ગ નાખી વઘાર ને જ ખાવાં જોઈએ. શાક

ે ં મી ુ ં, ખટાશ અને હગ ુ ં પાણી નાખ ુ ં જોઈએ.
ચડ ર ા પછ તમા

િશ રષ એનાં પાન

ુ વા ડયા

ું
ુ ં બને ું અ યત

કસરો
ખર

ય છે .

વાં અને

લ એક કલગી

ૃ ુ હોય છે . એ એટ ું કોમળ હોય છે ક અડવાથી

લ સફદ, પીળાં, લાલ એમ િવ ભ

હોય છે . કોઈ પણ


ં અ યત

રગના

ુ ં
ગિધત


ં િશ રષની અને સાદડની છાલ ુ ં એક એક
તના ઝરમા

ચમચી

ૂ ઠડા
ં પાણી સાથે લે .ું

શીમળો

શીમળાને તી ણ લોખડં

ં હોય છે , લાલચોળ
વા કાટા

ે ં લીલાં પાન હોય છે . એની છાલમાના
ં ચીકણા રસમાથી
ં લાલ
ઘરા
મોયરસ કહ છે . શીમળાના
ક ટસા ય

ુ ં અનક

દર, ર તિપ

લ હોય છે , અને
ું
દર
થાય છે

ને

લ ુ ં શાક િસધવ અને ઘીમાં વઘાર ને ખાવાથી
દર અને કફનો નાશ થાય છે . (૧) શીમળાનાં

ૂ ે ં
કવલા

152
ૂ ે શે રૂ
ળન


સળ
કહ છે . આ


સળ

અને એક ચમચી ગાય ુ ં ઘી એક
પીવાથી શી

ુ ં અડધી ચમચી

લાસ

ૂ , એક ચમચી સાકર

ૂ ધમા ં નાખી ગરમ કર દરરોજ રા ે

ખલનની તકલીફ મટ છે . (૨) એક ચમચી શીમળાની છાલ છાસમાં

લસોટ તા તા

ં પીવાથી અિતસાર, સ ં હણી અને
સવાર-સાજ

(૩) શીમળાની છાલ ુ ં

ૂનો મરડો મટ છે .

ૂ અડધી ચમચી, એક ચમચી મધ અને એક ચમચી સાકર


રોજ રા ે લવાથી
શર ર બળવાન બને છે .

શે રુ

એને સ ં ૃ તમા ં

દૂ અને

દૂ કહ છે . શે રુ સારક હોવાથી શર રના તમામ

મળોને સાફ કર છે . એ વા ુ અને િપ ને હરાન કર ભગાડ


ં ફળ
કૂ છે . શે રના

ુ ં હોય છે . શીત હોવાથી બળતરા-દાહને રોક છે . તે વા કર હોવાથી
ખટમ રા

મૈ નશ
ત વધાર છે તથા બળ દ છે . પાકા ં શે રુ ુ ં શરબત તાવમા,ં ગરમીના
દવસોમા ં અને ગરમીના િવકારોમા ં

ૂ જ ઉપયોગી છે . ચ

મ, વચારોગો અને


ં ક શયમ, ફો ફરસ, લોહ, કરોટ ન
લોહ ના બગાડમા ં પણ ઉપયોગી છે . શે રમા
િથયામીન, િનકોટિનક, રબો લેિવન


શરડ


ે કાયમ ખાવાથી ૃ શકાયતા અને માસ

સીન
ય ૂ ર થાય છે .


શરડ

સફરજન

એ રસાયન ઔષધ છે . શર રની

કરવાનો ખાસ
એમાં રહ ું તી
મદદ પ

વા ં ત વો સાર મા ામા ં રહલા ં છે .

થાય

દરના ં િવ તીય

યોનો નાશ

ુ એમા ં છે . રોજ ુ ં એક સફરજન ખાવાથી ત ં ુ ર તી સાર રહ છે .

ં શર રના કોષોને નાશ પામતા અટકાવવામાં
એ ટ ઑ સડટ
છે .

લાલ

છાલવાળા

એ ટ ઑ સડ ટ વધાર હોય છે . સફરજન

સફરજનમાં

લીલી

છાલવાળા

કરતાં

દય, મગજ, લીવર અને હોજર ને બળ

153
ૂ લગાડ છે , લોહ વધાર છે અને શર રની કાિત
ં વધાર છે . સફરજનને

આપે છે ,
બાફ ને ક

ૂ બનાવીને પણ ખાઈ શકાય. એ મરડો, સ ં હણી, અિતસાર,

ં -ં અ સરટ વ કોલાયટ સમા ં સારો ફાયદો કર છે .
તરડાના ં ચાદા

સરગવો

ે રોગો ુ ં ઉ મ ઔષધ છે . સરગવાની છાલ,
સરગવો અનક

પાન અને બીજ પણ ઔષધીય
લવાળો અને લાલ
મળે તો

સાકર

ુ ધરાવે છે . સરગવાના

લવાળો. સફદ

ુ ય બે

ૂ ,

ું ,
દર

કાર છે , સફદ

લવાળો બધે જ મળે છે . લીલો સરગવો ન


પણ વાપર શકાય છે . સરગવાના ફાલ વરસમાં બે વખત આવે છે .
કવણી
સાકર શીતળ,

ન ધ,

ુ ુ , કામશ ત વધારનાર તથા

ે જ એ પૌ ટક, નહન
ે ,
મટાડનાર છે . તમ
નાશ કરનાર, થાક
નાશ કરનાર,

ૂ ને ઉ પ

ૃ અને ર તિપ
ષા

કરનાર, ઉ ેજક, ઉધરસનો

ૂ ર કરનાર, કળતર મટાડનાર, તરત જ બળ આપનાર, સડાનો
ુ ઝવનાર તથા કઠ
ં -ગળા માટ હતકર છે . સાકર

ણ-ઘાને

દયને

ુ ટ આપનાર હોઈ ડાયા બટ સ ન હોય તો એનો ઉપયોગ થઈ શક. એ◌ેક ચમચી

સાકર અને અડધી ચમચી હળદર એક લાસ પાણીમાં શરબત બનાવી સવાર-સાજ
ં ,ં અવાજ બસી
ે જવો, ઉધરસ, કાકડા વગર
ે મટ
પીવાથી ગળાનો સોજો, ગળાનાં ચાદા
છે .

સાટોડ



સાટોડ ના વલા
ચોમાસામાં થાય છે . તે જમીન ઉપર પથરાયલા
હોય

સાર વતા ર ટ

વ ઔષધ બ રમાં તૈયાર મળે છે . એના સેવનથી આ ,ુ

ૃ , વીય, બળ, મધા

ં વધે છે . એ
િત
અને કાિત
રસાયન અને બાળકો તથા

ૃ ોને

દયને હતકાર , જઠરા નવધક,

ૂ જ હતકાર છે . ઉ માદ, અપ માર, અવસાદ,

154

ં લાભકાર છે . સાર વતા ર ટ
મનોરોગ, ડ શનમા

અને


માગ ના રોગોમાં પણ એટ ું જ લાભ દ ઔષધ છે . સવાર-સાજ
જ યા પહલા ં પીવાથી ઉપરો ત રોગો મટ છે . રોગ

સા રવા

ે પરહ
માણની

ુ ં વહન કરતા

ણથી ચાર ચમચી
પણ રાખવી.

ે કહ છે . એનાં પાન

સા રવાને ક રિમ
રુ , ઉપલસર , કાબર , હ રવો વગર


કાબરચીતરાં હોય છે . તની
છે . સા રવા મ રુ,

ુ ુ,

ુ ં મીઠ મનમોહક હોય છે . એને અનત
ં ળ
ૂ પણ કહ
ગધ

ં કરનાર, િ દોષનાશક, ર તિવકાર, તાવ, ચળ,
કરનાર, દાહ શાત
શર રની

ુ ગધ, અ ુ ચ, અ નમાં , દમ, ખાસી
ં ,


અિતસારને મટાડ છે . ઉપરાત

ૂ ળયામા ં

ુ ટ,

ે ,
મહ

વચાના રોગો, િવષ અને

ૂ િવરચનીય, પરસવો

લાવનાર, સોજો મટાડનાર


ં ળની


અને રસાયન છે . સા રવા-અનત
ક રકાચલી
અને ચદન
ુ , આ ાદક,
મ ર


ન ધ, વણ માટ હતકાર , મળને બાધનાર
, ધાવણ

ં ૂ યા જ કર એ,

ુ ં
ગધ

વી િમ



લી
ન શકાય તવી
હોય છે .

સા રવાના

ુ ં આવતી હોય તનો

ગધ
જ ઔષધમાં ઉપયોગ કરવો. સા રવાનાં



બ રમાં મળે છે . એ ર ત ુ ની અ િતમ દવા છે . (૧) કોઠ રતવા હોય, વારવાર

ે ે માટ સા રવા
ક વાવડ
થઈ જતી હોય, બાળક જ મતાં જ મર જ ુ ં હોય તો તન
ૂ ું
ઉ મ ઔષધ છે . એમાં અડધી ચમચી સા રવા- ળ


ૂ સવાર-સાજ

ૂ ધ સાથે

ં ળ
ૂ અને ગળો ુ ં સમાન ભાગે
લે .ુ ં (૨) લોહ -બગાડ અને વચાના રોગમાં અનત
બનાવે ું

ૂ અડધીથી એક ચમચી પાણી સાથે ફાક જ .ુ ં


િસલિનયમ
ન વા


િસલિનયમ
બ ુ જ શ તશાળ ખનીજ છે . જો ક શર રને બ ુ જ


માણમાં એની જ ર પડ છે . શર રમાં કટલાક અ થર અ ઓ
હોય છે ,

રડ કલ કહ છે . એ શર રના કોષો પર

મલો
કર ક સર જ માવે છે . આ

ને

155
ૂ ર કરનાર એ ઝાઈમમાં ક ીય થાન િસલિનયમ
ુ ં છે . આમ િસલિનયમ

રડ કલને

ક સર સામે ર ણ આપે છે .

િસલિનયમ

ુ ય વે

ાઝીલ નટ (૩૦

ામમાં ૮૪૦ માઈ ો ામ), અનાજ, કઠોળ


માણમાં ફળ-શાકભા માં હોય છે . િસલિનયમની
રોજની જ રયાત મા

અને થોડા


૫૫ માઈ ો ામની હોય છે . ક સર સામે ર ણ મળવવા
૧૦૦થી ૩૦૦ માઈ ો ામ
લે ુ ં જોઈએ. મા

ં ૧૨૦ માઈ ો ામ
ાઝીલ નટમાથી

એક


ટ ું િસલિનયમ
મળ

રહ છે .

આહારમાં િસલિનયમની
ઉણપથી
શક ુ ં નથી. વળ

દય

લી

ય છે , અને એ ુ ં કાય બરાબર થઈ



એની ઉણપથી થાઈરોઈડ ુ ં કાય ખોરભાય
છે . ઉપરાત


રોગ િતકારક શ ત માટ પણ િસલિનયમ
જ ર છે .

સીતાફળ

સીતાફળ

ૂ જ ઠડા
ં ં છે અને વ ુ પડતાં ખાવામાં આવે તો શરદ કર

ુ ે લીધે જ એ ુ ં નામ શીતફળ પડ ું હશે. પાછળથી સીતાફળ બની
ણન

ે આ
છે . તના

ગ ુ ં હશે. એ અિત ઠં ુ ,


ં કરનાર છે ; તથા મીઠાં, પૌ ટક, માસ

ઊલટ બધ
વધારનાર અને

સીતોપલા દ

વાસક
રૂ , ૪૦


સીતોપલા એટલે સાકર. ૧૬૦

ામ લ ડ પીપર, ૨૦

છ કલાક લસોટ .ુ ં બાક નાં
મટ છે .

અને ર ત ૃ

કરનાર, બળ

દયને હતકર છે .

અલગ અલગ વ ગાળ બાર ક
સીતોપલા દ


ષાશામક
અને

ૃ ય, વાતલ, િપ શામક, કફ કરનાર,

ામ સાકર, ૮૦

ામ એલચી અને ૨૦

ૂ કર .ુ ં એમાથી
ં વાસક


રૂ ુ ં

ામ

ામ તજ. દરક ુ ં
ૂ એક ખરલમાં

ે ં કર છ કલાક લસોટવાં. એક ચમચી આ
યો ભગા

ં ચાટવાથી દમ, કફ વર, ઉધરસ અને
ૂ મધ સાથે સવાર-સાજ

ય ુ ં આ ઉ મ ઔષધ છે .

156


દશન



દશન

ુ ય ક રયા ુ અને ક ુ ઉપરાત
ં ગળો, લીમડાની



ણમા

ે કડવાં
તછાલ, ભ યર ગણી, િપ પાપડો, મોથ, કાળો વાળો,વાવડ ગ વગર
હોય છે . તાવ આવવા ુ ં કારણ િપ નો

કોપ છે . ક રયા ુ તાવ માટ ુ ં ઉ ત
્ મ


છે . એની સાથે ક ુ હોય તો ગમે તવા
તાવને મટાડ દ છે . ક ુ
ૂ ર કર છે .


કાચા મળને કારણે થયલી
કબ જયાત

ને કારણે તાવ ઉતારવામાં
ઠ મધ, અજમો,

દશન

ૂ વગર
ે દપન પાચન અને િપત ન ઔષધો
જવ, ચ ક ળ

છે . લ ુ દશન
તરછાલ,


ં હોય
ણમા


ં , ક ુ , લીમડાની

ં ગળો, પીપર, હરડ, ગઠોડા
, સફદ ચદન
ણમા
માણમાં અને એ બધાં કરતાં અડ ુ ં ક રયા ુ

ઠં ૂ અને લિવગ સરખા

હોય છે . તાવમાં આ


ૂ બથી

ામ દવસમાં

ણ વાર લે .ુ ં જો એના

ુ ં ફાવ ુ ં ન હોય તો રાતે ૧૦૦

અિતશય કડવા વાદને લીધે લવા
ામ


તરડામાં બાઝલા


ઠં ૂ , મર પીપર, ગઠોડા
,

સહાયતા થાય છે . િ ફલા, હળદર,

યો

ામ પાણીમાં ૫

ં રાખ .ુ ં સવાર ગાળ ને પી જ .ુ ં અથવા તરત જ ઉપયોગ
ૂ નાખી ઢાક

કરવો હોય તો એક લાસમાં ૫

ામ

ૂ લઈ ૧૦૦


ામ ઉકળ ુ ં પાણી રડ ઢાક

દ .ુ ં પાણી સહજ ઠં ુ ં પડ એટલે ગાળ ને પી જ .ુ ં


રણ



સઘળાં કદશાકોમા


રણ

ે ઠ છે .


રણ
પચવામાં હલ ુ ં, ગરમ,

ુ ું , તી ,ું

ૂ લગાડનાર, કફ અને વા ુ ુ ં શમન કરનાર, લીવર માટ ટોનીક સમાન અને


રણ
ગોળો, સો ,

હરસના દદ માટ ઔષધ સમાન છે . વળ
ે ૃ
ાસ, મદ

ૂ , ઉધરસ,

સિધવાત
, ઉદર ળ
૧૬૦

ામ, વરધારો ૧૬૦

આમળાં,

ામ,

ઠં ૂ , પીપર, પીપર

તજ, એલચી, મર ૨૦-૨૦


રણવટક


ં હતાવહ છે .
વગરમા


સળ
૮૦

ૂ કર .ુ ં આ


રણ

ામ, હરડ, બહડા,ં

ામ, ચ ક૮૦

ૂ (ગઠોડા


), વાવડ ગ, તાલીસપ
ામ લઈ બાર ક

ૃિમ, આમવાત,

૪૦-૪૦

ામ,


ણથી
બમણો ગોળ

157
ુ ં સવન

લઈ ચણાના દાણા

ં બ બે ગોળ
વડ ગોળ ઓ બનાવવી. સવાર-સાજ

કરવાથી જઠરા ન

ે જ હરસ, સ ં હણીદમ, ખાસી
ં ,
દ ત થાય છે , તમ

બરોળનો સોજો, હડક ,

ે , ભગદર

ે મટ છે .
મહ
વગર

ૂ અને
કા

ય,

ૂ ઝતા હરસમા ં તે

ૂ જ ઉપયોગી છે .


વા


ં સકડો લ આવે છે .
સ ં ૃતમા ં એને શત ુ પા કહ છે , કમ ક એને પીળા રગના


વાની
ભા

ખવાય છે .

પાચન કરનાર,
બળતરા,
છે .

ન ધ,

ુ કડવા, તીખા, ગરમ,
વા

ૂ લગાડનાર, આહાર ુ ં યો ય

ે જ વા ુ અને કફનાશક છે . તે
દય માટ હતકાર તમ

ૂ , ઝાડા, આમ અને તરસનો નાશ કર
ખના રોગો, તાવ, ઉલટ , ઉદર ળ


વાવડ
વખતે

બાળકને પચી


વાનો

ટથી ઉપયોગ કરવાથી ધાવણ સા ું આવે છે , અને

ય એ ુ ં આવે છે . કમર ુ ઃખતી નથી, આહાર જલદ પચી

અને વા ટ સાર થાય છે .


વાદાણા
ગભાશયને ઉ ે જત કર છે આથી

ગભાશયમા ં કોઈપણ બગાડ રહતો નથી.

ય છે
ૂ પછ
િત


વાનો
અક એટલે ય ં થી બનાવેલા


પાણીને Ôડ લવૉટરÕ કહ છે . નાનાં બાળકોના કાચા લીલા ઝાડા, ઉલટ , પટ
કં ૂ -


ં આ પાણી અપાય છે .
કડ આવવી વગરમા

જઠરા નને


વા
પરમ વા ુ હરનાર છે ,

દ ત કર છે , ધાવણ વધાર છે અને પચવામાં હલકા છે .

ુ ં અડધી અડધી ચમચી

મથી

લ ,ુ ં

ુ અને
વા

ં દહ ના મઠામાં થોડા દવસ લવાથી

ૂ સવાર-સાજ

ુ ગધ ુ ત પાતળા ઝાડા મટ છે . ઝાડા આમ ુ ત હોય તો પણ આ ઉપચાર
હતકાર છે .

ૂ કરણો

ૂ કરણોમા ં


વા ઓનો
નાશ કરવાની અ ત શ ત રહલી છે .


ં ે મજ ત
ૂ બનાવવામા ં મદદ પ થાય છે .
એમાથી
મળ ુ ં િવટામીન ડ હાડકાન


158
ં ં છે .
અને માનવ દય વ ચે પણ અ ટૂ સબધ

ૂ ં
ં તોફાન આ યા બાદ
યમડળમા

ં ચારગણો વધારો યાય છે .
દયરોગના મલામ

ુ અશ ત, થાક, ક સર, તાવ
શર રમા ં લોહત વની ઉણપ, ચામડ ના રોગ, ના ની
ં ે
અને માસપશીઓની
બમાર નો ઈલાજ

ૂ કરણોના યો ય ઉપયોગથી કર શકાય.

ૂ કરણો બહારની ચામડ પર જ અસર કર છે એમ ન હ, પરં ુ એ શર રના

ત રક

ગોમા ં જઈને એને વ થ બનાવવામા ં સફળ કામગીર કર છે .

ૂ કાશનો લાભ લતા
ે ં કટલીક બાબતો

ુ ં ન હ. બપોર પછ

તાપમાં બસ


યાનમાં રાખવી. પરસવો
થયા પછ

ુ ં મહ વ નથી.
ૂ કરણોમા ં બસવા

ખ અને માથા પર પડવાં ન જોઈએ. એ વખતે માથા પર

ૂ કરણો


વાલ
રાખવો.


ૂ કરણો ુ ં સવન
નાન પહલા ં બહતર બની રહ છે .

ઠં ૂ

જમવામાં ુ ચી ઉપ વે છે . આમવાત નાશક છે . પાચક, તીખી અને પચવામાં

હલક છે .

ુ િવપાક બને છે .
ન ધ, ઉ ણ અને પ યા પછ મ ર

ૂ લગાડનાર,

ુ રોગો મટાડનાર છે .
દયને બળ આપનાર તથા કફ અને વા ના

ંૂ
ઠથી
પાચન યા


ં વા -ુ ગસનો


બ ુ સાર ર તે થાય છે . પટમા
સચય
થતો નથી. બધી

ઠં ૂ ઉપયોગી છે . (૧) બથી

ણ ચપટ

ટ ું

ઠં ૂ ુ ં

તની પીડામાં


ં િમ
ૂ બે ચમચી દવલમા

ં બે- ણ અઠવા ડયાં લવામા

ં આવે તો. કફ, વા ુ અને મળબધ
ં મટ
કર સવાર-સાજ
છે , વીય વધે છે , વર સારો થાય છે અને ઉલટ ,

ાસ,

ૂ , ઉધરસ,

દયરોગ,



હાથીપ ,ુ સો , હરસ, આફરો અને પટનો
વા ુ મટ છે . (૨) હાડકાના સાધાઓના
ૂના સો માં


ઠં ૂ અને દવલના
ઉપયોગથી ફાયદો થાય છે . (૩)

ઉકાળ ને ઠં ુ કર ું પાણી પીવાથી ઘણા રોગોમાં ફાયદો થાય છે .

ઠં ૂ નાખી

ઘ િનયિમત થાય

159
ઠં ૂ ુ ં પાણી જ પી ુ ં જોઈએ.


છે . શરદ , સળખમ
, દમ, ઉધરસ, નવો તાવ વગરમા ં

એનાથી વા ુ અને કફનો નાશ થાય છે , કાચો રસ એટલે આમ ુ ં પાચન થાય છે
અને જઠરા ન ુ ં બળ વધે છે . (૪) અડધી ચમચી

ઠં ૂ ુ ં

કર લા ુ ડ બનાવી

ગોળ અને એક ચમચી ઘી િમ

ૂ , નાની સોપાર

ૂ ચાવીને સવાર નરણા કોઠ


ખાવાથી શરદ , સળખમ
, દમ, ઉધરસ અને એલજ મટ છે તથા સાર
અને કફ

ઠં ૂ ા દ

ટલો

ૂ લાગે છે

ટો પડ છે .


ૂ ે ં પાન ૩૦
કવલા
બાર ક વ ગાળ

ઠં ૂ ૬૦

ામ, લ ડ પીપર ૬૦

ામ, તજ ૨૦

ઠં ૂ ા દ

ામ, મર ૪૦

ામ, એલચી ૧૦



ામ, નાગરવલના

ામ અને ૨૨૦

ૂ કહવાય છે . અડધી ચમચી

ામ સાકર ુ ં
ટ ું આ


ં કરલા પાણી સાથે સવાર-સાજ
ં લવાથી

ં ન, અ ુ ચ, અપચો, દમ,
ઉકાળ ને ઠડા
મદા
ં -ગળાના રોગો અને
ઉધરસ, શરદ , કઠ

દયના રોગોમાં ફાયદો થાય છે . બે મ હના

બાદ ન ુ ં

ૂ બનાવ ુ ં જોઈએ.

સોપાર

ખાવામાં સોપાર ની મા ા ૧/૨ થી ૧

ામ

ટલી જ હોવી જોઈએ.

ૃ િમ

રોગમાં થોડ વ ુ લઈ શકાય.

વા દ ટ િવરચન

ગધક

િવરચન

ામ,


ઠ મધ ૫

મ ઢ આવળ ૧૫

ામ, વ રયાળ ૫

ૂ ે
ણન

વા દ ટ

ૂ સહજ ગરમ પાણી ક

ૂ ધ સાથે

ામ અને સાકર ૩૦

ૂ કહ છે . રા ે અડધી ચમચી આ

ામ ુ ં બાર ક

ામ, અમલસારો


ે માગથી ૂ ર થવાથી હરસ, મળાવરોધ,
લવાથી
કબ જયાત મટ છે અને દોષો નીચના
ે મટ છે .
મરડો, ખોટ ગરમી, લોહ િવકાર, ખીલ, આફરો વગર

160

હરડ
િપ

(૧) હરડ ઘી સાથે વાત, લવણ-મીઠા સાથે કફ, અને મધ ક સાકર સાથે
ુ ં િનવારણ કર છે , અને ગોળ સાથે હરડ ખાવાથી સવ રોગોનો નાશ કર

છે . આમ એ િ દોષનાશક છે . હરડનો પાઉડર યો ય

ે . આરો યની
માણમાં લવો



કર .ુ ં રાતે અડધી હરડ ચાવીને ખાવી. તના
ઈ છા રાખનાર રોજ હરડ ુ ં સવન
ઉપર એક કપ ગરમ

ૂ ધ પી .ુ ં (૨) ચાવીને ખાધલી

હરડ અ નને

દ ત કર છે ,

ે ને લવામા


વાટલી હરડ રચ લગાડ છે , બાફલી હરડ ઝાડો રોક છે અને હરડને શક
અ◌ાવે તો તે
બળ તથા

ણે દોષોનો નાશ કર છે . હરડ ભોજનની સાથે ખાધી હોય તો
યનો

કાશ કર છે . વા ,ુ િપ

તથા કફનો નાશ કર છે .

ુ ,
તથા

ે નાખે છે . જ યા પછ હરડ ખાધી હોય તો તે અ પાનથી થયલા

મળને િવખર
અને
વાત, િપ


તથા કફથી થયલા
દોષોને તરત



સાથે, શરદમાં સાકર, હમતમા

ં ૂ િશિશરમાં પીપર, વસતમા

ં મધ અને
ઠ,

ુ ં ગોળ સાથે ખાવી જોઈએ.
ઋ મા
વગરનાએ,

ૂ ર કર છે . હરડ વષા ઋ મા
ુ ં િસધવ


સાફર

ી મ

મ કરવાથી થાકલાએ, બળ

ે ે,


પડ ગયલાએ
, ૃશ- ુ બળ પડ ગયલાએ
, ઉપવાસ કરલા હોય તણ

અિધક િપ વાળાએ, ગભવતી

ીઓએ અને

ુ ં હોય તમણ

ે હરડ

મણે લોહ કઢા


એક ચમચો હરડ ુ ં
ખાવી ન હ. આમવાત, સાય ટકા-રાઝણ

ં દરરોજ િનયિમત લવાથી


દવલમા
આમવાત, સાય ટકા-રાઝણ
,

ૂ બે ચમચી

ૃ રોગ અને

અ દત વા (ુ મ ફર જ )ુ ં મટ છે .

હળદર
ે ,
મ ુ મહ

તીખી, કડવી,

કૂ , ગરમ અને શર રના વણને


ધારનાર
છે . હળદર

ૂ માગ અને ચામડ ના રોગો, ર તિવકાર, બરોળ અને લીવરના રોગો,

ં ,ં
કમળો, સ ં હણી, શીળસ, દમ, ઉધરસ, શરદ , કાકડા, ગળાના રોગો, મ ઢાનાં ચાદા

161

ે રોગોમાં
અવાજ બસી
જવો વગર


હળદરના કડા
સવાર-સાજ
ચમચી હળદર ુ ં

ૂ જ હતાવહ છે . એકથી બે ચમચી લીલી

ૂ ચાવીને ખાવા. કફના અને ગળાના રોગોમાં અડધી

ૂ બે ચમચી મધ સાથે ચાટ .ુ ં તે કફ કોપ, ચામડ ના રોગો,

ં ુ રોગ,
ે , ર તનો બગાડ, સો , પા◌ં
મહ

ં -ં ઘા, કોઢ, ખજવાળ

ણ-ચાદા
, િવષ,

ે મટાડ છે . (૧) શકલી

અપચો વગર
હળદર ુ ં

ૂ અને

ુ વારપાઠાનો ગભ સમાન


ે કરવાથી મસા નરમ પડ છે . (૨) મધ
ભાગે લવાથી
હરસ મટ છે . આ િમ ણનો લપ
સાથે ક ગરમ

ૂ ધ સાથે હળદર મળવી



ે મટ
લવાથી
કાકડા, ઉધરસ, સળખમ
વગર

છે .

રોગો િવષે
અ નદ ધ

ં ે પીસી તના

કારલાન
રસનો અ નદ ધ


ણ પર લપ

ગરમ પાણી પીને એક ક બે ઉપવાસ કરવા.

ૂ લાગે યાર

કરવાથી ફાયદો થાય છે .

અ ણ-અપચો

જ જમ .ુ ં ઘ , ચોખા, મગ,


ણા

ૂ , વ◌ે
ં ગણ ,
ળા

ૂ , પરવળ, પાકાં કળા,ં દાડમ,
રણ

ે ુ ં સવન

ા , ૂ ધ, ઘી, દહ , છાસ વગર
કર .ુ ં
અ ણના

કાર છે . (૧) કફથી થ ુ ં આમા ણ Ð એનાં લ ણોમાં આહારના

ઓડકાર આવવા, મોળ
ુ ં લાગે,

ે ભાર લાગ ,ુ ં આળસ, થાક,
ટવી, પટ

ુ તી, શર ર જડ

ૂ ન લાગવી વગર
ે છે . એમાં ઉપવાસ કરવા જોઈએ. (૨) િપ થી થ ુ ં

િવદ ધા ણ Ð એમાં છાતી, ગ ં, હોજર માં બળતરા થાય છે . કડવા, તીખા ઘચરકા

162
ે લ ણો હોય છે . એક-બે ઉપવાસ કરવા.
ક ઉલટ થાય, ચ ર આવવાં વગર
ઉપવાસ દરિમયાન સાકરવા ં
ઉપવાસ પછ
િવ ટ ધા ણ

ૂ ધ-રોટલી,
Ð

ૂ ધ,

ૂ ધ-ભાત, ખીર,

ૂ ધ-પ આ જ લવા

ે . (૩) વા થી
થ ું

એનાં લ ણોમાં કબ જયાત,

ુ ગિત અટક જવી, વા ના

અધોવા ની
છે . એમાં

ૂ ધ ુ ં શરબત, આઈસ મ વગર
ે લઈ શકાય.

પટ

ં -ભાર
તગ

થ ,ુ ં

આફરો,


કોપથી જ યા પછ ઉછાળા આવવા વગર

થમ એક દવસ ફ ત મગના પાણી પર રહ .ુ ં પછ એક દવસ ફળોના

રસ પર ર ા પછ હળવો

ુ ય આહાર લવો
ે . એક-બે કલોમીટર ચાલ .ુ ં (૪)
પા

ુ પટ
ે પીડા વખતે ગરમ પાણી ક અજમો નાખી ગરમ કર ું પાણી
અપચો ક વા ની
પીવાથી લાભ થાય છે . (૫) આ ુ અને લ


ના
૧૦-૧૦

ામ રસમાં ૧.૫

ામ

ે ં ે શાકની

િસધવ મળવી
સવાર પીવાથી અ ણ મટ છે . (૬) કાચાં ટામટાન

ં થોડ વાર શક
ે ને મર તથા િસધવ ુ ં
સમાર ને કલાઈવાળ તપલીમા
અથવા એકાદ


ૂ મળવી


ે ખાવાથી અ ણ મટ છે . (૭) ુ ગળ

ામ સોડા-બાઈકાબ ભળવીન
નો


ં રસ ભેગો પીવાથી અ ણ મટ છે . (૮) તજ લવાથી
રસ અને કારલાનો
અ ણ મટ
છે . (૯) લ

ુ ચાર કકડા કર કાચના વાસણમાં મી ુ ં, મર અને
ના

તડકામાં રાખી



કવાથી
મીઠાના સયોગથી
થોડા જ દવસોમાં લ

ખાવાથી અ ણ, મોઢાની લાળ,

ુ ગળ

ૂ નાખી

ય છે . તે


ખની
િવરસતા-બે વાદપ ુ ં મટ છે . (૧૦) લ

કાપી િસધવ ભભરાવી ભોજન અગાઉ
પીપર અને િસધવ સમાન ભાગે લઈ,
છે . (૧૨) છાસમાં િસધવ અને મર

ઠં ૂ ુ ં

ું


સવાથી
અ ણ મટ છે . (૧૧)

ઠં ૂ , મર ,

ૂ કર છાસમાં નાખીને પીવાથી અ ણ મટ

ૂ નાખીને પીવાથી અ ણ મટ છે . (૧૩) બ ુ


ે રોકવાથી, સમયસર
પાણી પીવાથી, કસમયે ભોજન કરવાથી, મળ- ૂ ા દના વગન

િન ા ન લવાથી
, ઓ ં ક વધાર ખાવાથી અ ણ થાય છે . આથી કારણને

ણીને

ં ન મટ છે . (૧૫) લિવગ
તે ુ ં િનવારણ કર .ુ ં (૧૪) આ ુ સાથે િસધવ ખાવાથી મદા

163
અને લ ડ પીપરના
છે . આ

ૂ ે ૧થી ૩
ણન

ં લવાથી

ં ન મટ
ામ મધ સાથે સવાર સાજ
મદા

યોગ બે અઠવા ડયાથી વ ુ ન કરવો. (૧૬) ભોજન પહલા ં લ

ુ અને


ં ન, અ ણ અને અ ુ ચમા ં લાભ થાય
આ ુ ના રસમાં િસધવ મળવી
પીવાથી મદા
છે . (૧૭) હરડ અને
(૧૮) હગની ચણા

ઠં ૂ ુ ં

ે લવાથી

ં નમા ં લાભ થાય છે .
ૂ સવાર ખાલી પટ
મદા

ુ ગોળો મટ
વડ ગોળ ઘી સાથે ગળવાથી અ ણ તથા વા નો

ં સાથે લવાથી

છે . (૧૯) અધ ચમચી કાચા પપૈયા ુ ં ૂ ધ ખાડ
અ ણ મટ છે . (૨૦)
કોકમનો ઉકાળો કર ઘી નાખી પીવાથી અ ણ મટ છે . (૨૧) પાકા અનનાસના નાના
કકડા કર , મર અને િસધવની

કૂ ભભરાવી ખાવાથી અ ણ મટ છે . (૨૨) લસણ,


ં અને િસધવ સરખા ભાગે મળવી

ે ં બમ ુ ં થી વે ું ઘી મળવી
ખાડ
, ચાટણ કર , તમા
ચાટવાથી અ ણ મટ છે . (૨૩)

સમાન ભાગે

ઠં ૂ અને ગોખ ું નો વાથ કર રોજ

સવાર પીવાથી અ ણ મટ છે . (૨૪) સારાં પાકાં લ

ુ ૪૦૦
ના

ામ રસમાં ૧ કલો

ં નાખી, ઉકાળ , ચાસણી કર શરબત બનાવ .ુ ં શરબત ગરમ હોય યાર જ
ખાડ
કપડાથી ગાળ ઠં ુ થાય એટલે શીશીઓમાં ભર લે .ુ ં આ શરબત ૧૫થી ૨૫

ટ ું પાણી મળવી
પીવાથી અપચો મટ છે . (૨૫) એક માટલામાં લ
મીઠાના થર ઉપર થર કર , દબાવી રાખી, લ
એક એક લ

ુ લઈ ખાવાથી અ ણ

પાણીમાં ૨૫

ામ

ઠં ૂ ુ ં

ામ
ુ અને

ુ ે સાર ર તે આથવાં. પછ તમાથી
ે ં

ૂ ર થાય છે . (૨૬) ૪૦૦ િમ. લ. ઊકળતા

ં રાખ .ુ ં ઠં ુ થયા બાદ
ૂ નાખી ૨૦-૨૫ િમિનટ ઢાક

ામ


ટ ું પીવાથી પટનો
અપચો, ખરાબ ઓડકાર,

ૂ મટ છે . (૨૭) સમભાગે
ઉદર ળ

ઠં ૂ અને જવખાર ઘી સાથે ચાટ ઉપર ગરમ પાણી

વ થી ગાળ ૨૫થી ૫૦
પીવાથી અ ણ મટ છે ;

ૂ ઊઘડ છે . (૨૮)

ઠં ૂ ૫

ામ અને

ુ નો ગોળ ૫

ૅ મટ છે . (૨૯) ૫૦૦
મસળ રોજ સવારમાં ખાવાથી અ ણ, અને ગસ

ામ

ામ પાકાં


ં ુ લઈ તનો
રસ કાઢવો. એને કપડાથી ગાળ છ ા ભાગે બાર ક વાટ ું િસધવ

164

.ુ ં એને શીશીમાં ભર
મળવ


મજ ત

ં ુ વ તૈયાર થાય છે .

કૂવાથી

પીવાથી અપચો મટ છે . (૩૦) એક-બે

ૂ માર

ં ુ વ ૫૦-૬૦
ામ રાઈ ુ ં


ધી
રાખી

એક અઠવા ડયા
ામ દવસમાં

ણ વાર

ં મળવી

ૂ થોડ ખાડ
ખાવાથી

ૂ મટ છે . (૩૧)
અને ઉપર ૫૦-૬૦ િમ. લ. પાણી પીવાથી અપચો અને ઉદર ળ
ુ મળા


ે ં પીપર ુ ં
ળાનો
ઉકાળો કર , તમા

ૂ મેળવીને પીવાથી અ ન

દ ત


ે જ અપચો ક અપચાથી થયલ
ે ઊલટ ક ઝાડા મટ છે . (૩૨) ુ ગળ
થાય છે તમ
નો
રસ ૧૦

ામ, આ ુ નો રસ ૫

ામ, હગ ૦.૧૬


ામ મી ુ ં અને થો ુ ં પાણી મળવી

પીવાથી અપચો મટ છે . જ ર જણાય તો આ િમ ણ બે કલાક પછ ફર થી લઈ
ુ ં થાય યાં

શકાય. (૩૩) મીઠાને તવી પર લાલ રગ
પાણીમાં ૫
દરક ૧૦-૧૦

ામ


ે ,
શક
ધી


ટ ું લવાથી
અપચો મટ છે . (૩૪) અજમો, િસધવ અને હરડ

ામ અને હગ ૫

ૂ અડધીથી એક ચમચી

ામ ુ ં બાર ક

ૂ કર .ુ ં એને પાચન

ૂણ કહ છે .

ં કરલા પાણી સાથે
ટ ું જ યા પછ ઉકાળ ને ઠડા


બપોર અને રા ે િનયિમત લવાથી

ૂ ન લાગવી, અપચો, પટ
ે ુ ં ભારપ ,ુ ં મોળ,

ૅ , અ ણ અને ઓડકાર મટ છે . (૩૫) હરડ, લ ડ પીપર,
ગસ
સરખા વજને િમ

ફાળા
ગરમ
ું

ઠં ૂ અને કાળાં મર


કર , એ િમ ણથી બમણા વજનનો ગોળ મળવી
ચણી બોર

વડ ગોળ બનાવવી. બ બે ગોળ સવાર, બપોર અને સાં
અ ુ ચ અને ઉધરસ મટ છે . (૩૬) સરખા ભાગે


સવાથી
અ ણ,

ૂ ધાણા અને સાકરનો ઉકાળો
કા

ં પીવાથી અપચો મટ છે . ધાણા-સાકર અને પાણી ુ ં
દરરોજ સવાર-સાજ
માણ પોતાની જ રયાત




જબ
રાખ .ુ ં (૩૭) લસણની કળ તલમા

કકડાવીને ખાવાથી અથવા લસણની ચટણી બનાવીને ખાવાથી અ ુ ચ અને
ં ન મટ છે . (૩૮) રાઈ ુ ં
મદા

ૂ પાણી સાથે લવાથી


અ ણ મટ છે . (૩૯)


165
ૂ મર ગઈ હોય તો દવસમાં બે વાર અધ ચમચી અજમો

ન લાગતી હોય ક
ચાવીને ખાવાથી

ૂ ઉઘડશે.

અડ દયો વા

ે સાથે ખાવાથી ક લસણ અને અડદનાં વડાં
લસણ તલના તલ


ં તળ ને ખાવાથી અડ દયો વા મટ છે .
બનાવી તલના તલમા

અિતસાર

(૧) ૫૦૦


ં ુ લઈ તનો
રસ કાઢવો. એને કપડાથી

ામ પાકાં



.ુ ં એને શીશીમાં ભર મજ ત
ગાળ છ ા ભાગે બાર ક વાટ ું િસધવ મળવ
માર એક અઠવા ડયા
૬૦

ામ દવસમાં

પાણીમાં ઉકાળ ,

ુ રાખી
ધી

ં ુ વ તૈયાર થાય છે .


કાવાથી


ં ુ ્ રવ ૫૦-

ણ વાર પીવાથી અિતસાર મટ છે . (૨) જવને ચારગણા

ં રાખી ગાળ
ણચાર ઉભરા આવે એટલે ઉતાર , એક કલાક ઢાક

લે .ુ ં જવના આ પાણીને બાલ વૉટર કહ છે . એ પીવાથી અિતસાર મટ છે . (૩)
ુ ની છાલનો ૨૦
ં ડ
ુ ના ં
ં ડ


ામ ઉકાળો મધ મળવી
પીવાથી અિતસાર મટ છે . (૪)

ુ મળા ં પાનનો ૧૦


ામ મધ મળવી
દવસમાં

ામ રસ ૩


લવાથી
અિતસાર મટ છે . (૫) દાડમના ફળની છાલ ૫૦
ૂ ૭.૫

ણ વાર

ામ, લિવગ ુ ં અધકચ ું


ં ૧૫ િમિનટ ઉકાળ ઠં ુ થાય
ઢાક
ામ અને ૫૦૦ િમ. લ. પાણી ઢાકણ
ામ

ટ ું પીવાથી નવો અિતસાર અને

નવો મરડો ૂ ર થાય છે . (૬) બોરડ ના પાન ુ ં


ૂ મઠા સાથે લવાથી
અિતસાર મટ

યાર ગાળ

દવસમાં

છે . (૭) બોરડ ના

ણ વાર ૨૫-૫૦

ળની
છાલના

અિતસાર મટ છે . (૮) બોરડ ના

વાથમાં મગ ુ ં ઓસામણ બનાવી પીવાથી


ળની
છાલ બકર ના

ૂ ધમા ં પીસી મધ મળવી

પીવાથી ર તાિતસાર મટ છે . (૯) કાચાં સીતાફળ અિતસાર અને મરડો મટાડ છે .

166
(૧૦) સ ં હણી-ઝાડાના રોગમાં


યાર ખોરાક લવાનો

ં હોય યાર કળા ં
િતબધ

ું


વા
અને મથી


ૂ દહ ના મઠામાં મળવી

ખોરાક તર ક અિત ઉ મ છે . (૧૧)

લવાથી
અિતસાર મટ છે . ( ુ ઓ ઝાડા)

અિન ા
સાર
ુ ગળ

(૧) ુ મળા ં વ◌ેગણ

ઘ આવે છે .

ે , મધમાં મળવી

ગારામાં શક
સાં

ચાટ જવાથી

યોગ થોડા દવસ ચા ુ રાખવાથી અિન ા મટ છે . (૨)

ુ ં ક બર
ું
રા ે ખાવાથી સાર

ઘ આવે છે . (૩) પોઈ નામની વન પિતના



વલા
થાય છે . એનાં પાનનાં ભ જયાં બનાવવામાં આવે છે . એ ખતર
ક વાડામાં ઉગે
છે . આ પોઈનાં પાનનો ૧ ચમચો રસ ૧

પહલા ં લવાથી
સાર

યાલા

ઘ આવે છે . (૩) મોટા

દરનો પોચો ભાગ કાઢ નાખી, બ બે

ૂ ધ સાથે રાતે


વાના
કલાકક

ૂ કોળાની છાલ ઉતાર , બી તથા
રા

િપયા ભારનાં પતીકાં પાડ

પાણીમાં

બાફવાં. જરા નરમ પડ એટલે કપડામાં નાખી પાણી િનતાર કાઢ .ુ ં બાફલા ં પતીકાં
બમણી સાકરની ચાસણીમાં નાખવાં. કસર અને એલચી ઈ છા

ુ બો અિન ા મટાડ છે . (૪)

માણે નાખી શકાય.
ૂ ઝડપથી ચાલ ુ ં

ૂ પહલા ં ૧/૨ કલોમીટર
તા


અને પાછા વળતાં ધીમથી
ચાલ .ુ ં આવીને અડધો લાસ સોડા પીને
ઘસઘસાટ

ૂ જવાથી


ઘ આવે છે . (૫) કો ં વધાર મા ામાં લવાથી
દ ત સાફ આવે છે અને

, ગાળ ,
કોકમને ચટણીની માફક પીસી, પાણી સાથે મળવી

િન ા આવે છે . (૬)

સાકર નાખી તે ુ ં શરબત બનાવીને પીવાથી િન ાનાશ મટ છે . (૭) રોજ રા ે એક
સફરજન ખાવાથી અને એક લાસ
અિન ાની ફ રયાદ

ૂ ર થાય છે . (૮) ૧ ચમચો વ રયાળ નો


પાણીમાં ભળવી
રાતે
અક

ટલો

ૂ ધ ઓછામાં ઓછા પદર

દવસ

ુ પીવાથી
ધી

અક એકાદ વાડક

ૂ વખતે લવાથી

તી
અિન ાની ફ રયાદ મટ છે . વ રયાળ નો


અને ચો ખો હોય તટલો
વ ુ ફાયદો કર છે .

(૯) ભસના

ૂ ધમા ં

167
ું

અ ગધા


ૂ મળવી

પીવાથી અિન ાનો રોગ મટ છે . (૧૦) એરડના

ુ રને વાટ થો ુ ં
ુ વક


ગરમ

ૂ ધ ઉમર

કપાળે (માથા પર) અને કાન પાસે ચોપડવાથી

ું

ઘ આવે છે . (૧૧) ગઠોડા

ૂ ધ પીવાથી સાર


સાથે લવાથી
સાર
કરવી. (૧૪)


ૂ ગોળ સાથે મળવી
ખાવાથી અને ઉપર

યફળ ુ ં

ઘ આવે છે . (૧૨) ચોથા ભાગના

ઘ આવે છે . (૧૩)


ઘ માટ ગઠોડાનો

વખતે પી .ુ ં (૧૫)

ઘ માટ

કર ને પી .ુ ં (૧૬)

ઘ માટ ૨થી ૩

સાકર અને ઘી સાથે

ુ મળા

ૂ પાણી

ઘ માટ પગના ત ળયે ઘીની મા લશ
ૂ ૨૦૦ િમ. લ.
કો

ામ

યફળ, પીપર

ૂ તથા સાકર

ૂ ધમા ં ઉકાળ


તી

ૂ ધમા ં નાખી ગરમ

ામ ખસખસ વાટ સાકર અને મધ અથવા

ું ૨
ૂ વખતે લે .ુ ં (૧૭) ગઠોડા

તી

ામ

ટ ું

ૂ ઘી-ગોળ


બચાર
માઇલ ચાલવાથી

ઘ આવે છે .

ૂ ઉકાળ ને
(૧૯) અર ૂસાનો તાજો કડક ઉકાળો અથવા ૂ ધમા ં અર સો


વાના
કલાકક

સાથે ખાવાથી

ઘ આવે છે . (૧૮) સાં

અગાઉ પીવાથી સાર
નાખી પીવાથી સાર
પીવાથી સરસ
રા ે

ઘ આવે છે . (૨૦) ભસના ગરમ

ઘ આવે છે . (૨૧) દરરોજ રાતે બનફસા ુ ં વા દ ટ શરબત
કાર ુ ં ઘે ું લી ું પહાડ ઘાસ છે . (૨૨)

ઘ આવે છે . બનફસા એક


ંૂ
વાના
એકાદ કલાક પહલા ં ફાળા

ધીમે ધીમે પીવાથી સાર
પણ રહ છે . (૨૩) રા ે

ૂ ધમા ં ૮-૧૦ ટ પાં બદામના તલના

ં નાખી

ઘ આવે છે . એનાથી બી
ૂ વખતે
તી

ંૂ
ફાળા

દવસે શર રમાં સાર

ુ ઓ પાચન તથા અ ણ

િત

ૂ ધમા ં એક ચમચી ઘી અને અડધી

ચમચી હળદર નાખી પીવાથી અિન ાની ફ રયાદ ૂ ર થાય છે

અપચો:

ૂ ધમા ં ગઠોડા


ક દવલ

168

અ લિપ (એિસડ ટ )


ા , હરડ અને સાકર લવાથી
અ લિપ માં લાભ

અ લિપ માં લાભ થાય છે . (૨)
ં ૃપા
(૪) સત


ે આ ુ ના રસમાં પીવાથી અ લિપ
લ અને સચળન


ના

થાય છે . (૩) લ

ુ બો ક આમળા ુ ં શરબત લવાથી

(૧) આમળાનો

ૂ પાણી અથવા લ

મટ છે .

ુ શરબતમાં લવાથી

અ લિપ માં લાભ થાય
ના


ં પાન અને બપોર કાકડ ખાવી અને િ ફળા ુ ં સવન

લસીના
કર ુ ં

છે . (૫) સવાર


અ લિપ માં વરદાન પ છે . (૬) ગઠોડા
અને સાકર ુ ં


ૂ એકાદ મ હનો લવાથી

ઠં ૂ , આમળાં અને ખડ સાકર ુ ં બાર ક

અ લિપ

મટ છે . (૭)

અ લિપ

મટ છે . (૮) અ લિપ

અને અ સર એ િપ નો રોગ હોવાથી દરક

ે ,ં આમલી, કોકમ, લ
ખાટા પદાથ - દહ , છાશ, ટામટા

હાડવો
, ઢોકળાં, ઈડલી, ઢ સા,


ૂ કર ને લવાથી

તના

,ુ કાચી કર , કો ુ ં, ખાટાં ફળો.

ં કરવા.
ે વગર
ે આથાવાળા પદાથ બલ ુ લ બધ

ુ ગળ

,

ઠં ૂ ,

ા , ધાણા,

ુ,

ે , વાસી, ભાર, વાયડા, ચીકણા પદાથ , મર ,ુ ં મર , લસણ,
તળલા

પીપર, ગઠોડા
, આથા ,ુ ં રાય ,ુ ં પાપડ, સાકર, વ રયાળ , કાળ

ે ુ ં પાણી÷ વગર
ે બ ુ ં જ બધ
ં કર .ુ ં (૯) દરરોજ ભોજન બાદ
પાકાં કળા,ં ના ળયર
એક એક ચમચી હરડ ુ ં

લાબા
સમય


ધી

ૂ મધ સાથે ચાટવાથી ચારક દવસમાં એિસડ ટ મટ છે .


યોગ કરવાથી એિસડ ટ જડ ળથી
જતી રહ છે . (૧૦) આખાં

ં ે વરાળથી બાફ સાકરની ચાસણીમાં
આમળાન
આમ ં સવાર ખાવાથી અ લિપ
કાઢ નાખી મા


ે ં
બાડ
રાખવાં. તમાથી
રોજ એક

મટ છે . (૧૧) ગોરસ આમલીનાં બી અને છોડાં

ે ં
ગર ુ ં શરબત બનાવી તમા

ુ અને સાકર નાખી પીવાથી

િપ શમન થઈ એિસ ડટ મટ છે . (૧૨) આમળાનો રસ ૧૦
કાળ

૧૦

ામ અને મધ ૫

ામ એક

ામ, પાણીમાં

કર પીવાથી અ લિપ


દલી

મટ છે . (૧૩)

169
ં થાય
કડવા પરવળ એટલે પટોલના ં પાનનો રસ પીવાથી એિસ ડટ તરત જ શાત
છે .

અ ુચ

ખાવા-પીવા ુ ં મન ન થ ું હોય તો (૧) દાડમ ખાવાથી ક દાડમના


રસમાં મર , િસધવ, સચળ
નાખી પીવાથી અથવા

ઠં ૂ અને ગોળ ખાવાથી ક

લસણની કળ ઓને ઘીમાં તળ ને રોટલી સાથે ખાવાથી અ ુ ચ મટ છે ;
(૨) લ

ુ બે ફાડ કર તની

ની
ઉપર


ે થો ુ ં ગરમ કર
મળવીન

ઠં ૂ , કાળાં મર અને

ૂ લાગતી નથી. (૪) ૮૦

ામ આમલી (આમલી ચોળ પાણી કર )ુ ં , ૫
રુ ુ ં મી ુ ં અને ૮

ામ આ ુ ં , જ ર

ી મમાં

ટલો ગોળ તથા થો ુ ં કાળાં મર અને
ૂ લાગશે અને અ ુ ચ

ૂ નાખી પી .ુ ં એનાથી

આમલી ુ ં શરબત પીવાથી
ખ ુ ર, ૧૦

અ ુ ચ મટ છે અને

ૂ તથા િસધવ


સવાથી
અ ુ ચ મટ છે . (૩) બે ચમચી આમલી એક

લાસ પાણીમાં પલાળવી. સવાર સોપાર
એલચી ુ ં

રા ુ ં

ૂ ઉઘડ છે .

ૂ ર થશે. વળ

ામ ઠ ળયા કાઢલી

ામ ા , ૨

ામ મર ,ુ ં

ં નાખી ચટણી બનાવી ખાવાથી
ામ ખાડ

ૂ ઉઘડ છે . (૫) અડદની દાળ પાણીમાં પલાળ રાખી, વાટ ,

ે ં મી ુ ં, મર , હગ,
તમા

ું લસણ અને આ ુ ં નાખી વડાં કરવાં. તેને ઘીમાં અથવા

ં તળ ને ખાવાથી અ ુ ચ મટ છે . (૬) આમલી ઠડા
ં પાણીમાં પલાળ , મસળ ,

તલમા

ગાળ , તના
થોડા પાણીમાં સાકર મેળવી પીવાથી અને બાક ના પાણીમાં એલચી,
લિવગ, મર અને ક રુ ુ ં
િપ

ૂ નાખીને કોગળા કરવાથી અ ુ ચ મટ છે , અને

કોપ ુ ં શમન થાય છે . (૭) લ

ુ ુ ં શરબત પીવાથી અ ુ ચ મટ છે . (૮) તાજો

દ નો, ખારક, મર , િસધવ, હગ, કાળ

અને

ું ની ચટણી બનાવી તમા
ે ં

ુ રસ નીચોવી ખાવાથી મ માં ુ ચ પદા
ે થાય છે . (૯) ૧૦-૧૦
નો

અને લ

ુ રસમાં ૧.૫
ના

ામ આ ુ ં ના


ામ િસધવ મળવી
સવાર પીવાથી અ ુ ચ મટ છે . (૧૦)

170
કર ચાટવાથી અ ુ ચ મટ છે . (૧૧) ખાટામીઠા

દાડમનો રસ, િસધવ અને મધ એક
દાડમનો ૧૦-૧૦

ામ રસ મ માં રાખી ધીમે ધીમે ફરવીને દવસમાં ૮-૧૦ વાર

પીવાથી મોઢાનો વાદ


ધર
છે , તાવને લીધે અ ુ ચ રહતી હોય તો તે મટ છે અને
ુ , મર ,

ં ં રહલા દોષો ુ ં શમન થાય છે . (૧૨) ધાણા,
તરડામા
અને ા ને લ

ુ રસમાં પીસી બનાવલી


ના
ચટણી ભોજન સાથે લવાથી
અ ુ ચ મટ

છે . (૧૩) ધાણા, એલચી અને મર

છે . (૧૪) પાકાં ટામટાના
રસમાં

ું


ૂ ઘી અને સાકર સાથે લવાથી
અ ુ ચ મટ


દ નો, આ ુ , ધાણા અને િસધવ મળવી
ઉકાળ ને



બનાવલી
ચટણી ભોજન સાથે લવાથી
મોઢાનો વાદ
ે થાય છે . (૧૫) ટામટાના

પદા
કકડા ઉપર
અ નમાં

દ નો, િસધવ


ધર
છે અને ભોજનની

ઠં ૂ અને િસધવ ુ ં

ુચ

ૂ ભભરાવી ખાવાથી

અને અ ુ ચ મટ છે . (૧૬) લસણ, કોથમીર, આ ુ , ધોળ

ં અને
ા , ખાડ

િસધવની ચટણી કર ને ખાવાથી અ ુ ચ મટ છે તથા ખોરાક ુ ં પાચન થાય છે . (૧૭)
સારાં પાકાં લ


ના
૪૦૦

ં નાખી, ઉકાળ , ચાસણી કર
ામ રસમાં ૧ કલો ખાડ

શરબત બનાવ .ુ ં શરબત ગરમ હોય યાર જ કપડાથી ગાળ ઠં ુ થાય એટલે
શીશીઓમાં ભર લે .ુ ં આ શરબત ૧૫થી ૨૫
અ ુ ચ મટ છે . (૧૮)
વ ગાળ


ં ૪૦૦
ણમા

ામ


ટ ું પાણી મળવી
પીવાથી

ઠં ૂ , મર , પીપર અને િસધવ દરક ૧૦-૧૦
ામ બી કાઢલી કાળ

ામના બાર ક


મળવી
ચટણી માફક પીસી

ૃ ચાટણ કહ છે . એ પાચથી


વીસ

બરણીમાં ભર લે .ુ ં એને પચા
ં ચાટવાથી અ ુ ચ મટ છે . (૧૯) ૨૦૦
સવાર-સાજ

ટ ું

ામ આ ુ છોલી ચટણી બનાવી

૨૦૦



ે લાલ થાય યાર એમાં ૪૦૦
ામ ઘીમાં શકવી
. શકાઈન

શીરા

ે બનાવવો. આ અવલહ
ે સવાર-સાજ
ં ૧૦-૧૦
વો અવલહ

અ નમાં , ઉદરવાત, આમ ૃ , અ ુ ચ અને કફ ૃ

ામ

મટ છે .

ામ ગોળ નાખી
ામ

ટલો ખાવાથી


ે ખવડાવવાથી
તાન

ે પાઉડર કર િસધવ
તે ખોરાક સાર ર તે લઈ શક છે . (૨૦) કાળ નાની હરડ શક

171

યની
અ ુચ


સાથે ૧-૧ ચમચી દરરોજ રાતે લવાથી
આહાર
હરડ, લ ડ પીપર,

ઠં ૂ અને કાળાં મર સરખા વજને િમ


વજનનો ગોળ મળવી
ચણી બોર
અને સાં

ૂ ર થાય છે . (૨૧)

કર , એ િમ ણથી બમણા

વડ ગોળ બનાવવી. બ બે ગોળ સવાર, બપોર


ં ે
સવાથી
અ ણ, અ ુ ચ અને ઉધરસ મટ છે . (૨૨) જમવાની પાચક
ુ નીચોવી એક નાની ચમચી સોડા-બાય-

િમિનટ પહલા ં એક લાસ પાણીમાં ૧ લ


કાબ નાખી હલાવીને પી જવાથી ખોરાક પરની અ ુ ચ મટ છે . જો ગસની
અિન છનીય અસર ન થતી હોય તો ૧ બોટલ તૈયાર સોડામાં લ
પી શકાય. (૨૩)
ટં ૂ

ુ િનચોવીને પણ


ૂ ે સાકરમાં મળવી

ણન


ઠં ૂ , મર અને સચળના


ના
રસમાં


કરવાથી અ ુ ચ મટ છે . (૨૪) આમલીના
ગોળ ઓ બનાવી તે ુ ં સવન

શરબતમાં

ુ ભભરાવી પીવાથી પાચક

ં ે
બજોરાના કકડા છાય

ૂ ,
કવી

ાવો

ૂ કર તમા
ે ં

ખાવાથી અ ુ ચ મટ છે . (૨૬) અ ુ ચ

ૂ ર કર

ટ ને અ ુ ચ મટ છે . (૨૫)
ું

ઠં ૂ , પીપર અને મર
ૂ વધારવા લ

ૂ મળવી


ના
ફા ડયા પર



નમક, મર , ગઠોડા
અને સચળ
ભભરાવી જરા ગરમ કર ને ભોજન પહલા ં

કં ૂ અને આફરામા ં પણ એનાથી લાભ

જવાથી ઉ મ લાભ થાય છે . ઊલટ , હડક ,
થાય છે . (૨૭) એક લાસ

ડ , મોળ છાસમા ં

માણસર રાઈ,

િસધવ નાખી પીવાથી ખોરાક પરની અ ુ ચ મટ છે . (૨૮) તા

નમક, સચળ
અને


સી

ું , હગ,

ઠં ૂ અને

કમરખની ચીર પર

ુ ભભરાવી ખાવાથી અ ુ ચ મટ છે . દાત
ં અબાઈ

ય એટલા

માણમાં અને એવી ર તે કમરખ ન ખાવાં.

ં ન
અ ુ ચ-મદા

ં ચીકણી લાળ પડતી હોય અને અ ુ ચ તથા મદા
ં ન
મ માથી

ં એક કલાક ચાલ ,ુ ં એક દવસનો નકોરડો ઉપવાસ કરવો.
હોય તો રોજ સવાર-સાજ
આખો દવસ મા

ઠં ૂ નાખી ઉકાળે ું

ંૂ
ં પાણી તરસ
ફા


જબ
પી .ુ ં બી

172
ં દવસ
દવસથી બાફલા મગ ુ ં નમક વગર ુ ં પાણી પાચ

ુ પી .ુ ં એમાં મસાલા
ધી

ુ ં

ં બાફલા મગ ખાવા. બે વખત ઋ ના
નાખી શકાય. પાચ
દવસ પછ સવાર-સાજ
ં ૫-૫
ફળો ખાવાં. દવામાં સવાર-સાજ

ામ આ ુ ની કતરણ ચાવી જવી. રસધા ુ

ં ચીકણી લાળ નીકળે છે . પદર

ં નને લીધે કાચી રહવાથી મ માથી
દવસ પછ
મદા

ધીમે ધીમે આહારમાં એક એક વાનગી રોજ ઉમરતા
જઈ

મશઃ રો જદા પણ

ે -ઘી અ પ
માપસર આહાર પર ચઢ .ુ ં કાયમ માટ મીઠાઈ તથા તલ
ે .ં કડક પર , ચાલવાનો િનયમ અને
લવા
કરનાર

ઠં ૂ અને આ ુ

ં લાળ પડવાની તકલીફમાથી

યથી મ માથી

માણમાં જ

વાં અ ન

દ ત

ુ ત મળે છે .

અ દત વા ુ (મ ફર જ )ું (૧) લસણ વાટ


ં ખાવાથી ક
તલના તલમા


ં તળ ને માખણ સાથે ખાવાથી
લસણ અને અડદનાં વડાં બનાવી તલના તલમા
અપ માર, વાઈ અને અ દત વા ુ મટ છે . (૨) અડદની દાળ પાણીમાં પલાળ રાખી
ે ં મી ુ ં, મર , હગ,
વાટ , તમા

ું લસણ અને આ ુ ં નાખી વડાં કરવાં. તન
ે ે ઘીમાં


ં તળ ને ખાવાથી અ દત વા ુ મટ છે .
અથવા તલમા

અધાગ વા ુ


રાઈના તલની
મા લશ કરવાથી અધાગ વા ુ રોગમાં ફાયદો

થાય છે .

અ સર


(૧) પટની

દરના ભાગમાં પડતાં કોઈ પણ

લાવર એક અકસીર ઔષધ ુ ં કામ કર છે . તા

ં ં (અ સર)માં
કારનાં ચાદા


લાવરનો રસ સવાર ખાલી પટ

ું મટ

એકાદ કપ દરરોજ િનયિમત પીવાથી અ સર સ ળ

ય છે . (૨) હોજર ,

173
ે ં ચાદા
ં ં
થયલા

તરડાં ક શર રમાં અ ય

ુ ઝવે છે . (૩) કાચાં,

સાર ર તે

ે ં બોર ક બોર ુ ં અથા ુ ં ખાવાથી ક બોર ુ ં શરબત પીવાથી, કોઈપણ
પાકાં, આથલા

વ પે બોર ુ ં સવન
કરવાથી અ સર મટ છે . (૪)

ે નો ઉકાળો-કાઢો દરરોજ
કૂ મથી

ં વાર પીતા રહવાથી અ સર-પટમા


ટલો દવસમાં ચાર-પાચ

એક એક વાડક

ં ં મટ છે . અ ય ચ ક સા સાથે પણ આ
પડલા ં ચાદા

યોગ થઈ શક. (૫) િવટામીન

ુ પડ ું છે ક
ે ે વધ ુ ં અટકાવે છે . એક સશોધનમા

ં મા મ
સી અ સર થ ુ ં તથા તન

ે અ સર વધારતા
ના શર રમાં િવટામીન સીની મા ા સૌથી વ ુ હોય તમન
ે લાગવાની શ
બૅ ટ રયાનો ચપ

તા ૨૫% ઘટ

ય છે . આથી સવારના ભોજન



પછ એક લાસ મોસબીનો
રસ ક નાસપતીનો રસ લવાથી
ફાયદો થાય છે .

અળાઈ ગરમીમા ં બાળકોની ચામડ

ે પર ગાય ુ ં ૂ ધ લગાડવાથી તે મટ
નીકળે છે , તના


અવાજ અવાજ બસી

ુ ં ક અળાઈઓ ટ

પર ઝીણા ઝીણા દાણા

ય યાર (૧)

ય છે .
ઠ મધ,

બળાં અને સાકરનો

ઉકાળો પીવાથી લાભ થાય છે . (૨) ભોજન પછ કાળાં મર ઘીમાં નાખી ખાવાથી
લાભ થાય છે . (૩) બહડાની છાલને ગો ૂ મા ં ભાિવત કર
થાય છે . (૪) દસ દસ
દવસમાં

ામ આ ુ અને લ


સવાથી
અવાજ


ના
રસમાં ૧


ામ િસધવ મળવી

ુ થઈ
ણ વાર ભોજન પહલા ં ધીર ધીર પીવાથી અવાજ મ ર

(૫) ઘોડાવજ ુ ં


ૂ મધ સાથે લવાથી
અવાજ



બસી
ગયલો
અવાજ
ખાવાથી અવાજ

રૂ લો
ય છે .

રૂ લો બને છે અને ગમે તે કારણે

ં ે
ૂ ે છે . (૬) દરરોજ રાતે જમવામાં ગોળ નાખી રાધલા

ચોખા

રુ લો બને છે . (૭)

ં મળવીન

ે ખાવાથી બસી

બાના મોરમાં ખાડ

ગયે ું ગ ં ઉઘડ છે . (૮) િ ફલા, િ ક ુ અને જવખાર ુ ં

ૂ પાણીમાં આપવાથી

174

બસી
ગયે ું ગ ં

ે ( ુ ઓ અ ુ મ) ખાવાથી
ય છે . (૯) કોળાનો અવલહ


લી

ે મટ છે . (૧૦) ગરમ કરલા
વરભદ

ૂ ધમા ં ચપટ હળદર નાખી રા ે પીવાથી સાદ



ે કારણે
બસી
ગયો હોય તો તે ઉઘડ છે . (૧૧) ગળા પાસે વ ુ પડ ુ ં કામ લવાન
વરહાિન થઈ હોય તો

ુ ઠ ળયાનો બાર ક પાઉડર એકાદ નાની ચમચી
ં ના

ટલો

લઈ મધ સાથે દવસમાં બે ચાર વાર િનયિમત ચાટતા રહ .ુ ં (૧૨) એક કપ
ે અવાજ
નાખી ઉકાળ ગાળ ને પીવાથી દબાઈ ગયલો

પાણીમાં એક મોટો ચમચો ઘ

ઉઘડવા લાગે છે . (૧૩) આકડાના

લના ૩-૪ રવડામા ં ૨-૩ મર નાખી, ઝી ુ ં વાટ

મ મા ં રાખવાથી બળતરા થશે અને કફ

ટો પડશે. પછ થોડ જ વારમા ં અવાજ

ૂ જશે. (૧૪) બોરડ ની છાલનો કકડો મ માં રાખી તનો

લી
રસ


ય છે . (૧૫) પા ુ ં દાડમ ખાવાથી અવાજ બસી
ગયો

દવસમાં જ અવાજ ઊઘડ
હોય તો તે


ધર
છે . (૧૬) વ ુ પડ ુ ં બોલવાથી ક


અયો ય આહારથી અવાજ બસી
ં -સાત વાર કોગળા કરવા તથા
પાચ
પી જ .ુ ં

વર


ધારવા

ંૂ
ફાળા

ૂ ધમા ં હળદર અને ઘી નાખી િમ

કર

ઠ મધ સરખે


સવી
. (૨)

ઠ મધ અને આમળાં સરખે ભાગે


ં પીવો.
ામનો ઉકાળો બનાવી, સાકર મળવી
સવાર-સાજ

રુ લો કરવા

(૧) ૧૦


ામ િસધવ મળવી
દવસમાં
(૨) ઘોડા જ ુ ં


ય તો ગરમ પાણીમાં મી ુ ં મળવી
દવસમાં

ં કોગળા
ામનો ઉકાળો બનાવી, ગાળ , સવાર-સાજ


કરવા. ય ટ મ વટ
ક ખદ રાવટ

અવાજ

ૂ પાડવાથી, ઉ ગરાથી ક
મો

(૧) હરડ, બહડા,ં આમળાં, હળદર અને

ે માથી

ભાગે લઈ ત◌ે
૧૦-૨૦

લઈ એમાથી
૧૦-૨૦


સવાથી
બે- ણ

ામ આ ુ નો રસ, ૧૦

ામ લ

ુ રસ અને ૧
નો

ુ થાય છે .
ણ વાર ધીમે ધીમે પીવાથી અવાજ મ ર

ુ થાય છે . (૩) દરરોજ રાતે

ૂ મધ સાથે લવાથી
અવાજ મ ર

ં ે
જમવામાં ગોળ નાખી રાધલા
ચોખા ખાવાથી અવાજ

રુ લો બને છે . (૪) ફણસના

175

ઝાડની ડાળ ના છડની
અણીદાર કળ ઓ વાટ ગોળ બનાવી મ મા ં

ગ ં સાફ થઈ કઠ

ૂ ે છે .

અશ ત

૧-૧ ચમચી

એક કપ

(૧)

ઠ મધ ુ ં

કૂ રાખવાથી

ં ચાટ ઉપર
ૂ મધ સાથે સવાર-સાજ

ૂ ધ પીવાથી શર ર સાથે મન-મગજની શ તમાં વધારો થાય છે . એકાદ

અઠવા ડયામાં જ ફરક માલમ પડ છે . (૨) કામ કરતાં થાક જવાય,
હોય, શર રમાં નબળાઈ વતાતી હોય તો વડ ુ ં

િતનો અભાવ

ૂ ધ પતાસામાં આપ .ુ ં એનાથી

દયની નબળાઈ, મગજની નબળાઈ અને શર રની નબળાઈ પણ મટ છે . (૩)
એલચી, ખ ુ ર અને

મધમાં ચાટવાથી અશ ત મટ છે . (૪) કોળાનાં બીની

ે , સાકર નાખી લા ુ બનાવી થોડા દવસો
મ જનો આટો ઘીમાં શક


ખાવાથી
ધી


ે ( ુઓ
અિત મહનત કરવાથી આવલી
િનબળતા મટ છે . (૫) કોળાનો અવલહ
અ ુ મ) દરરોજ સવાર
છે , મોઢા પર તે

ણ માસ

ુ ૨૦થી ૩૦
ધી

ામ ખાવાથી શર ર ુ ં વજન વધે

આવે છે અને અશ ત મટ છે . (૬) ઘીમાં

ં ૂ લી

ુ ગળ

અને




બ બે કો ળયા શીરો ખાવાથી માદગીમાથી
ઊઠ ા પછ આવલી
અશ ત
જલદ શ ત આવે છે . (૭)

દરરોજ ૨૦-૨૫ ખ ુ ર ખાઈ ઉપર એક યાલો ગરમ

ૂ ધ પીવાથી થોડા દવસમાં જ શર રમાં
થાય છે અને

૫૦

ૂ ર થઈ


િત આવે છે , બળ વધે છે , ન ુ ં લોહ પદા

ં છે . (૮) ખ ુ ર ૧૦૦
ીણ થયે ું વીય વધવા માડ

ામ દરરોજ ખાવાથી

ામ અને કસિમસ


ે થાય
કલકડ
શર રવાળા દદ માં ન ુ ં લોહ પદા

ે જ મનવાળા,
છે . નબળા શર ર તમ

ુ ં વીય


ીણ થ ુ ં હોય તવા
માણસો માટ

દરરોજ સવારમાં િપડખ ુ રનો ના તો કરવો ફાયદાકારક છે . (૯) ઉમરાની છાલના
ં ૧૦-૧૦
ઉકાળાથી લોહ ની ઓછપ અને શર ર ુ ં ુ બળાપ ુ ં મટ છે . (૧૦) સવાર-સાજ
ામ ચારોળ ના દાણા ગોળ સાથે

ૂ ચાવીને ખાવાથી અશ ત

ૂ ર થાય છે . (૧૧)

176

ઘી ૧ ભાગ, મધ બે ભાગ, અડધો ભાગ આમલસાર ગધક
અને જ ર


જબ
સાકર

બરાબર િમ ણ કર દવસમાં બે વાર ચાટવાથી શર રમાં તા કા લક શ ત આવે છે .

જબ
બધી વ

જ રયાત
અશ ત

ુ ું

ૂ ર થાય છે . (૧૩) જ યા પછ

છે . (૧૪) એક કપ
(૧૫) ૂ ધમા ં

કર .ુ ં (૧૨) ગાજરનો રસ પીવાથી

માણ ન

ણ-ચાર કળા ં ખાવાથી અશ ત

ૂ ધમા ં એક ચમચી મધ નાખી પીવાથી અશ ત


ે ું ગરમ
ખ ૂર ખાઈ ઉપરથી ઘી મળવ

ૂ ધ પીવાથી ઘામાથી

ૂ ર થાય છે . (૧૭) સફદ
ૂ ર થાય છે . (૧૯)


મોસબીનો
રસ પીવાથી નબળાઈ

ં નાખી ઉકાળ ને પીવાથી
કસર અને ખાડ
ૂ ું

ૂ ર થાય છે . (૧૮)

ૂ ધમા ં બદામ, િપ તા, એલચી,

ૂ શ ત વધે છે . (૨૦) પાચ
ં પશી
ે ખ ૂર


ઘીમાં સાતળ
ભાત સાથે ખાવાથી અને અધ કલાક
છે અને વજન વધે છે . (૨૧) એક

ુ કળ લોહ વહ

ુ ગળ

ે ને ખાવાથી
ઘીમાં શક



શાર રક નબળાઈ, ફફસાની
નબળાઈ અને ધા ની
નબળાઈ

નાખી ઉકાળ ને પીવાથી લોહ ની

ૂ ર થાય છે .

ર ખાઈ ૂ ધ પીવાથી અશ ત ૂ ર થાય છે . (૧૬)

ર ઉકાળ તે


જવાથી આવલી
નબળાઈ


ઘ લવાથી
નબળાઈ ૂ ર થાય

ં -દસ બદામ
ર અને પાચ

ૂ ધમા ં સાકર

થઈ, ગરમી મટ શ ત વધે છે . (૨૨) ચણાના

લોટનો મગજ, મોહનથાળ અથવા મૈ રુ બનાવી રોજ ખાવાથી તમામ
નબળાઈ

ૂ ર થાય

કારની

ૂ ર થાય છે અને શ ત આવે છે . (૨૩) ફણગાવલા

ચણા સવાર

ચાવીને પાચન શ ત


જબ
ખાવાથી શર ર બળવાન અને


ુ ટ બને છે . (૨૪)


ઉમરાની છાલના ઉકાળાના સવનથી
લોહ ની ઓછપ અને શર ર ુ ં ુ બળાપ ુ ં મટ
છે .


થાક (૧) રોજ બથી

ઝાડની ૪
િમિનટ

ચાર

ર ખાવાથી થાક ઓછો લાગે છે . (૨) સફરજનના

ામ છાલ અને પાન પીવાના ૨૦૦

ામ ઊકળતા પાણીમાં નાખી ૧૦-૧૫

ુ ી ઢાક
ં રાખી ગાળ લઈ, તમા
ે ં લ


ના
એક કકડાનો રસ અને ૧૦-૧૫

177

ં મળવી

ામ ખાડ
પીવાથી થાક મટ છે . (૩) અિતશય થાકનો અ ભવ
થતો હોય તો


નારગીની
પશી

અળાઈ


સવાથી
તે ૂ ર થાય છે .

(૧)

ૂ ે પાણીમાં કાલવી શર ર લગાડ
ણન

બાની ગોટલીના

કરવાથી અળાઈઓ થતી નથી અને થઈ હોય તો મટ

ય છે . (૨) આમલી ુ ં

શરબત પીવાથી ગણતર ના દવસોમાં અળાઈÐઝીણી ઝીણી ફો લીઓ મટ
વચા માટ આમલી ુ ં શરબત


નાન
ય છે .


ણકાર
છે . (૩) ચામડ પર થતી ઝીણી ઝીણી


ફો લીથી કોઈ વાર ખજવાળ
આવે છે અને કોઈ વાર નથી આવતી. આ અળાઈ
ારક
નાખી િમ

તે પણ મટ

ય છે . કારલાનો તાજો રસ કાઢ સહજ સોડા-બાય-કાબ

ં વાર મા લશ કરતા રહવાથી
કર અળાઈ પર દવસમાં ચાર-પાચ

અળાઈ અ કૂ મટ



ય છે . (૪) નારગીનો
રસ અથવા આખી નારગી



કવીન


બનાવલો
પાઉડર અળાઈવાળા ભાગ પર લગાડવાથી થોડા જ દવસોમાં
અસરની

ુઈ


મ અળાઈ મટ છે . (૫) પીપળાની છાલને બાળ તની
ભ મ શર ર

ે છાલની ભ મ પાણીમાં ઓગાળ તનાથી

લગાડવાથી ક તની
નાહવાથી અળાઈ થતી
ં નાહ ને શર ર પર શખ

નથી. (૬) સવાર-સાજ

ગ જકડાવાં

ુ લગાવવાથી અળાઈ થતી નથી.

ં અને કમરનો ભાગ જકડાઈ ગયો હોય તો
(૧) સાથળ, િનતબ


અરણી અને કરજનો
ઉકાળો અડધા કપ

ં પીવો તથા સહન થાય
ટલો સવાર-સાજ

ુ જકડાયલા

એવા અ◌ા ગરમ ઉકાળા ુ ં ુ ઃખાવા પર િસચન કર .ુ ં (૨) વા થી

પર રાઈની પોટ સ કર બાધવાથી
અથવા તે ુ ં લા ટર મારવાથી ફાયદો થાય છે .

178

ડકોષનો સોજો


(૧) ચણાનો લોટ પાણીમાં રગડ મધ મળવી
લગાડવાથી

ડકોષનો સોજો મટ છે . (૨) િસધવ ુ ં
ડ ૃ મા ં ફાયદો થાય છે . (૩)
કાઢ નાખી જનને

ય સ હત

ે લો તો ચાલે. દરરોજ રા ે
લપટ
છે . બી

ૂ ગાયના ઘીમાં સાત દવસ

ડકોષની

્ ૃ મા ં કા ુ ં પપૈ ુ ં છોલી અડ ુ ં કાપી બી


ષણ
ઉપર


યવ થત બાધી
દ .ુ ં ઉપરથી કપ ુ ં
ૂ રહ
યોગ કરવો વ ુ અ ુ ળ

ૂ વખતે અ◌ા
તી


કોઈ દવા લવાની
જ ર રહતી નથી. (૪)


ચોપડ વધરાવળ પર બાધવાથી
બે-ચાર દવસમાં

તઃ ર ત ાવ

શર રની

ુ લવાથી

ધી

ડ ૃ

તમા ુ ના પાનને શીલારસ
મટ છે .


દરના કોઈ પણ અવયવમાથી
લોહ નીકળ ુ ં


હોય તો કોળાનો રસ લવાથી
લાભ થાય છે .

આધાશીશી


(૧) આ ુ અને ગોળની પોટલી બનાવી તના
રસનાં ટ પાં નાકમાં

ં ે બા ુ એ ઘી
પાડવાથી આધાશીશીમાં ફાયદો થાય છે . (૨) ગાજરના પાનની બન
ે રસ કાઢ , એક એક ટ
ચોપડ , ગરમ કર , તનો

ુ ં રસ કાન તથા નાકમાં નાખવાથી


ે ં બે ટ પાં નાકમાં
આધાશીશી મટ છે . (૩) તમા ુ મા ં પાણી મળવી
કપડાથી ગાળ તના
નાખવાથી અને તાળવા ઉપર તે ુ ં થો ુ ં પાણી ચોળવાથી આધાશીશી મટ છે . (૪)
ૂ ધના માવામાં સાકર મળવીન

ે ખાવાથી આધાશીશી મટ છે . (૫)

ઠડા
પાણીમાં પલાળ

રાખી, મસળ , ગાળ

અને ધાણા

પીવાથી આધાશીશી મટ છે . (૬)

ે કરવાથી આધાશીશી તા કા લક મટ છે .
લસણની કળ ઓને પીસી કાનપ ી પર લપ
(૭) લસણના રસનાં ટ પાં નાકમાં પાડવાથી આધાશીશી મટ છે . (૮) લીલાં કાચાં
મફળને જરા પાણી સાથે પ થર પર ઘસી સવાર કપાળ પર
ે કરવાથી બે- ણ કલાકમાં જ આધાશીશી મટ
યાં લપ

યાં દદ થ ુ ં હોય

ય છે . (૯)

ં ૂ ે પાણીમાં
ઠન

179

ૂ ધમા ં ઘસી ન ય લવાથી

ે કરવાથી આધાશીશી મટ છે . (૧૦) હગને
અને લપ

પાણીમાં ઘોળ નાકમાં ટ પાં પાડવાથી આધાશીશીમાં રાહત થાય છે . (૧૧) ગાય ુ ં

ઘી દવસ દરિમયાન

ટલી વાર

ં ૂ શકાય તટલી

ઘી
વાર

ંૂ
ં રહવાથી
ઘતા


આધાશીશી મટ છે . ગાયના ઘીમાં સાકર નાખી ન ય લવાથી
પણ આધાશીશી
મટ છે . (૧૨) આ ુ નો તાજો રસ ગાળ બે- ણ કલાક નાકમાં બ બે ટ પાં

પીડા થશે પરં ુ પ રણામ

રહવાથી આધાશીશી મટ છે . એનાથી નાકમાં થોડ

આ ય રક
હોય છે . (૧૩)

ૂ ધમા ં સાકર મળવી

નાકમાં ટ પાં

મટ છે . (૧૪) વાવડ ગ અને કાળા તલ ુ ં



કતા


કવાથી
આધાશીશી

ંૂ
ઘવાથી
આધાશીશી મટ છે . (૧૫)

ુ ખાવાથી આધાશીશી ચડતી નથી. (૧૬) િપ થી

સવાર ગરમ જલબી
ક માલ ડા

ે ં બધ
ં કર
થયલી
આધાશીશીમાં દહ , છાસ, કઢ , આથાવાળા પદાથ અને ટામટા

શખભ
મ, કપદભ મ,

મળવી
દવા

ુ તભ મ એક એક

ં (પાચ

ટલી જ ખાડ

ામમાં બે


ું
ામ ક રકાચલી


ે સવાર-સાજ
ં પાણી સાથે
ામ) નાખી ખાલી પટ

લે .ુ ં િપ વધક આહારિવહાર કાયમ માટ છોડ દવો.

આફરો

(૧) ૨૫

અધકચરાં ખાંડ , ૫-૫


ામ મથી
અને ૨૫

ામ


વા
તાવડ

ે ,
પર થોડાં શક


ામ લવાથી
વા ,ુ મોળ, આફરો, ઉબકા, ખાટા ઘચરકા અને

ઓડકાર મટ છે . (૨) ૪૦૦ િમ. લ. ઊકળતા પાણીમાં ૨૫

ઠં ૂ ુ ં

ામ

ં રાખ .ુ ં ઠં ુ થયા બાદ વ થી ગાળ ૨૫થી ૫૦
૨૫ િમિનટ ઢાક

ૂ મટ છે . (૩) ૫૦૦
પટનો
આફરો, ઉદર ળ

ામ પાકાં

ામ

ૂ નાખી ૨૦ણ
ટ ું પીવાથી

ે રસ કાઢવો.
ં ુ લઈ તનો


.ુ ં એને શીશીમાં ભર
એને કપડાથી ગાળ છ ા ભાગે બાર ક વાટ ું િસધવ મળવ

મજ ત

ૂ માર એક અઠવા ડયા

ુ રાખી
ધી


કાવાથી

ં ુ વ તૈયાર થાય છે .

180

ં ુ વ ૫૦-૬૦

ામ દવસમાં

ણ વાર પીવાથી આફરો મટ છે . (૪)

ે ખાડ
ં અથવા પતાસામાં મળવી

યફળ ુ ં એકબે ટ પાં તલ
ખાવાથી આફરો તથા
ું અને િસધવ સરખે ભાગે લઈ, લ

ૂ મટ છે . (૫)
ઉદર ળ
દવસ પલાળ રાખી,

ૂ ,
કવી


ના
રસમાં સાત

ં લવાથી

ે જ
ૂ કર સવાર-સાજ
આફરો મટ છે , તમ

પાચન શ ત બળવાન બને છે . (૬)

ુગ
ં ળ ના રસમાં શકલી


હગ અને મી ુ ં મળવી




પીવાથી આફરો મટ છે . (૭) તજ લવાથી
આફરો મટ છે . (૮) પટમા

ચડ ો હોય, પટ

લીને ઢોલ

ૂ આફરો

ુ ં થ ુ ં હોય, પટમા

ં ુ :ખાવો થતો હોય તો

ૂં ની

ે ઉપર હગનો લપ
ે કરવાથી થોડ જ વારમાં મટ છે . (૯)
આ ુ બા ુ અને પટ
ં ક પતાસામાં લવાથી



ં બે- ણ ટ પાં ખાડ
પટનો
આફરો મટ છે .
લિવગના તલના
ં અને િસધવ સરખા ભાગે મળવી

ે ં બમ ુ ં
(૧૦) લસણ, ખાડ
, ચાટણ કર , તમા

ચાટવાથી આફરો મટ છે . (૧૧) લ
થી વે ું ઘી મળવી
ઉપર થોડ

ઠં ૂ અને િસધવ નાખી

ુ આ ુ ં કાપી બે ફાડ કર

કૂ ખદખદાવી રસ

ગારા પર


સવાથી


આફરો મટ છે . (૧૨) વ રયાળ ચાવીને ખાવાથી અને તનો
રસ ઉતારતા રહવાથી
ૂ અને અ◌ાફરો મટ છે . (૧૩) વ રયાળ
ઉદર ળ

ુ ં ૪-૫

ામ

ૂ પાણી સાથે

ુ ગડબડ રહતી હોય અને પટ


લવાથી
આફરો મટ છે . (૧૪) વા થી
લી ગ ુ ં હોય તો
મોટ એલચીના ૧

ામ


ં .૧૬
ણમા



ામ શકલી
હગ મળવી
,લ



ચાટ જ .ુ ં એનાથી વા ુ અ લોમ
થાય છે અને બસી

ં હગ અને
ફાટમા

ુ રસમાં કાલવી
ના

ય છે . (૧૫) સરગવાના


ઠં ૂ મળવી
પીવાથી આફરો મટ છે . (૧૬)


હગ, છ કણી ક સચળ

ે પટ
ે પર ચોળવાથી અને શક
ે કરવાથી પટનો

આફરો મટ છે .
નાખી ગરમ કર ું તલ
ે પર હ ગ લગાવવાથી તથા હ ગની ચણા
(૧૭) પટ
જવાથી આફરો મટ છે . (૧૮) છાસમાં

પીવાથી પટ

વડ ગોળ ને ઘી સાથે ગળ

ુ અને િસધવ અથવા સચળ

નાખીને


ુ ગોળો મટ

લ ુ ં નથી. (૧૯) સચળ
અને સોના ખી
ખાવાથી વા નો

181
ે ભાર લાગે તો ચાર-પાચ
ં એલચીના દાણા ચાવીને ઉપર
છે . (૨૦) ભોજન પછ પટ

ુ ુ ં પાણી પીવાથી પટ
ે હલ ુ ં લાગશે. (૨૧) સવાર-સાંજ ૩


પાણી સાથે લવાથી
પ થર
ુ રસ પાચ
ં પાચ

નો

અને લ

ુ ં પટ
ે મખમલ
ામ અને


ધીર બસી


ય છે . (૨૨) આ ુ

ણ કાળાં મર નો પાઉડર દવસમાં


ૂ મટ છે . (૨૩) ૨૫૦
વખત લવાથી
ઉદર ળ
પાઉડર નાખી દવસમાં

ુ ં નરમ થઈ

ામ િ ફળા

ામ પાણી ઉકાળ ૧

ામ લિવગનો

લી ગ ુ ં હોય તો ધીર


ણ વાર ગરમ ગરમ પીવાથી પટ


ં બે- ણ ટ પાં ખાડ
ં ક પતાસામાં લવાથી

ય છે . (૨૪) લિવગના તલના


ં અને િસધવ સરખા ભાગે મળવી

પટનો
આફરો મટ છે . (૨૬) લસણ, ખાડ
, ચાટણ
ે ં બમ ુ ં થી વે ું ઘી મળવી

કર , તમા
ચાટવાથી આફરો મટ છે . (૨૭) મર નો ફાંટ
બનાવી પીવાથી અથવા

ઠં ૂ , મર , પીપર, હરડના

અપચો અને આફરો મટ છે . (૨૮)


ૂ ે મધમાં મળવી
ચાટવાથી
ણન

ં અને હરડ ુ ં સમભાગે


ૂ લવાથી
આફરો

મટ છે . (૨૯) ૧ ભાગ હગ, ૨ ભાગ ઘોડાવજ, ૫ ભાગ કો ુ ં, ૭ ભાગ સા ખાર અને
૯ ભાગ વાવડ ગ ુ ં
(૩૦)


કર પાણીમાં લવાથી
આફરો મટ છે .

ે ં કર ચટણી
દ નાનાં પાન, લસણ અને મર ને ભગા




લવાથી
પટમા

ૂ બનાવી બરાબર િમ

ુ રસમા ં
ના

ુ ં બનાવી પાણી સાથે

ૂ આફરો આ યો હોય, વા ટ ન થતી હોય તો તે મટ છે . (૩૧)

યફળ ઘસીને ચાટવાથી આફરો મટ છે .

યફળને લ

ુ રસમા ં
ના

ે , અને એક
લસોટ ને પણ પી શકાય. (૩૨) આફરો ચડતો હોય તો હલકો આહાર લવો


એલચીના દાણા શકલા
અજમા સાથે ખાડ

ંૂ
ફાળા
પાણી સાથે જ યા પછ બે કલાક

ં ચાલવા જ .ુ ં
ફાક જવાથી રાહત થાય છે . સવાર-સાજ

આમ

(૧)

ુ ના ં ુ મળા ં પાનનો ૧૦
ં ડ

ામ રસ ૩


ામ મધ મળવી
દવસમાં

ં થાય છે . (૨) ધાણા
ણ વાર લેવાથી આમ મટ છે અને લોહ પડ ુ ં હોય તો બધ

182

અને વ રયાળ નો ઉકાળો લવાથી
શર રમાં રહલો આમ બળ
તરસ,

ય છે . એનાથી દાહ,

ૂ ર થાય છે , વળ પરસવો
ે થઈ આમજ ય તાવ ઉતર

ૂ ની બળતરા પણ


ય છે . (૩) વ રયાળ નો અક લવાથી
આમ ુ ં પાચન થાય છે . (૪) વગણ આમ
ે ં ું
મટાડ છે . (૫) ર ગણાં અને ટામટા
(૬)

ૂ બનાવી પીવાથી આમ ુ ં પાચન થાય છે .

શર રમાં ખોરાકનો કાચો રસ-આમ ઉ પ

અને વાત યાિધઓ કર છે , તે આમને
એરં ડ ુ જ મા

મટાડ છે .

સાકર નાખીને ખાવાથી આમ મટ છે . (૮)

કોપ

ંૂ

ઠના
ઉકાળા સાથે લીધલ



રણના
કદ

(૭)


થઈ વા નો

કવી


ૂ કર , ઘીમાં શક

ુ ગળ

ને પ થર ઉપર બાર ક વાટ ને બે-


ચાર વાર પાણીથી ધોઈ, દહ મળવી
દવસમાં

ણ વાર ખવડાવવાથી આમ અને

ં થાય છે . (૯) અ◌ામ એટલે કા ,ુ ં પ યા વગર ુ ં અ -અ◌ાહાર,
લોહ ના ઝાડા બધ
ં વખતે શર રમાં અનક
ે િવકારો જ માવે છે . આ ુ અને
લાબા

ઠં ૂ અ◌ામના પાચન


માટ ઉ મ છે . અ◌ા ુ મળને ભદનાર
તથા વા ુ અને કફના રોગોને મટાડનાર છે .
ં ન, કટ
મદા

ૂ , અ ુ ચ, મોળ અ◌ાવવી
ૂ , અ ણ, અિતસાર, સ ં હણી, િશર: ળ

ં જ મે છે .
અ◌ા બધા રોગો અ◌ામમાથી
પહલા ં લ

ુ િનચોવી અ◌ા ુ ના

આ ુ છોલી ચટણી બનાવી ૨૦૦
૪૦૦

ામ ગોળ નાખી શીરા

ં ૧૦-૧૦
સવાર-સાજ
અને કફ ૃ

મટ છે .

ામ


કડા


ે જ યા
મને અ◌ામની તકલીફ હોય તમણ
ૂબ ચાવીને ખાવા જોઈએ. (૧૦) ૨૦૦

ામ



ે લાલ થાય યાર એમાં
ામ ઘીમાં શકવી
. શકાઈન
ે બનાવવો. આ અવલહ
ે ( ુ ઓ અ ુ મ)
વો અવલહ

ટલો ખાવાથી અ નમાં , ઉદરવાત, આમ ૃ , અ ુ ચ


ે ખવડાવવાથી તે ખોરાક સાર ર તે લઈ શક છે . (૧૧)
તાન

ઠં ૂ ક આ ુ ના


કડા
અને લ

ુ નાખલ
ે મગના પાણી પર રહવાથી

શર ર િનરામ બને છે . આ પછ એક ચમચી

ઠં ૂ , પા ચમચી અજમો, એક ચમચી

બે દવસ મા

183
ગોળ અને

ણ ચમચી ગાય ુ ં ઘી િમ

કર દરરોજ સવાર અને સાં

ચાટ જવાથી


ધર
છે .

પાચન શ ત


આમજ ય

ઘીમાં શકલી
હગ ૧

લસણ ૮૦

ામ બાર ક

ામ, એરં ડ ુ ં ૫

ટં ૂ રોજ ૧૦-૧૦

ામ, િસધવ ૩

ામ અને


ામ લવાથી
આમજ ય

ૂ મટ

છે .

આમ વર
પાણીમાં ૫

આમદોષ

ુ ં થાય યાં

મીઠાને તવી પર લાલ રગ

ામ


ે ,
ધી
શક

ફાળા
ગરમ
ું


ટ ું લવાથી
આમ વર મટ છે .


મને ઝાડો કાયમ ચીકણો, અ◌ામદોષવાળો અને પાણીમાં બી


તવો
થતો હોય, ઝાડો ભાર તકલીફથી ઉતરતો હોય તો અ◌ા ુ અથવા

ઠં ૂ નાખી

ઉકાળે ું પાણી રોજ નરણા કોઠ ૧-૨ લાસ પીવાની ટવ રાખો.

આમવાત

(૧) લસણની ૫

ામ કળ ઓ ઘીમાં તળ ને રોજ ભોજન પહલા ં

ખાવાથી આમવાત મટ છે . (૨) ૧૦૦

ામ ખ ુ ર પલાળ રાખી, મસળ , ગાળ ને

પીવાથી આમવાત પર ફાયદો થાય છે . (૩) આ ુ નો ૧૦
ામ રસમાં ૧.૫

ામ રસ અને લ

ુ ૧૦
ના


ામ િસધવ મળવી
સવાર પીવાથી આમવાત મટ છે . (૪)

સાર સોપાર રા ે પાણીમાં પલાળ રાખી, સવાર વાટ ,

ૂની આમલીનો

એક
ડો ક ક

ે ં વાટલી સોપાર મળવી

કર તમા
ગોળ કર ગળ જવાથી અને ઉપરા- ઉપર થો ુ ં
ગરમ પાણી પીવાથી રચ લાગી આમવાત મટ છે . (૫)

ં ુ ં મગજ અને
એરડ

ઠં ૂ

184
ે ં તટલી


સરખા ભાગે લઈ તમા
જ ખાંડ નાખી
ગોળ ઓ બનાવી આમવાતમાં સવાર

લવાથી
ફાયદો થાય છે . (૬) દર ચાર કલાક લ

આમવાત મટ છે . (૭) મથી
અને

ે થોડા દવસ
મળવીન

ઠં ૂ ુ ં ૪-૪



ધી
લવાથી
કબ જયાત

ુ ૬૦-૬૦
નો
ામ

ામ રસ આપવાથી

ં ગોળમાં
ૂ સવાર-સાજ

ૂ ર થાય છે અને ય ૃ ત બળવાન

ે ં ટપક ુ ં ૂ ધ ચનાઈ
બને છે . (૮) મોટા કાચા પપૈયા પર ઊભા ચીરા કર , તમાથી
ે ે તરત જ તડકામાં
માટ ની રકાબી ક યાલામાં ઝીલી લે .ુ ં તન
બનાવી સારા
અને


ચવા
ળ કાચની શીશીમાં ભર લે .ુ ં આ

અ◌ા

ૂણ

ૂણના સવનથી

આમવાત

તરડાના રોગો મટ છે . એનાથી અપચો અને અ લિપ

ં ે ં
ં સોજો અ◌ાવે છે ,
અ◌ામવાતમાં સાધસાધામા


કવી
સફદ

પણ મટ છે . (૯)

ૂ ુ ં પાક ુ ં હોય તવી
ે વદના


થાય છે ,


ં તો કાલે બી માં, કોઈને એકમાં તો કોઈને સવ સાધામા


એક સાધામા

ુ ઃખાવો થાય છે . એના ઉપાય માટ ધાણા,
ં બાટલી ભર લવી
ે . બે
અધકચરા ખાડ
બરાબર ઉકાળ .ુ ં

યાર એક કપ


ઠં ૂ અને એરડાના

ૂ સરખા વજને લઈ

લાસ પાણીમાં એક ચમચી

ૂકો નાખી

ટ ું બાક રહ યાર ઉતાર , ઠં ુ પાડ , ગાળ ને

ં એકાદ મ હનો પીવો જોઈએ. (૧૦) રોજ સવાર
પી જ .ુ ં અ◌ા ઉકાળો સવાર-સાજ
૧૦૦

ામ પાણીમાં ૨

ામ

ઠં ૂ ુ ં

ૂ નાખી ધીમા તાપે ઉકાળ એક મોટો ચમચો

ે નાખી હલાવીને નરણા કોઠ પી જવાથી આમવાતમાં ફાયદો થાય છે . (૧૧)
દવલ
ે રસ કાઢ દવલ
ે સાથે લવાથી

નગોડના ં પાનને વરાળથી બાફ તનો
આમવાત મટ
છે . (૧૨) િસહનાદ


ગળ
હરડ, બહડા ં અને આમળા ં દરક ૧૨૦

ં દોઢ લીટર પાણીમા ં ઉકાળો કર ગાળ તમા
ે ં ૪૦
ખાડ

ામને અધકચરા ં


ામ ગધક
અને ૧૬૦

ામ

ે ગરમ કર પાક બનાવવો. ગોળ બની શક તવો

ે (એરં ડ )ુ ઉમર
પાક થાય
દવલ
એટલે ચણાના દાણા

વડ ગોળ ઓ વાળવી. એને િસહનાદ


ગળ
કહ છે . બે-બે

185
ુ રોગો, ઉદરરોગો વગર

ં લવાથી

ગોળ સવાર-સાજ
આમવાત સ હત બધા જ વા ના
મટ છે .

આમવાતનો સોજો

વડ ુ ં

ૂ ધ લગાડવાથી આમવાતના સો માં આરામ

થાય છે , અને ુ ઃખાવો મટ છે .

આમાિતસાર

ુ ં ચાર-ચાર

(૧) મથી

ામ

ં મ ામાં મળવી

ૂ સવાર-સાજ


લવાથી
આમાિતસાર મટ છે . (૨) વ રયાળ નો ઉકાળો કર પીવાથી અથવા

ઠં ૂ અને

ે , ખાડ
ં , તની

ે જ
વ રયાળ ઘીમાં શક
ફાક મારવાથી આમ ુ ં પાચન થાય છે , તમ
આમાિતસારમાં ફાયદો થાય છે . (૩)
મઠામાં ભોજન બાદ પીવાથી

ઠં ૂ ,

ુ અને િસધવ ુ ં

ૂ તા

દહ ના

ુ ના અિતસારનો મળ બધાય

છે , આમ ઓછો થાય છે

અને અ પાચન થાય છે . (૨)

ઠં ૂ ૫

ામ અને

ુ નો ગોળ ૫

ામ મસળ રોજ

ૅ મટ છે .
સવારમાં ખાવાથી આમાિતસાર, અ ણ, અને ગસ

આથરાઈટ સ


(૧) રોજ બે ચમચી ઑ લવ ઑઈલ લવાથી
અને રોજ


અખરોટ ખાવાથી ઓ ટ ઓ આથરાઈટ સ અને ુ મટોઈડ
આથરાઈટ સના ુ ઃખાવામા ં
ઘણી રાહત મળે છે . (૨) ુ શળ ુ દરતી ઉપચારક કળા ં અને સફરજન આ બે ફળોના
ં દદ ને
યોગ કરાવી આથરાઈટ સમાથી

ુ ત અપાવી શક છે . (૩) દરરોજ સવાર,

ં ૧-૧ મોટો ચમચો મધ િનયિમત ચાટવાથી આથરાઈટ સ, ગાઉટ તથા
બપોર, સાજ


અ ય સાધાના
રોગો મટ છે , કમ ક મધ આપણા શર રમાં એકઠો થયલો
એિસડ ઝડપથી બહાર ફક દ છે .

ુ રક

186

આથરાઈટ સમા ં પર

આથરાઈટ સ ધરાવતા દરક દદ ને

ુ દો

ુ દો

આહાર માફક આવે છે . આથી બધા જ દદ ઓ માટ કોઈ સવસામા ય આહાર િનિ ત
કર શકાય ન હ. વ ુ વજન ધરાવતા આથરાઈટ સના દદ ઓમા ં દદની તકલીફ વ ુ
જોવા મળે છે . શર રમા ં સોજો ઉ પ
દદનો

મલો
લાવી શક છે . લોહ મા ં

કરનાર દરક આહાર

ય આથરાઈટ સના


આ કોહોલ પણ
રુ ન ત વ ભળે તવા

આથરાઈટ સને િવષમ બનાવે છે . આથી આ દદ ઓએ વજનને સમતોલ રાખતો
પોષક

ુ આહાર લવો


યથી ભર ર
જોઈએ. એલજ હોય તવી

તને માફક આવતી તમામ ચીજો ખાવી જોઈએ. તમા ુ ,



િસવાયની

ુ પાન અને દા -


ં કરવા ં જોઈએ. ફળો અને શાકભા નો ઉપયોગ વ ુ કરવો
આ કોહોલ સદતર
બધ
જોઈએ.

કડ -ખચ

ં પાચ

(૧) દરરોજ સવાર, બપોર, સાજ
રિત ગોરોચન



લાબજળ
સાથે લવાથી
ું

અસલી મળવ

ુ કલ હોય છે . લાબા

દવસો

ૂ મ


કડ મટ છે . ગોરોચન

ધી

ુ ં હોય છે તથી

યોગ કરવો પડ છે . (૨)

ે ં અર ઠાના પાણીનાં થોડાં થોડાં ટ પાં નાકમાં
પાણીમાં પલાળ રાખલા
કડ

ત ય ત તરત જ ભાનમાં આવવા લાગે છે . આ જ

કડ નો રોગ મટ

ખ િવષે



કતા
રહવાથી

યોગ કરતા રહવાથી

ય છે . એની કોઈ આડઅસર નથી.

ખ આવવી (૧) લ ુ અને

િમ ર
્ ણ કર એક એક કલાકના

એક જ દવસમાં આવલી

તર

ખોમાં

ખોમાં રાહત થઈ


ુ ં સમાન મા ામાં
લાબજળ

ે કરવાથી
જવાથી અને હળવો શક
ય છે . (૨) એક ચપટ

ુ ફટકડ ને

187

ં બરાબર
લાબજળમા

બે ચમચા

ટં ૂ -વાટ એકબે ટ પાં થોડ થોડ વાર


ખ આવવાનો ચપી
રોગ(ક

જતા રહવાથી
ે ના
લાગે છે . (૩) ઘટ

ૂ ધના ં પોતા ં

ખ પર

ટવાઈટ સ) ધીર ધીર



કવાથી
આવલી

ખમાં
ૂ ર થવા

ખ મટ

ય છે .

ખોની પીળાશ& †÷ÉmÉà »ÉÚlÉÒ÷ ´ÉLÉlÉà +à†Å÷Êeô«ÉÖÅ +oÉ´ÉÉ
©ÉyÉ +ÉÅLÉÉà©ÉÉÅ +ÉÅWð´ÉÉoÉÒ÷ »É£àíqÒö÷ ´ÉyÉà Uàï.

બળતરા

(૧) ગાય ુ ં માખણ

ખો પર ચોપડવાથી બળતરા મટ છે . (૨)

ૂ બળતી હોય, લાલ રહતી હોય તો

(૩)

ખો

ઉકાળાથી

ય, લાલ થઈ

ખો ધોઈ

ખોની
ખો


ં ટ પા ં નખવાથી લાભ થાય છે .
લાબજળના

ે ં ખટકો થાય તો વડની છાલના
ય, બળે , તમા

ખમાં વડના ૂ ધના ં ટ પાં

ૂ .ં (૪) ૨૦
કવા

ામ ા ને રા ે


પાણીમાં પલાળ રાખી સવાર મસળ , ગાળ , સાકર મળવી
પીવાથી

ખોની ગરમી

ખોની લાલાશ (૧) +ÉÅ¥ÉɳÉ{ÉÉ ~ÉÉiÉÒ÷oÉÒ÷
અને બળતરા મટ છે .
+ÉÅLÉ yÉÉà´ÉÉoÉÒ÷ +oÉ´ÉÉ NÉÖ±ÉÉ¥ÉWð³ {ÉÉLÉ´ÉÉoÉÒ÷ ±ÉɧÉ
ૂ વખતે
oÉÉ«É Uàï. (૨) મફળના પાનની પોટ સ બનાવી રા ે તી
ખ ઉપર

બાધવાથી


ખો ુ ં દદ મટ છે . (૩) હળદરનો ગાગડો

ૂ , પાણીમાં ઘસી
કવી
મટ છે . (૪)

ૂ ત પહલા ં બે વાર
યા

બળાના પાણીથી

થાય છે . (૫)

ઉપર

કરતા રહવાથી

જવાથી

યાં

ૂ ર થાય છે . (૬)

ખોની રતાશ


લાબજળ
નાખવાથી લાભ

મફળના પાનની પોટ સ બનાવી રા ે



કડો
પાણી સાથે ચદનની

કૂ દવો.

ખમાં

ખ ધોવાથી અથવા


ખો ુ ં દદ મટ છે . સોજો અને વદના
ઠ મધનો

ુ ે

વરની
દાળમાં બાફ , છાયડ



તી
વખતે બાધવાથી
ખ લાલ રહતી હોય તો

મ ઘસી, નો ફાયો બનાવી

ુ રાખી શકાય યાં
ધી

ખની લાલાશ જતી રહ છે .

ં કર
ખ બધ

ુ રાખવાથી અને દરરોજ
ધી

યોગ


ે (૧) હગ મધમાં મળવી
ખો ુ ં તજ
,

ે બનાવી, સળગાવી, કાજળ પાડ , એ કાજળ
ની દવટ

ખમાં

જવાથી ને

ાવ

188

બધ

ે વધે છે . (૨) rºtV¤tlt ºtK-ath d{tb åËKobtk yuf abae b" અને yuf abae
ખો ુ ં તજ


dtgLþk De bu¤Jelu htus ht;u Mþ;t vnujt atxe s k.ુ ં yt «gtud SJlCh કર શકાય. એનાથી ytkFtuLþk
ે J"u Au ylu
તજ


ખો ુ ં hûtK થાય છે . (૩) પ યા દ વાથના િનયિમત સવનથી

રોગો મટ છે અને
પર


કવાથી

ૂ ધના ં પોતા ં

ે પણ વધે છે . (૪) ગાયના તા
ખ ુ ં તજ

ખોને »´ÉSUï †÷ÉLÉ´ÉÉ „ÉÖÅ

ે વધે છે .
ખો ુ ં તજ


ં પાણીથી
Hí†÷„ÉÉà? ÷(૧) દરરોજ સવાર ઊઠતાની
સાથે ઠડા
લાવી, ઝીણી વાટ


મળવી
એનાં ટ પાં

ખ એકદમ વ છ થઈ

ખમાં નાખવાથી



સભાળ
અને સારવાર માટ કટલાક

ખ સાફ કરવી.


ં ક મધમાં
લાબજળમા


(૨) ફટકડ લોખડના
પા માં ગરમ કર

વધે છે . ગરમીના દવસોમાં
ખને

ન રહતા ં


રમો

ૂચનો અને ઉપચાર અહ આ યા છે . દવસમાં

ૂ લા પગે


ખ ુ ં તજ

ં પણ જ ુ ં ન હ, કમ ક ગરમી
ાય


કશાન
થાય છે . શીષાસન અને િનયિમત યાયામ કરવો. રા ે
ૂ ધ સાથે લવી
ે .

જવો અથવા િ ફળાની ફાક

ખની ગરમી મટ

થી કબ જયાત

ય છે . બળતરામાં પણ રાહત થાય છે . નાકથી પાણી

ં .ુ ં
પણ પી શકાય. રા ે વીજળ ની બ ીએ વ ુ ન વાચ
ૂ ધમા ં

ખની

ય છે .

ં પાણીની છાલકો મારવાથી
યાર પણ સમય મળે યાર બે ણ વાર ઠડા

ૂ વખતે
તી

ે વધે છે . (૫) પગને ત ળયે ગાય ુ ં ઘી ૧૫ થી ૨૦ િમિનટ
ખો ુ ં તજ

િનયિમત ર તે ઘસવાથી

લાગવાથી

ખના


પલાળ તની
ઉપર ફટકડ ની

ૂક છાટ

ખ ુ :ખવી (૧) ગાયના
ખો પર બાધવાથી

ુ :ખતી

ં બદામ રા ે પાણીમાં પલાળ સવાર છોલીને
ખો મટ છે . (૨) ચાર-પાચ
ચાવીને ખાવી. અ◌ા પછ થોડ વાર એ બદામ પલાળે ું પાણી પણ પી જ .ુ ં



યોગ

િનયિમત કરવો અને એક પણ દવસ ખાલી જવા દવો ન હ. થોડા જ દવસોમાં
અ◌ા◌ંખો

ુ ઃખતી બધ
ં થઈ જશે. (૩)

ખોને

ુ ઃખતી હોય તો આ ુ નો રસ કપડાથી ગાળ


મ પહ ચવાને લીધે

બ બે ટ પાં

ખો


કવાથી
મટ છે .

189
ખમાં બળતરા થશે, પરં ુ પછ થી રાહત માલમ પડશે.

શ આતમાં એનાથી

ખના રોગો

દરરોજ રા ે એક ચમચો િ ફળા ુ ં
ખમાં નાખ .ુ ં નીચે

સવાર િનતયા પાણીને ગાળ

ે અને
લવાથી
પટ


રગડો વધે તે પી
ણનો

ખના કોઈ જ રોગ થતા નથી. થયા હોય તો મટ


ખનાં લાં (૧) સાકર સવાર-સાજ
લાં મટ છે .

ં પાણીમાં પલાળ
ૂ ઠડા

ૂના ં

ય છે .

જતા રહવાથી થોડા જ દવસોમાં

લાં મટતાં વ ુ સમય લાગે છે . (૨)

ખનાં

હળદરને સોળગણા



ે ં બ બે ટ પાં
પાણીમાં ઉકાળ , બવડ
વાળલા
કપડા વડ ગાળ , શીશીમાં ભર , તના
દવસમાં બે વાર

ખમાં નાખવાથી

ુ ે

વરની
દાળમાં બાફ , છાયડ


ગાગડો
ખમાં

જવાથી ધોળાં

ૂ ધમા ં મધ અને ક ર

૨૫૦

ુ ઃખતી

ખનાં

ૂ ત પહલા ં બે વાર
યા

ૂ , પાણીમાં ઘસી
કવી

લાં મટ છે . (૪)
ટં ૂ

લાં મટ છે . (૩) હળદરનો

ુ ં બનાવી

જણ

ે ં કપ ુ ં પલાળ , છાયડ

ામ રસ કાઢ , તમા


ં સળગાવી, કાજળ-મશ પાડ
તલના તલમા

ુ પડ ું હોય તો વડના

ખમાં

જ .ુ ં (૫)

ખમાં

ુ ગળ

નો


ે બનાવી,
કવી
, તે કપડાની દવટ

ખમાં

ૂ મટ છે .

જવાથી

ખની

જણી (૧) હળદર અને લવ ગને પાણીમાં ઘસીને અથવા ચણાની દાળને વાટ ને

પાપણ
પર લગાડવાથી

ણ દવસમાં

ે કરવાથી
જણી ઉપર લપ
દાડમના તા
રહવાથી

જણી મટ

ય છે . (૨) મર પાણીમાં ઘસી

જણી જલદ પાક ને ટ

ય છે .


ખની ખજવાળ

ં ટ પાં દવસમાં ચારક વખત થોડા દવસ
રસનાં ચાર-પાચ


ખની ખજવાળ
મટ છે .

ખોની ગરમી

ૂ ર થાય છે અને

ખમાં નાખવાથી
ઉપયોગ કરવાથી

ખની ગરમી (૧)


કતા


ખે ઠં ુ પાણી છાટવાથી

ે વધે છે . (૨) દાડમના દાણાનો રસ
ખો ુ ં તજ

ખોની ગરમી મટ છે .

ુ રસનો સતત
ે (૧) લ ના
ખ ુ ં તજ

ે વધે છે . (૨) િ ફળાના ૩-૪
ખ ુ ં તજ

ામ


ં ૧ ચમચી
ણમા

190

મધ અને ૧ ચમચી ગાય ુ ં ઘી મળવી
રોજ રા ે

ે વધે છે અને
ખો ુ ં તજ

વનભર કર શકાય. એનાથી
(૩)

ુ લવાથી

ધી

યોગ

ખો ુ ં ર ણ થાય છે .


ૂ અને સાકરમાં એરં ડ ુ ં મળવી

સરખા ભાગે એલચીના

ં સમય
લાબા

ૂ પહલા ં ચાટ જ .ુ ં આ
તા


ે વધે છે . (૪)
ખોમાં ઠડક
થઈ એ ુ ં તજ


ે બનાવી , સળગાવી, કાજળ પાડ , એ કાજળ
મળવી
, ની દવટ

ટ ું

ામ

હગ મધમાં

ખમાં

જવાથી

ં થઈ અ◌ા◌ંખો ુ ં તજ
ે વધે છે . (૫) રોજ અડધો કપ લી ું શાક ખાવાથી
ાવ બધ

ને

ુ ટન ુ ં લવલ

શર રમાં

નાખવાથી

શકાય

ુ :ખતી

ખ પર બાધવાથી
ુ :ખાવો મટ છે . (૩)

ખનો

ખમાં પાડવાથી

ખ ુ ં જતન

છે ,

ખનો ુ :ખાવો (૧)

એ ટઑ સડ ટ ત વ છે .
ૂ વખતે
તી

વધાર

મફળ ના પાનની પોટ સ રા ે


ખો મટ છે . (૨) ુ ગળ
નો રસ

ખમાં

ુ ગળ


ે ં ટ પાં
ના રસમાં સાકર મળવી
તના

ૂ ર થાય છે તમ
ે જ ુ :ખતી

ખોની ગરમી

કરનાર

ખોમાં

જવાથી


ં ે
ફાયદો થાય છે . (૪) વ છ કપડાથી ગાળલા
કોથમીરના રસનાં બ બે ટ પાં બન

ખમાં સવાર-સાજ

ુ :ખતી

કવાથી

ખમાં ફાયદો થાય છે .

ખનાં ખીલ,

,ું

ે પણ મટ છે , ચ માનો નબર

ઘટ છે . (૫) ધાણા પાણીમાં પલાળ રાખી
છાર વગર
મસળ , ગાળ , એ પાણી વડ
યાર આ પાણીથી રોજ
કોઈ

બોર ટા

તની ઈ

ખો ધોવાથી ુ :ખતી

ખો ધોવાથી

થતી નથી. (૬)

ખો મટ છે . શીતળા નીકળે

ખોમાં શીતળાના દાણા નીકળતા નથી ક
એક ભાગ સાકર અને

ણ ભાગ ધાણાના


ં રાખી કપડાથી ગાળ
ૂ ે ઉકાળલા
પાણીમાં નાખી, એક કલાક ઢાક
ણન

ે ં

શીશીમાં ભર રાખ .ુ ં તમાથી
બ બે ટ પાં સવાર-સાજ

ખોમાં નાખવાથી

ખો બે ણ દવસમાં મટ છે . (૭) દાડમડ નાં પાન વાટ ,

ઉપર થપલી


કવાથી

ુ ઃખતી

ખો મટ છે . (૮)

ુ ઃખતી

ં કર , તની

ખો બધ

હળદરને સોળગણા પાણીમાં



ે ં બ બે ટ પાં દવસમાં
ઉકાળ , બવડ
વાળલા
કપડા વડ ગાળ , શીશીમાં ભર , તના

191
ુ ઃખતી

ખો મટ છે . (૯) સરગવાના પાનના રસમાં


સમાન ભાગે મધ મળવી

ખમાં

જવાથી


ં પાનનો રસ
નાગરવલના

ખોમાં નાખવાથી

બે વાર

ખમાં નાખવાથી

ુ રસ નાખી
નો

ામ પાણીમાં ૧ લ

ય છે . પરં ુ


નો

ખમાં

ૂ ધ છાટવાથી

ૂ ં
કા

કરવાથી અને

ખમાં કચરો (૧)

ં કચરો નીકળ
ખમાનો
જવી. (૨)

ય યાર ઘી અથવા દહ ની તર
ૂ ધની ચકાશથી નીકળ

ં પાણી
ૂ ુ ં સમાન મા ામાં સવાર-સાજ

ે કાળા ડાઘ ૂ ર થાય છે . (૨) કાળા તલને મધમાં
ખો નીચના

ં ધીમે ધીમે ઘસવાથી આઠ-દસ દવસમાં જ
બાર ક વાટ સવાર-સાજ
કાળાં

ુ ંડાળા ં

ય છે .

ુ ં મા લશ


ખોની નીચના
કાળા ભાગ પર સરિસયાના તલ
બળાં અને સાકરના


સાથે સવન
કરવાથી

ખો ધોવાથી

ખમા ં પડ ું ક તર

ખોની કાળાશ (૧)

ખની તકલીફ


ખ પર બાધવાથી
થોડા


ે મટ છે .
ખ ુ ં ભારપ ,ુ ં ૃ ટમદતા
, પીડા વગર

જ દવસોમાં

ખમા ં

ખો સાર થાય છે . (૧૦)

ુ ઃખાવો મટ છે .

ે , કચર , પોટ સ બનાવી રા ે
ગારામાં શક

સફરજનને
૧૦૦

ુ :ખતી

ૂ ર થાય છે .

સાથે સાથે

ોટ ન ુ ત આહાર વ ુ

ે ં
ખો નીચના

માણમાં લવો


જોઈએ. (૩) બટાટાના રસમાં બે ણ ટ પાં ગાજરનો રસ અને કાકડ નો રસ મળવી
નાં


ં બોળ
મડા

ખો પર

ખોની પીળાશ રા ે


કવાથી

ે ં કાળાં
ખો નીચના


તી
વખતે એરં ડ ુ ં અથવા મધ

ુ ંડાળા ં

ૂ ર થાય છે .

ખોમાં

જવાથી

પીળાશ મટ છે .

ં ર ને
ં પાણી પાણી (૧) કોઈ ખાસ ગભી
ખોમાથી

થયો હોય અને


ખોમાથી
પાણી નીક યા કર ુ ં હોય તો દરરોજ સવાર, બપોર,

રોગ ન હ

ં અને રા ે એમ દવસમાં ચાર વખત સતરાનો

સાજ
૧-૧ લાસ તાજો રસ પીવો.
(૨) બોરના ઠ ળયાને પાણીમાં ઘસી દવસમાં બે વાર એકાદ મ હના
જવાથી ને

ં થાય છે . (૩)
ાવ બધ


ધી

ખ સતત ભીની રહતી હોય ક

ખમાં

ખમાથી

192
પાણી નીક યા કર ુ ં હોય તો દરરોજ રા ે પાચ-સાત મર ચાવી જઈ ઉપર એક
ૂ ધ પી .ુ ં

ંૂ

ફા

લાસ

ખો ભીની રહવાની ફ રયાદમાં આ એક સરળ અને


વાળ
અસરકારક ઉપાય છે . પાપણના


ખની પાપણના
વાળ ખરવાની શ આત


થાય ક તરત જો પાપણની
એ જ યાએ ગે ુ ઘસવા ુ ં ચા ુ કર દવામા ં આવે તો
ં ે
ખોનો થાક બન


પાપણના
વાળ ખરતા અટક નવા વાળ પણ આવવા લાગે છે .

ં ે
હાથની હથળ
બે ણ િમિનટ ઘ યા પછ એક િમિનટ માટ બન
રાખવાથી

ખોનો થાક

ખ ઉપર દાબી

ખે


ણથી પાચ
િમિનટમાં જતો રહ છે .

પોષણના અભાવે તથા મગજની નબળાઈ ક અ ય કારણોના લીધે
ૂ ધાણા અને સાકર સમભાગે ચાવી ચાવીને
કા

આવતાં હોય તો

ખે

ધારાં
ધારાં

માણસર ખાવાથી

રાહત થાય છે .

ચક
હ ગ ું

ં પાણીમાં એક નાની ચમચી બાધાની

દવસમાં એક વાર એક કપ ઠડા
ૂ અને હ ગથી ચાર ગણો સોડા બાય કાબ નાખી હલાવી ધીમે ધીમે

પીવાથી

ચક આવવાની ફ રયાદ મટ છે .

તરડાનાં દદ


વા ઓ

કળા ં


કસાનકતા
બી


અટકાવે છે . તથી


તરડામાં અ ક

તનાં



વા ઓન

ુ ટ આપે છે .


વા ઓનો
નાશ કર છે .

તરડામાં એ કહોવાટ

તરડા ુ ં

ૂ તજ ુ ં તલ
ે બથી

તરડાનાં દદ થતાં નથી.



ણ ટ પાં એક કપ પાણીમાં મળવી
લવાથી

તરડાના

ં દોષો દાડમનો રસ, િસધવ અને મધ એક
તરડાના
છે . (૨) ખાટામીઠા દાડમનો ૧૦-૧૦


ં ફાયદો થાય છે .
ળમા
કર ચાટવાથી અ ુ ચ મટ

ામ રસ મ માં રાખી ધીમે ધીમે ફરવીને

193
દવસમાં ૮-૧૦ વાર પીવાથી મોઢાનો વાદ


ધર
છે અને

ં ં રહલા દોષો ુ ં
તરડામા

તરડાનો સોજો કડાછાલ, બી ,ું રાળ, હરડ,

શમન થાય છે .


વાદાણા
સરખે ભાગે લઈ તે ુ ં

ઠં ૂ , અજમો અને

ૂ ૧-૧ ચમચી છાસ સાથે પીવાથી

તરડાનો

સોજો મટ છે .

બાહળદર

ુ અને િ દોષનાશક
ં , પચી ગયા પછ મ ર
એ કડવી, તીખી, ઠડ

ૂ લગાડનાર, આહાર ુ ં પાચન કરાવનાર, મળ રોકનાર, સોજો

છે . વળ એ

ં કરનાર છે . એના
ઉતારનાર અને ુ ઃખાવો શાત

ુ હળદર

વા જ છે પણ આ ુ

ગરમ છે ,

યાર આ શીતળ અને િપ હર છે .

વાતર ત,

ણે દોષ(વા ,ુ િપ , કફ), િવષ, હડક , દમ, સસણી, શરદ અને કફના

રોગોનો

નાશ

કર

છે .

(૧)


ખજવાળ
,

માર-મચકોડ,

ે કરવાથી ફાયદો થાય છે . (૨)
બાહળદરનો લપ
ભાગે કર ું અડધી ચમચી
કારના

ૃિમ મટ છે . (૩)

ટ ું

બાહળદર ચામડ ના રોગો,
સોજો,

ચોટ



વગરમા

બાહળદર અને િસધવ ુ ં સમાન



ૂ રોજ રા ે ચાર-પાચ
દવસ લવાથી
તમામ

બાહળદર અને કાળ

ર સરખા ભાગે પાણીમાં

ે કરવાથી ખજવાળ

લસોટ લપ
, બળતરા, સોજો અને ખસ મટ છે . આ તકલીફ વખતે
ગળ અને ખાટ ચીજો, અથાણાં, પાપડ ખાવાં ન હ. નમક સાવ ઓ ં લે .ુ ં વા દ ટ
િવરચન
તો


ં જ લે .ુ ં (૪) વાગવા ક પડ જવાથી લોહ ગઠાઈ
ૂ સવાર-સા◌ં
ગ ુ ં હોય

ે કરવો. તથા
બાહળદર અને હરાબોળનો લપ

લાભ થાય છે .

બાહળદર ુ ં

ૂ ફાકવાથી

194

ઈયોિસનો ફ લયા


ં પાન અને આ ુ નો રસ જ યા પહલા ં લવાથી

નાગરવલના

ઈયોિસનો ફ લયા મટ છે .

ઉદરવાત
પાણીમાં ૫

ામ

ઉધરસ
ામ મર
બાર ક
૧/૨

ુ ં થાય યાં

મીઠાને તવી પર લાલ રગ

ફાળા
ગરમ
ું


ટ ું લવાથી
ઉદરવાત મટ છે .

(૧) મર
ું


ે ,
ધી
શક

ૂ , ૩

ું

ૂ નાખી ઉકાળે ું ૂ ધ પીવાથી ઉધરસ મટ છે . (૨) ૧/૨

ામ મધ અને સાકર ચાટવાથી ઉધરસ મટ છે . (૩) મર

ૂ ઘી, મધ અને સાકર મળવી


ચાટવાથી બધી
ામ રાઈ, ૧/૪

ામ િસધવ અને ૨

ં મટ છે . (૪)
તની ખાસી


ં લવાથી

ામ સાકર મળવી
સવાર-સાજ

ઉધરસમાં કફ ગાઢો થયો હોય તો પાતળો થઈ સરળતાથી બહાર નીકળે છે . (૫)

આ ુ ના રસમાં મધ મળવી
પીવાથી ઉધરસમાં ફાયદો થાય છે . (૬) આ ુ નો રસ,

ુ રસ અને મધ સરખે ભાગે લઈ પીપર નાખી દવસમાં બે- ણ વાર પીવાથી
નો

ઉધરસ મટ છે . (૭) આ ુ નો રસ, લ


નો
રસ અને િસધવ એક

કર ભોજનની


ે ( ુ ઓ અ ુ મ) ખાવાથી
શ આતમાં લવાથી
ઉધરસ મટ છે . (૮) કોળાનો અવલહ
ઉધરસ મટ છે . (૯)


ગઠોડા
,

ઠં ૂ અને બહડાદળ ુ ં

મટ છે . (૨) લિવગને મ મા રાખી રસ

ૂ મધમાં ચાટવાથી ઉધરસ




સવાથી
કટાળાજનક
ખાસી
મટ છે . (૩)

ે મ માં રાખવાથી ખાસી
ં , શરદ , અને ગળાનો સોજો મટ છે .
લિવગ દ વા પર શક
(૧૦) દાડમના ફળની છાલનો
(૧૧) દાડમના ફળની


ે રસ
કડો
મ માં રાખી તનો


ં મટ છે .
સવાથી
ખાસી

ં વ ગાળ કર ૫
કૂ છાલને બાર ક ખાડ




ક રુ મળવી
દવસમાં બે વાર પાણી સાથે લવાથી
ભયકર

ામ


ં સહજ
ણમા


ાસ આપનાર ખાસી

ું

195
મટ છે . (૧૨)

ા , િપ પાપડો અને ધાણા

ે ે પાણીમાં ભ જવી રાખી ગાળ ને
ણન

પીવાથી ઉધરસ મટ છે . (૧૩) દ નાનો રસ પીવાથી ઉધરસ, ઊલટ , અિતસાર અને

ં ફાયદો થાય છે ; વા ુ અને
કૉલરામા

ૃિમ પણ મટ છે . (૧૪) બાજર ના લોટમાં


હળદર મળવી
, રા ે ફાક લઈ પાણી પીધા િવના

ૂ જવાથી ઉધરસ મટ છે . (૧૫)


રા ે થોડા શકલા
ચણા ખાઈ ઉપર પાણી પીધા વગર

ૂ જવાથી ઉધરસ મટ છે .

ં અને િસધવ સરખા ભાગે મળવી

ે ં બમ ુ ં
(૧૬) લસણ, ખાડ
, ચાટણ કર , તમા

ચાટવાથી ઉધરસ મટ છે . (૧૭) ભ યર ગણીનો રસ પીવાથી
થી વે ું ઘી મળવી
ઉધરસ મટ છે . (૧૮) ૫

ામ

ટ ું મધ દવસમાં ચાર વાર પીવાથી કફ

છે અને ઉધરસ મટ છે . (૧૯) હળદર અને મીઠાવાળા તા

ટો પડ


શકલા
ચણા રા ે

ૂ ં
તા

પહલા ં ખાવાથી (ઉપર પાણી પી ુ ં ન હ) કાયમી ઉધરસ અને શરદ મટ છે . (૨૦)
ભ યર ગણી પડતર જમીનમાં ક નદ


કનારાના ભાગમાં થતી જોવા મળે છે . તનો


ે ં પાન ર ગણીનાં પાન
ે જમીન પર પથરાયલો
હોય છે . તના
વલો
ે ે ભ યર ગણી કહ છે . તના
ે ં પાન ઉપર
તન

ે ે મઝાનાં લ થાય છે ,
કટકાર
કહ છે . તન
વાં ગોળ લીલાં ફળ થાય છે . તે પાક ને


વાં હોય છે , તથી

ુ કળ કાટા
ે ે
ં હોય છે , તથી

સ ં ૃ તમા ં તન
માં પીળાં

ું
કસર
હોય છે . એને અર ઠાં



કાઈ
જતાં પીળાં પડ છે . તના
ઉપર


સફદ રખાઓ હોય છે . ભ યર ગણી ગરમ છે . તથી
તે કફના રોગોમાં ઉપયોગી છે .
ે ં લીલાં ક
તના

ૂ ં પાનને અધકચરાં ખાડ
ં ઉકાળો કર પીવાથી
કા

ાસ, સસણી,

ે મટ છે . (૨૧)
કફવાળ ઉધરસ, મોટ ઉધરસ, લોહ માં કફ ુ ં વધ ુ ં વગર

ૂની ખાસી

હોય અને મટતી ન હોય તો ૧-૧ ચમચી હળદરનો પાઉડર પાણી સાથે સવારં ફાકવાથી આરામ થાય છે . આ
બપોર-સાજ
શક છે . (૨૨) હરડ, લ ડ પીપર,

યોગ કોઈ પણ ય ત ગમે યાં કર

ઠં ૂ અને કાળાં મર સરખા વજને િમ


િમ ણથી બમણા વજનનો ગોળ મળવી
ચણી બોર

કર , એ

વડ ગોળ બનાવવી. બ બે

196
ગોળ સવાર, બપોર અને સાં


સવાથી
અ ણ, અ ુ ચ અને ઉધરસ મટ છે . (૨૩)

ૂ , બહડા ં અને

પીપર, પીપર

ચમચી મધમાં િમ

ઠં ૂ ુ ં સમભાગે

ટ ું બે

ૂ અડધી ચમચી

ં લવાથી

કર સવાર-સાજ
ઉધરસ આ યવ ્ મટ


ં પાન વાટ બે તોલા રસ કાઢ અડધો તોલો મધ મળવી

છે . (૨૪) અર સીના

(૨૫) શરપખાના

દવસમાં બે વાર પીવાથી કફવાળ ઉધરસ મટ છે .
સળગાવી બીડ ની
ૂ અને
અર સી



માડો
પીવાથી ઉધરસ બસી

ૂ ે
ળન

ય છે . (૨૬) ભ યર ગણી,

ંૂ
ઠનો
ઉકાળો કર પીવાથી ઉધરસ- ાસ મટ છે . (૨૭) ભ યર ગણીના ં

ૂ અને લ ડ પીપર સરખા વજને લઈ


દવસમા ં બથી

ૂ કર અડધી ચમચી

ૂ મધ સાથે


ણ વાર લવાથી
કફવાળ ઉધરસ થઈ હોય અને કફની ચકાશને



લીધે ખાસી
મટવા ુ ં નામ જ લતી
ન હોય તે પણ સાર થઈ

ય છે . કમ ક

એનાથી ચકાશ ઓછ થઈ કફ નીકળવા લાગે છે , અને ઉધરસમા ં આરામ થાય છે .

ં પાન નાખી ઉકાળ
(૨૮) નાની વાડક મા ં થો ુ ં પાણી લઈ લિવગ અને નાગરવલના
ચોળ ને પીવાથી ઉધરસ મટ છે . (૨૯) એક એલચી સોયમા ં પરોવી દ વાની
ે ે લસોટ મધ-ઘીમા ં મળવી

બાળ , તન
દવસમા ં
મટ છે . (૩૦) ૧૦

ણ-ચાર વાર ચાટવાથી

યોતમા ં

કૂ ખાસી

ે અજમો ચાવતા ં ચાવતા ં મ મા ં નાખીને ચાવીને
ામ દશી દવલ


ં ઉતાર દવાથી વા -ુ મળની
પટમા

થતા ં

કૂ ઉધરસમા ં પણ ઉ મ પ રણામ

ે બધ
ં કરવા.ં ઉધરસ - લોહ િમિ ત કફવાળ
આવે છે . કફવાળ ઉધરસમા ં ઘી-તલ
ૂ શક
ે , ઉપરનાં ફોતરાં કાઢ નાખી, તની

આમલીના ક કા

મળવી
ખાવાથી

કૂ કર મધ અને ઘી

તકાસ (લોહ િમિ ત કફવાળ ઉધરસ ) મટ છે .

197

ઉધરસ,

ઠડકથી

ાસ, ઈયોિસનોફ લયા

ણે કફના રોગ છે આથી

ૂ ર રહ .ું ઠડા
ં પદાથ ક ઠડા
ં વાતાવરણથી બચ .ું કબ જયાત ક

અ ણ થવા ન દ .ું

ૂ અને ગરમ પદાથ સારા. ધાણી, ચણા, મમરા,
ખા



પૌઆ કફ ઘટાડશે. લસણ, ુ ગળ
, રાઈ મથી
હળદર, અજમો, લિવગ,

ઠં ૂ ,


ં પાન સારાં.
મર , પીપર, આ ુ , નાગરવલના

ઉપવાસ

યાર પણ બીમાર આવે, ખાસ કર ને પાચનત ં નો કોઈ રોગ હોય ક


શરદ -સળખમ

ધાન કોઈ દદ હોય તો વ થ થવાનો ઉપવાસ એ વગર પૈસાનો

ઉ મ ઉપાય છે . ઉપવાસથી તન-મનની

થાય છે અને દવાથી

કામ થ ું

નથી તે ઉપવાસથી ચારગ ુ ં ઝડપથી થાય છે . ઉપવાસથી દહની
મનની પણ

સાથે

ે સભિવત

થાય છે . અનક
રોગોને અટકાવવા માટ પણ ઉપવાસ

મહાન અકસીર ઈલાજ છે . ઉપવાસથી શર ર હલ ુ ં બને છે , રોગો અને દોષો
બળ

ય છે , ખાવા-પીવામાં ુ ચ ઉ પ

લાિન નાશ પામે છે . શર રની બધી ઈ

ઉબકા

સારાં પાકાં લ


ના
૪૦૦

થાય છે , સાર

ૂ લાગે છે , ત ં ા અને

યો િનમળ અને ચપળ બને છે .
ં નાખી, ઉકાળ ,
ામ રસમાં ૧ કલો ખાડ

ચાસણી કર શરબત બનાવ .ુ ં શરબત ગરમ હોય યારજ કપડાથી ગાળ ઠં ુ થાય
એટલે શીશીઓમાં ભર લે .ુ ં આ શરબત ૧૫થી ૨૫
પીવાથી ઉબકા મટ છે .

ામ


ટ ું પાણી મળવી

198

ઉર: તનો ર ત ાવ

ે ં
ામ લઈ વાથ કર તમા

બોરડ ની લાખ ૨૦

ૂરા


ં થાય
કોળાનો રસ મળવી
દવસમાં બે- ણ વાર પીવાથી ઉરઃ તનો ર ત ાવ બધ
ે .
છ◌ે


દરનો ડખ

કો ું કોપ ું


ળાના
રસમાં ઘસી


દર કરડ ો હોય યાં લપ

કરવાથી ફાયદો થાય છે .

દરોનો
બનાવી

ાસ

ં મોટા મોટા
ટપ ટાઈનમા ં નકામા કપડાના


કડા
બોળ પોતાં

દર આવવાના દરક દર પાસે અગર તો ઘરના તમામ

ૂ ે દબાવી દવા.ં


કતા
રહ .ુ ં

દરરોજ પોતાં તા ં બનાવી

ઊલટ

- (૧) ૧૦-૧૦

ામ

ય છે .

ુ ગળ

નો રસ િમ

ામ આ ુ નો રસ અને

ઊલટ મટ છે . (૨) ૧૦-૧૦
પીવાથી િપ ની ઊલટ

દરો જ ર ભાગી

કર પીવાથી

અને ધાણા વાટ પાણીમાં એકરસ કર

મટ છે . (૩) એલચી ુ ં એકથી બે

ામ

ૂ અથવા



ં પાચ
ં ટ પાં દાડમના શરબતમાં મળવી
એલચીના તલના
પીવાથી ઊબકા અને

ઊલટ મટ છે . (૪) કળનો રસ મધ મળવી
પીવાથી ઊલટ મટ છે . (૫) કોળાનો
ે ( ુ ઓ અ ુ મ) ખાવાથી ઊલટ મટ છે . (૬) ગઠોડા

અવલહ
અને
ૂ મધમાં ચાટવાથી ઊલટ મટ છે . (૭)

ઠં ૂ ુ ં ૩-૩

ામ

યફળ ચોખાના ધોવાણમાં ઘસીને


પીવાથી ઊલટ મટ છે . (૮) ટામટાના
રસમાં ચોથા ભાગે સાકર નાખી જરાક
એલચીના દાણા ુ ં

ૂ , સહજ મર અને લિવગ ુ ં


ૂ મળવી
પીવાથી ઊલટ મટ


ે બથી

છે . (૯) તજ લવાથી
ઊલટ મટ છે . (૧૦) તજ ુ ં તલ

ણ ટ પાં એક કપ



પાણીમાં મળવી
લવાથી
ઊલટ માં ફાયદો થાય છે . (૧૧) તજનો ઉકાળો પીવાથી

199

ં ે બાળ તની
ે રાખ
િપ ને લીધે થતી ઉલટ મટ છે . (૧૨) ના ળયરના
ઉપરનાં છોડાન

મધમાં ચટાડવાથી ઊલટ મટ છે . (૧૩) આમળાના રસમાં ચદન
અથવા પીપર ુ ં
ં થાય છે . (૧૪) બોરના ઠ ળયાની મ
ૂ નાખી મધમાં ચાટવાથી ઊલટ બધ

મમરા, વડના

ુ ર અને

,

ે ં મધ અને સાકર
વાથ કર , તમા

ઠ મધ એ ચારનો



નાખી પીવાથી ઉલટ મટ છે . (૧૫) મધમાં ગોળનો રસ મળવી
પીવાથી ઊલટ બધ
થાય છે . (૧૬) મર અને મી ુ ં એક

કર ફાકવાથી ઊલટ માં ફાયદો થાય છે . (૧૭)

મીઠા લીમડાના પાનનો ઉકાળો કર પીવાથી ઊલટ મટ છે . (૧૮) મીઠા સાથે મર

ં થાય છે . (૧૯) લ
વાટ ને લવાથી
ઊલટ બધ
ઠં ૂ અને િસધવ નાખી
મટ છે . (૨૦) લ

ગારા પર

ુ આ ુ ં કાપી બે ફાડ કર ઉપર થોડ

કૂ ખદખદાવી રસ


સવાથી
અ ણની ઊલટ

ુ કાપી તની

ં ભભરાવી
ચીર ઓ પર ખાડ


સવાથી
હોજર ના

ૂ િષત અ િવકારથી થયલી


ે ં
ઊલટ મટ છે . (૨૧) શકલા
મગનો કાઢો કર તમા
મમરા, મધ અને સાકર નાખી પીવાથી ઊલટ મટ છે . એનાથી દાહ,

વર અને



અિતસારમાં પણ ફાયદો થાય છે . (૨૨) પાકા દાડમના રસમાં શકલા
મ રનો
લોટ

મળવી
પીવાથી િ દોષજ ય ઉલટ મટ છે . (૨૩)
ં થાય છે . (૨૩)
મધમાં ચાટવાથી ઊલટ બધ


કૂ મોસબી
બાળ , રાખ કર

ે કરવાથી
હગને પાણીમાં વાટ લપ


ે એલચી બાળ તની
ે .૮
વા ુ ુ ં અ લોમન
થઈ ઊલટ મટ છે . (૨૪) ફોતરાં સાથની

ામ ભ મ મધ સાથે વારવાર
ચટાડવાથી કફજ ય ઊલટ મટ છે . (૨૫)

ં ડુ ની


છાલની રાખ મધ સાથે લવાથી
ખાટ ઊલટ મટ છે . (૨૬) આમલી પાણીમાં
ં થાય છે . (૨૭)
પલાળ , મસળ , ગાળ ને પીવાથી િપ ની ઊલટ બધ

બાનાં અને

ુ ં ુ મળા ં પાનનો ઉકાળો ઠડો
ં કર મધ મળવી

ં ના
પીવાથી િપ જ ય ઊલટ મટ
છે . (૨૮) જવને ચારગણા પાણીમાં ઉકાળ ,

ણચાર ઉભરા આવે એટલે ઉતાર , એક

ં રાખી ગાળ લે .ુ ં જવના આ પાણીને બાલ વૉટર કહ છે . એ પીવાથી
કલાક ઢાક

200

ઊલટ મટ છે . (૨૯) દાણા કાઢ લીધલા
મકાઈના ડોડા બાળ , રાખ કર , ૧/૨ થી
૩/૪

ં થાય છે . (૩૦) લિવગના
ામ રાખ મધ સાથે ચાટવાથી ઊલટ તરત જ બધ


ં બે- ણ ટ પાં ખાડ
ં ક પતાસામાં લવાથી

તલના
ઊલટ મટ છે . (૩૧) રાઈ પાણીમાં
ે પર બધે ચોપડ દઈ કડક પાટો બાધી
ં દવાથી ઊલટ
વાટ ગાઢો મલમ બનાવી પટ
મટ છે . ગણતર ના કલાકોમાં જ ચમ કા રક લાભ થાય છે . (૩૨) સારાં પાકાં લ
૪૦૦


ના

ં નાખી, ઉકાળ , ચાસણી કર શરબત બનાવ .ુ ં
ામ રસમાં ૧ કલો ખાડ

શરબત ગરમ હોય યારજ કપડાથી ગાળ ઠં ુ થાય એટલે શીશીઓમાં ભર લે .ુ ં
આ શરબત ૧૫થી ૨૫

ામ


ટ ું પાણી મળવી
પીવાથી ઊલટ મટ છે . (૩૩)


વ રયાળ નો અક લવાથી
તાવની ઊલટ અને તરસ ૂ ર થાય છે . (૩૪) વડના તા ં
ૂ ં પાનને લસોટ રસ કાઢ પીવાથી ઉલટ બધ
ં થાય છે . ઊલટ માં લોહ પડ ુ ં
ણા
હોય તો પણ આ

ઓછો ખોરાક આપવો. (૩૬) ઉલટ માં
(૩૮) દાડમ,



સવો
, બને તટલો

યોગથી મટ છે . (૩૫) બરફ

ઘ ઘણી સાર . (૩૭) લ



ે . (૩૯)
ા , સતરા
,ં મોસબીનો
રસ લવો

વાહ અને

ુ ુ ં શરબત પી .ુ ં


લસીના
રસમા ં એલચી ુ ં

ૂ નાખી પીવાથી િ દોષજ ય ઊલટ મટ છે . (૪૨) દાડમનો રસ ક લ

પીવાથી ઉલટ મટ છે . ઊલટ - કોઈપણ
નાગરમોથ ચાર ૫-૫

તની - ધાણા,

ુ રસ
નો

ઠં ૂ , સાકર અને

ામ ૩૫૦ િમ. લ. પાણીમાં ઉકાળ , ચોથા ભાગ ુ ં પાણી બાક

ં કરવી રહ યાર ગાળ ને પીવાથી ગમે તે કારણે થતી ઊલટ મટ છે . ઊલટ બધ
ે ઉપર લપ
ે કરવાથી ઊલટ તરત જ બધ

રાઈને ઝીણી વાટ , પાણીમાં પલાળ , પટ
થઈ

ય છે . ઊલટ અને ઉબકા- (૧) ૧-૨ ચમચી


લસીના
પાનનો રસ ૧ ચમચી


સાકર ક મધ મળવી
કલાક દોઢ કલાક પીવાથી વા ુ ુ ં શમન થવાથી ઊલટ -ઊબકા
ં થાય છે .
બધ



ં ે ુ ં અ લોમન
થાય છે . (૨) સોડા પાણી
લસીથી
વા ુ અને મળ બન

201
પીવાથી ઊલટ -ઉબકા મટ છે . (૩)

૧-૧ નાની ચમચી હરડનો પાઉડર મધ સાથે

ચાટવાથી ઊલટ મટ છે . લોહ ની ઊલટ મીઠા લીમડાનાં પાનને પાણીમાં વાટ ને
પીવાથી લોહ ની ઊલટ માં લાભ થાય છે . સગભાની ઊલટ - ધાણા ુ ં
અને સાકર ૧૦

ૂ ૩

ામ



ામ ચોખાના ઓસામણમાં મળવી
પીવાથી સગભાની ઊલટ બધ

થાય છે .

ઘ(

ુ ઓ અિન ા) સતત કામ કરતા રહવા વ ચે ઓછામાં ઓછ આઠ કલાકની

ઘ વ ુ પડતી (૧) વ ુ પડતી

ઘ આવતી

હોય તો વડના પાકા પાનનો ઉકાળો કર ને પીવો. અને વ ુ પડતી

ઘ આવતી

ઘ વા ય માટ આવ યક છે .

ં કરવો ક ઓછો કરવો.
હોય તો મીઠાઈઓ, ફળો, ચોખા, બટાટા અને ભાર ખોરાક બધ
(૨) ૂ ધ વગરની ફ ત લ
પડતી

ુ રસ નાખલી
ે ચાય સવાર-સાજ
ં ૧-૧ કપ પીવાથી વ ુ
નો

ં વ રયાળ નો ૧-૧ કપ તાજો
ઘની ફ રયાદ મટ છે . (૩) દરરોજ સવાર-સાજ

ઉકાળો કર ને પીવાથી અિતિન ાની (વ ુ પડતી

ઍિસ ડટ

ઘ-આળસની) ફ રયાદ મટ છે .

ૂ યા પટ
ે એિસ ડટ થતી નથી. અિતશય તીખા, ખારા, ખાટા, કડવા

રસવાળા આહારનો વધાર પડતો ક સતત ઉપયોગ ઍિસડ ટ કર છે . હોજર માં
િપ નો ભરાવો થાય યાર તે આહાર સાથે ભળ આથો ઉ પ
નીકળવા

કર છે , અને બહાર


ં બળતરા થાય છે . કોઈને
ય ન કર છે . આથી ગળામાં, છાતીમાં, પટમા

ૂ અને ખાટ , કડવી ઉલટ થાય. જ યા પછ બે ણ કલાક, અડધી રા ે,
િશર: ળ
નરણા કોઠ સવાર આ તકલીફ વધે. આ ુ ં થાય યાર એકાદબે ઉપવાસ કરવા. પછ
છસાત દવસ

ૂ ધપ આ, ખીર, રોટલી અને

ૂ ધ જ લવા
ે .ં (૧) સફદ ુ ગળ

ને પીસી

202
ે ં દહ અને સાકર મળવી

તમા
ખાવાથી એિસ ડટ મટ છે . (૨)

અને નાની હરડ


સરખે ભાગે લઈ સાકર મળવી
િપયાભાર ગોળ બનાવી ખાવી. (૩) કોળાના રસમાં

સાકર નાખી પી .ુ ં (૪) ગઠોડા
અને સાકર ુ ં

ૂ લે .ુ ં (૫)

ૂ લે .ુ ં (૬) અડધા લીટર પાણીમાં ૧ લ

આમળાં ુ ં

ઠં ૂ , ખડ સાકર અને

ુ રસ અડધી ચમચી સાકર
નો

નાખી જમવાના અડધા કલાક પહલા ં પી .ુ ં (૭) ધાણા

રા ુ ં

ં સાથે લે .ુ ં
ૂ ખાડ

ં ે ં ૪-૫ કાળાં મર
(૮) ૧૦૦થી ૨૦૦ િમ. લ. ૂ ધમા ં થોડ સાકર તથા ઘીમાં સાતળલા
પી .ુ ં (૯) ૧થી ૨

ૂ નાખી સાં

અથવા


દશન

ામ


ે લે .ુ ં (૧૦) આમળા ુ ં

ં મળવીન
ણમા
ઠં ૂ ુ ં

૧-૧ ચમચી લે .ુ ં (૧૧) ધાણા અને
ે ું
રસમાં શક
એકાદ મોટો

ુ ના

ટલો ખાવાનો સોડા ધાણા-



ણમા

ૂ રોજ સવાર અને સાં


ૂ પાણી સાથે લે .ુ ં (૧૨) સતરાના

ું અને િસધવ નાખી પી .ુ ં (૧૩) દરરોજ ભોજન બાદ ક ના તા બાદ

કડો
કોપ ું

ૂ ચાવીને ખાવાથી એિસ ડટ મટ છે . લી ું કોપ ું

ં ે ં ભોજન ક ના તા બાદ એકાદ
અ◌ામાં વ ુ લાભ કર છે . - તરોપો નહ . (૧૪) હમશા

ક ં ખાવાથી એિસ ડટ થતી નથી. મ ુ મહના
દદ ઓ કા ુ ં ક ં લઈ શક. એકાદ બે

કડા
ક ં ખાવાથી પણ એિસ ડટ મટ

ં જ યા બાદ ૧-૧
ય છે . દરરોજ સવાર-સાજ

ક ં એલચી અને સાકર ભભરાવી ખાવાથી એિસડ ટ મટ છે . (૧૫) ઔષધોમાં
અિવપિ કર
સાં

ૂ અને લવણભા કર

લે .ુ ં શતાવર

ૂ અડધી-અડધી ચમચી સવાર, બપોર અને

ૂ , સાકર અને ઘી એક એક ચમચી િમ

ે .ં વા દ ટ િવરચન
લવા

ૂ રોજ રા ે એક ચમચી લે .ુ ં સાથે સાથે ઉ ચત પર

પણ જ ર છે . (૧૬) આમળાનો રસ ૧૦
અને મધ ૫
એક લ

ામ એક


કર સવાર-સાજ

ામ, પાણીમાં

કર પીવાથી અ લિપ


નો
રસ િનચોવી ૫


દલી
કાળ

૧૦

ામ

મટ છે . (૧૭) ૨૫૦ િમ. લ. પાણીમાં

ં નાખી દરરોજ બપોરના ભોજનના અધા
ામ ખાડ

કલાક પહલા ં પીવાથી એકાદ માસમાં અ લિપ

મટ છે . આ પી ુ ં કદ પણ ભોજન

ું

203
બાદ પી ુ ં નહ , નહ તર હોજર નો રસ વ ુ ખાટો થઈ એિસ ડટ વધી જશે. (૧૮)

અને વ રયાળ રા ે ૨૫૦ િમ. લ. પાણીમાં ભ જવી રાખી, સવાર મસળ , ગાળ

ે ં ૧૦
તમા

ુ પીવાથી અ લિપ -ખાટા ઓડકાર,
ધી


ામ સાકર મળવી
થોડા દવસ

ે મટ છે . (૧૯) ૧૦૦

ં ભારપ ુ ં વગર
ઉબકા, ખાટ ઉલટ , મ માં ફો લા થવા, પટમા
ામ

ા , ૧૦૦

ામ નાની હરડ અને ૨૦૦


ગોળ કર લવાથી
અ લિપ

શરબત લવાથી
અ લિપ

મટ છે . (૨૧)

ના

મટ છે . (૨૨) લ

અ લિપ

મટ છે . (૨૩) સવાર


સવન
કરવાથી અ લિપ
ભભરાવી ખાવાથી અ લિપ

શક
( વાદ માટ


(૨૦) આમળાનો

મટ છે .

અ લિપ


ામ સાકર મળવી
૧૦-૧૦

ામની

ુ બો ક આમળા ુ ં


ા , હરડ અને સાકર ુ ં સવન
કરવાથી


ે આ ુ ના રસમાં પીવાથી
લ અને સચળન


ં પાન, બપોર કાકડ અને સાં
લસીના

િ ફળા ુ ં

મટ છે . (૨૪) અનનાસના કકડા પર મર તથા સાકર
મટ છે . (૨૫)

કારલાના ં

લ અથવા પાનને ઘીમાં


િસધવ મળવી
) ખાવાથી અ લિપ ને લીધે ભોજન કરતાં જ

ં થાય છે . (૨૬)
ઊલટ થતી હોય તો તે બધ

ુ મળા

ૂ સાકર મળવી

ળા
ખાવાથી


ે પાનના રસમાં સાકર મળવી
અથવા તના
પીવાથી અ લિપ
રસમાં સાકર નાખી પીવાથી અ લિપ

મટ છે . (૨૮) ધોળ


દહ અને સાકર મળવી
ખાવાથી અ લિપ
આમળાં અને ખડ સાકર ુ ં બાર ક

મટ છે . (૨૭) કોળાના
ુ ગળ

બાર ક પીસી,

અને ગળાની બળતરા મટ છે . (૨૯)


ૂ કર ને લવાથી
અ લિપ

ઠં ૂ ,

મટ છે . (૩૦)

કોકમ, એલચી અને સાકરની ચટણી બનાવી ખાવાથી ઍિસ ડટ મટ છે . (૩૧) એક

ચમચો કાળા તલ પાણીમાં પલાળ , વાટ , માખણ ક દહ માં મળવી
રોજ સવાર
ખાવાથી એિસડ ટ મટ છે . (૩૨) એક ચમચી અિવપિ કર


ૂ ધ સાથે સવાર,

ં લવાથી

બપોર, સાજ
ઍિસડ ટ મટ છે . (૩૩) બદામ, િપ તા, અખરોટ, મગફળ

વો

204
ૂ મવો

કો
થોડા

માણમાં ખાવાથી એિસડની અસર જતી રહ છે અને આ બધામાં

ં મજ ત
ૂ થાય છે .
ક શયમ હોવાથી દાત

એઈ સ

૧-૧ ચમચી બીલાનો પાઉડર ક બીલાનો

ુ બો સવાર-સાજ
ં લતા

ે સામે
રહવાથી એઈ સથી બચી શકાય છે , અને જો એઈ સ થયો હોય તો પણ તની
ર ણ મળે છે .

એપે ડ સ

ુ છ શોથ) (૧) એપે ડ

(

નો સખત ુ :ખાવો થતો હોય અને


ં પણ
ડો ટોરોએ તા કા લક ઑપરશન કરવાની સલાહ આપી હોય એવા સજોગોમા
ે ઉપર એપે ડ
કાળ માટ પલાળ પટ
બદલવી.

ના ભાગ પર રાખવી. થોડ થોડ વાર માટ

ુ િનરાહાર રહ .ુ ં ચોથા દવસે મગ ુ ં પાણી અડધી વાડક ,
ધી

ણ દવસ


પાચમા
દવસે એક વાડક , છ ા દવસે પણ એક વાડક અને સાતમા દવસે


માણે મગ ખાવા. આઠમા દવસે મગ સાથે ભાત લઈ શકાય. નવમા દવસથી
શાક-રોટલી ખાવી શ કરવી. આ
કદ થશે ન હ. (૨.) દરરોજ
ુ છ

મટ જશે, અને

વનમાં ફર

ણ િમિનટ પાદપિ મો ાસન કરવાથી પણ થોડા જ

દવસોમાં એપે ડ સાઈટ સ મટ
ખાવાથી

યોગથી એપે ડ

ય છે . (૩) જમવા પહલા ં આ ુ , લ

ુ અને િસધવ


વાહમાં લાભ થાય છે . (૪) જો શ આત જ હોય તો દવલ

ં દવસ મા
આપવાથી અને ચાર-પાચ
કરવાથી સોજો ઊતર

વાહ ચીજ અથવા બની શક તો ઉપવાસ

ય છે અને ઓપરશનની જ ર રહતી નથી. (૫)

ં ૧-૧ ચમચી દવલ

ઓપરશનની ખાસ ઉતાવળ ન હોય તો દરરોજ સવાર-સાજ
ચાટતા રહવાથી અને ઉપરથી થો ુ ં પાણી પીવાથી સા ું થવાની શ
ઉપાય દરરોજ િનયિમત કરવો જોઈએ.

તા રહ છે .

205

એલજ
ફટકડ

ું

ું

ામ ગઠોડા

ૂ િમ

કફ

ગારા પર

ઠ મધ ુ ં

ામ

ં લવાથી

કર સવાર-સાજ
મા

ઓડકાર ખાટા
નાખી

ૂ , ૨

ૂ અને ૧

કૂ ખદખદાવી રસ

લાલ થાય યાર એમાં ૪૦૦

ામ ગોળ નાખી શીરા

ે સવાર-સાજ

અવલહ
૧૦-૧૦

ામ




ામ ઘીમાં શકવી
. શકાઈન
ે બનાવવો. આ
વો અવલહ

ટલો ખાવાથી કફ ૃ

ખવડાવવાથી તે ખોરાક સાર ર તે લઈ શક છે . (૨) ૧૦-૧૫


ં રહલો કફ
મધ મળવી
પીવાથી કઠમા
દયરોગ, આફરો અને
છે અને જઠરા ન

દ ત થાય છે . (૩) આ ુ નો રસ, લ

ુચ ઉપ

ુ રસ અને િસધવ એક
નો

ે ચટ
કાઈન

ૂ ર કર છે . (૮) બથી
ે ચાર

ૂ ધમા ં ગરમ કર ખાવાથી કફ ુ ં
ચણા ખાઈ ઉપર ૧૦૦-૧૨૫

ય,

ુગ
ં ળ ના કકડા કર ઉકાળો કર

ૂ ર થાય છે . (૬) પાક સોપાર ખાવાથી કફ મટ છે . (૭)

તાજો રસ અથવા અક કફ

થાય

ૂ ે

કાયલો
કફ કાઢવા માટ છાતી પર તલ

ે કરવો. (૫)
ચોપડ મીઠાની પોટલી તપાવી શક

નીકળ

ામ આ ુ ના રસમાં
યે


કર ભોજનની શ આતમાં લવાથી
કફ મટ છે . (૪) છાતીમાં કફ

પીવાથી કફ



તાન

મટ છે .

ટો પડ છે અને વા ુ મટ છે . એનાથી


ં પણ ફાયદો થાય છે , ખોરાક
ળમા





ખાસી
આવે યાર
વારવાર
વગ
વક

ઠં ૂ અને િસધવ


સવાથી
ખાટા ઓડકાર મટ છે .

ામ આ ુ છોલી ચટણી બનાવી ૨૦૦

(૧) ૨૦૦


લાવલી

સાત દવસમા ં એલજ મટ છે .

ુ આ ુ ં કાપી બે ફાડ કર ઉપર થોડ

ામ

ૂ ં
કા

માણ ઘટ છે . (૯) રા ે

ામ ૂ ધ પીવાથી

ય છે . (૧૦) વગણ કફ મટાડ છે . (૧૧)

દ નાનો

ર સવાર અને સાં
ૂ વખતે ૩૦-૪૦
તી

ામ

ે કફ સવાર
ાસનળ માં એકઠો થયલો
ઠં ૂ , મર , પીપર અને િસધવ દરક

206
૧૦-૧૦

ામના બાર ક વ ગાળ


ં ૪૦૦
ણમા

ામ બી કાઢલી કાળ


મળવી

ૃ ચાટણ કહ છે . એ પાચથી


૨૦

ચટણી માફક પીસી બરણીમાં ભર લે .ુ ં એને પચા
ં ચાટવાથી કફ મટ છે . (૧૨) કફ હોય તો પાણી થો ુ ં ગરમ
ટ ું સવાર-સાજ

ામ

હોય તે ુ ં પી .ુ ં (૧૩) વાટલી રાઇ એકાદ નાની ચમચી

લવાથી
કફ મટ છે . નાના બાળકોમાં પણ કફ ુ ં
શકાય, પરં ુ એ ગરમ હોવાથી એ ુ ં

ં પાણીમાં
સવાર સાજ

માણ વધી

ય તો રાઇ આપી

માણ બ ુ ઓ ં રાખ .ુ ં (૧૪) એલચી, િસધવ,


કર ચાટવાથી કફરોગ મટ છે . (૧૫) છાતીમાં જમા થયલો
કફ

ઘી અને મધ એક

ે કર બહાર નીકળતો ન હોય અને
કમય

ૂ તકલીફ થતી હોય,

ઉપ થત થયો હોય તો દર અડધા કલાક


પાણીમાં ઘસી મધમાં મળવી

ચાટતા રહવાથી ઉલટ થઈ કફ બહાર નીકળ

ય છે અને રાહત થાય છે . (૧૬)

સતત ચા ુ રહતી ઉધરસમાં કોકો પીવાથી ફાયદો થાય છે . કોકોમાં

ં પાન, ચણાના દાણા
લસીના

મર , ચણાના દાણા
ચમચી

ીઓ ોમાઈન


કફ ૂ ર કર છે . (૧૭) રોજ સવાર અને રા ે નાગરવલના
એક

નામ ુ ં ત વ હો છે
પાન પર સાત

વન-મરણનો

ટ ું મધ

વડા આ ુ ના સાત

ૂ ,
કડા

ણ કાળાં

વડા આઠથી દસ હળદરના


કડા
અને આ બધા પર દોઢ

કૂ બી ુ ં વાળ

ૂ ચાવીને ખાવાથી ૧૦-૧૫

દવસમાં કફ મટ છે . (૧૮) ફફસામા ં

ધીમે ધીમે


મી ગયલો
કફ નીકળતો ન હોય તો

ુ ે ) અને આમળા ુ ં સમાન ભાગે બનાવે ું
ઠ મધ( લઠ


ૂ ૧-૧ ચમચી સવાર-સાજ


પાણી સાથે લવાથી
થોડા દવસોમાં કફ નીકળ જઈ ફફસા ં વ છ થાય છે . (૧૯)
ઘોડા જ ુ ં


ૂ મધ સાથે લવાથી

કફમાં લાભ થાય છે . (૨૦)

નાગરમોથ દરક ૨૦-૨૦
૧૨૦

ામ ુ ં બાર ક

ૂ બહડાની છાલના ઉકાળામાં

ામ ગોળના પાકમાં નાખી બરાબર િમ

બનાવવી. એને

ઠં ૂ , હરડ અને

કર ચણી બોર

ુ દવટ કહ છે . આ બ બે ગોળ
ડા

દવસમાં


ટં ૂ

વડ ગોળ ઓ

ણ વાર


સવાથી

207
ૂ ,
ાસમાં ફાયદો થાય છે . (૨૧) અર સી

કફના રોગો, ઉધરસ અને

ે અધકચરો
સમાન ભાગે બનાવલ

ણ ચમચી એક લાસ પાણીમાં અડ ુ ં


ં પીવાથી
ધી
ધીમા તાપે ઉકાળ ઠં ુ પાડ સવાર-સાજ

પાણી બળ

ય યાં

ર તિપ ,

ય, ઉધરસ, િપ

(૨૨) સરખા ભાગે

ૂ બથી

કો

અને હરડ ુ ં

વર, કફના રોગો અને કબ જયાતમાં ફાયદો થાય છે .



લાવલો
ટકણખાર
, જવખાર, પીપર અને હરડ ુ ં બાર ક

બનાવી, એનાથી બમણા વજનનો ગોળ લઈ પાક બનાવી ચણી બોર
વાળવી. દવસમાં

ણ વખત બ બે ગોળ ધીમે ધીમે

ભાર િમ
થતી

વ ં ી ું

ૂ દસ ચોખા ભાર અને

વડ ગોળ



સવાથી
ગળામાં વારવાર

થતા કફનો નાશ થાય છે . એનાથી હડક , દમ, ઉધરસ, શરદ ,
પણ મટ છે . (૨૩)


ૂ અને કફના રોગો

યફળ ુ ં

ૂ સાત ચોખા


કર એક ચમચી મધ સાથે ચાટવાથી કફના બધા રોગો મટ છે . વા થી

કૂ ઉધરસમાં પણ આ ઉપચાર એટલો જ હતકાર છે . (૨૪) રોજ છાતીએ


ે કરવાથી લોહ માનો

તલ ક સરસવના તલની
માલીશ કર શક
કફ ઘટ

ય છે .

(૨૫) અર ૂસી, આ ુ અને લીલી હળદરનો ૧-૧ ચમચી રસ દવસમા ં

ણ વાર


લવાથી

ુ ના કાકડા, ઉધરસ,

કફ અને િપ
કફ અને િપ

ે કફના રોગો મટ છે .
ાસ-દમ, શરદ વગર

ે તોલા ગરમ પાણીમાં મી ુ ં નાખી પીવાથી ઉલટ થઈ
(૧) દસક

ં કરવા ઘી અને ભાત ખાવાં. (૨)
બહાર નીકળે છે . પછ થી ઉલટ બધ


ગોળ સાથે હરડ લવાથી
કફ અને િપ

મટ છે .

કફ અને વા ુ

વાદમાં તીખી, કડવી અને

રુ અરણી કફ અને વા ુ મટાડ

છે . અરણી જઠરા ન

દ ત કરનાર, સવાગ સો

ં લાગતી હોય તો
ઉતારનાર, ઠડ

208
તે ુ ં શમન કરનાર, પા ં ુ રોગ, ર તા પતા, મળની ચીકાશ અને કબ જયાતનો નાશ
ૂ પાણીમાં ઘસી લપ
ે કરવાથી ગાઠ
ં બસી

કર છે . અરણીના

કફ વર

ુ ં થાય યાં

મીઠાને તવી પર લાલ રગ

પાણીમાં ૫

ામ

કબ જયાત


ે ,
ધી
શક

(૧) ૧

ામ હરડ ુ ં

ામ તજ અને ૫

ૂ ૧૦૦ િમ. લ. ગરમ


લાસાથી
ઝાડો થઈ કબ જયાત મટ છે . (૨) ૩૦-૪૦


રા ે ઠડા
પાણીમાં પલાળ સવાર મસળ , ગાળ થોડા દવસ

પીવાથી કબ જયાત મટ છે . (૩) િસધવ અને મર બાર ક વાટ
એક એક
આ ુ નો ૧૦

ૂ ચાવીને ખાવાથી ઝાડાની

ફાળા
ગરમ
ું


ટ ું લવાથી
કફ વર મટ છે .

પાણીમાં રા ે પીવાથી સવાર
ામ કાળ

ય છે .

ામ રસ અને લ

ુ ૧૦
ના

થઈ કબ જયાત મટ છે . (૪)

ામ રસમાં ૧.૫

પીવાથી કબ જયાત મટ છે . (૫) આ ુ નો રસ, લ

ા ને લગાડ રા ે


ામ િસધવ મળવી
સવાર

ુ રસ અને િસધવ એક
નો

કર



ભોજનની શ આતમાં લવાથી
કબ જયાત મટ છે . (૬) આમલીને તનાથી
બમણા
પાણીમાં ચાર કલાક ભ જવી રાખી, ગાળ , ઉકાળ , અ ુ પાણી બાક રહ યાર
ે ં બમણી સાકરની ચાસણી મળવી

ઉતાર , તમા
, શરબત બનાવી ૨૦થી ૫૦
ં પાણીમાં લ
ટ ું રા ે પીવાથી કબ જયાત મટ છે . (૭) એક લાસ ઠડા
ાત:કાળે પીવાથી કબ જયાતમાં ફાયદો થાય છે . અથવા રા ે
શકાય. (૮) ૧૦
માસ

ામ લ

ુ દરરોજ
ધી

ુ રસ અને ૧૦
નો

રા ે પીવાથી

ગરમ પાણીમાં ૧-૧ ચમચી લ

ામ

ુ રસ
નો

ૂ ં પહલા ં પણ પી
તા

ં ૧૦૦ િમ. લ. પાણીમાં એકાદ
ામ ખાડ

ણ કબ જયાત મટ છે . (૯) એક લાસ સહજ
ુ અને આ ુ નો રસ તથા ૨ ચમચી મધ મળવી

પીવાથી અ ણ અને કબ જયાત મટ છે . (૧૦) સવારમાં વહલા ઊઠ થો ુ ં ગરમ

209
ૂ ર થાય છે . (૧૧) એક ચમચો

પાણી પીવાથી દ ત સાફ આવે છે અને કબ જયાત


કાળા તલ પાણીમાં પલાળ વાટ માખણ ક દહ માં મળવી
રોજ સવાર ખાવાથી
ૂ ું

કબ જયાત મટ છે . (૧૨) એક

ર અને ૫-૧૦ બદામ

ૂ ધમા ં નાખી ઉકાળ ,

ં નાખી રોજ સવાર પીવાથી કબ જયાત મટ છે . (૧૩) રા ે
ે ં સહજ ખાડ
તમા
વખતે ૩-૪

ૂ ચાવીને ખાઈ ઉપર એકાદ કપ

ંૂ

ફા


તી

ૂ ધ પીવાથી

કબ જયાત મટ છે . (૧૪) ખ ુ ર રા ે પાણીમાં પલાળ , સવાર મસળ , ગાળ ને
પીવાથી રચ લાગીને મળ ુ

ં પશી
ે રા ે પાણીમાં
થાય છે . (૧૫) ખ ુ રની ચાર-પાચ
ુ પીવાથી કબ જયાત
ધી

ે ં મધ નાખી સાત દવસ
પલાળ રાખી, સવાર મસળ તમા
મટ છે . (૧૬)

કાળ

ામ કા ુ ખાવાથી અ ણ ક

ક લીલી ા ્ ષ સાથે ૨૦-૩૦

મફળ ુ ં શાક બનાવી ખાવાથી


ગરમીથી થયલી
કબ જયાત મટ છે . (૧૭)
કબ જયાત મટ છે . (૧૮)
ણ-ચાર દવસમાં જ મળ ુ

મફળ ુ ં થોડા દવસ



ધી
િનયિમત સવન
કરવાથી

ં છે અને કબ જયાત મટ છે . કબ જયાતને
થવા માડ

ૂ પણ મટ છે . (૧૯) પાકાં ટામટા
ે ં ભોજન
લીધે થતો માથાનો ુ :ખાવો અને ને - ળ
ે ં પહલા ં છાલ સ હત ખાવાથી અને રા ે
લતા
ધીમે કબ જયાત કાયમ માટ
ૂ દરરોજ પીવાથી

ૂ ં પહલા ં િનયિમત ખાવાથી ધીમે
તા

ૂ ર થાય છે . (૨૦) પાકાં ટામટાનો
ે ં એક યાલો રસ ક

ં ં
તરડામા


મલો

ૂ મળ
કો

ટો પડ છે અને

ૂના વખતની

કબ જયાત ૂ ર થાય છે . (૨૧) રા ે પાકાં કળા ં ખાવાથી કબ જયાત મટ છે .
ુ ં ૩-૩


રચ લવાની
જ ર રહતી નથી. (૨૨) મથી

ામ




પાણીમાં લવાથી
કબ જયાત મટ છે . (૨૩) મથીના
ખાવાથી કબ જયાત મટ છે . (૨૪) રા ે

ુ લાબ ક

ં ગોળમાં ક
ૂ સવાર-સાજ

ુ મળા ં પાન ુ ં શાક બનાવીને



તી
વખતે એક-બે નારગી
ખાવાથી

ૂની કબ જયાતને પણ

ૂ ર કર શક છે . (૨૫)

ં ક સહજ ગરમ પાણીમાં અને રા ે
સવાર એક યાલો ઠડા

ૂ ધમા ં એક ચમચી મધ


કબ જયાત મટ છે . નારગીનો
રસ

210

મળવી
પીવાથી કબ જયાત મટ છે . (૨૬)
ામના બાર ક વ ગાળ


ં ૪૦૦
ણમા

ઠં ૂ , મર , પીપર અને િસધવ દરક ૧૦-૧૦
ામ બી કાઢલી કાળ


મળવી
ચટણી

ૃ ચાટણ કહ છે . એ પાચથી


૨૦

માફક પીસી બરણીમાં ભર લે .ુ ં એને પચા

ામ

ં ચાટવાથી કબ જયાત મટ છે . (૨૭) ા , િપ પાપડો અને ધાણા
ટ ું સવાર-સાજ
ે ે પાણીમાં ભીજવી રાખી ગાળ ને પીવાથી કબ જયાત મટ છે . (૨૮)
ણન
ગરમ પાણીમાં ૧ થી દોઢ


રોજ રા ે પીવાથી
ામ મી ુ ં મળવી

તરડાં સાફ થઈ

કબ જયાત મટ છે . (૨૯) શર રમાં ખોટ ગરમીને કારણે ઝાડામાં રહલ
શોષાઈ જતાં ઝાડાની કબ જયાત થાય છે .

ે રા ે
ઝાડો થતો હોય તમણ

વાહ જળ

ં થોડો કઠણ
મને બે ણ દવસે માડ

ૂ ં વ ુ પાણી પી .ુ ં વહલી સવાર ઊઠ ને ઠં ુ પાણી
તા


ે કબ જયાત
વ ુ પી .ુ ં તથી
ગરમીના દોષથી થયલ
થાય તો

ૂ ર થશે. તે ર તે ઝાડો ન જ


ં સાધારણ નવશે ુ ં પાણી ભર .ુ ં તમા
ે ં સા ુ ુ ં થો ુ ં
શકનમા

લસર ન ૧

ંૂ
ફાળા

વાહ તથા


ે .ુ ં તે પાણીથી અ◌ૅનીમા લવાથી
ઝાડો તરત જ થઈ
સ ઉમર

છે . કફદોષથી થતી કબ જયાતમાં સવાર ગરમ પાણી પી .ુ ં (૩૦) રોજ રા ે એક

ચમચો દવલ

ૂ ધમા ં પી .ુ ં થોડા દવસ આ

યોગ કરવાથી કબ જયાત

ૂ ર થાય

ે કાચની બરણીમાં સઘર

છે . (૩૧) વ રયાળ અધકચર શક
રાખવી. દરરોજ જ યા
ં ે સમય ૧-૧ મોટો ચમચો ભર
બાદ બન

ૂ ચાવી ચાવીને ખાવી.

િનયિમત કરવો જોઈએ. વગર દવાએ કબ જયાત અવ ય મટ

યોગ દરરોજ
ય છે એમાં


બલ ુ લ સદહ
નથી. (૩૨) કબ જયા◌ાતમાં આખાં ફળ અને શાકભા
રસાહાર

ુ ં સવન

ટ ું જ લાભદાયી છે . પાલખ અને ગાજરનો રસ અથવા બટાટા, કાકડ

અને સફરજનનો િમ

ે .
રસ લવો


ર, બીલીફળ, જમ ખ અને સતરાનો
રસ પણ


લઈ શકાય. (૩૩) રા ે તાબાના
લોટામાં સવા લટર પાણી ભર રાખી સવાર
ૂ દય પહલા ં દાતણ કયા િવના પીવાથી કદ કબ જયાત થતી નથી. (૩૪) રા ે

211
િ ફળા ુ ં

ૂ પાણી સાથે લે .ુ ં (૩૫) ૪૦-૫૦

ામ કાળ

ં પાણીમાં
રા ે ઠડા

પલાળ , સવાર મસળ ગાળ ને થોડા દવસ પીવાથી કબ જયાત મટ છે . (૩૬)
ચા યા વગરનો લોટ,

ૂ પા ુ ં પપૈ ુ ં અને ભોજન પછ છાસ ુ ં સવન


કરવાથી

કબ જયાત મટ છે . (૩૭) અજમો અને બીડલવણ મઠામાં નાખી પીવાથી કબ જયાત
ૂની કબ જયાત પણ ૧-૧ ચમચી હરડનો પાઉડર સવાર-


મટ છે . (૩૮) ગમે તવી

ૂ ધ સાથે લવાથી

ંૂ

સાજ
ફાળા
મટ છે . (૩૯) પાન સ હત આખો કાચો

ખાવાથી ગમે તવી

ૂની કબ જયાત પણ મટ છે . (૪૦) કબ જયાત બધા રોગો ુ ં

ે ે હમશા
ં ે ં સાફ રાખ ુ ં જોઈએ. રા ે
છે . આથી પટન
ભોજન પછ બે કલાક


ધી

ૂ ુ ં ન હ. (૪૧) રાતે સફરજન ખાવાથી

ૂ ધ પીવાથી મળ ુ

થાય છે . (૪૩)

૨૦

ણ મળાવરોધ
ામ ખાઈને ઉપર

ૂની ખાટ આમલી ુ ં



તર લવાથી

ૂની કબ જયાત મટ

ૂ આવતી ન હોય તમન

ે માટ આ
મને આમલી અ ુ ળ

યોગ કામનો નથી.

શરબત દવસમાં ચાર વખત દર ચાર કલાકને
છે .


ૂ મોડા કઈ
ં ખા ુ ં ન હ તથા

તથા ઘડપણનો મળાવરોધ મટ છે . (૪૨) બી કાઢલી
૨૫૦ િમ. લ.

ૂ િનયિમત
ળો

(૪૪) વહલા ઊઠ , લોટો ભર પાણી પીને સવાર ફરવા જ .ુ ં લ

ુ ુ ં શરબત પી .ુ ં

ે ં ખાડન
ં ે બદલે મી ુ ં નાખ .ુ ં વાલ, વટાણા, ચોળા, ચણા, અડદ
તમા


ન હ. તાદળ
ની ભા
ખોરાક લવો

ઘણી સાર . (૪૫) ગરમ

વા વાતવધક

ૂ ધમા ં થો ુ ં માખણ

ે સાફ જલદ આવે છે . આ ઉપાય
અથવા ઘી નાખી પીવાથી કબ જયાતના દદ ને પટ

ં ે વધી જવાનો ભય છે . (૪૬) મ ઢ
વારવાર
કરવાથી વજન અને કૉલે ટરોલ બન

બાર ક
આવળ, આમળાં અને હરડ ુ ં સમાન ભાગે બનાવલા

ૂ ે
ણન

ં ન, અ ુ ચ, આફરો, મસા વગર
ે થાય છે . એમાં તથા
કબ જયાતથી મદા
િશિથલ થઈ ગયાં હોય તો
એકથી બે ચમચી

ટ ું રા ે

ૂ પોતાની

ૂ કહ છે .

તરડાં

ૃિતને અ ુ ળ
ૂ પડ એ મા ામાં

ૂ વખતે પાણી સાથે લે .ુ ં
તી

ૂ ઔષધ બે મ હના

212
પછ પોતાના



ે છે , આથી
માવ

ૂ ઘર બનાવી ઉપયોગ કરવો અને બે

ે ુ ં પાણી પીવાથી કબ જયાત
ૂ બનાવી લે .ુ ં (૪૭) ના ળયર

મ હના પછ ન ુ ં

મટ છે . (૪૮) હરડને નમક ુ ત પાણીમાં ૨૪ કલાક ુ બાડ
મ માં

કૂ રાખવાથી કોઈ પણ

રસમાં લ

ુ રસ અને
નો

પાણીમાં અડધા લ


ે એક હરડ હમશા
ં ે ં
કવીન

કારની કબ જયાત મટ છે . (૪૯) પાલકની ભા ના

નાખી પીવાથી કબ જયાત મટ છે . (૫૦) એક કપ ગરમ

ુ અને નારગીનો

નો
રસ મધ નાખી પીવાથી કબ જયાત મટ છે .

ે સાફ આવે છે .
(૫૧) સવારના પહોરમાં એક લાસ પાણી પીવાથી પટ

કમર જકડાવી




(૧.) પ ાઘાત, લકવો, સાયટ કા-રાઝણ
, સિધવા
, ના ઓનો

ુ ઃખાવો- અ◌ા બધા વા ુ

ધાન રોગોમાં લસણપાક, લસણની ચટણી, લસણના

ીરપાકનો ઉપયોગ કરવો. અથવા એક કળ ના લસણની એક કળ લસોટ તલના
ે સાથે જમતી વખતે બપોર અને રા ે બથી

તલ


ણ અઠવા ડયાં ખાવી અ યત

ે , કોપરલ ક અ ય તલ
ે જરાક
ફાયદાકારક અને દદનાશક ઉપચાર છે . (૨) તલ ુ ં તલ
ગરમ કર

ુ ઃખતી જકડાયલી
ે કમર ઉપર મા લશ કર .ુ ં તે પછ સહવાય તવા
ે ગરમ

પાણીથી કમર ઝારવી. અ◌ા ર તે બે ણ વાર કરવાથી
મટશે. કમરનો

ુ :ખાવો - (૧) ૬૦

ે ં ૫-૫
પીસી, તમાથી

ામ

ામ અજમો ૬૦

ુ ઃખતી જકડાયલી

કમર
ામ

ૂના ગોળમાં મળવી

,

ં લવાથી

ટલો સવાર-સાજ
કમરનો ુ :ખાવો મટ છે . (૨)

ં પશીનો

ે ં ૫
ખ ુ રની પાચ
ઉકાળો કર તમા
ુ :ખાવો મટ છે . (૩) પીપળાનાં


ામ મથી
નાખી પીવાથી કમરનો

ૂ ળયાનો પાઉડર પાણી સાથે એક એક ચમચી

ં લવાથી

ૂ બને છે
સવાર, બપોર, સાજ
કમરદદ મટ છે . એનાથી કમર મજ ત
અને કમર ુ ં બળ વધે છે .

કસરતો


(૧) જમીન પર બસી
હાથ આગળ ખચી

213

ે પકડવાનો
ઠાન

પગના
રાખો. (૩)
ચ ા

ધા

ય ન કરો. (૨) ચ ા

ધા

ૂ હાથના બળે પડ રહો. (૬) ચ ા

ં ે પગ વારા ફરતી છાતી
યાર બાદ એક પછ એક બન
ૂ વારાફરતી બન
ં ે પગ

ધા

ંૂ
ટણ

કમરથી વળ

કમળો

ામ પાકાં

ંૂ
ે અડવા
ટણન

ુ લઈ જવા
ધી


ધી
રાખી

સવાર કટલાક દવસ
દહ માં વાટ
ુ મળ

એરડાની
તા

ઓ.

ં ુ લઈ તનો
રસ કાઢવો. એને કપડાથી ગાળ


કાવાથી

ં ુ વ તૈયાર થાય છે .

ં ુ વ

ૂ માર એક

તર દવસે




ધી
પીવાથી કમળો મટ છે . (૨) એરડાના
પાનની દાડ


ણથી સાત દવસ લવાથી
કમળાના રોગીમાં
ુ ખોનો

રસ છ મા ા

છાસમાં ક ૧૦૦

ય ન કરો.


ે .
રસી
પર ટ ાર બસો



.ુ ં એને શીશીમાં ભર મજ ત
છ ા ભાગે બાર ક વાટ ું િસધવ મળવ
અઠવા ડયા

યાસ

ૂ પગ વ ચેથી ઊભા રાખો,

ચા નીચા કરો. (૮)

ુ મા ુ ં લઈ
ધી

(૧) ૫૦૦

ચા

ં રાખી, જમીન પર નાક અડાડ .ુ ં (૪)
ાસા

ૂ જઈ પગના પં

ૂ કમરથી ઉપર વળ વ ચથી


ઊભા કરલા પગના

કરો. (૫)
(૭)

ૂ જઈ પગ વ ચથી

િત અ◌ાવે છે . અથવા

ૂ ધમા ં આપવાથી કમળો મટ છે . (૩) ગાયની

ામ મઠામાં ૫

ં લવાથી

ામ હળદર નાખી સવાર-સાજ
એક

અઠવા ડયામાં કમળો મટ છે . (૪) હળદર ુ ં

સવન
કરવાથી કમળો મટ છે . (૫) ધોળ

ૂ ૧૦

ામ અને દહ ૪૦

ામ ુ ં

ુ ગળ , ગોળ અને હળદર મળવી

સવાર-

ં ખાવાથી કમળો મટ છે . (૬) પાકાં કળા ં મધમાં ખાવાથી કમળો મટ છે . (૭)
સાજ
અને ગોળ ખાવાથી કમળો મટ છે . (૮) હગને

બરાનાં

ૂ ં ફળ ( મરાં) સાથે
કા

ખરલ કર ને ખાવાથી કમળો મટ છે . (૯) ગળો કમળા ુ ં સૌથી
બ રમાં મળતો ગળોનો પાઉડર અથવા ગળોની તા

ઠં ૂ

ે ઠ ઔષધ છે .



વલનો
રસ લવાથી
કમળો

સારો થાય છે . કમળાની તબીબી સારવાર સાથે પણ એ લઈ શકાય. (૧૦) કમળો

214
ે . ઉપરાત

થયો હોય તો સવાર નરણે કોઠ કારલાનો રસ લવો

ે . પપૈયા, લીલી હળદર, લીલી
રસ લવો

કાકડ અને સફરજનનો િમ



અને મોસબીનો
રસ પણ લઈ શકાય. શરડ
ે . મ પાનનો
લવો

ૂ ધી, ગાજર, બીટ,

યાગ કરવો. (૧૧)


સતરા


ે ખાવી. ચરબી રહ ત ખોરાક
સીન

ુ વારપાઠાના

ું
દા
ઉપર સહજ હળદર

ભભરાવી ખાવાથી કમળો મટ છે . અ ય ચ ક સા સાથે પણ આ કર શકાય. (૧૨)
મધ સાથે ગાજરનો રસ પીવથી કમળો મટ છે .
ખાવાથી કમળો મટ છે . (૧૪)

(૧૩) આ ુ નો રસ અને ગોળ

ઠં ૂ અને ગોળ ખાવાથી કમળો મટ છે . (૧૫) ૧૦


ામ દહ માં લવાથી
કમળો મટ છે . (૧૬) હળદર ુ ં

હળદર ૪૦

ૂ તા

ામ

છાસમાં

ં પીવાથી કમળો અઠવા ડયામાં મટ છે . (૧૭) રા ે ઝાકળમાં શરડ

નાખી સવાર-સાજ
રાખી સવાર ખાવાથી કમળો મટ છે . (૧૮) લ
સવારની પહોરમાં

ુ ચીર ઉપર ખવાનો સોડા નાખી
ની


સવાથી
કમળો મટ છે . (૧૯) ૧૦૦ થી ૨૦૦



ામ પાપડખાર મળવી
વહલી સવાર નરણે કોઠ લવાથી

ામ દહ માં ૨ થી
ણ દવસમાં કમળો

ે અશ ત અને લોહ ની
મટ છે . (૨૦) ગાજરનો ઉકાળો પીવાથી કમળામાં આવલ
ઓછપ

ૂ ર થાય છે . (૨૧) આરો યવિધનીવટ અને



નનવા
મ ં ુ ર ુ ં િનયિમત સવન

કરવાથી કમળો મટ છે , અશ ત ૂ ર થાય છે અને ન ુ ં લોહ આવે છે .

કરો ળયો

ે કરવાથી
કાળ માટ ચો ખી કર , છાસમા ં પલાળ કરો ળયા પર લપ

કરો ળયા ઓછા થતા જઈ ના દૂ થાય છે .


કઠમાળ

(૧) લસણને


બનાવી કઠમાળ

ૂ લસોટ , મલમ

ુ ં કર , કપડા પર લગાડ પ ી


વી ગળાની ગાઠો
પર ચ ટાડતા રહવાથી ગળાની અસા ય

ં મટ છે . (૨) ભલામામાં હ રાકણી મળવી

ે કરવાથી
લાગતી ગાઠો
પે ટ બનાવી લપ

215

ં ઓગળ
કઠમાળની
ગાઠો

ય છે . (૩) ગળો, િશલા જત અને


ગળ

ૂબ ખાડ
ં તની



ગોળ બનાવી સવન
કરવાથી કઠમાળના
રોગીને રાહત થાય છે . (૪) પી ડુ ના
ૂ ે ગૌ ૂ મા ં પીસીને લપ
ે કરવાથી કઠમાળની

ં ઓગળે છે .
ળન
ગાઠો

કાકડા

ં છાલ ગળા ઉપર બહાર બાધવાથી

(૧) કળાની
કાકડા

યા હોય તો તે


ે વધલા


મટ છે . (૨) હળદરને મધમાં મળવી
લગાડવાથી ગમે તવા
કાકડા બસી
છે . (૩) સાધારણ ગરમ પાણીમાં મી ુ ં ઓગાળ

દવસમાં બે ણ વાર કોગળા


કરવાથી કાકડાની પીડા મટ છે . (૪) પાણીમાં મધ નાખી કોગળા કરવાથી વધલા

કાકડા બસી

ં ફાક જઈ ઉપર ગરમ
ય છે . (૫) એક એક ચમચી હળદર અને ખાડ

ૂ ધ ધીમે ધીમે પીવાથી વધલા


કાકડા બસી

ય છે . (૬) કાકડા-ટો સ સમાં સોજો
ુ કલી પડ તો

આવે, તાવ આવે અને ખોરાક-પાણી ગળવામાં
હળદર દરક ુ ં અડધી ચમચી


ૂ બથી

ં ચાટવાથી
ણ ચમચી મધમાં સવાર-સાજ

રાહત થાય છે . સાથે સાથે સશ ની વટ ની અને
સવાર, બપોર, સાં


દશન
ઘનવટ ની એક એક ગોળ

ે . માવાની મીઠાઈ,
લવી

ં ં પીણાં,
જ ુ ં ઠં ુ પાણી, ઠડા

ે , દહ , છાસ તમ
ે જ લ
આઈસ મ, શરબત, ટૉફ , ચૉકલટ
ં કરવા. ખ દરાવટ ની બે-બે ગોળ
ખાટા પદાથ બધ
(૭) કાકડા થાય તો એક દવસ ઉપવાસ કરવો. મળ ુ
હરડ ુ ં

ૂ લે .ુ ં દવસમાં

ઠ મધ, કાથો અને

ે ં
,ુ આમલી, ટામટા


સવી

વા

ૂ જ હતકાર છે .

માટ રાતે નાની ચમચી

ણ વખત એક કપ પાણીમાં એક ચમચી હળદર અને


ં મળવી


એક ચમચી ખાડ
ધીમે ધીમે પી જ .ુ ં સવાર Ô વણ
વસતમાલતી
Õની અધ
ગોળ પીસીને મધમાં
મટ

ટં ૂ ચાટ જવી. ૧૧-૧૨ દવસ આ ઉપચાર કરવાથી કાકડા

ય છે . (૮) વડ, ઉમરો, પીપળો

વા

ૂ ધ ઝરતા ઝાડની છાલને ટ
ૂ , ઉકાળો


કર ને કોગળા કરવાથી કાકડાનો સોજો મટ છે . (૯) ટકણખાર
, ફટકડ હળદર અને

216
િ ફલાના િમ ણને મધમા ં કાલવી કાકડા પર લગાડવાથી કાકડા મટ છે . (૧૦)
કાકડા(ટો સી સ)માં કાકડાિશગી હળદર સાથે આપવી. કાકડાિશગીનો ૧


ામનો ફાટ

ં ,
ણ વખત પાવાથી પણ સા ું પ રણામ આવે છે . (૧૧) ઠડા

બનાવી દવસમાં

ૂ , પાચ
ં કર નાગરવલના

ં ચીકણા અને ગ યા પદાથ બધ
પાનમાં તજનો એક કડો
સાત મર અને


ં સાત-આઠ પાન લઈ બી ુ ં બનાવી સવાર-સાજ
ં ચાવી
લસીના

ચાવીને રસ ગળા નીચે ઉતારતા જ .ુ ં

કાનના રોગો

વાત, િપ , કફ તથા વાતિપ , વાતકફ અને િપ કફના


કોપાવાથી કાનના રોગો થાય છે . (क) વા ના
કણરોગના કારણોમાં ચણા, ચોળા,
વટાણા, વાલ, ગવાર, વાસી ખોરાક,
ખાખરા,

ુ લફ , આઈ

ં ં પીણાં, કોદર ,
મ, ઠડા


ખા

ૂ મમરા, કારણ િવના લઘન
ં , ઉ ગરા, વ ુ પડ ુ ં ચાલ ,ુ ં પદયા ા,
ખા



પખાનો
પવન, ઠડો
પવન, માથાબોળ ઠં ુ ં

નાન, વ ુ

યાયામ, વાગ ,ુ ં વ ુ

ુ ં ઠડા
ં ઋ મા
ં પાણીમાં તર ,ુ ં અિતશય બોલ ,ુ ં ચતા, ભય, ુ ઃખ વગર

પ ર મ, ઠડ
છે . (ख) િપ .....તીખો, ખાટો, ખારો, ઉ ણ, તી ણ અને ગરમાગરમ ખોરાક િપ કારક
છે . તમા ુ તથા બીડ
િવનાના ઉપવાસ,

ુ ં સવન
ુ , કારણ

, અિત પ ર મ, દવસની િન ા, અિત મૈ ન

અને અ નનો તાપ, અડદ, વ ુ પડતાં ખાટાં-તીખાં
યનો

અથાણાં, વ ુ પડ ુ ં આ ુ ક

ઠં ૂ , વ ુ પડતી ખાટ -તીખી કઢ , કોકમ, ખાટ કર ,

ખાટાં ખમણ, ખાટાં પીણાં, ખા ુ ં દહ , ખાટ છાસ, ખાટાં

ે ,ં
મફળ, વ ુ પડતાં ટામટા



તળલા
આહાર ુ ં વ ુ સવન
, ભ ડા, તીખાં મરચાં, મર , વ ુ પડ ુ ં મી ુ ં(નમક),
બાજર , ઘરડા તીખા
પડ ુ ં લ

ૂ , મોગર , બીવાળાં ર ગણ, રાઈ, વ ુ પડ ુ ં લસણ, વ ુ
ળા

,ુ વાસી ખોરાક,


ે કાનના િપ થી
કવણી
કરલો આહાર, સરગવો વગર

થતા રોગો કર છે . જો ક કાનના રોગોમાં િપ જ કારણો ઘણાં ઓછાં હોવાથી િપ જ

217
કણરોગ ુ ં

માણ નહ વ ્ જોવા મળે છે . (ग) કફ..... અડદ, આઈસ મ,

ર, કાકડ , કાળ

ા ,

ા ,

ુ લફ , કળા,ં ખાટાં પીણાં, ખાડ
ં , ગોળ, ઘી, ચી ુ , ખાટ

ે ,ં ઠડા
ં ં પીણાં, ુ ગળ

ૂ , તલ, દહ , દવસની
છાસ, જમ ુ ખ, ટામટા
, તર ચ
ં ,
ં , પાઉ
બ કટ, ભ ડા, નારગી

જ ુ ં પાણી,

ુ ,

ઘ,

ૂ ધ,

ટ સલાડ, બરફ, માખણ,

ં , મીઠાઈ, વ ુ પડ ુ ં મી ુ ં(નમક), વે જટબલ ઘી, શીખડં, િશગોડાં, શરડ
ે નો રસ,
માસ
ં પાણીથી
તર ,ુ ં ઠડા

ે કફજ ય કણરોગના ં કારણો છે . (घ) બે દોષનાં
નાન વગર

ે ં થાય યાર
કરણો એક સાથે ભગા
ુ લફ ,

દોષજ કણરોગ થાય છે .

મ ક આઈસ મ,

ં પવન વગરથી

જ ુ ં પાણી ઠડો
કફવાતજ કણરોગ થાય છે . (च) િ દોષજ

કણરોગમા ં

ૂ હોય છે .
ણે દોષ કારણ ત

મ ક ઘરડા

ૂ , વાસી ભોજન,
ળા

ં વગર
ે કારણો એક સાથે થવાથી િ દોષજ કણરોગ થાય છે .
પ ર મ, ઠડ
ુ થતા કાનના કોઈપણ રોગમાં કાનમાં
વા થી

ોધ,
(छ)

તના અવાજ આવે છે , ુ ઃખાવો


થાય છે , સોજો આવે છે , લાલાશ દખાય છે તથા કાનમાથી
પાતળો

ાવ થાય છે

અને બહરાશ આવે છે . (ज) િપ થી થતા કણરોગમા ં કાનમાં સોજો આવે છે , લાલાશ

દખાય છે , કરવતથી કપા ુ ં હોય એવી તી ણ વદના
અને દાહ થાય છે તથા પીળો
ુ ગધ ુ ત


ાવ થાય છે . (झ) કફથી થતા કણરોગમા ં િવપર ત શ દ સભળાય
છે ,


કાનમાં ખજવાળ
આવે છે . (ट) િ દોષથી થતા કણરોગમા ં
તે



જબ
લ ણો જોવા મળે છે . વા ની
ાવ, િપ ની

ુ ગધ ુ ત, પાતળો અને ગરમ

બળતા હોય તો સફદ, ઘ , ચીકણો અને

થાય છે . (૧) હળદર અને

બળતા હોય

બળતામાં પાતળો, કાળો ક ફ ણવાળો

બળતામાં પીળો, લાલ લોહ વાળો,

ે જ કફની
ાવ, તમ

દોષની


લાવલી
ફટકડ એક

માણમાં વ ુ

ાવ

કર કાનમાં નાખવાથી કણપાક


અને કણ ાવ જલદ મટ છે . (૨) ુ ગળ
નો રસ અને મધનાં ટ પાં કાનમાં નાખવાથી
ં થાય છે . (૩)
કાનના ચસકા મટ છે અને પ ું નીકળ ુ ં હોય તો બધ


લાવલા

218

ે વાટ ને કાનમાં નાખી
ટકણખારન

ઉપરથી લ


ના
રસનાં ટ પાં નાખવાથી પ ું

ં થાય છે . (૪) સરિસ ુ અથવા તલના તલમા

ં લસણની કળ ગરમ કર
નીકળ ુ ં બધ
ં કાનમાં નાખવાથી ફાયદો થાય છે . (૫) તલના તલમા


એક બે ટ પાં સવાર સાજ

ં પાન નાખી ધીમા તાપે ગરમ કર .ુ ં પાન બળ
લસીના

ે ઉતાર
ય યાર તલ


ં બે ચાર ટ પાં કાનમાં નાખવાથી બધા જ
ગાળ લે .ુ ં અ◌ા તલના

દદ માં લાભ થાય છે . (૬) કાનની તકલીફ બ ુ ગભીર

કારના કાનના

કારની ન હોય તો મધ અને

ે સરખા ભાગે અને એ બના

તલ ુ ં તલ
વજનભાર આ ુ નો રસ એકરસ કર , સહજ
ં વખત
િસધવનો બાર ક પાઉડર િમ ણ કર કાનમાં દરરોજ દવસમાં ચાર પાચ
ટ પાં


કવાથી
કાનની તકલીફ

ૂ ર થાય છે . (૭)

બાનો મોર ( લ) વાટ ,


ં ઉકાળ , ગાળ ને ટ પાં કાનમાં નાખવાથી કાનના સણકા મટ છે . (૮)
દવલમા
બાનાં પાનનો રસ સહજ ગરમ કર કાનમાં નાખવાથી કાનના સણકા મટ છે . (૯)

ે ં ટ પાં નાખવાથી કાનના સણકા મટ છે .
નાગરવલના
પાનનો રસ ગરમ કર તના

ં લસણની કળ નાખી કકડાવીને સહજ ગરમ તલના

ં ટ પાં
(૧૦) તલના તલમા
કાનમાં પાડવાથી કાનનો ુ :ખાવો અને કાનના સણકા મટ છે . કાન પાકતો હોય તો
પણ ફાયદો કર છે . (૧૧) લ

ુ ૨૦૦
ના

ામ રસમાં ૫૦

ામ સરિસ ુ ં અથવા તલ ુ ં



ે ં
તલ
મળવી
, પકાવી, ગાળ ને શીશીમાં ભર લે .ુ ં તમાથી
બ બે ટ પાં કાનમાં
નાખતા રહવાથી કાન ુ ં પ ું ,



જલી
અને કાનની વદના
મટ છે તથા કાનની


ં પકાવી એ તલના

ં ટ પાં
બહરાશમા ં પણ ફાયદો થાય છે . (૧૨) હગને તલના તલમા
કાનમાં


કવાથી
તી

ૂ મટ છે . (૧૩) સરગવાના
કણ ળ

કાનમાં નાખવાથી કાનનો

ૂ ે
કવલા

લનો પાઉડર

ુ ઃખાવો મટ છે . (૧૪) આ ુ નો રસ કાનમાં નાખવાથી

ં થઈ ગયા હોય તો લાભ થાય છે . (૧૫)
કાનનો ુ ઃખાવો, બહરાપ ુ ં અને કાન બધ
વડના

ૂ ધના ં ટ પાં કાનમાં નાખવાથી કાનનો ુ ઃખાવો મટ છે . (૧૬) લસણની કળ

219
ં સરસવના તલમા

ં કકડાવી એ તલના

ં ટ પા ં કાનમા ં


કવાથી
કાનનો અવરોધ

ૂ ર થાય છે અને અવાજ સાભળવામા

ં સરળતા થાય છે . કાનમાં અવાજ થાય યાર

િવ ૃ ત થયલો
ક અવળ ગિતવાળો વા ુ શ દ ુ ં વહન કરનાર િશરામાં રોકાઈ
જવાથી કાનમાં


તના અવાજ સભળાયા
કર છે . એને કણનાદ કહ છે . એમાં

ે કોક લયા નામના
તઃકણમા ં આવલ

ઉપચાર કરવા. (૧) બકર ના

ગની િવ ૃિત થાય છે . આ રોગમાં આ


જબ

ૂ મા ં િસધવ નાખી સહજ ગરમ કર કાનમાં


ટ પાં પાડવાં. (૨) કપાસના જ ડવાનો રસ કાનમાં નાખવો. (૩) નાગરવલના
પાનનો
રસ કાનમાં નાખવો. (૪) બકર ના

ૂ મા ં લસણ, આ ુ અને

કડાના પાનનો રસ



મળવી
કાનમાં નાખવો. (૫) સરસવ તલથી
કાન ભર દવો. (૬) લસણ અને
હળદરને એકરસ કર કાનમાં નાખવાથી લાભ થાય છે . (૭) ગળોનો રસ સહજ ગરમ
ં -સાત ટ પાં નાખવાથી કણનાદ અને કણ ળ

કર દવસમાં ચારક વખત કાનમાં પાચ
મટ છે .

ં થઈ
કાન બધ

નાખવાથી લાભ થાય છે .

ય યાર લસણ અને હળદરને એકરસ કર કાનમાં
કાનમાં જ ં ુ

કાનમાં નાખવાથી જ ં ુ નીકળ

ે ક ુ ગળ

ય યાર મધ, દવલ
નો રસ

ં પ ુ નીકળ ુ ં હોય તો
ય છે . કાનમાં પ ંુ કાનમાથી

ે શ
કાન સાફ કર ને નીચે દશાવલ


ઉપાય કરવા. (૧) મધમાં િસ ુ ર મળવી
બ બે


ટ પાં સવાર-રા ે કાનમાં નાખવાં. (૨) ધ રાના
પાનના રસમાં ચારગ ુ ં સરિસ ુ
ે િસ
અને થોડ હળદર નાખી ચારગણા પાણીમાં ધીમા તાપે ઉકાળ તલ

કર .ુ ં આ


ં બે ણ ટ પાં રોજ સવાર-સાજ
ં કાનમાં નાખવાં. (૩) કાનમાથી
ં પ ું વહ ુ ં હોય
તલના
અને તે મટ ુ ં જ ન હોય તો કાનમાં વડના
(૪) લ

ૂ ધના ં ટ પાં નાખવાથી મટ

ય છે .

ુ રસમાં થોડો સા ખાર મળવી

ં વહ ુ ં પ ું
કાનમાં નાખવાથી કાનમાથી
ના

ં થાય છે . કાનની બહરાશ (૧) કાનની કોઈ ખરાબીને લીધે ન હ પણ ુ દરતી
બધ

220
ર તે
વાટ ું

ં , બપોર અને સાં
વણશ ત ઘટ ગઈ હોય તો સવાર, સાજ
ું

૧ નાની ચમચી

ૂ ધ સાથે લવાથી

લાભ થાય છે . (૨) સમભાગે હગ,

ઠં ૂ અને રાઈને


ં ટ પાં કાનમાં દવસમાં
પાણીમાં ઉકાળ બનાવલા
સહજ ગરમ કાઢાનાં ચાર-પાચ
ચારક વખત નાખવાથી કાન

ૂ જઈ બહરાશ મટ છે . (૩)
લી

ગરમ કર કાનમાં નાખવો. (૪) ગાય ુ ં

ૂ ુ ં ઘી ખાવામાં િવશષ
ે વાપર .ુ ં (૫) માં


વ ટાળલી
લસણની કળ કાનમાં રાખવી. (૬) ઉ મ હગની
રાખવી. (૭) વછનાગ અને

કડાના પાનનો રસ
કૂ

ય છે . અને કાનની

કૂ ને કાનમાં


ં ગરમ કર કાનમાં નાખ .ુ ં (૮)
જ તલના તલમા

ે નાખતા રહ .ુ ં એનાથી િવ તીય
કાનમાં અવાર નવાર તલ
નીકળ

માં

દરના અવયવો

ે બહાર
યોનો મલ


લાયમ
રહ કાય મ રહ છે . (૯)


ં દશમા ભાગે રતન યોત નાખી ધીમા તાપે રતન યોત બળ
સરસવના તલમા
યાં

ુ ગરમ કર ઠં ુ પડ ે કાનમાં દરરોજ સવાર, બપોર, સાજ

ધી

ણ-ચાર ટ પાં

ં બદામ
નાખતા રહવાથી કાનની સામા ય બહરાશ મટ છે . (૧૦) સવાર ચારપાચ
અને રા ે અજમો તથા ખારક ખાવાથી કાનની બહરાશમા ં ફાયદો થાય છે . (૧૧)

અને ગોળ મળવી
પાણીમા ં સાર ર તે

ઠં ૂ

ટં ૂ કાનમા ં ટ પા ં પાડવાથી બહરાશમા ં લાભ

થાય છે . કાનમાં ક ડા પડવા કણ ાવ, કણપાક, િવ િધ

વા રોગોથી, કાનની

ે થાય છે , અને અને તમા
ે ં ક ડા
અ વ છતાથી ક વાતા દ દોષોથી કાનમાં સડો પદા
ઉપાયો કરવા. (૧) વ ૂ

કાનમાં નાખ .ુ ં

(૨) લીમડાના રસમાં કકડાવે ું સરિસ ુ ં કાનમાં નાખ .ુ ં (૩) ગો ૂ

સાથે હરતાલ ુ ં

ે થયા છે . એમાં આ
પદા


જબના

ૂ પીસીને કાનમાં નાખ .ુ ં (૪) સરકામાં પાપ ડયો ખારો, અજમો અને ઈ ાયણનો



ગભ મળવી
કણ રણ
કર .ુ ં (૫)

ૂ િધયા વછનાગ(ક લહાર )ના


ળનો
રસ કાઢ


ે ં થો ુ ં િ ક ુ ( ઠં ૂ , મર , પીપર) મળવી
કાનમાં નાખવાથી ૃિમ ત ન મર
તમા


આવે તો કાન કદ ખોતરવો ન હ. (૧) વ ૂ ના ં ટ પાં કાનમાં
છે . કાનમાં ખજવાળ

221
ુ ં તલ
ે ગરમ કર ને તના
ે ં બે-ચાર ટ પાં સવાર અને રાતે

નાખવાં. (૨) લ બોળ

ે ગરમ કર ને કાનમાં નાખ .ુ ં
કાનમાં નાખવાં. (૩) દા યા દ અથવા મ ર યા દ તલ
(૪) િ ફળાના કાઢા વડ ક લીમડાના ઉકાળાથી કાન સાફ કરવો. (૫) રોજ રા ે
િ ફળા

ૂ ક હરડ



ફાક કરવી. કાનમાં કઈક
ણની
ભરાઈ જ .ું . માખી, બગાઈ,


મકોડા, કાનખ ૂરો વગર

મગફળ નો દાણો કાકર

વડાં કાનમાં
વી વ

ુ કાનમાં

િપચકાર નો ઉપયોગ કદ ન કરવો. એ વ

ે ે ક બોરનો ઠ ળયો, ચણો, વટાણો,
વશ
ે ગઈ હોય તો એને બહાર કાઢવા
વશી

કડા
કર ને કાઢવી. ન નીકળે તો



ઓન

કાનના ડૉ ટર પાસે જ .ુ ં કાનમાં ક ડો ક જ ં ુ

ં શ
ે ગ ું હોય તો આમાથી
વશી

ઉપાય કરવા. (૧) ગાય ુ ં ઘી સાધારણ ગરમ કર કાનમાં ટ પાં પાડવાથી

વજ ં ુ

ુ ગળ

નો રસ કાનમાં નાખવો. (૩)


ં ના

બહાર નીકળ આવે છે . (૨) ધોળ

પાનનો રસ કાનમાં ભર દવો. (૪) લોરોફોમની િપચકાર મારવાથી જ ં ુ મર જશે,
પછ કાનને િપચકાર વડ ધોતાં જ ં ુ બહાર નીકળ
ે વ ુ
ે કાનમાં મલ
ટ પાં કનમાં નાખવાં. કાનનો મલ

ય છે . (૫) મધનાં ક દા નાં
માણમાં થાય તો


િતમાગ


ે કાઢવા ગરમ કર ું સરિસ ુ ં ક તલ ુ ં તલ

સાકડો
થતાં બહરાશ આવે છે . આ મલ


(૧) કાન ખોતરવા ન હ. (૨) કાનમાં
કાનમાં નાખ .ુ ં કાનની સભાળ

ં ન

મારવી.(૩) ગાલ ક કાન પર થ પડ ન મારવી. (૪) માથા પર માર ુ ં ન હ. (૫)
ઘ ઘાટથી

ૂ ર રહ .ુ ં (૬) નાના બાળકને

ખોસવાં. ÷(૭) નાન કયા પછ ચો ખા

નાન કરાવતી વખતે કાનમાં
ુ વાલ વડ કાન



મડા


છવા
. (૮) નાનપણથી


ં ટ પાં નાખવાં (૯) ગરમ દવા ુ ં અિતશય સવન

રોજ કાનમાં ગરમ તલના
ન કર .ુ ં

ગરમ દવાના સવન
વખતે ૨

ામ ગળોસ વ મધ સાથે લે .ુ ં કાનના રોગોમાં


ખોરાક લઈ શકાય. અજમો, અથાણાં(તીખાં), આમળાં, ઉકાળે ું
પ ય (૧) નીચનો

222
પાણી, કઢ (તીખી), કા ુ , કોથમીર, કોબી,

લાવર, ખ ૂર(થોડ ), ખમણ, ખાખરા,
ુ , પરવળ,


ખારક, ખીચડ , ગાજર, ગઠોડા
, ગલકાં, છાસ(પાતળ અને મોળ ),

ે (થો ુ )ં , હળદર, હગ
પાન, પાપડ(અડદ િસવાયના), પાલખ, બટાટા(થોડા), સ ગતલ
ે .
વગર


ે . અડદ, આઈસ મ, આમલી,
(૨) નીચનો
આહાર ન લવો

કાકડ ,

ુ ફ , કર , કોકમ, કળા,ં ખાડ
ે ,ં
ં , ગવાર, ઘી(ભસ )ુ ં , ચોળા, છાસ, ટામટા

ર,

ડાં,

ં ં પીણાં, ુ ગળ

ે નો રસ, સફરજન વગર
ે .
ટ ડોળાં, ટટ , ઠડા
, શરડ

કામે છા


(૧) વ ુ પડતી કામે છા પર કા ુ મળવવા
પાણીમાં ચોવીસ કલાક


પલાળલા

ૂ ધાણા ુ ં એ જ પાણી સાથે સવન

કા
કર .ુ ં જ ર પડ તો એને

ાઈ ડરમાં

ાઈ ડ કર ને પણ લઈ શકાય. (૨) પીપર

ૂ કામે છા વધાર છે ,

પરં ુ એનાથી વીય ઘટ છે .

ં ક કાચ વાગે
કાટો


ં ક કાચ વા યો
(૧) રાઈના લોટને ઘી-મધમાં મળવી
કાટો


ે કરવાથી કાટો
ં ક કાચ બહાર આવી
હોય તના
પર લપ

ય છે . (૨) ગોળ સહવાય

ે ગરમ કર કાટો
ં ક કાચ વા યો હોય યાં બાધવાથી

ં ક કાચ બહાર
તવો
પાક ને કાટો
નીકળ

ય છે .

ક ડનીના રોગો

ૂ િપડ સબધી
ં ં મોટા ભાગના રોગોમાં બટાટા અવ ય લાભ

કર છે . બટાટામાં સો ડયમ ુ ં
ક ડનીમાં

માણ ઓ ં અને પોટાિશયમ ુ ં

વ ુ પડ ુ ં લવણ હોય તે

માણ વધાર હોય છે .

વાટ બહાર કાઢ

નાખવા ુ ં કામ

ે ને ક બાફ ને ખાઈ
બટાટામાં રહલ પોટિશયમ અ કૂ કર શક છે . બટાટાને શક

223
ે ફાયદો કર શક. મ ુ મહ
ે હોય તો અ◌ા
શકાય. કાચા બટાટાનો રસ આમાં િવશષ
યોગ કર શકાય ન હ.

ૂત ંુ કરડ

ૂ ું કરડ યાર બે મોટ બદામ મધમાં બોળ

દરરોજ દવસમાં એકાદ વખત આ

માણે કર .ુ ં

ૂ ચાવીને ખાવી.

ૂ ું કરડ ું હોય તે દવસે


ે યાનમાં લઈ વધાર શકાય. બ ુ જ અકસીર
બદામની સ ં યા ગભીરતાન


અને ભારતનાં ઘણાં ગામડાઓમા

ૂ ું કરડ

યાર આ

યોગ છે ,

યોગથી જ ર ણ


ં આવે છે .
મળવવામા

ૃ િમ

ં જમવાની પાચક
ં ે િમિનટ પહલા ં આ ું ક દળે ું નમક
(૧) દરરોજ સવાર-સાજ
ૃિમ વમનથી ક મળમાગ બહાર

એકાદ નાની ચમચી

ટ ું પાણી સાથે ફાકવાથી

નીકળ


૧ થી ૨ ચમચી અધકચર ખાડલી
દાડમની છાલ ૧ લાસ

ય છે . (૨)


ધી
ઉકાળ .ુ ં ઠં ુ પાડ ગાળ ને

પાણીમાં ધીમા તાપે અડધો કપ

ટ ું રહ યાં

ે આ ઉકાળો પીવો. બી
ખાલી પટ

ે . આનાથી ચપટા
દવસે સવાર હરડનો રચ લવો

ૃિમ-ટપવમ બહોશ

થઈ ક મર જઈને બહાર નીકળ

ય છે . (૩) લીમડાના પાનનો

ં પીવાથી તમામ
રસ દરરોજ ૧-૨ ચમચા સવાર-સાજ

ૃિમ મળ વાટ બહાર નીકળ

ે િનમળ થઈ
જઈ પટ

ય છે . (૪) કારલા ં ૃિમ ન છે . બાળકોને મોટ ભાગે

ૂ િધયા

ૃિમ થતા હોય છે . એમને કારલા ં ુ ં શાક ખવડાવ .ુ ં બાળક કારલા ં ુ ં શાક ન ખાય તો
ં રસ કાઢ ને બે ચમચી
કારલાનો

ં પીવડાવવો. (૫) પપૈયાનાં બીને
ટલો સવાર સાજ


કવી
પાઉડર બનાવવો. એક નાની ચમચી પાઉડરને નાની વાડક ભર તા

દહ માં મળવી
દવસમાં
(૬)

ૃિમ ઝડપભર

ે બહાર નીકળવા માડ
ં છે .
ણ વખત લવાથી

ૃિમ થયા હોય તો મા

પાન ખાવાથી સા ું થઈ શક છે . ૩-૪ ક દવસમાં

224

ં સાદાં ક સામ ી નાખલા
ે ં પાન ખાવાં. એનાથી મળ
ટલાં પાન ખાઈ શકાય તટલા
ૃિમ બહાર નીકળ

વાટ

ય છે . (૭) અનનાસ ખાવાથી એક અઠવા ડયામાં

ૃિમ ુ ં પાણી થઈ


પટમાના

ય છે . આથી બાળકો માટ અનનાસ ઉ મ છે . (૮) એક

ુ કર થોડા ગરમ પાણી સાથે દવસમાં
કો

સાર સોપાર નો


ણ-ચાર વાર લવાથી

ૃિમ મટ છે . (૯) કારલીના પાનનો રસ થોડા ગરમ પાણીમાં આપવાથી

ૃિમ મર

ય છે . (૧૦) ખાખરાનાં બી, લીમડાનાં બી અને વાવડ ગને વાટ

બનાવે ું

વ ગાળ

ૂ ે Ôપલાશબી
ણન

અડધી ચમચી

ૂ Õ કહ છે . બાળકોને પા ચમચી અને મોટાઓન



ટામટાના
રસમાં હગનો વઘાર કર પીવાથી

દાડમની છાલનો અથવા તના
છોડ ક
નાખી

ૃિમ

ૂ પાણી સાથે સવાર- સાંજ આપવાથી

ણ દવસ

ૂ ર થાય છે . (૧૧)

ૃિમરોગમા ં ફાયદો થાય છે . (૧૨)

ે ં તલ ુ ં તલ


ળની
છાલનો વાથ કર તમા




ધી
પીવાથી પટમાના

ૃિમ નીકળ

ય છે . (૧૩) દાડમડ ના

ે નાના નાના કકડા કરવા), ખાખરાના બી ુ ં
ામ (તના


ામ અને ૧ લટર પાણીમાં અ ુ પાણી બાક રહ યાં


ધી

ઉકાળ ઠં ુ થાય યાર ગાળ , દવસમાં ચાર વાર અધા અધા કલાક ૫૦-૫૦

ામ


ળની
લીલી છાલ ૫૦

ામ, વાવડ ગ ૧૦

પીવાથી અને પછ એરં ડયાનો

ુ લાબ લવાથી

તમામ

કારના ઉદર ૃિમ નીકળ


ય છે . (૧૪) નારગી
ખાવાથી ૃિમનો નાશ થાય છે . (૧૫)
ે ખાવાથી
પલાળ રાખી સવાર ખાલી પટ
વડવાઈના


મળા

ુ રનો ઉકાળો કર

ઠૂ ચણા રા ે સરકામાં

ૃિમ મર જઈ ઉદર ુ

પીવાથી પટના

થાય છે . (૧૬)

ૃિમ મટ છે . (૧૭)


સરગવાનો વાથ મધમાં મળવી
દવસમાં બે વાર પીવડાવવાથી ઝીણા ૃિમ નીકળ
ં સાથે બે- ણ
જય છે . (૧૮) સવાર ઊઠતાની
પીવાથી નાના નાના
પાચન યા


ામ મી ુ ં પાણીમાં મળવી
થોડા દવસ

ૃિમ બહાર નીકળે છે , નવા


ધર
છે . (૧૯)

ઠં ૂ અને વાવડ ગ ુ ં

ૃિમની ઉ પિ

ં થાય છે અને
બધ


ૂ મધમાં લવાથી

ૃિમ મટ છે .

225
(૨૦) કાચા પપૈયા ુ ં તા ુ ં ૂ ધ ૧૦
િમ. લ. એક

ામ અને ઉકળ ુ ં પાણી ૪૦

ામ, મધ ૧૦

કર ઠં ુ થાય યાર પીવાથી અને બે કલાક પછ એરં ડયાનો


લવાથી
ગોળ ૃિમ નીકળ




ય છે . (તનાથી
પટમા

કં ૂ આવે તો લ

ુ રસ ખાડ

નો


નાખી પીવો.) (૨૧) ભાગરાનો
પાઉડર(બ રમાં મળ શક) અથવા તા
રસ અને અડધા ભાગે


દવલ
રા ે

ં બહાર નીકળ
ઝપાટાબધ

ુ લાબ


ભાગરાનો

ૂ ં પહલા ં દરરોજ લવાથી

તા
બધા

ૃિમ

ય છે . (૨૨) એક લાસ ઘ છાસમાં એક ચમચો વાટલો

ં પીવાથી પટમાના

ં બધા ૃિમ મળમાગ બહાર નીકળ
અજમો નાખી સવાર-સાજ
ે અવ થા
છે . (૨૩) બાળકોને ૃિમ થાય તો તની
ૂ વખતે એરં ડ ુ ં પાવાથી તે મટ
તી


જબ
ગરમ પાણી સાથે દરરોજ રા ે

ય છે . (૨૪) કાચા ક પાકા પપૈયાના રસમાં




સાકર મળવી
બાળકને પીવડાવવાથી પટમાના

ૃિમ મળ વાટ બહાર ફકાઈ જવા

ં એક એક કપ પાણીમાં એક નાની
લાગે છે . (૨૫) દરરોજ સવાર, બપોર, સાજ
ચમચી મી ુ ં(નમક) ઓગાળ પીવાથી

ૃિમની ફ રયાદ મટ છે . (૨૬)

અને ભલામા ુ ં

ૃિમ મટ છે . (૨૭) કપીલો

, વાવડ ગ અને

ૂ મધમા ં લવાથી

ઠં ૂ , વાવડ ગ

ં સરખા ભાગે લઈ મધ સાથે બાળકને ચટાડવાથી તના
ે પટમાના

ં કરિમયા સાફ
રવચી
થઈ

ય છે . (૨૮) શણના ં બી ુ ં

ૂ ગો ૂ મા ં મળવી

પીવાથી કરિમયાનો રોગ

ં ઉકાળો કર ને પીવાથી
કાયમ માટ મટ છે . (૨૯) વાવડ ગને અધકચરા ં ખાડ
નાશ પામે છે . (૩૦) લ

ૃિમ

ુ પાન વાટ રસ કાઢ રસથી અડ ુ ં મધ ભળવી

ના
સાત

દવસ




ધી
રોજ સવાર આપવાથી અને આઠમા દવસે રચ લઈ લવાથી
પટના

તમામ

ૃિમ નીકળ

ય છે .

ૃિમ-ગ ં ુ પદ કપીલો, વાવડ ગ, નાગમોથ, દ કામાળ

ુ ં સમાન ભાગે બનાવે ું

અને સચળ

ૂ મોટાં માણસને એકથી બે

ં પાણી સાથે આપવાથી અળિસયા
બાળકોને ૧થી બે રિત સવાર-સાજ
ૃિમ (Round wor ms) દસથી પદર

દવસમાં મટ છે .

ામ અને
વા ગ ં ુ પદ

ૂ સાથે એક રિત

226
ે આપવાથી બાળકોને ઝડપથી સા ું થાય છે અને
ૂ ઉમર

અિતિવષકળ


ં બ રમાં મળતાં
કારણે થયલા
ઉપ વો પણ મટ છે . આ ઉપરાત
ૃિમ ુ ઠારરસ અને િવડગા
ં ર ટ પણ

ૃ શતા ગળો, ગોખ

ૃિમને

ૃિમ ન

ૂ ,

ૂ જ સાર અસર કર છે .

ું અને આમળા ં સમાન ભાગે ઘી સાથે મળવીન

ે લવાથી

અને

ઉપર ૂ ધ પીવાથી ૃશતા મટ છે .

ક સર વધાર પડતી શકલી
, બળ


ગયલી

ુ લી ભ ી પર બનાવલી

વાનગીમાં

ે ભાગમાં પોલી સાઈ લીક એરોમે ટક હાઈ ોકાબન જમા થાય છે
કાળા પડ ગયલા
ખાવાથી ક સરની શ

તા ૭૦થી ૮૦ ટકા વધી

સરસવ ક સરમા ં ઉપયોગી છે . ક સરની દવા
લાવરમાં હોય છે ,

મોટા

ય છે . કોબીજ,

લાવર અને

વાં જ ક સર િવરોધી રસાયણો

તરડામાં રહલા ં ક સરના


વા ઓનો
નાશ કર છે .

ે (AI TC) તર ક ઓળખા ુ ં અ◌ા રસાયણ
એલાઈલ-આઈસોિથયોસાઈનટ

યાર અ◌ા


ં ક પચાવવામાં આવે છે યા◌ાર
શાકભા ને કાપવામાં, ચાવવામાં, રાધવામા
પડ છે .

ં અ◌ા રસાયણો મોટા
ાિસકા વગના ં શાકભા માના

ુ ની
વા ઓ

અને કોષ િવભાજનની

ું

ં ક સરના
તરડામાના

યાને ખતમ કર નાખે છે . આ રસાયણ

ફફસાના ક સરને રોકવામાં પણ અસરકારક છે . ક સરને રોકવા માટ અ◌ા
શાકભા

ું વ ુ

તો કાળ ગાય ુ ં


માણમાં સવન
કર ુ ં જ ર છે . (૨) ક સરની મા

૧૫

લીમડાનાં અને ૮-૧૦ પાન
ચાવીને ખાઈ ઉપરથી

ામ

શ આત હોય


ે ં ૮-૧૦ પાન કડવા
તરાઉ
કપડાથી ગાળ તમા


ં વાટ ને નાખવાં અથવા એ પાન આખાં જ
લસીના
પી .ુ ં


યોગ િનયિમત કરવાથી ક સર વધ ુ ં અટક છે .


(૩) કાચનારની
છાલ અને િ ફલાનો ઉકાળો િનયિમત પીવાથી ક સરમા ં ફાયદો થાય

227

ે ં રહલ ફાઈબર
છે . (૪) આ ું અનાજ, કઠોળ, ફળફળા દ અને કોબી લવાથી
તમા
ે ં ખાવાથી
ક સર થ ુ ં રોક છે . (૫) રોજ ઓછામાં ઓછાં બે ટામટા
અને

તરડાં, હોજર


ુ ં ક સર થ ુ ં અટકાવી શકાય છે .
દા

કડનો ચસકો

(૧) એક સાર સોપાર નો

ુ કર , તલમા

ં ઉકાળ , તે તલની

કો

ે વાનો ચસકો) મટ છે . (૨) સમાન ભાગે
મા લશ કરવાથી ક ટવાત (કમરમાં આવલ
ઠં ૂ અને ગોખ ું નો
મટ

છે .

(૩)

ૂ , સિધવા

વાથ કર રોજ સવાર પીવાથી ક ટ ળ
અને અ ણ

વાતાર -કટ

ૂ ,


ં અડધી અડધી ચમચી
દય ળમા
કપ


સાધાનો

સોજો,


રાઝણ
-સાઈટ કા,

ં ળ
ૂ અને
ટ ું એરડ

ંૂ
ઠના

આમવાત,

ૂ નો ઉકાળો એક

ે ં નગોડના પાનનો બે ચમચી
ટલો રોજ સવાર પીવો. સાથે જો તમા

ટલો રસ


પણ ઉમરાય
તો અિધક ય અિધકં ફલ .્


કૉલરા

(૧)

બાના ૨૦

ામ


ટલા મરવા વાટ દહ સાથે લવાથી
કૉલેરામાં


ફાયદો થાય છે . (૨) કૉલરાનો
ઉપ વ ચાલતો હોય તો રા ે ભોજન કયા પછ
ુગ
ં ળ ના રસમાં ચણા

ે ં વ રયાળ અને ધાણા ૧-૧
ટલી હગ ઘસી, તમા




મળવી
પીવાથી કૉલરાનો
ભય રહતો નથી. (૩) કૉલરાના

ામ

ુમલા વખતે દરદ ને

ુગ
ં ળ નો રસ વારવાર

ે માં શ આતથી જ ૦.૧૬
આપવાથી આરામ થાય છે . કૉલરા

ે અધા અધા કલાક
ામ હગ મળવીન

ં શર ર ઠં ુ પડ
કૉલરામા

ે આપવાથી
મળવીન

ુ અને

થાય છે . (૬)

ય તો

ુગ
ં ળ નો રસ પીવાથી કૉલરા
ે મટ છે . (૪)

ુ ગળ

ના રસમાં આ ુ નો રસ તથા મર

ું


ુ : ગરમી આવે છે અને દરદનો વગ
ે ઓછો થાય છે . (૫)

ુ ગળ

ં પાણીમાં મળવીન

ે લવાથી


ં ઉ મ ફાયદો
નો રસ ઠડા
કૉલરામા
યફળ ુ ં ૧૦

ામ


ૂ ગોળમાં મળવી
૩-૩

ામની ગોળ ઓ બનાવી

228
એક એક ગોળ અડધા અડધા કલાક આપવાથી અને ઉપર થો ુ ં ગરમ પાણી

ં થાય છે . (૭) મધ અને મી ુ ં પાણીમા ં મળવી

િપવડાવવાથી કૉલરાના
ઝાડા બધ

પીવાથી કૉલરાની
અશ ત અને ડહાઈ શન મટ છે .

કૉલે ટરોલ (૧)

એક ચમચી ભર સમારલી અથવા વાટલી કોથમીર ખાઈને

ઉપર પાણી પીવાથી શર રમાં કૉલે ટરોલ ઘટ છે . એનાથી લોહ

ુ ં વહન કરનાર



નસો પણ સાફ રહ છે . કોથમીર દરક સલાડ, શાક, દાળ ક ફરસાણ સાથે ભળવીન
પણ ખાઈ શકાય. (૨) કૉલે ટરોલ ુ ં

ે , ઘી અને માખણ
માણ ઓ ં કરવા માટ તલ

ં કરવાં. આથી રોટલી ન ખાતાં રોટલા ખાવા. શાક પણ બાફલા ં ખાવાં. (૩)
બધ
લોહ માં કૉલે ટરો ુ ં

ૂ ં રાખવા ખાટા પદાથ
માણ કા મા

કાચી કર , દહ , છાસ, ફાલસા, આમલી, ખાટ

(૪) દરરોજ સવાર-સાજ
એક
કૉલે ટરોલ ુ ં

માણ ઘટ છે અને

કોઈ પણ રોગ
કોગ ળ ું

ઠૂ

વા ક લ

,ુ આમળાં,


ે ુ ં સવન
લાભદાયી છે .
વગર



શકલા
છોતરાં સાથના
ચણા ખાવાથી

દયરોગ થવાની શ

તા મટ

ય છે .

મર ના બે ણ દાણા રોજ ગળવાથી કોઈ પણ રોગ થતો નથી.

ે સાથે
કોગ ળયાનો તાવ આ યો હોય તો કારલીનો રસ તલના તલ


લવાથી
ફાયદો થાય છે .

કોઢ

ં ઉ
(૧) અ યત

ં ે લીધે તરત ઓળખાઈ આવતા અને આખા ભારતમાં
ગધન


ું
થતા બાવચીના છોડ આ વદ

િસ

ઔષધ છે . એક ચમચી બાવચીનાં બી એક

229

ં વાટ સવાર-સાજ
ં એકાદ વરસ
ચમચી તલના તલમા

ુ િનયિમત પીવાથી સફદ
ધી

કોઢ અને બી ં ચામડ નાં દદ નાશ પામે છે . (૨) બાવચીનાં બીને
લસોટ ઘ


ે . આ સોગટ ને
બને યાર લાબી
સોગટ બનાવી લવી


ૂ ધમા ં ઘસી

ુ મળા તડકામાં અધ

ુ ં બનાવી કોઢના ડાઘ પર લગાવી સવારના

ે )
પે ટ(લપ

ૂ ધમા ં


ે .ુ ં લાબો
સમય આ ઉપચાર કરવાથી કોઢ મટ છે . (૩) મન:શીલ,
કલાક બસ
ે , અને
હરતાલ, કાળાં મર , સરિસ ુ અથવા બાવચી ુ ં તલ


કડા ુ ં ૂ ધ આ બધાનો

ે બનાવી ચોપડવાથી કોઢ મટ છે . (૪) મોર ુ ,ુ વાવડ ગ, કાળાં મર , કઠલપ
ે , લોધર અને મન:શીલ આ
ઉપલટ

ે કોઢ મટાડ છે . (૫) કરજના

ં બી,
યોનો લપ

ુ વા ડયાના ં બી અને કઠ એટલે ક ઉપલટ
ે આ

ણે ઔષધો સમાન ભાગે લઈ બાર ક


ે કોઢવાળા થાન પર લગાડવાથી થોડા
ૂ કરો. એને ગૌ ૂ મા ં લસોટ તનો

લપ

દવસોમાં જ કોઢ મટવા લાગે છે . (૬) રસવતી
અને
એટલે કોઠાના રસથી િમ
બીજ, લાખ, હળદર,

ુ વા ડયાના ં બીજને કિપ થ

ે કોઢ મટાડ છે . (૭)
કર કરલો લપ

ુ ં ડયાના ં બીજ, ગધબીરો

, િ ક ુ
વા

આ બધાં ઔષધોને િમ

ૂ , વાવડ ગ ુ ં


ે કરવાથી દાદર, ખરજ ,ુ ં ખસ,
કર ગૌ ૂ મા ં લસોટ લપ


િસ મ, ક ટ ભ અને ભયકર
કપાલ

ં બીજ,
ઈ જવ, કરજના

ૂ તથા સરસવનાં
ળા

ુ ઠ મટ છે . (૮) હળદર અને દા ુ હળદર,


છાલ
યનાં કોમળ પાન, કરણનો મ ય ભાગ તથા તની

ે કર તમા
ે ં તલના છોડનો
આટલાનો લપ

ાર નાખી લગાડવાથી કોઢ મટ છે . (આ

ે લગાડ સવારના તડકામાં બસ
ે )ુ ં (૯)
લપ

ુ ંવા ડયાના ં બીજ, કઠ, સૌવીરાજન
ં ,

ે ે
િસધવ, સરસવનાં બીજ તથા વાવડ ગ આ બધાં ઔષધો સરખા ભાગે લઈ તન
ગૌ ૂ મા ં

ૂ જ લસોટ લપ
ે તૈયાર કરવો. આ લપ
ે લગાડ તડકામાં બસવાથી

ુ ઠ-સોરાયસીસ થોડા દવસોમાં મટ છે . (૧૦) સફદ

મી, િસ મ, દ ુ, તથા મડલ
ડાઘ મટ

ય એવો કોઈ જ ઉપચાર હ ુ

ુ િનયામા ં શોધાયો નથી. અ ક

230
ુ સજોગોમા

ં કામ કર
ઉપચારો અ ક
અડદના લોટથી શ

ુ દરતી ઉપચાર

ા છે . સફદ ડાઘનો

બને છે . અડદનો લોટ પાણીમાં થોડો વખત પલાળ ને પછ


ાઈ ડ કરવો અથવા રવઈથી સખત ર તે વલોવવો. એ લોટ દવસમાં ચાર પાચ
વખત સફદ ડાઘ પર લગાડતા રહ .ુ ં કદાચ આ ઉપચારથી થોડા જ દવસોમાં ફરક
પડવા લાગશે. (૧૧) ગરમ કરલા ગે ુ ના પાઉડરમાં



લસીના
પાનનો રસ મળવી

ં લગાડવાથી ફાયદો થાય છે . (૧૨) ગાયના
પે ટ બનાવી સફદ કોઢ પર સવાર-સાજ
ૂ મા ં ૩-૪


ામ હળદર મળવી
પીવાથી કોઢ મટ છે . (૧૩) તા

અડદ વાટ ધોળા


કોઢ પર ચોપડવાથી સારો લાભ થાય છે . (૧૪) તાદળ
ની ભા

ખાવાથી કોઢ મટ

છે . (૧૫) રાઈના લોટને ગાયના આઠ ગણા

ૂના ઘીમાં મળવી

ે કરવાથી સફદ
લપ

કોઢ મટ છે . એનાથી ખસ, ખરજ ુ ં અને દાદર પણ મટ છે . (૧૬)
ઉકાળો કર ને પીવાથી કોઢ મટ છે . (૧૬) કળના


લસીના

ૂ ે
કવલા
પાનનો બાર ક પાઉડર


માખણ ક ઘી સાથે મળવી
દવસમાં ચારક વખત લગાડવો. દવસો

વક
કરતા રહવાથી સફદ ડાઘ મટ છે . (૧૭)

ધીરજ

ૂ ૪૦

કરણના ં
ામ,

ામ, ચણોઠ ૪૦

ૂ ભાગરો

કો
૪૦

વ ગાળ

સોગઠ ઓ બનાવી

નાખી

યોગ
ામ,

ામ, હરતાલ ૪૦

ામ અને ચ ક ◌ૂૂ ળ ૨૦

ૂ બનાવી એ પલળે એટ ું ગૌ ૂ


ધી
ૂ ૪૦

કડાનાં

ામ, બાવચીનાં બીજ ૨૦૦

ામ, હ રાકસી ૨૦


ળનો

ામ ુ ં બાર ક

ૂ લસોટ પડા

વડ


ે . આ સોગઠ પ થર ઉપર ગૌ ૂ મા ં લસોટવી. આ
કવી
લવી

ં સફદ કોઢ પર લગાડવાથી કોઈને જલદ તો કોઈને ધીમે ધીમે મટ
પે ટ સવાર-સાજ
છે . આ

ૂ ફ ત બા

ઉપચાર માટ જ વાપર ,ુ ં ખાવામાં ઉપયોગ કરવો ન હ.

(૧૮) સફદ કોઢ અસા ય ગણાય છે . શર રના કોઈ ભાગ પર સફદ ડાઘ થયા હોય

પણ એ ભાગના વાળ સફદ થયા ન હોય તો મધમાં નવસાર મળવી
દવસમાં ચારક

વખત લગાડતા રહવાથી બએક
મ હનાની

દર પ રણામ જોવા મળે છે . ધીરજ

231


લાબા
સમય
વક


ધી

યોગ કરવો જોઈએ. વળ આ ઉપચારની

ૂ એ છે ક
બી

વચા પર બળતરા થતી નથી. આથી શર રના કોમળ ભાગ પર પણ કર શકાય,
ં , થોર,
અને એની કોઈ આડ અસર નથી. (૧૯) ગરમાળો, કરજ


કડો અને ચમલી

ં ે વન પિતનાં પાન ગો ૂ મા ં પીસીને લપ
ે કરવાથી સફદ ડાઘ મટ છે .
પાચય

કોલાઈટ સ દહ માં ચોથા ભાગ

ુ ં પાણી નાખી,

ૂ સાર ◌ીર તે વલોવી બન
ં ે

વખત જ યા પછ પીવાથી કોલાઈટ સ મટ છે .

ે ં મી ુ ં, મર , હગ,
(૧) અડદની દાળ પાણીમાં પલાળ રાખી, વાટ , તમા
ું

ે ે ઘીમાં અથવા તલમા

ં તળ ને ખાવાથી
લસણ અને આ ુ ં નાખી વડાં કરવાં. તન

ૂ ,
ં , ગળો, શતાવર , દશ લ
ૂ , બલા, અર સી
મટ છે . (૨) અ ગધા
અતીસનો એક ચમચા

ટલા

ુ કર

ૂ તથા

ૂ ે બે લાસ પાણીમાં એક કપ બાક રહ યાં
કાન


ધી

ં બે વખત પી .ુ ં (૩) કોળાનો અવલહ
ે ( ુ ઓ અ ુ મ)
ઉકાળ , ગાળ , સવાર-સાજ
ખાવાથી

ય મટ છે . (૪) ખ ુ ર, ા , સાકર, ઘી, મધ અને પીપર સરખે ભાગે લઈ

તે ુ ં ચાટણ બનાવી દરરોજ ૨૦-૩૦
(૫) તા

ામ ખાવાથી


માખણ સાથે મધ લવાથી

ય અને

યના દદ ને ઘણો ફાયદો થાય છે . (૬)

લસણનો રસ અને અર ુ સીના ં પાનનો રસ અથવા મા
અને ગરમ

ૂ ધમા ં મળવી

પીવાથી


કલાક એકક કપ પીવાથી ગમે તવો
છે . કળ ુ ં પાણી ૨૪ કલાક

ં મટ છે .
યની ખાસી

લસણને વાટ , ગાયના ઘી

યરોગ મટ છે . (૭) કળ ુ ં તા ુ ં પાણી દર બે
ુ ં આવી મટ
ે કા મા
ય હોય તે ઝડપભર


ધી
તા ુ -ં ઉપયોગમાં લઈ શકાય તે ુ ં રહ છે .


ઉપર કોઈ દવા અસર ન કર એ ુ ં બને પણ કળ ુ ં પાણી અસર ન કર એ શ
નથી. (૮)

યરોગી માટ

ૂ ધી અિત હતકાર છે . (૯) દરરોજ િસતોપલા દ


ૂધ

232

ક પાણી સાથે લવાથી

ય મટ છે . અ ય ચ ક સા સાથે પણ આ

યોગ કર શકાય.


માણમાં કોડ ની ભ મ ુ ં માખણ સાથે સવન
કરવાથી

(૧૦) જ ર


ટ .બી.માં તબીબી સારવાર સાથે દરરોજ સવાર, બપોર, સાજ
ુ ં િનત ુ પાણી ઉમર
ે પીવાથી લાભ થાય છે . ુ લ

ના

વ ુ

કર .ુ ં

ય મટ છે . (૧૧)
ૂ ધમા ં એટ ું જ

માણ રોગની ઉ તા

યોગ િનદ ષ છે અને એમાં કોઈ ભય નથી. (૧૨) દરરોજ શ

માણમાં કો ં ખાવાથી

ય રોગ જલદ મટ છે . કોળાની બરફ

ચ ક સામાં એક અકસીર ઔષિધ છે .

નાથી આ

ય કાયમ માટ

ામ ૂ ધમા ં ઉકાળ પીપર સાથે પી જ .ુ ં બી



દવસે ૧ પીપર ઉમરવી
. એમ ૧૧ દવસ ૧-૧ પીપર ઉ◌ુમરતા
જઈ જ ર
પણ વધાર .ુ ં પછ ૧-૧ પીપર ઘટાડતા જઈ ૨૧મા દવસે

યોગથી

ખરજ ું

ય રોગીને


માણે ૂ ધ

થિતમા ં આવી જ .ુ ં

ૂ લાભ થાય છે .

(૧) ભ યર ગણીના પાનનો રસ ખરજવા ઉપર લગાડવાથી ખરજ ુ ં મટ

છે . (૨) બટાટા બાફ પે ટ

ા ૃિતક

્ યજનક લાભ થાય છે .

(૧૩) અર ુ સીનો રસ અને ગળોનો ઉકાળો રોજ િનયિમત પીવાથી
મટ છે . (૧૪) ૭ લ ડ પીપરને ૨૫૦

એટલા

ુ ય ચ ક સા સાથે સહાયક

યરોગી પોતાની

ચ ક સા તર ક પણ કો ં ઉપયોગમાં લઈ શક.


જબ

ુ ં બનાવી, ખરજવા પર

ૂ ુ ં- ૂ ુ ં ખરજ ુ ં િન ળ
ૂ થઈ

ં દવાથી ભી ુ ં
કૂ પાટો બાધી

ય છે . (૩) હઠ લા ખરજવા

વા રોગમાં બટાકાની

છાલ ઘસવાથી ઘણી રાહત થાય છે . િનયિમત છાલ ઘસતા રહવાથી ફલાવો થતો
હોય તો તે અટક

ય છે . (૪) કળ

ૂ અને પાપડખાર મળવી

નો
પાણીમાં ભ જવી

ે રોગ
ખરજવા પર લગાડવાથી તરતનો થયલ

ૂ ર થાય છે . (૫) ખારક ક ખ ુ રના


ે રાખ, ક રુ અને હ ગ મળવી
ઠ ળયાને બાળ તની
ખરજવા પર લગાડવાથી ખરજ ુ ં
મટ છે . (૬)

વરણાના ફળનો રસ ખરજવા પર લગાડવાથી ખરજ ુ ં મટ છે . (૭)

233
ે ં મી ુ ં નાખી, પાણી ના યા વગર ગરમ કર બાફ ને
ગાજર ુ ં ખમણ કર , તમા

ખરજવા પર બાધવાથી
ફાયદો કર છે . (૮) પપૈયા ુ ં ૂ ધ અને ટંકણખાર ઊકળતા

ે કરવાથી
પાણીમાં મળવી
લપ
બનાવી ખરજવા પર

ૂ ુ ં ખરજ ુ ં મટ છે . (૯) લસણની કળ વાટ


કવાથી
ભ ગડાં ઉતર


ગદ

ય છે અને ચામડ લાલ થાય છે ,


પછ તના
પર બીજો સાદો મલમ ચોપડવાથી ખરજવામાં ફાયદો થાય છે . (૧૦)

લસીના
બાળ


ળનો
ઉકાળો કર ને પીવાથી ખરજ ુ ં મટ છે . (૧૧)
ૂ વાટ મલમ બનાવી દવસમાં

ૂ કોપરાને બારાબર
કા

ે વખત લગાડવાથી ખરજવાની
ણક

ે ઘણી રાહત થાય છે .
પીડામાં ઝડપભર

ખસ


(૧) ખજવાળ
આવતી હોય તો


લસીના
પાનનો રસ ઘસવાથી મટ છે . ૧)


ં ખરલ કર ચોપડવાથી ખસ મટ છે . (૨) તાંદળ ના
આમળાં બાળ તલના તલમા

રસમાં સાકર મળવી
પીવાથી ખસ મટ છે . (૩)

ુ ે
ં પાન બાળ રાખ બનાવી,
વરના



દહ માં મળવી
ચોપડવાથી ખસ મટ છે . (૪) મર અને ગધક
બાર ક વાટ , ઘીમાં


ૂ ખરલ કર શર ર ચોપડવાથી અને તડકામાં બસવાથી
ખસ- ખસ
મટ છે . (૫)

નસોતરને પાણીમાં પલાળ
અને લોહ

ે સાફ અવે છે
ૂ વખતે તે ુ ં પાણી પીવાથી સવાર પટ
તી

ં ળ ની ભા ના રસમાં સાકર મળવી

થઈ ખસ મટ છે . (૬) તાદ


ં મળવી

પીવાથી ખસ મટ છે . (૭) આમળાં બાળ તલના તલમા
ચોપડવાથી ખસ
મટ છે .


ખજવાળ

થાય છે . (૨)


(૧) કોપ ું ખાવાથી અને શર ર ચોળવાથી ચળ-ખજવાળ
ઓછ


ે લઈ
ખજવાળ
આવતી હોય તે ભાગો પર સીસમ ુ ં સહજ તલ


દવસમાં ચારક વખત ઘસવાથી ખજવાળ
મટ છે . (૩) વડની છાલના ઉકાળાથી

નાન કરવાથી ખજવાળ
મટ છે . (૪)


તરાઉ
કાપડનો



કડો
ખજવાળવાળા
ભાગ

234
ં દવો. જો બાધી
ં શકાય તમ
ે ન હોય તો કપ ુ ં
પર સખત ર તે બાધી
પ ી સખત ર તે મારવી. એનાથી સોરાયસીસ ક દરાજ

વા

કૂ સામા ય

ૂ ં
યાિધ પણ કા મા



ખજવાળ
મટ છે . (૬) સોપાર સળગાવી,
આવે છે . (૫) ગોળ સાથે હરડ લવાથી

ં મળવી


રાખ બનાવી, તલના તલમા
ખજવાળવાળા
ભાગ પર દવસમાં ચારક વખત

દર ચાર કલાક લગાડતા રહવાથી થોડા જ દવસોમાં ખજવાળ
મટ છે . (૭)

ૂ ં
કા


ં મળવી


આમળાં બાળ ને બનાવેલી રાખ તલના તલમા
ખજવાળવાળા
ભાગ પર

મટ
દવસમાં બે વખત િનયિમત લગાવતા રહવાથી ખજવાળ
માણ વ ુ હોય તો દવસમાં

ણ-ચાર વખત પણ લગાડ શકાય. (૮) લ બોળ ના



તલની
મા લશ કરવાથી ખજવાળ
ઓછ થઈ
મ રુ પદાથ અને ગરમ પદાથ
પરહ

ું

ય છે . ખજવાળ


ં પરહ
ય છે . ખજવાળમા

મીઠા-

ુ ં સવન


ન કર .ુ ં ગમે તવી
સારવાર છતાં આ

ન હોય તો તકલીફ જલદ મટતી નથી.



ખજવાળ
સતરાની
તા


છાલ પ થર પર પાણી સાથે ચદનની



ચોપડવાથી ખજવાળ
મટ છે . સતરાની


ખજવાળ


(૧) સતરાની
તા

ૂ પણ વાપર શકાય.


છાલ પ થર પર પાણી સાથે ચદનની



ચોપડવાથી ખજવાળ
મટ છે . સતરાની

ં એનાથી
તલના તલમા

કૂ છાલ ુ ં

મ ઘસીને

કૂ છાલ ુ ં

ભાગ ુ ં આમળા ુ ં

મ ઘસીને

ૂ પણ વાપર શકાય. (૨)

ૂ મળવી


દવસમાં દર ચારક


કલાક મા લશ કરતા રહવાથી ખજવાળ
મટ છે .


ખાસી

(૧) ૫-૫

ામ મધ દવસમાં ચારક વાર ચાટવાથી કફ

મટ છે . (૨) અજમાનાં લ .૧૬

ામ દવસમાં


ટો પડ ખાસી


ણ વાર ઘી અને મધ સાથે લવાથી

235

કફ ઓછો થાય છે અને ખાસી
મટ છે . (૩) એલચી, ખ ુ ર અને
ં મટ છે . (૪) ા
ચાટવાથી ખાસી
મટ છે . (૫)
કર

ે રસ
અને સાકર મ માં રાખી તનો

મધમાં



સવાથી
ખાસી

ા , આમળાં, ખ ુ ર, પીપર અને મર સરખા ભાગે લઈ બાર ક

ે ં ૩-૩
તમાથી


ામ, મધ મળવી
દવસમાં

ણ વાર ચાટવાથી


ં મટ
કૂ ખાસી

ં અને િસધવ સરખા ભાગે મળવી

ે ં બમ ુ ં
છે . (૬) લસણ, ખાડ
, ચાટણ કર , તમા

ં મટ છે . (૭) કમળકાકડ એટલે રા
થી વે ું ઘી મળવી
ચાટવાથી ખાસી


કમળનાં બીજનો નાની ચમચી પાઉડર મધ સાથે ચાટવાથી ખાસી
મટ છે .
ં ે ં ઝીણી ચાળણીથી
કમળકાકડ નો પાઉડર બ રમાં તૈયાર મળે છે . આ પાઉડર હમશા
ચાળ ને વાપરવો જોઈએ. (૮) દાડમનાં તા ં છોડાં અથવા

ૂ ં છોડાનો

કા
પાઉડર

ૂ ધમા ં ઉકાળ પીવાથી ગમે તવી


ઉધરસ મટ છે . ખાસીની
ભલભલી દવા િન ફળ
ય યાં પણ આ

યોગ સફળ થાય જ છે . (૯)

પાઉડર કર રોજ દર બે કલાકને
ચાટ જ .ું કોઈ પણ
જોવા મળે છે .
(૧૦) એલચી ુ ં

ઠં ૂ અને સાકર સમભાગે લઈ

તર ૧-૧ નાની ચમચી, ૧ ચમચી


ં અ◌ા
કારની ખાસીમા

યોગથી વ ો-ઓછો ફાયદો તરત

ં જડ ળથી

મટ
યોગ ધીરજ ૂ ્ વક ચા ુ રાખવાથી ખાસી
ૂ ૩/૪

ામ અને

ઠં ૂ ુ ં

મધ સાથે

ૂ ૩/૪

ય છે .


ામ મધમાં મળવી
ચાટવાથી

ં મટ છે . (૧૧) એલચીના તલના

ં ચાર-પાચ
ં ટ પાં સાકર સાથે લવાથી

કફજ ય ખાસી
ં મટ છે . (૧૨)
કફજ ય ખાસી


ઠં ૂ , મર અને પીપરના સમભાગે બનાવલા
પાઉડરને

ં લવાથી

િ ક ુ કહ છે . ૧-૧ નાની ચમચી િ ક ુ મધ સાથે સવાર, બપોર, સાજ

સામા ય ખાસી
તરત જ મટ

ય છે . (૧૩) મર ના બાર ક પાઉડરમાં થોડો ગોળ


મળવી
સાધારણ કદની ગોળ ઓ બનાવવી. દર બે કલાક આ ગોળ
કોઈ પણ


સતા
રહવાથી

ં મટ છે . નાનાં બાળકોને પણ આ આપી શકાય. (૧૪) ગરમ
કારની ખાસી

કરલા પાણીમાં મી ુ ં અને બે લવ ગ ુ ં

ં કોગળા કરવાથી
ૂ નાખી સવાર-સાજ

236

ં કફ નીકળ જઈ ખાસી
ં મટ છે . મી ુ ં અને લવ ગ બ ે જ ં નાશક
ગળામાથી
છે . બેં પણ મટ
ણ દવસ આ ઉપાય કરવાથી ભાર ખાસી
પાણી જ પી ,ુ ં નાન પણ નવશેકા ગરમ પાણીથી કર .ુ ં
નીકળ

ય એ માટ

યોમાં

ઠ મધ અને મધ,

ંૂ
ં ગરમ
ફા

ે વધાર કફ
મ બને તમ

યાર પણ ગળામાં કફ આવે ક તરત

ાર ય, ક ુ (તીખા) અને ઉ ણ પદાથ
ગોળ,

ય છે . (૧૫)

ુ ં સવન

કર .ુ ં મ રુ

ંૂ
કતા
રહ .ુ ં મ રુ,
યોમાં સાકર,

ૂનો

ાર ય પદાથ માં યવ ાર, નવસાર અને ખારો, ક ુ

ઠં ૂ , પીપર અને મર તથા ઉ ણ પાદાથ માં ગરમ પાણી, લસણ, આ ુ

ુ ં સવન



કર .ુ ં વધાર ખટાશવાળા, ચકાશવાળા, ગ યા, તલવાળા
વગર
પદાથ

ં હવા અને ઠડા
ં ં તથા ઠડ

સવન
ન કર .ુ ં ઠડ

ૃિતવાળા પદાથ

ુ ં સવન

પણ ન

ં એક લાસ પાણીમાં
કર .ુ ં (૧૬) ગળો, પીપર અને ભ યર ગણી અધકચરાં ખાડ
ચમચી નાખી પાણી અડ ુ ં રહ યાં

ું


ધી
ઉકાળ ઠં ુ પાડ અડધી ચમચી મધ


ં કદ ન હ) નાખી સવાર-સાજ
ં પીવાથી કફવાળ ખાસી
ં મટ
અથવા દળલી
સાકર(ખાડ
છે . (૧૭) દર ચારક કલાક બ બે


ં - કૂ , ભીની ક કફ ુ ત થોડા દવસોમાં મટ
તવી
ખાસી
આઠ-દસ તા ં પાન
ગમે તે


સતા
રહવાથી ગમે

ણ ણ લિવગ મ માં રાખી

ય છે . (૧૮)



લસીના

ૂ ચાવીને દરરોજ સવાર, બપોર, સાજ
ં ચાવતા રહવાથી

ં કા મા
ૂ ં આવી
કારની ખાસી

ે ને દવસમાં
ય છે . (૧૯) અખરોટ ફોડ શક

ં વખત ખાતા રહવાથી કોઈ પણ
ચાર-પાચ

કારની ઉધરસ મટ છે . નાનાં બાળકોને

પણ આ ઉપચાર અ ુ ૂળ અને સફળ થતો જોવા મળે છે . (૨૦)


ઠૂ ભર શકલા
ચણા

ખાઈ, ઉપર પાણી પીવાથી ઉધરસ ઓછ થાય છે . (૨૧) મર ના બાર ક

મળવી
સાધારણ કદની ગોળ બનાવી દર બે કલાક


સતા
રહવાથી કોઈ પણ

ં મટ છે . નાનાં બાળકોને પણ આ આપી શકાય.
કારની ખાસી
નાની એલચી તવી પર બાળ , કોયલો કર ,


માડો
નીકળ


ં ગોળ
ણમા


ખાસી

કૂ

(૧)


ય એટલે વાસણ ઢાક

237
દ .ુ ં તે ુ ં ૩/૪

ામ

ૂ ઘી તથા મધ સાથે દવસમાં


ખાસી
મટ છે . (૨) એક નાની

ઠૂ તલ અને

કૂ

ણ વાર ચાટવાથી

જ ર સાકર ૨૦૦ િમ. લ. પાણીમાં

નાખી ઉકાળો બનાવી દરરોજ દર બે ણ કલાક સાધારણ ગરમ પીવાથી થોડા
દવસોમાં
ચાટવાથી

ં મટ છે . (૩) ૧-૧ નાની ચમચી ઘી દરરોજ બે કલાકના
કૂ ખાસી
કૂ


ખાસી
અ કૂ મટ છે . (૪) દર

ણ કલાક એક ચમચી તા

માખણમાં વાટલી સાકર નાખી ધીમે ધીમે ચાટ જવાથી
છે . નાનાં બાળકોમાં તો આ

તર

ં જડ ળથી

કૂ ખાસી
મટ

યોગ ખરખર આશીવાદ પ છે , કમ ક બાળક હ શે હ શે

ં મટ જશે. (૫) સમભાગે
સાકર-માખણ ખાશે અને ખાસી
સાકર એક એક ચમચી દવસમાં

ૂ આમળા ુ ં
કા

ૂ અને



ણ વાર પાણી સાથે લવાથી
કટાળાજનક

ધી
િનયિમત


ખાસી
મટ છે .

યોગ થોડા

ઉમરા(ઉ ુ બર) ુ ં

ૂ ધ મ માં ઉપલા તાળવે ચોપડ

દવસ

ૂની

ળવી રાખવો. (૬)
લાળ- કં ૂ આવે તે ગળ

ે ખાસી
ં પણ બ ુ ઝડપથી મટ
જવાથી કોઈ પણ દવાથી મટતી ન હોય તવી

ય છે .

ે અને એક નાગરવલના

(૭) આ ુ નો રસ મધમાં લવો
પાનમાં થોડ હળદર અને ૩-૪
મર
બળ

કૂ બી ુ ં વાળ ઉપર લિવગ ખોસ .ુ ં એને ચાર લાસ પાણીમાં અડ ુ ં પાણી
ય યાં


ધી
ઉકાળ

દવસમાં

ણ-ચાર વખત થો ુ ં થો ુ ં પી .ુ ં એનાથી


ખાસી
તરત જ ઓછ થવા લાગે છે . (૮) સમભાગે તલ અને સાકરનો ઉકાળો
ં વાર
દવસમાં ચાર-પાચ

ખીલ

ંૂ
ટડ

ં ૂ પીતા રહવાથી
ટડ

ં મટ છે .
કૂ ખાસી


(૧) ખીલ થયા હોય તો ચહરા પર નારગીની
છાલ ઘસવાથી ફાયદો થાય

છે . (૨) તલનો
થતા ખીલ

ૂનો ખોળ ગાયના

ૂ ર થાય છે . (૩) પાકા,

ૂ મા ં કાલવી મ ઉપર લપ
ે કરવાથી
ૂ ગળ ગયલા


પપૈયાને છોલી,

પર થોડો સમય મા લશ કરવી-મસળ .ુ ં ૧૫-૨૦ િમિનટ બાદ



વાનીમા

ં ને ચહરા


કાવા
લાગે યાર

238
પાણીથી ધોઈ નાખી

ડા ુ વાલ વડ સાર ર તે

ચોપડ .ુ ં એક અઠવા ડયા
ૂ ર થઈ ચહરો

ૂ જ

ુ આ
ધી

ૂ જલદ તલ ુ ં તલ
ે ક કોપરલ


માણે કરવાથી ચહરા પરના ખીલ, ડાઘ વગર

ું
ે વધે છે . ચહરાની
દર
દખાય છે અને ચહરા ુ ં તજ


કરચલીઓ, કાળાશ અને મલ

ૂ ર થાય છે , ચહરા પર કોમળતા અને કાિત
ં આવે છે .

ે ં સમાર ને ખીલ પર બરાબર ઘસવાં. બચાર

(૪) પાકાં ટામટા
કલાક એમ જ રહવા
દ .ુ ં યાર બાદ
ય છે . (૫)

ંૂ
ફાળા
પાણીથી ધોઇ નાખ .ુ ં આનાથી ચહરાના ખીલ ઝડપથી મટ
ુ ઠ ળયાને પાણીમાં ઘસી ચોપડવાથી
ં ના


ે લીધે થતા મ
વાનીન

પરના ખીલ મટ છે . (૬) સવાર અને રા ે બાવળ, લીમડો ક વડવાઈ ુ ં દાતણ કર
એના


ે મ પર પાચક
ં ે િમિનટ ઘસતા રહવાથી મ પરના ખીલ મટ છે . (૭)
ચાન


ટકણખાર


ં મળવી

લાબજળમા
લગાડવાથી મ પરના ખીલ મટ છે . (૮) બદામને

માખણમાં

ૂ ઘસી તનો
ે મ પર લપ
ે કરવાથી ક મા લશ કરવાથી મ પરના ખીલ

મટ છે . (૯)



લાબજળમા

ૂ ધમા ં ઘસી મ પર


ખડ
ઘસીને લગાડવાથી ખીલ મટ છે . (૧૦) આમળા ં

ે કરવાથી ખીલ મટ છે . (૧૧) કર ની ગોટલી ઘસીને
ડો લપ

ખીલ પર લગાડવાથી ફાયદો થાય છે . (૧૨) લીમડા ક
રસ ખીલ પર લગાવવાથી ખીલ મટ

ય છે . (૧૩) તા ુ ં લ

ખીલ પર બે- ણ િમિનટ ઘસતા રહવાથી ખીલ મટ

ખીલના ડાઘ
અને ચકાશ


દ નાનાં પાન વાટ તનો
ુ કાપી દર બે કલાક

ય છે .

(૧) છાસ વડ ચહરો ધોવાથી ખીલના ડાઘ, મ પરની કાળાશ

ૂ ર થાય છે . (૨) વડના

ૂ ધમા ં મ રની

ે કરવાથી
દાળ પીસી લપ

ં ે
ખીલના કાળા ડાઘ મટ છે . (૩) ચોખાનો ઝીણો લોટ અથવા રાધલો
ભાત દરરોજ
ચહરા પર ઘસવાથી ખીલના ડાઘ ૂ ર થાય છે .

239


જલી
કરવાથી

ં પાકાં ટામટાનો
ે ં રસ પીવાથી અને ભોજનમાં મી ુ ં ઓ ં
(૧) સવાર-સાજ
ૂજલી-ચળ મટ છે . (૨) ટામટાના

રસથી બમ ુ ં કોપરલ લઈ એક

શર ર પર માલીશ કરવાથી અને થોડ વાર પછ

ભભરાવી
ચળ અને


.ુ ં
કવ


જલી
મટ છે . (૪) લ


કાઈ

ુ કાપી બે ભાગ કર બાર ક િસધવ
ૂ કર .ુ ં આ

ં ને
ય એટલે ખાડ


ં ફાયદો થાય છે . (૫) લ
જલીમા

માલીશ કરવાથી


નો
રસ અને કોપરલ એક

યોગથી

કૂ


જલી
મટ છે . (૬) આખા શર ર


મા લશ કરવાથી
આવતી હોય તો સરિસયાના તલની
ે અને છાસ મળવી

લોટમાં તલ ુ ં તલ
લગાડવાથી

પાણીમાં મળવી
શર ર મા લસ કરવાથી


મળવી


ૂ લવાથી
વાતર ત,

કર


જલી
મટ છે . ગરમ પાણીથી નાન કર .ુ ં પહરવાના ં કપડાં રોજ

ગરમ પાણીથી ધોવાં. આ

ગભરામણ

નાન

ૂ ધ અને ટકણખાર

ઊકળતા પાણીમાં


કરવાથી ખસ- જલી
મટ છે . (૩) પપૈયા ુ ં

ે કરવાથી
મળવી
લપ

કોકરવરણા પાણીથી

કર


જલી


જલી
મટ છે . (૭) જવના


જલી
મટ છે . (૮) ચણાનો લોટ


જલી
મટ છે .

ે ક ઘોડાની તા
ગાય, ભસ, ગધડા

ૂ હલાવી કપડાથી ગાળ

લાદ ક છાણમાં પાણી

ગભરામણના રોગીને એકાદ

લાસ

ં થાય છે .
પીવડાવવાથી ગભરામણ શાત

ગરમ િમ જ ૧-૧ કપ
ં પીવાથી
સાજ

ૂ ધમા ં અડધી નાની ચમચી બદામ ુ ં તલ
ે નાખી સવાર-

મનો વભાવ ગરમ રહતો હોય, વાતવાતમા ં

ુ સો આવતો હોય

ં ે ં અશાત
ં રહ ુ ં હોય તો તમા
ે ં ફાયદો થાય છે . ઉપચાર દરરોજ
અને મન હમશા
િનયિમત કરવાથી જ ફાયદો થાય છે .

240

ગરમી

(૧) એક

ૂ ું

ૂ ધમા ં નાખી ઉકાળ , તમા
ે ં સહજ

ર અને ૫-૧૦ બદામ

ં નાખી રોજ સવાર પીવાથી ગરમી શાત
ં થાય છે . (૨) કાકડ ના કકડા પર ખડ
ખાડ
સાકરની

કૂ નાખી સાત દવસ ખાવાથી ગરમી મટ છે . (૩) ગરમીના દવસોમાં
ૂ ન લાગે, મા ુ ં તપી ન


માથે ઠડક
રહ,

ટોપી, હટ, કાફ ક હ મેટ પહરવી.

કૂ ઉપર

ય તે માટ માથે વડનાં પાન



ૂ ગમે તટલો
તપતો હશે તો પણ માથે ઠડક




રહશે. (૪) તાદળ
ના રસમાં સાકર મળવી
પીવાથી ગરમી મટ છે . (૫) નારગી
ખાવાથી શર રની ખોટ ગરમી

ૂ ર થાય છે . (૬) પટની

અને

ં ગરમી
તરડાની

ૂર

ા , સાકર, વ રયાળ અને ધાણા

કરવા વડની છાલનો ઉકાળો પીવો. (૭) કાળ


ં ં મટ છે . (૮)
પાણીમા ં પલાળ , ચોળ ને પીવાથી પટની
ગરમી તથા મ ના ં ચાદા
શર રની

દરની ક બહારની કોઈપણ


ઝીણા કપડાથી વારવાર
( યાં
ુ ) ગાળ
ધી

કારની ગરમીમાં ગોળ ુ ં પાણી બનાવી

ુ ગાળણના કપડા પર કઈ
ં પણ જમા ન થાય યાં
ધી

દવસમાં ચારક વખત એક એક વાડક પીવાથી એ ગરમી

કોઠો ચો ખો થઈ

ય છે .

શીતળાની ધાણા અને

યોગ કદાચ ઘણા દવસો


ધી
કરવો પડ. ગરમી

ું રા ે પાણીમાં પલાળ રાખી સવાર મસળ , ગાળ , તમા
ે ં


સાકર નાખી ચાર-પાચ
દવસ પીવાથી શીતળા પછ ની શર રમાં
ગરમી નીકળ

ય છે . ગરમી કોઠાની (૧) ૧૦૦

ં નો વરખ ચોપડ ખા .ુ ં દરરોજ આ
સવાર ચાદ

ણ બદામને

બરાબર બાફ રાખી

ામ
ુ .ુ ં

માણે કરવાથી કોઠાની ગરમી મટ

છે . (૨) કડવા લીમડાના પાનનો અડધી વાડક
પીવાથી કોઠાની ગરમી મટ છે . (૩) ૮ થી ૧૦


મી ગયલી

ામ ગાજરની છ ણ, ૧૦૦

ગોળ અને અને ૭૦૦ િમ. લ. પાણી નાખી ગાજર સાં

અને

ૂ ર થઈ


રસ સાકર નાખી સવાર-સાજ


ં પાન, ૪ થી ૫ કાળાં મર
લસીના

ૂ લસોટ પે ટ-રગડો તૈયાર કર એક લાસ

ટલા પાણીમાં

241
િમ

કર રોજ સવાર ૨૧ દવસ પીવાથી મગજની અને શર રની

થાય છે અને મગજને તાકાત મળે છે . આ ઔષધ
બળવાન બનાવે છે ,

િપ ની

ત રક ગરમી ૂ ર

દયો ેજક હોવાથી

દયને

દયરોગમાં હતાવહ છે , અને યાદશ ત વધાર છે . ગરમી

પાકા અનનાસના નાના નાના કકડા કર રસ કાઢવો. રસથી બમણી


ખાડની
ચાસણી બનાવી અનનાસનો રસ નાખી શરબત બનાવ .ુ ં આ શરબત


મગજની ગરમી િપ દોષથી થયલ
ગરમી ુ ં શમન કર છે . ગરમીથી ગાડપણ
ે પદાથ ખાવાથી થયલ
ે માનિસક ગાડપણ

અથવા ઝર
, વ ુ પડતો
સતત ઉ કરાટ

વી

ોધી વભાવ,

ં વાર ઠડા
ં પાણીને
થિતમાં દદ એ રોજ દવસમાં ચાર-પાચ

ં કરવો. કોળાના રસમાં
માથે રડ ને નાન કર .ુ ં તે સાથે ખાવામાં ગરમ ખોરાક બધ
સાકર નાખી દરરોજ પી .ુ ં ધીમે ધીમે લાભ થશે.

ગભધારણ

(૧)

ૂના વીયમા ં

ુ ા ની

સ ં યા ઓછ હોય

ધારણ ન થઈ શક ુ ં હોય તો વડના ટટા ુ ં


ને કારણે ગભ



ૂ ધ સાથે લે .ુ ં ણા
પાનનો ક ણી

વડવાઈનો ઉકાળો કર પીવાથી પણ ફાયદો થાય છે . (૨) વડના તા

ુ રો પાણી


સાથે પીસી સવન
કરવાથી ગભધારણ થાય છે . એનાથી શર રની ગરમી, રતવા
ે મટ છે અને ગભપાત થતો અટક છે ; ગભને ઉ મ પોષણ મળે છે અને ગભની
વગર

સાર ર તે થાય છે . (૩) વડના ટટા ં ુ ં

તો ગભધારણની શ

તા વધે છે .

ીના


જનન

ગભધારણ માટ સ મ બને છે . એક ઉ ત છે ક Ô
વ ં યા

ીને વડની ુ ંપળનો ઉકાળો

વડવાઈની તા

ુ ંપળોને

ં ે િનયિમત સવન

ી- ુ ુ ષ બન
કર
ગોની ગરમી

ૂ ર થઈ તે

ે ે થાય બટા
ે .Õ (૪)
ખાય ટટા તન

ૂ ધ સાથે પાવાથી ગભ રહ છે , તથા ુ ંપળો ક

ૂ ધમા ં લસોટ

ન ય આપ .ુ ં (૫) બ રમાં બીજના

242
વ પમાં મળ ુ ં નાગકસર અને સાકર સમભાગે લઈ, પાઉડર બનાવી દરરોજ એક
ચમચો પાઉડર

અ ક

ૂ ધ સાથે સવાર નરણા કોઠ િનયિમત લવાથી

ગભધારણ થાય છે .


કાર ુ ં વ ં ય વ પણ એનાથી મટ છે . (૬) ઋ કાળના
દવસો દરિમયાન એક

પાકા બજોરાનાં તમામ બીજ પાણી ક

સવન
કરવાથી ગભધારણની શ
ગભધારણનો

ૂ ધમા ં ગળવાથી ક એ બીજોના પાઉડર ુ ં

તા રહ છે . આ પછ ચો ખા દવસો દરિમયાન

ય ન કરવો. એક મ હને સફળતા ન મળે તો બી

મ હને ઉપચાર

ચા ુ રાખવો.

ુ સ દય માટ ૂ ધી
ગભ થ િશ ના

ગ ભણી

ી દરરોજ ૂ ધી ુ ં મી ુ ં શાક

ૂ ધીનો રસ ક ૂ ધીનો હલવો ખાય તો બાળક

ક સાકર નાખલ

ુ ં અને ગૌર વણ ુ ં
દર

અવતર છે .

ગભ ાવ


(૧) જવનો લોટ અને સાકર સરખે ભાગે મળવી
ખાવાથી ગભપાતનો

ભય મટ છે . (૨) સીતાફળનાં બી ુ ં
છાલ


ૂ લવાથી
ગભપાત થાય છે . (૩) પીપળાની


કવી
પાઉડર બનાવી ગ ભણી

ં એકએક ચમચો
ીએ દરરોજ સવાર-સાજ

ે . અ◌ાથી નવ માસ
સાદા પાણી સાથે લવો

ુ કોઈપણ
ધી

કારની તકલીફ િવના

રૂ

મ હને પોષાયે ું વ થ િશ ુ જ મે છે . (૪) અકાળે ગભ પડ જવાની તકલીફ થતી
હોય તો બે કપ

ૂ ધમા ં એક ચમચો

ં િનયિમત છે લા દવસો
ઠં ૂ નાખી સવાર-સાજ

ુ પીવાથી ગભ પડ જવાનો ભય અવ ય ટળે છે . આ
ધી

યોગની કોઈ આડ અસર

નથી. (૫) ગભ ર ા બાદ દરરોજ દવસમાં બે- ણ વખત બરફનો

દસ-પદર
િમિનટ દબાવી રાખવાથી અને


કડો
યોિનમાં

યોગ િનયિમત કરતા રહવાથી

ં ની ફ રયાદ હોય તો આ
ગભપાતનો ભય ટળે છે . જો શરદ -ઠડ

યોગ કર ન

243
ે ે ચદનની

શકાય. (૬) પદમાખ નામની વન પિતની લાકડ બ રમાં મળે છે . તન

મ ઘસીને સવન
કરતા રહવાથી ગભ ાવ થતો અટક છે . અ ય ચ ક સા-સારવાર
સાથે સહાયક ચ ક સા તર ક પણ આ ઉપચાર કર શકાય. (૭)

રૂ મા ામાં


િવટાિમન ÔસીÕ ુ ં સવન
કરવામાં આવે તો ગભ ાવ ક ગભપાત થવાનો ભય મટ છે .
ૂ જવાથી ગભપાત થઈ

ણની
ચાર તરફ રહ ું આવરણ ટ

ય છે . િવટાિમન ÔસીÕ

આ આવરણની રચનામાં મોટો ફાળો ધરાવે છે . જો શર રમાં િવટાિમન ÔસીÕ


રતા

ૂ બની ગભને પડ જતો આટકાવે છે .
માણમાં હોય તો એ આવરણ વ ુ મજ ત
આથી જ ગભવતી મ હલાઓએ ગભકાળ દરિમયાન િવટાિમન ÔસીÕ ુ ત પદાથ વ ુ
ે જોઈએ.
માણમાં લવા

ગળાનાં દદ
અને ૩

ામ મર

કાકડા (૧)
ું

ં થો ુ ં થો ુ ં કાકડા પર દબાવીને ચોળવાથી
ૂ સવાર સાજ

દવસમાં કાકડા મટ
કરવા. (૩) બે
(૪)



લાની
બળલી
માટ (લાલ થઈ હોય તે) ૧૦

ય છે . (૨) મીઠાના પાણીના દવસમાં બે ણ વાર કોગળા

ે ફટકડ ૧૨૫
ામ લાવલી


બાનાં પાન બાળ તનો

ફાયદો થાય છે . ગળાનો
(૨) ગળામાં બળતરા ક

ામ

ામ ગરમ પાણીમાં નાખી કોગળા કરવા.



માડો
લવાથી
ગળાની

ં દદ માં
દરનાં કટલાક

ુ :ખાવો (૧) લ નો
ુ રસ પીવાથી ગળાની પીડા મટ છે .
ુ ઃખાવામા ં એક ચમચો મધ, એક લ

ુ રસ અને લાલ
નો

ં ત ન થોડો પાઉડર દવસમાં બે ણ વાર લવાથી

મરચાનો
લાભ થાય છે . ગળાનો
ં છાલ ગળા ઉપર બહાર બાધવાથી

સોજો (૧) કળાની
ગળાનો સોજો મટ છે . (૨) એક
ર અને ૧/૪ ચમચી હળદર પાણીમાં લસોટ અડધા

લાસ પાણીમાં ઉકાળો

ં પડ ે ગળામાં ધારણ કર થોડ વાર મ ઢામાં રાખી ધીમથી

કરવો. ઠડો
ગળ જવો.

244
ં તાજો ઉકાળો બનાવવો. એનાથી ગળાનો સોજો,
સવાર-સાજ

ભનો સોજો, મ ઢાનાં

ં ,ં અવાજ બસી
ે જવો વગર
ે ફ રયાદો ચાર-પાચ
ં દવસમાં મટ છે . (૩) અજમાનો
ચાદા
ઉકાળો અથવા અજમાનો અિત બાર ક પાઉડર દવસમાં ચારક વખત િનયિમત

સવન
કરવાથી ગળાનો સોજો મટ છે . ગ


કુ ા ું ગોળ ુ ં પાણી બનાવી ચાર પાચ

વાર વ ગાળ કર પી .ુ ં અથવા ગરમીના દવસો હોય તો લીમડાના પાનનો ૧૨

ે જ ું ગ ં બસી
ામ રસ પીવો. ગ ં બસી
કર મ માં રાખી
ુ ગળ

કૂ

ુ ં ક બર
ું

ય યાર આ ુ ના નાના નાના


કડા


ે રસ ગળા નીચે હળવે હળવે ઉતારતા રહ .ુ ં ગ ં સાફ
સીન
ું અને િસધવ નાખી ખાવાથી ગ ં સાફ રહ છે , કફની ખરટ


ં ં ઝર
ે ત વોનો નાશ થાય છે .
બાઝતી નથી અને પટમાના

ગાલપચો ળયાં


ં પાન વાટ ગરમ કર સો
ધ રાના

ે કરવાથી
ઉપર લપ

ગાલપચો ળયાનો ુ ઃખાવો અને સોજો મટ છે .


ગાઠ
કાઢ ,

વરાઈ


(૧) ુ ગળ
ઉપર ભી ુ ં કપ ુ ં વ ટ , કોલસામાં કૂ , બફાઈ

ય એટલે બહાર

ં , તમા
ે ં જરા હળદર નાખી બાબલાઈ

ં પર બાધવાથી



ક બદની ગાઠ
ગાઠ
ય છે અથવા જલદ

ે ં બી વાટ
બનાવી અથવા તના

ં જલદ પાક
બાધવાથી
ગાઠ

ય છે . (૨) પાલખનાં પાનને પીસી પોટ સ
ં પર
ખદખદાવી પોટ સ બનાવી અપ વ ગાઠ

ય છે અને તાવ આવતો હોય તો ઓછો થઈ

ય છે .

(૩) દર કલાક એક મોટ ચમચી વ રયાળ ચાવી ચાવીને ખાવાથી અથવા વ રયાળ

ચાવી ન શકાય તો વ રયાળ નો પાઉડર ક વ રયાળ નો ઉકાળો લવાથી
શર રમાં
ે સામા ય ગાઠ
ં મટ છે .
થયલી

245


ગાડપણ

(૧) સીતાફળ ના

ં ૧૦૦
સવાર-સાજ

ામ

ૂ ું

ૂણ ગાડપણમા

ં અપાય છે . (૨) દરરોજ

ટ ું ગાય ુ ં તા ુ ં

ુ ત વયના દદ ને અથવા દદના બળ


ગાળ ને પાવાથી ગાડપણ
મટ છે .


જબ

ું

માણ વધાર શકાય. (૩)


બ ુ આ મક બની ગ ુ ં હોય અને વજનોને ભાર તકલીફ રહતી
દદ માં ગાડપણ
હોય તો દરરોજ આમલી ુ ં શરબત દર ચારક કલાકના

તર એકાદ

લાસ


પીવડાવવાથી અને આહારમાં આમલીનો ખાસ ઉપયોગ કરાવવાથી ગાડપણ
ઓ ં
ે ુ
થાય છે અને િવવક

અને માલકાકણીના
બી ુ ં



, અ ગધા
ા ી, વજ, શખાવલી

ખીલવા લાગે છે . (૪)


ૂ સરખે ભાગે લઈ ૧-૧ ચમચી સવાર, બપોર, સાજ

ૂ ર થાય છે .

ણ વાર પાણી સાથે આપવાથી માનિસક બમાર

ૂમડાં (૧)

ૂમડા ઉપર રસવતી
ં નો લપ
ે કર પાટો બાધી
ં રાખવાથી
ૂમ ુ ં બસી

ય છે . (૨) સરગવાની છાલ ઘસીને ચોપડવાથી
લોટમા મી ુ ં અને હળદર નાખી પોટ સ બનાવી
ૂમ ુ ં

ુ અથવા
ટ જશે. (૫) ધ ં રો

બાધવાથી
પાક ને

ૂમ ુ ં પાક ને



મડા
પર બાધવાથી

કડાના પાનની પોટ સ બનાવી


મડા
પર

ે કરવાથી ગાઠ
ં ,
ૂમ ુ ં પાક જશે. (૬) લસણ અને મર વાટ લપ

ટ જશે. (૭) હળદરની રાખ અને

ૂ ભગા
ે ં કર બાધવાથી

નો


જશે. (૮) બાજર બાફ પોટ સ બનાવી બાધવાથી

ય છે . (૩) ઘ ના


મડા
પર બાંધવાથી


ં મી ુ ં નાખી પોટ સ બનાવી
ટ જશે. (૪) બાફલા કાદામા

ૂમ ુ ં


ં સારાં થઈ
મડા


ં શક
ે હળદર મળવી


કાંદાની કાતર ઘી ક તલમા
પોટ સ કર બાધવાથી

ૂમ ુ ં



મડા

ય છે . (૯)
ૂમ ુ ં પાક


જશે. ઘા પર બાધવાથી
દદ મટ છે . (૧૦) બોરડ નાં પાન વાટ ગરમ કર પોટ સ

બનાવી બાધવા
થી

ૂમ ુ ં પાક ને

ટ જશે. (૧૧) મર નો બાર ક પાઉડર કર પાણી

246
ુ ં બનાવ .ુ ં એને

ટં ૂ ને મલમ

નાખી

ૂ -ં ફો લા પર ચોપડ
મડા

કૂ પાટો

ં દવો. દરરોજ દવસમાં એક વખત આ ર તે ગાઢો લપ
ે કરતા રહ .ુ ં થોડા જ
બાધી
દવસોમાં આ યજનક ફરક પડશે. (૧૨) સરગવાની છાલનો

ૂ ુ ં મટ



લોહ િવખેરાઈને
અને તની
છાલની પોટ સ બાધવાથી
જલદ પાક ને

ય છે . (૧૩)

રની પોટ સ બનાવી


(૧૪) ગાજર બાફ પોટ સ બનાવી બાધવા
થી


બાધવાથી


ં પાક ને
મડા

ય છે . (૧૬)


ં મટ છે . (૧૮)
મડા

છે . (૨૧)



ં થાય
મડાની
વદના
શાત

મફળ ના પાનની પોટ સ બનાવી



મડા

ૂ ર થાય છે . (૨૦) બાફલી



બોરડ નાં પાનને પીસી, ગરમ કર , તની
પોટ સ બાધવાથી
અને

ં જલદ પાક ને
મડા



પોટ સ ગડ મડ
પર બાધવાથી


ં જલદ પાક
મડા

ે કરવાથી ગાઠ
ં ,
વાટ લપ


ય છે . (૨૨) ર ગણાની

ય છે . (૨૩) લસણ અને મર


ે પાક ને જલદ
ૂ ,ં બાબલાઈ
મડા
વગર



તાદળ ના પાનની પોટ સ બનાવી ગડ મડ
પર બાધવાથી
ય છે . (૨૫) સીતાફળ નાં પાનની


ગદ
બનાવી

થાય છે . (૨૬) સીતાફળ નાં પાન, તમા ુ અને કોરો

બાધવાથી

ુ ગળ

મા ં


ે પકવે છે અને ુ ઝવે
મડાન



મડા
પર બાધવાથી


ે ે બદલતા રહવાથી
વારવાર
તન


ં પર બાધવી

મડા
.

ૂ ધીનો રસ કાઢ થોડા મધ ક સાકર સાથે લવાથી


ં મટ છે . (૧૯) નારગી

મડા
ખાવાથી

મી ુ ં મળવી
, પોટ સ કર કાચા

ય છે અથવા


ં સારાં થાય છે . (૧૫) િઘલોડ નાં
મડા


પાનનો રસ અથવા પાનની પોટ સ બનાવીને બાધવાથી
છે અને

વાથ િપવડાવવથી

ૂ ુ ં પાક

ટ છે . (૨૪)

ૂ ુ ં પાક ને જલદ



મડા
પર બાધવાથી
લાભ


ૂ મધમાં મળવી
નો


મડા
પર

દર ુ ં પ ું નીકળ જઈ ઘા ુ ં શોધન થાય છે . (૨૭) ઘ ના


લોટની પોટ સ બનાવી બાધવાથી

ૂ ુ ં પાક છે .

247

ૅ મર
ગસ

તીખાં, તી ણ અને અ નને

ગરમ, િપ

કરનાર અને ુ

ુ ે મટાડનાર,
દ ત કરનાર, કફ તથા વા ન

ે જ
છે . તમ

ૂ -પીડા અને ૃિમને મટાડ છે . (૧)

ાસ,

ૂ કર .ુ ં એને


કાળાં મર , ચ ક અને સચળ
સમાન વજને લઈ બાર ક વ ગાળ
ૂ કહ છે . ૧/૨ થી ૧ ચમચી

મર ચા દ

ટ ું અ◌ા

ૂ તા , મોળ છાસ સાથે



ૅ , અ◌ાફરો, અપચો, મદા
ં ન, પ યા વગરના ઝાડા,
સવાર-સાજ
લવાથી
ગસ
ુ વખતે અજમા સાથે ચપટ
તી

ે મટ છે . (૨) રા ે
ઉદરરોગ, મસા, કબ જયાત વગર

ે ખાવાથી ગસની

મી ુ ં મળવીન
તકલીફવાળ

વા નાશક
છે . (૪)


ળાના
રસમાં લ

ુ રસ મળવી



નો
પીવાથી ભોજન પછ પટમા

ુ :ખાવો ક ગસ
ૅ મટ છે . (૫) આ ુ નો ૧૦

થતો

રસમાં ૧.૫

ંૂ
ઠનો


ના
ચાર ભાગ કર

ડ કામાર

ામ રસ અને લ

ામ

ૂ મધમાં મળવી

ૅ થતો નથી. (૭)
કો
પીવાથી ગસ

એક પર મર

ુ ં અને ચોથા પર સચળના

વારાફરતી રોજ સવાર ગરમ ગરમ

ં સાતળલી
ં ે
દવલમા
હરડના

પર િસધવ ,ુ ં

,ુ ં બી

પર


ઢગલી કર , અ ન પર ગરમ કર
ણની


સવાથી
ગસની
ફ રયાદ


કડા
જ યા પછ સોપાર ની


ગસની
તકલીફ ઓછ થાય છે . (૯) ભોજન પહલા ં લ
ભભરાવી


ના
૧૦


ૅ અને ઓડકાર મટ છે . (૬)
ામ િસધવ મળવી
સવાર પીવાથી ગસ


સચળ
, િસધવ, મર અને
બે લ

ય તને લાભ થાય છે . (૩) લ

ૂ ર થાય છે . (૮)

મ મ મા ં રાખી

ુ ફાડ કર બે
ની


સવાથી
ં ળ
ામ સચ


ે , મીઠાઈ બધ
ં કરવાં, સવાર-સાજ
ં એક એક કલાક
સી
જ .ુ ં ઘી, તલ

ચાલવા જ .ુ ં એનાથી વા ુ ઉપર ચઢ છાતીની ડાબી બા ુ દબાણ કરતો હોય, ખાવા
પર

ુ ચ થતી ન હોય,

ે ં ફાયદો થાય છે .
હોય તમા

ૂ બરાબર લાગતી ન હોય અને પાચન બરાબર થ ુ ં ન

248


ગસ
બલ

૧૦-૧૨ મર

(૧) અજમો, િસધવ અને હગ વાટ ફાક મારવાથી ગોળો મટ છે . (૨)

દા માં ખરલ કર

હણી

ૂ ્ ણ પાણી સાથે ફાક ઉપરથી એકાદ લાસ

ુ નીચોવી પીવાથી પટમા

ં ગસ
ૅ થવાની ફ રયાદ મટ છે .

ંૂ
ફાળા
પાણીમાં લ

ગોળો

ુ ં બાર ક

ૂ ે ૦.૩
કવલી

ે બથી

તજ ુ ં તલ


ામ હગ માખણ સાથે લવાથી
ગોળો મટ છે .


ણ ટ પાં એક કપ પાણીમાં મળવી
લવાથી

હણીમાં

ફાયદો થાય છે .

ઘડપણ

આમળાં અને કાળા તલ સરખે ભાગે લઈ, બાર ક

ૂ કર ઘી ક

મધમાં ચાટવાથી ઘડપણ ૂ ર થાય છે .

ં ં (૧)
ઘા - ચાદા


કાયમ પ ુ ઝર ુ ં હોય તવા
ઘા પર

ુ ઝ આવે છે . (૨) તરતના થયલા

ઘા પર ક

ૂના ઘીનો લપ
ે કરવાથી

ુ ઝ ન આવતી હોય તવા

ઘા પર



પીસલા
તલમાં મધ અને ઘી મળવી
ચોપડવાથી બી ં ઔષધો કરતાં જલદ ફાયદો

ે ખરાબ ઘા પણ સારો
ગમે તવો
થાય છે . (૩) ગાજર બાફ પોટ સ બનાવી બાધવાથી

ે બાધવાથી

થાય છે . (૪) કાચા ગાજરને કચર , આટામાં મળવીન
ફોડલા તથા
બળતરાવાળા ઘા મટ છે . (૫)


ં પાનનો રસ ઘા પર ચોપડવાથી ઘા પાકતો
વારના

નથી. (૬) ઘા ુ ઝવવા, ઘાનો પાક રોકવા વડની છાલના ઉકાળાથી ઘા ધોવો. પછ
ે ં વડની છાલ ુ ં
તમા

ૂણ ભર પાટો બાધવો

. ઘામાં

વાત પડ હોય તો વડના

ૂ ધને ઘામાં ભર પાટો બાધવો

. દવસમાં બે- ણ વાર આ ર તે ઘા ધોઈને વડ ુ ં

249
ૂ ધ ભર .ુ ં (૭)

ૂ ના ળયરના

ં તનો

કા
કોપરાને ખાડ

ે ં આમલીના ક કાની

તમા
છાલની ૧/૨

ામ

ે નીકળશે. એ તલ
ે ચોપડવાથી વાગલા

તલ
ુ ઝાય છે . (૮)


કૂ મળવી

ૂ કરવો અને
કો


કવવો
.

ૂ મસળવાથી તમાથી
ે ં

ગમાં ુ ં લોહ સાફ થાય છે અને જખમ

ાસદાયક ઘા પર િઘલોડ ના પાનનો રસ ચોપડવો. (૯) પ ું ઝરતા



ઘા પર મ રની
દાળ વાટ ચોપડવાથી ફાયદો થાય છે . (૧૦) મથીના
દાણા અથવા
ે ં પાનને બાર ક વાટ ને લપ
ે કરવાથી
તના

ણનો દાહ તથા સોજો મટ છે . (૧૧)

ે કરવાથી પાકલા ઘામાં પડલા ક ડા મર
લસણની કળ વાટ લપ

ય છે . (૧૨)

ે ઘા પર દબાવી દવાથી લોહ નીકળ ુ ં બધ
ં થાય છે . (૧૩) હળદરને
હળદરને વાગલા

ં કકડાવી તે તલ
ે જલદ ન ુ ઝાતા અને વારવાર

તલમા
ભરાતા ઘા પર ચોપડવાથી
ઘા જલદ

ુ ઝાઈ


બાધવાથી
તે જલદ

ય છે . (૧૪) ઉમરાના પાનની



ગદ
ગમે તવા
તા

ઘા પર

ુ ઝાય છે . (૧૫) પાકાં સીતાફળની છાલથી ઘા ુ ઝાય છે . (૧૬)

ં ચટણી બનાવી, િસધવ મળવી


સીતાફળ નાં પાન ખાડ
ઘા પર પોટ સ બાધવાથી
ઘામાં પડલા ક ડા મર

ય છે . (૧૭) સીતાફળ નાં પાન, તમા ુ અને કોરો



મધમાં મળવી
ઘા પર બાધવાથી
ઘામાં પડલા ક ડા મર
પડ ા હોય, કમે કર
વડનાં

ય છે . (૧૮)


નો

ડા ઘા

ુ ઝાતા ન હોય, તમાથી
ે ં પ ુ નીકળ ુ ં હોય તો ઘારાને સાફ કર

ૂ ં પાન લસોટ
ણા



ૂ ઝીણી બનાવલી
ચટણી ઘારામાં ભર પાટો બાધવો
.

ે ે ધોવા. (૨૦) ઘામાં ક ડા
(૧૯) ઘા ુ ઝવવા વડ ક પીપળાની છાલના ઉકાળાથી તન

પડ ા હોય તો ઘામાથી
ક ડા કાઢ , લીમડાના પાનના ઉકાળાથી ઘા ધોઈ, રાઈના



ં થો ુ ં ઘી મળવી
પાટો બાધવાથી
ઘા થોડા દવસમાં જ ભરાઈને મટ
ણમા
આ ઉપાયથી નવા ક ડા પણ થતા નથી. (૨૧) તમા ુ ની
આપવાથી ઘામાં પડલા ક ડા મર

ય છે .


ં પર
ણી
ઘા ક ચાદા


ય છે . (૨૨) રાઈના લોટને ઘી-મધમાં મળવી

ે કરવાથી ઘામાં પડલા ક ડા મર
લપ

જઈ બહાર નીકળે છે . (૨૩) હગ અને

250
ે કરવાથી ઘામાં પડલા ક ડા મર
લીમડાનાં પાન વાટ લપ
ે ં
પાક તમા
ભર .ુ ં (૨૫)
જલદ

ય છે . (૨૪)

વાત પડ હોય તો ઘા સાફ કર વડ ુ ં ૂ ધ દવસમાં


પીસલા
તલમાં ઘી અને મધ મળવી
ઘા પર

ં ં
ચાદા

ણ-ચાર વાર


કૂ પાટો બાધવાથી


ઝ આવે છે . (૨૬) ગાજર બાફ પોટ સ બનાવી બાધવાથી
જખમ સારો થાય

છે . (૨૭) લસણની કળ ઓ વાટ રસ કાઢ


ણ દવસ ચોળવાથી શર રમાની

ે ં લાલ ચાદા
ં ં મટ છે . (૨૮) ઘામાથી
ં લોહ નીકળ ુ ં
ગરમીને લીધે શર ર પર ફલાયલા


હોય તો મીઠાના પાણીમાં ભ જવલો
પાટો બાધવાથી
ઘા પાકતો નથી અને જલદ
ં ઓગાળ દવસમાં ચાર વાર ઘા પર લગાડવાથી
ઝ આવે છે . (૨૯) પાણીમાં ખાડ
ં ુ ં પડ ઘા પર
ે ખાડ
ં શોષી લતી

ઘાની આસપાસ રહલો ભજ
હોવાથી અને ખાડ
રચાતાં એમાં જ ં ુ

ે શકતાં નથી. આથી ઘા ુ ઝાઈ
વશી

ં ુ ં પડ નીકળ
પાણીથી ઘાને સાફ કરવાથી ખાડ
નીકળ

ય છે . બી


ય છે , તની
સાથે કચરો પણ

ય છે . (૩૦) શર રના કોઈ પણ ભાગ પર કોઈ પણ

હોય તો યાં વ ૂ

કારનો જખમ થયો

સતત લગાડતા રહવાથી ઘા ઘણો જલદ મટ

કોઈ ચમ કાર ક અ ણી દવા નથી, પરં ુ ભારતની
કાઢલી સરળ અને

દવસે ગરમ


લભ
પ િત છે

ાચીન

ય છે . આ

ા ય

એ શોધી


અ ભવની
એરણ પર સો ટકા સાચી ઉતરતી


આવલી
છે , અને કોઈપણ આડઅસરથી

ુ ત છે . (ડૉ. કૌિશક ુ માર દ

ત) (૩૧)

ઝડપથી ઘા મટાડવા માટ એ ટ બાયો ટક મલમ વાપર શકાય. (૩૨) લીમડાનાં
ુ ં બનાવી ઘા પર બાધી
ં દવાથી ઘા ુ ઝાઈ

ય છે .

ૂ દબાવવાથી ઘામાથ
ં ી નીકળ ુ ં લોહ બધ
ં થાય છે . (૩૪)
કો



ગળ

ૂ ં પાન ઝીણા વાટ ચટણી
ણા
(૩૩) હરડનો

ે ન હ ુ ઝાતો ઘા ુ ઝાઈ
પાણી કર ભરન ગળમા ં ભરવાથી ગમે તવો
ઘા

ુ ઝાયા બાદ

િનશાન રહ

ય છે . (૩૫)

ય છે તે કાળાશ પડ ુ ં ક સફદ હોય છે . કાળાશ

ં ઘી ચોપડતા રહવાથી ઘા ુ ં િનશાન મટ
પડતા િનશાન પર સવાર-સાજ

ય છે .

251
સફદ િનશાન પર બાવચી ુ ં


ૂ પાણીમાં મળવી
દવસમાં ચારક વખત ચોપડતા

રહવાથી લાભ થાય છે .

ંૂ
ટણદ


(૧) હાથ, પગ ક અ ય સાધા

ં પાણીથી હાથ-પગ ધોઈને
પહલા ં ગરમ ક ઠડા
ુ :ખાવો જતો રહ છે . (૨) સવાર

ુ :ખતા હોય તો દરરોજ રા ે


વાથી
એકાદ અઠવા ડયામાં જ

ૂ યા પટ
ે ચાર અખરોટ ખાવાથી

ૂ ર થાય છે . (૩) દરરોજ લીલાં શાકભા


ઘટ છે . શાક રાધવાથી
તના
કોષો

ૂ ં
તા

ુ ઃખાવો
ંૂ
ટણનો


ે ખાવાથી આથરાઈટ સ ુ ં જોખમ
રાધીન

ટૂ જઈ પૌ ટક ત વો ુ ં શર રમાં ઝડપથી

શોષણ થાય છે .

ચ ર અને ઊલટ

િવમાન, ગાડ ક મોટરબસની

ં યાર મ માં લિવગ રાખી તનો
ે રસ
ક ઊલટ થવા માડ


સાફર
મા ં ચ ર આવે


સવાથી
ચ ર અને ઊલટ

મટ છે .

ચ ર આવવાં - (૧) મર
ે મટ છે . (૨) લ
મ વગર

ું


ૂ સાકર અને ઘી સાથે લવાથી
માથાની ચકર ,



ના
રસમાં મધ અને પાણી મળવી
પીવાથી ચ ર

ં થાય છે . ચ ર આવવાની ફ રયાદમાં
આવતાં બધ
ામ લઈ જ ર


માણમાં ચો ખા ઘીમાં સાતળ

કૂ


( ન
ા) ૨૦-૨૫

વાદ લઈને બ બે ચાર ચાર કર


ે . દરરોજ સવાર સાજ
ં આ ર તે િનયિમત કરવાથી માનિસકએક બઠક
ખાઈ લવી

શાર રક ર તે વ થતા અ ભવાય
છે . (૩) લ

ુ રસમાં મધ અને પાણી મળવી

ના

ં થાય છે . (૪) પીપળાનાં પાન ક છાલનો ઉકાળો
પીવાથી ચ ર આવતાં બધ

252
પીવાથી ચ ર આવવાની ફ રયાદ મટ છે . (૫) ઘ ની ગોળવાળ પાતળ રાબ કર

સહજ ગઠોડાનો

ૂ નાખી પીવાથી ચ ર આવવા ં મટ છે . (૬) રોજ સવાર નરણા
કો

કોઠ આ ું મર ગળ જવાથી ચ ર આવતા ં મટ છે . ú

ચ મા ઊતારવા ૬

થી ૮ માસ

ુ િનયિમત જલનતી
ે કરવાથી અને પગના
ધી


ત ળયે અને કાનપ ી પર ગાય ુ ં ઘી ઘસવાથી ચ માના નબર
ઘટ શક.

ચહરો

ચહરા પરના ડાઘ (૧) સફદ


ે ખમણી તમા
ે ં બે ચમચી લ
ળાન

ુ રસ
નો


તથા ટામટાનો
રસ મેળવી તે પે ટ ચહરા પર ૩૦ િમિનટ રહવા દઈ સાફ કર
નાખવાથી ચહરા પરના ડાઘા

ૂ ર થાય છે . (૨) કળાનો ગભ

ૂ ધમા ં

ું

ં રબડ

ં પાણીથી ધોઈ
વાહ તૈયાર કર ચહરા પર લગાવી ૨૦ િમિનટ રહવા દઈ ઠડા
નાખવાથી ચહરો ચમક ઊઠ છે . ચહરાની કરચલીઓ (૧) ચહરાની કરચલીઓ
ૃ વની િનશાની હોઈ સ ુ કોઈ તે ૂ ર કરવા માગે છે . લ
ં પહલા ં પલાળ રાખ .ુ ં રાતે
માણમાં સાજ

જ ર

બરાબર લગાડ ને

ૂ જ .ુ ં બી

દવસોમાં કરચલીઓ
િનયિમત

ુ રસમાં દ રયાઈ ફ ણ
ના


તી
વખતે આખા ચહરા પર

દવસે સવાર ચો ખા પાણીથી ધોઈ લે .ુ ં થોડા જ

ૂ ર થવા લાગે છે અને ચહરો

ળવી રાખવો. (૨) ચહરા પર કરચલી

ુ ત બનવા લાગે છે .

યોગ

ં એક એક
વન ભર સવાર-સાજ

ુ પાણીમાં િનચોવી પીતા રહવાથી અકાળે કરચલીઓ પડતી નથી.

ચામડ -


બરછટ (૧) ઑ લવ ઑઈલમાં મી ુ ં અને કોન લાઅર મળવી
મલમ

ુ ં બનાવી હાથ પર લગાડ રાખ .ુ ં


કાયા
પછ પાણીમાં


લાબજળ
નાખી હાથ

253

લાયમ
થઈ


ધોવાથી બરછટ થયલી
હાથની ચામડ



નો
રસ ભળવી
પગના પં

ઘ ના લોટમાં ચપટ હળદર તથા થોડો લ
રગડવાથી ચામડ


લાયમ
થાય છે .

ય છે . (૨) એક ચમચી

ચામડ ના રોગ

ઉકાળાથી નાન કરવાથી ચામડ ના રોગો મટ છે . (૨)

પર

(૧) વડની છાલના

જ યાએ વચા િવકાર

ે દરરોજ દવસમાં
લાગતી હોય યાં જરા જરા દવલ

ણ વખત ઘસતા રહ .ુ ં


સામા ય ખજવાળ
, અળાઈ અને સોરાઈસીસ ક એ ઝમા


વા રોગો પણ દવલના

યવ થત
રસ

ુ ં અ◌ાવી
યોગથી કા મા

ં ં રોગમાં ગાજરનો
ય છે . (૩) વચા સબધી

ૂ ધમા ં મળવી

ે . ગાજરના રસ અને
લવો

ૂ ધ ું

માણ અવ થા તથા તકલીફના


કાર પર આધાર રાખે છે . (૪) ખજવાળ
, દરાજ, અળાઈ, એલજ , સોરાયસીસ
દા ણ રોગોમાં પણ કોબીજનાં પાન અસર
ં રાખો તો એ અ કૂ મટ
પાટો બાધી

ે રાખી
ત ચામડ પર લપટ


ં માસ પીવાથી દાહ, ખજવાળ

મળવી
ચાર-પાચ
અને ફો લી
ખાવાથી ચામડ નાં દદ
કરવાથી

ં પાણીમાં
ામ મધ ઠડા
વા ચામડ ના રોગો


ખાવાથી ચામડ ના િવકારો મટ છે . (૮) નારગી

ૂ ર થાય છે . (૯) કારલીના ં પાન વાટ તની

માલીશ

ણ વચારોગમાં ફાયદો થાય છે . (૧૦) તમામ

ં ં અધકચરાં ખાડ
ં બે ચમચી
ગરમાળાનાં પચાગ
બાક રહ યાં

ૂ ક
કો

ય છે . (૫) કાચા પપૈયા ુ ં ૂ ધ ચોપડવાથી

ચામડ ના રોગો નાશ પામે છે . (૬) રોજ સવાર ૨૦-૨૦

ની ભા
મટ છે . (૭) તાદળ

વા

કારના વચા રોગોમાં

ૂ બે લાસ પાણીમાં એક લાસ
કો

ુ ધીમા તાપે ઉકાળ , ઠં ુ પાડ ગાળ ને પી .ુ ં ખાટ ચીજો(લ
ધી

,ુ

ે ં વગર
ે ) બધ
ં કરવી. (૧૧) તલમા

ં લાલ આ ું ક દળે ું મર ુ ં બાળ .ુ ં
આમલી, ટામટા

ે શીશીમાં સઘર
રાખ .ુ ં વચા રોગમાં દરરોજ ચારક કલાકને
એ તલ
સહજ ઘસતા રહ .ુ ં

તર લગાડ

યોગ િનયિમત એકાદ મ હનો કરવો જોઈએ. એની કશી જ

ું

આડઅસરો નથી. (૧૨) કોલી લાવરમાં ગધક

માણ સા ું હોવાથી કોઈ પણ

254
કારના વચારોગમાં દરરોજ એ ુ ં શાક ખાવાથી એ જલદ મટ

દરાજ, ખજવાળ
, સોરાયસીસ, અળાઈ

ય છે . (૧૩)

વા વચાના તમામ નાના-મોટા રોગોમાં


ં હળદર મળવી

તલના તલમા
મા લશ કરતા રહવાથી અને થો ુ ં ચોપડ રાખવાથી
ં -ગોળ, બધી જ
મોટ રાહત થાય છે . (૧૪) વચારોગમાં ખાડ

ં ં
તનાં ફળ, ઠડા


પીણાં, ઠડ
વાનગી, સા ુ અને િસ થે ટક કાપડ, તલ, શ ગદાણા, દહ , ભ ડા,

ે બધ
ં કર .ુ ં મી ુ ં ઓ ં કર નાખ .ુ ં મથી
ે , પાલખ,
રયાં વગર

હળદર ઘણાં સારાં

એક ચમચી

ુ ે
વરની
દાળ,

ે બનાવી
દરરોજ લઈ શકાય. (૧૫) ઘીમાં મર વાટ લપ

ટ ું ચાટ જવાથી અને થો ુ ં ચામડ પર પડલા ં લાલ ચકામા

ં િનયિમત ચોપડવાથી લાલ ચકામા મટ છે . (૧૬) ગરમીમાં
પર સવાર-સાજ

અળાઈ, ખજવાળ
ક ચામડ લાલ થઈ જવા
ંૂ
ં ૧-૧ કપ
ઉકાળો ફાળો
ક ઠડો

વા વચારોગોમાં ગોખ ુ નો તાજો

ણ-ચાર વખત પીતા રહવાથી લાભ થાય છે . (૧૭)

ે બરાબર ગરમ કર , તમા
ે ં ૧/૬ ભાગ વજન
તલ ુ ં તલ

ટ ું ક રુ ુ ં

ૂ નાખી


મા લશ કરવાથી ખજવાળ
તથા ચામડ ના સામા ય રોગો મટ છે . શર રના
ે લાભદાયી છે .
ભાગ પર ક શર ર જકડાઈ જવાની ફ રયાદમાં પણ આ તલ

ચામડ (૧) લ નો
રસ અને કોપરલ એક
ચામડ ની

ુ ખતા

ુક

કર શર ર પર માલીશ કરવાથી

ુ કતા મટ છે . (૨) સવાર-સાજ
ં પાકાં ટામટાનો
ે ં
રસ પીવાથી અને

ં ,ં ચામડ ની
ભોજનામાં મી ુ ં ઓ ં કરવાથી ચામડ પર થતાં લાલ લાલ ચાઠા


ે મટ છે . (૩) બસન
સાથે દહ મળવી
ચોળવાથી
વગર
ં પાણીમાં એક લ
(૪) એક ડોલ ગરમ ક ઠડા

લાયમ
થાય છે . ચામડ પર ડાઘ

ું
વાળ
બને છે .

ુ નીચોવી નાન કરવાથી ચામડ

ુ છાલ લ
ની


બનાવી, ગરમ કર ને બાધવાથી
અથવા લ

ુ ક ચામડ

ુ કતા

ુ રસમાં પીસી, પોટ સ
ના


નો
રસ મસળતા રહવાથી થોડા જ

255
ે ે
દવસમાં પ ું , ૃિમ ક ટા ુ ં વગરના
પશથી ચામડ પર પડલા ડાઘા (
ફલાય છે અને

ચાર તરફ



જલી
આવે છે ) મટ છે . ચામડ ની ફોડલીઓ (૧) સવાર-સાજ

ે ં રસ પીવાથી અને ભોજનમાં મી ુ ં ઓ ં કરવાથી ચામડ પર થતી
પાકાં ટામટાનો
નાની નાની ફોડલીઓ મટ છે . (૨) અળાઈ થતી હોય તો દહ ક લ
થોડ વાર પછ ધોઈ નાખવાથી ફાયદો થાય છે . (૩)

ૂધ ક

ુ રસ લગાડ
નો
ૂ ધમાથી

બનાવે ું


મ ચામડ પર લગાડવાથી એને પોષણ મળે છે . (૪) તલમા
લશ કયા પછ
ં ઉઘડ છે .
હળદર ઘસવાથી ચામડ નો રગ

ુ ં સ દય (૧) તલના તલમા

ચામડ


ઘ નો લોટ અને હળદર મળવી
લગાવવાથી ચહરો ચમક ઊઠ છે અને ચામડ


લાયમ
બને છે . (૨) ચામડ તલવાળ
હોય તો સફરજનનો માવો બનાવી ચામડ

ંૂ

પર પદરક
િમિનટ રાખી ફાળા
પાણીથી ધોઈ નાખવાથી વધારા ુ ં તલ

ૂ ર થાય છે



અને ચામડ આકષક લાગે છે . (૩) ચહરા પર ફ ાશ હોય તો તલના તલમા

ચણાનો લોટ મળવી
લગાડ
છે . (૪) તા

નાન કરવાથી ચહરા પર એકદમ રોનક આવી

ૂ ધમા ં બદામ વાટ ચહરા પર લગાવવાથી ચામડ

ચહરા પર િનખાર આવે છે . (૫) મધમાં લ

ુ ં બને છે અને
દર



નો
રસ ભળવી
ચામડ

પર


લગાવવાથી ચામડ નો રગ
એકદમ ખીલી ઊઠ છે . (૬) હળદરમાં થો ુ ં માખણ
લગાડ ચામડ પર ઘસવાથી ચામડ


લાયમ
અને

ં , બદામ ુ ં તલ

લોટ, હળદરની ગાઠ
અને
લગાવી મો ુ ં ધોવાથી ચામડ

ું
દર
બને છે . (૭) ચણાનો


ખડના
લાકડાને ઘસીને ચહરા પર

ું
વાળ
અને ગોર બને છે . (૮) ચાર ચમચી ચણાનો

ે ં કર ચહરા પર મા લશ કરવાથી ચહરા પર એક અનર

લોટ, મધ અને મલાઈ ભગા
રોનક આવે છે . (૯) લ

ુ રસ અને ૂ ધ ભગા
ે ં કર ચામડ પર લગાવવાથી ચહરા
નો

ે રોનક આવે છે . (૧૦) લ
પર અનર


,ુ પાકા ટામટાનો
રસ અને

લસર ન સરખા

ે ં કર ચામડ પર મા લશ કરવાથી ચામડ કોમળ અને
માણમાં ભગા

ું
વાળ
બને

256
છે . (૧૧) નાહવાના પાણીમાં લ
થોડા

ૂ ધમા ં ચારોળ પલાળ

ુ નીચોવી નાહવાથી ચામડ
ૂ બાર ક વાટ રાતે

વ છ બને છે . (૧૨)

ૂ વખતે મ પર લગાવી
તી

ુ મ ધોઈ નાખવાથી ચામડ ખીલી ઊઠ છે . (૧૩) રોજ નહાતાં પહલા ં
સવાર સા થી

ે (ઑ લવ ઑઈલ)ની મા લશ કરવાથી ચામડ
નના
તલ

ુ ક રહતી નથી, હમશા
ં ે ં

ચમક લી રહ છે . (૧૪) િશયાળામાં ચામડ ની પોપડ ઊતરવા લાગે તો િવટામીન
ÔએÕ ુ ત ફળો અને શાકભા

વ ુ ખાવાં. (૧૫) ચામડ ઢ લી પડવા લાગે ક ચહરા

પરની કરચલીઓ વધવા લાગે તો
ે કર
ચહરા પર લપ


કાઈ

ં દો ભળવી

ડાની જરદ માં એક ચમચી મ◌ે

ય યાર પાણીથી ધોઈ નાખો. અઠવા ડયામાં આ

માણે એકાદ વાર કરવાથી ફાયદો થાય છે . (૧૬) બે મોટા ચમચા ચણાનો લોટ

અને થોડ હળદર દહ સાથે મળવી
પે ટ
પર લગાડો. થોડ વાર એના પડને
નાખો. આથી ચામડ

ુ ં બનાવી ચહરા ઉપર તથા હાથપગ


ે નાખી ઠડા
ં પાણીથી ધોઈ
કાવા
દો. પછ ઉખડ

ું

વાળ
બનશે અને નીખર ઊઠશે. પાક ગયલા
કોઈ પણ

ફળને ચહરા પર લગાવી રાખી પછ થી ચહરો ધોઈ નાખો. એથી ચામડ નરમ અને
ું
વાળ
રહશે. (૧૭) ચણાનો લોટ, આમળા ુ ં

ૂ , ક રુ કાચલીનો

ૂ ,
કો


ું
ખડ

ે ં કર તમા
ે ં ૂ ધ નાખી નાન કરતાં પહલા ં ઘસી ઘસીને શર ર
ૂ તથા હળદર ભગા

ચોળ
ું

ચદન


કાવા
દ .ુ ં પછ ગરમ પાણીએ નાહવાથી ચામડ
ૂ ્ ણ, હળદર અને જવનો લોટ સમાન ભાગે લઈ

ે કર
શર ર પાતળો લપ

ું
વાળ
બને છે . (૧૮)
ૂ ધમા ં મળવી

આખા


ંૂ

કાઈ
ગયા બાદ ફાળા
પાણીથી ધોઈ લવાથી
અને યાર

બાદ કોપરલ ુ ં માલીશ કરવાથી શર રની ચામડ ગોર થાય છે . ચામડ ફાટવી
ે િમિનટ
દરરોજ સવાર અને રા ે નાન કરતાં અગાઉ દશક

ું
ુ સરસવના તલ

ધી

બરાબર માલીશ કરવાથી િશયાળામાં શર રના િવિવધ ભાગો પર ચામડ ફાટવાની
ફ રયાદ મટ છે . ચામડ

ે )માં
પરના મસા મોરની બીટ(અઘાર) સરકા(િવનગર

257


ભાગમાં મસા થયા હોય તના
પર દવસમાં બચાર
વાર

ઘસીને ચામડ ના

ે જ રાતે
લગાડવાથી તથા ચારક કલાક રહવા દવાથી તમ

ૂ વળા

તી
લગાડ આખી

રાત રહવા દવાથી ચામડ પરના મસા મટ છે .

ે રોગો
ચપી

ે રોગો થવા ુ ં
ચપી

ું

છે . સતરા


ં સતરાના

રુ મા ામાં સવન
કરવા ઉપરાત
છોડાનો પાઉડર આખા
ૂ જવાથી ચપી



રોગો સામે ર ણ મળે છે . દરરોજ સતરાનો

શર ર ઘસીને રાતે
એક કપ

ટલો રસ પીવાથી કોઈ પણ

છાતીમાં


ુ ય કારણ રોગ િતકારક શ તની ઊણપ હોય

૧૦-૧૦

ામ ા

ે લાગતો નથી.
કારનો ચપ
અને ધમાસાનો ઉકાળો પીવાથી છાતીમાં


થઈ ઉધરસમાં લોહ પડ ુ ં હોય તો મટ છે .

જળોદર (૧) એક

ે વી દવસમાં આઠલાસ પાણીમાં એક મોટો ચમચો સરકો મળ

દશ વખત પીવાથી જળોદર મટ છે . એની કોઈ આડઅસર નથી. (૨) બીલીપ ના
તા

રસમાં એક નાની ચમચી પીપર ુ ં

ૂ નાખી દરરોજ દવસમાં બે વખત


સમાર ને સરકામાં આખો દવસ ુ બાવી રાખી
પીવાથી જળોદર મટ છે . (૩) ુ ગળ
દરરોજ દરરોજ ચારક

ં ધ
ં ી અનક
ે તકલીફો
તલી ખાવાથી જળોદર તથા ત સબ

ે ે મટવા લાગે છે . તબીબી સારવાર સાથે પણ આ ઉપાય અજમાવી શકાય.
આપમળ
(૪) હરડ ુ ં

ૂ લવાથી


પાતળ મળ

િૃ

ે ુ ં પાણી ઘટ છે .
થઈ જલોદરમા ં પટ

258


જ ા તભ

ે બથી

તજ ુ ં તલ



ણ ટ પાં એક કપ પાણીમાં મળવી
લવાથી


ં ફાયદો થાય છે .
જ ા તભમા

ભમાં ચીરા


િઘલોડાં ચાવીને તનો
રસ થોડા સમય

ુ મ માં રાખવાથી
ધી

ભ ફાટ હોય તો ફાયદો થાય છે .

વર

દવા છે .

(૧)

દ નો

અને ૧


ામ

ૂ ધમા ં નાખી લ વડાઈઝરથી

ામ

કૂ

ૂ ધમા ં ઘી,

ણ વર મટ છે . (૪) ગાયના

ૂ કર સાકર સાથે ખાવાથી

રાની ૫

ખાવાથી

ા , સાકર અને ઘી

નાખી ઉકાળ ને પીવાથી

સીઝવી, તે ુ ં
(૫)

ઠં ૂ ,

ણ વરમા ં ફાયદો થાય છે . (૩) ગાયના

કર પીવાથી

કાળ

વર અને એને લીધે થતી અશ તની રામબાણ

દ નાનાં ૪-૫ પાન કાચાં ખાવાં અને પાણીમાં એનો ઉકાળો સહજ સાકર

નાખી પીવો. (૨) ખારક,
િમ

ું

ૂ ધમા ં

ણ વર મટ છે અને શ ત આવે છે .

ૂના ગોળમાં મળવી

સવાર અથવા રા ે ૨૧ દવસ

ે ં ૨ થી ૩
વર મટ છે . (૬) એક કપ પાણી ઉકાળ તમા
ઠં ૂ ુ ં

ઠં ૂ અને


ધી

ામ ક રયા ુ

ં દ .ુ ં એકાદ કલાક પછ ઝીણા કપડાથી ગાળ
ૂ નાખી ઢાક

ં તા ુ ં બનાવીને પી જ .ુ ં પદર

ં ,
સવાર સાજ
વીસ દવસ પીવાથી શર રની માસ

ે દ ધા ઓમા

ર ત, મદા
હોય છે . ક રયા ુ િપ ના
શર રની

દર જ

રહતી હોય

ે ે
વશલ

ં ે ં િપ નો
ણ વર મટ છે . તાવમાં હમશા

ં કર છે .
કોપને શાત

ણ િવષમ

વરમાં

કોપ

યાર તાવ

ુ તાવ થામા ં હોય અને અપચો તથા શર રમાં બળતરા-દાહ

યાર ક રયાતાથી ઘણો ફાયદો થાય છે . (૭)

ણ વરમા ં

લાભદાયક છે . (૮) ઝીણો તાવ ર ા કર, થમ મીટર પર તાવ જોવા ન મળે , પરં ુ
દરથી તાવ

ુ ં લા યા કર અને બચની

ે ે
અ ભવાયા
કર તો દરરોજ

ચાય

259
ે ં ખાડન
ં ે બદલે મી ુ ં નાખ ુ ં અને

પીવામાં આવે છે તવી
ચાય બનાવવી પરં ુ તમા
ૂ ધ નાખ ુ ં ન હ. આવી ગરમ નમક ન ચાય દવસમાં ચારક વખત(દર ચારક
કલાકના

તર) પીવાથી

ણ વર મટ છે . (૯) દવસમાં

ુ ુ ં શરબત ધીમે ધીમે

વ રયાળ ૧-૧ ચમચો ખાવાથી અને ઉપર એક લાસ લ
પીવાથી
ઉકાળ

ણ વર મટ છે . (૧૦) ખ ૂર,

ઠં ૂ , સાકર અને ઘી

દવસમાં બે-ચાર વખત પીવાથી

વ ડહોળાવો

ૂ ધમા ં


એક ચમચો

ણ વર-ઝીણો તાવ ર ા

યોગ દવસમાં દર ચારક કલાકના

તર કરવો.

એલચીદાણા વાટ ફાકવાથી ક મધમાં ચાટ જવાથી

ુ ં થ ુ ં હોય તો તે મટ છે .

ડહોળાતો હોય ક ઊલટ

ૂ (૧)

માણસર

ણ વર મટ છે . (૧૨)

અજમો ચા યા િવના પાણી સાથે ગળવાથી-ફાકવાથી
કરતો હોય તો તે મટ છે .

ણ-ચાર વાર કાચી

ુ ગળ

નો રસ માથામાં ભરવાથી

ૂ મર

ય છે . (૨) તમા ુ પાણીમાં મેળવી


ં -છ કલાક રાખી અર ઠાથી મા ુ ં
તે પાણી માથે ચોપડ ઉપર પાટો બાધી
પાચ
ધોવાથી

ૂ અને લીખો મર

ભરવાથી

ૂ પડ હોય તો મર

ઝાડા

(૧) મધમાં

ય છે . (૩) સીતાફળનાં બી ુ ં

ૂ માથાના વાળમાં

ય છે .

બાની ગોટલી ૨-૩


ામ લવાથી
ઝાડા મટ છે . (૨)


ગોટલી દહ માં વાટ લવાથી
કાચા ઝાડા મટ છે . (૩)

બાનાં

બાની

ુ મળા ં પાન અને


કોઠાના ફળને પીસી ચોખાના ઓસામણ સાથે લવાથી
પાકલો અિતસાર મટ છે . (૪)
બાની ગોટલી છાસ અથવા ચોખાના ઓસામણમાં વાટ ને આપવાથી ર તાિતસાર
મટ છે . (૫)

બાના પાનનો વરસ ૨૦

ામ, મધ ૧૦

ામ, ઘી ૫

ામ અને ૂ ધ

260
૧૦


ામ મળવી
પીવાથી ર તાિતસાર મટ છે . (૬)

ુ ં પાન અને
ં ના

બાનાં પાન,

ં ને વરસ કાઢ , તમા
ે ં તટ
ે ું જ બકર
આમલીનાં પાન સરખે ભાગે લઈ, ખાડ


મળવી
, થો ુ ં મધ મળવી
પીવાથી ર તાિતસાર મટ છે . (૭)
ઉકાળો દવસમાં
૨૦-૪૦

બાની

ણ વાર આપવાથી ર તાિતસાર મટ છે . (૮)

ું ૂ ધ

તરછાલનો

બાની

તરછાલ

ં ઉકાળો કર મધ મળવી

ામ અધકચર કર , અ ટમાશ
પીવાથી અિતસાર

અને મરડો મટ છે . (૯) આ ુ ના તા

ં -સાત ટ પાં ના ભમાં દવસમાં
રસનાં પાચ

ચારક વખત ભરવાથી ઝાડા મટ છે . ુ :સા ય અિતસાર પણ મટ છે . (૧૦) ખ ુ રનો
ઠ ળયો બાળ કોલસો કર બ બે

ં પાણીમાં
ામ રાખ દવસમાં બે ણ વાર ઠડા


ં થાય છે . અથવા ખ ુ રના ઠ ળયાનો પાઉડર ૧-૧ નાની ચમચી
લવાથી
ઝાડા બધ

દવસમાં ચારક વખત પાણી સાથે લવાથી
ઝાડા મટ છે .

(૧૧) ૧૦

ામ

ટલાં

આમલીનાં ુ મળા ં પાનને ચોખાના ઓસામણમાં વાટ પીવડાવવાથી અિતસાર(ઝાડા)
મટ છે . (૧૨) એક પાકા લ

ુ ે ગરમ કર , રસ કાઢ તમા
ે ં િસધવ અને ખાડ
ં મળવી

પીવાથી િપ જ ય અિતસાર મટ છે . (૧૩) લ

ુ અને

ુ ગળ
ં પાણીમાં

નો રસ ઠડા


ે લવાથી

મળવીન
અપચાજ ય અિતસાર મટ છે . (૧૪) જવ અને મગ ુ ં ઓસામણ
પીવાથી

ં થાય છે અને અિતસારમાં ફાયદો થાય છે . (૧૫)
તરડાની ઉ તા શાત

ગાજર ઉકાળ તે ુ ં

ૂ બનાવી પીવાથી ઝાડા મટ છે . (૧૬)


પાનના રસમાં
અફ ણ સરખે ભાગે લઈ, નાગરવલના
બનાવવી. આ Ô િતફલા દ

યફળ, ખારક અને

ટં ૂ ચણા

વડ ગોળ ઓ

ુ કાÕ છાસમાં લવાથી


ં થાય છે .

ગમે તવા
ઝાડા બધ

(૧૭) તજ અને ધોળા કાથા ુ ં ૧/૨, ૧/૨

ામ



ૂ મધમાં મળવી
લવાથી
અપચો


થઈ વારવાર
થતો પાતળો ઝાડો મટ છે . (૧૮) તા


છાસમાં બીલીનો ગભ મળવી

પીવાથી ર તાિતસાર અને સામા ય ઝાડા મટ છે . (૧૯) પરવળનાં પાન, જવ અને
ં પાડ મધ અને સાકર મળવી

ધાણાનો ઉકાળો ઠડો
પીવાથી ઊલટ સાથે થતા ઝાડા-

261
ં ુ ખાવાથી િપ ના ઝાડા મટ છે . (૨૧) વ ુ પડતા

અિતસાર મટ છે . (૨૦) પાકાં

પાતળા ઝાડા થતા હોય, મરડો મટતો ન હોય તો વડની છાલનો ઉકાળો પીવો. જ ર
ે ં શકલા

પડ તો તમા
ઈ જવ ુ ં

ૂ આપ .ુ ં (૨૨) એકાદ લીટર પાણીમાં દસક

ામ

ં અને અ◌ેકાદ નાની ચમચી મી ુ ં(નમક) નાખી, ગરમ કર બોટલમાં ભર
ટલી ખાડ
રાખ .ુ ં દર બે કલાકને

તર અડધી - અડધી વાડક

ુ ં અ◌ાવી
અ◌ાનાથી ઝાડા બ ુ ઝડપથી કા મા

ટ ું અ◌ા ુ ં પાણી પી .ુ ં

ય છે . (૨૩) ઝાડા થાય યાર


ે અ◌ાપ .ુ ં (૨૪) ઝાડામાં
ચોખાના ઓસામણમાં અ◌ામલી ુ ં પાણી મળવીન



લસીના

ં ં ( ળ
ૂ , ડાળ , પાન, મજર


પચાગ
, બીજ)નો ઉકાળો આપવો. (૨૫) ઝાડામાં ુ ગળ
,
આ ુ અને


ે આપ .ુ ં (૨૬) ઝાડામાં ઉપવાસ અ યત

દ નાના રસમાં મી ુ ં મળવીન

લાભદાયી છે . (૨૭) હરડ,
મટ છે . (૨૮) મલાઈ િવનાના

ે ને લવાથી

અિતસારનો
ઠં ૂ અને વ રયાળ શક

ુ :ખાવો

ૂ ધની બનાવલી

છાસને સાર ર તે વલોવી થોડ

ઠં ૂ

નાખી પીવી, અને બી ુ ં ક ુ ં ખા ુ ં ન હ. વા ુ અને કફથી થતા ઝાડા અને બી

ે રોગો છાસના સવનથી
મટ છે . એનાથી શર રના માગ ની
અનક
ુ કોઈપણ રોગમાં છાસથી ચ ડયા ુ ં ઔષધ નથી. (૨૯)
કફવા ના

થાય છે .

ઠં ૂ અને અજમાનો


સમાન ભાગે બનાવલો
પાઉડર ૧-૧ ચમચી દર બે કલાક પાણી સાથે ચારક વખત


લવાથી
ઝાડા મટ છે . (૩૦) ઝાડા એ અપચાનો રોગ છે , આથી પાચનત ં ને સ ં ણ
ે .
આરામ આપવો. ઉપવાસ ક હલકા ખોરાકનો આશરો લવો
ે .
લવી
ઠં ૂ .

ૂના ઢ લા ચોખા, રાબ, મગ ુ ં
યફળ, કડાછાલ,

સમભાગે લઈ

ૂ સારાં. (૩૧)

ૂ , કટકાર

વ ં ી, અર સી
,

ૂ બનાવ .ુ ં આ

દ નો,


ફાક
ણની


લસી
, આ ુ , મર ,

ઠ મધ અને અ લકરો


ૂ પા ચમચી સવાર અને રા ે લવાથી

આમ ુ ત ઝાડા તથા કફ મટ છે . આ સાથે ખોરાકમાં આ ુ ,

ુ કારક

ંૂ
ઠના

બા હળદર

વાં

ે .ં બ ુ કડક મીઠ ચા ન પીવી, કમ ક એનાથી કફ થાય છે
યો લવા

262
અને પાચન



યાના રસ ઝરતા નથી. (૩૨) લોખડના
તવા પર શકલા

ૂ ધાણા
કા

એક એક ચમચો દરરોજ ચારક કલાક ચાવી ચાવીને ખાવાથી ઝાડાની ફ રયાદ મટ
ું
ે પાણીમાં િમ
દરન

ં ે
કર ને પીવાથી ઝાડા-મરડો બન

મટ છે . (૩૪) પાનમાં ખાવામાં વપરાતા કાથા ુ ં

ૂ ૧-૧ ચમચી દરરોજ દવસમાં

છે . (૩૩) શીમળાના ઝાડના

ં વખત પાણી સાથે લવાથી

ચાર-પાચ
ઝાડા મટ છે . (૩૫) કાચી સોપાર ના કકડા કર
ે ે તવીમા ં
તન

કૂ કોલસા

(૩૬) આખા લ

વા બાળ ,


ના
રસમા ં થો ુ ં

ૂ કર છાસ સાથે લવાથી


ઝાડા મટ છે .

યફળ વાટ ને ચાટવાથી ઝાડો સાફ આવે છે .

ે ને ખાવાથી ઝાડા મટ છે . (૩૮) તજનો બાર ક પાઉડર
(૩૭) પાક કર ની ગોટલી શક

દવસમાં ચારક વખત પાણી સાથે લવાથી
અિતસારના પાતળા ઝાડા મટ છે . (૩૯)

ે બદલે દવસમાં બે ક
ઝાડા થઈ ગયા હોય તો દવા લવાન

ણ કળા ં અને



લાસ નારગીનો
રસ થો ુ ં મી ુ ં નાખીને લવાથી
ફાયદો થાય છે . (૪૦) કર ની
ગોટલી ુ ં ૧-૧ ચમચી
પીવાથી ઝાડા મટ છે .

ૂ એક


ડ છાસમાં મળવી
દવસમાં

લાસ

લોહ વાળા ઝાડા

વડની તા

ુ ંપળો પીસી

(૨) વડની


ણી
વડવાઈને વાટ

ણ વાર

(૧) વડની વડવાઈનો અ ભાગ અને

ૂ ધમા ં ઉકાળ પીવાથી લોહ વાળા ઝાડા બધ
ં થાય છે .
પાણીમાં પલાળ

રાખવી. બી

ે ે
દવસે તન

ે ં ચોથા ભાગે ઘી અને આઠમા ભાગે સાકર મળવી

ઉકાળવી. તમા
ઘી પકવ .ુ ં ઘી
પાક


કરવાથી ર તિપ માં વ ુ પડ ુ ં લોહ પડ ુ ં
ય યાર તે ુ ં મધ સાથે સવન

ં થાય છે . (૩) મીઠા લીમડાનાં પાનને પાણી સાથે પીસી, ગાળ ને
હોય તો તે બધ
ુ ગળ


ે ં છ ણલી

મળવી
પીવડાવવાથી લોહ વાળા ઝાડા મટ છે . (૪) મઠ બાફ , તમા
ં થાય છે . (૫) કોઈ પણ કારણથી ઝાડામાં
ખાવાથી ઝાડામાં પડ ુ ં લોહ તરત જ બધ
લોહ પડ ુ ં હોય તો આહારમાં મા
ે ં પણ
તરડામાં ચાં ુ ં પડ ું હોય તમા

બકર

ું

ૂ ધ લવાથી

સા ું થઈ

ય છે .


ૂ સા ું થયા પછ ધીમે
છે . સ ં ણ
ણકારક

263
ધીમે સામા ય આહાર પર ચડ .ુ ં (૬) િપ ના ઉ ણ અને તી ણ

તરડાની

ણ-ઘા પડ ઝાડામાં લોહ આવવા લાગે છે . આથી શર ર નબ ં

ર તવા હનીઓમાં
અને ફ


ણોથી

ુ બકર અથવા
ય છે . એના ઉપચાર માટ એક ચમચી ઈસબ લ

ંુ પડ

ગાયના એક કપ

ૂ ધમા ં મળવી

ે ં થોડ સાકર
થો ુ ં હલાવી તરત જ પી જ .ુ ં તમા


ં આ ઉપચારથી ર તાિતસારમાં ફાયદો
મળવી
શકાય. થોડા દવસ સવાર-સાજ
દખાવા લાગે છે . િપ


વધારનાર આહાર-િવહારનો યાગ કરવો. ઈસબ લની

પલળવાથી થોડ વારમાં

ઈસબ લની

ઝાડા-ઉલટ


ગદ

ુ ં બની


સી

ય છે , આથી તરત જ પી જ .ુ ં


ગદ
બની જતાં પીવામાં તકલીફ થશે.
(૧) ૧થી ૨

ામ

ઠં ૂ , ૨થી ૧૦

ામ મધ સાથે આપવાથી ઝાડા



તમજ
ઉલટ માં લાભ થાય છે . (૨) ુ ગળ
નો ૨૦-૨૦

ામ રસ એક-એક કલાક થો ુ ં


પાણી મળવી
પીવાથી અપચાને લીધે ઝાડા-ઊલટ થતાં હોય તો ફાયદો થાય છે .
(૩)

દ નાનાં પાન ૮, મર ના દણા ૭ અને ૨ લિવગ વાટ બે

ંૂ
ં દરરોજ દવસમાં
ઉકાળ સહજ ફા

લાસ પાણીમાં


ણ વાર પીવાથી કૉલરાના
ક બી

કોઈ પણ

ે ઝાડા-ઊલટ મટ છે . ઝાડાની ચકાશ થોડા ગરમ પાણીમાં થો ુ ં મી ુ ં
કારણે થયલા
અને લ

ુ િનચોવી સવારમાં પીવાથી ઝાડો ક મરડો થયો હોય ક ઝાડા વાટ ચકાશ

ે આમના દદમા ં ઝાડાની ચકાશ ૂ ર થાય છે . ઝાડાની ુ ગધ
પડતી હોય તવા
ું

અને મથી



ૂ દહ ના મઠામાં મળવી
લવાથી
ઝાડાની

આમ

ું
ુ અને મથી

વા

મટ છે .

ુ લાબ બધ
ં કરવા સાકર પાણીમાં ઓગાળ પી .ું


વા

ુ ગધ મટ છે . ઝાડામાં



ૂ દહ ના મઠામાં મળવી
લવાથી
ઝાડામાં આમ હોય તો

264

ઝામર

ુ ે

વરની
દાળમાં બાફ , છાયડ


હળદરનો ગાગડો

ૂ ત પહલા ં બે વાર
યા

ઝીણો તાવ

ખમાં

તમાલપ

ૂ , પાણીમાં ઘસી
કવી

જવાથી ઝામર મટ છે .



અને કાકચના
શકલા
બી ુ ં


ૂ લવાથી
ઝીણા તાવ ુ ં

શમન થાય છે .

ં (૧)
ે પટમા

ઝર

ામ વાટલી રાઈ અને ૫

ે બહાર નીકળ
પીવાથી ઊલટ થઈ ઝર


ામ મી ુ ં ગરમ પાણીમાં મળવી


ય છે . (૨) રાઈનો એક ચમચો લોટ ઠડા



પાણીમાં પીસી ૪૦૦-૫૦૦ િમ. લ. પાણીમાં મળવી
પાવાથી ઊલટ થઈ ખાધે ું ઝર
બહાર નીકળ

ય છે .

ુ દશ

ે જ ં ના
ઝર

ં , મ છર
(૧) મધમાખી, તીડ, લાલ ક કાળ ક ડ , માકડ


ૂ થઈ ગ ુ ં હોય, અસ
મોટ સ ં યામા ં કરડવાથી શર ર લાલ મ
વાં જ ં ઓ

દાહ

ં પાણીમાં ખાવાનો સોડા નાખી નાન કર .ુ ં અથવા
થતો હોય યાર ગરમ ક ઠડા
સોડા-બાય-કાબવાળા ઘ

ં પર તે
ં પાણીમાં પાત ં કપ ુ ં ભ જવી ડખ
ઠડા

લાભ થશે. (૨) તરત જ


ં પાન વાટ ને ડખ
ં પર લગાવવાથી ઝરની

લસીના
અસર

ના દૂ થાય છે .

ટાઈફૉઈડ

નવસાર ક

ટા ઢયો તાવ


ગળ
સાથે હગ આપવાથી ટાઈફૉઈડ મટ છે .

ૅ ે રયા)
( ુ ઓ મલ


કવાથી

265

ટો સલ

ે ના તા
(૧) ૧ લાસ શરડ

રસને સહજ ગરમ કર ૧ કપ

ૂ ધ ઉમર

ધીમે ધીમે દવસમાં બે- ણ વખત પીવાથી થોડા દવસોમાં ટો સ સની તકલીફ મટ

ે દવા છતાં કાયમ માટ મટતાં ન
છે . (૨) વારવાર
ટો સલ થતાં હોય અને અનક
હોય તો સવાર-સાંજ ૧-૧ મોટા લાસ ગાજરના રસમાં અડધો ચમચો આ ુ નો રસ


મળવી
પીવાથી ટો સલ જડ ળથી
મટ

ુ (ગાઠ
ં ) મા
ટ મર


ં હોય તો દરરોજ સવાર, બપોર, સાજ

માસની
સામા ય ગાઠ

એક પા ુ ં ક ં છોલી, કાપ
ક ં ખા .ુ ં િનયિમત

ય છે .

કૂ પપૈયા ુ ં તા ુ ં ૂ ધ એક નાની ચમચી

ં મટ
યોગથી ગાઠ

ે સીકનસ
ે ગિતથી ચ
ાવલ

ટ ું ભર ને

ય છે .


ર આવતાં હોય તો મ માં આ ુ નો કડો
રાખવાથી

“ ામામાઈન” કરતાં પણ સા ું કામ આપે છે .

ં માટ
ઠડક

૧૦

ામ આમળા ં ૩૫૦

ામ પાણીમા ં અડધો કલાક ભ જવી, ગાળ ને


સાકર નાખી પીવાથી ઠડક
થાય છે .

ં લાગવી
ઠડ

િશયાળામાં

ૂ જ ઠડ
ં લાગતી હોય, શર ર

ૂ ર થતી ન હોય તો પગના ત ળયે રાઈના
ે કર કાઢ નાખવાથી ઠડ
ં ગાયબ થઈ
લપ

ુ ુ ં હોય અને ઠડ


ૂ ે મધમાં મળવી
૧૫ િમિનટ
ણન
ય છે .


ધી

266

ડાયાબીટ સ વધાર પડતો ચરબીવાળો ખોરાક અને બઠા
િનમ ં ણ આપે છે .

(૧) દરરોજ ૭૦-૮૦

ઉકળતા પાણીમાં નાખી ૧૫ િમિનટ

કપડાથી ગાળ , તના

દવસ

ં ુ

ે ે
તન

ૂ , બાર ક ખાડ
ં ,
કવી



ં ના
ઠ ળયા ૨૦૦

ામ અને મર ૫૦

ટં ૂ ,

ામ, લીમડાની

ં , વ ગાળ
ામ ખાડ

ૂ , શીશામાં ભર રાખ .ુ ં ૩-૪
કવી

ં પાણી સાથે લાબા
ં સમય
સવાર-સાજ

ૂ કર ,

ામ આ


ુ લવાથી


ં ચો સ ફાયદો થાય
ધી
મ ુ મહમા

ં કકડા કર , છાય
ં ે
છે . (૫) ુ મળા ં કારલાના
ં ચાર મ હના
સાજ


ં ના

ૂ મધ અથવા પાણી સાથે દવસમાં બે વાર ૧૦-૧૫

ામ

ામ, હળદર ૫૦


ં ના
રસમાં

ૂ કર દરરોજ




ં ફાયદો થાય છે . (૩)
લવાથી
મ ુ મહમા
ધી

ુ લવાથી

ે મટ છે . (૪)
ધી
મ ુ મહ

ગળો ૫૦

ુ પીવાથી
ધી

ણ વાર થોડા દવસ



માણ ઘટ છે , લીવર કાય મ બને છે અને મ ુ મહમા

ામ ૧૫ દવસ

ઠ ળયાના ગભ ુ ં ૧-૧

ં ુ લઈ ચારગણા

ુ ઢાકણ

ં રાખી, પછ હાથ વડ મસળ ,
ધી
ઢાક

ઉ મ ફાયદો થાય છે . (૨) સારાં પાકાં
૨૦-૨૦

વન ડાયા બટ સને

ામ સારાં પાકાં

ણ ભાગ કર દવસમાં


ં જતી સાકર ુ ં
પશાબમા

ૂ , બાર ક ખાડ
ં ૧૦-૧૦
કવી

ામ સવાર-

ુ લવાથી



ં થાય છે અને
ધી
પશાબ
માગ જતી સાકર સદતર
બધ

ે મટ છે . (૬) કોળાનો રસ ડાયાબીટ સમાં લાભ કર છે . (૭) રોજ રા ે ૧૫
મ ુ મહ
થી ૨૦


ામ મથી
પાણીમાં પલાળ રાખી, સવાર

ૂ મસળ , ગાળ એકાદ માસ

ુ પીવાથી ડાયાબીટ સના રોગીની લોહ માં જતી સાકર ઓછ થાય છે . (૮) હરડ,
ધી
બહડા,ં આમળાં, લીમડાની
લઈ,


તરછાલ, મામજવો
અને


ં ના
ઠ ળયા સરખે ભાગે

ં લવાથી

ૂ કર સવાર-સાજ
ે મટ છે . (૯) ડાયા બટ સમાં જવની

મ ુ મહ

રોટલી હતાવહ છે . એનાથી લોહ માં સાકર ુ ં
ે બન
ં ે જો અ ય
અને િસગતલ

માણ વધ ુ ં નથી. વળ એમાં િસગ

કાર હાિનકારક ન હોય તો દરરોજ એકાદ

ુ ી કાચી

267
ે વાપર .ુ ં (૧૦) મીઠો લીમડો લોહ માં
િસગ ખાવી અને આહારમાં કા ુ ં િસગતલ
ખાંડના

માણને િનય ં ીત રાખવામાં મદદ પ થાય છે . આથી ડાયબીટ સના


દદ ઓને એના સવનથી
લાભ થાય છે . (૧૧)
ાસો
ફફસા ં

ડા અને


ાસ મ ુ મહની
અમોઘ ઔષિધ છે .
ારા બહાર નીકળ


સાકર મળવી
થોડા દવસ

ડા

ાસો

ૂ જ


મ પહ ચાડ તવા


ાસથી લોહ માની
સાકર

ે ,
ય છે . (૧૨) હળદરના ગાં ઠયાને પીસી ઘીમાં શક

ે અને બી
ધી
દરરોજ ખાવાથી મ ુ મહ

ફાયદો થાય છે . (૧૩) વડની છાલ ુ ં બાર ક



મહોમા

ૂ ૧ ચમચી રા ે પાણીમાં પલાળ

ે ે ગાળ ને પી જ .ુ ં તનાથી


ં ઓછ થાય
રાખ .ુ ં સવાર તન
પશાબ
અને લોહ ની ખાડ

ં વીય જ ુ ં હોય, પશાબ

ે ે
છે . પશાબમા
કયા પછ ચીકણો પદાથ નીકળતો હોય તન
માટ વડની


ણી


ંપળો
અને વડવાઈનો અ

ભાગ


ૂ બનાવી સવન


કવી

ૂ શક
ે ૫૦
કરવાથી જ ર લાભ થાય છે . (૧૪) આમલીના ક કા
ે મટ છે . (૧૫) વડની તા
ખાવાથી મ ુ મહ
ન હોય તો

ામ

ટલા રોજ


છાલનો ચ થાશ
ઉકાળો અથવા તા



ચ થાશ
કૂ છાલ ૨૪ કલાક ભ જવી રાખી તે જ પાણીમાં બનાવલો

ઉકાળો પીવાથી તે

ુ દરતી ઈ


લીન

ુ ં જ કામ આપે છે અને ડાયા બટ સને

ુ ં રાખે છે . (૧૬) આમળાં અને વ રયાળ નો સમભાગે પાઉડર દરરોજ સવારકા મા
ં ૧-૧ મોટો ચમચો પાણી સાથે ફાકવાથી ડાયા બટ સ મટ છે . (૧૭)
સાજ

બાનાં

ૂ ં પાનનો એક એક ચમચી પાઉડર સવાર-સાજ
ં પાણી સાથે લવાથી



કા
મ ુ મહમા
ુ ં ગળોસ વ ૧-૧ ચમચી દવસમાં

સારો લાભ થાય છે . (૧૮) વાદહ ન સફદ રગ

ે મટ છે . (૧૯)
ચારક વખત પાણી સાથે લવાથી
મ ુ મહ
ૂ ,
કવી

બાનાં કોમળ પાન


ૂ બનાવી ભોજન બાદ ૧-૧ ચમચી પાણી સાથે લવાથી
ે કા મા
ૂ ં
મ ુ મહ


કરવાથી ડાયાબી ટસ
રહ છે . (૨૦) સીતાફળના પાનના ઉકાળા ુ ં િનયિમત સવન
મટ છે . (૨૧) ખોરાકમાં ક શયમ ુ ં

માણ ૮૦૦થી ૧૨૦૦ િમ લ ામ રાખવાથી અને

268

ણા
તડકામાં ૨૦થી ૨૫ િમિનટ ફરવા ુ ં રાખવાથી ડાયા બટ સ ફ ત

વહલી સવાર

ે -૩ ફ સ
ૂ ં લાવી શકાય છે . (૨૨) ટાઈપ-૨ ડાયાબીટ સમાં ઓમગા
બે માસમાં કા મા
દયની

ે -૩ ફ સ મળવવાનો

રુ ા માટ જ ર હોય છે . ઓમગા
સૌથી સરળ ઉપાય


ે -૩ મકરલ અને ટ ના
છે અખરોટ. ઓમગા
માછલીમાં પણ હોયછે , પરં ુ ં શકાહાર

માટ અખરોટ આશીવાદ પ છે . (૨૩)


કસરના ચાર-પાંચ તાતણા
એકાદ ચમચી

ં સવન

ે કા મા
ૂ ં રહ છે .
ઘીમા ં બારાબર મસળ સવાર-સાજ
કરવાથી મ ુ મહ

ડાયા બટ સમાં બ ુ ૂ


ં વારવાર


મ ુ મહમા
પશાબ
કરવાની તકલીફ હોય છે . એ

ૂ ર કરવા દરરોજ સવાર-સાજ
ં ૧-૧ નાની ચમચી હળદરનો પાઉડર સાદા પાણી
સાથે ફાકવો. એનાથી બ ુ ૂ તાની ફ રયાદ કદાપી રહવા પામતી નથી.

ડ થે રયા
ડ ેશન

અનનાસનો રસ પીવાથી ડ થે રયામા ં ફાયદો થાય છે .
ૂ ધ, આ ુ નો રસ અને ખાડ
ં જ ર

(૧) પાક કર નો રસ,

માણમાં

ં ધીમે ધીમે પી જવાથી ડ ેશનમાં બ ુ ફાયદો થાય
એકરસ કર દરરોજ સવાર સાજ
છે . (૨) દરરોજ સવારમાં આઠદસ
બે કલાક


ં પાન મસળ ને
લસીના


ં પાન ચાવી ચાવીને ખાવાથી તથા દર
લસીના
ુ ં
ગધ


ં લાભ થાય છે .
હણ કરવાથી ડ શનમા


ં પાન દર બે કલાક મળવવા

ં શ
લસીના
સ વ શીશીમાં ભર રાખી
ૂ ર કર છે .

ં ૂ શકાય.
ઘી

ન હોય તો બ રમાં મળ ુ ં


લસીનો
િનયિમત


ું
લસી

યોગ ડ ેશન અવ ય

269

ડહાઈ શન
એકાએક ઘટ

ુ ખાસ રોગ ક
(૧) અ ક

થિતમાં શર રમાં પાણી ુ ં

શક.

ુ નીચોવી દર બે કલાક


ય તો તરત જ ના ળયરના
પાણીમાં લ


અ◌ાપતા રહ .ુ ં એકાદ ના ળયરના
પાણીમાં અડ ુ ં લ

માણ

ુ નીચો

ુ ં હોય તો ચાલી



પીવાથી કૉલરાની
અશ ત અને
(૨) મધ અને મી ુ ં પાણીમા ં મળવી

ડહાઈ શન મટ છે

તરસ


(૧) કોકમને ચટણીની માફક પીસી, પાણી સાથે મળવી
, ગાળ , સાકર

નાખી તે ુ ં શરબત બનાવીને પીવાથી તરસ મટ છે . (૨) એક ું ક મસાલા નાખી
તૈયાર કર ું પાન ચાવતા રહવાથી કોઈ શાર રક તકલીફ િવના અકારણ લાગતી
તરસ મટ છે .

તાવ

(૧) ૧૦-૧૦

પલાળ

રાખી, મસળ , ગાળ

ે વળ ને ઊતર
પરસવો

ામ ધાણા અને સાકરને ૬૦ િમ. લ. પાણીમાં એક કલાક

પીવાથી બે કલાકમાં આમદોષથી આવલો
તાવ

ય છે . (૨) ૩ થી ૬

ઉકાળ ૮મા ભાગે બાક રહ યાર ૨૦

ામ મર વાટ ૪૦૦ િમ. લ. પાણીમાં


ામ સાકર મળવી
પીવાથી તાવ ઊતર છે .



(૩) અનનાસનો રસ મધ સાથે લવાથી
પરસવો

ટ તાવ ઉતર છે . (૪) આકરો

તાવ આ યો હોય અને કોઈ પણ ર તે ગરમી ઓછ થતી ન હોય તો માથા પર
એકધા ું પાણી રડવાથી તાવ ુ ં જોર નરમ પડ તાવ ઊતર

ય છે . (૫) આ ુ અને


દ નાનો ઉકાળો પીવાથી પરસવો
વળ તાવ ઉતર છે . તે વા ુ અને કફમાં પણ
હતકાર છે . (૬) ગરમ કરલા

ૂ ધમા ં હળદર અને મર મળવીન

ે પીવાથી ઠડ

લાગીને આવતો તાવ મટ છે .



ં પાન
જમીન પર એરડાના
(૭) છાણથી લ પલી

270
પાથર રાખી થોડા સમય પછ તે જ પાન તાવના રોગીના
ું ુ ં ૫

મટ છે . (૮)

ામ

ટ ું

ૂના ગોળમાં કાલવી ૧૦-૧૦



ે વળ તાવ ઉતર
ગોળ ઓ બનાવી લવાથી
પરસવો
શર ર કળ ુ ં હોય,

ગ પર રાખવાથી તાવ

ય છે .

ામની

(૯) તાવના રોગી ુ ં

ખો બળતી હોય, મા ુ ં ુ ઃખ ુ ં હોય તો વડના પાનનો ઉકાળો

કર ને પાવાથી રાહત થાય છે . (૧૦) તાવમાં શર રમાં બળતરા હોય તો


ણી

ૂ ધી છ ણી માથે અને કપાળે બાધવાથી

વડવાઈનો ઉકાળો કર ને પીવો. (૧૧)


તાવની ગરમી શોષી લે છે . (૧૨) ૂ ધી ચીર , બે કાચલાં કર માથે બાધવાથી
મ તક
પર ગરમી ચડ ગઈ હોય તો ઉતર

ય છે . (૧૩)

ા , િપ પાપડો અને ધાણા

ે ે પાણીમાં ભ જવી રાખી ગાળ ને િપવડાવવાથી આમ જલદ પાક આમવાળો
ણન
ં થાય છે . (૧૪)
તાવ શાત

દ નાનો અને


લસીનો
ઉકાળો પીવાથી રો

આવતો તાવ મટ છે . (૧૫) સફરજનના ઝાડની ૪
૨૦૦

ામ ઊકળતા પાણીમાં નાખી ૧૦-૧૫ િમિનટ

ે ં એક કકડો લ
તમા


નો
રસ અને ૧૦-૧૫

રોજ

ામ છાલ અને પાન પીવાના

ં રાખી ગાળ લઈ,
ધી
ઢાક

ં મળવી

ામ ખાડ
પીવાથી તાવની

ગભરામણ મટ છે અને તાવ ઊતર છે . (૧૬) ૧ ચમચો આ ુ નો રસ અને ૧ ચમચો
ે ં કર પીવાથી તાવ મટ છે . તાવના બળાબળ
મધ ભગા
વખત આ

માણે કર શકાય. કોઈ પણ

માણે અથવા દવસમાં

કારના સામા ય તાવમાં આ ઈલાજ


જ અકસીર છે . (૧૭) તાવમાં મ બગડ ગ ુ ં હોય તો દાડમ અને સાકરની ચટણી

માગ માં આમ-કાચો આહાર રસ
મોમાં રાખવી. (૧૮) કફજ ય તાવમાં પરસવાના

ભરાઈ જવાથી પરસવો
થતો નથી. રાઈ ુ ં
ે વળવાથી તાવ ઊતર
અને પરસવો
તો રાઈ ુ ં બાર ક
સાકરને િમ


ૂ લવાથી
આ માગ

ય છે . જો કફ વરમાં

ૂ પા ચમચી, િસધવ ુ ં

ૂ લા થાય છે ,

ૂ જ કફ થયો હોય

ૂ રાઈથી અડ ુ ં અને એક ચમચી

ં લવાથી

કર સવાર-સાજ
કફના માગ માં ચ ટલો કફ

ટો પડ ઉધરસ

271

ારા બહાર નીકળ જશે. ચાર-પાચ
દવસ આ ઉપચાર કરવાથી ઉધરસ અને કફ
મટ જશે. (૧૯) ગાય ુ ં માખણ અને ખડ સાકર ખાવાથી ઝીણો તાવ મટ છે . (૨૦)

ગમે તવો
ક ગમે તે કારણે તાવ આવતો હોય, તાવ ુ ં કારણ ખબર ન હોય તો

મહા દશન


ૂ પાણી સાથે ક ઊકાળો બનાવીને લવાથી
તાવ ઉતર

ય છે . (૨૧)

ૂ ઉકાળ ને બનાવલો


અજમાનો ઉકાળો ગરમ ગરમ પીવાથી કોઈ પણ
તાવ ઉતર છે . પાણી તથા અજમા ુ ં
તાવના

માણ અને

કારનો

ે આધાર
માણ અને કટલો ઉકાળો પીવો તનો

કાર પર રહ છે . અજમાનો ઉકાળો

ણ તાવ પણ મટાડ છે .

(૨૨) ઝીણો તાવ રહતો હોય તો આમળાનો તાજો રસ, આમળા ુ ં શરબત ક
આમળાનો પાઉડર જ ર


માણમાં સાદા પાણીમાં મળવી
િનયિમત દવસમાં


વાર લવાથી
મટ છે . (૨૩) અિતિવષની કળ , કાચકાનાં બી, િપ પાપડો, ક રયા ,ુ
ં બાર ક
કડવાં પરવળ, ક ુ અને લીમડા પરની ગળો સરખા ભાગે ખાડ

ભાગરાના
તા

રસમાં

ૂ જ લસોટ વટાણા

વડ ગોળ ઓ વાળવી. બ બે ગોળ

ં નવશકા
ે પાણી સાથે લવાથી

સવાર, બપોર અને સાજ
િવષમ

ટા ઢયો તાવ, વારવાર
આવતો તાવ, વાયરલ-કફજ
છે . આ ગોળ ને કરં

દવટ કહ છે .

ે . (૨૪) કોઈપણ
આહાર લવો

ૂ બનાવી,

વર, િપ કફજ

વર,

વર તથા ય ૃતના રોગો મટ

વર અને ય ૃ તના રોગોમાં પચવામાં હળવો



કારના તાવમાં સતરા


ે ખાવાથી ક તનો

સીન
રસ

પીવાથી દદ ને રાહત થાય છે . પાણી, ખોરાક અને ઔષધ એમ
ે તે ુ ં મ જ કાઢ તનો

સાર છે . (૨૬) કાચણ(કાચકા?) શક

ે ગરજ સતરા


ણની

ૂ ૩-૩
કો

ામ

ણ વાર


પાણી સાથે લવાથી
તાવ મટ છે . (૨૭) તાવ ઉતરતો ન હોય તો પગના ત ળયામાં

ઘી અને મી ુ ં લગાડ એના પર કાસાનો
વાડકો
િપ પાપડો તાવમા ં પરમ હતકર છે . એના
િપ પાપડાના ઉકાળામા ં લ ડ પીપર ુ ં

ઘસવાથી ફાયદો થાય છે . (૨૮)
ુ ં તાવમા ં એકય ઔષધ નથી.

ૂ નાખી પીવાથી ગમે તવો


તાવ હોય તે

272
ઊતર


ય છે . (૨૯) વારવાર
મટ ગયા પછ પણ ફર થી તાવ આવતો રહતો હોય

ં મર અને એક
યાર તાવ ન આવતો હોય તે દરિમયાન દર બે કલાક એક નગ

તો
નાનો


કડો
નવસાર વાટ


ંૂ
ફાળા
પાણી સાથે લે .ુ ં તાવ ચડ યાર ઉપચાર બધ

કરવો. તાવ ઉતર ગયા બાદ બી

રહવાથી તાવ જડ ળથી
મટ

દવસે ઉપચાર શ

કરવો. ±આમ કરતા

ય છે .

ે ે , તરસ, સાથે સામા ય તાવ રહતો હોય
સામા ય તાવ ઝાડા, ઉલટ , બચની
તો દર બ બે કલાક ૧-૧ લાસ દાડમનો તાજો રસ પીવાથી મટ છે .

કફજ

વર નાગરમોથ, ઈ જવ, િ ફળા,

ં બે ચમચી
અધકચરા ં ખાડ

ુ ટક

અને ફલસાને સરખા ઢભાગે


ં પીવાથી કફજ
કાનો
ઉકાળો સવાર-સાજ

વર ( મા ં

ૂ સમાવશ
ે થાય છે ) મટ છે .
નો

િપ

વર (૧) કોળાનો અવલહે ( ુ ઓ અ ુ મ) ખાવાથી િપ
અને ગરમાળાના ગોળનો ઉકાળો પીવાથી િપ

ઠ મધ, પીપર
પીવાથી િપ જ

તાવની તરસ,

વર મટ છે . (૩)




ળના
ગઠોડા
, ક રયા ,ુ નાગરમોથ, મ ડાના

ં બે ચમચી
સમાન ભાગે લઈ અધકચરા ં ખાડ

વર મટ છે . (૨)
ાયમાણ,

લ અને બહડા


કાનો
ઉકાળો બનાવી સવાર-સાંજ

વર મટ છે .

યા ુ ળતા (૧)

ૂ ં અથવા તા ં ચણી બોર ૨૦
કા

ામ લઈ


સોળગણા પાણીમાં ઉકાળ ચોથા ભાગ ુ ં પાણી બાક રહ યાર ગાળ થોડ ખાડ


મળવી
પીવાથી તાવની તરસ અને યા ુ ળતા મટ છે . (૨) તાવમાં વારવાર
તરસ

273
લાગે યાર ધાણા, સાકર અને ા

પાણીમાં પલાળ , મસળ , ગાળ તાવના રોગીને

પાવાથી તરસ ુ ં શમન થાય છે .

તાવનો દાહ

ૂ ં અથવા તા ં ચણી બોર ૨૦
કા

ામ લઈ સોળગણા પાણીમાં

ં મળવી

ઉકાળ ચોથા ભાગ ુ ં પાણી બાક રહ યાર ગાળ થોડ ખાડ
પીવાથી
તાવનો દાહ મટ છે . તાવનો બરો
તાવનો બરો

ંુ પાણીમાં વાટ હોઠ પર ચોપડવાથી


તય
હોય તો ફાયદો થાય છે .

તાવ પછ ની નબળાઈ કડવા લીમડાની તા

ૂ ે
કવલી
છાલનો ૧-૧ કપ


કાઢો દવસમાં ૩-૪ વાર પીવાથી તાવ પછ ની આવલી
નબળાઈ બે-ચાર
દવસમાં ૂ ર થાય છે .


ષારોગ


(૧) ટામટાના
રસમાં સાકર અને લિવગ ુ ં


ષારોગ
મટ છે . (૨)

લીલી

ા નો રસ અથવા ક સમીસ


મસળ ને કરલો રગડો પીવાથી દાહ સાથનો

ૂણ મળવી

પીવાથી
ા ને વાટ , પાણીમાં



ષારોગ
(વારવાર
તરસ લાગવી) મટ

છે .

થાઈરોઈડમાં આયો ડન

આયો ડન ુ ત નમક અને

ૂધ

રૂ મા ામાં

આયોડ ન ધરાવે છે . થાઈરોઈડના યાિધમાં આયો ડન ુ ત આહાર વ ુ

માણમાં

ુ ે વ ુ

ૂ ં આવે છે . આથી થાઈરોઈડના રોગીએ વ ન
લવાથી
રોગ કા મા

માણમાં

ૂ ધ ુ ં સવન

ં ે ં આયો ડન ુ ત જ લે .ુ ં
કર ુ ં તથા નમક હમશા

274

થાક




અિતશય થાકનો અ ભવ
થતો હોય તો નારગીની
પશી


સવાથી
તે

ૂર

થાય છે .

દમ

કારણો િવ ૃત આહાર,

ૂ - માડાવાળ

ં ની ઋ ,ુ

જ યામાં વસવાટ, ઠડ


ે દમ થવાનં કારણો છે . આ ઉપરાત

ં ં પીણાં વગર
ે ુ ં સવન
વગર
આઈસ મ, ઠડા

મ, વધાર પડતી કસરત, વધાર પડતો સભોગ
અને

વધાર પડતો

ુ પોષણ પણ

દમનો રોગ થવામાં કારણ ૂત બની શક છે . છાતી, ફફસા ં અથવા નાડ ઓ ઉપર
અસર થાય તે ર તે


કઈક
વાગવાથી પણ દમનો રોગ થઈ શક છે . આ ઉપરાંત



સતત તાવ, ઝાડા-ઊલટ ઓ, વારવાર
થતી શરદ , સળખમ
, લોહ ઓ ં હો ુ ં ક કોઈ
ર તે થઈ જ ,ુ ં

ય િવગરને પણ દમનાં કારણો માનવામાં આવે છે .

કરનારાં કારણો
થવાની શ

ે ં
ાસ લતા

ુ ઃખ, શાર રક ખોડખાપણ


િવગરથી
પણ દમ

તા રહ છે . ±ÉKÉiÉ દમના રોગ ુ ં

ુ કલી થાય ક
અને િછ

વાં ક પા રવા રક
ાસ ું ધાય.

ાસ એ


ાસરોગ પાચ

ુ ય લ ણ તો

ય તો

ાસ સા ય છે . તમક

છે . તમક

ાસના

યાસથી કફ નીકળ

મલા
વખતે દદ

ું મ

ાસમાં

ુ કલી થાય છે . જો કોઈ

ય તો રોગીને થોડો આરામ મળે



ે ે
કાય
છે . ગરમ પદાથ ના સવનથી
તન

ં અને કફકારક પદાથ ખાવાથી
આરામ મળે છે , તથા ઠડા
ુ ં યાર આકાશમાં વાદળ છવાઈ
ઋ મા

ાસ


ાસનો રોગ વધે છે , પણ બઠલા

રહવાથી રાહત જણાય છે . ગળામાં ુ ઃખાવો અને બોલવામાં
દવાથી ક દદ ના પોતાના



ાસ લવામા

ં મહા ાસ, ઉ
કારના છે , એમાથી

કારના દમ અસા ય છે .

ુ કલી થાય છે . રોગી

દય પર અસર

ે વધે છે . વષા
ાસનો વગ

ં પવન વાય યાર
ય તથા િશયાળામાં ઠડો

275
આ રોગ ઉ


ાસ તા તરમાં જ થયલો
હોય તો તે

વ પ ધારણ કર છે . જો તમક

સા ય છે .

દમમા ં અગ યની સલાહ : क

ઔષધથી તા કા લક રાહત થાય તે લે .ુ ં ख બે

ં હળવો, પોષક આહાર લવો
ે . ग રા ે
ટક
િસવાય ક ુ ં ન લે .ુ ં घ િનયિમત મળ ુ
પાણી

ઠં ૂ નાખી ઉકાળે ું ષને સહજ

ૂ ત પહલા ં જમી લે .ુ ં પછ પાણી
યા
થાય તો દમનો

મલો
થતો નથી. च

ંૂ
ં પી .ુ ં छ િનયિમત ચાલવા જ .ુ ં ज
ફા

ુ ં ફળો ખાવા ં झ હળવો યાયામ કરવો.
ઋ ુ ઋ ના

ઉપાયો

રોગના

માણ પર ઉપચાર આધાર રાખે છે . ઉપચારની

સશ ત, ુ બળ, વધાર પડતા કફ ક વા ુ
અને કફ ુ ં

ૃ ટએ દદ

ૃિતવાળા છે તે જો .ુ ં રોગ વ ુ ઉ

હોય

માણ વધાર હોય તો વમન કરાવ .ુ ં બ ુ જ ઊલટ ઓ કરા યા પછ જ

પ ય આહાર િવહારના

યોગ સાથે અ ય ઔષધીઓનો ઉપચાર કરવો જોઈએ.

વમન કરા યા પછ િવરચન એટલે ઝાડો કરાવવાની
રોગી બ ુ જ અશ ત હોય અને વમન કરાવ ુ ં શ

યા હાથ ધરવી જોઈએ. જો

ન હોય તો કફ બહાર કાઢનાર

દવાની સાથે સાથે હળવા ઝાડા કરાવવાની દવાઓ આપવી જોઈએ.
(૧) ભ યર ગણીના ઉકાળામાં મગ પકાવી રોજ ખાવાથી દમ મટ છે . (૨) શર રની
ૃિત અ સાર

ં ક ગરમ પાણીમાં ઘ નો
ઠડા

ં લવાથી

ાર ૧-૧ ચમચો સવાર-સાજ

ુ ં રહ છે . એની પૌ ુ ષ વ પર માઠ અસર થતી હોવાથી
દમ કા મા

ુ ુ ષોએ


સયમથી
કરવો. ઘ નો

ૂનો ગોળ અને

ાર બ રમાં તૈયાર મળે છે . (૩) બે વરસ

ે સરખા ભાગે લઈ મસળ રાખી
સરસવ ુ ં તલ
ં ે ુ ં ુ લ વજન ૧
બન

યોગ

કૂ ુ ં અથવા દર વખતે તા ુ ં બનાવી

ે ું ચાટ જ .ુ ં સવાર-સાજ
ં િનયિમત અ◌ા
ામ થાય તટ

યોગ

276
કરવાથી થોડા દવસોમાં જ દમ મટ
ભલભલા

ય છે . અ◌ા

ે ે પોતાનો
યોગ િન ફળ ગયા હોય યાં પણ તણ

ગરમ પાણી સાથે પીવાથી

ં થાય છે . અજમાનો અક પણ ફાયદો
મલો
શાત

ાસનો

ૂ પાન કરવાથી

કર છે . (૬) અજમો ચલમમાં ભર


(૭) આ ુ ના રસમાં મધ મળવી
પીવાથી
ુ રસ અને િસધવ એક
નો

એલચી, ખ ુ ર અને

ાસનો

ં થાય છે .
મલો
શાત

ાસમાં ફાયદો થાય છે . (૮) આ ુ નો રસ,


કર ભોજનની શ આતમાં લવાથી
દમ મટ છે . (૯)

મધમાં ચાટવાથી દમ મટ છે . (૧૦) કળના ડોડવાનો

ે ં રા ે મર
કસર ુ ત ભાગ કોતર તમા
તળ ખાવાથી

ાસરોગ જલદ મટ

(૧૧) કોળાના

ૂ ું


ંૂ
ઠના

ું

ૂ ભર રાખી સવાર એ ડોડ ુ ં ઘીમાં

ય છે . ( ાસરોગ માટ આ


ૂ સાથે મળવી
દવસમાં બથી

યોગ ઉ મ છે .)

ણ વાર લાબા

ુ લવાથી

ે ( ુ ઓ અ ુ મ) ખાવાથી દમ
ધી
દમ મટ છે . (૧૨) કોળાનો અવલહ

સમય

મટ છે . (૧૩) લ

ુ ૩
ના

મટ છે અને દમનો

ામ રસમાં ૧૦




ામ મધ મળવી
ચાટવાથી ભયકર
ખાસી

મલો
તરત જ દબાઈ જઈ આરામ થાય છે . (૧૪) ગાજરના

ં ટ પાં બન
ં ે નસકોરામા
ં ં નાખવાથી
રસનાં ચાર-પાચ
ગોળ સાથે સરિસ ુ ં ખાવાથી
ર સવાર અને સાં
૧૦

ભાવ દખાડલો છે . (૪)

ાસરોગમાં ફાયદો થાય છે . (૫) અજમો

૧૫-૨૦ મર રોજ વાટ ને મધમાં ચાટવાથી

યોગ એટલો અસરકારક છે ક

ામ, વાવડ ગ ુ ં

મ હના


ાસરોગમાં ફાયદો થાય છે . (૧૬) બથી
ચાર

ૂ ૩

સરગવાના પાનનો રસ પીવાથી

ઉપર ચાર-પાચ

ૂ ં
કા

ૂ ધમા ં ગરમ કર ખાવાથી દમ મટ છે . (૧૭) લસણનો રસ
ામ, આ ુ નો રસ ૫


ધી
પાણી સાથે પીવાથી દમ,


ગોળ મળવી
ખાવાથી

ાસમાં ફાયદો કર છે . (૧૫)

ાસનો

ામ અને િસધવ ૧

ામ એક

ાસ અને શરદ માં ફાયદો થાય છે . (૧૮)
મલો

ૂ ર થાય છે . (૧૯) સરિસયા તલમા

ાસરોગમાં ફાય