Ο τίτλοσ ζιναι λίγο παραπλανθτικόσ.

Δεν πρόκειται να κάνω δριμφα κριτικι ι να τονίςω τθν
ανθκικότθτα τθσ απλθςτίασ αλλά να δϊςω μια τεχνικι διάςταςθ. Η νζα επιςτιμθ που
διαμορφϊνεται τα τελευταία 40 χρόνια ζχει δφο χαρακτθριςτικά. Το πρϊτο είναι θ εξζλιξθ
τθσ βιολογίασ ςε επιςτθμονικό κλάδο και το δεφτερο θ εκτεταμζνθ χριςθ των υπολογιςτϊν.
Αυτά τα δφο γεγονότα ζχουν προκαλζςει μια δομικι αλλαγι. Αντί να προςπακοφμε να
προςαρμόςουμε τθν πραγματικότθτα ςτθν κεωρία, προςπακοφμε να προςαρμόςουμε τθν
κεωρία ςτθν πραγματικότθτα.
Διάβαηα τισ προάλλεσ ζνα άρκρο ςε μία από τισ ςυςτθμικζσ ιςτοςελίδεσ (forbes, bloomberg
κάτι τζτοιο). Ο τίτλοσ ιταν “Greed is bad; Capitalism is still good” ι κάπωσ ζτςι. Αμζςωσ δφο
απόριεσ μου ιρκαν ςτο μυαλό: α) θ απλθςτία δεν είναι ζνασ από τουσ πυλϊνεσ του
(εφαρμοςμζνου) καπιταλιςμοφ και β) υπάρχει τρόποσ να μοντελοποιθκεί (και άρα να
προβλεφκεί) θ απλθςτία (ςε ςχζςθ με τα χρθματιςτιρια τουλάχιςτον);
Το δευτζρο ερϊτθμα κεωρϊ ότι είναι και το πιο ςθμαντικό γιατί αν μπορεί να
μοντελοποιθκεί μια τζτοια ςυμπεριφορά τότε μπορεί και να προλθφκεί. Το πρόβλθμα είναι
ότι τα νεοκλαςςικά οικονομικά δεν μποροφν να μοντελοποιιςουν τζτοιεσ ςυμπεριφορζσ. Οι
υποκζςεισ τθσ τζλειασ πλθροφόρθςθσ και του πλιρουσ ορκολογιςμοφ αποκλείουν εξ’
αρχισ τθ δυνατότθτα για άπλθςτεσ ςυμπεριφορζσ. Επειδι θ πραγματικι ηωι είναι πολφ
διαφορετικι από αυτι που περιγράφουν τα νεοκλαςςικά οικονομικά, χρειάηεται ζνασ
άλλοσ τρόποσ ανάλυςθσ.
Αφτοσ ο τρόποσ εχεί αναπτυχκεί ςυςτθματικά τθν τελευτάια 25ετία και ςχετίηεται με τθν
εξζλιξθ τθσ βιολογίασ και τθσ κερμοδυναμικισ τθσ μθ-ιςορροπίασ. Τα νζα οικονομικά που
αναπτφςςονται είναι ζνασ ςυνδυαςμόσ των παραπάνω εξελίξεων και των κζςεων τθσ
αυςτριακισ ςχολισ και του Κζυνσ και ζχουν ςαν κεντρικό κζμα τθν μθ-ιςορροπία και το
αποτζλεςμά τθσ, τθν πολυπλοκότθτα.
Ασ ξεκινιςουμε από τα βαςικά.
Τί είναι ςφςτθμα. Από τουσ διάφορουσ οριςμοφσ που μποροφμε να δϊςουμε, προτιμϊ τον
οριςμό του J.W.Gibbs: « Πποιο κομμάτι του ςφμπαντοσ επιλζγουμε να αποκόψουμε
κεωρθτικά από το υπόλοιπο ςφμπαν, με ςκοπό να ερευνιςουμε και ςυηθτιςουμε τισ
διάφορεσ αλλάγεσ που μποροφν να ςυμβοφν μζςα ςε αυτό το κομμάτι, κάτω από διάφορεσ
ςυνκικεσ, ονομάηεται ςφςτθμα». Νομίηω ότι είναι ζνασ περιεκτικόσ, γενικόσ και απλόσ
οριςμόσ.
Εδϊ πάμε λίγο παρακάτω.
Τί είναι ζνα κερμοδυναμικό ςφςτθμα. Από τον παραπάνω οριςμό του ςυςτιματοσ
προβάλλει αυτόματα μια δομι, θ οποία αποτελείται από το ςφςτθμα και ο,τι το περιβάλλει.
Σχθματικά
http://en.wikipedia.org/wiki/File:System_boundary.svg

Πταν για τθν περιγραφι του ςυςτιματοσ χρθςιμοποιοφνται κερμοδυναμικά μεγζκθ, όπωσ
κερμοκραςία, κερμότθτα, ζργο κλπ. τότε το ςφςτθμα χαρακτθρίηεται ωσ κερμοδυναμικό.
(Σθμ.: Η ιςτορία τθσ κερμοδυναμικισ είναι θ ιςτορία τθσ μζτρθςθσ. Σαν κλάδοσ θ
κερμοδυναμικι ξεπιδθςε μζςα από τθν πρακτικι ανάγκθ να μετρθκεί θ αποδοτικότθτα
των ατμομθχανϊν. Οι νόμοι τθσ κερμοδυναμικισ δεν είναι τίποτα άλλο από τα
ςυμπεράςματα των μετριςεων, γι’ αυτό και είναι τόςο ιςχυροί.).

Ζνα κερμοδυναμικό ςφςτθμα μπορεί να χαρακτθριςτεί ανάλογα με τθ ςχζςθ που ζχει με το
περιβάλλον του, ωσ: α) κλειςτό ςφςτθμα, όταν δεν ανταλλάςςεται φλθ με το περιβάλλον
αλλά ανταλλάςςεται ζργο και ενζργεια και β) ανοικτό ςφςτθμα όταν ανταλλάςςεται και
φλθ. (υπάρχουν και άλλεσ διαβακμίςεισ αλλά δεν είναι αναγκαίο να τισ απαρικμιςω).
Εδϊ κάπου ξεκινά το ενδιαφζρον κομμάτι. Ο δεφτεροσ νόμοσ τθσ κερμοδυναμικισ (περί
εντροπίασ) ιςχφει για κλειςτά ςυςτιματα. Ζτςι αν κεωριςουμε το ςφμπαν ζνα κλειςτό
ςφςτθμα τότε θ εντροπία/αταξία αυξάνεται. Πμωσ κάποια κομμάτια του ςφμπαντοσ δεν
είναι κλειςτά ςυςτιματα αλλά ανοικτά. Στα ανοικτά ςυςτιματα θ εντροπία μπορεί και να
μειϊνεται (ακόμθ κι αν θ ολικι εντροπία του ςφμπαντοσ αυξάνεται).
Η Γθ είναι ζνα τζτοιο παράδειγμα. Ο πλανιτθσ είναι ζνα ανοικτό ςφςτθμα το οποίο παίρνει
ενζργεια και φλθ από το περιβάλλον, μετατρζπει τθν ενζργεια και φλθ ςε ςυνκικεσ που
επιτρζπουν τθν εμφάνιςθ τθσ ηωισ και θ ηωι επάνω ςτον πλανιτθ, ςαν ζνα τοπικό ανοικτό
ςφςτθμα, δθμιουργεί τάξθ.
(Σθμ.: Αν πζρα τθσ φλθσ/ενζργειασ/ζργου κλπ, βάλουμε και τθν ζννοια τθσ πλθροφορίασ
τότε μποροφμε να επεκτείνουμε τθν ζννοια του ανοικτοφ ςυςτιματοσ και ςε κοινωνικά
ςυςτιματα (κράτθ, επιχειριςεισ, ολόκλθροι πολιτιςμοί κλπ.). Η πλθροφορία παίρνει τθν
ζννοια τθσ μζτρθςθσ τθσ πολυπλοκότθτασ ενόσ ςυςτιματοσ. Μιλϊντασ απλά, όςο
περιςςότερθ πλθροφορία υπάρχει μζςα ςτο ςφςτθμα τόςο μεγαλφτερθ τάξθ αποκτά το
ςφςτθμα / αρνθτικι εντροπία).
Ζνα χαρακτθριςτικό ςτοιχείο τθσ ανκρϊπινθσ δραςτθριότθτασ είναι θ ςυνεχισ αλλαγι. Αν
παρατθριςουμε το χρονικό διάςτθμα που υπάρχει ο άνκρωποσ ςε ςχζςθ με τθν θλικία του
πλανιτθ κα διαπιςτϊςουμε ότι οι ρυκμοί που αλλάηουμε/ προςαρμοηόμαςτε/
αλλθλεπιδροφμε με το περιβάλλον είναι ταχφτατοι ςε ςχζςθ με τα υπόλοιπα φυςικά
ςυςτιματα.
Εδϊ κάπου ζρχονται τα ςυςτιματα διάδοςθσ/διάχυςθσ (dissipative systems). Μια γενικι
περιγραφι κα ιταν ότι ζνα ςφςτθμα διάχυςθσ είναι ζνα ανοικτό ςφςτθμα που πζρα από τα
βαςικά ςτοιχεία ενόσ ανοικτοφ ςυςτιματοσ (ανταλλαγι με το περιβάλλον), ζχει τθν
επιπλεόν ικανότθτα να μεταςχθματίηεται (να αλλάηει δομι) ςυνεχϊσ. Αν και αρχικά τα
μοντζλα εξζταηαν χθμικζσ ενϊςεισ, ςφντομα επεκτάκθκαν και ςε τομείσ όπωσ θ αςτικι
ανάπτυξθ, θ δυναμικι μικρϊν ομάδων, οι αλλαγζσ πολιτικϊν ςυςτθμάτων κλπ.
Ρϊσ ςυνδζεται θ ιςορροπία με τα ςυςτιματα διάχυςθσ. Στθν κερμοδυναμικι θ ιςορροπία
δεν είναι κάτι επικυμθτό. Πταν υπάρχει κερμοδυναμικι ιςορροπία το ςφςτθμα ζχει
εξανλτιςει όλεσ τισ δυνατότθτζσ του, θ εντροπία είναι ςτθν μζγιςτθ τιμι τθσ και επικρατεί θ
μθ αλλαγι. Η κερμοδυναμικι ιςορροπία υποννοεί ςταςιμότθτα ι πιο δραματικά, κάνατο.
Τα ανοικτά ςυςτιματα προςπακοφν να αποφφγουν τθν κερμοδυναμικι ιςορροπία
ανταλλάςςοντασ ςυνεχϊσ φλθ και ενζργεια με το περιβάλλον. Σφμφωνα με τθ κεωρία των
ςυςτθμάτων διάχυςθσ, ζνα ανοικτό ςφςτθμα ζχει τθν ικανότθτα να ειςάγει ςυνεχϊσ
ελεφκερθ ενζργεια από το περιβάλλον και τθν ίδια ςτιγμι να εξάγει εντροπία. Αυτό
υποννοεί ότι θ ςυνολικι εντροπία του ςυςτιματοσ μπορεί να παραμείνει ςτακερι ι ακόμθ
και να μειωκεί. Αν όμωσ μειϊνεται θ εντροπία τότε ςυμβαίνουν δφο πράγματα: 1) ζχουμε
μεγαλφτερθ τάξθ και 2) είμαςτε μακριά από τθν ιςορροπία.
Το πρϊτο μζροσ κλζινει με μία ςφνοψθ και κάποια ςυμπεράςματα. Για να διατθριςει ζνα
ςφςτθμα διάχυςθσ τθν ανάπτυξι του (όπου εδϊ ανάπτυξθ ςθμαίνει περιςςότερθ
οργάνωςθ κι όχι απαραίτθτα διόγκωςθ), πρζπει όχι μόνο να αυξάνει το πλθροφορικό

δυναμικό του (αρνθτικι εντροπία) αλλά και να περιορίηει τθν κετικι εντροπία που πθγάηει
«εκ του φυςικοφ» κακϊσ το ςφςτθμα προςπακεί να οργανωκεί μζςα ςτο χρόνο.
Η ςυνεχισ αφξθςθ τθσ εςωτερικισ πολυπλοκότθτασ πάντα ςυνοδεφεται από κετικι
εντροπία, θ οποία πρζπει να διαχυκεί εκτόσ ςυςτιματοσ, ωσ απόβλθτα και ενζργεια
χαμθλισ βακμίδασ, ςτο περιβάλλον. Αν το ςφςτθμα δεν μπορεί να διοχετεφςει τθν
αυξανόμενθ εντροπία τότε επζρχεται θ κερμοδυναμικι ιςορροπία όποτε το ςφςτθμα χάνει
τθν τάξθ και οργάνωςι του.

Το χαρακτθριςτικό γνϊριςμα των ςυςτθμάτων διάχυςθσ είναι θ αυτο-οργάνωςθ. Αυτοοργάνωςθ ςθμαίνει ότι δεν είναι απαραίτθτο κάποια εξωτερικι δφναμθ (ζξω από το
ςφςτθμα) να κακορίηει τθν εςωτερικι δομι του ςυςτιματοσ (χωρίσ αυτό να ςθμαίνει ότι
εξωτερικά γεγονότα δεν μποροφν να μεταβάλλουν τθ δομι του ςυςτιματοσ), αλλά
εςωτερικά, τα μζλθ του ςυςτιματοσ, αλλθλεπιδροφν και δθμιουργοφν ακροιςτικζσ
δομζσ/ςχιματα ςε επίπεδο ςυςτιματοσ.
Αν μεταφζρουμε τθν παραπάνω περιγραφι ςτθν οικονομία μποροφμε να ποφμε ότι: τα
μζλθ (agents) μιασ οικονομίασ (επιχειριςεισ, κυβερνιςεισ, καταναλωτζσ, επενδυτζσ,
κερδοςκόποι κλπ.), ςυνεχϊσ προςαρμόηουν τισ πράξεισ και τισ ςτρατθγικζσ τουσ
(αλλθλεπιδροφν) ςε απάντθςθ των ακροιςτικϊν αποτελεςμάτων/δομϊν που οι ίδιοι
αμοιβαία δθμιουργοφν.
Το πρόβλθμα με τα νεοκλαςςικά οικονομικά είναι το εξισ: κάκε νεοκλαςςικι κεωρία
(γενικι ιςορροπία, κλαςςικι κεωρία παιγνίων, ορκολογικζσ προςδοκίεσ), υποκζτει ότι από
τθν ςτιγμι που τα άτομα/μζλθ δθμιουργοφν, μζςω αλλθλεπίδραςθσ, το ακροιςτικό
αποτζλεςμα, ζπειτα το μόνο που πρζπει να κάνουν είναι να ακολουκιςουν το αποτζλεςμα
αυτό. Για παράδειγμα θ κεωρία των ορκολογικϊν προςδοκιϊν ηθτά οι ατομικζσ προςδοκίεσ
να είναι ςυνεπείσ με τισ ακροιςτικζσ προςδοκίεσ που οι ίδιεσ (οι ατομικζσ προςδοκίεσ)
ςυλλογικά ζχουν δθμιουργιςει και οι οποίεσ ( ατομικζσ προςδοκίεσ) αν είναι ορκολογικζσ,
δικαιϊνονται γιατί επικυρϊνονται από τισ ακροιςτικζσ προςδοκίεσ κατά μζςο όρο. Ριο
απλά όποιοσ εφαρμόηει τθν κεωρία των ορκολογικϊν προςδοκιϊν είναι από τουσ
κερδιςμζνουσ ςτα διάφορα οικονομικά παιχνίδια και επειδι με τισ ορκολογικζσ προςδοκίεσ
είςαι από τουσ κερδιςμζνουσ δεν υπάρχει λόγοσ να διαμορφϊςεισ άλλου είδουσ
προςδοκίεσ πζρα από τισ ορκολογικζσ..
Αν ςυντρζχουν λοιπόν κάποιεσ προχποκζςεισ, τότε μποροφμε να διαμορφϊςουμε ςυνεπείσ
(ορκολογικζσ) προςδοκίεσ για τθν τιμι π.χ. ενόσ παράγωγου και ζπειτα να
χρθςιμοποιιςουμε τισ προςδοκίεσ ωσ αντιςτάκμιςμα του πονταρίςματοσ. Επειδι θ
προςδοκία μασ είναι ορκολογικι το αντιςτάκμιςμα είναι αρκετό για να μετατραπεί το
παράγωγο ςε ακίνδυνο ποντάριςμα.
Σχθματικά για ορκολογικζσ προςδοκίεσ:
Ατομικζσ προςδοκίεσ -> ακροιςτικι προςδοκία -> κάκε άτομο ακολουκεί τθν ακροιςτικι
προςδοκία. (top-down theory)
Η τεχνικι τθσ πολυπλοκότθτασ κάνει μια πιο ρεαλιςτικι υπόκεςθ: Μπορεί τα άτομα να
διαμορφϊνουν από κοινοφ μία ακροιςτικι δομι, όμωσ δεν αντιδροφν όλα τα άτομα με τον
ίδιο τρόπο. Γιατι κάποια άτομα μπορεί να αντιδράςουν ςτθν ακροιςτικι δομι αλλάηοντασ
τθν ςυμπεριφορά τουσ κι όχι ακολουκόντασ αυτό που επιτάςςει θ ακροιςτικι δομι και
αυτι θ αλλαγι ςτθ ςυμπεριφορά τουσ μπορεί να μεταβάλλει εκ νεόυ το ακροιςτικό
αποτζλεςμα.
Σχθματικά για πολυπλοκότθτα:

Ατομικζσ προςδοκίεσ -> ακροιςτικι προςδοκία -> δεν ακολουκοφν όλα τα άτομα τθν
ακροιςτικι προςδοκία -> νζα προςδοκία. (bottom-up theory).
Αυτά κα είχαν μικρι ςθμαςία αν πίςω από το κραχ του 2008 δεν κρυβόταν οι ορκολογικζσ
προςδοκίεσ. Σαν βάςθ χρθςιμοποιικθκε θ εξίςωςθ των Black-Scholes, και διάφορεσ
παραλλαγζσ τθσ.
Το πρόβλθμα είναι ότι οι υποκζςεισ του υποδείγματοσ Black-Σχολεσ είναι μάλλον
εξωπραγματικζσ: δεν υπάρχουν ςυναλλακτικά κόςτθ, δεν υπάρχει όριο ςτθν ανοικτι
πϊλθςθ, το χριμα μπορεί να δανειςτεί ςε ζνα προκακοριςμζνο και χωρίσ κίνδυνο επιτόκιο
και πάνω από όλα οι όποιεσ μεταβολζσ ςτθν τιμι του παραγϊγου μζχρι τθν ωρίμανςι του
είναι ςτακερζσ (πρακτικά λίγο πάνω, λίγο κάτω από τθν αναμενόμενθ μζςθ τιμι). Για να
μθν γίνει περιςςότερο τεχνικι θ κουβζντα ασ ποφμε ότι οι τιμζσ των περουςιακϊν
ςτοιχείων πάνω ςτα οποία ςτθρίχκθκε ο κακοριςμόσ τθσ τιμισ των παραγϊγων είχαν πολφ
μεγάλθ πτϊςθ και κατά ςυνζπεια οι μεταβολζσ ςτθν τιμι των παραγϊγων ιταν
μεγαλφτερεσ από αυτζσ που προζβλεπαν τα μοντζλα. Τα υπόλοιπα είναι γνωςτά.
(Σθμ.: αν κάποιοσ δεν γνωρίηει τα τεχνικά κζματα και κζλει να πάρει μια ιδζα ασ κάνει μια
αναηιτθςθ για dynamic/static hedging, Brownian motion and finance, econophysics και
complexity and finance).
Αλλά αν ακολουκιςουμε και μια πιο πειραματικι (heuristic) προςζγγιςθ πάλι κα ζχουμε το
ίδιο αποτζλεςμα. Δθλαδι αν δεχτοφμε ότι οι κερδοςκόποι δεν διαμορφϊνουν ορκολογικζσ
προςδοκίεσ αλλά διαμορφϊνουν διαφορετικζσ ατομικζσ προςδοκίεσ, πάλι κα ζχουμε
φοφςκεσ και καταρρεφςεισ. Στθν περίπτωςθ αυτι ζχουμε μια «οικολογία» προβλεπτικϊν
μεκόδων μερικζσ από τισ οποίεσ είναι επιτυχείσ και άλλεσ αποτυγχάνουν. Η «οικολογία»
αυτι αλλάηει ςυνεχϊσ, μζςα από αυτι τθν διαδικαςία δοκιμισ και λάκουσ, και δθμιουργεί
αυκόρμθτα φοφςκεσ και κραχ.
Για παράδειγμα ασ ποφμε ότι οι κερδοςκόποι διαμορφϊνουν δφο ειδϊν προβλζψεισ. Η
πρϊτθ λζει «Αν θ τιμι ζχει ανζβει τισ τελευταίεσ t περιόδουσ, ανζμενε αφξθςθ χ% τθν
επόμενθ περίοδο» και θ δεφτερθ λζει «Αν θ τρζχουςα τιμι είναι y φορζσ πάνω από το
μζριςμα, ανζμενε πτϊςθ z%» Η πρϊτθ πρόβλεψθ δθμιουργεί φοφςκα και θ δεφτερθ κραχ
(όλα αυτά προσ χάριν απλότθτασ εννοείται). Το πόςο μεγάλθ διάρκεια και ςε ποιά ζκταςθ
κα ζχουμε τζτοιεσ ανωμαλίεσ είναι ζνα τυχαίο γεγονόσ που δεν μπορεί να προβλεφκεί.
Αυτό όμωσ που μπορεί να προβλεφκεί είναι ότι τζτοια φαινόμενα κα ςυμβοφν και κα ζχουν
ςυγκεκριμζνεσ κατανομζσ πικανότθτασ (ςτο επόμενο κομμάτι πωσ το πετυχαίνουμε αυτό).
Το μζροσ αυτό τελειϊνει με ζνα κζμα προσ ςυηιτθςθ. Τισ τελευταίεσ δεκαετίεσ όλεσ οι
ςυςτθμικζσ αναλφςεισ γίνονταν μζςα από το πρίςμα τθσ ιςορροπίασ (και ακόμα γίνονται
αλλά ςε μικρότερο βακμό). Αυτι θ προςζγγιςθ δεν μπορεί να αναλφςει ακραία φαινόμενα.
Στθν ιςορροπία, θ όποια παρζκκλιςθ είναι προςωρινι μζχρι να επανζλκει το ςφςτθμα ςε
ιςορροπία με αντίρροπεσ δυνάμεισ. Ζτςι θ ανάλυςθ τθσ ιςορροπίασ δεν μπόρεςε να
διαβλζψει τθν κατάρρευςθ ςτθ ΢ωςία μετά τθν απορρφκμιςθ των αγορϊν, τθν κατάρρευςθ
τθσ Εnron, τθν αποςφνκεςθ τθσ θλεκτρικισ παραγωγισ ςτθν Καλιφόρνια μετά τθν
απελευκζρωςθ τθσ αγοράσ και βζβαια το κραχ του 2008. Εκ των υςτζρων βλζπουμε ότι το
κοινό κζμα ςε όλεσ αυτζσ τισ κρίςεισ είναι ότι κάποιοι παίκτεσ με προνομιακι
πλθροφόρθςθ και τάςθ για εκμετάλλευςθ οδιγθςαν τα πράγματα εκτόσ ελζγχου. Το
ηθτοφμενο είναι τί είδουσ ζλεγχοσ κα ιταν αποτελεςματικόσ.

Το παραπάνω ςχιμα δίνει ςυνοπτικά τον τρόπο οργάνωςθσ του χρθματοπιςτωτικοφ τομζα
ωσ ςυςτιματοσ διάχυςθσ. Ξεκινϊντασ από τθν εςωτερικι δομι του ςυςτθμάτοσ, δθλαδι
τον τρόπο που αυτο-οργανϊνεται, αυτό που ζχει ςθμαςία για τθν εξζλιξι του είναι θ
διαμορφϊςθ των προςδοκιϊν.
Οι ορκολογικζσ προςδοκίεσ δεν αποτελοφν καλό οδθγό ανάλυςθσ. Οι προςδοκίεσ όπωσ τισ
ορίηει ο Κζυνσ είναι πιο κοντά ςτθν πραγματικότθτα. Σφμφωνα με τον Κζυνσ διακρίνουμε
δφο ειδϊν ςυμπεριφορϊν: τισ επενδυτικζσ και τισ κερδοςκοπικζσ. Οι επενδυτικζσ
προβλζπουν τθν απόδοςθ ενόσ προϊόντοσ ωσ τθ λιξθ του και οι κερδοςκοπικζσ
προβλζπουν τθν ψυχολογία τθσ αγοράσ προκειμζνου να κερδίςουν με βάςθ τισ διαφορζσ
ςτθν τιμι. Ζτςι ζνασ επενδυτισ αγοράηει μετοχζσ για να πάρει το μζριςμα και ζνασ
κερδοςκόποσ αγοράηει μετοχζσ για να κερδίςει από τθν διαφορά ςτθν τιμι.
Μία άλλθ παρατιρθςθ που κάνει ο Κζυνσ και τθν κεωρϊ ςωςτι, είναι ότι διαχρονικά ο
αρικμόσ των επενδυτϊν ζχει υποχωριςει και αντίςτοιχα ζχει αυξθκεί ο αρικμόσ των
κερδοςκόπων με αποτζλεςμα οι κερδοςκοπικζσ ςυμπεριφορζσ να είναι αυτζσ που

κυριαρχοφν ςτισ αγορζσ.
Οι κερδοςκοπικζσ ςυμπεριφορζσ επομζνωσ είναι αυτζσ που κακορίηουν το πωσ κα αυτοοργανωκεί το ςφςτθμα. Ο Κζυνσ διακρίνει δφο ειδϊν κερδοςκοπία: τθν μετριοπακι
κερδοςκοπία και τθν ζντονθ κερδοςκοπία. Η πρϊτθ επικρατεί όταν υπάρχει μία ςυλλογικι
εμπιςτοςφνθ για το μζλλον και διαμορφϊνεται μία κοινι προςδοκία θ οποία και
ακολουκείται. Αν και θ μζτρια κερδοςκοπία μοιάηει με τισ ορκολογικζσ προςδοκίεσ, θ
διαφορά είναι οτι ο Κζυνσ κεωρεί τζτοιεσ προςδοκίεσ ωσ παροδικζσ και όχι μόνιμεσ.
Η δεφτερθ μορφι κερδοςκοπίασ επικρατεί ςε περιόδουσ αβεβαιότθτασ. Χαρακτθριςτικό τθσ
ζντονθσ κερδοςκοπίασ είναι ο μιμιτιςμόσ και οι αντικρουόμενεσ προςδοκίεσ. Δθλαδι
κάποιοι κερδοςκόποι λειτουργοφν ωσ θγζτεσ, τουσ οποίουσ οι υπόλοιποι ακολουκοφν,
παίρνοντασ μεταξφ τουσ (οι θγζτεσ) ςυγκρουόμενεσ κζςεισ.
Από μακθματικισ πλευράσ θ μετριοπακισ κερδοςκοπία οδθγεί ς’ ζνα ςτακερό ςθμείο
γφρω από το οποίο κινοφνται οι κερδοςκόποι (τάξθ). Αντίκετα θ ζντονθ κερδοςκοπία
οδθγεί ςε πολλά πικανά ςθμεία ςυγκζντρωςθσ και με ζντονθ αςτάκεια (αταξία). Ακόμθ κι
αν διαμορφωκεί ζνα ςθμείο, αυτό δεν κα είναι ςτακερό.
Το ςφςτθμα εςωτερικά είναι ςε διαρκι κίνθςθ, δθλαδι ταλαντεφεται προσ τθν μια ι τθν
άλλθ πλευρά. Επειδι τα άτομα δεν μποροφν να προβλζψουν το μζλλον με ακρίβεια
μεταβάλλουν τισ προςδοκίεσ τουσ τακτικά. Αυτό πρακτικά ςθμαίνει ότι υπάρχει μια
τραμπάλα μεταξφ ςυλλογικϊν προςδοκιϊν και μιμιτιςμοφ.
Επιπλζον το εξωτερικό περιβάλλον επθρεάηει το χρθματοπιςτωτικό ςφςτθμα. Ππου εδϊ
περιβάλλον μποροφμε να βάλουμε τθν πραγματικι οικονομία. Η πραγματικι οικονομία
υπόκειται κι αυτι ςε αβεβαιότθτα: α) Ανάλογα με το ςθμείο του οικονομικοφ κφκλου
(ανάπτυξθ/φφεςθ) και β) ανάλογα με το μζγεκοσ των επιχειριςεων και τα διάφορετικά
επίπεδα κερδοφορίασ ανα κλάδο.
Εαν ζχουμε ειςροι κεφαλαίων (κζρδθ/αποταμιευςείσ) προσ το χρθματοπιςτωτικό ςφςτθμα
και ςυλλογικζσ προςδοκίεσ τότε αυξάνεται θ τάξθ του ςυςτιματοσ. Αν ζχουμε αβεβαιότθτα
ςτθν πραγματικι οικονομία και ςτο χρθματοπιςτωτικό τομζα, τότε οδθγοφμαςτε ςε ζνα
κρίςιμο ςθμείο (ςθμείο διακλάδωςθσ). Σε αυτό το ςθμείο το ςφςτθμα δεν μπορεί να εξάγει
τθν εντροπία και επζρχεται θ καταρρεφςθ θ οποία ακολουκείται από μία νεα αυτοοργάνωςθ.
Ζνα τελευταίο ςθμείο. Η διάχυςθ τθσ εντροπίασ προσ τθν πραγματικι οικονομία ζχει δφο
πικανά αποτελζςματα: αν θ πραγματικι οικονομία μπορεί να απορροφιςει τθν εντροπία
και να ςυνεχίςει να ςτζλνει κεφάλαια προσ τον χρθματοπιςτωτικό τομζα τότε μειϊνεται θ
πίεςθ για ζντονθ κερδοςκοπία. Αν όμωσ δεν μπορεί, τότε κα αυξικει θ αβεβαιότθτα ςτον
πραγματικό τομζα, θ οποία αβεβαιότθτα κα μεταδϊςει αβεβαιότθτα ςτον
χρθματοπιςτωτικό τομζα και κα ζχουμε ζντονθ κερδοςκοπία.
Ρϊσ κάνουμε υπολογιςμοφσ με βάςθ τθν πολυπλοκότθτα. Ζνα κλαςςικό παράδειγμα είναι
θ εμφάνιςθ μποτιλιαρίςματοσ. Ασ ποφμε ότι εξετάηουμε ζνα κομμάτι του δρόμου με
κίνθςθ. Τα αμάξια κινοφνται ανάλογα με το περικϊριο που ζχουν μεταξφ τουσ (μικρό
περικϊριο/επιβράδυνςθ, μεγαλφτερο περικϊριο/επιτάγχυνςθ). Ιδεατά διαμορφϊνεται μία
ταχφτθτα ιςορροπίασ και μια μζςθ απόςταςθ μεταξφ των αμαξιϊν, ζτςι ϊςτε δεν ζχουμε
ποτζ μποτιλιάριςμα. Στθν πραγματικότθτα όμωσ, όταν ζχουμε μεγάλθ κυκλοφορία
εμφανίηεται ανιςορροπία. Κάποια αμάξια επιβραδφνουν, άλλα επιταγχφνουν και ζτςι
ζχουμε μία ςυμπίεςθ τθσ κυκλοφορίασ, θ οποία μεταδίδεται και προσ τα πίςω και ζτςι
εμφανίηεται το μποτιλιάριςμα. Σταδιακά θ κυκλοφορία επανζρχεται ςτον κανονικό ρυκμό.
Τι ςυμπεράςματα μποροφμε νε βγάλουμε απο το παραπάνω παράδειγμα;
Ρρϊτον, θ εμφάνιςθ του μποτιλιαρίςματοσ είναι αυκόρμθτθ (δεν επιβάλλεται εξωτερικά)
και δεν επαναλαμβάνεται ποτζ με τθν ίδια ακρίβεια (κάκε ςτιγμι είναι μοναδικι).

Δεφτερον, το μποτιλιάριςμα πραγματοποιείται μζςα ςτον χρόνο (αρχι,μζςθ, τζλοσ).
Και τρίτον, το φαινόμενο δεν εμφανίηεται οφτε ςτο μίκρο-επίπεδο (αμαξιοφ), οφτε ςτο
μάκρο-επίπεδο (ςυνολικι κίνθςθ) αλλά ςτο μζςο επίπεδο (ομάδεσ αμαξιϊν).
Η ανάδειξθ του μζςο-επιπζδου αλλάηει και τον τρόπο τθσ ανάλυςθσ. Η λφςθ για τθν
εμφάνιςθ του μποτιλιαρίςματοσ δεν είναι απαραίτθτο πια να είναι ζνα ςφςτθμα εξιςϊςεων
αλλά μπορεί να είναι ζνα ςφνολο από αναδυόμενα φαινόμενα, τα οποία μπορεί να
προκαλζςουν νζα φαινόμενα κοκ. Μζςα ςε ζνα τζτοιο πλαίςιο αυτό που χρειάηεται ειναι να
γίνονται διαρκϊσ υπολογιςμοί ϊςτε να δοφμε εαν κάποιεσ από τισ δομζσ που αναδφονται
από τα μοντζλα μασ, εμφανίηονται και ςτθν πραγματικότθτα. Η δφναμθ των υπολογιςτϊν
μασ δίνει τθ δυνατότθτα να εξετάηουμε εκατοντάδεσ (και παραπάνω) ςυνκικεσ
πολυπλοκότθτασ και τθν αντίςτοιχθ εξζλιξι τουσ μζςα ςτον χρόνο. Αντί για ςυςτιματα
εξιςϊςεων λοιπόν, ζχουμε αλγόρικμουσ και αντί για λφςεισ εξιςϊςεων ζχουμε
υπολογιςμοφσ. Αυτό που απομζνει είναι κάποια από αυτά τα ςενάρια να εμφανιςτοφν και
ςτθν πραγματικότθτα.
Κλείνω με μία εξζλιξθ που δείχνει τθν τεράςτια αλλαγι που ζχουν φζρει οι υπολογιςτζσ.
Μζχρι να αρχίςουν οι υπολογιςτζσ να γίνονται γρθγορότεροι, παρατθροφςαμε τον κόςμο
γφρω μασ για να βροφμε νζα γεωμετρικά ςχιματα και να τα επεξεργαςτοφμε. Σιμερα οι
υπολογιςτζσ ζχουν τθν δυνατότθτα να δθμιουργιςουν τόςα πολλά ςχιματα που πια
ψάχνουμε ςτο ςφμπαν να δοφμε αν υπάρχουν. Η ςχζςθ ζχει αλλάξει, ο υπολογιςτισ είναι
πθγι γεωμετρικϊν ςχθμάτων. Κάτι ανάλογο κα ςυμβεί και ςτα οικονομικά. Ο υπολογιςτισ
κα μασ δίνει διαρκϊσ ςενάρια για το πωσ μπορεί να εξελιχκεί μια οικονομία και εμείσ κα
παρατθροφμε αν κάποια απο αυτά τα ςενάρια πραγματοποιοφνται. Πςο κι αν ακοφγεται
λίγο παράξενο αυτό είναι πολυ πιο ρεαλιςτικό απ’ ό,τι επικρατοφςε μζχρι ςιμερα ςτα
οικονομικά.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful