Michael Lowy

Οι μαρξιστές και το εθνικό ζήτημα*

Σ

τόχος του άρθρου αυτού είναι να ξεχωρίσει ορισμένες καίριες θεωρητικές και μεθο­
δολογικές πλευρές της κλασικής μαρξιστικής διαμάχης πανω στο εθνικό ζήτημα:
διαμάχης που είχε την αφετηρία της στις σχετικά ανακριβείς θέσεις που επεξεργάστηκαν οι
ίδιοι οι Μαρξ και Ένγκελς στα κείμενα τους, και η οποία συνεχίστηκε στη Δεύτερη Διεθνή
πριν από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, για να κορυφωθεί στη διατύπωση από τον Λένιν
μιας ρεαλιστικής επαναστατικής θεωρίας για το δικαίωμα των εθνών στην αυτοδιάθεση
τους.

Ο Μαρξ και ο Ένγκελς: Εθνικότητα και Διεθνισμός
Ο Μαρξ δεν διατύπωσε μήτε μια συστηματική θεωρία για το εθνικό ζήτημα, έναν ακριβή
ορισμό της έννοιας του «έθνους», μήτε μια γενική πολιτική στρατηγική για το προλεταρια*

ΣΗΜΕΙΩΣΗ

ΤΕΤΡΑΔΙΩΝ

Το κείμενο αυτό του Michael Lowy δημοσιεύθηκε στο New Left Review, αρ. 96 Μάρτιος-Απρίλιος 1976. Σε περιληπτικότερη μορφή πρωτοδημοσιεύθηκε ως επίλογος στο
βιβλίο των Georges Haupt, Michael Lowy και Claudie Weill, Les Marxistes et la
Question Nationale: 1848-1914 (ανθολογία), Παρίσι 1974.

συγκε­ κριμένες πολιτικές αναλύσεις σχετικά με συγκεκριμένες περιπτώσεις. Μια τέτοια στρατηγική δεν αναπτύχθηκε παρά μόνο αργότερα και ιδιαίτερα στα κείμενα του Μαρξ για την Πολωνία και την Ιρλανδία (καθώς επίσης και στην πάλη που έδωσε στη Διεθνή εναντίον του φιλελεύθερου δημοκρατικού εθνικισμού του Μαντζίνι και του εθνικού μηδενισμού των προυντονιστών).τι αφορά τα κα­ θαυτό «θεωρητικά» κείμενα. υποστήριζαν την Πολωνία λιγότερο στ' όνομα της γενικής δημοκρατικής αρχής της αυτο- . Η υποστήριξη της πάλης της Πολω­ νίας για την εθνική χειραφέτηση αποτελούσε παράδοση στο δημοκρατικό εργατικό κίνημα του δεκατουένατου αιώνα. έρχεται σε αντίθε­ ση με άλλα κείμενα της ίδιας περιόδου. κλπ. Ο αντιπατριωτισμός όμως του Μαρξ έχει βαθύτερη σημασία: 1. στα οποία ο Μαρξ τόνιζε ότι «ενώ η αστική τάξη κάθε έθνους διατηρούσε ακόμη ξεχωριστά εθνικά συμφέροντα. που σε όλα τα έθνη έχει τα ίδια συμφέροντα και που γι' αυτήν η εθνι­ κότητα έχει ήδη πεθάνει». η εκμετάλλευση ενός έθνους από ένα άλλο γεννά την εθνική εχθρότητα· 3. η ανθρωπότητα ολόκληρη αποτελεί τη σημαντική ολότητα. σάμπως να μπορούσαν οι εθνικές διαφορές να εξισωθούν απλά και μόνο με τις διαφορές στην παραγωγική διαδικασία. που αναδύθηκε με την «ανάπτυξη της αστικής τάξης. μια και: 1. όχι μόνο τείνει να καλλιεργεί τους εθνικούς ανταγωνισμούς. μολονότι ανήκαν σ' αυτή την παράδοση. πως το «προλεταριά­ το δεν έχει πατρίδα». για τον ιστορικό υλισμό. ο σωβινισμός είναι ένα από τα ιδεολογικά όργανα που επιτρέπουν στην αστική τάξη να δια­ τηρεί την κυριαρχία της πάνω στο προλεταριάτο. αλλά τείνει κιόλας στην πραγματικότητα να τους οξύνει. Ωστόσο. την υπέρτατη αξία. Ό σ ο για την περίφημη. η μεγάλη βιομηχανία δη­ μιούργησε μια τάξη. με το Ελεύθερο Εμπόριο. που ξεπερνούν τα στενά πλαίσια των εθνικών κρατών. 1 Ο Μαρξ στα τελευταία του κείμενα (ιδιαίτερα σ' εκείνα πάνω στο ζήτημα της Ιρλανδίας) έδειξε πως η αστική τάξη. αυτή πρέπει να ερμηνευθεί πρώτα και κύρια με την έννοια πως το προ­ λεταριάτο όλων των εθνών έχει τα ίδια συμφέροντα. χωρίς όμως να 'ναι πάντοτε απαλλαγμένα από έναν ορισμένο οικονομισμό και από μια πρωτοφανή δόση από τον οπτιμισμό του Ελεύθερου Εμπορίου. ο κομμουνισμός δεν μπορεί παρά να εγκαθιδρυθεί σε παγκόσμια κλί­ μακα χάρη στην τεράστια ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων. τα γνωστότερα και σημαντικότερα είναι αναμφίβολα τα μάλ­ λον δυσνόητα αποσπάσματα του Μανιφέστου που αφορούν τους κομμουνιστές και το έθνος. δεν έδωσε ούτε και την παραμικρή ένδειξη συγκεκριμένης πολιτικής στρατηγικής σε σχέ­ ση με το εθνικό ζήτημα. με τολμηρό και ασυμβίβαστο τρόπο. στο μεγαλύτερο μέρος τους. Τα άρθρα του πάνω στο θέμα ήταν. στην άποψη του. Η ιδέα αυτή ωστόσο. Αυτό μπορεί να ιδωθεί ιδιαίτερα στην πρότα­ ση ότι το νικηφόρο προλεταριάτο θα εκπληρώσει απλά και μόνο το καθήκον της κατάργη­ σης των εθνικών ανταγωνισμών. τη διεθνιστική φύση του προλεταριακού κινήματος. Η ιστορική αξία των αποσπασμάτων αυτών βρίσκεται στο ότι διακηρύσσουν. γεγονός που ο Μαρξ το θεωρούσε περί­ που ισοδύναμο με την κατάργηση της εθνικότητας (βλ. ειρωνική και προκλητική ρήση του Μαρξ. το έθνος αποτελεί απλά και μόνο το άμεσο πολιτικό πλαίσιο για την κατάληψη της εξουσίας. τον τελικό σκοπό· 2. για τον προλεταριακό ουμανισμό. Αν και το Κομμουνιστικό Μανιφέστο έθεσε τις βάσεις του προλεταριακού διεθνισμού. το απόσπασμα από τη Γερμανική • Ιδεολογία. Ο Μαρξ κι ο Ένγκελς. η πάλη για τον έλεγχο των αγορών γεννά τις συγκρούσεις ανάμεσα στις καπιταλιστικές δυνάμεις· 2. Σε ό. με την παγκόσμια αγορά». πως «η ομοιομορφία της βιομηχανίας και οι συνθήκες ζωής που αντιστοιχούν σ' αυτήν» προκαλούν την εξαφάνιση των εθνικών συνόρων (Absonderungen) και ανταγωνισμών. που παρατέθηκε παραπάνω): για το προλεταριάτο. Ο Μαρξ είχε απόλυτο δίκιο να τονίζει τη διεθνοποίηση της οικονομίας από τον καπιτα­ λιστικό τρόπο παραγωγής: την ανάδυση της παγκόσμιας αγοράς που «κατέστρεψε την εθνι­ κή βάση της βιομηχανίας» δημιουργώντας «την παγκόσμια αλληλεξάρτηση των εθνών». υπάρχει μια τάση προς τον οικονομισμό.38 ΤΕΤΡΑΔΙΑ 8 το στο πεδίο αυτό.

στη δεκαετία του '60 θεωρούσε την απελευ­ θέρωση της Ιρλανδίας ως προϋπόθεση για την απελευθέρωση του αγγλικού προλεταριάτου. Πρόκειται ακριβώς για το πρόβλημα με το οποίο κα­ ταπιάστηκε ο Ένγκελς το 1848-49. δαλμάτιοι. μοραβοί. Ο Μαρξ.ΠΟΛΙΤΙΚΟΥ ΔΙΑΛΟΓΟΥ ΕΡΕΥΝΑΣ & ΚΡΙΤΙΚΗΣ 39 διάθεσης των εθνών. . °'Ενγκελς Οι θέσεις του Ένγκελς πάνω στην Πολωνία και την Ιρλανδία ήταν γενικά ανάλογες με κείνες του Μαρξ. μόνο η εθνική απελευθέρωση του καταπιεσμένου έθνους κάνει δυνατή την υπερνίκηση των εθνικών διαι­ ρέσεων και ανταγωνισμών. ρουμάνοι. Πράγματι. οι οποίες στρατολογήθη­ καν e n masse στις αυτοκρατορικές αυστριακές και ρωσικές στρατιές και χρησιμοποιήθη­ καν από τις δυνάμεις της αντίδρασης για να συντρίψουν τη φιλελεύθερη επανάσταση στην Ουγγαρία. νοτιοσλαβικές εθνότητες (τσεχοι. τα κείμενα για την Ιρλανδία έχουν ευρύτερη εφαρμογή και δηλώ­ νουν έμμεσα ορισμένες γενικές αρχές πάνω στο ζήτημα των καταπιεσμένων εθνών. την απέδιδε στον αντεπαναστατικό ρόλο που έπαιξαν ο. και επιτρέπει στην εργατική τάξη και των δυο εθνών να ενωθεί εναντίον του κοινού τους εχθρού. ο Ενγκελς αναλύοντας την αποτυχία της δημοκρατικής επανάστασης στην Κεντρική Ευρώπη. των καπιταλιστών 2. το οποίο -μολονότι κατά την άποψη μου είναι θεμελιακά ξένο προς τον μαρξισμό 2 -αξίζει να εξετασθεί ως ακραίο παράδειγμα των λαθών που μπορούν να γίνουν πάνω στο εθνικό ζήτημα. Στάθηκε επομένως ανήμπορη να κερδίσει τη μάζα των αγρο­ τών και των εθνικών μειονοτήτων με το μέρος της και να την εμποδίσει να γίνει το τυφλό . σλοβακοι. και περισσότερο εξαιτίας της πάλης των πολωνών εναντίον της τσαρι­ κής Ρωσίας. στρατιωτικές και ιδεολογικές βάσεις των κυρίαρχων τάξεων του καταπιεστικού έθνους. ρουθένιοι κλπ). η καταπίεση ενος άλλου έθνους ε ν τ έ λ ε ι στην ενίσχυση της ιδεολογικής ηγεμονίας της αστικής τάξης πάνω στους εργάτες του καταπιεστικού έθνους: «Κάθε έθνος που καταπιέζει ένα άλλο σφυρηλατεί τις δίκες του αλυσίδες»· 3. Το 1848-49. ο αυτοκρατορικός αυστριακός στρατός αποτελούνταν από αγρότες. ιδιαίτερα «μετριοπαθής» και ιδιαίτερα φοβισμένη για να βάλει σε κίνηση την εθνική αγροτική επανάσταση. και αυτό συμβάλλει στην επαναστατική πάλη της εργατικής τάξης του έθνους αυ­ τού. Ωστόσο. την Πολωνία. σλοθένοι. Απ" την άλλη μεριά. τοσο σλά­ βους όσο και γερμανούς/άυστριακούς. κροάτες σέρβοι. αυτό σήμαινε πως οι φιλορώσοι σλάβοι (όπως οι τσέχοι) δεν είχαν το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης. η χειραφέτηση του καταπιεσμένου έθνους εξασθενίζει τις οικονομικές. του κύριου οχυρού της αντίδρασης στην Ευρώπη και του bete noire των ιδρυ­ τών του επιστημονικού σοσιαλισμού. και πίστευε πως η διέξοδος στην καταπίεση των ιρλανδών (από τους μεγάλους άγγλους γαιοκτήμονες) θα περνούσε μέσα από τη νικη της εργατικής τάξης (χαρτιστές) στην Αγγλία. το δόγμα των «μη ιστορικών εθνών». έθεταν υπό επεξεργασία τρια θέματα που θα 'ταν σημαντικά για τη μελλοντική εξέλιξη της μαρξιστικής θεωρίας για την εθνική αυτοδιάθεση στη διαλεκτική της σχέση με τον προλεταριακό διεθνισμό: 1. Από την άλλη μεριά. ή τ α ν υπέρ της αυτονομίας της Ιρλανδίας στους κόλπους μιας ένωσης με τη Βρετανία. στα κείμενα του βρίσκει κανείς την παράδοξη θεωρητική έν­ νοια. Η νίκη της αντεπανάστασης έγινε δυνατή απο εναν σημαντικό παράγοντα· η αστικοφιλελεύθερη ηγεσία της επανάστασης ήταν ιδιαίτερα δι­ στακτική. πολι­ κ έ ς . σ ε μ ι α π ρ ω ι μ η φ ά σ η . ακόμη κι όταν στηρίζεται κάνεις σε επα­ ναστατικές σοσιαλιστικές και δημοκρατικές θέσεις. Τα κείμενα του για την Ιρλανδία την περίοδο αυτή.την Αυστρία και την Ιταλία. Η προσέγγιση αυτή περιέκλεινε μιαν ορισμένη ασά­ φεια: αν η Πολωνία επρόκειτο να υποστηριχθεί μόνον επειδή η εθνική της παλη ήταν συ­ νάμα και αντιτσαρική πάλη.

. 8 . Πολωνία. ο δημιουργός της θεωρίας. κλπ). τους σκώτους και τους βάσκους. υπο­ στήριζε πως τα έθνη που δεν είχαν κατορθώσει να δημιουργήσουν κράτος. και τίποτα ακίνητο εκτός από την κίνηση». όπου τίποτα δεν μένει σταθερό εκτός από την αστάθεια. Ο Ένγκελς ανέπτυξε το ψευδοϊστορικό αυτό μεταφυσικό επιχείρημα σ' ένα άρ­ θρο το 1855. Με κανένα τρόπο δεν παρακινήθηκε από κάποιου είδους σλαθοφοβία. αποτελεί πάντοτε τον φανατικό εκπρόσωπο της αντεπανάστασης και παραμένει το ίδιο ίσαμε να εξαφανισθεί ή να αποεθνικοποιηθεί. όπως αποδείχθηκε από τις επιθέσεις του εναντίον της γερμανικής μειονό­ τητας στην Ουγγαρία (Siebenburger Sachsen). από την πορεία της ιστορίας. και ότι επομένως έχουν διαφορετική αξία από τα καθαυτό θεωρητικά του κείμενα. κλπ) παρά στις επαναστατικές ιδέες του ιστορικού υλισμού! Κατά παράδοξο τρόπο.» 4 Δεν χρειάζεται να προσθέσουμε πως ένα τέτοιο επιχείρημα χρωστούσε περισσότερα στις συντηρητικές αρχές της ιστορικής σχολής του δι­ καίου (Σαβινύ. σημαντική επαναστατική τάξη. την Ουγγαρία και τη μισή Γερμανία. στα «πολλά ίχνη εθνών» δίχως καμιά «ευρωπαϊκή σημασία» και δίχως καμιά «εθνική ζωτικότητα» (ρουμάνους. από τα οποία έλειπε ο αυστηρός χαρακτήρας του επιστημονικού έργου. ο οποίος επέμενε ν' αντιπαραθέτει τα «μεγάλα ιστορικά έθνη της Ευρώπης» (Ιτα­ λία. Ουγγαρία και Γερμανία). κροάτες. γεγονός που δεν τον άφηνε καθόλου έκπληκτο μια και. ή που το κράτος τους έχει καταστραφεί εδώ και καιρό. Ανέφερε ακριβώς ως παράδειγμα τους νοτιοσλάβους -τους βούλγαρους. Ωστόσο. σαν καλός διαλεκτικός. καλούσε για την ήττα της Αυ­ στριακής Αυτοκρατορίας ώστε «να ξεκαθαρίσουν όλα τα εμπόδια από το δρόμο για την απελευθέρωση των ιταλών και των σλάβων» 7 Και ούτε ο Ένγκελς έπεσε θύμα του γερμανι­ κού σωβινισμού... τους σέρ­ βους κλπ. που το δικαίωμα τους στην εθνική ενότητα και ανε­ ξαρτησία γινόταν αποδεκτό.ΤΕΤΡΑΔΙΑ 40. που συντρίφθηκε ανελέητα. η βάση της θέσης του Ένγκελς ήταν δημοκρατική και επαναστατική: πώς να ηττηθεί ο τσαρισμός και η Αυστρια­ κή Αυτοκρατορία. που ήταν όργανα στα χέρια του Τσάρου και του Ναπολέοντα του Γ'.. προσπάθησε να την εξηγήσει με τη μεταφυσική ιδεολογία: με τη θεωρία των σύμφυτα αντεπαναστατικών «μη ιστορικών εθνών» -κατηγορία στην οποία περικλείνει. 5 6 Μια σειρά άρθρων του 1866 για την Πολωνία κατέδειχναν την ιδεολογική συνέπεια του Ένγκελς. θα μπο­ ρούσαμε να ισχυριστούμε υπέρ του Ένγκελς πως επρόκειτο για άρθρα εφημερίδας. ένα κίνημα που δεν μπορεί να πραγ­ ματοποιήσει τους στόχους του χωρίς να σβήσει από τον χάρτη της Ευρώπης την Τουρκία. «τ' απομεινάρια αυτά του έθνους. σλοβάκους. όπως έλεγε ο Χέγγελ. φϋρδην-μίγδην. Επιπλέον. καθώς η ύπαρξη του ολόκληρη είναι από μόνη της μια διαμαρτυρία εναντίον της μεγάλης ιστορικής επανάστασης». σ' ένα άρθρο του της ίδιας περιόδου (1853). τόνιζε πως η Τουρκι­ κή Αυτοκρατορία ήταν προορισμένη ν' αποσυντεθεί ως αποτέλεσμα της απελευθέρωσης των βαλκανικών εθνών. τσέχους.τι δημιούργησε η ιστορία χιλιάδων χρόνων. το εθνικό αυτό απόρριμμα. 8 όργανο της αντίδρασης. 3 Ο Χέγγελ. Σ' ένα άρθρο γραμμένο πριν από την επανάσταση του 1848. ο ίδιος ο Ένγκελς. Η επανάσταση του 1848 αποτελεί κλασικό παράδειγμα επανάστα­ σης που απέτυχε επειδή δεν έδωσε ριζοσπαστική λύση στο αγροτικό και στο εθνικό ζήτημα (ακριβώς εκείνο που έκανε την Οκτωβριανή Επανάσταση του 1917 να πετύχει). σέρβους. τους νοτιοσλάβους. στο οποίο τόνιζε πως ο «πανσλαβισμός είναι ένα κίνημα που προσπαθεί να σβήσει ό. τον δεκατοένατο αιώνα. που «επιμένει να διατηρήσει μια παράλογη εθνικότητα μέσα σε μια ξένη χώρα». Σύμ­ φωνα με τον 'Ενγκελς. είναι «μη-ιστορικά» και καταδικασμένα να εξαφανι­ στούν.. Η αποτυχία τούτη απέρρεε από τη στενή κοινωνική βάση της ηγεσίας της: η κεντροευρωπαϊκή φιλελεύ­ θερη αστική τάξη δεν ήταν πια. Επειδή ο 'Ενγκελς δεν κατόρθωσε να κατανοήσει τις πραγματικές ταξικές αιτίες της ήτ­ τας του 1848-49. θαύμαζε στην ιστορία «τις ατέλειωτες μεταβολές της ανθρώπινης μοίρας. τους βρετανούς.

ήταν αποφασιστικά αντίθετοι στο σύνθημα της ανεξάρτητης Πολωνίας. σε αντιπαράθεση με το Πο­ λωνικό Σοσιαλιστικό Κόμμα (PPS). είχε γίνει SDKPiL). και όχι προς την ανεξαρτησία. μέσα στα πλαίσια της μελλοντικής ρωσικής δημοκρατίας . που στόχο του είχε την πάλη για την ανεξαρτησία της Πολωνίας. Από την άποψη αυτη η Λούξεμ­ πουργκ θεωρούσε πως το βιβλίο της ήταν το πολωνικό ισοδύναμο της «Ανάπτυξης του Κα­ πιταλισμού στη Ρωσία» του Λένιν. που το οικονομικό της μέλλον εξαρτιόνταν από τη ρω­ σική οικονομία. Το κεντρικό θέμα του έργου αυτού ήταν πως. . πρέπει να προχωρήσει προς την εδαφική αυτόνομη.ΠΟΛΙΤΙΚΟΥ ΔΙΑΛΟΓΟΥ ΕΡΕΥΝΑΣ & ΚΡΙΤΙΚΗΣ . μετά την προσχώρηση της λιθουανικής μαρξιστικής ομάδας. μήτε το πολωνικό προλεταριάτο. Η πιο επίμαχη ανάλυση της για το εθνικό ζήτημα (την οποία. απεναντίας. Η πολωνική ανεξαρτησία ήταν επιδίωξη των φεουδαρχών πολωνών ευ­ γενών σήμερα. καθώς και την κοινή τους μοίρα. η Πολωνία είχε ηδη ενσωματωθεί στη Ρωσία. και τόνιζαν. σε διάφορους βαθ­ μούς και μερικές φορές με πολύ διαφορετικές μορφές. το στενό δε­ σμό ανάμεσα στο ρωσικό και το πολωνικό προλεταριάτο. η στάση του πάνω στο εθνικό ζήτημα αποτελούσε μιαν από τις πρωταρχικές διαφορές ανάμεσα στο ρεύ­ μα αυτό και στον Λένιν. Το «Βασίλειο της Πολωνίας» (τμήμα της Πολωνίας που προσαρτήθηκε στην Τσαρική Αυ­ τοκρατορία). ηταν εθνικιστικά. 4 α Το 1896. ο Πάνεκοκ. Οι κύριες -και πιο αμφισβητήσιμες. στο όνομα της αρχής του προλεταριακού διεθνισμού. Μο­ νάχα η ακροαστική τάξη και τα προκαπιταλιστικά στρώματα τρέφονταν ακόμη απο το ου­ τοπικό όνειρο της ενιαίας και ανεξάρτητης Πολωνίας. Η Ρόζα Λούξεμπουργκ και οι σύντροφοι της του SDKP.απόψεις που πρόβαλαν τα άρθρα αυτά ήταν . Η βιομηχανική ανάπτυξη της Πολωνίας πραγματοποιούνταν χάρη στις ρωσικές αγορές και. Επιπλέον. ειδικότερα. καταπολέμησε ο Λένιν) ήταν η σειρά των άρθρων του 1908. η Λούξεμπουργκ εκπροσώπησε το SDKP στο Συνέδριο της Δεύτερης Διεθνούς. από οικονομική άποψη. η πολωνική οικονομία δεν θα μπορούσε πια να υπάρξει ξεχωριστά απο τη Ρωσική ο. χαρακτηριζόταν. Μήτε η πολωνικήάστική τάξη. που τα ιστορικά του συμφέροντα βρί­ σκονται στην επαναστατική συμμαχία με το ρωσικό προλεταριάτο.. κατά συνέπεια.κονομία. η βιομηχανική ανάπτυξη είχε υπονομεύσει τις βάσεις της επιδίωξης τού­ της. προς τον οποίο ήταν κοντά ως προς τη μαρξιστική και επαναστατι­ κή του προσέγγιση. Η ενοποιητική πολιτική παλη του προλεταριάτου δεν πρέπει ν' αντικατασταθεί από μια «σειρά εθνικών αγώνων». Η Ρόζα Λούξεμπουργκ Η Ρόζα Λούξεμπουργκ ίδρυσε το 1893 το Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα του Βασιλείου της Πολωνίας (SDKP) με μαρξιστικό και διεθνιστικό πρόγραμμα. «Η Βιομηχανική Ανάπτυξη της Πολωνίας» (1898) °." το οποίο στρεφόταν εναντίον των ουτοπικών και οπι­ σθοδρομικών επιδιώξεων των ρώσων λαϊκιστών. Οι θέσεις που υποστήριξε στην παρέμβαση της εκτέθηκαν σ' ενα μεταγενέστερο άρθρο: η απελευθέρωση της Πολωνίας είναι το ίδιο ουτοπική με την απελευθέρωση της Τσεχοσλο­ βακίας. ο Τρότσκι (πριν από το 1917) και ο Στράσερ.. έλεγαν. καταγγέλλοντας το PPS (και δικαιολογημένα σε κάποιο βαθμό) ως σοσιαλπατριωτικό κόμμα. Θα έπαιρνε ^ς θεωρητικές βάσεις για τη θέση αυτή από την έρευνα που έκανε για τη διδακτορική της διατριβή.41 Η Ριζοσπαστική Αριστερά εναντίον του Εθνικού Σεπαρατισμού Το «ριζοσπαστικό αριστερό» ρεύμα (Linksradikale) που εκπροσωπούσε η Λούξεμπουργκ. που δημοσιεύθηκαν με τον τίτλο «Το Εθνικό Ζήτημα και η Αυτονομία» στην εφημερίδα του Πολωνικού Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος (το οποίο. της Ιρλανδίας και της Αλσατίας-Λωραίνης. από την αντίθεση του στον εθνικό σεπαρατισμό.

οι σέρ­ βοι. Η Λούξεμπουργκ από το 1896 (μετά από την ελληνική εθνική εξέγερση στην Κρήτη) θεωρούσε -σε αντίθεση με τη θέση που υπο­ στήριζε ο Μαρξ την εποχή του Κριμαϊκού Πολέμου. κοινωνικής και πολιτισμικής ανάπτυξης από την Τουρκία.42 ΤΕΤΡΑΔΙΑ 8 οι ακόλουθες: 1. καθώς επίσης και την περιφρόνηση του για τη μεταφυσική ιδεολογία των δικαιωμάτων των εθνών. ή η Τσαρική Ρωσία. 1 2 Όπως είναι γνωστό. η Λούξεμπουργκ το 1944 ήταν μια από τους ελάχιστους ηγέτες της Δεύτερης Διεθνούς που δεν υπέκυψαν στο τεράστιο κύμα του σοσιαλπατριωτισμού που κα­ τέκλυσε την Ευρώπη με τον ερχομό του πολέμου. Φυλακισμένη από τις γερμανικές αρχές για τη διεθνιστική και αντιμιλιταριστική προπαγάνδα της. υιοθέτησε την οίκονομιστική προσέγγιση στο πρόβλημα: η Πολωνία είναι οικονομικά εξαρτημένη από τη Ρωσία. στηρίζονται σε τέσσερα βασικά θεωρητικά. Αναγνώρισε πως οι απόψεις του Ένγκελς για τους νοτιοσλάθους ήταν λαθεμένες. και γιαυτό δεν μπορεί να 'ναι πολι­ τικά ανεξάρτητη -επιχείρημα που τείνει ν' αγνοήσει την ιδιαιτερότητα και τη σχετική μο- . που υπεράσπιζαν οι ουτοπιστές του δεκατουένατου αιώνα. 1 3 Γι' αυτήν ωστόσο. η ανεξαρτησία των μικρών εθνών γενι­ κά. και ιδιαίτερα των αποικιοκρατικών κρατών. αλλά επίσης και για τα μικρά έθνη. είναι ουτοπική από οικονομική άποψη και καταδικασμένη από τους νόμους της ιστορίας. που δεν είναι «παρά μόνο τα πιόνια στην ιμπεριαλιστική σκακιέρα των μεγάλων δυνάμεων». Στην επο­ χή του ιμπεριαλισμού. μιας φθίνουσας αυτο­ κρατορίας που το βαρύ φορτίο της τα καταπίεζε. Η Λούξεμπουργκ για να υποστηρίξει τις απόψεις της σχετικά με το ότι τα μικρά έθνη δεν είχαν μέλλον. αλλά πίστευε πως η μέθοδος του ήταν σωστή και εκθείασε τον «νηφάλιο ρεαλισμό του. το δικαίωμα αυτό της αυτοδιάθεσης δεν θα μπορούσε ν' ασκηθεί μέσα στους κόλπους των υπαρχόντων καπιταλιστικών κρατών. όχι μόνο σε σχέ­ ση με τις μεγάλες αποικιακές δυνάμεις. που αναπτύχθηκαν ανάμεσα στο 1893 και στο 1917. και της Πολωνίας ιδιαίτερα. 14 Οι θεωρίες της Λούξεμπουργκ για το εθνικό ζήτημα. παραθέ­ τοντας το απόσπασμα που ήδη αναφέραμε για «τ' απομεινάρια του έθνους. την αρχή της αυτοδιάθεσης: «ο σοσιαλισμός αναγνω­ ρίζει σε κάθε λαό το δικαίωμα της ανεξαρτησίας και την ελευθερία να χειρίζεται ανεξάρτη­ τα τις τύχες του». που συντρίφθηκε ανελέητα από την πορεία της ιστορίας». χρησιμοποίησε το άρθρο του Γενάρη του 1849 για την ουγγρική πάλη. 1. ή όπως το γελοίο «δικαίωμα των ανθρώπων να τρων σε χρυσά πιάτα». Συγ­ κεκριμένα. που ήταν απαλλαγμένος από κάθε συναισθηματισμό». η πάλη για το «εθνικό συμφέρον» είναι εξαπάτηση. Πώς θα μπορούσε κανείς να μιλάει για «ελεύθερη επιλογή» σε σχέση με ιμπεριαλιστικά κράτη όπως η Γαλλία. μεθοδολογικά και πολιτικά σφάλματα. Για την Λούξεμπουργκ δεν υπάρχει παρά μόνο μια εξαίρεση στον κανόνα αυτό: τα βαλκανικά έθνη της Τουρκικής Αυτοκρατορίας (οι έλληνες. όπως το λε­ γόμενο «δικαίωμα στη δουλειά». Ειδικότερα πριν από το 1914. Στο κείμενο αυτό η Λούξεμ­ πουργκ υιοθετούσε. δεν υπάρχει -οι τάξεις του έθνους έχουν συγκρουό­ μενα μεταξύ τους συμφέροντα και «δικαιώματα»· 3. με την ανακάλυψη των αδημοσίευτων επιστολών του Μαρξ και του Ένγκελς). ως ομοιόμορφη και ομοιογενής οντότητα. που το διακήρυξε ο συγγραφέας Τσερνιτσέφσκν 2. χρησιμοποίησε τα άρθρα του Ένγκελς για τα «μη ιστορικά έθνη» (αν και τα απέδωσε στον Μαρξ: η πραγματική τους πατρότητα αποκαταστάθηκε στην πραγματικότητα το 1913. σε κάποιο βαθμό.πως η Τουρκική Αυτοκρατορία δεν ήταν βιώσιμη και πως η αποσύνθεση της σε εθνικά κράτη ήταν αναγκαία για την ιστορική πρόοδο. οι βούλγαροι και οι αρμένιοι). το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης είναι αφηρημένο και μεταφυσικό. έγραψε το 1915 και έβγαλε κρυ­ φά από τη φυλακή την περίφημη Μπροσούρα του Γιούνιους. η υπεράσπιση του δικαιώματος της απόσχισης των εθνών σημαίνει στην πραγματικότητα την υπεράσπιση του αστικού εθνικισμού: το έθνος. Τα έθνη αυτά είχαν φτάσει σ' έναν ανώτερο βαθμό οικο­ νομικής. η Τουρκία.

υποτιμούσε γενικά τον επαναστατικό ρόλο των μη προλεταριακών συμμάχων εργατικής τάξης: την αγροτιά και τις καταπιεσμένες εθνότητες. αργότερα. μέσα σ' αλλα πλαίσια. -όπως ο Λένιν. s 3 · Η Λούξεμπουργκ έβλεπε μονάχα τις αναχρονιστικές. Θα 'ταν λάθος να νομίσουμε πως συνδεόταν λογικά με τη μέθοδο της Λούξεμπουργκ (εκτός από τον οικονομισμό πριν από το 1914) ή με τις πολιτικές της θέσεις συνολικά (π. και την ενότητα ανάμεσα στο ρωσικό και το πολωνικό προλεταριά­ το απ' την άλλη. μικροαστικές και αντιδραστικές πλευρές των εθνικοαπελευθερωτικών κινημάτων. . Ποια ήταν η πηγή των λαθών. το έθνος ήταν ουσιαστικά πολιτιστικό φαινόμενο. όταν έπλασε τη φράση «σοσιαλισμός ή βαρβαρότητα» (Μπροσούρα του Γιούνιους). συμπεριλαμβανομένου και του προλεταριάτου· και ότι επομένως. Μ' άλλα λόγια. που εκφράζε τη θεμελιακή μεθοδολογική ρή­ ξη με τον φαταλιστικό. Τα επιχειρήματα της πανω στο εθνικό ζήτημα στην Μπροσούρα του Γιούνιους ήταν κατά βάση πολιτικά. μαζί με μια άλλη του ίδιου τύπου: «με το αναπόφευκτο φυσικού νόμου») την ουτοπική φύση της πολωνικής ανεξαρτη­ σίας από τη μια μεριά. και συνάμα αρνούνταν να ενθαρρύνει τον σεπαρατισμο η το δικαίωμα της πολιτικής ανεξαρτησίας.ΠΟΛΙΤΙΚΟΥ ΔΙΑΛΟΓΟΥ ΕΡΕΥΝΑΣ & ΚΡΙΤΙΚΗΣ . Η ντετερμινιστική και οίκονομιστική αυτή μέθοδος είναι ιδιαίτερα έκδηλη στη διδακτορική της διατριβή και στα πρώιμα κείμενα της για το πολωνικό ζήτημα: η βιομηχανική ανάπτυξη της Πολωνίας. 2· Για την Λούξεμπουργκ. δεν κατανόησε την περίπλοκη και αντιθετική διαλεκτική της ό. και δεν κατανοούσε τον επαναστατικό τους δυναμισμό εναντίον του τσαρισμού (κ. δηλ συγκεκριμένα μετά από το 1914. των ανακολουθιών και των ανεπαρκειών αυτών. Θεωρούσε τη Ρωσική Επανάσταση ως καθαρά εργατική. Να γιατί η Λούξεμ­ πουργκ ήταν υπέρ της κατάργησης της εθνικής καταπίεσης και της αναγνώρισης της «ελευθερης πολιτιστικής ανάπτυξης».χ. και που η συγκεκριμένη της μορφή είναι το ανεξάρτητο εθνικό κράτος (ή η πάλη για την εγκαθίδρυση του). η αναγνώριση από το ρωσικό προλεταριάτο του δικαιώ­ ματος των εθνών στην αυτοδιάθεση ήταν αναγκαίος όρος για την αλληλεγγύη του με το προ­ λεταριάτο των καταπιεσμένων εθνών. ο τύπος αυτός της επιχειρηματολογίας άρχισε να εξαφανίζεται καθώς η Λούξεμπουργκ κατόρθωνε ολοένα και περισσότερο ν' αποφεύγει την παγίδα του οικονομισμού. Αυτο παλι τείνει να μειώσει τη σημασία της πολιτικής της διάστασης.ως καθοδηγούμενη απο το προλε­ ταριάτο 1 6 Απέτυχε να κατανοήσει πως η εθν. καουτσκικού τύπου οικονομισμό. που δεν αποδεικνυόταν. Χαρακτηριστικό παράδειγμα της αδιαμεσολάβητης αυτής εξομοίωσης της πολιτικής με την οικονομία αποτελεί ένα άρθρο που έγραψε το 1902 για τον σοσιαλπατριω" σ μ ό . Vla τη δημοκρατία κλπ. Στην πραγματικότητα.ττής φύσης των εθνικιστικών αυτών κινημάτων.κ.σμού). καθορίζει «με τη σιδερένια δύναμη της ιστορικής αναγκαιότητας» (έκφραση που συχνά χρησιμοποιούσε την περίοδο αυτή η Λούξεμπουργκ. στο οποίο τόνιζε πως η οικονομική τάση -«και επομένως» η πολιτική τάση. αλλά απλά και μόνο γινόταν δεκτή ως αυτονόητη 15 Ωστόσο.οκρατ. ακόμη κι εκεί- . που συνδέεται με τη ρω­ σική αγορά. που δεν μπορεί να εξισωθεί απλά και μόνο με την οικονομία ή την ιδεολογία. και όχ. αλλά τις συμμερίζονταν κι άλλοι ηγέτες του SDKiL.). οι θεωρίες τούτες δεν προσιδίαζαν μόνο στην Λούξεμπουργκ.κή απελευθέρωση των καταπιεσμένων εθνών δεν απο­ τελεί μονάχα διεκδίκηση της «ουτοπικής» «αντιδραστικής» και «προκαπιταλιστικης» μι­ κροαστικής τάξης αλλά και των μαζών στο σύνολο τους. . και δεν στηρί­ ζονταν σε καμιά μηχανιστική προκατάληψη. Σε σχέση ^ τη Ρ ω σ ί α . Δεν κατανοούσε πως η άρνηση του δικαιώματος να συγκροτηθεί ανεξάρτητο εθνικό κράτος αποτελεί ακριβώς μια απο τις κυρίες μορφές της εθνικής καταπίεσης. για το κόμμα. εναντίον του ιμπεριαλισμού και του απο.στην Πολωνία ήταν υπέρ της ένωσης με τη Ρωσία· η φράση «και επομένως» ήταν έκφραση αυτής της έλλειψης διαμεσολάβησης.43 ναδικότητα της κάθε πολιτικής κατάστασης.

Το πιθανότερο είναι πως η μονόπλευρη θέση της Λούξεμπουργκ ήταν. ήταν μετά από το 1914 που ο Τρότσκι άρχισε να ενδιαφέρεται για το εθνικό ζήτημα. η Λούξεμπουργκ παρουσίασε το πρόβλημα με ιδιαίτερα ανάλο­ γους όρους μ' εκείνους του Λένιν: στην εισαγωγή του 1905 στη συλλογή Το Πολωνικό Ζή­ τημα και το Σοσιαλιστικό Κίνημα. Ο τερματι­ σμός της οικονομικής ανεξαρτησίας του εθνικού κράτους με κανένα τρόπο δεν είναι συνώ­ νυμος με την εξαφάνιση του εθνικού κράτους ως πολιτικής οντότητας. Μετά απ' αυτό. έντονης και σκληρής πάλης του SDKiL ενάντια στο PPS. σ' έναν ορισμένο βαθμό. μαζί μ' ορισμένα αποσπά­ σματα από τη Μπροσούρα του Γιούνιους. από την πρόταση αυτή κατέληξε στην «κατάρρευση» (Zusammenbruch) και στην «καταστροφή» (Zertrummerung) του εθνικού κράτους γενικά. όπως κι η Λούξεμπουργκ. που το αναγνώριζε. και κατέχουν ενδιά­ μεση θέση ανάμεσα στην Λούξεμπουργκ και τον Λένιν.από δύο διαφορετικές -αν όχι αντιφατικές. που. Ο παγκόσμιος πόλεμος ήταν το προϊόν της αντίφα­ σης ανάμεσα στις παραγωγικές δυνάμεις. σ' ένα άρθρο. δείχνει πως η σκέψη της Λούξεμπουργκ παραήταν ρεαλιστική. Ειδικότερα. κι . με την επαναστατική έννοια της λέξης. και στο περιοριστικό πλαίσιο του εθνικού κράτους. για να παρουσιάζει απλώς μιαν ευ­ θύγραμμη συνοχή. η ίδια η έννοια του έθνους. έτεινε να περιορίσει το έθνος είτε στην οικονομία είτε στον πολιτισμό. Πρόκειται επίσης για ένα από τα λίγα κείμενα στα οποία αναγνώριζε τη σημασία. αποτελούσε ολότελα δικαιώσιμη πρόταση. Ωστόσο. το ιδεολογικό υπο­ 17 προϊόν της διαρκούς. υποστήριζαν τον μπολσεθικισμό. το βάθος και τη δικαίωση ακόμη των εθνικών αισθημάτων (μολο­ νότι τα θεωρούσε απλά και μόνο «πολιτιστικό» φαινόμενο). η Λούξεμπουργκ διέκρινε προσεκτικά το αναντίρρητο δικαίωμα της ανεξαρτησίας κάθε έθνους («που πηγάζει από τις στοιχειώδεις αρχές του σοσιαλισμού»). Το έργο αυτό. ιδεολογικό και ψυχολογικό φαινόμενο». που την αρνιόταν.σκοπιές. Ο Λένιν φά­ νηκε κάποτε ν' αναγνωρίζει έναν ορισμένο «καταμερισμό εργασίας» ανάμεσα στους ρώσους και τους πολωνούς μαρξιστές σχετικά με το ζήτημα αυτό. που τείνουν προς την παγκόσμια οικονομία. (τουλάχιστον σε σχέση με την Πολωνία) το αποτέλεσμα της διαφορετικής σκοπιάς των ρώσων διεθνιστών (που πάλευαν εναντίον του μεγαλορωσικού σωβινισμού) και των πο­ λωνών διεθνιστών (που καταπολεμούσαν τον πολωνικό σοσιαλπατριωτισμό). όπως ο Ντζερζίνσχι. 1."* Στο δοκίμιο αυτό. Καταπιάστηκε μ' αυτό στην μπροσούρα του Ο Πόλεμος και η Διεθνής (1914) -έργο πολεμικής που στρεφόταν εναντίον του σοσιαλπατριωτισμού. Ο Τρότσκι συνεπώς ανήγγειλε «την κατα­ στροφή του εθνικού κράτους ως ανεξάρτητης οικονομικής οντότητας» -που από την αυστηρά οικονομική άποψη. δεν θα μπορούσε να υπάρχει στο μέλλον παρά μόνο ως «πολιτιστικό. Ιστορική/οικονομική προσέγγιση. η διαφωνία ανάμεσα στον Λένιν και την Λούξεμπουργκ ήταν. από την επιθυμία της ανεξαρτησίας αυτής για την Πολωνία. Ο Τρότσκι.το εθνικό κράτος σαν τέτοιο.44. Γιαυτό. ΤΕΤΡΑΔΙΑ / 8 νοι. σε τελευταία ανάλυση. μεταφυσικού και άκαμπτου είδους. και τόνιζε πως η εθνική κατα­ πίεση αποτελεί την «πιο αβάστακτη καταπίεση στη βαρβαρότητα της» που δεν μπορεί παρά μόνο να γεννά «την εχθρότητα και την εξέγερση». Επρόκειτο βέβαια για μια non sequitur απόδειξη. Ο Τρότσκι Τα κείμενα του Τρότσκι για το εθνικό ζήτημα πριν από το 1917 μπορούν να ορισθούν ως «εκλεκτικά» (η λέξη του χρησιμοποίησε ο Λένιν για να τα επικρίνει). Ωστόσο. η κύρια κριτική του κατά της Λούξεμπουργκ ήταν ότι προσπάθησε να γενικεύσει μια ορισμένη και συγκε­ κριμένη κατάσταση (την Πολωνία σ' ένα ιδιαίτερο σημείο της ιστορίας) και γιαυτό ν' αρ­ νηθεί όχι μόνο την πολωνική ανεξαρτησία. αλλά και την ανεξαρτησία όλων των άλλων μι­ κρών καταπιεσμένων εθνών.

διαμεσολαβημένες σχέσεις και με τις δύο). σε αντίθεση με την Λούξεμπουργκ.σμένη σημασία του πολιτικού κριτηρίου. αυστριακή και γερμανική κυριαρχία) καθώς επίσης και την ανεξαρ­ τησία της Ουγγαρίας. που δικαίωναν την πολιτική τους θέση με την ανάγκη επέκτασης των αγορών και των παραγωγικών δυνάμεων.. όχι όμως και δίχως μιαν ορισμένη ασάφεια. Ο Τρότσκι. με αξιοσημείωτη διορατικότητα. της Βοημίας κλπ. Ξέφευγε από το δίλημμα αυτό με μια θεωρητική τούμπα που τόν οδηγούσε ξανά στον οικονομισμό: «το κράτος όντας ουσια­ στικά οικονομική οργάνωση. από μεθοδολογική άποψη. αποδιοργάνωση και εξασθένιση του εργατικού κινήματος. εκείνο που έκανε ήταν να επιβεβαιώσει την παΡαμερ. το οποίο επίσης αναγνώριζε ο Τρότσκι. Πώς μπορούσαν να συμβιβαστούν οι «ανάγκες» αυτές με το δικαίωμα της αυτοδιάθε­ σης των εθνών.45 έτσι έχανε από τα μάτια του τη συγκεκριμένη πολιτική πλευρά του προβλήματος: το εθνικό κράτος ως πολιτικό φαινόμενο ξεχωριστό από την οικονομική και την ιδεολογική σφαίρα (έχοντας. της Ρουμανίας.ΠΟΛΙΤΙΚΟΥ ΔΙΑΛΟΓΟΥ ΕΡΕΥΝΑΣ & ΚΡΙΤΙΚΗΣ . Οι αντιφατικές κατευθύνσεις της επιχειρηματολογίας του ήταν ενδεικτικές μιας σκέψης που δεν είχε ακόμη αποκρυσταλλωθεί. της Σερβίας. φαι­ νόταν ν' απορρίπτει τον οικονομισμό: ναι. Το 1917 ο Τρότσκι εγκατέλειψε τις «εκλεκτι­ κές» αυτές θέσεις και υιοθέτησε την λενινιστική αντίληψη για το εθνικό ζήτημα. Ο Τρότσκι. Ωστόσο. αποκάλυπτε τη διαλεκτική σχέση ανάμεσα στον προλεταριακό διεθνισμό και στα εθνικά δικαιώματα: η καταστροφή της Διεθνούς από τους σοσιαλπατριώτες δεν αποτελούσε έγκλημα μόνο εναντίον του σοσιαλισμού. Πέρα απ' αυτό. διακή­ ρυξε απερίφραστα το δικαίωμα των εθνών στην αυτοδιάθεση ως έναν από τους όρους για την «ειρήνη ανάμεσα τους». της Βουλγαρίας. ενώ το έθνος. θα 'χε το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης. την οποία υπεράσπισε'με θαυμάσιο τρόπο στο Μπρεστ-Λιτόφσκ με την ικανότητα του ως Επί­ τροπος του Λαού για τις Εξωτερικές Υποθέσεις. απαλλαγμέ­ νης από την τσαρική. που απαιτούσαν την καταστροφή του εθνικού κράτους ως εμποδίου για την επέκταση των παραγωγικών δυνά­ μεων. υποστήριζε την προοπτική της ανεξάρτητης και ενιαίας Πολωνίας (δηλ. με την ευρύτερη και ορθότερη έννοια τους». Η πολεμική τούτη. οι μαρξιστές είναι υπέρ της μεγαλύτερης δυνα­ τής επέκτασης στην οικονομική σφαίρα. στο ότι έγραφε πως το εργατικό κίνημα ήταν «η πιο σημαντική παραγωγική δύναμη τ η ς σύγχρονης κοινωνίας»· πάντως. το εθνικό κράτος θα διαλυόταν στις «Δημοκρατικές Ηνωμένες Πολιτείες της Ευρώπης». Η επιχειρηματολογία του Τρότσκι ηταν κάπως συγκεχυμένη. Συγκεκριμένη πολιτική προσέγγιση. ως διεθνιστική απάντηση στις . σε μια σειρά άρθρων το 1915 («Έθνος και Οικονομία» ). φυσικά. όχι όμως με κόστος τη διαίρεση. που την αντιπαρέθετε στην «ειρήνη των διπλωματών». μια και διέλυε τη μόνη ικανή δύναμη ν' ανασυγκροτήσει την Ευρώπη πάνω στη βάση των δημο­ κρατικών αρχών και του δικαιώματος της αυτοδιάθεσης των εθνών. αποχωρισμένο από την οικονομία και απαλλαγμένο από το παλιό πλαίσιο του κράτους. αλλά κι εναντίον των «εθνικών συμφερόντων. Ξεκινούσε με μια πολεμική εναντίον των σοσιαλιμπεριαλιστών. Σ' αυτήν ακριβώς την απελευθέρωση των εθνών αυτών και στην ένωση τους σε μια βαλκανική ομοσπονδία έβλεπε το καλύτερο εμπόδιο για τον τσαρισμό στην Ευρώπη. ο Τρότσκι. προσπάθησε να προσδιορίσει το εθνικό ζήτημα με ακριβέστερο τρόπο. και στα δυο του άρθρα επανερχό­ ταν σ τ ι ς «συγκεντροποιητικές ανάγκες της οικονομικής ανάπτυξης». στη σφαίρα της «πολιτιστικής ανάπτυξης». 2. Επιπρό­ σθετα.. Πάνεκοκ και Στράσερ Η Ταξική Πάλη και το Έθνος του Πάνεκοκ και Ο Εργάτης και το Εθνος του Στράσερ δημο­ σιεύθηκαν και τα δύο το 1912 στο Ράιχενμπεργκ (Βοημία). θα εξαναγκαστεί να προσαρμοστεί στις ανάγκες της οικονο­ μικής ανάπτυξης» Κατά συνέπεια.

Η πε­ ποίθηση του Μπάουερ πως η ιδεολογία τούτη μπορεί να 'ναι ανεξάρτητη δύναμη. δίχως να διατυπώνει μιαν εναλλακτική συγκεκριμένη πολιτική προσέγγιση στην πραγματική σφαίρα του εθνικού προβλήματος και ιδιαίτερα στην πάλη των καταπιεσμένων εθνών. Ο Πάνεκοκ τόνιζε παραπέρα πως επρό­ κειτο για μια αυτονομία στηριγμένη στην αρχή του προσώπου (personal principle) κι όχι στην αρχή του εδάφους. το «εθνικό φαινόμενο είναι ένα αστικό ιδεολογικό φαινόμενο». πως όταν συγ­ κρούονται το εθνικό και το οικονομικό συμφέρον. μολονότι έτειναν. όπως και με όλα τα πολιτικά ζητήματα. χαρακτή­ ριζε την καντιανή κι όχι την υλιστική μέθοδο. και απέρρι­ πταν τη θεωρία του Μπάουερ για το εθνικό ζήτημα ως ανιστορική. Αρκεί όμως στην πραγματικότητα αυτό για να λέει κανείς. διευ­ κρίνιζε πως ο καλός γερμανός και αυστριακός πατριώτης θα εξακολουθούσε να κάνει τα ψώνια του από τα τσέχικα μαγαζιά αν ήταν φτηνότερα από τα αντίστοιχα γερμανικά. Η πολε­ μική του Πάνεκοκ και του Στράσερ εναντίον του Μπάουερ εντάσσονταν στην επαναστατι­ κή προοπτική. όπως έλεγε ο Στράσερ. ν' απορρί­ πτουν τον σεπαρατισμό ως λύση του εθνικού ζητήματος. κάπου μεταξύ μεταρρύθμισης και επανάστασης. Το Αυστρομαρξιστικό Κέντρο και η Πολιτιστική Αυτονομία Η βασική ιδέα των αυστρομαρξιστών ήταν η πολιτιστική αυτονομία στα πλαίσια του πο­ λυεθνικού κράτους. θα θριαμβεύσει το οικονομικό. σ' ένα διασκεδαστικό απόσπασμα της μπροσούρας του. όπως η ριζοσπαστική αριστερά. Σχετικά με το εθνικό ζήτημα. πράγμα που ήταν συνεπές με την αντίληψη του ότι το εθνικό φαι­ νόμενο ήταν καθαρά ιδεολογικό και πολιτιστικό. Ο οικονομισμός ενυπήρχε έμμεσα στην κοινή βασική υπόθεση και των δύο συγγραφέων: η προτεραιότητα του ταξικού συμφέροντος πάνω στο εθνικό οφειλόταν στις οικονομικές ρίζες του πρώτου. μεταξύ εθνικισμού και διεθνισμού. Ωστόσο. Η κοινή κεντρική ιδέα και των δυο συγγραφέων ήταν η υπε­ ροχή του ταξικού συμφέροντος πάνω στο εθνικό συμφέρον η πρακτική κατάληξη ήταν η ενότητα του αυστριακού σοσιαλδημοκρατικού κόμματος και η άρνηση να διαιρεθεί σε χω­ ριστά η αυτόνομα εθνικά τμήματα. με μια ολόκληρη σειρά πολιτιστικών. Καρλ Ρένερ Πριν από το 1917. Για τον Πάνεκοκ.ΤΕΤΡΑΔΙΑ 46 8 22 θέσεις του Όττο Μπάουερ. σε αντίθεση με τον Μπάουερ. η θεωρία τους χαρα­ κτηριζόταν από τον «κεντρισμό». εκείνο που ενδιαφέρει είναι ότι τό­ σο ο Πάνεκοκ όσο και ο Στράσερ αποδέχονταν στα βασικά του σημεία το εθνικό πρόγραμ­ μα του Μπάουερ και της αυστριακής σοσιαλδημοκρατίας: την εθνική αυτονομία στα πλαί­ σια του πολυεθνικού Αυστρο-ουγγρικού κράτους. Είναι αλήθεια πως ο Πάνεκοκ και ο Στρά­ σερ. Ήθελαν απ' τη μια ν' αναγνωρίσουν τα δικαιώματα των εθνικών μειονοτήτων και να διατηρήσουν από την άλλη την ενότητα του Αυστροουγγρικού κρά­ τους. ως ιδεολογία που προοριζόταν να εξαφανισθεί με τον ερχομό του σοσιαλισμού. αλλά του απέδιδαν προπαγανδιστική και διαπαιδαγωγική καθαρά αξία. Ο Στράσερ. μέσω της διάταξης των εθνοτήτων σε δημόσιες νομικές ενώσεις (corpo­ rations). Οι αυστρομαρξιστές. διοικητικών και νομικών αρμοδιοτήτων. αλλά ήταν ατελής στο βαθμό που περιοριζόταν στο ν' αντιπαραθέτει τον διε­ θνισμό στον αυστρομαρξιστικό εθνικό ρεφορμισμό. δεν τον έκαναν μόνο για διαφορε­ τικούς λόγους. δεν θεωρούσαν ότι το πρόγραμμα θα μπορούσε να πραγ­ ματοποιηθεί στα πλαίσια του καπιταλισμού. αλλά και από μια σχεδόν διαμετρικά αντίθετη σκοπιά. ιδεαλιστική και εθνικοοπορτουνιστική. ο μελλοντικός καγγελάριος της Αυστρίας (1918-20) δημοσίευσε πολλές . Και οι δύο παρομοίαζαν το έθνος με τη θρησκεία.

που πε­ ριείχε τις ακόλουθες ιδέες (η σχέση τους με τον μαρξισμό είναι κάπως προβληματική): 1· «Η οικονομία υπηρετεί την καπιταλιστική τάξη όλο και πιο αποκλειστικά· από την άλ­ λη μεριά. Επιδίωξε να εξουδετερώσει τον κίνδυνο του πολιτικού σεπαρατισμου και τη ρήξη του πο­ λυεθνικού κράτους μέσα από ένα λεπτό και περίπλοκο νομικοθεσμικό μηχανισμό: εθνικές ενώσεις στηριγμένες στην αρχή της προσωπικότητας. βημα-βήμα προς την εθνική αυτονομία. Κατά παράδοξο τρόπο. Ο Πόλεμος και Η Διεθνής (1917). να σώσει το «ιστορικό αυστριακό κράτος». στο έργο του π.ΠΟΛΙΤΙΚΟΥ ΔΙΑΛΟΓΟΥ ΕΡΕΥΝΑΣ & ΚΡΙΤΙΚΗΣ . ήταν εξαιτίας αυτού ακριβώς του κρατι­ σμού που προσπάθησε ο Ρένερ ν' αποπολιτικοποιήσει το εθνικό ζήτημα.47 μελέτες για το εθνικό ζήτημα. δηλ. 2.μοπο. Στην πραγματικότητα. το κράτος εξυπηρετεί ολοένα και περισσότερο το προλεταριάτο». Ο Μαρξισμός. 3 Οι θέσεις του Ρένερ για το εθνικό ζήτημα πρέπει να κατανοηθούν σ' αυτό ακριβώς το φως του «σοσιαλ-κρατισμού»· ο βασικός του στόχος ήταν να σταματήσει την «αποσύνθεση της Αυτοκρατορίας» και τη «διάλυση της Αυστρίας». «Το σπέρμα του σοσιαλισμού βρίσκεται σήμερα σ' όλους τους θεσμούς του καπιταλιστικού κράτους». «εθνικό μητρώο» που θα κατέγραψε κάθε άνθρωπο που 'χε επιλέξει εθνικότητα. Ο Μπάουερ ωστόσο. και ότι η ίδια εξωτερική κατάσταση μπορεί να οδηγή­ σει σε διαφορετικές αποφάσεις». νομικών. πλαίσιο που έπρεπε να διατηρηθεί διαμέσου ορι­ σμένων δημοκρατικών μεταρρυθμίσεων και παραχωρήσεων (πολιτιστικών. Στην πραγ­ ματικότητα. το αποτέλεσμα βαρυσήμαντης απόφασης ή τολμηρής δράσης.. η έννοια τούτη ήταν καθαρά μετα­ φυσική. εδαφικά και/ή εθνικά όργανα με διοικητική αυτονομία κλπ.ουσε για να χαρακτήρισε. ο Κάουτσκι και ο αστός νομικός Χανς Κέλσεν). Η Αυστρία θα προχώρησε. συμμεριζόταν μαζί με τον Ρένερ το θεμελιακό αξίωμα του αυστρομαοξισμού: τη διατήρηση του πολυεθνικού κράτους. αλλά με μια σειρά επαρχιακών και τοπικών νόμων». κλπ. στην μακρόχρονη πορεία της εξέλιξης μεσα απο δύ­ σκολους αγώνες. βρίσκονται σε μεγά­ λο βαθμό έξω από την πολιτική και θεωρητική σφαίρα του μαρξισμού. Η επιρροή του λασαλικοϋ κρατισμού ενυπήρχε ακόμη και στα πρώιμα κείμενα του. αλλά έγινε πιο φανερή μετά από το 1914. χωριστούς εκλογικούς κατάλογους για καθε εθνική μειονότητα.) στις εθνικές μειονότητες. Οττο Μπάουερ Το μεγάλο έργο του Μπάουερ Το Εθνικό Ζήτημα και η Σοσιαλδημοκρατία (1907) είχε σε με­ γάλο βαθμό περισσότερη θεωρητική βαρύτητα και επίδραση απ οσο τα κείμενα του Ρενερ. Δεν είναι εκπληκτικό ότι υποβλήθηκε σε αυστηρή κρι- . νεοκαντιανής προέλευσης. το γεγονός ότι το ίδιο το κίνητρο μπορεί να προκαλέσει διαφορετικά κινήματα. οι θέσεις του Ρένερ. που θεμελιωνόταν πάνω στη βάση της αμφίλογης και μυστηριώδους έννοιας των «εθνικών χαρακτηριστικών». Το Αυστροουγγρικό αυτοκρατορικό κράτος εμφανιζόταν συνεπώς ως το βασικό πλαίσιο της πολιτικής σκέψης του Ρένερ. Ο Μπάουερ έβλεπε τη λυση του εθνικού ζητήματος με ρεφορμιστικούς όρους (η φράση που χρησ. οι οποίες δεν είχαν καμία ταξική προοπτική ουτε επανα­ στατική κατεύθυνση και παρά τους ισχυρισμούς του συγγραφέα τους. απ' τις οποίες η πρώτη και περισσότερο γνωστή είναι το Κράτος και το Έθνος (1899). Εκείνο που ήταν ιδιαίτερο στην ανάλυση του Μπάουερ ήταν η ψυχολογική και πολιτι­ στική φύση της θεωρίας του για το εθνικό ζήτημα. Το νέο Σύνταγμα δεν θα δημιουργηθεί με μια μεγάλη νομοθετική πράξη. Η μέθοδος του ήταν βασικά νομική/συνταγματιστική και η αν­ τίληψη του για το κράτος είχε περισσότερα κοινά με τον Λασάλ παρά με τον Μαρξ (όπως τόνισαν σωστά ο Μέρινγκ. που ορίζονταν με ψυχολογικούς όρους: «η διαφορά των στόχων.. να το περιορίσει σε διοικητικό και συνταγματικό ζήτημα 2 4 και να το μετασχηματίσει σε νομικό πρόβλημα. τη στρατηγική του ήταν η «εθνική εξέλιξη») ως την προοδευτική διαχείριση των θεσμών του Αυστροουγγρικού κράτους: «Είναι απίθανο να μπορέσει η εθνική αυτονομία να να.χ.

Η εξέλιξη του καπιταλισμού στην Κεντρική Ευ- . η θεωρία του όμως κατέλη­ γε στην πραγματική φετιχοποίηση του εθνικού πολιτισμού. ως «παγωμένο κομμάτι της ιστορίας». Έκανε έτσι το αντίστροφο λάθος από τους πιστούς της «πρόλετκουλτ». Τοποθε­ τώντας την ανάλυση στο επίπεδο της κουλτούρας. Ήταν λοιπόν εύκολο στον Πάνεκοκ να τονίζει. Στο βαθμό που η μέθοδος του Μπάουερ δεν συνεπαγόταν μόνο την ιστορική ερ­ μηνεία των υπαρχόντων εθνικών δομών. η εθνι­ κή κουλτούρα. Η δεύτερη καίρια έννοια στο θεωρητικό οικοδόμημα του Μπάουερ ήταν.). Δεν είναι λοιπόν παράξενο που έγινε η θεωρία των «εθνικιστικών/πολιτιστικών» ρευμάτων στο εργατικό κίνημα κι όχι μονάχα στην Αυστροουγγαρία. ο Μπάουερ απέκλειε σχεδόν ολότελα τις τάξεις και την ταξική πάλη από τη σφαίρα της εθνικής κουλτούρας. οδηγεί φυσικά κάποιον στο ν' αγνοήσει το πολιτικό πρόβλημα: την αυτοδιάθεση μέσα από τη δημιουργία των εθνικών κρατών. Ορίζοντας το έθνος ως το προϊόν της κοινής ιστορικής μοίρας (την υλική βάση. καυκάσιοι σοσιαλδημοκράτες. περιοριζόταν από τον Μπάουερ σε μια απλή πράξη ιδιοποίησης ή μάλλον πα­ θητικής αποδοχής. και της ανικανότητας του να συλλάβει τη διεθνή σοσια­ λιστική κουλτούρα.) και αλλού. Η ιστορική αυτή προσέγγιση έδινε στο βιβλίο του Μπάουερ μια πραγματική μεθοδολογική υπεροχή. κατόρθωνε ν' αποφύγει το λάθος του Ένγκελς του 1848-50: το γεγονός ότι ένα έθνος (όπως οι τσέχοι) «δεν είχε καμιά ιστορία» δεν σημαίνει κατ' ανάγκη πως δεν θα έχει ούτε μέλλον. ως την αποκρυστάλλωση των παρελθόντων γεγονό­ των. τους αντι­ δραστικούς μύθους του «αιώνιου έθνους» και της ρατσιστικής ιδεολογίας. παρά τους περιορισμούς αυτούς. αλλά και την αντίληψη του έθνους ως διαδικασίας. βέβαια. της απόρριψης από μέρους του εκείνου που αποκαλούσε «απλοϊκό κοσμοπολιτισμό» του προλε­ ταριάτου στη νηπιακή του ηλικία. Ωστόσο. Προφανώς. Πάνεκοκ. Γιαυτό φαινόταν να θεωρεί τις «πολιτιστικές αξίες» απόλυτα ουδέτερες και δίχως ταξικό περιεχόμενο. τική από τους μαρξιστές αντιπάλους του Μπάουερ (Κάουτσκι. Στράσερ κλπ. αλλά επίσης και στη Ρωσική Αυτοκρατορία (Μπουντ. που είναι η ανθρώπινη πάλη εναντίον της φύσης). όχι μό­ νο πάνω στον Ρένερ. ειδικότερα σε σχέση με την ιστορικιστική φύση της μεθόδου του.ΤΕΤΡΑΔΙΑ ι 8 48. ο Μπάουερ είχε δίκιο να τονίζει την αποφασιστική σημα­ σία της κουλτούρας στον προσδιορισμό του εθνικού ζητήματος. κλπ. αλλά και πάνω στους περισσότερους μαρξιστές συγγραφείς της περιό­ δου. ο «κουλτουραλισμός» του Μπάουερ έπαιζε τον ίδιο μεθοδολογικό ρόλο με τον «νομικισμό» του Ρένερ: αποπολιτικοποιούσε το εθνικό ζήτημα. Ο στόχος του προγράμματος του ήταν να φέ­ ρει την εργατική τάξη κοντά στα «πολιτιστικά πλεονεκτήματα» και στην «εθνική πολιτι­ στική κοινότητα». το έργο του Μπάουερ έχει μιαν αναντίρρητη θεωρητική αξία. η διαλεκτική σχέση της Aufhebung (συντήρηση/άρνηση/ υπέρβαση).26 Εξαιτίας της τάσης του να «εθνικοποιεί» το σοσιαλισμό και το εργατικό κίνημα. Κι ακόμη περισσότερο. πως το προλετα­ ριάτο βρίσκει πολύ διαφορετικά πράγματα στον Γκαίτε και τον Σίλλερ (ή στον Φράιλιγκαρθ και στον Χάινε) από την αστική τάξη. Η περίπλοκη σχέση του προλεταριάτου με την αστική πολιτιστική κληρονομιά. που τα κείμενα τους πάνω στο εθνικό ζήτημα είχαν συχνά αφηρημένο και άκαμπτο χα­ ρακτήρα. Μ' αυτή την έννοια. ο Μπάουερ έμενε σταθερά πάνω στο έδαφος του ιστορικού υλισμού και σε πλήρη αντίθεση με τον αστικό εθνικό συντηρητισμό. από την οποία ο καπιταλισμός την απέκλειε. η βάση ολόκληρης της στρατηγικής του για την εθνική αυτονομία. ως κίνησης σε διαρκή μετασχηματισμό. η πιο χαρακτηριστική έκφρα­ ση της οποίας ήταν η άποψη πως ο σοσιαλισμός οδηγεί στην ανάπτυξη της πολιτιστικής δια­ φοροποίησης ανάμεσα στα έθνη. η θεωρία του Μπάουερ ήταν σε κάποιο βαθμό μολυσμένη από την εθνι­ κιστική ιδεολογία που επιδίωκε να καταπολεμήσει. στην πολεμική εναντίον του Μπάουερ. ως το «μη περατωμένο απο­ τέλεσμα μιας διαρκούς διαδικασίας». οι οποίοι αγνοούσαν τη σχετική αυτονομία του πολιτιστικού κόσμου και ήθελαν να τον περιορίσουν άμεσα στην κοινωνική του βάση («προλεταριακή κουλτούρα» εναντίον της «αστικής κουλτούρας»).

έδωσε στη θεωρία του δογματικό. στηριγμένη στο θεμελιακό σύνθημα της εθνικής αυτοδιάθεσης. Δεν χρειάζεται να προσθέσουμε πως . καθώς δεν το αναφέρει σε κανένα από τα πολυάριθμα κείμενα του για το εθνικό ζήτημα. Μετά απ' αυτό η νύξη του Τρότσκι πως το άρθρο το παρακίνησε. διατυπώνοντας (πάνω στη βάση των κειμένων του Μαρξ. περιοριστικό και άκαμπτο χαρακτήρα που ποτέ δεν βρίσκει κα­ νείς στον Λένιν. ακόμη και εκείνων που ήταν κοντύτερα στον Λένιν στο ζήτημα τούτο: του Κάουτσκι και του Στάλιν. Μετά από το 1914. σ' έναν ορισμένο αριθμό πολύ σημαντικών ζητημάτων. μιλούσε για τον «θαυμάσιο γεωργια­ νό που κάθησε να γράψει ένα μεγάλο άρθρο». αποκηρύ­ χθηκαν με βίαιο τρόπο από τον Λένιν ως «υποκριτικές» και «οπορτουνιστικές». Σύμφωνα με τον Στάλιν. άμεσα ή έμμε­ σα. 3 1 Πράγματι. Η προβληματική τούτη είναι κληροδότημα του Μπάουερ. πέρα από μια σύντομη. 2 9 Μόλις όμως τέλειωσε το άρθρο. παρενθετική αναφορά σ' ένα άρθρο με ημερομηνία 26 Δεκέμβρη του 1913. το Φλεβάρη του 1913. Στάλιν Ό σ ο για το περίφημο άρθρο του Στάλιν «Ο Μαρξισμός και το Εθνικό Ζήτημα». Είναι Φανερό πως οι βασικές ιδέες στο έργο του Στάλιν ήταν εκείνες του μπολσεβικικού κόμμα­ τος και του Λένιν.ΠΟΛΙΤΙΚΟΥ ΔΙΑΛΟΓΟΥ ΕΡΕΥΝΑΣ & ΚΡΙΤΙΚΗΣ . διαφέρει. με τη συνοχή και τον ρεαλισμό της. η ιδέα της εθνικής ψυχολογίας έχει περισσότερα κοινά μ' ένα ορισμένο επιφανειακό και επιστημονίζον φολκλόρ παρά με τη μαρξιστική ανάλυση του εθνικού ζητήματος. δεν φαίνε­ ται (αντίθετα με τον λαϊκό μύθο) ο Λένιν να ενθουσιάστηκε ιδιαίτερα γι' αυτό. αλλά διακρινόταν από την μονόπλευρη της και σχεδόν αποκλειστική έμφαση στη γλώσσα ως βάσης του έθνους. τον οποίο ο Λένιν επέκρινε απερίφραστα για την «ψυχο­ λογική θεωρία» του. Η θέση του Κάουτσκι πριν από το 1914 ήταν ανάλογη με του Λένιν. κι έρχεται ακόμη και σε αντίθεση. Η σταλινική αντίληψη για το έθνος αποτελούσε πραγματικό ιδεολογικό π Ροκρούστειο κρεβάτι. το επό­ πτευσε και το διόρθωσε «λέξη προς λέξη» ο Λένιν φαίνεται αμφισβητήσιμη. Απεναντίας. στα πλαίσια του πολέμου. Η έννοια του «εθνικού χαρακτήρα». οι αμφιλεγόμενες και αντιφατι­ κές θέσεις του Κάουτσκι για τα δικαιώματα των εθνών. Ο Λένιν και το Δικαίωμα της Αυτοδιάθεσης Γο εθνικό ζήτημα είναι ένα από τα πεδία στα οποία ο Λένιν ανέπτυξε σε μεγάλο βαθμό τη μαρξιστική θεωρία. 1. 2· Ο Στάλιν. το έργο του Στάλιν. 2 8 είναι αλήθεια πως ο Λένιν ήταν εκείνος που έστειλε τον Στάλιν στη Βιέννη για να το γράψει και πως σ' ένα γράμμα στον Γκόρκι.49 Ρώπη και στα Βαλκάνια δεν οδηγεί στην αφομοίωση αλλά στο ξύπνημα των «μη ιστορικών» 27 εθνών. πριν από το δεύτερο μισό του δεκατουένατου αιώνα δεν αποτελούσε έθνος. η Γεωργία. έδαφος. όν­ τας διαιρεμένη σε οικονομικά ανεξάρτητες ηγεμονίες. με τα κείμενα του Λένιν. αλλά και πη­ γαίνοντας περ' απ' αυτά) μια συνεκτική επαναστατική στρατηγική για το εργατικό κίνημα. τονίζοντας λαθεμένα πως «μόνο όταν τα γνωρίσματα αυτά (κοινή γλώσσα. επειδή δεν είχε «κοινή οικονομική ζωή». καθώς και από την έλλειψη σαφήνειας και τολμηρότητας στη διατύπωση του δι­ καιώματος των εθνών στον αποχωρισμό. οικονομική ζωή και «ψυχοσύνθεση») υπάρχουν μαζί μας δίνουν το «έθνος». Η λενινιστική θεωρία. ήταν πολύ πιο μπροστά από τις θέσεις άλλων μαρξιστών της περιόδου. της «κοινής ψυχολογικής σύνθεσης» και της «ψυ­ χολογικής ιδιαιτερότητας» των εθνών όεν είναι καθόλου λενινιστική.

Πρόσθετε πως η ελευθερία συνέ­ νωσης κάθε είδους ανάμεσα στα μέλη του έθνους.. Ό χ ι μόνο δεν πέτυχε να διακρίνει τον εθνικισμό «από τα πάνω» από τον εθνικισμό «από τα κάτω».χ. σε κάθε δοσμένο κράτος». που είναι διασκορπισμένα σε διαφορετι­ κά μέρη της χώρας ή και του κόσμου ακόμη. συμπε­ ριλαμβανομένης και της συνένωσης κάθε κοινότητας ανεξάρτητα από την εθνικότητα της. των Ο υ κ ρ α ν ώ ν . απέριπτε με μια κίνηση τον «φιλοπόλεμο και κατασταλτικό» εθνικισμό των τσάρων «από τα πάνω» και το «κύμα του εθνικισμού από τα κάτω. Ο Στάλιν δεν έκανε καμιά διάκριση ανάμεσα στον μεγαλορωσικό τσαρικό καταπιεστι­ κό εθνικισμό και στον εθνικισμό των καταπιεσμένων εθνών. από την άλλη μεριά. της Βαλτικής και της περιοχής της Πετρούπολης. Ο Στάλιν αρνούνταν απερίφραστα να δεχτεί τη δυνατότητα της ενότητας ή της ένωσης των εθνικών ομάδων που ήταν διασκορπισμένες στους κόλπους ενός πολυεθνικού κράτους: «Μπαίνει το ερώτημα: είναι άραγε δυνατό να ενωθούν οι ομάδες αυτές. των γεωργιανών. της Πολωνίας. Σε μια πολύ αποκαλυπτική πα­ ράγραφο του άρθρου του. κατανοούσε πως μονάχα η εάυθερία του αποχωρι­ σμού επιτρέπει την ελεύθερη και εθελοντική ένωση. και «ουτοπικά». κατανοούσε καλύτερα από τους συντρόφους του της επανα­ στατικής αριστεράς τη διαλεκτική σχέση ανάμεσα στον διεθνισμό και στο δικαίωμα της εθνικής αυτοδιάθεσης.. κλπ. και μπορεί να την αμ­ φισβητεί κανείς μόνο από την άποψη της αρτηριοσκληρωμένης γραφειοκρατίας». που χωρίστηκαν η μια από την άλλη. Πρώτα-πρώτα. που μερι­ κές φορές μετατρέπεται σε βάναυσο σωβινισμό» των πολωνών. συνεργασία και. του Τρότσκι και του Πάνεκοκ: ο προλεταριακός διεθνισμός. μακροπρό­ θεσμα. θα ήταν έθνος. Ο Λένιν. άκαμπτο και αυθαίρετο «ορισμό» του έθνους. συνειδητά ή ασυνείδητα.. όχι μόνο θεωρούσε πως η διαφορά ανάμεσα στον εθνικισμό του καταπιεστικού και του καταπιεσμένου έθνους ήταν απόλυτα αποφασιστική. των τατάρων. Μπορεί κανείς να φανταστεί ότι οι γερ­ μανοί π. Ο Λένιν ωστόσο. υπεράσπιζε σθεναρά «την ε/χυΟερία της συνένωσης. ήταν πως όλα αυτά ήταν «ακατανόητα». συνένωση. Η διαφορά τούτη ανάμεσα στον Λένιν και τον Στάλιν ήταν ιδιαίτερα σημαντική και περιείχε ήδη το σπέρμα της μετέπειτα βίαιης σύγκρουσης τους σχετικά με το εθνικό ζήτημα στη Γεωργία (Δεκέμ­ βρης του 1922) -η περίφημη «τελευταία μάχη» του Λένιν. Πουθενά στα κείμενα τ ο υ Λένιν δεν βρίσκουμε έναν τέτοιο αποφθεγματικό. που με την «αποφασιστική» στάση τους εναντίον του πολωνικού εθνικισμού κατέληξαν ν' αρνηθούν το δικαίωμα της Πολωνίας ν' αποσχισθεί από τη Ρωσική Αυτοκρατορία. των εβραίων. 3 3 4. ήταν «αναμφισβήτητη. Δεύτερο. Δεν είναι συμπτωματικό πως ένας από τους κύριους στόχους της πολεμικής του ήταν οι μαρξιστές σοσιαλδημοκράτες ενός καταπιεσμένου έθνους. κατανοούσε πως μόνο η αναγνώριση του δικαιώματος της αυτοδιάθεσης του καταπιεσμένου έθνους από το εργατικό κίνημα του καταπιεστικού έθνους συντελεί στην εξάλειψη της εχθρότητας και της υποψίας του κατα- . «αδύνατα». τη συγχώνευση ανάμεσα στα έθνη. της Υπερκαυκασίας και οι γερμανοί της Βαλτικής θα «συνενωθούν σ' ένα έθνος:» Η απάντηση που δόθηκε βέβαια. πριν από την Τελωνειακή Ένωση.. παραθέτοντας σαν παράδειγμα ακριβώς τους γερμανούς του Καυ­ κάσου. 3 2 Ο Λένιν αντίθετα. 3. σε μια ενιαία εθνική ένωση: . αλλά υπέβαλε κιόλας στην πιο αυστηρή κριτι­ κή τους σοσιαλδημοκράτες των καταπιεσμένων χωρών που δεν είχαν «σταθεί αποφασιστι­ κοί» απέναντι στο εθνικιστικό κίνημα. αλλά στρεφόταν πάντοτε με τον πιο σκληρό τρόπο εναντίον εκείνων που συνθηκολόγησαν. με τον μεγαλορωσικό εθνικό σωβι­ νισμό. Λένιν Το αφετηριακό σημείο του Λένιν στην επεξεργασία της στρατηγικής πάνω στο εθνικό ζή­ τημα ήταν το ίδιο με της Λούξεμπουργκ.50 ΤΕΤΡΑΔΙΑ 8 με το κ ρ ι τ ή ρ ι ο αυτό μήτε η Γερμανία.

η θεωρία του της αυτοδιάθεσης δεν κάνει καμιά απολύτως παραχώρηση στον εθνικισμό. και ενοποιεί το προλεταριάτο και των δύο χωρών στη διεθνή πάλη εναντίον της αστικής τάξης. Κι επιπλέον. Σχετικά με το εθνικό ζήτημα.ΠΟΛΙΤΙΚΟΥ ΔΙΑΛΟΓΟΥ ΕΡΕΥΝΑΣ & ΚΡΙΤΙΚΗΣ πιεσμένου. χάρη στην κατανόηση της σχετικής αυτονομίας της πολιτικής διαδικασίας. Στηρίζεται απλά και μόνο στη σφαίρα της δημοκρατικής πάλης και της προλεταριακής επανάστασης. Η τάση αυτή ξεχώριζε στην πολεμι­ κή του εναντίον των οικονομιστών σχετικά με το ζήτημα του κόμματος στα 1902-1903· στη διαμάχη του με τους μενσεβίκους σχετικά με το ζήτημα της δημοκρατικής επανάστασης το 1905· στην πρωτοτυπία των κειμένων του για τον ιμπεριαλισμό το 1916· στην εμπνευσμένη στροφή που έκφραζαν το 1917 οι Θέσεις του Απρίλη· σ' ολόκληρο το σημαντικότερο έργο του Κράτος κι Επανάσταση και. οι διπλωμάτες και οι στρατοί.νάλογο τρόπο τη διαλεκτική σχέση ανάμεσα στους εθνικοδημοκρατικούς αγώνες και στη σοσιαλιστική επανάσταση. σε τελευταία ανάλυση. η κύρια υπεροχή του Λένιν πάνω στους περισσότερους από τους συγχρόνους του ήταν η ικανότητα του να «βάζει την πολιτική πάνω απ' όλα». δηλ. που και τα δυο τους απαιτούσαν την αναγνώριση του δικαιώματος της αυτοδιάθεσης των εθνών. στα κείμενα του για το εθνικό ζήτημα. όχι μόνο ως δημοκρατικό κίνημα.που άρχισε να βλέπει την εθνικοαπελευθερωτική πάλη των καταπιεσμένων εθνών στους κόλπους της Ρωσικής Αυτοκρα­ τορίας. που είδε να γίνεται ολοένα και περισσότερο κυρίαρχο το πολιτικό επίπεδο (ακόμη κι αν. ο Λένιν τόνιζε ξεκάθαρα πως το ζήτημα της αυτοδιάθεσης «ανήκει εξολοκλήρου και αποκλειστικά στη σφαίρα της πολιτικής δημοκρατίας» 3 5 . διχασμένης και ετερογε­ νούς μάζας». 3 6 Ο Λένιν. αν δεν αγνοούσαν επίμονα (ακριβώς όπως οι παλιοί μας "οικονομιστές") την ανάλυση των πολιτικών εννοιών και κατηγοριών». Αυτή ακρι­ βώς η μεθοδολογική πλευρά είναι εκείνη που ερμηνεύει (ανάμεσα στ' άλλα) την χαρακτηρι­ στική επικαιρότητα των ιδεών του Λένιν στον εικοστό αιώνα. πολιτιστική ή «ψυχολογική» διάσταση του προβλήματος. Δεν ενδιαφερόταν καθόλου για το αν το τάδε ή το δείνα έθνος διέθετε ανεξάρτη­ το κράτος. ο Λέ­ νιν είχε πλήρη συνείδηση της μεθοδολογικής βάσης των διαφορών: «Το "αυτόνομο" έθνος δεν είναι το ίδιο ισότιμο με το "κυρίαρχο" έθνος· οι πολωνοί σύντροφοι μας δεν θα μπο­ ρούσαν να μην το προσέξουν αυτό. η επίμονη. ενώ οι περισσότεροι μαρξιστές συγγραφείς δεν έβλεπαν πα­ ρα μόνο την οικονομική. τις αδυναμίες και τα λά­ θη τους» εναντίον του καπιταλισμού και του αστικού κράτους. Από μεθοδολογική σκοπιά. Ο Λένιν κατανόησε με α. Ο στόχος του ήταν η δημοκρατία και η διεθνιστική ενότητα του προλεταριάτου. κατόρθωσε ν' αποφύ­ γει τον υποκειμενισμό όσο και τον οικονομισμό στην ανάλυση του εθνικού ζητήματος. στη σφαίρα του δικαιώματος για τον πολι­ τικό αποχωρισμό και την εγκαθίδρυση του ανεξάρτητου εθνικού κράτους. Επιπλέον. ούτε με το ποια ήταν τα σύνορα ανάμεσα στα δύο κράτη. 3 4 Είναι αλήθεια ωστόσο. αλλά επίσης η αγροτιά και η μικροαστική τάξη) του καταπιε­ σμένου έθνους ήταν οι σύμμαχοι του συνειδητού προλεταριάτου: του προλεταριάτου. δεν ήταν παρά μόνο μετά από τον Απρίλη του 1917 -όταν ο Λέ­ νιν υιοθέτησε τη στρατηγική της διαρκούς επανάστασης. 3 7 Δεν χρειάζεται να πούμε πως για τον Λένιν. που περιέχει στοιχεία της μικροαστικής τάξης και των καθυστερημένων εργα­ τών «με τις προλήψεις τους. στην εποχή του ιμπεριαλι­ σμού. και κατέδειξε πως οι λαϊκές μάζες (όχι μόνο το προλεταριάτο. καθορίζεται φυσικά απ' το οικονομικό). . που καθήκον του θα 'ταν να οδηγήσει την πάλη αυτής της «ανόμοιας. άκαμπτη. δηλ. επειδή ακρι­ βώς συγκεντρώνει την προσοχή στην πολιτική πλευρά. αλλά και ως σύμμαχο του προλεταριάτου στη σο­ βιετική σοσιαλιστική επανάσταση. σταθερή και αποφασιστική τάση του να κατανοεί και να φωτίζει την πο­ λιτική πλευρά κάθε προβλήματος και κάθε αντίφασης. τις αντιδραστικές τους φαντασιώσεις. πως σε σχέση με τη Ρωσία. η πολιτική πλευρά του εθνικού ζητήματος δεν ήταν καθόλου εκείνη με την οποία ασχολούνταν οι πολιτικάντηδες. βέβαια.

Ακόμη κι αν υπάρχουν μερικές εξαιρέσεις. Συμπέρασμα: Το Μάθημα της Ιστορίας Ορισμένες από τις συγκεκριμένες διαμάχες των μαρξιστών πάνω στις πλευρές του εθνικού ζητήματος έχουν λυθεί από την ιστορία. Αυτό δεν σημαίνει πως το κίνημα της εργατικής τάξης πρέπει να διαγράψει από το πρόγραμμα του τις αρχές της δημοκρατίας (republicanism). σε μια συγκεκριμένη περίπτωση. Για παράδειγμα. σε όργανο της αντίδρασης (Καμπότζη 1917!) οι μαρξιστές δεν πρόκειται να το υποστηρί­ ξουν. κατά γενική ομολογία. συγκροτήθηκε σε κράτος. αν το δημοκρατικό κίνημα μετατρέπεται. κλπ. στην κορύφωση της επαναστατικής πάλης. η ανάλυση του Λένιν ότι η αναγνώριση του δικαιώματος της αυτοδιάθεσης είναι πρωταρχικής σημασίας για τη δη­ μιουργία των όρων της διεθνιστικής ενότητας μέσα στους εργάτες. ώστε ο λαός του Νοτίου Βιετνάμ να 'ναι ελεύθερος για να διαλέξει το δικό του μέλλον. Η επανενοποίηση της Πολωνίας. εκείνος που θα καθορίσει αν αποτελεί έθνος ή όχι η κοινότητα. πολιτική των μεγάλων δυνάμεων απέναντι στα μικρά έθνη! . τ. δηλ. επειδή εί­ ναι το μόνο αποτελεσματικό είδος γιατριάς» 4 0 -πόσο έχει αλλάξει. έγινε το 1918 πραγματικότητα. από τον Γουόντροου Ουίλσον ακόμη. βρίσκονται σήμερα στην Ισπα­ νία. Αυτό όμως σημαίνει πως η αυτοδιάθεση πρέπει να έχει ευρύτερη εφαρμογή· δεν πρέπει να συνδέεται μόνο με τον αποχωρισμό. Το «μη-ιστορικό» τσεχικό έθνος.3* Από την άλλη μεριά. σύμφω­ να με τον Λένιν. Οι αρχές αυτές εξαγγέλλονται σήμερα από κάθε αστό πολιτικό παντού. Το υποκειμενικό στοι­ χείο. Η εμπειρία της ιστορίας μετά από το 1917. δήλωνε επίσημα το 1966: «Παλεύουμε για να υπερα­ σπίσουμε την αρχή της αυτοδιάθεσης. την οποία η Λούξεμπουργκ ανέφερε ως μικροαστικό ουτοπισμό. ο γενικός κανόνας είναι το δικαίωμα του κάθε έθνους στον αποχωρισμό. Πράγματι. όταν ήταν Πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών. οικειοποιώντας τα συνθήματα της δημο­ κρατίας. της αντίθεσης ανάμεσα στα συμ­ φέροντα του προλεταριάτου και στα δημοκρατικά δικαιώματα των εθνών. το εθνικό πολιτικό κίνημα. ο εθνικισμός των μεγάλων δυ­ νάμεων ανανέωσε το ιδεολογικό του οπλοστάσιο. αλλά και με την ίδια την «εθνική οντότητα». τείνει έμμεσα ν' απο­ κλείσει ακόμη και το ενδεχόμενο των «εξαιρέσεων». Μια φυλή νέγρων πρέπει να τιμωρείται με την παράδοση των χωριών της στη φωτιά. μέσα από την εθελοντι­ κή ομοσπονδία με το σλοβακικό έθνος. Οι βάσκοι. δεν είναι λιγό­ τερο σημαντικό. αυτοί οι «υποκειμενικοί παράγοντες» δεν πέφτουν από τον ου­ ρανό . «ένα κατά βάση αντιδραστικό έθνος» σύμφωνα με τον Ένγκελς. εξωτερικών κριτηρίων. καταπίεσης. εξοπλισμένος μ' ένα κατάλογο «αντικειμενικών κριτηρίων» (σταλινικού τύπου). Προφανώς. δηλ. Ο Λύντον Τζόνσον. μας δείχνει επίσης πως το έθνος δεν είναι απλά και μόνο μια συλλογή αφηρημένων. Το ίδιο ισχύει mutatis mutan­ dis. Το πολυεθνικό κράτος της Αυστροουγγαρίας χω­ ρίστηκε μετά από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο σε πολλά εθνικά κράτη. αλλά η ίδια η κοινότητα. της ισότητας των εθνών και του δικαιώματος της αυτοδιάθεσης. η συνείδηση της εθνικής ταυτότητας. που ήταν προορισμένο να εξαφανιστεί εξαιτίας του ότι δεν διέθετε «εθνική ζωτικότητα» (Ένγκελς).ΤΕΤΡΑΔΙΑ / 8 52 Είναι αλήθεια πως οι δύο τούτοι στόχοι δεν έχουν για τον Λένιν την ίδια σημασία· οι δη­ μοκρατικές διεκδικήσεις πρέπει να υποτάσσονται πάντοτε στα προεξέχοντα συμφέροντα της επαναστατικής ταξικής πάλης του παγκόσμιου προλεταριάτου.» 3 9 Από τον δεκατοένατο αιώνα -όταν ο Τράιτσκε έγρα­ φε. και για την αυτοδιάθεση. με την ευκαιρία μιας εξέγερσης στην Αφρική: «Πρόκειται για καθαρό εμπαιγμό να εφαρμόζει κανείς στους πολέμους με τους αγρίους τις κανονικές αρχές του πολέμου.είναι το αποτέλεσμα ορισμένων ιστορικών συνθηκών -κατατρεγμού. Δεν είναι ο θεωρητικός «ειδικός».

που σπάνιο προνόμιο της ήταν ν' αναγνωριστεί τόσο από τον Λένιν οσρ και από την Λούξεμπουργκ: «Το Συνέδριο διακηρύσσει το πλήρες δικαίωμα κάθε έθνους στην αυτοδιά­ θεση· και εκφράζει τη συμπάθεια του στους εργάτες όλων των χωρών που βρίσκονται σημεΡα κάτω από τον ζυγό του στρατιωτικού. με σκοπό να παλέψουν πλάι τους για να νικήσουν -ο διεθνή κα­ πιταλισμό και να φτάσουν στο στόχο της διεθνούς κοινωνικής δημοκρατίας- ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 1· Κ α ρ λ Μ α ρ ξ . Στουτγκάρδη 1902.χ. το π ρ ο λ ε τ α ρ ι ά τ ο έχει έ ν α μοναδικό και κ ο ι ν ό συμφέρον.) Cf. έ ν α μοναδικό και κ ο ι ν ό ε χ θ ρ ό .την αυθεντικά διεθνιστική πορεία. θρησκευτικές και εθνο­ λογικές πλευρές συνδυάζονται και συμπλέκονται -για παράδειγμα. που διαδίδονται στο εξωτερικό από τη ρωσική και την κινεζική γραφειοκρατία. Το καθήκον που μπαίνει μπροστά στους επαναστάτες μαρξιστές είναι ν' αποφύγουν τους διπλούς αυτούς σκοπέλους και ν' ανακαλύψουν -μέσα από τη συγκεκριμένη ανάλυση καθε συγκεκριμένης κατάστασης. Λ α σ ά λ . 76 (Βλ.. φυλής ή θρησκείας. όταν καθοδηγούνταν από τον Λένιν και τον Τρότσκι (1919-23) και στην περίφημη απόφαση του Συνεδρίου του 1896 της Δεύτερης Διε­ θνούς. Ο πρώτος πειρασμός είναι η άρνηση της νομιμότητας του εθνικού κινήματος των παλαιστινίων ή των καθολικών του Ώλστερ: η καταδίκη των κινημάτων αυτών ως «μικροα­ στικών» και διασπαστικών της εργατικής τάξης. 2. Κ. 408: «Τα ό ν ε ι ρ α της Ευρωπαϊκής Δημοκρατίας. της διαρκούς ε ι ρ ή ν η ς κάτω α π ό τ η ν πολιτική οργάνω­ σ η . ή προτεστάντες της Βόρειας Ιρλανδίας) μαζικά. χωρίς ταξική διάκρι­ ση.. A u s dem literarische Nachlass. ζητήματα περίπλοκα όπου οι εθνικές. Σε κάθε χώρα όμως. Μ ο ν ά χ α . που έχει την πηγή της έμ­ πνευσης της στην πολιτική της Κομιντέρν. εθνικού και κάθε άλλου είδους απολυταρχισμούτο Συνέδριο καλεί τους εργάτες των χωρών αυτών να μπουν στις γραμμές των συνειδητών εργατών όλου του κόσμου.. Το ίδιο ισχύει και σε σχέση με την έκφραση του Ένγκελς για τ' «αντιδραστικά έθνη».ε. αλλα τα παθολογικά φαινόμενα ενός πολύ πιο επικίνδυνου είδους: τα μικρόβια του μεγαλοδυναμικού σωβινισμού και της οπορτουνιστικής συνθηκολόγησης με τον αστικό εθνικισμό. μετ. σ ε λ . και από τους οπαδούς τους σε διεθνές επίπεδο. σ τ ο Μ α ρ ξ Έ ν γ κ ε λ ς . τομ Α' σ ε λ 111 Α θ ή ν α χ. με αφηρημένο τρόπο. Φ ι λ ί ν η . εκδ. Μ ό σ χ α .ΠΟΛΙΤΙΚΟΥ ΔΙΑΛΟΓΟΥ ΕΡΕΥΝΑΣ & ΚΡΙΤΙΚΗΣ . σελ. με τη μορ­ φή της αφηρημένης αντίθεσης στα εθνικοαπελευθερωτικά κινήματα. και δεν μπορεί να ξεπεράσει την εθνικότητα. Πράγματι. 1964. απέναντι σ' αυτά της αρχής της αναγκαίας ενότητας ανάμεσα στους προλετάριους καθε εθνότητας. Η Γερμαν. εκδ.. αποικιακές.κή Ιδεολογία. Έτσι αν κοιτάξει κανείς σ' ορισμένα από τα σημερινά εθνικά ζητήματα. Ο δεύτερος πειρασμός είναι η μη-κριτική υιοθέτηση της εθνικιστικής ιδεολογίας των κινημάτων αυτών και η καταδίκη των κυρίαρχων εθνών (εβραίοι του Ισραήλ. Φρίντριχ Έ ν γ κ ε λ ς . ελλ. και η διακήρυξη. η αραβοϊσραηλινή διέ­ νεξη ή η πάλη ανάμεσα στους καθολικούς και τους προτεστάντες στη Βόρεια Ιρλανοια μπορεί να δει πως υπάρχουν δυο αντίθετοι πειρασμοί που βασανίζουν την επαναστατική αριστερά. ως «αντιδραστικών εθνών» -εθνών στα οποία δεν αναγνωρίζεται το δικαίωμα της αυτο­ διάθεσης. Σε κάθε χώρα η αστική τάξη έχει τα δικά της ιδιαίτερα συμφέ­ ροντα. μια μοναδική και κοινή π ά λ η . έ χ ο υ ν γίνει τ ό σ ο τερατώδη ό σ ο οι φράσεις για την ενότητα των εθνών κάτω α π ό την αιγίδα της π α γ κ ό σ μ ι α ς ελευθερίας του εμπορίου. Τομ. « D a s Fest der Nationen in London» (1846).53 Η πραγματική απειλή σήμερα για την πολιτική υγεία του εργατικού κινήματος δεν είναι η παιδική αρρώστεια που αντιπροσώπευαν τα γενναιόδωρα λάθη της Λούξεμπουργκ. Γκούτενμπεργκ. στ' όνομα της «εργατι­ κής ενότητας» και του διεθνισμού. ο «υπεραριστερισμός» στο εθνικό ζήτημα δεν επιβιώνει σήμερα Μονάχα σ' ορισμένα τμήματα της επαναστατικής αριστεράς βρίσκει ακόμη κανείς μερικές φορές την απόμακρη ηχώ των θέσεων της Λούξεμπουργκ.

2. 510. 15.54 ΤΕΤΡΑΔΙΑ 8 το προλεταριάτο μπορεί να καταργήσει την εθνικότητα. Ιστορία της Ρωσικής Επανάσταση. σελ. ο. «Friedrich Engels una das Problem der "geschichtlosen Volker"». σελ. στο ίδιο. Karl Renner. σελ. 430 (θλ. εκ­ δόσεις Οδυσσέας. 236. σελ. The Revolutions of 1848. No. Reichenberg 1912. Λούξεμπουργκ. 3). Απαντα.. «La questione polacca al congresso internazionale di Londra». σελ. 2.. Arduino Agnelli. 8. παρατίθεται στου Rosdolsky. εκδ. 7. Der Arbeiter und die Nation. σελ 358): «Όποια κι αν είναι τα κατοπινά πεπρωμένα της Σοβιετι­ κής Ένωσης.Josef Strasser. 1964. 135 (3 και 9 Ιουλίου 1915). 239. Νέα Υόρκη. 174. Nashe Slovo 130. 62. «What have the Working Classes to Do with Poland?» στο Μαρξ. Die industrielle Entwicklung Polens. Cf. ο. Archiv fur Sozialgeschichte IV. 9. 300- .. ελλ. Rosa Luxemburg Speaks. σελ. 221-22. «The Magyar Struggle*. Άπαντα. σελ.I. 27. σελ. Μπολόνια 1969. τομ. «Vorwort zu dem Sammelband "Die polnische Frage und die sozialistische Bewegung"». ο. στο Internationalismus und Klassenkampf. 10. 5.π. στο Internationalismus und Klassenkampf. 14. με λιγάκι υπερβολικό ζήλο)». Μόσχα 1953. στο Mary-Alice Waters (ed). Ένγκελς. «Deutschland und der Panslawismus». ελλ. Vol. Νέα Υόρκη 1970. Klassenkampf und Nation. «Κριτικές Παρατηρήσεις στην "Κριτική της Ρωσικής Επανάστασης" της Ρόζας Λούξεμπουργκ». Ένγκελς. τομ. Roman Rosdolsky. Ένγκελς. Λονδίνο 1971. σελ. Cf. σελ... 13. 4. στο Marx. 329. MEW IV. 24. 430): «Καταλαβαίνουμε πολύ καλά ότι η πάλη ενάντια στους τυφλωμέ­ νους από τον εθνικισμό μικροαστούς της Πολωνίας ανάγκασε τους πολωνούς σοσιαλδημοκράτες "να παρατραβήξουν το σκοινί" με ιδιαίτερο ζήλο (κάποτε ίσως. Critica Sociale. 174. MEW XI.. Στουτγκάρδη 1917. (Neue Oder Zeitung 1855).TpOTOKi. εκδ. 20. εκδ. «Sozial-patriotische Programakrobatik». Λέον Τρότσκι. σελ. στα Works. Collected Works. 16 Ιουλίου 1896. «What is to Become of Turkey in Europe?» (New York Daily Tribune 1853). MEW IX.π.π. Anton Pannekoek. Γκέοργκ Λούκατς. Ιωσήφ Στάλιν. το πρώτο σύνταγμα της Σο­ βιετικής Ένωσης ενσωμάτωνε κατά μια έννοια την αρχή της πολιτιστικής αυτονομίας των εθνικών μειονοτήτων. ελλ. τομ 3. 217-20. 19. Cf. 17. 239-72. (θλ. μόνο το άγρυπνο προλεταριάτο μπορεί να κά­ νει δυνατή την αδερφοσύνη των εθνών. Πράγματι. Reichenberg 1912.». Die Nationalitatenfrage und die Sozialdemokratie. Λούξεμπουργκ.. 404. 18.Bauer. Ένγκελς.π. 378-88. «Theses on the Tasks of International Social Democracy* στο ίδιο. 23. Λούξεμπουργκ. 3 (ελλ. Anfang des Endes in Osterreich» (1847). 230-31 κλπ. σελ. αναδημοσιευμένο στον τομ. Θα έπρεπε να προστεθεί πως το πρόγραμμα του Μπάουερ για την πολιτιστι­ κή αυτονομία έχει κάποια αξία ιος συμπ/ήρωμα και όχι ως εναλλακτική λύση. η εθνική πολιτική του Λένιν θα περάσει για πάντα μέσα στους θησαυρούς της ανθρω­ πότητας». «Ο Μαρξισμός και το Εθνικό Ζήτημα». σελ. Β. 357-81). εκδ. 14. 219. The Bolsheviki and World Peace. 28. The First International and After. Neuwied 1971. Αθήνα 1971. 105-108. Αθήνα 1975. 12. 26. Λονδίνο 1974. Otto Bauer. στο ίδιο.. σελ. Ouestione nazionale e socialismo: Karl Renner e O. εκδ.. Λονδίνο 1967. 6. σελ. γι' αυτό το ζήτημα στο σημαντικό δοκίμιο του πολωνού μαρξιστή. (βλ. Λούξεμπουργκ. 109. Krieg und Internationale. σελ. σελ. ο. ο. ι 16. 3. του Τρότσκι στα ρωσικά. 11.στην πολιτική που στη­ ρίζεται στην αναγνώριση του δικαιώματος της αυτοδιάθεσης. στο Internationalismus und Klassenkampf. τομ. σελ. τομ. «The Magyar Struggle*. Collected Works. σελ. 25. 304. 4. Ένγκελς. Βλ. σελ. 20. σελ. «Για το δικαίωμα Αυτοδιάθεσης των Εθνών». 21. Βιέννη 1924. 26. 22. 9 των Δια'/ζχτών Έργων. Λονδίνο 1973. σελ. τομ. παρατίθεται στου Rosdolsky. «Νέοι Στόχοι». «Nationalitat und Autonomie» (1908). Λειψία 1898. Cf^viv. Λούξεμπουργκ. «The Junius Pamphlet*. 20. 272-95.Λένιν. 21. Marxismus. στο Ιστορία και Ταξική Συνύόηση. Ενγκελς.π.

306-7. 2. ελλ. σελ. σελ.. ελλ. ελλ. «Για το Εθνικό Πρόγραμμα του ΣΔΕΡΚ». 108. τομ. Collected Works. αποτε­ λεί πρότυπο επαναστατικού ρεαλισμού: βλ. 40. 368. 400). 30. τομ. σελ. 398 (βλ. 84. 344 (Η μετάφραση αλ­ λ α γ μ έ ν η ) (ελλ. Τρότσκι για τους μαύρους των Ηνωμένων Πολιτειών: «Στην περίπτωση τούτη το α φ η ρ η μ έ ν ο κριτήριο δεν είναι αποφασιστικό: πολύ πιο αποφασιστικά είναι η ιστορική σ υ ν ε ί δ η σ η . 31. τα αισθήματα και τα σ υ ν α ι σ θ ή μ α τ α » Trotski on Black Nationalism and Self-Determination. σελ. Παρατίθεται στου A. στο Collected Works. τομ. 29. σελ. Βλ. σελ. 614. 353). τομ 20.. Απαντα. 1. «Τ Αποτελέσματα της Συζήτησης για τ η ν Αυτοδιάθεση». 19. σελ. 146). τομ.55 381 (βλ. 543 (βλ.Nair και C.π. 39.. Απαντα. σελ. 309. 146). σελ. εκδ. 22. εκδ. Λ ο ν δ ί ν ο 1916. 38. «Σοσιαλιστική Επανάσταση και το Δικαίωμα της Αυτοδιάθεσης των Εθνών». ο. 19. 35.Schlesinger Jnr. εκδ. στο Collected Works. εκδ. εκδ. 370. 1967. σελ. τομ. τομ. σελ. 327-412). Cf. Απαντα.π. Collected Works. σελ. 50. τομ. 520-26) και «Κριτικές Παρατηρήσεις στο Εθνικό Ζήτημα». Λ έ ν ι ν . σελ. Λένιν. 33. Partisans 59-60. 22. Στάλιν. η α ν ά λ υ σ η του Λ έ ν ι ν για την εξέγερση του 1916 σ τ η ν Ιρλανδία.. 2. (βλ. τομ. τομ. Politicis. ελλ. 34. Μάιος-Αύγουστος 1971. Μετάφραση: Δήμος Βεργής . 20. σελ. Λ ο ν δ ί ν ο 1969. ο. (βλ. σελ. 36). 16. 145. Σχετικά με το ζήτημα αυτό. Στάλιν. Άπαντα. σελ. Τρότσκι.S. (βλ. ελλ. Λένιν. σελ. εκδ. 305 και 339.π. 36. 317). Απαντα. 37. 20. σελ. Ό π ω ς τ ό ν ι σ α ν οι A. Λένιν. τομ. εκδ. 20. 22. σελ. Collected Works. ελλ. 145 (βλ. ελλ. εκδ. « Τ ο δικαίωμα Αυτοδιάθεσης των Εθνών». Βοστώνη. 233. Heirnrich von Treitschke. τομ. Collected Works. σελ. τομ. τομ. οπ. 22. 32.35.ΠΟΛΠΊΚΟΥ ΔΙΑΛΟΓΟΥ ΕΡΕΥΝΑΣ & ΚΡΙΤΙΚΗΣ . Ν έ α Υ ό ρ κ η 1967. Λ έ ν ι ν . 89. Άπαντα. «Τ' αποτελέσματα της Συζήτησης για την Αυτοδιάθεση». The Bitter Heritage. ο.Scalabrino στο έ ξ ο χ ο άρθρο τους «La question nationale dans la theorie marxiste revolutionaire».