अर्थशास्त्रम् अध्याय 01

अर्थशास्त्रम् अध्याय 01
(Book.1: Concerning the topic of training)

प्रकरण-अधिकरण समुद्देशः
(Chap..1: Enumeration of sections and books)
ॐ नमः.शुक्र.बृहस्पतिभ्यां
अशा-०१.१.०१
पृथिव्या लाभे पालने च यावन्त्य् अर्थ.शास्त्राणि पूर्व.आचार्यैः प्रस्थापितानि प्रायशस् तानि संहृत्य_एकम् इदम् अर्थ.शास्त्रं कृतम् ॥
अशा-०१.१.०२
तस्य_अयं प्रकरण.अधिकरण.समुद्देशः ॥
अशा-०१.१.०३क
विद्या.समुद्देशः, वृद्ध.समुद्देशः, इन्द्रिय.जयः, अमात्य.उत्पत्तिः, मन्त्रि.पुरोहित.उत्पत्तिः, उपधाभिः शौच.अशौच.ज्ञानम् अमात्यानाम्, - अशा-०१.१.०३ख
गूढ.पुरुष.प्रणिधिः, स्व.विषये कृत्य.अकृत्य.पक्ष.रक्षणम्, पर.विषये कृत्य.अकृत्य.पक्ष.उपग्रहः, अशा-०१.१.०३ग
मन्त्र.अधिकारः, दूत.प्रणिधिः, राज.पुत्र.रक्षणम्, अपरुद्ध.वृत्तम्, अपरुद्धे वृत्तिः, राज.प्रणिधिः, निशान्त.प्रणिधिः, आत्म.रक्षितकम्, --, इति विनय.अधिकारिकं प्रथमम्
अधिकरणम् ॥
अशा-०१.१.०४क
जनपद.निवेशः, भूमिच्.छिद्र.अपिधानम्, दुर्ग.विधानम्, दुर्ग.निवेशः, सम्निधातृ.निचय.कर्म, समाहर्तृ.समुदय.प्रस्थापनम्, अक्ष.पटले गाणनिक्य.अधिकारः, अशा-०१.१.०४ख
समुदयस्य युक्त.अपहृतस्य प्रत्यानयनम्, उपयुक्त.परीक्षा, शासन.अधिकारः, कोश.प्रवेश्य.रत्न.परीक्षा, आकर.कर्म.अन्त.प्रवर्तनम्, अक्ष.शालायां सुवर्ण.अध्यक्षः अशा-०१.१.०४ग
विशिखायां सौवर्णिक.प्रचारः, कोष्ठ.आगार.अध्यक्षः, पण्य.अध्यक्षः, कुप्य.अध्यक्षः, आयुध.अध्यक्षः, तुला.मान.पौतवम्, अशा-०१.१.०४घ
देश.काल.मानम्, शुल्क.अध्यक्षः, सूत्र.अध्यक्षः, सीत.अध्यक्षः, सुरा.अध्यक्षः, सून.अध्यक्षः, गणिका.अध्यक्षः, अशा-०१.१.०४च
नाव्.अध्यक्षः, गो.अध्यक्षः, अश्व.अध्यक्षः, हस्त्य्.अध्यक्षः, रथ.अध्यक्षः, पत्त्य्.अध्यक्षः, सेना.पति.प्रचारः, मुद्रा.अध्यक्षः, विवीत.अध्यक्षः, समाहर्तृ.प्रचारः,
अशा-०१.१.०४छ
गृह.पतिक.वैदेहक.तापस.व्यञ्जनाः प्रणिधयः, नागरिक.प्रणिधिः -- इत्य् अध्यक्ष.प्रचारो द्वितीयम् अधिकरणम् ॥
अशा-०१.१.०५क
व्यवहार.स्थापना, विवाद.पद.निबन्धः, विवाह.सम्युक्तम्, दाय.विभागः, वास्तुकम्, समयस्य अनपाकर्म, ऋण.अदानम्, औपनिधिकम्, दास.कर्म.कर.कल्पः, अशा-०१.१.०५ख
सम्भूय समुत्थानम्, विक्रीत.क्रीत.अनुशयः, दत्तस्य अनपाकर्म, अस्वामि.विक्रयः, स्व.स्वामि.सम्बन्धः, साहसम्, वाक्.पारुष्यम्, दण्ड.पारुष्यम्, द्यूत.समाह्वयम्, प्रकीर्णकं
- इति, धर्म.स्थीयं तृतीयम् अधिकरणम् ॥
अशा-०१.१.०६क
कारु.कर.क्षणम्, वैदेहक.रक्षणम्, उपनिपात.प्रतीकारः, गूढ.आजीविनां रक्षा, सिद्ध.व्यञ्जनैर् माणव.प्रकाशनम्, शङ्का.रूप.कर्म.अभिग्रहः, अशा-०१.१.०६ख
आशु.मृतक.परीक्षा, वाक्य.कर्म.अनुयोगः, सर्व.अधिकरण.रक्षणं अशा-०१.१.०६ग
एक.अङ्ग.वध.निष्क्रयः, शुद्धश् चित्रश् च दण्ड कल्पः, कन्या.प्रकर्म, अतिचार.दण्डाः - इति कण्टक.शोधनं चतुर्थम् अधिकरणम् ॥
अशा-०१.१.०७
दाण्डकर्मिकम्, कोश.अभिसंहरणम्, भृत्य.भरणीयम्, अनुजीवि.वृत्तम्, समय.आचारिकम्, राज्य.प्रतिसंधानम्, एक.ऐश्वर्यं - इति योग.वृत्तं पञ्चमम् अधिकरणम् ॥
अशा-०१.१.०८
प्रकृति.सम्पदः, शम.व्यायामिकं - इति मण्डल.योनिः षष्ठम् अधिकरणम् ॥

1

अर्थशास्त्रम् अध्याय 01
अशा-०१.१.०९क
षाड्गुण्य.समुद्देशः, क्षय.स्थान.वृद्धि.निश्चयः, संश्रय.वृत्तिः, समहीन.ज्यायसां गुण.अभिनिवेशः, हीन.संधयः, विगृह्य आसनम्, संधाय आसनम्, विगृह्य यानम्, संधाय यानम्, अशा-०१.१.०९ख
सम्भूय प्रयाणम्, यातव्य.अमित्रयोर् अभिग्रह.चिन्ता, क्षय.लोभ.विराग.हेतवः प्रकृतीनाम्, सामवायिक.विपरिमर्शः, अशा-०१.१.०९ग
संहित प्रयाणिकम्, परिपणित.अपरिपणित.अपसृताः संधयः, द्वैधी.भाविकाः संधि.विक्रमाः, यातव्य.वृत्तिः, अनुग्राह्य.मित्र.विशेषाः, अशा-०१.१.०९घ
मित्र.हिरण्य.भूमि.कर्म.संधयः, पार्ष्णि.ग्राह.चिन्ता, हीन.शक्ति.पूरणम्, बलवता विगृह्य उपरोध.हेतवः, दण्ड.उपनत.वृत्तम्, अशा-०१.१.०९च
दण्ड.उपनायि.वृत्तम्, संधि.कर्म, समाधि.मोक्षः, मध्यम.चरितम्, उदासीन.चरितम्, मण्डल.चरितं - इति षाड्गुण्यं सप्तमम् अधिकरणम् ॥
अशा-०१.१.१०
प्रकृति.व्यसन.वर्गः, राज.राज्ययोर् व्यसन.चिन्ता, पुरुष.व्यसन.वर्गः, पीडन.वर्गः, स्तम्भ.वर्गः, कोश.सङ्ग.वर्गः, मित्र.व्यसन.वर्गः - इति व्यसन.आधिकारिकम् अष्टमम्
अधिकरणम् ॥
अशा-०१.१.११क
शक्ति.देश.काल.बल.अबल.ज्ञानम्, यात्रा.कालाः, बल.उपादान.कालाः, सम्नाह.गुणाः, प्रतिबल.कर्म, पश्चात् कोप.चिन्ता, बाह्य.आभ्यन्तर.प्रकृति.कोप.प्रतीकाराः अशा-०१.१.११ख
क्षय.व्यय.लाभ.विपरिमर्शः, बाह्य.आभ्यन्तराश् च_आपदः, दुष्य.शत्रु.सम्युक्ताः, अर्थ.अनर्थ.संशय.युक्ताः, तासाम् उपाय.विकल्पजाः सिद्धयः - इत्य् अभियास्यत् कर्म
नवमम् अधिकरणम् ॥
अशा-०१.१.१२
स्कन्ध.आवार.निवेशः, स्कन्ध.आवार.प्रयाणम्, बल.व्यसन.अवस्कन्द.काल.रक्षणम्, कूट.युद्ध.विकल्पाः, स्व.सैन्य.उत्साहनम्, स्व.बल.अन्य.बल.व्यायोगः, युद्ध.भूमयः,
पत्त्य्.अश्व.रथ.हस्ति.कर्माणि,
पक्ष.कक्ष.उरस्यानां
बल.अग्रतो
व्यूह.विभागः,
सार.फल्गु.बल.विभागः,
पत्त्य्.अश्व.रथ.हस्ति.युद्धानि,
दण्ड.भोग.मण्डल.असंहत.व्यूह.व्यूहनम्, तस्य प्रतिव्यूह.स्थापनं - इति सांग्रामिकं दशमम् अधिकरणम् ॥
अशा-०१.१.१३
भेद.उपादानानि, उपांशु.दण्डाः - इति संघ.वृत्तम् एकादशम् अधिकरणम् ॥
अशा-०१.१.१४
दूत.कर्म, मन्त्र.युद्धम्, सेना.मुख्य.वधः, मण्डल.प्रोत्साहनम्, शस्त्र.अग्नि.रस.प्रणिधयः, वीवध.आसार.प्रसार.वधः, योग.अतिसंधानम्, दण्ड.अतिसंधानम्, एक.विजयः - इत्य्
आबलीयसं द्वादशम् अधिकरणम् ॥
अशा-०१.१.१५
उपजापः, योग.वामनम्, अपसर्प.प्रणिधिः, पर्युपासन.कर्म, अवमर्दः, लब्ध.प्रशमनं - इति दुर्ग.लम्भ.उपायस् त्रयोदशम् अधिकरणम् ॥
अशा-०१.१.१६
पर.बल.घात.प्रयोगः, प्रलम्भनम्, स्व.बल.उपघात.प्रतीकारः - इत्य् औपनिषदिकं चतुर्दशम् अधिकरणम् ॥
अशा-०१.१.१७
तन्त्र.युक्तयः - इति तन्त्र.युक्तिः पञ्चदशम् अधिकरणम् ॥
अशा-०१.१.१८
शास्त्र.समुद्देशः पञ्चदश.अधिकरणानि स-अशीति.प्रकरण.शतं स-पञ्चाशद्.अध्याय.शतं षट्.श्लोक.सहस्राणि_इति ॥
अशा-०१.१.१९कख
सुख.ग्रहण.विज्ञेयं तत्त्व.अर्थ.पद.निश्चितम् ।
अशा-०१.१.१९गघ
कौटिल्येन कृतं शास्त्रं विमुक्त.ग्रन्थ.विस्तरम् ॥

विद्याः
(Chap.2, section.1: Enumeration of the sciences)
((i) Establishing (the necessity of) philosophy)
अशा-०१.२.०१
आन्वीक्षिकी त्रयी वार्त्ता दण्ड.नीतिश् च_इति विद्याः ॥
अशा-०१.२.०२
त्रयी वार्त्ता दण्ड नीतिश् च_इति मानवाः ॥

2

कार्य.१० ब्रह्म.अनर्थौ वार्त्तायां नय.३.०९ गृहस्थस्य स्वधर्म.रक्षणं च ॥ अशा-०१. section.२.मात्रं हि त्रयी लोक.धर्मश् चतुर्णां वर्णानाम् आश्रमाणां च स्व.आजीवस् तुल्यैर् असमान.शुश्रूषा वार्त्ता कारु.३.०३ शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो.३.११ वानप्रस्थस्य ब्रह्मचर्यं भूमौ शय्या जटा.कर्म च ॥ अशा-०१.नीत्यां बल.आजीवो भूत.२.पूजा भृत्येषु त्यागः शेष.अन्तिकी वृत्तिस् तद्.पित्र्.०५ स्वधर्मो ब्राह्मणस्य अध्ययनम् अध्यापनं यजनं याजनं दानं प्रतिग्रहश् च ॥ अशा-०१.०४ एष त्रयी.०८ चतस्र एव विद्या इति कौटिल्यः ॥ अशा-०१.3.वाक्य.यजुर्.३.धर्म.वेदौ च वेदाः ॥ अशा-०१.स्थापनाद् औपकारिकः ॥ अशा-०१.०३ त्रयी विशेषो ह्य् आन्वीक्षिकी_इति ॥ अशा-०१.विद्यानाम् उपायः सर्व.विद इति ॥ अशा-०१.२.२.कर्मणाम् । अशा-०१.चारिणि वा ॥ अशा-०१.धारणम् अग्नि.३.२.०२ अथर्व.३.अभिषेकौ देवता.२.भोजनं च ॥ अशा-०१.२.अर्थौ यद् विद्यात् तद् विद्यानां विद्यात्वम् ॥ अशा-०१.०९ ताभिर् धर्म.०४ वार्त्ता दण्ड.अनयौ दण्ड.वेदास् त्रयस् त्रयी ॥ अशा-०१.गामित्वं देव.अभिषेकौ भैक्ष.नीतिश् च_इति बार्हस्पत्याः ॥ अशा-०१.1.१२कख प्रदीपः सर्व.अर्थशास्त्रम् अध्याय 01 अशा-०१.२.विद्या.व्रतित्वम् आचार्ये प्राण.१२ 3 .१० सांख्यं योगो लोकायतं च_इत्य् आन्वीक्षिकी ॥ अशा-०१.०१ साम.विचितिर् ज्योतिषम् इति च_अङ्गानि ॥ अशा-०१.०६ दण्ड.वैशारद्यं च करोति ॥ अशा-०१.अतिथि.क्रिया.०७ तस्यां हि सर्व.नीतिर् एका विद्या_इत्य् औशनसाः ॥ अशा-०१.इतिहास.३.१२गघ आश्रयः सर्व.कुशीलव.धर्माणां शश्वद् आन्वीक्षिकी मता ॥ (Chap.यात्रा.अधर्मौ त्रय्याम् अर्थ.०६ क्षत्रियस्य_अध्ययनं यजनं दानं शस्त्र.२.ऋषिभिर् वैवाह्यम् ऋतु.पाशुपाल्ये वणिज्या च ॥ अशा-०१.३.पुत्रे स-ब्रह्म.३.११ धर्म.३.२.चारिणः स्वाध्यायो अग्नि.ऋग्.०८ शूद्रस्य द्विजाति.अजिन.पित्र्.३.अबले च एतासां हेतुभिर् अन्वीक्षमाणा लोकस्य उपकरोति व्यसने_अभ्युदये च बुद्धिम् अवस्थापयति प्रज्ञा.होत्र.३.अतिथि.२. (I) Establishing (the necessity of) the Vedic lore) अशा-०१.आरम्भाः प्रतिबद्धा इति ॥ अशा-०१.०७ वैश्यस्य_अध्ययनं यजनं दानं कृषि.वेद.०५ संवरण.अभावे गुरु.पूजा वन्यश् च_आहारः ॥ अशा-०१.

अर्थी नित्यम् उद्यत.कुप्य.उपनयनम् अस्ति भूतानां यथा दण्डः ।" इत्य् आचार्याः ॥ अशा-०१.१२ दुष्प्रणीतः काम.४.१६कख 4 .साधनो दण्डः. and the Science of Politics) अशा-०१.०७ न_इति कौटिल्यः ॥ अशा-०१.दण्डाभ्याम् ॥ अशा-०१.१६गघ स्वधर्मं संदधानो हि प्रेत्य च_इह च नन्दति ॥ अशा-०१.पशु.०३ आन्वीक्षिकी त्रयी वार्त्तानां योग.यात्रा.प्रदानाद् औपकारिकी ॥ अशा-०१.परिरक्षणी रक्षित.०१ कृषि.३.४.पक्षं पर.इन्द्रियत्वम् अनारम्भो निष्किंचनत्वं सङ्ग.३.दण्डः पूज्यते ॥ अशा-०१.४.क्षेम.पक्षं च वशी.स्थितिः । अशा-०१. किं.१४ स्वधर्मः स्वर्गाय_आनन्त्याय च ॥ अशा-०१.पाशुपाल्ये वणिज्या च वार्ता.१० यथा.लाभ.१३ सर्वेषाम् अहिंसा सत्यं शौचम् अनसूय आनृशंस्यं क्षमा च ॥ अशा-०१.करोति कोश.हिरण्य.०८ तीक्ष्ण.०६ न ह्य् एवंविधं वश.४.१३ अप्रणीतस् तु मात्स्य.०९ मृदु.४.आभ्यन्तरं च शौचम् ॥ अशा-०१.३.४.धर.अर्ह.अर्थशास्त्रम् अध्याय 01 परिव्राजकस्य जित.परिव्राजकान् अपि कोपयति.४.क्रोधाभ्याम् अवज्ञानाद् वा वानप्रस्थ.०५ "तस्माल् लोक.त्यागो भैक्षव्रतम् अनेकत्र_अरण्ये च वासो बाह्य.४.अभावे ॥ अशा-०१.४.१५ तस्य_अतिक्रमे लोकः संकराद् उच्छिद्येत ॥ अशा-०१.४.दण्डः परिभूयते ॥ अशा-०१.कामैर् योजयति ॥ अशा-०१.४.दण्डः स्यात् ॥ अशा-०१. तस्य नीतिर् दण्ड नीतिः. धान्य.०२ तया स्व.मर्यादः कृत.दण्डो हि भूतानाम् उद्वेजनीयो भवति ॥ अशा-०१.यात्रा ॥ अशा-०१.वर्ण.विवर्धनी वृद्धस्य तीर्थे प्रतिपादनी च ॥ अशा-०१.विष्टि.४.४.आश्रम.१४ बलीयान् अबलं हि ग्रसते दण्ड.४.१५ स तेन गुप्तः प्रभवति इति ॥ अशा-०१.प्रणीतो हि दण्डः प्रजा धर्म.१७कख व्यवस्थित.४.१६कख तस्मात् स्वधर्मं भूतानां राजा न व्यभिचारयेत् । अशा-०१.४. अलब्ध.१७गघ त्रय्या_अभिरक्षितो लोकः प्रसीदति न सीदति ॥ ( Establishing (the necessity of) Economics.३.०४ तस्याम् आयत्ता लोक.३.११ सुविज्ञात.अर्था लब्ध.अर्थ.आर्य.३.अङ्ग पुनर् गृहस्थान् ॥ अशा-०१.३.न्यायम् उद्भावयति ॥ अशा-०१.

रूप.हिते रतः ॥ (Section.धारण.ऊह.०८ वृत्त.कर्म.त्यागात् कार्यः ॥ अशा-०१.त्वग्.५.अभिरतो वर्तते स्वेषु वर्त्मसु ॥ (Section.वर्ण.भूत.११ नित्यश् च विद्या.ग्रहणं गृहीत.अश्व.०९ ब्रह्मचर्यं च षोडशाद् वर्षात् ॥ अशा-०१.६.3: Control over the senses. अगृहीतानाम् आभीक्ष्ण्य.०५ शुश्रूषा श्रवण.ग्रहण.भागम् अपूर्व.१७गघ अनन्यां पृथिवीं भुङ्क्ते सर्व.नीतिं वक्तृ.जयः.वृद्ध.६.लोभ.प्रयोक्तृभ्यः ॥ अशा-०१.५.उदाहरणं धर्म.५.५.हेतुर् इन्द्रिय.अर्थम्.चौल.४.१५ शेषम् अहोरात्र.बुद्धिं विद्या विनयति न_इतरम् ॥ अशा-०१.०३ कृतकः स्वाभाविकश् च विनयः ॥ अशा-०१.परिचयं च कुर्यात्.वृद्ध्य्.शास्त्रं च_इति_इतिहासः ॥ अशा-०१.१६ श्रुताद्द् हि प्रज्ञा_उपजायते प्रज्ञाया योगो योगाद् आत्मवत्ता_इति विद्यानां सामर्थ्यम् ॥ अशा-०१.क्षेम.तत्त्व.शास्त्रम् अर्थ.५.१६गघ स्वधर्म.५.उपनयनस् त्रयीम् आन्वीक्षिकीं च शिष्टेभ्यो वार्त्ताम् अध्यक्षेभ्यो दण्ड.५.मूलत्वाद् विनयस्य ॥ अशा-०१.०२ विनय.०४ क्रिया हि द्रव्यं विनयति न_अद्रव्यम् ॥ अशा-०१.५.आश्रमो लोको राज्ञा दण्डेन पालितः । अशा-०१.कर्म च_अस्य ॥ अशा-०१.मान.१४ पुराणम् इतिवृत्तम् आख्यायिक.अनुष्ठानं वा ॥ अशा-०१.हर्ष.जयः काम.श्रवणं च ॥ अशा-०१. तन्.५.मूलास् तिस्रो विद्याः ॥ अशा-०१.विनीतो राजा हि प्रजानां विनये रतः । अशा-०१.अक्षि.५.रथ.विज्ञान.गन्धेष्व् अविप्रतिपत्तिर् इन्द्रिय.अभिनिविष्ट.१० अतो गो.भागं हस्त्य्.स्पर्श.०३ कृत्स्नं हि शास्त्रम् इदम् इन्द्रिय.2: Association with elders) अशा-०१.मद.सम्योगो विनय.अपोह.मूलो दण्डः प्राणभृतां योग.१२ पूर्वम् अहर्.रस.५.जयः ॥ 5 .५.५.५.क्रोध. (i) Casting out the group of six enemies) अशा-०१.प्रहरण.जिह्वा.५.०१ तस्माद् दण्ड.आवहः ॥ अशा-०१.घ्राण.श्रवणे ॥ अशा-०१.प्रामाण्याद् विनयो नियमश् च ॥ अशा-०१.इन्द्रियाणां शब्द.०२ कर्ण.०६ विद्यानां तु यथास्वम् आचार्य.दानं दार.५.०७ वृत्त.५.विद्यासु विनयं गच्छेत् । अशा-०१.अर्थशास्त्रम् अध्याय 01 चतुर्.१३ पश्चिमम् इतिहास.१७कख विद्या.कर्मा लिपिं संख्यानं च_उपयुञ्जीत ॥ अशा-०१.५.०१ विद्या विनय.६. शास्त्र.

सम्योगम् अधर्म.स्थापनम्.अविरोधेन कामं सेवेत.सम्योगेन प्रज्ञाम्.राष्ट्रो विननाश.१२गघ अम्बरीषश् च नाभागो बुभुजाते चिरं महीम् ॥ ( The life of a sage-like king) अशा-०१.०९गघ कुर्वीत सचिवांस् तस्मात् तेषां च शृणुयान् मतम् ॥ (Appointment of ministers) अशा-०१.०१ तस्माद् अरि.०८ मर्यादां स्थापयेद् आचार्यान् अमात्यान् वा.सम्योगेन वृत्तिम् ॥ अशा-०१.७.०३ धर्म. दुर्योधनो राज्याद् अंशं च ॥ अशा-०१. न निह्सुखः स्यात् ॥ अशा-०१.सम्युक्तं च व्यवहारम् ॥ अशा-०१.प्रतोदेन वा रहसि प्रमाद्यन्तम् अभितुदेयुः ॥ अशा-०१.७. उत्थानेन योग.कामाव् इति ॥ अशा-०१. करालश् च वैदेहः ॥ अशा-०१. हैहयश् च_अर्जुनः ॥ अशा-०१. विनयं विद्या.०१ "सह.६.०४ तद् विरुद्ध.अर्थ.अध्यायिनो अमात्यान् कुर्वीत.षड्.उपदेशेन.वृत्तिर् अवश्य.७.वर्ग.६.७.द्रव्य. सौवीरश् च_अजबिन्दुः । अशा-०१.इन्द्रियः पर.८.अनुशासनेन स्वधर्म.संघश् च द्वैपायनम् इति ॥ अशा-०१.०२ एवं वश्य.७.७. दृष्ट. कार्य.इन्द्रियः । अशा-०१.साधनम्.जयं कुर्वीत.६.११कख एते च_अन्ये च बहवः शत्रु.षड्.७.०५ यथा दाण्डक्यो नाम भोजः कामाद् ब्राह्मण.जङ्घश् च भृगुषु ॥ अशा-०१.६.कामानाम् आत्मानम् इतरौ च पीडयति ॥ अशा-०१. ताल.११गघ स-बन्धु.०८ मानाद् रावणः पर.६.०४ समं वा त्रिवर्गम् अन्योन्य.०९कख सहाय. लोक. वृष्णि.नालिका.अर्थ.७.त्यागेन_इन्द्रिय.६.स्त्री.कन्याम् अभिमन्यमानः स-बन्धु.इन्द्रियाः ॥ अशा-०१.इन्द्रियश् चातुरन्तो अपि राजा सद्यो विनश्यति ॥ अशा-०१.६.०९ मदाद् दम्भोद्भवो भूत.६. वृद्ध.०५ एको ह्य् अत्यासेवितो धर्म.६.क्षेम.दारान् अप्रयच्छन्.षड्.राष्ट्रा राजानो विनेशुर् अजित.वेषत्वम् अनर्थ्य. स्वप्नं लौल्यम् अनृतम् उद्धत.प्रियत्वम् अर्थ.हिंसाश् च वर्जयेत्.मूलौ हि धर्म. छाया.सम्युक्तम् अनर्थ.०६ कोपाज् जनमेजयो ब्राह्मणेषु विक्रान्तः.०७ अर्थ.अर्थशास्त्रम् अध्याय 01 अशा-०१.अवमानी.६.०६ अर्थ_एव प्रधान_इति कौटिल्यः ॥ अशा-०१.०७ लोभाद् ऐलश् चातुर्वर्ण्यम् अत्याहारयमाणः.१२कख शत्रु.६. य_एनम् अपाय स्थानेभ्यो वारयेयुः. चारेण चक्षुः.वर्गम् आश्रिताः । अशा-०१.१० हर्षाद् वातापिर् अगस्त्यम् अत्यासादयन्.७.साध्यं राजत्वं चक्रम् एकं न वर्तते । अशा-०१.अनुबद्धम् ॥ अशा-०१.सामर्थ्यत्वात्" इति भारद्वाजः ॥ 6 .शौच.७.वर्गम् उत्सृज्य जामदग्न्यो जित.

८.गणम् अतिक्रम्य सगन्धेष्व् एव_अवतिष्ठन्ते" इति ॥ अशा-०१.स्थाने दण्ड.०९कख यावद्भ्यो गुह्यम् आचष्टे जनेभ्यः पुरुष.अकृतान्य् अनुवर्तेत ॥ अशा-०१.८.व्यसनत्वात् ॥ अशा-०१.८.०९गघ अवशः कर्मणा तेन वश्यो भवति तावताम् ॥ अशा-०१.अनुरागत्वात्" इति ॥ अशा-०१.१३ संख्यात.२२ तस्मान् नीतिविदो नवान् अमात्यान् कुर्वीत ॥ अशा-०१.२० न_इति वातव्याधिः ॥ अशा-०१.८. सगन्धत्वात् ॥ अशा-०१.८.युक्तास्व् अनुगृह्णीयुस् तान् अमात्यान् कुर्वीत.८.गुणः ॥ अशा-०१.८.गुणैर् अयुक्ता ह्य् एते ॥ अशा-०१.२४ 7 .८.भयात् कृत.आबाध.०८ "तेषाम् अपि मर्मज्ञ.१७ ते ह्य् एनम् अपचरन्तम् अपि न त्यजन्ति.अवदानत्वात् ॥ अशा-०१.१४ न_इति कौणपदन्तः ॥ अशा-०१.८.१९ गावो ह्य् असगन्धं गो.०४ "सह.८.८.८.१६ पितृ.८.१५ "अन्यैर् अमात्य.गुणत्वात्" इति ॥ अशा-०१.२३ नवास् तु यम.८. दृष्ट. दृष्ट.भयान् न_अपराध्यन्ति" इति ॥ अशा-०१.८.८.०२ "ते ह्य् अस्य विश्वास्या भवन्ति" इति ॥ अशा-०१.०६ ते ह्य् अस्य मर्मज्ञ.क्रीडितत्वात् परिभवन्त्य् एनम् ॥ अशा-०१.०३ न_इति विशाल.अर्थशास्त्रम् अध्याय 01 अशा-०१.०७ "साधारण_एष दोषः" इति पाराशराः ॥ अशा-०१.१८ अमानुषेष्व् अपि च_एतद् दृश्यते ॥ अशा-०१.धरं मन्यमाना न_अपराध्यन्ति" इति ॥ अशा-०१.पैतामहान् अमात्यान् कुर्वीत.अधिपः । अशा-०१.१२ "भक्तिर् एषा न बुद्धि.८.८.८.८.१० य_एनम् आपत्सु प्राण. दृष्ट.अर्थेषु कर्मसु नियुक्ता ये यथा.०५ ये ह्य् अस्य गुह्य.आदिष्टम् अर्थं सविशेषं वा कुर्युस् तान् अमात्यान् कुर्वीत.८.शील. समान.८.८.८.२१ "ते ह्य् अस्य सर्वम् अवगृह्य स्वामिवत् प्रचरन्ति ॥ अशा-०१.११ न_इति पिशुनः ॥ अशा-०१.सधर्माणस् तान् अमात्यान् कुर्वीत.अक्षः ॥ अशा-०१.

९.गुण.चापल.चक्षुष्मत्तां च.१०.अभिमन्त्रितम् । अशा-०१.अर्घ.०२ अतः पाद.९.विद्येभ्यः शिल्पं शास्त्र.विभवं देश.२९गघ अमात्याः सर्व एव_एते कार्याः स्युर् न तु मन्त्रिणः ॥ (Appointment of counsellors and chaplain) अशा-०१.प्राधान्यात्" इति ॥ अशा-०१.८.९.८.सत्त्व.९.शिल्पश् चक्षुष्मान् प्राज्ञो धारयिष्णुर् दक्षो वाग्मी प्रगल्भः प्रतिपत्तिमान् उत्साह.सामर्थ्यं कल्प्यते ॥ अशा-०१.८.९.२५ "शास्त्रविद् अदृष्ट.अनुराग.०८ यौगपद्यात् तु कर्मणाम् अनेकत्वाद् अनेकस्थत्वाच् च देश.२७ सर्वम् उपपन्नम् इति कौटिल्यः ॥ अशा-०१.आरोग्य.नीत्यां च_अभिविनीतम् आपदां दैव.९. समान.०७ कर्मसु कृतेन_अकृत.बल. कथा.कुलीनम् अपरुद्धं कुल्यम् एक.बल.कुल.दन्ती पुत्रः ॥ अशा-०१.कर्म । अशा-०१.परोक्ष.०४ प्रत्यक्ष.पुरोहित.योगम् अस्तम्भम् अचापलं च.याजन. प्रत्यक्षतः सम्प्रियत्वम् अवैरत्वं च ॥ अशा-०१.९.प्रभाव.उपदिष्टं परोक्षम् ॥ अशा-०१.०५ स्वयं द्र्ष्टं प्रत्यक्षम् ॥ अशा-०१. साधु धार्मिकम् अन्यम् अस्य तत्. संवासिभ्यः शील.०९ पुरोहितम् उदित.२८ कार्य.अर्थशास्त्रम् अध्याय 01 न_इति बाहु.हीनौ मध्यम.९.भक्तिः शील.८.९.शीलं स-अङ्गे वेदे दैवे निमित्ते दण्ड.अनुमेया हि राज.८.आरोग्य.सत्त्व.उदित.०३ तेषां जनपद्.सहः शुचिर् मैत्रो दृढ.११गघ जयत्य् अजितम् अत्यन्तं शास्त्र.०१ जानपदो अभिजातः स्ववग्रहः कृत.कर्मा कर्मसु विषादं गच्छेत् ॥ अशा-०१.शौच.शौर्य.शस्त्रितम् ॥ (Ascertainment of the integrity or the absence of integrity of minister by means of secret tests) अशा-०१.काल.अध्यापने नियुक्तम् अमृष्यमाणं राजा_अवक्षिपेत् ॥ अशा-०१.हीनः सम्प्रियो वैराणाम् अकर्ता_इत्य् अमात्य.युक्तः स्तम्भ.०२ पुरोहितम् अयाज्य.प्रज्ञा. कर्म.सम्पत् ॥ अशा-०१.०६ पर.९.विभज्य_अमात्य.अवेक्षणम् अनुमेयम् ॥ अशा-०१.आरम्भेषु प्रज्ञां धारयिष्णुतां दाक्ष्यं च.१०.अत्ययो मा भूद् इति परोक्षम् अमात्यैः कारयेत् ॥ इत्य् अमात्य.योगेषु वाग्मित्वं प्रागल्भ्यं प्रतिभानवत्त्वं च.युक्तान् अमात्यान् कुर्वीत.अवरौ ॥ अशा-०१.२६ तस्माद् अभिजन.अनुगम.८.१० तम् आचार्यं शिष्यः पितरं पुत्रो भृत्यः स्वामिनम् इव च_अनुवर्तेत ॥ अशा-०१.कालौ च कर्म च । अशा-०१. गुण.मन्त्र.वृत्तिः ॥ अशा-०१."अधार्मिको अयं राजा.०१ मन्त्रि.प्रग्रहं सामन्तम् 8 .०३ स सत्त्रिभिः शपथ.११कख ब्राह्मणेन_एधितं क्षत्रं मन्त्रि.१०.अभिजनम् अवग्रहं च_आप्ततः परीक्षेत.९.९.युक्तः क्लेश.पूर्वम् एकैकम् अमात्यम् उपजापयेत् .सखः सामान्येष्व् अधिकरणेषु स्थापयित्वा_अमात्यान् उपधाभिः शोधयेत् ॥ अशा-०१.मानुषीणाम् अथर्वभिर् उपायैश् च प्रतिकर्तारं कुर्वीत ॥ अशा-०१.सामर्थ्याद्द् हि पुरुष.२९कख सामर्थ्यश् च -.

१० तेन_उद्वेगेन राजा तान् अवरुन्ध्यात् ॥ अशा-०१.०९ प्रहवण.अवक्षिप्तम् एकैकम् अमात्यम् उपजपेत् .शोधनेषु कर्मसु स्थापयेत्.हेतोर् अमात्यानाम् एतत् कौटिल्य. महान् अर्थश् च ते भविष्यति" इति ॥ अशा-०१.१०.१०.कर्मसु.०५ सेना.शुद्धान् आसन्न.उपधा.निचय.उपधा.१०.१८गघ कदाचिद्द् हि प्रदुष्टस्य न_अधिगम्येत भेषजम् ॥ अशा-०१.१२ प्रत्याख्याने शुचिः । इति भय.११ कापटिकश् च_अत्र पूर्व.१९कख कृता च कलुषा.विनाशाय.वन.आभ्यन्तर.१०.१४ सर्व.१०.०७ परिव्राजिका लब्ध. कथं वा तव" इति ॥ अशा-०१.उपधा ॥ अशा-०१.१०. काम.०६ प्रत्याख्याने शुचिः । इत्य् अर्थ.१६गघ अधिकुर्याद् यथा शौचम् इत्य् आचार्या व्यवस्थिताः ॥ अशा-०१.शुद्धान् मन्त्रिणः कुर्यात् ॥ अशा-०१.१०.मात्रम् एकैकम् उपजपेत् .१९गघ न_अगत्वा_अन्तं निवर्तेत स्थिता सत्त्ववतां धृतौ ॥ अशा-०१.स्थीय."असत् प्रवृत्तो अयं राजा.उपधा ॥ अशा-०१. अर्थ.कण्टक.सम्निधातृ.उपधा शुद्धान् बाह्य.अशौचम् अमात्यानां राजा मार्गेत सत्त्रिभिः ॥ 9 .सत्कारा महा.१०. कथं वा तव" इति ॥ अशा-०१.उपाया.बुद्धिर् उपधाभिश् चतुर्विधा । अशा-०१.२०गघ शौच.०८ प्रत्याख्याने शुचिः । इति काम.१७कख न त्व् एव कुर्याद् आत्मानं देवीं वा लक्ष्यम् ईश्वरः । अशा-०१. सर्वेषाम् एतद् रोचते. सर्वेषाम् एतद् रोचते.१०.द्रव्य.विहार.समागम.१०.१३ तत्र धर्म.१०. "सर्वेषाम् एतद् रोचते.१०.रक्षासु.कार्येषु राज्ञः ॥ अशा-०१.मान.१०.शुद्धान् समाहर्तृ.प्रग्रहेण_अवक्षिप्तः सत्त्रिभिर् एकैकम् अमात्यम् उपजापयेत् लोभनीयेन_अर्थेन राज. भय.०४ प्रत्याख्याने शुचिः । इति धर्म.संशुद्धान् अमात्यान् स्वेषु कर्मसु । अशा-०१.१०.विश्वासा_अन्तःपुरे कृत.निमित्तम् एको अमात्यः सर्वान् अमात्यान् आवाहयेत् ॥ अशा-०१. साध्व् एनं हत्वा_अन्यं प्रतिपादयामः.१०.१०.उपधा ॥ अशा-०१.पतिर् असत्.१८कख न दूषणम् अदुष्टस्य विषेण_इव_अम्भसश् चरेत् । अशा-०१.१०.भय.१६कख त्रिवर्ग.महिषी त्वां कामयते कृत.अवरुद्धस् तेषाम् अर्थ."राज. कथं वा तव" इति ॥ अशा-०१.दर्शनम् ॥ अशा-०१.१०.१०.शुद्धान् धर्म.कर्म.अन्तेषु उपयोजयेत् ॥ अशा-०१.२०कख तस्माद् बाह्यम् अधिष्ठानं कृत्वा कार्ये चतुर्विधे । अशा-०१.१०.१०.१७गघ शौच.अर्थशास्त्रम् अध्याय 01 आटविकम् औपपादिकं वा प्रतिपादयामः.हस्ति.१०.उपधा ॥ अशा-०१.१५ सर्वत्र_अशुचीन् खनि.उपधा.उपधा.

वेतन.लाभम् अग्नि.युक्त उदास्थितः ॥ अशा-०१.अन्तेवासिनश् च_एनं समिद्ध.पतिक.काले च_उपस्थातव्यम्" इति ॥ अशा-०१.११.दाहं चोर.वर्गो गूढ.शौच.११."असौ सिद्धः सामेधिकः" इति ॥ अशा-०१.०४ प्रव्रज्या प्रत्यवसितः प्रज्ञा.११.११.शौच.भिक्षुकीश् च ॥ अशा-०१.१८ तद् अस्य गूढाः सत्त्रिणश् च सम्पादयेयुः ॥ अशा-०१.युक्तो गृह.मानाभ्यां प्रोत्साह्य मन्त्री ब्रूयात् .अमात्य.गृह.११.क्षीणः प्रज्ञा."एतेन_एव वेषेण राज.उदास्थित.१९ सत्त्व.०७ वृत्ति.अर्थश् चरितव्यो भक्त.प्रव्रजिताश् च स्वं स्वं वर्गम् एवम् उपजपेयुः ॥ अशा-०१.प्रदिष्टायां भूमौ . मन्त्रि.११.कर्मभ्यां वियतेत ॥ अशा-०१.द्विमास.२१ ये च कारणाद् अभिक्रुद्धास् तान् अर्थ.प्रव्रजितानां ग्रास."राजानं मां च प्रमाणं कृत्वा यस्य यद् अकुशलं पश्यसि तत् तदानीम् एव प्रत्यादिश" इति ॥ अशा-०१.वैदेहक.क्षीणः प्रज्ञा.व्यञ्जनः ॥ अशा-०१.०९ कर्षको वृत्ति.०८ सर्व.आच्छादन.अन्तरं प्रकाशम् अश्नीयात्.रसद.११.०२ पर.कर्म.११.मानाभ्यां राज्ञा राज.११.विद्यया शिष्य.१७ समेध.व्यञ्जनान् सत्त्रि.दानं विदेश.११.फलाच् च सर्व.इति समानं पूर्वेण ॥ अशा-०१.२२कख पूजिताश् च_अर्थ.ज्ञानम्.११. अकारण.०५ स वार्त्ता.पतिक.अल्प.०६ कर्म. "इदम् अद्य श्वो वा भविष्यति.आवसथान् प्रतिविदध्यात् ॥ अशा-०१.मुष्टिं वा मास.संज्ञाभिश् च कर्माण्य् अभिजने अवसितान्य् आदिशेत् .कर्म. गूढम् इष्टम् आहारम् ॥ अशा-०१.११.११.युक्तो वैदेहक.११ वाणिजको वृत्ति.११.मानाभ्यां शमयेत्.१२ स वणिक्.अर्थशास्त्रम् अध्याय 01 (Appointment of persons in secret service) अशा-०१.जटिल.१५ वैदेहक.व्यञ्जनः ॥ अशा-०१.११.शौच.भाग्यम् अनुव्याहरेत्.वधं तुष्टि.मर्मज्ञः प्रगल्भश् छात्रः कापटिकः ॥ अशा-०१.पुरुषान् उत्पादयेत् कापटिक. इदं वा राजा करिष्यति" इति ॥ अशा-०१.सम्योगं च ब्रूयात् ॥ अशा-०१.भयं दूष्य.११.प्रज्ञा.०१ उपधाभिः शुद्ध.१० स कृषि.कारिणश् च ॥ अशा-०१.१४ स नगर.तीष्क्ण.११.११.११.द्विष्ट.कामस् तापस.व्यञ्जनः ॥ अशा-०१.१३ मुण्डो जटिलो वा वृत्ति.कर्म.२० मन्त्री च_एषां वृत्ति.अन्तेवासी कर्म कारयेत् ॥ अशा-०१. राज.११.११.वाक्य.कामांश् च_उपजपेत् .११.अभ्याशे प्रभूत.उपजीविनाम् । अशा-०१.इति समानं पूर्वेण ॥ अशा-०१.प्रवृत्ति.११.अन्तेवासी शाकं यव.सम्पन्नानां राज.२२गघ 10 .तापस.शक्ति.०३ तम् अर्थ.योगैर् अर्चयेयुः ॥ अशा-०१.क्रुद्धांस् तूष्णीं दण्डेन.१६ शिष्याश् च_अस्य_आवेदयेयुः .हिरण्य.आशास्तिभिश् च_अभिगतानाम् अङ्ग.मुण्ड.प्रदिष्टायां भूमौ प्रभूत.प्रदिष्टायां भूमौ .

पुरोहित.भाषा.लेख्य.आटविकेषु श्रद्धेय.१२.आसन.वाग्.भर्तव्यास् ते लक्षणम् अङ्ग.दण्डः प्रतिषेधः ॥ अशा-०१.१८ त उभय.भृङ्गार.१२.बधिर.विद्यां जम्भक.प्रशास्तृ.अपदेशान् भक्तितः सामर्थ्य.व्यञ्जनाः शिल्प.अभिजन.दण्ड.पादुक.०७ तेषां बाह्यं चारं छत्र.०५ एतया मुण्डा वृषल्यो व्याख्याताः ॥ इति संचाराः । अशा-०१.०६ तान् राजा स्व.उन्माद.०४ परिव्राजिका वृत्ति.धर्मं निमित्तम् अन्तर.१२.परिषद्.सेना.वादक.१२.मूक.नायक.कारिकाः कुशीलवा दास्यो वा गीत.१२.योगाच् च_अपसर्पयेत् ॥ अशा-०१.कार्मान्तिक.जड.वाद्य.कुशीलवाः स्त्रियश् च_आभ्यन्तरं चारं विद्युः ॥ अशा-०१.१५ त्रयाणाम् एक.१२.१२.कुलान्य् अभिगच्छेत् ॥ अशा-०१.उदक.मात्र.गायन.नर्तक.रोग.वामन.१२.परम्परा माता.प्रदेष्टृ.राज.// अशा-०१.अर्थम् ॥ अशा-०१.११ संस्थानाम् अन्तेवासिनः संज्ञा.पुत्र.दारांश् च कुर्याद् उभय.१२.विषये मन्त्रि.लिपिभिश् चार.सम्निधातृ.समाहर्तृ.दौवारिक.शोधन.गूढ.१४ दीर्घ.स्नापक.२०कख .१२.सत्कारा महा.भाण्ड.मन्त्रि.०२ ये जनपदे शूरास् त्यक्त.वेष.शिल्प.१२.हेतोः प्रतियोधयेयुस् ते तीक्ष्णाः ॥ अशा-०१.चक्रम् इत्य् अधीयानाः सत्त्रिणः.प्रहितान् विद्यात् तेषां शौचं च तद्विधैः ॥ अशा-०१.आरालिक.१२.वेतना वसेयुर् असम्पातिनश् चार.१७ कण्टक.अग्नि.पति.आस्तरक.पितृ.अर्थशास्त्रम् अध्याय 01 11 जानीयुः शौचम् इत्य् एताः पञ्च.किरात.वेतनान् । अशा-०१.विद्यां माया.१० तं भिक्ष्क्यः संस्थास्व् अप्रयेयुः ॥ अशा-०१.०८ तं सत्त्रिणः संस्थास्व् अर्पयेयुः ॥ अशा-०१.१२.वेतनाः ॥ अशा-०१.विसर्गेण वा गूढ.व्यावहारिक.युव.०१ ये च_अप्य् अस्मबन्धिनो अवश्य.१२.परिचारका रसदाः कुब्ज.१२.१९कख गृहीत.१९गघ तांश् च_अरि.उक्ताश् च_अपसर्पाः परेषु कृत. संसर्ग.प्रतिषेधे द्वाह्स्थ.विद्यां च ॥ अशा-०१.संस्थाः प्रकीर्तिताः ॥ (Appointment of roving spies rules for secret servants) अशा-०१.विनिपाते तूष्णीं.आत्मानो हस्तिनं व्यालं वा द्रव्य.रस.दुर्ग.१३ भिक्षुकी.वाहन.पौर.कल्पक.देश.१२.यान.कामा दरिद्रा विधवा प्रगल्भा ब्राह्मण्य् अन्तःपुरे कृत.१२.अन्धच्.०९ सूद.निर्गमनम् ॥ अशा-०१.छद्मानो नट.१२.जीवन.०३ ये बन्धुषु निह्स्नेहाः क्रूरा अलसाश् च ते रसदाः ॥ अशा-०१.१२.प्रसाधक.संज्ञाभिर् वा चारं निर्हरेयुः.पाठ्य.अन्तपाल.१२.व्यजन.वाक्ये सम्प्रत्ययः ॥ अशा-०१.संचारं कुर्युः ॥ अशा-०१.१२ न च_अन्योन्यं संस्थास् ते वा विद्युः ॥ अशा-०१.गतम् आश्रम.संवाहक.१२.अन्तर्वंशिक.उपग्राहिणस् तीक्ष्णा विद्युः ॥ अशा-०१.अध्यक्ष.१६ तेषाम् अभीक्ष्ण.

१३.१२ 12 .अर्थशास्त्रम् अध्याय 01 एवं शत्रौ च मित्रे च मध्यमे च_आवपेच् चरान् । अशा-०१.अपसर्पः पौर.षड्.महा.१२.भागम् आरण्यका_अपि निर्वपन्ति ."तस्य_एतद् भाग.०१ कृत.१२.०७ तेन भृता राजानः प्रजानां योग.०५ "मात्स्य.१३.१२.स्थानम् एतद् राजानः प्रत्यक्ष.हेड.२४कख परस्य च_एते बोद्धव्यास् तादृशैर् एव तादृशाः । अशा-०१.जानपदान् अपसर्पयेत् ॥ अशा-०१.गुण.१३.हेतुभिः । अशा-०१.धेयं यो_अस्मान् गोपायति" इति ॥ अशा-०१.क्षेम.अर्थं मुख्यान् अन्तेषु वासयेत् ॥ (Keeping a watch over the seducible and non-seducible parties in one's own territory) अशा-०१.१३.१३.जातयः ॥ अशा-०१.संज्ञिताः ॥ अशा-०१.०३ "सर्व.ज्ञान.१३.१२.१३.आवहाश् च प्रजानाम् ॥ अशा-०१.०९ तस्माद् उञ्छ.२५गघ पर.२५कख अकृत्यान् कृत्य.कराभ्यां पीडयति" इति ॥ अशा-०१.१२.वासिनः ॥ अशा-०१.२२गघ कर्षक.१२.०४ तत्र ये_अनुप्रशंसेयुस् तान् इतरस् तं च प्रतिषेधयेत् ॥ अशा-०१.१२.२४गघ चार.२३कख वने वन.अन्ते व्रज.सभा.मात्र.उदास्थिता राष्ट्रे राष्ट्र.१२.१३.धेयं प्रकल्पयाम्-आसुः ॥ अशा-०१.जानपदान् दण्ड.अर्थाः शीघ्राश्.करा हरन्त्य् अयोग.दश.०२ सत्त्रिणो द्वन्द्विनस् तीर्थ.आटविक.१२.आवहाः ॥ अशा-०१.अभिभूताः प्रजा मनुं वैवस्वतं राजानं चक्रिरे ॥ अशा-०१.प्रसादाः ॥ अशा-०१.ज्ञान.तापसाः । अशा-०१.११ तान् अवमन्यमानान् दैवो_अपि दण्डः स्पृशति ॥ अशा-०१.न्याय.क्षेम.२१कख अन्तर्.१३.वामन.२२कख दुर्गेषु वणिजः संस्था दुर्ग. न च_अस्य कश्चिद् गुणो दृश्यते यः पौर.चार.प्रवृत्ति.आदयः । अशा-०१.पूग.गृह.चराः कार्याः श्रमण.०६ धान्य.अपसर्प.२०गघ उदासीने च तेषां च तीर्थेष्व् अष्टादशस्व् अपि ॥ अशा-०१.१३.भागं पण्य.संचारिणः संस्था गूढाश् च_अगूढ.समवायेषु विवादं कुर्युः ॥ अशा-०१.२१गघ शिल्पवत्यः स्त्रियो मूकाश् चित्राश् च म्लेच्छ.पक्षीयैर् दर्शितान् कार्य.परम्पराः ॥ अशा-०१.अन्ते सिद्ध.भागं हिरण्यं च_अस्य भाग.१२.जन.०८ तेषां किल्बिषम् अदण्ड.पण्डकाः । अशा-०१.१० इन्द्र.सम्पन्नश् च_अयं राजा श्रूयते.१३.२३गघ पर.१३.षड्.यम.चरास् तेषां कुब्ज.१२.

हिरण्यान्य् आजीवन्ति. शत्रु.०६ 13 . सर्व.पशु.वारितः.२४ तुष्टान् अर्थ.उपचित.अकृत्य.१३.दण्डेन_उद्विग्नः.१९ तथा_अप्य् अतुष्यतो दण्ड.१४.१३.भेद.२० विविष्टान् उपांशु.अभिन्यस्तः.नैमित्तिक.दान.अभिमृष्ट.१३. सहसा. सर्व.मानिनस् तु परेषां कृत्याः ॥ अशा-०१.अर्थशास्त्रम् अध्याय 01 तस्माद् राजानो न_अवमन्तव्याः ॥ अशा-०१. अमित्रम् आटविकं वा प्रतिषेधयन्ति.१३.भीत. तुल्य.२२ क्रुद्ध.वदन्तीं च विद्युः ॥ अशा-०१. तुल्य.२६कख एवं स्व.कोपेन वा साधयेत् ॥ अशा-०१.अमर्षितः. मिथ्या.व्यञ्जनास् तुष्ट. तत्.१४.अधिकारेण जनपद.१३.पक्ष.१७ अतुष्टांस् तुष्टि.मानाभ्यां पूजयेत् । अशा-०१.वर्गः ॥ अशा-०१.विद्वेषं ग्राहयेत् ॥ अशा-०१.दोष.विषये कृत्यान् अकृत्यांश् च विचक्षणः । अशा-०१.द्वेषी च .अन्तेषु वा वासयेत् परेषाम् आस्पद.२३ तेषां कार्तान्तिक.पुत्र.अवरुद्धः.आटविक.१३.१४.कुलीन.दण्डेन जनपद. पर. प्रसभ.स्वः. विप्रकृतः.वर्गः ॥ अशा-०१.कामः.अभिसम्बन्धम् अमित्र.१४.वर्गः ॥ अशा-०१.विषये व्याख्यातः. वल्लभ. सामन्त.१८ परस्पराद् वा भेदयेद् एनान्.१३.०३ स्वयम् उपहतः.०२ संश्रुत्य_अर्थान् विप्रलब्धः.वर्गः ॥ अशा-०१. साहसिकः. दण्डेन_उपनतः. अत्याहित.१५ ये च_अस्य धान्य.इति भीत.साधन.सम्भावितः.अर्थः. कृत्वा व्ययम् अलब्ध.बन्धुः . अन्य.अभिख्यातः.इति मानि.व्यञ्जनाः परस्पर.कर. कार.१६ तुष्टान् भूयो_अर्थ.परिक्लिष्टः.आचार.कार्यः.उपाशंसुः.मानाभ्यां पूजयेत् ॥ अशा-०१.स्वम् आहारितः.कुलीन. प्रवास.२१ गुप्त.१३.१४. स्वधर्माद् दायाद्याद् वा_उपरुद्धः. मान.२६गघ पर.०४ परिक्षीणः.आत्त.२५ अतुष्टान् साम.१३.१३.व्यवहारश् च . तेषां मुण्ड.तत्.भूमिः. पर्यात्त.इति क्रुद्ध.१३.उपजापात् सम्रक्षेत् प्रधानान् क्षुद्रकान् अपि ॥ (Winning over the seducible and non-seducible parties in the enemy"s territory) अशा-०१.भयात् ॥ अशा-०१. व्यसनी.१४ किं.दारान् आकर.अपरुद्धेभ्यश् च ॥ अशा-०१.१३. तीक्ष्णः.१३. नीचैर् उपहितः. पर.स्त्रीकः. कुपितं बन्धुं राष्ट्रं वा व्यावर्तयन्ति.उपतप्तः.१३.मौहूर्तिक.१४.कर्म.हेतोस् त्यागेन साम्ना च प्रसादयेत् ॥ अशा-०१. कुल्यैर् अन्तर्हितः.सम्बन्धं वा विद्युः ॥ अशा-०१. कदर्यः.पूजा. समाहूय पराजितः.जटिल.उक्त. प्रद्विष्टो राज्ञा. मान.अधिकरणस्थः.१३.१३ इत्य् एवं क्षुद्रकान् प्रतिषेधयेत् ॥ अशा-०१.अधिकाराभ्यां भ्रष्टः.दण्डितः.दण्डैः साधयेत् ॥ अशा-०१.इति लुब्ध. पाप.अतुष्टत्वं विद्युः ॥ अशा-०१.०५ आत्म. भोगेन_असंतुष्टः . बन्धन.लुब्ध.विषये वाच्यः ॥ अशा-०१.उपग्रहः स्व.०१ कृत्य.कारिणोः शिल्पे वा_उपकारे वा विमानितः.आटविक. राज. तैर् उपकुर्वन्ति व्यसने_अभ्युदये वा.कर्म. प्रवासित.

०७ "यथा मद.वर्गम् उपजापयेत् ॥ अशा-०१.दोष.१० तस्य संवरणम् आयुक्त.भक्तिः कृत्य.१५.१४.आरम्भांश् चिन्तयेत् ॥ अशा-०१.चक्षुर् अन्धो राजा पौर.उपजापयेत् ॥ अशा-०१.१४.प्रलापाः. प्रच्छन्नो_अवमतो वा मन्त्रं भिनत्ति ॥ अशा-०१.१५. असौ राजा पुरुष. शक्यम् अस्य प्रतिहस्ति.११कख तथा_इति प्रतिपन्नांस् तान् संहितान् पण.सारिकाभिर् मन्त्रो भिन्नः.रक्षणम् आ.आकाराभ्याम् ॥ अशा-०१.प्रज्ञा.भेदी ॥ अशा-०१.पुरुष.हीनेभ्यो दुह्यते न_आत्म.वर्गम् उपजापयेत् ॥ अशा-०१. तत्र गम्यताम्" इति मानि.शक्ति स-अपसर्पान् स्व. अमर्षः क्रियताम्" इति क्रुद्ध.१० "यथा चण्डाल.भेदो हि दूत.विषम् उत्सृजति. अन्यत्र गम्यताम्" इति भीत.०९ "यथा श्व.उद्देशम् अनायुक्तो न_उपगच्छेत् ॥ अशा-०१.प्रोत्साहनेन_अपकर्तुम्.गणिनां धेनुः श्वभ्यो दुह्यते न ब्राह्मणेभ्यः.१५.कर्मणा । अशा-०१. असौ राजा पुरुष.सुप्त.१५.वाक्य.सम्पन्नेभ्यः.व्यञ्जनैर् यो यद्.०२ मन्त्र.विशेषज्ञः.०१ कृत.पक्ष.कालाद् इति ॥ अशा-०१.१२गघ अकृत्यान् भेद.०४ श्रूयते हि शुक.कर्मसु ॥ अशा-०१.१४.पूर्वाः सर्व.जटिल.०९ आकृति.उद्देशः संवृतः कथानाम् अनिह्श्रावी पक्षिभिर् अप्य् अनालोक्यः स्यात् । अशा-०१.१४.१५.१५.१२कख लभेत साम.मद. एवम् अयम् अशास्त्र.१५.११ तेषां हि प्रमाद.अमात्य.ग्रहणम् आकारः ॥ अशा-०१. एवम् अयं राजा सत्त्व.शक्ति.विशेषज्ञः.जानपद.आदिर् उत्सेकः.१५.दण्डाभ्यां पर.उपग्रहः कार्य.०८ "यथा लीनः सर्पो यस्माद् भयं पश्यति तत्र विषम् उत्सृजति.१४.आशङ्कस् त्वयि पुरा क्रोध.वर्गं.योनिभिर् इति ॥ अशा-०१.०३ तद्. तत्र गम्यताम्" इति लुब्ध.पक्ष.१३ 14 .१४.दोषांश् च दर्शयन् ॥ (The topic of counsel) अशा-०१. काम.१४.कार्य.१५.वृत्तिः ॥ अशा-०१.१४.०७ मन्त्र.वर्गं.वधाय_अभ्युत्थितः.०८ इङ्गितम् अन्यथा.अर्थशास्त्रम् अध्याय 01 तेषां मुण्ड.१५.भूमिषु । अशा-०१.गुण.अन्धो हस्ती मत्तेन_अधिष्ठितो यद् यद् आसादयति तत् सर्वं प्रमृद्नाति.स्व. श्वभिर् अप्य् अन्यैश् च तिर्यग्.उपजापयेत् ॥ अशा-०१.आरम्भाः ॥ अशा-०१.१२ तस्माद् आद्रक्षेन् मन्त्रम् ॥ अशा-०१.०६ उच्छिद्येत मन्त्र.पर.दानाभ्यां कृत्यांश् च पर.पानश् चण्डालानाम् एव_उपभोग्यो न_अन्येषाम्.पक्षीयस् तं तेन_उपजापयेत् ॥ अशा-०१.उद.०५ तस्मान् मन्त्र. एवम् अयं राजा जात.११गघ योजयेत यथा. एवम् अयं राजा नीचो नीचानाम् एव_उपभोग्यो न त्वद्विधानाम् आर्याणाम्.१५.१५.१५.स्वामिनाम् इङ्गित.

तत् कथं कर्तव्यम्" इति ॥ अशा-०१.परोक्ष.१५.१५.२६ एवं मन्त्र.परम्परा मन्त्रं भिनत्ति ॥ अशा-०१.क्षेम. एवं वा यदि भवेत्.१५.उपलब्धिर् इति मन्त्रि.१५ "मन्त्रिणाम् अपि हि मन्त्रिणो भवन्ति.रक्षणम्" इति पाराशराः ॥ अशा-०१.करो राज्ञस् तद्.उपलब्धिः संवृतिश् च भवति" इति ॥ अशा-०१.२८ "मन्त्रिणो हि व्यवहितम् अर्थं वृत्तम् अवृत्तं वा पृष्टा अनादरेण ब्रुवन्ति प्रकाशयन्ति वा ॥ अशा-०१.ज्ञानम्.१५.१७कख "तस्मान् न_अस्य परे विद्युः कर्म किंचिच् चिकीर्षितम् । अशा-०१.३१ तैर् मन्त्रयमाणो हि मन्त्र.आयुक्त.१५.आधानम् अर्थ.१५.३३ अनवस्था ह्य् एषा ॥ अशा-०१.२२कख "न कंचिद् अवमन्येत सर्वस्य शृणुयान् मतम् । अशा-०१.बल.३२ न_इति कौटिल्यः ॥ अशा-०१.२४ "यद् अस्य कार्यम् अभिप्रेतं तत्.वाक्यम् उपयुञ्जीत पण्डितः ॥" अशा-०१.३० तस्मात् कर्मसु ये येष्व् अभिप्रेतास् तैः सह मन्त्रयेत ॥ अशा-०१.१५.३४ मन्त्रिभिस् त्रिभिश् चतुर्भिर् वा सह मन्त्रयेत ॥ 15 .भेदो ह्य् अयोग.साध्यम् एतत् ॥ अशा-०१.१९ "प्रत्यक्ष.२७ न_इति पिशुनः ॥ अशा-०१.वृत्तिः ॥ अशा-०१.१५.२९ स दोषः ॥ अशा-०१.१४ तस्माद् गुह्यम् एको मन्त्रयेत" इति भारद्वाजः ॥ अशा-०१.१५.१५.छेदनम् एक.१५.अनुमेया हि राज.१५.१८ "न_एकस्य मन्त्र.प्रतिरूपकं मन्त्रिणः पृच्छेत् .अर्थशास्त्रम् अध्याय 01 "मन्त्र."कार्यम् इदम् एवम् आसीत्.१५.१५.द्वैधस्य संशयच्.सिद्धिर् अस्ति" इति विशाल. न_एतन् मन्त्र.२५ ते यथा ब्रूयुस् तत् कुर्यात् ॥ अशा-०१.१५.१५.१७गघ आरब्धारस् तु जानीयुर् आरब्धं कृतम् एव वा ॥ अशा-०१.२१ तस्माद् बुद्धि.१५.१६ सा_एषा मन्त्रि.अक्षः ॥ अशा-०१.२० अनुपलब्धस्य ज्ञानम् उपलब्धस्य निश्चित.देश.२३ "एतन् मन्त्र.२२गघ बालस्य_अप्य् अर्थवद्.दृष्टस्य शेष.वृद्धैः सार्धम् अध्यासीत मन्त्रम् ॥ अशा-०१.१५.१५.१५.सिद्धिं गुप्तिं च लभते" इति ॥ अशा-०१. तेषाम् अप्य् अन्ये ॥ अशा-०१.पुरुषाणां च ॥ अशा-०१.१५.१५.१५.

१५.द्रव्य.अमात्यान् कुर्वीत" इति मानवाः ॥ अशा-०१.४० ततः परेषु कृच्छ्रेण_अर्थ.५६ स तच् चक्षुः ॥ अशा-०१.काल.५२ अकृत.१५.वशेन त्व् एकेन सह द्वाभ्याम् एको वा यथा.१५.पक्षं पर.५८ 16 .अक्षम् आहुः ॥ अशा-०१.१५.अक्षं सहस्र.४८ "षोडश" इति बार्हस्पत्याः ॥ अशा-०१.३५ मन्त्रयमाणो ह्य् एकेन_अर्थ.१५.१५.१५.५५ इन्द्रस्य हि मन्त्रि.अनुष्ठानम् अनुष्ठित.४१ देश.परिषदं द्वादश.३८ तत् त्रिषु चतुषु वा कृच्छ्रेण_उपपद्यते ॥ अशा-०१.प्रतीकारः कार्य.५७ तस्माद् इमं द्व्य्.१५.सम्पदं च कर्मणां कुर्युः ॥ अशा-०१.१५.काल.आरम्भम् आरब्ध.सामर्थ्यम् इति कौटिल्यः ॥ अशा-०१.४४ हेतुभिश् च_एषां मति.१५.अर्थशास्त्रम् अध्याय 01 अशा-०१.निश्चयो गम्यते.१५.कालं मन्त्रयेत.सम्पद् देश.५४ अनासन्नैः सह पत्त्र.३७ द्वाभ्यां मन्त्रयमाणो द्वाभ्यां संहताभ्याम् अवगृह्यते.१५. विगृहीताभ्यां विनाश्यते ॥ अशा-०१.१५.४७ "मन्त्रि.सम्प्रेषणेन मन्त्रयेत ॥ अशा-०१.परिषद्.विभागो विनिपात.१५. मन्त्रो वा रक्ष्यते ॥ अशा-०१.१५.अङ्गो मन्त्रः ॥ अशा-०१.कृच्छ्रेषु निश्चयं न_अधिगच्छेत् ॥ अशा-०१.४९ "विंशतिम्" इत्य् औशनसाः ॥ अशा-०१.४५ अवाप्त.१५.सामर्थ्यं मन्त्रयेत ॥(अल्तेर्णतिवे विएwस् अप्प्रोवेद्) अशा-०१.५१ ते ह्य् अस्य स्व.१५.४२ कर्मणाम् आरम्भ.अर्थः कालं न_अतिक्रामयेत् ॥ अशा-०१.दोषम् उपपन्नं तु भवति ॥ अशा-०१.१५.उपायः पुरुष.प्रविवेकान् विद्यात् ॥ अशा-०१.पक्षं च चिन्तयेयुः ॥ अशा-०१.१५.१५.३९ महा.४६ न दीर्घ.कार्य.१५.सिद्धिर् इति पञ्च.५३ आसन्नैः सह कर्माणि पश्येत् ॥ अशा-०१.३६ एकश् च मन्त्री यथा. न तेषां पक्षीयैर् येषाम् अपकुर्यात् ॥ अशा-०१.इष्टम् अनवग्रहश् चरति ॥ अशा-०१.ऋषीणां सहस्रम् ॥ अशा-०१.१५.१५.५० यथा.४३ तान् एकैकशः पृच्छेत् समस्तांश् च ॥ अशा-०१.१५.विशेषं नियोग.

वृत्ति.सिद्धि. इत्य् अधीयानो गच्छेत् ॥ अशा-०१.१६.परिवापः प्रतिष्ठेत ॥ अशा-०१.१६.वाहन.०१ उद्वृत्त.प्रतिग्रह.अपसार.०५ सुप्रतिविहित.१६.१५.१६.पुर.राष्ट्र.प्रमाणं सार.१६.अवसायिनो_अप्य् अवध्याः.मुख्यैश् च प्रतिसंसर्गं गच्छेत् ॥ अशा-०१.गुण.पूजनम् इष्ट.करं वा तत् कुर्यात् ॥ अशा-०१.१० पर.हीनः परिमित.०३ पाद.६० कुर्वतश् च -अशा-०१.उक्तं ब्रूयात्.अर्थः ॥ अशा-०१.परिप्रश्नं गुण.०२ अमात्य.यान.६०गघ गूहेत् कूर्म_इव_अङ्गानि यत् स्याद् विवृतम् आत्मनः ॥ अशा-०१.गुप्तिच्.शास्त्र.१६.गुण.६१गघ एवम् अश्रुत.मुखा हि राजानः.०६ शासनम् एवं वाच्यः परः.मन्त्रो दूत.०७ अटव्य्.१६.१४ तस्माद् उद्यतेष्व् अपि शस्त्रेषु यथा.०८ अनीक.सम्पदा_उपेतो निसृष्ट. तस्य_इदं प्रतिवाक्यम्.१५. स वक्ष्यत्य् एवम्.प्रणिधिः ॥ अशा-०१.छिद्राणि च_उपलभेत ॥ अशा-०१. विपरीतम् अतुष्टस्य ॥ अशा-०१.अधिष्ठानम् अनुज्ञातः प्रविशेत् ॥ अशा-०१.११ शासनं च यथा.उक्तं वक्तारो दूताः ॥ अशा-०१.गमनं च लक्षयेत् तुष्टस्य.१६.१५.पुरुष.युद्ध."दूत.१६.१२ परस्य वाचि वक्त्रे दृष्ट्यां च प्रसादं वाक्य.५९ तत्र यद्.१६. प्राण.भूयिष्ठा ब्रूयुः कार्य.१६.१६.हीनः शासन.अर्थो न मन्त्रं श्रोतुम् अर्हति ॥ (Rules for the envoy) अशा-०१. त्वं च_अन्ये च ॥ अशा-०१.१५ तेषाम् अन्त.अर्थशास्त्रम् अध्याय 01 आत्ययिके कार्ये मन्त्रिणो मन्त्रि.राष्ट्र.६१कख यथा ह्य् अश्रोत्रियः श्राद्धं न सतां भोक्तुम् अर्हति । अशा-०१.१५.अन्त.पाल.१६ परस्य_एतद् वाक्यम् ॥ 17 .१६. किम् अङ्ग पुनर् ब्राह्मणाः ॥ अशा-०१.अर्थः ॥ अशा-०१.६०कख न_अस्य गुह्यं परे विद्युश् छिद्रं विद्यात् परस्य च । अशा-०१.भूमीर् आत्मनः परस्य च_अवेक्षेत ॥ अशा-०१.परिषदं च_आहूय ब्रूयात् ॥ अशा-०१.१६.आबाधे_अपि दृष्टे ॥ अशा-०१.१६.०९ दुर्ग.हरः ॥ अशा-०१.१३ तं ब्रूयात् .०४ अर्ध.कथा.१५.स्थान.सङ्गम् आसन्नम् आसनं सत्कारम् इष्टेषु स्मरणं विश्वास.१५.१६. एवम् अतिसंधातव्यम्.

अन्यथा नियम्येत ॥ अशा-०१. स्व.२४ कृत्य.२६ उपलब्धस्य_उपजापम् उपेयात् ॥ अशा-०१.३४कख बन्धु.करं वा ॥ अशा-०१.मत्तयोर् हि भाव.२७ परेण च_उक्तः स्वासां प्रकृतीनां प्रमाणं न_आचक्षीत ॥ अशा-०१.उन्मत्त. स्वं वा परतो विग्रहम् अन्तः.३३गघ उपजापः सुहृद्.३२ शासनम् अनिष्टम् उक्त्वा बन्ध.अतिसारणम् ॥ अशा-०१.१६.अपहरणं चार. संसिद्धं वा मे भर्तुर् यात्रा.१७ एष दूत.३५गघ 18 .१६.समुद्दानं वा कर्तु.अनुबन्ध.कर्म बल.२० वाक्यम् अनिष्टं सहेत ॥ अशा-०१.उपजापम् अकृत्य.भयाद् अविसृष्टो_अप्य् अपगच्छेत्.२३ सुप्त.१६.पाषण्ड.प्रमादाभ्यां वा.सैन्यानां वा व्यायामस्य देश."किं भर्तुर् मे व्यसनम् आसन्नं पश्यन्.२२ एकः शयीत ॥ अशा-०१.मत्त.१६.प्रणिधानं राग.१६.१६.लेख्य.भेदो गूढ.२१ स्त्रियः पानं च वर्जयेत् ॥ अशा-०१.पक्ष.ज्ञानं पराक्रमः । अशा-०१. मित्रम् आक्रन्दं वा व्याघातयितु.दूतैः कारयेद् एतत् पर.२९ कार्यस्य_असिद्धाव् उपरुध्यमानस् तर्कयेत् .अर्थशास्त्रम् अध्याय 01 अशा-०१.३० ज्ञात्वा वसेद् अपसरेद् वा ॥ अशा-०१.संज्ञाभिर् वा चारम् उपलभेत ॥ अशा-०१.ग्राहम् आसारम् अन्तः.१९ परेषु बलित्वं न मन्येत ॥ अशा-०१.कुप्य.कालाव् आकाङ्क्षमाणः.चित्र.२५ तेषाम् असम्भाषायां याचक.१६.१६. परिभव.३४गघ समाधि.व्यञ्जनाभ्याम् उपलभेत.प्रलापैः पुण्य.अपरागौ भर्तरि रन्ध्रं च प्रकृतीनां तापस.संग्रहं दुर्ग.देव.३१ प्रयोजनम् इष्टम् अवेक्षेत वा ॥ अशा-०१.१६.व्यञ्जन.कोपम् आटविकं वा प्रतिकर्तु.दूतांश् च रक्षयेत् । अशा-०१.१६.२८ "सर्वं वेद भवान्" इति ब्रूयात्.१६.१६.१६.वध.३५कख स्व.संग्रहः । अशा-०१. पार्ष्णि.कामः. सस्य. स्वं वा व्यसनं प्रतिकर्तु.कालम् अभिहन्तु.रत्न.कामः.१६.दण्ड. माम् उपरुणद्धि" इति ॥ अशा-०१.१८ वसेद् अविसृष्टः पूजया न_उत्सिक्तः ॥ अशा-०१.१६.१६.सिद्धि.१६.३३कख प्रेषणं संधि.मोक्षो दूतस्य कर्म योगस्य च_आश्रयः ॥ अशा-०१.कामः. कार्य.अर्थी वा.धर्मः" इति ॥ अशा-०१.कोपम् आटविकं वा समुत्थापयितु.कामः.१६.१६.गृह.स्थान.पालत्वं प्रतापो मित्र.सुप्त.कामः.वैदेहक.वेतनैर् वा ॥ अशा-०१. तयोर् अन्तेवासिभिश् चिकित्सक.कामः.१६.पक्षे गूढ.उभय.ज्ञानं दृष्टम् ॥ अशा-०१.पण्य. संसर्ग.१६.१६.

पुत्राः ॥ अशा-०१.बान्धवा भिक्षेरन् ॥ अशा-०१.१७.१७.दुर्गे वासः श्रेयान्" इति ॥ अशा-०१.१७.२२ जीवन्.पाल.पाल.१५ "वत्स.०१ रक्षितो राजा राज्यं रक्षत्य् आसन्नेभ्यः परेभ्यश् च.भयान् मां पिता_अवरुणद्धि" इति ज्ञात्वा तम् एव_अङ्के कुर्यात् ॥ अशा-०१.१७.रक्षणं निशान्त.२३ 19 .विषयाद् अपकृष्टे सामन्त.स्थानम् एतद्" इति कौणपदन्तः ॥ अशा-०१.व्याधिः ॥ अशा-०१.प्रभृति राज.पुत्रान् रक्षेत् ॥ अशा-०१.१८ "ध्वज.२० तस्माद् ग्राम्य सुखेष्व् एनम् अवसृजेत् ॥ अशा-०१.०५ कर्कटक.१७.सखः स्यात् ॥ अशा-०१.१४ तस्मात् स्व.१७.१७.१७.१३ "प्रत्यापत्तेर् हि तद् एव कारणं ज्ञात्वा_अन्त.०३ "पुत्र.स्थानम् एतद्" इति वात.१७.१६ "वत्सेन_इव हि धेनुं पितरम् अस्य सामन्तो दुह्यात् ॥ अशा-०१. पूर्वं दारेभ्यः पुत्रेभ्यश् च ॥ अशा-०१.०९ अहि.१७.१७.मरणम् एतद् इति कौटिल्यः ॥ अशा-०१.अदृश्यैश् च रक्षिभिः ॥ (Guarding against princes) अशा-०१.विनाशश् च" इति विशाल.कौशिकवद् अस्य मातृ.१७.बीज.स्नेहे पितर्य् उपांशु.१७ तस्मान् मातृ.०४ "जन्म.०६ तेषाम् अजात.०२ दार.१७.भयम् एतद्" इति पाराशराः ॥ अशा-०१.भक्षा राज.प्रणिधौ वक्ष्यामः ॥ अशा-०१.अक्षः ॥ अशा-०१.१७.अपसर्पाभ्यां दृश्य.०७ "नृशंसम् अदुष्ट.स्थान.१७.१७.अर्थशास्त्रम् अध्याय 01 प्रतिदूत.रक्षणं तु ॥ अशा-०१.१७.१२ "औरभ्रं भयम् एतद्" इति पिशुनः ॥ अशा-०१.सधर्माणो हि जनक.२१ सुख.१७.बन्धुषु वासः श्रेयान्" इति ॥ अशा-०१.१९ "तेन हि ध्वजेन_अदिति.दुर्गे वासः श्रेयान्" इति ॥ अशा-०१.१७.१७.१७.१० "कुमारो हि "विक्रम.११ तस्माद् अन्त.वधः क्षत्र.१७.दण्डः श्रेयान्" इति भारद्वाजः ॥ अशा-०१.१७.उपरुद्धा हि पुत्राः पितरं न_अभिद्रुह्यन्ति" इति ॥ अशा-०१.अवरोधः श्रेयान्" इति ॥ अशा-०१.०८ "तस्माद् एक.

कामं कापटिकैर् उद्वेजयेयुः ॥ अशा-०१."अप्रार्थनीयो राजा.१७.३९ पितरि विक्रम.२५ आपन्न.४३ आत्म.४० विरागं वेदयेयुः ॥ अशा-०१.४१ प्रियम् एक.उत्सेकात् पर.जातेन_उपदिह्यते तत् तद् आचूषति ॥ अशा-०१. प्रजाभिर् एक.२४ तस्माद् ऋतुमत्यां महिष्याम् ऋत्विजश् चरुम् ऐन्द्राबार्हस्पत्यं निर्वपेयुः ॥ अशा-०१.बुद्धिर् दुर्बुद्धिर् इति पुत्र.भर्मणि प्रसवे च वियतेत ॥ अशा-०१.१७.१७.१७.शास्त्र.४२ बहु.कामं प्रतिरोधक.पानेन_उद्वेजयेयुः ॥ अशा-०१.२६ प्रजातायाः पुत्र.मद्य.१७. सम्पन्ने नरक.संस्कारं पुरोहितः कुर्यात् ॥ अशा-०१.आहार्य.जग्धं राज.विषयं वा प्रेषयेद् यत्र गर्भः पण्यं डिम्बो वा न भवेत् ॥ अशा-०१.३१ नवं हि द्रव्यं येन येन_अर्थ.१७.३४ सत्त्रिणस् त्व् एनं "तव स्मः" इति वदन्तः पालयेयुः ॥ अशा-०१.कुलम् अविनीत.अर्थाव् उपलभते च_अनुतिष्ठति च बुद्धिमान् ॥ अशा-०१.३५ यौवन.व्यञ्जनैस् त्रासयेयुः ॥ अशा-०१.३८ मृगया.पातः.१७.लोष्ट.१७.१७.३० महा.विशेषाः ॥ अशा-०१.सत्त्वायाः कौमार.४५ शिष्यमाणो धर्म.अर्थशास्त्रम् अध्याय 01 काष्ठम् इव घुण.वधश् च" इति ॥ अशा-०१.१७. संक्रोशः.३६ मद्य.१७.स्त्रीषु मनः कुर्वाणम् आर्या.आगारेषु रात्राव् उद्वेजयेयुः ॥ अशा-०१.मात्रं भज्येत ॥ अशा-०१.दोषम् अबुद्ध.१७.३३ तस्माद् धर्म्यम् अर्थ्यं च_अस्य_उपदिशेन् न_अधर्म्यम् अनर्थ्यं च ॥ अशा-०१.बुद्धिः ॥ 20 .बुद्धिर् यद् यद् उच्यते तत् तत्.कामं योग. विपन्ने घातः.उपदेशम् इव_अभिजानाति ॥ अशा-०१.३७ द्यूत.४४ बुद्धिमान्.स्त्रीभिः प्रलोभयेत् "पितरि विक्रम्य राज्यं गृहाण" इति ॥ अशा-०१.सम्पन्नं सैनापत्ये यौवराज्ये वा स्थापयेत् ॥ अशा-०१.२८ "सत्त्रिणाम् एकश् च_एनं मृगया.१७.व्यञ्जनाभिः स्त्रीभिर् अमेध्याभिः शून्य.पुत्रः प्रत्यन्तम् अन्य.१७.द्यूत.१७.४६ उपलभमानो न_अनुतिष्ठत्य् आहार्य.१७.१७.३२ एवम् अयं नव.बोधनम् इत् कौटिल्यः ॥ अशा-०१.पुत्रम् अभियुक्त.१७.पुत्रं बध्नीयात् ॥ अशा-०१.१७.१७.२९ तम् अन्यः सत्त्री प्रतिषेधयेत्" इत्य् आम्भीयाः ॥ अशा-०१.१७.१७.१७.बुद्धिं "तथा" इत्य् अनुप्रविश्य भेदयेयुः .भृत्यो गर्भ.२७ समर्थं तद्विदो विनयेयुः ॥ अशा-०१.

मणि.सम्बन्धम् अटवी.अपसर्पाः प्रतिपाद्य_आनयेयुः.१७.पुत्रः कृच्छ्र.फलम् औपायनिकं च लाभं पितुर् उपनाययेत् ॥ अशा-०१. सह.१८.०९ पाषण्ड. ये कामयन्ते मां भर्तुं तान् अहं द्विगुणेन भक्त.कोपक. एको न_अर्हति भोक्तुम्.११ मातुः परिजन.०३ पुरुष.०६ बन्ध.योगेन_अतिसंधाय_अपहरेत् ॥ अशा-०१.वृत्तम् । अशा-०१.४७ अपाय.५२कख बहूनाम् एक.छिद्रेषु प्रविश्य राज्ञः शस्त्र.गुणवत्.पाषण्डच्.संघो हि दुर्जयः । अशा-०१.सम्रोधः पिता पुत्र.पुत्रः पुत्र.चरः सुवर्ण.१८. अन्यत्र प्राण.१८.यान.पात्राणि च मदन.हितो भवेत् । अशा-०१. माता वा प्रतिगृहीता ॥ अशा-०१.०४ अभिरूपं च कर्म.१८.रसाभ्यां प्रहृत्य ब्रूयात् .सम्बन्धं कृत्य.सामन्तानाम् अन्यतमेन क्षेत्रे बीजम् उत्पादयेत् ॥ अशा-०१.१८.१७.द्रव्यम् आढ्य.५२गघ अन्यत्र_आपद ऐश्वर्यं ज्येष्ठ.उपभोग्यं वा देव.उत्पत्ताव् अस्य प्रयतेत ॥ अशा-०१.०५ तथा_अप्य् अतुष्यन्तम् अन्यस्मिन् पुत्रे दारेषु वा स्निह्यन्तम् अरण्याय_आपृच्छेत ॥ अशा-०१.पण्य.५३गघ अराज.व्यञ्जन.सम्पन्नः प्रवीर.अविसंवादकः प्रतिग्रहीता मानयिता च_अभिपन्नानां तम् आश्रयेत ॥ अशा-०१.१७.शिल्पि.अर्थशास्त्रम् अध्याय 01 अशा-०१.रस.०७ तत्रस्थः कोश.४९ पुत्रिका.पाक.हेम.१० पारग्रामिकं वा योगम् आतिष्ठेत् ॥ अशा-०१.कर्म.पातकेभ्यः ॥ अशा-०१.संघ.पुत्रान् उत्पादयेद् वा ॥ अशा-०१.१८.वृत्तिर् असदृशे कर्मणि नियुक्तः पितरम् अनुवर्तेत.सखश्.१८.आबाधक.१८.प्रकृति.द्रव्यं वा गूढम् अनुप्रविश्य सार्थ.०२ पुण्ये कर्मणि नियुक्तः पुरुषम् अधिष्ठातारं याचेत् ॥ अशा-०१.द्रव्यम् अश्रोत्रिय.आबाधः शश्वद् आवसति क्षितिम् ॥ (The conduct of a prince in disfavour) (Behaviour towards a prince in disfavour) अशा-०१.१८.१८.वेतनेन_उपस्थास्यामि" इति ॥ इत्य् अपरुद्ध."अहम् असौ कुमारः.कन्या.रूप्य.१८.०१ विनीतो राज.रूपस् तद्.चिकित्सक.१७.व्यसन.०८ एक.उपग्रहेण वा चेष्टेत ॥ अशा-०१.द्वेषी च_इति दुर्बुद्धिः ॥ अशा-०१.पुत्रम् अविनीतं राज्ये स्थापयेत् ॥ अशा-०१.आकर.१८.१७.४८ स यद्य् एक.राग.उपग्रहं च कुर्यात् ॥ अशा-०१.५३कख कुलस्य वा भवेद् राज्यं कुल.१८.छद्मभिर् वा नष्ट.विधवा.१७.वाग्.बन्धु.१८.नित्यो धर्म.कुशीलव.भागि तु पूज्यते ॥ अशा-०१.वाग्.१४ 21 .पक्ष.५१ न च_एक.पुरुष.पुत्र.जीवन.कुल्य.अधिष्ठितश् च सविशेषम् आदेशम् अनुतिष्ठेत् ॥ अशा-०१.१७.१२ कारु.अन्तान् आजीवेत् ॥ अशा-०१.दण्ड.भयाद् वा यः सामन्तो न्याय.अर्थ.भोग्यम् इदं राज्यम्.वध.१७.१७.५० वृद्धस् तु व्याधितो वा राजा मातृ.१३ अपरुद्धं तु मुख्य.वृत्तिर् धार्मिकः सत्य.

भोजनं कुर्वीत.१६गघ एकस्थम् अथ सम्रुन्ध्यात् पुत्रवांस् तु प्रवासयेत् ॥ (Rules for the king) अशा-०१.१९.१९.१९.१६ अष्टमे सेना.१९.रसाभ्यां हन्युः ॥ अशा-०१.पुरुषाः शस्त्र.१९.अश्व.१९.विहारं मन्त्रं वा सेवेत ॥ अशा-०१.अर्थशास्त्रम् अध्याय 01 त्यक्तं गूढ.०४ द्विषद्भिश् च_अतिसंधीयते । अशा-०१.०९ तत्र पूर्वे दिवसस्य_अष्ट.०६ नालिकाभिर् अहर् अष्टधा रात्रिं च विभजेत्.बोधनीयानि च बुध्येत ॥ अशा-०१.१९.भागे रक्षा.१५ सप्तमे हस्त्य्.१४ षष्ठे स्वैर.प्रमाणेन वा ॥ अशा-०१.१९.१९.१९.अह्न_इति चत्वारः पूर्वे दिवसस्य_अष्ट. स्वाध्यायं च कुर्वीत ॥ अशा-०१.१९.शीलाभिः स्त्रीभिः पानेन मृगयया वा प्रसञ्जयित्वा रात्राव् उपगृह्य_आनयेयुः ॥ अशा-०१.गुह्य.परिषदा पत्त्र.१६कख उपस्थितं च राज्येन मद्.१० द्वितीये पौर.जानपदानां कार्याणि पश्येत् ॥ अशा-०१.१५ अत्यक्तं तुल्य.छायो मध्य.०१ राजानम् उत्थितम् अनूत्तिष्ठन्ते भृत्याः ॥ अशा-०१.व्ययौ च शृणुयात् ॥ अशा-०१. चार.१९.भागे गूढ.१९.११ तृतीये स्नान.१९.ऊर्ध्वम् इति सान्त्वयेत् । अशा-०१.०२ प्रमाद्यन्तम् अनुप्रमाद्यन्ति ॥ अशा-०१.रथ.भोजनं सेवेत.पुरुषान् पश्येत् ॥ अशा-०१.१८ प्रथमे रात्रि.२० 22 .१९.१२ चतुर्थे हिरण्य.०५ तस्माद् उत्थानम् आत्मनः कुर्वीत ॥ अशा-०१.१८. स्वाध्यायं च ॥ अशा-०१.विधानम् आय.०३ कर्माणि च_अस्य भक्षयन्ति ॥ अशा-०१.प्रतिग्रहम् अध्यक्षांश् च कुर्वीत ॥ अशा-०१.सखो विक्रमं चिन्तयेत् ॥ अशा-०१.१९.१८.आयुधीयान् पश्येत् ॥ अशा-०१.१३ पञ्चमे मन्त्रि.१९. छाया.०७ त्रिपौरुषी पौरुषी चतुर्.१९ द्वितीये स्नान.पति.१८.सम्प्रेषणेन मन्त्रयेत.१९.१७ प्रतिष्ठिते_अहनि संध्याम् उपासीत ॥ अशा-०१.अङ्गुला नष्टच्.०८ तैः पश्चिमा व्याख्याताः ॥ अशा-०१.१९.भागाः ॥ अशा-०१.१९.

१९.साध्यम् अतिक्रान्तम् असाध्यं वा_अपि जायते ॥[श्] अशा-०१.१९.१९.वशं वा गच्छेत् ॥ अशा-०१.१९.अनुशासनम् ।[श्] अशा-०१.वशेन वा ॥ अशा-०१.३१गघ पुरोहित.३२गघ माया.१९.अर्थशास्त्रम् अध्याय 01 तृतीये तूर्य.१९.१९.१९.२८ तेन प्रकृति.१९.मौहूर्तिकांश् च पश्येत् ॥ अशा-०१.विपर्यासम् आसन्नैः कार्यते ॥ अशा-०१.१९.१९.२७ दुर्दर्शो हि राजा कार्य.३२कख तपस्विनां तु कार्याणि त्रैविद्यैः सह कारयेत् ।[श्] अशा-०१.वृद्ध.१९.अनुशासनम् । अशा-०१.३०गघ कृच्छ्र.घोषेण संविष्टश् चतुर्थ.पुरोहित.१९. कार्य.स्थानानां बाल.उत्थितो राजा कुर्याद् अर्थ.३४गघ न_आत्म.पञ्चमौ शयीत ॥ अशा-०१.आचार्य.२४ सवस्तां धेनुं वृषभं च प्रदक्षिणी.अगार.व्यसन्य्.२५ आत्म. चिकित्सक.१९.२९ तस्माद् देवता.आसङ्गं कारयेत् ॥ अशा-०१.१९.आश्रम.३४कख प्रजा.२२ सप्तमे मन्त्रम् अध्यासीत.पुण्य.१९.गतः कार्य.१९.सखः प्रत्युत्थाय_अभिवाद्य च ॥[श्] अशा-०१.१९.सुखे सुखं राज्ञः प्रजानां च हिते हितम् ।[श्] अशा-०१.अहर्.पाषण्ड.अकार्य.अनाथानां स्त्रीणां च क्रमेण कार्याणि पश्येत्.कारणात् ॥[श्] अशा-०१.माहानसिक.भागान् प्रविभज्य कार्याणि सेवेत ॥ अशा-०१.गौरवाद् आत्ययिक.आचार्य.२६ उपस्थान.तपस्विनाम् ।[श्] अशा-०१.आनुकूल्येन वा निशा.श्रोत्रिय.पशु.योगविदां चैव न स्वयं कोप.३०कख सर्वम् आत्ययिकं कार्यं शृणुयान् न_अतिपातयेत् ।[श्] अशा-०१.३५गघ अर्थस्य मूलम् उत्थानम् अनर्थस्य विपर्ययः ॥[श्] अशा-०१.प्रियं हितं राज्ञः प्रजानां तु प्रियं हितम् ॥[श्] अशा-०१.३५कख तस्मान् नित्य.३१कख अग्न्य्. गूढ.साम्यं तु दीक्षा तस्य_अभिषेचनम् ॥[श्] अशा-०१.१९.१९.स्वस्त्ययनानि प्रतिगृह्णीयात्.अर्थिनाम् अद्वार.१९.कोपम् अरि.कृत्य_उपस्थानं गच्छेत् ॥ अशा-०१.गतः कार्यं पश्येद् वैद्य.३३गघ दक्षिणा वृत्ति.१९.३३कख राज्ञो हि व्रतम् उत्थानं यज्ञः कार्य.२१ षष्ठे तूर्य.१९.३६कख अनुत्थाने ध्रुवो नाशः प्राप्तस्य_अनागतस्य च ।[श्] अशा-०१.पुरुषांश् च प्रेषयेत् ॥ अशा-०१.२३ अष्टमे ऋत्विग्.व्याधित.३६गघ प्राप्यते फलम् उत्थानाल् लभते च_अर्थसम्पदम् ॥[श्] 23 .घोषेण प्रतिबुद्धः शास्त्रम् इतिकर्तव्यतां च चिन्तयेत् ॥ अशा-०१.बल.

०५ जीवन्ती.११ बहिः कन्या.अर्थम् आपदि वा ॥ अशा-०१. आपत्.संचारं तस्य_उपरि प्रासादं गूढ.नकुल.स्थानं च ॥ अशा-०१.बद्ध.भयात् ॥ अशा-०१.द्वारम् अनेक.व्यञ्जनाः स्थविर.२०.गृहं तन्.जटिल.०१ वास्तुक.अन्तरेष्व् अन्तर्वंशिक.तल.गतः स्थविर.पुरम् ॥ अशा-०१.प्रतीकार.अभ्यागारिकाश् च_अवरोधानां शौच.१० पृष्ठतः कक्ष्या. म्रियते मत्त.अपसारं वा वास.अध्यायि.स्थानं च ॥ अशा-०१.देवता.१६ लाजान् मधुना_इति विषेण पर्यस्य देवी काशि.२०.पितृ.श्वेता.गृहं वा_आसन्न. गूढ.२१ अशीतिकाः पुरुषाः पञ्चाशत्काः स्त्रियो वा माता.२०. जालूथम् आदर्शेन.०९ इत्य् एवम् अग्नि.शरीराः परिवर्तित.भूमौ च वसेत् सर्वः पर.२०.२०.विष.द्वारम् अनेक.अर्थशास्त्रम् अध्याय 01 (Regulations for the royal residence) अशा-०१. मेखला.२०.गृहम्.०७ शुकः सारिका भृङ्ग.२०.०६ मयूर. अन्यत्र गर्भ.सोपानं सुषिर.१५ देवी.व्याधि.प्रवेश.पृषत.भूमौ न संचरेत् ।[श्] अशा-०१.अवपातं कारयेत्.कुहक.वस्त्र.२०.०४ मानुषेण_अग्निना त्रिर् अपसव्यं परिगतम् अन्तःपुरम् अग्निर् अन्यो न दहति.२०.गृह.२०.विधानेन मध्ये वास.सर्पेभ्यः प्रतिकुर्वीत ॥ अशा-०१.१९ न च_एनाः कुल्याः पश्येयुः.मुष्कक.प्रघर्ष.२०.अलंकाराः पश्येयुः ॥ अशा-०१.भूमिर् उपस्थानं कुमार.२२कख स्व. चकोरस्य_अक्षिणी विरज्येते ॥ अशा-०१.परिगतम् अन्तःपुरं कारयेत् ॥ Kआ०१.२०.१७ तस्माद् एतान्य् आस्पदानि परिहरेत् ॥ अशा-०१. मातुः शय्या.कुमार.१२ पुरस्ताद् अलङ्कार. वेण्यां गूढं शस्त्रं कृत्वा देवी विदूरथं जघान ॥ अशा-०१.भित्ति. विष.गृहे लीनो हि भ्राता भद्रसेनं जघान.परिखा.प्रतिसंसर्गं बाह्याभिश् च दासीभिः प्रतिषेधयेत् ॥ अशा-०१.अन्तर्गतश् च पुत्रः कारूषम् ॥ अशा-०१.विभागे स्त्री.व्याधि. सह.भित्ति. न च_अत्र_अन्यो_अग्निर् ज्वलति.अभ्याशे माद्यति.सैन्यं तिष्ठेत् ॥ अशा-०१.संस्थाभ्यः ॥ अशा-०१.कोकिलः.परिशुद्धां देवीं पश्येत् ॥ अशा-०१.सम्युक्तेन करक.२० रूप.उत्सर्गः सर्पान् भक्षयति ॥ अशा-०१.१८ मुण्ड.१३ कक्ष्य.प्रशस्ते देशे सप्राकार.अध्यक्ष.शुद्ध.सुरुङ्गा.२०.संस्था वृक्ष.दिग्धेन नूप्रेण वैरन्त्यम्.अपिधान.वर्षधर.२०.स्तम्भ. ग्लायति जीवं.पुष्प. वैद्युतेन भस्मना मृत्.मणिना सौवीरम्.२०.२२गघ 24 .२०.२०.आजीवाः स्नान. भूमि.भूमिर् मन्त्र.आशौचं विद्युः.१४ अन्तर्.निवेशो गर्भ.स्त्री.गृहम्.शङ्कायां क्रोशति ॥ अशा-०१.जीवकः.०२ कोशगृह.विष.वन्दाकाभिर् अक्षीवे जातस्य_अश्वत्थस्य प्रतानेन गुप्तं सर्पा विषाणि वा न प्रभवन्ति ॥ अशा-०१.०३ अतो_अन्यथा वा विकल्पयेत्.२०.वारिणा_अवलिप्तं च ॥ अशा-०१. ॥ अशा-०१.राजो वा सर्प.२०.राजम्.०८ क्रौञ्चो विष.हिते.२०.२०.गृहं यन्त्र.उदक.मध्ये वा वास.२०.काष्ठ.कक्ष्या. स्थापयेयुश् च स्वामि.चैत्य.संचारं मोहन.२०.

०३ अन्तर्.२०.२३कख सर्वं च_अवेक्षितं द्रव्यं निबद्ध.०७च शुष्काणाम् आशु शातनं वैवर्ण्यं च.दर्शनं फेन.शातनं च.वधश् च.०६ अग्नेर् ज्वाला.निर्गमम् ।[श्] अशा-०१.संक्रान्त.हस्ताः समुद्रम् उपकरणम् अन्तर्वंशिक.०८ विष.किरातैः. ताभिर् अधिष्ठिता वा शिल्पिनः ॥ 25 .वंशिक. द्वितीयस्यां कक्ष्यायां कञ्चुक.नीलता शब्द.धर.मणिमयानां पङ्कम.०५ तद् रजा तथैव प्रतिभुञ्जीत पूर्वम् अग्नये वयोभ्यश् च बलिं कृत्वा ॥ अशा-०१.दर्शनं च अशा-०१.फेन. अशा-०१.ऊर्ध्व.कार.२३गघ निर्गच्छेद् अभिगच्छेद् वा मुद्रा.बाहुल्येन कर्म कारयेत् ॥ अशा-०१.२१.रस.नील.अर्थशास्त्रम् अध्याय 01 न च बाह्येन संसर्गं कश्चिद् आभ्यन्तरो व्रजेत् ॥[श्] अशा-०१.शौचाः कुर्युः.माला.२१. वयसां विपत्तिश् च ॥ अशा-०१.१० भिषग्.कर्माणं च जनम् आसन्नं कुर्वीत.वस्त्र.उष्णीषिभिर् वर्ष.वामन.०२ पितृ. न_अन्यतो.अगाराद् आस्वाद.अभ्याशे क्षुद्र.११ पानं पानीयं च_औषधेन व्याख्यातम् ॥ अशा-०१.२१.०७क अन्नस्य ऊष्मा मयूर.२१.प्रसाधकाः स्नान.राजी.शुद्ध.०७ग् आस्तरण.विशुद्धम् औषधं गृहीत्वा पाचक.२१.अभ्यागारिकैः.भावो गन्ध.आस्तरक. अशा-०१.२१.युक्तस्य.कर्म दास्यः प्रसिद्ध.स्पर्श.तोययोः काली.२१.२१.प्रदस्य तु शुष्क.२१.देशीयं वा_अप्य् अपकृत्य_उपगृहीतम् ॥ अशा-०१.१३ स्नापक.पक्ष्म.२१.संवाहक. अशा-०१.मण्डलता तन्तुरोम. तृतीयस्यां कुब्ज.०४ गुप्ते देशे माहानसिकः सर्वम् आस्वाद.विच्छिन्न.१२ कल्पक.२१.अतिरिक्तच्.भैषज्य.वक्त्रता वाक्. दध्नः श्यामा.२१.२१.छाया.राग. चतुर्थ्यां मन्त्रिभिः सम्बन्धिभिर् दौवारिकैश् च प्रास.पैतामहं सम्बन्ध.२१.वधश् च अशा-०१.२०.२१.भूमिकम् ॥[श्] E (Concerning the protection of (the king's) own person) अशा-०१.२१.सङ्गः स्वेदो विजृम्भणं च_अतिमात्रं वेपथुः प्रस्खलनं वाक्य.ग्रीव.गौरव.विप्रेक्षणम् आवेगः कर्मणि स्व.भूमौ च_अनवस्थानम् इति ॥ अशा-०१.पटल.श्यावता च अशा-०१. मधुनः श्वेता.वर्ण.पटल. पयसस् ताम्रा.मानं स्व. तद्.हस्ताद् आदाय परिचरेयुः ॥ अशा-०१.ध्याम.भावः क्वाथ.०७घ रसस्य मध्ये नीला राजी.०९ तस्माद् अस्य जाङ्गुलीविदो भिषजश् च_आसन्नाः स्युः ॥ अशा-०१.पाणिभिः ॥ अशा-०१.२१.०७ग द्रवेषु हीन.०७ख व्यञ्जनानाम् आशु शुष्कत्वं च क्वाथ.सीमन्त.अर्थ.रजक.अनुबद्धं शिक्षितम् अनुरक्तं कृत.प्रभाव.२१.पेषकाभ्याम् आत्मना च प्रतिस्वाद्य राज्ञे प्रयच्छेत् ॥ अशा-०१.धूम.आगम.०७ह् लोह. मद्य.स्फोटनं च विष.सत्त्व.२१.प्रवरणानां ध्याम.इति विषयुक्तस्य लिङ्गानि ॥ अशा-०१.श्याव. द्रव्याणाम् आर्द्राणाम् आशु प्रम्लानत्वम् उत्पक्व.सैन्यं राजानम् अन्तःपुरं च रक्षेत् ॥ अशा-०१.०७छ कठिनानां मृदुत्वं मृदूनां च कठिनत्वम्.०१ शयनाद् उत्थितः स्त्री.देशीयम् अकृत.आभः शैत्यम् आशु क्लिष्टस्य_इव वैवर्ण्यं स-उदकत्वम् अक्लिन्नत्वं च अशा-०१.स्पर्शवधश् च .२१.गणैर् धन्विभिः परिगृह्यते.लोपदेहता स्नेह.

२१.माल्यं दद्युः.२५ सम्नद्धो_अश्वं हस्तिनं वा_आरूढः सम्नद्धम् अनीकं पश्येत् ॥ अशा-०१.अधिष्ठितानि गच्छेत् ॥ अशा-०१.२६ निर्याणे_अभियाने च राज.२१. नावं च_आप्त.२० उदक.गणिभिर् अपास्त.२३ लुब्धक.२१.१८ आप्त.२७ न पुरुष.दूतम् ॥ अशा-०१.चूर्ण.स्तेन.वाहनम् आरोहेत्.नाविक.२९कख यथा च योग.वर्जं नर्मयेयुः ॥ अशा-०१. अश्व.द्विप.अलंकाराश् च ॥ अशा-०१.व्यङ्गं गच्छेत् ॥ अशा-०१.पर.रस.विशुद्धम् उदकम् अवगाहेत ॥ अशा-०१.पुरुष.तापसं पश्येत्.समाज.अर्थशास्त्रम् अध्याय 01 अशा-०१.२१.१६ कुशीलवाः शस्त्र.पुरुषैर् अन्यान् राजा_अधितिष्ठति ।[श्] अशा-०१.२४ आप्त.३०गघ तथा_अयम् अन्य.प्रघर्ष.१५ एतेन परस्माद् आगतकं व्याख्यातम् ॥ अशा-०१.अनुलेपन.२१.१४ आत्म.२१.अधिष्ठितम् ॥ अशा-०१.२१.लक्ष्य.परिचय.आरक्षं शस्त्रिभिर् दण्डिभिश् च_अपास्त.उत्सव.प्रहवणानि च दश.२८ यात्रा.२१.आबाधेभ्यो रक्षेद् आत्मानम् आत्मवान् ॥[श्] E 26 .प्रव्रजित.वक्षो.अधिष्ठितं यान.२१.क्रीडा.२१.आबाध.वास.२१.शस्त्र.सम्बाधम् अवगाहेत ॥ अशा-०१.विशुद्धम् उद्यानं गच्छेत् ॥ अशा-०१.२१.अधिष्ठितः सिद्ध.मार्गम् उभयतः कृत.बाहुषु च ॥ अशा-०१.२१.अग्नि.१९ अन्य.२१.वर्गिक.१७ आतोद्यानि च_एषाम् अन्तस् तिष्ठेयुः.भयं चल.ग्राह.२१ मत्स्य.व्याल.ग्राह. स्नान.हस्त.अरण्यं गच्छेत् ॥ अशा-०१.२१. मन्त्रि.२१.वेग.स्नानीयानि च स्व.वशां च न_उपेयात् ॥ अशा-०१.रथ.चक्षुषि निवेश्य वस्त्र.२२ व्याल.श्व.अर्थं मृग.परिषदा सह सामन्त.अन्ते सैन्यम् आसीत ॥ अशा-०१.नौ.ग्राह.प्रतिबद्धां वात.शस्त्र.२१.

org/ licenses/ by-sa/ 3.Article Sources and Contributors Article Sources and Contributors अर्थशास्त्रम् अध्याय 01  Source: http://sa.php?oldid=3513  Contributors: 2 anonymous edits License Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Unported http:/ / creativecommons.org/w/index. 0/ 27 .wikibooks.