Dinamika krvotoka

Seminar iz biofizike

Ivana Valjak Smjer: profesor fizike

Uvod Tijekom školovanja se na funkcioniranje srca i krvotoka osvrćemo samo s biološkog gledišta. Biologija proučava ţivi svijet, te je kao takva učenicima bliska. S druge strane, fizika se smatra prilično apstraktnom, te i ne čudi da mnogo učenika ima problema s učenjem fizike. Temu dinamike krvotoka odabrala sam upravo zato što smatram da se na taj način fizika moţe pribliţiti učenicima – jer predmet proučavanja prestaje biti apstraktan, već to postajemo mi sami.

Kardiovaskularni (krvožilni) sustav Krvoţilni sustav je sustav organa koji prenosi tvari iz stanica i u stanice. Pomaţe organizmu da se bori protiv bolesti, pri uravnoteţenju tjelesne temperature, i pH vrijednosti kako bi organizam odrţao homeostazu. Krvoţilni se sustav kod čovjeka sastoji od srca, krvi i krvnih žila. Srce je šuplji mišić, veličine stisnute šake, koje pumpa krv kroz krvne ţile. Smješteno je u prsnom košu. Masa ljudskog srca iznosi 200 – 425 g. Izvana je zaštićeno zaštitnom opnom – osrčjem. Građeno je od srčanog mišićnog tkiva. Dobro je prokrvljeno što mu osigurava dovoljno hrane i kisika. Mišićnim zidom, septumom, odijeljeno je na lijevu i desnu stranu. Svaka se strana dijeli na dva dijela – klijetku i pretklijetku. Prolaz krvi iz pretklijetke u klijetku reguliraju srčani zalisci, koji imaju ulogu ventila, propuštajući krv samo u jednom smjeru.

Krv (lat.sanguis) je gusta, viskozna i neprozirna tekućina crvene boje. Sastoji se od krvne plazme kao medija i krvnih stanica – eritrocita (crvene krvne stanice), leukocita (bijele krvne stanice) i trombocita – krvnih pločica, koje plivaju u krvnoj plazmi. Količina krvi u organizmu ovisi o veličini tijela, i čini oko 7% ukupne mase tijela. Crvena boja krvi dolazi od krvnog pigmenta hemoglobina koji se nalazi u eritrocitima. Temperatura krvi je od 36 – 40 °C, ne ovisi o temperaturi okoline, već je konstantna. Krvne žile su dio krvoţilnog sustava čija je funkcija prenošenje krvi kroz tijelo. Sve krvne ţile u osnovi imaju istu građu, iznutra su presvučene endotelijem, koji je okruţen subtelijem, tj. vezivnim tkivom. Oko njega se nalazi sloj vaskularnog glatkog mišićnog tkiva, a oko njega sloj vezivnog tkiva (adventitia) koje sadrţi ţivce koji opskrbljuju mišićni sloj. Poznajemo više vrsta krvnih ţila – arterije odvode krv iz srca, opskrbljujući organizam kisikom. Postoji više vrsta arterija – plućna arterija nosi deoksidiranu krv iz tijela u pluća, gdje se obavlja izmjena CO2 i kisika; tjelesne arterije dovode krv do arteriola i kapilara, gdje se izmjenjuju hranjive tvari i plinovi; aorta je početna tjelesna arterija koja dobiva krv izravno iz lijeve srčane klijetke preko srčanog zaliska; arteriole su najmanje od svih tjelesnih arterija, pomaţu u regulaciji krvnog tlaka te dovode krv do kapilara. Kapilare su najtanje i najbrojnije krvne ţile. Granaju se iz arteriola i tvore sloţenu mreţu. Posrednici su pri izmjeni tvari u organizmu, te pri izmjeni plinova u plućima. Vene su krvne ţile koje krv dovode u srce. Kao i kod arterija, postoji više vrsta vena – gornja šuplja vena (vena cava superior) vraća krv iz glave, vrata i gornjih ekstremiteta u srce; donja šuplja vena (vena cava inferior) je vena koja prima krv iz donjih dijelova tijela i vraća je u desnu pretklijetku srca; plućne vene su četiri vene koje arterijsku krv iz pluća dovode u lijevu pretklijetku srca; venule su najmanje vene, povezane s kapilarama, od kojih dobivaju deoksigeniranu krv.

Povijesna bilješka Optok krvi prvi je opisao William Harvey 1628. godine u djelu „Anatomska rasprava o pomicanju srca i krvi u ţivotinja“. U svojim je istraţivanja došao do sljedećih zaključaka: Krv kruţi konstantno, a na kruţenje je tjera kucanje srca Iz prerezane arterije krv izlijeće u naletima – pulsira Krv u arterijama uvijek ide od srca prema ostatku tijela Stijenke arterija i vena različite su debljine

Dinamiku krvotoka istraţio je francuski liječnik i fizičar Jean Louis Marie Poiseuille 1799. Kako nastaje srčani impuls? Za razliku od većine mišića, koji se steţu uslijed ţivčanih impulsa, srce ima sposobnost generiranja vlastitih kontrakcija. Električni impulsi koji tjeraju srce na kontrakciju, stvaraju se u samom srcu i šire se kroz njega različitom brzinom. Atriji (pretklijetke) kontrahiraju se nešto prije ventrikula (klijetki) i pune ih krvlju. Sve srčane mišićne stanice (kardiomiociti) imaju sposobnost stvaranja impulsa, ali srce uvijek vodi ona stanica ili skupina stanica koja ima najveću frekvenciju stvaranja impulsa. Stanice s najvećom frekvencijom impulsa nalaze se u gornjem dijelu desnog atrija, u sinus atrijskom čvoru(SA) – frekvencija je oko 70 puta u minuti. Atrijske su stanice vrlo velike i imaju vrlo negativan potencijal mirovanja te se impuls brzo širi. Nakon prolaska impulsa kroz atrij, i depolarizacije mišićnih stanica, dolazi do njihove kontrakcije. U donjem dijelu desnog atrija nalazi se druga skupina stanica koja se naziva atrioventrikularnim čvorom (AV). Stanice atrioventrikularnog čvora manje su od stanica manje su od stanica atrija, a njihov potencijal mirovanja manje je negativan od potencijala mirovanja atrijskih stanica. Prolaskom kroz taj čvor, električni se impuls uspori – omogućuje da atriji dovrše svoju kontrakciju (i istisnu krv u ventrikule) prije no ventrikuli započnu svoju. AV čvor jedina je električna veza između atrija i ventrikula, te električni impuls, nastao u atriju, u ventrikul moţe proći samo kroz taj čvor! Nakon toga impuls dolazi u Hissov snop, izgrađen od vlakana specijaliziranih za vrlo brzo provođenje impulsa. Ovdje impuls dostiţe maksimalnu brzinu. Provodna se vlakna iz Hissovog snopa granaju na dvije grane, po jedna za svaki ventrikul. U ventrikulima dolazi do

daljnjeg grananja provodnih vlakana u tzv. Purkinjeova vlakna. Ona predstavljaju razgranati provodni sustav koji impuls dovodi do svih dijelova ventrikula. Impuls sa vlakana prelazi na mišićne stanice te se one kontrahiraju – zbog razgranatosti Purkinjeovih vlakana, impuls se gotovo istovremeno dovede do svih stanica ventrikula. Iako elektricitet koji pokreće srce izvire iz njega samog, srce je ipak povezano sa ţivčanim sustavom. Brzina stvaranja impulsa u sinus atrijskom čvoru pod kontrolom je autonomnog (vegetativnog) ţivčanog sustava. Krvotok Povećana viskoznost krvi ima neţeljene efekte na rad srca i protok krvi. Protok krvi u arterijama i kapilarama opisuje se po Bernoullijevom teoremu za neviskozne i nestlačive fluide
2

= konst.

gdje je P energija pritiska po jedinici volumena; gh potencijalna energija po jedinici volumena, a 1/2 u2 kinetička energija po jedinici volumena. je gustoća krvi. Brzina protjecanja krvi ovisi o poprečnom presjeku ţila kroz koje krv prolazi. Kod velike brzine protjecanja nizak je tlak na stijenke, a za malu je brzinu visok. Za nestlačive fluide vrijedi a1v1 = a2v2 gdje su a1 i a2 poprečni presjeci cijevi kroz koje fluid prolazi, a v1 i v2 brzine strujanja fluida u cijevi. Tok krvi ovisi također i o gradijentu tlaka i o otporu unutar ţila. Otpor ovisi o dimenzijama ţila i viskoznosti krvi.

Na krv tijekom cirkulacije djeluje više sila. Najbitnije od njih su - inercijalna sila (zbog ubrzanja), koja ima dvije komponente – vremensku zbog pulsirajućeg izbacivanja krvi iz srca i prostornu, npr. na ulazu u ţile. - viskozna sila zbog viskoznosti fluida - sila tlaka zbog koje krv teče - gravitacijska sila Po Newtonu, mora vrijediti Fa=Fv+Fp+Fg Energija fluida u kretanju različita je za horizontalne i vertikalne putanje. Horizontalno Vertikalno
2 2

+p = konst.

+p+ gh= konst.

Tekućine teku kroz cijevi od višeg prema niţem hidrostatskom tlaku. Tok (volumen u jedinici vremena) je proporcionalan gradijentu hidrostatskog tlaka. U krvoţilnom sustavu dimenzije ţila i priroda fluida (krvi) određuju otpor toku. V=ΔP/R=(Pa – Pv)/R Na tok utječe razlika tlakova, ne apsolutni tlak!

Otpor toku je prepreka toku kroz krvne ţile. U fiziološkim uvjetima, taj je otpor mjeren u PRU (Peripheral Resistance Unit), jedinici koja je definirana kao mmHg/(mLmin-1). Normalan tok krvi za osobu koja odmara iznosi oko 100mL/s, dok je razlika arterijskog i venskog tlaka oko 100mmHg – otpor je oko 1PRU.

Vodljivost je obrnuto proporcionalna otporu – 1/R Mala promjena promjera krvnih ţila uzrokuje ogromnu promjenu u njihovoj sposobnosti da vode krv – vodljivost je proporcionalna d4! Poiseuilleov zakon Poiseuilleov zakon opisuje koji faktori upravljaju laminarnim tokom Newtonovskog fluida kroz cijevčice čvrstih stijenki. Newtonovskim fluidom nazivamo onaj koji zadrţava jednaku viskoznost za bilo koju brzinu protjecanja. Poiseuilleov zakon glasi – za stalni laminaran tok kroz cilindričnu cijev, tok V direktno ovisi o razlici tlakova i radijusu (tj, r4) cijevi, a inverzno o duljini cijevi i viskoznosti fluida. ( )

Gdje je otpor R

Poiseuille je taj zakon utemeljio na sljedećim pretpostavkama: duljina cijevi puno je veća od radijusa fluid je idealan, konstantne viskoznosti laminaran tok je nepulsirajući i neturbulentan brzina fluida na rubovima cijevi je jednaka nuli

Za cirkulaciju krvi „in vivo“ taj je zakon ograničen. - Krv nije idealan Newtonovski fluid, to je kompleksni heterogeni fluid s nekim abnormalnim svojstvima viskoznosti - Krvne ţile nemaju čvrste stijenke, rastezljive su, te njihova veličina ovisi o tlaku krvi unutar njih i o stezanju glatkih mišića u stijenkama ţila - U većini dijelova krvoţilnog sustava tok nije stalan, nego pulsirajući

U krvoţilnom sustavu bitno je sagledati cijeli sustav, a ne individualne ţile. Za ţile koje se nastavljaju jedna u drugu, dakle, koje su u serijskoj konfiguraciji, ukupan je otpor zbroj pojedinačnih otpora, tj. R= R1+R2+R3+... Za ţile koje se granaju, te se u organizmu slaţu u paralelnu konfiguraciju, ukupan se otpor (tj recipročna vrijednost otpora) računa kao zbroj recipročnih vrijednosti pojedinačnih otpora, tj. 1/R=1/R1+1/R2+1/R3+... Zbrajanje paralelnih otpora smanjuje ukupan otpor krvotoka. Arterije, arteriole, kapilare, venule i vene općenito su serijski posloţene, ali se krv u organe dovodi kroz paralelne konfiguracije krvnih ţila (kapilare koje se granaju)

Rastezljivost Promjena volumena (po jediničnom volumenu) po gradijentu tlaka. Rastezljivost arterija kontroliraju sljedeći fizikalni faktori: - Modul elastičnosti arterijske stijenke – omjer sile koja deformira stijenku i deformacije - Geometrija arterijske stijenke – unutarnji radijus i debljina stijenke koji reguliraju napetost stijenke Windkessel krvne ţile (njem. Windkessel – zračna komora) Ovdje spadaju aorta i velike krvne ţile koje se granaju iz nje. Te ţile spremaju dio energije proizvedene tijekom jednog izbacivanja krvi iz srca (kao potencijalnu energiju). Tako tijekom sistole njihove stijenke ostaju nedeformirane. Tijekom dijastole stijenke tih ţila proizvode trzaje, pretvarajući tu potencijalnu energiju u kinetičku energiju za cirkulaciju krvi. Elastično trzanje arterijskog sust ava potpomognuto otporom perifernih arteriola prevodi pulsirajuće izbacivanje krvi u stalan tok.

Najrastezljivije ţile su vene. One mijenjajući svoju konfiguraciju npr.,iz eliptičog u kruţni poprečni presjek, prilagođavaju kapacitet venskog sustava.

Ţilna rastezljivost je omjer povećanja volumena i povećanja tlaka (za svaki mmHg) Rastezljivost=povećanje volumena/(povećanje tlaka x originalni volumen)

Tlak u ţilama rastegne stijenku, njemu se suprotstavlja napetost ţile proizvedena transmuralnim tlakom. T=aPr gdje je P razlika tlakova unutar i izvan stijenke, r radijus stijenke, a konstanta dana Laplaceovim zakonom. Dakle, tlak u malim i velikim žilama ne izaziva jednaku napetost! Tipovi krvotoka u krvnim žilama Laminarni tok (strujanje) Do laminarnog toka dolazi zbog viskoznosti. Ovdje više slojeva fluida struji kroz ţilu, krećući se različitim brzinama, i ne miješajući se. Viskozna sila

Viskoznošću (ili unutarnjim trenjem) naziva se pojava kada se dva sloja fluida različitih brzina protive proklizavanju – analogno je smicanju kod krutina. Dok fluid teče kroz cijev/ţilu, slojevi klize jedan po drugome različitim brzinama i stvara se gradijent brzine okomit na stijenke cijevi. Koeficijent viskoznosti: η= Za mali Δv/Δx, tendencija eritrocita za kretanje po središnjoj osi krvnih ţia je minimalna, pa unutarnje trenje među česticama raste uslijed sudara. Za visoku stopu Δv/Δx, eritrociti zauzimaju centralnu os cijevi, dolazi do manje sudara i tok je najbrţi – tada je najmanje trenje između stanica i plazme. Pod normalnim uvjetima stanice endotela izlučuju EDRF (endothelial derived relaxing factor) i PGI2 (prostaglandin). Za povećanu brzinu strujanja krvi, sila smicanja na endotelne stanice uzrokuje povećano izlučivanje EDRF i PGI2, što dovodi do proširenja krvnih ţila i djelomičnog povratka pritiska prema kontroliranom stanju. Idealno, laminarno strujanje trebalo bi imati oblik parabole, no za arterije i vene nije tako jer inercijalna sila nije zanemariva, a geometrija krvnih ţila je kompleksnija od geometrije pravilnih cilindričnih cijevi.

Turbulentni tok Kod turbulentnog toka, elementi fluida kreću se nepravilno (nasumično), različitim brzinama, u svim smjerovima. Razlike u brzini mijenjaju se nepredvidivo. Turbulentni tok uzrokuje „rupe“ u krvi – nastaju vrtloţne struje, te krv teče uz

puno veći otpor nego kad teče po strujnici. Ti vrtlozi jako povećavaju trenje unutar ţile. Uvjeti koji povećavaju mogućnost pojave turbulentnog toka: Brzina toka postane prevelika Kad krv nailazi na prepreke unutar ţile Kod oštrih zakretanja unutar toka Kod prelaska preko hrapave površine Kod nagle promjene ţile ili komore kroz koju krv teče

Kritična brzina toka je ona iznad koje je tok turbulentan, a ako je manja ili jednaka, laminaran.

Turbulentni tok javlja se kad Reynoldov broj dosegne kritičnu vrijednost od oko 3000. Tada se slojevi fluida počnu gibati nepravilno, te miješati. Ispod kritične vrijednosti, slojevi klize jedan po drugome. Gubitak energije kod turbulentnog toka je veći, a tok je sporiji od laminarnog toka za isti gradijent tlaka. Brzina toka u srčanim komorama, te dijelu aorte i plućne arterije normalno je turbulentna – velika brzina strujanja, pulsirajući tok, iznenadne promjene u promjeru ţila, veliki promjer ţila.

Ako je smanjena viskoznost krvi, kao kod anemije, ili kod patoloških promjena na stijenkama ţila, turbulentni tok se javlja za niţu kritičnu brzinu. U malim ţilama Reynoldov broj gotovo nikad nije dovoljno velik da uzrokuje turbulenciju. Vc=Kη/( r) Posebni efekti unutar krvotoka Fahreus – Lindquist efekt Promjena viskoznosti krvi kod promjene radijusa ţile – pri ulasku u uţe ţile, viskoznost se smanjuje. Plasma skimming Eritrociti se nastoje akumulirati oko osi krvne ţile – to se događa zbog Bernoullijeve sile – ona za veliku brzinu, mali tlak i obrnuto stvara razliku tlakova i silu.

Magnusov efekt Svaka čestica u fluidu pri gradijentu brzine se rotira, krećući se po spiralnoj putanji. Kad se tijelo zarotira u struji fluida, vrtnja fluida oko tijela doprinosi povećanju brzine s jedne i smanjenju brzine s druge strane - zbraja se, tj. oduzima s brzinom toka. Tamo gdje se brzina poveća, a statički tlak smanji, razlika tlakova uzrokuje promjenu smjera tijela – prema manjem tlaku.

Tok krvi kroz suženje Laminaran tok pri prolasku kroz suţenje ostaje laminaran, ali se povećava brzina toka. Tlak na stijenke pada zbog gubitka energije. Ta je energija iskorištena za ubrzanje toka kroz suţenje, svladavanje inercijalnih sila tijekom otvaranja i zatvaranja zaliska, svladavanje otpora (viskoznog trenja) kod međudjelovanja stanica s rubom prepreke.

P1 – P2 = 4(V22 – V12) Jednadţba zanemaruje trenje i inercijalnu komponentu. Kod suţenja se kinetička energija povećava, a tlak smanjuje. Brzina krvotoka Srednja brzina toka fluida proporcionalna je toku fluida, a obrnuto proporcionalna poprečnom presjeku cijevi. Što je manji poprečni presjek, brzina strujanja je veća.

Iako su kapilare vrlo male ţile, poprečni presjek je zbroj poprečnih presjeka svih ogranaka – zato je poprečni presjek vrlo velik, a brzina mala. Za kapilare vrijedi: - Pulsiranje nestaje, osim kod intenzivnog proširenja ţila - Crvene krvne stanice prolaze u „trzajima“ – radijus im je veći od radijusa kapilara, te se pri prolasku kroz kapilare deformiraju, i prolaze jedna po jedna.

Veza srednje brzine krvnog toka za pojedine ţile i Reynoldovog broja:

Što je krvni tlak? Krvni tlak je tlak koji djeluje na stijenke krvnih ţila u svakom dijelu tijela. Sam tok krvi događa se tlaka na krvne ţile. Pri svakom izbacivanju krvi iz srca (sistole), tlak se povećava, a kod ulijevanja krvi u srce (dijastola), tlak se smanjuje. Zato se pri mjerenju tlaka mjere dvije vrijednosti – viša (sistolički tlak) i niţa (dijastolički tlak). Normalna vrijednost krvnog tlaka, koja ne oštećuje ţile je prosječno 120/80 mmHg. Neke osobe imaju normalno niţe vrijednosti tlaka

Literatura: - Mishra, P.S.: Biophysics, VK Enterprises, 2009. (http://books.google.com/books?id=N0fpTOZYVPIC&printsec=frontcover &dq=biophysics&hl=hr&ei=ccQxTdOaE8KEOvrKnbYC&sa=X&oi=book_ result&ct=result&resnum=6&ved=0CEEQ6AEwBQ#v=onepage&q&f=fals e) - http://www.biol.pmf.hr/e-skola/odgovori36.htm - http://en.wikipedia.org/

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful