P. 1
Popol Wuj - K'Iche'

Popol Wuj - K'Iche'

|Views: 46|Likes:
Published by Susana García

More info:

Published by: Susana García on Sep 08, 2013
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

06/28/2014

pdf

text

original

1

POPOL WUJ
pa K’iche’ Chi’ ch’ab’al

K’ulb’il Yol Twitz Paxil
Dirección Lingüística y Cultural Programa de Producción y Traducción

W
Paxil, Kab’lajuj B’aqtun

rttt

t

wt
Tun Wuqub’ Winaq. Guatemala, octubre de 1,999.

B’elejlajuj K’atun Wo’o

2

K’ulb’il Yol Twitz Paxil
Academia de Lenguas Mayas de Guatemala Simón Rodríguez Hernández Nimak’amal B’e Mario Ramos Ramírez Ramírez Ajb’inisan Chak Alejandro Teletor Velásquez Uk’a’al Pwaq Pascual Martín Domingo Kik’amal B’e Mayab’ taq Ch’abal

Uwäch:

Pa Kajib’ Xalq’at B’e

Q’axel Tzij: Gaspar Tambriz Gómez. Ilonelab’: Alberto Ajtun Pelicó, Federico Hernández Zapeta.

POPOL WUJ Versión K’iche’ 1,998 de ALMG
© Academia de Lenguas Mayas de Guatemala, ALMG. Queda terminantemente prohibido reproducir este libro, total o parcialmente sin el permiso expreso de la Academia.

Segunda edición 1,999. 2,000 ejemplares ______________________________________________________________________
ALMG.13 Calle 11-52 Zona 1,Guatemala, Guate. Tel. 2323404, Fax 2329342, Correo Electrónico: almg @infovia.com.gt.

3

CHIKECH: Ri kech’aw pa K’iche’ Chi’ ch’abäl, xuquje’ ri kakoqaj rij we wuj ri’, xa rumal che ri kakaj kaketa’maj ri jun nimalaj no’jibäl tz’i’b’am kan pa we wuj ri’.

K’AMOWAXIK: Kiqaya’ jun nimalaj k’amowaxik chike: ri ajtijab’, ri ajtz’ib’ab’, ri ajsolinach’ab’al xuquje’ ri ajq’ijab’, a’re’ k’u taq wa’ ri xetob’an che we chak ri’.

Alom. rech qas kab’an uya’ik utzijoxik ri eta’mab’al xuquje’ ri ukojik ri qatzij pa maya’. Kuk’ wa’ we kitob’anik we winaq ri’ katob’an chuch’ob’ik jas taq tz’ib’atal chupam we wuj ri’. k’o chi k’u jujun wa’. rech kaya’ uchuq’ab’ xuquje’ uq’ijol ri jalajoj qab’qantajik pa we Paxil (Guatemala). “Wuj re Soloj Q’ijolal”. ri ub’ina’m we wuj ri’. ruk’ b’a’ ri utob’anik ri loq’alaj Tz’aqol. Pa we wuj ri’ qeta’m chi k’o jujun tzij man qas ta kaq’ax chi qawäch. Le K’ulb’il Yol Twitz Paxil k’o ukojb’al chirij we jun tukin wuj ri’. ajtijab’. xuquje’ ajpopib’. Totonicapán xuquje’ Santa Cruz. kech’aw k’u wa’ pa K’iche’ ch’ab’al. CHOLB’AL RECH . jalajoj tinimit k’ut e petenaq wi a’re k’u taq wa’: Nahualá. xtz’ib’ax k’u wa’ pa ri k’ak’ utz’ib’axik ri ch’ab’al K’iche’. jun chuq’ab’ xuquje’ wa’ xkib’an ri xetob’an chusolixik we wuj ri’. kaq’axax chi k’u wa’ we loq’alaj taq tzij ri’ pa jujun maya’ ch’awem chik re we Paxil. Xq’atux k’ut pa ri wuj tzi’b’atal kumal we winaq ri’: Francisco Ximénez xuquje’ ri utz’ib’am ri Adrián I. k’uxla’nem. rumal che ri k’o jalajoj taq chomab’al kariqitaj chupam. we jun chak ri’ ri K’ulb’il Yol Twitz Paxil katajin kub’ano ri taqatal wi pa ri Uwuj Taqanik re ri Academia de Lenguas Mayas de Guatemala. We wuj ri’ xsolix kumal ri ajq’ijab’.4 K’utb’äl rech Jun nimalaj ki’kotemal pa ri K’ulb’il Yol Twitz Paxil (Academia de Lenguas Mayas de Guatemala) rumal che ri kuya’ chikiwäch konojel ri winaq ri kakaj kaketa’maj ri kariqitaj chupam ri Popol Wuj. We chak ri’ xjach uwäch pa taq q’at. K’ajolom. El Quiché. mayajinem. Pa ri Q’at “c” re ri kajib’ Wokaj. k’ulmatajem. B’itol. Ri are’ xutzukuj upajik jas k’o pa ri uchuch wuj ri b’anatal kanoq pa ri Siglo XVIII. Chávez. Sololá. Ri xetob’an che we chak ri’. are taq k’u wa’: no’jib’al. kuya’ k’u kan chaqe jun nimalaj eta’mab’al kech ri qati’t qamam kaqakoj k’u wa’ pa ri qak’aslemal re we kamik xuquje’ pa ri petenaq chi qawäch. xuquje’ xtzukuxik jun ujunimaxik utz’i’b’axik ri ch’awem K’iche’. Antonio Villacorta. We ne’ k’o ne’ jas jun kariqitaj chupam man qas ta kach’ob’otajik kaqamaltyoxij we kaya’ ub’ixik loq chaqe rech kaqawok ri qach’awem K’iche’. jas b’anatal kanoq pa ri wuj ub’ina’m “Crestomatía Quiché” re ri jun ajtz’ib’ J. je’ k’u wa’ kub’ij ri’: Wokonik. b’anik xuquje’ ub’anik jalajoj taq chak pa keb’ uwäch tzij. chiqasik’ij b’a uwäch we wuj ri’. xuquje’ pa maya’ tzij. solil taq ch’ab’al. “ Wuj re Kulmatajem”. Momostenango. xa k’u jun nimalaj chuq’ab’ wa’ we xb’anik ri’ chu junimaxik ri qach’awem pa K’iche’. “Wuj re Solb’al Ajpop Tzij”. kariqitaj k’u wa’ pa ri Taqanik 65-90. Ruk’ wa’.

. 41 Ukajlaj Tzij: Nik’aj chik puwi q’apoj Xkik’ .................................................................................................. Majukutaj chi’l Ik’ B’alam................... 95 Ujuk’al Wajxaqib’ Tzij: B’enam tzalijem uloq pa Tulan ...................................................... 109 Ujuk’al Oxlajuj Tzij: Ralaxib’al q’ij ............................... 13 Uwaq Tzij: Ri e alaxik Sipakna chi’l Kab’ Raqan ............... 32 Ukab’laj Tzij: K’extaqb’alil rech Xib’alb’a ............. Pa Q’aq’awitz ............... 2 Rox Tzij: Tz’ukunem kech awajib’ ...... 105 Ujuk’al Ju’lajuj Tzij: Ku’lib’al k’u’x .......................... 69 Ujuk’al Tzij: Nik’aj chi tikarib’al kich’akatajik xib’alb’a ...................................... 92 Ujuk’al Wuqub’ Tzij: Kaj Paluna............................................................................. 112 ....................... 28 Ujulaj Tzij: Ri kalaxik Jun Jun Ajpu chi’l Wuqub’ Jun Ajpu ...................... Pan Kayala’ ............................... 82 Ujuk’al Kajib’ Tzij: Paqalem chikaj ..... 35 Roxlaj Tzij: Q’apoj Xkik’ .................................. Chom Ja’........... 80 Ujuk’al Oxib’ Tzij: K’astajib’al ...................................................... Pa Awilix........................................................... 11 Ro’ Tzij: Nimarisab’al rib’ Wuqub’ Kaqix ......................5 Tzij Uwäch Wuj Nab’e Tzij: Uch’ekul ri Popol Wuj .................................................................................... 55 Uwuqlaj Tzij: Esik’ital pa Xib’alb’a ........ 46 Rolaj Tzij: Kalaxik yo’x Jun Ajpu.............. 49 Uwaqlaj Tzij: Taq kichak Jun Ajpu............................................................................... 107 Ujuk’al Kab’lajuj Tzij: Pa Tojil............................... B’alam Aq’ab’............................ 5 Ukaj Tzij: Q’ola uq’eqal jäb’.. 91 Ujuk’al Waqib’ Tzij: B’alam Ki’tze’.......................... 21 Ub’elej Tzij: Uch’akatajik Sipakna ................................................................................ 98 Ujuk’al B’elejeb’ Tzij: Q’aq’ chi’l kowib’al ....................... 16 Uwajxaq Tzij: Ri uchak Sipakna .................................................... 1 Ukab’ Tzij: Tz’ukunem rech kaj..................................................................... 66 Ub’elejlaj Tzij: Utikarib’al kich’akatajik xib’alb’a . Xb’alamkej ..... 77 Ujuk’al Ka’ib Tzij: Pa ajawan kamikal.............................................. 61 Uwajxaqlaj Tzij: B’enam pa Xib’alb’a ................................. 15 Uwuq Tzij: Nimowem kib’ Jun Ajpu chi’l Xb’alamkej...................................... Tz’unun Ja’ chi’l Kaqix Ja’.................................... ulew .......................... Xb’alamkej ..................................... 75 Ujuk’al Jun Tzij: Ch’akoj pa etz’an kik .......................................... 25 Ulaj Tzij: Uchak chi’l uch’akatajik Kab’ Raqan............................ 101 Ujuk’al Lajuj Tzij: Ri k’amowab’al ......... 88 Ujuk’al Jo’ob’ Tzij: Pan Paxil...................

......... 135 Ukak’al Jun Tzij: Utikarib’al Chi Ismachi’ ........ 137 Ukak’al Ka’ib’ Tzij: Utikarib’al Q’u’ma’rkaj ....................................................................................... 145 Ukak’al Jo’ob Tzij: Mayijab’al tz’onob’al rech tinamit ............................... 132 Ukak’al Tzij: Uwäch uq’ij Naqxit ..... 119 Ujuk’al Wuqlajuj Tzij: Chakub’anem rech to’b’al ib’ .......... 126 Ujuk’al Wajxaqlajuj Tzij: Q’ateb’al uwäch kowib’äl .................................................................................................................... 140 Ukak’al Oxib’ Tzij: Ajaw Q’uq’kumätz .......... tat........................................................................ Q’aq’awitz ... 153 .6 Tzij Uwäch Wuj Ujuk’al Kajlajuj Tzij: Rajawanik Tojil.............. 130 Ujuk’al B’elejlajuj Tzij: K’isb’äl taq q’ij kech e nab’e nan................ Awilix.... 118 Ujuk’al Waqlajuj Tzij: Taqchi’nem kech Xtaj chi’l Xpuch’............. 116 Ujuk’al Jo’lajuj Tzij: Sipanik kik’ ............ 143 Ukak’al Kajib’ Tzij: Kib’i’ nimaq Ajawab’ ......................... 149 Ukak’al Waqib’ Tzij: Kija’l ri Ajpopab’ .....

7 POPOL WUJ .

ukaj xukutaxik. Are taq xchik’ïs tz’uk ronojel kaj ulew. Ch’uqunel. ajb’is. rumal Tz’aqol. rachtzijoxik ri Iyom. Uqajaw k’aslem. xe’uchax pa k’iche’ tzij. upa’ulew. utzijoxik qamu’jib’al. Kamul Iyom. B’itol. ilb’al saq petinaq ch’aqa pölow. cho. Jun Ajpu Wuch’. nim upetik. saqil al. Are k’ut xchiqak’am wi uk’utunsaxik.8 POPOL WUJ Nab’e Tzij q w Uch’ekul ri Popol Wuj Are uxe’ ojer tzij waral K’iche’ ub’i’. k’uxla’al rech saqil amaq’il. Xmukane. ilb’al saqak’aslem. Saqinim Aq. xa k’u’tal chuwäch ilol re. Kamul Mamom. xchiqatikib’a wi ojer tzij. utzijoxik puch. pa kristyan uq’ijil chik xchiqelesaj rumal maja’ wi chik ri ilb’al re Popol Wuj. saqil k’ajol. K’o nab’e uwujil. Uchuch. saqil tzij ri xkib’an chik. Waral xchiqatz’ib’aj wi. utzijoxik puch awexab’al. xe’uchax rumal ri Tz’aqol. Uk’u’x Pölow. ukaj che’xik. ajna’oj che ronojel attal wi kaj. kajxukut. k’uxla’nel. e r t y . ab’anel. uxe’nab’al puch ronojel xb’an pa tinamit K’iche’. Alom. Ajräxalaq. B’itol. Mamom. pölow. Ajräxasel. Matzanel. Kajtz’uk. uq’alajsaxik. Jun Ajpu Utiw. ulew. Uk’u’x Chö. ukaj tz’ukuxik. saqirib’al. ramaq’ k’iche’ winaq. Xe’ucha’xik. Q’uq’ Kumätz. retaxik. umejk’amaxik. utikarib’al. winaqirem. Saqinim Sis. Wa’ xchiqatz’ib’aj chik chupam kaxlan tz’ib’. b’isol re. K’ajolom kib’i’. Tepew. Xpiyako’k kib’i’. Chucha’xik rachb’ixik. alal rech. ojer tz’ib’am puch. Are taq xkitzijoj ronojel chi saqil k’olem. uyuqk’amaxik upakaj.

täp. chi aq’ab’al. xa apachike ta chawexoq. Xe’ucha’xik. ett R T qttt wttt ettt . yakalik. Are ub’ina’am wi ri Q’uq’ Kumätz. k’a kalo’linik. xa utukel remelik. are taq xkalaj puch winaq. kina’oj. xa ma k’o wi na qila’ lo k’olik. Xa remelik ja’. Q’uq’ Kumätz. Ma wi q’alaj uwäch ulew. Are taq xkalaj. Xecha’ k’ut. Q’uq’ Kumätz. uwinaqirik che’. xa li’anik pölow. che’. xkikuch kitzij. Are taq xe’ul kuk’ ri Tepew. kakotz’ kab’antaj pa kaj. Räx Kaqulja. e nima’q ajna’oj chi kik’oje’ik. i o p Q W Xa kitukel ri Tz’aqol. k’iche’laj.9 Ukab’ Tzij wt Tz’ukunem rech kaj. k’a tölon na puch upakaj. maj jun kasilob’ik. k’o na puch Uk’u’x Kaj. are taq qakira puch. nab’e uch’a’ik: maja’ wi k’o jun winaq. xkiriq kib’. Xa ma k’o wi na qila’ k’olik. Ukab’ k’ut Ch’i’p Kaqulja. jul. kolol. Xuquje k’ut xaq k’o wi ri kaj. Rox chik. E muqutal pa q’uq’. utz’ukik puch k’aslem. rumal ri Uk’u’x Kaj. ulew Are utzijoxik wa’: k’a katz’ininoq. e K’ajolom e k’o pa ja’. Are taq xpe k’u utzij waral. k’a kasilanik. k’a katz’ininik. k’ïm. E nima’q eta’manelab’. Jun Raqan. nab’e. pa räxon. Tepew. k’a kachememoq. Are taq xena’ojinik. e Alom. katz’ininik chi q’equ’m. Chi e k’ut. Xaq chemelik. ab’äj. apachinaq tzuqul. Q’uq’ Kumätz waral chi q’equ’mal. Are taq xkuxlab’aj kib’. tz’ikin. siwan. oxib’ ri Uk’u’x Kaj. xa utukel remelik pölow ronojel upakaj. Wa’ k’ate nab’e tzij. ka’am. jun chiköp. are ub’i’ ri Kab’awil. Xch’aw ruk’ ri Tepew. katzowik. Are taq xkina’ojij utz’ukik. Jun Raqan ub’i’. Xe wi saq. chi aq’ab’al. chi aq’ab’. xul kuk’ ri Tepew. are taq xeb’isonik. kär. saqte’toj e k’o wi. Maja wi na qila’ kamolob’ik. xa utukel kaj k’olik. Q’uq’ Kumätz. B’itol. winaqirem chi q’equ’mal. are taq xna’ojixik saq k’aslem. kumal kab’antaj.

Je k’ut xki’kot wi ri Tepew. are taq xkib’isoj rutzirik. juyub’. at pu Ch’i’p Kaqulja. K’ate nab’e xkina’ojij xkolow ri kaj. uq’alajib’al ri qatz’aq. Xa kinawal. Je k’ut una’ojixik ri k’a te xkina’ojij. are taq xeno’jinik. are xpe ri juyub’ pa ja’ xas nima’q taq juyub’ xuxik. xkolow na puch ulew chupam ja’. Xch’ob’och’ox ub’e ja’. Are chi’ xwinaqir k’u ri ulew kumal. Xa ch’ob’ol chik xek’oji’ wi ri ja’. lib’ajchi’ xwinaqirik. qP qq qw Je ri xa sutz’. Nab’e k’ut xwinaqir ulew. utukel ta k’u rib’! ¡Ch’ajch’oj ta k’ut! ¡Chawexoq. xa mayul uwinaqirik chi k’u uk’oje’ik. xa kipusil xb’antaj wi una’ojixik juyub’. kaj ulew! Ma ta k’u uq’ijilab’al. at Jun Raqan. taq’aj. –¡Are ta b’a ri ja’ cheltaj! ¡chijamatäj b’a’! ¡Chiwinaqir ta b’a ri ulew. xb’inije’ik le raqan xo’l taq juyub. Chiwinaqiroq winaq tz’aq. saqiroq. –¡Ulew!– xecha’. at Uk’u’x Kaj. taq’aj. Je k’u uwinaqirik ulew ri k’ate xwinaqir kumal ri Uk’u’x Kaj. ub’antajik kumal. winaq b’it– xecha’ k’ut. qe q r qt q qt q wt q et . qab’it– xecha’ k’ut. Chiwinaqir ulew. Uk’u’x Ulew ke’ucha’xik ri’.10 rttt Ta chuxoq. ri qab’it. Q’uq’ Kumätz: –¡utz chixatulik. are xk’utunije’ik nima’q taq juyub’. xas rachwinaqirik uk’isisil. Xa ruk’ tzij xk’oji’ ri uwinaqirik. Räx Kaqulja! –Xwitz’in qatz’aq. upachajil uwäch.

chijutaq ch’ob’il. ri tz’ikin. waral katk’oji’ wi. Ch’i’p Kaqulja. xkitzijoj puch. Ma wi xwachin uwäch kich’ab’al. K’ajolom: –¿Xa pa chi lolinik. ri tz’ikin. Tz’aqol. chijutaq molajil!– xe’uchax ri kej. Chixcha’woq chojisik’ij. Xecha’ chik chikib’il kib’: –ma wi xwitz’in ub’ixik qab’i’ rumal oj kajtz’aq. ma wi utz – xecha’ chik chikib’il kib’ ri Alom. pa k’ïm. konojel xkik’am kiwarab’al. chojiq’ajarisaj oj ichuch. Alom. uxe’ k’a’am? K’ate ri’ utz kek’oji’ ri chajil re– xecha’ k’ut. achakalib’al xuxik– xucha’xik. Je k’ut xok kochoch chiköp ri ulew xuya’o ri Alom. ma xa on chi tz’ininik uxe’ che’. xa kewach’alajik. Are taq xkib’an k’u kisok ch’uti’q tz’ikin. chajil re ri k’ichelaj. pa q’ayes. B’itol. pa k’iche’laj kapoq’isaj wi awib’. ma wi xech’awik. kixk’iyaritaj wi puwi’ uq’ab’ che’. ri tz’ikin rumal Tz’aqol. kixsik’inoq! ¡Mixyolyolinik. xa wi xewitz’wotik. chiri’ kixpoq’ wi. chajil k’a’am. chojiq’ijila’!– xe’ucha’xik. B’itol. Uk’u’x Kaj. oj pukajb’it. puwi’ uq’ab’ k’a’am– xe’uchax ri kej. xas k’u xwinaqir kej.11 Rox Tzij q rt Tz’ukunem kech awajib’ Are taq xkina’ojij chik uchikopil juyub’. q tt q qtt q wtt q ett q rtt q ttt q qttt q wttt q ettt q rttt . ma k’u xech’awik jacha ta ri winaq. Räx Kaqulja. q’anti’. utzirinaq chi konojel ri kej. ronojel uwinaqil juyub’: ri kej. puwi’ k’a’am kixochochin wi. kiyakalib’al. K’ajolom. ri köj. kumätz. Alom. K’ajolom: –¡kixch’awoq. Are taq xkisipaj k’u rochoch kej. xa kewajinik. Kacha’ ri Alom. kixjayin wi. oj iqajaw! ¡Kixch’awa na k’ut Jun Raqan. pa siwan katwar wi. Uk’u’x Ulew. ri tz’ikin. kajkaj ab’inib’al. Are taq xkina’ojij. b’alam. jalajoj xkoq’ib’ej chikijujunal. tz’ikin: –at kej: pa ub’e ja’. Are taq xkita ri Tz’aqol. K’ajolom. kixsik’inoq! ¡Kixch’awa b’a’ chijujunal. köj. B’itol. –Ix ix tz’ikin puwi’ che’. Xa k’u xewitz’wotik. ri kumätz. tz’ikin. K’ajolom. ri b’alam. nima’q tz’ikin. tz’ikin. xa keq’aralajik. –¡Chib’ij na k’u ri qab’i’. Are taq xe’uchax chi k’u ri kej. Are taq xkib’an kib’anoj. sochoj.

12

wP

Xe’uchax k’ut: –xa kixjalatajik rumal ma wi xixutzinik, ma wi xixch’awik, mi k’u xqajal qatzij, iwecha’, ik’uxum, iwarab’al, iyakalib’al iwech wi xuxik, siwan, k’iche’laj rumal ma wi xwitz’in qaq’ijilo’xik, ma wi xujina’taj. –K’a k’o wi lo q’ijilo’nel, nimanel chiqab’an chik. Xa chik’ama ipatan, xa iti’ojil. ¡Ta chuxoq! –Are k’u chipatanij– xe’ucha’xik are chi’ xepixab’ax ch’uti’q chiköp, nima’q chiköp e k’o chuwäch ulew. Are taq xraj k’u kikitij chi kiq’ij, xraj kitijtob’ej chik, xraj pu kinuk’ chi q’ijilab’al. Ma xkita wi kich’ab’al chikib’il kib’. Ma xnawachir wi k’ut, ma xb’antaj wi puch. Kije k’ut xch’akataj wi kiti’ojil, xkipatanij xeti’ik, xekamisaxik ri chiköp k’o waral chuwäch ulew. Kije k’ut utijtob’exik chik winaq tz’aq, winaq b’it kumal Tz’aqol, B’itol, Alom, K’ajolom. –Xa kutija chik, mixyopij rawaxik, usaqirik. ¡Qab’ana tzuqul qe, kolol qe! –¿Jupa cha are chi’ kojsik’ixoq, are chi’ kojnab’ax puch chuwäch ulew? Mixqatijo chech ri nab’e katz’aq, kab’it. Ma wi xkiwitz’ij qaq’ijilo’xik, qaq’alajisaxik puch kumal. Kije k’ut qatija wi ub’anik ajnim, ajxob’, tzuqul qe, kolol qe– xecha’. Are utz’ukik k’ut, ub’anik puch ulew, xoq’o’l uti’ojil xkib’ano. Ma k’u utz xkilo, xa chiyojomanik, xa tz’ub’ulik, xa kaneb’eb’ik, xa kalub’ub’ik, xa kawululik, xa pu chikaq’uma’rik. Ma wi chik’olol ujolom. Xa jun b’enaq wi uwäch, xa ku’l uwäch, ma wi chimuk’u’n chirij, chich’aw nab’e ub’ik maja wi una’oj. Xas chiq’uma’r pa ja’, ma wi k’o. Xecha’ chi k’u ri Ajtz’aq, Ajb’it: –kawachlab’ik, are taq xok xo’lb’e, ma wi chixb’inik, ma pu chipoq’otajik, are taq chuxa una’oj chiri’– xecha’. Are taq xkiyoj k’ut, xkiyak chi ri kitz’aq, kib’it, xecha’ chi k’ut: –¿jupa cha chikaqab’ano, chutzir ta wi, chiwachir ta wi, q’ijilo’l qech, siqol qech?

wq

ww

we

wr wt

w qt

w wt w et

w rt w tt

w qtt

w wtt

13

w ett

Xecha’ are taq xkina’ojij chik. –Xa qab’ij chike Xpiyako’k, Xmukane, Jun Ajpu Wuch’, Jun Ajpu Utiw. ¡Qatija chi uq’ijixik, ub’itixik!– xecha’ chikib’il kib’ Ajtz’aq, Ajb’it. Are taq xkib’ij chike Xpiyako’k, Xmukane. K’ate k’u ub’ixik chikech ri e Nuk’wachinel, Rati’t Q’ij, Rati’t Saq ke’uchax kumal ri Tz’aqol, B’itol. Are kib’i’ ri Xpiyako’k, Xmukane. Xecha’ k’u ri Jun Raqan ruk’ Tepew, Q’uq’ Kumätz. Are xkib’ij chech Ajq’ij, Ajb’it e Nuk’wachinel: –xuk’ulu xa pu churiqo che ta chik chiqawinaq b’itoj, chiqawinaq tz’aqoj, ta chitzuqul, kolol qech, kojsik’ix taj, kojna’b’ax ta puch. –Kixok ta k’ut pa tzij Iyom, Mamom, Qati’t, Qamam, Xmukane, Xpiyako’k. Chita’ chawexoq, chisaqiroq, qasik’ixik, qatoq’exik, qana’b’axik rumal winaq tz’aq, winaq b’it, winaq poy, winaq b’anom. ¡Chatuxoq! –Chik’utuna ib’i’ Jun Ajpu Wuch’, Jun Ajpu Utiw, Kamul Alom, Kamul K’ajolom, Saqinim Aq, Saqinim Sis, Ajk’wal, Ajyamanik, Ajch’ut, Ajtz’alam, Ajräxalaq, Ajräxasel, Ajq’ol, Ajtoltekat, Rati’t Q’ij, Rati’t Saq kixucha’xik rumal ri qatz’aq, qab’it. –Chimala chi ixim chi tz’ite’, xa chib’antajik, xa pu chel apanoq chiq’aja’, chik’oto puch uchi’, uwäch che’– xe’uchax Ajq’ijab’. K’ate puch uqajik, uq’ijilo’xik ri xmalik chi ixim, chi tz’ite’. –¡Q’ij! ¡b’it!– xecha’ k’u ri Jun Ati’t, Jun Mam chikech. Are ri Mam are Ajtz’ite’, Xpiyako’k ub’i’. Are k’u ri Ati’t, Ajq’ij, Ajb’it, chi raqan Xmukane ub’i’. Xecha’ k’ut, are xkitikib’a q’ij: –¡xa chuk’ulu’, xa pu churiqa’! ¡Chib’ij, kuta qaxikin, kixch’awik, kixtzijon taj! Xa chuqulu ri che’ chajawaxik, chik’otox puch kumal Ajtz’aq, Ajb’it. We, are tzuqul, kolol qech chichawexoq, chisaqiroq. –At ixim, at tz’ite’, at q’ij, at b’it. ¡Katchokonik, kattaqan taj!– xcha’ che ixim, tz’ite’. –¡Q’ij! ¡b’it! ¡Katk’ix la uloq, at Uk’u’x Kaj, ma q’alajisaj uchi’, uwäch Tepew, Q’uq’ Kumätz! Xecha’ are taq xkib’ij k’u utz’ukulikil: –utz, are chux ri poy, ajam che’, chich’awik, chitzijon b’a na chuwäch ulew. –¡Are chuxoq!– xecha’ k’ut. Are xkib’ij, xas xb’an ri poy, ajam che’.

w rtt

w ttt

w qttt

w wttt

w ettt

w rttt

eP

eq

ew

ee

14

Xewinaqwachinik, xewinaqtzijon puch, are winaqil uwäch ulew
er

xe’uxik, xepoq’ik, xemi’alanik, xek’ajolan ri poy, ajam che’. Maja wi k’u kik’u’x, maja wi pu kina’oj, ma wi na’tal Kajtz’aq, Kajb’it. Xa loq’ xeb’inik, xechakanik. Ma wi xkina’taj chik ri Uk’u’x Kaj. Kije k’ut xepaj chi wi, xa utijtob’exik, xa pu uwab’ab’exik chi winaq. Xech’aw nab’e, xa chaqi’j kiwäch, ma na sanäl kaqan, kiq’ab’, maja wi kikik’el, kichomalil, maja wi kitiqowal, kikab’chal, chaqi’j kotzkoj kiwäch, k’a pichipoj kaqan, kiq’ab’, k’a yi’kiyoj kiti’ojil. Kije k’ut ma wi xena’w chi wi chuwäch Tz’aqol, B’itol, alal kech, k’uxilal kech. E nab’e tzatz chi winaq xe’uxik waral chuwäch ulew.

et

e qt

Ukaj Tzij
e wt e et

Q’ola uq’eqal jäb’ K’ate k’u kik’isik chik, kimayixik, kik’utuxik puch xekamisax chi ri poy, ajam che’. Are taq xno’jix kib’utik rumal Uk’u’x Kaj, nimab’utik xb’anik, xpe pa kiwi’ ri e poy, ri e ajam che’. Tz’ite’ uti’ojil ri achi, are taq xalax rumal Tz’aqol, B’itol. Ri ixoq sib’aq k’u uti’ojil. Ri ixoq, xraj okik rumal Tz’aqol, B’itol. Ma wi xena’wik, ma pu xech’aw chuwäch Kajtz’aq, Kajb’it, B’anal Kech, Winaqirsal Kech. Kije k’ut kikamsaxik, xeb’utik. Xpe nimaq’ol chila’ chikaj. Kotk’owäch ub’i’ xk’otin uloq ub’aq’ kiwäch. Xpe Kamalotz xqupin ula kijolom. Xpe Kotz B’alam xtij kiti’ojil. Xpe Tukum B’alam xtukuwik, xkichow kib’aqil, kib’och’il, xk’ajixik, xmuchu’lix kib’aqil, k’ajisab’al kiwäch rumal ma wi kenaw chuwäch kichuch, chuwäch puch kiqajaw, ri Uk’u’x Kaj, Jun Raqan ub’i’. Rumal xq’equ’mar uwäch ulew, xtikar ri q’eqal jäb’, q’ijil jäb’, aq’ab’al jäb’. Xo’k k’ula ch’uti’q chiköp, nima’q chiköp. Xrut kiwäch rumal che’, ab’aj. Xech’aw konojel kiq’eb’al, kixot, kilaq, kib’o’j, kitz’i’, kika’, jaruj pa le ronojel xq’ut kiwäch.

e rt

e tt

e qtt

e wtt

e ett

e tzalatzoxel chi winaq xmayixik. Are retal ri k’oy k’o pa k’iche’laj wakamik. Raj ke’ok pa jul. Kije k’ut uka’yojik winaq tz’aq. amaq’el oj tzakäl chuwi q’aq’. are ta nab’e qapatan chiwäch. xaq qachi’. xa pu kojik’uxij uloq. Xcha’ k’ut. E tzixel.15 e rtt e ttt –K’äx xib’an chiqe. Are chi k’u ri kixot. xa puch ajam che’. are taq xch’awik: –¿ma k’u pa rumal ma wi chiya qawa? xa kojmuk’unik. we wakamik k’ut xchitij qab’aq k’o pa qachi’. xa poy. xsaqirik. ketzaq uloq. Raj ka’q’anik chuwi ja. xq’eqarik. Are k’u ri ka’: –xojkok’onik iwumal jutaq q’ij. kech’aqix uloq rumal che’. Ajb’it. xchiqajok’ puch iti’ojil– xcha’ ri kika’ chike. xa chiyuch jul chikiwäch. Kixtan na winaq. Are xk’oji’ wi retal rumal xa che’ kiti’ojil xkojik rumal Ajtz’aq. Ix chi k’ut kixqati’ chik– xcha’ ri kitz’i’. Xq’utux kichi’. Retal jule’ winaq tz’aq. Are k’u ri kitz’i’ xcha’ chik. winaq b’it. konojel xk’at kiwäch. we wakamik k’ut xchitij qachuq’ab’. e qttt e wttt e ettt e rttt rP rq rw re . Raj ka’q’anik chuwi che’. Are k’u ri k’oy kije ri winaq chiwachin. xa kawulij ja. yakal wi qache’el iwumal are chi’ kixwa’ik. k’äx xb’an chike. xchiqake’ej. kixqati’o– xecha’ ri tz’i’ chike. –Kije kojiwachij wi ma wi kojch’awik. kixqaporoj– xcha’ ri kib’o’j. Are ri ab’aj ri kixk’ub’ chi aninaq chipe ta q’aq’ taqal chi kijolom. kojitzaq pu uloq. kiwäch konojel. kib’o’j xech’aw chik chike: –k’äx wa’ xib’an chiqe. kojik’ato. jutaq q’ij. amaq’el jol jol. xixnaw ta k’ut? Chiwij ta k’ut xojsach wi. winaq b’it. xaq qawäch. ¿Ma ta k’u mixojkamïk chiwe? ¿Jupa cha ma wi xixna’wik. xojiti’o. Anilab’ik kemalmalijab’ chik. juk’ juk’ qawäch iwumal. ¿Ma wi k’äx xqana’o? –Xchitij k’ut. are chi’ xq’ut kiwäch. kak’ chikech.

Wuqub’ Kaqix ub’i’. are taq kinel uloq chuwäch nuq’a’lib’al.16 Ro’ Tzij rr Nimarisab’al rib’ Wuqub’ Kaqix Are k’u xa jub’iq’ saqnatanoj uwäch ulew. Kije k’ut kuq’ob’isaj wi rib’ ri Wuqub’ Kaqix chi q’ijil. –¡In nim kink’oji’ chik chuwi winaq tz’aq. saqil k’ajol ta chuxoq. are taq xb’antaj winaq rumal Ajtz’aq. ik’. rumal chinaj kopan wi nuwäch– xcha’ ri Wuqub’ Kaqix. rt r qt r wt r et r rt r tt r qtt r wtt r ett r rtt r ttt r qttt r wttt . –Kije k’ut in q’ij wi. upwaq. winaq b’it! ¡In uq’ij! ¡In pu usaq! ¡In na puch rik’ilal! ¡Ta chuxo’l! ¡In nim nusaqil! –In b’inib’al. ik’. –Rumal pwaq ub’aq’ nuwäch. Ma k’u qastzij are ta q’ij ri Wuqub’ Kaqix. kije ri’ ri nawal winaq uk’oje’ik. in puch ik’ rumal saqil al. xa kamoyomot uwäch q’ij. Kije k’ut xchiqab’ij chik are taq xkam Wuqub’ Kaqix. Xa are k’ut. are taq xch’akatajik. ulew. ma na ronojel ta uxe’ kaj kopan wi uwäch. Ajb’it. –Are k’u ri nutza’m saq julujuj chinaj kije ri ik’. Maja k’ut kilo’qa uwäch q’ij. ch’umil. maja wi q’ij. Xa xurayij nimal ik’owem. xa are’ kunimarisaj rib’ ri uxit. chiq’alajob’oq usaqil q’ij. naypu nuware räxq’awaq’oj chi ab’aj kije ri uwakaj. ik’. ajam che’. Kacha’ k’ut ri’: –xewi xa are usaqetal winaq ri’ xb’utik. xa katiltotik chiyamanik räxq’awal. K’o nab’e kaj. Xa maja chik’utunoq. mojo’qa saqiroq. Are taq xb’an b’utik kumal poy. in pu chakab’al rumal winaq. chi ik’il. Jun k’ut kunima’qrisaj rib’. taqäl wi uwäch ri chikab’e wi. Pwaq k’ut nuka’yib’al kasaqpaki’ uwäch ulew.

–Kije k’ut chiqatij uwub’axik chuwi recha’. Are chi k’u ri Ka’ib’ Raqan. Pekul. –¡In chi k’ut kinyikow kaj. chiqawub’aj wi chiri’. rixoqil ri Wuqub’ Kaqix. Xa wi e Kab’awil rumal itzel xkilo ri nimarisan rib’ xraj xub’an chuwäch Uk’u’x Kaj. Jun Ajpu ub’i’ ri jun. Xecha’ k’u ri k’ajolab’: –ma wi utz ta chuxoq. qanab’e qajaw. chiqakoj wi uyab’. Kije k’ut xno’jix wi kikamïk. uxit. Xb’alam Kyej ub’i’ ri ukab’. Jun Ajpu. uq’uwal. Are k’u ri Wuqub’ Kaqix e ka’ib’ uk’ajol. are taq k’isoq uq’inomal. –Ma wi chiwinaqir wi uq’aq’al. kisachik kumal k’ajolab’. nima’q juyub’ rumal. xa jun aq’ab’ chixwinaqir rumal ri Sipakna. are nab’e’al ri Sipakna. ta chuxoq– xecha’ ri k’ajolab’. xewi chi xkik’am wi kinimal chirij kiqajaw. uyikoxik chi puch uq’ij Wuqub’ Kaqix kumal e ka’ib’ k’ajolab’. jujun chi ub’ kitelem kikab’ichal. silab’ juyub’ rumal chineb’owik ch’uti’q juyub’. xa pwaq. are chire chaj ri nimaq taq juyub’. Xkanul. –¡In wa’! ¡in b’anal ulew!– xcha’ ri Sipakna. uyamanik ri kuk’ak’ab’ej. Xa wi kije nimarisab’al kib’ xkib’an uk’ajol Wuqub’ Kaqix. upwaq. Kije k’u chub’ana ronojel winaq. r rttt tP tq tw te tr tt t qt t wt . Are k’u itzel xkil wi k’ajolab’. Ri Chi Q’aq’. Julisnab’. ma wi chi qas e winaq waral chuwäch ulew. Chimalmat k’u ub’i’ kichuch. Are k’u ri Sipakna. Maja chib’antajoq qanab’e chuch. ukab’al chi k’u ri Kab’ Raqan. Makamob’. –¡In wa’! ¡in q’ij!– xcha’ Wuqub’ Kaqix.17 Uwaq Tzij r ettt Ri e alaxik Sipakna chi’l Ka’ib’ Raqan Wa’ uxe’ uch’akatajik. Xewi uk’ajol Wuqub’ Kaqix. xucha’xik ub’i’ juyub’ xk’olik pa chisaqirik. chikinwulij ronojel ulew!– xcha’ ri Ka’ib’ Raqan.

Chixmalmat k’u ri Jun Ajpu. –¿Jasa tane’? ri e ka’ib’ k’äxtok’ xinkiwub’aj. ma nab’e kich’akatajik taj rumal Wuqub’ Kaqix. are taq xuxekeb’a’ uq’ab’ ri Jun Ajpu. xas xtzaq loq. kachakan chuwi che’. xchiqab’ij kich’akatajik chikijujunal ri nimarisan ib’. Saqinim Aq ub’i’ ri mam. are xrilo ri uwäch täpa’l. ri täpa’l. xa wi utz xkib’ano. are chi kulkik’ama chik. nab’e mixnuk’am loq jun chike chuwi q’aq’. t rt t tt t qtt t wtt t ett t rtt t ttt t qttt t wttt t ettt . Kina’ojinik chi ri Jun Ajpu. Uk’a’tal chi k’u ri uq’ab’ ri Jun Ajpu rumal ri Wuqub’ Kaqix. sib’alaj kaq’oxow chik. xa chi k’u ulot’em ukakate’ xopanik. jun k’u ati’t. are taq xopan k’u ri Wuqub’ Kaqix tak’al chuwi recha’. Xb’alam Kyej are taq xkib’ij k’ut chi rech jun mam. Xb’alam Kyej. xuraqaqej uchi’. anim xb’ek. qastzij wi xb’ek xe’uchapa’. chitz’eyab’a wi. ematzamoj uloq ri ka’ib’ k’ajolab’ pa uxaqche’.18 Uwuq Tzij t et Nimowem kib’ Jun Ajpu chi’l Xb’alam Kyej Wa’ k’ate wu’b’axik Wuqub’ Kaqix kumal ka’ib’ k’ajolab’. qastzij chi e k’äxtok’– xcha’ ri Wuqub’ Kaqix. ri rixoqil Wuqub’ Kaqix. Saqinim Sis k’ut ub’i’ ri ati’t. xkisilab’isaj nukakate’ rumal xa xk’äxwajik. –¿Jasa ri xak’ulmaj?– xcha’ k’u ri Chimalmat. taqal ub’aq wub’ chukakate’. chixekib’a wi. qastzij kamul ati’t chik. Are taq xpe chuwi ri che’ taqal chuwäch ulew. Kik’ak’alem chi k’u chuxe’ che’ ri Wuqub’ Kaqix. are taq xb’e chi rochoch. xmej loq utza’m uteleb’. Are ri Wuqub’ Kaqix jun nimache’ re täpa’l. are k’u recha’ ri Wuqub’ Kaqix. xaq kepachayaj chik chi ri’ ja taq winaq. K’ate’ k’ut are taq xub’axik kumal Jun Ajpu. jutaq q’ij ilom k’ut rechab’al kumal ri Jun Ajpu. K’ate k’ut are taq xjeyix loq uq’ab’ ri Jun Ajpu rumal ri Wuqub’ Kaqix. Are taq xutzoqopij chi k’u Jun Ajpu ri Wuqub’ Kaqix. qastzij saq chi uwi’ chi mam.

qastzij kaq’oxowik jutaq q’ij. –Utzb’ala’– xecha’ k’ut. maj wi nuwaram rumal. kaminaq kichuch. mam: –kixqachb’ilaj taj kixb’e quk’ ke’qak’ama qaq’ab’ ruk’ Wuqub’ Kaqix. –¿Jawi’ kixpe wi qamam?– xcha’ k’u ri Ajaw. mam etzeyatal k’u ri e ka’ib’ k’ajolab’ chikij. are taq xe’ok’ow ri ati’t. Tzalan k’u ri Wuqub’ Kaqix chuwäch uq’alib’al. –Kije k’u ri oj ak’alab’ karil ri Wuqub’ Kaqix. –La ma utz kel ri we. –Xa xinkiwub’aj e ka’ib’ k’äxtok’. ruk’ ub’aq’ nuwäch. mam. kiqajaw. kije ta k’u chitoq’ob’isaj wi nuwäch. kachb’ilam kib’. xa are ma kaqatoqob’saj kiwäch. xa ne ke’qasipaj. Are taq xril k’u Wuqub’ Kaqix ri ati’t. Xa wi oj yo’w na’oj– xecha’ ri e ka’ib’ k’ajolab’. –Utzb’ala’ lal Ajaw. ma wi xchinq’i’tajik. xa k’u ub’aq’wäch kaqakunaj. “Xa je ri’ qamam ri qachb’ilam. –¿Jasa utzukuxik ri kunab’al? ¿La iwalk’wa’l ri iwachb’ilam? –Man e qalk’wa’l taj lal Ajaw. qt w qt e qt r qt t qt qt qt wt qt et qt rt . xa kojteri’ chiwij. qt P qt q K’ate k’ut are taq xeb’ek. chel ri ela. –Xa uchikopil ware’aj kaqesaj. are nukowb’al ri we ruk’ ub’aq’ nuwäch. are taq xtikarik. kumal xa are in Ajaw wi. mam. lal Ajaw– xecha’ k’u ri ati’t. kuraqaqej k’u uchi’ ri Wuqub’ Kaqix rumal uq’oxom uware.19 t rttt Xecha’ k’u ri k’ajolab’ chike ri ati’t. Kawitz’in k’u ri Ajaw rumal uq’oxom uware. –Kinta b’a chiwech kitoq’ob’isaj ta nuwäch. rumal xa elesan uchikopil ware’aj kaqab’ano” kixcha’. e qamam. xaq kach’uyka’t chi we. ma wi kinecha’ik rumal. xaq k’u nimaq wachil chik kach’awik. ri kaqariqo. xa b’aq kaqawiqo lal Ajaw– xecha’ k’ut. xa chiköp b’a’ kaq’oxowik. xa choka uk’axel. kije k’ut eteretoj wi chiqij. jupir ch’aqap kaqaya chikech. are taq xe’ok’owik chuxe’ rochoch ri Ajaw. –Xa ojtzukul qakunab’al lal Ajaw– xecha’ k’ut. chikunaj b’a nuware. –Xchiqakoj chi na k’ut uk’axel jok’om b’aq xchok chik– Are k’u ri jok’om b’aq ri xa saq ixim. –Utzb’ala’. nuware. ¿Jasa ri kichakuj? ¿Jasa ri kikunaj?– xcha’ k’u ri Ajaw.

K’ate k’ut xeb’e chik e ka’ib’ k’ajolab’. Xkäm k’u ri Chimalmat. chiwelesaj. are taq xe’ok’ow o’much’ k’ajolab’. qt ettt qt rttt wt P . Kije k’u usachik uq’inomal Wuqub’ Kaqix. xtikitax ukoq. K’ate k’ut xb’e ri Sipakna. rixoqil Wuqub’ Kaqix. xa chi k’u saq julujuj chi ula ixim pa uchi’. xuteleb’a k’u aq’anoq chu chi’ kikab’al o’much’ k’ajolab’. Xa saq ixim uk’axel uware xokik. Ri xa ajkun xk’amow ri q’uwal. nawal mam xb’anowik. yamanik xa pu nab’e wa’ chuwäch ulew. xk’is relik ri uware xkanaj räx kawak’oj puchi’. Are xkik’am k’u ri kiq’ab’.20 qt tt –Utzb’ala’. are taq xujuruj. Are xkiq’at k’u jun nimache’. Nawal ati’t. Are taq xkäm k’u ri Wuqub’ Kaqix. Ma na k’äx taj xuna’o. ma wi Ajaw chik xwachinik. o’much’ che ub’inisaxik. Xb’alam Kyej. –Utzb’ala’– xcha’ k’ut. Xa rumal ukamïk Wuqub’ Kaqix xkaj kije xkib’ano. Xa wi xa are k’a maqalik are taq chixk’is k’u relik ri unimarisab’al rib’. xa utzij ri Uk’u’x Kaj ri xkib’ano. Are k’u ri Sipakna katin chuchi’ ja’. ejurul che’ raqan kikab’al. –In b’anal juyub’– kacha’ ri Sipakna. utz chik xuxik. Xas xqaj uwäch. uwapalil kikab’al. xopan k’u chila’ kuk’ ri o’much’ k’ajolab’: –¿jasa ri kib’an ix k’ajolab’? –Xa che’ ma wi kaqayako. are xch’olik ub’aq’wäch. ¿Jawichi’ kopan wi? ¿Jasa kupatanij chiwe? –Xa uwapalil qakab’al. Xa wi kina’oj ri Jun Ajpu. qt qtt qt wtt qt ett qt rtt qt ttt qt qttt Uwajxaq Tzij qt wttt Ri uchak Sipakna Waral chik kak’ut ub’anoj chi Sipakna. chiteleb’a’. –Xchintelej. Are xkunax chi k’u ri ub’aq’wäch Wuqub’ Kaqix. Are taq xel k’u ri uware Wuqub’ Kaqix. itzel xkil ri nimarisab’al ib’. unab’e k’ajol Wuqub’ Kaqix. xk’am k’u uq’ab’ ri Jun Ajpu. xk’iselik ri pwaq. chito’ uloq– xcha’ k’ut.

wt w wt e wt r | wt t wt qt wt wt wt et wt rt –Kixpetoq chulik’ama ulew. chiri’ ta k’u chikäm wi pa jul– xecha’ k’u ri o’much’ k’ajolab’. –Je’– xcha’ k’ut. K’ate k’ut xkib’an kina’oj ri o’much’ k’ajolab’: –are’ ri ala’ ¿jupa cha ri kaqab’an che chiqakamisaj taj? rumal ma wi utz ri kub’ano. kixinsik’ij aq’anoq we chutzir uk’ototajik– xcha’ uloq ri Sipakna pa jul. Ma k’u are kuk’ot uxe’ jul ri umuqb’al. wt tt wt qtt . –Oj kojkanaj kanoq. are k’ut chiqatzaq wi qajoq pa jul. kaqatarij qajoq ri nimache’. Are taq xutik’ib’a’ uk’otik jul. – Tajin kink’oto. K’ate k’ut xqaj pa jul. xa utukel mixuyak ri che’. –¿Naj ta chiqajik awumal?– xucha’xik. xa ujul kuk’oto uk’olob’al rib’. are xkitaq k’u ri Sipakna. rachaq jul ma xk’ototajik. ¿Ma wi kita’ nusik’ib’al lo? Are k’u ri isik’ib’al xa wi kaxo’jlinik. Kasik’in uloq are taq xk’ototaj ri ulew. chi utzalanem ukab’ jul xuk’ot ri xkolotaj wi. chi are taq k’u pachal qajoq pa jul. ka’ib’ eleb’al ix k’o wi kinto– xcha’ uloq ri Sipakna pa ujul.21 wt q –Xa ta wi katk’oji’ quk’. xa k’u ujul xuk’oto uk’olob’al rib’. naj xqajik. –Utz– xcha’ chi k’ut. –¿La xk’ototajik? ¿La naj xqajik?– xuchax k’u qajoq kumal o’much’ k’ajolab’. aqajaw? –Man k’ota b’a’– xcha’ k’ut. “Jak’ama qaja ulew pa jul” kojcha ta chech. kije ri jun eleb’al. chuwe’q chuwab’axik chik jun qache’ raqan qakab’al. kasik’iyaj chi uloq pa jul. k’ate puch xkitarij qajoq ri che’ pa jul. Are k’ut kajurux uloq ri kinimache’ kumal k’ajolab’. –Utzb’ala’– xcha’ k’ut. chib’e chuk’otik ulew ma wi kaqariqo– xucha’xik. at k’ajol. Are k’ut are taq xsik’in uloq ri Sipakna. Chi’ k’ut matzal chi wi uloq. Xreta’maj ri ukamïk. –Qak’oto jun nimajul chiri’. Are taq xkik’ot jun nimajul. uk’olom chi k’u rib’ pa jul are taq xsik’in uloq. Qastzij naj mixqaj wumal. ¿K’o pa achuch. are taq xuk’ot k’u jun wi chi jul. –Kaqachb’ilaj ta na b’a’.

22 wt wtt –Ma k’o. –¡Oqa! ¡Mixutzinik! ¡Utz mixqab’an che. Are taq xuraqaqej uchi’. ma wi kakina’ chik. K’ate puch xwulix ri kikab’al pa kiwi’ rumal ri Sipakna. ¡Chiwila na mixqab’ano!– xecha’ chikib’il kib’. uk’ajol ri Wuqub’ Kaqix. mixewulul uloq. ma k’o ta na churaq uchi’ are taq k’amoq– xecha’ chikib’il kib’. E k’u q’ab’arinaq chik konojel o’much’ k’ajolab’. Xa kejasjatik. –Chuwe’q k’ut kaqilo. xa pu kuk’ux uloq rixk’aq che ri kuya uloq chikech ri sänik. xa jupaj chik xsik’inik are xqaj apan ri che’. are taq kaqatij ri qaki’– xecha’ k’ut. kuchakuj. wt ett wt rtt wt ttt wt qttt wt wttt wt ettt wt rttt Are k’u ri Sipakna xa wi k’aslik. k’ate k’ut kakub’i’ chiqak’u’x. ke’ok’owik oxij puch chiquk’a’j loq’oq’eb’al qakab’al ri oj o’much’ chi k’ajolab’– xecha’. Ma wi jun. Kije k’u ri xkamïk xkina’o o’much’ k’ajolab’. keb’uchuwik. xub’oq uloq rismal uwi’. xk’is kich’ayatajik konojel. et P et q et w . –K’o ri ub’anik qaki’ oxij. Are taq xetub’uq’ij sänik keb’inowik. k’u rixk’aq ri’. xa pu chi matzamoj kiwäch chikijujunal. are taq chekowinoq. mixkamïk! Are ub’e tajin kub’ano. ma wi ka’ib’ xkolotaj chikech ri o’much’ chi k’ajolab’. are taq xkitarij qajoq ri che’. mixetub’uq’in uloq jub’utzaj is kikayem. –¡Are’ k’u!– xcha’ k’ut. are taq xek’ulun xe che’. k’ate k’ut xtikar kiki’ k’a chiroxij. are taq xeq’ab’ar puch konojel k’ajolab’. käb’ij puch chikaqilo ma kepe chi sänik pa ulew. Are xkil k’u ri k’ajolab’: –¡ma wi xutz’in ta ri k’äxtok’! Chiwila na sänik. ma ch’awik. are taq xkib’ij k’ajolab’ ri k’a chukab’ij puch. chiqaxo’l puch oj o’much’ chi k’ajolab’– xecha’ k’ut keki’kot chik. are taq chuxoq nab’e xukoj ula rib’ quk’. Jub’utzaj is kikayelom. are taq q’eyoq. kikayelom puch rixk’aq Sipakna. xekamïsax rumal Sipakna. Kuta k’u uloq ri Sipakna pa jul.

pajak chi k’ut ko’l q’ab’. Ma chib’e’oj ke’qachapa’– xecha’ ri Jun Ajpu. Xb’alam Kyej. are xch’ak chi kumal ri e ka’ib’ k’ajolab’ Jun Ajpu. ma sachb’al taj. –Maj kinb’e wi. Are chi uyoq’ kik’u’x k’ajolab’. kaqaxib’ij qib’ rumal. Pa q’ij chiwa’katik are taq kutzukuj recha’. are taq katb’ek. Xb’alam Kyej. Xb’alam Kyej. Kab’ijir xinkanaj chi wecha’xik. attaqal apanoq et t et qt et wt et et et rt et tt et qtt et wtt et ett et rtt . –¿Jasa ri awecha’? –Xa kär.23 et e Kije k’ut kikamïk o’much’ k’ajolab’ ri. xa täp xutzukuj chi taq ja’. xa are chirecha’aj jutaq q’ij. –¿Jawi’ katb’e wi at k’ajol?– xuchax k’u ri Sipakna. chuxe’ nima’q juyub’. Are chi uch’akatajik. –¡Chitoq’ob’isaj nuwäch! Kixb’e ta b’a wuk’ ix k’ajolab’– xcha’ ri Sipakna. Are uxul täp xuxik. Xa kär. Xma k’o chi wi kinriqo. xch’a’ chi k’ut: –are ri xe’ok chi ch’umilal ri Motz ub’i’ kumal– Wa’ k’ut xa saqib’altzij lo. –Jun are le täp k’o ula xe siwan. ri jowojik. ¡K’a q’ij chawecha’aj lo! Xa kojuti’o mixraj qachapo. – Katka’y chikaj. Xb’alam Kyej. qastzij chi nimatäp. K’ate k’ut are taq xkikoj ukoq chuxe’ pek. chaq’ab’ k’ut chikareqaj juyub’. xa wecha’ kintzukuj ix k’ajolab’– xcha’ k’u ri Sipakna. ri nima’q ek’ k’o pa taq k’iche’laj. K’ate k’ut are taq xepe ri k’ajolab’ xkik’ulaj ri Sipakna chi ja’. Are k’ut xkikoj ri uwäch ek’. Ub’elej Tzij et r Uch’akatajik Sipakna Are chi k’u chiqab’ij uch’akatajik chi Sipakna kumal ri e ka’ib’ k’ajolab’ Jun Ajpu. Me’owan ub’i’ juyub’ xch’akataj wi. xa täp. ri o’much’ chi k’ajolab’ xekamïk rumal Sipakna. xkikojo selab’aj k’u ri uwarachaq täp. ma wi kinch’ij chik wa’ijal– xcha’ Sipakna chikech Jun Ajpu. K’ate k’ut ujalwachixik jun nimatäp kumal Jun Ajpu. Xb’alam Kyej. xa uk’a’m ja’ katb’ek. ukamïk ri Sipakna.

Jun chi k’ut xchiqab’ij ub’ixik. xa pak’alik kaq’anik. Xelajik xok na chikiwäch k’ajolab’. Weta’am jawi’ e k’o wi– xcha’ chi k’u ri Sipakna. xa k’a te’l apanoq– xecha’ Jun Ajpu. xa nab’e xaq’an chik ma wi xinuriqo. tzalan k’u la ri täp. jowol k’ula chuxe’ siwan. Ma wi xsolkopij chik. rumal chi qastzij kutz’in chiwa’ij. –Ma b’a. “Ri b’anal juyub’” xcha’ utzijoxik ojer. k’ate k’u kuta pak’alik katok ub’ik– xuchax k’ut. –Utzb’ala’– xcha’ k’u ri Sipakna. in k’o kink’utu wi ri tz’ikin chib’eta iwub’aj. xas kati’onik ri ojjupulik kojok b’ik. rt w . unab’e k’ajol Wuqub’ Kaqix. xk’is k’u rokik b’ik. räxroj jupunik xraj okik. k’ate k’u kuxib’ij rib’ ri ojpak’alik kojok b’ik. xk’is b’i rilitajik. k’ate utz lo kinpak’i’k kinok b’ik– xcha’ chi k’ut. ma xa ma wi xqatijo. ab’aj k’ut xux ri Sipakna. –¡Utzb’ala’!– xki’kot k’u ri Sipakna. kaqwa’woj ula rij. ma wi chikaqariqo. xe siwan xas k’u kakumatzijik. Xb’alam Kyej. Karaj taj xkok ta puchi’. pak’al k’u ri täp xopanik.24 xe nimajuyub’. K’ate k’ut xel chi uloq: –¿ma wi xariqo?– xuchax k’ut. Are taq xb’ek achi’lam chi k’u ri Sipakna xb’ek. xa k’u sakin chik. –¿La ma xqaj k’ut xqachap loq? are kije xojtzalij awumal. Chuxe’ juyub’ Me’owam ub’i xch’akataj wi. K’ate k’ut pak’al chik are taq xok b’ik. xe’opan chuxe’ siwan. Xb’alam Kyej. xraj kutij ri’. Xa unawal xch’akatajik ukab’ nima’qrisal rib’. xli’lob’ k’u qajoq nimajuyub’ chuwäch uk’u’x. xa uwi’ uch’ek chik xk’utun uloq. et ttt –¿La kitoq’ob’isaj nuwäch? ¿Ma b’a xik’ul taj ix k’ajolab’? Chi’k’utu b’a na chinuwäch. et qttt et wttt et ettt et rttt rt P rt q Kije uch’akatajik chi ri Sipakna kumal k’ajolab’ Jun Ajpu.

chi alal ma k’u keje chuxik. qastzij naj kaq’anik. –Utzb’ala’ lal Ajaw. –Maj b’a kinb’e wi. chi nimal. –Maj b’a qab’i’. ch’uti’q juyub’ rumal. xa kuq’il qak’iyik. xa sta’qil kutenij raqan chuwäch ulew. xa pu oj tz’arab’am pa taq juyub’. ka’ib’ tz’ikin mixqak’am chuwäch at k’ajol. Ch’i’p Kaqulja. Xb’alam Kyej: –ukab’ uk’ajol Wuqub’ Kaqix jun chik chi xkach’akatajik. Ka’ib’ Raqan ub’i’: – ¡in yojol juyub!– xcha’. ukab’ uk’ajol Wuqub’ Kaqix. xewi nutzij. maja b’a na kaqil qech at k’ajol. in puch yojol rech chib’e q’ij. Are taq xk’ulutaj kumal ri k’ajolab’: –¿jawi’ katb’e wi at k’ajol?– xecha’ chech ri Ka’ib’ Raqan. Räx Kaqulja. Are puch katajin ri Ka’ib’ Raqan yojol juyub’. ¿Jasa pa ib’i’?– xcha’ Ka’ib’ Raqan. Xb’alam Kyej xech’akow ri Ka’ib’ Raqan. Ma wi utz wi kaqilo. rumal ma wi utz kib’anoj chuwäch ulew. xas xchiwulij nima’q juyub’. Xcha’ ri Jun Raqan. lal Uk’u’x Kaj?– xecha’ k’u ri k’ajolab’. ¿Ma pa lal k’olik. Xb’alam Kyej: –¿jupa cha kixpetik? Ma wi weta’m iwäch. xa oj meb’a’. lal pu yakalik. –Xa ch’uti’q juyub’. Are k’u ri jun nimajuyub’ xkilo. chib’e saq– xcha’ k’ut. xa kaq’upupik kok’owik puwi ronojel juyub’. xa oj ub’anel. –Chib’ochi’j k’u ub’ik chila’ releb’al q’ij– xcha’ k’u ri Jun Raqan chike ri e ka’ib’ k’ajolab’. are taq xch’awik. are taq xkik’ulaj b’a utzij ri Jun Raqan. –Maj k’u wi jun. ¿We k’u qastzij kawulij rt r rt t rt qt rt wt rt et rt rt rt tt rt qtt rt wtt rt ett . Xcha’ chi k’u ri Ka’ib’ Raqan chike ri Jun Ajpu.25 Ulaj Tzij rt e Uchak chi’l uch’akatajik Ka’ib’ Raqan Rox chi k’ut nimarisab’al rib’. kakik’owisaj q’ij. xa in wulil juyub’. are taq xech’aw chikech ri Jun Ajpu. xa nima’q juyub’ kojb’ek at k’ajol. Xewi k’u ri Jun Ajpu.

chichakuxik. Xb’alam Kyej chech Ka’ib’ Raqan. xa kawaq’alaj chi’uwa’l puchi’. Jun k’u ri tz’ikin xkik’ul säqkab’ chirij. kakurulaj puch uchub’. K’ate k’ut xuk’is ri tz’ikin. uk’äxaj rumal usimisojil tz’ikin. xchaq’aj k’ut. jun chawikiq’ab’ chiqe rumal k’o qawub’. xa kab’iq’ilajik. pa ulew chimuq wi. chiqaxo’l katk’oji’ wi. Are k’ut are taq kewub’anik ma na ulew taj ub’aq’ ki’ub’. Chumayijaj k’u ri Ka’ib’ Raqan. Are taq xya k’u jun tz’ikin chech ri Ka’ib’ Raqan. ¿Jacha xiwil wi? –Chila’ b’a k’o wi chi releb’al q’ij– xecha’ k’u ri Jun Ajpu. chiyipowik. are taq xchikiwub’aj. chikab’chiyanik kij ri tz’ikin. keje xchurayij uk’u’x ri Ka’ib’ Raqan– xecha’ chikib’il kib’ Jun Ajpu. are taq chaq’ajoq. jun chamox. xe’opan k’u chila’ releb’al q’ij ri k’owi ri nimajuyub’. Xb’alam Kyej. Are k’u ri ulew xok chirij ri tz’ikin kumal.26 ronojel juyub’ at k’ajol?– xecha’ ri Jun Ajpu. uch’akatajik k’u ri’. –Rumal xa xchirayi’n wi uk’u’xlal chiti’ik. we k’o tz’ikin chiqawub’aj– xecha’ k’ut. Xkib’ol k’u tz’ikin chuwäch q’aq’. –Utz. Xb’alam Kyej. saq ulew xkikojo: –are k’u chiqaya’a’ chech. chiya ta jutz’it wech– xcha’ k’ut. Are taq xkib’ak’ k’u kiq’aq’ ri k’ajolab’. ¿Jawi’ k’o wi? Xchiwil na xchinwulij qajoq. xa chi kuxlab’ij ri tz’ikin. are taq jik’onoq. are taq xb’e chi k’ut. rt ttt rt qttt rt wttt rt ettt rt rttt tt P tt q tt w tt e tt r . Are taq xutz’onoj k’ut: –¿jasa pa ri iwecha’? Qastzij utz ruxlab’ kinna’o. rt rtt –Ma qastzij xiwilo ri juyub’ kib’ij. chik’owinik simisoj ruxlab’. q’an ub’olik. Are k’u ri Ka’ib’ Raqan kurayij chik recha’xik. Are taq xkib’ol ri tz’ikin. Keki’kot chik kitijtob’ela kiwub’anik. –¡We nim eta’manel! ¡Jun tz’aq! ¡jun b’it! ¡Are taq chawexoq! ¡Are taq saqiroq!– xecha’ ri k’ajolab’. are taq chusiqa puch kok’al tz’ikin. pa ulew chiqatzaq wi keje k’ut. –¡Ma wi! xa kachap nik’aj. chik’ama qab’e– xe’uchax k’u ri e ka’ib’ chi k’ajolab’.

e pu a’jtz’ib’. xa utz kik’oje’ik. xa wi xa are Jun Ajpu. Are taq xxim k’u kumal k’ajolab’. Xa pu ukab’ xa k’ajol uk’oje’ik. e pu a’jkot. k’ate’ k’ut xkitarij qajoq pa ulew. Wuqub’ Jun Ajpu ke’ucha’xik. Are chi k’u. Xb’alam Kyej xa nik’aj xchiqab’ij. are kib’i’: ri Jun Jun Ajpu. Kije k’ut uch’akatajik Ka’ib’ Raqan ri. Ma wi chikowin chik rumal ri ulew xk’ul chirij tz’ikin xuti’o. are k’u kiqajaw ri Xpiyako’k. xrilij uq’ab’ kumal k’ajolab’. xa ch’aqa’p ub’ixik kiqajaw. xxim k’ut uqul raqan kikab’ichal. Are k’u ri Jun Jun Ajpu e ka’ib’ xeralk’wa’laj. Are k’u ri Jun Jun Ajpu. Xb’alam Kyej ma wi ajilan kib’anoj waral chuwäch ulew. Wuqub’ Jun Ajpu xa säk. Are k’u ub’i’ kichuch wa’: Xb’aqiyalo kuchach rixoqil Jun Jun Ajpu. xa ulaqel. chirij xxim wi uq’ab’.27 tt t Are k’u ri Ka’ib’ Raqan xaq t’ub’ul chi raqan. xa chaj chikakib’ano jutaq q’ij. Xb’alam Kyej. e a’jpwaq xe’ux ri Jun B’atz’. e a’jb’ix. Wuqub’ Jun Ajpu kumal Xpiyako’k. ma wi xutzinik xuwulij taj. utzijoxik puch kik’ajo’laxik ri Jun Ajpu. E a’jsu’. e ajpu. kiyake’ik puch. Jun Chowen chi k’ut ub’i’ ukab’al. Xqakamulij chuwi. Are nab’e mixqab’ij ri kich’akatajik ri Wuqub’ Kaqix ruk’ Sipakna ruk’ Ka’ib’ Raqan waral chuwäch ulew. Jun Chowen. xa pu xqakamulij ub’ixik. Xb’alam Kyej. xchiqab’ij chik kalaxik ri Jun Ajpu. e nuk’wachinel waral chuwäch ulew. Wa’ k’ate utzijoxik. Xmukane. tt qt tt wt tt et Ujulaj Tzij tt rt Ri kalaxik Jun Jun Ajpu chi’l Wuqub’ Jun Ajpu Are chi k’u xchiqab’ij chik ub’i’ kiqajaw ri Jun Ajpu. e a’jxit. Xmukane. Chi q’equ’mal. uq’ab’. Xkik’ut nawikil chikiwäch ri Jun B’atz’. e nima’q ajna’oj. tt tt tt qtt tt wtt tt ett tt rtt tt ttt . Are k’u ri Wuqub’ Jun Ajpu maja wi rixoqil. nim puch keta’mab’al. xkimuqu wi. e pu ka’ib’ uk’ajol: Jun B’atz’ ub’i’ nab’e’al. chi aq’ab’al kalaxik ri Jun Jun Ajpu. ma k’u jawi’ chik kila’ jasa xub’an chik che ri juyub’. Jun Chowen. uk’ajol Jun Jun Ajpu.

28

xa e kakab’ chikik’ulela’j kib’, e kajib’ chi konojel, are taq kekuchmayij pa jom.
tt qttt

Xul k’u ri Wak’ ilol ke, Usamajel Jun Raqan, Chi’i’p Kaqulja, Räx Kaqulja. Are k’u ri Wak’ ma wi naj waral chuwäch ulew, ma wi naj Chi Xib’alb’a, che lib’ajchi’ chopan chik chikaj ruk’ Jun Raqan. Xeyaluj waral chuwäch ulew, xkäm k’u ri kichuch ri Jun B’atz’, Jun Chowen. Are k’u ub’e’al Xib’alb’a xecha’ wi, are taq xkita’ k’u Jun Kame, Wuqub’ Kame rajawal Xib’alb’a: –¿jasa ri kab’an chuwäch ulew? Xa keniknotik, xa pu kejuminik. ¡Keb’ek are ta ko’k waral taj! ¡Ke’uletz’an na wi, keqach’ak ta k’ut! Xa ma wi kojnimax kumal, maj b’a kinim, ma pu qawi’ kexob’ ku’xik, xa kejikik uloq pa qawi’– xecha’ k’ut konojel ri xib’alb’a. Are taq xkik’am kina’oj konojel. Ri kib’i’ Jun Kame, Wuqub’ Kame, e nima’q q’atal tzij. Are k’u ri Ajawab’ konojel e ya’ol upatan rajawarem puch jujun chi ajawab’, kumal Jun Kame, Wuqub’ Kame. Are k’u ri Xik’ir Pat, Kuchum Kik’ kib’i’ Ajaw, are k’u kipatan ri kik’ chuyab’ij winaq. Are chi k’u ri: Ajal Puj, Ajal Q’ana’, k’i ajawab’ chik.

tt wttt tt ettt

tt rttt

qtt P

qtt q

qtt w

Are k’u kajawarem: ri kisipojik winaq, chipe puj chirij raqan, chipe q’ana’ chirij uwäch, chuq’anal chucha’xik. K’ate k’ut rajawarem Ajal Puj, Ajal Q’ana’ wi’. Are chi k’u ri Ajaw Ch’ami’y B’aq, Ch’ami’y Jolom ri e Rajch’ami’y Xib’alb’a, xa b’aq kich’ami’y. Are k’u kajch’ami’yal ri chib’aqir winaq. Qastzij chi b’aq chi jolom chik, are taq chikamïk juyojaj b’aq xopan chik’amowik. Are upatan wi Ch’ami’y B’aq, Ch’ami’y Jolom kib’i’. Are chi k’u ri Ajaw Ajal Mes, Ajal Toq’ob’ kib’i’, are kipatan ri xa chik’ulwachij winaq uwetzames, we kape pu chirij ja, chuwa ja, chib’e kek’ulwachix wi, xa chikitok’ota’ che’ jupuloq chuwäch ulew, are taq chikamïk. Are k’ut kajawarem Ajal Mes, Ajal Toq’ob’ ke’ucha’xik. Are chi k’u ri Ajaw Xik, Patan kib’i’. Are kajawarem ri winaq ri kekäm pa b’e, xa räx kamïk kucha’xik, chipe kik’ puchi’, are taq chikamïk, kuxa’waj kik’. Xa jujun chi

qtt e

qtt r

qtt t

29

patan kitelela’om, xa chikiq’osij uk’ulel uk’u’x winaq, are taq kekäm pa b’e, xa chikik’ulmaj apanoq we chib’inik chiku’lik. Are k’ut kajawarem Xik, Patan ri’.
qtt qt

Are k’ut xkikuch kina’oj are taq xetzayixik, are taq xekotob’ax puch Jun Jun Ajpu, Wuqub’ Jun Ajpu. Are xkirayij xib’alb’a ri ketz’ab’a’l ri Jun Jun Ajpu, Wuqub’ Jun Ajpu, ri kitz’u’m, kib’ate’, kipachq’ab’, kakiya chuwäch, wächsot’ puch, kiwub’al Jun Jun Ajpu, Wuqub’ Jun Ajpu. Are chi k’u xchiqab’ij chik kib’i’ik Chi Xib’alb’a, xekanaj k’u kanoq ri Jun B’atz’, Jun Chowen uk’ajol Jun Jun Ajpu. Xkaminaqoq kichuch. K’a chuwi chik kich’akatajik chik Jun B’atz’, Jun Chowen kumal Jun Ajpu, Xb’alam Kyej.
Ukab’laj Tzij

qtt wt

qtt et

K’extaqb’alil rech Xib’alb’a K’ate k’u kipetik Samajel kumal Jun Kame, Wuqub’ Kame: –kixb’ek ix Rajpop Achij, je’itaqa’ ri Jun Jun Ajpu, Wuqub’ Jun Ajpu kixcha’ are taq kixopan kuk’: –“kepetoq kecha’ Ajawab’ chiwech. Waral taj ke’ulchaja wi kuk’, chik’astaj ta qawäch kuk’, qastzij chiqamayijaj kichi’, je ta k’ut kepe wi, kecha’ Ajawab’”. –“Chikik’am k’u uloq ri kichokonisa’n, kib’ate’, kipachq’ab’, chipe na puch ri kikik, kecha’ Ajawab’”, kixcha’ are taq kixopanoq– xe’uchax ri Samajel. Are k’u Kisamajel ri tukur: Ch’ab’ Tukur, Jun Raqan Tukur, Kaqix Tukur, Jolom Tukur ke’uchax ri Usamajel ri Xib’alb’a. Are ri Ch’ab’ Tukur keje ri ch’ab’, xa kopokik. Are k’u ri Jun Raqan Tukur xa jun raqan, k’o uxik’. Are k’u ri Kaqix Tukur kaq rij, k’o uxik’. Are chi na puch ri Jolom Tukur xa utukel ujolom, maj b’a raqan, xa uxik’ k’olik. E kajib’ ri Samajel Rajpop Achijab’ keqele’m. Are taq xepe k’u chila’, Chi Xib’alb’a, lib’ajchi’ xe’ulik, e taqal k’u chuwi jom, kechaj k’u Jun Jun Ajpu, Wuqub’ Jun Ajpu pa jom, ri Nim Uxoral Chaj kucha’xik. E tak’atoj k’u ri tukur chuwi jom, are taq xkitz’aq k’u kitzij, xewi xa are ucholik utzij ri Jun Kame, Wuqub’ Kame, Ajal Puj, Ajal Q’ana’, Ch’ami’y B’aq, Ch’ami’y Jolom, Xik’iripat, Kuchum Kik’, Ajal Mes, Ajal Toq’ob’, Xik, Patan kib’i’ konojel Ajawab’. Xtzaq kitzij kumal tukur.

qtt rt

qtt tt

qtt qtt

qtt wtt

qtt ett

qtt rtt

30

qtt ttt

–¿La qastzij kacha’ Ajaw Jun Kame, Wuqub’ Kame? –Qastzij b’ala’ kecha’, oj na k’u achb’ilal iwe. “Chik’ama uloq ronojel ketz’ab’a’l” kecha’ Ajawab’. –Utzb’ala’, kojiwiye’j na, oj kaqapixab’aj na kan qachuch– xecha’ k’ut. Xeb’e k’ut chi kochoch, xecha’ k’u che ri kichuch (kaminäq chi kiqajaw): –kojb’e na ixqachuch, xa k’ate ku’lik, mixul Usamajel Ajaw k’amal qe, “kepetoq” kecha’ k’ut, kecha’ taqo’l qe. –Xchikanaj k’u kan wa’ qakik– xecha’ k’ut, k’ate xe’kixima kanoq puwi’ ja k’o jul. – Na k’ate chikaqachokonisaj chik. Xa kixsu’anoq, xa pu kixb’ixanoq, kixtz’ib’anoq, kixk’otonoq, chimiq’oj kochoch, chimiq’oj puch uk’u’x iwati’t– xe’uchax k’u ri Jun B’atz’, Jun Chowen are taq xepixab’axik. Qus qus k’u xoq’ kichuch ri Xmukane. –Jo na, maja b’a kojkamïk, matb’isonik– xecha’, are taq xeb’e Jun Jun Ajpu, Wuqub’ Jun Ajpu. K’ate puch are taq xeb’e Jun Jun Ajpu, Wuqub’ Jun Ajpu, xk’am kib’e kumal ri Samajel. Are taq xeqaj k’u pa ub’e’al Xib’alb’a, xuluxuj uchi’ kümuk. Xeqaj k’ut, are taq xe’l chi k’u apanoq chuchi’ jal ja’, siwanub’. K’ul Siwan ub’i’ xe’ok’ow wi. Xe’ok’ow chi k’ut chupam ri jal jal ja’, simaj. Ma wi ajilam simaj ri xe’ik’o wi, ma wi xet’okotajik. Are taq xe’opan chi k’u chuchi’ ja’, chi kik’ija’ xe’ok’owik, chiri’ ma wi xkuk’a’j. Xe’opan chi ja’ utukel puch chi ja’. Ma wi xech’akatajik, xewi xe’ok’ow chik. Are taq xe’opan chi k’u pa kajib’ xalq’at b’e, k’a chiri’ k’ut xech’akataj wi pa kajib’ xalq’at b’e: jun kaqab’e, jun k’u q’eqab’e, saqab’e jun, jun k’ut q’anab’e, kajib’ b’e. Are k’u xch’aw ri q’eqab’e: –in kinik’amo, in ub’e Ajaw– xch’aw ri b’e. Chiri’ k’ut xech’akataj wi, are xkitaqej ri b’e Xib’alb’a, are taq xe’opan k’u pa kipopb’al rajawal Xib’alb’a, xech’akataj chi k’ut chiri’. Are nab’e kub’ulel ri xa poy, xa ajam che’ kawutalik kumal xib’alb’a. Are k’ut nab’e xkiq’ijila: –q’ola Jun Kame– xecha’ che ri poy. –Q’ola Wuqub’ Kame– xecha’ chik che ri ajam che’. Maj k’u xech’akowik. K’ate k’ut xejumujub’ rajawal Xib’alb’a chi tze’, xa kejumin

qtt qttt

qtt wttt

qtt ettt

qtt rttt

wtt P

wtt q

wtt w

wtt e

wtt r

wtt t

xas chi yojyo’x b’aq. wtt qt K’ate k’ut xech’aw chi Jun Kame. xetze’n na. uchäj xib’alb’a. utukel b’alam k’o chupam kekichowik. utukel q’equ’m upam. Xe’ok k’u ri Jun Jun Ajpu. Are taq xeb’eya’oqa kuk’ ri Jun Jun Ajpu. chi’eyo’qa ichäj. k’iya molaj chi tijob’al: wtt wtt wtt ett wtt rtt wtt ttt are nab’e ri Q’equ’m Ja. chi kikik’ kib’. wtt qtt Are k’u ri kichäj xa k’olok’ik chay. Rox chi k’ut B’alam Ja ub’i’. xa jun chi chäj tzijom chik xel ruk’ Jun Kame. Wuqub’ Jun Ajpu. Saqxuruxuj. kije’ chulkiya’ chi saqirik. Ukab’ chi k’ut Xuk’ulim Ja ub’i’. xkich’ak ri Jun Jun Ajpu.31 chik chi tze’ konojel Ajawab’. Xe’ucha’xik xech’akataj k’ut. chi k’o wi ri kichäj xib’alb’a. saqk’arakoj chi xurulaj tew kok uloq chupam. –Xa jix chi pa ja. Qastzij wi xepisk’alij chik chuwi tem. kajuljut ri chäj xok apanoq: –“ri kichäj xekitzija ri jujun kisik’. Wuqub’ Kame: –utzb’ala’ mixixulik. saqitok’ ub’i’ ri chay. rumal xech’akomajik chikik’u’x. Wuqub’ Kame. xkik’is k’u ri sik’ xe’yo’qa chike. wtt wt wtt et wtt rt wtt tt K’ate k’ut xe’opan pa Q’equ’m Ja. ma wi chik’isik xa wi xa are uwäch chulkimolob’a’” kecha’ Ajawab’ chiwe. ipachq’ab’– xe’uchax k’ut. Are taq xkik’am k’u kina’oj xib’alb’a: –xa keqapus chuwe’q. xa wi tzijom chik xel kuk’ Ajawab’. qastzij wi xewa’lijik. xa lab’e xas kekamïk. K’ate k’ut xetze’n chi ri xib’alb’a. rumal ri ketz’ab’a’l. keb’uchuwik wtt qttt . chi kib’aq kib’ chitze’ konojel rajawal Xib’alb’a. Xa juk’ul kichäj. xk’at kiku’lib’al. ma wi xeyakamarik. Wuqub’ Jun Ajpu. Are taq xe’ya’oqa kichäj. utukel q’equ’m upam chi ja. chuwe’q chiqasaj uwäch ib’ate’. xepichka’rik chi tze’. Wuqub’ Jun Ajpu chupam ri Q’equ’m Ja. Ruk’ jujun kisik’. isik’ chi warab’al– xe’uchax k’ut. tzatz chi tew upam. E ch’okoch’oj chi uloq pa q’equ’m. Utukel k’ut k’atanalaj ab’aj kitem xya’ik. Tzatz k’u ri utijob’äl Xib’alb’a. Xkik’is ri chäj. are taq xopan ri ya’l kichäj ruk’ kisik’. –Kixku’loq chuwi qatem– xe’ucha’xik. ri qachajib’al– kecha’ k’u ri xib’alb’a chikib’il kib’. xek’at chi k’ut chuwi tem. xwinaqi’je’ik ukumatzil tze’ chikik’u’x.

kixkamïk. kixsachik. Wuqub’ Kame. Ma k’u q’alaj chi ri ujolom Jun Jun Ajpu. Wuqub’ Jun Ajpu chuwäch Jun Kame. chi Puk’b’al Chaj ub’i’ xemuq wi. ett P ett q ett w ett e ett r ett t ett qt . –¡Ma k’o ma ch’upuw ri uwäch! ¡Ma k’o ma pu chopan apanoq chuxe’ che’!– xecha’. Wuqub’ Jun Ajpu chupam. Nim k’ut utzijoxik xuta’ jun q’apoj. Nim uk’oje’ik ri che’ xux chikik’u’x. xa ub’ixik apanoq ub’i’ tijob’äl ja. e tz’apim b’alam pa ja. saqle’loj re chi chay chi tz’ininik chiyojojik chiri’ pa ja. wakamik b’ala’ xk’is iq’ij. ri tzima ub’i’ xuxik. wtt ettt wtt rttt Kinab’e utijob’äl Xib’alb’a ma k’u xe’ok ta ri Jun Jun Ajpu. wtt wttt Sotz’ Ja ub’i’ ukaj utijob’al. xa junam chi uwäch ruk’ uwäch tzima karil ronojel xib’alb’a. Are taq xe’ok apanoq Jun Jun Ajpu. xkiqak’up puch. xwachin k’u ri che’. –Xqak’iso at Ajaw– xecha’. ketz’itilajik. –Rumal xas ub’anik are taq xok ujolom Jun Jun Ajpu chuxo’l– xecha’ k’u ri xib’alb’a chikib’il kib’. ma wi jawi’ ke’el wi. “ujolom Jun Jun Ajpu” xucha’xik. jumaj k’olok’a’q uwäch. Are taq xepus k’ut. xq’at ujolom ri Jun Jun Ajpu. kech’ikitit. keropop pa ja. Wuqub’ Kame uwäch ri che’. Ma k’u q’alaj k’o chi wi ri ujolom Jun Jun Ajpu. Wa’ k’ate xchiqab’ij ropanik. wa’ xchiwewaj wi iwäch. –Utzb’ala’. Are xumayijaj k’u Jun Kame. are taq chulkika’yej. utukel chay k’o chupam. Are k’u ri “tzima” kojcha che wakamik. Are taq xe’ya’oqa ujolom xo’l che’. xemuq k’ut. –Chiya ri ujolom xo’l che’ ri tikil pa b’e– xcha’ k’u Jun Kame. xa unimal xmuq ruk’ ri uchaq’. Wuqub’ Kame. xkiq’il kib’ xib’alb’a konojel. Ro’ chi k’ut Chayim Ja ub’i’. utukel sotz’ upam chi ja ketz’itz’otik. maja b’a uwäch maja choka ri ujolom ri Jun Jun Ajpu chuxo’l che’. Wuqub’ Kame: –¿jawi’ k’o wi ri nusik’? ¿Jawi’ k’o wi ri nuchäj xb’eya’oqa chiwech xq’eqal?– xe’uchax k’ut. E tz’apim sotz’.32 chi matat. xa junamatal chi ruk’ uwäch che’. Xkiq’ataj kib’. kixpusik– xecha’ Jun Kame.

wila na– xcha’ ri b’aq. Kuchum Kik’ ub’i’ uqajaw. ett rt ett tt ett qtt Are taq xch’aw k’u ri b’aq k’o ula xo’l che’: –¿jas ampe qarayij che ri xa b’aq ri k’olok’oxinaq chuq’ab’ taq che’?– xcha’ ri ujolom ri Jun Jun Ajpu are taq xch’aw che ri q’apoj. –¿Ma karayij?– xucha’xik. are taq xuta k’ut utzijoxik ri uwäch che’. Kuchum Kik’ ub’i’. are taq chitzijox chi rumal uqajaw. Xkik’ k’ut ub’i’ ri q’apoj. –¡Ji ya! ¡Sib’alaj je’l uwäch we che’! ¿Ma k’u xa qas chiwachin we che’? Ma kinkam taj. –Xewi keje ujolom we Kinimajaw. xa uti’ojil utz wi uwäch. jutz’uj xunik’oj. xumayijaj k’ut are taq xtzijoxik. ma wi chupel. maj chi b’a uch’ak. na’ol. achij. chib’ek. we puch uk’ajol na’ol. Are k’ut are taq xuta’ jun q’apoj umi’al jun Ajaw. Xulik’ib’a aq’anoq uwikiq’ab’ chuwäch ri b’aq. ma pu mayixel uwäch ajaw. Are taq xril k’ut upuq’ab’. –¿Ma kinwila’ ri che’ kab’ixik? Qastzij k’as uwäch kacha’ kinto– xcha’ k’ut. –Utzb’ala’. chi Puk’b’al Chaj tikil wi. ma k’u jawi’ uchub’ ri b’aq puq’ab’. ajuch’an. K’ate’ xb’ek xa utukel xopan k’u chuxe’ che’ tikil. xa xichikanajik umi’al. ajuch’an. Are k’ut are chikamïk chuxib’ij chirij winaq rumal ub’aqil. are taq xpetik taqal k’u puq’ab’ q’apoj. chalik’ib’a uloq ri awikiq’ab’. –Xa retal mixinya chawe ri nuchub’. –Ja’e– xcha’ k’u ri q’apoj. nuk’äxaj. xa b’aq. –Kije k’ut xa uk’ajol keje ri uchub’. chitz’aqatajik. ma kinsach ta la’ kinta’ xchinch’up kanoq– xcha’ k’u ri q’apoj. Are ri nujolom maj b’a kachokon chi wi. K’ate k’ut “¡chipitz’!” kab’an uchub’ ri b’aq. uk’äxaj uk’oje’ik we uk’ajol ajaw.33 Roxlaj Tzij ett wt ett et Q’apoj Xkik’ Wa’ chi k’ut utzijoxik jun q’apoj. umi’al jun Ajaw. –Kinrayij– xcha’ k’u ri q’apoj. chi ma chisach wi. uk’ajol are taq ett wtt ett ett ett rtt ett ttt ett qttt .

ett ettt Kije k’u utzalijik chi ri q’apoj chi rochoch. Xtz’aqat k’u waqib’ ik’. Are taq xopan k’u chi rochoch ri q’apoj. xa are xnumayijaj ri ujolom Jun Jun Ajpu k’o chi Puk’b’al Chaj. ¿Nak’ila rtt w rtt e rtt r rtt t rtt qt . Ch’i’p Kaqulja. Wuqub’ Kame ruk’ ri Kuchum Kik’. qastzij wi chi at joxol ch’ek. Kuchum Kik’ ub’i’ uqajaw. ett wttt –Kataq’an k’u chila’ chuwäch ulew. Are xkikuch k’u kina’oj konojel Ajawab’: Jun Kame. are taq chuxoq– xcha’ ri ujolom Jun Jun Ajpu. K’ate puch una’tajik q’apoj rumal uqajaw. Xb’alam Kyej. kuk’a’m ri saqatok’. maj b’a achi weta’am uwäch– xcha’ k’ut. –Utzb’ala’ alaq Ajawab’– xcha’ k’ut. xa ujoxb’al– xcha’ k’u ri Kuchum Kik’ are taq xopan kuk’ Ajawab’. –¿Jasa pa xchiqakoj uk’axel ri ak’u’x? Xb’ix uloq rumal aqajaw: “chik’am uloq ri uk’u’x. Xya wi kina’oj are taq xkib’ano. chikitz’aqixtaj. k’i’alaj pixab’ xb’ix chech. kita k’ut ma wi kinipus taj ix Samajel– xcha’ ri q’apoj are taq xch’awik.34 chuxoq. Kije mixnub’an chawe. –Utzb’ala’. kitik’em ri sel ta xeb’ek. Xas k’u xwinaqir ral chupam rumal ri xa chub’. chikitzololej Ajawab’. K’ate k’ut xutz’onoj chech umi’al: –¿jachin pe ajchoq’e ri awal k’o chapam at numi’al?– xcha’ k’ut. Are k’u kiwinaqirik Jun Ajpu. chik’ololej Ajawab’ wakamik– xe’uchax k’ut ri tukur. are kitzij Jun Raqan. chikijunamwachij utz’ukik. are taq xnawachil rumal uqajaw. Räx Kaqulja chikech. Katok pa tzij. chanim chik’am uloq pa sel. E kajib’ xeb’ek. rumal ma wi nujoxb’al ri k’o chi nupam. –Utzb’ala’. xa wi xwinaqirik. chik’olob’a qajoq uk’u’x chupam sel” xujuchax uloq. chak’oto uchi’ ri are’. ta ma kub’ij chipus k’ut. –Maj b’a wal lal nuqajaw. ri pusb’al re. chi naj ta chib’epus wi. chik’ama uloq ri uk’u’x chupam sel. –Chipusu’ ix Rajpop Achijab’. are xil ri ral k’o chik. ett rttt rtt P rtt q –Are ri numi’al k’o chi ral ix Ajawab’. –Ma wi utz taj kinikamïsaj ix Samajel. kich’elem ri q’apoj. ma wi kakamïk.

–Utz. Are taq xopan k’u chikiwäch Ajawab’. k’ok’ k’ut xkina’ xib’alb’a. oj ke’qayaxtaj we uk’exewach ak’u’x chikiwäch Ajawab’– xecha’ k’u ri Samajel. Are k’u ri Kik’ xub’ina’aj rumal “kik’ jolomaj” xucha’xik. are taq chuxoq. k’ate na puch wech Jun Kame. k’olok’ik xuxik uk’axel uk’u’x. Ukajlaj Tzij rtt et rtt rt rtt tt rtt qtt rtt wtt rtt ett rtt rtt rtt ttt rtt qttt Nik’aj chik puwi q’apoj Xkik’ . chuwi ulew. k’ate puch xuwon rib’. chiluk’u’ uwäch q’aq’. Xas xe’yakataj uloq konojel. Kije ri kik’ uwa’l che’ xelik uk’axel ukik’el. chiya chuwi’ q’aq’– xcha’ k’u ri Jun Kame. Ma k’u xa chi’ch’ij winaq chikamïk. –Mixwitz’inik ix Ajawab’. xech’iki’ chuwi q’aq’. qastzij iwech ri qitzij joxol. qastzij chi qas xkina’o ri usib’al kik’. ma wi kech ta ri nuk’u’x. –Utzb’ala’ at q’apoj. kach’etow rij chi rumal kaq lujuluj rij chi kik’. are taq chuxoq. Kije k’ut xech’akataj wi rajawal Xib’alb’a rumal ri q’apoj. kaqak’am b’i wa’. chiqila k’ut– xcha’ k’u ri Jun Kame. Are k’ut e ch’ikich’oj wi kanoq. Ch’u’j Kaqache’ xucha’xik. ruk’ ma wi waral iwochoch chuxik. kaq julujuj chik k’olom chi pa sel. xa jolomaj kech. Kaq k’ut uwa’l ri che’ xelik.35 k’ut xchiqaya pa sel? Kaqaj ta b’a’ ma ta katkamïk– xecha’ k’u ri Samajel. chuwäch ulew k’o iwech chuxik– xcha’ k’u chike ri tukur. keje k’u ri kik’ rij xuxik. –¿Ma wi xwitz’inik?– xcha’ k’u Jun Kame. Chikojo ri uwäch che’– xcha’ k’u ri q’apoj. ¿We ne k’u uk’u’x xe’ k’o pa sel? –Utzb’ala’. jat b’a apanoq. are taq xeb’e ri tukur e wab’al rech q’apoj. rtt wt –Utzb’ala’. Xa kik’. Wuqub’ Kame. Xa katb’ina apanoq. are xyitz’ chi k’u uwa’l kaqache’. xa xkiya aq’anoq chi jul. K’ate puch xkichaq’ij puwi q’aq’. –Ma wi are ri nuk’u’x chiq’at chikiwäch are chuxoq. xk’ol pa sel. are taq xuk’ol chila’ ri kik’ chupam ri uwa’l kaqache’. Are taq xutzeyej k’u aq’anoq. –Chila’ k’ut kixloq’ox wi. Xtzalij chi k’u qajoq ri wab’anel. are chik’ut chikiwäch. Are taq xqup k’u ri che’ rumal q’apoj. xa xemoywachixik konojel. ke’tz’elewachin konojel.

xopan puch pa ri ab’ix. Jun Chowen. xutaqej k’u ri q’apoj. rtt rttt ttt P ttt q ttt w ttt e ttt r ttt t ttt qt ttt wt . Xk’o na ri in k’o wi rech Jun Jun Ajpu. ma wi keyak ri Jun Ajpu. we wuk’a’am e k’aslik. utzami’yal uwi jal xub’oq aq’anoq. Are taq xuk’am k’u ri tzami’y. kuk’am ub’e’el kumal. K’ate puch are taq xb’e pa ab’ix. Wuqub’ Jun Ajpu. Jun Chowen. –¿Jawi’ katpe wi uloq? ¿K’o chi pa ri wal? ¿Ma pa xekamïk Chi Xib’alb’a? E k’o ka’ib’ kanoq ketal kitzijol puch Jun B’atz. Jun Chowen are taq xul ri ixoq Xkik’ ub’i’. xa b’ix kakib’ano. at k’äxtok’. Xk’oloq ral chupam. ma wi e kaminaq ri Jun Jun Ajpu. Xcha’ chi k’u ri ati’t: –xa ma kinwaj wi at ta walib’. xa xkäm wi wal kab’ij– xcha’ chi k’u ri ati’t.36 rtt wttt Are k’ut k’o ri uchuch Jun B’atz’. xa uk’utb’al rib’ saq mixkib’ano lal nan walib’. –¡K’i la’ in makul! ¡In k’asb’al! ¿Jawi’ ke’nk’ama wi ri jun k’at echa’ kab’ixik?– xcha’ k’ut. xas k’aqin chik. ma wi xujach’ ri jal. keje k’ut ka’wila ta chi uloq’ uwäch ri wuk’a’am– xuchax ri ati’t. xk’oxin ri nimak’at. ¡Jawije’ katpe wi! ¡Katel ub’ik!– xuchax ri q’apoj rumal ri ati’t. Jun Chowen!– xcha’ ri q’apoj. rtt ettt Are taq xul k’u ri ixoq chuwäch ri ati’t. Are taq xul k’u ri ixoq Xkik’ ruk’ ri uchuch Jun B’atz’. K’ate puch usik’ixik Chajil Echa’ rumal: –¡ta tul uloq! ¡ta tul tak’aloq Xtoj! ¡Xq’anil! ¡Xkakawix! ¡Xputz’i’ya’! ¡at Chajil re kecha’ Jun B’atz’. Xa k’u juwi’ ri ab’ix. Xb’alam Kyej kib’i’. are taq xk’is k’u uk’u’x ri q’apoj. ri k’o wi kab’ix ri Jun B’atz’. utzb’ala’ at walib’ kinato’o. xa tz’ib’anik. xa pu k’otonik kakichakuj jutaq q’ij. jat b’a’ ja’k’ama qecha’. –Qastzij b’a’ ri kab’ij chuwe. Are k’u kub’ul wi uk’u’x ri ati’t. Xcha’ k’u ri ixoq che ri ati’t: –mixinulik lal chuchu’. Are k’ut kiq’aq’al ri Jun B’atz’. –Xa are la qastzij wi chi in alib’ la. Jun Chowen: xa su’. Chakowij ja’ch’a jun chi nimak’at chipetik. Jun Chowen kib’i’. –Utzb’ala’– xcha’ k’ut. uroxwi’ xuwache’laj wi uwäch chi juwi’. xma k’o chi wi ukawi’. in alib’ la. at na k’u walib’ kinato’o– xuchax k’u ri q’apoj. chiqaj k’u ri jal echa’ pa k’at. in puch alk’wa’l la lal chuchu’– xcha’ are taq xok apanoq ruk’ ri ati’t. xa ajoxb’al ri k’o chapam.

Xa wi xewi e ajsu. Rolaj Tzij ttt rt ttt tt ttt qtt ttt wtt Kalaxik yo’x Jun Ajpu. Are taq xb’e. jun chi nimak’at. xe’ya’ chi chuwi k’ix. Ma k’u xuwachij ati’t. xa xenawinik e pu uk’axel kiqajaw ri xeb’e Chi Xib’alb’a ttt ett ttt rtt ttt ttt ttt qttt ttt wttt ttt ettt . rumal kich’akimal. Xaqsi xew k’o wi ri juwi’ ab’ix. xekäm ta puch chuwi k’ix xkaj. Ma wi xek’ulax pa ja kumal kikatz nab’e. xa wi k’u pa juyub’ xek’iy wi. Jun Chowen. Xe’l chi k’u chiri’. Jun Chowen xekäm ta chiri’ pa sänik. ma k’u kewarik. we ne xak’is uk’amik uloq ri qab’ix? Chinb’e na ke’nwila’– xcha’ ri ati’t. K’ate puch are xril ri ati’t ri jal. Xa keta’m wi xe’alaxik. K’ate k’ut are taq xe’ya’ pa sänik. xul chi k’ut chi rochoch. are taq xe’alaxik lib’ajchi’ xeyakayik. Pa juyub’ xeyaki’ wi. Are ta k’u xkaj Jun B’atz’. Anim chi k’ut xpe ri ati’t. rayil xe’ok’ow wi. Are k’u kalaxik wa’ xchiqab’ij. ajk’ot xe’uxik. Ronojel xwitz’in kumal. e ajb’ix. are taq xepetik xe’kiya’ ukoq pa uxukut ja. are taq xalan puch ri q’apoj Xkik’ ub’i’. xaq xew q’alaj uk’olib’al k’at chuxe’. Xa k’u chiköp xek’amow la ri k’at. xa ma wi keta’am. –¡Je’tzaqa kanoq! qastzij ch’aw kichi’– xcha’ ri ati’t. qas k’u kiwaram chiri’. E nima’q eta’manel chik xe’uxik. xcha’ chi k’ut che ri q’apoj: –xew retal chi qastzij wi chi at walib’. Xb’alam Kyej Are chi xchiqatzijoj kalaxik Jun Ajpu. Xenima’qir k’ut nimak’äxk’ol. kiq’aq’ wächib’al puch kumal Jun B’atz’. xek’axk’ob’isaxik. Are taq xe’ok k’u pa ja. Xb’alam Kyej. e ka’ib’ xe’alaxik Jun Ajpu. ajb’ix ri Jun B’atz’.37 ttt et Are taq xpe k’u ri q’apoj. –¿Jawi’ xpe wi ri echa’ awumal? ¿Mi ak’alab’a wi. puch xe’rila ri ab’ix. Jun Chowen. Xb’alam Kyej kib’i’. e pu ajtz’ib’ab’. keje ri reqam xopanik xril ri ati’t. Are taq xuriq uq’ij kalaxik. xchinwil chi na ri ab’anoj ri k’o wi ri enawinaq chik– xuchax k’ut q’apoj. E k’u nima’q ajsu’.

Are taq chuxoq rumal nim uk’äxk’ol mixkib’an chiqe. ma wi chi kitz’ikin kuk’a’am xe’okuloq. Xnimar k’u ri che’. –Ri qatz’ikin e ma wi keqaj uloq. Xkitikib’a chi k’u wub’anik. xa pu wa’inaq chi Jun B’atz’. xa retal chiqab’ano– xecha’ chikib’il kib’. Jun Chowen: –xa qatzolq’omij kik’oje’ik e upam qatzij. xa pu b’ix chikib’ano Jun B’atz’. are ta pu ri qatz keb’e ta quk’. Keje k’ut keqach’ak wi. xojkam taj. ma wi keloq’ox rumal ri kati’t ri Jun B’atz’. Xk’am k’u kina’oj kikab’ichal chech kich’akik Jun B’atz’. E k’u nima’q eta’manel Jun B’atz’. Jun Chowen. Are k’u ri tz’ikin ma wi jun xqaj uloq chuxe’ che’. ma k’u utz chik kiqajik uloq chuwi che’ Jun B’atz’. xa aninaq wa’im. Xa jix ji’qasaj uloq– xecha’ k’ut chike ri katz. oyowarik. kojb’e iwuk’ chisaqirik– xecha’ k’u ri katz. Jun Chowen. –Utzb’ala’. Xb’alam Kyej. K’ate puch xe’aq’an chuwi che’. Are taq xech’akowik. chi kakik’ut ri Jun B’atz’. Xb’alam Kyej. Keje ri xojpe wi uloq chikik’u’x. Ma k’u kaqirik. xa mixetanatob’ qatz’ikin chuwi che’.38 (kamïnaq wi kiqajaw). –Utzb’ala’– xecha’ k’ut. Are taq xeb’e k’ut chila’ chuxe’ che’ q’ante’ ub’i’. Xb’alam Kyej. xa miketa’m ri kik’oje’ik. Kachb’ilam k’u ri katz are taq xeb’ek. keje ri saq kakilo. Xa k’u wub’anik chikib’an jutaq q’ij. xojsach ta puch xkaj ri oj kichaq’. Are taq xe’ul chi puch ri Jun Ajpu. ttt rttt Ma k’u xe’l apanoq kinawikil rumal kiq’aq’ wächib’al. Jun Chowen ma b’a jasa la’ chi’ya chikech kikab’ichal ri Jun Ajpu. nab’e keta’m are taq xewinaqir ri kichaq’. xq’aq’ar k’u ri ati’t. xsipoj upam. chib’e ta ke’kiqasaj uloq ri tz’ikin– xecha’ k’ut. Kuk’a’m k’u ri tz’ikin are taq ke’ulik jutaq q’ij. qttt r qttt t qttt qt qttt wt . Ma wi b’anoj xepoyisan kumal ri Jun Ajpu. xa chi kikuyu. xa chikij xqaj wi uloq’ kik’u’x. qttt P qttt q qttt w qttt e –¿Jasa pa rumal ma wi chi tz’ikin iwuk’a’am?– xe’uchax k’u ri Jun Ajpu. –Are wi ixqati’t. Ma wi jun chaq’an chuwi’ che’ chiqech chikaj ixqati’t. Xb’alam Kyej. ma wi ajilan chi tz’ikin chuwi che’ ketz’ititik. Jun Chowen chikik’u’x ronojel. xemayijan k’u ri katz are taq xekil ri tz’ikin. Jun Chowen are taq ke’ulik. Xa k’u su’. K’ate k’ut xkaj qajik uloq. Jun Chowen. Ma wi chiya’ kiwa.

–¿We ne jasa mixib’an chike iwatz? Mixinik’alab’a. Jun Chowen. najlik utza’m chijururej chiwij. Xecha’ chi k’ut che kati’t: –mixb’isonik ixqati’t. la qi mixtze’nik. Xa k’u ju su xeb’ek. –Iwe– xecha’ k’ut. ma wi xkil chikiwäch. K’ate puch xkitikib’a su’anik. kakuyu atze’. Kate k’ut xeb’e chuwi taq che’. itzel kiwäch xril ati’t. xeb’e pa taq k’iche’laj. Xecha’ k’u ri Jun Ajpu. k’a te k’ut utz ib’inik– xe’uchax chik kumal kichaq’. pa b’ix. pa b’ix. qttt rt qttt tt qttt qtt qttt wtt Are taq xe’opan k’u chi kochoch. xesu’anik. Xecha’ k’ut xe’opanik ruk’ kati’t ruk’ pu kichuch: –ixqati’t ¿jasa xkik’ulwachij ri qatz? Xa räx kiwäch mixeb’ek keje ri e chiköp chik– xecha’ k’ut. xa k’oy xkiwachib’ej chik. ma wi xukuy utze’ ri ati’t. qttt wttt Are taq xe’ok k’u uloq ri Jun B’atz’. Qatija chi na– xecha’ chik Jun Ajpu. Xb’alam Kyej.39 qttt et Xecha’ k’u uloq chuwi che’: –¿jupa cha kojich’akanik ix qachaq’? ¡Toq’ob’ qawäch! Are ri che’ kaxib’in chik kaqilo ix qachaq’– xecha’ uloq chuwi che’. xa are chi k’ut utijowik wa’ chiwe ixqati’t. Xb’alam Kyej. Jun Chowen kumal Jun Ajpu. kiq’ojom. ch’uti’q juyub’. k’ate puch are taq xmukun ri ati’t. xchiwil chik kiwäch ri qatz xke’ulik. kexojowik are taq xe’ulik. Xb’alam Kyej. qttt ett qttt rtt qttt ttt qttt qttt K’ate puch xeb’ixanik. nima’q juyub’. Jun Ajpu K’oy xkisu’aj. Are taq uk’amik ri kisu’. xeq’ojomanik. chixima’ xe’ipam. Keje k’u kich’akatajik Jun B’atz’. xesik’ix pa su’. qttt ettt –Keyakyatik xeb’e pa k’iche’laj. Xb’alam Kyej: –chikira iwex. are taq xkub’i’ puch ri kati’t kuk’. Ma ta keje xib’an chike iwatz ix wi– xcha’ ri ati’t chikech Jun Ajpu. mi pu kixinch’ikib’a’. . qatija’ na qaq’ij– xecha’ k’ut. Are taq xesu’anik. xaqsi kije’ chixuxik. are taq xtze’nik. Are taq xkijurub’a’ k’u utza’m kito’q. kewojom chik. kesilaj chik chuq’ab’ taq che’. Xa rumal kinawal are taq xkib’ano. ¿Jasa pa chixab’ano ixqati’t? Xa kajmul xchiqatijo. xa oxmul chik qttt rttt xkeqasik’ij pa su’. Are taq xub’ina’j ri Jun Ajpu K’oy ub’i’ su’.

Are taq xkik’am k’ut kikaj. Are taq xril chi k’ut ri ati’t. Xesu’ax chik. minab’e xe’ulik. –Utzb’ala’ ix wi’ numam – xcha’ k’u ri kati’t. putzupa’q kichi’. oj k’olik. kik’utb’al kib’ chuwäch kati’t. Nim chik xkib’ano are taq xek’oje’ik ruk’ kati’t ruk’ pu kichuch. Jun Chowen. mi pu xeb’inowik Jun B’atz’. mi pu xqatij chi kisik’ixik. ma k’u xe’ul chik chukajmul. Xecha’ k’u chech kati’t: –mik’uxqatijo ixqati’t. k’ate xpoq’olij chi utze’ ri kati’t. e k’oy xe’uxik rumal xa xkinimarisaj kib’. xe’ul chik kexojowik. Xb’alam Kyej. are k’ut xutze’j ati’t. are taq chuxoq mixek’ojik. Ma chi k’u xril chikiwäch rumal utze’b’al ati’t. lib’ajchi’ xtze’n chi ri kati’t. ruk’ jujun kiwub’ xkitelej. xa xqilo at wi qachuch. Jun Chowen ke’ucha’xik– xecha’ ri Jun Ajpu. xa wi xa are e ajsu’. –Xa are wi k’u wa’ ixqati’t. chi kismal kichi’. Are k’ut e ramaq’elal kochoch chik. wttt et . Are taq xe’ok chi uloq ke’xojow chik. e ajb’ix. Are taq xe’ok uloq. Kije ri q’alab’il chikik’u’x. Qastzij tze’b’al kiwäch ri k’oy. Nab’e xkib’an ri ab’ix. Xa k’u chukuyuka’ utze’ ri kati’t. xe’ul chi unik’ajal uwa ja. e chiköp xe’uxik. Mixb’isonik. kixiririk uxe’ kipam. –Xa kojab’ixik ixqati’t. oj awi’ amam. oj k’olik. Uwaqlaj Tzij wttt q wttt w wttt e wttt r wttt t wttt qt wttt wt Taq kichak Jun Ajpu. are puch chusik’ij ri ajtz’ib’. xkeqapixab’aj ub’ik chu kajmul k’ut. kiwäch kimalama’. keje k’ut kimayixik are taq xesach ri Jun B’atz’. ixqati’t. xe’l chi kochoch. xe’aq’an k’u uloq chu q’atanaj tz’aq. Xechikopirik. Xb’alam Kyej. ri ajk’ot ojer. Xb’alam Kyej. xa wi kakitaqchi’j ri kati’t che tze’. chikijoq’ij chike. ri ajb’ix. Xesu’an k’ut. K’ate xeb’e chik pa taq juyub’. Kaq räxroj uchi’ taq kiwäch. Xa wi ququs kakib’ano. xekiyoq’ ri kichaq’.40 wttt P K’ate xesu’an chik. Are taq xkipixab’aj k’u kati’t chech uya’ik kiwa: –chitik’oj na q’ij chib’eya’l qawa ixqati’t– xecha’. Xb’alam Kyej Are taq xkitikib’a’ chi k’u kib’anoj. xas xeb’ek pa k’iche’laj. Mixb’ison k’ut. Xesik’ix k’u rumal ri ajsu’. kich’itita tze’ puch chuchi’ kik’u’x. chuwäch pu kichuch. kenab’ex ri qatz. kimixkina kixekem xeb’e. ixpu qachuch. oj kik’axel qatz– xecha’ k’u ri Jun Ajpu. oj awi’ amam. –¿Jasa pa chiqab’ano ixqati’t? Xew chiwa’ roxmul chik xchiqatijo– xcha’ ri Jun Ajpu. ri ojer winaq.

K’ate k’ut chiqachap ri mixkina ruk’ ikaj. nima’q k’iche’laj chi puch ri qab’ix. Xa loq’ chib’e ya’l kiwa. k’is yakatajnaq chi ronojel che’. – ettt P . nima’q tz’ikin. Are xeb’anow wa’. kej. ma wi ajilam k’upuj. Xb’alam Kyej: –xa chawil ri qati’t chipetik ya’l qawa. Are k’u ri ikaj xewi xkich’ikib’a chutolok’ che’. ma k’u k’i chitajin ri mixk’ina chutukel. Xecha’ k’u Jun Ajpu. Xa qi xkich’ikib’a ri mixkina pa ulew. köj. Ma wi ajilam utukixik kub’an ri xa jun chi mixkina. ri jun xa keje chutz’iloj uwäch. Kaqch’ajch’oj chik. Are k’u ri mixkina tzatz chik’upuj. b’alam. xe’opan k’u pa kab’ix. kiq’ab’ chuwäch kati’t. Are taq xk’am chi k’u kina’oj chiri’ pa q’atoj che’. jun k’ut xuchapow ri ikaj. utiw. xa loq’ chub’akala ulew puq’ab’. xa k’u qi chitajin ri mixkina’ pa ulew. sis. nimajuyub’ keb’ek. xa wi chuk’ab’ rib’ che’ chib’ek. Are k’ut xa wub’anik chi kakib’ano. anim k’ut xepetik. xas katoq’ik are taq petinaq. keje wi ri qastzij q’atol. wttt tt wttt qtt wttt wtt Are wttt ett wttt rtt wttt ttt wttt qttt Are taq xeb’e chi k’ut chukab’ q’ij. chilajajik chib’ek ronojel che’. ch’uti’q tz’ikin. xa ch’utijuyub’. Chikipisla kiwi’. xkit’uyub’a aq’anoq chuwi nimakuta’m. imül. yak. wttt wttt –¿Jachin b’a kamich’ow wa’?– xecha’ k’ut. che puch kichuch. –¿K’ate kaqilo kojmich’owik ixqati’t? Nima’q k’im chik. taq xkipixab’aj k’u jun chiköp Xmuqur ub’i’. Are k’u ri jun chik xa loq’ chupuk’ij uweb’al che’ pujolom. chiq’atoj che’ xub’an ri xa jun ikaj. xe’opan chi k’u chi ja. jun xuchapo mixk’ina’. k’a’am uchapom chi rib’ ronojel tun. K’ate k’ut kewa’ik. ma qastzij ab’ixik chikib’ano. Xa loq’ chikikij. are taq xeb’e k’u chi kochoch. Xawi xub’an chi rib’ ulew ruk’ k’otoj che’. wttt ettt K’ate chi k’ut xkitikib’a chi ab’ixik. k’a’am. K’ate puch xoq’ ri Xmuqur. che’nel. wttt rttt –Xa qawaraj ri qab’ix. –¡Qastzij mixojkosik ixqati’t!– kecha’ ke’opanik. chub’ana wi jachin kab’anow loq. La jasa chiqariqo– xecha’ k’ut. Are k’u keb’anow ri ronojel ch’uti’q chiköp. are taq xojopan mer ixqati’t– xecha’ k’u chech kati’t.41 wttt rt K’ate k’ut xe’opan chuchi’ ri ke’ab’ix wi. nima’q chiköp. – Utzb’ala’– xcha’ k’u ri Xmuqur. chikiyuq puch kaqan. Are taq xkina’oj. aq. keje ri qastzij ab’ixom. pa k’upuj puch. xa jun aq’ab’ xkib’ano. k’ixik are taq xe’opanik. Are taq xe’il rumal kati’t. ma na qastzij ab’ixik kakib’ano.

42 Xkojb’e k’ut xchiqawaraj rumal ma wi utz kab’an chiqe– xecha’. sakil. Xpe k’u ri jun chik uxamb’e chik. –La kinitzoqopij ta ne b’ala’. –K’ate chiqaya awecha’. –Ma ta kik’amik iwumal. –Utzb’ala’. imül. K’ate k’ut xkiq’atej. rumal ri ma xekowin ta che uchapik. Chik’atat chi k’u kik’u’x. kako’w. are taq xek’utun k’u chikiwäch. Wuqub’ Jun Ajpu kib’i’ ri xekam Chi Xib’alb’a. Xe’ok’owik konojel chiköp chikiwäch ri Jun Ajpu. xkiporoj uje’ chuwi q’aq’. are taq xeyopijik. je na puch ub’aq’wäch. Xa ma wi kak’ut chiwäch rumal iwati’t. xekel kanoq chuwi ja ri kib’ate’. xech’awije’ik konojel. xa k’u che ri uje’ xkichap wi. are taq xraj b’ik kumal k’ajolab’ ri Jun Ajpu. are taq xuk’am ri uje’ ch’o. Xb’alam Kyej. Xraj xkib’iyo. Xkaj k’u xkichapo. ma wi are ipatan ri ab’ixik k’o iwe– xcha’ ri ch’o. are k’u awech ri kub’an chimesk’utajinaq. Are taq xkiya k’ut recha’ ch’o. Are puch tikil uk’u’x aq’ab’ are taq xepetik. Are taq xuk’am ri uje’ kej ruk’ uje’ imül. katzotzotik are taq xpetik. are taq xepetik. K’ate k’ut kib’e’ik chik pa kiq’atoj che’. Are k’u recha’: –ri ixim. k’o nutzij chi nupam. b’alam. Are taq xe’kikuchu k’u kib’ konojel chiköp. k’ate k’ut chinb’ij chiwe. chiya ta na k’in wecha’– xcha’ k’u ri ch’o. xa k’u xq’upuq’ub’ kan uje’ kej pa kiq’ab’. Are taq xyopij chi kej. ik. ri xq’aj taq kije’. k’o k’u kanoq ri ketz’ab’a’l. are taq xkito utzijol kik. kikik puch. –¿Jawi’ k’o wi chab’ij na k’ut?– xecha’ k’u ri k’ajolab’ chech ri ch’o. ettt q K’ate k’ut xeb’atzonik. xkiyatej puch chirij uwi’. Ma k’u xkiya kib’ ri yak. ma wi xuyarib’. utiw. Keneb’eb’ik xeche’. chuchi’ k’ut xematzaje wi. e muqumuxinaq chik chuchi’. are kich’ab’al ri: –¡yakalin che’! ¡yakalin k’a’am!– xecha’ are taq xepetik. peq. –¿Ma qastzij aweta’am?– xecha’ k’u ri k’ajolab’ chech ri ch’o. chab’ij na– xucha’xik. k’ate puch xkichapo. Are k’u nab’e ri köj. are taq xub’ij ri ch’o. awech k’ut chak’uxu’– xuchax k’u ri ch’o kumal Jun Ajpu. xa jun xkisep wi kib’ konojel ch’uti’q chiköp. Are b’a rech iqajaw ri Jun Jun Ajpu. rumal ri are xkäm wi iqajaw. Nim xki’kot kik’u’x. maj b’a rismal uje’. Xb’alam Kyej. xek’a’am. sis. nima’q chiköp. kipachq’ab’. aq. Xb’alam Kyej. xkiya’ k’u pa k’at ri ch’o. ettt w ettt e ettt r ettt t ettt qt ettt wt ettt et ettt rt ettt tt . kinaq’.

taq xkilo pa q’utum ik. kichuch. are taq kujok apanoq. Are k’u xworow uwäch uq’eb’al ati’t. jun k’u xok xikinja. xqaj ula pa utun ja ruk’ b’ate. xa puch katqil wi apanoq– xecha’ k’u che ri ch’o. naj k’ut xe’etz’ana wi kitukel. Qi k’u tik’il q’ij xe’opanik. chutijo. K’ate k’ut xq’ut kiti’. lib’ajchi’ xuya’ aq’anoq ri ch’o. tz’um. Xb’alam Kyej. Xkitzajisaj k’u ja’ pa q’eb’al: –qastzij kachaqij qachi’. jun laq uwa’al xtik’ib’ax chikiwäch. chak’ama ula quk’ya’– xecha’ chech kati’t. oj k’olik. ettt wtt ettt ett ettt rtt ettt ttt ettt qttt Are ettt wttt –¿Jasa xub’an ri qati’t? Ojjisab’aj chi ja’. jun aq’ab’ xkib’an kina’oj ri Jun Ajpu. kojwitz’in rumal chichaqij chi’– xecha’ chi che kichuch. –Ja’e– xcha’ k’ut. K’ate k’ut xuk’aq ula ch’o ri kik.43 ettt qtt –Utzb’ala’ ix k’ajolab’. xas katopan chi ri xekel wi. katajin k’u ri kati’t. Are taq xkipixab’aj. ¿Jasa k’u kinwachij we kinril ri iwati’t?– xcha’ k’ut. . are taq xkitaq ub’ik. ma k’u qastzij are kenumik. Xmachitz’apitaj uwäch q’eb’al. pachq’ab’. are taq xe’opan chi ja’: –¿jasa pa mixib’ano? Xa mixkos qak’u’x xojpetik– xecha’. kojno’jinik. Xkimajixtaj k’ut. ma wi katz’apitajik– xcha’ kati’t. Lib’ajchi’ k’ut xkitz’apij chik. Are taq xkitaq k’u jun xa’n ri chiköp ri xa’n keje ri üs xopan chi ja’. k’ate k’ut are taq xe’opanik jujun chi k’u chi wub’. k’olon uloq ri ch’o chirij kik. are taq xb’ek. xa yakal ja’ chel chuwäch uq’eb’al. Xkimes ri jom rech kiqajaw. ub’e’l jom. jun ri yakalik xok pa ja. kichuch puch. Keje k’ut ukanajik kik ri’. –Ma wi chitzaq ak’u’x. kaqarayij ri q’utum ik ixqati’t– xecha’ k’ut. ettt ettt K’ate k’ut xeb’e chik ruk’ kati’t chi ja’. ettt rttt –Chiwila na uwäch nuq’eb’al. e nab’e chuwäch kati’t. Are k’ut kewa’ kanoq. k’o rucha’xik ri qati’t. Kutz’apij uwäch q’eb’al jujun. Uwuqlaj Tzij rttt P Esik’ital Chi Xib’alb’a Keki’kot chi k’ut xeb’ek e ch’o’jel pa jom. xekel wi puwi’ ja’. Xa wi kimich’b’al ri kati’t. Are xkil k’u ri ch’o chupam q’utum ik. Xas k’a k’oya’ aq’anoq xikin ja. Are taq xkitz’onoj k’ut kiwa chech kati’t: –xa chiq’utu qati’. chiri’ k’ut kaqil wi pa utun ja. xa kimoywächib’al xkib’ano. Ma k’u q’alaj ri ch’o kuk’a’am are taq xe’opanik. k’ate xeb’ekawaj pa b’e. junam k’ut xepe chik.

K’u ri xpeq are taq xb’ek chi. Are taq xeb’e k’ut. K’ate k’ut are taq xuk’ul chi k’u jun nimakumätz Saqik’as ub’i. nimajok k’u kib’e ri k’ajolab’ chi kochoch. –¿La kawaj katinb’iq’o? Chawila nampe’ kinkan wa’. –¿Xa apachin chi ri mixutikib’a chi etz’anem pa qawi’? ¿Ma pu kek’isb’ik keniknot uloq? ¿Ma pu xekäm ri Jun Jun Ajpu. rttt w rttt e rttt r rttt t rttt qt rttt wt rttt et rttt rt rttt tt . chimalmat k’ut xb’ek. Wuqub’ Kame. –Kixcha’ kixopanik “kepetoq kecha’ Ajawab’. kinb’e kuk’ ri k’ajolab’– xcha’ ri uk’ che ri Tamasul. –K’o b’a nutzij chi nupam. k’a e taqal chi kochoch. Qus chok pa ja utukel. ma wi kakanik. Are taq xchuyi’ k’u kanoq kiq’ij kumal ri Usamajel Xib’alb’a: –wuqub’ix ketzelawachixik– xuchax kanoq Xmukane. are taq xuya k’ut pa uq’ab’. Xeb’e k’u ri Samajel. xmalmat k’u ri uk’ xb’inik. “Wuqub’ix k’ut ke’opanik kcha Usamajel Xib’alb’a” kcha iwati’t– xuchax ri uk’. –Ke’itaqa uloq– xecha’ k’ut chech Kisamajel. K’ate k’ut xqaj uloq jun uk’ chukayak.44 rttt q Are taq xkitaq uloq rajawal Xib’alb’a. xa k’u yakal ri Samajel xo’pan ruk’ kati’t. waral taj kojcha’aj wi kuk’. konojel Ajawab’. ma b’a katkanik kinwilo– xuchax k’u ri uk’ rumal ri xpeq. xkojopan chanim. k’ate k’ut xuchap aq’anoq. K’ate k’ut are taq xb’iq’itaj rumal xpeq xchib’e naj. –At wi’ numam ¿chawaj taj kinato’ keb’eka’taqa ri wi’ numam pa jom?– xuchax ri uk’ are taq xb’e ri Samajel. ri xpeq: –¿jawi’ katb’e wi?– xcha’ k’u ri xpeq che ri uk’. xetzalijik. Wuqub’ Jun Ajpu xraj kinimarisaj kib’ chiqawäch? ¡Je k’u itaqa chik!– xecha’ chik ri Jun Kame. –Utzb’ala’– xcha’ ri uk’ chech ri xpeq. –Utzb’ala’. are taq xeb’ek’amoq ri kiqajaw– xcha’ ri kati’t. Are taq xb’ek. Are k’ut kechajik are taq xulkanoq Usamajel Xib’alb’a: –“qastzij kepetik” kecha’ ri Ajawab’– xecha’ k’ut ri Usamajel Xib’alb’a. –Utzb’ala ix Samajel– xcha’ ri ati’t. Kub’ul k’u ri k’ajol pa b’e Tamasul ub’i. wuqub’ix kojetz’anik kecha’ ajawab’” kixcha’ kixopanik– xe’uchax k’ut ri Samajel. –“Mixul Samajel ruk’ iwati’t” kacha’ are katopanik. Are taq xk’is k’u uk’u’x ri ati’t: –¿jasa xchiwuchaj kitaqik ri wi’ numam? ¿Ma wi qastzij ri xib’alb’a? Xa keje rulik Samajel ojer.

xqaj k’ut ub’aqil uwarachaq chi aqan. ri kumätz keb’iq’ow ri xpeq wakamik. K’ate k’u xb’iq’ chi ri xpeq rumal Saqik’as. are taq xuk’am recha’ ri xik keti’ow kumätz pa taq juyub’. keki’kot k’u ri Jun Ajpu. chikunaj ta na ub’aq’ nuwäch nab’e. Xb’iq’ chi wi ri kumätz rumal Wak’. ma wi xuxa’waj. Lotz Kik’ xub’ina’aj kumal. K’ate puch xkiwub’aj ri Wak’. rttt wtt rttt ett K’ate pu xopan chu wi ri jom. – Katch’awoq– xecha’ chik chech ri kumätz. –Ma b’a katkanik kinwilo. xchi k’u taqal ub’aq wub’ chub’aq’ uwäch. Are taq xyik uwarachaq chi aqan. xa k’u keje chuk’äxaj uchi’ chutijo. are taq xoq’ k’u ri Wak’: –¡wa’ k’o! ¡wa’ k’o!– xcha’ roq’ib’al ri Wak’. Xutij chi k’ut uchuq’ab’. –Utzb’ala’– xcha’ k’ut. Are taq xopan puch ri Wak’. Chanim k’u ri kumätz are taq xb’ek. K’ate xkelesaj saqi’n rij kik’ ri chaj. are taq xuxa’waj chi ri xpeq. –¿Naqipa’ ri xoq’ik? Pe ta qawub’– xecha’. chisetet k’ut xqaj uloq. – Katojona– xucha’xik. xma k’o wi xuxa’waj. –Chab’ij k’ut– xecha’ chech ri Wak’. In taqom xkinopan chanim– xcha’ k’u ri kumätz chech ri xpeq. –K’o b’a nutzij chi nupam. k’ate k’ut xuxa’waj nimakumätz. qastzij wi k’ut xb’ekichapa’. K’ate k’ut raj xch’ayik kumal k’ajolab’. xkikoj chi uwäch ri Wak’. –In Samajel. k’ate k’ut xchinb’ij– xcha’ ri Wak’. rttt rtt Are taq xopan k’u ri Wak’. xa keje chuchub’ uchi’. –¿Jasa ri ataqkil? Kattzijonoq– xuchax chi k’u ri xpeq. K’ate k’ut xutij xab’ik. k’o nutzij chi nupam– xcha’ chi k’u ri xpeq chech ri kumätz. rttt ttt rttt qttt rttt wttt rttt ettt rttt rttt . xchakachob’ chuwi usutz’il jom. Xk’ulutaj chi wi k’ut ri kumätz rumal Wak’ nimatz’ikin. utz chik uwächib’al ri Wak’ xuxik. –Utzb’ala’– xecha’ k’ut. Lib’ajchi’ k’ut xka’y kumal. –At k’äxtok’– xucha’xik. –K’o b’a nutzij chi nupam– xcha’ chi k’u ri xpeq. Are taq xuk’am ri recha’.45 rttt qtt –¿Jawi’ katb’e wi at Tamasul k’ajol?– xuchax chik ri xpeq rumal Saqik’as. Xb’alam Kyej ke’etz’anik. K’ate xkitz’onoj: –¿jasa apetik?– xecha’ chech ri Wak’.

ma na xub’iq’o. jujun chi wub’ chike. ch’akb’al ta ke chikik’u’x xib’alb’a. xkitzukuj pa uchi’. chipe ri ketz’ab’al. xe’opan k’u ruk’ ri kati’t. Are chi qasu’ uwäch wa’ kecha’ ri Ajawab’”. We k’u are chipe utux “e pa k’aslik” kixcha’ k’ut ixqati’t. ma na pu pa räx ulew taj. chunik’ajal qochoch xchiqatik wi. are retal qakamïk. wuqub’ix ke’ul waral kojchaj wi. kik. Qastzij kcha ri iwati’t. Are taq xeb’ek. ruk’ ma wi xch’awik. Lib’ajchi’ xeqaj chuwa kumuk. koq’ik. nab’e chati’a ri nab’e kub’ulel. xa chirij wub’ xe’ok’ow wi.46 qPP K’ate puch xkijaq uchi’ ri xpeq. jun xutik Jun Ajpu. are’ k’amol kita’ are taq xkitaq ub’ik. We chichaqijik “mi pa xekamïk” kixcha’ taj. –Chijujunal ke’ati’o. Keje k’ut xch’akataj wi ri xpeq. xe’ok’ow chi wi k’u chupam jal ja’ siwan. Are taq xub’ij k’ut utzij: –kcha ri iwati’t ix k’ajolab’ “je’ataqa’. xa chikixo’l tz’ikin xe’ok’ow wi. xa pa chaqi’j ulew. Mi xoq’ik. kasik’inik ri iwati’t xinpetik. räxab’e. ma wi xkiyik’o. xjaq kumal k’ajolab’. –Jo’ na ixqati’t. xa q P et . jujun xchiqatik na che ri wa’aj. ixpu qachuch. are taq chichaqijik. xa recha’ kumätz xuxik. saqab’e. Xe’l chi k’u apanoq pa kajib’ xalq’at b’e. kaqab’e. pa kik’ ja’. Xe’ok’ow chi k’ut pa puj ja’. k’o retal qatzij kkanaj iwuk’– xecha’. ma wi q’alaj uwäch recha’ xkiya’o. Wa’ are k’u retal qatzij chikkanaj kan. –Ma qastzij– xecha’ k’ut ri k’ajolab’ chikik’u’x taj xkito. are ri tz’ikin Molay kib’i. b’ate’. Wuqub’ Kame. –¡Chatzijonoq!– xuchax chi k’u ri uk’. ma na pa juyub’ taj. chunik’ajal upa kochoch xkitik wi kanoq. pachq’ab’. xa pa uchi’ k’o wi. –“Xul kitzij” kcha ri iwati’t. are taq xinpetik. xa e pixab’am che ri kati’t xeb’ek. kpe Chi Xib’alb’a Usamajel Jun Kame. xul taqalke. Xas xepetik. Chiri’ k’ut xkitaq wi jun chiköp Xa’n ub’i. Uwajxaqlaj Tzij qPq qPw qPe qPr qPt B’enam Chi Xib’alb’a Are taq xeb’e k’ut. xa keje xxab’ik. Xa pa ja xkitik wi. Xa k’u nak’al ri uk’ xe uware ri xpeq. Chatz’aqatisaj kiti’ik konojel. Xeqaj Chi Xib’alb’a. xa oj pixab’al iwe. tz’u’um. jun chi k’u xutik Xb’alam Kyej. q P qt q P wt Xa keta’m wi k’ut kib’e xib’alb’a: q’eqab’e.

–¿Jasa la’ Patan?– xcha’ Xik che. q P rtt q P ttt q P qttt Kije k’u ub’ixik kib’i. xkib’ij kib’i’. ma wi xch’awik. –¡Ay!– xcha’ chik. E k’ak’atalik. –Utzb’ala’– xcha’ k’u ri xa’n. –Jasa la’ ri xinti’owik– xcha’ chik. –Jasa la’ xintiyo’wik– xcha’ chik. –¡Ay!– xcha’. –¡Ay!– xcha’ chik. Are taq xti’ chi uju’lajuj ku’lel. –¿Jasa la’ Kik’ Re?– xcha’ Patan chech. xe’toqa kib’i’ konojel rumal Jun Ajpu. Are taq xti’ uwajxaq ku’lel. –¿Jasa uwäch la’ Jun Kame?– xcha’ ri ukaj ku’lel che ku’l chila’. –¡Ay!– xcha’ chik. –¿Jasa la’ Kik’ Rixk’aq?– xcha’ chi Kik’ Re chech. Are xuti’ chi ri ukab’ ku’lel. xuti’ chi k’ut. q P tt q P qtt q P wtt –¿Jasa la’ Ajal Puj?– xcha’ Kuchum Kik’ q P ett –¡Ay!– xcha’. –Jasa la’ xintiyo’wik– xcha’ chik. –¡Ay!– xcha’. Nab’e k’u xkiti’o. ma wi xch’aw chik. jujun chi jolomaj ub’ixik kumal. xkik’ut kiwäch. man weta’m taj– Xti’ jun chik. –¿Jasa la’ Ch’ami’y B’aq?– xcha’ Ajal Q’ana’ che. k’is xkib’ij kib’i’ konojel. –Jasa la’ xintiyo’wik– xcha’ chik. –¿Jasa la’ Ch’ami’y Jolom?– xcha’ Ch’ami’y B’aq. Are taq xti’ chik ulajuj ku’lel.47 awech wi k’ut katz’ub’aj wi ukik’el winaq pa b’e– xuchax ri xa’n. Xti’ uwaq ku’lel. Are taq xti’ chi roxlajuj ku’lel. Are taq xti’ chi ukab’lajuj ku’lel. –¿Jasa la’ Kuchum Kik’?– xcha’ Xik’ir Pat che. –Jasa uwäch la’ ri xinti’owik– xcha’ chik. are chib’ij ub’i’ jun ri ku’l chuxukut. ri xkib’ij konojel chikib’il kib’. –Jasa la’ ri xintiyo’wik– xcha’ chik. –¡Ay!– xcha’ chik. . q P wttt Maj b’a jun xusach ub’i’. –¡Ay! ¡Ay!– xcha’. rox ku’lel are k’u ri Jun Kame. che. –Jasa la’ xintiyo’wik– xcha’ chik. q P rt Are taq xok pa q’eqab’e. taqal k’u chirij ri poy. –¡Ay!– xcha’ chik. –Jasa xinti’owik. Are taq xti’ chi ub’elej ku’lel. –¡Ay!– xcha’ chik. –Jasa la’ xintiyo’wik– xcha’ chik. Xb’alam Kyej. Are taq xti’ uwuq ku’lel. –¿As xab’ano Xik’ir Pat?– xcha’ Wuqub’ Kame che. –¡Ay!– xcha’ chi k’u jun are chi’ xti’ik. nab’e ku’lel. man qastzij Xa’n ri xeti’owik. –¿Jasa la’ Ajal Q’ana’?– xcha’ chi ri Ajal Puj che. –Jasa la’ xintiyo’wik– xcha’ chik. – As walo xinti’owik– xcha’ chik. –¡Ay!– xcha’ chik. are taq xeti’ rumal rismal uwäch uch’ek Jun Ajpu xumich’ ub’ik. Xuti’ chi k’u urox. –¿Jasa uwäch la’ Wuqub’ Kame? ¿Jasa xatti’owik?– xcha’ chi ri ro’ ku’lel. Are taq xti’ chi ukajlajuj ku’lel. –¿Jasa la’ Xik?– xcha’ chi Ch’ami’y Jolom che. ajam che’.

q P rttt K’ate k’ut are taq xeq’alajinik xkib’ij: –¡Saqirik tat Jun Kame! ¡Saqirik tat Wuqub’ Kame! ¡Saqirik tat Xik’ir Pat! ¡Saqirik tat Kuchum Kik’! ¡Saqirik tat Ajal Puj! ¡Saqirik tat Ajal Q’ana’! ¡Saqirik tat Ch’ami’y B’aq! ¡Saqirik tat Ch’ami’y Jolom! ¡Saqirik tat Kik’ Xik! ¡Saqirik tat Patan! ¡Saqirik tat Kik’ Re! ¡Saqirik tat Kik’ Rixk’aq!– qqP xecha’ are taq xe’opanik. xa wi xaq are uwäch.48 q P ettt K’ate k’ut are taq xeb’ek. –¡Mi xeqach’ako!– xecha’ ri waranelab’. –Utz b’a la’. ma ta xkanaj ub’i’ kumal. xerajoq chuwi ritem. K’ate k’ut are taq xe’ok pa Q’equ’m Ja. –Ma wi are qatem ri’. xa q’aq’a uje’ chiköp uk’exwäch xokik. are taq xe’opan puch chila’ e k’o wi xib’alb’a. k’ate k’ut are taq xe’yo’qa kichäj. are taq xopanik ruk’ jujun kisik’ rumal Usamajel Jun Kame. xa chojim ab’aj ri tem– xecha’ Jun Ajpu. xe’alanik? Qastzij kaq’atat qak’u’x rumal ma utz kakib’an chiqe. are uje’ kaqix. Ma k’u jub’iq’ xk’is ri chäj. Jun aq’ab’ chiyikowik kumal. xcha’ jun taqchi’nel. chulkimolob’a” kacha’ ri Ajaw– xcha’ ri Samajel are taq xopanik. Are k’u ri sik’. Xe’eyo’qa kuk’ Ajawab’: –¿jasa pa ne ke’uxik? ¿Xa apawije’ xepe wi? ¿Anchinaq xek’ajolanik. katilowik. xkib’ij kib’i’ konojel. “Chuliya’ chik ri chäj kasaqarik. xa b’a jix pa ja– xe’ucha’xik. ajam che’ ri’– xecha’ are taq xe’opanik. ruk’ ri sik’. keje ri chäj xkil ri waranelab’. ri xe’ok wi keje chi k’u utikarik kich’akatajik. are taq chikik’u’x xib’alb’a. Xb’alam Kyej. Ub’elejlaj Tzij qqq qqw qqe Utikarib’al kich’akatajik xib’alb’a Are nab’e utijob’äl Xib’alb’a. Are taq xajawax chikech. xa wi xaq are uwäch. Konojel xkil k’u kiwäch. –Kixku’loq– xe’uchax k’ut. Ma wi xech’akatajik. xa poy. maj b’a jasa la’ xkitzij che. Nab’e xe’ok pa Q’equ’m Ja. –Utzb’ala’– xecha’ k’ut. ma k’u xkaj ta wi. Are chi k’u ri sik’. Maj b’a jun xkisach ub’i’. Ma wi xech’akataj chiri’. xa q’aq’achiköp xkikoj chi wi sik’. –“Wa’ kichäj” kacha’ Ajaw. Ma k’u xkitzij ta ri chäj. –Ma wi are Ajaw ri. –Chiq’ijila’ Ajaw– xcha’ ri t’uyulik. jalan qqr qqt q q qt q q wt .

Are taq xetz’onox k’ut rumal Jun Kame. man qeta’m taj– xa xecha’. xa oj jolom köj– xecha’ k’ajolab’. –Keje na qas k’u– xa xecha’ k’ajolab’. Man xech’akataj taj. q q wttt –Utzb’ala’. Ma ta pu xb’e’ Isamajel. kojchaj na. xak’u rutzil kik’u’x. taq xqaj k’ut kicha. tzatz pu kicha ri k’ajolab’. q q et Are taq xetaqan k’ut konojel Ajawab’: –¡chixetz’anoq ix k’ajolab’!– xe’ucha’xik. ri saqitok’ xel chupam ri kik. xa xib’alb’a xech’akataj chik kumal k’ajolab’. –Aw ri lo xojpe wi. Ma ta xoje’itaqa’. q q ettt Are . jalan na puch kik’oje’ik– xecha’ chikib’il kib’. xa ix jun chi’l– xecha’ xib’alb’a. –Ma ja b’a’. chitzininik xb’e chuwäch taq ulew ri’ chaj. –Utzb’ala’– xecha’ k’u ri k’ajolab’. –Utz– xecha’. –Utzb’ala’. –Ma b’ala. Wuqub’ Kame: –¿japa k’ixpe wi? ¡Chib’ijtaj ix k’ajolab’!– xecha’ k’ut xib’alb’a chike k’ajolab’. xas ta xekäm ri’ chi’ ri xe’etz’anik. jutikab’ q’anamuch’. jutikab’ k’u ri nima’q q’equ’maxar– xecha’ xib’alb’a. –¿Ma ta are chiqakoj wa’ qe?– xecha’ ri k’ajolab’. –Xa kamïk kiwaj chiqech. Ma wi keje. –Je b’ala’. junam kichuq’ab’. xa are kaqakojo ri iwech– xe’uch’ax k’u ri k’ajolab’. Are taq xtzaq k’u uloq rumal xib’alb’a. q q rt q q tt q q qtt q q wtt q q ett q q rtt q q ttt q q qttt K’ate k’ut are taq xkichoy kich’ako’n: –¿Jasa qach’ako?– xecha’ xib’alb’a. Qastzij toq’ob’ qawäch. –Ma b’a kixb’ek ix k’ajolab’. xa kab’e k’u ichaj ix k’ajolab’– xecha’ xib’alb’a chike. ¿Jasa k’u chi kotz’ijal?– xecha’ k’ajolab’ chike xib’alb’a. Are ta k’u xajawax chike k’ajolab’. K’ate puch are taq xkil xib’alb’a. –Xa qach’aka kajkaj sel kotz’i’j– xecha’ xib’alb’a. jutikab’ saqamuch’. –Utzb’ala’– xecha’ k’ajolab’.49 kiwäch. are taq xkiya kib’ chi ch’akatajik ri k’ajolab’. –¿Jasa ne la’?– xcha’ ri Jun Ajpu. Are k’u xok ri kikik are taq xqaj k’u chaj. –Maja b’a’– xecha’ xib’alb’a. Xb’alam Kyej. –Xa are b’a chiqakoj ri qakik– xecha’ xib’alb’a. are chiqakoj we qech– xecha’ chik ri xib’alb’a. Xa kojb’ek– xecha’ k’ajolab’ chike. –Utzb’ala’– xecha’ k’ut. –Jutikab’ kaqamuch’. qas k’u taqal chuwäch ub’ate’ Jun Ajpu. Ma wi xkib’ij. –Utzb’ala’– xcha’ Jun Ajpu.

Are ta k’ut xajawax chik xeq’ataq’ox taj rumal chay. Ma na are kakina’o kak’ux kije’. –¡Pujuyu! ¡Pujuyu!– xcha’ chik are taq xoq’ik qwt ri Pujuyu ub’i’. ri kesik’ow ruk’ chuxe’ che’ re kotz’i’j. Ma k’u kakina’ ri sänik elaq’al kichaji’m. xaloq’ chikiraquj kichi’ che uq’ab’ taq che’. qach’akom puch– xe’uch’ax puch k’ajolab’ Jun Ajpu. Wuqub’ Kame. Are taq xecha’ che ri chay. ¿Jawi’ kape wi ri qach’akom kumal? Chimaja uwaraxik jun aq’ab’. –Utzb’ala’. Are kakirixik kotz’i’j kakeqaj uloq re. Xa keje chi kiraquj kichi’ ri chajinelab’. chanim taj chikik’u’x. kasik’owik ri ke’eq’atowa uloq. q w qt . Ma k’u xekamïk. miya’o chi elaq’axik. Ke’echakala chiri. Xb’alam Kyej rumal xib’alb’a. Keb’olowik. tiko’n puch. jawi’ keje ri chikich’awb’ej ri kib’ix. Ma k’u xesilab’ chik. ukab’ tijob’äl Xib’alb’a.50 q q rttt Keki’kot k’u ri xib’alb’a are taq xech’akatajik. kixojoq iwonojel! ¡Ji’k’ama ronojel uwäch kotz’i’j kich’ikom Ajawab’! –Utzb’ala’– xecha’ k’ut. –Qastzij are taq aq’ab’ chiya’ ri qakotz’i’j. –Utz mixqab’ano. Myeroq k’ut xkipixab’aj chajil kikotz’i’j ri xib’alb’a: –chiwila qakotz’i’j. Are taq xeb’e k’u ri sänik. are taq xkipixab’aj: –are iwe ri ronojel uti’ojil chiköp– xecha’ che ri chay. xa jun kaj chi wi chay ronojel. utiko’n Jun Kame. nab’e mixeqach’ako– xecha’ xib’alb’a. K’ate chi k’ut are taq xe’ok chi k’ajolab’ pa Chayim Ja. ketukuwik eral taq kotz’i’j ri ke’eq’atowa uloq ri kotz’i’j chuwi taq che’. Are k’ut e k’o chi pa ri Chayim Ja chaq’ab’. E ka’ib’ chi chajil tiko’n. –Utzb’ala’– xecha’ k’ut. are taq xekisik’ij konojel sänik: –¡chay sänik! ¡che’ken sänik! ¡kixpetoq. kak’ux kixik’. chaq’ab’ chi k’ut kojchajik– xecha’ k’ut. are taq xkipixab’aj kib’. –¿Apa xchib’ekik’ama wi ri kotz’i’j?– xecha’ chikik’u’x. xekäm taj chikik’u’x. rumal mixeqach’ak ri k’ajolab’. konojel e k’amal kotz’i’j utiko’n Jun Kame. –¡Xpurpuweq! ¡Xpurpuweq!– xcha’ ri jun Porpoweq’ are taq xoq’ik. Wuqub’ Kame. qwP qwq qww qwe qwr Ma k’u xkina’ ri chajil tiko’n.

qus uwäch. Kije k’ut kich’akatajik Jun Kame. xa wi e k’aslik are taq xsaqirik. xe’ok chi k’ut pa B’alam Ja. –Utzb’ala’– xecha’ k’ut. Are ta k’u xkaj xib’alb’a chila’ ta xekäm wi. –¡Ma wi kojiti’o! K’o iwech chuxik– xe’uchax b’alam. uxe’ ri b’anoj ri’. Are taq xkik’am ri kichi’. –Ma b’a xqana’o at Ajaw. xekel chi k’u ula taqal ke. Are xe’opan k’u chuwäch Ajaw. Xb’alam Kyej. b’alam rochoch. Ma wi ajila’n tew. q w rtt Ma wi xekamïk. tzatz chisaq b’oqom chupam ja. are taq xyuq qaje’– xecha’ k’ut. –¿Jasa la’ ma wi mixekamïk?– xcha’ chik rajawal Xib’alb’a. taq xkipixab’aj chi k’u kib’: –xsaqir chik– xecha’ xib’alb’a. xa jun aq’ab’il xkichap sänik. xeb’e chi chajinelab’. Ujuk’al Tzij q w qtt q w wtt K’ate chi k’ut are taq xkaj chaj. Xas k’u xtzaj tew rumal kutzma’inaq. xsach ri tew kumal ri k’ajolab’. “Xas chik’ama ula ri qach’akom”– xe’uch’ax k’u ri k’ajolab’. tzatz chi b’alam. Xb’alam Kyej. xkerej chi k’u chaj. K’ate k’ut xkipuk’ij b’aq chikiwäch ri chiköp. Ri Ajawab’ xkik’am kotz’i’j. Taqonel. –“Kepetoq” kacha’ Ajaw. q w ttt q w qttt K’ate . K’ate puch xjix kichi’. Wuqub’ Kame kumal Jun Ajpu. xa wi xa are junam kechajik. xa wi utz kiwäch are taq xsaqirik. are xeb’ek. kitojob’al kichajim chi elaq’axik. –Utzb’ala’– xecha’ k’ajolab’ are xkelej. q w tt K’ate k’ut xkitaq ri chajil kotz’i’j. tikitoj chi k’ut are taq xsaqirik. Keje k’ut xesaqk’aji’ konojel ri xib’alb’a. perpa’q kichi’ xpurpuwe’q wakamik. are Nik’aj chi tikarib’al kich’akatajik xib’alb’a q w ett Xe’ok chi k’ut pa Tew Ja. saqb’u’k kiwäch rumal ri kotz’i’j.51 q w wt Lib’ajchi’ k’ut xnoj kajib’ sel kotz’i’j. Keje k’ut xech’akataj wi xib’alb’a: q w et q w rt xa sänik xekitaq ri k’ajolab’. –¿Jasa pa rumal mixiya’ qakotz’i’j chi’elaq’axik? Are qakotz’i’j waral kiwilo– xe’uch’ax chajinelab’. Kitik’ela’om k’u ri kotz’i’j kajib’ sel. are taq xkiya pa sel. rochoch tew. Xkimayijaj chi kib’anoj k’ajolab’ Jun Ajpu. K’ate k’ut are taq xul Samajel. ma wi keje.

Are ta kajawaxik xas ta kekam chupam ri ke’ok’ow wi. Xcha’ k’u ri Xb’alam Kyej che Jun Ajpu: –¿k’a janik’ pa usaqirik? Kawilo. . konojel ch’uti’q chiköp. xa wi uk’utb’al rib’ ri xb’antaj rumal k’o kakitz’onoj wi ri kina’oj. Xekoj chik chupam Sotz’ Ja. chiri’ k’u chakal wi ri jun tza’m wub’. xa wi kasach kik’u’x xib’alb’a kumal. Are k’u karaj. Xtani’ k’u ri sqi’n.52 q w wttt K’ate k’ut kepaq’aq’ik chi’ ri’ chuwi b’aq. xa utukel q’aq’ upam. Xa wi xa utz kiwäch. Ma ja wi chik chisilab’ ri Jun Ajpu. konojel ri sis. –¿Mi k’u xewitz’inik? ¿Mixutij kik’u’x? K’ate wi ri’ mixkiya kib’. rumal jun chi kamasotz’ chikaj xpe wi. xa pa wub’ xewar wi. Wuqub’ Kame. chiri’ k’ut xkiya wi kib’ jun wi. xa wi xa are raq’ab’al. jun ja chi kamasotz’ nima’q chiköp. xa tzimaj wi. Xek’oji’ k’u ri’ chi’ chupam. nima’q chiköp chaq’ab’. Chila’ k’ut xe’k’ola na wi ujolom chuwi jom. keje ri kitza’m kikamisab’al. ma ja wi chikesilob’ ri sotz’. mukum uloq chuchi wub’. –¿Jupa cha? ¿Ma xa on mi xb’ek Jun Ajpu? ¿Jupa cha mi xab’ano?– Ma ja wi chik chisilab’ik xa k’u chikaqosos chik. Xas xewitz’inik ke’opan chikiwäch. –K’a janik’ kawil na– xcha’ k’ut. are taq xsaqirik. –¡Ay! ¡Mixqaya kanoq!– xcha’ k’ut. karaj karil uloq usaqirik. Ma wi xeti’ik rumal ri e k’o pa ja. qupul chikanoq unimal ri Jun Ajpu. Ujuk’al Jun Tzij qeP qeq qew qee qer qet q e qt Ch’akoj pa etz’an kik K’ate k’ut are taq xu’taq chiköp. K’ate puch xqupix ujolom rumal kamasotz’. xa wi xa are utz kiwäch xe’el uloq pa B’alam Ja. aq. Keki’kot k’u ri xib’alb’a konojel rumal ujolom Jun Ajpu. –¿Jasa k’u chi e winaqil? ¿Jawi chi’ xepe wi?– xecha’ ri xib’alb’a konojel. q w ettt Ma k’u xekamïk. xa wi utzij Jun Kame. xa b’oloj. Ma wi xek’atik rumal. kecha’ jun aq’ab’. Konojel ki’ kik’u’x chike. are kib’aqil ri kak’uxixik– xecha’ ri waranelab’. K’ate k’ut xuxib’ij rib’ Xb’alam Kyej. q w rttt K’ate chi xe’ok chupam jun Q’aq’ Ja. Jun aq’ab’ k’ut ri sotz’ keb’ujujik: –¡kilitz! ¡kilitz!– kecha’. utukel sotz’ chupam chi ja. Ma wi keje. Juchalik: –¿ma mixsaqirik?– xcha’ ri Xb’alam Kyej.

Are Uk’u’x Kaj. –¿Ma utz chaxux k’u Jun Ajpu? –Je utz– xcha’ k’ut. –Chopan na kik awuk’ k’ate katelik. xa kachayekuj awib’. Ma k’u chikaq’oxow chik. q’oq’ xe’uk’ama’. xa wi xa are xch’awik. chik’ama uloq ri iwecha’– xcha’ k’u ri Xb’alam Kyej chike. k’a in kinb’anowik– xuchax ri imül. k’olon chi k’u ujolom Jun Ajpu chuwi jom. xutuk uloq chiri’ pa Sotz’ Ja. Jun Raqan xulk’oloq. q e et q e rt q e tt q e qtt Are k’ut are taq xchiraj saqirik. Lib’ajchi’ xk’otox ub’aqwäch. chiyak’ow kib’. Xqaj chi k’u kicha’aj. K’ate k’ut are taq xkib’an kitzij. xa wi xa are utz kiwäch kikab’ichal. nima’q chiköp. chupam pïx– xuchax imül rumal Xb’alam Kyej. kub’alakatij chutza’m kapetik. chixkaqatarin uxe’ kaj. Xa k’u k’ak’aräx utzirik are taq xutikib’a’ uk’oje’ik. chuwi’ katk’oji’ wi. Are taq xeb’ek e k’amal rech. Xa wi xa are chub’aqatila’ ujolom keje ri qastzij ujolom xuxik. are taq xpixab’ax chaq’ab’. k’o xa ab’aj xe’uk’ama’. utz chik xuxik. kajmul xxaqin ri Mam. –Katk’ola chi chuwi jom. Xa wi xa are chisik’in Jun Ajpu. are taq xe’ul keje k’ut konojel. xkipixab’aj kib’: –ma na katchajik. K’o xa q’uma’r rech xe’uk’ama’. –¡Chak’aqa ri jolom chi kik!– ke’ucha’xik. –¡Kaxaqinar chik Mam!– xuchax ri K’uch. –Utzb’ala’– xecha’ k’ut. k’o xa tz’alik xe’uk’ama’. K’ate k’ut are taq xupixab’aj jun imül. Tzatz chi Ajna’oj chikaj xpe wi. q e wtt q e ett q e rtt q e ttt q e qttt K’ate k’ut are taq xsaqirik. are taq chixaqirik. jalajoj kecha’ ri ch'utichiköp. “Kaxaqin K’uch’” kacha’ winaq wakamik. xa in jun kinb’anowik– xcha’ Xb’alam Kyej che are’. xa wi xa are uchu’uq je’l xwachinik. Xa pu uxamb’e kanajoq ri sis. –We– xcha’ ri Mam.53 q e wt Are taq xutz’onoj kak’ut kecha’: –¿Jasa taq pa iwecha’ chijujunal? Are kixintaq wi. k’o xa ulew xe’uk’ama’. Are k’ut xok jalwächib’al ujolom Jun Ajpu. q e wttt –¡Mixqach’akoyin! ¡Mixb’an kiya’n! ¡Mixiya’o!– xe’uch’axik. Are taq kasaqirik. k’ate ta chiq’equ’mar chik. . Ma k’u xaq ta xutzir uwäch.

kech’a’ninik xeb’e chirij ri imül. Are taq xesik’in chi k’ut: –¡Kixpetoq! ¡Waral kik kemixqariqo!– xecha’ ki’kotem chi k’ut. junam chajik chi k’ut xkib’an chik kikab’ichal. ma wi xech’akatajik rumal ronojel ti’onel chiköp k’o Chi Xib’alb’a. K’ate k’ut are taq xkitaq chi ka’ib’ nuk’wachinel. chik’oxk’otik are taq xb’ek. chi pu kab’in ri q’oq’ xqaj pa jom. ronojel k’äxk’ol rayil xb’an chike. Are chi k’u xe’kikub’a’ ri q’oq’ chu wi jom. xa jun xakanab’ wi. q r qt q r wt . are kib’i’ wa’: Xulu. ma pu mixojch’akatajik. kikamïk xchiqab’ij chik. –¿Jasa pa ri mixqilo?– xecha’ chi k’ut. Are taq xe’ul xib’alb’a. q e rttt Are taq xel k’u ri imül. ri ronojel xb’an chike. kikamïk Jun Ajpu. –We katz’onox chiwe kumal rajawal Xib’alb’a. ma wi are xekäm wi. Qastzij jolom chi k’u ujolom ri Jun Ajpu. are taq xkitikib’a chi k’u chajik. ma wi xekamïk rumal utijob’äl Xib’alb’a. Are taq xepixab’ax k’ut xkib’ano. taqal k’u che ri kik chuwäch b’ate’. xutikixtaj chi uq’oq’ Xb’alam Kyej. Ujuk’al Ka’ib’ Tzij qrP qrq qrw qre qrr qrt Pa ajawam kamikal Are k’ut waral kina’b’al. Xb’alam Kyej. keje ri ilonelab’.54 q e ettt Are k’u xetzaqow kik rajawal Xib’alb’a. Chitanenik are taq xelik. Nimak’äxk’ol xek’oji’ wi. mixqasach kitijob’al. K’ate k’ut xk’aqataj ri q’oq’ rumal Xb’alam Kyej. –¿Jasa b’a ri chike’kik’ama? ¿Apa k’o wi ri k’amal re?– xcha’ xib’alb’a. Are k’ut keb’etzukuj na kik ri xib’alb’a. rumal ri qakamïk. Keki’kot chi k’ut kikab’ichal. Pakam eta’manelab’. taqal pa pïx. Are wa’ kinab’al. xas k’u xik’ow kik chuwi jom. xek’isb’ik konojel xib’alb’a. xuqul k’ut Xb’alam Kyej. kejumunik. Keje k’u kich’akatajik rajawal Xib’alb’a kumal Jun Ajpu. kina’oj kakinuk’ rumal ri ma wi xojkamïk. K’ate k’ut xuk’amixtaj ri ujolom Jun Ajpu. Xb’alam Kyej. ma xa chiköp chok chike. oqatal k’ut are taq xb’e kumal ri xib’alb’a. k’ate k’ut xkik’amixtaj chi ri kik pa pïx. saqiram k’u ri usaqilal chikiwäch.

Are kab’an ri nimachojim ab’aj. kajtaqmul taj chixik’aj chijujunal. Anim xeb’ek. ix Pakam? We kecha’ chiwe “¿ma utz lo chiqatix ta kib’aqil pa siwan?”. –Utzb’ala’– xecha’ k’ut. xketa’maj kikamïk. –Ma wi are kojimich’ wi ri. Taqal kixub’. K’ate k’ut xu’l Samajel. kachi’lal ke Usamajel Jun Kame. xe’opan k’u chuchi’ choj. chiri’ k’ut xekäm wi kikab’ichal. are taq chik’utunsaj ri qapixab’. keje ri chojib’al xkib’an xib’alb’a. chib’e ta qila’ k’a kixqachojij” kacha’ Ajaw ix k’ajolab’– xe’ucha’xik. k’ate k’u utz chijok’ kib’aqil chuwäch ab’aj.55 q r et –Are k’u retal wa’ chiqak’u’x. ¿Naqi xchib’ij ix Xulu. q r rtt q r ttt q r qttt q r wttt . mixekikuchu kib’ konojel xib’alb’a. xek’utun chi k’ut. “we nab’e utz. K’ate k’ut kitaqik ri Xulu. “xa ma utz wi xa wi. xa chiqatix kib’aqil pa raqan ja’?”. q r rt q r tt q r qtt q r wtt q r ett –“Kepetoq. xa are chiwil chikiwäch” kixcha’. ma k’u qastzij are ta xkaj xojkamïk. Xkanaj wi kitzij xa wi xa are xtz’onox ri xb’e wi kib’aqil. xe’tixoq chi raqan ja’. k’ate k’u chitix ub’ik chi raqan ja’. keje chike’x k’ajim jal. ix k’ajolab’!– xe’uchax k’u rumal Jun Kame. chojim ab’aj kamisab’al qe kumal. Xb’alam Kyej. Ma k’u xeb’e ta chinaj. xkirip kiq’ab’ kika’b’ichal e jupujuj are taq xeb’e pa choj. are taq xeq’ijin xib’alb’a. are kina’oj wa’ xchiqab’ij: –we kixultz’onob’exoq kumal che ri qakamïk. chiqaj wi k’uwa’ chib’eta pa ch’utijuyub’. –¡Mixeqach’ako! ¡Qastzij ma wi matam xkiya kib’!– xecha’. –“¿We b’a are utz xa chiqaxekeb’a chuwi che’?” are taq kecha’ chik chiwe. jujunal chike’xik. ¿Ma pa qeta’m qakamïk ix Ajawab’? Chiwila na– xecha’ k’ut. kojb’e ta kuk’ k’ajolab’. Are taq kecha’ chi k’ut chi roxmul “¿xa b’a are rutzil. xas xeqaj chuxe’ ja’. taqal kixulq’ab’. nima’q xaq xkikojo. Are taq xepixab’ik. xa wi xa are chik chik’astaj kiwäch” kixcha’. pa nimajuyub’” kixcha’ k’ut. xjok’ kib’aqil. Pakam. Chiri’ k’ut xekichuq’ab’ij wi che etz’anem kich’opij. Wuqub’ Kame. Keki’kot chi k’ut konojel xib’alb’a. We kixuchax chi kumal: – “are utzb’ala’ kekamïk. mixqab’ij chiwe– xecha’ Jun Ajpu. –¡Are wa’ ri qaki’. Are taq xkik’ula’wachij kiwäch. Xa wi xa are kiwäch xuxik. e cha’om k’ajolab’ xe’uxik. are taq kojq’atoq.

xa winaq kär xewachinik. na chib’anam ta kiwäch. qtq qtw qte qtr Xe’opan k’ut kuk’ ri ajxajoj. K’ate chi puch xopan chi utzijol kixajoj chi kixikin Ajawab’ Jun Kame. –Ma b’a chikaqaj rumal ri qastzij kojxob’ik. chulkib’ana qaka’y. Jela’ chi k’ut xkib’ano: xa xajoj Pujuy. Xecha’ are taq xkito: –¿jasa ri e ka’ib’ meb’a’? ¿La qastzij wi chi qus? –Qastzij wi pu chi je’lik kixojowik. pi ne na chi kaminaqil. utz xkito. xetzukux k’ut chitaq ja’. atz’iyaq kiwäch. Ma xa ma wi kojkixib’ij kojok apanoq chi . xa Ch’itik xkixaj chik. atz’iyaq k’ul kiq’u’.56 Ujuk’al Oxib’ Tzij q r ettt K’astajib’al Chi ro’b’ix k’ut xek’utun chik. q r rttt qtP K’iya’ mayijab’al xkib’an chik. nab’e chikikamisaj kib’. –“Chepetoq. xajoj Kux. keqamayijaj taj. keqak’ayij ta puch kecha’ ajawab’” kixcha’ chike– xu’chax ri Samajel. lib’ajchi’ k’ut xchiwinaqir chik. ronojel kaqab’ano– xcha’ k’ut. xe’il chija’ kumal winaq. Xchuweqa k’ut ke’ek’utunoq e ka’ib’ chi meb’a’. xa Xtz’ul. Are taq xeb’ochi’ k’ut Kisamajel taqal ke. chikäm jun chike. xa Ib’oy xkixajoj. Wukub’ Kame. are taq qas xe’ilik kumal xib’alb’a. Xkiporoj ja. Xa kaka’y xib’alb’a are taq chikib’ano. xa wi xa lib’ajchi’ kak’astaj wi chi uwäch. E ka’ib’ keje ri’. Tzatz chi xib’alb’a chika’yik. are taq xub’ij k’u kitzij Ajawab’ chike. ronojel xkib’an chik. uxe’najik chik ch’akab’al kech xib’alb’a kumal. K’ate chikipus kib’. Kitzijoxik xopanik kuk’ ajawab’. Are taq xil kiwäch kumal xib’alb’a. keje ri qastzij chi xk’atik. atz’iyaq pu kij.

Xcha’ k’u ri Ajaw chike: –¡chiporoj na b’a wochoch!– xe’uchax chik. kamaq’ puch. Chib’ana ronojel ri iweta’am. kiqajaw. Xb’alam Kyej. Are taq xkitikib’a k’u ri kib’ix. qastzij k’ut chi xki’kot ri tz’i’ are taq xk’astaj uwäch. chuwi k’äx. chub’an ta b’a qaka’yib’al. ma wi xek’atik. Xe’uchax chi k’ut rumal ri Ajaw: –chikamisaj na k’u jun winaq.57 Ajawal Ja. kixxojowoq. xepulik e ka’yenelab’. –Ja’e– xecha’. qastzij wi chi meb’a’ kiwächib’al xe’opanik. Xe’opan puch kuk’ Ajawab’. chikipach kib’. Are taq xkiporoj k’u rochoch ri Ajaw. Ma k’u jela’ k’u xchiqab’an chike ri ajawab’. ¿Jasa chiwaj? iwajil chikaqaya’o– xe’ucha’xik. Xkikemelaj kib’. kemoch’och’ik. Xkimayijaj k’ut konojel Ajawab’. are taq xeb’e k’ut ruk’ Ajaw. –Ma b’a kaqaj. chiporoj ta k’u ri wochoch. –Ma b’a qeta’m taj at Ajaw. are taq xe’ul k’ut konojel ri xib’alb’a. ma na su sachik ri rochoch Jun Kame. lib’ajchi’ chik xkutzirisaj. xa chimach’ka’y Samajel chikiwäch k’amal ke. kojka’y taj kaqaj. Are taq xkipus ri tz’i’. ma wi xqeta’maj uwäch qachuch. q t rt q t tt q t qtt q t wtt q t ett . kixajoj. ki’ya’mul xech’ijik. Ma xa on ka’il chiqe xa oj xajol. xkixajoj ri Ib’oy. ma wi matam xkaj b’enam. chik’astaj chi uwäch iwumal– xe’ucha’xik. q t qt q t wt q t et –Utzb’ala’. rumal ix meb’a’ chikaqaya iwajil– xe’uchax k’ut. mixob’ik. – ¿Apa kixpe wi?– xe’ucha’xik. k’a oj ch’utin are taq xekamïk– xa xecha’. nim keki’kotik. Are taq xtz’onox k’u kijuyub’al. xa wi xa are kexojowik. e pulinaq ri Ajawab’ pa ja konojel. qtt Xelejeb’ex na kiwäch chuwi rayi’l. Chimayokij chi atz’iyaq. qaqajaw. ma xa k’u nima’q ub’aq qawäch chi meb’a’. Ronojel k’ut xkixajoj. are uwa qak’u’x kixe’taqoq. qastzij chi kaqaxib’ij qib’– xecha’ chik che ri Ajaw. keje k’u ma wi kaqaj wi ix Samajel– xecha’ k’ut ri Jun Ajpu. xkixajoj Kux. chusab’isala uje’ ta ri xk’astaj uwäch. xk’astaj chi uwäch. chikixule la kiwäch xe’opanik. chipusu’. Are ta nab’e chixaj ri kixpusuw ta iwib’. ¿Jasa ta chikaqab’ij chike qachmeb’a’? K’ok’am kurayij na pu ri qaxajoj k’a kak’astaj kiwäch quk’. ma ta k’u chikamïk– xe’uchax k’ut. ma wi jasala’ xkib’i’j. chikiluk’ kib’. Kaq rayil xeb’ek. rumal itzel qawäch. xtz’onox na puch kichuch. Xcha’ k’u ri Ajaw chike: –chipusu ri nutz’i’. –Mixib’ij iwib’. xkixajoj ri Pujuy.

lib’ajchi’ k’ut xk’astaj uwäch. Wuqub’ Kame. Are taq xel k’u kitzij Jun Kame. chijujunal k’ut xperepoxik raqan. –¡Chipusu chi na k’u iwib’. xkik’olob’a’ k’ut chikiwäch Ajawab’. nim keki’kotik. are taq xchap chi Wuqub’ Kame. –Utzb’ala’ at Ajaw– xecha’ k’ut. –¡Katwa’lijoq!– xcha’ k’ut. Lib’ajchi’ k’ut xk’astaj chi uwäch ri jun winaq kumal.58 q t rtt –Utzb’ala’– xecha’. Wuqub’ Kame chike ri Jun Ajpu. Keq’ab’ar k’u ri’ konojel rajawal Xib’alb’a chi ka’yik. xok na chikiwäch ri a’jxajoj. keje k’u ri a’re’ kexojowik kakina’o. ik’ajol?– xecha’ k’ut chike Ajawab’. ma wi xuk’ulu. K’ate puch xkipusil kib’. kik’ajol pa nimasiwan. Xb’alam Kyej. –¡Toq’ob’ nuwäch!– xcha’. nim xchiki’kot uk’u’x are taq xk’astaj uwäch. are k’u xpus ri Jun Ajpu rumal Xb’alam Kyej. q t ttt Xkimayijaj k’u Ajawab’. Ma wi xek’astaj chikiwäch. xa jun xkib’alij wi kib’ pa nimaxo’l b’achan. e xaraxoj chi ub’ik. q qt w q qt e . Xaqi’s keb’ek konojel kal. –Utzb’ala’. k’ate xkipusila. ¿Ma b’a ixk’o kanoq pa ki’kotirisa’il iwe. ma pu xuriqo. xk’oli’ apanoq chi naj. are taq xuna’ rib’. xkipaqab’isaj k’u aq’anoq uk’u’x ri jun winaq. Are taq xkichap k’u jun winaq. ix pu rajawal iwal. xcheke chuwäch tz’alik. xel ujolom. umalinik pa kik’u’x Ajawab’ che ri kixojoj Jun Ajpu. xa wi are keb’anowik. chiqiltaj! ¡Qastzij kurayij qak’u’x ri ixajoj!– xecha’ chi k’u Ajawab’. Wuqub’ Kame: –¡chib’ana chiqe! ¡Kojipusu! ¡Jujunal taj kojipusu!– xecha’ k’ut Jun Kame. chiri’ k’ut e t’ub’ul wi. Wukub’ Kame. Xkimayijaj chi k’ut Jun Kame. K’ate puch urayinik. q t qttt q t wttt q t ettt q t rttt q qt P q qt q K’ate puch ke’lik xib’alb’a chi kaqan are xkil ri Ajawab’ xekamïk. ma na xkik’astajisaj chi uwäch. xk’otix uloq uk’u’x. Xas k’u xukamib’ej ri jun Ajaw. kaki’kot kik’u’x Jun Kame. Are k’u nab’e xpus ri ujolom Jun Kame ub’i’ rajawal Xib’alb’a. e pu xaraxoxinaq kika’b’ichal. Xa wi keje keki’kotik Ajawab’. xa k’u k’ajisab’al kiwäch xb’anik. Kaminaq chi k’u Jun Kame. Xb’alam Kyej. Are k’u ri jun Ajaw xel na ub’ik. uq’ab’. Xa k’u jun chi kaxojowilab’ik ri Xb’alam Kyej. Are taq xk’ulun k’ut ma wi ajilan chi sänik. chik’astaj iwäch.

Are k’u qaqajaw ri xikamisaj Jun Jun Ajpu. Xa na pu ral k’im. xulkiya chi kib’. Ma k’u iwech ri ronojel saqil al. Kije k’u kich’akatajik rajawal Xib’alb’a. e saqi’il. Kije k’u usachik kinimal. Xa xot. Are ri ajmak. are b’a ri qatzij xchiqab’ij chiwe. Keje k’ut kixqasach wi iwonojel. “e q’eqa’il. ajtukur. xa wixib’al cho’w itzel kiwäch. q qt r Kije ri xeb’eyo’xa uloq. q qt wt q qt et q qt rt q qt tt . are taq xe’ul k’ut. Oj wa’. Ujuk’al Kajib’ Tzij q qt t q qt qt Paqalem chikaj K’ate puch are taq xkib’ij kib’i’. xa pu kijalwächib’al kib’ ri xkib’ano. ajb’is. ajlab’al. Ma wi nim kiq’ij ojer. B’enam pu ajmuqulik k’u’x. xa k’a’am. Qastzij ma na Kab’awil kib’i’ ojer. Xb’alam Kyej qab’i’. kik iwe. Xa mayijab’al. ral tolob’ chiwecha’aj. Kije k’ut tikarinaq kisachik. ajmokom chak la umak kixoq’ wi. kiq’aq’al. oj Jun Ajpu. xchiqab’ij na puch ub’i’ qaqajaw chiwe. Xb’alam Kyej! ¡Qastzij wi xojmakun chike ri iqajaw kib’ij! ¡La k’ate e muqul chi Puk’b’al Chaj!– xecha’ k’ut. E ajtza. saqil k’ajol. kik’äxk’olil ri qaqajaw. iwalaxik chuxik. Chi’ xe’opan kiwäch kik’ulutajik. K’ate puch katajin ko’q’ik konojel xib’alb’a: –¡toq’ob’ qawäch ix Jun Ajpu. xa xraj su wi winaq ojer. Wuqub’ Jun Ajpu kib’i’. ma ja wi chik kolotajel chiwe– xe’uchax k’ut. Ma na xa räx chapom ronojel winaq chib’ano. Ma wi nim chi kajawarem xuxik. ijolomaj. ajmox wäch. Keje k’ut mixqakuy wi ronojel k’äxk’ol mixib’an chike. konojel xe’ulelajoq. na puch kisik’ixik. xa chuch chi ri xjeraxik. Oj k’u paq’ol re wa’ k’iya’ril. che lab’al. –Utzb’ala’. ma wi chajom. xkiq’ajarisaj kib’ chikiwäch konojel xib’alb’a. ruk’ na puch ma wi nim chi ikochib’al. xsaqin chik ikik’. ajlatz’ab’” ke’ucha’xik. xe’ulpwaqoq. –Chita qab’i xchiqab’ij. Xa na’oj chi kutzaq rib’ chiwäch. kixta’ow puch chuwi ri kik’ jolomax– xe’uchax k’ut konojel xib’alb’a. Kixqakamisaj. Chita’ iwonojel ix xib’alb’a: rumal ma na nim ta chi iq’ij. umayixik. e taqchi’nel che mak.59 tuk’ul ula pa siwan.

rayil xb’an chiwe. Wuqub’ Jun Ajpu. Xb’alam Kyej. are k’ut are taq xek’at pa choj. q qt wtt Kate k’ut xk’aton ri kati’t. are taq chuxoq– xecha’ chech kiqajaw. Are k’ut xub’ina’aj wi Nik’aj Ja. Wa’ k’ate uwiqik chik kiqajaw kumal. Are xki’kot wi uk’u’x kati’t ri chukamul xpe utux ri aj. isachik. Kije k’ut kipixab’ik ri ch’akatajnaq konojel xib’alb’a. kanajik uk’u’x kiqajaw. q qt rttt Are k’u kich’akanik ri o’much’ k’ajolab’ xekäm rumal Sipakna. q qt ett K’asam Aj pa Ch’atam Ulew ub’i’ xuxik. jun na pu ik’ chike. q qt qtt Are k’ut koq’ik. na’tab’al kech ri’. Are na puch xub’ina’aj wi K’asam Aj rumal xpe utux aj. Xuriq nab’e ub’i’. –Nab’e chel iwe nab’e na puch kixq’ijilo’xik rumal saqil al. Nik’aj B’ichoq’. –Are chi chiri’ q qt wttt kixsik’ix wi chuxik– xecha’ chi uk’ajol chech. Xpe utux ri aj. k’äxk’ol. xa k’u sqakin chik xchataj wi. Ma wi chi sach ib’i’. utza’m. q qt rtt Are k’u ri nab’e kiqajaw. Are chi k’u xub’ina’aj wi K’asam Aj pa Ch’atam Ulew rumal chuwi ch’at ulew katik wi aj. Xb’alam Kyej. are taq xkikub’a’ uk’u’x. Chila’ xe’ekiwiqa wi chi Puk’b’al Chaj. Xekich’ab’ej chi kiqajaw. ojeroq e kaminaq ri Jun Jun Ajpu. q qt ettt Are taq xe’aq’an uloq waral e nik’aj saq. are k’u kachib’il . Xkil chi k’ut uwäch ri kiqajaw chila’ Chi Xib’alb’a. xa are ma wi xub’i’j chik ub’i’ ri ujunajpuwil uchi’. xuk’at ri pom chuwäch ri aj. Jun k’u q’ij. chikaj xek’oji’ wi. are taq xub’inisaj k’ut Nik’aj Ja. xtz’onox k’ut che ub’i’. Are taq xkab’awilax rumal kati’t. kasik’in ri kati’t chuwäch ri aj ri xkitik kanoq.60 Are xeb’anow ri xa Jun Ajpu. uwäch ulew. Xkitik kanoq Jun Ajpu. xa wi xkanaj chi Puk’b’al Chaj. are chi’ xkoj ub’i’ rumal Xmukane. xa are pu xchataj chi wi. k’ate xchaqi’jik. Are taq xpe chi k’u utux ri aj. Nik’aj B’ichoq’ rumal xa chunik’ajal upa kochoch xkitik wi aj. ub’aqwäch. are taq xku’b’ax uk’u’x. saqil k’ajol. Xa wi xa are uwäch xraj uxik. are taq xsaqir upam kaj. xa na’tab’al ke rumal kati’t. –Xa oj poq’ol ikamïk. Xas k’u xe’aq’an chikaj. q qt ttt q qt qttt Kije k’ut are taq xkinimaj wi. Are xkiwiq wi Wuqub’ Jun Ajpu. are taq xe’kich’ak xib’alb’a. ronojel uchi’.

Q’uq’ Kumätz kib’i’: q wt q –mixyopijik usaqirik. saqil q’alaj xkiriqo. Tepew. k’ut xeki’kot wi. ik’. k’el. Pan Kayala’ Wa’ k’ut utikerik. Xecha’ k’ut ri Alom. saqil k’ajol. joj. xq’ale’ winaq. xkipakuj puch. ajache’. kab’. utiw. mixtz’aq rutzirik. ja’ k’ut ukik’el. Xa skaqin chik ma wi kawachin q’ij. winaq b’it. q wt qt q wt wt Kije . chi kako’. ma wi ajilan tulul. rumal ri uriqitajik utzalaj juyub’. saqajäl. k’awex. are taq xna’ojix winaq. mi pu xq’aleje’ik tzuqul. Xmolomanik. E kajib’ chi chiköp xb’in utzijol q’anajäl. xb’e kina’oj chi q’equ’mal. are taq xtzukux puch ri xok utiyo’jil winaq. xeb’ison puch waral. nojinaq chi qas tzatz chi q’anajäl. are k’ut xok uti’ojil winaq. Are k’ut xkiriq ri echa’. K’ajolom ri jäl. Pan Kayala’ ub’i’. B’itol.61 xuxik e uch’umilal kaj xe’uxik. uwinaqil uwäch ulew– xecha’. q wt w q wt e q wt r q wt t Pan Paxil. xkikanajisaj puch ri xok uti’ojil winaq. winaq tz’aq. tzatz na puch chi peq. kolol. e Tz’aqol. saqajäl chike. q’inöm. täpa’l. Kije k’ut xel wi apanoq kina’oj. chi aq’ab’al. are taq xkitzukuj. Pan Kayala’ ub’i’ xpe wi q’anajäl. xulik. ch’umil pa kiwi’ e Tz’aqol. Ujuk’al Jo’ob’ Tzij q wt P Pan Paxil. saqil al. Nojinaq k’i’alaj echa’ chupam ri tinamit Pan Paxil. are xok kumal Alom. saqajäl. B’itol. xena’ojinik. Chila’ kepe wi Pan Paxil. ukik’el winaq xuxik. Are k’u kib’i’ chiköp wa’ e k’amal recha’: yak. xkik’ut ub’e’el Pan Paxil. K’ajolom.

maj b’a kiqajaw. xeb’inik. E kajib’ chi winaq tz’aq. Ajb’it. maj b’a kichuch. Are taq xkib’an ri Alom. Are nab’e winaq ri B’alam Ki’tze’. ch’utitiko’n. rox chi k’ut Majukutaj. ukaj k’ut Ik’ B’alam. pa taq’aj. upam ulew. xechapanik. Lib’ajchi’ chikisolwachij. ma na pu xek’ajolaxik rumal ri Ajtz’aq. xa nawal kitz’aqik. B’itol. xk’is kilo. e winaq xe’uxik. Majukutaj. K’ajolom. Are taq xke’x k’u ri q’anajäl. q wt qtt Xa tz’aq. Xa q’anajäl. are taq kemukunik. pa ab’aj. q wt wtt q wt ett K’o kuxlab’ xuxik. chikisolmukuj puch upam kaj. xa b’it ke’uch’axik. man keb’in taj. Are taq xewinaqwachin k’ut. B’alam Aq’ab’. xa utukel achi chiqab’ij. xa echa’ raqan uq’ab’ winaq ri e qanab’e qajaw. Tepew. Q’uq’ Kumätz ke’uch’axik. K’ate k’ut xkikoj pa tzij utz’aqik. qajaw. K’ajolom. Tepew. Ajb’it: –¿juch’ul kik’oje’ik kakina’o? ¿Ma kixmukunik? ¿Ma kixta’onik? ¿Ma utz ich’ab’al ruk’ ib’inib’al? ¡Kixmukuna na k’ut! ¡Chiwila’ uxekaj! ¿Ma q’alaj juyub’. echa’ xokik ruk’ ja’ ropenal xwinaqir uq’ab’ che’al. ma wi ixoq xe’alanik.62 q wt et K’o wi echa’ wachinel. e cha’om achijil wäch kiwächib’al. Maj uq’atajil na. Majukutaj chi’l Ik’ B’alam Wa’ kib’i’ nab’e winaq xetz’aqik. xok’ow kiwächib’al pa che’. nim echa’. Xa pus. qajaw. B’alam Aq’ab’. taq’aj? ¡Kiwilo! ¡Chitija q wt qttt . xemukun na puch. ri Alom. ronojel ch’ut echa’. xas xopan kimukub’al. Qastzij wi chi e loq’olaj winaq ri B’alam Ki’tze’. pa chö. ub’itik qanab’e chuch. pa juyub’. we kemukunik. xeti’o’n puch. B’elejeb’ uk’ya’ xub’an Xmukane. Alom. xk’ut ub’e’el kumal chiköp. chikilix taj ronojel. Are taq xetz’onox k’ut rumal ri Ajtz’aq. q wt rtt q wt ttt Tzatz ketamab’al xuxik. Are k’u kib’i’ ri qanab’e chuch. Q’uq’ Kumätz. k’ate’ are chikakil ri uxekaj. e utzalaj winaq. ukab’ chi k’ut B’alam Aq’ab’. pa polöw. Xech’awik. xetzijonik. xemuk’unik. nimatiko’n. are taq na’om nab’e. xeb’itik. uq’anal winaq xuxik’. Ujuk’al Waqib’ Tzij q wt rt q wt tt B’alam Ki’tze’. kib’itik rumal ri Tz’aqol. saqajäl. Xa wi chiri’ e k’o wi. K’ajolom. xa echa’ okinaq che kiti’o’jil. Ik’ B’alam. xk’is keta’maj ronojel uxekaj. saqajäl uti’o’jil.

utz kaqana’o. kojch’awik. qaqajaw rumal Uk’u’x Kaj. Keje k’ut kitz’aqik. ch’uti’n– kecha’. xkimukuj kajtz’uk. K’ate k’ut kik’amowanik che ri Tz’aqol. xa b’it kib’i’? ¿Xa nab’e e Kab’awil ke’ux chik? ¿We ma wi kepoq’otajik. Xmoyi’k keje ri xuxlab’ix uwäch lemo. Jun Raqan. Mixojuxik ¡at Qati’t! ¡at Qamam!– xecha’. mi pu xojchi’nik. xojwachinik. kojb’isonik. K’ajolom: –¿jucha chik chiqab’an chike? ¡Xa ta naqaj chopan wi kimukub’al! ¡Xa ta skakin uwäch ulew chikilo! –Ma wi utz ri kakib’ij. qab’it. k’amo k’ut chiwe. q wt wttt K’ate puch k’is kil ronojel uxekaj. q wt ettt –Mi pu xqilo nim. Ujuk’al Wuqub’ Tzij q et q q et w q et e q et r q et t q et qt . kilon ronojel?– xe’uch’ax k’u rumal Uk’u’x Kaj. ch’uti’n upa kaj. k’o chi karaj. Xa k’u xwab’ax ub’aq’ kiwäch rumal Uk’u’x Kaj. B’itol: –¡qastzij wi kamul k’amo. upa ulew.63 na k’ut!– xe’ucha’xik. oxmul k’amo! Mixojwinaqirik. xqeta’maj naj. Je’ chi k’ut uk’amik chik kina’oj Alom. K’ajolom. xa are chi q’alaj ri e k’o wi. kib’it. upam ulew. ¿Xa pa xchijunamataj kib’anoj quk’ ri naj ta kopan wi keta’mab’al. Q’uq’ Kumätz. Xpiyako’k. B’itol ke’ucha’xik. upam kaj. q wt rttt K’is q et P Ma k’u utz xkito ri Ajtz’aq ri Ajb’it: –ma wi utz ri mixkib’ij qatz’aq. mixojwinaqirik oj tz’aq. Ch’i’p Kaqulja. kajxukut. uxe’ utikarib’al. kib’itik nab’e qamam. Are taq xkib’an k’ut uk’oje’ik chik kitz’aq. kib’itik. Tz’aqol. are taq chawexoq. Xa naqaj chik xemuk’un wi. kojsilab’ik. xmoyomob’ik ub’aq’ kiwäch. Ma wi utz kaqana’o. xketa’maj ronojel. Kije k’ut usachik keta’mab’al ruk’ ronojel kina’b’al e kajib’ chi winaq. kekiritajik. Alom. Tepew. Xmukane. oj b’it. naqaj. are taq saqiroq? ¿We chik’iyarik are chuxoq? –Xa qayojo chi skakin chik. mixqeta’maj ronojel nim. Räx Kaqulja. kojta’onik. Uk’u’x Ulew. ¿Ma pa xa tz’aq. are taq xkik’amowaj kitz’aqik.

keje ri xa pa waram xkik’am wi kitzij. aj ch’umil ja’ ruk’ aj k’ib’ ja’. kib’inowik chila’ Pa q et ttt q et qttt q et wttt . olomam. uqajaw b’elejeb’ Nimaq taq Ja chi nijayib’ab’. Are k’ut kib’i’ kixoqil ri xe’ok qajawab’ xe’uxik. Majukutaj umam. b’alam ja’. are taq xpoq’otaj chila’ Pa Releb’al Q’ij. kaqchikeleb’. Tz’unun Ja’ chi’l Kaqix Ja’ q et wt Are taq xk’oji’ chi k’u kik’ulaj. uqajaw kajib’ Nim Ja chi ajaw k’iche’. aj tz’ikin ja’ ruk’ puch saqajib’ ruk’ na puch lamakib’. Chom Ja’. q et ett B’alam Ki’tze’ umam. B’alam Aq’ab’. k’i chik elenaq chirij ri jutaq ch’ob’ chi tinamit. are taq xk’iyarik. K’iya winaq xuxik chi q’eq’umal. aj b’aten ja’. uchub’ ja’. Xa jun xek’oji’ wi konojel. Are k’ut uxe’ qech ri oj k’iche’ winaq. xa unima’qil ri mixqach’olo. ajk’ajib’. Chom Ja’ ub’i’ ri rixoqil B’alam Aq’ab’. nim amaq’. Xa wi Kab’awil xna’ojin chik. Xa are kajib’ ri qachuch oj k’iche’ winaq. q et et q et rt K’o chi kixoqil are chi’ xek’astajik. anim xki’kot chik kik’u’x rumal kik’ulaj. ma na xa e kajib’ chik xe’uxik. Maja chalaxoq q’ij. kenech. ch’ut amaq’. E poq’ol winaq. q et rtt Ox ch’ob’ chinamit chi uk’oje’ik. ma wi mixqatz’ib’aj kib’i’. kumätz. Pa Releb’al Q’ij. B’alam Aq’ab’ umam.64 Kaj Paluna. oxlajuj tekpan ruk’ rab’inaleb’. uqajaw. saq are taq xek’iyarik. rech ilokab’ xa jun xpe wi chila’ Pa Releb’al Q’ij. K’i kib’i’ xuxik ri winaq: tepew. akul winaq. Xa are k’ut unima’qil amaq’. kojaj. kanchajeleb’. ajaw chuchax chik ub’i’ winaq. Tz’unun Ja’ ub’i ri rixoqil Majukutaj. Are k’u kib’i’ kixoqil wa’: Kaj Paluna ub’i’ ri rixoqil B’alam Ki’tze’. q et tt q et qtt Jalajoj chi kib’i’ chi kijujunal. b’alam kolob’. xa wi k’u chila’ xe’poq’otaj wi uloq. tujäl ja’. ma wi sachel ub’i’ umam. Ik’ B’alam. Majukutaj. Xa wi xa are xpe wi tamub’. uqajaw b’elejeb’ Nimaq taq Ja chi kawikib’. ri uka’ amaq’ kojcha chech. ilokab’ ruk’ oxlajuj uka’amaq’. Chila’ Pa Releb’al Q’ij xepoq’otaj wi. tzatz k’u xuxik ri ajk’ixib’. kixoqil puch xuxik. are poq’ol kirol chila’ Pa Releb’al Q’ij. je’l chi ixoq k’o ruk’ B’alam Ki’tze’. e tzatz chi kik’oje’ik. Kaqix Ja’ ub’i’ ri rixoqil Ik’ B’alam. q et wtt Reta’am k’ut utikarik chik rech ri tamub’.

ma wi ilom uwäch. Are taq xeq’ijilo’nik. usaqirik. nimach’umil xa chalaxik q’ij. nimajuyub’ keb’e wi. winaqirem ta puch kojaya wi! ¡At Jun Raqan. xa selawachin usaqirik. “keje ri e ch’u’j” xecha’. kojata’! ¡Mojatzaqo. qajaw. liya’nik amaq’ taj! ¡Utzalaj saq. Uk’u’x Ulew! ¡Chaya taj retal qatzijol. e ajk’ixib’. upa ulew. ma wi keta’am xeb’e wi naj ta xkib’ano. “are na’tal chikech ri utzij Tz’aqol. Räx Kaqulja! ¡Ch’i’p Nanawak. Räx Nanawak! ¡Wak’. ma ja b’a rochoch. uka’y. Rati’t Saq! ¡Ta chawexoq. q et ettt Are ma ja b’a chi tzuqum. K’ajolom! ¡Xpiyako’k. ab’aj. Xa k’u jun kich’ab’al konojel. chib’e saq! ¡Ta chawexoq. kilawachin ri Ik’oq’ij. k’i kich’ab’al winaq. are taq xchikitz’onoj kimi’al. Xmukane! ¡Rati’t Q’ij. mojapixk’alij! ¡At Kab’awil chi kaj. tzijol re upa kaj. K’i wächib’al winaq. Chila’ xkil wi releb’al q’ij. Xa are kikuxla’an ri rawaxik. kolom. Majukutaj. saqawinaq. q et rttt Are taq xk’oji’ pa k’i chiri’ q’eqawinaq. E xa k’u xkos kik’u’x chiri’ chiroyob’exik q’ij. e ajnim. utzalaj amaq’ taj! ¡Utzalaj k’aslem. Uk’u’x Kaj. Uk’u’x Ulew” xecha’. B’alam Aq’ab’. are taq xkiyajob’ej ri juyub’al winaq xecha’. chikipaqab’a kiwäch chi kaj. Ik’ B’alam: –kojoyob’ej na usaqirik– xecha’ “e nimaq eta’manel. K’i chik ronojel amaq’ ruk’ yaki winaq ajk’ixib’. winaq b’it. uxikin. e ajnim” ke’ucha’xik. ta saqiroq!– xecha’. ta saqiroq! ¡K’i ta räxal b’e.65 Releb’al Q’ij. q rt qt . kik’ajol: –¡aq’aroq! ¡at Tz’aqol! ¡at B’itol! ¡Kojawila’. e ajxob’. Ch’i’p Kaqulja. ajk’ajib’. xa ch’utijuyub’. chib’e q’ij. e na’onel. Maja b’a jab’iroq che’. B’itol. Xa tz’onoj chikakib’ano e ajloq’ tzij. Ujuk’al Wajxaqib’ Tzij q rt q q rt w q rt e q rt r q rt t B’enam tzalijem uloq pa Tulan Siwan Xecha’ e B’alam Ki’tze’. räxal jok kojaya wi! ¡Liya’nik saq. xesik’inik. Q’uq’ Kumätz! ¡Alom. Jun Ajpu! ¡Tepew. Xa wi chikaj kakipaqab’a wi kiwäch. q rt P K’olem uxekaj k’o k’ut juyub’al winaq. chi ulew! ¡Uk’u’x Kaj. maja chikisik’ijoq che’. ub’inib’al winaq tz’aq. e ajloq’. ab’aj chichajin e qanab’e chuch. Xa wi chila’ kemukun wi chi releb’al q’ij.

Q’aq’ Witz. Are k’ut nab’e xel ri Tojil ub’i’ Kab’awil. xaq k’u je oj k’olik. cholon k’ut relik uloq Kikab’awil. xa wi xa are Tojil chi tamub’ k’o ub’i’ xk’amowik umam. tzatz k’ut chub’inik. q rt ettt Chiri’ k’ut xjalk’atij uch’ab’al ri amaq’. Majukutaj. Xma xutzoqopij wi rib’ rumal xa junam ub’i’ Kab’awil. k’o xb’e chila’ Pa Releb’al Q’ij. xa jun ub’i’ Ukab’awil. Rox chi k’ut ilokab’. xeb’e wi. ma wi ajilan chi winaq xe’opanik. Tojil k’iche’. xa wi Tojil ub’i’ Kab’awil xuk’am kimam. maja b’a chajil qe– xecha’ k’ut e B’alam Ki’tze’. kiqajaw Ajawab’ xa wi keta’am wakamik. q rt et q rt rt q rt tt q rt qtt q rt wtt q rt ett q rt rtt q rt ttt q rt qttt Oxib’ q rt wttt Are taq xok chi k’ut ronojel amaq’ rab’inaleb’. Nab’e ri B’alam Ki’tze’. Wuqub’ Siwan ub’i’ tinamit xe’opan wi e k’amal re Kab’awil. Nik’aj Taq’aj ub’i’ Kab’awil xuk’am Ik’ B’alam. Tojil chi tamub’. B’alam Aq’ab’. Je’ k’ut ub’ina’am wi oxib’ chi k’iche’. Xel chi k’u uloq Awilix ub’i’ Kab’awil. Xa are k’ut rach k’iche’ winaq ri xuk’am chi k’ut re tamub’. B’alam Aq’ab’. Wuqub’ Pëk. kaqchikeleb’. jalajoj kich’ab’al xuxik’. aj tz’ikina ja’ ruk’ yaki winaq ub’i’ wakamik. Majukutaj. Ik’ B’alam keki’kotik: –¡are katzukux wa mixqariqo!– xecha’. B’alam Aq’ab’. Awilix. kitzij nimaq kik’oje’ik Tojil. Xe’opan k’ut chila’ pa Tulan Siwan konojel. Tojil chi ilokab’. tzatz k’u ri xepe waral. maja b’a ri utzalaj taq k’ul taj kikojom. ma wi q’alaj chik xkito chikib’il kib’ are taq xepetik chi Tulan Siwan. xruk’a’j B’alam Aq’ab’. Xa k’u jumaj tz’u’m kiq’u’. xa utz’u’mal q rt rttt . xekel ukoq reqaxik rumal B’alam Ki’tze’. uqajaw tamub’ Ajawab’ keta’am k’ut wakamik. oj pu qila’ we k’o chichajin retal la’! Chiqariqo ri kojtzijon ta chuwäch. Are k’u ub’i’ juyub’ wa’ xeb’e wi B’alam Ki’tze’. ilokab’: Tulan Siwan. Majukutaj. Ik’ B’alam ruk’ tamub’. keje k’u ma wi xujach wi rib’ roxichal k’iche’.66 q rt wt –¡Xa jo’ oj qatzukuj. Chi’ k’u ri’ xikipaxij wi kib’. Xkita utzijol jun tinamit. Q’aq’ Witz chik ub’i’ Kab’awil xuk’am Majukutaj. Ik’ B’alam.

xa e nab’e’al winaq chikik’oje’ik. Tzatz chub’inik xe’opan chi Tulan Siwan. Are k’ut keq’aq’al ri amaq’. ma wi q’alaj uwinaqirik. Ujuk’al B’elejeb’ Tzij q tt q Q’aq’ chi’l kowib’al Maja b’a kiq’aq’. B’alam Aq’ab’: –¡aq’aroq! ¡Maja b’a qaq’aq’ mixuxik’! Xkojkäm rumal tew– xecha’ k’ut. Majukutaj. q tt w q tt e q tt r q tt t q tt qt q tt wt . B’alam Aq’ab’. Wuqub’ Pëk. Are k’ut chupinaq chik uq’aq’ amaq’. at Qakab’awil!– xecha’ che are taq xkik’amowaj ri xub’ij Tojil. chisacha ri q’aq’ kib’ij– xcha’ k’ut Tojil chike. keki’kot rumal ri kiq’aq’. at qatzuquj. Ajk’ajib’ rumal Tojil. Are taq xkil ri B’alam Ki’tze’. K’ate pu kipetik chiketz’onol kiq’aq’ kuk’ ri B’alam Ki’tze’. Ik’ B’alam. K’ate k’ut xeki’kot ri B’alam Ki’tze’. kewitz’in chi rumal tew. –Utzb’ala’. ¡Qastzij in Ikab’awil! ¡Are taq chuxoq! ¡In Iwajawal! ¡Are taq chuxoq!– xe’uchax ri Ajk’ixib’. K’ate puch are taq xtikar nimajäb’. –¿Ma qastzij? ¡At Kab’awil. tzatz k’ut chi saqb’ach xqaj pa kiwi’ ronojel amaq’. B’alam Aq’ab’: –¡at Tojil! qastzij kojwitz’in rumal tew– xecha’ k’u che Tojil. Majukutaj. q tt P Are taq xepe chila’ “Tulan Siwan. xub’oq uloq chupam uxajäb’. maja b’a’ kech. kanikow chi kiq’aq’. –Utz. mixb’isonik– xcha’ Tojil. K’ate are taq xrelesaj q’aq’.67 chiköp kikawub’al. are taq xchup k’ut kiq’aq’ rumal saqb’ach. Are taq xkitz’onoj chi k’ut kiq’aq’ ri B’alam Ki’tze’. Ik’ B’alam. Are taq xch’aw k’ut ri Tojil: –¡mixb’isonik! k’o iwech. k’ate k’ut xemiq’ik. maj b’a chi kiq’aq’ xuxik. B’alam Aq’ab’. Wuqub’ Siwan” kuch’a’ chupam ojer tzij. nab’e xwinaqir uq’aq’. Are k’u ri Ukab’awil amaq’. xaqi e k’o ri Tojil. are k’atala uq’aq’ amaq’. e meb’a’. at pu qakolo’n.

Ma wi utz xqab’ano– xecha’ k’ut konojel amaq’ xe che’. kechakchatik rumal tew ronojel amaq’. Ik’ B’alam. Majukutaj. Majukutaj. ma wi kechapan chik are taq xe’ulik: –ma k’u kojq’ax na iwuk’ chiqatz’onoj ukoq skakin iq’aq’– xecha’ are taq xe’ulik. chi q’eqal jäb’. ma wi ajilan tew. Xcha’ k’u ri winaq: –qastzij chi are Ikab’awil. Are taq xe’ul chuchi’ ri e k’o wi ri B’alam Ki’tze’. B’itol iwe– xcha’ k’u ri winaq. q tt ettt –¿Ma k’u chitoq’ob’isaj qawäch? Chiqatz’onoj ukoq skakin iq’aq’. q tt rttt –¿Jasa k’ula’ chikuya’o chiqe chiqatoq’ob’isaj k’u iwäch?– xe’uchax k’ut. je ri uxik’ sotz’. saqb’achom puch. kiq’ab’. chi re na chipe wi chikuya’o k’amb’al q’aq’– xcha’ ri winaq k’o uxik’. Awilix. Iwajawal. B’alam Aq’ab’. chikitz’onoj na chech Tojil. are pu k’exwäch. tzatz chi saqb’ach. kesiksot chi puch maja b’a e k’as chi wi. xnimar chikik’u’x ri Tojil. kakoyokot chi kaqan. Ik’ B’alam. qawinaqirib’al. B’alam Aq’ab’. Xeki’kot chi k’ut. Majukutaj. xe k’a’am. q tt wttt K’ate puch kulik chik elaq’omab’ chikiwäch B’alam Ki’tze’. Ik’ B’alam. –Utz . Ma b’a xek’ulaxik. are taq xojb’itik? ¡Chitoq’ob’aj k’u qawäch!– xecha’ k’ut. xa pu jun qajuyub’al are taq xojtz’aqik. ma wi xmayinik. kewitz’in chi rumal tew.68 q tt et Ma k’u kakich’ij chik rumal tew. na’tab’al re Tz’aqol iwe. B’alam Aq’ab’. b’a’ chikiya chiwe. chikimaj kiwäch. xa kelexlot chik. Lib’ajchi’ k’ut xusach rib’ chikiwäch. q tt rt q tt tt q tt qtt q tt wtt q tt ett q tt rtt q tt ttt q tt qttt K’a qik’ulo ke’luklutik. Nim uk’atat kik’u’x. Ik’ B’alam. Jalan chik kich’ab’al ri B’alam Ki’tze’. ri are’ kixtzuqun. Are taq xe’ul chi k’ut ri amaq’. Majukutaj. Q’aq’ Witz are taq xch’aw uloq ri winaq. k’o na chikiya’o che Tojil. chikimaj kichi’. xa pu jun qatz’ukib’al. Are taq xuk’ut k’u rib’ jun winaq chikiwäch ri B’alam Ki’tze’. –In Samajel kumal Tz’aqol iwe. – ¡Aq’aroq! ¿Jasa xkanaj wi qach’ab’al? ¿Jupa cha xqab’ano? ¡Mixojsachik! ¿Apa xojq’axtok’äx wi? Xa jun qach’ab’al are taq xojpe chila’ Tulan Siwan. saqb’ach. ¿Ma wi xuk’ulu. Miya k’u kiq’aq’ ri amaq’. B’alam Aq’ab’. ma wi pu xuriqo? ¿Ma pu xa jun qochoch. are taq xk’oqon k’u kik’u’x ri amaq’. B’itol pu iwe.

are taq xk’otix uloq uk’u’x chutolok’. Are taq xkik’am k’u ri q’aq’. –Utzb’ala’. chumeskel. Kejalow kib’ chi rilik ri nim ch’umil Ik’oq’ij ub’i’. are taq chalaxoq ri q’ij. are taq xuluk’ama q’aq’. q qtt qt q qtt wt Xa are xech’akataj konojel ri amaq’. Are taq xok’ow pa sib’. –¡Utz xas!– xecha’. xkik’ulub’a puch utzij Tojil. Chamalkan ub’i’ Kikab’awil kaqchikeleb’. B’alam Aq’ab’. Xa are kiselawachim ri usaqirik. uxe’ umeskel chituxik ri xub’ij Tojil. xa pu kimeskel? ¿Ma karaj on kik’u’x kinkiq’aluj ri in Tojil? Are taq ma k’u chikaj. Are taq xkib’ij k’ut utzij Tojil. Ik’ B’alam –¿Jasa pa qas chiwaj? Xa ta b’a chiqatz’onoj– xecha’ chi k’ut ri amaq’. tepewal kumal ri B’alam Ki’tze’. B’alam Aq’ab’. B’alam Aq’ab’. q qtt P –Ma wi kaqaj ri pwaq– xecha’ k’u ri B’alam Ki’tze’. räx Ik’oq’ij. ma wi xutz’onoj uq’aq’ ri kaqchikeleb’. –Utzb’ala’ chitunik utz puch chiqaq’aluj– xecha’ k’ut. B’alam Aq’ab’. Amaq’el k’u chila’ k’o wi kiwäch Pa Releb’al Q’ij. Majukutaj. Are nab’e chuwäch q’ij. Majukutaj. ma k’u kewa’taj. Ik’ B’alam. kqatz’onoj na chech Tojil. chilib’lotik xok’owik.69 chiqaya pwaq chiwe– xecha’ k’u ri amaq’. ma k’u chinya kiq’aq’ kacha’ Tojil” kixcha’ chike. junelik mewajik xkib’ano. k’ate k’u ri’ xemiq’ik. k’ate k’u ri’ xchiqab’ij chiwe– xe’uchax chik. – Utzb’ala’. ma wi xkik’iyalaj chik. q qtt et Maj chitijowoq ub’anik are taq xnuk’wachixik rumal Tojil ukamïk puch q’aq’al. Are taq xkichokob’ej. K’ate puch xkitz’onoj che Tojil: –¿jasa pa chikiya ri amaq’ at Tojil? Kulkitz’onoj ri aq’aq’– xecha’ k’u ri B’alam Ki’tze’. ma na wakamik taj. kilawachim relik ula q’ij. are q qtt tt . Ujuk’al Lajuj Tzij q qtt q q qtt w q qtt e q qtt r q qtt t Ri k’amowab’al Xa k’u juch’ob’ ri xa xrelaq’aj ub’i q’aq’ pa sib’. xtuni’k xe kitolok’. “Katikal na k’ut. Majukutaj. are taq xuya’o uxe’ utolok’. Ik’ B’alam. Majukutaj. xa sotz’ uwächib’al. q qtt rt Chila’ petinak wi Tulan Siwan. kimeskel kacha’ chiwe” kixcha’– xe’uchax k’ut B’alam Ki’tze’. ma wi xuya rib’ chi ch’akik. are ri Sotz’il Ja. “¿Ma chikaj kitunik xe kitolok’. Ik’ B’alam. are taq xpus ronojel amaq’ chuwäch.

q qtt ettt Are retal usaqirik chikik’u’x are taq xepetik chila’ Releb’al Q’ij. Ik’ B’alam. Chi q’equ’mal k’ut. kajawarem puch. ch’utamaq’. q qtt wtt q qtt ett Xepe chi k’ut xeb’oqotaj chi ula chila’. . oxib’ chi k’iche’ xa junam qatzij– xecha’ k’ut. are taq xkipixab’aj kib’. saqirisal uwäch ulew– xecha’ k’ut are taq xpe k’ut. junam kiwäch xe’ok’ow ula chila’ Nim Uxo’l kab’ixik wakamik. xok k’ut chupam kib’ix kipetik Tulan Siwan. Xa wi chila’ xchataj wi. Are taq xpusik chuwäch Tojil. kixqajib’oq. q qtt ttt –Utzb’ala’– q qtt qttt –¡Aq’aroq! Ma wi waral xchiqil wi usaqirik. chiqila na kojtiki’ wi– xcha’ k’u ri Tojil. amaq’el k’ut ch’ikil ri ch’umil retal q’ij. –Kixk’amowan na kanoq. q qtt rtt Qastzij chixch’aw chikech B’alam Ki’tze’. xuya’o ukik’el. are taq xkikoj kib’i’. xyakataj wi nimamaq’. are ri ab’i’ ri’ chuxik! Ma wi sachel. ukomajil. q wtt P Xekikuchu wi kib’.70 taq xek’oji’ chila’. are ab’i’ chuxik!– xuchax ri tamub’. xa jo’. umeskel ronojel winaq. xecha’ k’ut. chisisa’ ich’u’k. are taq xkoq’otaj kanoq ri Tulan Siwan. –Ma wi are qochoch wa’. Majukutaj. Ujuk’al Ju’lajuj Tzij Ku’lib’al k’u’x q qtt rttt Are taq xe’ul puch chiri’ chuwi jun juyub’. nim eta’mab’al k’o k’uk’. chiri’ xkikuch wi kib’ konojel k’iche’ winaq ruk’ amaq’. k’u xukanajib’ej ri pa b’e. in k’iche’ winaq! ¡At k’u ri’ at tamub’. Xcha’ chi k’ut ilokab’: –¡at ilokab’. Tulan Siwan ub’i’ xpe wi Kikab’awil. are taq chalax ri q’ij. Chiri’ k’u xe’opan wi konojel. Xas chi Tulan Siwan xpe wi kiq’aq’al. chiri’ k’ut xkikob’isaj wi kib’: –¡in wa’. chitija na k’ut jut’iq ixikin. utolok’. are ik’amowab’al chuwäch Kab’awil. are taq xkijut’ kixikin. xas k’o wi winaq chikanaj chiri’ kewar wi. q qtt qtt Ma na xa ta k’a waral taj xkik’am wi kiq’aq’al. chi aq’ab’al puch kib’ano. E ub’ina’am juyub’ wakamik: Chi Pixab’ ub’i’ juyub’. B’alam Aq’ab’. xkikanaj chik Releb’al Q’ij. q qtt wttt Xa Jujun chi amaq’ keyakataj wi uloq. Xoq’ kik’u’x are taq xepetik.

xa chuwi taq ab’aj xe’ok’ow wi uloq. maja b’a wa. are taq xkib’inib’ej k’ut Cholochik Ab’aj. nab’e chuwäch q’ij. Pa Q’aq’ Witz q wtt et Are taq xcha’ k’ut ruk’ Tojil. Q’aq’ Witz chikech ri B’alam Ki’tze’. chi maja b’a kiwa. are taq chalaxoq. xma kewa’ wi are taq xepetik. xa xqapaxij qib’– xecha’ chikib’il kib’. Are chi k’u ri aj tz’ikin ja’ ub’i’ wakamik. kaq’alajin ula ri ab’aj pa sänayeb’. Awilix. Majukutaj.71 q wtt q Are taq xb’ina’j chi k’u ri kaqchikeleb’. chikilawachij relik ula ch’umil are q wtt e Are chik’atat wi kik’u’x ri nimak’äxk’ol xe’ok’ow wi uloq. qatzukuj ri k’ichelaj– xecha’ k’ut konojel. xa chikiye’b’ej na usaqirik. –Chila’ xojpe wi. Ma k’u q’alaj ki’ok’owik uloq pa pölow. are taq xkipixab’aj kib’. Nimamewajik kakib’an ri B’alam Ki’tze’ ruk’ ri rixoqil Kaj Paluna ub’i’ rixoqil. B’alam Aq’ab’. ix ajk’ajib’. Ruk’ chik rab’inaleb’ are chi k’u ub’i’ xuxik. . Ujuk’al Kab’lajuj Tzij q wtt r q wtt t q wtt qt Chiri’ q wtt wt Pa Tojil. k’ut e kal wi chuwi juyub’ Chi Pixab’ ub’i’. Ik’ B’alam: –¡xa ta kojb’ek. B’oqotajinaq Sänayeb’ ub’i’ kumal ri xe’ok’ow wi uloq chupam pölow. xa ta pu kojyakatajik. xa uxe’ kich’ami’y chikisiqo. –Utzb’ala’. Ma pa toq’ob’ iwäch we kojnab’ixik rumal ajlab’al. Xa wi keje kub’an B’alam Aq’ab’ ruk’ rixoqil Chom Ja’ ub’i’. chi aq’ab’al. Xcha’ chi k’ut Kikab’awil chiri’. Awilix. Are k’ut chik’atat wi kik’u’x. Q’aq’ Witz. Ruk’ chi Majukutaj nimamewajik k’o wi ruk’ rixoqil Tz’unun Ja’ ub’i’. chi ewalaj taj kojiya wi! q wtt rt –Mixyopij usaqirik. Ruk’ Ik’ B’alam. keje ri kewa’ik kakina’o. ma wi sachinaq wakamik. ujachom rib’ ja’ xe’ok’ow wi uloq. maja b’a echa’. ma ta waral kojk’oji’ wi. Are k’u kib’i’ ri’ xkib’ij chikib’il kib’. Kaqix Ja’ ub’i’ ri rixoqil. juqub’ chikiqumuj ri xa jun na ixim. q wtt w Chiri’ na xe’opan wi. Jujun ta k’ut kojiya wi– xecha’ k’ut are taq xech’awik. keje ri maja b’a pölow xe’ok’ow wi uloq. xa kojb’oqotajik. nim kib’is are taq xek’oje’ik chuwi juyub’ Chi Pixab’ ub’i’ wakamik. Pa Awilix. kaqchikeleb’ ub’i’ xuxik. Are k’ut e ajmewaj ri’ chi q’equ’mal. chi tz’aq we oj k’o wi iwumal ix ajk’ixib’. Xa wi k’u kuk’a’m ri Tojil.

chiri’ k’ut xk’oji’ wi Kab’awil Q’aq’ Witz ub’i’. chuwi puch oq’ejxik xech’aw wi. Ik’ B’alam. kunab’al Tojil.72 q wtt tt K’ate puch xkik’am chi reqaxik Ukab’awil jujun chikech. nimamaq’. xul chiri’ pa nimak’iche’laj xulewaxa wi Tojil rumal B’alam Ki’tze’. are taq xkikob’isaj ri ewab’al siwan. xa xkoqotaj kib’– kecha’. ukab’ k’ut Kab’awil ri xewax kumal. chuwi mokem. xa pu jun xsaqir wi. q wtt wttt Xa k’u jun xek’oji’ wi B’alam Ki’tze’. tzatz puch chi b’alam. xa ko’l uxo’l juyub’. are taq k’is kech’awik chikib’il kib’ chuwi b’is. q wtt qttt Xa wi chiri’ ronojel rab’inaleb’. q wtt ett Are taq xpe chi k’ut B’alam Ki’tze’. Q’aq’ Witz ub’i juyub’ wakamik. xa saqajuyub’ xewax wi Q’aq’ Witz. –Are k’ut e kub’ukuxinaq wi ri Kab’awil pa taq siwan. q wtt ttt Xa wi k’u ko’l uxo’l ri xk’oji’ wi Kab’awil tamub’ ruk’ ilokab’. B’alam Aq’ab’. pa taq k’iche’laj. aj tz’ikin ja’. Kitinamit k’u ri’ xuxik. xewax wi kumal ajk’ixib’. Xa jun xtak’atob’ wi. unab’e ri xkanaj chi k’ut Q’aq’ Witz chuwi jun nim kaqaja. kiyakalem nim roq’ej kik’u’x. xa jun xkoyob’ej wi relik uloq nimach’umil Ik’oq’ij ub’i’. pa nimasiwan chi k’ichelaj. Majukutaj. k’anti’ chiri’ pa k’iche’laj xek’oji’ wi. xpe wi nimab’is. Ma na pa k’iche’laj xk’oji’ wi Q’aq’ Witz. Tzatz chi kumätz. kaqchikeleb’. Ik’ B’alam. Pa Tojil kuchax wakamik ub’i’ juyub’. ronojel ch’utamaq’. Cholom ukanajik. q wtt ettt Xa e k’o wi uloq. –Nab’e chel uloq chuwäch q’ij are taq saqirik– xecha’. nimamokem. kipam che usaqirik. B’alam Aq’ab’. q wtt rtt Xa k’u jun xek’oji’ wi B’alam Ki’tze’. sochoj. xa wi chila’ xk’ix wi kiwäch. q wtt qtt q wtt wtt Xa wi xkanaj ri Majukutaj ruk’ Ukab’awil. Amaq’ Tan ub’i’ ri xk’oji’ wi ri Ukab’awil tamub’. xa pa ek’. chiri’ xkanaj wi. Maja wi k’ut chikub’aroq kik’u’x che usaqirik. e chiqarinaq rumal uk’äxk’ol. xa pa atz’yaq q wtt rttt . Amaq’ Ukink’at ub’i’ ri xsaqir wi ri ilokab’. –¡Ma wi qus mixojpe wi! ¡Aq’aroq! ¡Oj taj xkojilowik ralaxik q’ij! ¿Japacha xqab’ano? Junam qawäch chi qajuyub’al. are taq xe’ok k’ut Awilix pa siwan ub’ina’am Ewab’al Siwan xuchax kumal. chiri’ xsaqir wi. Majukutaj. upakatajik puch. ajk’ajib’. chiri’ xk’oji’ wi Ukab’awil ilokab’. Pa Awilix ub’i’ wakamik. Xk’ukanaj kanoq pa siwan rumal B’alam Aq’ab’. Maja b’a kiwaram. Xa jun xkoyob’ej wi usaqirik chiri’ chuwi juyub’ Q’aq’ Witz ub’i’.

Majukutaj. ma na pa tz’alam taj xeya wi– xecha’. Are saqirib’al Pa Tojil.73 e k’o wi. Wa’ chiqab’ij chik usaqirik. nim kiq’ij. Are k’ut xejawax wi. xki’kot ch’utichiköp. q ett qt K’ate q ett wt Mixtan q ett et K’is ke’oq’ik are taq xesaqb’isan. xa jun xb’e wi kiwäch chila’ xel wi ula q’ij. kichakab’al chi tewinik. nim puch kab’. tzatz puch kib’inib’al. pa siwan. are taq xkikiro koxichal kik’amowab’al chikik’u’x. K’ate taq xe’oq’ik köj. E oxib’ k’o kipom. Majukutaj. B’alam Aq’ab’. q ett q Kub’ulik kik’u’xilal kumal ri B’alam Ki’tze’. Kawistan Pom ub’i’ pom ruk’am B’alam Aq’ab’. Pa Awilix. k’ate k’ut xkoq’ej ri ma wi xkilo. are taq xesaqb’isan apanoq chila’ releb’al q’ij. Ik’ B’alam. Ik’ B’alam are taq xkil ri Ik’oq’ij. K’ate uchak chikik’u’x. q ett rt K’ate puch are taq xel ula q’ij. chi xib’inik kik’oje’ik chi uk’u’x amaq’. xek’oje’ik tzam taq juyub’. keqa’n puch xepe chila’ Tulan Siwan. Q’aq’ Witz. ik’. xqi’s yakataj uloq pa ub’e ya’. b’alam. ma pu xkiwachij ralaxik q’ij. chila’ Releb’al Q’ij. B’alam Aq’ab’. Pa Q’aq’ Witz kuchax wakamik. Qastzij chi q ett tt . are k’ut xkik’ato. Nab’e k’ut xoq’ ri tz’ikin K’eletzu ub’i’. Kab’awil Pom xuchax chik ruk’a’am Majukutaj. Awilix. Nim k’ut kiki’kotemal B’alam Ki’tze’. uwachinik puch q’ij. tzatz kinawal. nimachiköp. kuxlab’ chuwi ronojel Kab’awil amaq’. q ett P Nab’e ri Tojil. Pom ub’i’ pom ruk’am B’alam Ki’tze’. uwachinik puch q’ij. loq’olaj pom. xkik’at kipom. Nab’e xel uloq. ch’umil. Ma na chilik kayal ta kik’u’x che ri kab’awil kuk’a’am. k’ut are taq xkikir kipom chila’ petinaq wi Releb’al Q’ij. Xa wi k’u chiri’ xek’oji’ wi pa k’iche’laj. qaqajaw. ik’. Ujuk’al Oxlajuj Tzij q ett w q ett e q ett r q ett t Ralaxib’al q’ij Wa’ k’ate usaqirik. ch’umil. chitilitotik uwäch are taq xel uloq nab’e k’ut chuwäch q’ij. xesaqir wi qamam.

Majukutaj. köj. q rtt q . k’atan uwäch. Ik’ B’alam. are xchaqi’jan wi ri uwäch ulew. Xsaqirik. K’ate puch xchaqi’jik uwäch ulew rumal ri q’ij. ik’. are taq xuk’ut rib’. Xa roq’ej kik’u’x. b’alam. kaqchikeleb’. Majukutaj. q ett qttt q ett wttt Are taq xel uloq nim ki’kotemal xk’oji’ wi kik’u’x B’alam Ki’tze’. Ma ta oj yakamarinaq lo wakamik rumal ri ti’onel chiköp. xkirip kib’ xik. q ett qtt E k’u xukuxujinaq ri ajk’ixib’. xesaqib’isan apanoq chila’ Pa Releb’al Q’ij xepe wi. kipam xkib’ij chupam kib’ix: –¡aq’aroq! ¡Xojsachik chi Tulan Siwan! Xqapaxij wi qib’. Nim ki’kotemal kuk’ ri rajk’ixib’. ilokab’ ruk’ rab’inaleb’. B’alam Aq’ab’. ch’aqalik. tamub’. xa e ch’uti’n are taq xek’oji’ chiri’ chuwi juyub’ Q’aq’ Witz. k’ib’ ja’. sochoj. saqak’uch. qachaq’. Qamuqu ub’i’ xkib’ixaj. Maja chela ula q’ij. yitz’ilik puch uwäch ulew. q ett ttt K’ate puch xas xab’ajir ri Tojil. keje ri jun chi winaq ri q’ij. ri rajk’ajib’ yaki winaq. q ett rttt Chiri’ k’ut xek’iyar wi chuwi juyub’. xa jun xsaqir wi ronojel amaq’. k’anti’. ma wi ajilan chi winaq. q rtt P Chiri’ k’ut xtikar wi kib’ix. B’alam Aq’ab’. nimatz’ikin. Ik’ B’alam kib’i’. kitaq’ajal.74 xeki’kot konojel chiköp. xa k’u xekanaj chik qatz. sochoj. ch’utitz’ikin. aj tz’ikin ja’ ruk’ tujal ja’. Ma ta b’a qaq’ij lo wakamik. “Ma wi qastzij are chi q’ij ri kawachinik” xecha’ chupam kitzij. Awilix. uch’ab’ ja’. aj b’atena ruk’ yaki tepew. k’anti’. ch’umil. chiri’ puch xeq’atan wi. saqak’oxol. ik’. ¿Jawi’ mixqil wi q’ij? ¿Jawi’ lo e k’o wi are taq mixsaqirik?– xecha’ chike ri rajk’ixib’. b’alam. ronojel uxe’ kaj. ma ta e k’iya winaq chi kik’oje’ik. Chiri’ k’u k’o wi are taq xwachin q’ij. Xa xkichap chi k’u kib’ che che’ are taq xwachin q’ij. are k’ut kitinamit xuxik. Sib’alaj xeki’kotik are taq xsaqirik. ri rajk’ajib’. kot. ch’umil. maja chela ula q’ij. ma ta xab’ajir unab’e chiköp rumal q’ij. q ett ettt Chiri’ xesaqir wi. chila’ xepe wi B’alam Ki’tze’. xa k’u xaq’an na aq’anoq ri q’ij keje ri jun chi winaq. Jarub’ pa chi amaq’ k’o wakamik. xa chi k’u ulemom ri xkanajik. ajk’ajib’. xa k’u k’utub’al rib’ are taq xalaxik. are kijuyub’al. Jumaj ab’aj xe’uxik’ konojel. Q’aq’ Witz ruk’ ukab’awilal köj. saqak’oxol. xpakatajik uwäch ulew. q ett wtt q ett ett q ett rtt Ma k’u xch’ijitaj uk’atanal.

Ujuk’al Kajlajuj Tzij q rtt e q rtt r q rtt t q rtt qt q rtt wt q rtt et Rajawanik Tojil.75 q rtt w –Xa wi Tojil ub’i’ Ukab’awil yaki winaq. Awilix. chirij ab’aj xjalk’atij wi uch’ab’al. Koq’ kik’u’x che ri Tojil. xa k’u jun xewax wi ronojel amaq’. xa wi keje kakib’an ri rech tamub’. –K’o chi na puch ch’ajka’r winaq xekanaj chila’ Releb’al Q’ij tepew. pa atz’yaq kumal. ri ajk’ajib’ tamub’ ruk’ Ukab’awil. Xe’ekila’. “aj posotz’il. Q’aq’ Witz. xeb’e pu q’ijila’. B’alam Aqab’. Ik’ B’alam kib’i’. are taq xe’opan ri e ajk’ixib’. q rtt rt q rtt tt . are taq xpe chila’ Tulan Siwan Sotz’ Ja. Chimalka’n ub’i’ Uk’ab’awil. Ruk’ na puch chirij Ukab’awil xkik’am wi ub’i’ utinamit. Are k’u jalk’atajinaq wi ch’ab’al ruk’ kaqchikeleb’ rumal jalan ub’i’ Uk’ab’awil. Xa wi Ukab’awil xjalk’atij wi uch’ab’al. Nim uk’atat kik’u’x chiri’ chuwi Q’aq’ Witz. kib’ayatajik puch chiri’ chuwi juyub’. k’oleje ub’i’ Ukab’awil chu jutaq ch’ob’il. are taq xya uloq Ukab’awil chila’ Tulan Siwan. are puch utz’aqat qawäch are taq xojpetik– xecha’ chikib’il kib’. Jun Toj xucha’xik ub’i’ Ukab’awil rab’inaleb’. xa kinawal wäch chik xch’awik. are k’o chik pa ek’. kichaq’ ri yaki winaq ri xsaqir chila’ Mexico ub’ina’am wakamik. uxe’ chi puch kojob’al rech Tojil. xa wi xa are e k’o wi chiri’ pa k’iche’laj Amaq’ Tan ub’i’. are taq xeb’e k’u chuwäch Tojil. Are taq xkina’taj chi apanoq katz. Awilix. xa k’u cha’ xa chiraj junamataj chi k’iche’ ruk’ uch’ab’al. Xa wi xa are Tojil xa jun ub’i’ Ukab’awil roxch’ob’ichal k’iche’ winaq. xek’amawan chi chuwäch chech usaqirik. oliman kib’i’ xekanaj kanoq– xecha’. e ajk’ajib’ chuwäch ri Tojil. Wa’ k’ut k’i k’ato’nik. Yolkwat. aj poxajil” ke’ucha’xik. Awilix. Xa wi k’u xa are chi ub’i’ Ukab’awil rab’inaleb’. skakin ujalk’at ub’i’. ilokab’. Xa jun xek’oji’ wi kikajichal B’alam K’itze’. Majukutaj. xsaqir wi ri ajk’ixib’. are taq xepe pa Tulan Siwan chi q’equ’mal. Q’aq’ Witz Are k’ut xchiqab’ij chik ki’alub’ik. Kitzalkwat ub’i’ xqajach chila’ chi Tulan Siwan are qach’elik uloq. xa k’u jalan uch’ab’al wakamik. E k’u wonowoj chik chi ab’ajil chiri’ pa k’iche’laj.

xa unawal chik are taq xya’ uloq kina’oj ri Ajk’ixib’. k’ate k’ut xeb’ekiya ri ukik’el kej. Ma wi kilaq’ab’em ri kochoch chi q’ijil. –“¿Japa k’o wi Tojil?” are taq kixucha’xik. q rtt ett –Mojik’ut chuwäch ri amaq’ are taq kojq’aq’anij. chiri’ kul wi kumal chuwi juyub’. xa pa taq juyub’ keb’in wi. rixnam tz’ikin. q rtt rtt q rtt ttt q rtt qttt K’ajolal wäch chikiwachib’ej. q rtt wttt Xuk’aqa k’u uk’aj kik’ rumal Kab’awil. Awilix. Are taq xch’aw k’ut ri Tojil. Are k’u kej xuxik. ma wi q’alaj ub’e’el kochoch. q rtt ettt Xek’oji’ k’u kej chi kijujunal. Are taq ke’ilik. xas chixch’aw ri ab’aj are taq ke’opan ri ajk’ixib’. k’amob’ tzukuxik kumal ri ajk’ixib’. chikik’at puch iya’. nim ik’oje’ik chuxik chikiwäch ri ronojel amaq’. chik’uqaj ukik’el. ajk’ajib’. ral torob’. ri Tojil. xa are k’ut chiya chiqech ri ral k’im. ajk’ajib’. rumal ri qastzij wi chi e k’i chi kik’oje’ik. xa ral sita’l. chichajij ri umuquwäch chimich’ kanoq. . nim qaq’ij. are k’ut chik’ut k’u ri kej chikiwäch. xa rachaq no’j ruk’ yi’a’ xkik’ato chuwäch Kikab’awil. q rtt rttt Are k’ut chikecha’aj ri xa ral wonon. –Chuliya ta skakin ukik’el chiqech. chikanaj k’u rismal ri kej. xa wi keje chik chikib’an chuwäch ri kej. xa wi chiqaya ina’oj. xa pu ral aqaj chikitzukuj. utzalaj uk’ya’ are ta puch. Are taq xtikar k’u utzukuxik ri ral taq tz’ikin. ukomajil chiqawäch chul wi. chikik’at q’ol. xa q’ol. tz’ikin puchi’ ri ab’aj. q rtt wtt Xecha’ are taq xech’awik: –xa wi waral qajuyub’al. Awilix. qataq’ajal chuxik. K’o chik’ut chib’an chik. mik’ut na puch iwib’. Are k’ut are taq xkiriq ri tz’ikin. are na puch qak’exwäch chik’ut chuwäch amaq’. Q’aq’ Witz. Q’aq’ Witz. ral kej. iwech ri ronojel amaq’. nim puch qalaxik kumal ronojel winaq. ma na utzalaj wa. ma wi q’alaj k’o wi kanoq kixoqilal. are taq chopan puch poroj chikiwäch. are taq chi’ekiya’ kik’atoj.76 q rtt qtt Ma k’u nim ri kuk’a’am kik’atoj puch. ral kej. xa wi k’u rixnam kej. oj iwech chik mixuxik. jolom okox. kojkiq’aluj e qech chik– xcha’ k’u ri Tojil. Keje k’ut ma wi kojiralajob’isaj wi. toq’ob’ qawäch. Ajk’ajib’. Xa wi k’u oj iwachi’l chi na itinamit.

xa pu roq’ib’al yak chikoq’ib’ej. ¿Na kita chikuch’aj kikamïk ri amaq’? Xa ta jujunal keqakamisaj– xecha’ chikib’il kib’. xa b’alam– kecha’ k’ut ri amaq’. qatz’onoj qakowil. are taq xeb’e k’ut chuwäch Tojil. B’alam Aqab’. k’ate k’ut are taq ke’ok uloq tzam taq juyub’. Xecha’ k’ut chikik’u’x: –are ri Tojil. are ik’olob’al iwib’! Chila’ xpe wi. Majukutaj. Majukutaj. Are taq chikil ri amaq’ k’i chub’inik: –xa utiw ri koq’ik. xa ka’ib’ xeb’inik chikaj. are taq chikil k’u ri winaq. –¡Chich’akonisaj kije. .77 Ujuk’al Jo’lajuj Tzij q ttt P Sipanik kik’ Are k’ut tzatz chik ri amaq’. Q’aq’ Witz. Are taq xpe chi k’ut retal kib’anoj. qach’uk. xa roq’ib’al utiw. kikuchum chi kib’ ri jutaq ch’ob’ chi amaq’. Are k’u ri B’alam Ki’tze’. Q’aq’ Witz xa ukik’el kej. xa jun. amaq’ kumal B’alam Ki’tze’. Jutaq q’ij are taq ke’ul chi k’ut chiri’ chi kochoch ruk’ kixoqil. Xa wi ral wonon. Q’aq’ Witz. Xkiwakuj ri kikik’el. Ma k’u qastzij are ta chi ab’aj chuxik. Ik’ B’alam xma q’alaj e k’o wi. Are k’ut are taq xchikil ri amaq’ chiki’cho’w pa b’e. jujun chi e sepesoj wi. Keb’elo chik pa taq b’e. Awilix. Xa qat’isa qaxikin. Awilix. Ujuk’al Waqlajuj Tzij q ttt q q ttt w q ttt e q ttt r q ttt t q ttt qt q ttt wt q ttt et Taqchi’nem kech Xtaj chi’l Xpuch’ Wa’ utikarik chik releq’axik winaq. kich’uk chuwäch Kab’awil. Q’aq’ Witz. xa pu ral aqaj kuk’a’am xchikiya’o chikech kixoqil. ral sita’l. Are taq xkit’is kixikin. Q’aq’ Witz. xa k’u mich’ib’al kech amaq’ are taq xchikib’ano. keje ri e jujun chi k’ajolab’ are taq ke’ulik. Je ri ma winaq chuk’u’x ri ronojel amaq’. Xeki’kot chik chech ri kikik’el ajk’ixib’. b’alam chikib’ano. xkijik ukoq puchi’ ri ab’aj. kijab’ rib’ ri kik’ xuxik uya’o’m ri Tojil ruk’ Awilix. Are taq xya’ uloq ri tz’u’um Pa Silisib’ ub’i’ ruk’ kik’ xok chikij. Jutaq q’ij are taq xeb’e chi k’ut chuwäch Tojil. roq’ib’al b’alam chikoq’ib’ej. K’o karaj kik’u’x ri ma na qastzij are taq chixib’in ta rib’ chikib’ano. xkimayij chikech. B’alam Aq’ab’. Ik’ B’alam. xa köj. qach’ijilal che ri Tojil. Awilix. q’alaj chi kib’e. xa pu yak. ajk’ajib’. K’o kakaj che roq’ib’al köj. tz’ikin kaqaya’o che. xa pu roq’ib’al köj. Awilix. chi Tulan Siwan are taq xojik’am uloq– xe’uchax k’ut.

are taq chikoqotaj pa b’e. are nab’e kaqan ri xa kipi’ch keje ri kaqan. Q’aq’ Witz. Xub’ina’aj k’ut Chi Ratinib’al Tojil ub’i’ ja’ xuxik. chuxikin ri amaq’ xkikamisaj wi. chikipus chuwäch ri Tojil. B’alam Aqab’. xmak’o q’alaj wi. Are ke’atin wi chiri’ chuchi’ ri ja’. xa pu chiwinaqir xoq’ol. ¿Jawi’ taq lo k’o wi kochoch? Chiqataqej ri kaqan– xecha’ k’ut konojel ri amaq’. xa unawal ri ab’aj xk’oji’ kan ja’. Q’aq’ Witz oxib’ chi k’ajolab’ kiwächib’al keb’inik. Awilix. Majukutaj. q ttt wttt K’iya mul k’ut chikilo amaq’. q ttt ttt q ttt qttt Are Tojil. rumal nim uk’oje’ik ri Tojil. ma wi q’alaj kaqan. Awilix. Are k’u wa’ uk’amik una’oj amaq’ chech ukamisaxik. q ttt ett q ttt rtt Xa k’u chikös kik’u’x chi kitzukuxik. are taq ke’ilik rumal amaq’. q ttt tt q ttt qtt Tzatz q ttt wtt Are taq xkik’am kina’oj chikib’il kib’. Xa chiwinaqir sutz’. xa kik’utb’al kib’. ma wi q’alaj are taq xchikik’amo. are xkik’am ri xa jun chub’inik. chi amaq’ xkeleq’aj. xa ka’ib’ chub’inik. Awilix. –¿We are ri Tojil. k’ate k’ut xkitikib’a utaqexik kaqan ri ajk’ixib’. Awilix. naj ta k’u xkib’an chiri’ chuwi juyub’. . k’ate k’ut are taq chib’ekipusu chuwäch Tojil. Ma k’u q’alaj. e chalamikat. Q’aq’ Witz. are taq chikik’am ri amaq’ pa taq b’e. ajk’ajib’. xa chiwinaqir musmul jäb’ xchikilo chikiwäch amaq’. ma wi chikik’ut kib’. K’ate k’ut are taq chikiya’ kik’ pa b’e. Kecha’ k’ut ri amaq’: –b’alam mixti’owik– xa kecha’ rumal keje ri raqan b’alam kaqan ta chikakib’ano. Q’aq’ Witz. xa raqan kej.78 q ttt rt K’ate puch ukamïsaxik amaq’ ri. ma wi q’alaj kib’e. ajk’ajib’. Awilix. Are’ are taq xwinaqir ri elaq’ik. lib’ajchi’ chikisach ta kib’. xkik’ol k’u kik’ajol chiri’ chuwi juyub’. xa sachb’al re kumal. K’a naj k’ut xuna’ wi rib’ amaq’. Are taq xux utzijol ri e k’o wi ri B’alam Ki’tze’. xa chiwinaqir q’eqal jäb’. Q’aq’ Witz kok quk’? Xa ketzukux ri ajk’ixib’. xa raqan b’alam xchikilo. Ik’ B’alam. k’olik ujolom chikik’olob’a pa b’e.

Q’aq’ Witz. xkita k’u pu kib’. Q’aq’ Witz!– xecha’ konojel ri ajk’ixib’. Awilix. We k’u are taq ma wi chiya’ iwib’ kixqakamïsaj k’ut. q ttt rttt Konojel xkikuch kib’. are taq xech’awik: –¿apachin lo ri ke’atin chuchi’ ja’ jutaq q’ij? We are Tojil. q qttt P –We q qttt q q qttt w –¿Jasa la’ k’u chikaqach’akob’ej kech? q qttt e –Utzb’ala’. Awilix. We are nim uq’aq’al ri Tojil. xa b’a kiqatzukuj e ta ka’ib’ chi utzalaj taq q’apojib’– xecha’ k’ut. Are ri qastzij e saqilaj taq q’apojib’. keb’e ta k’ut e ka’ib’ q’apojib’. Are ta qastzij chi e cha’om. are taq xk’am kina’oj. E ka’ib’. Q’aq’ Witz. We k’ut are taq ke’iwil ri e oxib’ k’ajolab’ chich’anab’a k’u iwib’ chikiwäch. Are k’ut chitikar wi kich’akatajik ri e ajk’ixib’. Awilix. ajk’ajib’– xecha’ chi k’ut ch’ajka’r chik are taq xech’awik. Xcha’ chik ch’ajka’r chikech ri amaq’. “ja’e” kixcha’ k’ut. Are ta qach’akob’al kech chuxik kumal ri e k’ajolab’ kewachinik. maj b’a juch’ob’. are ta keqach’ak na nab’e chiri’. e tasaqlo’loj chi q’apojib’. Chib’e ta k’ut kirayib’al chike– xecha’ k’ut. are taq xekipixab’aj ri q’apojib’. chikaqanab’ij taj. are taq xkitzukuj k’ut kimi’al. kach’ob’ are ta chi xkanaj chike. are taq chuxoq. qak’ajol. Awilix. Xkije’k kib’. k’ate utz qak’u’x are taq k’o retal chik’am uloq. –“Kojopan ta chiwij” are taq kecha’ chiwech. E pu ka’ib’ Xtaj. Ma wi chutzirik kojkich’ako. Are k’u retal chiqak’u’x. Xpuch’ chi k’u ub’i jun chik. qastzij chiya’ iwib’ chikech. xkitoq pu kib’ konojel. we k’u chirayin kik’u’x chiwe kich’ako. ajk’ajib’ chuwäch amaq’. ji’ch’aja ri k’ul chi ja’. Xecha’ k’ut are taq xkitz’onob’ej kib’: –¿jasa pa chikaqab’an che kich’akik ri kawek k’iche’ winaq? rumal mixk’is qalk’wal. Are taq xekipixab’aj k’u ri q’apojib’: q qttt r –kixb’ek ix qami’al. are taq jasa la’ chikiya’ chiwe.79 q ttt ettt Nab’e k’ut xraj kina’ojij amaq’: –¡uch’akik Tojil. “oj kimi’al Ajawab’” kixcha’ k’u chike. are taq ke’ilitaj chiya’. Xpuch’ kib’i’ xetaq ub’ik chi ja’ chi ratinib’al Tojil. ma wi q’alaj usachik winaq kumal. Tasaq chi kakirayij iwäch. kojk’isik chi elaq’axik. Q’aq’ Witz. are taq ke’opan chiwij– xecha’ k’u ri Ajawab’. Chipeta k’u retal iwumal. Are kina’oj konojel q qttt t q qttt qt . ¿Ma pa oj k’iya’ winaq chi qak’oje’ik? Are k’u ri kawek ma wi jarub’ chi kik’oje’ik– xecha’ k’ut. are taq xe’opan konojel. are kib’i’ wa’ Xtaj ub’i’ jun q’apoj. are k’u Qakab’awil ri Tojil chuxik. Are taq kixtz’onoxik “¿apa kixpe wi? ¿apa ajchoq’ mi’al?” Are taq kecha’.

q qttt qtt Are ta k’u xkaj ri amaq’ xejox ta ri q’apojib’ rumal ri kinawal Tojil. Majukutaj. Q’aq’ Witz chikech ri e ka’ib’ q’apojib’. ajk’ajib’. –Oj b’a taqom uloq kumal Ajawab’. are taq xojpetik. q qttt et q qttt rt Ma k’u jawi’ xb’e kirayib’al ri Tojil. K’ate puch kina’ojinik chik ri ajk’ixib’. jumaj wonon. Xe’uchax ri B’alam Kitze’. Awilix. q qttt rtt K’ate k’ut xetz’ib’anik koxchal. are taq xek’ulun k’u ri Tojil. B’alam Aq’ab’. xkisonob’a kib’ kikab’ichal. Q’aq’ Witz. Awilix. chib’e retal qatzij iwuk’. Xecha’ k’u ri Tojil. Are k’u chi’ ri B’alam Aq’ab’. k’u ri kich’ajon are taq xeb’ek. Are taq xe’opan k’ut chi ja’. e chakachaxinaq chuwäch taq ab’aj. Keki’kot chi k’u ri Ajawab’ kumal ri e ka’ib’ kimi’al xekitaq ub’ik. chiwiyob’ej na. chitz’ib’aj retal ik’oje’ik. xe’opan chila’ chuchi ja’. Xpuch’ kib’i’ ri e ka’ib’ q’apojib’: q qttt wtt –utz. Xe’uchax chik: –¿jasa pa kiwaj kixul waral chuchi’ we qaja’?– q qttt tt xe’uchax k’ut. Are taq xtz’ib’an chi k’u ri Majukutaj. “Keje k’ut chipe wi retal qastzij we chiwïl kiwäch” xojucha’xik– xecha’ k’u ri e ka’ib’ q’apojib’. chopan kuk’ amaq’. “Chi’iwila kiwäch ri Tojil. . Are k’u ri q’apojib’ xas xek’ixik are taq xe’opan ri Tojil. chiya apanoq chikech Ajawab’– xe’uchax k’ut. Q’aq’ Witz are taq xech’aw chik chikech ri Xtaj. Nab’e xtz’ib’an ri B’alam Ki’tze’. k’ate xkitikib’a’ ch’ajo’nik. Majukutaj. xchib’e kuk’ ri e ka’ib’ q’apojib’ kech’ajo’nik. jumaj sita’l uwächib’al utz’ib’ xutz’ib’aj chuwäch k’ul. Awilix. Awilix. Q’aq’ Witz. Q’aq’ Witz. are taq xkisuk’ub’a’ kitaqkil. kot chi uwächib’al xutz’ib’aj chuwäch k’ul. b’alam uwächib’al xuxik xutz’ib’aj chuwäch k’ul. q qttt wt K’ate puch xeb’ek. B’alam Aq’ab’. qastzij wi chi e je’lik chi wachinik are taq xeb’e chila’ ri katin wi Tojil. xejawuxik. Xa k’u skakin xrokob’ej kiwäch ri e ka’ib’ q’apojib’ kech’ajo’nik. Awilix. Ik’ B’alam: q qttt ett –kixtz’ib’anoq chuwäch oxib’ k’ul. Are taq xetz’onox k’ut: –¿apa kixpe wi?– xecha’ chikech ri e ka’ib’ q’apojib’.80 amaq’ ri’. Q’aq’ Witz kixch’aw kuk’” xecha’ Ajawab’ chiqe. Awilix. Q’aq’ Witz qas kirikilo’m. chiya ub’ik chike– xe’uchax k’u ri B’alam Ki’tze’. Awilix.

e ta joxol ch’ek xe’uxik chuk’u’x amaq’. K’ate k’ut are taq xe’ekiya k’ul ri Xtaj. B’alam Aq’ab’. q qttt ettt Are taq xkiritaj k’u ri tz’ib’am k’ul kumal q’apojib’: jumaj b’alam. ri Xpuch’ kib’i’: –¿jasa pa chi k’ula’ ri iwuk’am uloq? ¿Apa xe’ik’ama wi? Ix k’äxtok’– xe’uchax ri q’apojib’. chiyulinik uwäch. Are taq xe’b’e k’ut xkuk’a’j ub’i ri tz’ib’am k’ul. are taq xekipixab’aj ub’ik. oxb’usaj xkitz’ib’aj. are taq k’u xuraquj k’ut uchi’ Ajaw rumal chiköp. . k’ate puch are taq xti’ uti’ojil rumal wonon. –Utzb’ala’. ma wi xch’ijtajik. taqchi’b’al are taq kexuxik. B’alam Aq’ab’. K’ate puch kiyajij q’apojib’ ri’ rumal Ajawab’. ri Xpuch’ kib’i’. jumaj kot. “Qastzij xch’aw ri Tojil chiqech” kixcha’. xas k’u xeki’kot ri Ajawab’ are taq xil kiwäch xekel k’u ka kitz’onoxik ri q’apojib’. ma pu xkuyutaj kiti’o’b’al chiköp. q wttt P q wttt q Are taq xech’akataj wi. Majukutaj: –wa’ retal itzij kixopanik chikiwäch Ajawab’. ri Xpuch’. q qttt rttt Maj k’u xub’an ri b’alam utz’ib’al nab’e’oq chirij Ajaw. Are ri wonon. q wttt w Are ta xkaj xb’e ta ki’ib’al ri Tojil chikij ri Xtaj. Majukutaj. Xecha’ k’u ri B’alam Ki’tze’. ¿Jasa pa retal xik’am uloq? ¿Ma qastzij?– xech’aw ri Ajawab’. ri Xpuch’. k’u rox tz’ib’. Are taq xe’opon k’ut. –Xqil b’ala’– xecha’ k’u ri Xtaj. Keje ri’ b’a’ ri retal kimakunik xkina’ ri Ajawab’. kot utz’ib’al xa utz xuna’ Ajaw chupam. Chiq’u’j k’u ri k’ul chiya chike– q qttt qttt xe’uchax k’u ri q’apojib’. sita’l. jumaj na puch wonon. Are taq xukoj chi k’u ri Ajaw ri ukab’ tz’ib’am k’ul. are taq xkirayij k’u uwäch k’at xkikoj chikij. ri Xtaj. sita’l upam xukoj k’u chirij. Are taq xok chi k’u rox tz’ib’am k’ul chirij Ajaw. katz’onon uk’uxik chikiwäch konojel. Kich’akatajik chi k’u ri konojel amaq’ rumal Tojil. Ma k’u xb’antaj kich’akatajik rumal e nawal winaq ri B’alam Ki’tze’.81 q qttt ttt Xutzir k’u kitz’ib’ koxichal. sita’l utz’ib’al upam k’ul. xa wi kasolow chikiwäch. xa tz’ib’am kiwächib’al chupam k’ul utz’ib’ Majukutaj. are taq xeyajik. q qttt wttt –¿Ma xiwil uwäch ri Tojil?– xe’ucha’xik. “Wa’ k’u retal xqak’am uloq” kixcha’ chike.

Ma k’u xe’opanik. are taq xkikuch chi kina’oj. rumal maj b’a kiwaram. chaq’ab’ taj xkokib’ej chikik’u’x are taq xeb’ek. Achijab’. are taq xeka’utaj k’u konojel chi ajlab’al. Xaq k’u jun xewaran wi pa b’e. keqakamïsaj. Ik’ B’alam. xa pa b’e xewarax wi konojel ri ajlab’al. Wa’ k’ate kimolowik kib’ konojel amaq’. are Kab’awil are pu chiqaq’ijila’. xa are taq chiqakanab’ij– xecha’ chikib’il kib’. K’ate k’u utikarik umich’ik kimukwäch rumal ruk’ kismachi’. xekita kib’ konojel. ma b’a chixkina’ chi kib’. xa pu mich’b’al kech xb’an retal unimal k’iche’ winaq. ri uk’iyal amaq’. q wttt rt Xa wi k’u kareta’maj ri Tojil. Majukutaj. Ik’ B’alam. k’is xewarik konojel. Majukutaj. Ik’ B’alam kakito are taq kana’ojix. are taq xkir k’u ri pwaq chikiqul ruk’ kiyach’wäch ruk’ puch kichachal. Qastzij b’anoj kitzij konojel. Ma wi e ta k’iyi’a’ winaq. ¿Ma pa oj k’i? Maj b’a jun. q wttt t q wttt qt q wttt wt q wttt et Qastzij e q’alab’il chuxik. xkik’ol k’u kik’ajol chiri’ chuwi juyub. –Are k’u ri Tojil. Are k’ut e k’o ri B’alam Ki’tze’. ma na keje ta kik’iyal.82 Ujuk’al Wuqlajuj Tzij Chakub’anem rech to’b’al ib’ q wttt e Are taq xena’ojin chi k’u konojel amaq’. q wttt tt K’ate k’ut xeyakatajik konojel ajlab’al. q wttt qtt . Majukutaj. chi pokob’. Xa xkiwiq kib’ konojel amaq’. –¿Jasa pa kekuchuj? Qastzij nim kik’oje’ik are taq chuxoq– xecha’ k’ut. xeponik. are taq xemolotajik konojel amaq’ e kamisanel. jeb’ejoj kiwächib’al konojel Ajawab’. B’alam Aq’ab’. are taq xkikuch kib’ konojel. e kawutal chik chi ch’ab’. B’alam Aq’ab’. –Xa ta keqokib’ej. chiqawiqa qib’ chi ch’ab’. kiyakalem. Xa skakin uwi juyub’ kiq’atem. K’ate puch kich’akatajik chik kumal ri B’alam Ki’tze’. tzatz chi kamisanel. ma wi ajilan kipwaq kika’ub’al. xa k’u cha’ are taq xna’ojix kikamïsaxik rumal amaq’. Q’aq’ Witz ub’i’ juyub’ e k’o wi. are taq xk’am kina’oj. ka’ib’ chik chikakanaj chiqe– q wttt r xecha’ k’ut. kaketa’maj na pu ri B’alam Ki’tze’. are k’u ri uqul kich’ami’y xa are xkik’am ri pwaq. are e k’o chuwi juyub’. B’alam Aq’ab’. k’ajisab’al kiwäch. chi pokob’ konojel.

Ujuk’al Wajxaqlajuj Tzij . qastzij chi e kamisanel kewachinik. q wttt ett –¿Jasa pa mixojk’amowik? ¿Jachin mixojmich’owik? ¿Apa mixpe wi mixeleq’an qapwaq?– xecha’ k’ut konojel ajlab’al. xok ri yach’wäch pwaq pa kiwi’. e kamisal kech ri B’alam Ki’tze’. k’ate k’u xkiya’o chupam kajib’ nima’q kokob’. Ik’ B’alam. keki’kot k’ut konojel amaq’. xa wi xa are b’anoj tzij kakib’an konojel. q wttt qttt Xekotokomijik chirij tinamit. ma wi janik xkilo. are taq xepetik. Qastzij winaq kewachinik. xa wi xa are k’o pokob’. chiqokib’ej kitinamit. B’alam Aq’ab’. xas xkichapala’ kiyach’wäch ruk’ uqul kich’ami’y. – Mixb’isonik. xa are k’ut xe’ulkila ri poy. q wttt ettt Xenik’wachix k’ut. Majukutaj. Majukutaj. chiqab’an chikech– xecha’ k’ut konojel amaq’. xekawaxik. q wttt rttt Tzatz ri amaq’ chuk’oje’ik. Q’aq’ Witz ub’i’ e k’o wi. maj b’a chi pwaq chikiqul ruk’ kiyach’wäch. xemuqche’ex puch. are xuk’awib’ej poy kumal. are taq xkil amaq’. q wttt rtt Xa wi k’u ku’l kik’u’x ri ajk’ixib’. ma wi ajilan chi winaq e ajlab’al. Are taq xena’ojin k’u ri B’alam Ki’tze’.83 q wttt wtt K’ate puch xek’astajik. xnik’ox kitinamit rumal Usamajel amaq’. xkitz’apij wi ri wonon. k’o puch kich’ab’. Are k’ut xe’kik’ama k’u k’a’am. xa ch’utub’ xchuketeb’ej rij kitinamit. xkojow ri pwaq rech amaq’ ri xe’kik’ama pa b’e. ajam che’. q wttt wttt Are taq xya uloq ri wonon. kajib’ xk’oji’ wi chirij tinamit. Majukutaj. Xa wi xa are nimana’oj kakib’an ri B’alam Ki’tze’. in k’olik. sita’l. q wttt ttt K’ate xkib’an ri poy. Majukutaj. Ma k’u chuwitz’inik chiqaxib’ij ta qib’ chikiwäch. – Ma wi e jarub’– xecha’ k’ut. Ik’ B’alam. sita’l chupam kokob’. keje winaq xux kumal. xa puch ajam che’. kipokob’. xok k’u xa poy. K’ate puch are taq xkitz’onoj chi kina’oj chech Tojil: –¿we kojkamïk? ¿We puch kojch’akatajik?– xuchax kik’u’x chuwäch ri Tojil. –Are na b’e ri e k’äxtok’ keleq’an winaq. xa tz’alam. Ik’ B’alam are e k’o chuwi juyub’. ajk’ajib’ e k’o chuwi juyub’. kuk’ala’am kich’ab’. e pu kamisanel. Ik’ B’alam. xa wi xa are chiqil uwäch ri qapwaq. Are k’u kokib’ex wa’ xchiqab’ij chik. B’alam Aq’ab’. B’alam Aq’ab’. Kesilajeyik. are k’ut chikoj wa’ chikech. B’alam Aq’ab’. k’ate xkichol chiri’ chuwi k’axtun. xkib’an k’axtun chuchi’ ri tinamit. are k’u k’ulab’al rech amaq’ kumal. mixib’ij iwib’– xe’uchax ri B’alam Ki’tze’.

B’alam Aq’ab’. chi kichi’.84 Q’ateb’al uwäch kowib’äl q ettt P Are k’ut e k’o chiri’ B’alam Ki’tze’. ma wi xchapataj chi kich’ab’. are taq xe’el k’u ri wonon. sita’l. ma wi are xekäm ri xkitz’ayij chikik’u’x. Kelajajik xeqaj chuwäch juyub’. B’alam Aq’ab’. e wiqitalik chi ch’ab’. ma wi ch’ab’. kecha’ninik. ma na xa skakin chi winaq xkamïk. oxchuwi chi amaq’. xa jun e k’o wi chuwi juyub’ ruk’ kixoqil. ri ajk’ajib’. qajaw. Are taq xepe k’ut konojel ajlab’al. Xa ku’l kik’u’x b’anoj k’u kitzij ri amaq’. kajib’ k’o wi chi tinamit. Majukutaj. ma wi pokob’ taj xekäm wi. chi kiq’ab’. xa e kixoqil e kamisanel. B’alam Aq’ab’. q ettt q Xkotokomij chirij tinamit. Are xkiriq nab’e xewitz’inik. ma wi xa kachuwi. e kamisanel. keje ri sïb’ are taq xel chupam ri jujun chi kokob’. chi pokob’. ke’owinik. sita’l. kalk’wa’l. Majukutaj. ix ajpatan chib’e q’ij. Xa k’u xe’elaj chik ri amaq’ chikiwäch ri B’alam Ki’tze’. xetoq’taj puch chi kitza’m. are taq xe’aq’an k’u chuwäch juyub’. Ik’ B’alam. chi kaqan. Chiri’ xb’an wi . xeq’ab’ar rumal wonon. kewonk’oje’ik chuwäch taq ulew. q ettt e Xa k’u skakin chik ma wi ketzaqanik chuchi’ tinamit. e cholon uloq ruk’ kixoqilal. xa keka’y uloq chuchi’ k’axtun. kelu’lutik. xa k’u chiköp xok chike. kixulq’ab’ xa xe’ok chuxe’ tinamit. xa b’olaj che’ xkikoj chik ri B’alam Ki’tze’. chikiq’osij kichi’. are taq xeyoq’otajik konojel amaq’. ma na k’ula achijilal taj xkib’ano. sita’l? Xetoq’taj chu ti’omal ub’aq’ uwäch. K’ate puch are taq xjaq uwi’ ri kokob’. xa ix wi kamel chuxik. chib’e saq– xe’ucha’xik. kipokob’. kalk’wa’l. xa xel chik chi kaqan konojel amaq’. xekamisaxik. xchikilij e chuquchuj keje taq chiköp chirij ri jujun chi winaq. xa wi k’u xetzalij ri ch’ajka’r chik. xechoy che ikäj. q ettt w Ma k’u kakixib’ij kib’ ri ajk’ixib’. chi’ominik kijuyub’. –¡Toq’ob’ qawäch! ¡Ma ta kojkamïk!– xecha’. –Utzb’ala’. –¿La k’o wi xchib’echapawoq on k’o wi xchi’emajowoq ronojel k’o wi wonon. q ettt r Kewitz’in k’u ri ajlab’al rumal chiköp xetoq’taj chub’aq’ kiwäch. are k’ut ma wi kakina’ chik are taq xek’aq chi ch’ab’. q ettt t q ettt qt q ettt wt q ettt et q ettt rt Kije k’ut kich’akatajik konojel amaq’ ri kumal qanab’e chuch.

kiqajaw kawekib’. chiri’ ch’akatajinaq wi chuwi juyub’. Are chi wi xchiqab’ij chik kikamïk B’alam Ki’tze’. q ettt ett Are kib’i’ k’ajol wa’. . kojtzalij puch. keje k’u xkib’an ri’. Qastzij wi ajk’ixib’. e ka’ib’ xuk’ajolaj B’alam Ki’tze’: K’oka’ib’ ub’i’ ri nab’e’al. are taq xepixab’an chikech kik’ajol. kisachik. Ik’ B’alam kib’i’. are kib’i’ wa’: K’o’akul ub’i’ nab’e uk’ajol. kepolow taj. xoq’ pu kik’u’x chupam kib’ixanik Qamuqu ub’i’ kib’ix xkib’ixaj. Ujuk’al B’elejlajuj Tzij K’isb’äl taq q’ij kech e nab’e nan. Are k’u kib’i kik’ajol ri’. are taq k’u xkaj xekimisaj. xek’ojolanik chuwi Q’aq’ Witz.85 chuwi juyub’ Q’aq’ Witz ub’ina’am wakamik. q ettt qtt K’ate k’ut xkub’i’ kik’u’x. xek’iyaritaj wi. Majukutaj. xemi’alanik. xa naqajoq kikamoq. Xa k’u jun xuk’ajolaj Majukutaj: K’o’ajaw ub’i’. B’alam Aq’ab’. ajk’ajib’. tat q ettt wtt Xkina’ k’u kikamïk. Xetzijon chike kik’ajol. xepoq’ wi. konojel amaq’. ma pu kejilowik. Are nab’e xetiki’ wi chiri’. Ma wi xk’ajolan ri Ik’ B’alam. K’o’akutek chuchax chik ukab’ uk’ajol ri B’alam Aq’ab’ rech nijayib’. E oxib’ xek’ajolanik. q ettt ttt q ettt qttt A’re’ xekipixab’aj kanoq. saqil pixab’ chiwe. are taq xkanaj kitzij che kik’ajol. q ettt tt Keki’kot chik are taq xekich’ak konojel amaq’. K’okawib’ chik ub’i’ ukab’al uk’ajol ri B’alam Ki’tze’ kimam. q ettt rtt E chi k’u ka’ib’ chik xuk’ajolaj ri B’alam Aq’ab’. Mik’uxixul. are taq xepixab’ k’u chike kik’ajol: q ettt wttt –ix qak’ajol kojb’ek. xekich’ak na amaq’. ma na e yawab’. xeb’ixanik. xa jun e k’o wi kikajchal. kaqana’taj chi ijuyub’al ix qixoqil– xecha’ chike kixoqil. saqil tzij. chi kijujunal xepixab’ik. chi xk’atat kik’u’x.

Ukak’al Tzij q rttt w q rttt e q rttt r q rttt t q rttt qt Kije Uwäch uq’ij Naqxit . mixb’antajik qapatan. are taq xepixab’anik. Kije k’ut kikamïk ri kikajchal e nab’e qamam. xekanaj chi kik’ajol chiri’ chuwi juyub’ Q’aq’ Witz. Ma wi chikikiro. wa’ mixnupixab’aj. Xa are q’alaj ri kipixab’. Ma wi q’alaj uwäch. xa wi k’uk’am kib’ konojel jutaq q’ij. ri K’oka’ib’. kixb’e k’ut. are taq xkob’ik. Loq’ k’u ri pisom chikech xuxik. kixtiki’ wi are taq chuxoq. xma k’u xkisach wi ri kik’ajol. are taq xkanaj k’u retal uk’oje’ik ri B’alam Ki’tze’. are iq’aq’al. are taq xesach k’u chiri’ chuwi juyub’ Q’aq’ Witz. rumal ma wi xilowik are taq xpisik. Qajinaq chik. xas xek’aton chuwäch kina’tab’al kech kiqajaw. q rttt q Ma na xemuq taj kumal kixoqil. ijuyub’al puch. are na’tab’al kech kiqajaw. tikarinaq wi umam. xeyaluj chi wi kik’ajol chiri’. uqajaw kawikib’. ojeroq ke’ul waral are taq xekamïk. e nab’e winaq xepe chila’ ch’aqa pölow. ajk’ajib’ kib’i’na’am. –Are itanab’al iwech wa’. xa wi pislik chiri’ kuk’. cholon chi Qajawal Kej. xa tzalijem xchiqab’ano. Ik’ B’alam. K’okawib’ kib’i’. q rttt P Are taq xkanaj ri retal uk’oje’ik Pisom Q’aq’al chucha’xik. qaqajaw. Pa Releb’al Q’ij. mixtz’aqat qaq’ij. xa wi qas pisilik xmakirom wi. Chikinab’aj kiqajaw. mojimeskutaj puch. are taq xesachik. maja b’a chik kiq’aq’al. Chiwila na iwochoch. nim uq’ij ri pisom chike. B’alam Aq’ab’. xa retal kik’oje’ik are taq xkib’ano. leman chikaj. Xchinkanaj iwuk’. k’u kisachik. kimayixik B’alam Ki’tze’. ma wi q’alaj t’isb’al re. chib’e’iwila chik xojpe wi– q ettt rttt xecha’ k’ut. e ajk’ixib’. yokotajinaq chi puch kiq’ij konojel amaq’. xa qas e k’o chik. xb’in puch kik’u’um xya’ kanoq rumal kiqajaw. Majukutaj.86 q ettt ettt –Kojb’e chi qamaq’. are taq xk’am chirij B’alam Ki’tze’. kalk’wa’l. e ri’j chik. ma wi q’alaj kisachik are taq xesachik. Pisom Q’aq’al xuchax kumal. xnub’isoj– xcha’ k’ut. mojisacho. Kojina’taj k’ut. Are taq xwinaqir wi winaq kumal Ajawab’. Keje k’u kipixab’ik ri’.

are e k’o chiri’ Q’aq’ Witz. –Ma wi kojkamïk. tzikwil b’alam. xeki’kotik are taq xe’ulik K’oka’ib’. q rttt et Xecha’ k’ut are taq xeb’ek: –kojb’e chila’ Pa Releb’al Q’ij chila’ xepe wi qaqajaw– xecha’. Chiri’ k’ut xekäm wi kixoqil B’alam Ki’tze’. Keki’kotik xeb’ek. q rttt tt q rttt qtt q rttt wtt Are taq ub’i’ wa’: mu’j. K’o’akutek. Are k’ut ub’i’ Ajaw wa’: rajawal Aj Releb’al Q’ij xe’opan wi. nim chi kik’oje’ik chuxik amaq’. q’alib’al. e k’i chik chi konojel. Are taq xkik’am kib’e e oxib’ chi k’ajolaxel: K’oka’ib’ ub’i’ jun. ma na xa eta winaq kik’oje’ik. konojel k’u kuk’am ri xepetik. “Utz’ib’al” xecha’ che qas okinaq chupam kitzij. t’ot’. K’o’ajaw ub’i’ jun chik uk’ajol Majukutaj. tzikwil köj. su’b’aq. xa retal xk’utun chikiwäch ri unimal ajawarem. pich kej. xkiji’aj are taq xekik’am ixoq e oxib’. Utz’ib’al Tulan Siwan. xa rech nijayib’ab’. ojeroq kekamoq kiqajaw. talil q’ana ab’aj. rech konojel kawekib’. q rttt ttt . Xa wi xa are xe’ok’ow chuwi pölow. Are taq xpe k’ut retal uq’aq’al rajawarem puch Ajpop. q rttt ett q rttt rtt Xeki’kotik e rab’inaleb’. Xk’is uya’ik uloq Naqxit uwachinel rajawarem. e kaqchikeleb’. Ma wi xkisacho. ma nab’e xk’isik are taq xkik’ut kajawarem. uk’ajol B’alam Ki’tze’. chiri’ k’ut xekuch wi konojel tamub’. K’ate puch are taq xe’ulik chiri’ chuwi kitinamit Q’aq’ Witz ub’i’. q rttt rt Are k’u kib’i’ ri xeb’e chila’ ch’aqa pölow. kich’aq’. Ajpop Q’a’m Ja. Xekikuchu kib’ konojel amaq’. Ik’ B’alam. makutax. tatam. xya’ kixoqil amaq’. astapulul. k’us. jolom. kojulik– xecha’ are taq xeb’ek e oxib’. Are k’u xya’ uloq retal ajawarem.87 q rttt wt K’ate puch xkikuxla’aj kib’e’ik chila’ Pa Releb’al Q’ij. konojel uwachinel. Naqxit ub’i’ Nim Ajaw. ch’am ch’am. k’axk’om. xa wi chiri’ chik xkik’am wi kajawarem amaq’. Are taq xpetik retal Ajpopol. rech ajaw k’iche’. K’o’akutek ub’i’ k’ajol B’alam Aq’ab’. K’o’ajaw. b’us. Ajpop Q’a’m Jayil. are taq xe’kik’ama ri ajawarem. ilokab’. k’o pu keta’mab’al. xkipixab’aj kanoq konojel kätz. e oxib’ are taq xeb’ek. Xa wi k’o kina’oj. Are taq xe’opan k’ut chuwäch Ajaw. are kikuxla’an ri upixab’ kiqajaw. B’alam Aq’ab’. aj tz’ikin ja’. are taq xe’opan k’ut chila’ Pa Releb’al Q’ij. Majukutaj. are taq xkik’am ula chi ch’aqa pölow. xa Juq’atol Tzij. ma naj ta chi k’ut xkib’an chiri’ chuwi juyub’. chiyom. tzatz rajawarem. Xa k’o kuk’ konojel ri xepe Pa Releb’al Q’ij.

xech’ijomanik e nab’e qachuch. Xa k’u oxib’ Nimaq taq Ja xux chiri’ Chi Ismachi’. Wa’ k’u ub’i’ tinamit xe’ul wi: Ukak’al Jun Tzij wPq Utikarib’al Chi Ismachi’ Chi Ismachi’ k’u ub’i’ juyub’ kitinamit xek’oji’ wi. Ma na xuk’am kiwäch ri xe’ok’ow wi. xa na puch jun rech ajaw k’iche’. q rttt qttt Xecha’ ojer taq winaq are taq xkitzijoj. xa utz kik’oje’ik xkib’ano. xa qas chikisipaj. are taq xepoq’ik. chiri’ xkitikilib’ej chik jun tinamit Chi K’ix ub’i’. kemi’alanik. e pu qajawixel.88 Are taq xepetik xkoqataj chi kanoq ri kijuyub’al. Chiri’ k’ut xkitij wi q’aq’al. q rttt rttt Are taq xe’ok’ow chiri’ chuwi jutaq ch’ob’ chi tinamit. q rttt ettt Xekik’ulub’a kimi’al. xa toq’ob’anik. Chiri’ qas e k’o taq wi. q rttt wttt Ma naj ta chik xkib’an chiri’ chuwi juch’ob’ tinamit. Jume’taja. chi na puch xe’amaq’ilab’ wi. Kawinal ub’i’ juyub’ xeyaluj wi. Xecha’ k’u ri Konache chu B’elejeb’ Kej ruk’ puch Q’a’lel Ajaw. are taq kajib’ juyub’ wa’. xa pu mayijanik chikib’ano. e nab’e qaqajaw. Xa qas ka’ib’ chi Nimaq taq Ja ri kach’ob’ chi tinamit. K’ulb’at. ma wi ajilam juyub’ xetiki’ wi. Chi Chak. kitinamit puch. jetaq wi uloq k’äxk’ol. xe’ajawar chiri’ Chi Ismachi’. Wa’ taq kib’i’: e Chi K’ix. Ajpop Q’a’m Ja. are taq xeb’i’naj puch che ri xemolomanik. kisajkab’ chukaj le’oq ajawab’. utzalaj tinamit xuxik xkib’ano. xa k’u jun Nim Ja chuwäch nijayib’ab’. kik’ajol. wPP Xa k’u kaminaqoq ri k’amal ajawarem Pa Releb’al Q’ij. Are taq xajawar k’u Ajaw Kotuja ruk’ Istayul kib’i’ Ajpop. xa jun xchok wi ub’i ri kitinamit. jun chi juyub’ xkitzukuj are ketiki’ wi. wPw wPe wPr . ulaj juyub’ kakitzukuj e k’u k’i chik chi konojel. E mamaxel chik xe’ul chiri’ chuwi jujun tinamit. are taq xkitolob’a puch kanajoq nab’e kitinamit Q’aq’ Witz ub’i’. Are k’ut kakinuk’wachij ri juyub’. rajil kimi’al chikik’amo. Ma k’u naj ta xkiriq wi kitinamit e mamaxel. majo’qa ri juwinaq kajib’ chi Nimaq taq Ja. rayil xkib’ano. Are taq xe’ul chi k’u. kek’ajolanik puch. Xa oxib’oq Kinimaq taq Ja: xa jun Unimaja kawekib’. Xqaj kichun.

lab’al puch. lab’al uxe’ are taq xtikar upokob’axik tinamit Chi Ismachi’. are chik tojb’al kimak xuxik rumal Ajaw Kotuja. ma ja b’a kaqwachinik xkib’ano. xkipusila. Are taq xkitij k’ut xkikowisaj pokob’ chiri’ Chi Ismachi’. ch’ut amaq’. are taq xwinaqir lab’al kumal ilokab’. xraj kik’u’x. ma ja pu kanimaroq. jumaj e nawal Ajawab’. are ta k’u xkaj xkisach ta uwäch K’iche’. xkikamisaj rumal kiq’aq’al. w P wtt Chiri’ xnimar wi uq’ijixik Kab’awil. rumal ri xaxnim wi rajawarem K’iche’ Ajaw. xma k’o wi keyakataj wi. w P rt w P tt w P qtt Chila’ xtikar wi uxenajik q’aq’al. xa amaq’ k’o chikik’u’x. xeb’ek e kamisanel. xewinaqix puch. Are taq xtikir k’ut pusunik. Keje k’ut uwinaqirik upusik winaq chuwäch Kab’awil. Ajaw Istayul ruk’ nijayib’. . xa liya’nik ajawarem. Ma k’u xel apanoq kimoxwächib’al chirij Ajaw Kotuja. Are taq xil k’u rumal ilokab’. xraj wi xkikamisaj ri Ajaw Kotuja. kitepewal ri Ajaw Kotuja. ma ja kenuk’mayijoq. are taq xkib’ano xretal kiq’aq’al. w P qt w P wt w P et Xkokib’ej nab’e tinamit. retal na puch kinimal. chirij Siwan Tinamit. nim amaq’.89 Are e k’o Chi Ismachi’. ma ja b’a kich’a’oj. kiyujum puch. xa chikij xqaj wi. chixib’in chik. xa saq. qas chi k’ut xok chi munil. xa ta kitukel xajawarik chikik’u’x. xepus ri ilokab’ chuwäch Kab’awil. xma k’o wi alachinaq chok chike. xkixib’ij pu kib’ konojel amaq’. ma ja b’a ketzelal. xa retal k’ut kajawarem ri’. xkiwachij rokik teleche’ winaq. xa k’u jun Ajaw xraj. xraj tijox kumal ilokab’ chikamisänik. xa jun kik’u’x. ma ja b’a kik’ayewal. xk’utux ta uwäch rajawal K’iche’. xeq’anab’ix puch. ma wi jarub’ chik xkolotaj chikech. xa wi b’anal rech nimal ajawarem. xe’alab’ilaxik. chiri’ xenajinaq wi Chi Ismachi’. wPt Ma ja b’a moxwachinik. k’a ch’uti’noq kiq’aq’al. Are ri Ajaw Istayul xraj kitijoj. Keje k’ut uxenajik yujul. ma nab’e xkäm ri Ajaw rumal ilokab’. are taq xb’an ri pokob’. ajaw k’iche’. xa xe’ekiya kib’ chi ch’akik rumal kinuk’b’al lab’al chirij Ajaw. xa k’u are xe’ul kanoq xeteleche’xik. ma k’u xb’antajik. ch’akimal. Xmayixik.

Chi Ismachi’ ub’i’ tinamit. xejachajox puch rumal xwinaqir kich’a’oj. retal qatzij chuwi ixoqal. uxe’ amaq’. rumal xa ma wi chitz’aqom kuk’ya’ chikiwäch. w P rtt Are kikuchub’al kib’ ri oxib’ chi Nim Ja ub’i’ kumal. xro’qexoq. rajil pu kimi’al. uxe’ saq. xe’ul chiri’ pa tinamit Q’uma’r Ka’aj ub’i’ kumal k’iche’ chucha’xik. xkik’ak’ab’ej kib’. chiri’ k’ut chi k’u qaj wi kakiya. xa ki’kotem chikik’u’x are taq xkib’ano. Xa chila’ xq’ob’ wi uloq. chu nik’ajal uwi tinamit xkiya wi. xrole’a puch winaq. achijal– xecha’. ukaja chech kimi’al. are taq xkitikilib’ej puch. xe’echa’ chupam Kinimaja: –xa qak’amowab’al. xemoloxik. wqP . are taq xkil chi puch jun chi tinamit. w P ttt w P qttt –Qak’ulel qib’ oj kawikib’. are taq xe’ul chik Ajawab’ Kotuja ruk’ Q’uq’ Kumätz ruk’ puch konojel Ajawab’. xa pu qapakub’al chech retal qatzijol. chiri’ na puch xkib’an wi rochoch Kab’awil. xkoqotaj chi wi ri Chi Ismachi’. are taq xkina’ojij chik Kinimaja. chila’ puch xkib’ij wi kichinamit kib’. w P rttt K’ate puch unimarik chik kajawarem. Ma naj ta k’ut xkib’an chi’ Chi Ismachi’. are taq xkisi’j uloq. w P ettt Chiri’ k’ut qas xkib’an wi kochoch. oj nijayib’. K’a chiri’ chi na puch xkitikib’a wi wa’im. tzolk’aqb’ej b’aq ujolom kaminaq. winaqirem. Ukak’al Ka’ib’ Tzij Utikarib’al Q’uma’r Ka’aj w P wttt K’ate puch are taq xeyakataj chi uloq. Xewa’ik. chiri’ puch chikiwe’ej wi kiwa. are taq xe’ulik. Are chi k’u uxe’ chik kijachowik kib’. e pu tzatz chik. e k’i chik. wuqamaq’ kib’. are taq xkitzolob’ej kib’. oxib’ pu Nimaq taq Ja. are taq xkiriq chik. kitikpan kib’. oj puch ajaw k’iche’– xecha’ oxib’ chinamit. rajil kimi’al. xkiq’aq’wachij chi kib’ chuwi rajil kanab’.90 w P ett Xa oxch’ob’ chi tinamit xek’oji’ chiri’. uxe’ k’aslem. rajil kanab’.

Nim Chokoj Nijayib’ab’. Lolmet Kej Nay. Ka’ib’ chinamit chi na puch saqikib’ Ajawab’: Tz’utuja’. Kajib’ Ajawab’ chuwäch ajaw k’iche’eb’ k’oleji’ kinimaja. K’amal B’e re Tyox). Xa jun chi Nim Ja e ka’ib’ chi Ajawab’. Ka’ib’ chi Ajaw saqikib’. ri tinamit k’a xtoli’ kanoq. B’elejeb’ taq chi chinamit xuk’olela rib’. Q’a’lel Saqik’. Ajtojil. b’elejeb’ chi Ajawab’ kawekib’. Uchuch Q’a’m Ja. wqt w q qt w q wt w q et Ukak’al Oxib’ Tzij w q rt Ajaw Q’uq’ Kumätz Je’ k’ut xtz’aqat wi juwinaq kajib’ chi Ajawab’. B’elejeb’ chi Ajawab’ nijayib’ab’. juwinaq kajib’ chi Nim Ja xuxik. Tzatz tzatz uchinamital jujun chi Ajawab’. Uchuch Q’a’m Ja. Chiqab’ij kib’i’ ri Ajawab’. Xeq’aq’ar chiri’. w qq Ojeroq ke’ulik konojel chiri’ chuwi kitimanit. k’ate chik chiwachim uwäch. are wa’ kib’i’ Ajawab’: Ajtz’ik Winaq. b’elejeb’ chi Ajawab’ k’oloji’ Unimaja chijujunal. Ajaw Lolmet. Are chi k’u Ajawab’ wa’ chikiwäch nijayib’ab’. Xa unab’e ri k’o chi wi ral. Are nab’e Ajaw wa’: Ajpop. Kajib’ chi Ajawab’ ajaw k’iche’. Q’a’lel Q’a’m Ja. uk’ajol. Xa jachajox kiwäch jutaq wi chi q’aq’ jujun chi Ajawab’. Nim Q’a’m Ja. Ajq’uq’ Kumätz. Ajpop Q’a’m Ja. mi’al. are taq xetz’aqat juwinaq kajib’ Nimaq taq Ja chiri’ pa tinamit Q’uma’r Ka’aj (xutzirisaxik rumal ri Señor Obispo. kich’akat. Nim Lolmet Ya’ol Tux. B’elejeb’ k’ut chi Ajawab’ chikiwäch nijayib’ab’.91 Are taq xkipaxij ri b’elej taq chi chinamit. Xb’anowoq uch’a’ojil anab’. are taq xb’an una’ojixik ajawarem. chijujunal jujun Unimaja. Popol Winaq Chituy. Popol Winaq pa Jom Tzalatz. wqw wqe wqr Wa’ k’ate kib’i’ Ajawab’ chuwäch kawekib’. Are chi k’u ajaw k’iche’ wa’. Awilix. Ajaw Ajtz’ik Winaq. Ajaw Q’aq’ Witz. juwinaq kajib’ na puch chi Nimaq . K’iya taq xuxik. are nab’e Ajaw wa’: Ajaw Q’a’lel. k’i chi na puch chirij jujun Ajawab’. Are k’ut Ajawab’ ri’ chuwäch kawekib’. Nim Chokoj Kawek. Yakol Atam Utza’m Pop Saqlatol. xnuk’mayijinaq kitem. Nim Chokoj Ajaw K’iche’.

uq’ij ralaxik Ajawab’ rumal ral. utukel remenik kik’ chuxik. are ta uk’oje’ik. xa wi xek’ajolanik jutaq le chi Ajawab’. Are taq xub’an Ajaw Q’uq’ Kumätz retal nimal. Ajpop Q’a’m Ja. tepewal pa K’iche’. Qastzij chi kumätz chuxik. juwuq chi na puch chub’anoq chi kotal. uk’ajol. Ajaw Kotuja. are taq xwinaqirik rochoch Kab’awil. Ukajle Ajaw ri nawal ajaw. chi nim kik’olem Ajawab’. Are taq xchunaxik. Are taq xnimar ri q’aq’al. Q’uq’ Kumätz ub’i’. xmolomox na puch utab’al utzij jun chi Ajawab’. Are taq xek’ajolan chi k’ut. nimatalik xowatal puch w q ett Ma na xa ta k’u keje xul kiya’ kib’ konojel amaq’. ma pu xkib’an ta kochoch. juwuq chik chi b’alamil. Qastzij chi nawal ajaw uk’oje’ik. xqaj wi usiwan. juwuq chi k’ut chik’oji’ chi kumatzil. . Qastzij wi chi kech Ajawab’ chi kijujunal. xk’ajolax ri Tepepul. xa k’u ajawarem xub’an. xeq’aq’arik. chi b’alam uwächib’al chuxik. are taq xq’aq’arik. jun ajaw nawal. w q rtt w q ttt w q qttt Xmasachel uwäch umam. Are k’u utikarik. ma na pu xa ta xkib’an rochoch Kikab’awil. xib’ixib’ chikiwäch kumal konojel Ajawab’. xa ta pu kelaq’ kiq’upum are ta puch. tepewal. Juwuq chik chi reme’ik chi kik’el. juwuq k’ut chib’e’ub’ana qajoq Chi Xib’alb’a. ma wi xechakun taj. Istayul. xetepewar puch. Ma na xa kib’ochij. K’a rumal kinawal Ajawab’ xeq’aq’arik ri Ajaw Q’uq’ Kumätz. utinamit. kochoch na puch Ajawab’. are taq xsajqab’ix puch siwan tinamit. xkita konojel Ajawab’ amaq’ uk’oje’ik nawal ajaw.92 taq Ja xuxik. ro’le Ajaw xuxik. aj tinamit ruk’ na puch. xa rumal xek’iyar kal. are taq xtepewarik unimal retal K’iche’. xa uk’utb’al rib’ rumal xa are juk’isik ujolom amaq’ xuxik. unimarik puch K’iche’. kik’ajol k’ut tzatz chik xub’ano. xupaxij rib’ uta’ik. Xa wi xa are Ajpop. nim amaq’. kalab’al k’ut. kik’ajol. w q tt Xul ch’ut amaq’. Qastzij wi chi kot. juwuq chaq’an chikaj. Ma na pu are xeb’anowik. Ma ja b’a at ala xb’an wi ri xk’oji’ are ta w q wttt Xkanaj chi k’u ketal kitzijol. Qastzij chi nawal ajaw Q’uq’ Kumätz xuxik. xmolomo’xik uk’oje’ik. uk’ajol chuk’u’x. K’o k’ut ub’i’ Ajaw xnimarisan K’iche’. Xa yoq’ob’al rech ronojel amaq’ are taq xub’ano. Tzatz na puch kätz. kichaq’ xuxik. are taq xwinaqirik q’aq’al. Are taq xek’iyar ri aj siwan. w q qtt w q wtt Qastzij wi chi eloq’ kitzij puch.

keje na pu qatz’alam. Naqaj taq uxo’l k’o wi ri tinamit ojer. qak’axtun chuxik. lib’ajchi’ kuch’elaj amaq’ chuwäch Q’ol Che’ retal tinamit. rumal wakamik jun juyub’ ab’aj skakin chik. e ka’ib’ chi nima’q Ajawab’. Kawisimaj. rumal qastzij nawal uk’oje’ik. saqulewab’. Ma ja wi kiq’ij. Ma wi xkamïk. xuk’am upatan chuwäch Kiq’ab’. xelotz’ik. wwP wwq www wwe wwr K’ate k’ut are taq relik waranel. are taq xkib’an k’ut uwachinel chinamit laqab’el juyub’: “we chipe chik are taq chululaqab’ej utinamit amaq’” xecha’ are taq xkikuch kina’oj konojel Ajawab’. keje ri xchoy che ikäj.93 Ukak’al Kajib’ Tzij Kib’i’ nimaq Ajawab’ w q ettt Wa’ chi k’ut kib’i’ chik uwaqle Ajaw. Are chi xnimarisan K’iche’. Xa cha’ mixk’oji’ paxib’al tinamit. xepaqa’ik konojel amaq’. ke’ok’ow wi retal rachijilal Kiq’ab’. kach’ob’ are taq chi. xek’aqik chi che’. Kawisimaj ub’i’ jun chik. e Q’aq’ Kiq’ab’ ub’i’ jun Ajaw. q’alaj wakamik. ma wi xq’atatajik. k’a xtoq’i chi naj ta ukamisaj Kiq’ab’ juch’ob’. Xexule’ik. keje pu qachinamit. Are chik qoyowal. ma b’a pu xch’akataj wi. Xelaju’. konojel xkaj kitinamit. ilol. Are taq xena’ojin k’u ri Ajawab’ konojel. are taq xe’kiq’atej rij siwan. qastzij wi chi achi xuk’am k’u upatan ronojel amaq’. Are k’ut tzatz chik xub’an ri Kiq’ab’. kaqchikeleb’. are puch xpaxin usiwan. Xe’ok chi munil. w q rttt Are xq’ajowik. nim amaq’. utinamit ch’ut amaq’. Xub’an lab’al. chixib’inik. rij tinamit. Are kijuyub’al kaqchikeleb’. qastzij wi xq’ajik. Are taq xel kiwab’an: –keje ri’ qakejoj. Kawisimaj. rumal chila’ k’o wi pa taq’aj Petatayub’ ub’i’. Chuwa Tz’aq ruk’ Tz’oloj Che’ are xrixowaj Kiq’ab’. xas chijixtajik uchi ulew. Utinamit chi k’ut saqulewab’ Chuwi Miq’ina. ri Chuwila wakamik. utinamit rab’inaleb’. xqajinaqoq utinamit ronojel amaq’. Ujuyub’al chi na pu rab’inaleb’ ri Pa Mak’a. ajlab’al. karil ronojel winaq. qachijilal are taq chuxoq– xecha’ konojel wwt . ma ja wi kalaxik xuxik. ma wi kuk’am upatan chikech. Ujuyub’ k’u kawokeb’ ri Sajkab’ Ja. keje ri chiq’osin kaqulja chupaxij ab’aj. xpaxik usiwan.

anim chulib’ij. k’ut are taq xkuch na’oj kumal Ajawab’ Ajpop. Ajtz’ik Winaq e kajib’ chi Ajawab’. Ma na jun ta saqir wi. Are k’u kib’i’ Ajaw ri xetaqowik. xul na kanab’. Are taq xe’elik uwab’am jujun chi chinamit. xa pu chajal chay. e achij xe’ux chik ri. Chiri’ Chulimal . xewaran puch ajlab’al. w w qt Are taq xepixab’ax k’ut. chajal ulew. keje k’u uk’amik na’oj. xekanab’ chik. xul na pu teleche’ chuwäch Kiq’ab’. Kema’ ub’i’ Ajaw chuwäch nijayib’. chajal lab’al puch are taq xb’ek. Are taq xetaq k’ut konojel k’u pa jujun chi juyub’. Q’a’lel. ma na jun ta puch Ukab’awil. k’i chi k’ut kik’uxilal kumal Ajawab’. aj chulimal. Q’a’lel ri qalem xchuxik– xecha’ k’ut konojel Ajawab’ are taq xk’am kina’oj. chi temaj. e wab’an xeya’ik. Ajpop. Are taq xe’elik konojel aj chuwila. uchi’ k’a’am. aj miq’ina’. chab’ikak’ chi jun ajpu ruk’ aj maka. laq’ab’el ujuyub’al amaq’: – ¡chib’ek rumal qajuyub’al chik! ¡Mixib’ij iwib’. taq’ajal juyub’. xesamajelan puch. kik’ajol pa juyub’. aj xoyab’aj. Xkib’an chiwi lab’al ri uchi’ chay. are taq keqalem wachinel chinamit chok wi. Xek’iyar k’ut. aj xelajuj. w w wt w w et w w rt w w tt w w qtt K’ate w w wtt w w ett Xeb’alax. Kawisimaj. Xb’e na k’u nab’e. Xetaq’onik. e ka’ib’. aj sajkab’ ja. we k’o chi ajlab’al chul chik iwuk’ are ta kamisal iwe. are taq xkipaxij kib’ kimam. Are taq xb’an chapanik. Ajtz’ik Winaq. Ajtz’ik Winaq. kiteleche’ ronojel. xajb’al kej. xa kate’i rij ri tinamit. Q’a’lel. Are taq xel k’u na’oj: –xa qachapa k’inab’e chik’oji’. Ajpop Q’a’m Ja. xkiq’ob’isaj unab’e kal. xa chajil juyub’. uchi k’a’am” chucha’xik. Q’a’lel. Xa wi k’u keje xub’an tamub’. wajxaqlajuj ruk’ chi aj Ka’ib’ Raqan. kiqajaw konojel k’iche’ winaq. pa jujun chi juyub’. junam kiwäch oxch’ob’ chi k’iche’. aj siy ja. xeteleche’n chik.94 Ajawab’. Kawisimaj ub’i’ Ajaw chuwäch kawekib’. xb’an wi. kik’ajol. k’ajol. k’a’am. Ajpop Q’a’m Ja. are taq xeb’ek kal. Are taq xepixab’axik konojel wäch ruk’ Q’a’lel. Ajtz’ik Winaq. kule’la’ij rech ajlab’al. are taq xok kik’alem. are taq xeb’e puch wab’an. ilokab’. ri xelik waral lab’al. chi’enukamisaj!– xcha’ k’ut Kiq’ab’ chikech. Xekamaq’ ub’i’ juyub’ xechap wi. xa jun xekuch wi. Achaq Ib’oy k’ut ub’i’ Ajaw chuwäch ajaw k’iche’. Ma k’u chiri’ xchap wi k’iche’. Kawisimaj. K’o ub’i’ juyub’ xchap wi unab’e al. Kiq’ab’. are taq xb’ek rumal Kiq’ab’. saqija’. ¡In Ajpop! ¡In Ajpop Q’a’m Ja! Ajpop chi reqalej wi chok chi k’u awech at Ajaw Q’a’lel. Are taq xb’eyije’ik ri “uchi chay. Are taq chulkiya’a’ kanab’. k’o pa jujun chi juyub’.

Kotuja. Awilix k’u ub’i’ tz’aq rochoch Awilix rech nijayib’ab’. Q’a’lel Saqik’. uk’ajol k’o pa jujun chi juyub’. Xa wi k’u keje xub’an tamub’. kib’i’ achijab’ xokik. ju’lajuj Nim Chokoj. xa wi xa are xub’ina’aj rochoch ri ub’i’ Kab’awil: Nimaq Tz’aq re Tojil ub’i tz’aq rochoch Tojil rech kawekib’. xchapik rumal Ajpop. tz’apil. Q’aq’ Witz chi k’ut ub’i’ tz’aq rochoch Ukab’awil ajaw k’iche’. reqalem pa jujun chi juyub’ wakamik. Uq’a’lel Achij. Ajpop Q’a’m Ja. uk’ajol k’iche’ winaq. k’ate k’ut are taq chuq’ijila chik ri Ajpop. xq’ijilo’x puch rumal ronojel amaq’. ta xe’elik chirij Ajpop. xeb’i’naj puch chuwi kitem. ilokab’ xuchapo. Q’a’lel Ajaw. Ajtz’ik Winaq. Are taq xeq’ob’ik. Rajtzalam Achij. . Are k’ut uxenajik Q’a’lel Ajpop. ta’ol rech. xuq’ob’isaj puch unab’e ral. w w ettt K’ate chulkiya’ k’u kipatan chuwäch Ajaw. Are Ajaw chik are chi puch kitz’ukun. w w ttt Ukak’al Jo’ob’ Tzij Mayijab’al tz’onob’al rech tinamit w w qttt Are k’ut xchiqab’ij chik ub’i rochoch Kab’awil. Ajtz’ik Winaq xel wi. Utza’m Achij. k’axtun chirij K’iche’.95 w w rtt Wa’ k’u kiq’ob’ik. chuwi kich’akat e unab’e ral. uchi’ chay. chirij puch Q’a’lel. E nimaq taq Ajawab’. nawal ajaw ri Q’uq’ Kumätz. Chok na uq’atoj amaq’ nab’e chuwäch ri Tojil. uchi’ k’a’am. kichapik. ilol rech. rumal puch Q’a’lel. Ajpop Q’a’m Ja. Keje relik ri’. kejoj. tz’alam. w w wttt Tz’utuja ka’il na K’ajib’aja ub’i’ chik nimaq taq tz’aq xk’oji’ wi ab’aj xq’ijilo’xik kumal Ajawab’ k’iche’. Ajpop Q’a’m Ja. Ajpop Q’a’m Ja. Xok keqelem ronojel Q’a’lel Ajpop. kikojom Ajpop. ketaxik puch juwinaq Q’a’lel juwinaq Ajpop. Rajpop Achij. e nawal taq winaq. xqasan kitinamit.

Qastzij wi chi nim awasinik chikib’ano. xa pu qajb’ik chikakib’ano. meq’atowik. Kawisimaj. ma wi kewa’ik. pa awitzmal. Oxlajuj winaq chik kimewajib’al. xa choq’ kik’u’x. xe che’. Naj ta chik xemewajik. Chaya’ ta uk’asle’ik. mepajik. Ju b’elej k’u keqaj b’ik. Xa wi chiri’ e k’o wi xq’eq. pa siwan. kik’ajol. Are ma b’a wa chikiwe’ej. w w rttt Keta’am we lab’al chib’anik.96 nawal ajaw k’u ri Kiq’ab’. xax keta’am wi. we wa’ij. Oxlajuj chi k’ut keqaj b’ik. chuwäch pu Kikab’awil. meqaj pa ri ikem b’e. uwinaqrik wal. Räxal! ¡At pu Ya’ol Mi’al. loq’ob’al pu ajawarem kumal. Keya’taja b’a pa räxab’e. Xa tulul. Ma na xa keje e Ajawab’. pa räxajok. pa b’eya’. saqirik. chikiwäch. pa jok. are taq ketz’ononik. Chipoq’taj. Are taq ketz’ononik chech usaq. E wuqlajuj k’u winaq keqaj b’ik. K’o k’ut ilob’al rech. kik’ajol. K’ajol! Chatziloj. are retal kik’oje’ik e Ajawab’. q’alaj chikiwäch ronojel. chiwinaqir taj tzuqul awe. Xa pa rochoch Kab’awil kek’oji’ wi jutaq q’ij. xa ajache’. chikiwäch. sik’il awe pa b’e. uk’aslem kal. xa q’inöm chikakitijo. k’o wuj: Popol Wuj ub’i’ kumal. xa q’atonik. Wa’ k’ate kitz’onob’al chuwäch Kikab’awil. mesokotajik. Are k’u xroq’ej kik’u’x wa’: wer wet –¡aq’aroq! ¡At ob’ uq’ij! ¡At Jun Raqan! ¡At Uk’u’x Kaj! ¡At Uk’u’x Ulew! ¡At Ya’ol Rech Q’anal. xe ka’am. chamakij uloq aräxal. xeqaj b’ik chuwäch Kikab’awil. we ch’a’oj chib’anik. keq’atan chuwäch Tojil. are loq’ob’al tz’aq. Ma ta ketzaq pa il. ma ta chok k’äxtok’onel chikij. xa pu choq’ kipam. Ma ta jawi’ paq’ toxk’om chikij. Wa’ are k’u kimewajib’al: b’elej winaq kemewajik. che na puch kajawarem. nim na puch kimewajik. mejoxowik. –Chaya’a kimi’al. keq’atanik. w e qt . nuk’ajol. Chikipaqab’a kiwäch chikaj. nim kik’oje’ik. Lajuj kemewajik. weP w e1 wew wee Ma wi ruk’ ixoq chewar wi k’u. xa kitukel chikichajij kib’ kemewajik. kolol awe. ri ajsik b’e. chikilo we kamik. xa q’ijilo’nik. aq’anal. Ma ta b’a il tzaq kakixajo.

Nim rajil xkiya’o. Ma na xaq k’u keje xe’ajawarik. kaj tz’uk. Ajtz’ik Winaq. xwachin ri ik’. xchiqatikib’a uloq qas chuxe’ k’uluk’uj chi rokik . Q’a’lel.97 w e wt –Utz taj kik’oje’ik tzuqul awe. ri Ajpop. K’a Q’uq’ Kumätz uxe’ nimal chi ajawarem. loq’ob’al puch ajawarem. xa ta amaq’ upam chachi’. Awilix. Ukak’al Waqib’ Tzij w e rtt w e ttt Kija’l ri Ajpopab’ Wa’ k’ut ule’el. K’äxk’ol k’uxak’a’am wi. kakijal kib’ che uq’aluxik amaq’ kuk’ konojel k’iche’ winaq. xa wi uxe’ tzij. utinamit ch’ut amaq’. at Pisom Q’aq’al. chuwi puch konojel ixoqib’. uch’ab’a’ ja’. Kawisimaj. kub’ul chaktik. Q’a’lel. are taq xkib’an kipatan jujun chi Ajawab’. raqan chiq’uwal. Xa jun che’el wi ri xikin chiri’ K’iche’. chuwäch puch Kiq’ab’. Q’aq’ Witz upam kaj. xul puch säqkab’. kitepewal. Kotuja. nim amaq’. Ajtz’ik Winaq. e nab’e qaqajaw. ma na xa xkikaq kochij tzuqul ke. xkitz’ub’u. kolonel. Are loq’ob’al saq k’aslem. ri ch’umil. E kakab’ are taq ke’okik. kaqchikeleb’. Ik’ B’alam. wuqlajuj winaq puch. ma na pu xa ta skakin chi amaq’ xkiqasaj. kolol awe chachi’. tujal ja’. ma wi atam xwinaqir kiq’aq’al. Ajpop Q’a’m Ja. B’alam Aq’ab’. chiyamanik. kaj xukut. kik’ajol. chawäch at Uk’u’x Kaj. xyaq’ex wi kumal. Kemewajin q’ij. ilokab’ ruk’ rab’inaleb’. ri unimarik puch ri K’iche’. are rajawarem Ajpop. uxe’ puch tzuqunel. xa wi keje kakib’an tamub’. xit xul pwaq. are taq xkib’an kech konojel. xchiqab’ij chik. alk’wa’laxelab’. kolol ke. w e et w e rt w e tt w e qtt w e wtt Ma na pu xa ta keje xqaj usiwan. raqan tuwik. oxlajuj winaq. Ajpop Q’a’m Ja. kiq’aq’al. xul. chawäch at Kab’awil! Kije k’ut ri Ajawab’ are taq kemewajik chupam ri b’elej winaq. w e qttt Wa’ k’ate ule’el. choq’ kik’u’x chuwi kal. e nab’e qamam. utasel ajawarem chi ronojel kisaqirib’em B’alam Ki’tze’. xkeleq’aj kajawarem. e k’iya ch’ob’ chi amaq’ xe’ul upatan na pa K’iche’. Xa jun xel wi uxe’ tzij. ¡Xa are saq. xul puch räxon. at puch Tojil. upam ulew. utasel ajawarem. uwaja’ xkib’ano. Are chi k’u xchiqachol ule’el Ajawab’ ruk’ kib’i’ konojel Ajawab’. Ma pu xa lo’q taj. keje k’u ri utikarik. kipatan konojel amaq’. at Uk’u’x Ulew. w e ett Ma wi xa ch’uti’n xkib’ano. Xa are taq kiwa’im. Are taq xwachin ri q’ij. xul chikiwäch nawal ajawab’ Q’uq’ Kumätz. Majukutaj. aj tz’ikin ja’.

are taq chokik. Tepew Yaki jun Unimaja. Ajpop Q’a’m Ja. B’alam Konache xtikib’an Ajpopol. Ajpop Q’a’m Ja chuwäch kawekib’ w e rttt Are chi xchiqab’ij chik re chinamit. K’ate xchiwachin uwäch jujun chi kijujunal Ajawab’ k’iche’. B’elej Tz’i’ ukab’lajujle Ajawab’. Lolmet Kej Nay jun Unimaja. Don Juan Cortes (Tat Xwan) ukajlajujle Ajawab’. Tekum. w e ettt Are k’ut ule’el. roxle k’u ri’.98 Ajawab’. Popol Winaq Chituy jun Unimaja. are xek’ajolan aq’anoq roxlajujle Ajawab’ xu’xik: Ri Don Juan de Rojas (Tat Xwan). Kawisimaj uwuq jal ajawarem. Ajaw Ajq’uq’ Kumätz jun Unimaja. Wa’ k’a k’ut xchiwachin uwäch jujun chi kijujunal Ajawab’. K’okawib’ ukab’le chik B’alam Ki’tze’. Wajxaqib’ K’a’m. B’atz’a’ chi k’ut wrq wrw wre . Kiq’ab’. Kotuja. Kotuja uxe’ nawal ajaw. are taq chikamije’ik jutaq le chi Ajawab’. e k’ajolaxel rumal Tekum. Kuja ub’i’ Nim Ja. qajawixel. xejitz’axik kumal kaxlan winaq. Tz’ikinaja ub’i’ Unimaja. Wa’ k’ut rech nijayib’ab’ b’elejeb’ chi wi chi Nim Ja. Istayul chik uwaq tas. Kiq’ab’ k’u ulajujle Ajawab’. Tepepul. Nim Chokoj Kawek jun Unimaja. K’otz’ib’aja roxle. k’iche’. are taq ub’i’ e rajawal jujun chi Nimaq taq Ja: wrP Ajaw Ajpop jun Unimaja. B’alam Aqab’ nab’e mamaxel. Are nab’e xchiqab’ij ule’ab’al rib’ ajawarem xa jun uxe’ xchitikar chuwäch uxe’ q’ij. K’ochajuj. w e wttt B’alam Ki’tze’ uxe’ nab’al kawekib’. ri mam ruk’ rajawal. Q’uq’ Kumätz. Tekum. Tepepul ub’elejle. chi tinamit ronojel. Wuqub’ No’j. K’o’akul. Wa’ chi k’ut Nim Ja rech jujun chi Ajawab’ chirij Ajpop. Are ub’ina’am ri b’elejeb’ chinamit chi kawikib’. utasel ajawarem ri Ajaw Ajpop. Tepepul. Ajaw Ajtojil jun Unimaja. ro’le xk’oji’ wi. Oxib’ Kej. uk’ajol ajlatal chirij b’elejeb’ chi Nim Ja. Kotuja ro’le Ajaw. Istayul uwajxaqle. Istayul ukajle. Are k’u ri’ ri b’elejeb’ chinamit chi kawekib’ tzatz ral. B’elejeb’ Kej ukajle chik. K’o’akutek ukale. Popol Winaq pa Jom Tzalatz Xkuxb’a’ jun Unimaja. chi jujun chi Ajawab’. Ajaw Ajpop Q’a’m Ja. uxe’ saq chi winaq. are k’ut ke’ajawarik are taq xul Tonati’uj. Tepepul xepatanijik chikiwäch kaxlan winaq. Tepepul. Kawatepech chik uju’lajuj tas Ajawab’. nawal chi wi. b’elejeb’ Nimaq taq Ja.

3Ajaw Q’a’lel Q’a’m Ja jun Unimaja. Wuqub’ Aj uwaq. jun Unimaja. Are k’u Ajawab’ ri’ chuwäch ajaw k’iche’. Kame chuchax chik ulajujle. Chi oxib’ k’u ri Chokojib’ jujun k’u chuwäch chinamit. uqajaw: Majukutaj nab’e winaq. Nim Chokoj k’u chuwäch kawekib’. Nim Chokoj chuwäch nijayib’ ukab’ k’uri’. 6Nim Chokoj Nijayib’ab’ jun Unimaja. 9Nim Lolmet Ya’ol Tux jun Unimaja. Q’aq’ Witz k’ut ukaj Ajaw. e uchuch tzij. xa jun chikikuch wi kib’ e oxib’ chik chokojib’. K’iyata’q k’ut uchinamital jujun chike Ajawab’. Kotuja chi wi uwajxaq tas ajawarem. are unab’e ri mixqab’ij kib’i’. Xa are k’u uk’oje’ik k’iche’ ri’. k’o nab’e ojer w r tt w r qtt w r wtt . wrr Are k’u ri chi konojel Ajawab’ e’lenaq chirij ri Ajaw Q’a’lel. utasel puch. Don Pedro de Robles (Tat Lu’) Ajaw Q’a’lel wakamik. 5Uchuch Q’a’m Ja jun Unimaja. Istayul chi k’ut uwuqle Ajaw. K’oyab’akoj uwajxaq. Ajaw Kotuja uju’lajujle. 2Ajaw Ajtz’ik Winaq jun Unimaja. are ule’el. Are chi k’ut rech ajaw k’iche’. Are k’u kib’i’ Ajawab’ wa’ chupam Nim Ja. Lolmet Ajaw ukab’ Ajaw. K’okosom ukaj. K’omajkun ro’. Winaq B’am ub’elej. K’okamel uwuq. jun Unimaja. e uqajaw tzij. Ri Don Cristobal (Tat Xtu’p) chucha’xik xa jawarik chuwäch kaxlan winaq. Nim Chokoj Ajaw rox Ajaw. chi “nijayib’ab’” chucha’xik. Are k’u ri Nim Ja ri chuwäch nijayib’ab’. B’elejeb’ Kej ub’elej tas.99 uwaqle chik. Nim Chokoj chuwäch ajaw k’iche’ rox Nim Chokoj. Are chik xchiqab’ij rajawal jujun chi Nimaq taq Ja: wrt Q’a’lel. E a’lanel. Are k’u ri e oxib’ chi Nim Chokoj. 4Nim Q’a’m Ja jun Unimaja. are ub’ina’am wi b’elejeb’ chinamit. Kaq Laqan rox. xa kajib’ Unimaja: 1Ajaw w r qt w r wt w r et w r rt Ajtz’ik Winaq Ajaw ub’i’ nab’e Ajaw. Chi kajib’ k’ut Nim Ja chuwäch ajaw k’iche’. unab’e Ajaw chikiwäch nijayib’ab’ jun Unimaja. 8Yakol Atam jun Unimaja. nimaskakin uk’oje’ik e oxib’ chi chokojib’. K’o’ajaw ub’i’ ukale’ Ajaw. 7Ajaw Awilix jun Unimaja. keje ri’ e qajawixel kumal konojel Ajawab’ K’iche’. Wa’ umam. jun Unimaja. rumal ma wi chi ilb’al re Popol Wuj. jun Unimaja.

sachinaq chik. Xa are k’ut ri mixutzirik chi ronojel K’iche’ (Santa Cruz ub’i’ wakamik).100 kumal Ajawab’. .

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->