You are on page 1of 24

MINISTARSTVO PROSVJETE I SPORTA

STRATEGIJA RAZVOJA I FINANSIRANJA VISOKOG OBRAZOVANJA U CRNOJ GORI 2011-2020

April 2011

UVOD

Reforma visokog obrazovanja i reorganizacija univerziteta u Evropi, zapoeta potpisivanjem Bolonjske deklaracije 2003. godine, na ustanovama visokog obrazovanja je poela usvajanjem novog Zakona o visokom obrazovanju (2003), a nastavljena usvajanjem statuta univerziteta i fakulteta (2004) i podzakonskih akata za njihovu implementaciju, ime je stvoren normativni institucionalni okvir visokog obrazovanja u Crnoj Gori. Univerzitet Crne Gore je u tom periodu bio jedina ustanova za vie i visoko obrazovanje u Crnoj Gori. Trenutno, u Crnoj Gori visoko obrazovanje stie se na jednom dravnom univerzitetu - Univerzitet Crne Gore, dva privatna univerziteta, Univerzitet Mediteran i Univerzitet Donja Gorica i 7 samostalnih privatnih fakulteta. U Crnoj Gori danas ima oko 25 000 studenata, od ega se oko 20000 studenata obrazuje na Univerzitetu Crne Gore, a oko 50 00 na privatnim ustanovam visokog obrazovanja. Oko 70% studenata je na studijama iz humanistike grupe nauka, dok je svega 3% na studijama iz oblasti umjetnosti. Novi Zakon o visokom obrazovanju omoguio je reformu visokog obrazovanja, prvenstveno u cilju poveanja efikasnosti studija i usaglaavanja sistema sa evropskim tendencijama u visokom obrazovanju zasnovanim na principima Bolonjske deklaracije i Lisabonske konvencije. Obaveze koje su proistekle pristupanjem Bolonjskom procesu i Lisabonskoj konvenciji bile su, prevashodno, usmjerene ka ostvarivanju ciljeva koji su od primarne vanosti za promovisanje evropskog sistema visokog obrazovanja, kao to su: Usvajanje sistema zasnovanog na tri ciklusa studija, dodiplomskom (undegraduate), postdiplomskom (postgraduate) i doktorskom (doctoral study); Uvoenje ECTS (European Credit Transfer System) - Evropskog sistema prenosa kredita, kao mjere obima studija; Usvajanje sistema lako razumljivih i uporedivih akademskih zvanja; Uvoenje "dopune diplome" (diploma supplement) kao prateeg dokumenta koji opisuje savladani program; Uvoenje "zajednike diplome" (joint degree) koje izdaju dvije ili vie institucija; Promociju evropske saradnje u obezbjeivanju kvaliteta;
2

Promociju mobilnosti studenata i nastavnog osoblja; Definisanje postupka priznavanja steenih kvalifikacija i diploma u sk ladu sa Lisabonskom konvencijom; Formiranje agencije za akreditaciju; Uvoenje sistema obezbjeivanja kvaliteta; Ukljuivanje studenata kao partnera u obrazovni proces; Uspostavljanje univerziteta kao jedinog pravnog lica (zahtjev Observatornog komiteta za praenje Magna Carte); Uspostavljanje mogunosti za realizaciju "cjeloivotnog uenja" (LLL). Obrazovna djelatnost na ustanovama visokog obrazovanja ostvaruje se kroz akademske i primijenjene studijske programe. Studijski programi se organizuju kao osnovni, postdiplomski i doktorski. Osnovne akademske studije traju najmanje tri, a najvie etiri godine (180 ili 240 ECTS kredita), a osnovne primijenjene studije traju tri godine (180 ECTS kredita). Studije medicine traju est (360 ECTS kredita), a stomatologije i farmacije pet godina (300 ECTS kredita). Postdiplomske specijalistike studije traju jednu godinu (60 ECTS kredita). Postdiplomske magistarske studije (akademske i primijenjene) traju jednu godinu (60 ECTS kredita) nakon specijalistikih studija, a dvije godine (120 ECTS kredita) nakon osnovnih studija. Doktorske studije traju tri godine (180 ECTS kredita). Obim studijskog programa koji se izvodi u jednoj godini iznosi 60 (ECTS) kredita. Iz analize visokog obrazovanja, odnosno izvjetaja o reakreditaciji ustanova i studijskih programa, moe se zakljuiti, da: - Kvalitet obrazovanja u Crnoj Gori je veoma razliit, kako na nivou ustanova visokog obrazovanja, tako i na nivou razliitih studijskih programa na istim ustanovama visokog obrazovanja; - Brz rast broja ustanova visokog obrazovanja i broja studenata, bez postojanja veze izmeu tog rasta i potreba trita rada; - Sistem finansiranja visokog obrazovanja ne prati promjene u rastu visokog obrazovanja;

- Privatne investicije (kompanije, fondovi i druga pravna i fizika lica) su sastavni dio sistema visokog obrazovanja sa sve veim ueem u finansiranju visokog obrazovanja; - Saradnja izmeu ustanova visokog obrazovanja, koja ima za cilj podizanje opteg nivoa kvaliteta obrazovanja nije na zadovoljavajuem nivou; - Uvoenje i realizacija Bolonjskog procesa jo uvijek nije predmet analize; - Evidentan je nizak broj stanovnika sa visokim obrazovanjem u odnosu na razvijene zemlje; - Koncept cjeloivotnog uenja jo uvijek nije dovoljno promovisan i razvijen; - Ne postoji baza podataka o crnogorskoj naunoj dijaspori i njihovog angaovanja u matinoj zemlji; - Sistem visokog obrazovanja nije kompetitivan i atraktivan na meunarodnoj sceni; - Meunarodna saradnja i akademska mobilnost nije na zadovoljavajuem nivou (nepostojanje nastave na engleskom jeziku, nedovoljni infrastrukturni kapaciteti: smjetajni kapaciteti,...); - Naunoistraivaki rad nije dovoljno zastupljen u visokoobrazovnom procesu. Crna Gora, odnosno relevantne dravne institucije, snose odgovornost za strukturu i kvalitet visokog obrazovanja. U tom smislu nuno je imati strategiju razvoja visokog obrazovanja uvaavajui kako regionalne i evro-atlanske integracione procese, tako i nacionalne interese, odnosno kulturno-istorijske i nacionalne osobenosti. Razvoj visokog obrazovanja mora podravati i podsticati socio-ekonomski razvoj Crne Gore, njenu kompetitivnost i meunarodnu prepoznatljivost. Najvaniji resurs jedne drave je znanje to je, uzeto u irem znaenju u vezi sa kvalitetom obrazovanja. Odgovornost ustanova visokog obrazovanja je da obezbijede uslove za temeljno izuavanje odgovarajuih specijalizovanih oblasti, istovremeno nudei programe opteg obrazovanja, koji mogu sluiti kao osnova za cjeloivotno uenje. Institucionalna razliito st i ponuda brojnih i raznovrsnih studijskih programa je posljedica po veanih zahtjeva za specijalizacijama i vanosti specijalizovanih znanja. U tom smislu nove i reformisane ustanove visokog obrazovanja najbolje e sluiti javnom interesu ako se fokusiraju na unaprijed definisanu grupu ciljeva, ija realizacija doprinosi efikasnom razvoju drutva. Protok

informacija, kreiranje i primjena novih tehnologija kroz razmjenu znanja i strunjaka je od krucijalne vanosti za odrivi razvoj drutva. Brz razvoj malih i prirodnim resursima siromanih zemalja objanjava se razvojnom politikom, koja je obrazovanje i nauku promovisala u nacionalne prioritete. U vezi sa izradom ovog dokumenta imali smo dilemu da li pristupiti sveobuhvatnoj analizi, teorijskim razmatranjima i sve rjeavati odmah ili problemu prii praktino, akciono i evolutivno. Smatrali smo da se treba opredijeliti za drugi pristup, imajui u vidu injenicu da ve postoji analiza ove oblasti Crnogorske akademije nauka i umjetnosti u projektu: Crna Gora u XXI stoljeu u eri kompetitivnosti, potprojekat Obrazovanje. Polazei od nalaza navedene studije cijenimo tri vana elementa od praktinog znaaja, koja formiraju kontekst za razmiljanje i za izradu Strategije: - Crna Gora je mala otvorena zemlja i njen sistem visokog obrazovanja je sve vie u konkurenciji sa okruenjem; - Ulazak u Evropsku uniju u svakom trenutku cijeniti injenicu da ivimo u dravi koja ima oko 500 miliona stanovnika, trite veliine 12.000 milijardi eura BDP i u kojoj dominiraju engleski, njemaki i francuski jezik; - Globalizacija globalna konkurencija na tritu znanja, mogunost sve vee imigracije stranih studenata u Crnu Goru. MISIJA Razvijanje efektivnog kvalitetnog sistema visokog obrazovanja i istraivanja koji e pospjeiti drutveni i ekonomski razvoj crnogorskog drutva, kao drutva sa ravnopravnim mogunostima za sve, u skladu sa principima slobode i demokratije. Principi na kojima se zasniva reforma i razvoj visokog obrazovanja: Socijalni i ekonomski razvoj savremenog drutva je uslovljen sposobnostima za inovacije; Jedna od pretpostavki drutva zasnovanog na znanju je sistem visokog obrazovanja koji se odlikuje efikasnou i inovativnou; Kvalitet visokog obrazovanja je kljuna premisa opstanka i razvoja ustanova visokog obrazovanja u eri regionalne i globalne konkurencije;

Ustanove visokog obrazovanja treba da budu orijentisane na studenta, njegova oekivanja, potrebe, preferencije i izgradnju linosti; Visoko obrazovanje je sistem svih ustanova visokog obrazovanja koje imaju licencu za rad. CILJEVI Ostvarivanje navedene misije postii e se ispunjavanjem ciljeva. Za sve sljedee ciljeve utvrene su posebne mjere i aktivnosti za njihovu realizaciju. Obezbjeenje i unapreenje kvaliteta visokog obrazovanja; Povezivanje visokog obrazovanja i trita rada i podizanje preduzetnikoinovativnog karaktera obrazovanja; Uee populacije sa visokim obrazovanjem starosti od 30-34 godine treba da bude najmanje 40% u 2020. godini; Uspostavljanje modela cjeloivotnog uenja utemeljenog na dobroj meunarodnoj praksi; Istraivaki orjentisano visoko obrazovanje; Internacionalizacija visokog obrazovanja; Cilj 1: Obezbjeenje i unapreenje kvaliteta visokog obrazovanja Mjera 1: Analiza rezultata primjene principa Bolonjske deklaracije Ova mjera e se realizovati kroz ocjenjivanje: - Rada Savjeta za visoko obrazovanje; - Adekvatnog kreditnog vrednovanja svakog predmeta i kreditnog vrednovanja vannastavnih aktivnosti; - Efikasnosti studija (vrijeme trajanja studiranja i znanje, vjetine i kompetencije prepoznate i primjenjive na tritu rada); - Upisne politike i upisnih kvota; - Usklaenosti profila studijskih programa sa stvarnim potrebama trita rada; - Kvaliteta nastave i mentorskog rada; - Unapreivanje mobilnosti studenata, istraivaa i nastavnog osoblja; - Implementacije Lisabonske konvencije u oblasti priznavanja prethodno steenog znanja (prior learning), diploma i kvalifikacija;
6

- Implementacije Bolonjske deklaracije sa aspekta stvaranja povoljnije naunoistraivake klime na ustanovama visokog obrazovanja; - Implementacije organizovanja zajednikih studijskih programa, koji vode izdavanju zajednikih ili duplih diploma; - Koncepta cjeloivotnog uenja. Mjera 2: Razvoj studijskih programa Ova mjera e se realizovati kroz sljedee aktivnosti: - Razvoj kvalifikacija usklaenih sa okvirom kvalifikacija i potrebama trita rada; - Pospjeivanjem preduzetniko-inovativne komponente obrazovanja na svim ustanovama visokog obrazovanja; - Ukljuivanjem analize sluaja, - Uenje kroz rjeavanje problema iz prakse na svim studijskim predmetima; - Unapreivanjem informatike podrke na svim studijskim predmetima i informatikim obrazovanjem studenatasvih ustanova visokog obrazovanja; - Obezbjeivanjem studijske prakse iz fundamentalnih predmeta odreenog studijskog programa; - Omoguavanjem saradnje izmeu ustanova visokog obrazovanja; - Razvoj profesionalne etike. Mjera 3: Unapreenje nastave Ova mjera e se realizovati kroz sljedee aktivnosti: - Prije izbora u zvanje docenta, kandidat je obavezan da provede minimum dvije godine u nastavnom procesu kao saradnik u nastavi, ukoliko ranije nije obavljao tu vrstu posla; - Svaka ustanova visokog obrazovanja u procesu nastave treba da, na najmanje 40% studijskih predmeta, uvede obavezne prezentacije i diskusije o naunoistraivakom projektu iz te oblasti; - Dobijanje diplome Beelor podrazumijeva znanje engleskog jezika na nivou C1 i drugog stranog jezika na nivou B1. Certifikat o znanju jezika (izdat od strane instituta ili akreditovane kole stranih jezika) je dio dopune diplome (od 2015. godine);

- Propisati stroge uslove za pisanje udbenika, posebno za obavezne predmete tog studijskog programa. Uvesti standard da se univerzitetski udbenici piu sa jasno naznaenim ishodima uenja (poslije svakog poglavlja se navodi ta student treba da zna nakon tog poglavlja kao minimum standarda za uspjeno polaganje ispita); Preporuuje se korienje najboljih svjetskih udbenika. Mjera 4: Izmjena propisa (zakona i podzakonskih akata) kojim se ureuje oblast visokog obrazovanja, a naroito u dijelu koji se odnosi na: prava i obaveze studenata, upisnu politiku, pravila studija, studentski standard, organizacije studenata i dr. Mjera 5: Redovna kontrola kvaliteta visokog obrazovanja, kako na institucionalnom, tako i na programskom nivou Ova mjera e se realizovati kroz sljedee aktivnosti: - Unapreenjem kontrole kvaliteta visokog obrazovanja uz striktnu primjenu legislative; - Peridine kontrole rada ustanova visokog obrazovanja, u skladu sa zakonom; - Unapreenjem kriterijuma za izbor u akademska, odnosno nauna zvanja u skladu sa najboljom praksom zemalja Evropske unije; - Povezivanjem izbora u akademska zvanja sa internacionalnim rezultatima; - Zakonskim ureenjem osnivanja i rada Zajednice univerziteta Crne Gore; - Kreiranjem jasnih kriterijuma za akreditovanje i licenciranje obrazovanja na daljinu; Mjera 6: Unapreenje rada i samostalnosti Savjeta za visoko obrazovanje, koji je odgovoran za obezbjeenje i unapreenje kvaliteta u visokom obrazovanju. Posebno treba posvetiti panju transparentnosti rada Savjeta za visoko obrazovanje, preko publikovanja izvjetaja o akreditaciji i reakreditaciji ustanova, odnosno studijskih programa. Savjet mora biti nezavisan od drave i ustanova visokog obrazovanja, uz ukljuivanje spoljanjih eksperata u postupku eksterne evaluacije. Vano je i ukljuivanje Savjeta u meunarodne asocijacije i institucije.

Cilj 2: Povezivanje visokog obrazovanja i trita rada i podizanje preduzetniko-inovativnog karaktera obrazovanja Mjera 1: Uslove i profil studija usaglasiti sa potrebama trita rada i pravcima razvoja Crne Gore Ova mjera e se realizovati kroz sljedee aktivnosti: - U pravilnim vremenskim razmacima (npr. svake tree godine) reprezentativno udruenje poslodavaca, Privredna komora, Zavod za zapoljavanje i Zajednica univerziteta u saradnji sa Savjetom za kvalifikacije radi analizu potreba trita rada za visokoobrazovnim kadrovima u sljedeih 5 godina. - Poslodavci treba svake godine da preciziraju svoje potrebe za kadrovima u narednih 5 godina, nezavisno od institucija iz prethodnog stava. Mjera 2: Podsticanje preduzetniko-inovativnog karaktera studija Ova mjera e se realizovati kroz sljedee aktivnosti: - Uvoenjem predmeta Preduzetnitvo na odreene studijske programe, u okviru kojih se studenti osposobljavaju za prezentaciju sopstvenih ideja u formi biznis plana; - Ukljuivanjem ljudi sa uspjenom biznis praksom u razne oblike preduzetnikog obrazovanja; - Analizom u nastavi ve realizovanih ideja; - Povezivanjem studentskih inkubator centara sa ve postojeim inkubatorima u lokalnoj zajednici, kao i njihovo zajedniko osnivanje i osnaivanje; - Povezivanjem preduzetnikih inkubatora sa kompanijama i njihovo razvijanje u istraivakim centrima; - Finansiranjem inkubatora i inovativnih centara od strane kompanija; - Povezivanjem sa preduzetnikim inkubatorima inostranih univerziteta; - Korienjem inostranih finansijskih izvora za podsticanje preduzetnitva meu studentima; - Ukljuivanjem u meunarodne preduzetnike mree i asocijacije; - Stvaranjem univerzitetskih inkubatora kao pomo studentima da lake realizuju svoju ideju. Drava pomae ovu aktivnost, posebno lokalna zajednica.

Cilj 3: Uee populacije sa visokim obrazovanjem starosti od 30 do 34 godine treba da bude najmanje 40% u 2020. godini Mjera 1: Smanjiti procenat naputanja studija na 10% u 2020. godini (sada je preko 60%) Ova mjera e se sprovesti kroz sljedee aktivnosti: - Afirmisanjem programa profesionalne orjentacije za svrene uenike srednjih kola; - Omoguavanjem svrenim uenicima da konkuriu na vie studijskih programa (maximum 3), rangirajui studijske programe u skladu sa afinitetom; - Vrednovanjem externe mature; - Individualnim pristupom studentu (mentorski rad); - Organizovanjem dodatne nastave i - Praenjem socijalnog statusa studenta. Mjera 2: Poveati broj diplomiranih studenata na studijama prirodno-matematikih i tehnikih nauka za 10% godinje Ova mjera e se realizovati kroz sljedee aktivnosti: - Popularizovanjem prirodno-matematikih i tehnikih nauka; - Radom sa djecom u osnovnoj i srednjoj koli kroz demonstracije i praktini rad; - Stipendiranjem i obezbjeivanjem atraktivnih radnih mjesta diplomiranim studentima.

Cilj 4: Uspostavljanje modela cjeloivotnog uenja utemeljenog na dobroj meunarodnoj praksi Mjera 1: Kreirati strategiju cjeloivotnog uenja Mjera 2: Univerziteti, uz podrku drave (Ministarstvo prosvjete i sporta, Savjet za visoko obrazovanje, Zavod za zapoljavanje i Savjet za kvalifikacije) osnivaju centre za cjeloivotno uenje u visokom obrazovanju;

10

Preporuuje se bankama koje daju kredite na bazi dravnih fondova i depozita (vie od 25%) da daju kredite za cjeloivotno uenje pojedincima i kompanijama pod povlaenim uslovima.

Cilj 5: Istraivaki orjentisano visoko obrazovanje Mjera 1: Intenziviranje istraivake komponente u procesu uenja - uenje kroz istraivanje na svakoj ustanovi visokog obrazovanja. Ova mjera e se realizovati kroz sljedee aktivnosti: - Poboljanjem infrastrukture za bavljenje istraivakim radom; - Inoviranjem studijskih programa tako da budu u dovoljnoj mjeri orijentisani praktino i istraivaki; - Orijentisanjem nastavnog kadra ka istraivanju i - Intenziviranjem odnosa sa istraivakim centrima izvan univerziteta, kao i istraivakim centrima u pojedinim kompanijama. Mjera 2: Internacionalizacija istraivanja Ova mjera e se realizovati kroz sljedee aktivnosti: - Intenziviranjem korienja EU strukturnih fondova za razvoj doktorskih studija; - Intenziviranjem ukljuivanja u evropske i regionalne nauno-istraivake programe; - Intenziviranjem korienja programa za nauno usavravanje u inostranstvu; Mjera 3: Identifikovati crnogorsku naunu dijasporu i pospjeiti njihovo angaovanje u matinoj zemlji Ova mjera e se realizovati kroz sljedee aktivnosti: - Inoviranjem postojee baze podataka o naunoj dijaspori. Inovirana baza podataka sadrae informacije o broju crnogorskih dravljana, koji imaju nauno zvanje magistar ili doktor nauka ili su univerzitetski profesori, a svoje karijere grade na inostranim ustanovama visokog obrazovanja, istraivakim centrima ili kompanijama; - Ukljuivanjem naune dijaspore u nastavne i naunoistraivake programe u Crnoj Gori;
11

- Stvaranjem uslova za studiranje mlade iseljenike populacije na crnogorskim ustanovama visokog obrazovanja; - Stimulisanjem formiranja fondacija i legata za stipendiranje crnogorskih studenata od strane naih iseljenika; - Definisanjem naina i modaliteta efektivnog prenosa znanja i iskustava po pitanju otvaranja malih i srednjih biznisa iz sfere najnovijih tehnologija animiranjem naih eksperata i preduzetnika angaovanih u inostranstvu. Mjera 4: Ukljuivanje mladih u proces istraivanja Ova mjera e se realizovati kroz sljedee aktivnosti: - Poveanjem interesa mladih, posebno talentovanih studenata osnovnih studija, za istraivanje i ovu aktivnost treba finansirati iz posebnih fondova koji bi imali donatorski karakter; - Finansijskom podrkom rada studentskih organizacija koje se bave istraivanjima i meunarodnom razmjenom u ovoj oblasti (oslobaanje od poreza); - Uspostavljanjem programa medijske promocije istraivanja meu mladima, kao i pomaganjem objavljivanja popularne literature iz ove oblasti (oslobaanje od poreza).

Cilj 6: . Internacionalizacija visokog obrazovanja Mjera 1: Unaprijediti infrastrukturne kapacitete Ova mjera e se realizovati kroz sljedee aktivnosti: - Izgradnjom novih i renoviranjem postojeih studentskih domova sa svim prateim sadrajima (sportski tereni, prostor za kulturno-umjetnike aktivnosti); - Opremanjem laboratorija savremenom opremom; - Opremanjem audio-vizuelnih sala; - Poveanjem broja kompjuterskih jedinica na ustanovama visokog obrazovanja). Mjera 2: Organizovati nastavu ili dio nastave na engleskom jeziku Ova mjera e se realizovati kroz sljedee aktivnosti: - Finansiranjem izdavanja asopisa i knjiga na engleskom jeziku;

12

- Organizovanjem kurseva za uenje erngleskog jezika za nastavno osoblje i studente; - Bogaenjem bibliotekog fonda; - Najmanje 2/3 udbenika koji se koriste u nastavi treba da budu sa renomiranih univerziteta u svijetu. Mjera 3: Obezbijediti studentske beneficije Ova mjera e se realizovati kroz sljedeu aktivnost: Obezbjeivanjem popusta za korienje gradskog i meugradskog prevoza, bioskopa, pozorita, sportskih deavanja i drugih servisa.

Finansiranje visokog obrazovanja u Crnoj Gori Pitanje finansiranja visokog obrazovanja jedno je od najee razmatranih pitanja politike visokog obrazovanja. O zahtjevima za diverzifikacijom izvora finansiranja javnog visokog obrazovanja esto je diskutovano u posljednjih nekoliko decenija. Rasprave se uglavnom vode o mehanizmima finansiranja koji bi poivali na izlaznim parametrima. Ogranieni javni fondovi, s jedne strane, i ekspanzija visokog obrazovanja, s druge strane, donijeli su smanjenje izdvajanja sredstava iz budeta za visoko obrazovanje. Diverzifikacija izvora finansiranja i smanjenje javnog uea u finansiranju visokog obrazovanja esto je inicirala diskusiju o tome ta ini odreenu javnu visokoobrazovnu instituciju javnom - finansiranje, upravljaka struktura, proklamovana misija ili neto drugo. Porastom privatnih izvora finansiranja visokog obrazovanja mijenjaju se modeli i izvori finansiranja visokog obrazovanja. Osnovni izvori finansiranja su sredstva koja se dobiju iz budeta, na nivou drave ili lokalne zajednice, i od naknada za kolarine. Pored budeta i kolarina, postoje i alternativni ili eksterni finansijski izvori i privatna sredstva koja ne plaaju pojedinci u formi kolarine ili administrativnih taksi. Ova vrsta prihoda nije esta i ne predstavlja znaajan dio budeta visokoobrazovnih instituciju irom regiona. Fakulteti ili departmani ukljuuju se u istraivake projekte ili organizuju posebne obuke za privredu i savjetovanja iz oblasti ekonomije i biznisa, obavljaju konsultantske usluge i stiu naknade od razliitih edukativnih programa usmjerenih na netradicionalnu studentsku populaciju, iznajmljuju prostor i opremu itd, u cilju sticanja dodatnih sredstava.
13

Komparativne ekonomske studije uglavnom se bave procentom BDP-a koji se daje na obrazovanje. Meunarodna preporuka je da se za obrazovanje izdvaja oko 6% BDP-a. Zemlje regiona u projseku troe 4% BDP-a na obrazovanje (sa izuzetkom Slovenije koja daje 6%), (OECD, 2007). Osnovno i srednje obrazovanje se, uglavnom, finansira iz budeta. Zemlje u regionu troe manje sredstava na visoko obrazovanje, od 1,26% BDPa u Sloveniji do 0,72% u Hrvatskoj, dok se u Crnoj Gori za visoko obrazovanje izdvaja 1,10% BDP. Nezavisno od modela koji se implementira, ostaje injenica da nijedna visokoobrazovna institucija ne dobija dovoljno sredstava. Suma koja se alocira u budetu ne moe pokriti potrebe institucija, ako se od njih oekuje da obezbeuju adekvatno obrazovanje i istraivanje. Prenoenje dijela trokova studija na studente moe se uoiti kao trend u svim visokoobrazovnim sistemima regiona, a osnovni uzrok toga je ogranienost dravnih budeta, te nemogunost da se izbore sa rastuim upisom na visokokolske ustanove. kolarine su postale znaajan izvor prihoda irom regiona. U Crnoj Gori 60% studenata upisanih na Univerzitetu Crne Gore plaa kolarinu, a budetska mjesta se odreuju odlukom Upravnog odbora uz saglasnost Vlade Crne Gore, dok na privatnim ustanova visokog obrazovanja studenti sami snose trokove kolovanja. Budetska mjesta u Hrvatskoj i Srbiji raspodjeljuju se na osnovu ocjena i rezultata sa prijemnog ispita. U Srbiji ukupan broj studenata koji plaaju svoje obrazovanje na javnim ustanovama varira od 20% do 80% od ukupnog broja studenata. Izuzetak je Slovenija, u kojoj je Zakonom o visokom obrazovanju zabranjeno naplaivanje kolarina studentima u prvom i drugom ciklusu studija. U dravnim ustanovama visokog obrazovanja kolarine ne pokrivaju sve trokove studija i obuhvataju samo osnovne aktivnosti (nastavu i ispite). U nekim sluajevima plaena kolarina na privatnim univerzitetima studentima obezbjeuje udbenike, ali su one vie od kolarina na dravnim ustanovama. U Crnoj Gori, kolarina u privatnim ustanovama varira od 1.350 eura do 2.500 eura, dok je na veini fakulteta Univerziteta Crne Gore kolarina 500 eura, a na manjem broju fakulteta je 1.000 eura (arhitektura, fakulteti umjetnosti i programi koji se organizuju iskljuivo kao samofinansirajui). Kada se razmatra i razvija finansijska politika za visoko obrazovanje od kljune je vanosti da se i studentska perspektiva uzme u obzir. Zemlje u regionu nikada nisu imale sistem kredita i stipendija koji bi pokrio cjelokupnu studentsku populaciju, kao
14

to je uglavnom sluaj u Zapadnoj Evropi. U Crnoj Gori 11,66% studenata su korisnici studentskog kredita. Slovenija ima najiri sistem stipendija u kojem svaki peti student ili 20% studentske populacije prima direktnu podrku od drave u obliku zajma ili stipendije. U Hrvatskoj je u 2005. godini oko 3% studenata primilo direktnu pomo drave. Svaka zemlja ima kriterijume prema kojima se dodjeljuju stipendije ili krediti. Kriterijumi za dodjelu stipendija ili kredita se baziraju na socio-ekonomskom poloaju ili postignutom uspjehu u prethodnom kolovanju. Osim toga poznata je praksa da ovo pravo ostvaruju samo budetski studenti. Do ove godine u Crnoj Gori, samo budetski studenti su imali pravo da se prijave za stipendije i kredite. Od ove godine prava iz studentskog standarda mogu ostvariti svi studenti koji ispunjavaju propisane uslove. Stipendije se dodeljuju talentovanim studentima koji su definisani kao studenti sa odlinim ocjenama i posebnim afinitetom ka naunom ili umjetnikom radu, i koji su osvajali nagrade na dravnim ili meunarodnim takmienjima. Finansiranje studijskih programa od javnog interesa Ustanova visokog obrazovanja koja realizuje program od javnog interesa treba da se finansira paualno u formi mjesenog granta (lump -sum budet). Prednost ovakvog naina finansiranja je u tome to se ustanova stimulie da na racionalan i efikasan nain koristi dodijeljena sredstva, a ostvarene utede ne utiu na smanjenje budeta. Ukupni budet ustanove visokog obrazovanja ine tekui budet i kapitalni budet. Tekui budet ine sredstva koja se ostvare iz budzeta i sredstva koja se ostvaraju po osnovu kolarina. Ustanova visokog obrazovanja, po pravilu, za kapitalni budet planira najmanje 10% finansijskih sredstava od ukupnog budeta. Nadzor nad finansijskim poslovanjem ustanove obavlja ministarstvo nadleno za finansijski sistem u skladu sa posebnim propisom. U ostvarivanju kvaliteta rada i ispunjavanju programskih obaveza, neophodno je uspostaviti indikatore na osnovu kojih se mjeri efikasnost ustanova. Na taj nain e se ustanova visokog obrazovanja, u skladu sa Normativima i standardima za finansiranje visokog obrazovanja sankcionisati ili nagraditi, u zavisnosti od indikatora kvaliteta i efikasnosti. Vlada utvruje minimalnu cijenu kotanja jednog studenta za tekuu godinu za studente drutvenih i humanistikih studija I, II i III ciklusa, a koji se ne finansiraju iz
15

budeta, uz prethodno miljenje Savjeta za visoko obrazovanje. Ovo ne iskljuuje slobodu ustanova da sprovodi politiku nagraivanja svojih najboljih studenata oslobaanjem od kolarine, niti pravo da uvodi varijabilne kolarine u skladu sa uspjehom postignutim tokom studija. Sadanji model finansiranja Univerziteta Crne Gore se zasniva samo na podacima o trokovima, koji se odnose na stalno zaposlene nastavnike, administrativne radnike i materijalne trokove. Formula za finansiranje Univerziteta utvruje se u skladu sa Zakonom o visokom obrazovanju. Cijenu studiranja po studentu i godini studija treba utvrditi u zavisnosti od tipa studijskog programa. Kao princip treba uvesti da paritetni odnos cijene kotanja studija po jednom studentu bude 1:2:4 za tri sljedee oblasti studija: 1. Drutvene i humanistike nauke; 2. Prirodne i tehnike nauke; 3. Umjetnost, odnosno umjetnost sa individualnom nastavom. Paritetni odnos cijene studija medicine, po jednom studentu, treba posebno utvrditi, a polazei od situacije na dravnom univerzitetu, predlaemo da paritet bude 1,5. U realizaciji ove ideje treba poi od realne cijene kotanja jednog studenta na studijama drutvenih i humanistikih nauka na dravnom univerzitetu. Cijenu treba shvatiti kao standard nastave koji se obezbjeuje studentu i koji propisuje zakon, a odnosi se na uslove studiranja, kadar, meunarodne mree i mobilnost studenata. Finansiranje visokog obrazovanja podrazumijeva dijalog izmeu Vlade i ustanove visokog obrazovanja, nakon ega se zakljuuje ugovor o finansiranju u skladu sa propisima. Ukoliko se obezbijedi da se sredstva raspodjeljuju na osnovu formule za finansiranje i ugovora, postii e se i transparentnost raspodjele sredstava. Odobrena budetska sredstva su opravdana ukoliko su ispunjeni ciljevi predvieni zakljuenim ugovorom. Kako se od ustanove oekuje da ispuni svoje obaveze iz ugovora, na osnovu mjerljivih indikatora, koji se mogu ostvariti samo ako se nastavni proces adekvatno finansira, neophodno je uspostaviti balans i obezbijediti stabilnost finansiranja. Stabilnost se moe postii ukoliko se ugovor o finansiranju potpisuje za osnovne i specijalistike studije. Formula za finansiranje studijskih programa od javnog interesa na ustanovama treba da obezbijedi da iznos sredstava iz budeta kojim se finansiraju
16

ovi programi, po pravilu, ne zavisi od sopstvenih prihoda koje ostvari ustanova, odnosno da se ne poveava ili smanjuje u zavisnosti od sopstvenih prihoda ustanova. U skladu sa principom finansijske autonomije univerziteta cjelokupan iznos sredstava za sve studijske programe od javnog interesa treba prenositi zbirno ustanovi koja ih organizuje omoguavajui im na taj nain da samostalno koriguju razlike koje neminovno postoje izmeu razliitih studijskih programa unutar istih oblasti nauka. Osim finansiranja nastavnog procesa na studijskim programima od javnog interesa, drava treba da obezbijedi vie novih izvora finansiranja visokog obrazovanja, a koji treba da budu na raspolaganju svim istraivaima i svim studentima u Crnoj Gori, i to na konkurentskoj osnovi. Tu se prije svega misli na fondove koji se mogu osnovati u Crnoj Gori, kao i stvaranje preduslova koji e omoguiti svim naim studentima i istraivaima pristup meunarodnim fondovima. U cilju stimulisanja najboljih profesora-istraivaa treba jasnije definisati odnos izmeu nastavnog i naunog, odnosno umjetnikog rada u okviru punog radnog vremena na ustanovama visokog obrazovanja. Operativni principi: Do 2015. godine, poev od 2012. godine ukupna izdvajanja za visoko obrazovanje treba da budu orijentaciono oko 50% iz Budeta, a 50% iz privatnih izvora. Nakon 2015. godine treba zadrati tendenciju rasta ukupnog izdvajanja za visoko obrazovanje (budet + privatni izvori) do 2,5% BDP, koje bi se postiglo do 2020. godine, s tim da se postepeno smanjuju izdvajanja iz Budeta. Ulaganje (investicije) u prostor, opremu, nove zgrade i sl. su obaveza vlasnika ustanova visokog obrazovanja. Mjera 1: Donijeti Uredbu o normativima i standardima za finansiranje visokog obrazovanja Mjera 2: Usvojiti metodologiju o utvrivanju objektivne cijene kotanja studenta na odreenim studijskim programima Na osnovu Uredbe o normativima i standardima za finansiranje visokog obrazovanja, koju e donijeti Vlada, a na prijedlog Ministarstva prosvjete i sporta, propisae se metodologija o utvrivanju objektivne cijene kotanja studenta na
17

odreenim studijskim programima. Metodologijom e se propisati formula za utvrivanje cijene kotanja studenta. Prilikom utvrivanja programa od javnog interesa treba cijeniti prioritetne grane razvoja Crne Gore i potrebe za kadrovima u tim oblastima, kao i u drugim oblastima koje su aktima Vlade utvrene kao strateke. Mjera 3: Uvoenje javno-privatnog partnerstva u obrazovanje Donoenjem zakona o javno-privatnom partnerstvu i drugih propisa stvorie se uslovi za organizovanje, odnosno osnivanje ustanova visokog obrazovanja, ustanova studentskog standarda, studentskih sportskih klubova i pruanja drugih usluga po modelu javno-privatnog partnerstva.

__________
Dokumenta koriena u izradi Strategije: Studija CANU Crna Gora u XXI stoljeu u eri kompetitivnosti, potprojekat Ekonomski razvoj i potprojekat Obrazovanje, Crnogorska akademija nauka i umjetnosti, Podgorica, 2010. O njihovoj detaljnijoj elaboraciji vidjeti ovu studiju. Dostupno na www.canu.org.me Finansiranje visokog obrazovanja u Jugoistonoj Evropi: Albanija, Crna Gora, Hrvatska, Slovenija, Srbija; Centar za obrazovne politike; Beograd, 2009.

18

PRILOG: BROJ I PROCENTUALNO UEE POPULACIJE 15-24 GODINE U UKUPNOM STANOVNITVU CRNE GORE

Godina 15-25 Ukupno % uee

1991. 95.774 591.369 16,2%

2001. 99.012 616.296 16,1%

2011. 86.16 635.872 13,5%

2021. 79.596 643.844 12,4%

2031. 79.58 637.761 12,5%

2041. 71.682 621.676 11,5%

2051. 67.825 596.693 11,4%

17.0%
16.0% 15.0% 14.0% 13.0% 12.0% 11.0% 13.5% 12.4% 12.5% 11.5% 16.1% 16.2%

11.4%
10.0% 1991 2001 2011 2021 2031 2041 2051

19

BDP CRNE GORE


PROCENTUALNA STRUKTURA PO DJELATNOSTIMA (2009)

Poljoprivreda, lov, umarstvo i ribarstvo Vaenje rude i kamena Preraivaka industrija Proizvodnja i snabdijevanje elektinom energijom, gasom i vodom Graevinarstvo Trgovina Hoteli i restorani Saobraaj, skladitenje i veze Finansijsko posredovanje Poslovi sa nekretninama Dravna uprava Obrazovanje Zdravstveni i socijalni rad Ostale komunalne, drutvene i line uslune aktivnosti

8,00% 0,50% 4,20% 4,80% 5,30% 10,80% 4,40% 11,10% 4,20% 9,30% 9,40% 4,00% 3,70% 2,20%

20

KLJUNI ELEMENTI STRATEGIJE EVROPA 2020 Evropa se suoava sa procesom transformacije. Kriza je zbrisala godine ekonomskog i socijalnog progresa i na vidjelo su izale sve strukturne slabosti ekonomija zemalja lanica Evropske unije. U meuvremenu, brzina promjena u svijetu i sve vei dugoroni izazovi globalizacija, permanentan pritisak koji izaziva prijetnja nedostatka resursa, produenje oekivanog ivotnog vijeka i starenje stanovnitva pokazali su neophodnost aktivnog pristupa - Evropska unije mora da uzme budunost u svoje ruke. Pri tom se polo od stanovita da Evropa moe da uspije samo ukoliko djeluje jedinstveno, kao kolektiv, kao unija. Dolo se do zakljuka da je Evropi potrebna strategija koja e joj pomoi da izae iz krize mnogo jaa i da se transformie u pametnu, odrivu i inkluzivnu ekonomiju, visokoproduktivnu, sa visokom zaposlenou i razvijenom socijalnom kohezijom. U tom cilju je nastala strategija Evropa 2020 koja definie viziju Evropske socijalno-trine ekonomije za 21. vijek. Tri meusobno proimajua prioriteta strategije Evropa 2020 su: - Pametni rast razvoj ekonomije zasnovane na znanju i inovacijama; - Odrivi rast promovisanje ekonomije koja e efikasno koristiti resurse (resursno efikasna ekonomija) i biti visoko kompetitivna; - Inkluzivni rast snaenje ekonomije sa visokom stopom zaposlenosti koja obezbjeuje socijalnu i teritorijalnu koheziju. Evropska unija mora da definie gdje eli biti do 2020. godine, i shodno tome Evropska komisija je postavila sljedee ciljeve strategije Evropa 2020: - Zaposlenost stanovnitva starosne dobi 20-64 godine na nivou od 75%; - Investicije u istraivanje i razvoj u EU od 3% GDP; - Smanjenje emisije ugljendioksida za 20% do 2020. i poveanje udjela obnovljive energije za 20% (ukljuujui i poveanje redukcije emisija tetnih gasova za 30%); - Udio stanovnitva koji rano naputa kolski sistem (nakon osnovnog obrazovanja) nii od 10% i makar 40% mlade generacije da ima fakultetsko obrazovanje; - Poveanje procenta stanovnitva sa fakultetskom diplomom;
21

- Smanjenje broja stanovnika ispod linije siromatva za najmanje 20 miliona u odnosu na broj siromanih danas. Ovi su ciljevi meusobno povezani i od kritinog su znaaja za sveobuhvatni napredak Evropske unije. Da bi osigurala da svaka zemlja prilagodi strategiju svojim okolnostima i situaciji, Komisija je predloila da se ciljevi strategije Evropa 2020 budu prevedeni u nacionalne ciljeve i trajektorije, ime bi se izbjegle greke Lisabonskog sporazuma kome se kao nedostatak pripisuje da nije dovoljno fleksibilan u pogledu prilagoavanja lokalnim, odnosno nacionalnim potrebama. Ciljevi treba da odraavaju tri prioriteta pametni, odrivi i inkluzivni rast, ali ne treba da budu rigidni i iskljuivi jer je irok dijapazon akcija na nacionalnom, EU i irem meunarodnom nivou koje treba preduzeti da bi se obezbijedila podrka njihovom ostvarenju. Komisija je postavila sedam kljunih inicijativa koje treba da budu katalizator progresa u okviru svakog prioriteta: - "Inovativna Unija" s ciljem da se poboljaju uslovi i pristup finansiranju istraivanja i inovacija; da se obezbijedi laka implementacija inovativnih ideja i njihova realizacija i opredmeenje u vidu novih proizvoda i usluga koji e stvoriti nova radna mjesta i generisati rast; - "Mobilnost mladih" s ciljem da se unaprijede performanse obrazovnih sistema i olaka pristup mladih tritu rada; - "Digitalna agenda za Evropu" s ciljem da se ubrza dostupnost brzog interneta i uiva u benefitima jedinstvenog digitalnog trita za domainstva i kompanije; - "Evropa efikasnog korienja resursa" s ciljem da se doprinese ubrzanju ekonomskog rasta uz efikasno korienje oskudnih resursa, potpomogne preokret ka smanjenju emisije ugljen-dioksida, povea uea obnovljivih izvora energije, modernizuje transportni sektor i promovie energetska efikasnost; - "Industrijska politika za eru globalizacije" s ciljem da se pobolja biznis okruenje, naroito za otvaranje i razvoj malih i srednjih preduzea i da podrka razvoju jake i odrive industrijske baze koja e biti globalno konkurentna; - "Agenda za nove vjetine i radna mjesta" s ciljem da se modernizuje trite rada i osnai humani kapital kroz razvoj vjetina zaposlenih tokom cijelog radnog i ivotnog vijeka i povea ukljuivanje zaposlenih u ovakve programe, bolje usaglase tranja i ponuda radne snage, kao i mobilnost zaposlenih;

22

- "Evropska platforma protiv siromatva" koja treba da osigura socijalnu i teritorijalnu koheziju tako da se benefiti rasta i novih radnih mjesta osjeaju na irem nivou i da se siromanim i socijalno iskljuenim populacijama omogui da ive dostojanstveno i imaju aktivnu ulogu u drutvu. Ovih sedam inicijativa treba da budu smjernice za djelovanje kojima e se posvetiti Evropska unija i svaka od zemalja lanica. Instrumenti na nivou Evropske unije jedinstveno trite, finansijske poluge i instrumenti spoljne politike e biti u popunosti angaovani da se eliminiu uska grla i ostvare ciljevi strategije Evropa 2020. Kao najneposredniji prioritet, Evropska Komisija definie ta treba uraditi da se pronae kredibilna strategija izlaska iz krize, da se unaprijedi reforma finansijskog sistema, konsolidacija budeta koja e omoguiti dugoroni rast i ojaa koordinacija unutar ekonomske i monetarne unije. Da bi se postigli eljeni ciljevi neophodno je jaati upravljanje ekonomskim aktivnostima. Evropa 2020 e se temeljiti na dva stuba: tematski pristup, koji je objanjen u ovom dokumentu, kombinovanje prioriteta i glavnih ciljeva; izvjetavanje na nivou lanica koje treba da doprinese da svaka zemlja lanica razvije sopstvenu strategiju povratka na stazu odrivog rasta i odrivih javnih finansija. Integrisane smjernice e biti usvojene na nivou Evropske unije i ovuhvatie EU prioritete i ciljeve. Bie definisane i specifine preporuke za svaku od zemalja lanica, a u sluaju njihovih neadekvatnih reakcija svaka zemlja e dobijati upozorenja sa nivoa Unije. Simultano e funkcionisati sistem izvjetavanja u okviru strategije Evropa 2020 i Pakta stabilnosti i rasta, dok e instrumenti implementacije ovih strategija ostati razdvojeni ime se nee ugroziti integritet Pakta. Evropski savjet ima sve ingerencije i bie fokalna taka nove strategije. Evropska komisija e vriti monitoring napretka u ostvarivanju ciljeva, olakavati razmjenu informacija o politikama i instrumentima koji se primjenjuju i davati neophodne preporuke da se ubrzaju aktivnosti i kljune inicijative usmjere ka ostvarivanju postavljenih ciljeva. Evropski parlament e biti pokreta za mobilizaciju graana i njihovo ukljuivanje u ove aktivnosti i takoe e imati zakonodavne nadlenosti u vezi sa kljunim inicijativama. Ovakav partnerski pristup treba da se proiti i na sve komitete EU, nacionalne parlamente i sva nacionalne, lokalne i regionalne vlasti, ali i na socijalne partnere, sve stejkholdere i civilno drutvo u okviru svake od zemalja lanica tako da svi akteri na drutvenoj sceni mogu uzeti aktivno uee u ostvarenju eljene vizije.
23

Evropska komisija predlae Evropskom savjetu da u martu da saglasnost i potpie sveobuhvatni pristup strategije, glavne ciljeve; u junu detaljno definie parametre i indikatore koje e pratiti strategija, ukljuijui i integrisane smjernice i nacionalne ciljeve. Komisija, takoe, unaprijed pozdravlja sve komentare, poglede i podrku Evropskog parlamenta u pogledu unapreivanja i uspjeha strategije Evropa 2020.

24