Sic et non

Petrus Abaelardus
PROLOGUS Cum in tanta uerborum multitudine nonnulla etiam sanctorum dicta non solum ab inuicem diuersa uerum etiam inuicem aduersa uideantur, non est temere de eis iudicandum per quos mundus ipse iudicandus est, sicut scriptum est:
Iudicabunt sancti nationes

et iterum:
Sedebitis et uos indicantes.

Nec tanquam mendaces eos arguere aut tanquam erroneos contemnere praesumamus, quibus a Domino dictum est:
Qui uos audit, me audit; et qui uos spernit, me spernit.

Ad nostram itaque recurrentes imbecillitatem nobis potius gratiam in intelligendo deesse quam eis in scribendo defuisse credamus, quibus ab ipsa dictum est Veritate: Non enim uos estis qui loquimini sed spiritus patris uestri qui loquitur in uobis. Quid itaque mirum si absente nobis spiritu ipso, per quem ea et scripta sunt et dictata atque ipso quoque scriptoribus intimata, ipsorum nobis desit intelligentia? Ad quam nos maxime peruenire impedit inusitatus locutionis modus ac plerumque earundem uocum significatio diuersa, cum modo in hac modo in illa significatione uox eadem sit posita. Quippe quemadmodum in sensu suo ita et in uerbis suis unusquisque abundat. Et cum iuxta Tullium:
In omnibus identitas mater sit satietatis

id est fastidium generet, oportet in eadem quoque re uerba ipsa uariare nec omnia uulgaribus et communibus denudare uerbis; quae, ut ait beatus Augustinus, ob hoc teguntur ne uilescant, et eo amplius sunt gratiora quo sunt maiore studio inuestigata et difficilius conquisita. Saepe etiam, pro diuersitate eorum quibus loquimur, uerba commutari oportet; cum frequenter eueniat ut uerborum propria significatio nonnullis sit incognita aut minus usitata. Quibus quidem /90/ si ad doctrinam, ut oportet, loqui uolumus, magis eorum usus quam proprietas sermonis aemulandus est, sicut et ipse grammaticae princeps et locutionum instructor Priscianus edocet. Quod etiam diligentissimus ecclesiae doctor beatus attendens Augustinus, cum in quarto De Doctrina Christiana ecclesiasticum instrueret doctorem, omnia illum quae intelligentiam praepediunt eorum quibus loquitur, praeterire admonet et tam ornatum quam proprietatem sermonis contemnere, si absque istis ad intelligentiam facilius poterit peruenire:
Non curante, inquit, illo qui docet, quanta eloquentia doceat sed quanta euidentia. Diligens appetitus aliquando negligit uerba cultiora. Unde ait quidam, cum de tali genere elocutionis ageret, esse in ea quamdam diligentem negligentiam.

Item:
In bonis doctoribus tanta docendi cura sit ut uerbum quod, nisi
1

obscurum uel ambiguum, latinum esse non potest, uulgi autem more sicut dicitur ut ambiguitas obscuritasque uitetur, non sic dicatur ut a doctis sed potius ut ab indoctis dici solet. Si enim non piguit dicere interpretes nostros de sanguinibus, quoniam senserunt ad rem pertinere ut eo loco pluraliter enuntietur hoc nomen quod in latina lingua singulariter tantummodo dicitur, cur pietatis doctorem pigeat imperitis loquentem ossum potius quam os dicere, ne ista syllaba non ab eo quod sunt ossa sed ab eo quod sunt ora intelligatur? Quid enim prodest locutionis integritas quam non sequitur intellectus audientis, cum loquendi omnino nulla sit causa si quod loquimur non intelligunt propter quos, ut intelligant, loquimur? Qui ergo docet, uitabit uerba omnia quae non docent.

Item:
Insignis est indolis in uerbis uerum amare non uerba. Quid enim prodest clauis aurea si aperire quod uolumus non potest? Aut quid obest lignea si hoc potest, quando nihil quaerimus nisi patere quod clausum est?

Quam sit etiam temerarium de sensu et intelligentia alterius alterum iudicare, /91/ quis non uideat cum soli Deo corda et cogitationes pateant? Qui nos etiam ab hac praesumptione reuocans ait:
Nolite indicare et non iudicabimini.

Et apostolus:
Nolite inquit ante tempus indicare, quoadusque ueniat qui illuminabit abscondita tenebrarum et manifestabit consilia cordium

ac si aperte dicat: Illi committite in talibus iudicium qui solus omnia nouit atque ipsarum quoque discretor est cogitationum, iuxta quod et de occultis eius mystertis typice super agno paschali scriptum est:
Si quid residuum fuerit, igni comburatur

hoc est si quid est diuinorum mysteriorum quod intelligere non ualeamus, spiritui, per quem scripta sunt, docenda potius reseruemus quam temere definiamus. Illud quoque diligenter attendi conuenit ne, dum aliqua nobis ex dictis sanctorum obiciuntur tamquam sint opposita uel a ueritate aliena, falsa tituli inscriptione uel scripturae ipsius corruptione fallamur. Pleraque enim apocrypha ex sanctorum nominibus, ut auctoritatem haberent, intitulata sunt; et nonnulla in ipsis etiam diuinorum testamentorum scriptis scriptorum uitio corrupta sunt. Unde fidelissimus scriptor et ueracissimus interpres Hieronymus, Ad Laetam De Institutione Filiae scribens, nos praemonuit dicens:
Caueat omnia apocrypha; et si quando ea non ad dogmatum ueritatem sed ad signorum reuerentiam legere uoluerit, sciat non eorum esse quorum titulis praenotantur, et grandis esse prudentiae aurum in luto quaerere.

Idem super LXXVII psalmum, de inscriptione tituli eius, qui est huius modi: 'intellectus Asaph', ait sic:
Scriptum est secundum Matthaeum: cum locutus fuisset Dominus in parabolis et illi non intelligerent et caetera; haec inquit facta
2

sunt ut impleretur quod scriptum est per Isaiam prophetam: aperiam in parabolis os meum. Euangelia usque hodie /92/ ita habent. Hoc Isaias non loquitur sed Asaph.

Item:
Ergo simpliciter dicamus, quomodo scriptum est in Matthaeo et lohanne quod Dominus hora sexta crucifixus sit, in Marco quod hora tertia, error scriptorum fuit, et in Marco hora sexta scriptum fuit; sed multi pro episomo graeco putauerunt esse gamma, sicut ibi error fuit scriptorum, ut pro Asaph Isaiam scriberent. Scimus enim quia plurima ecclesia de imperitis congregata fuit gentilibus. Cum ergo legerent in euangelio: Ut impleretur quod scriptum est in Asaph propheta, ille qui primus scribebat euangelium coepit dicere, Quis est iste Asaph propheta? Non erat notus in populo. Et quid fecit? Ut errorem emendaret, fecit errorem. Dicamus aliquid simile in alio loco secundum Matthaeum: Retulit inquit XXX argenteos pretium appretisti, sicut scriptum est in Ieremia propheta. In Ieremia hoc penitus inuenire non potuimus sed in Zacharia. Videtis ergo quia et hic error fuit sicut ibi.

Quid itaque mirum, si in euangellis quoque nonnulla per ignorantiam scriptorum corrupta fuerint, ita et in scriptis posteriorum patrum, qui longe minoris sunt auctoritatis, nonnunquam eueniat? Si itaque aliquid a ueritate absonum in scriptis sanctorum forte uideatur, pium est et humilitati congruum atque caritati debitum, quae "omnia credit, omnia sperat, omnia sustinet" nec facile uitia eorum quos amplectitur suspicatur, ut aut eum scripturae locum non fideliter interpretatum aut corruptum esse credamus, aut nos eum non intelligere profiteamur. Nec illud minus attendendum esse arbitror, utrum talia sint ea quae de scriptis sanctorum proferuntur, quae uel ab ipsis alibi retractata sint et, cognita postmodum ueritate, correcta, sicut in plerisque beatus Augustinus egit; aut magis secundum aliorum opinionem quam secundum propriam dixerint sententiam, sicut in plerisque /93/ Ecclesiastes dissonas diuersorum inducit sententias, unde et tumultuator interpretatur, beato in quarto Dialogorum attestante Gregorio; aut sub quaestione potius reliquerunt ea inquirentes quam certa definitione terminarent, sicut praedictus uenerabilis doctor Augustinus in editione super Genesin Ad Litteram se fecisse perhibet, ita de hoc opere in primo Retractationum suarum commemorans:
In quo opere, inquit, plura quaesita quam inuenta sunt, et eorum quae inuenta sunt, pauciora firmata, caetera uero ita posita uelut adhuc requirenda sint.

Beato quoque attestantc Hieronymo nouimus morem catholicorum doctorum hunc fuisse, ut in commentariis suis nonnullas etiam haereticorum pessimas opiniones suis insererent sententiis, dum perfectioni studentes nulla antiquorum praeteriisse gauderent. Unde rescribens ad beatum Augustinum, cum ab eo super expositionem cuiusdam loci epistolae Pauli ad Galatas pulsaretur, ait:
Quaeris cur dixerim in commentariis epistolae Pauli ad Galatas, Paulum id in Petro non potuisse reprehendere quod ipse fecerat. Et asseris simulationem apostolicam non fuisse dispensatoriam sed ueram, et me non debere docere mendacium. Respondeo debere prudentiam tuam praefatiunculae commentariorum meorum meminisse, quod imbecillitatem uirium mearum sentiens Origenis commentarios sum secutus. Scripsit enim ille uir in epistola Pauli ad Galatas uolumina; praetermitto Didymum uidentem meum et Apollinarem Laudicenum de ecclesia nuper egressum et Alexandrum ueterem haereticum, qui et ipsi nonnullos
3

super hac re commentarios reliquerunt. Legi haec omnia et in mentem meam plurima coaceruans, accito notario, uel mea uel aliena dictaui.

Item:
Eruditionis tuae fuerat quaerere utrum ea quae scripsimus haberentur in Graecis; ut, si illi non dixissent, tunc meam proprie sententiam condemnares, praesertim cum libere in praefatione confessus sim Origenis commentarios me esse secutum et uel mea uel aliena dictasse, ut lectoris arbitrio derelinquerem utrum probanda /94/ essent an improbanda.

Sic et beatum Hilarium et nonnullos sanctos multa ex ipsius Origenis uel aliorum errantium scriptis interseruisse sententiis non ambigimus, opinionem nobis potius aliorum praesentantes quam sententiam proferentes; quod tamen non tam per ipsos nobis quam per alios postmodum innotuit. Unde et praedictus doctor Hieronymus ad Vigilantium presbyterum, cum se excusaret quod Origenis dicta nonnunquam uel poneret uel transferret:
Si hoc, inquit, crimen est, arguatur confessor Hilarius, qui psalmorum interpretationem et homelias in Iob ex libris eius transtulit.

Ubi quidem cum nonnulla reperiremus a ueritate dissona uel aliorum sanctorum scripti contraria, Origeni potius quam Hilario sunt imputanda, licet ipse hoc Hilarius non distinguat. Quale est illud statim, quod primum psalmum de capite non esse intelligendum adstruere nititur sed generaliter de quolibet alio iusto esse accipiendum. Quod et ipse Hieronymus in quadam expositione quorundam psalmorum, Origenem similiter prosecutus posuit. Ipsum quoque fortasse Origenem, ipso attestante, non ambigendum est nonnulla magnis erroribus implicita iuxta opinionem aliorum protulisse. Unde et Hieronymus ad Auitum scribendo presbyterum, multiplices colligens errores quos Origenes in libris suis Peri Arcon posuit, de ipso ita locutus est Origene:
Post tam nefandam disputationem qua lectoris animum uulnerauit, 'Haec' inquit 'iuxta nostram sententiam non sunt dogmata sed quaesita tantum ataue proiecta, ne penitus intacta uiderentur.'

Sic et ipse supra Hieronymus dixit sua uel aliena saepe dictasse, ut lectoris arbitrio derelinqueret utrum probanda essent an improbanda. Beatus quoque Augustinus, pleraque ex operibus suis retractando ac corrigendo, multa se ibi ex opinione magis aliorum quam ex propria posuisse sententia profitetur. Nonnulla etiam in Euangelio iuxta opinionem hominum magis quam secundum ueritatem rerum dici uidentur; ueluti cum Ioseph pater Christi a matre quoque ipsius Domini iuxta opinionem et morem uulgi appellatur, ita quidem dicente:
Ego et pater tuus dolentes quaerebamus te.

Et apostolus in plerisque dicta derogantium sibi secutus, aliter de se ipso quam sentiat /95/ esse non ueretur profiteri. Quale est illud:
Nos stulti propter Christum, uos autem prudentes in Christo.

Idem etiam apostolus Melchisedech "sine patre et matre et sine genealogia" dicit, "nec initium dierum aut finem" habere, quia hoc scilicet nostram notitiam latet quod scriptura non docet, non quod ita rei ueritas sese habeat. Samuel quoque in phantasmate apparuisse Pythonissae dicitur, non tam secundum ueritatem quam
4

ut alios fortes. Quamobrem ut uulgus ita nos hoc loco loquimur. prudentia sine iustitia nihil ualet ad faciendam fidem. detracta opinione probitatis. quae intuentibus falsam gignebat opinionem. ad opinionem potius quam ad ueritatem aspexit. Iustitia sine prudentia multum poterit. modo caelum stellatum dicimus. Cum enim nullus in toto mundo uacuus omnino sit locus qui non uel aere uel aliquo corpore repleatur. ut secundum intentionum diuersitatem aduersitatis quaeramus remedium. uel modo lunam plus uel minus lucere. quasi possit quisque.secundum rei similitudinem. et modo solem calidum. iustus /96/ esse. quid ad praecepti coartationem. quae tamen a ueritate penitus discrepare liquet. Quod si forte adeo manifesta sit controuersia ut nulla possit absolui ratione. lib. his uerbis manifeste profitetur: Iustitia cum sine prudentia satis habeat auctoritatis. Quo enim quisque uersutior et callidior. Qui etiam iuxta quod aspectus oculorum iudicat. hoc inuidiosior et suspectior. quid ad indulgentiae remissionem uel ad perfectionis exhortationem intendatur. sicut et aliquis se in somnis Romam uidisse dicit quia similitudinem eius mente concepit. nunc ita seiungam. alios prudentes esse dicamus. alios uiros bonos. modo etiam penitus non lucere. Quamobrem intelligentiae iustitia coniuncta quantum uolet habebit ad faciendam fidem uirium. Facilis autem plerumque controuersiarum solutio reperietur si eadem uerba in diuersis significationibus a diuersis auctoribus posita defendere poterimus. quia saepe quod uno tempore est concessum alio reperitur prohibitum. His omnibus praedictis modis soluere controuersias in scriptis sanctorum d ligens lector attentabit. phantasma illud Samuel appellatum est quia similitudinem Samuelis exhibebat. alia est illa cum ueritas ipsa limatur in disputatione. utrum generalis an particularis. modo non. Tullius. Boethius quoque in tertio Topicorum accidens et substantiam duo prima rerum genera cum dixerit. uacuam tamen prorsus arcam esse dicimus in qua nihil esse uisu percipimus. sine iustitia nil ualebit prudentia. Quod uero philosophi quoque pleraque iuxta opinionem aliorum magis quam iuxta suam proferebant sententiam. Unde est illud Isidori ad /97/ Massionem episcopum: 5 . modo uero minime. Si uero praeceptio est. Vicinumque pecus grandius uber habet. Haec autem in institutionibus ecclesiasticorum decretorum uel canonum maxime distingui necesse est. conferendae sunt auctoritates. cum tamen aequaliter haec semper in re permaneant quae non nobis aequaliter semper apparent. qui unam habet omnes habere uirtutes. II De Officiis. Ut enim beatus meminit Augustinus. id est ad omnes communiter an ad aliquos specialiter directa. alia cum ad omnes accommodatur oratio. et quod ad rigorem saepius praecipitur ex dispensatione nonnunquam temperatur. quasi in ueritate consistant. cum de eodem diuersa dicuntur. Popularibus enim uerbis est agendum et usitatis cum loquimur. quod inter omnes philosophos constet a meque ipso disputatum saepe sit. quod non idem prudens sit. Poeticae quoque seu philosophicae scripturae pleraque ita iuxta opinionem loquuntur. et quae potioris est testimonii et maioris confirmationis potissimum retinenda. Sed ne quis sit admiratus cur. Quotidiani denique sermonis usus est iuxta iudicium corporalium sensuum pleraque dici aliter quam in re consistat. Distinguenda quoque tempora sunt et dispensationum causae. Quid itaque mirum si a sanctis quoque patribus nonnulla ex opinione magi quam ex ueritate nonnunquam prolata sint aut etiam scripta? Diligenter et illud discutiendum est. Unde est illud Ouidianum: Fertilior seges est alienis semper in agris.

nec praesumptioni uel peccato imputandum est quidquid ex caritate ad aliquam aedificationem dicitur. inquit. scripturas diuinas uel quamlibet earum partem intellexisse sibi uidetur. Quid itaque mirum. Item: Semel ergo breue praeceptum tibi praecipitur: dilige. post illam quoque specialem a Domino promissam sancti spiritus effusionem. non per duplicitatem sed per ignorantiam dicant. non [in] perniciose fallitur. cum se spiritum prophetiae habere crederent. illius magis teneatur sententia cuius antiquior aut potior extat auctoritas. et se eum qui mentiri uel falli nescit ex dono habere cum haberent. Qui etiam cum habetur. libro primo: Quisquis. si in tam multiplici sanctorum patrum scriptura nonnulla propter supra positam causam erronee prolata seu scripta uideantur? Sed nec tamquam mendacii reos argui sanctos conuenit. cum a coapostolo suo Paulo grauiter atque salubriter publice correctus esset. Unde et illud est beati Augustini De Ecclesiastica Disciplina tractantis: Habe. inquit. Ipsum etiam apostolorum principem. cum ipsos etiam prophetas et apostolos ab errore non pentus fuisse constet alienos. Idem De Doctrina Christiana. ut huic aedificandae caritati sit utilis. illuminat sed modo hoc modo illud reuelat. qui eius discipulos omnem doceret ueritatem. non in mediocrem lapsum errorem de circumcisionis adhuc et quorundam antiquorum rituum obseruantia. et cum unum aperit alterum occultat. et hoc eis ad humilitatis custodiam permissum esse ut sic uidelicet uerius cognoscerent quales per spiritum Dei et quales per suum existerent. habe. et quod uis fac. ut quotienscumque in gestis conciliorum discors sententia inuenitur. per spiritum suum falsa protulisse. cum apud Deum omnia discuti iuxta intentionem constet. Quod quidem beatus Gregorius in prima super Ezechielem homelia manifestis declarat exemplis. Idem Contra Mendacium: Mendacium est falsa significatio uocis cum uoluntate fallendi. totum corpus tuum lucidum erit. sicut scriptum est: /98/ Si oculus tuus fuerit simplex. Quidquid uis. hoc solum non habeas. caritatem. Quisquis uero talem inde sententiam dixerit. nihil tibi prodest. a perniciosa simulatione desistere non puduit. Alia si non habeas. qui tot diuinae gratiae donis et miraculis coruscabat. nondum intellexit. hoc habe. 6 .In fine autem epistolae hoc adiciendum putaui. nec tamen hoc dixerit quod ille quem legit eo loco sensisse probatur.et fac quicquid uis. Constat quippe et prophetas ipsos quandoque prophetiae gratia caruisse et nonnulla ex usu prophetandi. Idem super epistolam Iohannis: Qui non habent caritatem. sicut non omnia uni confert dona ita nec de omnibus mentem eius quem replet. Inest quippe in mentiente uoluntas falsa dicendi. nec omnino mentitur. ita ut eo intellectu non aedificet istam geminam caritatem Dei et proximi. et implesti legem. non sunt ex Deo. si nonnulla quandoque aliter quam se rei ueritas habeat arbitrantes.

inquit. quia non /99/ quod sentit hoc dicit. ut diximus. sciens autem uoluntate mentitur. ex muitiloquio non effugies peccatum. ambulat confidenter. Quod si forte sanctis etiam ipsis. Aliud itaque est mentiri. si qua illis retractare et corrigere non licuit. Item: Omnis qui mentitur contra id quod animo sentit loquitur uoluntate fallendi. qui existimationem suam magis quam ueritatem rei secutus. nec ullo modo liber est a mendacio qui ore nesciens uerum loquitur. pensat. nec id etiam illis infructuose accidit quibus omnia cooperantur in bonum. tardus autem ad loquendum. scribens ad Romanos ait: Hoc igitur cum consummauero et assignauero eis fructum hunc. aliud est errare loquentem et a ueritate in uerbis per errorem non per malitiam recedere. A quo quidem immunis est quisquis prout existimat sincere ac non fraudulenter neque per duplicitatem loquitur. Item: 7 . non tam ea quae fiunt quam quo animo fiunt attendens. Quantum enim ad animum eius attinet. Mendacium quippe hoc loco spiritalis doctor non nisi peccatum accipit. XXIII: Nemo sane mentiens iudicandus est qui dicit falsum quod putat uerum. Non itaque mendacii sed aliquando temeritatis arguendus est qui falsa incautius credita pro ueris habet. in his quidem quae nullum fidei detrimentum habent. non uerum dicit. Potius e contrario ille mentitur qui dicit uerum quod putat falsum. iuxta quod scriptum est: Qui ambulat simpliciter. non est mendacium sed mysterium. Verax enim significatio nullo modo mendacium recte dici potest. accidere Deus permittat. quod magis iuxta intentionem loquentis quam secundum qualitatem locutionis Deus. II: Iacob autem quod matre fecit auctore ut patrem fallere uideretur. lib. posteris suis emendandi uel non sequendi licentiam concesserunt. Item: Apostolus Iacobus: Sit inquit omnis homo uelox ad audiendum. quamuis uerum inueniatur esse quod dicit. Alioquin et apostolus Paulus mendacii arguendus esset. Hoc et ipsi ecclesiastici doctores diligenter attendentes et nonnulla in suis operibus corrigenda esse credentes. qui cordis et renum probator est. Idem super euangelia.Idem in Enchiridion. quia quantum in ipso est non fallit ipse sed fallitur. proficiscar per uos in Hispaniam. si diligenter attendatur. Unde et supra nominatus doctor Augustinus Retractationum /100/ libro I: Scriptum est. cap.

constanter crede. ut nobis non liceat. Idem in prologo libri III De Trinitate: Noli meis litteris quasi scripturis canonicis inseruire. Talis ego sum in scriptis aliorum quales uolo esse (inter) lectores meos. De his enim libris dici potest aliquid eos habere non consonum qui non praecipiendi auctoritate sed proficiendi exercitatione scribuntur a nobis. Si quis in uerbo non offendit. cap. auctor huius libri non tenuit ueritatem. ut contra sentire non liceat. quia non ut dicta sunt 8 . In opusculis autem posteriorum quae libris innumerabilibus continentur. Idem Contra Faustum. quia hoc genus litterarum ab auctoritate canonis distinguendum est. Quod genus litterarum non cum credendi necessitate sed cum iudicandi libertate legendum est. sicut in ipsis moribus ita multa esse in tam multis opusculis meis quae possint iusto iudicio et nulla temeritate culpari. quanto minus cum iuuenis coepi scribere. I. aliquid in eorum scriptis improbare atque respuere. Ibi si quid uelut absurdum mouerit non licet dicere. distincta est a posteriorum libris excellentia canonicae auctoritatis ueteris et noui testamenti. lib. Cui tamen ne intercluderetur locus et adimeretur posteris ad quaestiones difficiles tractandas atque uersandas linguae ac stili saluberrimus labor. id quoque uobis Deus reuelabit. Idem ad Fortunatianum: Neque quorumlibet disputationes quamuis catholicorum et laudatorum hominum uelut scripturas canonicas habere debemus. Non enim sic leguntur tanquam ita ex eis testimonium proferatur. sed in illis quod non credebas cum inueneris. Idem ad Vincentium Victorem. XI: Paulum aliquando errasse et proficiendo mutasse sententiam absit ut dicamus. Item: Nos enim sumus quibus idem dicit apostolus: Et si quid aliter sapitis. sed aut codex mendosus est aut interpres errauit aut tu non intelligis. Ego mihi hanc perfectionem nec nunc arrogo cum sim senex. siue nostrorum siue Hilarii siue Cypriani et Agrippini.In multis enim offendimus omnes. si qua forte propterea putantur a uero dissentire. contra diuina tam clara testimonia colligere uelle calumnias ex episcoporum scriptis. noli firme retinere. lib. Item in epistola ad Vincentium: Noli. hic perfectus est uir. salua honorificentia quae illis debetur hominibus. sicubi forte aliter sapuerint quam ueritas postulat. In istis autem quod certum non habebas nisi certum intellexeris. frater. II: Negare non possum nec debeo. si forte inuenerimus /101/ quod aliter senserint quam ueritas habet.

ait: Dominus narrabit in scriptura populorum et principum. et quorum principum? Qui fuerunt. Non dixit qui sunt in ea sed qui fuerunt. non reprehenditur. Idem ad Vigilantium: Quisquis multorum tractatorum opuscula legit. id est eos homines per quos nobis illa scriptura ministrata est atque conscripta aliquid in suis libris fuisse mentitos. in scriptura populorum. nulla illorum librorum particula remanebit quae non. Idem in psalmo LXXXVI. tamen liberum ibi habet lector auditorue iudicium. quod uel approbet quod placuerit uel improbet quod offenderit. ut demonstretur siue omnino ita esse siue fieri potuisse quod uel disputatum ibi est uel narratum.intelliguntur. Legimus apostolum dicentem: An experimentum eius quaeritis qui in me loquitur Christus? Quod Paulus loquitur. ut cuique uidebitur uel ad mores difficilis uel ad fidem incredibilis. Athanasii opuscula et Hilarii librum inoffenso currat pede. Videte ergo quomodo scriptura sancta sacramentis plena est. De quibus quidem scripturis idem in epistola quarta ad Hieronymum ita meminit: In expositione quoque epistolae Pauli apostoli ad Galatas inuenimus quoddam quod nos multum mordeat. Beatus quoque Hieronymus cum inter ecclesiasticos doctores quosdam caeteris anteferret. ita nobis legendos esse consuluit ut eos magis diiudicemus quam sequamur. ut exceptis apostolis quodcumque aliud /103/ postea dicatur. inquit. opuscula semper in manu teneat. Scripturas itaque canonicas ueteris et noui testamenti dicit instrumenta. Videte quid dicat: qui fuerunt. illorum tractatibus. nisi uel certa ratione uel illa canonica auctoritate defendantur. quae est scriptura populis omnibus. si cui displicuerit aut credere noluerit. quasi auctoritatem his omnibus penitus auferens. quid in eis remanebit /102/ auctoritatis? Quae tandem de scripturis illis sententia proferetur cuius pondere contentiosa falsitatis obteretur improbitas? Idem ad eundem de eisdem scripturis: Mihi uidetur exitiosissime credi aliquod in sacris libris esse mendacium. Christus loquitur (qui enim uos recipit. non habeas postea auctoritatem. illorum ingeniis delectetur in quorum libris pietas fidei non uacillat. non habeas auctoritatem. Unde est illud eius consilium ad Laetam De Institutione Filiae: Cypriani. quamuis dissertus sit. Si enim ad scripturas sanctas admissa fuerint uel officiosa mendacia. in quibus a ueritate aliquid dissentire haereticum est profiteri. horum qui fuerunt in ea. non qui sunt. me recipit) in scripturis principum. eadem perniciosissima ad mentis auctoris consilium officiumque referatur. Quamuis ergo sanctus sit aliquis post apostolos. caeteros sic legat ut magis diiudicet quam sequatur. et ideo cuncta huiusmodi. Populorum non sufficit sed etiam principum dicit. debet esse sicut 9 . Admisso enim semel in tantum auctoritatis fastigium officioso mendacio aliquo. abscidatur.

et inuenietis. primum discipuli nobis formam per interrogationem exhibens quam magistri per praedicationem. Non ratio ponderanda est. decretum illud Gelasii papae de authenticis libris praescribere. sicut scriptum Hoc tamen de commentatoribus dictum adulter est et figuram Caesaris non habet nec qui autem Christi faciem claro praefert lumine enim praeiudicata doctoris opinio sed doctrinae est: Omnia probate. Excerpta etiam Retractationum beati Augustini adiunximus ex quibus appareat nihil hic ex his quae ipse retractando correxerit. Quae nos etiam proprio exemplo moraliter instruens. Iuxta quod et Veritas ipsa: Quaerite. in cordis marsupio recondatur. quo uidelicet sciatur nihil nos hic ex apocryphis induxisse. quae nostrae occurrerint memoriae aliquam ex dissonantia quam habere uidentur quaestionem contrahentia. Cum autem aliqua scripturarum inducuntur dicta. circa duodecimum aetatis suae annum sedens et interrogans in medio doctorum inueniri uoluit. His autem praelibatis places. diuerse sanctorum patrum dicta colligere. Sanctam synodum Constantinopolitanam mediante Theodosio seniore Augusto. Item 10 . in qua Nestorius damnatus est cum consensu beatissimi Caelestini Papae mediante Cyrillo Alexandrinae sedis antistite et Archadio episcopo ab Italia destinato. ad quam quidem toto desiderio arripiendam philosophus ille omnium perspicacissimus Aristoteles in praedicamento Ad Aliquid studiosos adhortatur dicens: Fortasse autem difficile est de huiusmodi rebus confidenter declarare nisi saepe pertractata sins. Dubitando quippe ad inquisitionem uenimus. Sanctam synodum Ephesinam. Dubitare autem de singulis non erit inutile. Item opuscula beati /106/ Gregorii Nazanzeni episcopi. etiam has suscipi non prohibet scripturas: Sanctam synodum Nicaenam CCCXVIII Patrum mediante Maximo Constantino Augusto. tanto amplius lectorem excitant et ad inquirendam ueritatem alliciunt quanto magis scripturae ipsius commendatur auctoritas. Sanctam synodum Calcedonensem mediante Martiano Augusto et Anatolino Constantinopolitano episcopo. in qua Macedonius haereticus debitam damnationem excepit. inquirendo ueritatem percipimus. quod ex sanctorum dictis compilauimus in unum uolumen congregatis. /104/ pulsate et aperietur uobis. quod bonum est tenete. quae teneros lectores ad maximum inquirendae ueritatis exercitium prouocent et acutiores ex inquisitione reddant. praeter istorum quattuor auctoritatem et custodienda et recipienda decreuimus.probatus nummularius. Unde placuit nobis huic operi nostro. non de canonicis scripturis quibus indubitatam fidem conuenit adhibere. ut instituimus. Sed et si qua sunt concilia a sanctis Patribus hactenus instituta. in qua Arrius haereticus condemnatus est. Iam nunc subiciendum de opusculis sanctorum Patrum quae in ecclesia catholica recipiuntur. reprobetur. positum esse. /105/ EX DECRETIS GELASII PAPAE DE LIBRIS AUTHENTICIS Sancta Romana Ecclesia post illae ueteris uel noui Testamenti quas regulariter suscipimus. ut si quis nummus signatus moneta publica. inquit. cum sit tamen ipsa Dei plena ac perfecta sapientia. Opuscula beati Cypriani martyris et Cartaginensis episcopi. in qua Nestoriana et Euticiana haeresis simul cum Dioscoro eiusque complicibus damnatae sunt. Hoc tamen de commentatoribus dictum est. Haec quippe prima sapientiae clauis definitur assidua scilicet seu frequens interrogatio. super quibus in utramque partem post nos iudicabunt alii. Idem ad Paulinum de sanctis doctoribus in ea Bonus homo de bono cordis thesauro: Taceo de caeteris uel defunctis uel adhuc uiuentibus.

in sancta Romana ecclesia non leguntur. illa sentimus quae praedictum beatum Ieronimum sentire cognoscimus: et non solum de Rufino sed etiam de uniuersis quos uir saepius memoratus zelo Dei et fidei religione reprehendit. Hylarionis et omnium heremitarum. legenda suscipimus. Item actus beati Siluestri apostolicae sedis praesulis. Item opuscula beati Ambrosii Mediolanensis episcopi. et ab infidelibus aut dictis superflua aut minus apta quam rei ordo fuerit scripta esse putantur: sicut cuiusdam Quirici et Iulittae. quae uir beatissimus Ieronimus non repudiat. Item opuscula beati Theophili Alexandrini episcopi. cuius textum quispiam si usque ad unum iota disputauerit et non eam in omnibus uenerabiliter receperit.opuscula beati Basilii Capadoceni episcopi. quas beatissimi Papae diuersis temporibus ab urbe Roma pro diuersorum Patrum consolatione dederunt. quod bonum est tenete. quis ita esse catholicorum dubitet. Item uitas Patrum. Item opuscula beati Hylarii Pictauiensis episcopi. Item opuscula beati Augustini Ypponensis episcopi. Item opuscula atque tractatus omnium Patrum orthodoxorum. qui in nullo a sanctae Romanae ecclesiae consortio deuiauerunt. anathema sit. sicut /107/ Georgii aliorumque huiusmodo passiones quae ab haereticis perhibentur conscriptae. Item opuscula beati Ieronimi presbyteri. a multis tamen in urbe Roma catholicis legi cognouimus et pro antiquo usu multae hoc imitantur ecclesiae. et maiora eos in agonibus fuisse perpessos nec suis uiribus sed Dei gratia et adiutorio uniuersa tolerasse? Sed ideo secundum antiquam auctoritatem uel consuetudinem singulari cautela in sancta Romana ecclesia non leguntur. Item Rufinus uir religiosissimus plurimos ecclesiastici operis edidit libros. Antonii. Item Origenis nonnulla opuscula. quae ad instructionem pertinet. ne uel leuis subsannandi oriretur occasio. Item chronica Eusebii Caesariensis atque eiusdem historiae ecclesiasticae /108/ libros. nonnullas autem scripturas interpretatus est. quae multiplicibus tormentorum cruciatibus mirabilibus confessionum triumphis irradiant. Item gesta sanctorum martyrum. nec ab eius fideli praedicatione seiuncti sunt sed ipsius communionis per gratiam Dei usque ad ultimum diem uitae suae fuere participes. miraque breuitate contexuit. Item opuscula beati Prosperi uiri religiosissimi. Item decretales epistolas. Item opuscula beati Athanasii Alexandrini episcopi. qui Deo magis quam hominibus noti sunt. ut dictum est. beati Pauli apostoli praecedat sententia: Omnia probate. Propter quod. usquequsque non dicimus renuendos. quamuis in primo narrationis suae libro tepuerit et post in laudibus atque excusatione Origenis scismatici unum conscripserit librum: propter rerum tamen singularem notitiam. Item opuscula beati Cyrilli Alexandrini episcopi. Item Orosium uirum eruditissimum collaudamus. Pauli. Item scriptura de inuentione crucis dominicae et alia scriptura de inuentione capitis beati Iohannis Baptistae nouellae quidem reuelationes sunt et nonnulli eas catholici legunt. cum omni honore suscipimus. Item opuscula beati Iohannis Constantinopolitani episcopi. licet eius qui scripsit nomen ignoremus. Item epistola beati Leonis Papae ad Flauianum Constantinopolitanum episcopum destinata. 11 . quia et eorum qui scripsere nomina penitus ignorantur. sed quoniam beatissimus Ieronimus in aliquibus eum de arbitrii libertate notauit. Sed cum haec ad catholicorum manus aduenerint. quia ualde nobis necessaria aduersus paganorum calumnias ordinauit. omni deuotione ueneremur. quas tamen uir beatissimus scripsit Ieronimus. Nos tamen cum praedicta ecclesia omnes martyres et eorum gloriosos agones. legendos decernimus. uenerabiliter suscipiendas. Reliqua autem omnia cum auctore suo dicimus esse renuenda.

apocrypha. Passio Quirici et Iulittae. Euangelia quae falsauit Ycius. apocrypha. Philacteria omnia. qui post diluuium cum dracone ab haereticis pugnasse perhibetur. alius Antiochiam maculauit. ut illi confingunt sed magis a daemone conscripta sunt. apocryphus. Liber qui appellatur Transitus sanctae Mariae. Liber qui appellatur Testamentum Iob. Iulianus et Latiensis. apocrypha. Opuscula Victorini Pictauiensis. nec non et omnes haereses. Euangelia nomine Bartholomei apostoli. Sabbatius. e quibus unus Alexandriam. Euangelia nomine Barnabae apostoli. Liber qui est de filiabus Adae uel Genesis. quae ipsi eorumque discipuli. Liber qui appellatur Actus Teclae et Pauli. Item itinerarium nomine Petri apostoli. Eustatius. Centimetrum de Christo Virgilianis compaginatum uersibus. Reuelatio quae appellatur Pauli. apocrypha. Maximinianus. Liber Phisiologus ab haereticis conscriptus et beati Ambrosii nomine praesignatus. /112/ /113/ INCIPIUNT SENTENTIAE EX DIVINIS SCRIPTURIS COLLECTAE QUAE CONTRARIE VIDENTUR. Arrius. apocryphus. quod heroicis descripsit uersibus. Actus nomine Philippi apostoli. apocryphi. Euangelia Taddei nomine. Actus nomine Petri apostoli. Photinus et Bonosus qui simili errore defecerunt. Achatius Constantinopolitanus. apocryphus. Liber de infantia Saluatoris. apo crifa. Euangelia quae falsauit Lucianus. apocrypha. apocrypha. cum consortibus suis. Liber qui appellatur Paenitentia Cypriani. Opuscula Cassiani presbyteri Galliarum. Liber de natiuitate Saluatoris et de sancta Maria uel de obstetrice Saluatoris. apocryphi. apocrypha. Caeterum quae ab haereticis conscripta uel praedicta sunt. Lampedius. Macedonius. Basilides. Opuscula Fausti Pegiensis Galliarum. ITEM EIUSDEM DE LIBRIS APOCRYPHIS In primis Ariminensem synodum a Constantio Caesare Constantini filio congregatam mediante Tauro praefecto. Nicholaus. apocrypha. apocryphus. Euangelia nomine Andreae apostoli. Liber canonum apostolorum. Epistola Abagari ad Ihesum et Ihesu ad Abagarum. apocryphi. apocrypha. /110/ apocryphus. /111/ Montanus quoque cum suis obscaenissimis sequacibus. Eunomius. Donatus. Paulus etiam Samosatenus. E quibus pauca quae ad memoriam uenerint et a catholicis uitanda sunt. apocrypha. Liber qui appellatur Nepotis. quibus Manichaei utuntur. Iouinianus. insigni laude proferimus. Apollinaris. apocrypha. Faustus. Scripta quae appellantur Salomonis Contradictio. apocryphum. credimus esse subdenda. apocryphus. Liber qui appellatur Thesaurus. apocrypha. apocrypha. Opuscula Tertulliani siue Africani. Liber prouerbiorum ab haereticis conscriptus et sancti Sixti nomine signatus. Priscillianus ab Hispania. apocryphus. apocrypha. Marcion. Pelagius. Caelestinus. apocryphus. apocrypha. Actus nomine Andreae apostoli. Euticius. quae Simon Magus. quorum nomina minime retinemus non solum repudiata uerum etiam ab omni catholica Romana ecclesia eliminata. apocryphus. Opuscula Montani et Priscillae et Maximillae. Liber qui appellatur Iamne et Mambre. Liber qui appellatur Sors apostolorum. apocryphus. Liber qui appellatur Paenitentia Origenis. Item Iuuenci nichilominus laboriosum opus non spernimus sed miramur. Historia Eusebii Pamphili. apocrypha. VIII. siue scismatici docuerunt uel conscripserunt. Liber qui appellatur Pastoris. apocrypha. apocryphus. quae non ab angelo. apocryphus. Euangelia Thomae apostoli. Actus nomine Thomae apostoli. Liber Diogiae nomine gigantis. Opuscula Postumiani et Galli. Opuscula alterius Clementis Alexandrini. quod appellatur sancto Clementis lib. apocryphus. apocrypha. apocryphus. apocryphus. Petrus et alius Petrus. apocrypha. apocryphus. Valentinus siue Manichaeus. apocryphus. Liber qui appellatur Fundamentum. /109/ apocrypha. Opuscula Frumentii. apocrypha. nullatenus recipit catholica et apostolica Romana ecclesia. Liber Lusan. Haec et his similia. Sabellius. Calistus. Ebion. apocryphus. apocrypha. apocrypha. atque cum suis auctoribus auctorumque sequacibus sub anathematis indissolubili uinculo. apocrypha. apocryphus. Dioscorus. Cherintus. Reuelatio quae appellatur Thomae apostoli. apocryphus. Libri omnes quos fecit Leutius discipulus diaboli. Nouatus. apocryphi. Passio Georgii. Liber qui appellatur Paenitentia Adam. Omnia opuscula Fausti Manichaei. apocryphi. in aeternum confitemur esse damnata. ex tunc et in aeternum confitemur esse damnatam. Reuelatio quae appellatur Stephani. apocryphus.Item uenerabilis uiri Sedulii paschale opus. 12 .

LIB. ne forte satiatus euomas illud. ne finiatur uita sine fide. et tamen ad unum domini praeceptum hoc quod possidere uidebantur obliti sunt. rationem praecedat auctoritas. Quomodo ergo nunc fidei simplicitatem destruitis. Dulcedinem quippe spiritalis intelligentiae qui ultra quam capit comedere appetit. non intelligetis. cohibere se debet humana praesumptio. UBI EI CUM IUDAEIS DISPUTANTI IOASI RABBI DIXIT: Rationi humanae non est committenda fides. patrem et filium et spiritum sanctum confiteris. quia. et quod in eis eluxerit sine superbia communicandum et quod latuerit sine salutis dispendio tolerandum. etiam quod bene intellexerat amittit. non est ei bonum. quae cum reddita fuerit.PRO QUA QUIDEM CONTRARIETATE HAEC COMPILATIO SENTIARUM "SIC ET NON" APPELLATUR Q. IDEM IN LIBRO DE MORIBUS ECCLESIAE CONTRA MANICHAEOS. EX /114/ LIBRO PRIMO AUGUSTINI CONTRA FAUSTUM: Faustus: Sed tamen et hoc eneruis fidei confessio est in Christo sine teste et argumento non credere. comede quod sufficit tibi. perdas aspectum. nihil ab eo de praemio aeternae retributionis audierant. ne forte cum inaccessae lucis fulgorem pertinacius perscrutaris. 001: QUOD FIDES HUMANIS RATIONIBUS NON SIT ADSTRUENDA ET CONTRA. si uita deest. cum aliquid dicimus. Gloria quippe inuisibilis conditoris. XX: Hinc rursum ait. non est admirabilis. auctoritatem postea per quam firmetur assumit. exiguum ipsum quod mortalibus diuino munere concessum est. Hinc rursum dicit: Sicut qui mel multum comedit. fides. AUGUSTINUS DE FIDE SYMBOLI AD LAURENTIUM PAPAM: Propheta dicit: Nisi credideritis. non adiuuantibus diuinarum scripturarum certis clarisque documentis.] IDEM IN HOMILIA V: Ad unius iussionis uocem Petrus et Andreas relictis retibus secuti sunt redemtorem. nec te curiosius inferas in profundi huius arcanum. si ratione comprehenditur. Mel inuenisti. ultra uires perscrutata premit. [IDEM THEODORICO ET THEODIBERTO REGI FRANCORUM: In sacerdotibus fides eligenda est cum uita. IDEM IN MORALIBUS. nihil faciens in alteram partem declinando. quae Deum hunc suadeat credi quem tu unum Deum. IDEM DE BAPTISMO PARVULORUM: Ubi de re obscurissima disputatur. IDEM: Innumerabiles sunt in scripture sacra quaestiones quae non finiendae sunt ante finem. sed plane retenta iam fide ad exercitandam delectationem fidelium mentium studiose requirendae sunt. Nempe ipsi uos dicere soletis idcirco nihil esse curiosius exquirendum quia simplex sit et absolute christiana credulitas. CAP. GREGORIUS IN HOMILIA XX: Sciendum nobis est quod diuina operatio. quae moderate inquisita nos erigit. nec fides habet meritum cui humana ratio praebet experimentum. Nulla hunc facere adhuc miracula uiderant. iudiciis eam ac testibus fulciendo? EX VITA SANCTI SILVESTRI. 13 . sic qui scrutator est maiestatis opprimetur gloria. nam infirma uideri ratio potest. etiam quod comederat euomit. ITEM: Quomodo sane Deus pater genuerit filium nolo discutias. II: Naturae quidem ordo ita se habet ut. dum summa intelligere ultra uires quaerit.

atque aliter hebetes. HIERONYMUS SUPER IEREMIAM. HOMILIA XXVII: Mea doctrina non est mea sed eius qui me misit. intellectus enim merces est fidei. istis uero aliquando sufficit. Ad hoc pertinet quod etiam secutus adiunxit: si quis uoluerit uoluntatem eius facere. Si autem falsum de illa credimus. ut ait quidam. inquam. nisi ad fidem rectam monitis et exhortationibus et ratione eos potius quam ui conuincatis. ut credatis in eum quem ille misit. Ergo noli quaerere intelligere ut credas sed crede ut intelligas. CAP. IDEM HOMILIA XXXVII: Nos ergo fide praeeunte quae sanat oculum cordis. CAP. non intelligetis. nouellae arboris cuius si quis cacumen uiolenter impresserit. Vidit utique Christus hoc profundum non omnes intellecturos et in consequenti dedit consilium. 14 . Quid est: si quis uoluerit uoluntatem eius facere? hoc est credere. XXX: Aliter admonendi sunt sapientes huius saeculi. ut et uos de nostra ratione et nos de uestra credulitate gauderemus. LIB.] IDEM SUPER IOHANNEM. in his praecipue quae Dei sunt. ISIDORUS SENTENTIARUM LIB. fidem abnuo. Nam nos. XIX: A ueritate auertentes auditum ad fabulas conuertuntur. Scripta Dei ubique reperta opponuntur oculis sed haec cognoscere homines dedignantur. nequaquam mihi de fide sua per epistolas sed per semetipsam posceret respondere. quod non intelligimus sine dubitatione credamus. Quid est: cognoscet de doctrina? hoc est. Audiat consilium qui dicit. GREGORIUS DOMINICO EPISCOPO: Quamquam ergo haec se ita habent et desideremus omnes haereticos a catholicis sacerdotibus uigore semper rationeque compesci. IDEM IN PASTORALI. magnitudo uestra intentione sollicita de animae suae uita cogitaret. IDEM MORALIUM LIB. non intelligetis. VIII DE TRINITATE: Priusquam intelligamus credere debemus uigilandumque nobis est ne ficta sit fides rostra. quos intelligimus sine obscuritate capiamus. ut audieram. inanis erit spes et non caste caritas. Nondum intellexi. II: Fides nequaquam ui extorquetur sed ratione atque exemplis suadetur. Paene nullus quaerit scire quod credidit. Illis nimirum prodest ut in suis allegationibus uicti permaneant. illos plerumque rationis argumenta. cognoscet de doctrina. an ego a me ipso loquar. istos nonnunquam melius exempla conuertunt. Quibus autem exigitur uiolenter. crede. VI: Quid sibi in loco hoc uoluerit editio uulgata. intelliget. perseuerare in eis non potest. /116/ CAP. nisi de uerbis Dei humano sensu argumentari esset sacrilegium. ratione magis stringere homines quam potestate festinamus. licet in omnibus causis. exemplo. IDEM BONIFACIO: Si ita. AMBROSIUS: Si ratione conuincor. Si non intellexisti. XLI: De his qui christianitatis bonum suscipere renuunt. II. Intelligere uis? crede: Deus enim per prophetam dixit: nisi eredideritis. utrum ex Deo sit. NICOLAUS PAPA AD CONSULTA BULGARORUM. nihil aliud scribere possumus. ut laudabilia aliorum facta cognoscant. possem dicere et sensum aliquem reperire. quondam nisi credideritis. Primo uideam et sic credam? [ITEM: Facilius in negotiis fidei testimoniis /115/ creditur quam ratio inuestigetur. IDEM LIB. Quis nesciat hoc esse facere uoluntatem Dei operari opus eius? Ipse autem Dominus alio loco ait: hoe est opus Dei.IDEM IN PSALMO XXXIX: Nonne superbus inueniris cum dicis. denuo dum laxatur in id quod fuerat confestim reuertitur.

obliuisci homines. falsae conclusiones rationum. scio fidem. non etiam ut castra habentibus adest interrita fortitudo. irreligiosis mundi imperfectisque doctrinis per scientiam sapientis omnipotentiae contra ire. et eleuata ad impietatem ingenia conterenda. nisi per doctrinam instruatur. habebit quidem inter aduersa tutum diffugiendi recessum. siue fideliter siue infideliter quaerentibus. inquit. Quod genus captiosarum conclusionum scriptura. et destruenda rationum fallacium munimenta. et plerumque ita ueras imitantes ut non solum tardos sed ingeniosos etiam minus attentos decipiant. I. LAUDANS SANCTAM MARCELLAM: Scio equidem ardorem eius. ut me sentirem non tam discipulam habere quam iudicem. Et apostolus Paulus Sermo. quam flammam habeat in pectore. eritque ut infirmioribus sunt post fugam castra. nec uero. destruentia et omnem altitudinem eleuatam aduersus cogitationem Dei. II IN EVANGELIO: Quia uidisti me. qui calumniantur uestram bonam in Christo conuersationem. bonum est tamen ut etiam noueris defendendo adiuuare quod credimus. AUGUSTINUS AD VALERIUM COMITEM. sed examinabat omnia et sagaci mente uniuersa pensabat. uester sit in gratia sale conditus. pulsate rogando. nec sine ratione praeiudicata apud eam ualebat auctoritas. profecto liquet quia fides illarum rerum argumentum est quae apparere non possunt. ut sciatis. quomodo oporteat uos unicuique respondere. Sunt enim multa quae appellantur sophismata. quidquid responderam rectum putabat. argumentum non apparentium. et diuinorum uoluminum tympano concrepante rubrum huius saeculi pelagus transfretare. parati semper ad satisfactionem omni poscenti uos rationem de ea quae in uobis est spe. et ipsam fidei ac spei nostrae professionem illibatam semper teneamus etiam inter pressuras aduersantium. ut in eo quod detrahunt de uobis confundantur. iuxta illud apostoli: Nostra enim arma non sunt carnalia sed potentia Deo /117/ ad destructionem munitionum rationis. Fidem non nudam apostolis atque inopem rationis reliquit.HILARIUS DE TRINITATE. Tantum ibi cauenda est libido rixandi et puerilis quaedam ostentatio decipiendi aduersarium. more pythagorico. quantum existimo. cum Romae essem. IN XII: Oportet eos. BEDA IN I EPISTOLA PETRI APOSTOLI: Dominum autem Christum sanctificate in cordibus uestris. non etiam retinebit constantem obnitendi securitatem. GREGORIUS HOMILIA VI. quaerite disputando. quae in sanctis litteris sunt. superare sexum. ut quanta rerum diuinarum humanarumque discretio est tanta ultra terrena studia ratio caelestis excedat. 002: QUOD FIDES SIT DE NON APPARENTIBUS TANTUM ET CONTRA. Certe. qui Christum praedicant mundo. Contuendae ergo sunt insolentes aduersus Deum dispositiones. Sed disputationis disciplina ad omnia genera quaestionum. LIB. ubi disciplina regnat disputationis et numeri. odibilis est. IDEM IN SECUNDO DE /118/ DOCTRINA CHRISTIANA: Restant ea quae non ad corporis sensus sed ad rationem pertinent. Q. nunquam tam festina me uidit ut non de scripturis aliquid interrogaret. Duobus modis de spe et fide nostra rationem poscentibus reddere debemus ut et iustas spei ac fidei nostrae causas omnibus intimemus. detestatur illo loco ubi dictum est: Qui sophistice loquitur. HIERONYMUS IN EPISTOLA AD GALATAS. nec carnalibus armis sed spiritalibus. IDEM IN TRACTATU DE MISERICORDIA: Petite orando. quae quamuis potentissima ad salutem sit tamen. fidem non habent sed 15 . Et apostolus enim Petrus paratos nos esse praecepit ad satisfactionem omni poscenti nos rationem de fide et spe nostra. credidisti: Cum apostolus dicat: est enim fides sperandarum substantia rerum. LIB. DE NUPTIIS ET CONCUPISCENTIA: Quod licet fide robustissima irriseris. penetranda plurimum ualet. nec terrena doctrina sed caelesti sapientia. Quae enim sunt apparentia.

hoc ueraciter dicitur credi quod non ualet uideri. IDEM DIALOGORUM /119/ LIB. tunc per speciem. ideo fides. Hominem igitur uidit et Deum confessus est dicens.stantia rerum. non uidetur. quod credidisti uidere. Credimus ut cognoscamus. quando non uerbis sed rebus ipsis praesentibus creditur quod futurum est. cum apparuerit. CAP. nam quid magnum est si id creditur quod uidetur? secundum illam domini sententiam. argumentum non apparentium. Quis nos separabit a raritate Christi? tribulatio? an angustia? an gladius? etc. non sperando quod non uident sed amando quod uident. non spes. rredidisti. modo per fidem. Quid erit species? audi: ut sit Deus omnia in omnibus. scimus quod. si quod creditur non uidetur. sed tamen est etiam fides rerum. HOMILIA: Et nunc diro uobis. per fidem enim ambulamus. non hoc credidit quod uidit. IDEM LIB. Quae nec fides omnino dicenda est. raritas. Ergo caritas perfecta erit. filii Dei sumus. IDEM LIB. ut ea credantur quae non uidentur.agnitionem. Quapropter quid sibi uult ut cum factum fuerit. Sin autem quod credimus iam uidemus. credatis? Nam et ille cui dictum est: quia uidisti. sicut ait apostolus: fides. Cum uenerimus. ut rum fartum fuerit. quamdiu in peregrinatione. aliud credidit. et nondum apparuit quid erimus. sed ex rebus quae uidentur. quia nondum apparuit. quia non erunt iam posteri. Sed etsi dicuntur credi quae uidentur. IDEM SUPER IOHANNEM. Quicquid hic quaerebas. fides non est habenda sed cognitio. cernebat carnem et credebat Deum in carne latentem. beati qui non uiderunt et rrediderunt. similes ei erimus. A mortali quippe homine diuinitas uideri non potuit. et iam res erit. argumentum non apparentium. peregrinamur a Domino. agitur in nobis. Quare? quia uidebimus eum sicuti est. Securi illo adiuuante perseuerantes in eo dicamus. credere se non moriturum? quanto est maius ita credere ut se speret moriturus sine fine uicturum. quandoquidem fides ita definita est: fides est sperandarum sub. ipse tibi erit. tenebimus. non per speriem. sed aliud uidit. quando discipulum arguit dicens: quia uidisti. Quid est hoc. priusquam fiat. non cognoscimus ut credamus. II QUAESTIONUM /121/ EVANGELIORUM: [Iustitia Dei in eo reuelatur ex fide in fidem]. quicquid hic pro magno habebas. aut certe cum mortuus esset defecta. non tamen ipsa est quae in nobis aedificatur fides. II DE BAPTISMO PARVULORUM: Quid enim magnum erat uidendo non mori eos qui crederent. Dominus meus et Deus meus. redatis. quia credit quod non uidet. quamdiu enim sumus in rorpore. tria haer. sicut dicit unusquisque oculis suis se credidisse. qui propter hoc credant. cum iam per speciem manifestam se 16 . amabimus uidendo et tenendo. AUGUSTINUS DE VERBIS DOMINI ET QUIBUSDAM SENTENTIIS PAULI APOSTOLI. cum magis credere homo habeat antequam fiat id quod credendum est? haec est enim laus fidei. Nam ipsa fides ita est definita: est autem fides sperandarum substantia rerum quae non uidentur. HAIMO IN EPISTOLA PAULI AD ROMANOS: Fides igitur est qua ueraciter credimus id quod nequaquam uidere ualemus. cum resurrexisset refecta. VIII: Cum Paulus dicat: est enim fides sperandarum substantia rerum. Modo ergo fides antequam appareat quod erimus. et iam uisio erit. Apostolus dicit habitare Christum per fidem in rordibus nostris modo per fidem. Quid est enim fides nisi credere quod non uides? fides ergo est quod non uides credere. ueritas. /120/ Et recte illis. maior autem horum raritas. SERMONE LXXX: Iustus ex fide uiuit. Intelligitur quidem fides qua creduntur ea quae non uidentur. ueritas est sed adhuc creditur. credidisti. ITEM: Credituri non fide noua sed aucta. spes. non fides. quamdiu in uia. Denique hoc quibusdam in fine larg ie tur ut mortem is tam repentina commutatione non sentient sed simul cum resurgentibus rapiantur obuiam Christo et sic semper cum Domino uiuant. nam credi iam non potest quod uideri potest. Non quia cognouerunt crediderunt sed ut cognoscerent crediderunt. IV. IDEM HOMILIA XXXIX: Quid promittit credentibus? Cognoscetis ueritatem.

TRACTATU XXVIII: Dominus alio loco ait: ut rredatis in eum quem ille misit.contemplandam praebebit sanctis ipsa Dei sapientia. Iam credit in Chris to sed odit Christum. daemones credebant ei. De qua fide rerum lucisque ipsius praesentiae forsitan Paulus dicit: Iustitia enim Dei in eo reuelatur ex fide in fidem. EX SYMBOLO FIDEI QUOD ROMAE HABETUR /123/ POST ALTARE SANCTI PAULI IN TABULA ARGENTEA LIGNO SUPERPOSITA. in eandem imaginem transformamur a gloria in gloriam. Sicut enim dicit hic de gloria in gloriam ita et ibi ex fide in fidem. per quem omnia facta sunt. Quod nemo sanctorum recte dicere potuit. credendo in eum ire et eius membris incorporari. Credis sanctam ecclesiam? non eo modo interrogauimus ut quomodo in Deum creditur sic et in ecclesiam sanctam. Hoc dicebant daemones ut Christus ab eis recederet. deum uerum de deo uero. quousque unam fidem habeamus post resurrectionem et omnes aequaliter Deum cognoscamus. qui iustificat impium. nec argumentum esse potest. ita aequaliter fidem habebunt. Qui autem non credunt peiores sunt quam daemones et tardiores. IDEM IN EPISTOLA IOHANNIS. Credenti in eum. Multa enim sunt quae faciunt fidem. quo nunc credentes illuminantur in gloriam manifestae ueritatis. Nam et illi puniri timebant. crede in me. adhuc nec daemones imitatur. BOETHIUS SUPER TOPICA CICERONIS. filius Dei uiui. nam dixerunt: quid uenisti ante tempus perdere nos? ITEM: Cum dilectione fides christiani. SERMONE X: Quid potuerunt plus credere daemones quam ut dicerent: scimus quia sis filius Dei? Quod dixerunt daemones hoc dixit et Petrus: tu es Christus. alius minus de Deo intelligit et. natum non factum. Dicit enim alio loco: Nos enim. HAIMO SUPER EPISTOLAM AD EPHESIOS: Et ipse dedit quosdam quidem apostolos etc. Petro sed non in Petrum. et in unum dominum Iesum Christum. Credimus Paulo sed non in Paulum. quia alius plus. Quisquis ergo ausus fuerit dicere. I: Credenti in eum qui iustificat impium. factorem caeli et terrae.. reuelata farie gloriam Dei sperulantes. sed quia rationes non sunt. ut uisus facit fidem his quae uidentur sed quia ratio non est uisus. nisi sanctus sanctorum: rredite in Deum et in me credite. IDEM DE BAPTISMO PARVULORUM. sicut est diuersitas scientiae ita est diuersa fides. consequens est ut dicat etiam. I: Argumentum est ratio quae rei dubiae facit fidem. nec argumenta esse possunt. Post resurrectionem autem iam non erit diuersitas fidei quia. Ipsa est fides quam definit plenissime apostolus dicens: sed fides quae per dilectionem operatur. et audit a Domino: beatus es Simon Bariona etc. et non credebant in eum. Nescioquis non uult credere in Christum. sine dilectione fides daemonis. de gloria scilicet euangelii. Quid est credere in eum? Credendo amare. propter nos homines et 17 . ut in eum. credendo diligere. LIB. sicut omnes aequaliter Deum uidebunt. uisibilium omnium et inuisibilium. QUAM LEO TERTIUS FECIT COMPONI AD CAUTELAM FIDEI CATHOLICAE. 003: QUOD SIT CREDENDUM IN DEUM SOLUM ET CONTRA. non ut ei. Q. secundum quod intelligit et cognoscit. In praesenti siquidem saeculo. HOMILIA III: Quod autem /122/ interrogauimus. habet confess ionem fidei in timore poenae non in amore coronae. habet fidem. donec occurramus omnes Christo in resurrectione in unitatem fidei et agnitionem filii Dei. qui ex patre natus est ante omnia saecula. AUGUSTINUS AD NEOPHYTOS. IDEM SUPER IOHANNEM. SICUT IN EADEM TABULA SUBIUNCTUM EST: Credo in unum Deum patrem omnipotentem. Non ergo diximus ut in ecclesiam quasi in Deum crederitis. filium Dei unigenitum. id est. consubstantialem petri. lumen de lumine. iustifico te. LIB.

dominum et uiuificatorem. ex patre procedentem. IDEM IN LIBRO DE MYSTERIIS: Constringeris ut credas in filium sicut et in patrem. crucifixumque pro nobis sub Pontio Pilato. IDEM SERMONE II: interrogatus es. nouam rem asserts. quae enim sunt apparentia fidem non habent sed agnitionem. et mersisti. 18 . IN EXPOSITIONE EPISTOLAE PAULI AD PHILEMONEM: Audiens caritatem tuam et fidem quam habes in Domino Iesu et in omnes sanrtos eius: Credidit populus Domino et Moysi seruo eius. Orthodoxus dixit. cuius regni non erit finis. 004: QUOD AGNITIO NON SIT DE NON APPARENTIBUS SED FIDES TANTUM ET CONTRA. cum patre et filio coadorandum et conglorificandum. et passum et sepultum. quia ecclesiam Dei putans simpliciter accessit et iuxta fidem suam credens baptizatus est.propter nostram salutem. Accedens ad Arianos in qua fide baptizatus est? Nempe in ea quam habebant Ariani. SERMONE I: Credit etiam catecuminus in crucem Domini Iesu qua et ipse signatur. et iterum uenturum cum gloria iudicare uiuos et mortuos. Aut si iam ipse bene credebat et sciens ab haereticis baptizatus est. ITEM: Non ualebit adduci ad fidem ueteris testamenti nisi. IDEM IN DISPUTATIONE LUCIFERIANI ET ORTHODOXI: Luciferianus dixit sed laico ideo ignoscendum est. Confiteor unum baptisma in remissionem peccatorem. AMBROSIUS DE SACRAMENTIS. HIERONYMUS AD PAULAM ET EUSTOCHIUM. et ascendentem in caelis et sedentem ad dexteram patris. Hoc autem non solum in Moyse sed in omnibus sanctis est. credis in Deum patrem omnipotentem? Dixisti credo. descendentem de caelo. una atque eadem credulitas in Moysen refertur et Deum. qui credebat in domino. comprobarit ut ex fide legis ad fidem ueniat euangelii et iustitia Dei in eo reueletur ex fide in fidem. GREGORIUS HOMILIA VI. Amen. qui locutus est per prophetas. LIB. nisi prius crediderit de sanctis eius uera esse quae scripta sunt. in unam sanctam. aeque credidisse scribatur in seruum. /125/ Q. hoc solo excepto quod in cruce solius /124/ Domini Iesu fateris tibi esse credendum. Leo indignus tertius episcopus pro amore et cautela orthodoxae fidei fecit. quaecumque de patriarchis et prophetis et aliis insignibus uiris narrat historia. ut quicumque credit Deo. cum populus. credis in Dominum nostrum Iesum Christum et in crucem eius? Dixisti credo. Spero resurrectionem mortuorum et uitam futuri saeculi. erroris ueniam non meretur. Sin autem quod credimus iam uidemus fides non est habenda sed cognitio. similiter in spiritum sanctum. aliter eius fidem recipere non queat nisi credat et in sanctos eius. Quod autem dico tale est. catholicam et apostolicam ecclesiam. HAIMO IN EPISTOLA PAULI AD ROMANOS: Fides igitur est qua ueraciter credimus id quod nequaquam uidere ualemus. et in spiritum sanctum. et incarnatum de spiritu sancto et Maria uirgine et humanatum. credis in sanctam ecclesiam? credis remissionem peccatorum? in quam ecclesiam credidisse eum dicis? In Arianorum? sed non habent in nostram? Sed extra hanc baptizatus non potuit in eam credere quam nesciuit. I1 IN EVANGELIO: Profecto liquet quia fides illarum rerum argumentum est quae apparere non possunt. et resurgentem tertia die secundum scripturas. ut christianus quisquam factus sit ab eo qui christianus non est. Iterum interrogatus es. ITEM: Praeterea cum solemne sit in lauacro post trinitatis confessionem interrogare.

etsi non sit singularitatis sed unitatis. ITEM: Deus pater habet in se alterum cum altero. id solum sciri dicimus quod mentis firma ratione comprehendimus. non solitarium deum docuit opinandum. non ideo non Deus quia angelus Dei est. ITEM: Solitario conuenit faciam et meam. uel fama an litteris credendum posteris utiliter commendetur. et paulo post: Quod scimus igitur debemus rationi. ATHANASIUS IN SYMBOLO FIDEI: Et tamen non tres Dii sed unus est Deus. habemus domum aeternam in caelis. Q. 005: QUOD NON SIT DEUS SINGULARIS ET CONTRA. AD GRATIANUM IMPERATOREM: Quod unius est substantiae separari non potest.PAULUS IN II EPISTOLA AD CORINTHIOS: Et nos credimus propter quod et loquimur. creduntur absentia. HORMISDA PAPA AD lUSTINUM IMPERATOREM: Seruemus propria unicuique personae. Sustulit singularis intelligentiam professione consortii. IDEM AD PAULINUM: Satis est ut inter uidere et credere hoc distare dicamus. si terrestris domus nostra dissoluatur. et nos cum Iesu suscitabit et constituet uobiscum. IV: Et dixit Deus: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. ITEM: Constat igitur nostra scientia ex uisis rebus et creditis. 19 . Sed significata personarum distinctione ac manifestata sacramentorum caelestium dispensatione. neque rursum angelus Dei non idcirco quia Deus est. HILARIUS DE TRINITATE. LIX: Unus quidem est sed non singularis. quod credimus. Cum uero loquimur uerbis consuetudini aptioribus. habet ex aeternis in mysterio alterum qui sit cum altero. Singularitas ad personam pertinet. Proprie quippe cum loquimur. non solitario uero faciamus et nostram. quod praesentia uidentur. non sic accipiendum est ut in sermone usitatiore uereamur nos dicere scire quod idoneis testibus credimus. /126/ ITEM: Non autem immerito scire nos dicimus non solum ea quae uidimus uel uidemus uerum et illa quae idoneis commoti testimoniis credimus. I RETRACTATIONUM: Quod dixi multum interesse utrum aliquid certa mentis ratione teneatur. auctoritati. ut nec personis diuinitatis singularitas denegetur /127/ nec ad essentiam hoc quod proprium nominum est transferatur. ITEM: Scimus enim quoniam. LIB. Consortium autem esse aliquod solitario ipsi sibi non potest. AUGUSTINUS QUAESTIONUM VETERIS ET NOVAE LEGIS CAP. sicut dixi. quod scire dicimus. ITEM: De rubo apparuit Dei angelus Deus. unitas ad naturam. neque rursum recipit solitarii similitudo faciamus. AMBROSIUS DE FIDE. AUGUSTINUS LIB. scientes quoniam qui suscitauit Iesum. non dubitemus dicere scire nos et quod percipimus nostri corporis sensibus et quod fide dignis credimus testibus.

IDEM DE TRINITATE. et ille nunquam non pater fuit et iste nunquam non fuit filius. CAP. pater autem et filius aeterni sunt. ambo aeterni nec coeperunt esse nec desistunt. CAP. pater est persona et filius persona et spiritus sanctus persona. quando et in tribus mersionibus personarum trinitas et in una potest diuinitatis singularitas designari. in quo omnia. Haec aeterna sunt et incommutabilia. propter unam et aequalem diuinitatem non nomen deorum sed Dei esse ostenditur. Deus. Nomen autem deorum in angelis et in sanctis hominibus ideo pluraliter dicitur quod non sint merito aequales. XI: Satis est christiano rerum creatarum causam non nisi credere bonitatem creatoris qui est Deus unus. neque ut genus de 20 . quia si triplicetur deorum inducimus pluralitatem. AUGUSTINUS DE TRINITATE LIB. ISIDORUS ETYMOLOGIARUM LIB. eumque tripartitum. Hoc enim solum nomen est quod cum dicatur de singulis ad se. non ad filium uel ad spiritum sanctum. CCXXVIII: In trinitate diuine tanta est substantiae unites ut aequalitatem teneat. VII. id est unus Deus. de quibus psalmus: ego dixi. nullamque esse naturam quae non aut ipse sit aut ab ipso. Q. IDEM IN LIBRO DE AGONE CHRISTIANO: Credimus ergo in patrem et filium et spiritum sanctum. LIB. Q. quia persona patris non aliud est quam ipse pater. ex quo omnia. 007: QUOD IN TRINITATE NON SINT DICENDI PLURES AETERNI ET CONTRA. per quem omnia. CAP. alioquin minor esset in singulis quam in tribus pariter. AUGUSTINUS IN ENCHIRIDION CAP. Dicimus namque. Pater tamen et filius et spiritus sanctus non sunt una persona sed tres personae. patrem scilicet et filium et spiritum sanctum. ITEM: Ignis et splendor temporales sunt. Unde cum dicimus /129/ tres personas unam essentiam. Ad se quippe dicitur persona.GREGORIUS LEANDRO EPISCOPO: Reprehensibile esse nullatenus potest infantem in baptismate uel ter uel semel mergere. VII: Non quondam Deus trinitas est ideo triplex putandus est. VII. AUGUSTINUS IN LIBRO CONTRA V HAERESES: Pater pater est. VII: In hac quoque trinitate cum dicimus personam patris. sicut Deus et similia. dii estis. 008: QUOD NON SIT MULTITUDO RERUM IN TRINITATE VEL QUOD NON SIT TRINITAS ALIQUOD TOTUM ET CONTRA. 006: QUOD SIT DEUS TRIPARTITUS ET CONTRA. Q. pluralitatem non recipiat. IV: Trinitas in relatiuis personarum nominibus est. deltas uero non triplicatur sed in singularitate est. pluraliter non singulariter accipitur in summa. CAP. EX LIBRO SENTENTIARUM PROSPERI. unius substantiae trinitas aeterna. filius filius est. De patre autem et filio et spiritu sancto. ATHANASIUS IN SYMBOLO FIDEI: Et tamen non tres /128/ aeterni sed unus aeternus. ITEM: Sed totae tres personae coaeternae sibi sunt et coaequales. Dualitas in prole. VII. non aliud dicimus quam substantiam patris. unites est in deitate.

Rursus. BOETHIUS DE TRINITATE. quo numeramus. repetitio unitatum facit pluralitatem. illud uere est id quod est. Quid tres? deficit numerus. Videtur posse dici ut tres homines una natura. non enim maior essentia est pater et filius simul quam solus pater aut solus filius sed tres simul personae aequales sunt singulis. ipse est pater qui filius? minime inquiunt. idem alter qui alter? negatur. pater uero ac filius et spiritus sanctus idem equidem est. sed in solo patre uel in solo filio tanta est quanta in patre simul et filio. ITEM: Non tantum est unus homo quantum tres homines simul. Hoc solum numerum insinuat quod ad inuicem sunt. ITEM: Ubi uero nulla est differentia. Pater ad se est Deus. mucro unus. Quare subintrat numerus quem ex subiectorum diuersitate confici superius explanatum est. nam mucro et ensis et ipse est et idem. nec maior in omnibus quam in singulis. Si quaeris. Quid sunt isti tres? pater et filius et spiritus sanctus. ITEM: Nulla igitur in eo diuersitas. Ita Deus nec recedit a numero nec capitur numero. non tres creatores. LOQUENS DE SIMPLICITATE DlVINAE SUBSTANTIAE: Quod non est. uelut si de eodem dicamus gladius unus. ad se est omnipotens. hoc atque hoc sed tantum est hoc. Est ibi aliquid ineffabile quod uerbis explicari non possit. Sed non est maior essentia pater et filius quam solus pater aut solus filius. et tanta in spiritu sancto quanta simul in patre et filio. quid numeraueris non poses respondere. nulla ex diuersitate pluralitas. ubi numerabis. Requirentibus enim. Unde dictum est: magnus Dominus noster et magna uirtus eius. non tres did. forma enim est. non ad se est pater sed ad filium. et spiritus sanctus sapientia. repetitio quaedam est eiusdem. non uero ipse. quod nullo nititur. In rerum uero numero non facit pluralitatem unitatum repetitio. alter uero qui in numerabilibus rebus constat. Quocirca hoc est uere unum in quo nullus numerus. uelut si dicam sol. Non est igitur inter eos in re omni indifferentia. ITEM: Non uero ita dicitur pater et filius et spiritus sanctus quasi multiuocum quiddam. etc. AUGUSTINUS SUPER IOHANNEM.speciebus neque ut speciem de indiuiduis praedicamus. EX EPISTOLA SANCTORUM AUGUSTINI ET ALYPII AD MAXIMUM. non numeratio diuersorum. Ubi cogitare coeperis. /131/ 21 . Non igitur si de patre et filio et spiritu sancto tertio praedicatur Deus idcirco trina praedicatio numerum facit. incipis numerare. sed plus sunt duo homines quam unus. inquit. unus quidem quo numeramus. quia tres sunt. quia hoc est illi esse quod sapientem esse uel spiritum esse. nulla ex accidentibus multitudo. non tamen tres sapientiae sed una. ut et numerus sit et numerus non sit sed tres. MEDICUM THENITANUM: Haec trinitas unius eiusdemque naturae atque substantiae non minor in singulis quam in omnibus. et plus aliquid sunt duo homines quam unus homo. non est quid dicamus tres. Quare nec numerus. nullum in eo aliud praeter id quod est. /130/ Si pater sit sapientia et filius sapientia. nisi patrem et filium et spiritum sanctum. IDEM LIB. formae uero subiectae esse non possunt. ITEM: Ergo in numero. Igitur unitas tantum. In qua re paulisper considerandum est. At in Deo non est ita. quid tres? non est numerus. sol. et hoc fortissimum. non tres omnipotentes. ita nec tres sapientias nec tres spiritus. ITEM: Numerus enim duplex est. nulla est omnino pluralitas. tamquam inest numerus. non quod ad se sunt. atque idcirco nec numerus. TRACTATU XXXVII: Tres personae sed non tres dii. QUAESTIONUM AD OROSIUM: Sicut non dicimus tres Deos nec tres essential. Neque enim subiectum fieri potest. sol. ensis unus. nec tres essentiae sed una. nec tres spiritus sed unus.

coaequales. ITEM: Tota saecularium litterarum schola nihil aliud ypostasin nisi usiam nouit. Sed quoniam nulla relatio ad se ipsum referri potest facta est quidem trinitatis numerositas in eo quod est praedicatio relationis. LIB. quo quidem modo id quod uix intelligi potuit interpretatum est. personis ac nominibus distinguuntur. fiat. ITEM: Maledictus qui propter tria nomina personarum tres Deos aut tres substantias aut tres spiritus confitetur. Sed mihi credite. nihil alterare uel mutare queunt nullanque omnino uariare essentiam. idem bonus. Deus uero nullas habet differentias quibus differat a Deo. Et quis unquam. 22 . alienus a Christo est. id est personas uel. ypostasis. Nam idem pater qui filius non est nec idem uterque qui spiritus sanctus. non in tribus personis unam ypostasin dicit. ore sacrilego tres substantias praedicabit? Una est Dei sola natura. IDEM AD EUNDEM DE NOVO NOMINE TRIUM HYPOSTASEOS: Interrogamus quid ypostasis posse arbitrentur intelligi. Nam aequale aequali aequale est. Et si ita est cur ab Ario parietibus separamur. idem iustus. fiat. cum in eodem sensu uerba dissentiunt. Non bonae suspicionis est. abest pluralitas. respondemus nos ita credere. aut si rectum putatis tres ypostasis cum interpretationibus suis debere nos dicere non negamus. ITEM: Quae secundum rei alicuius in eo quod ipsa est proprietatem non faciunt praedicationem. Differentiae uero ubi absunt. adest unitas. seruata uero unitas in eo quod est indifferentia uel substantiae uel operationis uel omnino eius quae secundum se dicitur praedicationis. tres naturas conatur asserere. Si quis autem ypostasin usiam intelligens. Non sufficit sensus. Ita igitur substantia continet unitatem. et similis est relatio in trinitate patris ad filium. ITEM: Non enim nomina tantummodo sed etiam nominum proprietates. personarum. relatio uero non praedicatur ad id de quo praedicatur quasi ipsa sit sed secundum rem de qua dicitur. ut Graeci exprimunt. ATHANASIUS DE TRINITATE. hoc est subsistentias confitemur. Quisquis tria esse. rogo.ITEM: De forma eius superius demonstratum est quod is sit forma et unum uere nec ulla pluralitas. dicit. perfidia copulati? Sufficit nobis dicere unam substantiam tres personas perfectas. Ubi abest pluralitas. Quocirca si pater ac filius ad aliquid dicuntur nihilque aliud ut dictum est. ITEM: Impietatem Sabellii declinantes tres personas expressas sub propriatate distinguimus. idem omnia quae secundum se poterunt praedicari. ipsum nomen efflagitant. et simile simili simile est. quia nescio quid ueneni in syllabis latet. non faciet alteritatem rei de qua dicitur sed. Quod si id in cunctis aliis rebus non potest inueniri. et utriusque ad spiritum sanctum. Idem tamen Deus est pater et filius et spiritus sanctus. et idem ei quod est idem idem est. /132/ VI. idem magnus. Tres personas subsistentes alunt. coaeternas. Itaque substantia unum sunt. hoc est tres ypostasis. transfigurat /133/ se angelus Satanae in angelum lucis. ITEM: Quoniam uero Pater Deus et filius Deus et spiritus sanctus Deus.fiat. eius quod est idem ad id quod est idem. HIERONYMUS IN EPISTOLA DE EXPLANATIONE FIDEI AD DAMASUM PAPAM: Confundentes Arium unam eandemque dicimus trinitatis substantiam. differunt nisi sola relatione. a nullo eorum differt. Sane sciendum est non semper talem esse praedicatiuam relationem ut semper ad differens praedicetur. II: Maledictus qui secundum tres personas tres diuersas substantias in his confitetur. ITEM: Trium igitur idonee constituta est unitas. facit hoc cognata caducis rebus alteritas. fiat. CAP. uenenum sub melle latet. si dici potest. relatio multiplicat trinitatem.

non aliter in sermone latino essentia quam substantia soles intelligi. si tamen et causa. Si redire in patriam uolumus. ut inuisibilia Dei per ea quae facta sunt intellecta conspiciantur. quae tria esse fides uera pronuntiat. IDEM LIB. quidquid a se dicitur diuine sublimitas substantialiter dici. quod in usum uenerit ad id quod amas obtinendum (referre) si tamen amandum est. Res igitur quibus fruendum est. VI. communisque omnibus fruentibus ea. quia ad imaginem eius homo factus est. quemadmodum nos dicimus tres personas unam essentiam uel substantiam. cum et patrem non dicit esse filium. compositum Deum esse statuet. immutabilis. IDEM LIB. VIII: Quapropter illud praecipue teneamus. VII. Sic enim dicunt illi tres substantias unam essentiam. placuit ita dici ut diceretur aliquid cum quaereretur quid tria sins. quod autem ad aliquid non substantialiter sed relatiue. quia ipsam substantiam significant. ITEM LIB. IV: Trinitas appellata est quod fiat totum unum ex quibusdam tribus quasi trinitas. VII DE TRINITATE. dictum est a nostris Graecis una essentia tres substantiae. CAP. Rursus non esse tria quaedam non poterat dicere. ITEM: Cum conaretur humana inopia loquendo proferre quod tenet de domino Deo. ut fari aliquo possemus modo quod effari nullo modo possumus. immortalis. nos beatos faciunt. Illae quibus fruendum est. a Latinis una essentia uel substantia tres personae. quia in haeresim lapsus est. ITEM: In hac trinitate alia appellatiua nomina. Appellatiua uero pater et filius et spiritus sanctus et procedens. Propria sunt essentialis ut Deus Dominus omnipotens. et spiritum sanctum quod est donum Dei nec patrem dicit esse nec filium. non fruendum. GENNADIUS DE ORTHODOXA FIDE: Omousion ergo id est coessentialis in diuinitate patri filius. aliae quibus utendum. sicut iam diximus. ITEM: Quidquid ergo ad se ipsum dicitur Deus et de singulis personaliter dicitur. quia.HILARIUS SUPER PSALMUM CXXIX: Quisquis ita uolet credere ut corporalis Deus sit. timuit dicere tres essentias ne intelligeretur in illa summa aequalitate ulla diuersitas. quod Sabellius. quia compositio habet initium. eadem et relatiua. Quidquid autem compositum est. Nam usus illicitus abusus potius uel abusio nominanda est. hoc est de substantiis secundum Graecorum consuetudinem. 23 . si tamen res et non rerum omnium causa sit. I DE DOCTRINA CHRISTIANA: Res aliae sunt quibus fruendum est. V. eademque trinitas summa una quaedam res est. alia propria sunt. dixit. quo comparatorum maneat. AUGUSTINUS IN LIB. omousion patri et filio spiritus sanctus. CAP. ISIDORUS ETYMOLOGIARUM LIB. utendum est mundo. ITEM: Loquendi cause de ineffabilibus. ITEM: Quod de personis secundum nostram. tendentes ad beatitudinem adiuuamur. qua unum sunt. pater et filius et spiritus sanctus. et simul de ipsa trinitate non pluraliter sed singulariter dicitur. non ad filium uel ad spiritum sanctum. /134/ CAP. IV: Dum intelligatur saltem in aenigmate quod dicitur. VII: Pater ad se dicitur persona. Istis quibus utendum est. necesse est non fuerit aeternum. ubi beati esse possimus. uti autem. et inde propria. tantamque uim esse eiusdem substantiae in patre et filio et spiritu sancto ut quidquid de singulis ad se ipsos dicitur non pluraliter in summa sed singulariter accipiatur. Frui est amore inhaerere alicui rei propter se ipsam. CAP.

009: QUOD NON SIT DEUS SUBSTANTIA ET CONTRA. PAULI AD ROM. Alicuius enim est doctrina filii si sua non est. ita trinitas est una maiestas. Neque enim aliud est quod est. VIII: Quam beati pedes euangelizantium bona. Nam cum dicimus Deus substantiam quidem significare uidemur sed eam quae sit ultra substantiam. Eius siue Dei siue certe ecclesiae. qualitatem quidem sed non accidentalem sed eam quae sit substantia et ultra substantiam. pater autem ad filium. Spiritus sanctus spiritus sanctus est. et dominus ad seruientem creaturam relatiue subsistit. ORIGENES SUPER EPIST. quantitatem quidem significare uidemur sed eam quae sit ipsa substantia talis qualem esse diximus ultra substantiam. et cum sint tria in rebus. IV ET V: Si hoc est Deo esse quod subsistere. ita non erunt dicendae tres substantiae ut non dicuntur tres essentiae. filium. BOETHIUS DE TRINITATE: Decem omnino praedicamenta traduntur quae de rebus omnibus uniuersaliter praedicantur. CAP. cuius artifex et conditor Deus. Unum et uerum bonum. Si autem aliud est Deo esse. In illis erant fundamenta. ita non tres sapientias dicimus. sicut aliud est Deo esse. ipsum spiritum sanctum. Et alio loco: Exspectabant enim ciuitatem habentem fundamenta. Quae sint bona. spiritum sanctum tuum ne auferas a me. cum uero iustus. dissoluit Sabellianam haeresim. quod filius doctrina patris est. IDEM DE TRIBUS VIRTUTIBUS: Dauid in psalmo tres spiritus postulat dicens: Spiritu principali confirma me. hoc est fidem trinitatis. ita iam substantia non erit substantia quia relatiuum erit. requiramus. qui ausus est dicere patrem et filium duo nomina esse sed unam rem. qualitas. aliud quod iustus est sed idem est esse Deo quod iustum. /136/ Q. spiritum sanctum. patre. Quae sunt autem fundamenta nisi pater et filius et spiritus sanctus? Loquitur Paulus: Quasi sapiens architectus fundamentum posui. unum sunt in substantia. aliud subsistere. Sicut enim ab eo quod est esse /137/ appellatur essentia. Qui sunt isti tres spiritus? Principalis spiritus pater est. quantitas etc. hoc est spiritum prophetiae. albedo autem nullis accidentibus subiecta esse potest.IDEM DE CONCORDIA EVANGELISTARUM: Haec /135/ sententia. spiritu principali. id est substantia. HIERONYMUS IN PSALMO LXXXVI: Fundamenta eius in montibus sanctis.. ITEM DE DEO: Substantia in illo non est substantia sed ultra substantiam. albedo igitur substantia non est. sicut non tres essentias. IDEM IN PSALMO L: Spiritum rectum ad uidendum et discernendum sicut ante rectus fuit in me. spiritum rectum. quemadmodum quia hoc est Deo esse quod sapere. Sic enim quia hoc est illi esse Deum quod esse. aliud patrem esse uel dominum esse (quod enim est ad se dicitur. sicut relatiue gignit et relatiue dominatur). IDEM IN EXPOSITIONE SYMBOLI AD PAPAM LAURENTIUM: Quomodo ignis caelestis generat ex se ipso splendorem lucis et producit uaporem. Item cum dicitur magnus uel maximus. spiritum sanctum. quae bonis addidit. bona nominauit. item qualitas et caetera quae euenire queunt. IDEM IN SECUNDO TOPICORUM: Substantia est quod omnibus accidentibus possit esse subiectum. LIB. ita 24 . tam tres essentias quam tres Deos dici fas non est. AUGUSTINUS IN VII DE TRINITATE LIB. Rectus spiritus Christus est. ubi primum posita est fides ecclesiae. Quos possumus dicere montes? Apostolos. ITEM: Tu qui legis hic trinitatem summam intellige. quia in patre et filio et spiritu sancto est. spiritum rectum innoua in uisceribus meis.

tres naturas conatur asserere. IDEM AD EUNDEM: Confundentes Arium unam eamdemque dicimus trinitatis substantiam. Sed mihi credite. ut subsistat et subsit Deus bonitati suae atque illa bonitas non substantia sit uel potius essentia. Si quis autem ypostasis usiam intelligens non in tribus personis unam ypostasim dicit. 25 . quia incommutabilis est. neque ipse Deus sit bonitas sua sed in illo sit tanquam in subiecto. Non sufficit sensus. siue substantia quod abusiue. ut fari aliquo modo possemus quod effari nullo modo possumus. hoc est de substantiis secundum Graecorum consuetudinem. hoc est subsistentias confibemur. Et si ita est cur ab Ario parietibus separamur. perfidia copulati? Sufficit nobis dicere unam substantiam tres personas perfectas. non aliter in sermone latino essentia quam substantia solet intelligi. omnis enim res ad se ipsam subsistit. idque suum nomen Moysi esse nuntiauit. Et quis unquam. quam Graeci usiam uocant. in quibus subiectis sunt ea quae in aliquo subiecto esse dicuntur. ITEM: Tota saecularium litterarum schola nihil aliud ypostasim nisi usiam nouit. HIERONYMUS AD DAMASUM. siue essentia dicatur quod proprie dicitur. ipsum nomen efflagitant. etsi nondum potest omnino inuenire quid sit. transfigurat se angelus Satanae in angelum lucis. hoc est tres hypostasis. una etiam substantia. quae uere ac proprie dicitur ita ut fortasse Deum solum dici oporteat essentiam. IN EODEM CAPITULO EIUSDEM LIBRI: Loquendi causa de ineffabilibus. coaeternas. ITEM: Impietatem Sabellii declinantes tres personas expressas sub proprietate distinguimus. essentia. aut si rectum putatis tres ypostasis cum interpretationibus suis debere nos dicere. ITEM: Res mutabiles neque simplices proprie dicuntur substantia. ITEM: Itaque substantia unum sunt. sine qualitate bonum. Tres personas subsistentes aiunt. Est enim uere solus. Absurdum est autem ut substantia relatiue dicatur. Sic enim dicunt illi tres substantias unam essentiam. DE NOVO NOMINE TRIUM HYPOSTASEOS: Interrogamus quid ypostasis posse arbitrentur intelligi. dictum est a nostris Graecis una essentia tres substantiae. utrumque ad se dicitur non relatiue. pie tamen cauet quantum potest aliquid de illo sentire quod non sit. sine indigentia creatorem. rogo. quia nescio quid ueneni in syllabis latet. ET POST ALIQUA: Non enim nomina tantummodo sed etiam nominum proprietates. sine loco ubique totum. et ideo si una essentia trinitas. V: Sic intelligamus Deum. sine tempore sempiternum. cum ait: Ego sum qui sum. sicut iam diximus. quemadmodum nos dicimus tres personas unam essentiam uel substantiam. hypostasis. id est /139/ personas uel. Unde manifestum est Deum abusiue substantiam uocari. alienus a Christo est. Sed tamen. Non bonae suspicionis est. quantum /138/ possumus. et dices ad eos: qui est misit me ad uos. sine habitu omnia continentem. ITEM: Quod de personis secundum nostram. ore sacrilego tres substantias praedicabit? Una est Dei sola natura. respondemus ita nos credere. Unde hoc est Deo esse quod subsistere. ITEM LIB. ut Deus dicatur subsistere. sine situ praesentem. Quis tria. quanto magis Deus? Si tamen dignum est. sine quantitate magnum. De his enim rebus recte intelligitur. personis ac nominibus distinguuntur. quia. cum in eodem sensu uerba dissentiunt. ut Graeci exprimunt. ut nomine usitatiore intelligatur essentia. uenenum sub melle latet. Nefas est autem dicere. sine ulla sui mutatione mutabilia facientem nihilque patientem.ab eo quod est subsistere substantiam dicimus. dicit. non negamus. sicut color in corpore. est tamen sine dubitatione substantia uel. ITEM. Quisquis Deum ita cogitat. aequales. si melius hoc appellatur. a Latinis una essentia uel substantia tres personae.

super /140/ omnia est spiritus quia non seruit sicut omnia. aliud est fecit. Filius a patre solo est. quia post caelum tempora. ab omnibus utique excepit Dei filium. scripture recitetur. Si recte offeras. Seruire autem omnia liquet. nihil impar est. quia omnia legunt facta per filium. peccasti. II: Apostolus dicit imaginem patris Christum esse. audimus omnes. ITEM: Pater a nullo est factus nec creatus nec genitus. et cum legitur. non factus nec creatus nec genitus sed procedens. hoc est. ex quo omnia et nos per ipsum. uidet et /141/ patrem. non ego affingo sed lego. ITEM: Quod si non seruit spiritus. non factus nec creatus sed genitus. AUGUSTINUS QUAESTIONUM VETERIS ET NOVAE LEGIS CAP. ITEM: Omnia per filium scriptura dicit esse quae facta sunt. etsi principium eorum non inuenio. LEO PAPA IN SERMONE PENTECOSTES: In trinitate diuina nihil dissimile. AMBROSIUS DE FIDE AD GRATIANUM. sicut scriptum est: uniuersa seruiunt tibi. ATHANASIUS IN SYMBOLO FIDEI: Alia est persona patris. VI: Non enim inter omnia sed super omnia spiritus sanctus est. quomodo possum inuenire Verbi principium. etiam filium inter omnia adnumerandum putent. 010: QUOD DEUS INTER OMNIA CONNUMERANDUS SIT HOC EST UNUM ALIQUID EX OMNIBUS ET NON. Denique in principio fecit Deus caelum et terram. Cum autem dicat: omnia subiecta sunt ei. si auctorem temporum dicamus coepisse post tempora. PAULUS IN EPISTOLA PRIMA AD CORINTHIOS: Omnia enim subiecit sub pedibus eius. a quo omne principium non solum creaturarum sed etiam cogitationum nostrarum? IDEM DE FIDE AD GRATIANUM LIB. quos certum est habere principium. 011: QUOD DIVINAE PERSONAE AB INVICEM DIFFERANT ET CONTRA. 26 . Neque enim potest fieri ut per quem sunt omnia. Q. Si ergo principium eorum inuenire non possum. et dominus Iesus Ghristus per quem omnia et nos per ipsum. recte autem non diuidas. Quod fit. alia filii. principium non accepit sed praeuenit.Q. In principio erat Verbum. aliud est erat. si nesciamus quae propria diuinitatis incarnationisque distinguere. Ergo cum uniuersa seruiant. omnia autem seruiunt. sit unus ex omnibus. CXLVIII: Qui me uidet. LIB. utique inter uniuersa spiritus sanctus non est. Itaque qui putant spiritum inter omnia debere numerari. incipit. sine dubio praeter eum qui subiecit ei omnia. Cum dicit: Iesus per quem omnia. si non seruit spiritus. Remaneant et tempora. erat tamen quando non erant. non ego dico a me quod in principio erat Verbum sed audio. alia spiritus sancti. quod erat. si creatorem cum suis operibus conferamus. Item scriptum est: Nobis autem unus Deus pater. ITEM: Imago docet non esse dissimilem. quia unum sunt natura pater et filius. AMBROSIUS DE INCARNATIONE DOMINICA: Caueamus ne et nostrum alicui dicatur. qui excepit et patrem. et uult ut pater dissimilem genuerit sui. quia legunt ex Deo omnia. Arius dicit esse dissimilem. Dixit os spiritus per prophetam. hoc est in nullo discrepare alterum ab altero. Nolo nobis credatur. quasi impotens qui generare sibi similem non potuerit. Remaneant etiam angeli. hoc est remaneat caelum. quiesce. Cum autem factus non doceatur spiritus sanctus. quod omnes legimus sed non omnes intelligimus. Spiritus sanctus a patre et filio. utique nec inter omnia probari potest.

quare Deus fecit caelum et terram? respondendum est illi. LVIII: Unum qui uidet. I: Deus a Deo. Voluntas enim Dei cause est caeli et terrae. II: Qui cum secundum Deum unus sit ipse cum patre. LIB. alter ab altero nihil differens. ITEM: Voluntas et potentia Dei Deus ipse est. LIB. DE PATRE LOQUENS ET FILIO: Ut unum fide nostra sit uterque. I SUPER GENESIM. iam ipsum desinet esse principium. AUGUSTINUS LIB. ab ingenito unigenitus. et sapientiae suae causa est nec unquam Deus sine sapientia. Q. quare uoluit? maius aliquid /142/ quaerit quam est uoluntas Dei. HlLARIUS DE TRINITATE. CONTRA CALUMNIAS MANICHAEORUM: Qui dicit. quia uoluit. Omne autem efficiens maius est quam quod efficitur. Ergo quod dicit hoc est: eo tempore quo 27 . hoc demus et filio. quia sermo uterque ut non solitarium tantum ita neque differentem significat. uidet tres. IDEM IN LIBRO QUAESTIONUM LXXXIII. et omnia patris filii sunt et omnia filii patris sunt. quia uita uiuentis in uiuo est. CAP. IV: Cum itaque legimus faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nos tram. Suae igitur sempiternae sapientiae causa est sempiterna nec tempore prior est quam sua sapientia. quare Deus uoluit mundum facere? causam quaerit uoluntatis Dei. secundum mediatoris officium alius ab eo intelligitur. Quod autem omnium causa est. I. ITEM LIB. HIERONYMUS IN PSALMO CIX: Tecum principium: Pater principium sed et filius principium. esset autem maior si te ipso tu ipse maior esses. XXX: Qui quaerit. CAP. 012: QUOD IN TRINITATE ALTER SIT UNUS CUM ALTERO ET CONTRA. dum nihil differs alter ab altero. Sed omnis causa efficiens est. DE FILIO DEI DISSERENS AIT: Deus omnium quae sunt causa est. cognita per id quod nostram imaginem dicit. Q. Q. LOQUENS AD DEUM: Nec cogeris inuitus ad aliquid quia uoluntas tua non est maior quam potentia. si enim habuerit aliud principium. et principium patris principium filii est. et ideo maior quam caelum et terra. non imagines nostras unius in utriusque proprietate naturae. Nihil autem maius inueniri potest. Principium enim non habet principium.ITEM CAP. non unus. Quicquid ergo dederimus patri. Si enim pater in filio et filius in patre. LIB. HYMNUS AMBROSIANUS AD TERTIAM: Nunc sancte nobis spiritus. IDEM IN LIBRO QUAESTIONUM LXXXIII. HIERONYMUS IN EPISTOLA AD GALATAS. Non ergo eius causa quaerenda est. Qui autem dicit. Nihil autem maius uoluntate Dei. nobis quoque nec solitarius tantum nec diuersus est confitendus. 013: QUOD DEUS PATER SIT CAUSA FILII ET CONTRA. XVII. unus patris cum filio. 014: QUOD SIT FILIUS SINE PRINCIPIO ET CONTRA. IDEM IN VII CONFESSIONUM. HILARIUS DE TRINITATE.

Ad se tamen inuicem in trinitate si gignens ad id quod gignit principium est. Sicut enim istius nescimus neque initium [dici] neque finem uitae. necesse est ut et hominis uerba suscipiat. ut sicut ab uno Deo sunt omnia ita et ab uno homine omne genus humanum. sed pater ad filium dicitur. IDEM IN LIBR QUAESTIONUM VETERIS ET NOVAE LEGIS. AUGUSTINUS DE TRINITATE. sic et Christus. non quia non habet causam ex qua sit. quod non sit scriptum. IDEM IN EXPOSITIONE SYMBOLI QUAE SlC INCIPIT. Mulier de uiro facta est ut per eam natiuitas oriretur. sic et nescimus filii uel initium uel finem. non duo uel tria principia. IN SEQUENTI CAPITULO: Si et quod datur.patiebaris et dicebas: Pater. CAP. CAP. non quasi imbecillis rogabas. id est ut hoc 28 . LVIII: Caput filii pater et caput spiritus sancti filius. XXIV: Hoc est ad imaginem Dei factum esse hominem. quia de ipso accepit. et ideo sine initio natus esse non creditur? Absit. ITEM CAP. siue melius dicitur deitatis. DE IMMENSITATE FILII DEI: In principio erat Verbum. Creatorem quippe se ostendere uoluit cum /144/ dixerit se esse principium. Credimus igitur Dei filium sine aliquo suae natiuitatis initio de patris substantia genitum. et sine initio et sine fine est. quoniam dictum est: de patre procedit. alioquin quomodo filius? sed quia non habebat initium uitae neque finem. Utrum autem et ad spiritum principium sit pater. FULGENTIUS IN LIB. filio existendi audebimus assignare principium. ipsa natura red. et sicut pater misit filium ita et filius misit spiritum sanctum. Quomodo? In illo non est narrate eius genealogia. sed propterea deprecabaris auxilium. filius uero Dei ideo natus est ut per ipsum fieret creatura. ut accepto /143/ auxilio dares sanctis tuis et illi splenderent. pater ad filium principium est quia gignit eum. ITEM: Cognosci quod ab illo procedat qui tamen a filio procedit. ITEM CAP. ITEM: Et principium dicitur filius. Cum enim diceretur ei: Tu quis es? respondit: Principium qui et loquor uobis. XCIV: Filium Dei perfectum natum de Deo nemo fidelium ambigit. quod ab ipso sunt omnia. principium pater est. LIB. CHRYSOSTOMUS SUPER EPISTOLAM PAULI AD HEBRAEOS IN SERMONE XIl: Melchisedech quomodo initium dierum neque finem uitae habuit. habet namque patrem. ITEM POST ALIQUA. sicut et pater principium est creaturae. initium et finis. tecum erat diuinitas. UNIVERSALIS ECCLESIA CONGAUDET: Istum unicum Dei filium de substantia patris natum et genitum profitemur. hoc enim impossibile est. V. principium habet eum a quo datur. XIII: Dicitur relatiue pater idemque relatiue dicitur principium. principium ad omnia quae ab ipso sunt. ipse perfecit inchoate. non parua quaestio est. IOH. fatendum est patrem et filium principium esse spiritus sancti. Sed totius diuinitatis. quia in principio erat aliquod. ITEM: Unum ergo principium ad creaturam dicitur Deus. An forte. Omnia enim diuinitatis paternae accepit nascendo de Deo patre. Tunc ergo accepit nomen quod est super omne nomen. Tecum erat principium. et quasi de hominis loquebaris affectu. ITEM: Intueris sine initio filium. et initium de patre habere dicimus. in manus tuas commendo spiritum meum. si enim corpus hominis assumpsit. ITEM: Secundum hominem loquitur. quia ipse inchoauit perficienda. Ipse dixit: Ego sum alpha et omega.

dicatur quod pater, Deus. Nam nihil apud eum futurum dicitur; omnia enim ante se habet. Ideo ad haec omnia creanda et restauranda natus est. Nam utique ordo et ratio hoc habet ut paterno nomini omne genu flectatur. Hoc pater donauit filio propter ea quae erat acturus; donauit autem quando genuit. Sic enim illum genuit ut in eodem honore esset quo ipse pater est. /145/ GENNADIUS DE ORTHODOXA FIDE ECCLESIASTICORUM DOGMATUM, CAP. I: Credimus unum esse Deum patrem et filium et spiritum sanctum; filium eo quod habeas patrem; spiritum sanctum eo quod sit ex patre et filio. Pater ergo principium deitatis, a quo filius natus a quo spiritus sanctus non natus sed ex Deo patre et Deo filio Deus procedens.

Q. 015: QUOD DEUS NON GENUERIT SE VEL QUOD ETIAM SECUNDUM DIVINITATEM
FILIUS FACTUS SIVE CREATUS DICATUR VEL QUOD PRINCIPATU QUODAM SIVE AUCTORITATE PRAECEDAT PATER ET CONTRA.

AUGUSTINUS IN I DE TRINITATE: Qui putat huius potentiae Deum ut se ipsum ipse genuerit, eo plus errat quod non solum Deus ita non est, sed nec spiritalis creature nec corporalis. Nulla enim omnino res est quae se ipsam gignat. IDEM IN LIBRO QUAESTIONUM VETERIS ET NOVAE LEGIS, CAP. VII: Deus perfectio est et nullius eget. Quid ergo opus fuit Christo ut nasceretur? Deus pater, cum ea quae non erant uoluisset existere, et maiestatis suae in hoc condignum opus sciret, prius de se filium generauit in quo ipse uideretur, qui nihil ab eo distaret, ut magnitudini suae congruus responderet effectus. Quid enim ultra posset facere quam ut se alterum qui perfectus est generaret? Hoc ergo perfectum opus est quo non potest uideri praestantius aliud. Deus enim ex quo sunt omnia, uolens et de creature prius filium quem in mysterio in se uel apud se habebat, generauit, per quem faceret quae facta sunt, ut ostenderet creaturae mysterium quod latuit in illo ex aeternis, sicut dicit apostolus. ITEM, CAP. CXLVIII: /146/ Deus omnipotens, cum magnitudine ac bonitate praestantior sit, magnum aliquid et maxime bonum edere ex se atque exhibere debuerat. Sed si quid edidisset quod contra modum excellentiae suae fores, aut non potuisse amplius, quod in omnipotente non cadit, aut noluisse, quod in benignissimum esse uideretur. Certe in summo Deo grande non fuerat fecisse, quod intra se positum uim plenae summitatis non esset habiturum. Supra se ergo nihil erat. Nihil est enim quod Deum uincat. Infra se parum fuerat, quia minus maximo non congruebat. Simillimum itaque suum filium creans edidit ex se quasi alterum se. ITEM: Qui ergo habuit filium totis sibi similitudinis partibus congruentem, hoc est unicus unicum, beatus beatum, maximus maximum, sempiternus aeternum, habuit itaque ante mundum creatae sobolis principatum, de quo rebus oriundis impertiebat exemplum ut gignentium germina suis respondere seminibus cogerentur. Nec sane aliter sinebat ordo legitimus quam ut pater rerum futurus ante esse debuerat pater proprius, hoc est proprii sui fetus. ITEM: Ex se id quod in se et secum semper habuit, eduxit et protulit; ut si lucem ex sole nasci dicam quod ab eo procedat, non utique quasi aliquando sine luce sol aut esse possit aut fuerit. IDEM IN LIB. CONTRA V HAERESES: Hermes, qui latine Mercurius dicitur, scripsit librum qui logos tileos appellatur, id est uerbum perfectum. Magnum nomen libri huius quia magnus est de quo scriptus est. Audiamus quid loquatur de uerbo perfecto. Dominus, inquit, etiam omnium factor deorum secundum fecit dominum; hunc fecit primum et solum et uerum. Bonus autem ei uisus est et plenissimus omnium bonorum. Quantum plenissimus, euangelista dicat: de plenitudine eius omnes accepimus. Laetatus est et ualde dilexit
29

tanquam unigenitum suum, quem primo /147/ factum dixit, unigenitum suum appellauit postea. Item alio loco dixit, Filius benedicti Dei atque bonae uoluntatis. Quaerebas, pagane, coniugem Dei? audi Mercurium, Coniugem Dei quaeris? coniux Dei bona uoluntas est. IDEM IN LIBRO QUAESTIONUM VETERIS ET NOVAE LEGIS, CAP. LVIII: Spiritum sanctum, qui tertius sit a patre, secundus autem a Christo secundum numeri ordinationem, iuxta substantiam autem non esse et non differre unum ab altero. EX LIBRO QUAESTIONUM OROSII AD AUGUSTINUM: Orosius: Voluntate pater genuit filium an necessitate? Augustinus: Nec uoluntate nec necessitate; quia necessitas in Deo non est, praeire uoluntas sapientiam non potest. Igitur prius fuit rationabiliter sapere quam rationabiliter uelle. Nam quidam nostrum, cum eum interrogasset haereticus utrum uolens an nolens genuerit pater filium, laudabiliter respondisse fertur. Dic, inquit, et tu, haeretice, Deus pater necessitate est Deus an uoluntate? Si dixisset, necessitate, sequebatur grandis absurditas; si uoluntate, respondebatur illi, ergo uoluntate Deus est, non natura. IDEM DE VERBIS DOMINI, SERMONE IX: Insinuatur in nobis in patre auctoritas, in filio natiuitas, in spiritu sancto patris filiique communitas. ECCLESIASTICUS: Omnis sapientia a domino Deo est, et cum illo fuit semper et est ante aeuum. Sapientiam Dei praecedentem omnia, quis inuestigauit? Prior omnium creata est sapientia, et intellectus prudentiae ab aeuo. Fons sapientiae Dei in excelsis. HILARIUS SUPER PSALMUM CXXXVII: Tu formasti me et posuisti super me manum tuam. Utrumque significat: ut quod formauit antiquum sit, quod superposuit manum nouissimum sit. Quod enim secundum naturam diuinitatis formatus sit, apostolus docet dicens: qui cum in forma Dei esset; /148/ quod enim in forma est, formatur in forma, et ei pater naturae et diuinitatis est ut referri possit ad patrem et formatus ab ipso sit. IDEM DE TRINITATE, LIB. III: Secundum apostolum, quia in Christo inhabitat omnis plenitudo diuinitatis corporaliter. Sed incomprehensibiliter, inenarrabiliter ante omne tempus et saecula, unigenitum ex his quae ingenita in se erant, procreauit, omne quod Deus est per caritatem atque uirtutem natiuitati eius impertiens; ac sic ingenito perfecto aeternoque patri unigenitus et perfectus et aeternus est filius. Ea autem quae ei sunt, secundum corpus quod assumpsit, bonitatis eius ad salutem nostram uoluntas est. IDEM IN XI: Verba quae loquor uobis, non a me loquor. Nam dum non a se loquitur, auctori eum necesse est debere quod loquitur. ITEM: Ad id quod agit secundum natiuitatem, sibi pater auctor est. RURSUS IN XII, DE NON NATO DEO PATRE ET NATO AB EO FILIO LOQUENS, AIT: Neque ipsum est non natum atque nasci: quia illud ab altero, hoc uero a nemine est. Et aliud est sine auctore esse semper aeternum, aliud quod patri, id est auctori est aeternum. Ubi enim pater auctor est ibi et natiuitas est. At uero ubi auctor aeternus est ibi et natiuitatis aeternitas est; quia sicut natiuitas ab auctore est ita et ab aeterno auctore aeterna natiuitas. ITEM: Quod ex aeterno natum est, id si non aeternum natum, iam non erit et pater auctor aeternus. Si quid igitur ei qui ab aeterno patre natus est ex aeternitate defuerit, id ipsum auctori, qui pater est, non est ambiguum defuisse, quia quod gignenti est infinitum, infinitum est etiam nascenti.

30

ITEM: Ex aeterno nihil aliud quam aeternum; quod si non aeternum iam nec pater, qui generationis est auctor, aeternus est. ITEM: Ex te natus ostenditur ut nihil aliud quam te sibi significet auctorem. ITEM IN XII: Filius ex te Deo patre Deus /149/ uerus et a te genitus, post te ita confitendus ut tecum quia aeternae originis suae auctor aeternus es. Nam qui ex te est secundus a te est. AMBROSIUS IN EPISTOLA PRIMA PAULI AD CORINTHIOS: Caput Christi Deus. Dignum est ut filii caput pater dicatur quia est genitor eius. IDEM IN SECUNDA: Omnia autem ex Deo. Quamuis Christus nos redemerit, omnia tamen ex Deo, quia ab ipso est omnis paternitas ideoque necesse est praeferri personam patris. ITEM IDEM IN EPISTOLA AD EPHESIOS: Unus Deus et pater omnium, qui super est etc. Patrem Deum, quia nulli debet quod est, super omnia esse dixit etc. HIERONYMUS NICAENI CONCILII FIDEM EXPONENS: Absit ergo in filio Dei aliquid plus minusue, aut in loco aut in tempore aut in potentia aut in scientia aut in aequalitate aut in subiectione, cum dicitur, hoc ut deitati elus, non carni ascribatur. Si enim plus minusue aliquid inuenitur, excepto hoc quod genuerit pater filium et excepto hoc quod filius non ex semet ipso natus est sed de patre natus est proprie, aut inuidens aut impotens pater, insuper etiam temporalis agnoscitur. AUGUSTINUS DE INCARNATA DEITATE AD IANUARIUM DE FILIO DEI SIC AIT: Videamus etiam qualiter sentiendum sit, quod in sapientia Salomonis legimus, qui ait de sapientia, quia uapor est quidam uirtutis Dei etc. ITEM: Ex quo ostenditur semper fuisse uaporem istum uirtutis Dei nullum habentem initium nisi ipsum Deum; neque enim decebat aliud esse initium nisi ipsum, unde etiam est et nascitur, Deum. ITEM POST ALIQUA: Imago bonitatis eius; principalis namque bonitas sine dubio pater est, ex qua filius natus qui per omnia imago est patris; procul dubio etiam bonitatis eius conuenienter imago dicitur. Non /150/ enim aliqua alia bonitas existit in filio praeter eam quae est in patre. ITEM: Principalis bonitas in Deo patre sentienda est, ex quo uel filius natus uel spiritus sanctus procedens sine dubio bonitatis naturam in se fert, quae est in eo fonte de quo uel natus est filius uel procedens spiritus sanctus. CHRYSOSTOMUS SUPER MATTHAEUM: Ductus est Iesus in desertum a spiritu. A spiritu sancto ductus est sed non quasi minor maioris praecepto sed quasi maior minoris hortatu. Nam non solum ductus aut adductus dicitur qui alicuius potestate ducitur sed etiam ille qui alicuius rationabili exhortatione placatur. IDEM: Dixit paterfamilias procuratori suo. Sine dubio filius dicit spiritui sancto et, si uolueris, concedo tibi ut pater filio dicat. Non quaero utrum filius sit patris procurator, aut spiritus sanctus filii; sed hoc dico quia procurator domus et paterfamilias nec eiusdem substantiae possunt esse nec una persona esse nec aequalis dignitas. Si ergo alter paterfamilias, alter procurator patrisfamilias, quomodo locum habeat trinitas tua? Si autem eiusdem substantiae est et est minor, iniuriam facit substantiae. Si non aequalis dignitas ubi est una substantia?

31

IDEM: Et uidit spiritum sanctum descendentem siout columbam et manentem super se. Non dixit hic est filius noster dilectus, ut ne quemadmodum Deus ita et spiritus sanctus uideatur pater Christi fuisse. Nam si aequales sunt per omnia, quemadmodum ille est paternitate honoratus, sic et spiritus sanctus. Si autem Deus quidem pater est quia filium habet, spiritus autem sanctus non est pater quia nec filium habet, non est per omnia aequalis. Nec dictum est, hi sunt filii mei dilecti, nec cum Christo etiam filius est quemadmodum Christus. Si autem non filius quemadmodum Christus sed minister fidelis Christi, non est aequalis Christo. PAULUS APOSTOLUS AD PHILIPPENSES: Hoc sentite in uobis /151/ quod et in Christo Iesu; qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo. ATHANASIUS IN SYMBOLO FIDEI: Filius a patre solo est, non factus, nec creatus sed genitus. ITEM: Sed in hac trinitate nihil prius aut posterius, nihil maius aut minus; sed totae tres personae coaeternae sibi sunt et coaequales.

Q. 016: QUOD FILIUS DICATUR A PATRE GIGNI NON TANTUM GENITUS ESSE
ET CONTRA.

GREGORIUS IN IOB, LIB. XXXIII: Lingua mea calamus scribae. Quod loquimur transit, quod scribimus permanet. Lingua patris calamus scribae dicitur, quia ab eo uerbum illius coaeternum ac sine transitu generatur. AMBROSIUS DE FIDE AD GRATIANUM IMPERATOREM: Non haec sunt in Deo corporalibus aestimanda; incomprehensibiliter generatur filius; impassibiliter generat pater, et tamen ex se generat et ante omnem intellectum generat ut Deus uerus Deum uerum. HIERONYMUS, IN DEFINITIONE FIDEI CATHOLICAE NlCAENIQUE CONCILII SYMBOLI: Quod de substantia patris natus est semper, ipse ait saluator in euangelio: quod nascitur de carne caro est, et quod nascitur de spiritu spiritus est. AUGUSTINUS DE TRINITATE, LIB. V, CAP. XIII: Si gignens ad id quod gignit principium est, pater ad filium principium est quia gignit eum. IDEM DE GENERATIONE FILII EX DEO PATRE DISSERENS IN LIBRO LXXXIII QUAESTIONUM, CAP. XXXVIII: Melius est, inquit, semper natus quam qui semper nascitur, quia qui semper nascitur nondum est natus et nunquam natus est aut natus erit, si semper nascitur. Aliud est enim nasci, aliud natum esse; ac per hoc nunquam filius si nunquam natus; et si semper /152/ filius semper igitur natus. IDEM AD PASCENTIUM COMITEM ARIANUM: Quid ergo dicimus? Si natus est filius de patre, iam pater destitit gignere et, si destitit, coepit. Si autem coepit gignere, fuit aliquando sine filio. Sed nunquam fuit sine filio quia filius eius sapientia eius est. Ergo semper gignit pater et semper nascitur filius. Hic rursus timendum est ne putetur imperfecta generatio, si non dicimus natum esse sed nasci. Compatere mecum, obsecro, in his angustiis humanae cogitationis et linguae; et pariter confugiamus ad spiritum Dei per prophetam dicentem: Generationem eius quis enarrabit? GREGORIUS SUPER IOB LIB. XXIX: Dominus Deus Iesus Christus, in eo quod uirtus et sapientia Dei est, de patre ante tempora natus est, uel potius quia nec coepit nasci nec desiit, dicamus uerius semper natus. Non autem possumus dicere, semper nascitur, ne imperfectum esse uideatur. At uero ut aeternus designari ualeat et perfectus et semper dicamus et natus, quatenus et natus ad perfectionem pertineat et semper ad
32

Patrem non ingenitum. inquiunt. CAP. ita. mutatione sermonis dicentes. Sed. aduersus illam quidem quaestionem uocem sibi arbitrantur acclusam. ATHANASIUS DE TRINITATE. Confiteor patrem omnipotentem sine initio. et genitum et creatum filium. Non diminuitur genitus ab eo. VIII: Natiuitas filii Dei ante principium /153/ apud patrem est. inquit. Quo auctore contra apostolica scripta contendant. nec ingenitus. si autem dixero natum. Non ergo aliud dicimus quam non filium. omnia gubernat et a nullo gubernatur. IDEM IN LIB. duos filios statuo. CAP. I: Spiritum uero sanctum nec genitum nec ingenitum sed coaeternum. patrem affirmare uidebimur. VI: Pater solus non est de alio. Q. cum scripta dicamus. LIB. Lectum est. quamuis ille generatus sit iste generauerit. ut dicant nos usurpare non scripta. et tamen infirmitatis nostrae uerbis Dominus condescendens. quia generatio non potestatis est sed naturae. Quantam habet pater uirtutem tantam habet et filius. 017: QUOD SOLUS PATER DICATUR INGENITUS ET NON. quia non est pater. cum dicitur ingenitus. ideo solus appellatur ingenitus. quamuis hoc ipsum quod perfectum dicimus multum ab illius ueritatis expressione deuiamus. non legi. Sed uestigium uertunt. Confiteor unum innascibilem et unum natum. VII: Quod ergo dicitur ingenitus.aeternitatem. Cuius mutabilitatis sunt homines istius modi. non audiui. 33 . id est a patre et filio. quia si dixerimus ingenitum. principium deitatis. Nihil tamen intellectui demitur si dicatur non filius quemadmodum etiam si dicatur non genitus pro eo dicitur ingenitus nihil aliud dicitur. de patre et filio procedentem. patri qui generauit inaequalem esse non posse. qui est innascibilis. primum omnium ingenitum in scripturis diuinis nusquam inuenio. sine fine.estote. et ipsi obiiciant quod scriptum non sit? ITEM: Asserant. GENNADIUS DE ORTHODOXA FIDE: Pater. Quia quod factum non est. quia non est filius. AMBROSIUS DE INCARNATIONE DOMINICA: Cum dudum audierint quidam dicentibus nobis filium Dei qui generatus sit. non ad se ipsum dicitur sed quod ex genitore /154/ non sit ostenditur. Spiritus sanctus nec natus nec innascibilis. quod certa fides tenet. AUGUSTINUS IN QUAESTIONIBUS AB OROSIO PROPOSITIS ET AB IPSO DISSOLUTIS. Sed genitus et ingenitus commode dicuntur. si modo Arii se discipulos fateantur! Sed si illi dicunt quod Arius. Filius autem latine dicitur sed infilius ut dicatur non admittit loquendi consuetudo. V DE TRINITATE. a quo spiritus sanctus non natus. a quo filius natus. hoc ostendit quod non sit filius. ITEM: Non ergo iam dicemus ingenitum quamuis dici latine possit sed pro eo dicamus non genitum quod tantum ualet. iustius ego debeo dicere quod apostolus dixit. sicut et pater uester caelestis perfectus est. qui omnia tenet et a nullo tenetur. GREGORIUS IN REGISTRO. CAP. demonstrent. nec potest dici perfectum. II: Spiritum sanctum neque genitum neque ingenitum fides certa declarat. perfecti. nec ingenitus est nec genitus sed ab utrisque procedens. ISIDORUS ETYMOLOGIARUM LIB. ubi legerint. ubi ingenitum patrem legerint. ITEM: Ingenitus porro quid est nisi non genitus? Sicut enim genitus non ad se ipsum dicitur sed quod ex patre sit. sin autem genitum. quomodo possunt ingenitus et genitus esse unius naturae atque substantiae? Ergo ut respondeam. nam Arius dixit ingenitum patrem. inquit. ITEM: Verbum ingeniti. duos filios credere culpamur.

si asoendat sursum et spiritus pecoris desoendat deorsum in terram? Adiciendo quis difficultatem rei uoluit demonstrare. ut sua habeant potestate quando taceant. quod scirent quidem prophetae sed hominibus. quod non legi. non erant sapientes. instar brutorum animalium. qui dicere poterant: Oculi nostri semper ad dominum. fratres. quia genitum non legimus patrem ideo ingenitum existimare debemus. quid dicerent ignorabant? Legimus et in alio apostoli loco: Spiritus prophetarum prophetis subiecti sunt. Unde si stultum est prophetas negare sapientes fuisse. LIB. EO LOCO QUO DlCITUR: /155/ Quis scit spiritus filiorum hominum. Q. AUGUSTINUS SUPER IOHANNEM: In principio erat uerbum. Secundum reuelationem mysterii temporibus aeternis taciti etc. ut nescirent quid loquerentur. Quod legi. In ueteri quoque dicitur instrumento quod populus uidit uocem Dei. 34 . et uerbum erat apud Deum. ORIGENES IN EPISTOLA PAULI AD ROMANOS. id est uulgo. etiam ipsi sciebant quid dicerent. et Deus erat uerbum. quam uidere patrem. ut ibi: generationem eius [id est Christi] quis enarrabit? IDEM IN PROLOGO SUPER ISAIAM: Neque uero. non quod ipse ignoret quod audierit sed quod aliis pandere quae sibi sunt indicata non liceat. II: Non aliud est illi esse de patre. Et in euangelio legitur: Lucerna corporis tui est oculus tuus. sed nec spiritum sanctum genitum legi. et in labiis suis portabit scientiam. neque enim uidere poterant quod ignorabant.filium et genitum dixit. Propter hoc enim prius uocabantur uidentes. IDEM SUPER ISAIAM. si non exponitur? sed ut quid exponitur. Intelligitur hoc ergo. id est nasci de patre. 018: QUOD AETERNA GENERATIO FILII NARRARI VEL SCIRI VEL INTELLIGI POSSIT ET NON. soror mea sponsa. restat ut intellexerint quae proferebant. IDEM DE TRINITATE. Mihi quidem ualde absurdum uidetur ut dicamus prophetas ita scripsisse de sacramentis diuinis ut non intellexerint quae dicebant. non fraudabo eos qui possunt capere. Sed usurpent ne forte dicant. et. prophetae in extasi sunt locuti. Paulus dicit se audisse uerba. quae non lioet homini loqui. ut Montanus somniat. uno ex oculis tuis. non nego immo libenter usurpo. dum timeo superfluus esse auribus eorum qui non possunt capere. Ita ergo potest et hoc loco dictum uideri sacramentum in silentio habitum. non manifestauerint sed silentio texerint secundum praeceptum Dei usque quo tempus adesset et uerbum caro fieret. LIB. qui loquitur in prouerbiis: sapiens intelligit quae profert de ore suo. si non intelligitur? Itaque quoniam rursus esse non dubito in numero uestro quosdam a quibus possit non solum expositum capi sed et antequam exponatur intelligi. cum scriptura dicat: Sapiens intelliget quae de ore eius procedunt et in labiis portat intellectum. usurpare non debeo. Quid ergo. Pronomen enim quis in scripturis sanctis non pro impossibili sed pro difficili semper accipitur. cui sponsus dicit: Vulnerasti cor meum. Hoc animalis homo non percipit. I: Auditu audiui a domino. Ex quo Montani deliramenta conticeant. non legitur. quando loquantur. ipsi ignorarent quid dicerent. cum alios erudirent. si siletur? aut quare auditur. aut aliud uidere patrem operantem quam pariter operari. silebimus hinc? Quare ergo legitur. Si uero non intellexerunt quae de ore proprio proferebant. Istos cordis oculos et sponsa habebat in Cantico canticorum. Ergo et spiritus sanctus ingenitus secundum uestram sententiam nominandus est. ITEM: Quomodo sapientes prophetae.: Sed requirendum est utrum ita dicat in /156/ silentio habitum. ut omnino nullus agnouerit nec ipsi quidem qui annuntiabant prophetae. qui in exstasi et cordis amentia prophetas putat uentura dixisse. HIERONYMUS SUPER ECCLESIASTEN. Sed iuxta Salomonem.

HIERONYMUS SUPER MATTHAEUM: Liber generationis Iesu Christi. In Isaia legimus generationem eius quis enarrabit? Non ergo putemus euangelium prophetae esse contrarium, ut quod ille impossibile dixit, effatu hic narrare incipiat; quia ibi de generatione diuinitatis, hic de incarnatione dictum est. AUGUSTINUS LIB. II CONTRA /157/ MAXIMINUM: Distinguere inter illam generationem et hanc processionem nescio, non ualeo, non sufficio, quia et illa et ista est ineffabilis; sicut propheta de filio ait: generationem eius quis enarrabit? Ita de spiritu sancto uerissime dicetur, processionem eius quis enarrabit? ATHANASIUS DE TRINITATE, LIB. VI, CAP. II: Maledictus qui inenarrabiliter filium uere genitum de substantia patris esse non confitetur, fiat, fiat. IDEM LIB. VIII: O homo, deitatem quaeris, uitupero te. Si credis, bene facis; credere tibi iussum est, non discutere permissum. Si autem discutis et dicis, quomodo pater? de lumine excidisti; et si dixeris, quomodo filius? occurret tibi: generationem eius quis enarrabit? Vide ergo ne similiter excidas a lumine; nemo enim nouit patrem nisi filius neque filium nisi pater. AMBROSIUS DE FIDE AD GRATIANUM IMPERATOREM: Mihi impossibili est generationis scire secretum. Supra potestates, supra angelos, supra cherubim, supra seraphim, supra omnem sensum est. Scrutari non licet superna mysteria; licet scire quod natus, non licet discutere quemadmodum. ITEM: Credere iussum est et non discutere permissum est. ITEM: Mysterium patris nec angeli potuerunt comprehendere. AUGUSTINUS LIBRO QUAESTIONUM VETERIS ET NOVAE LEGIS: Cherubim et seraphim non comprehendunt penitus quid Deus sit, quia nemo nouit patrem nisi filius.

Q. 019: QUOD DE AETERNA GENERATIONE FILII [EX PATRE] ILLUD SIT
ACCIPIENDUM EGO HODIE GENUI TE ET CONTRA.

AUGUSTINUS SUPER SECUNDUM PSALMUM: Filius meus es /158/ tu; ego hodie genui te. Quamquam possit etiam ille dies dictus uideri quo Deus secundum hominem natus est, tamen hodie quia praesentiam significat, atque in trinitate nihil praeteritum est quasi esse desierit, nec futurum quasi nondum sit sed praesens tantum accipitur secundum hoc quod dictum est: ego hodie genui te; quo sempiternam generationem sapientiae Dei, qui est unigenitus filius, fides sincera et catholica praedicat. IDEM IN LIBRO CONTRA V HAERESES: Audi adhuc, qui negas Deum genuisse filium, audi quid pater dicat per Isaiam: Numquid ego, qui alios parere facio, ipse non pariam? dicit dominus. Si ego qui generationem caeteris aliis tribuo, sterilis ero? dicit Dominus. Cui dictum est: filius meus es tu; ego hodie genui te. Irrides, cum audis hodie; apud Deum nunquam crastinum, nunquam hesternus dies est sed semper hodie. IDEM IN ENCHIRIDION, CAP. XLIX: Non enim renascebantur qui baptismate Iohannis baptizabantur sed quodam praecursorio ministerio, qui dicebat: parate uiam domino. Huic, in quo solo renasci poterant, parabantur. Huius enim baptismum est non in aqua tantum, sicut fuit Iohannis, uerum etiam in spiritu sancto, ut de illo spiritu sancto regeneraretur quisquis in Christum credit; de quo Christus generatus regeneratione non eguit. Unde uox illa patris quae super baptizatum facta est: ego hodie genui te; non unum illum temporis diem quo baptizatus est sed immutabilis aeternitatis ostendit, ut illum hominem ad unigeniti personam
35

pertinere monstraret. Ubi enim dies nec hesterni fine inchoatur, nec initio crastini terminatur, semper hodiernus est. In aqua ergo baptizari uoluit a Iohanne, ut eius magna co mmendaretur humilitas. IDEM IN SERMONE II FERIAE PASCHALIS QUI SlC INCIPIT, NON MINUS ETIAM NUNC LAETARI DEBEMUS, QUAM HESTERNO DIE LAETATI /159/ SUMUS: Christus qui nos illuminauit nobis dies factus est; ipse pro nobis hodie genitus est, secundum quod ait Dauid ex persona Dei patris: Filius meus es tu; ego hodie genui te. Non quod in die illa genuerit filium, sed quod ipsum filium diem lucemque genuerit, quod fulgeat cunctis, luceat uniuersis. Hodie autem dicitur quod uelut praesens et indeficiens lumen de ipsa perpetuitate fulgoris una dies esse uidebatur; quod eum nec uetusta antiquitate subterfugiunt nec futura ignoratione praetereunt. ITEM: Quo autem tempore dictum sit filio: ego hodie genui te, scire debemus non illo quo ex Maria secundum carnem natus est neque illo quo secundum diuinitatem ex Dei patris ore processit sed illo tempore quo a mortuis resurrexit. Sicut enim apostolus Paulus ait: Resuscitans dominum Iesum, sicut scriptum est in psalmo: Filius meus es tu; ego hodie genui te. Recte ergo tunc hodie uocitatur, quando de inferorum tetra nocte ad superos uelut praeclarum lumen emicuit. IDEM IN TRACTATU DE INCARNATIONE DOMINI: De eo quod minor est patre et consubstantialis est matri, propheta cecinit dicens: ego hodie genui te. ITEM: Illa prophetia natiuitatem futurae carnis ostendit, eo quod de Maria uirgine nuper natus est. Nam de aequalitate diuinitatis eius cum patre non dicit: hodie genui te sed, ante luciferum genui te, id est antequam dies uel angeli fierent. AMBROSIUS DE SACRAMENTIS, LIB. III: Quid est regeneratio? Habes in Actibus apostolorum quod ille uersiculus in psalmo: Filius meus es tu; ego hodie genui te, ad resurrectionem spectare uideatur. Namque in Actibus apostolorum Petrus apostolus sic interpretatus est, quod tunc cum resurrexit filius a mortuis, uox patris resultauit: Filius meus es tu; ego hodie genui te. Unde primogenitus a mortuis dicitur; resurrectio est quando de morte ad uitam transimus. Sic et in baptismate, quoniam /160/ similitudo mortis est dum mergis, dum resurgis similitudo fit resurrectionis. Recte itaque secundum interpretationem apostoli Petri, sicut illa resurrectio regeneratio fuit ita et ista resurrectio regeneratio est. HILARIUS SUPER MATTHAEUM, CAP. II, DE DOMINO BAPTIZATO: Nam baptizato eo, reseratis caelorum aditibus, spiritus sanctus emittitur et specie columbae uisibilis agnoscitur, et istius modi paternae pietatis unctione perfunditur; uox deinde de caelo ita loquitur: Filius meus es tu; ego hodie genui te. IDEM IN II PSALMO: Natus est rursum ex baptismo et tum Dei filius ut et in id ipsum et in aliud nasceretur. Scriptum est autem cum ascendisset de aqua: Filius meus es tu; ego hodie genui te; sed secundum generationem hominis renascentis tum quoque ipse Deo renascebatur in filium. Sed id quod nunc in psalmo est: Filius meus es tu; ego hodie genui te, non ad uirginis partum neque ad lauacri regenerationem sed ad primogenitum ex mortuis pertinere apostolica auctoritas est. Namque in libro Actuum apostolorum ita dictum est: suscitans dominum nostrum Iesum, sicut et in psalmo primo scriptum est: Fitius meus es tu; ego hodie genui te, cum suscitauit eum a mortuis, amplius non regressurum in interitum. IDEM IN XI DE TRINITATE: Iesus quemadmodum in uirtute et spiritu Dei unctus sit, non ambiguum est, tunc cum ascendente eo de Iordane uox patris audita est: Filius meus es tu; ego hodie genui te, ut per hoc testimonium sanctificata in eo carnis unctio spiritalis uirtutis cognosceretur. ITEM: Denique ille prophetiae sermo posteriorem unctionem hanc, quae in tempore esset, ostendit dicens: Dilexisti iustitiam, et odisti iniquitatem propterea unxit te Deus. Meruisse posterius est quam esse. Si igitur
36

natiuitati unigeniti Dei unctionem deputamus, quae unctio ob meritum dilectae iustitiae et perosae iniquitatis indulta sit, prouectus potius per unctionem unigenitus Deus quam genitus /161/ intelligetur; iamque per incrementa et profectus deus consummabitur, qui non natus deus sit sed in deum sit unctus ex merito; et iam per causam erit deus Christus, et non omnis cause per Deum Christum.

Q. 020: QUOD PRIMUS PSALMUS DE CHRISTO SIT ACCIPIENDUS ET NON. HIERONYMUS IN MAIORI BREVIARIO: Et in uia peccatorum non stetit. Non dixit, non ambulauit (hoc quippe impossibile est, quia nullus absque peccato) sed non stetit, hoc est non perseuerauit in delicto sed per paenitentiam ad meliora conuersus est. ITEM: Et omnia quaecumque faciet prosperabuntur. Iudaei hunc psalmum dictum esse existimant de Iosia, qui solus inter profanos reges non abierit in consilio impiorum sed secutus sit legem Dei. Unde hoc, et omnia quaecumque faciet prosperabuntur, de nullo sanctorum accipi potest, nisi forte in futuro saeculo. Melius igitur de eo intelligimus homine qui a Saluatore assumptus est, non quod alium assumpsisse, alium assumptum esse testemur; sed quod idem filius Dei et filius hominis. IDEM IN MINORE BREVIARIO QUOD SlC INCIPIT, PSALTERIUM EST QUASI MAGNA DOMUS: Beatus uir qui non abiit. Quidam putant, ut beatus iste uir secundum hominem Christus sit sed imperitia est. Vir enim beatus hic Christus est, et Christus legem dedit, quomodo de Christo dicitur: in lege domini uoluntas eius? Denique quomodo alteri ligno comparatur, et dicitur: et erit tamquam lignum quod plantatum est secus decursus aquarum. Omne quod comparatur minus est ab eo cui comparatur. Videtis igitur, super domini persona non potest interpretari psalmus sed generaliter de quolibet. /162/

Q. 021: QUOD ILLUD "ERUCTAUIT COR MEUM" DE GENERATIONE FILII SIT
ACCIPIENDUM ET NON.

HIERONYMUS IN PSALMO XL, Eructauit cor meum uerbum bonum: Psalmus iste initiatur uoce paterna. Eructauit cor meum uerbum bonum. Non de coniunctione corporea sed de corde protulit aequale sibi Verbum, per quod facta sunt omnia. Dico ego opera mea regi. Loquor uerbo, regi filio, et cuncta perficiuntur. IDEM DE FILIO PRODIGO: Vitulus saginatus, qui ad paenitentiae immolatur salutem, ipse Saluator est, cuius cotidie carne pascimur, cruore potamur, pinguedine saturati in ructum laudum eius erumpimus dicentes: eructuait cor meum etc.; licet quidam superstitiose magis quam uere, non considerantes textum psalmi, ex patris persona hoc arbitrantur intelligi.

Q. 022: QUOD SOLUS FILIUS EX SUBSTANTIA PATRIS NON SIT ET CONTRA. HIERONYMUS LIB. II AD PAMMACHIUM ET MARCELLAM CONTRA ACCUSATOREM DEFENSIO: Multa in libro Eusebii scandala reperiuntur et apertissimae blasphemiae. Dicit filium patris ministrum, spiritum sanctum non de eadem patris filiique substantia. AMBROSIUS LIB. IV DE TRINITATE, CAP. V: Inuenta est in utero habens de spiritu sancto. Graecus habet ex spiritu sancto. Quod ergo ex aliquo est aut ex substantia est aut ex potestate eius. Ex substantia, sicut filius, qui ait: Ex ore Altissimi prodiui, sicut spiritus qui a patre procedit. Ex potestate, sicut illud est: unus Deus pater, ex quo omnia.
37

NICAENA SYNODUS: Credimus in unum Deum patrem omnipotentem, omnium uisibilium inuisibiliumque factorem; et in unum dominum /163/ Iesum Christum, filium Dei natum ex patre unigenitum, hoc est ex substantia patris, Deum ex Deo, lumen ex lumine.

Q. 023: QUOD SPIRITUS DOMINI FEREBATUR SUPER AQUAS INTELLIGENDUM SIT
DE SPIRITU SANCTO ET NON.

AMBROSIUS DE SACRAMENTIS, SERMONE I: Vidisti aquas non solas, crede diuinitatis illic adesse praesentiam. Spiritus inquit ferebatur super aquas. Dicit propheta: Verbo domini caeli firmati sunt, et spiritu oris eius omnis uirtus eorum. Qui superferebatur, operabatur. Accipe aliud testimonium: Non permanebit inquit Deus spiritus meus in hominibus, quia carnes sunt; quo ostendit Deus quia carnalem immunditiam gratia spiritalis auertit. IDEM IN HEXAMERON DE DIE PRIMO: Et spiritus domini ferebatur super aquas. Spiritum sanctum accipimus, ut in constitutione mundi opera trinitatis eluceant. Praemisso enim quia in principio fecit Deus caelum in terram, id est in Christo uel per filium, quia per ipsum facta sunt, supererat plenitudo operationis in spiritu, sicut scriptum est: Verbo domini caeli firmati sunt et spiritu oris omnis uirtus eorum. Spiritus Dei superferebatur aquas; ornando polos caeli germinaturis terris, quia per ipsum nouorum partuum semina germinare, secundum quod dixit propheta: Emitte spiritum tuum etc. Denique Syrus, qui uicinus Hebraeo est, sic habet: et spiritus domini fouebat aquas, id est uiuificabat, ut in nouas cogeret creaturas et fotu suo animaret ad uitam. Nam etiam spiritum sanctum legimus creatorem dicente Iob: spiritus diuinus qui fecit me. ITEM: Siue, ut quidam uolunt, aerem accipiant, respondeant qua ratione spiritum Dei dixerit, cum satis fuerit spiritum nuncupare. HIERONYMUS SUPER GENESIM, /164/ IN LIBRO HEBRAICARUM QUAESTIONUM: Et spiritus Dei ferebatur super aquas; pro eo quod in nostris codicibus scriptum est ferebatur, in hebraeo habet merefeth, quod nos appellare possumus incubabat siue confouebat, in similitudinem uolucris oua calue animantis. Ex quo intelligimus non de spiritu mundi dici, ut nonnulli arbitrantur sed de spiritu sancto, qui et ipse uiuificator omnium a principio dicitur; si autem uiuificator, et coeditor quod si conditor, et Deus. Emitte, inquit, spiritum tuum et creabuntur. AUGUSTINUS SUPER GENESIM, LIB. I: Spiritus domini ferebatur super aquas. Egenus atque indigens amor ita diligit ut rebus quas diligit, subiiciatur; propterea, cum commemoraretur spiritus Dei, in quo sancta eius beneuolentia dilectioque intelligitur, superferri dictus est, ne facienda opera sua per indigentiae necessitatem potius quam per abundantiam beneficentiae Deus amare putaretur. IDEM DE INCARNATA DEITATE, AD IANUARIUM: Spiritus igitur Dei qui super aquas ferebatur in principio, puto quod non sit alius quam spiritus sanctus, non tamen secundum historiam sed secundum intelligentiam spiritualem. IDEM IN LIBRO QUAESTIONUM VETERIS ET NOVAE LEGIS, CAP. LVI: Si ideo spiritus sanctus putatur quia Dei esse spiritus legitur, inanis assertio est. Ait Dominus: Non permanebit spiritus meus in hominibus istis, propterea quod sunt caro. Et in subiectis: sed delebo, inquit, omnia ab homine usque ad pecus. Hoc utique dixit quia diluuium inducere habuit super terram. Numquid hic spiritus sanctus potest intelligi? De animabus enim dixit. Et in Ezechiele sic dictum est: Haec dicit Dominus ossibus istis: extendam super uos cutem, et dabo in uos spiritum meum, et uiuetis.

38

qui proprie de Deo est. uocabitur filius Dei. BEDA IN HOMILIA I POST ASCENSIONEM: Cum spiritus gratia datur hominibus profecto mittitur a patre spiritus. quid consequentius quam ut ipse sit caritas quae dicitur Deus et ex Deo? Et si caritas qua pater diligit filium et patrem /166/ diligit filius ineffabiliter communionem amborum demonstrat. et aer et anima pecoris et angeli et quaecumque acceperunt ut uiuant per substantiam propriam. et uirtus Altissimi obumbrabit tibi. ut ex eo spiritu et loco in quo ferebatur. superior creatura. cognoscatur. procedit et a filio. propter te proprio filio non pepercit. describeret quae utique sensu bruta est. propterea quod nascetur ex te sanctum. quid conuenientius quam ut ille proprie dicatur caritas qui spiritus est communis ambobus? AMBROSIUS DE FIDE: De spiritu Dei uirgo concepit et quod concepit hoc peperit. quoniam Deus spiritus est. sicut ipse dixit: Quod nascitur de came caro est. mittitur et a filio. id est filium Dei. EPHRAEM DIACONI LIB. Ut ergo ex nomine quod utrique conuenit utriusque communio significetur. potest idem uniuersaliter dici quia et pater spiritus et filius spiritus et pater sanctus et filius sanctus. quam spiritalem dicimus. quia omnis creatura Dei fertur uirtute. id est Deum. addit dicens spiritum sanctum. LIB. Nam ex eo quod superferri illum dixit. homini suo sociatum. ut spiritus sanctus super aquas ferretur quem constat utique super omnem esse creaturam? Q. et quod nascitur de spiritu spiritus est. id est confusionem rerum. sicut angelus ad Mariam dixit: Spiritus Dei ueniet in te. spiritus sanctus. Hoc ideo dixi ne quis propterea nos inconuenienter existimet caritatem appellare spiritum sanctum quia et Deus pater et Deus filius potest caritas nuncupari. et ideo fortasse sic appellatur quia patri et filio potest eadem appellatio conuenire. ITEM: Denique si in nobis Dei nihil maius est caritate et nullum est maius donum Dei quam spiritus sanctus. infelix. V: Spiritus sanctus secundum id quod scriptum est. nec tamen ipso indumento carnis Dei filium esse mutatum. quia Deus spiritus est et de Deo natus est. et tu. uocatur donum amborum spiritus sanctus. AUGUSTINUS DE TRINITATE. ET POST PAUCA: Spiritus sanctus quaedam patris filiique communio est. IDEM IN XV: Multis exemplis doceri potest multarum rerum uocabula et uniuersaliter poni et proprie quibusdam rebus adhiberi. tui non misereris? HIERONYMUS SUPER XVII PSALMUM: Spiritus sanctus nec pater est nec filius sed dilectio quam habet pater in filio et filius in patre.ITEM: Et anima hominis spiritus dicitur et uentus similiter. Vides ergo ipsum spiritum. ITEM: /165/ Quotiescumque autem spiritum. 024: QUOD SPIRITUS SANCTUS PATER QUOQUE ET FILIUS DICI POSSIT ET NON. ut hoc non creatura intelligatur. Nam quis ordo est. V: Deus. 39 . solus sine peccato. a quo accepit ut sit. procedit a patre. uenisse ad uirginem et inde Dei et hominis filium processisse. creaturam illum significauit. quia et eius missio ipsa processio est qua ex patre procedit et filio. Moyses autem cum creaturam hylicam. super terram et abyssum tenebrosam spiritum domini superferri interfatus est. uult scriptura significare.

Et ubi Atheniensibus loquens. Sapientes gentium 40 . euidenter dicente apostolo: inuisibilia /168/ enim ipsius etc. II: Quidam philosophi huius mundi exstiterunt et inquisierunt creatorem per creaturam. illud potuerunt uidere quod est. Deus enim illis manifestauit. Non enim sempiterna creatura est cuius est ille dominus. ITEM: Si non procedit nisi cum datur. interroga omnia. Deus enim illis reuelauit. Deus nos fecit. mare. quia ille sempiterne non dominaretur nisi etiam ista sempiterne famularetur. non cognouerunt per creaturam creatorem. ne cogamur etiam creaturam sempiternam dicere. cum ait dominus: Tollam de spiritu tuo et dabo eis. quantis natatilibus plenum est. Haec philosophi nobiles quaesierunt et ex arte artificem cognouerunt. Nouit sane etiam ipsos.AUGUSTINUS IN V DE TRINITATE: Quod datum est et ad eum qui dedit refertur et ad eos quibus dedit. Nam sempiterne spiritus donum. terram fructificantem herbis et lignis. nec procederet utique priusquam esset cui daretur. ITEM: Nec moueat quod spiritus sanctus. hoc et de Moyse intelligendum est. manifestum est in illis. inuisibilia enim ipsius etc. quos uero arguit apostolus. et ista appellatio relatiua ex tempore est Deo. ornatum caeli. Q. donatum autem nisi datum fuerit nullo modo dici potest. Unde scriptum est de Iohanne quod in spiritu Heliae ueniret. id est homine Christo philosophati sunt. et uide si non specie sua tamquam uoce tibi respondent. adiecit: Sicut et uestri quidam dixerunt. Interroga mundum. IDEM SUPER IOHANNEM. et sorduit eis crux Christi. qui inuisibilia Dei per ea quae facta sunt intellecta conspicere potuerunt. temporaliter autem donatum. aerem. TRACT. cum rem magnam de Deo dixisset et quae a paucis possit intelligi. ita spiritus sanctus dicitur et Dei qui dedit. AUGUSTINUS IN VIII DE CIVITATE DEI: Homo christianus litteris tantum ecclesiasticis eruditus cauet eos qui secundum elementa huius mundi philosophantur. IDEM IN EXPOSITIONE QUARUNDAM PROPOSITIONUM IN EPISTOLA PAULI AD ROMANOS: Ait et Salomon de sapientibus mundi: Si enim tantum potuerunt scire ut possent aestimare factum. cum sit coaeternus patri et filio. Inuisibilia enim etc. in quibus errant. dicatur tamen aliquid ex tempore. PAULUS APOSTOLUS AD ROMANOS: Quod notum est Dei. audit ab eodem apostolo de quibusdam. quantis uolatilibus. sine mediatore. Nam donum potest esse et antequam /167/ detur. Deinde ne omnes tales esse arbitretur. Nam et si dominus non dicitur nisi cum habere incipit seruum. 025: QUOD PHILOSOPHI QUOQUE TRINITATEM SEU VERBUM DEI CREDIDERINT ET NON. Viderunt quia per uerbum Dei facta sunt omnia. quod in illo uiuimus. et noster qui accipimus. quia quod notum est Dei manifestum est in illis. secundum elementa mundi. cauere. ueluti hoc ipsum quod donatum dicimus. mouemur et sumus. IDEM DE SPIRITU ET LITTERA: Vita sapiens quae fecit mundum contemplato mundo intelligitur. ITEM: Ecce dominum esse non sempiternum habet. quomodo ipsius mundi dominum et creatorem non facilius inuenerunt? Sed quos arguit Salomon. animalibus plenam. noluerunt tenere humilitatem Christi. IDEM IN XIII DE TRINITATE: Praecipui gentium philosophi. admonetur enim praecepto apostolico: Cauete ne quis uos decipiat per philosophiam et inanem seductionem. cognouerunt sed gratias non egerunt. hoc est de spiritu sancto quem tibi dedi. qui nec uenturum prophetis nec uenisse apostolis crediderunt.

hoc est ut secundum propositum Dei. ITEM: Taceo de mei similibus. ut aeternae praescientiae temporalium rerum euentus causa esse dicatur! Quid est autem aliud arbitrari ideo Deum futura. addidit: sicut quidam secundum uos dixit. Nam et si communi intellectu de praescientia sentiamus. Et patrem loquentem ad filium: Nate.? Hoc doctus Plato nesciuit. qui secundum praescientiam numquam defuit. De iustitia enim Deus iudicat. et post abierunt retrorsum. Q. AMBROSIUS IN EPISTOLA AD ROMANOS: Quod si uolens Deus ostendere dram etc. non propterea aliquid erit. uocati dicantur. non uidebitur his quae exposuimus contrarium. quia id scit Deus futurum sed quia futurum est. Perdam. delebo eum de libro uitae. non de praescientia. BOETHIUS. inquit. non tamen omnes secundum propositum uocati. meae uires. mea magna potentia solus. Cum enim dixisset quia in illo uiuimus et mouemur et sumus. 027: QUOD PROVIDENTIA DEI CAUSA SIT EVENTUUM RERUM ET NON. sed ad sensum suum incongrua aptant testimonia. Neque enim necesse [est] esse contingere quae prouidentur sed necesse esse quae futura sunt prouideri. 026: QUOD DE PRAESCIENTIA IUDICET DEUS ET NON. IV: Quidam aiunt non ideo quid es se euenturum. /170/ Q. quoni am id prouident ia futurum esse prospexerit sed e contrario potius. iustificauit. prouidere quam putare quae olim acciderunt causam summae illius esse prouidentiae? ORIGENES SUPER EPISTOLAM PAULI AD ROMANOS: Et quos uocauit. Quibusdam autem data est gratia in usum. ITEM: Nomina eorum erant scripta in caelo propter iustitiam cui deseruiebant. quasi non legerimus Homerocentenas et Virgiliocentenas. quam circa Dei cultum gerunt. uocantur. id diuinam prouidentiam latere non posse eoque modo necessarium hoc in contrariam relabi partem. cum Atheniensibus loqueretur. Nam hi qui secundum propositum bonum et bonam uoluntatem. qui sciens in eis religiosam mentem et salutis inesse desiderium. cum constet multos esse uocatos. paucos electos? Sed omnes quidem uocati sunt. Et post uerba Saluatoris in cruce: Talia perstabat memorans fixusque manebat. ostendit. Quomodo quos uocauit. ut Sauli. Hoc ergo pacto neque in praescientia Dei uel salutis uel perditionis nostrae causa consistit. DE CONSOLATIONE. De praescientia Pharaonem damnandum censuit sciens eum non se correcturum. scitur a 41 . nec scire dignantur quid prophetae quid apostoli senserint. ut secundum iustitiam iudicis tunc uideatur deleri. LIB. cum malus esse desinit. HIERONYMUS AD PAULINUM PRESBYTERUM DE OMNIBUS DlVINAE HISTORIAE LIBRIS: Iohannes rusticus. Quod si secundum propositum ad Deum referatur. neque gloriari de nostra penitus potestate sublatum est. piscator indoctus. cum peccat. Iam noua progenies etc. quia sunt euentura. ac non sic etiam Maronem sine Christo possumus dicere christianum quia scripserit: Iam redit et uirgo etc. qui si forte ad scripturas sanctas post saeculares litteras /169/ uenerint. quoniam quid futurum est. ITEM: Iam uero quam praeposterum est. secundum uero praescientiam in numero erant malorum. sapientiam sapientium etc. Iuxta praescientiam tamen nunquam in libro uitae fuerat. apostolum uero Paulum elegit praescius utique quod futurus esset fidelis. et unde illa uox. Econtra tunc aliquis uidetur adscribi. Unde et Moysi dicit: Si quis peccauerit ante me.quod inuenerint creatorem manifeste idem apostolus. hoc Demosthenes eloquens ignorauit. neque iustificatio ex sola uocatione pendebit. Iude illis quibus dixit: Ecce nomina uestra scripta sunt in caelo. quasi grande sit et non uitiosum ad uoluntatem suam scripturam trahere repugnantem. et sermone composito aurem populi mulserint quicquid dixerint hoc legem deputant. obsecro: In principio erat uerbum etc. ipsi sunt qui secundum propositum uocati dicuntur.

cuius participatione sunt bona caetera. sicut quaecumque peccata. Unde et illa uerba sunt. macerare corpus suum. dicere. non prouidentia uniuersus mundus administratur. Unde dictum est. Quocirca praedestinatio Dei quae in bono est. De illis autem ouibus. temere fit. quod tamen totum ad diuinam reuocandum est prouidentiam. IDEM IN LIBRO DE CONCORDIA EVANGELISTARUM IN MATTHAEUM: Nihil fortuitu fit ab eo qui omnia disponit. Paenitet me illic nominasse fortunam. quos autem praedestinauit etc. 029: QUOD PRAEDESTINATIO DEI IN BONO TANTUM SIT ACCIPIENDA ET NON. et qui uident oaeci fiant. hoc uoluit fortuna. potest autem esse sine praedestinatione praescientia. non tamen praedestinasse quemlibet hominem ad peccatum. uide Paulum. AUGUSTINUS DE PRAEDESTINATIONE SANCTORUM: Praedestinatio est gratiae praeparatio quae sine praescientia non potest esse. non propter aliud sed per semet ipsum bonum est quod diuinam etiam prouidentiam uocamus. ubi dici debet. ITEM: Praedestinationis nomine non aliqua uoluntatis humanae coacticia necessitas exprimitur sed misericors et iusta diuini operis sempiterna dispositio. ut qui non uident uideant. IDEM.Deo antequam fiat. quia non estis ex ouibus meis. AUGUSTINUS QUAESTIONUM LXXXIII CAP. cum homines habeant in pessima consuetudine. Unde Dominus: Ego ueni. Dei enim praedestinatione aut peccatorum praeparata est pia remissio aut peccatorum iusta punitio. forsitan. Dixit: non estis ex ouibus meis. ITEM: Illud bonum. qua fit ex eadem massa aliud uas in honorem. fortasse.. sapientiae et scientiae Dei. nec latro interimit. hoc Deus uoluit. Ipsa est enim atttitudo diuitiarum. quamuis non aliquam deam uoluerim hoc nomine intelligi sed fortuitum rerum euentum. I: Non mihi placet totiens me appellare fortunam. gratiae. ITEM: Non rapit eas quisquam de manu mea. est praeparatio. Ut autem scias quia non in praescientia Dei uniuscuiusque salutis causa ponitur. aliud in contumeliam. Nihil igitur casu fit in mundo. et qua dicitur carni et sanguini: O homo! tu quis es qui respondeas Deo? /172/ Q. fortuitu. quae nulla religio dici prohibet: forte. 028: QUOD NIHIL FIAT CASU ET CONTRA. nec fur tollit. praescire autem potens est et quae ipse non facit. nec lupus rapit. quia uidebat eos ad sempiternum interitum praeparatos. IDEM SUPER IOHANNEM: Sed uos non areditis. de quibus dicit apostolus: Nouit Dominus qui sunt /173/ eius et quos praesciuit et praedestinauit. ipse reprobus efficiatur. XXVI: Quidquid casu fit. Quia si ad peccatum hominem praedestinaret pro peccatis hominem non puniret. quamuis nullus intelligat causam. IDEM IN EXPOSITIONE QUARUNDAM PROPOSITIONUM IN EPISTOLA PAULI AD ROMANOS: Non praedestinauit aliquem nisi quem praesciuit crediturum. Praedestinatione quippe Deus ea praesciuit quae fuerat ipse facturus. Quid potest fur et latro? Non perdunt nisi ad interitum praedestinatos. ITEM: Contingit credere Deum praescisse peccatores quia nihil eum latere potuit. ut dixi. /171/ sed in proposito et actibus suis. Si ergo casu aliqua fiunt in mundo. uerentem ne forte cum aliis praedicauerit. 42 . fecit quae futura sunt. RETRACTATIONUM CAP. Q. gratia uero est ipsius praedestinationis effectus. quidquid temere fit. non fit prouidentia.

DOMINUS PER ISAIAM: Ego dominus. bene utens et malis tanquam summe bonus ad eorum damnationem quos iuste praedestinauit ad poenam.IDEM IN ENCHIRIDION. praesciuit et ordinauit prouida bonitate. donec consummentur uerba Dei. EX DICTIS AMBROSll DE PRAEDESTINATIONE: His omnibus testimoniis praedestinati ostenduntur mali ad poenam sed non praedestinati ad peccatum. 030: QUOD PECCATA ETIAM PLACEANT DEO ET NON. quos non praedestinauit ad regnum sed ad interitum. ita iniquitas et omne opus prauum ex diabolo. faciens pacem et creans malum. impleret ipse quod uoluit. praesciuit. AMBROSIUS AUTPERTUS IN APOCALYPSI LIB. RESPONSIONES PROSPERI AD RUFINUM: In praescientia et bona norit et mala. quae Deo per omnia placet. ITEM: Praedestinatio Dei semper in bono est aut ad retributionem iustitiae aut ad damnationem pertinens gratiae. sed sola bona praedestinauit. CIV: Magna opera Domini. iustitiae se damnandos praeparant. cui dicitur: dilexisti iustitiam et odisti iniquitatem. siue bona siue mala. Q. 43 . EX DICTIS EIUSDEM: Deus potuit. siue electorum ad requiem siue reproborum ad mortem. praedestinatio autem sine praescientia esse non potest. quam Deus odit. VI: Gemina est praedestinatio. ut per creaturae uoluntatem qua factum est quod creator noluit. ut dent regnum suum bestiae. exquisita in omnes uoluntates elus. et~eorum salutem quos benigne praedestinauit ad gratiam. sicut uoluit. Ideo enim Dei placitum perficiunt. Deus itaque omnia opera. CAP. Q. quosdam praedestinare ad gloriam. quosdam ad poenam. In quo praedestinatio iustissime laudanda est ultionis. ITEM IDEM: Iniquos itaque quos praesciuit Deus hanc uitam in peccato terminaturos. ad peccatum autem eos non praedestinauit. quoniam eorum quae facturus est Deus praedestinator est. Mala uero futura opera illorum. non praedestinauit ad culpam. praedestinauit supplicio. quem praedestinauit peccati merito puniendum. IX: Deus enim dedit in cordibus eorum ut faciant quod illi placitum est. LIB. placet iustitia qua damnat perpetratas iniquitates. ISIDORUS DE SUMMO BONO. Quamobrem unde displicent. ITEM: Potest itaque sine praedestinatione esse praescientia. ea non praedestinauit. et non est alter formans lucem et creans tenebras. inde quod illi placitum est perficiunt. ut agnosceretur non ab eo praedestinatum hominem ad peccatum. Quoniam. et poenam praedestinauit illis. Praecedentium iniquitatum merita exigunt. quae uero non facit nec facturus est. ego dominus faciens haec. Quos autem praedestinauit ad poenam. CAP. ITEM: Impios praedestinauit ad poenam. quoniam non est auctor iniquitatis. Cui enim placere non potest iniquitas. quo iniquitatem amando. ut reprobi in errorem a Deo ire permissi ita agant ut non misericordia parcentis soluentur sed iustitia punientis damnentur. 031: QUOD DEUS MALORUM QUOQUE CAUSA VEL AUCTOR SIT ET NON. sicut iustitia ex Deo est et omne bonum. /174/ II.

uel ad beneficia quibusdam praestanda uel ad poenas quibusdam ingerendas. ET APOSTOLUS IN EPISTOLA AD ROMANOS: Propter quod tradidit illos Deus in desideria cordis eorum. ut indicentur omnes qui non crediderunt ueritati sed consenserunt iniquitati. ITEM: Nam nisi esset hoc bonum. ET ALIBI: /175/ In iudicium ego uend in hunc mundum.AMOS PROPHETA: Si erit malum in ciuitate. IDEM DE GRATIA ET LIBERO ARBITRIO: Scriptura diuina si diligenter inspiciatur. Nam inuenimus aliqua peccata etiam poenas esse aliorum peccatorum. et profecto bonum est omne quod iusto iudicio iustum est. peccatum non haberent. et exterminabo eum de medio populi mei Israel. SIMEON AD MARIAM DE CHRISTO: Ecce positus est hic in ruinam et resurrectionem multorum. ut non fulgeat illuminatio euangelii gloriae Christi. in quibus Deus huius saeculi excaecauit menses infidelium. cuius etiam causa dicitur ad ostendendam in illo uirtutem. quod dominus non fecit. LXXXVI: Nam omne quod permittit Deus facere dicitur. Propterea tradidit illos Deus etc. Sinite illum ut maledicat. quae perfecta /176/ dicit apostolus in perditionem. quoniam dixit illi Deus. ITEM: Propterea tradidit illos Deus in passiones ignominiae etc. Pro eo quod dilectionem ueritatis non recaperunt ut salui fierent. hoc non est consecutus. in immunditiam etc. et aures ut non audiant usque in hodiernum diem. Quomodo dixerit dominus huic homini maledicere? Non enim iubendo dixit ubi obedientia laudaretur sed quod eius uoluntatem uitio suo malam in hoc peccatum iudicio iusto et occulto inclinauit. sicut est induratio Pharaonis. ITEM: In epistola Pauli ad Romanos. etiam sinendo fieri quaecumque fiunt male. 44 . oculos ut non uideant. Nec dubitandum est Deum facere bene. ideo mittet illis operationem erroris ut credant mendacio. Et ad Thessalonicenses secunda ait de quibusdam. electio uero consecuta est. uel sinendo ut fiat uel ipse faciendo. ut qui non uident uideant. sicut sunt uasa irae. IDEM IN ENCHIRIDION: Non fit aliquid nisi omnipotens fieri ueldt. sicut scriptum est: Dedit illis Deus spiritum compunctionis. Ecce filius maus quaerit animam meam. ut essent male nullo modo esse sinerentur ab omnipotente bono. ET IPSE CHRISTUS: Si non uenissem et locutus eis fuissem. et qui uident caeci fiant. AUGUSTINUS QUAESTIONUM VETERIS ET NOVAE LEGIS CAP. ITEM: Et dixit Dauid. et adhuc modo filius Iemini. Non haberes potestatem in me. ego dominus seduxi prophetam illum. Unde dicit dominus ad Pilatum. ET PAULO POST: Tradidit illos Deus in reprobum sensum etc. quia si non permittit non fit. IDEM IN II AD CORINTHIOS: Quod si opertum est euangelium nostrum. in his qui pereunt est opertum. nisi datum esset desuper. caeteri uero excaecati sunt. IDEM INFRA: Quod quaerebat Israel. ostendit hominum uoluntates ita esse in Dei potestate ut eos quos uoluerit quando uoluerit inclinari. ITEM: Per Ezechielem dixit Deus: Et propheta si errauerit et locutus fuerit. Non enim hoc nisi sinit.

et dolum faoerent in seruos eius etc. ut illa quae sequuntur sint praecedentium poena. quibusdam utilis ad paenitendum. Nunc igitur ecce dedit Dominus spiritum mendacem in ore omnium prophetarum tuorum qui hic sunt. dum non uult statim percutere peccantes sed innocens primis postrema condemnat. iram Dei non mereri. Talibus testimoniis satis. ne incurratis illud prouerbii Salomonis: Insipientia uiri uiolat uias eius. siue ad bona pro sua misericordia. aliquando occulto. Deum autem causatur in /177/ corde suo. et omnem exercitum caeli assistentem ei a dextris et a sinistris. manifestatur operari Deus in cordibus hominum ad inclinandas eorum uoluntates quocumque uoluerit. HIERONYMUS IN EPISTOLA PAULI AD ROMANOS: Propterea tradidit illos Deus. quibusdam inutilis ad resistendum Deo et in malo perseuerandum. I: Grandis offensa est postquam peccaueris. non quomodo Iudas ad opus cui congruebat. Cui locutus est Dominus: In quo? et ille ait: egrediar et ero spiritus mendax in ore omnium prophetarum eius. Item tradere dicitur cum non retinet delinquentes. ne timeremus te. illos debemus intelligere electos per misericordiam. Sicut et apostolus dicit: Quoniam ueritatem Dei non receperunt. Poena ipse uocatur induratio ueniens de diuina iustitia. IDEM IN OSEE. Apostolus quoque: Propterea tradidit illos Deus in desideria cordis eorum. egredere et fac ita. CAP. ut ascendat et cadet in Ramoth Galaad? Et dixit unus uerba huiuscemodi. in immunditiam. HIERONYMUS AD CASTRICIANUM: Magna ira est quando peccantibus non irascitur Deus. illum ad effundendum sanguinem suum. Illos ergo elegit ad obtinendum regnum suum. LIB. IDEM IN LIBRO XX QUAESTIONUM EXODI: Causa obdurationis cordis Pharaonis non solum fuit quod incantatores similia faciebant. ut iusto iudicio eius /178/ mereantur ire in deterius. XVIIII: Praecedentia peccata sequentium sunt criminum causa. Cum itaque audimus: Nonne ego uos duadeoim elegi? et unus ex uobis diabolus est. non quod ipse sit cause sed per longanimitatem et patientiam non inducendo uindictam patitur eos secundum cordis sui agere uoluntatem. et Dominus locutus est contra te malum. uerum etiam ipsa Dei patientia. iudicio utique aliquando aperto. illum per iudicium. Vidi Dominum sedentem super solium suum. Facit ergo Deus quosdam peccare sed in quibus iam talia peccata praecesserunt. EX LIBRO III REGUM: Dixit Michaeas prophata: Audi sermonem Domini. ut per eius opus damnabile illud propter quod ipse uenerat opus uenerabile compleretur. Hinc est quod ait propheta: Indurasti cor nostrum. sicut dixit: et dimisi eos seoundum desideria cordis eorum. ITEM: Pro poena est dum suae peccator relinquitur uoluntati. Unde est quod peccata patrum in tertiam et quartam generationem restituit. nolite dubitare praecessisse mala merita eorum ut iuste ista paterentur. Egressus est autem spiritus et stetit coram Domino et ait: Ego decipiam ilium. immisit illis Deus spiritum erroris. II. quantum existimo. quae parcebat patientia secundum corda. quocumque uoluerit inclinat illud. semper autem iusto. LIB.IDEM DE GRATIA ET LIBERO ARBITRIO: Scriptum est in prouerbiis: Cor regis in manu Dei. 45 . ab illo quippe electus est qui nouit bene uti etiam malis. Et dixit Dominus: Decipies et praeualebis. ISIDORUS DE SUMMO BONO. ITEM: Qui in tantum iratus est ut nequaquam percutiat delinquentes. Et in Psalmo legitur de Aegyptiis: Conuertit cor eorum ut odirent populum eius. IDEM DE CORREPTIONE ET GRATIA: Electi sunt ad regnandum cum Christo. siue ad mala pro meritis eorum. Et ait Dominus: Quis decipiet Achab regem Israel. Ac per hoc quando legitis a Deo seduci homines aut obtundi uel obdurari corda eorum. et alius aliter.

DE PRAEDESTINATIONE DIVINA: Quem uult indurat non ita intelligendum est quasi Deus in homine ipsam. Quod tamen Dei ponere est nequaquam ad peccatum premere sed nolle a peccato liberare. sordesoat adhuc. bond igitur tantummodo cause est et propterea ipse summum bonum est. ignorare. praesentia attendere. noceat adhuc. quia posse ipsius non potest inuenire non posse. ab eo quod est esse deficit et tendit ad non esse. /180/ CAP. Quid est enim aliud duritia quam /179/ Dei obuiare mandatis? ITEM: Indurare dicitur eum quem mollire noluerit. Cum enim ipsum malum nihil sit quomodo potest facere rem aliquam esse? Tamen perdere potest de re in qua est malum.. iusto eum iudicio deserens ponam ei ut alibi impingat. Non enim relicti sunt a Deo ut relinquerent Deum sed reliquerunt et relicti sunt. patrem omnipotentem. cum praecedentibus peccatis irascitur. ad ultimum negare se ipsum non potest. UNIVERSALIS ECCLESIA CONGAUDET: Credo in Deum. non esse ad eum pertinere nullo pacto potest. QUAE SIC INCIPIT. RESPONSIONES PROSPERI AD RUFINUM. praeterita obliuisci. ITEM: Ex malo autem nulla res esse potest. III: Et quod ex Deo non nisi bonum est. Ergo res in qua solun est bonum immortalis est. XXII: Utrum Deus mali auctor sit. sic excaecare quem illuminare noluerit. Unde Moyses ait: Nondum completa sunt peccata Amorrhaeorum. Omne autem quod deficit. Creditis Deo omnipotenti. Homo autem ex bono et malo creatus est ut contempto malo sequatur bonum et propter quod habet electionis mercedem. Iohanni quoque per angelum dicitur: Qui nocet. Quisquis omnium quae sunt auctor est. Ac si aperte dicat. mentiri. permittit ut caecata mens in aliis labatur. ut puta falli.] GREGORIUS SUPER EZECHIELEM. essendi cause est. fallere. Quocirca mall auctor non est. et malum deficere. Non enim cor peccantis Dominus obdurat sed obdurare dicitur. At ille ad quem non esse non pertinet non est cause deficiendi. IN EXPOSITIONE SYMBOLI. subtrahit se bonum propter inhabitans malum. Unde nunc etiam Dominus dicit: si conuersus a iustitia sua fecerit iniquitatem. DE EXPOSITIONE SYMBOLI. et quod bonum est mali causa non est. 032: QUOD OMNIA POSSIT DEUS ET NON. Paulus ait: Ut impleant peccata sua. patrem omnipotentem. a sic repellere quem uocare noluerit. quia omnium quae sunt auctor est. Omnipotens dicitur quia posse illius non 46 . Non itaque recte opinatur qui putat praerogatorem uitae lapsuris auctorem esse peccati. SUPER FABRICAM TOTIUS ECCLESIAE: Credo in Deum. et qui in sordibus est. Q. Esse autem et in nullo deficere bonum est. ut ita dicam.AUGUSTINUS QUAESTIONUM LXXXIII CAP. in quantum bona sunt. tamen aliqua non potest. IDEM HOMILIA XXVIII. quae non est. HOMILIA XI: Nobis cum tremore considerandum est quomodo Deus. futura nescire. quia superius supprehensa non potest. quia. duritiam cordis operetur. [CHRYSOSTOMUS SUPER MATTH. cum ab obduratione non liberat. et sic res uadit ad nihilum. id est tendendi ad non esse. Ecce quanta non potest! Tamen ideo est omnipotens. CHRYSOSTOMUS HOMILIARUM SUARUM XXVI. et ad cuius bonitatem id tantum pertinet ut sit omne quod est. initium et finem habere. QUAE SIC INCIPIT. quia in tantum sunt. non praeuidere. Simile est regnum oaelorum hominum regi qui fecit nuptias filio suo et reliqua: Omne malum sine substantia est et nihil est. Quia uidere paenitendo noluit ubi iam impegit. Dauid quoque: Appone iniquitatem super iniquitatem ipsorum et non intrent in iustitiam tuam. ponam offendioulum coram eo. sicut de Pharaone dicitur: Ego indurabo cor eius.

ualet quidem liberare de poena sed non uult coronare corruptam. sicut et patres uestri. ut totum quod uult possit. IDEM QUAESTIONUM VETERIS ET NOVAE LEGIS CAP. donec tu illo introeas. IDEM IN LIBRO DE SPIRITU ET LITTERA: Non potest facere iniusta quia ipse est summa iustitia et bonitas. nisi paucos infirmos impositis manibus curauit. Ipsa est ergo omnipotentia. dicente propheta: Omnia quaecumque uoluit feoit. et quis resistet tibi? ESTHER: Domine. PSALMISTA: Tu terribilis es. Q. IDEM IN TRACTATU DE SYMBOLO: Deus non potest mori. Hoc impossibile eius plenitudinis est. quia sine dubio poterat per potentiam sed non poterat per iustitiam. et stultum Dei quod sapientius /181/ est hominibus. rex omnipotens. Atque utinam possim me occidere! Sic et Dominus Loth: Non potero. et non est qui possit resistere tuae uoluntati. 034: QUOD DEUS NON HABEAS LIBERUM ARBITRIUM ET CONTRA. CLIX: Nam omnia quidem potest Deus sed non facit nisi quod conueniat ueritati eius ac iustitiae. Q. STEPHANUS IN ACTIBUS APOSTOLORUM: Vos semper spiritui sancto resistitis. APOSTOLUS AD ROMANOS: Voluntati enim eius /182/ quis resistit? PSALMISTA: A resistentibus dextrae tuae custodi me. nisi quoniam quidquid uult potest. XCVI: Neque enim ob aliud ueraciter uocatur omnipotens. MARCUS: Dicebat eis Iesus quia non est propheta sine honore nisi in patria sua et in cognatione sua et in domo sua. HIERONYMUS IN EPISTOLA AD EUSTOCHIUM: Audacter loquar. cum omnia possit Deus. Sed hoc crucis. inquit. Et non poterat ibi uirtutem ullam facere. AUGUSTINUS CONTRA EPISTOLAM GAUDENTII: Cur hoc fieri non posset nisi quia iuste fieri nullo modo posset? Sic et dicimus.potest inuenire non posse. impossibile is tud non infirmitatis est sed uirtutis et maiestatis. faoere rem. illud diuinitatis. aut aliquo modo impedire eam. in tua ditione cuncta sunt posita. AMBROSIUS CHROMATIO: Impossibile est mentiri Deum. Non posse dixit se. nec uoluntate cuiuspiam creaturae uoluntatis omnipotentis impeditur effectus. non potest falli. Omnipotens uero est. Quid etiam potentius quam nescire quidquid infirmitatis est? Est tamen et aliud infirmum Dei quod fortius est hominibus. non quod omnia possit facere sed quia potest efficere quidquid uult. 47 . Et mirabatur propter incredulitatem eorum. quia ueritas non recipit mendacium. 033: QUOD DEO RESISTI NON POSSIT ET CONTRA. ita ut nihil ualeat resistere eius uoluntati quin compleatur. non potest mutari. suscitare uirginem non potest post ruinam. ex quo colligitur impossibile Dei potentissimum esse. AUGUSTINUS IN ENCHIRIDION CAP.

Ex eo autem quod inferunt. Multo quippe liberius erit arbitrium. Ex quo manifestum est rem eos inter se postulare contrariam. quantum autem ad experientis /184/ sensum. quod omnino non poterit seruire peccato. sicut nunc non inuident archangelis angeli. omnis homo sed omnis uiuens. illud petunt ut liberi fieret arbitrii. IDEM DE CIVITATE DEI. quod nulli superiori ullus inferior inuidebit. oblita culparum. IV: Melior autem homo est qui uoluntate quam qui necessitate bonus est. cum qua conditus est. ab omni malo liberata. Solus Deus est in quo peccatum non cadit. uere liberi eritis. Caetera. Horum uero cum fuisset uoluntas serue peccati. Voluntas ergo libera danda homini fuit. libera uoluntas. et contra angelos peruersum quid intellexit? Et in psalmis: Non iustifioabitur in conspeotu tuo omnis uiuens. nulli es se blasphemum.non angeli. LIB XXII: Id eti~m beata illa ciuitas magnum in se bonum uidebit. IDEM SUPER GENESIM: Sic oportebat primum hominem fieri ut et uelle bene posset et male. quoniam peccare non potest. quod et in apos tolos inuidiae malum diximus potuisse subrepere. Quantum ergo attinet ad scientiam rationalem. non apostolus -. sicut Deus ipse est. liberta est per ilium qui dixit: Si uos filius liberauerit. ideo liberum arbitrium habere negandus est? Erit ergo illius ciuitatis in singulis uoluntas libera. quam peccando Adam perdidit. IDEM AD PAULAM ET EUSTOCHIUM. talis debuit fieri qui malum recipere non posset. ITEM: Illi ergo sine peccato ullo data est. quia beati esse sic uolumus ut esse miseri non solum nolumus sed nec esse possumus. nouissima erit non posse mori. prorsus immemor. id est non euangelista. Nec ideo tamen suae liberationis oblita ut liberatori suo sit ingrata. solui potest. 48 . debuit homo Deo similis fieri. et eam fecit seruire peccato. 035: QUOD UBI DEEST VELLE DEI DESIT ET POSSE ET CONTRA. Sidera quippe non sunt munda in conspectu eius. quando non potuerit seruire peccato? quae future erat et homini sicut facta est angelis sanctis merces meriti. Q. oblita poenarum. nouissima erit multo maior. cum etiam de angelis hoc putemus. IDEM DE CORREPTIONE ET GRATIA: Quid etiam liberius libero arbitrio. postea uero sic esse ut male uelle non posset. in utrunque possum suam flectere uoluntatem. non dominationes. non posse peccare. nouissimum non posse peccare. nec ideo libero careret arbitrio. non throni.sed ad omnia conscendo -. ITEM: Sicut prima immortalitas fuit. caeteraeque uirtutes. Quod a plerisque quaeritur de praesenti loco. cum sint liberi arbitrii. Non ait. debuit hominem faciens ad suam imaginem et similitudinem facere ut ipse uoluntarie et non ex necessitate /183/ bonus esset. Nec ideo liberum arbitrium non habebunt quia peccata eos delectare non poterunt. cum necessitatem ei boni important. IN EXPOSITIONE EPISTOLAE PAULI AD PHILEMONEM: Uti ne uelut ex necessitate bonum tuum esset sed uoluntarium. DE FILIO PRODIGO: Nulli uideatur periculosum. ITEM: Certe Deus ipse nunquid. Si enim Deus uoluntarie et non ex necessitate bonus est. Nam ex eo quod dicunt.HIERONYMIS DAMASO. posse non mori. impleta omni bono. magis quippe erit liberum a delectatione peccandi usque ad delectationem non peccandi. illud uolunt ut homo Deo similis non fieret. Neque enim uoluntas libera dicenda est. ITEM: Prima ergo libertas uoluntatis erat posse non peccare. memor praeteritorum etiam malorum suorum. AUGUSTINUS QUAESTIONUM LXXXIII CAP. ita primum liberum arbitrium posse non peccare.

XIII. nec uult. cum tranquillitate iudicas. cuius desit exemplum. Deus quippe ut immutabilis naturae. Subest enim tibi. IDEM IN ENCHIRIDION: Omnipotentis uoluntas mala esse nunquam potest. itane defuit Deo modus alius quo liberaret homines. ergo quidquid uult /185/ potest. mortalemque factum mortem perpeti? parum est sic refellere ut istum modum quo nos liberare dignatur asseramus bonum. quoniam quidquid uult potest. uirginitatem suscitare non potest post ruinam. uerum etiam ut ostendamus non alium modum possibilem Deo defuisse. ipsa potissimum eligeretur? ITEM: Poterat utique Deus hominem aliunde suscipere in quo esset mediator Dei et hominum. ITEM: Si ergo potest esse quod non uult. HIERONYMUS NOSTER: Sanctus Hieronymus Eustochio ad meliora studuit hortando mandare: Cum omnia possit Deus. quam certe immutabilis et efficacissima sit uoluntas Dei. ita immutabilis est uoluntatis. Ergo ubi non est uelle Dei. Per quemdam namque sapientem dicitur Deo. et exhibebit mihi modo plus quam XII legiones angelorum? /186/ ITEM: Tunc in clarissima sapientiae luce uidebitur quod nunc fides habet. et cum magna reuerentia disponis. X: Eos qui dicunt. Potuit enim efficere ut XII legiones angelorum pugnarent contra eos qui eum ceperunt. IDEM IN LIB. cum uolueris. et sic formare corpus sed ratione infirmabatur. Poterat. et tamen ille hoc quoque dixit Deo esse possibile. IDEM DE TRINITATE.EX VITA SANCTI HIERONYMI QUAE SIC INCIPIT. sicut illum quem primum creauit non de genere creauit alicuius. cuius potestati cuncta aeque subiacent sed sanandae nostrae miseriae conuenientiorem alium modum non fuisse. 49 . hoc solum non potest. uel sic uel alio quo uellet modo creare unum alium de quo uinceretur uictor prioris sed melius iudicauit de ipso quod uictum fuerat genere hominem assumere. Non enim potest iustitia uelle facere quod iniustum est. omnipotens non est. nihil autem uelit quod non possit. Hoc et apostolus dixit: Si non oredimus. quia et uelle non potest. ne quis me temere dixisse arbitretur aliquid omnipotentem non posse. QUAESTIONUM VETERIS ET NOVAE LEGIS: Potuit Deus simul cuncta facere sed ratio prohibuit. Praeterea multa potest facere quae nec facit. deest posse. ITEM: Poterat animam limo terrae admiscere. sicut credo. ITEM: Sed quondam dixi hoc solum omnipotentem non posse quod non uult. Tu autem dominator uirtutis. Cur non fieret mors Christi. quam multa possit et non uelit. quod non posse Dei non uelle alio omni modo dici poterat uerbo. negare se ipsum non potest. posse. AUGUSTINUS IN TRACTATU DE SYMBOLO: Quod non uult omnipotens. CAP. cum. Est autem omnipotens. et ideo quod non uult esse non potest. quia primum oportebat domum compaginari et sic habitatorem induci. LIB. ut unigenitum filium hominem fieri uellet. EVANGELISTA MATTHAEUS: An putatis quia non possum rogare patrem. praetermissis innumerabilibus modis quibus ad nos liberandos uti posset omnipotens. ille qui fidelis permanet. non de genere illius Adam. immo cur non. non dubites nunquam esse factum ut per foramen acus camelus transiret. IDEM IN LIBRO DE SPIRITU ET LITTERA: Absurdum tibi uidetur dici aliquid fieri posse. qui propterea dicitur omnipotens.

et te nolente tantam esse potestatem impii. 037: QUOD NIHIL FIAT DEO NOLENTE ET CONTRA. sicut orant pro quibusdam pie sancteque. et non est qui resistat manui eius et dicat quare fecisti? Loquitur quasi homo saeculi. qua Deum uelle dicimus quod altos efficit uelle. iustitiam eius uideatur arguere quod immerito poenas sustinuerit. Q. Quia uero Iudam non suscitauit. Cum ergo sis omnium creator et dominus. fecit in caelo et in terra etc. Quisquis horum aliquid Deo dixit impossibile. AUGUSTINUS IN LIBRO DE SPIRITU ET LITTERA: Infideles quidem contra uoluntatem Dei faciunt cum eius euangelio non credunt. Potest et de monte illo. quem fides in mare transferret. HIERONYMUS SUPER DANIELEM. Multa enim uolunt fieri sancti eius ab illo inspirati sancta uoluntate. numquid dicendum est. uides quam desipiat quamque aduersus fidem scripturae eius loquatur. et quod orant non facit. necesse est ut facias quod sine te fieri non potest. quia filius quos uult uiuifieat. eadem etiam hoc potestate fecisset. LIBRO XXII: Multa fiunt quidem contra uoluntatem Dei sed tantae est ille sapientiae tantaeque uirtutis ut in eos exitus siue fines. non potuit? Potuit ergo sed noluit. Multa alia hulusmodi possunt occurrere uel legenti uel cogitanti. quae possibilia Deo negare non possumus quamuis eorum desit exemplum. quod tamen nusquam factum uel legimus uel audiuimus. Nam si uoluisset. UBI DE DEO ET DE NABUCHODONOSOR SIC LOQUITUR: Iuxta uoluntatem enim suam faeit tam in caelo quam in terra. qui omnes homines uult saluos fieri etc. 50 . ET PER SEMETIPSAM VERITAS AD IERUSALEM LOQUITUR: Quoties uolui congregare filios tuos etc. nec fiunt. Q. IDEM DE CIVITATE DEI. EX VERBIS HABAKKUK PROPHETAE: Domine. multa /188/ uult nec facit. IDEM IN LIBRO DE NATURA ET GRATIA: Dominus Lazarum suscitauit. dum potentiam Dei praedicat. ITEM: Secundum ergo hanc uoluntatem. sed quod bonum est hoc uult Deus. ITEM: Deus qui operatur in nobis et uelle. sine dubio potuit. IN TERTIA VISIONE.ITEM: His addi possunt etiam illa quae leguntur in libro sapientiae. DAVID IN PSALMO CXXXIV: Omnia quaecumque uoluit dominus. quos bongs et iustos ipse praesciuit. quoniam multa posset noua tormenta Deus exercere in impios ad nutum sibi seruiente creatura. quae tamen non exercuit. Non enim quod uult hoc facit. ET APOSTOLUS AD /187/ ROMANOS: Voluntati enim eius quis resistit? IDEM IN EPISTOLA PRIMA AD TIMOTHEUM: Hoc enim bonum est et acceptum coram saluatore nostro Deo. Nabuchodonosor autem sic locutus est ut. 036: QUOD QUICQUID VULT DEUS FACIAT ET NON. tendant omnia quae uoluntati eius uidentur aduerse. non dico sine te quicquam fieri.

dum potentiam eius etiam ad ima detrudimus. Sicut ergo in hominibus etiam per singulos currit Dei prouidentia. necesse est ut facias quod sine te fieri non potest. uelut si malus filius uelit mori patrem. quia omne quod est aut Deus aut creature est. Cum ergo sis omnium creator et dominus. nonne confirmat non solum totam mundi partem. quorum angeli cotidie uident faciem patris qui in caelis est. APOSTOLUS AD HEBRAEOS DE SPIRITU DEI: Omnia nuda sunt et aperta oculis eius etc. uerbi gratia. CAP. neque nos potest a uanitate separare ueritatique connectere quod subiectum est uanitati. quem Deus bona uoluntate uult mori. transfiguraui in me et Apollo etc.IDEM IN ENCHIRIDION: Aliquando homo bona uoluntate uult aliquid quod Deus non uult. Unde fiber ille apocryphus stultitiae deputandus. sicut apostolus multas in se personas transformat. Et rursus fieri potest ut hoc uelit homo uoluntate mala quod Deus uult bona. nullamque naturam esse /190/ quae non aut ipse sit aut ab ipso. et /189/ respicere ad iniquitatem non poteris. Q. ITEM: Omnes homines uult saluoe fieri. quomodo nascatur piscium multitudo et uiuat in aquis. et quod faenum agri post paululum mittendum in clibanum ipse tamen formet ac uestiat. sic etiam in caeteris animalibus generalem quidem dispositionem et ordinem cursunque rerum intelligere possumus. Aut certe sic dictum. Paulus clamat. PRUDENTIUS HYMNORUM: 51 . tamquam si diceretur. rebus mortalibus et corruptibilibus deputatam. aestimemus? HIERONYMUS SUPER ABACUC~H] PROPHETAM. uelit hoc etiam Deus. in nos ipsos iniuriosi simus eamdem irrationabilium prouidentiam esse dicente~s>. Creatura igitur non est. nullum hominem saluum fieri. Non quod propheta sic sentiat sed quod humanam impatientiam in sua persona exprimat. in quo scriptum est quendam angelum nomine Tyri praeesse reptilibus. 038: QUOD OMNIA SCIAT DEUS ET NON. et similiter piscibus et arboribus et bestiis uniuersis proprios in custodia angelos assignatos. omnes homines. CAP. EXPONENS ISTA EIUS VERBA: Domine. PAULUS IN EPISTOLA PRIMA AD CORINTHIOS: Scimus quia nihil est idolum in mundo. ne fortuitis perturbari motibus ea quorum causas comprehendere non possumus. AUGUSTINUS IN ENCHIRIDION. IDEM DE MORIBUS ECCLESIAE CATHOLICAE: Creatura. ne uideas malum. quanti pieces in aqua natitent et qui de minoribus maiores praecedere debeant. uerum etiam uilissimas eius abiectissimasque particulas diuina prouidentia regi. Non simus tam fatui adulatores Dei ut. saluos fieri. id est de omni genere hominum. et quasi reptile non habens principem. IX: Satis est Christiano rerum creatarum causes non nisi bonitatem intelligere creatoris. quae cimicum et pulicum et muscarum sit multitudo. 039: QUOD OPERA HOMINUM NIHIL SUNT ET CONTRA. Quare non respicis super iniqua agentes et faces deuorante impio iustiorem se? Et facies homines quasi pieces maris. CCLXXXI: Cum saluator dicit unum passerem non cadere in terram sine uoluntate Dei. quomodo reptilia et quadrupedalia oriantur in terra et quibus alantur cibis. Q. Sed absurdum est ad hoc Dei ducere maiestatem ut sciat per momenta singula quot culices nascantur quotue moriantur. Et hic nobis spiritus sanctus praestat. Aliter enim non potest Deus habere homines quasi pieces maris et quasi reptilia non habentia principem. fratres. qui est Deus. Unde: Haec autem. uanitati subiecta est. et te nolente tantam esse potestatem impii. Non dico sine te quidquam fieri. tanquam si bonus filius patrem uelit uiuere. EX LIBRO SENTENTIARUM PROSPERI. nisi quem fieri saluum esse uoluit. mundi sunt oculi tui.

Spatia locorum tolle corporibus. diligentius exponendum est. cum occultatur.Isis. Venit autem. Q. ET PER SEMETIPSAM VERITAS: Quia descendi de caelo. ECCLESIASTICA HISTORIA CAP. At ille exsurgens cum hominem uideret. PSALMO XXX: Numquid localis est Deus? Et localis et non localis. UNDE ET APOSTOLUS: Quid est autem. IDEM VOLUSIANO: Verbum Dei ubique totum est. quod ascendit. Quae utique omnia non ad patrem sed ad filium 52 . EX PSALMO CXIII: Simulacra gentium argentum et aurum. Et in psalmo: Quo ibo a spiritu tuo? etc. localis ad se uenientibus. et hi ei appropinquare qui eius similitudinem pie uiuendo recipiunt. opera manuum hominum. cum manifestatur. Itemque scriptum est: Spiritus Domini repleuit orbem terrarum. I: Multis antea astitisse ostenditur sed euidentius et familiarius Abrahae atque eius familiae. Sed et propriae uocis professione praesentiam se testatur non ignorare diuinam dicens: Dominator. 041: QUOD DEUS IPSE SIT QUI ANTIQUIS PATRIBUS APPAREBAT ET NON. PROPHETA: Egredietur dominus de loco sancto suo etc. Domine /192/ etc. quia ubique est. Si ascendere in caelum etc. tanquam sine his esse non possit. Ipse quippe ait per prophetam: Caelum et terram ego impleo. non ut faciam uoluntatem meam etc. ITEM: Quod addidimus in se ipso. ITEM: Non est negligenter intuendum quod diximus Deum in se ipso esse ubique totum. HIERONYMUS IN MAIORI BREVIARIO PSALTERII. et ideo necesse est ut non sint. XVI: Non loco mouetur Deus quia semper ubique est totus sed descendere dicitur cum aliquid inusitatum facit in terra. Hique ab eo longe esse dicuntur qui peccando dissimillimi facti sunt. adorauit Deum et ueneratur ut Deum. Tolle ipsa corpora qualitatibus corporum. Et de sapientia eius scriptum est: Attingit a fine usque ad finem. quia non continetur eis quibus est praesens. non localis.? AUGUSTINUS DE CIVITATE DEI LIB. IDEM AD DARDANUM: Est ergo Deus per cuncta diffusus. Apollo. Ideo ubique esse dicitur quia nulli parti rerum absens est. quantum fas erat. abscedit. Substantialiter Deus ubique est. Venus nihil est Maximianus et ipse nihil [est] illa nihil quia facta manu hic manuum quia facta colit. Deum hominibus innotuisse describitur. ITEM: Fatendum /191/ est ubique esse Deum per diuinitatis praesentiam sed non ubique per habitationis gratiam. Q. nunquam erunt. ideo totus quia cuilibet parti pariter totus adest. nisi quia et descendit primum in inferiores partes terrae etc. 040: QUOD DEUS QUOQUE LOCO MOVEATUR VEL LOCALIS SIT ET NON. quia apparuit Deus Abrahae tanquam communis aliquis homo sedenti ad ilicem Mambre. non erunt ubi sunt. In se ipso est.

responsis euidentissimis assignauit dicens: princeps militiae uirtutum Domini ego sum. secundo Dominus. tu Deus. Dominum uel Deum diuinus sermo commemorat. Ut personarum distinctio absoluta esset. Etiam his omnibus Deus. angelus Dei est nuncupatus. lateribus inflectitur. cuius est in ea natura qua Deus est? Sed quid de angelo dicam? Homo ad Abraham uenit. et manum conserit. et membris nititur. 53 . ITEM: Primum angelus Domini. multiplicans multiplicabo semen tuum etc. Neque enim fas est de aliquo angelorum uel caelestium uirtutum ista sentire. Et uocauit nomen Domini qui loquebatur secum. quondam non erat hic alius ab qui dixerat ad Moysen de rubo: Ne appropies huc. et in omni motu nostro incessuque consistit. Hic etiam Iesu successori Moysi cum adstitisset percunctanti quis esset. Adest autem ad Iacob etiam usque ad luctae complexum inhabitu humano. IDEM AD DAMASUM: Iuxta quod et ipsum Dominum et angelos in humanas uidimus se mutasse formas ut metus uidentibus demeretur. Putasne /193/ deambulantis incessum. uocauit enim nomen Domini qui loquebatur secum. nisi in specie assumptae creationis auditum. IDEM IN XII DE TRINITATE: Hinc etiam saepe naufragium est quia unigenitus Deus sub prophetica auctoritate creatura esse defenditur. idem Dominus et Deus est. Et addidit dicens: Ego sum Deus patrum tuorum etc. si quando mortalibus ex caelesti praecipiuntur adesse mandato. quia inualuisti cum Deo. Incessit in uias Dei et in opera Dei ad cognitionem scilicet Dei et nostrae aeternitatis profectam. innuit ad eum. uerumtamen Deus adoratur. nec naturalem hanc esse Dei speciem diuersitas ipsius assumptae creationis pateretur intelligi. ipse qui est et ille cuius est. qui ignis consumens est. corrigiam calciamenti etc. quia ex persona sapientiae dictum est: Dominus creauit me initium uiarum suarum. Ut uero honor debitus redderetur /194/ et Dominus et Deus est praedicatus. QUAE SIC INCIPIT "DILECTISSIMIS ET BEATISSIMIS FRATRIBUS": Si quis cum Iacob non filium quasi hominem colluctatum sed Deum innascibilem uel patrem eius dicat. ITEM: Videamus itaque in quas Dei uias et in quae opera a saeculis creata sit nata ante saecula ex Deo sapientia. Sed idem postea Moysi esse ignis ostenditur. Num quid secundum hominem in creationis istius habitu Christus talis consistit. solue calciamenta etc. et cibo alitur. In quo consideranda est praeceptorum similitudo. Certe qui ante angelus nunc etiam homo est. ut creationem ea uirtute qua assumpsit. anathema sit. ut in aliqua creatione consisteret. Cunque his auditis adoraret famulus. duplex in angelo Dei significatio est. Curre per tempora et intellige qualis uisus sit caeteris quibus se in habitu humanae creationis ingessit. solue.referenda posterioris in carne ratio dispensationis plenius expleta designat. HIERONYMUS AD MARCELLINUM ET ANASICHIAM: Sempiternus Deus erat qui Adae in paradiso uisus est et cum Iacob locutus est. Vocem Domini deambulantis in paradiso Adam audiuit. Angelus Dei loquitur. potens abolere rursum quod tantum ad causam contemplationis exstiterat. EX EPISTOLA BEATI HILARII AD DlVERSAS PROVINCIAS DESTINATA. ipse est angelus Dei. et utique idem Deus est. et corpore assistit. Est autem secundum prophetam filius Dei magni consilii angelus. absumeret. qui inambulando fuerat auditus? ITEM: Angelus ad Agar loquitur. Item propheta: Misit uerbum suum etc. Qui angelus Dei dictus est. tertio Deus: Tu enim es Deus qui adspexisti me. Numquid speciei eiusdem est cum angelus uidetur. Et paulo post dicit: Vidi Pominum facie ad faciem etc. qui adspexisti me. qualis et Deus est? Sed et homo loquitur. IDEM LIBRO I: Et dixit angelus Domini ad Agar. qui enim est Deus ex Deo. Nullum enim eorum. ita creatus inest. Claruit ergo ex his omnibus quod uerbum Dei et Deus designatus est. Eundemque cum apparuisset Iacob Deum esse scripture designat dicens: Ex Israel erit nomen tuum. ut decebat.

certissime tenere debemus Deum aut per suam substantiam loqui aut per sibi subditam creaturam sed per substantiam non loqui nisi ad creandas naturas. ut imaginem futurae colluctationis. Omnis illa creatura typum Domini sui gerebat. non nisi per creaturam loquitur aut tantummodo spiritalem. et Sarae filium futurum Deus ad Abraham locutus est. quod Deus est. VIII DE GENESI AD LITTERAM: Si modum quaerimus quomodo locutus sit Deus. non enim uidebit homo faciem meam et uiuet. neque substantiam mutant cum formam humani corporis sumunt. cum quo et conluctatus fuisse describitur. sacramentum scilicet futurae corporationis cognoscens. et spiritum ignem esse apostolorum Acta declarant. unum adorat et Deum confitetur. Quae impietas procul a catholicis mentibus repellenda est. IDEM SUPER IOHANNEM HOMELIA III: Deum nemo uidit unquam. et tamen aliud non sunt quam quod esse se norunt. Idemque adoratus et confessus ab illo tempore eodem in futurum redditurum se promittit. Namque habes aperte in lege: Et loquebatur Moyses cum Domino contra in contra. Nec illi ignorabant inuisibilem Deum in specie corporali. Loquebatur ergo cum Moyse angelus portans typum Domini. Sequeris ipsam scripturam. indicaret. uidit angelum. cum ei placuit. antequam ex uirgine corpus acciperet. quod in principio erat uerbum etc. Nam et loquebatur cum loquente Moyses et ei tamen dicebat: Si inueni gratiam ante te. cum loquitur Deus. ostende mihi te ipsum manifeste. id est homo uidens Deum. assumpsit uel hominem induere dignatus est? Qui etsi Abrahae uisus est sed in forma humani corporis uisus est. Sicut enim sonus quo auditur sententia. Responsum accepit: Non potes uidere faciem meam. nomen accepit. quanto magis ipse Dominus? Sic filium Dei uisum a patribus approbamus ut non totum in illo. Confessio audientis et Dominum eum esse et Deum edocet. cum quo sub figura hominis luctabatur. inquit. ita et species qua uisus est Deus in natura inuisibili constitutus. quam cum Israel habiturus erat. Idem postea de rebus ipsis uir ab eo uisus alloquitur. Israel. Populum Israel in columna nubis per diem et per noctem in columna ignis quasi dux itineris praecedebat. In homine uero. quia Paulus in nube patres baptizatos scribit. non erat quod ipse. ITEM: Nonnulli haeretici putant substantiam filii Dei nullo assumpto corpore per se ipsam esse uisibilem et ideo. quae complendae erant. Sed ut Deum crederet. Virum licet conspectum Abraham tamen Dominum adorauit. Ad spiritales uero atque intellectuales non solum creandas sed etiam illuminandas. Illis autem. IDEM DE CIVITATE DEI LIB. X: Nec mouere debet quod.ITEM: Angelus loqui ad Agar coepit. ut baptismi gratiam per nubem et donum sancti spiritus per ignem ostenderet. qui eum capere non possum. ipsum esse uisum patribus. et illa omnia quae ibi per angelum facta sunt futuram istam gratiam et 54 . uideretur sed dispositiones rerum futurarum. Deus Abraham loquitur. non est hoc quod ipsa. ipse et natura et nomine Deus est. AMBROSIUS DE FIDE: Si angeli in figura hominum saepe sunt uisi. uisibiliter patribus apparuisse memoratur. ut uideam te. siue in somnis siue in exstasi in similitudine rerum corporalium aut etiam per corporalem. qui figuram hominis uiderat quam Dei filius induerat. se uidere. ITEM: Procedit pleniore doctrinae profectu sermo. quod ipse non erat. inuenies Moysen dicentem: Si inueni gratiam in conspectu tuo. quod postremis temporibus in homine uenturus esse ostenderetur. non poteris. uidit ignem. cum iam possint capere locutionem eius qualis est in uerbo eius. Denique cum Moyses oraret ut faciem Domini pure uideret. ostende /196/ mihi temetipsum scienter ut uideam te. Moysi in rubo in flamma ignis apparuit. Viri tres sedenti assistunt. cum secundum hominem aduenisset. uidere faciem meam. cum sit inuisibilis. Nam quis filium Dei uidere potuit antequam conspicabilem materiam. Ita qui sub ministerio magni consilii nuntiandi angelus est. ut lumen credentibus /195/ incredulis iudicium demonstraret. in illo per imaginem cernerentur. Moyses uidit nubem. alibi uidetur in homine. AUGUSTINUS LIB. Qui ideo se in angelo demonstrauit ut nuntium se magni consilii indicaret. non ipsius Domini praesentiam exhibebat. dum sensibus corporis uel aliqua species apparet uel intonant uoces. sicut amicus cum amico suo. Iacob autem alibi in angelo.

nec quisquam in eis uel forma uel aetate uel potestate maior caeteris dictus est.. ideo filium et spiritum sanctum uisibiles quia Moyses illa omnia uigilans uidit. et aliquando pater. XI: Cum tres uiri uisi sunt Abrahae. Quasi uero uerbum uidit Moyses carnalibus oculis.ueritatem promittebant. intelligitur. dixit Dominus. IDEM LIB. IN QUIBUS APPAREBAT DOMINUS ET LOQUEBATUR: In angelis utique erat pater et filius et spiritus sanctus. et non potius. Facta sunt illa uisibilia corporaliter per creaturam. quorum nullus excelsius aliis eminuisse dictus est. Hanc enim opinionem illi pepererunt. nullus honoratius effulsisse. aiio spiritus sanctus. non proprie sicuti est sed significatiue ostendentes Deum. nullus imperiosius egisse? 55 . cui uigilanti. Visiones autem illae per creaturam commutabilem factae sunt. IDEM DE TRINITATE LIB. ITEM IN EODEM LIBRO: Si in illis uocibus quae fiebant in Exodo. Etsi nos latet quomodo ea ministris angelis fecerit. X: Omnia quae patribus uisa sunt. ipsis loquentibus uel agentibus aliquid ex persona Dei. Visus Dominus Abrahae. non scribitur in gestis. Omnia quae corporaliter uisa sunt. et illis omnibus corporalibus demonstrationibus Christus ostendebatur. Quod substantia diuina. patrem autem non nisi somniantibus? Unde nemo sani capitis affirmare debet numquam personam patris per aliquam speciem corporalem uigiliantium oculis demonstratam. non utique substantia ipsa demonstrabatur. ISIDORUS DE SUMMO BONO CAP. X: Ubicumque in scripturis /197/ sanctis pro Deo angelus ponitur. cum Deus illis praesentaretur. a quo filius hominis accepisse intelligitur regnum. cur non hic accipiamus uisibiliter insinuatam per creaturam uisibilem trinitatis aequalitatem eandemque substantiam.IV. non spiritus sanctus sed pro incarnationis dispensatione solus filius intelligitur. CAP. qui non potuerunt in unitate trinitatis intelligere quod dictum est: Regi autem saeculorum etc. quomodo isti dicunt patrem numquam uisum esse prophetis et ideo solum debere intelligi inuisibilem? Non ergo inconuenienter creditur etiam Deus pater eo modo solere apparere mortalibus. non hoc efficitur ut Deus pater numquam tali specie patribus uisus sit. ille praeco dixit sed ille iudex. cum scriptura praemisisset dicens. aut alio Christus. Cur ergo scriptum est. ITEM: Quid dicunt de Abraham. ab illo scilicet qui ei dicit: Filius meus es tu etc. ut nimis temerarium sit dicere Deum patrem numquam patribus per aliquas uisibiles formas apparuisse. postula a me etc. non euidenter designato in eis uel patre uel filio uel spiritu sancto. AUGUSTINUS DE TRINITATE LIB. Si ergo Danieli et pater dans regnum et filius /198/ accipiens apparuerunt in specie corporali. aut uideri spiritus uel humanus potest. DE ANGELIS. II. sicut ea quae supra diximus admonent. et quem nemo hominum uidit nec uidere potest. aliquando filius. non erant illa substantia Dei. III. per creaturam facta esse manifestum est. aliquando etiam sine ulla distinctione personae Deus per illos figurabatur. Nisi forte aliquis dicet ideo non esse uisibilem patrem quia in conspectu somniantis apparuit. in quibus typus ostenderetur. Multa enim talia uisa facta sunt illis temporibus. quanto minus spiritus Dei! Aut quis audeat dicere filium et spiritum sanctum etiam uigilantibus esse uisibiles. Quamquam nescio quemadmodum isti intelligant quod Danieli apparuit antiquus dierum. Q. CAP. dixit angelus? Quia cum uerba iudicis praeco pronuntiat. 042: QUOD SOLUS FILIUS IN ANGELIS OLIM APPARERET ET NON. aliquando spiritus sanctus. per angelos tamen esse facta dicimus. X. non unus aut duo sed tres apparuerunt uiri. non pater. ITEM: Ante incarnationem saluatoris cum Deus apparere dicebatur uoces illae ac species corporales per angelos factae sunt. ubi pater et filius et spiritus sanctus unus est Deus. CAP.

Ac per hoc consequens est. hoc est spiritus creatus. non eum puto posse assequi. quae per loci spatium non distenditur? Quidquid autem per loci spatia distenditur corpus est. quod spiritalis tantummodo mutari per tempora posset. nisi prius intellexerit quemadmodum anima. ITEM: Cui non facile occurrat. 043: QUOD NULLUS CREATUS SPIRITUS LOCO MOVEATUR ET CONTRA. unde omnia fierent. AUGUSTINUS SUPER GENESIN LIB. ITEM: Quisquis intelligere conatur quemadmodum incommutabilis Deus nec per tempus nec per locum motus moueat temporaliter et localiter creaturam suam. Igitur incommutabilis Deus est. nihil illi accidit etc. IX: Moueri per se animam sentit. per locos autem corpus. Localiter enim moueri corporum proprium est. IDEM SUPER ID QUOD SCRIPTUM EST. AMBROSIUS DE FIDE AD GRATIANUM IMPERATOREM: Seraphim de loco ad locum transit. non per locum. quia si noua. qui tamen motus non est de loco in locum tanquam corporis. SYMBOLUM QUOD DICITUR /200/ APOSTOLORUM: Mortuus et sepultus descendit ad inferos. ITEM: Igitur secundum supradictam rationem spiritus creatus per tempus moueri potest. quae de nihilo facta est.Q. lure creduntur moueri ex tempore. ut anima moueri non putetur. nec per locum sed per tempus motus. non ipse temporaliter motus. quia ex tempore in inferioribus iussa Dei perficiunt. 56 . non enim complet omnia. corpus autem et loco et tempore. corporalis autem per tempora et locos. Per tempus mouetur animus uel reminiscendo quae oblitus erat uel discendo quae nesciebat uel uolendo quae nolebat. quid prohibet spiritum sanctum intelligere conditoris. quod per locum non mouetur. moues creatum spiritum sine loco temporaliter. quod nequaquam de ulla re incorporea dicitur recte sed excellentia et dominantis eminentia super omnia. quem adstruis moueri. Mouet itaque se ipsum sine tempore et loco. Corpora uero sua in locum mouent dum descendunt de caelo et adscendunt. sicut moues ille omnia temporibus opportunis. ITEM: Animantia uel uolatilia in suo genere obtemperant Deo. qui sentit in se esse uoluntatem. Spiritus creator sine tempore et loco. ITEM: Orosius: Quae cause fecit ut Deus. ut omnia conderentur? IDEM IN LIBRO QUAESTIONUM OROSII AD IPSUM: Spiritus conditus sicut est angelorum. nihil in eo est praeteritum et futurum. si corpus non esse credatur. et accidens. /199/ moueat corpus per tempus et locum. nulla noua cogitatio. moues creaturam corpoream temporaliter et localiter. Si uero aliquid accidit Deo. quod superferebatur huic materiae non locorum gradibus interuallisque spatiorum. BOETHIUS IN TERTIO TOPICORUM: Anima neque crescit neque minuitur neque ab alio loco transit ad alium. iam incommutabilis non est. spiritus domini ferebatur super aquas: Cum aquarum nomine illa materies insinuetur informis. VIII: Spiritalem creaturam corporali praeposuit Deus. AUGUSTINUS QUAESTIONUM LXXXIII CAP. non moueatur in tempore? Augustinus: Deus qui est ante tempora.

Quibus manifeste colligitur nihil esse incorporeum nisi solum Deum. HILARIUS SUPER MATTHAEUM CAP. archangeli. et ideo inuisibilis omnibus creaturis. Angelorum uero spiritus quidem circumscripti sunt sed eorum scientiae longe super nos incomparabiliter dilatantur. nihil in se habet corporale. Ex eo autem corporeal esse credimus intellectuales naturas. AUGUSTINUS QUAESTIONUM LXXXIII CAP. Qui ex eo incorporeus creditur. mobilis. quo subsistent. scitus. GENNADIUS MASSILIENSIS EPISCOPUS DE ORTHODOXA FIDE ECCLESIASTICORUM DOGMATUM: Nihil incorporeum et inuisibile in natura credendum est. Locus tamen abusiue dicitur templum Dei. dum circumuolat. uel certe aer iste subtilis. COLLATIO VII QUAE DICITUR ABBATIS SERENI. nunc in caelos euolat. incorporeus. sicut et anima humana. qui per substantiam angelicae naturae sunt corporei. siue uisibilium siue inuisibilium elementa formata sunt. Quantum in se est. et dicto citius nunc intra oceanum est. Natura quidem Dei in omnibus est. quia incorporeus est. dum transcurrit. GREGORIUS MORALIUM LIB. quo confidunt. et idcirco ipsi tantummodo posse penetrabiles omnes spiritales atque intellectuales esse substantial. ut sunt angeli. etiam istum considerantes atque tractantes elementorum ordinem. quae came clauditur. nunc orientem nunc occidentem perlustrat. XIII: Licet enim pronuntiemus nonnullas esse spirituales naturas. neque ut alibi adsit.Q. II: In hoc itaque est nunc natura angelica a naturae nostrae conditione distincta. non quod eo contineatur sed quod ei praesens sit. non igitur alicubi est. XXI: Deus non est alicubi. dum naturam Dei mobilitas animae perennis imitatur. Habent enim secundum se corpus. nec tamen ita ut ipse sit locus. surges corpus spirituate. non inueniunt omnino quid dicant. quia ubique est et omnia implet atque constringit. dum nunquam ut non sit aboletur. et omnium siue in caelo siue in terra. Deus autem non est corpus. mouers. licet non came subsistant. quod alicubi enim est. Sic 57 . quia omne quod creatum est in aliquo sit necesse est. caeteracque uirtutes ipsa quoque anima rostra. nihil terrenum. discedit aliunde. et in illo sunt potius omnia. AUGUSTINUS DE CIVITATE DEI LIB. CAP. IDEM IN PSALMO CXXiX: Ad imaginem Dei homo interior effectus est rationabilis. quod continetur loco. quod localiter circumscribuntur. ita ut abdita mentis uniuerse respiciat atque perlustret. quod nos et loco circumscribimur et caecitatis ignorantia coartamur. licet multo tenuius quam nostra sunt corpora secundum apostoli sententiam ita dicentis: et corpora caetestia et corpora terrestria. continetur loco. speciem naturae /202/ principalis imitatur. Nam et animarum species siue obtinentium corpora siue corporibus exulantium corporeae tamen naturae substantiam sortiuntur. subtilis. tamen incorporeae nullatenus aestimandae sunt. 044: QUOD SOLUS DEUS INCORPOREUS SIT ET NON. Locus enim in spatio est. nisi solum Deum. nihil caducum. ITEM: Eorum itaque scientia comparatione nostra ualde dilatata est sed comparatione diuinae scientiae angusta. XXII: Iam uero contra illud. sicut et ipsi illorum spiritus comparatione quidem nostrorum corporum spiritus sunt sed comparatione summi et incircumscripti /201/ spiritus corpus. aeternus. et iterum: Seminatur corpus animaLe. et daemones. quod longitudine et latitudine et altitudine corporis occupatur. corpus est. V: Nonne anima plus est quam esca et corpus pLus quam uestimentum? Nihil est quod non in substantia sua et creatione corporeum sit. nunc in abyssis est. Sed animus humanus in hac sensus sui mobilitate ad imaginem opificis sui factus est. Creatura omnis corporea. nihil graue. quod iam dixi superius. eo quod solus totus et ubique et in omnibus sit. angeli et omnes caelestes uirtutes corporeae.

Spiritus namque illi est omni spiritu creato potior. habens incorporeum. Quia cum angeli spiritus corporati sint. quare non poenaliter /203/ et ibi teneatur. ITEM: Certum namque diuina auctoritate retinemus. caelestia et iam corpora ad comparationem Dei immunda esse dicuntur. II CAP. cur non post mortem spiritus etiam corporeo igne teneatur? Petrus: Viuente quolibet idcirco spiritus tenetur in corpore. ubi mortificatur? Teneri per ignem spiritum dicimus. XII: Male a quibusdam creditur anima hominis esse corporea. cum de spiritu sancto diceret. quartum caelum. ut super omnia sit animae natura. IDEM IN LIBRO CONTRA EPISTOLAM FUNDAMENTI MANICHAEORUM: De omni natura incorporea quamuis mutabili. sicuti est anima. aqua secunda." duo quaedam intelligi uoluit angelos et caelestia corpora. corporeo sunt igne cruciandi. constare hominem ex corporeo et incorporeo. oportet ut per omnia esse credas et iniquorum animas in inferno. Gregorius: Si spiritus in hoc teneri potest. IV: Si esse sanctorum animas in satisfactione credidisti. quod uidet. nisi angelorum corpora habilitate sui atque potentia humanis praestare longe corporibus? Pariter cum dixit "si angeli" et adiecit "caelestia etiam corpora. quia non istic allegorice aliquid accipiendum est sicut illud ubi ait Dominus: Ignem ueni mittere in terram. ITEM: Intelligere nos oportet. possint corporea sentire tormenta? CLAUDIANUS PRAEFECTORIO PATRICIO DE STATU ANIMAE LIB. et eodem bono uterque beatus.est enim hinc sursum uersus terra prima. sicut angeli. quid putas homo existimandus est? ITEM: Nam quid hic aliud uir doctus Hieronymus dixisse censebitur. quae propter id ad Dei imaginem facta est. ubi angelica substantia duplex sine dubitatione perhibetur: Qui facit angelos suos spiritus et ministros suos ignem urentem. ITEM: Sub ipso sancti Hieronymi nomine adiungit: Si angeli. Globos siderum corporatos esse spiritus arbitrantur. tamen incorporea ut Deus existeret. I: De quodam opere sancti Hieronymi capitulum quoddam. inquit. quo ait. Ignem uero non esse spiritum manifestum est. Ignem namque eo ipso patitur. Si igitur diabolus eiusque angeli cum sint incorporei. quid mirum si animae. sanctorum corpora. quod hominibus cum iubetur appareat. GREGORIUS DIALOGORUM LIB. Plato nullum. et antequam recipiant corpora. quia eodem bono bonus est homo quo bonus est angelus. ut in tormento ignis sit uidendo atque sentiendo. qui praeparatus est diabolo et angelis eius. ITEM: Reprobis Veritas in fine dictura est: Ite in ignem aeternum. quia uiuificat corpus. quod quidem te constat non intellixisse. sunt in caelo quaedam quae sola sunt corpora. constare angelum /204/ et corpore et spiritu praecipua inter creaturas dignitate formato. Non enim credi fas est animas humanas ad amorem diuinum participatione spiritus inflammari. dum ex igne uisibili ardor ac dolor inuisibilis trahitur. quod rem incorpoream tenere ignis corporeus possit? Gregorius: Si uiuentis hominis incorporeus spiritus tenetur in corpore. concrematur. 58 . quo Deum semper uideat. quod uiuificat. quae immutari merebuntur in gloria angelicis aequanda corporibus dicente Domino: Et erunt siout angeli in caelo. ISIDORUS DE SUMMO BONO LIB. subiungis. tertius aer. Petrus: Et qua ratione credendum est. Sicque fit ut res corporea incorpoream exurat. quia et cremari si aspicit. corpus illi est de potissimo omnium elemento sublimius secundum illud propheticum. ITEM: Duplex est ergo angelica sicuti est humana substantia. ut si non incommutabilis ut Deus esset. habens corpus totius facilitatis maximaeque pulchritudinis. Nam et Aristoteles quintum corpus eam dixit esse.

immo falsum hominem. ut si pudet adorare bestiam. Vocem uerborum audisti et formam penitus non uidisti. Si quis faciat speciem alicuius. Melior et tu. non curant humanam figuram? Itaque in eis plerumque nidificant. 045: QUOD DEUS PER CORPORALES IMAGINES NON SIT REPRAESENTANDUS ET CONTRA. quae est in caelo desuper. non facies tibi sculptile. Os enim habent.Q. tanquam ideo possent dicere gentes: ubi est Deus eorum? quia ipsi possent ostendere deos suos. ITEM: Quanto ergo melius mures atque serpentes. abominationem Domini. Haec et similia qui facit. EX LIBRO DEUTERONOMII: Non habebis Deos alienos coram me. ubi est Deus eorum" ETC: Quia inuisibilem Deum colimus. facit quod non est. quod non est? Species quam non uidit oculus sed ipse sibi animus fingit. De idolis autem apostolus dicit quia nihil est idolum in mundo. quoniam quae illa non possunt facis. Idolum facit. qua locutus est Dominus uobis in Horeb de medio ignis. ITEM EX EODEM: Locutus est Dominus ad nos de medio ignis. cordibus autem paucorum mundissimis notus est. quodammodo iudicant. et errore deceptus adores ea. HOMILIA /205/ VIII: Non facies tibi idolum. quem pro uero uenereris Deo. ITEM: Noli addere manus hominum ut illo metallo quod fecit uerus Deus uelis facere falsum deum. quem quisquis pro uero homine in amicitiam reciperet. opus manuum artificum. ITEM: Et quaedam bestiae sicut simiae manibus contrectant. aut humano pectori postremas partes equi aut piscis adiungat. ne forte decepti faciatis uobis sculpturam aut imaginem. qui nullorum corporeis oculis. similitudinem facit. Non uidisti aliquam similitudinem in die. et membrorum imitata compago. quod de istis oculis a uobis ostenditur. neque omnem similitudinem et caetera. et colas quae creauit Deus in ministerium cunctis gentibus. nec habet aliquid simile sui. ITEM: Et pronuntiabunt leuitae dicentque ad omnes uiros Israel excelsa uoce: Maledictus homo. Non adorabis ea. EO LOCO UBI SCRIPTUM EST "Nequando dicent gentes. quorum te effigies et humana uanitas trahit. et affectu quodam infirmo rapit infirma corda mortalium formae similitudo. Quid est. Colere uero est toto his affectu et studio mancipari. uestri cordis caecitas ostendatur. Ut si quis in uno hominis habitu duas facies fingat. Potest quis interdum adorare inuitus. et non loquentur etc. neque omnem similitudinem. ad hoc enim additum est: Non /206/ clamabunt in faucibus suis. quam ut in eo. in quibus quia non sentinnt humanam uitam.. insaniret. ponetque illud in abscondito. non adorabis ea neque coles. audientem etc. ut admoneri se inueniat simulacris gentium non tantum homines sed etiam bestias se debere praeponere. Ducit enim. et nisi humanis motibus deterreantur nulla sibi habitacula 59 . quam fecit Deus uidentem. neque coles. quamuis ea non feceris. atque id genus animantium colerent quod simulacris. sic ostende officia singulorum. ne forte oculis leuatis uideas solem et lunam et astra caeli. uiderent quam pudendum esset adorare mutum et carens uitae sensusque simulacrum. ORIGENES IN EXODO. neque eorum quae sunt in aquis sub terra. Sed sicut fabricata singula ostenderis. ITEM: Multo honestius non habetis quod possitis ostendere. Iam ergo artifex melior est qui ea potuit membrorum motu atque officio fabricare. et quae est in terra deorsum. si ita dicendum. et respondebit omnis populus et dicet Amen. AUGUSTINUS SUPER PSALMUM CXIII. qui facit quod non est. qui facit sculptile et conflatile. Melior est bestia. ITEM: Lectorem uel auditorem fecit intentum.

et illum non se mouentem quasi potentem colit. non hoc uisibile colo sed numen quod illic inhabitat inuisibiliter. Quapropter deum. ut illi asserunt. ITEM: Itaque ne quisquam dicat.. ut uiuentem bestiam a deo suo deterreat. ut debeat a uiuente contemni. ITEM: Dicet etiam antiquos Romanos plus centum annos et septuaginta deos sine simulacro coluisse. quod corpora colant. Deus enim uerus non anima sed animae quoque est conditor: tamen unum Deum colendum fateretur atque suaderet. immo deteriorem quam mortuum. XXXII. quod suo corpori simillimum uidet. quam quod eum manifestum est non esse uiuentem. ut animus uiuens in sensibus corporeis magis arbitretur sentire corpus. qui non sic afficitur ut ab eo se audiri putet. Quodsi adhuc. Domus autem Israel sperauit in Domino. transmutant ueritatem Dei in mendacium. Videant ergo isti /208/ apertis et sentientibus oculis. De quibus rursum cum exagitari coeperint." sed "addiderunt. nec simulacrum nec daemonium colo sed effigiem corporalem et eius rei signum intueor quam colere debeo. et adorent clausis et mortuis mentibus nec uidentia nec uiuentia simulacra. Deterruit enim uidentem a caeco. Cui sententiae suae testem adhibet inter caetera etiam gentem Iudaeam. qui crediderunt eum esse animam motu ac ratione mundum gubernantem. Res autem ipsas pro diis habendo et uenerando seruierunt creaturae. Ac per hoc. et omnes qui confidunt in eis. sicut Vulcani. castius dii obseruarentur. Effigies enim a fabro factas appellando nominibus earum rerum quas fabricauit Deus. cum irrisa fuerint simulacra. ITEM: Quamquam. alio luciferum. audent respondere non se ipsa corpora colere sed quae illis regendis praesident. Quis autem adorat aut orat intuens simulacrum. Et sunt profecto etiam ipsa quid aliud quam opera manuum hominum? Veruntamen nunquid os habent et non loquentur? oculos habent et non uidebunt? Numquid eis supplicamus. Ita sequitur ut illud quoque fiat. ab eo sibi i praestari quod desiderat speretur? ITEM: Hoc enim quodammodo extorquet illa figura membrorum. aures. prudenter aestimans deos facile posse in simulacrorum stoliditate contemni. ipsa numina in alio psalmo sic damnat: Quoniam dii gentium daemonia. quod enim uidet quis quid sperat? IDEM LIB." iam utique fuisse etiam sine simulacris uult intelligi errorem Quapropter cum solos dicit animaduertisse quid 60 . DE VARRONE LOQUENS AIT: Dicit etiam idem acutissimus auctor atque doctissimus quod hi soli uideantur ei animaduert isse quid esset Deus. maxime terram. nec uixit. et aerem. eos ciuitatibus suis et metum depressisse et errorem addidisse. qui primi populis simulacra deorum posuerunt. Spes enim quae uidetur non est spes. ut alio simulacro dicant significari /207/ terram. daemoniis immolant. inquit. et ignem. Nec dubitat eum locum ita concludere ut dicat. ITEM: Sed nos pleraque instrumenta et uasa huiusmodi materia habemus in usu celebrandorum sacrorum. Plus enim ualent simulacra ad curuandam infelicem animam quod oculos habent. Nam priore autem parte huius sententiae simulacra damnauit. a quo meliorem deterruit. alio mare. nares. audientem a surdo etc. manus et pedes. unde templum solent appellare Telluris. quae sibi efficit supplicari. qui nec uiuit. IV DE TRINITATE DEI CAP. mansisset. species membrorum in signo aliquo fabrefacta. sicut Veneris etc. Mortuum quippe manifestum est aliquando uixisse. profecto et mortuns antecedit. Quod uero non ait "errorem tradiderunt. Videntur autem sibi purgatioris esse religionis qui dicunt. cum adorari atque honorari a multitudine coeperi[n]t. quia per ea supplicamus Deo? Illa causa maxima est pietatis insaniae. quorum nobis usus in promptu est. alio aerem. parit unoquoque sordidum simulacrum -. Mouet ergo se homo. quam ad corrigendum quod non loquentur. posteriore autem interpretationes simulacrorum. quod plus ualet in affectionibus miserorum uiuenti similis forma. Seruierunt ereaturae potius quam creatori.talis hominum affectus inuitat. non uident etc. sicut Iunonis. et mare. ac si nondum tenebat quod ueritas habet. similes illis fiant omnes qui faciunt ea. Itaque interpretantur simulacra. alio ignem.munitiora conquirunt. Dicit etiam apostolus quao idolum non sit aliquid sed quod immolant gentes. sicut Neptuni simulacro.

Significat sermo patris nostri Sophronii. quando simul pergebamus ad locum sanctum. aliud per picturae historiam quid sit adorandum addiscere. didicissemque esse ecclesiam et intrassem. Nunc autem misi quod potui reperire. quam uoluerunt uocari VII nostri haeresiarchae.esset Deus. ne quod colitur et adoratur in parietibus depingatur. EX CONCILIO ELIBERITANO CAP. quia in ipsa uident quid sequi debeant. castiusque existimat sine simulacris obseruare religionem. si propositam non habuerint imaginem quandam in supplicatione positi iugiter interpellent. QUAM BEATUS TRANSTULIT HIERONYMUS: Audiui quosdam murmurare contra me. qui eum crederent animam mundum gubernantem. LEO NONUS MICHAELI PATRIARCHAE: Recordamini illius nefandae synodi. inueni ibi uelum pendens in /209/ imaginem quasi Christi uel sancti cuiusdam. et precor ut iubeas presbytero ipsius loci suspendere uelum a lectore quod a nobis missum est. qui per legatos suos tam pro sacris imaginibus quam pro depositione Ignatii et substitutione Photii ecclesiam sanctae Sophiae clausit. quod melius sit iurantem periurare quam conseruare sacramentum in confractione sanctarum imaginum. nihil se tenere uel habere credentes. picturae uero de parietibus deletae. ut aliud daret uelum atque mutaret. Hoc autem dicimus. EX SECUNDA COLLATIONE ABBATIS ISAAC: Non est mirandum hominem simplicissimum et de natura diuinitatis nunquam penitus eruditum rusticitatis uitio et consuetudine erroris antiqui usque nunc detineri et in errore pristino perdurare. me daturum esse pollicitus sum et missurum. ACTIO IV SYNODI XIII: Ioannes apocrisarius /210 orientalium sedium dixit. eanque circumferant mente ac prae oculis teneant semper affixam. et deinceps praecipere in ecclesia Christi istius modi uela quae contra religionem nostram ueniunt non suspendi. Si scindere uoluerat. et quidam se sacramento excusant. Quibus quamuis restiterit Romanorum pontificum auctoritas. prae cunctis tamen sanctissimi papae Nicolai. quis non uideat quantum propinquauerit ueritate? SANCTUS EPIPHANIUS IN EPISTOLA AD IOHANNEM CONSTANTINOPOLITANUM. dum secundum consuetudinem erroris illius. quae dicitur Anablatha. quo daemones hominum figura compositos excolebant. in ipsa legunt. 046: QUOD ANGELI ANTE CAELUM ET TERRAM VEL CAETERAS OMNES CREATURAS FACTI SUNT VEL QUOD OMNES ANGELI AEQUALES ET BEATI CREATI SUNT ET NON. hoc idiotis patet picturam cernentibus. qui uocatur Bethel. Quod cum audirem. I: Placuit picturas in ecclesiis fieri non debere. donec sedis apostolicae acquiesceret decretis. ITEM: Frangi ergo non debuit. ut pauperem mortuum eo obuoluerent et efferrent. 61 . quod non ad adorandum in ecclesiis sed ad instruendas solummodo mentes fuit nescientium collocatum. Illique contra murmurantes dicerent. quorum conspiratione ipsius domini nostri Iesu Christi et sanctorum reuerendae imagines aut flammis traditae sunt aut aquis submersae. uidissemque ibi praeteriens lucernam ardentem et interrogassem qui locus esset. ut orarem. qui litteras nesciunt. Q. nunc quoque illam incomprehensibilem atque ineffabilem ueri numinis maiestatem subscriptione alicuius existimant adorandam. et uenissem ad uillam. GREGORIUS SECUNDINO SERVO DEI RECLUSO: Aliud est enim picturam adorare. Cum ergo hoc uidissem in ecclesia Christi contra auctoritatem scripturarum hominis pendere imaginem. Nam quod legentibus scripturam. iustum erat. scidi illud et magis dedi consilium custodibus eiusdem loci.

ut quidquid medium est procul dubio factum credatur. quando hic mundus est factus. de quibus dominus praecipit: Thesaurizate uobis thesauros in caelo etc. Verbum autem Dei in principio erat et erat semper. ISIDORUS IN LIB. Totius enim naturae summa et ima comprehendit. quod cogitatio eius diuinis patuerit sacramentis et congregauerit sibi diuitias spiritales. in principio factum. id est omnia inferna quae in mundi omnem speciem profecerunt. quo sermone demonstrat nequaquam hominem esse de quo scribitur sed contrariam fortitudinem. ITEM: Non absurda sententia mihi uidetur si. inquit. malos appellans tenebras. Caelum autem non hoc carnale sed illud supernum quod spiritale est. et absque temporum uicibus atque mensuris Deo iubenti /211/ substiterint. antea quodammodo fluitantem uitam. quae in officio dies est. Eden autem uertitur in delicias. ubi dictum est: et diuisit Deus inter lucem et tenebras. HIERONYMUS IN EZECHIELEM: In deliciis paradisi Dei fuisti. Septuaginta: Auro replesti thesauros tuos. qui uocatur Lucifer.AMBROSIUS IN HEXAMERON DE DIE PRIMO: In principio. nisi conuertatur ad creatorem. de qua loquitur figurati sunt. uisibilia et inuisibilia. quemadmodum Iob dicit de eo: ipse est principium uiarum Dei. fecit Deus caelum et terram et factus est mundus et coepit esse quod non erat. etsi aliquando coeperunt. id est angelica et caelistis substantia. id est in filio omnem spiritalem corporalemque creaturam. 62 . ITEM: Diuisit lucem a tenebris. quae quondam in Dei paradiso commorata sit. ut. quantas saeculorum origines fuisse arbitrandum est. Sed uel caeli nomine ubi dictum est. ITEM: In principio fecit Deus caelum et terram. cum lux prima facta est. IV: Ante quidem caelum factum est et terra. Iste est thesaurus absconditus de quo loquitur thesauro abscondito in agro. HIERONYMUS PAULAE ET EUSTOCHIO IN EPISTOLA AD TITUM. CAP. Omnia nanque creata et condita sunt. uel potius lucis huius. AUGUSTINUS DE CIVITATE DEI LIB. ITEM: Aurum opus decoris tui. IDEM IN LIBRO QUAESTIONUM VETERIS ET NOVAE LEGIS. IDEM SUPER GENESIM: Fiat lux et facta est lux. XI: Non euidenter legitur quo ordine creati sunt angeli. ANTE SAECULA AETERNA: Sex milia necdum nostri orbis implentur anni et quantas prius aeternitates. in quibus angeli [et] throni dominationes caeteracque uirtutes seruierint Deo. IDEM IN LIBRO QUAESTIONUM OROSII AD IPSUM: Primus dies ipse est angelica natura. bonos lucem. et /212/ fiat lux et contempletur Deum. quae primo caeli nomine nuncupata est. in principio fecit Deus caelum et terram. Sed etiam angeli. diuisit inter bonos et malos angelos. id est actionum uel operum. pro quo in hebraico habet: Eden. ex quibus unus spiritus. inter sanctos angelos et immundos fuisse discretum. sapientior et eminentior omnibus aliis. hoc mihi uidetur dixisse aquarum abyssum tenebrosam. erant tamen. OFFICIORUM: Ante omnem creaturam angeli facti sunt etc. ITEM: Quod dixit caelum. non terram solam uult intelligi sed materiam significauit. omnia inuisibilia create signaret. creatus est. cum caelum dicit primum factum. quanta tempora. angeli creati intelliguntur. deinde lux. ITEM: Terram autem quam post caelum factam dicit. dominationes et potestates.

quem reliquis angelis eminentiorem fecit. quia et non mori et miserum non fieri in sue potestate esse sentiebat. istorum miseriae non adhaerere Deo. quo merito alii praescientiae suae stabilitatem suam accipere meruerunt? Augustinus: Omnes quidem angeli acquales creati sunt sed cadentibus illis per superbiam caeteri Domino pia obedientia cohaeserunt. XI: Antequam peccassent angeli. sed signaculum similitudinis dicitur. Quapropter si uere perfecteque beata uita nonnisi perfecta est. qui summe est a[d]uersi ad se ipsos conuersi sunt. Causa uero miseriae malorum angelorum est. Iudaei quoque periti in lege et prophetis sic senserunt dicentes in Beelzabub. XII: Causa beatitudinis angelorum bonorum ea uerissima rep[p]eritur quod ei adhaerent qui summe est. ITEM: Diabolus et angeli eius etsi beati erant antequam caderent. topazius etc. quod ab illo. Ecce nouem dixit nomina lapidum. qui non summe sunt. AESTIVUM TEMPUS: Procul dubio nouem esse ordines angelorum inueniuntur. siue id scirent. ut quia in eo subtilior est natura. angelus prima. quia dum cunctis agminibus angelorum praelatus est. in illo imago Dei sublimius insinuetur expressa. illius sapientiae fuerunt participes et bonis angelis aequales. qui quondam sanctus angelus fuit. In quibus uerbis intelligi datur non de prima eius ruina hoc dictum fuisse. IN IOB: Ecce. nescientes error beatos esse non sinebat. qui seruiunt ei. IDEM LIB. ITEM: Beatitudinis illorum causa est adhaerere Deo. IDEM DE CORREPTIONE ET GRATIA: Angeli quidam. ut uerum est. quia profecto nouem sunt ordines angelorum. non erat talis istorum. EX LIBRO QUAESTIONUM OROSII AD AUGUSTINUM: Orosius: Omnes angeli aequales an inaequales /213/ creati sunt? et si aequales. non sunt stabiles. Quo in loco mox subditur: Omnis lapis pretiosus operimentum tuum. quia pariter certi. Qui notandum quod non ad similitudinem Dei factus. hunc primum condidit. si enim. per liberum arbitrium a Deo refugae facti sunt. unde et ipsi angelo qui primus est conditus per prophetam dicitur: Tu signaculum similitudinis plenus sapientia et perfectus decore in deliciis paradisi fuisti. et propterea non aeterna. principe daemoniorum. Ipse est principium uiarum Dei: Cum Deus cuncta crearet. AUDITOR HIERONYMI. quomodo dicturi sumus? quandoquidem si acquales in ea fuissent. siue nescirent. homo 63 . minore quidem sed tamen beatitudine sine ullo uitio fruebantur. ITEM: Similiter hominem fecit cum libero arbitrio et quamuis sui casus ignarum. quia scientes timor. accipientes certam scientiam suae stabilitatis. tamen ideo beatum. Nam si suum casum futurum nossent aeternumque /214/ supplicium. quibus nimirum ordinibus ille primus angelus ideo ornatus et opertus exstitit. sardius. et se in miseriam casuros esse nesciebant. ex eorum comparatione clarior fuit. quam illi nunquam habuerunt. Initium quippe omnis peccati superbia. quorum princeps est qui dicitur diabolus. PHILIPPUS PRESBYTER. IDEM IN HOMILIA DE ANGELIS. beati utique non esse possent. VI: Cecidit accusator fratrum nostrorum etc. IDEM DE CIVITATE DEI LIB. cur non omnes firmi et stabiles fuerunt? si inaequales. Caeteri autem per ipsum liberum arbitrium in ueritate steterunt. quos huius tanti mali metus iam tunc miseros esse compelleret.GREGORIUS IN MORALIBUS. erat tamen adhuc quod eorum adderetur beatitudini. et in angelis suis reperit prauitatem. Dicitur hoc quidem de diabolo. quandoque desitura. etiam isti in eius aeternitate mansissent pariter beati. AMBROSIUS AUTPERTUS IN APOCALIPSI LIB. QUAE SIC INCIPIT. ITEM: Sed quia nesciebant suam futuram miseriam. id est ut magna per spiritum sanctum data abundantia caritatis Dei cadere ulterius omnino non possent et hoc de se certissime nossent.

Initium omnis peccati superbia. qui mane oriebatur id est qui caeteris lucidior apparebat. ut quod Dominus ait: Ille homicida fuit ab initio. diabolum ab initio temporis cecidisse. Amando enim quisque excellentiam suam uel paribus inuidet. quod inuiderit homini. DE DIABOLO: Nonnulli dicunt ipsum deiectum fuisse a supernis quod inuidit homini facto ad imaginem Dei. quo cum angelis sanctis pacatus uixit sed ab ipso primordio creaturae apostatasse. Spiritalis autem auaritia est quae usitate appellatur amor pecuniae. Proinde nec sui casus praescius esse potuit. 64 . IDEM IN LIBRO QUAESTIONUM VETERIS ET NOVAE /216/ LEGIS: Praeuidit diabolus quod ad accusationem suam factus est homo. Nam mox ut factus est. quod /215/ coaequantur sibi. ISIDORUS DE SUMMO BONO CAP. cuius nomine apostolus per speciem genus significans uniuersalem auaritiam uolebat intelligi dicendo: radix omnium malorum etc. In promptu enim est non ex inuidia superbiam nasci sed ex superbia inuidiam. Lucifer. Nam iuxta ueritatis testimonium ab initio mendax fuit. dicimus diabolum apostasia multos angelos secum in praeuaricationem traxisse. Superbiendo igitur inuidus. Nec causa superbiae est inuidia sed inuidiae superbia. Cum igitur superbia sit amor excellentiae propriae. ante tamen factum fuisse. Superbiendo igitur inuidus. AUGUSTINUS SUPER GENESIM AD LITTERAM LIB. si subdi uoluisset Deo. Cui aptatur. erat enim quasi princeps multorum. qua quisque appetit amplius quam oportet. ne sibi coaequentur. X: Prius de caelo cecidisse diabolum quam homo conderetur. scriptura non dicit. et in ueritate non stetit quia statim ut factus est cecidit. inuidia uero sit odium felicitatis alienae. apostate autem domino affirmante in ueritate non stetit. nunquam cum angelis beatam uitam duxisse sed ab initio suae conditionis cecidisse. cognitione mysterii caelestis. Et merito initium omnis peccati superbia est. Porro inuidia sequitur superbiam. uel superioribus. elatione inflatus. inter quos clarior erat. si auaritiam generalem intelligamus. cecidit etc. Non autem frustra putari potest. Q. cur mundus factus sit. DE DIABOLO: Nonnulli dicunt ipsum cecidisse. quod eis non coaequetur. in superbiam erupit et praecipitatus est de caelo. si auaritiam generalem intelligamus. quorum societate ad impium descendit certamen. quippe cum in paradiso Dei praestantior esset. Videns enim infra se multas spiritales potentias. EUIPIUS EX DICTIS AUGUSTINI XI DE GENESI AD LITTERAM. non sic accipiendum est ut non propria uoluntate deprauatus sed malus creatus putetur. Et non ex eo quod acceperat cecidit sed ex eo quod acciperet. dum uult sibi regnum impia praesumptione defendere. quia primum hominem occidit. qua quisque appetit amplius quam oportet propter excellentiam suam. Quod autem nunquam putatur in ueritate stetisse. quod ait apostolus. Alioquin non ab initio cecidisse diceretur sed factus continuo se a luce ueritatis auertit superbia tumidus et propriae potestatis dilectione corruptus Unde beatae uitae atque angelicae dulcedinem non gustauit. et in ueritate non stetit. III: Et ne praetermisisse uideamur. quod ei acquentur. Ab initio ergo homicida fuit. Amando enim quisquis excellentiam suam uel paribus inuidet. radix omnium malorum cupiditas. ITEM: Quando deiecerit superbia diabolum. quid unde nascatur satis in promptu est. Porro autem inuidia sequitur superbiam. uel inferioribus. cui aptatur dictum apostoli. 047: QUOD ANTE CREATIONEM HOMINIS ANGELUS CECIDERIT ET CONTRA. et ex hoc eum homini inuidisse. ut definit scriptura. uoluit dici Deus.uero sexta die est conditus. non inuidendo quisque superbus est. utrumque ab initio intelligamus. ITEM CAP. uel superioribus. Ac per hoc statim ut creatus est. nec fuisse ullum ante tempus. XI. non inuidendo superbus quisquam est. radix omnium malorum auaritia. ratio declarat.

antequam fundaretur terra et crearentur omnia quae sunt in ea. quem intelligimus <naturam) spiritalium creaturarum. in cognitione) firmamenti dies secundus. QUAE SIC INCIPIT "AESTIVUM TEMPUS": Sublimiora illa agnina idcirco Cherubim uocata sunt. Q. zelo adducti contra hominem hostiles inimicitias exercere coeperunt. In cognitione iumentorum et ferarum uel ipsius hominis sextus. per mulierem cuncta posternit et subiugat. Sit ergo in cognitione (spiritnum dies primus. quo angelus cecidit! HIERONYMUS SUPER EPISTOLAM AD EPHESIOS: Don est nobis colluctatio aduersus carnem et sanguinem: Contra spiritales hostes spiritalia arma sumenda sunt. Quale malum est.CYPRIANUS AD DEMETRIANUM: Diabolus hominem ad imaginem Dei factum impatienter tulit. IOHANNES EPISCOPUS IN QUODAM SERMONE DE DECOLLATIONE SANCTI IOHANNIS. QUI SIC INCIPIT "HEU ME. Omnia in Deo uita sunt. Quapropter ipsa creaturae cognitio in semetipsa uespera. 65 . in Deo erat mane. inde et periit primus et perdidit. quia tanto perfectiore scientia plena sunt quanto claritatem Dei uicinius contemplantur. ISIDORUS DE SUMMO BONO. non prius alienum deiciens zelo quam ipse zelo ante deiectus. IV. ipse quoque id quod prius fuerat amisit. ITEM: Videamus unde zelus et quando et quomodo coeperit. id est angelicarum. Et quid dicam de hominibus? per mulierem angelos caelo deposuit. in ipso Dei uerbo prius erat ab angelis cognoscenda. quia scientia angelorum in comparatione Dei quodammodo uespera est. in ipso uita erat. In cognitione discretionis maris et terrae tertius. ubi scientem omnia sciunt? IDEM IN HOMILIA DE ANGELIS. XXXIIII. GREGORIUS DIALOGORUM LIB. quia plus uidetur ipsa creatura in Domino quam in se ipsa. ITEM: Diabolus inter initia statim mundi et periit primus et perdidit. postquam hominem ad imaginem Dei factum conspexit. dum stimulante liuore homini gratiam datae immortalitatis /217/ eripit. et sic suo tempore facienda. peccauerunt sed ex quo uiderunt hominem tanto honore et gloria apud Deum esse. CAP. QUID AGAM?": Diaboli telum mulieri Per mulierem Iohannem capite truncauit. In cognitione solis ac lunae et stellarum quartus. antequam tempore suo fieret. X: Angeli in uerbo Dei cognoscunt omnia antequam in re fiant. Viuunt in Domino /218/ sine initio atque incommutabiliter omnes rationes creaturarum. sicut in libro Sapientiae scribitur: Inuidia diaboli mors orbem ingressa est. Neque enim diei unius. et Dominus in euangelio dicit: ille homicida erat ab initio et in ueritate non stetit. et quamodo habuit uespere et mane? Augustinus: Omnis creatura. 048: QUOD BONI ANGELI SIUE SANCTI VISIONE DEI FRUENTES OMNIA SCIANT ET NON. sexies facta est cognitio. in zelum maliuolo liuore prorupit. quid est quod ibi nesciant. Angelicam maiestatem subnixus ille Deo acceptus et carus. In cognitione reptilium et uolatilium quintus. CAP. Sexies fecit propter senarii perfectionem. DE SPIRITIBUS SANCTORUM: Quia illic omnes communi claritate Deum conspiciunt. quam in se ipsis. propterea ait: Quod factum est. id est pro caelestium promissione praemiorum. ubi sunt uita. Non ut quidam putant. aduersus quos nobis est colluctatio in caelestibus. EX LIBRO QUAESTIONUM OROSII AD AUGUSTINUM: Orosius: Primum diem spiritalem astruis esse creaturam. Ac per hoc plus uidentur ab angelis sanctis in uerbo Dei.

ITEM: Sic in illa summa ciuitate spiritalia quaedam singulorum sunt ut tamen sint communia omnium, et quod in suo quisque ex parte habet, hoc in alio ordine totum possidet. Sed idcirco uno eodemque uocabulo communiter non censentur, ut ille ordo uocari priuato uniuscuiusque rei nomine debeat, qui hanc in munere plenius accepit. Seraphim nanque ardentes diximus, et tamen amore conditoris omnes simul ardent. Cherubim uero plenitudinem scientiae, et tamen quis ibi aliquid nesciat, ubi ipsum omnes scientiae Deum uident? IDEM IN HOMILIA DE DIVITE ET LAZARO: Qui creatoris sui claritatem uident, nihil in creatura agitur quod /219/ uidere non possint. IDEM MORALIUM LIB. II: Angelorum spiritus, quia ipsum fontem scientiae contemplantur, quid de his quae scienda sunt nesciunt, qui scientem omnia sciunt? ITEM: Eorum itaque scientia comparatione nostra ualde dilatata est, sed comparatione diuinae scientiae angusta. ITEM LIB. IV: Quod uero angeli superiorum angelorum potestatibus dispensantur, Zacharias perhibet propheta qui ait: Ecce angelus, qui loquebatur in me, egrediebatur et alius angelus egrediebatur in occursum eius, et dixit ad eum: Curre, loquere ad puerum istum dicens: Absque muro habitabitur Ierusalem. Si enim in ipsis officiis sanctorum spirituum, nequaquam potestates summae minima disponerent, nullo modo hoc quod homini diceret angelus ab angelo cognouisset. HIERONYMUS SUPER XXIII PSALMUM, ID QUOD DICITUR Quis est iste rex gloriae? In uoce etiam angelorum dictum accipit, ac si et ipsi quaererent dicentes, quis est iste rex gloriae, cui uidelicet propheta caelos aperiri praecipit ut eius humanitas ascendat. Nos quippe inquiunt, semper patrem et filium insimul esse uidemus. Non est autem absurdum, si quidam angelorum qui plenitudinem scientiae non habent, mysterium incarnationis non nouerunt, qui humanitatem Christi super se conscendentem ad dexteram patris obstupescerent, quasi apud se quaerentes, quis est iste rex gloriae? IDEM IN SERMONE NATALIS DOMINI, QUI SIC INCIPIT "HODIE VERUS SOL ORTUS EST MUNDO": O dies saeculi omni sole lucidior! O tempus cunctis saeculis spectantius! Quod praestolabantur angeli, quod Cherubim et Seraphim et caelorum ministeria nesciebant, hoc in nostro tempore reuelatum est. Quod illi uidebant per speculum et per imaginem, nos cernimus in ueritate. AMBROSIUS DE MYSTERIIS: Dubitauerunt enim etiam angeli, cum resurgeret Christus; dubitauerunt potestates /220/ caelorum uidentes quod caro in caelum ascenderet. Denique quid dicebant? Quis est iste rex gloriae? Et cum alii dicerent, tollite portas prinoipis uestri et eleuamini portae aeternales, et introibit re~ gloriae, alii dubitabant dicentes: Quis est iste rex gloriae? In Isaia quoque habes dubitantes uirtutes caelorum dixisse: Quis est iste qui ascendit ex Edom, rubor uestimentorum eius ex Bosor, speciosus in stola candida? IDEM DE FIDE AD GRATIANUM IMPERATOREM LIB. IV: Quid mirum si mysterium Dei per sapientiam mundi non potuerunt homines comprehendere, quod nec angeli cognoscere nisi ex reuelatione potuerunt? Quis enim potuit opinione magis quam fide sequi Iesum, nunc de caelis inferna penetrantem, nunc ab inferis ad caelestia resurgentem, subito exinanitum, ut habitaret in nobis, nec unquam immunitum, cum semper filius in patre et in filio pater esset. Dubitauit in eo ipse praenuntius licet per synagogae typum. Denique missis discipulis interrogat: Tu es qui uenturus es? Obstupuerunt et angeli caelestae mysterium. Unde cum resurgeret dominus, atque illum resurgentem ab inferis astra sustinere non possent, haeserunt etiam caelestia opinionis incerta.

66

ITEM: Angeli Dominum de morte triumphantem uenire cernentes tolli portas principibus imperabant, cum admiratione dicentes: Tollite portas prinoipes uestri, et introibit rex gloriae. Erant tamen adhuc in caelestibus qui stuperent, qui admirarentur nouam pompam, nouam gloriam, et ideo requirebant: Quis est iste rem gloriae? Sed quia angeli processus habent scientiae et capacitatem profectus, habent utique discretionem uirtutis atque prudentiae. Solus enim sine processu Deus quia in omni perfectione semper aeternus est. Dicebant alii, illi utique qui affuerant resurgenti, illi qui uiderant uel etiam cognouerant: Dominus fortis in proelio. Iterum /221/ dicebant: Quis est iste rez gloriae? Vidimus eum, non habebat speciem neque decorem. Si ergo ipse non est, quis est iste rex gloriae? Respondetur a scientibus: Dominus uirtutum ipse est rex gloriae. IDEM SUPER LUCAM LIB. I: Et quid de hominibus loquimur, cum etiam de ipsis caelestibus uirtutibus et potestatibus legimus, quia Deum nemo uidit unquam? Et addidit quod ultra caelestes est potestates: unigenitus filius, qui est in sinu patris, ipse narrabit. Ideo Deum nemo uidit unquam, quia eam quae in Deo habitat plenitudinem diuinitatis nemo mente aut oculis comprehendit. ITEM: Denique nec apostoli omnes Christum uidebant, et ideo ait: Tanto tempore uobiscum sum, et adhue me non cognouistis? IDEM DE FIDE AD GRATIANUM: Mihi impossibile est generationis scire secretum. Supra potestates, supra angelos, supra Cherubim, supra Seraphim, supra omnem sensum est. ITEM: Mysterium patris nec angeli potuerunt comprehendere. AUGUSTINUS LIBRO QUAESTIONUM VETERIS ET NOVAE LEGIS: Cherubim et Seraphim non comprehendunt penitus quid sit Deus, quia nemo nouit patrem nisi filius. ISIDORUS DE SUMMO BONO CAP. III: Quantumcumque ad parilitatem angelicam humana post resurrectionem natura proficiat et ad contemplandum Deum indefessa consurgat, uidere tamen eius essentiam plene non ualet, quia nec ipsa perfectio angelica in totum attingit scire secundum apostolum, qui ait: Pax Dei, quae exsuperat omnem sensum, ut subaudias, etiam angelorum. Sola enim trinitas sibi integre nota est, et humanitas a Christo suscepta, quae tertia est in trinitate persona. Dei essentia sciri potest, dum esse creditur. Opus uero eius et iudicia a nullo penitus sciuntur. Non possunt sensu penetrari uel angelico uel humano. Tantum uenerari opus est et timere, non discutere aut inquirere, /222/ secundum apostolum qui ait: Quis enim cognouit sensum Domini? HAIMO SUPER EPISTOLAM AD EPHESIOS: Ut innotescat multis formis sapientia Dei principibus et potestatibus in caelestibus per ecclesiam. Ut ergo ista multiplex sapientia Dei manifestaretur principibus et potestatibus in caelestibus, quas beatus Hieronymus angelicas uirtutes uult intelligi caelo residentes, filius Dei ueniens in mundum reuelauit eam apostolis. Et per ecclesiam, hoc est in ecclesia praedicantibus apostolis manifestauit angelicis uirtutibus. Dicit nanque beatus Hieronymus quod quaedam angelicae dignitates fuerunt quae mysteria superius memorata ad purum non intellexerunt, donec completa est passio Christi, et apostoli per omnes gentes coepissent praedicatione sua gentiles trahere ad fidem. Quod probari potest per hoc, quod angeli admirando dixerunt illo ascendente ad caelos: Quis est iste qui uenit de Edom, hoc est de cruento et sanguinolento mundo? Et in psalmo: Quis est iste rex gloriae? Illis enim qui maioris dignitatis sunt et per quorum ministerium illa nuntiata sunt, cognita fuerunt utpote consiliariis et nuntiis. Illis uero qui minoris potestatis sunt, potest esse ut ex parte incognita essent. ITEM: Et qui ascendit super omnes caelos, id est spiritus, ut adimpleret omnia, scilicet oracula legis et prophetarum, uel etiam caelestia et terrestria de sua cognitione et reuelatione dignitatis suae. Caelestia impleta sunt, quia erant quaedam angelicae potestates quae mysterium natiuitatis Christi passionis,
67

resurrectionis, ascensionis ad liquidum non cognouerunt, quousque impleta sunt. Unde admirando dicunt in psalmo: Quis est iste rex gloriae?

Q. 049: QUOD OMNES ORDINES CAELESTIUM SPIRITUUM GENERALITER ANGELI
VOCENTUR ET NON.

GREGORIUS IN HOMILIA DE ANGELIS: Decem uero dragmas habuit mulier, quia nouem sunt ordines angelorum. Sed /223/ ut compleretur electorum numerus, homo decimus est creatus. ITEM: Nouem uero angelorum ordines diximus, quia uidelicet esse testante sacro eloquio scimus angelos, archangelos, uirtutes, potestates, principatus, dominationes, thronos, Cherubin atque Seraphin. ITEM: Dum principatibus, potestatibus, uirtutibus atque dominationibus coniunguntur throni, quinque sunt ordines. Quibus dum angeli et archangeli Cherubin atque Seraphin adiuncta sunt, procul dubio nouem esse ordines angelorum inueniuntur. ITEM: Ecce nouem diximus nomina lapidum quia profecto nouem sunt ordines angelorum. ITEM: Graeca etenim lingua angeli nuntii, archangeli uero summi nuntii uocantur. ITEM: Angelorum uocabulum nomen est officii, non naturae. Nam sancti illi caelestis patriae spiritus semper quidem sunt spiritus sed semper uocari angeli nequaquam possunt, quia tunc solum sunt angeli cum per eos aliqua nuntiantur, unde et per psalmistam dicitur: Qui facit angelos suos spiritus. Ac si aperte dicat, Qui eos quos semper habet spiritus, cum uoluerit, angelos facit. Hi autem qui minima nuntiant, angeli; qui uero summa nuntiant, archangeli uocantur. Hinc est enim quod ad Mariam uirginem non quilibet angelus sed Gabriel archangelus mittitur. ITEM: Fertur uero Dionysius Areopagita, antiquus uidelicet ac uenerabilis pater, dicere quod ex minoribus angelorum agninibus foris ad explendum ministerium uel uisibiliter uel inuisibiliter mittuntur; scilicet quia ad humana solatia ut angeli aut archangeli ueniunt. Nam superiora illa agmina ab intimis nunquam recedunt, quoniam ea quae praeminent usum exterioris ministerii nequaquam habent. Cui rei illud uidetur esse contrarium quod Isaias dicit: Volauit ad me unus de Seraphin, et in manu eius calculus, quem forcipe tulerat de altari, et tetigit os moum. Sed in /224/ hac sententia prophetae uult intelligi quia hi spiritus, qui mittuntur, eorum uocabula percipiunt quorum officium gerunt. Qui[a] enim, ut peccata locutionis incendat, de altari angelus carbonem portat, Seraphin uocatur, quod incendium dicitur. Huic autem sensui et illud creditur non inconuenienter opitulari, quod per Danielem dicitur: Milia milium ministrabant ei et decies milies centena milia assistebant ei. Aliud est nanque ministrare, aliud assistere. Ministrant quidem Deo qui ad nos annuntiando exeunt, assistunt uero qui sic contemplatione intima perfruuntur ut ad explenda foras opera minime mittantur. Sed quia in quibusdam scripturae locis quaedam per Cherubin, quaedam uero per Seraphin agi didicimus, utrum per se haec faciunt an per subiecta agmina agantur, quae, sicut dicitur, in eo quod a maioribus ueniunt maiorum uocabula sortiuntur, nos affirmare nolumus quod apertis testimoniis non probamus. Hoc tamen certissime scimus, quod ad explendum de supernis ministerium alii spiritus alios mittunt, Zacharia scilicet attestante propheta, qui ait: Ecce angelus qui loquebatur in me egrediebatur, et alius angelus egrediebatur in occursum eius etc. ITEM: Minora uero sunt quae mittuntur, maiora quae mittunt. Sed hoc quoque de ipsis agninibus quae mittuntur certum tenemus, quia et cum ad nos ueniunt, sic exterius implent ministerium ut tamen nunquam desint interius per contemplationem.
68

HAIMO IN EPISTOLA AD HEBRAEOS: Ut ait Didymus Graecus in libro de spiritu sancto, ex omnibus angelorum ordinibus aliqui mittuntur.

Q. 050: QUOD IN CAELESTI UITA NEMO PROFICIAT ET CONTRA. AUGUSTINUS SUPER IOHANNEM SERMONE XXIX: Ad patriam quae sursum est, ubi nemo moritur, quia nemo nascitur, ubi /225/ nemo iam proficit et nemo deficit. AMBROSIUS DE FIDE AD GRATIANUM IMPERATOREM: Erant adhuc in caelestibus qui stuperent, qui admirarentur nouam pompam, nouam gloriam, et iam requirebant: Quis iste rex gloriae? Sed quia angeli processus habent scientiae, solus enim sine processu Deus, dicebant alii, illi utique qui affuerant resurgenti, qui uiderant: uominus fortis et potens; Dominus potens in proelio. Iterum multitudo angelorum triumphali agmine praecinebant: Tollite portas principes uestras, et eleuamini portae aeternales, et introibit rez gloriae. Rursus alii stupentes dicebant: Quis est iste rez gloriae? Iidimus eum non habentem speciem neque decorem. Si ergo ipse non est, quis est iste rex gloriae? Respondebatur a scientibus: Dominus uirtutum, ipse est rex gloriae. ITEM: Quo modo ascendemus caelum? Sunt illic dispositae potestates, ordinati principes, qui caeli ianuas seruant, qui ascendentem interrogant. ITEM: Porta aeternalis est Petrus, Iohannes, Iacobus. ITEM: Grande mysterium Christi, quod stupuerunt angeli. HIERONYMUS AD PAMMACHIUM ET MARCELLAM CONTRA ACCUSATOREM DE EXPOSITIONE EIUS IN EPISTOLA AD EPHESIOS: Secundum locum breuiter ponam, ubi Paulus loquitur: Sedere eum faciens ad dezberam suam in caelestibus super omnem principatum et potestatem et uirtutem et dominationem et omne nomen, quod nominatur non solum in hoc saeculo, sed etiam in futuro, post multiplicem expositionem, cum ad ministrorum Dei officia peruenissem et de principatibus ac potestatibus et uirtutibus et dominationibus dicerem, etiam hoc addidi: Necesse est ut subiectos habeant et timentes se et seruientes sibi et eos qui a sue fortitudine roborentur. Quae distributiones officiorum non so lum in praesentiarum sed etiam in futuro saeculo erunt, ut per singulos profectus et honores, ascensiones et descensiones uel crescat aliquid, uel decrescat et sub alia atque alia potestate, uirtute, principatu /226/ et dominatione fiat. Et post exemplum terreni regis totanque palatii descriptionem, postquam diuerse ministeriorum Dei officia demonstrabam, addidi: Et putamus Deum, Dominum dominorum, simplici tantum ministerio es contentum? Quomodo archangelus non dicitur nisi prior est angelorum, sic principatus potestates et dominationes non appellatur nisi subiectos aliquos habeas inferioris gradus. Sin autem putat idcirco me Origenem sequi, quia profectus et honores et ascensiones et descensiones, incrementa et imminutiones in expositione mea posui, sciat multum interresse de angelis et Seraphin et Cherubin dicere, daemones et homines fieri, quod affirmat Origenes. AUGUSTINUS IN PSALMO LXXXV: Adiuuisti me et consolatus es me. Contristatus est beatus Cyprianus in passione, modo consolatus est in corona. Modo consolatus adhuc tristis est. Dominus enim Iesus adhuc interpellat pro nobis, omnes martyres, qui cum illo sunt, interpellant. Non transeunt interpellatidnes ipsorum nisi cum transierit gemitus noster. Cum transierit, in ciuitate uiuentium erimus. Quis ibi gemit? PAULUS IN EPISTOLA AD ROMANOS: Scimus enim quod omnis creature ingemiscit et parturit usque adhuc.
69

Vitae autem arbor medicinae modo corruptionem omnem prohibebat. quod nobis futurum in resurrectione promittitur. quod mori omnino non possit. immortalis beneficio Dei. ita uiuunt ut similem habeant satietatem ei qua illis XL diebus Elias ex calice aquae et ex collyride panis sine cibo uixit. qui nisi peccasset posset non mori. dignus fuit edere de arbore uitae. a quo separatus est. Neque enim Enoch et Elias per tam longam aetatem senectute marcuerunt. hoc est mortale. ita in paradiso fortasse pascuntur sicut Adam priusquam per peccatum exinde exire meruisset. sic illa et non ideo fuit non mortalis. quod coeperat esse mortalis. Neque enim metuendum erat ne si diutius hic uiueret in corpore animali senectute grauaretur et ueterascendo perueniret ad mortem. quod ei praestabatur de ligno uitae. erit nisi spirituale. Si enim Deus Israelitarum uestimentis et calceamentis praestitit. mortale quia poterat mori. quid mirum si obedienti homini eiusdem potentia praestaretur. ITEM: Proinde si non peccasset Adam. immortale quia poterat non mori. quia et mori poterat. quia non erat necesse ut moreretur. negligens uero factus ipse sibi imputaret. I: Adam quamuis secundum corpus terra esset et corpus in quo creatus est animale gestaret. tamen si non peccasset. nisi quia isti fortasse nec his cibis egent. quo sine defectu esset annosus. quamuis et immortale. alimentis tamen ut homines utebantur nondum spiritalia sed adhuc alla corpora terrena gestantes etc. ITEM: Primus homo creatus est immortalis. ut posset mori. quantum aestimo. Nec enim corpus tale erat quod dissolui impossibile uideretur. Talem puto habitudinem adhuc in corpore animali atque mortali etiam in illis qui sine morte hinc translati sunt. et de lignorum frondibus refectionem contra defectionem et de ligno uitae stabilitatem contra uetustatem.Q. ut absorberetur mortale a uita. NEc tamen credo eos iam in illam spirirualem qualitatem corporis commutatos. qui sui consumptione reficiunt sed ex quo translati sunt. ut animale. ut ipse sibi auctor esset aut ad uitam aut ad mortem. Neque enim immortale. Habebat enim. 70 . IDEM DE CIVITATE DEI LIB. si modo permissum esset ei edere de arbore uitae. aliud est posse non mori. IDEM DE BAPTISMO PARVULORUM LIB. Aliud enim est non posse mori. immortalitate uigeret. GREGORIUS RESPONDENS AUGUSTINO CANTUARIORUM EPISCOPO: Cum primum parentes nostri in paradiso deliquissent. quod per tot annos non sunt oblita. DE CORPORE QUOD NUNC GESTAMUS: Nec tale quidem erit quale fuit in primis hominibus ante peccatum. AUGUSTINUS IN LIBRO QUAESTIONUM VETERIS ET NOVAE LEGIS CAP. non erat exspoliandus corpore sed superuestiendus immortalitate et incorruptione. XIII. Si enim animale utique mortale. tempore quo uel let Deus a mortal itate ad immortal itatem sine morte uenturus? Sicut enim haec ipsa caro quam nunc habemus non ideo non est uulnerabilis. id est ab animal) ad spirituale transiret. quod cibo sustentabatur? Immortalis enim non eget esca uel potu. qualis in resurrectione /228/ promittitur. aut si et his sustentaculis opus est. ut mori non posses. in corpus fuerat spirituale mutandus et in illam incorruptionem quae fidelibus et sanctis promittitur sine mortis periculo transiturus. ut custodians se a peccato labore suo gauderet se immortalem. XXI: Deus hominem fecit. Denique etiam post peccatum potuit indissolubile manere. fuisse concessam. quia non mori poterat. non de conditione naturae. qui quamdiu non peccaret. recto Dei iudicio perdiderunt. 051: QUOD PRIMI PARENTES SINT CREATI MORTALES ET NON. Quamdiu enim in creatoris lege durauit. Nam quomodo immortale corpus habebat. qui licet morituri non essent nisi peccassent. quae in domino prima praecessit. quia non est necesse ut uulneretur. IDEM SUPER GENESIM: Illud corpus ante peccatum et mortale secundum aliam causam et immortale secundum aliam dici poterat. immortalitatem quam acceperant. Mortalis ergo erat conditione corporis animalis. habens corpus haberet in eo quendam statuary. sed gustus arboris /227/ uitae corruptionem corporis inhibebat.

Non turbetur cor uestrum: Auctoritate illa qua Adam in paradiso formauit. in quo posuit hominem. carnem sibi ex substantia ipsius Mariae fabricauit. quod per unum hominem intrauit in mundum. post apostolos. id est in Adam. XLV: Quamuis et in illo peccato. in loco Dei diabolum statuens. quia plus quam quod sufficere debuit. cum ad hoc recte dici possit sed iniquitates et peccata dicere maluit. appetiuit. Tibi uero post tanta documenta. quam pro salute nostra suscipiens natus est Deus et homo. AUGUSTINUS IN ENCHIRIDION CAP. et homicidium. et furtum. datur intelligi non ibi fuisse conditum sed in hac nostra mortali terra. qui adhuc nouellus erat et nullius ante peccantis et propter peccatum suum morientis retrahebatur exemplo. quod diabolus suasit. quomodo indulgere possit ignoro. et Nachor et Laban proprios deos habebant. ITEM: In quo. propter quod etiam paruuli baptizantur. quia diuina praescientia illum peccaturum et ob hoc ab illa sancta terra in hanc uallem miseriae nouerat propellendum. Quia unus Adam id est Eua. post legem. quondam se praecipitauit in mortem. /229/ Q. In similitudinem praeuaricationis Adae et Thara. omnes peccauerunt. 053: QUOD PECCATUM ADAE MAGNUM FUERIT ET NON. AMBROSIUS IN EPISTOLA PAULI AD ROMANOS: Propterea sicut per unum hominem pecoatum etc. sicut supra disserui. Quia et in illo uno quod in omnes homines pertransiit atque tam magnum est ut in eo mutaretur et conuerteretur humana natura.BEDA SUPER LUCAM: Qui etiam exspoliauerunt eum. plura peccata. et in omnes homines pertranaiit. HIERONYMUS AD VIRGINEM DEO CONSECRATAM: Adae magis parcendum fuerat. ITEM: Semi-uiuo relicto quia immortalitate exuere sed rationis sensum abolere non possunt. post euangelia. et fornicatio spiritualis. et auaritia. quia non ad speciem retulit sed ad genus. 71 . reperiuntur. 052: QUOD ADAM EXTRA PARADISUM SIT CONDITUS ET CONTRA. Nam et superbia est illic. Praeuaricauit enim putans se hominem futurum Deum. Et peccatum Adae non longe est ab idolatria. Neque hic dixit in iniquitate uel in peccato. Aestimauit enim hoc magis profuturum. si delinquere uolueris. GENESIS: Plantauerat autem dominus Deus paradisum uoluptatis a principio. quia cibus prohibitus usurpatus est. quia mulier Adae peccauit. ITEM CAP. possint intelligi plura peccata. quondam integritas mentis humanae serpentine suasione corrupta est. pater Abrahae. ITEM: Tulit ergo dominus Deus hominem et posuit eum in paradisum uoluptatis. et sacrilegium. cum de muliere loquebatur. quem formauerat. et si quid aliud in hoc uno admisso diligenti consideratione inueniri potest. quia homo in sua potius esse quam in Dei potestate dilexit. quia Deo non credidit. REMIGIUS IN GENESIM: Ex hoc quod positus homo in paradiso dicitur. Ideo dixit in quo. AUGUSTINUS DE VERBIS DOMINI IN SERMONE. id est indumenta gratiae spiritualis immortalitatis et innocentiae auferunt. Unde et subditus /230/ factus est diabolo. quam quod Deus iussit. Q. si unum ipsum in sua quasi membra singula diuidatur. post prophetas. XLVI: In iniquitatibus conceptus sum et in delictia mater mea in utero me aluit.

AUGUSTINUS DE SINGULARITATE CLERICORUM: Miramur. Q. quod eum facere non debuisse. nunquidnam credendus est. AUGUSTINUS IN ENCHIRIDION CAP. Ita et Adam. faciens quod sciebat non esse faciendum ne suas delicias contristaret. si tetigissent. Q. qua plerumque fit ut offendatur Deus. non Eua per Adam. Nam interrogatus non ait. diuinae sententiae iustus exitus indicauit. quae deceperat priorem Adam. huius et seruus factus est. uerum putatum est. PASCHASIUS DE CORPORE ET SANGUINE DOMINI CAP. creata est. 056: QUOD HOMO LIBERUM ARBITRIUM PECCANDO AMISERIT ET NON. inde ecclesia formaretur. Ergo alio quodam modo ipse etiam deceptus est. quae radix est omnium malorum. quam nondum senserat uictus. decepta est et decepit. si Adam per Euam seductus est. nisi praecessisset in anima hominis quaedam elatio comprimenda /231/ ut per humiliationem peccati. quam de se falso praesumpserit disceret. postquam mulier seducta manducauit eique dedit. XII: Diuina sapientia haec simul de latere suo produxit. quod in simulacrorum cultu crediderit esse aliquid utilitatis? Sed mulierum amori resistere non ualuit. nisi plus quam acceperant habere uoluissent. qua id quod suadebatur.Q. id est quod Deus ideo illud lignum tangere prohibuerit. Si per unum hominem Euam peccatum intrauit in mundum. infecta est et infecit. uictore peccato amissum est et liberum arbitrium. /232/ Hanc autem proprie seductionem appellauit Apostolus. Ita Salomon. XXX: Nam libero arbitrio male utens homo et se perdidit et ipsum. ita cum libero peccaretur arbitrio. sed amicali quodam beniuolentia. IDEM IN PSALMO CXVIII: Apostolus intelligens generalem auaritiam. Hic quippe promiserat: eritia sicut dii. antequam deciperet diabolus Euam peccatum fuisse in mundo. noluit eam contristare. Quae autem potest serui esse libertas. HIERONYMUS IN EPISTOLA PAULI AD ROMANOS: Propterea sicut per unum hominem. Adeo persuasa est et persuasit. cum falsum esset. AMBROSIUS IN EXAMERON DE DIE V: Adam per Euam deceptus est. quod sciebat eos. LIB. XI: Nec arbitrandum est quod esset hominem deiecturus tentator. mulier seduxit me sed ipsa mihi dedit de ligno. Nam ipsi primi homines per serpentem decepti et deiecti non fuissent. AUGUSTINUS SUPER GENESIM AD LITTERAM. A quo enim quia deuictus est. EX SERMONE CHRYSOSTOMI IN XL: Denique consentiens mulier talis circa uirum extitit qualem circa se malitiam serpentis inuenit. uelut Deos futuros. Illa uero dixit: Serpens seduxit me. sed dolo illo serpentino quo mulier seducta est. insaniunt qui dicunt. 055: QUOD EVA SOLA NON ADAM SEDUCTA SIT ET CONTRA. 054: QUOD PRIMUM HOMINIS PECCATUM NON COEPERIT A PERSUASIONE DIABOLI ET CONTRA. iustum est ut eum gubernatorem assumat. mulier autem seducta est. Quem uocauit ad culpam mulier. LIB. ut unde mulier. nisi quando eum peccare delectat? liberaliter enim 72 . Non carnis concupiscentia. nullo modo illum arbitror potuisse seduci. Ergo ista pleonoxia subuersi sunt. ne iterum feminea facilitate labatur. Sicut enim qui se occidit utique uiuendo se occidit nec se ipsum poterit resuscitare. tanquam eis diuinitatem inuideret. AUGUSTINUS SUPER GENESIM AD LITTERAM. ne homo ex amico fiat inimicus. XI: Apostolus ait: Adam non est seductus. quem nulla morientium exempla praecesserant.

058: QUOD ADAM SALVATUS SIT ET CONTRA. Gratia uero Dei semper est bona. QUIBUS CHRISTUM ASSERIT SOLVISSE INFERNI DOLORES: Quis ergo nisi infidelis negauerit fuisse apud inferos Christum? 73 . Ubi ergo in Adam mors omnium. Amissaque immortalitate in puluerem rediit. id est non solus. AUGUSTINUS IN EPISTOLA AD EVODIUM DE VERBIS PETRI. DE ADAM: A paradiso proiectus terram sentibus squalentem incoluit. et exsurge a mortuis. et illuminabit te Christus. et dedit illi uirtutem continendi omnia. qui primus factus est a Deo pater orbis terrarum.seruit. et tunc est bona. Isaac et Iacob sepulti sunt. Aut enim a iustitia libera est quando seruit peccato. Sepultus est autem in loco Arbe. haec autem Hebron olim metropolis Philistinorum. cum solus esset creatus. ibi in Christo resurrectio. ubi Adae sepulcrum erat. et tunc sermo ille apostoli compleretur: Excitare qui dormis. qui sui domini uoluntatem /233/ libenter facit. IDEM DE CORREPTIONE ET GRATIA: Liberum arbitrium et ad malum et ad bonum faciendum confitendum est nos habere. Q. aut a peccato libera est quando seruit iustitiae. EX LIBRO SAPIENTIAE: Per sapientiam sanati sunt quicumque tibi placuerunt domine a principio. Unde et locus in quo crucifixus est dominus Caluaria appellatur. Haec ilium. ISIDORUS DE VITA ET OBITU SANCTORUM PATRUM. ut in Iesu libro scriptum est. hoc est Hebron. custodiuit et eduxit ilium a delicto quo. eo quod ibi tres patriarchae Abraam. IDEM DE GRATIA ET LIBERO ARBITRIO: Semper est in nobis uoluntas libera sed non semper est bona. ITEM: In agro Ephron in spelunca duplici. Tamen ne ipsa uoluntas sine gratia Dei putetur boni aliquid posse subiecit: non ego autem sed gratia Dei mecum. Ac per hoc et ad peccandum fiber est qui peccati seruus est. id est quattuor. et per hanc fit ut sit homo uoluntatis bonae. immo in hoc tunc loco et habitasse dicitur et mortuus esse Adam. AMBROSIUS ORONTIANO: Haec filia ecclesiae ad superiora se bonis consiliis attollens. cum in hebraeis legatur arbe. ac per hoc nec gratia Dei sola nec ipse solus. quam suscepit in Golgotha Christus. URBEM IERUSALEM LAUDANS: In hac urbe. scilicet quod ibidem sit antiqui hominis Caluaria condita. septimo ab urbe Chebron stadio. HIERONYMUS AD MARCELLAM DE LOCIS SANCTIS. 057: QUOD ADAM IN LOCO CALVARIAE SEPULTUS SIT ET CONTRA. in cuius interiori parte sepultus fuit Adam. metropolis allophylorum urbs. Sed in malo faciendo liber est quisque iustitiae seruusque peccati. qui prius fuit malae. ITEM: Non enim homo sic gratiam suscipit ut propriam perdat uoluntatem. Q. Distat autem hic locus. et tunc est male. et Adam magnus. licet eum quidam conditum in loco Caluariae suspicentur. ut Iosephus edocet. ut secundus Adam et sanguis Christi de cruce stillans primi Adam et iacentis propagatoris /234/ peccata dilueret. IDEM IN LIBRO LOCORUM ET NOMINUM: Arboc corrupte in nostris codicibus scribitur. in exteriore uero Abraham. ut ilium mortuum in sua cruce resuscitaret.

Nam hoc ipsum de spiritu sancto et carne uirginis concipi a sancto spiritu ungi fuit. hoc est ne dubites. quod eam non inaniter credidisse credendum est. ITEM LIB. II. quomodo haec impleri ualeant requirit sed certa quia oportebat impleri quod et tunc ab angelo audiebat et prius a propheta dictum legerat. quomodo fieri posset non dixit sed /236/ angelo dicendum reseruauit. Q. GREGORIUS EULOGIO EPISCOPO ALEXANDRINO ET ANASTASIO ANTIOCHENO: Primum hominem. AUGUSTINUS QUAESTIONUM VETERIS ET NOVAE LEGIS CAP. et post modum diuinitas uenit in carnem sed mox uerbum seruata uirtute propriae naturae factum est caro et perfectus homo id est in ueritate carnis et animae rationalis. ubi princeps mortis non inuenit quod supplicio deberetur. Abel primus hominum iuste uixit. quia uirum nescis. nec ante conceptus et post modum unctus sed hoc ipsum de spiritu sancto et carne uirginis concipi a spiritu sancto ungi fuit. patrem orbia terrarum. IDEM DE BAPTISMO PARVULORUM LIB. quoniam uirum non cognosco? Quomodo. quoniam spiritus sanctus operabitur ut sine uiro concipias. tolerabilius erit Adae in die iudicii quam uobis. cum solus esset creatus. ITEM: Et de illo quidem /235/ primo homine. ecclesia fere tota consentit. Unde unctus prae participibus dicitur dono uidelicet spiritus sancti. anima mortuum dicimus. ut scriptum est. quia uidelicet propheta qui hoc futurum praedixit. inquit. LXIX: Ambigenti Mariae de conceptus possibilitate angelus praedicat dicens: Spiritus sanctus superueniet in te. et eduxit illum a delicto suo. 74 . ITEM: Ibi ab eodem spiritu unctus est. custodiuit. GREGORIUS EPISCOPIS IN HIBERNIA: Non prius in utero uirginis caro concepta est. qui tamen Adam post modum per paenitentiam ad uitam rediit. qua die peccauit.ITEM: Cur uoluerit uenire ubi dolores essent? Quia erat. quae in castimonia uirginitatis uitam consummare disposui? Non autem quasi incredula uerbis angeli. BEDA SUPER LUCAM: Quomodo fiet istud. quod eum ibidem soluerit. quo in ordine complendum sit interrogat. 060: QUOD VERBUM DEI IN UTERO VIRGINIS SIMUL ANIMAM ET CARNEM SUSCEPERIT ET NON. qui primua faotua est. quamquam illud quod in libro Sapientiae scriptum est: Haeo illum. undecumque hoc traditum sit. inter mortuos liber. ubi conceptus. HILARIUS IN PSALMO XIV: Denique Adam confessus ueniae reseruatur et glorificatus in Christo est. quia incarnationis tuse mysterium temerarius narrator attingo. AUGUSTINUS DE SINGULARITATE CLERICORUM: Dico autem uobis. fieri potest ut accipiam pariamque filium. I: Adam primus hominum peccauit. AUGUSTINUS DE SECRETO INCARNATIONIS CHRISTI: Da ueniam Christe et parce ori meo. magis facere pro hac sententia uideatur. DE ADAM ET EVA: Sicut ergo illi primi homines postea iuste uiuendo unde merito creduntur per Domini sanguinem ab aeterno supplicio liberati. 059: QUOD DE PROMISSO SIBI PARTU MARIA DUBITAVERIT ET NON. Q.

ut intrea sub tectum meum. HIERONYMUS SUPER MATTHAEUM: Ioseph autem uir eius. ubi erit anima? HIERONYMUS AD AGASIUM: Semina paulatim formantur in utero. celat silentio cuius mysterium nesciebat. quia spiritus est. Nam poterat animam limo terrae admiscere et sic formare corpus. carne absentem et spiritu praesentem. Haec illo inquit cogitante. Contemplemur facturam Adae. cum adulteris portionem meam pono. cui approximare se indignum aestimabat. fratres. et nollet eam traducere. Ideo eam dimittere uolebat. AUGUSTINUS IN SERMONE DE VERBIS EVANGELII. tanta benignitate pepercit. Sed enim simplicem sensum audi huius rationis. Haec cogitabat.: Attende. quoniam homo peccator aum. ITEM: Turbatus est Ioseph homo iustus quod Mariam. Ergo humilians se ante tantam et tam ineffabilem rem quaerebat longe se facere. huic sanguini uel humori uerbum se uelut coagulatum miscuit et sanguinis uel humoris substantia celatam carnem fecit. Se ad 75 . quod de uxore fuerat syspicatus. uel sicut sancta Elizabeth ad beatam locuta est Mariam dicens: Et unde hoc mihi. Quaerendum nobis est. det animam pro anima. quae fuerant uerbi glutino commassata. cum esset homo iustus. uidebimus quid sequi debeamus. uoluit occulte dimittere eam. noluit eam male defamare sed occulte dimittere. quam de templo acceperat et non cognouerat. ut ex eo intelligatur quia iam formatum corpus accipit animam. si peccauerit in te frater tuna etc. CASTISSIMUM MARIAE VIRGINIS UTERUM: Audite. et putauit quod adulterio inpraegnatus esset uenter meus. XXIII: Moyses tradidit: Si quia percusserit mulierem in utero habentem. sponsus meus. quid cogitauerit. animando formauit. quia primum oportebat domum compaginari. noluit eam accipere. Si suspicionem in eam habebat quomodo iustus erat? Si non est suspicatus uel tale aliquid cogitauit cur dimittere uoluit immaculatam et sanctam? Iniustum enim et hoc erat. cum esset iuatua et nollet eam traducere etc. Hoc testimonium Mariae est. uel sicut ille centurio ad eundem Dominum mittebat dicens: Non sum dignus. quod Ioseph sciens illius castitatem et admirans quod euenerat. EX HOMILIA ORIGENIS IN VIGILIA NATALIS DOMINI: Ioseph autem uir eius. ut probaret non esse animam ante formam. quod adamasset me Deus meus.QUI SIC INCIPIT. et sic habitatorem induci. nec meae congruit indignitati. Sed ratione infirmabatur. Anima certe. ut eam dimitteret. Sicut et beatus Petrus Domino se humilians aiebat: Recede a me Domine. ut ueniat mater Domini ad me? Sic et Ioseph iuste humilians se in omnibus cauebat. Cum ergo lineamenta compacta non fuerint. EX SERMONE QUODAM DE NATALI. Maior est huius dignitas.ITEM: In uulua uirginis genitalis sanguis et semineus humor fuit. ideo in sanguine fertur. in sicco habitare non potest. CAP. secumque diu aestuans ac disputans dicit. grauidam sentiebat. quemadmodum iustus Ioseph tanto flagitio. et tam diu non reputatur homicidium. 061: QUOD IOSEPH NON SIT SUSPICATUS MARIAM ADULTERAM ET CONTRA. si formatum fuerit. et abortierit. Q. inquit. Iccirco uolebat eam occulte dimittere dicens. Ignorauit quidem Ioseph. IDEM IN LIBRO /237/ QUAESTIONUM DE VETERI TESTAMENTO. donec elementa confecta suas imagines membraque suscipiant. audite Mariam nobiscum loquentem. Noluit eam traducere. si autem informatum. In Adam enim exemplum datum est. Accessit spiritus sanctus et haec. superexcellit eius sanctitas. formata distinxit. timebat sibimet istius tantae sanctitatis coniunctionem adhibere. /238/ quoniam uirtutem mysterii et sacramentum quoddam magnificum in ea cognoscebat. multetur peounia. Prodo an taceo? Si tacuero malum consentiens. ITEM: Si prius respiciamus.

consuetae natiuitatis more loquitur. et ego respondebo quomodo sit uirgo post partum. puniri eam tamen noluit. V: Pulchre autem docuit sanctus Matthaeus. Qui enim coniungitur meretrici. qui aperit uuluam sanctus domino uocabitur. IDEM IN ENCHIRIDION CAP. non quod dominus sacri uentris hospitium. nobis tamen permisisti aperire euangelium tuum incredulis. Restabat igitur certa adulterii suspicio /239/ et tamen. quam sciebat non de se grauidam etc. Q. mater ante quam nupta. uoluit eam occulte dimittere. cum eam comperisset praegnantem esse cui se nouerat non esse commixtum. SYMBOLUM EPHESINI CONCILII: Natiuitatem nostram ex uulua sustinuit. fastidia sustinet. non quod erat abiciens. nec approbator flagitii fuit. ITEM: Natiuitatem sustinet ex uulua corpoream. cum nollet eam diuulgare. 062: QUOD CHRISTUS CLAUSO UTERO VIRGINIS NATUS SIT ET CONTRA. Respondeant mihi quomodo clausis ianuis Iesus ingressus est. exspectat. Haec est porta orientalis in Ezechiele semper clausa. quod ingressus sanctificauerat. XXII: Et Ioseph cum uellet eam dimittere suspicatus adulteram. IDEM IN ENCHIRIDION CAP. IDEM AD EUSTOCHIUM: Dei filius pro nostra salute. mater uirginis nostri uirgo perpetua. per quam solus pontifex ingreditur et egredidur et nihilominus semper clausa est. hominis factus est filius. Haec est porta orientalis clausa. AMBROSIUS SUPER LUCAM CAP. non iam ille de uirgine nasceretur. AUGUSTINUS DE SECRETO INCARNATIONIS /240/ CHRISTI: Christe licet tu clausum dimiseris uterum tuum. quod ad humanos oculos per natiuitatem suam clauso exiit utero uirginis. Nam haec uoluntas eius etiam iustitiae deputatur. cruentus egreditur. decem mensibus. IDEM IN II DIALOGO SUO CONTRA PELAGIUM: Magis ad specialem natiuitatem saluatoris quam ad omnium hominum hoc referri potest. Ita quippe de illo scriptum est: Cum esset iustus et nollet eam diuulgare. egressus deuirginasse credendus sit sed iuxta fidem catholicam clauso uirginis utero quasi sponsus suo processisse de thalamo. quid facere debeat iustus qui opprobrium coningis deprehendit. IDEM IN EPISTOLA AD MACEDONIUM: Unde Ioseph cui Domini mater fuerat desponsata. et ob hoc nihil aliud quam adulteram credidisset. unum corpus est. ut nascatur. Quid ergo mirum si clausis ianuis post resurrectionem suam in aeternum iam uicturus intrauit. Haec eo cogitante apparuit ei angelus. ut incruentum ab homicidio. statuit eam occulte dimittere. qui moriturus ueniens non aperto utero uirginis exiuit? HIERONYMUS AD PAMMACHIUM: Christus uirgo. castum ab adulterio se praestare debeat. BEDA SUPER LUCAM: Quod ait adaperiena uuluam. 76 .illam non accessisse nouerat. XXXV: Quo si uel nascente corrumperetur eius integritas. EX HOMELIIS GREGORII PAPAE IN OCTAVIS PASCHAE: Illud enim corpus domini intrauit ad discipulos ianuis clausis. quod dicitur. homo de muliere procedens. quae tamen clausae iugiter permanserunt. Solus enim Christus clausas portas uuluae uirginalis aperuit. quia ipse solus senserat.

ita et ex semine Dauid secundum carnem Christus potest accipi. eo quod solus sanctae ecclesiae uirginis ad generandos populos Dei immaculatae fecunditatis aperiret genitale secretum. Verbis enim legis promittebatur uirginis partus. secundum quod nihil obest. 063: QUOD CHRISTUS SECUNDUM CARNEM NON FUERIT DE TRIBU IUDA ET CONTRA. cuius posteritatem subsequentem scriptura 77 . ITEM: Priuaquam te formarem in utero. Et a Matthaeo refertur. in qua tribu nihil de sacerdotibus Moyses locutus est. unde Abraham sed ex Cham. quod Maria. Interim sufficit nobis ad eos qui aduersantur.HORMISDA PAPA AD IUSTINUM AUGUSTUM: Ut. uuluam. Amasias Azariam. uocabitur filius Dei. adaperiena uuluam. quem constat ex Ioseph non esse natum. solus aperuit sibi uuluam. et quicquid rationis in Ioram protulerint et Ioseph. et quamuis dicatur ad eam ab angelo. noui te et in uulua matria sanctificaui te. quia Elisabeth. fieret filius hominis et nasceretur hominis more. et uirginitatem matris diuinitatem uirtute non soluens. quod Ioram genuit Ochoziam. ITEM: Cuius rei dissertio certum est. Quia quod nuacetur er te sanctum. non secundum Aaron etc. Nobis tamen haec intelligenda secundum spiritalem uel allegoricam rationem magis uidentur. et beata sunt ubera quae suxit. in quem Ioseph series ex Dauid descendentis generationis adducitur? Quibus occurrere quamuis molestum sit secundum litterae rationem. sicut idem apostolus de omnibus simul dicit: qui sunt cognati mei secundum carnem. hoc et in Dauid dicamus. Q. Et bene sanctus quia immaculatus. ITEM: Et partus meminit scriptura et dicit. Dicit ergo. In quarto autem Regnorum scriptum est. Volens ostendere apostolus generationem Melchisedech non ex Sem progenie. AMBROSIUS SUPER LUCAM: Quia omne masoutinum. quae desponsata Ioseph erat. Nam si litteram sequamur. Elisabeth autem ex filiabus Aaron esse dicatur. qui antea erat Dei filius. ipsum qui interdum Ozias nominatur. Ioas Amasiam. tamen affirmabitur a nostris. matris uuluam natus aperiens. Inuoluit puerum. cognata tua. etiam quod Ioseph pater Christi dicitur. ANASTASIUS EPITECTO EPISCOPO: Gabriel mittitur ad Mariam non transitorie uirginem sed /241/ uirginem desponsatam. hic est qui aperuit matris suae uuluam ut immaculatus exiret. tamen respondetur a nostris. quod Ioram genuit Oziam. respondere quod sicut Iesus Ioseph filius esse dicitur et Ozias genitus ex Ioram. Ochozias Ioas. et oblatum est sacrificium quia aperuit qui natus est. quae non est nobis nunc pulsanda. quod cognationis nomen non solum ad contribules sed ad omnes qui sunt ex genere Israel possit aptari. Qui ergo uuluam sanctificauit alienam. et Azarias Ionatham. et ipsa pariet filium /242/ in senectute sua. Quomodo uidetur Christus ex semine Dauid descendere. Haec autem parturientis uirginis erant indicia. quomodo sanctus omnis masculus? Numquid sanctus Achab? Sed ille sanctus per quem figura futuri mysterii legis praescripta signabant. sanctum Domino uocabitur. Haec quidem et alia his similia respondentur. HIERONYMUS SUPER EPISTOLAM AD HEBRAEOS: Quid adhuc necessarium per ordinem Melchiaedech alium surgere sacerdotem. PAULUS IN EPISTOLA AD HEBRAEOS: Manifestum est enim quod ex Iuda ortus sit dominus noster. quod non secundum historiam sed secundum spiritualem intelligentiam constet. ex quo non est genitus. ORIGENES SUPER EPISTOLAM PAULI AD ROMANOS HOMILIA 1: Qui factus est ei ex semine Dauid secundum carnem. secundum legem sine dubio contribuli suo et cognato coniuncta est.

cum ipse Matthaeus narret ab angelo Mariam ipsius coniugem appellatam. sine matre. id est Iesu Christi. ITEM: Quoties scriptura aut Iesum dicit aut Christum. ideo non maritus. persona uero rationabilis naturae indiuidua subsistentia. quia in utroque est Dominus. quod inter naturam personamque differre praediximus. AUGUSTINUS CONTRA FAUSTUM LIB. CAP. dicens: memor esto Christum Iesum resurrexisse a mortuis. BOETHIUS CONTRA EUTYCHEN ET NESTORIUM: Hoc interim constet. qui non esset ex tribu Leui. ITEM: Quid restat nisi et Mariam non fuisse extraneam a cognatione Dauid? ITEM: Quisquis ita dicit Mariam ad consanguinitatem Dauid non pertinuisse. ITEM: Cognationum seriem non usque ad Mariam sed usque ad Ioseph Matthaeus perducit. benedixisse patriarcham et in eo similitudinem Christi. Utrumque posuit. magna cure fideles admonuit. et ideo non debuisse uirum uirginis matris Christi separari a serie parentum Christi. ut Dei et hominis personam signaret. non hoc tam attente apostolus Timotheo commendaret. /244/ Q. Deus enim uerbum non accepit personam hominis sed naturam. et ipsam Mariam aliquam de stirpe Dauid uenam sanguinis ducere. ut et Ioseph maritus Mariae diceretur. secundum euangelium meum. aliquando personam Dei. ut ostendat eum qui ex Hebraeorum generatione non esset. II. originem trahere. manifestum est quod scripturarum tam excellenti auctoritati obluctetur. quamuis naturaliter non sit uerbum quod caro. II: Dominus Dei secundum diuinitatem. primo quia mariti eius fuerat propter uirilem sexum potius honoranda persona. aliquando hominis significat. quia duarum naturarum ueritas manet in Christo secundum unam tamen personam idem uerbum caro ab ipso fieret maternae conceptionis initio. Neque enim quia concubitu non permixtus. cum uerbum caro factum est. /245/ 78 .non memorat. ex semine Dauid. a patre eriui. neque /243/ initia neque finem mortis habere conscriptum. id est sacerdotali sed ex Iudae. Quod non commutationem naturae Dei significat sed susceptionem inferioris personae. II CONTRA MANICHAEOS: Reliquit patrem. Contra quod euangelium quisquis aliud annuntiauerit ut anathema sit. cum dixit. quod est carius. apparendo hominibus. id est originis numeratione. AUGUSTINUS LIB. AMBROSIUS SUPER EPISTOLAM PAULI AD ROMANOS: Seruus Iesu Christi. AUGUSTINUS IN LIBRO DE FIDE AD PETRUM: Ita Verbum caro factum est ut. id est humanae. ITEM: Cogitare enim debemus fieri potuisse. idem ipse filius Dauid ex semine Dauid secundum carnem. Quod si nobis credere non prodesset. ut caro Christi etiam ex uirgine procreata sine Dauid semine esse non posset. ITEM: Hoc autem ideo apostolus facit. quoniam natura est cuiuslibet substantiae specificata proprietas. habens eam coniugem non concubitu sed affectu. 064: QUOD DEUS PERSONAM HOMINIS NON SUSCEPERIT SED NATURAM ET CONTRA. dicit eum sine patre.

ITEM: Omnis enim mutatio facit non esse quod erat. quod modis omnibus approbare contendimus. non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo. quia omnis illa res illarum rerum naturam et ueritatem in se continet. 79 . non duas personas. quia de informi ad formam transit. hoc est filius eius mutatus fuerit et hominis corpus acceperit. Ac si dicerent. id est corpore Christi. quod uero non habet materiam immutabile est. iam non erit trinitas sed quaternitas. ISIDORUS DE SUMMO BONO. pro parte carnis dicitur. Solus Deus dicitur immortalis quia solus incommutabilis.Q. ex quibus conficitur. nisi dextera eius. cum ipse Christus uerus sit Deus et uerus homo. 1: Quid est Dei immortalitas nisi eius incommutabilitas? Nam angeli et animae immortales sunt sed incommutabiles non sunt. HIERONYMUS IN PSALMO LXXVI: Haec mutatio dexterae excelsi. sed exinaniuit semet ipsum. ATHANASIUS: Nam sicut anima rationalis et caro unus est homo ita Deus et homo unus est Christus. sicut Deus. ITEM: Vera immortalitas hoc est summa illa incommutabilitas quam solus Deus habet. CAP. nos misericordiam accipere non possumus. IDEM DE TRINITATE. quia nihil est unde factae sunt. dum deserente Deo est lapsus. IDEM IN LIBRO QUAESTIONUM OROSII AD IPSUM: Sicut anima et caro unus est homo ita uerbum et homo unus est Christus. LIB. sic et angelus. mens fide purgetur. duobus constare: uisibili elementorum specie et inuisibili domini nostri Iesu Christi carne et sanguine. Si dixerimus duas esse personas. Nam anima moritur. Iste rex gloriae quis est? Pro parte carnis dicebant. 065: QUOD FILIUS DEI MUTATUS SIT SUSCIPIENDO CARNEM ET NON. Duas substantias accipimus in uno filio Dei. sicut Christi persona constat et conficitur Deo et homine. atque hoc totum et Deus dicatur propter Deum et homo propter hominem. AUGUSTINUS IN LIBRO SENTENTIARUM PROSPERI: Hoc est quod dicimus. HIERONYMUS IN PSALMO II: Vox Christi: Ego autem constitutus /246/ sum rex ab eo. Quod si difficile intelligitur. Vere ergo ille est qui incommutabilis est. sacramento et re sacramenti. Nos patrem et filium semper insimul esse uidemus. unus omnino non confusione substantiae sed unitate personae. 066: QUOD DEUS ET HOMO IN CHRISTO PARTES ESSE VIDEANTUR ET NON. IDEM IN PSALMO XXIII: Quia est iste rex gloriae? Vox angelorum qui apud patrem semper fuerunt. Qui cum in forma Dei esset constitutus. sacrificium ecclesiae duobus confici. mutabile est. Quod materiam habet unde existat. AUGUSTINUS DE NATURA SUMMI BONI: Naturae corruptibiles ideo non incommutabiles sunt. diuinitatis et humanitatis. Est igitur sacramentum et res sacramenti. formam serui accipiens. IV: Ita sane factum ut ibi sit non tantum uerbum Dei et hominis caro sed etiam rationalis hominis anima. id est corpus Christi. Q.

diuina scilicet et humana. A Verbo autem animam separatam esse non dico. et filius est Deus. caro. IDEM SUPER IOHANNEM HOMILIA XLV: Per similitudinem Christus multa est quae per proprietatem non est. anima ad tempus deseruit carnem. ITEM: Pono. nec tamen Deus pars huius personae dici potest. et spiritus sanctus est Deus. quid fecit mors. Illud quotidie fit ad procreandos homines. emisit. Alioquin filius Dei antequam formam serui susciperet non erat totus. quae Deus est. hoc est ponere animam. nec maior pars duo quam unus est ibi. nec huius trinitatis tertia pars est unus. Ac per hoc uerbi Dei et animae credibilior debuit esse permixtio. metuendum nobis est ne dicatur. quas uidere consueuisti. Nec sic homo. ita in unitate personae Deus utitur homine ut Christus sit. ut sola caro sed quia homo constat ex carne et anima. quid est Christus? Verbum inquam et homo. ex quo suscepit animam. quanto magis trinitatis esse non potest quicumque unus in tribus? In trinitate ergo. et simul hi tres unus Deus. inquit. fuit sine anima. Si autem proprietates discutias rerum. Ideo dicitur exspirare extra spiritum fieri. in hac persona mixtura est Dei et hominis. Quis ponit animam et iterum sumit eam? Christus ex eo quod Verbum est ponit et iterum sumit. Tene ergo quia nonnulli fuerunt haeretici et in ista sententia. Cum enim uerbum Dei permixtum est animae habenti corpus. ut filius Dei et filius hominis simul. Scimus quippe Chris tum in duabus et ex duabus subs tantiis constare. simul et animam suscepit et corpus. /248/ quia spiritalis nec corporalis est magnitudo. hoc semel factum est ad liberandos homines. pars quippe hominis melior est anima quam corpus. ipsa se ponit et sumit? An ex eo quod caro est. Latronis animae dixit: Hodie mecum eris in paradiso. nec maius aliquid sunt omnes quam singuli. Christus una persona est geminae substantiae. exspirauit. Non enim partem deteriorem suscepisset et meliorem deseruisset. Si 80 . Mortuns est dominus. pater est Deus. AUGUSTINUS CONTRA MAXENTIUM: Nulla fit partium diuisio in trinitate deitatis. Verum tamen duarum rerum incorporearum commixtio facilius credi debuit quam unius incorporeae et alterius corporeae. sine dubio caro ipsius exspirauit. Ponere animam mori est. Sicut Christus animam suam posuit. animam meam. suscepit hominem seque et illo fecit unum Iesum Christum. Quid est Verbum et homo? Verbum. sic et Petrus dixit: Animam meam pro te ponam. persona autem Christi mixtura est Dei et hominis. Verbum igitur Dei longe alio modo quodam quam eo quo creaturis caeteris adest. sic et nos debemus animas pro fratribus ponere. quia pars illius rei non potest esse Christus. Et inclinato capite tradidit spiritum. Quis ponit? quam ponit? Quid est Christus? Verbum et homo. IDEM IN EPISTOLA AD VOLUSIANUM DE INCARNATIONE CHRISTI: Sicut in unitate personae anima utitur corpore ut homo sit. Apollinaristae haeretici ausi sunt dogmatizare quia Christus non sit nisi Verbum et caro. Latronis animam non deserebat /249/ et deserebat suam? Absit. In illa ergo persona mixtura est animae et corporis. nec petra est nec ostium etc.IDEM DE PRAEDESTINATIONE SANCTORUM: Ipsa est illa ineffabilis facta hominis a Deo uerbo susceptio singularis. Ergo anima illa aliquando separata est a Verbo. caro ponit animam et iterum sumit. Ergo persona hominis mixtura est animae et corporis. quam animae et corporis. anima. Quod si in una persona absurde dicitur. Quia ergo totus homo in Christo. exorbitare extra orbitam fieri. et alia quae connumerare longum est. et filius hominis propter susceptum hominem et filius Dei propter suscipientem Deum. ITEM: Quid fecit passio. et aliquando Verbum illud. et animam humanam non eum habuisse contendunt. quomodo exulare extra solum fieri. totus autem homo in Christo. Per similitudinem et petra est et ostium et lapis angularis et agnus et pastor et leo. Carni hoc tribue. caro animam ponit et sumit? Si dixerimus quia Verbum Dei posuit animam et iterum sumpsit. nisi corpus ab anima separauit? Animam uero a uerbo non separauit. REMIGIUS IN PSALMO XXXIV: Et oratio mea in ainu meo conuertetur. /247/ ne non trinitas sed quaternitas crederetur. et creuit cum homo diuinitati eius accessit. An ex eo quod anima humana est. ueraciter et proprie diceretur. id est pro te moriar. Sed suam inseparabiliter habuit. Caro illum tradidit.

Talis enim erat illa susceptio quae Deum hominem faceret et hominem Deum. Quomodo est enim unus homo anima et corpus. et expectans ea uanitati /251/ subiectus sit. Vides igitur quod paganitatis est potius hoc quam christianitatis. Romae in sepulcro. sed propter eum qui subdidit eam in spe. quia facturarum omnium ipse est Dominus sed Deum nouimus. HIERONYMUS DE SYMBOLO NICENI CONCILII: Accipe igitur quia creatura Deus uerus non potest esse. Nec tamen ideo duos dicimus apostolos. De homine quaere. IX: Profitens sibi patrem Deum Deus filius. 81 . Ita plane et caro Christus et anima Christus et Verbum Christus. dum qui in forma Dei erat. et corruptioni subditus et expectationi obnoxius est et seruituti subiectus est. necesse est sub spe longinquae expectationis incertus sit. Vanitati enim creatura subdita est. quid tamen propter quid. Videte quid dixerim et intelligite: anima et corpus duae res sunt sed unus homo. et per necessitatis subiectionem non sponte subiectus sit. Si enim nihil creaturarum sine ipso factum est. ut speret. IDEM DE TRINITATE. O impudentem de Deo atque impiam professionem. hoc de eius carne respondet. nec tamen tria haec tres Christi sed unus Christus. diligens lector intelligit. Illud de anima. utrumque Deus et utrumque homo. Verbum et homo duae res sunt sed unus Christus. alterum qui requiescit in sepulchro. quia ipse creatura non est. neque creatura creaturam saluare dicente scriptura: coluerunt et seruierunt creaturae potiua quam creatori. BEDA IN HOMILIA DE NATALI: Omnia per ipaum facta sunt. his eum per creaturae contumeliam etiam ludibriis deputare. natiuitatis diuinae patrem. filium confiteri non adoptiuum sed natum. maneat etiam in corruptione naturae. non in sua. /250/ Q. non sponte. et tamen dominus gloriae crucifixus est. Haec enim omnia creaturae propria esse apostolus docet. et ipse uerum dicit. quia neque est. ut liberandus sit in rostra. ut seruiat. 067: QUOD CHRISTUS SIVE DEUS NON SIT DICENDUS CREATURA AUT SERVUS ET CONTRA. quia creatio per creatorem est.ergo caro animam posuit. Qui si creatura sit. et quid secundum quid dicatur. patet profecto. uerum dicit. insuper etiam conditionis assumptae Deum fecit. quomodo Christus animam posuit? non enim caro Christus. et longinqua eius expectatio nostra potius expectet. Ubi est Paulus apostolus modo? Si quis respondeat. ITEM: Nostra uero tantum hoc solum religio est. ITEM: Dispensatio itaque pii sacramenti. unum qui requiescit in Domino. ITEM: Quia Paulus seruientes creaturae coarguat. sed utrumque Deus propter accipientem Deum. Deum Dei patris propriam generationem. per quem omnis creatura facta est. ITEM: Humanae intelligentiae sensus haec respuit. IDEM SUPRA LIB. Ait enim apostolus: Etenim longinqua exspectatio creaturae reuelationem filiorum Dei expectat. Subiectus autem non sponte cum sit. ut creator creatura sit. sic unus Christus Verbum et homo. in requie cum Christo. utrumque homo propter acceptum hominem. LIB. qui est benedictua in saecula. HILARIUS IN XII DE TRINITATE: Non enim Dominum Christum creaturam. Si igitur Christus creatura est. neque electum sed generatum. ut coactus sit. necesse est et seruus sit. quia et ipsa creatura liberabitur etc. I: Quia forma Dei accepit formam serui. ITEM: Ex forma serui crucifixus est. repertus est in forma serui. neque facturam. Seruus autem cum sit. Item si quis respondeat.

ITEM: Non idem est regnare et seruire. sed non creaturis subiecta maiestas. Deus autem spiritus est. ITEM: Omnis creatura seruit sed non seruit Dei filius. ITEM: Filius unum se esse cum patre dixit. Id quemadmodum potest dici creatura? Non ergo creatura Dei filius. IDEM IN PRIMA EPISTOLA IOHANNIS: Ideo uenit Deus in carne ut spem resurgendi nobis ostenderet. inquit. Non ergo creatura filius. Non ergo seruus est Dei filius. AUGUSTINUS IN ENCHIRIDION CAP. ITEM: Filius paternae est imago substantiae.ITEM: Sicut ante per naturam non erat seruus et postea secundum naturam esse quod non erat coepit. numquid uerisimile uideri potest quia in se ipsa facta est sapientia? IDEM IN QUINTO: Apostolus dixit dominum maiestatis crucifixum. et ideo ubi sunt qui creaturam Christum appellant? Nam si creatura esset numquid ipse sibi mandaret euangelium praedicari? Non igitur creatura est sed creator Christus. ITEM: Ascendo ad patrem meum et patrem uestrum. ITEM: Omnis creatura accidentia boni et mali recipit eademque discessionem sentit. qua homo est. omnis autem creatura dissimilis supernae substantiae sed non dissimilis Dei patris filius. sicut apostolus dixit. Deum meum et Deum uestrum. 82 . Deus enim mori non poterat. ITEM: Nulla creatura aequalis Deo. /252/ AMBROSIUS DE FIDE AD GRATIANUM LIB. ibi libertas. I: Restat ut illud quoque sacrilegium redarguatur et probemus creaturam non esse Dei filium. Numquid ergo Christus subiectus est uanitati? Rursus iuxta eundem apostolum creatura congemisoit. ITEM: Omne /253/ opus suum Deus adducet in iudicium. quia seruitus creatura est. Vanitati enim creatura subiecta est. qui ex seruis filios Dei facit. non ergo creatura filius. procul dubio non sic de illo ut de patre. Videmus igitur magnam inter creaturam et Deum esse distantiam. numquid ipse se fecit? Si lectum est quia Deus in sapientia fecit omnia. XIII: Confitemur natum de spiritu sancto et Maria uirgine. Numquid ergo Christus congemiscit. non alla dominatus cause intelligenda est quam quae extitit seruitutis. qui nostros a morte gemitus liberauit? Creatura. cum praebuit ex hominis assumptione se seruum. creaturam nullam excipit. Cum haec ad homines seruos homo in serui forma Christus loquitur. aequalis autem filius. Christus autem et rex est et filius regis. tunc habens ex naturae dispensatione dominum. Non ergo creatura filius. liberabitur a seruitute corruptionis. Dei autem filio nihil potest ex eius diuinitate uel decedere uel accedere. sic autem de illa ut de matre natus est. ut eum qui creauit omnia diceret creaturam? Numquid ipse Dominus se creauit? si per ipaum facta sunt omnia. Audiuimus dicente Domino Praedicate euangelium uniuersae creaturae. Non ergo creatura Dei filius. Non ergo creatura Dei filius. et Deus sibi ut cunctis sit ex ea natura qua seruus est. non ambigitur quin pater sibi ut caeteris sit ex ea parte. Quis hunc induxit errorem. Non ergo creatura Dei filius. Quod aliter non poterat fieri nisi carnem indueret mortalem. filius ergo est et dominus maiestatis. Sed Dei filius non adducitur in indicium. ubi autem spiritus domini.

Factum autem in quo legerint diligenter aduertant. si creaturam Christum putaret? Aut igitur desinant colere quem creaturam appellant. ut sis in salutem usque ad extremum terrae. nisi secundum fragilitatem hominum? Omnis enim homo mendax. Dicit in psalmo: Illustra faciem tuam super seruum tuum. Misit Deus filium suum factum ex muliere. Cui hoc dicitur nisi Christo? Qui cum in forma Dei esset. uidet eum qui me misit. et alibi: credite in Deum. quomodo Dei filius et genitus et creatus? Una natura et maxime Deus diuersitatem non recipit. testimonium meum non est uerum. quod potuit crucifigi. Nam qui filium nescit nec patrem. ITEM LIB. Cum igitur generationem Christi legerimus. aut dicant. Pater creauit. ITEM: Dominus creauit me. habeas uitam aeternam. quia ob causam incorporationis hoc dicitur? In eo ergo se creatum dicit in quo et hominem testatur. Factum ex muliere. nunc uoluntatem suam se non quaerere. quem colere se simulant.IDEM SUPRA LIB. nunc uerum esse significans. Ego seruus tuus et filius ancillae tuae. ait: Qui misit me Pater. in quo audent dicere creatum uel factum? Et quid est in quo creatum legerint. ut factura non diuinitati sed assumptioni corporis adscriberetur. ex matre creatum. ITEM: Se quoque nunc ex persona hominis. postea autem secundum carnem homo factus est. Caro Dominum agnoscit. Non dixit. et Christo admonet seruiendum. Ait: a me ipso non ueni. et in posterioribus: Et si ego testimonium perhibeo de me. Quomodo non est uerum testimonium tuum domine. creature nostra Dominum confitetur. et de uentre matris meae Deus meus es tu. Oriens nomen est ei. aliud secundum susceptionem carnis filium nominari. generationis aeternae proprietatem /254/ signauit. Non enim Deus factus. significat ex illo Deum sibi esse ex quo de matris uentre iactatus est. Nam et secundum generationem diuinam Deo patri aequalis est filius. quem uos crucifixistis. ipse testimonium perhibet de me. IDEM LIB. aut desinant. Quid est non credit in me? Non in id quod corporaliter cernitis. quasi homo a se non uenit. Paulus inquit seruus Iesu Christi. ut omnia qui uidet filium et credit in eum. Nec solum ex genere Dauid seruitutem suscepit in persona hominis sed etiam ex Domino. nunc doctrinam suam se non habere. et in me credite. uerum est testimonium meum. Non ergo creatura Christus. IDEM IN EODEM: Deum meum et Deum uestrum: Ubique autem Deum suum quod ex persona dicat hominis. et secundum susceptionem corporis formam serui accepit. Exposuit igitur quod ante praemisit. unus tamen atque idem est filius. ITEM: Vane iactare consuerunt quia scriptum est: Et Dominum eum et Christum fecit Deus hunc Iesum. Patriarchae Dauid secundum gloriam suam dominus est. V: Aliud igitur est secundum diuinam substantiam. Suum cum dicit. Et ipse filius ait: Dominus qui finxit me ex utero seroum sibi et dixit mihi: Ecce posui te in lucem gentium. sicut ipse ait: Et uerum est testimonium moum. et alibi. I DE ARRIANIS: Dicant igitur generatum ex patre. Quemadmodum ergo Christo ipse seruiret. Seruus dictus est in quo unctus est. testimonia docent. nunc testimonium suum uerum non esse. nunc in Dei maiestate significat. sicut habes: Ecce ego mittam ad uos seruum moum. sed in eum qui me misit. inquiunt qui in me credit. Itaque quis ignoret. Hoc itaque fieri potuit. Et in Ezechiele: Et 83 . Deus Deus meus respice in me. quia ille credit in filio qui confitetur patrem. quia scio unde ueni et quo /255/ uado. in quo factum considerare deberent? Edoctum enim est Dei filium de Deo esse genitum. exinaniuit se. Non ergo factura Dei filius. sed Deus Dei filius natus est. Nam ipse ait: si ego testimonium perhibeo de me ipso. Verum autem testimonium secundum diuinitatem. Prohibet me Paulus creaturae seruire. non credit in me. Denique ut secundum hominem dixisse se demonstraret. ne sub appellatione cultorum sacrilegia grauiora committant. Seruus dictus est in quo matrem habet. secundum corporalis susceptionis seriem filius est. Sed uidete quid sequatur: Et qui uidet me. V: Scriptum est. dicere creaturam. Non diuinitas crucifixa est sed caro.

creator et dominus creauit uirginem creandus /256/ ex uirgine. Quisquis igitur Dei filium praedestinatum negat. quemadmodum ante omnia tempora praedestinatum erat ut fieret. Utquid enim praedestinaretur. AUGUSTINUS TRACTATU IV SUPER IOHANNEM. Utique Dauid iam defunctus erat. cum iam esset. nec diabolica fraude deceptus a lege sibi posita per concupiscentiam deuiasset. et Dauid in medio erit princeps. IDEM DE FIDE AD PETRUM: Ille omnium spirituum omniumque corporum. XI l: Natus est de spiritu sancto et uirgine Maria. factum sub lege. creator mundi creature non fieret. filius est Dei. Q. IDEM SUPER IOHANNEM TRACTATU V: Omnia per ipsum facta sunt.suscitabo super eos pastorem unum.: Recte dicitur non praedestinatus secundum id quod est Verbum. nisi causam nostram ille susciperet. etiam in caelis dominantem et in terris seruientem. quia Christus non factus sed natus est dicente angelo pastoribus: Ecce natus est uobis hodie saluator. 068: QUOD CHRISTUS SECUNDUM CARNEM FACTUS SIT ET CONTRA. non aliunde sed materna traxit ex carne. et ipse factus est. diuina scilicet atque humana. si omnia et Maria per ipsum facta est. de qua postea natus est. Q. qui ubique est. sine initio? Illud autem praedestinandum erat quod nondum erat ut sic suo tempore fieret. intra uuluam fuit? AUGUSTINUS DE VIRGINITATE: Inspicite pulchritudinem amatoris uestri. IDEM IN ENCHIRIDION CAP. creantem omnia. AUGUSTINUS CONTRA FAUSTUM: Christus in quantum Deus est. Sed propter contentiosos etiam hinc 84 . sic dedit baptismum Iohanni et baptizatus est a Iohanne. Quem dignum sermonem pronuntiem? O amentia haereticorum dicentium. hunc eundem filium hominis negat. BEDA SUPER LUCAM. subditum et matri. Neque enim audiendi sunt qui legendum putant natum ex muliere. et reget eos seruus meus Dauid. 069: QUOD FILIUS DEI PRAEDESTINATUS SIT ET CONTRA. LEO PAPA IN SERMONE PENTECOSTES: Si enim homo ad imaginem et similitudinem Dei factus in suae naturae honore mansisset. PAULUS IN EPISTOLA AD ROMANOS: Qui factus est ei ex semine Dauid secundum carnem. CHRYSOSTOMUS DE PSALMO L: Rerum stupenda miracula. Deus apud Deum. Quomodo creauit Mariam et creatus est per Mariam. In quantum homo est. quomodo creatura creator est? Dic quemadmodum. LXV: Manifestum est saluatorem non eguisse baptismo. cogitate aequalem patri. creatum inter omnia. Sed quia diaboli inuidia mors intrauit in orbem terrarum et aliter solui captiuitas humana non potuit. quia conceptus in utero uirginali carnem non de nihilo. omnia per ipsum facta sunt. IDEM IN LIB. id est omnium naturarum. De Christo itaque dicit. HOMILIA ILLIUS LECTIONIS. Erat Iesus eiciens daemonium: Misit Deus filium suum /257/ factum ex muliere. qui sine maiestatis suae damno uerus homo fieret et solus contagium peccati non haberet et caetera. Utraque substantia. QUAESTIONUM VETERIS ET NOVAE LEGIS CAP. qui est Christus Dominus. quod erat. Et nunc clarifica me tu pater apud temetipsum etc.

Q. maior est. nondum erat cum praedestinaretur. 85 . IX: Ut sacramentum natiuitatis et mysterium assumpti corporis manifestaret. dum ex patre natus filius post assumptionem terreni corporis glorificatur in patrem. atque ita et sacramentum natiuitatis et dispensatio corporationis impletur. sed filius. HIERONYMUS DE SYMBOLO NICAENI CONCILII: Absit ergo in filio Dei aliquid plus minusue aut in loco aut in tempore aut in potentia aut in scientia aut in aequalitate aut in subiectione. eum uero quem filium Dei in uirtute eecundum spiritum sanctificationis nominal. dum pater est et glorificat nunc filium hominis. destinatum. excepto hoc. et excepto hoc. HILARIUS DE TRINITATE. quod genuit pater filium. Minorem uero filium esse natiuitatis natura non patitur. qui factus est ei ex semine Dauid secundum carnem. Filius minor non est. et pater et filius unum sunt. dum filius est. PSALMISTA: Minorasti eum paulo minus ab angelis. Praesciri et praedestinari possunt illi qui nondum sunt. Si enim plus minusue aliquid inuenitur. Maior pater est. quod filius non ex semetipso natus est sed de patre natus /259/ est proprie. non carni ascribatur. ut esset claritas eius ex resurrectione mortuorum. "destinatus" scriptum est. Unus non potest esse maior. insuper etiam temporalis agnoscitur. qui praedestinatus est filius Dei in uirtute etc. MOYSES PROPHETA: Audi Israel. non "praedestinatus. praedestinatur ille qui nondum est. tamen secundum quod interpretationis ueritas habet. minor non est." Destinatur enim ille qui est. ait: quia pater maior me est. antequam mundus esset. aut inuidus aut impotens pater. Dominus Deus tuus unus est. Aut quomodo minor est qui in gloria Dei patris est? Aut numquid pater maior non est? Maior itaque pater est. apud quem et in quo esset glorificandus. LIB. ITEM: Qui ergo semper est. Nam et pater. dum gloriam resumit apud patrem." indicans per hoc quod substantia filius sit secundum spiritum sanctificationis. Qui autem praedestinatur. Quamuis in latinis exemplaribus "praedestinatus" soleat inueniri. quia uapor uirtutis Dei et manatio gloriae omnipotentis purissima. putant eum inter eos qui ante non fuerunt numerandum. non praedestinatur sed destinatur. 071: QUOD ETIAM SECUNDUM DIVINITATEM FILIUS MINOR PATRE VIDEATUR ET CONTRA. ignorantes differentiam destinati et praedestinati. Non superfluo addidit "in uirtute. Q. glorificatus in patre filius minor non est.audiamus apostolum: Quod ante promiserat de filio suo. dum gloriam assumpto homini rogatur ut reddat. Natiuitas filii patrem constituit maiorem. 070: QUOD DEUS MINORARI NON POSSIT ET CONTRA. non potest esse minor. ITEM: Glorificaturus filium pater maior est. dum pater est. Haec a nobis dicta sunt propter eos qui in /258/ unigenitum filium Dei impietatem loquuntur et. Ille autem qui est et semper est. eum qui ex semine Dauid secundum carnem est factum dicens. ORIGENES SUPER EPISTOLAM PAULI AD ROMANOS: Qui praedeatinatus est filius Dei in uirtute etc. Necessaria igitur distinctione apostolus utitur. Q. 072: QUOD CHRISTUS SECUNDUM CORPUS ETIAM NON CREVERIT ET CONTRA. a quo scilicet esset gloriam resumpturus. destinatur. Secundum hanc ergo pracdestinationem etiam clarificatus est. Christus enim Dei uirtus et sapientia dicitur. cum dicitur. hoc ut deitati eius.

QUAE SIC INCIPIT "UNIVERSALIS ECCLESIA CONGAUDET": Creuit aluus uirginis. uirgo erat. AMBROSIUS SUPER LUCAM: Elisabeth impletum est tempus pariendi. ITEM: Quid sibi autem in hoc loco uoluerit editio uulgata. nutritus est. possim dicere et sensum aliquem reperire. Demus Deo aliquid posse. quae inseparabiliter facta sunt. IDEM IN EPISTOLA AD VOLUSIANUM DE INCARNATiONE CHRISTI ET VIRGINITATE MARIAE: Quaeris utrum mundi dominus et rector passus fuerit puerilitatis annos. ex operum qualitate sentimus. qui sine ulla sui mutabilitate mutando contexuit ordinem saeculorum. VI: Audi quod nunquam ante cognoueras. qui supra naturam. quo in utero uirginis Verbum caro factum est. et per omnia incrementa corporea. nisi de uerbis Dei humano sensu /260/ argumentari esset sacrilegium. et praegnans creuit et uirginitatem non amisit. a mensura perfectae coepit aetatis plenitudinis Christi. non erit simile. adoleuerit. nullos cibos. et dum omnia mirabiliter facit. ad iuuenilem aetatem perductus est etc.HIERONYMUS SUPER IEREMIAM LIB. EX EPISTOLA LEONIS PAPAE AD PALAESTINOS EPISCOPOS: Quamuis ergo ab illo initio. Neque enim mole sed uirtute magnus est Deus. in iuuentute solidatus sit. creuit. Nec diuina enim humanis praeiudicant nec humana diuinis. unius personae fuerit totius temporis actionis. ITEM: Quid si nullas in paruulo in iuuentam mutaret aetates. quod nos fateamur inuestigare non posse. qui in rerum natura sine seminibus operatur et semina. non erit mirabile. ITEM: Non metuendum est corpusculum infantiae. Infans lactatus est. AUGUSTINUS IN PSALMO LIV: Dominus Iesus nouimus unde acceperit carnem. cum ita in id ipsum utraque concurrant ut in iis nec proprietas assumatur nec persona geminetur. In talibus rebus tota ratio facti est potentia facientis. de uirgine scilicet Maria. Ille in suo corpore numeros temporum mensurasque seruauit aetatum. 86 . ea ipsa tamen. CHRYSOSTOMUS HOMILIA XXVI DE EXPOSITIONE SYMBOLI. Hoc enim creuit ex tempore. quod coepit ex tempore. ne in illo tantus Deus angustias passus esse uideatur. Nouam rem creauit dominus super terram absque uiri semine. describitur. Iste ergo natus creuit. Si exemplum poscitur. nihil unquam inter diuinam humanamque substantiam diuisionis extiterit. IDEM AD IULIANUM EPISCOPUM CONTRA EUTYCHENAE IMPIETATIS ERROREM: Non alterius naturae erat eius caro quam nostra. auferret quod misericorditer fecit? ITEM: Quid autem non mirum facit Deus in omnibus creaturae motibus. Pulchre tempus in quo fuit in utero Propheta. nec hominem suscepisse ullo modo crederetur. nullos caperet somnos? Nonne opinionem confirmaret erroris. nulla permixtione confundimus sed quid cuius formae sit. omnes affectus mortalium /261/ senserit etc. nisi consuetudine cotidiana uiluissent? Ille igitur sine semine operatus est hominem. absque coitu atque conceptu. cibo alitus. ITEM: Hic si ratio quaeritur. Qui iuxta incrementa quidem aetatis per uagitus et infantiam proficere uidebitur sapientia et aetate sed perfectus uir in uentre solitis mensibus continebitur. ITEM: Neque enim ullam infantiae sensit aetatem. Femina circumdabit uirum gremio uteri sui. supra aetatem in utero matris situs. ad passionem peruenit.

ut dicatur anima Christi non plenam suae deitatis habere notitiam. Per quem autem sensum dixit Isaias. et gratia apud Deum et homines. Quod ergo mutatur non utique diuinum est. accipiet uirtutem Damasci et spolia Samariae. ut ex quo in utero uirginis conciperetur perfectus esset Deus. FULGENTIUS: Anima Christi cum Verbo unus est Christus. ut secundum homines crederes dictum. ita sapientia refertur ad animam. Sed a fide alienum uidetur. Gratia namque Dei erat in illo. Sed uerendum est. qui negauerunt illum ueram carnem ex uirgine assumpsisse. habitat omnia plenitudo diuinitatia corporaliter. perfectus etiam homo fuit. quia sensus sapientia. His uerbis illi haeretici destruuntur. ipse dixit quia non diuisus est Christus. Aetas enim non diuinitatis sed corporis est. ut nostra ignoratione nescire se diceret. Ergo si proficiebat aetate hominis. et carnem nostrae similem eiusdemque cuius caro nostra est substantiae suscipiens Deus uerbum. Crescebat igitur corpore et confortabatur aetate et sapientia. sicut scriptum est: Iesus proficiebat aetate. non quia aliquid ipse nesciret. nec altitudo sapientiae Dei nec plenitudo diuinitatis impleri. nec confortari uirtus poterat Dei. Quomodo proficiebat sapientia Dei? Doceat te ordo uerborum. Expers autem agnitionis infantia per humanam utique imprudentiam quod adhuc non didicit ignorat. ergo et ipse susceptus est. Ideo aetatem ante praemisit. inquam. praemisit dicens: Puer autem confortabatur et creacebat et implebatur sapientia. Sunt plerique. Sensus igitur proficiebat humanus. Sapientia autem sensu proficit. Et quia secundum hominem loquebatur. et sapientia. uiuit tamen ex uirtute Dei. Sed quod diuinum est non mutatur. Puer nostrae nomen aetatis est. Sapientiam Dei futura et occulta non fallunt. /263/ utique mutatur in melius. Destruuntur et illi qui negauerunt eum ueram animam habuisse. qui de eo dixit: Quoniam etsi crucifixus est ex infirmitate nostra. diuidimus eum? Apostolus certe. AMBROSIUS DE FIDE AD GRATIANUM: Sunt plerique non ita timidiores ut ego.BEDA SUPER LUCAM: Puer autem crescebat et confortabatur. Iesus autem proficiebat aetate et aupientia. Quis sensus proficiebat? Si humanus. qui dicunt secundum nostrae conditionis assumptionem ignorare se. Iste homo nec ad momentum aliud fuit quam Deus. quia scriptum est: Iesus proficiebat aetate et aupientia et gratia apud Deum et homines. erat non Dei sapientia sed nostra. suscepit sensum hominis sed non sensu carnis inflatus. Sensum ergo suscepit humanum. Profectus aetatis et profectus sapientiae sed humanae est. qua semper plenus fuit ab hora conceptionis. ergo mutabilis per profectum. Numquid etiam cum dicimus quia animam rationalem et intellectus nostri capacem suscepit. Si diuinus. ne si duos principales sensus aut geminam sapientiam Christo tribuimus. Deus in carne perfectionem naturae assumpsit humanae. ITEM: Magis arbitror. quia nulli mortali tanta et talis data est. Christum diuidimus? Numquid cum in eo imaginem Dei crucemque ueneramur. Sensu hominis animam meam dixi esse turbatam. sine ulla tamen labe peccati. et gratia Dei erat cum illo. et quia unigenitus Deus aequalis est patri. Numquid cum et diuinitatem eius et carnem credimus. BEDA SUPER LUCAM: Recte dicitur plenus sapientia /262/ non per interualla temporum proficiendo in sapientiam. 073: QUOD HUMANITAS CHRISTI NON CREVERIT IN SAPIENTIA VEL QUOD TANTUMDEM SCIERIT QUANTUM DIVINITAS ET CONTRA. Patrem puer nesciebat aut matrem? Scriptum est enim: Priusquam sciat puer patrem aut matrem. profeci. Quod enim proficit. IDEM DE INCARNATIONE DOMINICA: Deus igitur ante carnem. nec crescere Deus. quia sicut crescere pertinet ad corpus. Malo enim alta timere quam sapere. Sensu hominis esuriui. cum 87 . ipsi uni Christo ex aliqua /264/ parte non solum patris sed etiam sui et spiritus sancti cognitio negetur. Christum diuidamus. Quae igitur implebatur. nec potest totum nosse filium qui totum non nouerit patrem. Q. et ipsam humanam et eiusdem substantiae cuius nostrae sunt animae. caueamus ne si anima Christi totum patrem nosse non creditur. diuidimus eum? Non enim ipse Deus Verbum pro anima rationali et intellectus capaci in carne sua fuit sed animam rationalem et intellectus capacem. proficiebat et sapientia hominis. quoniam in ipso ut ait apostolus. rogaui.

mutabit bonum. necesse est ut omnis thesauros sapientiae et scientiae habeas. Non ergo existimandum est. dat Deus spiritum. ut eadem sapientia ipsa sit quae omnium rerum in tantum facta est domina. Ubi autem mensura non esse dicitur. Quod absit ut de Christo sentiatur. Quod si animae Christi non est datus ad mensuram. II: Non illam animi infirmitatem in Christo paruulo credo fuisse quam uidemus in paruulis. Unde Iohannes baptista Christo singulariter ac sine mensura datam spiritus largitatem dixit. ut cum ipsa diuinitate sua una sit in trinitate persona. De eodem apostolus: In quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi. necesse est ut plena sit deitatis notitia. AUGUSTINUS DE BAPTISMO PARVULORUM LIB. sed anima Christi. utraque pariter saluaretur. Qui tamen in sapientia nullatenus proficeret. Nescio qualiter accipimus unigenitum a patre plenum gratiae et ueritatis. illi animae in aliquo plenam deitatis deesse notitiam. Accepit ergo Christus spiritum sed non ad mensuram. ITEM: Non enim aestimandum est animae Christi in aliquo plenam diuinitatis deesse notitiam. id est Christus. Et paulo post: Ieana proficiebat aetate. Peruersum uero et a sanitate fidei penitus alienum. Si anima uel intellectus naturae in Christo defuisse creditur humanae. ut cum ipsa diuinitate sua una sit in trinitate persona. quam sic sapientia suscepit. sicut Lucas dicit: Puer autem crescebat et confortabatur plenua sapientia. ait. necesse est ut nihil minus habeas sapientiae. ut eligat quod bonum est. in quo ipsa sapientia cognitione boni malique dicitur caruisse. Anima igitur humana quae rationis capax naturaliter facta est. 88 . De Christo Paulus dicit: In ipso complacuit omnem plenitudinem inhabitare. II CAP. et gratia apud Deum et homines. ut dicamus animam Christi non plenam in se deitatis habere notitiam. plenitudo perfectionis inuenitur. non credet malitiae. ITEM: Ubi enim mensura dicitur non /266/ esse. In ipeo inhabitat omnis plenitudo diuinitatis corporaliter. cum qua naturaliter unam creditur habere personam. Si non ad mensuram accepit.qua creditur habere personam. XI: Omnia subiecisti sub pedibus eius. /265/ IDEM DE MYSTERIO MEDIATORIS: Isaias dicit: Priusquam sciat aut proferat maligna. Nam nec caro ipsa fuit a Dei filio suscipienda nisi fuisset diuina susceptione liberanda. plenitudo perfectionis et perfectio plenitudinis inuenitur. quae secundum euangelicam ueritatem in puero Iesu sapientia et gratia profecisse narratur. id est Christus. non haberet. ITEM: Habet anima illa plenam trinitatis notitiam. ITEM: Effectus piae susceptionis exigit ut dum caro et anima a Deo suscipitur. si uel illi plenitudini ueritatis aliquid plenitudinis gratiae desit uel illi plenitudini gratiae non tote inest ueritatis plenitudo. bonum malumque in infante Christo nescisse dicitur. Nam sicut carnis est aetate proficere. quia omnis plenitudo diuinitatis in eo habitat. Contra hoc uidetur esse assertio Iohannis dicens Christo non esse datum spiritum ad mensuram. ut humanam in Christo animam denegemus? Itaque nec credendus est homo susceptus a Deo quae Dei sunt aliquatenus potuisse sapere. consequens est ut ad mensuram accepisse Spiritum dicatur. sic est animae sapientia et gratia profecisse. si naturalem intelligentiam. quid in infante bonum malumque dicitur ignorasse? An illam filii Dei naturam diuinam ignorantiae boni malique subicimus. nihil scientiae. quoniam priusquam sciat puer bonum. quae hominibus est concessa. Ubi ergo spiritus non est mensura. non tamen habet unam cum trinitate naturam. quam sic sapientia[m] suscepit. Non enim tote plenitudo ueritatis habetur quando ipsius ueritatis aliquid ignoratur. cum una est persona cum uerbo. in quo deitas spiritum non accepit. non enim ad menauram. ALCUINUS AD CAROLUM LIB. Quod si aliquid plenitudinis ei demitur. cuius una est persona cum uerbo.

Christus secundum carnem /268/ nullas diuitias habuit. quod est ecclesia. quia per incrementa temporum sapientia profecit ut homo. Praeclarum hoc aduersus haereticos. qui non solum humana uerum etiam Dei occulta dicitur scire. in qua pro nobis exinanitus est. id est mortuus sum ex infirmitate carnis. Profunda autem ideo ait. Cotidie crescit in fide puer Iesus. una sapientia Dei existeret Deus et homo. HIERONYMUS SUPER EANDEM EPISTOLAM ET EUNDEM LOCUM: Etiam profunda Dei. id est in plenitudine diuinitatis. Nec non et si ipsa humana in Christo natura sapientia proficit in ferris. qua mundus est restauratus. cotidie confortatur uirtutibus etc. et quemadmodum per momenta aetatum corpus crescit ita et anima sapientia crescendo proficit. Qui sapientia Dei est non indiget ipsa sapientia. IDEM LIB. quia in eo corporaliter mansit. Humana in Christo natura ita meruit uniri uirtuti ac sapientiae Dei ut una uirtus Deus et homo. REMIGIUS IN PSALMO XXI V: Ego autem dixi in abundantia mea. Nos econtra. QUAE SIC INCIPIT "RATIONABILITER MAGISTRI": Nisi enim ueram carnem habuisset. 89 . IV. AMBROSIUS AUTPERTUS IN HOMILIA ILLIUS LECTIONIS EVANGELICAE. Dixi. unde hic ostenditur non solum creaturam non esse. Abundantiam itaqua suam plenitudinem gratiarum et spiritualium et omnis diuinitatis thesaurum appellat.AMBROSIUS SUPER EPISTOLAM PRIMAM AD CORINTHIOS: Spiritus enim omnia acrutatur. qua mundus est factus. ignorans lumen ueritatis. quam ad ipsum caput referri possum. inquit. quia omnem uirtutem et praescientiam eius nouit. Quae scilicet omnia melius ad eius corpus. cum idem secundum hominem per uicissitudinem temporum profecit sapientia sed magis haec ab illa assumpta mansit una sapientia. nec adimpletur sapientia sed in rostra. quod omnino creaturae impossibile est. Inferiora enim non possunt superiorum scire consilium. et disponit omnia suauiter. qui tribuit mihi intellectum. ITEM: Et factus sum conturbatus. etiam profunda Dei. neque creatura conditoris sui dignoscere uoluntatem. quod omnino creaturae impossibile est. qui occisus est. in abundantia mea. et nisi ueram animam habuisset nequaquam sapientia proficere et crescere ualeret. nequaquam aetate proficeret et cresceret. quae attingit a fine usque ad finem fortiter. quippe ut [qui] eiusdem naturae atque substantiae sit. CLAUDIUS SUPER EANDEM EPISTOLAM ET EUNDEM LOCUM: Qui enim de Deo est hic spiritus. Haec de illo secundum humanitatem dicta sunt. qui creaturam spiritum sanctum dicunt. uerum etiam quod ipse solus interiora Dei et profunda rimetur. una persona Deus et homo. Profunda autem ideo ait. HIERONYMUS IN PSALMO XIV: Benedicam dominum. pauper enim adeo fuit ut non haberet quo caput reclinaret. Neque enim in sua natura confortatur. III: Dignus est agnus. ac per hoc Deum esse non dubites. Sed secundum illud accipiendum est: Iesus proficiebat /267/ aetate et sapientia. IDEM IN APOCALIPSI LIB. ITA DE IUDAEIS LOQUENS: Isti dicunt. quia omnem uirtutem et praescientiam eius nouit. ITEM: Sensum Dei nemo nouit nisi qui de Deo est. EX HOMILIA DOMINICAE POST THEOPHANIAM. accipere uirtutem et diuinitatem et sapientiam etc. Non est Christus uester illa sapientia. Non est detrimentum passa in homine assumpta illa sapientia. spiritus Dei. tamen nunc angelos docet in caelis. ERAT IOSEPH ET MARIA MATER EIUS MIRANTES: Puer autem crescebat et confortabatur plenua sapientia. omnia nouit Dei. Quia de Deo est omnia nouit.

LUCAS EVANGELISTA: Mulier quae erat in ciuitate peccatrix ut cognouit. 90 . sine matre. sicut mos est Iudaeis sepelire. attulit alabastrum unguenti. inquit. id Deus pertulisse recte dicatur.Q. unus in sacramento atque unus in spiritu [et] nec admittit omnino ut alius filius hominis. et stans retro secus pedes eius lacrimis coepit rigare et osculabatur pedes eius et unguento ungebat. alii in sacerdotes. ut quidquid Dei filius est Christus dicatur. quod accubuisset in domo pharisaei. CASSIODORUS IN PSALMO CXXXII: Alii olim ungebantur in reges. ITEM: Unus in carne. Fuit autem unctus spiritu sancto descendente in eum baptizatum in columbae specie. qui nihil in se pro assumpto homine est auctus nihilque quod uerbum caro factum est imminutus uel mutatus. Deus tuus etc. accessit ad eum mulier habens alabastrum unguenti pretiosi et effudit super caput ipsius recumbentis. quoniam semper per sacramenti unitatem in Deo fuisse non dubitatur. Nec nos hominem seorsum colimus nec adoramus sed Deum incarnatum. Quibus omnibus figurabatur Christus. Hoc quod dicit iurauit non ei qui ante Luciferum genitus est sed ei iurauit qui post Luciferum natus ex uirgine est. alius filius Dei intelligatur. quia nec tempore praescribitur nec passione separatur. Quod si tibi nouum uidetur quod hominem assumpsit. HIERONYMUS IN PSALMO CXIV: Iurauit dominua. 075: QUOD IN CHRISTO IS QUI EST FILIUS DEI NON SIT ILLE QUI EST FILIUS HOMINIS SIVE IS QUI EST AETERNUS NON SIT IS QUI EST TEMPORALIS ET CONTRA. ipsum Deum genuit gloriosa uirgo Maria ex se carnem factum. Christus fecit totum per unitatem sacramenti. Acceperunt ergo corpus Iesu et ligauerunt illud linteis cum aromatibus. qui proprium sibi corpus animatum uniuit. MATTHAEUS: Cum autem esset Iesus in Bethania in domo Simonis leprosi. Unde illud: Unxit te Deus. ITEM: Ipsum Dei filium adoramus. et ideo unus idemque /270/ semper cum Deo patre filius adoratur. qui corporaliter unctus fuisse non legitur. et ideo iam Christus erat in filio. ante mundi constitutionem. IOHANNES: Ioseph ab Arimathia uenit et accepit corpus mixturam myrrhae Iesu. sine generatione. Venit autem et Nicodemus ferens et aloes quasi libras centum. et quidquid Christus pertulerit. quia profecto quicquid Deus fecit ab initio. non recedens ex tempore. IDEM IN SERMONE DE ASSUMPTIONE SANCTAE MARIAE: Verbum quod erat in principio et apud Deum erat uerbum. noueris quod semper cum eo et in eius consilio fuit. alii in prophetas. /269/ Q. ITEM: Ipse enim est iste Melchisedech sine patre. Ab omnibus ecclesiasticis dictum est. sine matre secundum Deum. non alienus natura uel genere. sine patre secundum carnem. Sed totus Deus in Christum et Christus in Deum transiit. ITEM: Qui elegit nos. 074: QUOD CHRISTUS CORPORALITER QUOQUE UNCTUS FUISSE LEGATUR ET CONTRA.

quae utriusque naturae sunt ueraciter gessit. panis uiuus. filius Dei atque filius hominis. praesertim cum scriptura sic connectit et corporat Deum et hominem ut nec in tempore admodum hominem quis a Deo nec in passione possit ab homine Deum discernere. ITEM: Idem Deus et homo in una substantia uel persona sine diuisione aut commixtione. ego hodie genui te. in caelum nisi qui descendit de caelo. filius hominis qui est in caelo. Secundum quod Deus. Quid tamen propter quid dicatur prudens lector intelligit. quad uidimus ac perspeximus et manus nostrae tractauerunt de uerbo uitae. cum nemo Deum uerbum uidere aut tractare possit manibus. Unde Iohannes: Quod fuit ab initio. filius Dei de caelo descendit. inquit. Propter hanc ergo unitatem personae non solum filium hominis dixit descendisse de caelo sed esse dixit in caelo cum loqueretur super terram. glorificat nos. alius filius Dei et alius filius hominis credatur. II: Una persona est Christus Deus et homo. IDEM LIB. secundum aliud et aliud operans. Si unitatem personae. quod hic filius hominis per Dei filium Dei esse filius in Dei filio promeretur. contemplandumque semper ad quae prouehatur humilitas carnis. Siquidem inseparabiliter atque indiuise communes Christus habuit actiones sed intelligendae sunt ipsorum operum qualitates. quae humana sunt. secundum quod Deus est. indisseparatus in utrisque naturis conspicitur. quantum ad uocem scripturae pertinet. id est Deus et homo. AUGUSTINUS CONTRA MAXENTIUM. inuenies semper cum filio hominis eumdem Dei filium ita unitum et indiuiduum. ne forte. secundum hoc 91 . qui eum quem gestabat in baptismate fecit audire: Filius meus es tu. secundum quod homo idem ipse. sed unus idemque Christus. ITEM: Hinc est quod unus idemque manens filius unigenitus. licet Dei uerbum caro conspecta sit ac uisa.ITEM: In Christo Iesu in quo est Deus et homo. quia idem dominus noster Iesus Christus consors est et diuinitatis et corporis. Si ergo attendas distinctionem substantiarum. quae Deum hominem faceret et hominem Deum. qui accipis carnem eius. ac deinde Deus homini uideatur compassus. ITEM: Verum tamen uerbum est Deus et non caro quamquam carnem animatam assumpserit. Et qualiter dicitur hodie si in principio uerbum erat apud Deum? Quia non istud uerbum quod semper apud patrem fuisse et esse credendum est sed homo. Siquidem. nisi per sacramentum sibi uniti hominis. ipsius Christi uerba discutite: Nemo ascendit. Nam ecce diximus quia. inuenies semper filium hominis cum filio Dei. LIB. Similiter et caro caro est animata et non uerbum. et quae sunt utriusque substantiae operatur secundum unicuique essentiam uel naturalem proprietatem. ITEM: Emmanuel dum unus est et in eo ipso uterque. caelestis. ut haec apertius intelligatis. Propter quod etiam: Nemo. Sic tamen unitus est Deus suo corpori ut nullam patiatur fieri inter Deum et hominem humana opinione distantiam. quod absit. secundus e caelo. terrenus. cum nec ininitiabilis homo nec passibilis Deus. Talis enim erat illa susceptio. ascendit in caelum nisi qui de caelo descendit. Quae nimirum /271/ unio tam mira est ut discerni nequeat. inquit. Et non alius miracula operatus est. et tu. IDEM DE SIMILITUDINE CARNIS PECCATI: Prior homo de terra. VI: Ego sum. I DE TRINITATE: Ex forma serui crucifixus est. AMBROSIUS DE SACRAMENTIS LIB. Unde si ad tempus respicias. audiuit. filius hominis qui est in caelo. alius perpetrauit humana passionesque sustinuit. ut nec homo a Deo separari in tempore nec ab homine Deus ualeat passione. et tamen gloriae dominus crucifixus est. quae diuina sunt. qui et diuina gessit et humana. sic unus in una persona. ad quae inclinetur altitudo diuinitatis. Quis est iste caelestis? Ille sine dubio. quem Deus uerbum susceperat. ut legatur quam saepe in diuinis litteris homo Deo coaeternus propter unitatem substantiae. filius hominis crucifixus est. qui de caelo deacendi. si ad passionem. inquit. diuinae substantiae /272/ in illo participaris alimento. Sed caro non descendit de caelo. quomodo descendit de caelo panis uiuus. et filius hominis de caelo descendit et filius Dei crucifixus est.

nunquam ei angelos proposuisset.utique quod dominus gloriae est. qui hanc diem ignoret. qui per diuinitatis potentiam uerbum scientiae ipsis suis doctoribus ministrauit. Non est uestrum nosse tempora et momenta. quae in euangelio dixit se ignorare finem mundi. cognoscam te matrem. qui praedestinatus est filius Dei in uirtute. in quantum homo factus est Dei filius. Imperfectum eius est quod adbuc ecclesia usque ad finem saeculi congregatur. testatur patrem uidisse suum imperfectum. 1: De fine uero mundi ea sentio quae a prioribus didici. qui nos impugnant asserentes minorem esse filium patre. se asserens Christum. Nouit quidem unigenitus diem et horam iudicii sed non ex natura humanitatis. Ipsa est illa ineffabiliter facta hominis a Deo susceptio singularis. 076: QUOD HUMANITAS CHRISTI IGNORAVERIT DIEM IUDICII ET NON. Sed diem illam omnibus hominibus recoli ipse dominus manifestat dicens: De die autem illa et hora nemo scit. de quo a Deo praedicitur: Ego ero illis in patre et ipai erunt mthi in filioa. Hic ostenditur quod ipse sciat /274/ sed non expediat apostolis nosse. et filius Dei propter suscipientem Deum ueraciter et proprie diceretur. Sic enim ait: Neque angeli caelorum. Post resurrectionem interrogatus ab apostolis de die illa manifestius respondit. GREGORIUS EULOGIO PATRIARCHAE: Scriptum est quia diem et horam neque filius neque angeli sciunt. ut filius Dei et filius hominis simul. In quo sunt omnes thesauri sapientiae absconditi. non ex uirtute diuinitatis sed ex infirmitate carnis. neque filius. EX LIBRO DE BONO PERSEVERANTIAE: Ita ut qui suscepit et quod suscepit una esset in trinitate /273/ persona. IDEM CCCLV CAP. SUPER MATTHAEUM: Apostolus ait de saluatore. Neque enim homine assumpto quaternitas facta est sed trinitas mansit assumptione illa ineffabiliter faciente personae unius in Deo et homine ueritatem. si ille puer doceri interrogando uoluit. Q. neque filius. HIERONYMUS IN MINORI BREVIARIO PSALMO CXXXVIII: Humanitas filii hic significatur. et tamen dominus gloriae crucifixus est. HIERONYMUS CCLX CAP. neque angeli caelorum. sicut dominum dixisse legimus: Videbitia abominationem desolationia atantem in loco aancto. 92 . Cognoscant ergo hunc filium Christianum populum nuncupatum. In nuptiis. Si enim haec de unigenito filio praedixisset. MATTH. IDEM IN PASTORALI CAP. et quae ait: Triatia est anima mea uaque ad mortem. Quo exemplo scilicet ostenditur ne infirmus docere quis audeat. et filius hominis propter susceptum hominem. Antichristus uero prius circuncisionem inducet. ubi uinum defuit. esset tamen in uirtute filius Dei secundum spiritum sanctificationis. Miracula facere non habeo ex matre. GREGORIUS TURONENSIS HISTORIARUM CAP. IDEM CONTRA FAUSTUM: Ipsum dominum gloriae. Cum autem hora mortis uenerit. quia natus est de spiritu sancto et uirgine. praedestinatum esse dicimus. quae in euangelio dixit se ignorare finem huius mundi.: Non ignorat Christus eam diem in qua se scit futurum cum apostolis. Deinde in templo Hierosolymis statuam suam collocabit adorandam. Quia recte dicitur et Deus crucifixus. L: Cum Iesus annorum duodecim dicitur in medio doctorum sedens. ut qui futurus erat secundum carnem filius Dauid. ne non trinitas sed quaternitas crederetur. nisi pater solus. CASSIODORUS PSALMO EODEM: Natura hominis. ut semper incerti uiuant cum timore. non docens sed interrogans inuenitur. quae pater posuit in sua potestate. ostendens non de unigenito sed de adoptiuo populo haec dixisse. Sed et hic respondebimus haereticis. respondit matri: Quid mihi et tibi est mulier? ac si diceret. Clamat doctor gentium: qui factus est ei ex semine Dauid secundum carnem.

Quia fides Christiana cum dilectione. quia sis filius Dei. dum ei in passione unigeniti filii ostendit escam sed laqueum abscondit. Sciebant enim ipsum esse qui promissus erat in lege per signa prophetiae. quam praedestinauit Deus ante saecula in gloria nostra. IDEM SIMPLICIANO. potest et illud uideri mirum. Sed in ipso traditionis eius tempore tarde iam cognouisse 93 . In oculis itaque suis quasi hamo captus est. quomodo a maligno spiritu Sauli uera praedicta sunt. GREGORIUS MORALIUM LIB. sanctus Dei. et improperat nobis peccata legis. daemonis sine dilectione. uehementius dici potuit? Cum et in euangelio legamus hoc dixisse daemonia. hoc et daemones. uelut purum tamen illum hominem mori credidit. quomodo daemones agnouerunt Christum. Vidit enim quod ore perciperet sed non uidit quod guttur teneret. quia et nouit et momordit. quem Iudaei non agnoscebant. circumueniamus iustum. Tu credis.Q. Non tamen quod filius Dei erat ex aeterno sciebant neque sacramentum incarnationis. Unde et bene dicitur: In oculis eius quasi hamo capiet eum. bene facis. quia inutilia est. nesciebat. adhuc nec daemones imitatur. et tamen post non timuit cum in illo quasi escam propriam. Super cathedram Moysi EX HOMILIA CHRYSOSTOMI: Non enim nescientes eum Dei filium occiderunt sed habere eum talem non sustinentes. Eadem uerba. non idem animus. Sciebat enim quod pro redemptione nostra incarnatus Dei filius fuerat sed omnino quod idem redemptor noster illum moriendo transfigeret. XXXIII: In oculis etus quasi hamo capiet eum. dixit et Petrus: Tu es Christus. nunquam dominum gloriae crucifixissent. MEDIOLANENSI EPISCOPO: Iam uero si illud mouet. quam principum huius saeculi nemo cognouit. breuius. si enim cognouissent. IDEM AD DULCITIUM DE OCTO QUAESTIONIBUS. Nam quamuis eum filium Dei fuerat confessus. qui inscribitur de fide et operibus. et daemones credunt et contremiscunt. Nescio qui non uult credere in Christum. RESPONSIONE PRIMA: Hucusque est propositio tua. quod coram nobis positum uidemus. LXIV: Non illum aliter scierunt daemones quam sciebant principes huius saeculi. sicut prophetat de illis Salomon: Venite. ut illos etiam daemonibus comparet dicens. Qui autem non credunt peiores sunt quam daemones et tardiores. fili Dei? Venisti ante tempus torquere nos. sed redemptionis nostrae ordinem nesciebat. In oculis quippe habere dicimus. /276/ quod in Petri confessione laudatum est. ubi de hac re ita locutus sum: Iacobus autem tam uehementer infestus est eis qui sapiunt fidem sine operibus ualere ad salutem. filius Dei uiui. ad cuius mortem Iudaeorum persequentium animos concitauit. Antiquus uero hostis humani generis redemptorem ante se positum uidit. APOSTOLUS IN EPISTOLA I AD COR. Quid potuerunt /275/ daemones plus credere quam ut dicerent.: Sed loquimur Dei sapientiam in mysterio. quae abscondita est. 077: QUOD IUDAEI VEL DAEMONES CHRISTUM COGNOVERUNT ETIAM ANTE PASSIONEM EIUS ET NON. Cum dilectione fides Christiani. et audiuit a domino: Beatus es Simon etc. Quid uerius. Magna laus! Dicunt et daemones. Behemoth iste filium Dei incarnatum nouerat. et cognouit prius quem pertimesceret. quem cognoscendo confessus confitendo pertimuit dicens: Quid nobia et tibi. Cui respondeo ex libro meo. Hoc Petrus. mortem carnis esuriret. AUGUSTINUS SUPER EPISTOLAM IOHANNIS HOMILIA IX: Et daemones credunt. ITEM: Numquid illudes ei quasi aui? Quasi aui quippe dominus illusit. cum Christum filium Dei confiterentur et ab illo corriperentur. quoniam unus est Deus. scimus quia sis filius Dei? Quod dixerunt daemones. AUGUSTINUS QUAESTIONUM VETERIS ET NOVAE LEGIS CAP. et super hanc petram etc.

hic uero ab inferioribus. CHRYSOSTOMUS SUPER MATTHAEUM: Magister. IDEM IN LIBRO DE GRATIA ET LIBERO ARBITRIO: Ne arbitremur nos non accepisse spiritum timoris domini. siue quid agit. et infert: Virga tua et baculus tuus ipsa me consolata sunt. uideat ne cadat. Potentes potenter tormenta patientur. 078: QUOD CHRISTUS SERVILEM TIMOREM HABUISSE VIDEATUR ET NON. dilectio in libertate. ut uir illius a iusti persecutione cessaret. AUGUSTINUS DE SERMONE DOMINI IN MONTE: Beati pauperes spiritu. quod illa eius morte puniretur. Et est sensus: dum tormenta formido. dicente Iohanne: Perfecta dilectio foras mittit timorem. non eum diligit. diligere autem filiorum. timens post hanc uitam ne pergat ad /277/ poenas. Iuxta humanitatis igitur naturam redemptor noster Deum timuit. quibus apostolus dicit. Unde et Pilati coniugem somnus terruit. quod sine dubio magnum est Dei donum. Deus enim superbis resistit. Quid est diligere Deum ex toto corde? Ut cor tuum non sit inclinatum ad ullius rei dilectionem amplius quam Dei. GREGORIUS IN MORALIBUS LIB. quia adoptionis spiritum donauit hominibus. siue quid dicit. neminem fortiorem. Non uult ergo Deus ut timeatur ab hominibus quasi Deus sed ut diligatur quasi pater. de quo dicit Isaias: Requieacet auper eum spiritus sapientiae etc. in toto corde tuo. dum se diuinae auctoritati subdit anima. Deum tuum. postguam saluator dixerat: Dominus regit me etc. mercedem autem iustitiae non habet. Scriptum est de illo: Et repleuit eum spiritus timoris domini. Spiritus timoris domini. etsi sit alter formosior. Noli altum sapere sed time. Ut puta. Unde et in psalmo. mentem pro /278/ illo humilem sumpsit. quia ut superbum hominem redimeret. inquit. appropinquauit enim regnum caelorum. nam ibi enumeratio ab excellentioribus rebus coepit. ITEM: Videtur ergo mihi septiformis operatio spiritus sancti. id est non inflati. Perfectum odium et perfectus amor iudicio rerum cognoscitur. humilibus autem dat gratiam. si perfecte odias aliquem qualiacumque fuerint apud illum. DOMINUS IN EVANGELIO: Paenitentiam agite. diliges. seruaui gratiam quam acceperam. etsi sit alter sapientior. Incarnatus enim dominus in semetipso omne quod nobis inspirauit. ITEM: Initium aapientiae timor domini est. Donec enim homo timet Deum. quia inuitus fecit bonum propter timorem. Timere enim seruorum est. Sed res interna dispensatione disposita nulla ualuit machinatione refragari. poenam quidem euadit. qui habet potestatem aorpus et animam perdere in Gehennam. etiamsi forte in hac uita sibi beata esse uideatur. Q. id est non superbi. quod est mandatum magnum in lege? Diliges dominum. ITEM: Timor Dei congruit humilibus. qui custos est beatitudinis. Sic etsi perfecte 94 . HIERONYMUS DE MANSIONIBUS FILIORUM ISRAEL: Noli altum sapere sed time. ITEM: Nolite timere eos qui corpus occidunt. neminem formosiorem. animam autem non possunt occidere. timor sub necessitate est. securitas ad lapsum facilis. et qui se exaltat. etsi sit alter fortior. de qua Isaias loquitur his gradibus congruere. omnia tibi displicent. Sed timete eum qui potest animam et corpus perdere in Gehennam. de quo dicit Christus: Eum timete. exemplo suaderet. iungit timorem. Sed interest ordinis. Timor uirtutum custos est. I: Timens Deum et recedens a malo. id est noli extolli. Qui in timore seruit Deo. non timebis. Quomodo cognoscitur uxoris plena dilectio? Uxor neminem debet sapientiorem putare quam uirum suum. de quibus dicitur beati pauperes spiritu. ostendit ut quod praecepto diceret.intelligitur.

CAP. ita debet diligere Deum ut nihil sit in mundo quod amplius amet quam Deum. alius animae. Nihilo minus hoc cruce ostendendum fuit. At audacia uitium est. Succedit autem timor domini sanctus. quia. ut etiam carnaliter Deum amemus. quem non excludit sed auget caritas. non puniri timens ab eo quem tremit sed separari ab eo quem diligit. XXXVI: Nemo beatissimus metuit. beatus est. Omnis autem homo beate uult uiuere. ITEM: si licet homini uxorem etc. beatus est. quod est cognoscere uerum et unum Deum. non metuere. Sed hunc timorem perfecta dilectio foras mittit. Non ergo quisquis non metuit audax est. Ideo autem non uiuit ut uult. Hic est spiritus sanctus. qui principium scientiae uel sapientiae uocatur. Iste est timor castus. animam diligere Deum? /279/ Certissimum animum habere in ueritate. metuat necesse est ne aut amittat eas cum adeptus fuerit. aut non adipiscatur. Duo sunt timores Domini. Primus seruilis. Timor seruilis principium sapientiae. etsi multa secundum uoluntatem suam faciat. AUGUSTINUS SUPER PSALMUM XVIII: Timor domini sanctus permanena in aaeculum aaeculi. Quid est in toto corde. non quem consummata caritas foras mittit sed permanens in saeculum saeculi. Ex quo conficitur neminem uiuere ut uult qui turpiter uiuit. Non est itaque uitium. BEDA SUPER PARABOLAS: Timor domini principium sapientiae. quae sponsa est Christi. qui perfectionem sapientiae comitatur. Sic et anima Christiana. caritas uero nunquam excidet sed in plenitudine sapientiae perpetua manebit. suscepit. XXXV: Nulli dubium est non aliam metuendi esse causam nisi ne id quod amamus aut adeptum amittamus. Omnis ergo homo qui uiuit ut uult. Quam sapiens uir. pro tanta parte minus habet Deum. Uterque autem timor in futuro saeculo cessabit. Sunt autem qui quamuis mortem ipsam non timeant. LXII: Omnis qui beate uult uiuere. et quem misisti. /280/ aut non adipiscamur speratum. ITEM: Timor domini non seruilis sed castus. Ergo et quaecumque mulier uidens aliquem dixerit. ITEM: Cum commune sit non metuere beatissimo et audaci sed beatissimus id habeas per tranquillitatem animi. consequuntur plura contra ipsius uoluntatem. quia perfecta caritas uitia non sentit. IDEM SUPRA. Mors autem metuenda non est. Ipse est quo timet filius bonus ne uel in modico oculos amantissimi patris offendat. Viro casto qualiscumque uxor bona uidetur.aliquem amas. CAP. CAP. hunc donat spiritus sanctus. si uiuit ut uult. Secundus amicabilis. Nihil erat inter omnia genera mortis illo genere exsecrabilius et formidolosius. XXVI: Sapientia Dei hominem ad exemplum. CAP. Oportuit ergo id ipsum illius hominis quem Dei sapientia suscepit morte monstrari. Timor non ille sub lege poenalis temporalia bona sibi subtrahi perhorrescens. Pro quanta autem parte plus aliquid amauerit. audax per temeritatem. id est. quo recte uiueremus. quamuis omnis qui audet non metuat. genus tamen aliquod mortis horrescunt. permanens in saeculum saeculi. 95 . quaecumque sunt apud eum tibi placent. utinam uir meus talis esset! iam amor eius minus habet aliquid de perfecto amore. quia nemo beatus est qui turpiter uiuit. et firmum in fide. Amor cordis quodammodo carnalis est. Pertinet autem ad uitam rectam quae non sunt metuenda non metuere. et ideo non foras mittit consummata dilectio timorem hunc sed permanet in saeculum saeculi. ITEM: Si cupit. quia nihil aliud est cupiditas nisi amor rerum transeuntium. gratis amans. Alius est amor cordis. Iesum Christum. quorum dilectione anima fornicatur sed castus quo ecclesia sponsum suum quanto ardentius diligit tanto diligentius offendere cauet. IDEM IN LIBRO QUAESTIONUM LXXXIII.

quibus adhuc terreni regni appetitores inhiabant. cui non conuenit persona fallaciae sed aut per talem hominem qui nondum se huius mundi cupiditatibus exuit. non. etiam apostolus declarauit dicens: Sed loquimur Dei sapientiam in mysterio absconditam. et paterent ab Aegyptiis non reddituri et acciperent quasi reddituri. Nondum 96 . IDEM IN APOLOGIA DAVID: Merito uenit occultus. Est enim pater ueritatis et ueritas et spiritus ueritatis. ut uinceret. neque per angelum. quoniam dignus erat sic decipi. cum daemones praecipiuntur silere de Dei filio. qui cum desponsatam uiro cerneret. nisi auctoritate diuina. qui erant adhuc digni hostem decipere. Quam et[iam] mercedem tam diuturni laboris atgue operis pro talium animarum gradu non iniustam Deus esse uoluit. Time non timore Gehennae aut timore poenae sed timore sancto. ut nunquam diuinitatem propriam fateretur. AUGUSTINUS LXXXIII QUAESTIONUM CAP. XV: Si phantasma fuit corpus Christi. ut quem amas non perdas per negligentiam. unde dixit: perfecta caritas foras mittit timorem. aut per talem angelum qui pro suse uoluntatis peruersione ad uindictam peccatorum ordinatus est. qui interpretatione dicitur lumen meum. non est ueritas. ut dixi.HIERONYMUS SUPER EUNDEM PSALMUM: Timor domini sanctus permanet in saeculum saeculi. cum temptaretur. ITEM: Sicut ergo summa et proprie diuina uirtus est neminem decipere. quae sunt in gradibus eorum ut si quisquam dignus est decipi. fefellit diabolum. est. quam nemo principum huius saeculi cognouit. Legimus enim deceptum regem uaticinio pseudoprophetarum. Non itaque Deus deceptor est. principis mundi fuisse consilium ipsius domini uerba declarant. quod credere nefarium quis non intelligat? sed meritorum et personarum iustissimus distributor. Fallendi. non. cum sanati prohibentur gloriari de miraculo. ITEM: Deus per se neminem decipit. sic ultimum uitium est quemlibet decipere. LVI: Summa et est neminem decipere. Fefellit ergo. 079: QUOD CHRISTUS FEFELLERIT ET NON. est. ITEM: Cum et Aegyptii deceptione digni essent. nunquam dominum maiestatis crucifixissent. partum non potuit habere suspectum. cum apostoli iubentur tacere de Christo. Timor cum caritate. Non ergo mirum si hostem deceptione dignum decipere iussi sunt. atque illud exhibere quod dictum est: Sit in ore uestro: est. non solum per se ipsum non eum decipiat sed neque per talem hominem qui iam custodire persistit: sit in ore uestro. et populus Israel pro illa aetate generis humani in tali adhuc morum gradu constitutus esset ut non indigne hostem deciperet. non. et poenam illorum quos digne fecit amittere id quod reddere debuerunt. Deus enim nouit sincerius qua quisque poena praemioue sit /282/ dignus. transfigurantem se in angelum lucis. fefellit Christus. AMBROSIUS SUPER LUCAM LIB. Si enim cognouissent. Sed tamen magis fefellit principes saeculi. II: Non mediocris quoque causa est ut uirginitas Mariae falleret principem mundi. dignis tamen digna distribuens utitur animis pro meritis et dignitatibus. ITEM CAP. /281/ Q. ut uasa argentea uel aurea. ITEM: Est summae uirtuti propinquior qui quamquam uelit hostem decipere non eum decipit. factum est ut iuberet Dominus uel potius pro illorum cupiditate permitteret. est. non. alia spirituali pro temporum congruentia iuberentur. qui falleret principem mundi tanquam Uriam illum. Fallendi autem principis mundi fuisse consilium. ITEM: Actum est ut alia carnali populo. Sic timeas.

erant idonei quibus diceretur: Diligite inimicos uestros sed quibus dici oporteret: diliges promimum tuum et oderis inimicum tuum. si quod emisso spiritu mortuus est. et ad corporalis poenae congemuerit atrocitatem. licet ad crementa partumque corporis omne quod sexus sui est naturale contulerit. non tamen non erat et uerbum. uel abruptis aut perfossis aut collisis membris spiritus tanquam in sede sua uiolatus erumpat aut effluat. et rursum: si possibile est. eluceat. ut in potestate ponendae animae ac resumendae mori timeret. Hinc suscepti hominis sacramentum dominus ipse ostendit dicens: Nemo aacendit in aaelum nisi qui de caelo descendit. Sed omnis cause nascendi inuecta per spiritum tenuit in hominis natiuitate quod matris est. ITEM: Timeri mors non potest et in uoluntate moriendi et in potestate uiuendi. ITEM: Et uerbum caro factum. 97 . ITEM: Haec stulta atque ridicule sunt. qui pro se morientibus uitam rependat? Cum non timendos esse qui corpus occiderent monet. X: Expurganda etiam nunc est omnis impiae assertionis occasio et omnes haereticae blasphemiae transcurrendae sunt praedicationes. non tamen Christus per humanae conceptionis coaluit naturam. ut qui timuit et doluit. inueniet eam. /283/ Q. filius hominis qui est in caelo. Cum enim pro eo mori uita sit. 080: QUOD CHRISTUS NEC SECUNDUM HOMINEM PASSUS SIT AUT TIMUERIT ET CONTRA. ad peragendum in se mortis sacramentum. ut per se exhalans spiritum requiescat in mortem et non dissoluto corpore labefacta anima decedat. et illud: Deus meus. HILARIUS DE TRINITATE LIB. Inchoatio quaedam facta est sub paedagogo. uel in ea spiritus incorruptione quae non doles sed inferioris a Deo patre naturae et humanae passionis trepidauerit metu. et per se spiritum reddidit. in originem eius ex superuenientis in uirginem sancti spiritus aditu testatus est. inclinato capite spiritum tradidit. cum caro esset. non libertatis suae ad moriendum usus est potestate. Quod ex se mortuus est. incidat in dominum uitae metus mortis. et qui perdiderit animam propter me. qui omnem terrorem mortis ab apostolis apellens ad gloriam eos sit martyrii adhortatus dicens: Qui non accipit crucem suam et sequitur me. quaerendum est quidnam uideatur timere potuisse. non est me dignus. ut magistro perfectio seruaretur. Non enim corpori Maria originem dedit. quid ipse in mortis sacramento doluisse existimandus est. non fuerit uel in ea potestatis securitate quae non times. non est terror mortis in potestate moriendi. an ratione subsistat ut mori timuerit. Volunt enim plerique eorum ex passionis metu et ex infirmitate patiendi non in natura eum impassibilis Dei fuisse. conceptae de spiritu originis causa est. Cum ait secundum hominem de caelo. potestatis suae libertate moriturus? Humano enim /284/ generi mortem aut uis exterior degrassata in corpus accelerat. Quod de caelo descendit. Unigenitus autem Dei ita potestatem habens ponendae animae ut resumendae. Ac primum antequam ex his ipsis dictis demonstremus nec metuendi de se in eum infirmitatem incidisse aliquam nec dolendi. aut ipsa natura corporis senio in eam ipsam mortem uicta concedit. quare me dereliquisti? Hoc quoque: Pater. ITEM: Absolute autem apostolus huius inenarrandae /285/ corporeae natiuitatis sacramentum locutus est dicens: Primus homo de terrae limo. cum tamen haberet in origine quod Deus est. ad sacramentum uitae humanae sub uoluntatis suae libertate moriturus. Et quamuis tantum ad natiuitatem carnis ex se daret quantum ex se feminae edendorum corporum susceptis originibus impenderent. ipsum mors ad timorem passionis corporalis exterruit? Tum deinde quem dolorem mortis timeret. ITEM: Virgo enim non nisi ex sancto spiritu genuit. cum potato aceto consummasse omne humanarum opus passionum est testatus. ut ueritas euangelii per ea ipsa quibus obscurari uidetur. secundus homo de caelo. Si hoc naturae hominis ius relictum est. commendo in manus tuus spiritum meum. transeat a me calix iste. quia scriptum est: Tristis est anima mea usque ad mortem.

quia homo est. /287/ rogo. Ut telum aliquod aut aquam perforans. non tamen passionis dolorem inferrent. sed in corpus irruens passio nec non /286/ fuit passio nec tamen naturam passionis exercuit. 98 . omnes quidem has passiones naturae suae infert. dominus gloriae passionem uidetur? Sed ei ob ignorantiae huius errorem. dum et habitus carnis in natiuitatis est ueritate et similitudo carnis peccati a uitiis humanae passionis aliena est. uiuet in aeternum. aut aera uulnerans. afferrent quidem haec impetum passionis. quae alteri dolorem uulneris non relinquit? ITEM: Haeretice. per panem suum de caelo descendentem et per sanguinem et carnem filii hominis et conceptae ex uirgine carnis intelligatur assumptio. ITEM: Timuisse tibi. dum et poenali ministerio desaeuit et uirtus corporis sine sensu poenae uim poenae in se desaeuientis excepit. Si quia mandueauerit de pane meo. Ipse enim corporis sui origo est. assumpti per uerbum corporis est professio. quia id quod filius hominis est et panis de caelis ipse descendit. Vel cum potum et cibum accepit. cum ait: In aimilitudine hominis constitutus et habitu repertus ut homo. Naturae enim propriae ac suae corpus illud est. ut uulneret. dum caeleste esse corpus ostenditur. nec in uitiosa hominis infirmitate. dum crucifigitur. aut ignem compungens. penetrantis in carnem claui habuit horrorem. quamuis naturae teli sit et uulnerare et compungere et forare. dum moritur. Ac ne uerbi uirtus atque natura defecisse ex se existimaretur in carne.ITEM: Ipse dominus huius natiuitatis suae mysterium pandens sic locutus est: Ego aum pania uiuus qui de caelo descendi. non uia ut bibam illum? Quomodo ergo per patiendi metum transferri a se calicem deprecatur. Quem. ut pati timuerit quae essent glorificatura patientem? ITEM: Calicem quem dedit mihi pater. et satanas Petrus et scandalum est. Atque ita habet natiuitatem hominis. non se necessitati corporis sed consuetudini tribuit. dum in natura non est uel aquam forari. non tamen uitiosae infirmitatis nostrae esset in corpore. Quia quamuis forma nostri corporis esset in domino. quomodo tristem eum metus passionis effecerat. At uero cum suus panis est. aut suspensio eleuaret. uel aera uulnerari. quod per dispensationis studium festinaret implere? Non enim conuenit ut pati nollet quod pati uellet. quamuis aut ictus aut uulnus descenderet. nisi forte tam irrationabilis fuerit. aut nodi concurrerent. nunc clarificatus est filius hominis? Si enim passio honori futura erat. hominem uerum secundum similitudinem nostri hominis sumpsit. ad cuius occursum consternata agmina persequentium ceciderunt? Quam igitur infirmitatem dominatam huius corpori credis. dum caeditur. non habebitis uitam in uobis ut. quod ex conceptu spiritus sancti uirgo progenuit. habens ad patiendum quidem corpus. cum exeunte ad proditionem Iuda non memineris dictum fuisse. sed naturam suam in haec passio illata non retinet. ITEM: Tenuit apostolus demonstrandae natiuitatis huius sacramentum. et passus est sed naturam non habens ad dolendum. ITEM: Tu quid sectaberis spei Christum Deum negando et metum ei passionis addendo? Anne timuit qui armatis ad corripiendum se obuius prodiit? et in corpore eius infirmitas fuit. non ex humana conceptione origo esse corporis existimaretur. rursus panem suum esse dixit ut. ut foret. ITEM: Passus quidem dominus. Non fuit habitus ille tantum hominis sed ut hominis. cuius tantam habuit natura uirtutem? Sed forte dolorem uulnerum timuit. Quid enim per naturam corporis humani conceptam ex spiritu carnem iudicamus? Homo ille de Deo est. per carnem et uerbum ut hominis filius. ut compungat. in quo. Neque cum sitiuit aut esuriit aut fleuit. dum suspenditur. qui excisae auris carnem solo restituit attactu? Manus clauum dolet et sentit sibi uulnus. o haeretice. qui non esset in origine. ITEM: Homo itaque Christus Iesus unigenitus Deus. uel ignis pungi. bibisse aut manducasse aut doluisse monstratus est sed ad monstrandam corporis ueritatem. quia Christus est. per hoc quod descendens de caelis panis est. ita Dei filius. Subiecit enim: Nisi manducaueritis carnem filii hominis et sanguinem eius biberitis. corporis consuetudo suscepta est.

et consummatae beatitudinis delicias pollicens? ITEM: Collatis igitur dictorum atque gestorum uirtutibus demonstrari non ambiguum est. nec infirmitas est. quia in morte monumentorum reseratione. et uulnera non permittentem dolori uulneratum dolore? ITEM: Anne metuere tibi infernum chaos credendus est dicens latroni in cruce: Amen dico tibi. si possibile est. et quod uult effici. Qui non scandalizaturos se pollicebantur in scandalum per infirmitatem carnis erant futuri. in natura eius corporis infirmitatem naturae corporeae non fuisse. necesse est ut [et] propter nos sit confortatus. ut uoluntate calicis deprecandi humanae in se sollicitudinis significans consortium. Quod licet sexus sui officio genuerit. 99 . sed sicut tu uis. et contra naturam est sudare sanguinem. transeat a me calix iste. ITEM: Quia post mortem eius per uirtutis gloriam apostolicae infirmitatis scandalum pelleretur. hodie mecum eris in paradiso. dominum Iesum ad quod festinat timere. docuit quod ait Petro: ecce sathanas expetiuit. non siout ego uolo. quem a se transire orat ne in his scilicet maneat. Martyri suo paradisum promittens. Ubi uero tristitia usque ad mortem est mors tristitiae est finis. amodo uidebitis filium hominis sedentem a dextris uirtutis et uenientem cum nubibus caeli. id ipsum concedi sibi non uult. ITEM: Haeresis meminerit creatorem angelorum creationis suae non eguisse auxilio. sententiam a se unitae sibi communisque cum patre non discerneret uoluntatis. ITEM: Quod ait si possibile est. sed uiuit ex uirtute Dei.ITEM: Oportuerat te dicti huius immemorem non fuisse: Verum tamen dico ucbis. cum in uirtute naturae fuerit omnem corporum depellere infirmitatem. quod timetur. Non ergo sibi tristis est neque sibi orat sed illis quos monet orare peruigiles. et passione illa. quo assistente prolixius /289/ orare coeperit ita ut guttis sanguinum corporis sudor efflueret. ITEM: Propter nos tristis est. uti cum in eodem esset infirmitas ad passionem et ad uitam Dei uirtus. ITEM: Orate ne intretis in temptationem etc. Tu uero quo sensu rationis intelligis. Deinde rogat ne uoluntas sua fiat. ITEM: Omne. et extra corporis nostri infirmitatem est quod spiritalis conceptionis sumpsit exordium. mortuorum resurrectione confirmanda iam apostolorum fides esset. quia ubi propter mortem tristitia est illic ipsa mors cause est tristitiae. Non rogat ne secum sit sed ut a se transeat. quod potestas contra naturam gessit. uitari necesse est dum timetur. quod ex conceptu spiritus sancti uirgo progenuit. non alius ac diuisus a se esset qui et pateretur et uiueret. et consternantem fortes infirmitate trepidare. qui non esset in origine. Ait enim. ITEM: Orauit: Pater. quod infirmum est sumit ex imbecillitate terrorem. et de nobis. quia quamuis forma corporis nostri esset in domino. ut uos uentilet sicut triticum. licet /288/ corpori illata sit. ITEM: Apostolus locutus est: Nam etsi crucifixus est ex infirmitate nostra. Sudorem uero infirmitati nemo audebit deputare. ne in eis calix incumbat. ITEM: Non eiusdem significationis est tristem esse propter mortem et tristem esse usque ad mortem. non tamen in uitiosse infirmitatis nostrae esset corpore. non tamen naturam dolendi corpori intulisse. ITEM: Subiecit post multam domini precem angelum astitisse confortantem eum. Tristitia igitur usque ad mortem domino est. tamen non terrenae conceptionis suscepit elementis.

Totus igitur super his qui passuri erant metus est. pro his rogat qui passuri erant post se. fugandos. Superius dixerat: Scandalum patiemini in ista nocte. ut opinentur metum mortis in Dei filium incidisse. ad eam utique referri. et ad postremum bis id ipsum: pater. Tristis ergo est anima usque ad mortem. Petrum ideo ex tribus. Non ait: transeat [a] me calix iste. omnes imbecillitatum nostrarum dolores cum corpore eius et passione moriuntur. potuit perinde hoc quod in ea est aliquando non esse. transeat a me calix iste. metuit ne se Deum abnegarent. ne infirmitati corporis succumbant. Sed eorum omnis hic sensus est. neque ex se Deo ullus metus est. IDEM SUPER MATTHAEUM . cum aduersus diabolum passionis bello sit decertandum. omnem in se corporis nostri infirmitatem assumpsit. caro autem infirma. fiat uoluntus tua. ac si aeternitas mutata in metum. Passus ergo est Deus. Qui autem ut a se transeat rogat. maestitudo. Quod autem ait: non siout ego uolo. crucique secum uniuerse quibus infirmabamur affixit. quia se subiecit uoluntarius passioni sed tamen a naturae suae uirtute non excidit ut doloret. si ad mortem trepida. atque ideo quia non est possibile se non /291/ pati. Aut quomodo nunc de se spiritus promptus. ita negauit: non noui hominem. atque ita non de se orta est sed de his quos assumpserat. si possibile est. et omnis metus illius esse coepit illis assumptis. sed sicut tu. cur secum una saltim hora non uigilet. incorrupta. aliquid in filium hominis remittetur. Quod si euangeliorum capaces esse potuissent. Sed quia spiritus blasphemiae nec hic nec in aeternum remittitur. ne forte in passione diffident sed cohaereditatis suae gloriam sine passionis difficultate mereantur. si potest esse quod non erat. causas maestitudinis reperiamus. transeat a me calix iste. dicens: transeat calix a me. si ad dolorem infirma. Ideo peccata nostra portat et pro nobis doles. quae ad metum tristis est. nisi bibam illum. non ait propter mortem. et rursum: spiritus quidem promptus est. et illud: pater. quia fidei calue feruentes. et qualis est talis aeternus est. sed tamen non sicut ego uolo. Ergo non ante tristis est quam assumpsit. propter quam erat. Non itaque mors sed tempus mortis in metu est. Nam si de morte erat metus. quia dictum est. Ideo autem si possibile est. non quod illa laedendi non habuerit naturam sed quod dolorem diuinitatis natura non sentit. Non utique de se. Mori igitur nihil in Deo potuit. ita in illis quae consequentur extenditur semper integra. si possibile est.IDEM IN PSALMO: Deus in nomine tuo saluum me fac: Passio illa uoluntarie suscepta est. Et ideo transire ab eo calix non potest. Sciebat enim exterrendos. CAP. non ut ipse praetereatur orat sed ut in alterum id quod a se transit excedat. Sed quia maestum fuisse dominum legimus. quod cadere propter se maestitudo in Deum potuerit eumque futurae passionis metus fregerit. ITEM: Rogat ut quod pater uult bibendi calicis in eos ex se transeat fortitudo. quia prae caeteris non se scandalizaturum fuerat gloriatus. qui cum negaturus esset. si superius triatia est anima usque ad mortem? Sed uigilari praecipit et orari ne in temptationem incidant. Deinde orat: pater mi. qui asserunt eum non de aeternitate prolatum neque de infinitate paternae substantiae extitisse. ITEM: Discipulos dormientes et Petrum coarguit. Assumptis Petro et Iacobo et Iohanne coepit tristis esse. quia dixit: tristis est anima mea usque ad mortem. Deus autem /290/ sine mensura temporum semper est. ITEM: Passuris discipulis per fidei iustificationem. id est quomodo a me bibitur ita ab his bibatur sine sped diffidentia. ad eos enim hic sermo conuersus est. Aeternitas autem in infinito manens ut in his quae fuerunt. sine metu mortis. nisi ilium bibat. 100 . quia carni et sanguini grauis terror est et difficile est eorum acerbitate corpora humana non uinci. sine sensu doloris. debuit. negaturos. Quae ratio seruata in Petro est. ac si uirtutem illam incorruptae substantiae imbecillitatis suae sorte assumptio carnis infecerit et aeternitatis naturam fragilitas acceperit. quia pati nisi ex eius passione non possumus. sed sicut tu uis. Volunt enim ex infirmitate corporis aerumnam spiritui adhaerere. quia post eam resurrectionis uirtute fides esset firmanda credentium. uellet quidem eos non pati. iam et corruptioni subdita erit. XXLX: Aliquorum opinio est. officio quidem ipsa satisfactura poenali non tamen poenae sensu laesura patientem. ITEM: Spiritus quidem promptus est. si non potest hic calix transire. quem caesum et consputum et crucifixum erant contemplaturi. caro autem infirma. scirent uerbum in principio Deum. Denique ait: triatia est anima mea usque ad mortem.

Si ergo eum ista corpus habuisse testantur sic indicant habuisse animam affectiones illae quae non possunt esse nisi in anima. Una ergo uoluntas ubi una operatio. LXXXI: Ostendimus per innumerabiles locos narratum de illo ab euangelistic. Verum dicis. qui pro uno fleuit? Si moriturus pro omnibus taedeat? Ut homo ergo dubitat. iste gaudet coronandus. anathema sit. non tuam mortem sed nostram infirmitatem. Non enim uere timebat dominus pati. Et quid mirum si pro omnibus doluit. Non ergo quasi Deus sed quasi homo loquitur. et hinc illud est: tristis est anima mea usque ad mortem. Sine dubio quia nihil excipit. Non enim ait propter mortem. turbatur secundum humanae fragilitatis assumptionem. tristis est dominus coronaturus. transfer a me calicem hunc. quia licet se passioni daret non tamen uirtus aeterna dolorem passionis exciperet. Ergo pro me et in me doluit. mihi tristis est. inquis. si possibile est. iste quasi Deus in corpore constitutus fragilitatem carnis exponit. CAP. et passum fuisse. ut eorum qui sacramentum incarnationis abhorrent excluderetur impietas. /292/ AMBROSIUS IN LIBRO DE INCARNATIONE: Infirmos in se praesignans dominus ait: transeat a me calix iste. Timet Christus. Verba. ut homo turbatur. quae peruicax contradictor potest dicere figurate a domino dicta. Sed tristitiam sic assumpsit quomodo carnem. sicut ait propheta quia pro nobia dolet. de se an de patre? De eo utique. ITEM: Caro igitur est passe. et ideo si omnipotens est. Pater. Mea est uoluntas quam suam dixit. Christus dicit: Anima mea turbatur. IV: Si quis confitetur uerum hominem. quem assumpsit. tristitiam meam. II: Scriptum est. cum scriptum sit de Deo: Impossibile enim tibi nihil. et maiorem dileotionem nemo habet. mihi doles. quam habet pater. quod inferior non times et superior gerit timentis affectum. dubitat hominis affectu. quia ut homo suscepit tristitiam. suscepit et animae passiones. Cum Petrus Deum uellet a passione reuocare. Mea tristitia quam meo suscepit affectu. Hominis substantiam gerit. dum Petrus non times? Petrus dicit: Animam meam pro te ponam. Doles domine non tua sed mea uulnera. et ideo ait: non sicut ego uolo. qui pro se nihil habuit quod doleret. quam ut animam anam ponat quia pro amiaia auia. non eius diuinitas sed turbatur anima. qui hominem uere. probaui utique eum ambigere de possibilitate non posse. Nemo enim moriturus exultat. hominis assumpsit affectum. Confidenter tristitiam nomino. fiat. Sed quando et qua forma loquatur aduerse. Sed alla uoluntas hominis. quas nihilominus legimus [esse]. inquiunt haeretici. Miratus est Iesus et iratus et contristatus et hilaratus et multa alia. II: Maledictus. diuinitas autem a mortis libera passione. tertio die resurrecturus. Non profero: triatia est anima mea. IDEM IN EODEM: Omnia quae pater habet. quomodo uoluntate carnem ueram. qui crucem praedico.IDEM IN PSALMO CXLI: Omnium apostolorum fides usque ad resurrectionis tempus fuit trepida. /293/ Dominus ait: Non aapia quae Dei sunt. ut homo locutus est. AUGUSTINUS IN LIB. quem assumpsit. passum esse non confitetur. et poteatatem habeo ponendi animam meam. sed sicut tu uis. Utrumque uerum est et plenum utrumque rationis. ITEM CAP. fiat. non uere manducasse aut bibisse aut lacrimatum fuisse et sanguinem sudasse. De quo autem dubitat. fuit enim tristis sed uoluntate tristitiam suscepit ueram. Mihi patitur. 101 . IDEM DE TRINITATE AD GRATIANUM LIB. LXXXIII 0UAESTIONUM. VI. ubi habemus eum et /294/ natum et comprehensum a Iudaeis et flagellatum et crucifixum atque interfectum et sepultum. cui dicit transfer. Suscepit ergo uoluntatem meam. Ille enim quasi homo uim mortis ignorat. ATHANASIUS DE TRINITATE LIB. quomodo de possibilitate ambigit? Ergo quia omnipotentem probaui. Christi sunt. quod in his affectionibus fuerit quae sine anima esse non possum. Non enim Deus eo quod Deus erat aut turbari aut mori posses. et ideo quia suscepit animam. eandem habet et filius uoluntatem. asd quae hominum. CAP. mea sunt. alla Dei. et cum arderet Paulus dissolui et esse cum Christo. Non turbatur uirtus.

ut placuit. sic sustinet reprehensionis stilum. inuadit me. suscepit animae passiones. Nec nos illa terret inepta calumnia qua resistentes aiunt. per quam corpus eius ostenditur. LIB. ut. XXXVI: Nemo beatissimus metuit. naturae carnalis fragilitate horrescens. Quomodo ergo ex his indiciis cognoscimus quia uerum corpus habuit. qui scilicet inter complura praecelsarum disputationum suarum quiddam secretius sentiens duo haec aduersa inde disseruit. Esurire. ex quo intelligimus quia habuit corpus. sic nos ipso nomine necessitatis nemo deterret a fide uerissimae affectionis. ITEM: Deus meus. Unde et orabat. ITEM CAP. sic et ex quibusdam aliis officiis quia habuit animam. sed non quod uolo. si has affectiones animi ueras habuit. EX CONCILIO CARTHAGINENSI. ergo sub necessitate positus fuit. ante examinetur. Quapropter estenus diuinarum tractatoribus scripturarum fidem adhiberi par est quod usque eidem tenori ueritatis adstipulantur. si fieri posset. flagellatus est. ut non patiatur detrimenta meritorum. ueras tamen. falsa erunt et illa quae de corpore creduntur. quod esurierit. transiret ab /296/ eo hora: abba pater. XXXV: Nulli dubium est non aliam metuendi esse causam nisi ne id quod amamus aut adeptum amittamus. aut non adipiscamur speratum. AUGUSTINUS QUAESTIONUM LXXXIII CAP. crucifixus et mortuus est. quod manducauerit. redemptio quoque nostra uera esse non potuit. 102 . suscepisse. AMBROSIUS DE FIDE AD GRATIANUM IMPERATOREM. dormiuit. ipse fieret in homine hominis filius. transfer calicem hunc a me. flagellatus. per quam eius animam agnoscimus. domine. et non ei credere. 081: QUOD IN MORTE CHRISTI SEPARATIO DIVINITATIS ET HUMANITATIS SIT ET NON. Ut tandem intelligatur. IDEM IN PSALMO XXIX: Multa gessit secundum corpus. ut homo turbatur. Utrumque. Sed quoniam beatus Hilarius opinionis huiusce uitium uirtute confessionis aboleuit. si credat. I: Qui episcopus ordinandus est. meos circumferens metus. BEDA SUPER TOBIAM: Expauescens piscem Tobias clamauit uoce magna dicens. Sicut ergo nec nos nec illos necessitatis nomine quisquam auellit a fide uerissimae passionis. crucifixus. ut quid me dereliquisti? ut homo loquitur. et tamen uerissime exhibuit. sic eum passiones animi uoluntate dispensationis. omnia tibi possibilia sunt.ITEM: Stultum est credere narranti euangelistae. quod in periculis positi a Deo deseri nos putamus. aliud quo nihil doloris Christum in passione sensisse. Et dominus imminente mortis articulo coepit pauere et taedere. /295/ mortuus uera corporis sui morte etc. Ambulauit sedit. uoluntate exhibuit. ut qui erat in diuinitate Dei filius. quia suscepit animam. Facile quare respondemus. ut oportebat. mortuus. Q. Si falsa dicunt ista fuisse. quemadmodum passiones corporis eadem dispensationis uoluntate sine ulla necessitate susceperit. CLAUDIANUS PRAEFECTORIO PATRICIO DE STATU ANIMAE: Prout locus est moneo consentaneum super sententia tua Hilarium Pictauum esse potuisse. CAP. sitire animae sunt. sed quod tu. I: Ut homo dubitat. Unum quo nihil incorporeum creatum dixit. quae inuidia diaboli intrauit in orbem terrarum. quia comprehensus. ITEM: Per naturam hominis et dubitauit et taedia habuit. Ergo sub necessitate positus fuit. non diabolum pertimescens sed mortem. Non est itaque uitium non metuere. qui passus sit uera carnis passione. cuius si passio uera non fuit.

et in passione permittente potestate eius traditus est. quare me dereliquisti? Ergo nec ego erubescam confiteri. HILARIUS SUPER MATTHAEUM: Clamor uero ad Deum corporis uox est recedentis a se uerbi Dei testate discidium. quam in corpore anima quae grauatur. quod Christus non erubuit magna uoce profiteri. sicut immortalis /298/ sic est impassibilis praedicanda. quae secundum animam contristari et secundum carnem dignata est mori. et deserebat suam? Absit sed animam inseparabiliter habuit. Latronis animae dixit: hodie mecum eris in paradiso. ITEM: Intellige quia prius hic homo in natiuitate de Maria uirgine assumptus est. 103 . ITEM: Quid fecit passio. qui post passionem a Deo rursus assumptus est. II. quare me dereliquiati? Si enim non discessit. respice in me. metuendum est ne dicatur nobis. ITEM SUPRA: Magis in anima est corpus quod aggrauat animam. ex quo suscepit animam illam. quod sicut illocaliter mundus in Deo est sic illocaliter corpus in anima. quia uita diuinitas est. CAP. quia non sic est assumpta creatura. sic anima illocalitatis priuilegium non amittit. denique cur relinquatur exclamat dicens: Deus meus. nam cum diuinitas mortis libera sit. non portitor in onere. II: Maledictus qui hunc totum hominem. Mortuus est dominus sine dubio. onus uidelicet in portitore. Caro ipsius exspirauit. IDEM DE TRINITATE LIB. Ergo aliquando anima illa separate est a Verbo et aliquando /297/ Verbum illud. et post passionem denuo assumptus ab ipso uel acceptus est. quia erat homo morte peragendus. fiat. III: Nostras infirmitates noster mortalis uel passibilis homo uere sustinuit. ITEM: Quando mortuo Christo anima deseruit carnem tunc solutum est illud templum. III: Ipse quoque dominus de cruce clamauit: Deus meus. Quae cum ita sint. in qua appareret spiritus sanctus. VI. Deus meus. fiat. quod assumpsit. diuinitatis separatione moriturus. id est animam et corpus. CAP. cum corpore moriente discedit. Sicut ergo illocalitas Deo non adimitur. quare me dereliquisti? Sed relinquitur. secundum substantiae proprietatem.ATHANASIUS DE TRINITATE LIB. nisi corpus ab anima separauit? Animam uero a uerbo non separauit. FULGENTIUS IN LIBRO DE IMMENSITATE DIVINITATIS FILII DEI: Communem passionem diuinitatis et carnis unitas personae fecit in Christo. nisi uita discederet. sicut assumptus est filius hominis. AMBROSIUS SUPER LUCAM: Clamauit Iesus uoce magna dicens: Veua. AUGUSTINUS SUPER IOHANNEM HOMILIA XLV: Si dixerimus quia Verbum Dei posuit animam et iterum sumpsit. quid fecit mors. Clamauit homo. non dereliquit. fuit sine anima. utique mors esse non poterat. magnam animae auctoris sui inesse similitudinem illud indicio est. Si dereliquit. A uerbo autem animam separatam esse non dico. Per hanc unitatem dominus gloriae asseritur crucifixus. anima ad tempus deseruit carnem. Neque enim columbam beatificauit spiritus. quo hominem Christum discedendo deseruit. utique discessit. denuo assumptum uel liberatum post tertiam diem a mortuis resurrexisse non confitetur. Latronis animam non deseruit. uel ignem unitatique personae suae coniunxit in aeternum. ITEM: Ipsa quoque Christi diuinitas. ITEM LIB. CLAUDIANUS DE STATU ANIMAE LIB. V: Ideo nusquam scriptum est quod Deus pater maior sit spiritu sancto.

Et ipse tibi dominus et saluator tuus quamuis in carne Deus humanum tamen demonstrauit 104 . totus in inferno cum anima. IPSE DOMINUS IN EVANGELIO: Nemo tollit animam meam a me sed ego pono eam. quando mihi suggerunt ut peccem. id est de fide ad infidelitatem. Ac si dicat.ITEM: Humanitas ergo filii nec tote in sepulcro fuit nec tote in inferno sed in sepulcro secundum carnem Christus iacuit. tolle crucem tuam et sequere dominum. desiderium habens dissolui et cum Christo esse etc. Idem atque inseparabilis Christus secundum solam carnem de sepulcro surrexit. suggestione. ne commouear. de bono ad malum. quia ipse uoluit. non intus fuit. quia de carnis peccato propagati in nobis etiam gerimus unde certamina toleremus. rediit. Secundum diuinitatem uero quae nec loco tenetur nec fine concluditur. Et nos cum temptamur. qui sine peccato uenerat. Secundum eandem animam ab inferno ad carnem. filius patrem. HIERONYMUS IN PSALMO XIV: Uaque ad noctem increpuerunt me renes med. totus fuit in sepulcro cum came. nihil contradictionis in semetipso tolerabat. 082: QUOD IN CHRISTO SUGGESTIO ETIAM DELECTATIONIS FUERIT ET CONTRA. Quoniam a dextris est mihi. ut absorbeatur quod mortale est a uita. quam in sepulcro reliquerat. delectatione. ITEM: Totus Christus secundum solam animam ad infernum descendit. IDEM AD LAODICENSES: Est enim mihi uera uita in Christo et mori gaudium. 083: QUOD CHRISTUS VEL SANCTI MORI VOLUERINT ET NON. Q. plerumque in delectatione aut etiam in consensu /299/ labimur. ET RURSUM: Non mea uoluntas sed tua fiat. qui et in anima sua fuit ut solutis inferni doloribus ab inferno uictrix rediret. ingemiscimus grauati. ecclesia Christum. forsitan infirmarer. ITEM: Non ueni facere uoluntatem meam sed eius qui misit me. Tribus modis temptatio agitur. HIERONYMUS DE AMORE DEI ET SAECULI: Cruciat te amor carnis. Q. et secundum animam ad infernum descendit. et in carne sua fuit ut celeri resurrectione corrumpi non posses. Idem atque inseparabilis Christus secundum totum hominem quem accepit terram localiter deserens ascendit. Si tu non fuisses a dextris. IDEM IN SECUNDA AD CORINTHIOS: Nam et qui sumus in tabernaculo isto. GREGORIUS HOMILIA EVANGELIORUM XVI: Ductus est Iesus in desertum. Atque ideo omnis diabolica illa temptatio foris. ITEM: Pater. Sed prouidebam dominum in conspectu meo aemper. eo quod nolumus exspoliari sed superuestiri. si possibile est. Delectationes carnis tunc me increpant. consensu. forsitan commouerer. quando delectatur caro. Verumptamen non sicut ego uolo sed sicut tu. Temptari ergo per suggestionem potuit sed eius mentem delectatio peccati non momordit. Sed nisi tu fuisses a dextris. Deus uero. PAULUS AD PHILIPPENSES: Coartor autem e duobus. Ac per hoc plenus fuit ubique Christus. quia non est Deus ab humanitate quam susceperat separatus. transeat a me calix iste. ISAIAS PROPHETA: Oblatus est.

ITEM: Nam si nulla esset mortis uel parua molestia. Bonum est martyrium sed non est iocundum. Q. Moriturus mori non uult et erit necessario moriturus. transeat a me calix iste. potestate positurus animam suam et rursus eam sumpturus. Propter nos consolandos etiam in se transfigurauit ipse saluator dicens: Pater. /300/ inquit. ad eum bibendum uenerat uoluntate non necessitate. Solutus quippe a corpore uolebat esse cum Christo sed si fieri posset praeter mortis molestiam. AUGUSTINUS IN PSALMO LXXXV: Adiuuiati me et consolatus es me. aliud secura felicitas. amarum poculum sumimus purgationis. Unde ergo uicerunt martyres? quia uoluntati carnis uoluntatem spiritus praeposuerunt. quia aliud est fortis patientia. sed erat uis amoris interior quae dolorem uinceret carnis. nec habebat mortis necessitatem sed uoluntatem. Ad hoc autem ut uenias. Qui dum per carnem ad poenas trepidat. per spiritum ad gloriam exultat. uox infirmitatis. CLXXXII: Nemo quod toIerat amat etiam si tolerare amat. hoc est crucifigeris. non spiritus. de qua et Petro dicitur: Cum autem senueris. Nolens ad eam uenit sed uolens eam uicit et reliquit hunc infirmitatis affectum. et utique in dolore non est iocunditas. Qui utique mori uenerat. DE SANCTA FELICITATE SERMONEM ADNECTENS: Optauit nullum post se relinquere ne si quem haberet superstitem. transeat etc. si nollet. alter te cinget et ducet quo tu non uis. te in se dignatus est transfigurare. pro Christo pati potuisset. Neque enim filios. cui dictum est: Cum senueris. si sic amatur ista peritura. uocem carnis emisit. Pater. Sed martyrium quod per infirmitatem carnis noluit. Prius dixit quo fieret. Nec eiusdem est temporis labor pugnae et beatitudo uictoriae. Contristatus est beatus Cyprianus in passione. nam crucifixus abiit quo uolebat. quos carnem suam esse nouerat. quo nemo uult mori. deinde dixit quomodo fieret. alius te cinget et ducet quo non uis. si fieri potest. Pro te uocem hominis. duceris quo non uis. Sicut nos quoque cum gaudium quaerimus salutis. EX LIBRO SENTENTIARUM PROSPERI. continuo docuit quam uoluntatem cui uoluntati praeferre deberes. IDEM IN PSALMO CXXXII: Ecce quam bonum et quam iocundum. Illa est uoluntas. Amabant hanc uitam et ideo ponderabant. Nouerat quod calix iste transire non poterat. Unde et passuro Petro dicitur: Atrus te oinget et duaet quo non uis. /301/ GREGORIUS EVANGELIORUM HOMILIA III. Neque enim plenissime Petrus. Non enim crucifixus sed crucifigendus quo nollet est ductus. ad quam nolens ductus est. transeat calix iste. per uirtutem spiritus amauit. non posset habere consortem. si fieri potest. inquit. 105 . non diuinitatis. Inde considerabant quantum amanda esset aeterna.affectum. actumque est ut cruciatum martyrii nolendo uoluisset. modo consolatus est in corona etc. uox carnis. usque adeo naturalem ut eum beato Petro nec senectus auferre potuerit. Voluntatem ostendit qua temptari posset. non esset tanta martyrum gloria. Amaritudo quidem in poculo displicet sed restituenda per amaritudinem salus placet. 084: QUOD CHRISTUS DESCENDENS AD INFEROS OMNES LIBERAVERIT INDE ET NON. sine dolore poterat morientes uidere. Nemo ergo existimet quod eius cor morientibus filiis etiam carnalis affectus minime pulsauit. si fieri potest. transeat a me calix iste. ubi ait: Pater. Habet enim supplicia et poenas et semper in cruciatibus dolorem. manus tuas. CAP. IDEM SUPER IOHANNEM SERMONE CXXI: Extendes. si fieri potest.

AMBROSIUS IN EPISTOLA PAULI AD ROMANOS: Omnes enim pecaauerunt tam Iudaei quam Graeci. gratia Dei abundauit in descensu saluatoris omnibus dans indulgentiam cum triumpho sublatis eis in caelum. agimus ut penitus non /303/ sit. IDEM IN EPISTOLA AD COLOSSENSES: Qui eripuit nos de potes tate tenebrarum etc. omnes quos tenebat simul cum illo amisit. Quia ergo in electis suis funditus occidit mortem. quia et in his qui delicto Adae mortui dicuntur similiter peccantes. ad unitatem tamen eiusdem fidei concordissime recurrentia. omnia traham ad me ipsum. quod neque patres nostri. Unde dicit apostolus: Habentes autem eundem spiritum. partem abstrahimus et partem relinquimus. non occidit funditus sed momordit infernum. inferne! Id namque quod occidimus. ITEM: Mors secunda in Gehenna. Ex eo etenim quod mordemus. ITEM: Sicut et ad Galatas dicit: Christus nos redemit offerens se pro nobis. ITEM: Gratiam autem Dei in plures abundare est. et de inferno omnes eripuit. o mors. et nos credimus factum. Nam sine fide Christi nullus egressus de inferno est. in resurrectione sua Dominus adimpleuit: Si exaltatus fuero a terra. quam ob rem Christi mors omnibus proficit. siue ante incarnationem siue post incarnationem Christi nec uixerint nec uiuant nisi ex fide incarnationis Christi. Si ergo eundem spiritum fidei et illi habebant qui uenturum in carne praenuntiarunt Christum. GREGORIUS IN HOMILIA SABBATI INFRA OCTAVAS PASCHAE: Haec festiuitas recte dici potest solempnitas solempnitatum. quid credendum et obseruandum est. et in his qui non peccauerunt in hac similitudine praeuaricationis Adae: paterno autem peccato ex sententia Dei erant apud inferos. Quia uero ex inferno partem abstulit et partem reliquit. profecto quod scriptum est non esse aliud nomen sub 106 . Eadem namque fides est et nostra et illorum. qui quamuis in tranquillitatis sinu tamen apud inferni claustra tenebantur. ero morsus tuus. qui de electis suis apud inferos nullum reliquit. AUGUSTINUS AD OPTATUM: Illa tamen sit fides salua qua credimus nullum hominem liberari a contagio mortis. Si ergo et illi per gratiam domini Iesu saluos fieri se crediderunt. ITEM: Manifestum est omnes in Adam peccasse quasi in massa. in quo gratiae plenitudo.ORIGENES SUPER GENESIM HOMILIA ULTIMA: Catulus leonis Iuda etc. quia uirtutem eius ferre non potuit. Omnia abstulit. Omnia etenim traxit. Quod ante passionem dixit. quem ad modum et illi. Scriptum est in Actibus apostolorum loquente Petro: Quid temptatis Deum. tantum nisi quod in inferno erant sed superiore. prostrato homine et deiecto hic leo eripuit. quod prima natiuitate contraxit. a qua boni immunes sunt. Cuius hominis eiusdemque Dei saluberrima fide etiam illi salui facti sunt qui. Omnem namque praedam quam leo ille contrarius inuaserat. Permisit enim se uolenti diabolo sed inpraescio. Proinde cum omnes iusti. /302/ Putans enim Christum se posse retinere. quia obligatus peccatis exire ianuas Tartari non potest. nisi per unum mediatorem. hoc est ueraces Dei cultores. In quo habemus redemptionem etc. ad paradisi amoena reducti sunt. Unde recte etiam per Osee dicitur: Ero mors tua. quem etiam illi qui eum uenisse nuntiarunt. neque nos potutmus portare? Sed per gratiam domini lesu credimus nos saluari. docuit. Per hanc electi. quam non peccato Adae patimur sed eius occasione propriis peccatis acquiritur. manifestum est quoniam haec gratia et antiquos iustos uiuere fecit ex fide. Mors Christi oppressio et triumphus daemonum fuit. utique electa. crediderunt in carne uenturum. et hic in saeculo. ingum imponere. sacramenta esse potuerunt pro temporum diuersitate diuersa. quoniam illi crediderunt futurum. Iustus autem ex fide uiuit. mors mortis extitit. priusquam ueniret in carne. Neque etenim infideles quosque et pro suis criminibus aeternis suppliciis deditos ad ueniam resurgendo reparauit sed illos ex inferni claustris rapuit quos suos in fide et actibus recognouit.

ex quo in Adam uitiatum est genus humanum. qui ante aduentum Christi fuerunt. dominum Iesum Christum ad inferos descendentem omnes qui illic confiterentur eum Deum. Descendens quippe ad inferos solos illos per suam gratiam liberauit qui eum uenturum esse crediderunt et praecepta eius uiuendo tenuerunt. non lex quae non sic data est quae possit uiuificare sed gratia Dei per Iesum Christum dominum nostrum. IDEM AD DARDANUM: Sacramentum regenerationis nostrae manifestum esse uoluit manifestus mediator. si uelles. quanto minus se liberabunt qui dicturi sunt. Quos ammonere debemus. ex fide Christi iustificatos. quicumque esse potuerunt. et tamen ab hac damnatione non se liberabunt qui potuerunt dicere se non audisse euangelium Christi. imperfectos fuisse. Quia omnes electi qui in Iudaea esse potuerunt siue qui nunc in ecclesia existunt in mediatorem Dei et hominum crediderunt et credunt. non accepimus audientiam. IDEM GEORGIO PRESBYTERO ET THEODORO DIACONO: Diaconibus narrantibus agnoui quod dilectio uestra dixisset.caelo. cum Deum Abraham et Isaac et Iacob ita se Deus esse commemoret ut hoc dicat suum nomen in aeternum. sanctos. non accepimus perseuerantiam. /305/ id quod non audieras crederes. quae illis praenuntiabatur sicut et nobis annuntiatur. pater gentium. Sed superioribus temporibus omni modo latuit sacramentum iustificationis ex fide. et Iudas de omnibus generaliter: commonere. ex illo tempore ualet ad saluandum. sicut ueritas loquitur. patriarchas sanctos. IDEM IN LIBRO DE CORREPTIONE ET GRATIA: Si enim. Siquidem Abraham uidit diem Christi. et Moyses maiores diuitias aestimauit thesauris Aegyptiorum improperium Christi. In eo quod audieras et tenueras perseuerares. quam dicentium. Si uerum sit ex operibus legis neminem iustificari sed ex fide Iesu Christi. perseuerantiam non accepimus? Iustior enim uidetur excusatio dicentium. IDEM DE NUPTIIS ET CONCUPISCENTIA LIB. quae fidem ipsius erant sectaturae. Quoniam potest dici homini. et nos et illi ad iudicium mortuorum uiuorumque uenturum. aspiciebat enim in remunerationem. ex fide iustificatus est ipse Abraham. qui antiquitus fuerunt. Nullo modo autem dici potest. Erat autem antiquis iustis aliquod occultum. sicut nos mortuum ita illi moriturum. HIERONYMUS IN EPISTOLA AD GALATAS LIBRO I: Aiunt quidam. nemo liberatur a damnatione quae facta est per Adam. saluasse atque a poenis liberasse. sicut nos resurrexisse ita illi resurrecturum. IDEM AD CONSULTA HILARII: Ut sciamus antiquos iustos. inquit. non uetus testamentum quod in seruitutem generat. secundo eos qui non crediderunt perdidit. Nam cum adhuc esset in praeputio. Non enim audamus fideles temporis nostri praeferre amicis Dei per quos nobis ista prophetata sunt. et Isaias uidit gloriam Christi ut Iohannes euangelista commemorat. De qua re uolo ut uestra caritas longe aliter sentiat. Eadem tamen fides mediatoris saluos iustos faciebat antiquos. non nisi per eandem fidem liberatos per quam liberamur et nos. pusillos cum magnis. Quia sicut credimus nos Christum in carne uenisse. I: Non quod ante circumcisionem iustitia fidei nulla erat. si uelles. sic illi uenturum. uos uolo. in quo oportet saluos fieri nos. 107 . quoniam Iesus populum de terra Aegypti saluans. nisi per fidem Iesu Christi. cum fides ez auditu sit. fidem scilicet /304/ incarnationis Christi. cum tamen et illi eadem fide salui fierent quae fuerat suo tempore reuelanda. GREGORIUS SUPER EXTREMAM PARTEM EZECHIELIS HOMILIA V: Et qui praeibant et qui sequebantur clamabant dicentes: Osanna benedictus qui uenit in nomine domini.

quia dubitabat de resurrectionis fide. HIERONYMUS AD HEDIBIAM LIB. quid de hac haeresi Philaster in libro quem de haeresibus scripsit. IDEM IN EPISTOLA AD GALATAS: Quarta uigilia noctis uenit dominus ad discipulos ambulans super mare. quamuis adhuc ista notaretur. Ita et quarta uigilia noctis VIII Kalendas Ianuarii natus. agnoscat. MARCUS EVANGELISTA: Surgens autem mane. Una uigilia tres horae sunt. Cuius haec uerba sunt: Sunt haeretici qui dicunt dominum in infernum descendisse et omnibus post mortem etiam ibidem se nunciasse. Nox in quattuor uigiliis diuiditur. cum hoc sit contrarium dicente propheta /306/ Dauid: In inferno autem quis confitebitur tibi? BEDA IN ACTIBUS APOSTOLORUM DE VERBIS PETRI APOSTOLI: Hic est lapis qui reprobatus est a uobis aedificantibus qui factus est in caput anguli. prima sabbati. Q. DE VIRGINIBUS: Considerate quia uirgines prae apostolis resurrectionem /307/ domini uidere meruerunt. primusque uidere Promeruit nasci mundum atque resurgere Christum. ergo et patres testamenti ueteris eiusdem redemptoris incarnatione et passione saluati sunt qua nos saluari credimus. XII QUAESTIONUM: Nulli notum est qua hora dominus resurrexit. et prima uidit et credidit. 086: QUOD DOMINUS RESURGENS PRIMO APPARUERIT MARIAE MAGDALENAE ET NON. Nam cum in nouo monumento suo posuisset Ioseph domini corpus. SEDULIUS ILLE EGREGIUS VERSIFICATOR. AMBROSIUS IN LIB. Vidit et Maria Magdalene. ITEM: Denique Maria Magdalene dominum prohibetur tangere. Etsi enim sacramenta pro temporum ratione discrepent fides tamen una eademque concordat. Q. 085: QUOD INCERTUM SIT QUA HORA NOCTIS DOMINUS RESURREXERIT ET CONTRA. ut confitentes ibidem saluarentur. Et non est in alio aliquo salus. 108 . CUIUS ETIAM PASCHALE OPUS INTER AUTHENTICA PAPA GELASIUS CONNUMERAT: Coeperat interea post tristia sabbata felix Irradiare dies. SUPER MATTHAEUM: Ultima parte noctis dominus resurrexit. quia quam nos per apostolos factam. et quarta uigilia noctis uenturus est ad iudicium. apparuit primo Mariae Magdalenae. et quarta uigilia noctis VI Kalendas Aprilis resurrexit. obseruabant uirgines. ITEM: Vidit ergo Maria resurrectionem domini. BEDA CCCLII CAP. culmen qui nominis alti A domino dominante trahit.ITEM: Sed ne dilectionem uestram in mea disputatione immorer. de qua eiecerat septem daemonia. Si in nullo alio sed in Christo tantum mundi salus est. dixerit. eandem illi dispensationem Christi per prophetas didicerant esse uenturam. Illa ergo tangit quae fide tangit.

109 . sicut filia archisynagogi. sic eum uolo manere donec ueniam: Sicut ad horam multa corpora sanctorum surrexerunt. quae postea mortua sunt. quidam autem dormierunt. quae fuit olim Aduenientis iter haec sit redeuntis et index. Semper uirgo manes. Nam missus ab astris Angelus attoniti residebat uertice saxi. Nam multa corpora sanctorum resurrexerunt cum Christo. ut dominum resurgentem ostenderent. ITEM: Ecclesiam Christus pulchro sibi iunxit amore. surrexerunt. ITEM: Haec idcirco dixerim. de quibus dixit apostolus: ex quibus plures manent usque adbuo. non ante resurrexerunt quam dominus resurgeret. Q. praesertim cum ex his nihil aliud experiri potest pro certo. nisi quod hodierna die gloriosa migrauit a corpore. et tamen cum monumenta aperta sint. Quomodo Lazarus mortuus resurrexit sic et multa corpora sanctorum resurrexerunt. aliaeque simul cum munere matres Messis aromaticae notum uenere gementes Ad tumulum. sicut Lazarus. IOHANNES CHRYSOSTOMUS HOMILIA XXVIII DE EXPOSITIONE SYMBOLI. Sed plenum uirtute locum. qui dormierant. sicut filius uiduae. uacuumque uident iam corpore factum.ITEM: Hoc luminis ortu Virgo parers. huius se uisibus adstans. HIERONYMUS SUPER MATTHAEUM: Et multa corpora sanctorum. ut bona mater Grandia diuulgans miracula. Mox aliis conuiua potens in fragmine panis Agnitus apparuit etc. ATHANASIUS IN SYMBOLO FIDEI: Ad cuius aduentum omnes homines resurgere habent cum corporibus suis. et post eius resurrectionem apparuerunt multis. Luce palam dominus prius obtulit. ITEM: Utrum surrexerit nescitur. Nam multa corpora sanctorum resurrexerunt cum Christo. dubia pro certis recipiatis. Haec est conspicuo radians in honore Mariae Quae cum clarifico semper sit nomine mater. quia multi nostrorum dubitant utrum assumpta fuerit simul cum corpore an obierit relicto corpore. AUGUSTINUS SUPER IOHANNEM. QUAE SIC INCIPIT. IDEM IN SERMONE DE ASSUMPTIONE SANCTAE MARIAE: Ne forte si uenerit uestris in manibus illud apocryphum de transitu eiusdem uirginis. quando passus est Christus. quamuis nonnulli astruere uelint eam iam resuscitatam inmortalitate uestiri. ut esset primogenitus resurrectionis ex mortuis. Quod multi Latinorum pietatis amore amplius amplectuntur. ut et ibi a miraculo non uacaret. 087: QUOD ILLI QUI CUM DOMINO RESURREXERUNT ITERUM MORTUI SUNT ET NON. SUPER FABRICAM TOTIUS ECCLESIAE: /308/ Descendit ad infernum.

ut constaret sepultura nec inueniretur sepultus. Constitit in medio. quam ut aliud temere definire uelimus /309/ quod non probamus. more mortuorum putant esse reclusos. de quibus euangelista manifeste testatur. Sepulcra clausa sunt. dubiamque fidem sub corde gerebat. cum de Dauid loqueretur in testimonium: Et aeputorum. Comedi fauum aum melle meo. monumenta constructa sunt. SEDULIUS LIBRO IV: Cum foribus clausis resideret turba fidelis. non dedignatus apertum 110 . certum non habemus. Pace salutantis sese intulit. Cui Didymus cognomen erat. Nam depositum corpus perdidit. de quibus profecto nonnulli doctorum senserunt et etiam in suis reliquerunt scriptis quia iam in illis perfecta sit complete resurrectio. quasi non sit ausus dicere. quia moriente in cruce domino monumenta aperta sunt. Neque ulla ratione illorum temeritati fides accommodanda est qui eos postea reuersos in cinerem ac denuo in monumentis. Christum post resurrectionem cicatrices. Donec rursus eo pariter residente ueniret.ITEM: Quid horum uerius censeatur. quae pridem patefacta sunt ab eis quibus paulo ante uiui apparuerunt. toties credamus resurgere eius sanctos? Ubi enim uotorum solemnitas iugis est. Quod quia domino nihil impossibile est. ast ibi Thomas. BEDA SUPER CANTICA LIB. Qui enim resurgente domino resurrexerunt a mortuis. ambigimus. cur non. ut haec omnia praetermittam. Denique cum sacerdotes honorandi causa corpus inquirerent. ne illud non corpus sed spiritum esse arbitrarentur et sibi non solide sed imaginaliter apparere. quem tumulus susceptum claudere potuit. nec nos de beata Maria factum abnuimus. Iohannis tamen apostoli habemus exemplum. non semel sed saepius. III. inquit. Et post resurrectionem etus uenerunt in sanctam ciuitatem et apparuerunt multis. et ideo uacuum remansisse monumentum. AUGUSTINUS AD DEOGRATIAS PRESBYTERUM: Sciat sane qui has proposuerit quaestiones. Unde et beatus Petrus dixisse legitur. atque foratas Expediens palmas. propter quos etiam cibum ac potum sumere uoluit. et multa corpora surrexerunt. quamquam propter cautelam salue fide pio magis desiderio opinari oporteat quam inconsulto definire quod sine periculo nescitur. iugis est et donorum. Fatentur enim quod ueri testes non essent nisi et uera esset eorum resurrectio. quod ipse uel corpus eius apud nos est. Verum tamen etiam fortasse plurimi ex eisdem beatis martyribus cum domino resurrectionem corporaliter uel consequenter fuerint consecuti. non assumpsit. 088: QUOD CHRISTUS POST RESURRECTIONEM CICATRICES NON VULNERA DUBITANTIBUS DEMONSTRAVIT ET CONTRA. sicuti et de his quos cum domino resurrexisse creditur. Hinc aiunt et ipsum resurrexisse cum caeteris sanctis. Hoc enim clausis tumuli foribus gratia resurrectionis ablatum est. non uulnera. etiam ad caelos ascendente simul ascendisse credendi sunt. AMBROSIUS IN NATALE MARTYRUM DE RESURRECTIONE: Si martyres nondum liberati sunt ab inferis. Tunc autem illae falsse cicatrices fuissent si nulla uulnera praecessissent. custodire non potuit. Sed utrum redierint in terrae puluerem. cum fratribus una Non fuerat. melius totum Deo committimus. liberati sunt a peccatis. quemadmodum prodire exinde possunt? Ut taceamus quia omnia possibilia sunt Deo et quia clausis tumulis possit corpus spirituale educere. cui nihil impossibile est. bibi uinum maum cum [acte meo: In corpore simul et anima ad supernae ciuitatis per ilium meruerunt atria conscendere. demonstrasse dubitantibus. Qui nunquam subtractus erat. nudat latus. Nam si legimus prima resurrectionis festiuitate se suscitante domino multa corpora sanctorum uixisse. Q. Sed fortasse quis dicat. Tunc limine clauso. quotienscumque resurrectionis /310/ festiuitas celebratur. reserato aditu tumulus non potuit reddere quem suscepit. etua apud noa eat.

et nomen eius super omne nomen esse Deum. qui in similitudinem hominis factus est. quod dixit apostolus? Sed hoc magnum dicit. non excelsus erat. homo in gloria Dei patris /313/ non potest esse. Nomen enim Dei sed per naturam super omne nomen est. et sic aduertamus uim locutionis. obediuit. ut una gloria sit patris et filii per 111 . tactuque probari Vulneris.Discipulo monstrare latus. Caetestium. ex adoratione uidelicet Christum secundum carnem iussit a cunctis angelis adorari. Certe nomen quod est super omne nomen. quae in Christo erat. III: Nisi enim ipsa humana in Dei uerbo natura ab omni creatura adoranda esset. Recte igitur scabellum pedum eius ipsa incarnatio redemptoris dicitur. Dei nomen est. Quod nulla ratione conuenit ut Dei nomen corpori sit donatum. Denique si hominem separaueris a Deo. quia filius melior est angelis. AMBROSIUS IN EPISTOLA AD PHILIPPENSES: Et donauit itti nomen: Perfectum Dei filium natum de Deo qui negat. Nam ei hoc competit qui natus est de Deo. Hic autem ex alia re uult argumenta deducere. non Deo. ut homini similis homo factus dicatur? Sed non potest fieri. qui formam serui accepit. suscepto homini donauit hoc nomen. et mentem patienter ferre labantis. Consideremus nunc dicta. neque caro hoc possit effici quod est Deus. sed per naturam et adoptiuo Deo non flectit genu creatura sed uero non creaturae. ITEM SERMONE V: Non enim quemquam angelorum apprehendit. ut omnis creatura in nomine eius precem fundat. Quibusdam tamen uidetur homini donatum esse nomen quod est super omne nomen. nisi sit alius antequam fiat. nunquid adorabit. AUGUSTINUS LIB. Neque enim cum in forma Dei esset. quam creaturam non negas. quae sint haec omnia aperit. Et quomodo fieri potest ut homo sit in gloria Dei patris? Et si adoptiuus Deus sit. Si quis ergo contempserit adorare carnem diuinitati unitam. Quia nec dignum est ut Deus immutetur in carnem. non per substantiam. poenam mortis aeternae patiatur. Videtur ergo donum patris hoc quod est esse filium. quid magnum est. In natiuitate enim sua omnia consecutus uidetur. Si homo Deo patri obediuit. propter quod pro hominibus passus est mortuus. periculum mortis incurrit qui ea cum rege adorare contempserit. Superius dixerat quia non per prophetas nobis locutus est sed per filium. HIERONYMUS IN EPISTOLA AD PHILIPPENSES: Deitas. quia cum aequalis esset. /311/ Q. ipsa exaltata est. Unde constat hunc natum esse perfectum. ut omnes simul hominem cum uerbo adorent assumptum. si in similitudinem hominis factus est homo. CHRYSOSTOMUS IN EPISTOLA AD HEBRAEOS SERMONE III: Et adorent eum. IDEM SUPER IOHANNEM CAP. Et quid laudis est. Velut si quis purpuram aut diadema regale iacens inueniat. Alia enim nulla sunt. Per causam enim similis factus est. quia diuinitati unita est ita ut Deus filius Deus sit et homo. In qua ergo forma crucifixus est. Cum uero eis rex fuerit indutus. Quod ex ipso argumentatus est nomine. In gloria enim Dei patris esse nihil differre a Deo est. Sed scriptura illi donatum significat qui se exinaniuit. Stupore plenum est carnem nostram sursum sedere et adorari ab angelis et archangelis et Cherubim et Seraphim. Ipsi donatum est nomen super omne nomen ut cum ipsa forma Dei nominetur unigenitus filius Dei. nunquam ei seruio. cui aeternitas inesse probatur. CXXXII: Dicunt Arriani. Arrianus est. In plenitudine enim diuini tat is es t natus ad omnia agenda quae gessit. aut non ei genua flectebant. nequaquam psalmista diceret: Adorate scabellum pedum eius. 089: QUOD CREATURA SIT ADORANDA ET NON. Quare carnem. Nemo enim in similitudinem fit alicuius. II CONTRA MAXENTIUM: Quia donauit ei nomen etc. qui patri obediuit. cum diuinitate adoras? Propterea ego adoro eam. Homini donauit ista. ut prius donum accepisset quam gereret ad quae gerenda natus est. /312/ AMBROSIUS AUTPERTUS IN APOCALYPSI LIB.

post illa uerba non est locutus in terra. spiritualis pater eiusdem monasterii magnis clamare uocibus coepit. Ex quo constat. Frater Martyri. hesterno autem die me in memetipso suscepisti. patrem et filium et spiritum sanctum. Q. pondus eius minime sensisset. Statim uero ut Martyrius ad monasterii aditum peruenit. quia spiritaliter et atrociter passe. eique ascendens dixit. pedes illius tenuissem. et ab illa inuiolabili aeternitate. ideo. currite. quia omne quod est aut Deus aut creature est. QUI IN SPECIE PEREGRINI DOMINUM QUOQUE IESUM SUSCEPIT. ad caelum Martyrio aspiciente rediit. propterea et plus omnibus doluit in tantum ut animam eius totem pertransiret et possideret uis doloris ad testimonium eximiae dilectionis. Beata uero Dei genitrix. tu me non erubuisti super terram. omnis apud te medicine praepolleat. EX SERMONE HIERONYMI DE ASSUMPTIONE SANCTAE MARIAE: Recte igitur beata Dei genitrix et martyr et uirgo fuit. Tunc idem Martyrius narrabat quia cum eum portasset. credens omne quod factum est. Deum ergo diligere debemus trinam quandam unitatem. /314/ Ecce in iudicium ueniens dicit: Quod uni ex minimis meis fecistis. cui sold homo subiciendus est. si filius donum a patre accepisse dicitur. Ego si scissem quis esset. Simeon propheta loquens ad eam. GREGORIUS XL HOMILIARUM LIB. nullam nobis adorandam creaturam inducens cui seruire iubeamur. Est enim haec unites naturae. quia natus de illa Christus est. Paulus clamat. qua recognosci ab hominibus solet redemptor humani generis. 090: QUOD DOMINUS POST ASCENSIONEM NON SIT LOCUTUS IN TERRA ET CONTRA. DE MARTYRIO MONACHO QUI IPSUM DOMINUM IESUM CHRISTUM IN SPECIE LEPROSI SUSTULIT IN HUMEROS ET PORTAVIT: Cumque iam monasterii foribus propinquaret. IPSO PROFITENTE ET EI IN SEQUENTI NOCTE PER VISIONEM DICENTE: Caeteris diebus me in membris meis. Creatura igitur non est. Martyri. uanitati subiecta est. Quid contrarium est. Nec mirum. etiam proximi caritatem ita complecteris. quomodo enim pondus eius sentire poterat qui portantem portabat? Q. 091: QUOD SOLA MARIA IN ANIMA PASSA SIT ET CONTRA. Quia 112 . inquit. Et hoc nobis spiritus sanctus praestat. mihi fecistia. Currite. Qui sanctus uir mox ut est monasterium ingressus. non solum ipsum cuius adeptio uita beatissima est. ego te non erubescam super caelos. quia in ea parte passa est quae impassibilis habetur. animam pertransibit gladius. purissime atque cautissime colendum praedicas. quia frater Martyrius uenit dominum portans. cum omnia filii a patre sint.communem substantiam et uirtutem. et tamen nos ad hospitalitatis gratiam pigri sumus. Et tuam. pati /315/ non potuerunt. quibus pro peccatis suis animae aegrotant. Ecce ante iudicium cum per membra sua suscipitur. is qui leprosus esse putabatur de collo eius exsiliens et in ea specie apparens. II HOMILIA III. quae immortalis est. a quo et cuncta esse creduntur? Substantiam Dei idcirco naturam dicimus. AUGUSTINUS SUPER EPISTOLAM IOHANNIS HOMILIA IX: Ascensurus dixit uerba nouissima. Deus et homo Christus Iesus. ianuas monasterii citius aperite. neque nos potest a uanitate separare ueritatique connectere quod subiectum est uanitati. ubi est quem portabas? Cui ille respondit dicens. ITEM: Merito ergo ecclesia catholica mater Christianorum uerissima. ei pater monasterii dixit. IDEM EIUSDEM LIBRI HOMILIA XIX. quod alii sancti et si passi sunt pro Christo in carne. ut ita fatear. susceptores suos etiam per semetipsum requirit. ut uariorum. Hinc quoque quod uere passa sit. tamen in anima. DE HOSPITALI VIRO. AUGUSTINUS DE MORIBUS ECCLESIAE CATHOLICAE: Creatura.

/316/ Q. 093: QUOD PETRUS VEL PAULUS ET CAETERI APOSTOLI SINT AEQUALES ET NON. non corporis. Ambo igitur craues a domino perceperunt. Sunt enim scientiae thesauri sicut scriptum est. DOMINUS AD APOSTOLOS SECUNDUM IOHANNEM: Vos autem dixi amicos. plus quam martyr fuit. Sed fuit in Petro. cui sentiendi uis est. Q. in faciem ei restiti. nescio quo tamen pacto Petrus et Paulus uidentur prae caeteris peculiari quadam in saluatore fidei uirtute praecellere. ITEM: Clauem quodammodo a Christo scientiae et Paulus accepit. ITEM: Adhuc multa habeo uobis dicere sed non potestis portare modo. ITEM: Ubi dicit Petrus animam meam pro te ponam. in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi. quo uelut nuntio utitur ad formandum in semetipsa quod extrinsecus nuntiatur. cum corporea non sit. quia mortem Christi suam fecit. AUGUSTINUS DE CIVITATE DEI LIB. Andrea. quia quaecumque audiui a patre meo note feci uobis. magis ad animam pertinet quam ad corpus. quia reprehensibilis erat. ut et intentio sit et actio. 092: QUOD ANTE PENTECOSTEN VEL IN IPSA DE OMNIBUS SINT EDOCTI APOSTOLI ET NON. IDEM SUPER GENESIM: Sentire non est corporis sed animae per corpus. dolor qui dicitur corporis. Paulo tamquam idoneo doctori magisterium ecclesiasticae institutionis. ITEM: Neque enim corpus sentit sed anima per corpus. etiam quando ei dolendi cause existit a corpore. scientiae ille. Ergo beati Petrus et Paulus eminent inter uniuersos apostolos et peculiari 113 . postea tulit crucem atque actionem subiit passionis. EX SERMONE QUODAM IN PASSIONE APOSTOLORUM PETRI ET PAULI QUI SIC INCIPIT: Cum omnes beati apostoli parem gratiam apud Deum sanctitatis obtineant. Nimirum et eius dilectio amplius fortis quam mors. docebit uos omnem ueritatem. Anima tamen. per subtilius corpus agitat uigorem sentiendi. iste potentiae. Inchoat itaque motum in omnibus sensibus subtilitate ignis. Quod quidem ex ipsius domini iudicio possumus approbare. ITEM: Cum multa apostolica uirtute peregisset. cum in eo loco doles ubi laeditur corpus. AMBROSIUS SUPER LUCAM LIB. licet acute disseratur secundum diuersitatem corporeorum elementorum sensus esse corporis distributos. Nam Petro sicut bono dispensatori clauem regni caelestis dedit. Iohanne et caeteris apostolis et intentionis et actionis aequalitas. erat intentio passionis sed nondum actio. Cum autem uenerit ille spiritus ueritatis.beata Maria mente passe est. Animae est enim dolere. I: Gemina uirtus est in homine perfecto. PAULUS IN EPISTOLA AD GALATAS: Cum autem Cephas uenisset Antiochiam. XXII: Si consideremus diligentius.

non laudasset. 114 . Iohannes. Cum autem finis aduenerit. cui inferi porta praeualere non potuit. dicens: Et simulationi eius consenserant caeteri Iudaci. in Petro fides. Certe nisi legisset Petrus Pauli epistolas. in caeteris caetera. ei in faciem restitit. in Iohanne uirginitas. et primus in meritis est. quia ipsis tribus se in monte dominus ostendit. tune omnia in omnibus erit. quia extremus licet plus omnibus /318/ laborauit. atque ei et hoc ipsum placuit quia in his non placuerat quae aliter quam debuerat sensit. non ego autem sed gratia Dei mecum. donec uideant regnum Dei. nihil diuersum. quondam persecutus sum ecclesiam Dei. et labor similes. et finis fecit aequales.quadam praerogatiua praecellunt. GREGORIUS SUPER ElECHIELEM HOMILIA XVIII: Certe Paulus. sed abundantius illis laboraui. quia illic ipse reprehensibilis diceretur inuenit. qui non sum dignus uocari apostolus. Neque enim Petrus mortuus est. Puto enim illos aequales esse meritis. quia illos et electio pares. id est simulationem. quibus in uisum gloriae caelestis assumptis non praeualent terrena sed subiacent. atque in eadem re factus est se minor. et hoc eius studium discipulis loquens non solum culpam sed quod est maius. Ecce Petrus in suis asserit Paulum in his quae scripserat admirandum. dicit: Sicut carissimus frater noster Paulus secundum datam sibi sapientiam scripsit uobis. Ego enim sum minimus apostolorum. esset primus et in humilitate. gloriam resurrectionis uidere meruerunt. quod craues regni caelestis accepit. cum Petrus apostolus seruare adhuc circumcisione legis consuetudinem uellet. uerbi gratia in Salomone sapientia. et gratia eius in me uacua non fuit. nihil debemus sentire discretum. nec Iacobus et Iohannes mortui. Ad montem Petrus ascendit. Non de omnibus sed de pluribus dicit. quae omnem loquendi superant facultatem. ut singuli sanctorum omnes uirtutes habeant et sit totus Christus in cunctis. ITEM: Ergo ut scias quia Petrus et Iacobus et Iohannes mortem non gustauerunt. Solos enim tres istos post haec uerba in diebus octo assumpsit et duxit in mortem. AUGUSTINUS SUPER EPISTOLAM AD GALATAS: Petrus et Iacobus et Iohannes honoratiores in apostolic erant. quae indocti deprauant ad suam ipsorum perditionem. AMBROSIUS SUPER LUCAM: Sunt aliqui hic stantes qui non gustabunt mortem. Unde inter ipsos quis cui praeponatur incertum est. Non ad memoriam reuocat quod primus in apostolatum uocatus est. IDEM AD DAMASUM: Dominus atque saluator omnia non est in omnibus sed pars in singulis. qui craues regni caelorum accepit. Iacobus. nominal. quod quaecumque peccata in terra soluerit. quatinus qui primus erat in apostolatus culmine. essent solute et in caelo etc. Si autem legit. seque etiam minori fratri ad consensum dedit. Reprehensus est. nouissimus in ordine. EX SERMONE LEONIS PAPAE IN FESTIVITATE PETRI ET PAULI: De quorum meritis atque uirtutibus. PAULUS IN EPISTOLA PRIMA AD CORINTHIOS: Nouissime autem omnium tanquam /317/ abortiuo uisus est et mihi. cum a quibusdam detrahi Pauli scriptis agnosceret. ITEM: Tres autem sold et tres electi Domini. ITEM: Ecce a minore suo reprehenditur et reprehend) non dedignatur. filii tonitrui. cui committitur mater. Gratia autem Dei sum id quod sum. hypocrisim. Ecce Paulus in epistolis suis scribit Petrum reprehensibilem. qui primus solium sacerdotale conscendit. Idem uero apostolorum primus. ut etiam in hoc praeiret. HIERONYMUS AD PAULINUM PRESBYTERUM: Paulus apostolus uas electionis de persecutore mutatus. loquens in eis de his in quibus sunt quaedam difficilia intellectu.

Nam Petro primum dominus. At ipse conuersus Petro dimit: Vade retro post me. AUGUSTINUS RETRACTATIONUM CONTRA EPISTOLAM DONATIANI: Dixi de apostolo Petro quod /320/ in illo tamquam in petra fundata sit ecclesia. id est ut exemplo se passionis sequatur. CYPRIANUS IN EPISTOLA DE DISCIPLINA ET HABITU VIRGINUM: Petrus etiam. scandalum mihi es. occidi etiam et post diem tertium resurgere. 094: QUOD PETRUS INSTINCTU DIABOLI DOMINO PERSUASERIT VITARE MORTEM ET CONTRA. ut subaudiatur. id est sequere me. DE RECITANDO HAERETICORUM BAPTISMO: Manifestum est autem ubi et per quos remissa peccatorum dari possit. Tunc dixit ei Iesus: Vade retro.sumens hanc humanae infidelitatis occasionem. Hic uero addit. si cadens adoraueris me. sathanas. ut super hunc intelligeretur. ab hac petra appellatus. pati deinde plura a /319/ senioribus plebis et a scribis et principibus sacerdotum. et super hanc petram aedificabo ecctesiam meam. Denique ita passionem detestatus est ut dixerit absit. non erit istud. sathana. Petri responsione dominus offensus cum opprobrio nominis infidelitatis istius est detestatus auctorem. Non enim conuenit existimare Petro sathanae nomen et offensionem scandali deputari post illa indultae et beatitudinis et potestatis tanta praeconia. Non enim dictum est illi. IDEM AD IUVAIANUM. opinionis istius Petro insinuauit adiectum. PAULUS IN PRIMA EPISTOLA AD CORINTHIOS: Fundamentum enim aliud nemo potest ponere praeter id quod positum est. ubi de gallo gallinatio ait: Hoc ipsa petra ecclesiae canente culpam diluit. scandalum mihi es. 115 . sathana. Sed sciens dominus diabolicae artis instinctum Petro ait: Vade retro post me. oportere se Hierosolymam ire. Sed scio me postea sic exposuisse quod dictum est: Tu es Petrus. filius Dei uiui. Sed quia infidelitas omnis diaboli opus est. 095: QUOD SOLUS CHRISTUS FUNDAMENTUM SIT ECCLESIAE ET CONTRA. adiecit: sathanas. et non dicitur retro me. qui contrarius es uoluntati meae. Q. HIERONYMUS SUPER MATTHAEUM: Haec omnia tibi dabo. uade retro sathanas. propter quod apostoli et sancti discipuli esse monstrantur. quo uerbo rerum detestandarum execratio continetur. quod est Christus Iesus. personam ecclesiae figuraret. quae super hanc petram aedificaretur. dedit ut id solueret in terris quod ille soluisset. super quem posuit et fundauit ecclesiam etc. qui sensus etiam cantatur in uersibus beati Ambrosii. petra autem erat Christus. cui oues suas dominus pascendas tuendasque commendat. Q. quia incredibile satis apostolis uideretur eum in quo Deus erat esse passibilem. apprehendit eum Petrus et ait: Absit a te domine. Tu es petra sed tu es Petrus. Petro dicitur: Vade retro me. In eum uero per quem opinio haec suggerebatur conuersus. uade in ignem aeternum. Ac si Petrus. HILARIUS SUPER MATTHAEUM: Nam cum praedicare coepisset. quem confessus est Petrus dicens: Tu es Christus.SYMBOLUM EPHESINI CONCILII: Denique Petrus et Iohannes aequalis sunt ad alterutrum dignitatis. Igitur post praedicationem passionis accipiens diabolus facultatem (usque ad tempus enim ab eo secesserat). super quem aedificauit ecclesiam.

ORIGENES SUPER MATTHAEUM: Quaecumque ligaueris super terram. cuius artifex et conditor Deus. sicut scriptum 116 . quae antea legis et prophetarum praeconio continebatur. Doctores autem super his qui probati fuerint. Sicut ipse lumen apostolis donauit ut lumen mundi appellarentur. DE FIDE NOSTRA ET MONTANI HAERETICI DOGMATE: Si igitur apostolus Petrus. non in praesenti datam. IDEM IN PSALMO LXXXVI: Fundamenta eius in montibus sanctis. ECCLESIASTICA HISTORIA LIB. IDEM SUPER MATTHAEUM: Et super hano petram aedifioabo ecolesiam meam. et XII portae ipsius dicuntur. ubi primum posita est fides ecclesiae. ITEM: Absit a te. Non solum enim Christus petra sed et Petro apostolo donauit ut uocaretur petra. super fidem aedificat quilibet doctor. et tales sunt ut super eos aedificetur ecclesia Christi. In quibus magistrorum doctrina in die iudicii in igne reuelabitur. duas tantum modo epistolas scribit. mercedem retributionis accipient. ITEM: Hic magistros et doctores significat super fundamentum. /322/ petrae largitus est nomen ac. esse in caelo solutos. Legamus Apocalypsim et Isaiam. III: Et uenabuntur eos de omni monte et de oauernis petrarum. secundum metaphoram petrae. super quem dominus fundauit ecclesiam etc. In illis erant fundamenta. CUM DE GALLO LOQUERETUR: Hoc postremo canente ipsa petra ecclesiae culpam suam diluit. IDEM AD MARCELLAM. VI. Petro illam benedictionem ac potestatem et aedificationem super eum ecclesiae in futuro promissam. quam priusquam gallus cantaret. id est remissionem acceperint. super quem fundatur ecclesia. quia in uacuum laborauerunt. damno afficientur. HIERONYMUS IN EPISTOLA PRIMA AD CORINTHIOS: Si quis enim superacdificat. In illis uero quos ignis exusserit. inquit. et portae inferi etc. DE OPERIBUS QUINTAE DIEI. qui hoc quaerit. et claues regni caelorum a Christo acceptas docent. Fundamenta eius siue Dei siue certe ecclesiae. ita et Simoni.IDEM DE EODEM AD QUINTUM: Petrus. quod est Christus. per apostolicam tubam in salutem uniuersitatis exiret. nisi pater et filius et spiritus sanctus? Loquitur Paulus: Quasi sapiens architectus fundamentum posui. Manifestum est quod de apostolis scripsit. recte dicitur ei: aedificabo ecclesiam meam super te. Aedificabo. homines recte instruere uel praue. /321/ AMBROSIUS IN EXAMERON. domine. Quae sunt autem fundamenta. LEO UNIVERSIS PROVINCIAE EPISCOPIS: Dominus Iesus instituit ut ueritas. Diligit dominus portas Sion. IDEM SUPER IEREMIAM LIB. Quoniam autem qui episcopatus uendicant locum utuntur hoc textu quemadmodum Petrus. ubi consumptis peccatoribus probati manebunt. DE HIS QUAE IN EXPOSITIONE PRIMI PSALMI DICIT ORIGENES: Petrus uero. negando contraxerat. caeteraque ex Deo sortiti uocabula sunt. non erit tibi hoc. qui ab eis ligati fuerint in caelo esse ligatos et qui ab eis soluti fuerint. si opera habent illa propter quae dictum est illi Petro: Tu es Petrus. ubi aedificatur ciuitas Ierusalem. quem primum dominus elegit et super quem aedificauit ecclesiam suam. Aliter mihi uidentur portae Sion esse uirtutes. dicendum est quoniam benedicunt. Et alio loco: Exspectabant enim ciuitatem habentem fundamenta. qui credebat in petram Christum. Quae si statim dedisset ei nunquam in eo prauae confessionis error inuenisset locum. Consideret. Quos nos possumus dicere montes? apostolos. super te ecolesiam meam. hoc est fidem trinitatis.

quem Dei filium noui. Quod alibi quoque eodem tenore custodit. cuius maiestatem nullus locus includit. Illius enim est esse. ita uniuerso mundo perfidiae ariditate lassanti de ore Petri fons salutiferae confessionis emersit. ut Marcus posuit. Huic et ille profecit. AMBROSIUS SUPER LUCAM LIB. qui in principio erat. Quod sensit Petrus. Nam qui dixit. uoluit nominare dicendo: Tu es Petrus et super hanc petram aedificabo ecclesiam meam. Paulus expressit. prima uoce Matthaeus posuit respondisse: Nescio quid dicis. Denique secundum Matthaeum proditus quod cum Iesu Nazareno fuisset. Nescio Galilaeum. homo Christus Iesus. Et bene negauit hominem. ut aeterni templi aedificio mirabili munere gratiae in Petri soliditate consisteret. aequum erat ut interrogatus utrum esset ex discipulis hominis diceret: non sum. Prius enim mediatorem Dei quam hominem nuncupauit. Prima igitur uox negantis est Petri. VIII. cum Deum ante credideris. Sed frigus erat ubi Iesus non agnoscebatur. qui semper est. non corporis. ita per Christum Petrus factus est petra dicente domino: Tu es Petrus et super hanc petram aedificabo ecclesiam meam. SERMO PRIMUS MAXIMI EPISCOPI IN FESTIVITATE APOSTOLORUM PETRI ET PAULI: Hic est Petrus. Unde et Moyses ait: Qui est. et ex ipso potuit uerius cognoscere. nisi fidei ordo seruetur. ut exsortem se mysterii intelligeret esse diuini qui ausus fuisset a Petri soliditate recedere. non Christum negauit. Interrogatus enim Petrus. Non enim sat est utrumque credere. Hunc enim in consortium indiuiduae unitatis assumptum. Nam sicut in deserto dominico sitienti populo aqua fluxit e petra. ut scias euangelistam ueritati quam gratiae plus dedisse. Non enim erat hominis apostolus. Itaque non Christi discipulum se negauit sed hominis negauit esse discipulum. aut unum ex prophetis. frigus esse non poterat. qua tamen non negare Deum sed a proditione separasse se mulieris uidetur. Denique ait: Non sum ego. quod etiam Christus probauit? Aliud accipe. Ille solus erat. Petrus autem ait: Tu es Christus. qui cum Iesu Galilaeo erant? uerbum aeternitatis hoc refugit -. Si tempus consideremus. petra erat Christus. XIII: Consideremus quo in statu Petrus neget. ut et hominem credas. alii Ieremiam dixerunt. /324/ Rursus cum urgeretur quod ex illis esset. prima uoce responderit: non sum.non enim erant qui esse coeperant -. misit me. et ubi negebatur ignis consumens. Negauit ex illis se esse. Denique ubi iusiurandum est. Sed huius muneris sacramentum ita ad omnium apostolorum officium pertinere uoluit ut in beatissimo Petro principaliter collocaret. quia nec dominus peieraturum esse memorauerat. qui secutus est Petrum. Hoc idem et in tertia uoce uterque de quibus proposuimus euangelista cum iuramento respondisse posuerunt. non tamen peierauit. quam periculosum est iusiurandum! Iohannes autem sic posuit quoniam interrogatus ab ancilla Petrus utrum ex discipulis esset hominis illius. sicut apostolus Paulus edocuit. ubi non erat qui lucem uideret. ait: Nescio hominem. cum Iesu Nazareno. quod Dei filium fatebantur. qui erat Christi. Numquid et ibi negauit quia Christum non hominis filium sed Dei filium maluit confiteri? Certe quid hic putamus ambiguum. unus mediator Dei et hominum. erat. cui Christus dominus communionem sui nominis libenter indulsit. ubi ait: Unus enim Deus. quem sciebat Deum. Concordat igitur ubique responsio. Et tu es illis es. etiam exemplo probatur. /323/ Q. subiecit: qui suscitauit eum a mortuis. secundum Marcum negauit. nesolo hominem. Denique et Paulus hominis apostolum se esse negauit dicens: Paulus apostolus non ab hominibus. CAP. inquit. qui cum Galilaeo erant. non negauit cum Dei filio. Quod si in Petro dubium est. Sed tamen negauit ex illis se esse. Ut enim. Et ut scias hoc uerum esse. ITEM: Petrum itaque prodenti ancillae quod ex illis esset qui cum Iesu Galilaeo erant. 096: QUOD PETRUS NON NEGAVERIT CHRISTUM ET CONTRA. Numquid negauit cum Dei fuisse se filio? Hoc est dicere.hoc est dicere. ex illis utique se esse qui cum Iesu Galilaeo erant uel. ut ab ipso quasi quodam capite dona sua uelut in omne corpus diffunderet. Hoc etiam Marcus. nescio Nazarenum.est: In omnem terram exiuit sonus eorum. Frigus erat mentis. Frigus. filius Dei uiui. cauta responsio est. Nam etsi negauit Petrus. Quid tamen negauerit considera. quia nesciret hominem. Sed ne uideretur ambiguum aliquod incarnationis afferre. id quod ipse erat. Dei filium patria non potest nuncupare. Denique et Petrus et Paulus hominem negauerunt. Nam alibi cum interrogaret dominus discipulos: quem me dicunt esse homines filium hominis? alii Eliam. Error Petri 117 . neque per hominem sed per Iesum Christum et Deum patrem. Habeant homines locorum uocabula.

Felicius cecidit quem Christus leuauit. Qui dixit ei: Domine. Tunc coepit detestari et iurare. ut iustificaretur fatendo quam grauaretur negando -. si uideri uis denegasse? Et ideo Petrus non de industria sic respondisse inducitur. IOHANNES: Dicit ei Petrus: Quare non possum te modo sequi? Animam meam pro te ponam. In monte cadit sed leuatur a Christo. ITEM: Petrus uero sedebat foris in atrio. Quid prodest uerba inuoluere. Et bono negauit. Petrus doluit et fleuit. Et iterum negauit cum iuramento. Christum non negauit. non pro illo mortuus est Christus. non in spiritum sanctum. Et bene dixit. Tertio quoque interrogatus ait: Nescio quid dicis. priusquam ter me neges. ubi nemo ambulat. priusquam gallus bis uocem dederit. donec ter abneges nosse me. ecce sathanas expetiuit uos. non Christum negat. Et post pusillum accesserunt qui adstabant et dixerunt Petro: Vere et tu ex illis es. ego nunquam scandalizabor. Exeunte autem illo ianuam. IDEM IN EXAMERON DE DIE V: Non cantabit gallus. sacrilegia uestra nescio. fluitat. nam et loquela tua manifestum te facit. Certe cum de homine negat. At ille negauit coram omnibus dicens: Nescio quid dicis. Qui ergo ita confitetur Christum Deum ut hominem neget. Quare fleuit? Quia culpa obrepsit ei. ut cribraret sicut triticum.doctrina iustorum est et titubatio Petri omnium petra est. ibi nutat.et ideo fleuit. amen dico tibi: non cantabit gallus. quia interrogatus ab ancilla hominem se nescire respondit? Quasi uero qui hominem Christum negat. quia errauit ut homo. quia non noui hominem. Ibi cadit. utique se negauit. ipse non excusauit. donec me ter neges. non cantabit hodie gallus. Qui negat hominem /327/ Christum non iustificatur. et labitur tertio.Iustus enim in principio accusator est sui -. Maluit enim ipse suum accusare peccatum. Aut quia Videbatur negare Christi societatem. et tu aliquando conuersus confirma fratres tugs. tecum paratus sum et in carcerem et in mortem ire Et ille dixit: Dico tibi. ut remitteretur ei. Et accessit ad eum una ancilla dicens: Et tu cum Iesu Galilaeo eras. Nutat. non cadit. nisi pater. hoc et de superioribus deriuatur. Rursus secunda uoce secundum Lucam idem Petrus ait: Non sum ego. quia secundum hominem mortuus est Christus. in nocte turbatur et ante galli cantum labitur. Respondit Iesus: Animam tuam pro me pones? Amen. quia tu hodie in nocte hac. ter me negabis. Iterum autem interrogatum quod ex discipulis eius esset Iohannes scripsit negasse. MARCUS: Petrus autem ait illi: Et si omnes scandalizati fuerint in te sed non ego. Firmior titubatio Petri quam nostra /325/ est firmitas. Ait illi Iesus: Amen dico tibi antequam gallus cantet. in filium peccauit hominis. non labitur. Et ait illi Iesus: Amen dico tibi. ut scias non inconsulta effusione sermonis esse /326/ prolapsum sed mentis quoque mutatione prolapsum. Lucas quoque scripsit Petrum interrogatum utrum ex illis esset respondisse prima uoce: non noui illum. hoc est si non me uindicem. quia ex eius dicebatur esse discipulis quem hominem in superioribus sunt locuti. si non obtineo quod improprie cupio. si culpa mihi desit. quia sicut per inobedientiam unius 118 . Titubauit quidem Petrus in mare sed ambulauit. MATTHAEUS: Respondens autem Petrus ait illi: Et si omnes scandalizati fuerint in te. quia postea recordatus est et fleuit. Nemo enim nouit filium. Non enim sat est inuoluta responsio confitentis Iesum sed aperta confessio. in monte tamen cecidit. Petre. Bene fortis in die Petrus. ter me es negaturus. hoc est. Temerarium quippe erat ut diceret quia nouerat eum quem mens humana non potest comprehendere. Ego soleo flere. Nam et tertio quod cum illo uisus esset negauit. LUCAS: Ait autem dominus Simoni: Simon. uidit eum alla ancilla et ait his qui erant ibi: Et hic erat cum Iesu Nazareno. Ego autem rogaui pro te. ut non deficiat fides tua. Cum illo quem hominem nuncupatis non fui sed a Doi filio non recessi. sod folicius ille cecidit quam alii steterunt. Maluit uidelicet se negare quam Christum. AUGUSTINUS SUPER IOHANNEM TRACTATU LIII: Negauit ille et dizit non num. quo nullus ascendit. non praecipitatur. Sed nos excusamus. Denique super undas titubat sed dexteram porrigit Christo. sicut eum quidam fauore peruerso excusare nituntur. Et si cecidit. An apostolus Petrus. quia non nouisset hominem. Et tamen inter undas licet titubot.

II. malens se negare quam Christum. uerbi gratia sicut a Parthis Parthici et Gothis Gothici nominari. quem cum beato Petro cruce appenso caelum gladio necatum excepit. ibique XXV annis cathedram sacerdotalem tenuit usque ad ultimum annum Neronis. MARTYROLOGIUM: Commemoratio sancti Pauli apostoli. qui se non de industria sed de subreptione locutum subsequentibus manifestat. CAP. Q. I: Simon Petrus. ut uir disertus Arator scribit.post episcopatum Antiochensis ecclesiae et praedicationem dispersionis eorum qui de circumcisione /328/ crediderunt. CAP. Galatia. frater Andreae apostoli et princeps apostolorum. Romae pro Christo capite truncatur sepultusque est in uia Ostiensi. ITEM CAP. et ipse Petrus insinuat. Iterum quoque inquisitus dixerit: o homo. non sum. I MIRACULORUM. RUFINUS SECUNDUM ORIGENEM IN EPISTOLA PAULI AD ROMANOS: Quibusdam uisum est quod a Paulo proconsule. secundo Claudii anno. uico Bethsaida.hominis etc. et per omnem Italiam atque in hac urbe simul docentes etiam martyrio pariter uno eodemque tempore coronati sunt. et dominus. significauit. qui se ter negandum a Petro dixerat. ITEM: Petrus si negato Christo hinc fret. filius Iohannis. in Ponto. uocabulum sibi apostolus sumpserit. 098: QUOD PAULUS ANTE CONVERSIONEM QUOQUE TAM PAULUS QUAM SAULUS VOCATUS SIT ET CONTRA. V. XXV. Sed et tertio interrogatus cum ait. 097: QUOD PETRUS ET PAULUS EODEM PRORSUS DIE NON REVOLUTO ANNI TEMPORE PASSI SUNT ET CONTRA. a quo et affixus cruci. quasi bene dixerit se illum non nosse. GREGORIUS TURONENSIS LIB. anno post passionem domini XXXVII. Quidam pio erga apostolum Petrum affectu locum hunc ita interpretantur. ad expugnandum Simonem magum Romam pergit. uas eleationia. quia nemo nouit filium nisi pater. EX DICTIS DIONYSII CORINTHIORUM EPISCOPI DE PETRO ET PAULO: Ambo etenim simul aduentantes et in nostra Corinthiorum ecclesia docuerunt. sicut reges solent. uno die unoque tempore gloriosa morte cum Petro sub principe Nerone agonizans coronatus est. id est XIV. una non tamen die eadem sed euoluto anni tempore. Qui negat hominem Christum non resurget in resurrectionem uitae. Quod ne nos quidem 119 . asserens se indignum qui sic crucifigeretur sicut dominus suus. martyrio coronatus est capite ad terram uerso et in sublime pedibus eleuatis. quia et per hominem resurrectio mortuorum. prouinciae Galilaeae. ECCLESIASTICA HISTORIA LIB. HIERONYMUS DE ILLUSTRIBUS VIRIS CAP. nescio quid dicis. hoc est reprobando et execrando damnare. Asia et Bithynia. ANACLETUS OMNIBUS EPISCOPIS ET SACERDOTIBUS IN EA BENEDICTUS DEUS: Paulus. Q. Sed haec quam friuola sit expositio. quid aliud quam periret? BEDA SUPER LUCAM: At ille negauit eum dicene: Mulier non noui illum. homo. quem mens humana nescit comprehendere. se sacrilegia illorum nescire. Cappadocia. DE PAULO: Et hic ergo XIV Neronis anno eodem die quo Petrus. quem apud Cyprum Christi fidei subiecerat. XXVIII: Paulus apostolus post reuolutum anni circulum ipsa die qua Petrus apostolus passus occubuit.

inquit. IDEM IN PSALMO LXXI: Primo Saulus. in qua hoc nomen familiarius habebatur. quomodo fuerit Saulus. Quod autem Saulus a nobis dicitur. inquit. Q. FRATER DOMINI. sed gratia Dei sum id quod sum. alios etiam ternis usos esse nominibus. et quomodo sit Paulus: Qui fui. ita et Paulus in gratia proficiens nomen ipsum mutauit. et eris caecus usque ad tempus. Tamen quia nulla talis in scripturis diuinis consuetudo deprehenditur. IDEM DE SPIRITU ET LITTERA: Paulus cum Saulus prius uocaretur non ob aliud. ipse quoque ex Saulo Paulus uocari amauit ob tam magnum insigne uictoriae. Minimus in se. quod et magis appellationi patriae uernaculum /329/ uidebatur. de tribu Beniamin fuit. ITEM DE PAULO ET BARNABA: Qui cum Paphum peruenissent. Confestimque cecidit super eum caligo. inuenerunt quemdam magum cum proconsule Sergio Paulo. cum Paulus proconsul per eius militiam sub iugum Christi tui esset missus. et non Saul. ut essent etiam ipso nomine noui. ita et pro Saul quisque Saulus in nostra lingua dicatur. Nam et hoc ipsum quod scriptura dicit. Inuenimus igitur in scripturis aliquantos binis. Audi. Ex Saulo factus est Paulus. Paulus autem appellatus est. repletus spiritu sancto. Saulus. Saulus qui et Paulua. qui acoaptia Barnaba et Paulo desiderabat Dei ab eis audire sermonem. Audisti Saulum. quod interpretatur rex petitus. deinde Paulus. minimus apostolorum. non mirum est hebraea nomina ad similitudinem Graecorum et Romanorum casuum declinari. Secundum hanc ergo consuetudinem uidetur nobis et Paulus duplici usus uocabulo. HIERONYMUS AD PAULAM ET EUSTOCHIUM IN EXPOSITIONE EPISTOLAE PAULI AD PHILEMONEM: Neque uero putandum est Saulum ante dictum esse. audi et Paulum: Ego enim sum. FILIUS FUERIT IOSEPH SPONSI MARIAE ET CONTRA. intuens in eum dixit: O fili diaboli. 120 . qui non sum dignus uecari apostolus. cum gentibus praecepta conscripsit. non desistis subuertere uias domini. eo quod ad uexandum ecclesiam fuisset a diabolo postulatus. Paulum enim modicum est. quia persecutus sum ecclesiam Dei. Si quidem et ille Saul rex. Resistente itaque mago et a fide Sergium deprauante. ut Paulus diceretur e Saulo. postea humilis. de persecutore uas fieret electionis. ut sicut pro Ioseph Iosephus et pro Iacob Iacobus. perseautor et blasphemua et iniuriosus. persecutor Dauid. id est Abrahae. AUGUSTINUS CONFESSIONUM LIB. Ut enim Scipio subiecta Africa Africani sibi nomen assumpsit. ex superbo modicus. Et cum a Papho nauigassent Paulus et qui cum eo erant. Petri et caeterorum. Reuera mirum ut post Saul. et circuiens quaerebat qui ei manum daret. Tunc proconsul credidit. quantum mihi uidetur. grandis in Christo. IDEM SUPER EPISTOLAS PAULI: Sicut in aliorum sanctorum.usquequsque euacuandum putamus. uenerunt Pamphiliae. ait scriptura. qui et Paulus. profectu et incremento /3330/ mutate sunt nomina. Diligenter attende quando primum Pauli nomen acceperit. et donec quidem genti propriae ministrabat Saulus esset uocitatus. 099: QUOD IACOBUS IUSTUS. hoc nomen elegit nisi ut se ostenderet paruum tanquam minimus apostolorum contra superbos et de suis operibus praesumentes pro commendanda Dei gratia. ita et Paulus ad praedicationem gentium admissus a primo ecclesiae spolio proconsule Sergio Paulo uictoriae suae trophaea retulit erexitque uexillum. magis ex his quae in exemplo sunt absolutionem quaerimus. Ecce manus domini super te. euidenter Pauli nomen ueteris appellationis fuisse designat. Paulus in Hebraeo mirabilem sonat. Saul rex superbus fuit. quia et de tribu Beniamin erat. Si autem et interpretatio nominis quaeritur. id est primo superbus. VIII: Ipse minimus apostolorum.

detestasse ac iurasse nunquam se comesurum panem nisi dominum cerneret resurgentem. ut nonnulli existimant. LIB. CAP. inquam. EX PRAEFATIONE NICAENI CONCILII: Nam et Hierosolymitanus episcopus ab omnibus habetur honorabilis. II: Iacobus qui appellatur frater domini. qui iustus cognominatus est ab antiquis uirtutum merito et insignis uitae priuilegio. sororis matris domini. cognomento iustus. Iacobe. II. natus esse monstratur. qui dicebatur iustus. Iacobus iste constitutus erat ab apostolis episcopus Hierosolymae. CAP. IDEM ADVERSUS HELVIDIUM: Possumus hac existimationis possibilitate contendere plures quoque uxores habuisse Ioseph. Surge. cuius Iohannes in libro suo meminit. apostolorum episcopum statuunt. ECCLESIASTICA HISTORIA LIB. qui de pinna templi deiectus fullonis uecte percussus est et morti traditus. a Petro Iacobo et Iohanne apostolis est ordinatus episcopus. Alius autem est ille qui ab Herode capite caesus est. XXII: Fertur Iacobus apostolus. quem fratrem domini nuncupant pro eo quod Ioseph fuerit filius ex alia uxore progenitus. post passionem domini statim ab apostolis Hierosolymorum episcopus ordinatur. et de his esse uxoribus fratres domini. sicut Clemens in VI dispositionum libro asserit dicens: Petrus et Iacobus et Iohannes post assumptionem saluatoris quamuis ab ipso fuerint omnibus paene praelati. id est matris Iacobi minoris et Iudae et Ioseph. I: Iacobum qui dicebatur frater domini pro eo quod esset filius Ioseph qui Christi quasi pater habebatur. IDEM CXXX CAP. I. I: Duos autem fuisse Iacobos constat. Hic est Iacobus iustus. /331/ cum dominum iam mortuum uidisset in cruce. maxime quoniam illic primus beatissimus Iacobus. scilicet liberos materterae eius. Ego mihi plus uendico. Iacobum. FRATER DOMINI. Sed consobrinos saluatoris fratres eius hic intelligere debemus. Tu dicis Mariam uirginem non mansisse. unum. GREGORIUS TURONENSIS HISTORIARUM LIB. etiam ipsum Ioseph uirginem fuisse per Mariam. qui dicebatur iustus. comede. ut autem mihi uidetur Mariae. II. qui etiam secundum carnem frater domini nuncupatus est. Fuit autem filius Ioseph qui nuncupatus est pater domini. /332/ Q. Tertia demum die rediens dominus spoliato Tartaro cum triumpho Iacobo se ostendens ait. quoniam de Maria Cleophae. Hunc. Si enim in uirum sanctum fornicatio non cadit. 121 . tamen non sibi uendicant principatus gloriam sed Iacobum. Unde et frater domini appellatus est. quod plerique non tam pia quam audaci temeritate confingunt. custos fuit potius). ECCLESIASTICA HISTORIA. filius. relinquitur uirginem eum mansisse cum Maria. PRIMUS FUERIT EPISCOPUS HIEROSOLYMAE ET CONTRA. filius Ioseph ex alia uxore. ut ex uirginali coniugio uirgo filius nasceretur.: Quidam sequentes deliramenta apocryphorum suspicantur fratres domini foris stantes esse filios Ioseph de quodam muliercula. qui pater domini meruit appellari. primum historiae tradunt suscepisse ecclesiae quae Hierosolymis est sedem. CAP. quia iam a mortuis resurrexi. et aliam eum uxorem habuisse non scribitur (Mariae autem quam maritus putatus est habuisse. 100: QUOD IACOBUS IUSTUS. sorore matris domini. HIERONYMUS DE ILLUSTRIBUS VIRIS CAP. MATTH.AMBROSIUS IN EPISTOLA AD GALATAS: Nisi Iacobum fratrem domini. IDEM IN EPiSTOLA AD GALATAS: Iacobus frater domini dicitur. quondam desponsata ei fuerat uirgo Maria.

Considerate ergo. frater Iohannis. unam tantum scripsit epistolam. ITEM: Tres autem soli et tres electi domini. Iacobus. II: Iacobus. quartus in ordine. donec uideant regnum Dei. uiros ex uobis bond testimonii septem plenos spiritu sancto et sapientia. qui erant Ierosolymis. et elegerunt Stephanum uirum plenum fide et spiritu sancto et Philippum et Prochorum etc. cuius illa habetur epistola quae prima scribitur inter eas quae catholicae appellantur. XXII: De Iacobo iusto. Neque enim Petrus mortuus est nec Iacobus et Iohannes. Nondum 122 . ITEM: Cum autem audissent apostoli. post passionem domini statim ab apostolis Hierosolymorum episcopus ordinatur. FRATER DOMINI. PRIMAM DE VII CANONICIS EPISTOLAM SCRIPSERIT ET CONTRA. filii tonitrui. Iohannes. IDEM SUPER LUCAM: Sunt aliqui hic stantes qui non gustabunt mortem. ACTUS APOSTOLORUM: Conuocantes autem duodecim multitudinem discipulorum dixerunt: Non est aequum nos derelinquere uerbum Domini et ministrare mensis. ISIDORUS DE VITA ET OBITU SANCTORUM PATRUM: Iacobus. II. et trahens uiros ac mulieres tradebat in custodiam. sepultus in techa marmorica. quae de VII canonicis est. Iacobus iste constitutus erat ab apostolis episcopus Hierosolymae. Igitur qui dispersi erant pertransibant euangelizantes uerbum. atque Hispaniae et occidentalium locorum gentibus euangelium praedicauit. ITEM: Solos enim tres istos duxit in montem. unanimiter audientes et uidentes signa quae faciebat. qui appellatur frater domini. Et placuit sermo coram omni multitudine. 102: QUOD PHILIPPUS DIACONUS ET PHILIPPUS APOSTOLUS IDEM NON FUERINT ET CONTRA. Ad montem Petrus ascendit. HIERONYMUS DE ILLUSTRIBUS VIRIS CAP. Q. /334/ et omnes dispersi sunt per regiones Iudaeae et Samariae praeter apostolos. duodecim tribubus quae sunt in dispersione gentium scripsit.HIERONYMUS DE ILLUSTRIBUS VIRIS CAP. Hic ab Herode tetrarcha gladio caesus occubuit. et in occasum mundi lucem praedicationis infulsit. quia recepit Samaria uerbum Dei. Philippus autem descendens in ciuitatem Samariae praedicabat illis Christum. miserunt ad eos Petrum et Iohannem. quos constituamus super hoc opus. orauerunt pro ipsis ut acciperent spiritum sanctum. II: Iacobus qui appellatur frater domini. quibus in uisum gloriae caelestis assumptis non praeualent terrena sed subiacent. cognomento iustus. Saulus uero deuastabat ecclesiam per domos intrans. CAP. ECCLESIASTICA HISTORIA LIB. qui primus solium sacerdotale conscendit. Q. Nos uero orationi et ministerio uerbi instantes erimus. filius lebedaei. Intendebant autem turbae his quae a Philippo dicebantur. Qui cum uenissent. 101: QUOD IACOBUS IUSTUS. fratres. AMBROSIUS IN EPISTOLA AD GALATAS: Nisi Iaeabum fratrem domini. cui committitur mater. ITEM: Facta est autem in illa die persecutio magna in ecclesia quae erat Hierosolymis. /333/ qui craues regni caelorum accepit.

Dicunt quidam istum Philippum fuisse apostolum et unum de duodecim sed non uidetur uerum secundum seriem huius libri. ITEM: Spiritus domini rapuit Philippum uel spiritus irruit in eunuchum fortiter. DE ORTU ET OBITU PATRUM. RABANUS IN EISDEM ACTIBUS APOSTOLORUM: Cum uero credidisset Philippo euangelizanti. QUI HAEC SCRIPSIT. DE PHILIPPO APOSTOLO: In Ierapoli. /335/ ubi infra domum describitur habuisse. ITEM MULTIS INTERPOSITIS LUCAS. Philippus de numero disseminatorum fuit.enim in quemquam illorum uenerat sed baptizati tantum erant in nomine domini Iesu. Unde apparet in primitias gentium non manus impositione. ISIDORUS IN LIB. Nam quarta filia illius plena spiritu sancto in Epheso occubuit. et accipiebant spiritum sanctum. Caesaream Palaestinae dicit. nec inuocatione sed sponte spiritum descendisse. Nam presbyter siue praesente episcopo siue absente cum baptizat. glorioso fine quieuit. ITEM. Ephesii episcopi. qui erat unus de septem. quod solus episcopus facit. KALENDIS MAIIS: Natalis apostolorum Philippi et Iacobi. a quo tamen nec manus impositionem nec spiritus sancti inuocationem legimus factam. episcopo urbis Romae. qui Samariae euangelizabat. Hic etenim Polycrates Victori. quae usque hodie monstratur. cum ueniet in gloria et requiret omnes 123 . Asiae ciuitatem. ut spiritum acciperent. DE SE ET PAULO AIT: Alia autem die profecti uenimus Caesaream. sicut et in apostolos uenit. ITEM POST ALIQUA: Philippus. quia gentes baptizabant. quod solis episcopis licet. Quis enim posset prohibere spiritum domini. sicut iam superius inseruimus. Huic autem erant filiae quattuor uirgines prophetantes. in quo spiritus descenderat? ITEM: Huic autem erant fitiae quattuor uirgines prophetantes. qui fuit unus de septem diaconibus. quae suscitabit dominus in nouissimo die aduentus sui. iuxta quem tres uirgines filiae ipsius prophetissee tumulatae iacent. et intrantes domum Philippi euangelistae. Quanto fides fortior tanto spiritualis impetus maior. manum imponere posset. edocere conueniens puto. EUSEBIUS CAESARIENSIS EPISCOPUS IN ECCLESIASTICA HISTORIA LIB. ITEM: Donec ueniret caesaream. unus de septem fuit. aut quis arceret ab aqua. dicitur Philippum apostolum fuisse. mansimus apud eum. XXIX: Igitur quia de uita et exitu Petri uel Pauli in superioribus explanauimus sed et tempus Iohannis. Frigiae prouinciae urbe. quo uita excessit. ut apostoli contra Iudaeos accusantes eos excusationem haberent. chrismate inungit quod ab episcopo consecratum est. /336/ crucifixus lapidatusque obiit. Alibi filiae Philippi apostoli prophetissae leguntur fuisse sed ueritati huius loci non est contradicendum nisi fortasse uterque filias habuisse prophetissas intelligatur. nec non et cubiculum quattuor filiarum eius uirginum prophetantium. quod magna lumina in Asiae partibus dormierunt. III. IUN: Natalis beati Philippi. Si enim apostolus esset. Tunc imponebant manus super illos. nunc etiam de loco quietis eius secundum fidem Polycratis. qui primus Samariae Christum praedicauit. ex quibus Philippus postquam paene Scythiam ad fidem Christi conuertisset. cum tradit spiritum paraclitum baptizatis. ex parte iam diximus. apud Ierapolim. Hic signis et prodigiis inclitus apud Caesaream requieuit. VIII ID. CAP. non tamen frontem oleo signat. USUARDUS IN MARTYROLOGIO. BEDA IN EISDEM ACTIBUS APOSTOLORUM: Philippus autem descendens in ciuitatem Samariae. scribens et ipsius et Philippi apostoli ac filiarum eius pariter meminit dicens. Cadauer eius simul cum filiabus suis requiescit. ex hoc quod spiritus irruit in eunuchum.

in quo prima uisio ita contexitur. in quibus requiescunt in somno pacis. AMBROSIUS IN II EPISTOLA AD CORINTHIOS: Omnes apostoli exceptis Iohanne et Paulo uxores habuerunt. et ipse ut esset uirgo. Dico autem de Philippo. inter caetera etiam haec dicit: An et apostolos improbant? Petrus enim ac Philippus et uxores habuerunt. mansimus apud eum. uinum et siceram non bibit. HAIMO IN I EPISTOLA AD CORINTHIOS: Volo autem omnes homines esse sicut me ipsum. cuius uoces annotauimus. nunquam tonsus est nec unctus nec usus balneo.sanctos suos. una cum filiabus suis. cuius ante mentio facta est in dialogo suo. sicut ego amo. cuius sepulcrum extat apud Ierapolim. /338/ Q. genua eius creduntur traxisse camelorum duritiam. frater domini. Post haec autem quattuor fuerunt Philippi filiae. IDEM CONTRA IOVINIANUM: Iacobus. scribens aduersum eos qui nuptias spernunt. Dicit ergo ita: Venimus. Sed et Gaius. sicut et caeteri apostoli? IDEM DE ILLUSTRIBUS VIRIS: Iacobus. Caesaream et ingressi in domum Philippi euangelistae. qui fuit sacerdos Dei. Sed et Paulum non taedet apostolum in quodam epistola sua mentionem uel salutationem facere comparis suae. quod. Huic autem erant uirgines filiae quattuor prophetantes. carnem nullam comedit. HIERONYMUS AD EUSTOCHIUM VIRGINEM: De uirginibus. EUSEBIUS CAESARIENSIS EPISCOPUS IN ECCLESIASTICA /337/ HISTORIA LIB. apud Ephesum dormiuit. quem cum Proculo disputans scribit. sed et duse eius filiae inibi uirgines consenuere. ex utero matris sanctus fuit. sicut ego sum. Et alia eius filia spiritu sancto repleta permansit apud Ephesum et Iohannes ille. quia omne perfectum desursum descendit ubi non sunt nuptiae. III. 104: QUOD IN FIGURIS QUATTUOR ANIMALIUM MATTHAEUS PER HOMINEM MARCUS PER LEONEM PRAESIGNATUS SIT ET E CONVERSO. id est. qui fuit unus ex apostolis qui dormiuit apud Ierapolim. inquit. et amare uirginitatem. qui quasi de homine exorsus est scribere: Liber 124 . et uultus eorum facies hominis et facies leonis et facies uituli et faotes aquilae. Omne datum optimum etc. CAP. De his autem et Lucas in Actibus apostolorum meminit. cum suadens perpetuam castitatem intulerit: Volo autem omnes homines esse sicut me ipsum. Et in medio similitudo quattuor animalium. ut ad praedicationem euangelii expeditior fiat. fratres. de filiabus Philippi simul et obitu ipsius consonis uocibus memorat dicens. quam se ideo negat circumducere. Virgo uirginitatem docet. si fieri posset. 103: QUOD OMNES APOSTOLI EXCEPTO IOHANNE UXORES HABUERINT ET CONTRA. ut Iosephus quoque refert. Q. EX GENERALI PRAEFATIONE HIERONYMI IN QUATTUOR EVANGELIA: Haec igitur quattuor euangelia multo ante praedicta et Ezechielis quoque uolumen probat. fuit perpetuae uirginitatis. XXVIII: Clemens sane hic. et martyr et doctor optimus. praeceptum domini non habeo. Neque enim audiendi sunt qui eum uxorem habuisse confingunt. Asiae urbem. qui erat ex septem. uellem omnes homines esse uirgines. Haec etiam de locis. Et in alio loco: Nunquid non habemus potestatem mulieres circumducendi. pontificale petalum gestans. qui supra pectus domini recumbebat. Prima hominis facies Matthaeum significat. cum adhuc apud Caesaream degerent. Ipse scribit in epistola sua: Nolite errare. inquit. inquit apostolus. et filias etiam uiris nuptum dederunt. frater domini. adiecisse sufficiat. non fuit imperii sed propriae uoluntatis.

AUGUSTINUS DE CONCORDIA EVANGELISTARUM LIB. Quod autem per uitulum Lucas significatus sit. Dominus Iesus Christus totum impleuit. et paucis etiam unde hoc affirmaret adiunxi. quia non mea noua sed antiqua patrum explanatione traditum dixi. 105: QUOD EADEM MARIA TAM CAPUT DOMINI QUAM PEDES UNXERIT ET CONTRA. filii Dauid. Unde et apocalypsis introducit quattuor animalia plena oculis dicens: Animal primum simile leoni. uox clamantis in deserto: parate uiam domini. Beatus autem Augustinus iuxta ordinem libri istius Matthaeum in leone dicit intelligi. Quando illa osculabatur pedes. quae magis tota fuerat perscrutanda. Neque enim mihi a me ipso ita uisum sed ita a beato Augustino expositum fuisse memoraui. qui et uicit leo de tribu Iuda. qui assumptis pennis aquilae et ad altiora festinans de uerbo Dei disputat. Ideo dixi tunc ut non magistrum infirmitatis accuses. EX QUADAM EIUS ALIA PRAEFATIONE. reotas facite uias eius. quae euangelistam Lucam a lacharia sacerdote sumpsisse initium praefigurat. aquila ascendendo. tantum hominis figura in illis quattuor animalibus significatus uidetur. quoniam discipulum reperis proditorem. probabilius aliquid attendisse illi qui leonem in Matthaeo. et tamen in eis uersatus ostenditur. Marcus ergo. QUAE SIC INCIPIT. I: Unde mihi uidentur qui ex apocalypsi illa quattuor animalia ad intelligendos quattuor euangelistas interpretati sunt. Iohannes aquilae. aquilam Marco. a magis adoratur. qui nihil de regali uel sacerdotali domini potentia locutus. ut susciperetur. tunc iste pretium magistri sanguinis postulabat. ante traditionis horam accessit meretrix uas alabastrum manibus portans. tantum hominis Christi gesta simpliciter narrat etc. et tertium simile homini. tunc discipulus Gehennam intrauit. Marcum homini assignare uoluerim. et quando prostituta lupanar exiuit. leo resurgendo. 125 . quae homo Christus operatus est. qui et meretrices ad obediendum conuolare perfecit. ut proderet. qui neque stirpem regiam neque sacerdotalem uel cognationem uel consecrationem narrare uoluit. et incunctanter ualuit retinere sed necessitate nolebat bonum efficere. Quibus cunctis perspicue ostenditur. discipulum non retinere? Valde. et unguentum domini capiti supra effudit. ubi etiam rex cum seruis rationem ponit. et ad ultimum segregat oues ab haedia Facies uero hominis Marcum significat.generationis Iesu Christi. in quo uox leonis in heremo rugientis auditur. Secunda Marcum. EX HOMILIA IOHANNIS EPISCOPI DE PRODITIONE IUDAE: Tunc abiit unus de duodecim etc. Quando illa mercedem sui corporis abdicabat. homo nascendo. BEDA SUPER APOCALYPSIM: Et animal primum simite leoni etc. tunc iste domini labia osculabatur. Quarta Iohannem euangelistam. Lucas uituli. Multo enim congruentius ille qui regiam Christi personam maxime commendauit. Q. inquam. et secundum simile uitulo. Magis etenim uirtutem doctoris ostendit. neutri dubitauerunt. Ante proditionis tempus. rex nuptias filio fecit. et in quo ut rex a rege timetur. per leonem accipitur. non de tota intentione euangelistarum. Quid igitur qui meretricum mores ualuit commutare. De principiis enim librorum quandam coniecturam capere /339/ uoluerunt. qui regiae dignitatis in Christo prosapiam narrat. Marcus leonis. IDEM IN PROLOGO EXPOSITIONIS SUAE SUPER LUCAM: Quod uero ais mouere quosdam quare in apocalypsi noua interpretatione Matthaeum leoni. leonem Iohanni tribuerunt. uitulus immolando. IMPRIMIS QUAERENDUM EST: Quattuor euangelistae quid significant? Matthaeus faciem hominis. /340/ paulo ante meretrix subito pudica processit. Catulus enim leonis Iuda. quattuor tantum debere euangelia suscipi. uitulum Lucae. uitulum in Luca. aquilam in Iohanne intellexerunt. intueri debuerant quicumque illi sunt quos hoc mouet. quam illi qui hominem Matthaeo. filii Abraham. Tertia uituli. hominem in Marco. Haec animalia multifarie interpretantur. et quartum simile aquilae uolanti.

Credit autem et catecuminus in crucem domini sed nisi baptizatus fuerit in nomine patris et filii et spiritus sancti. Nec dubitandum est quod et ipsa sit mulier quae. III: Et ecce mulier. Quidam dicunt hanc eandem non esse mulierem quae imminente dominica passione caput pedesque eius unguento perfudit. amen dico tibi nisi quis renatus fuerit ex aqua et spiritu /342/ sancto. Quod et regulae allegoriae pulcherrime congruit. lacrymis coepit rigare pedes eius et capillis suis tergebat et osculabatur et unguento ungebat. non solum pedes domini Maria sed et caput nardo perfudit. sanguis et spiritus. nardi pistici preciosi. et effudit super caput Iesu. BEDA SUPER LUCAM LIB. Sed prius notandum quod. quondam peccatrix ad dominum cum alabastro uenit unguenti. inueniunt eandem mulierem. Quid enim aqua sine cruce Christi? Elementum commune sine ullo sacramenti effectu. non solum pedes sed et caput eius unxisse reperitur. indignantibusque discipulis et maxime proditore quod non fuisset uenditum et pretium illius in alimentum pauperum distributum. nullus praetermissus est. Non quia omnes in eum credunt et baptismo eius abluuntur sed quia nemo iustificatur nisi in eum credat et baptismo eius abluatur. quia haec lacrimis lauerit et crine pedes terserit et manifeste peccatrix appelletur. 126 . deinde augescentibus per tempora meritis laetae fidei flagrantia domini quasi caput odore perfundit aromatum. habens alabastrum unguenti preciosi. et nardum pisticum. SECUNDUM IOHANNEM: Respondit Iesus: Amen. remissionem non potest accipere peccatorum nec spiritalis gratiae munus haurire. per unius iustitiam in omnes homines in iustificationem uitae. et confessionis suae honorauit unguento. quia si unum horum detrahas. ubicumque praedicatum fuerit hoc euangelium in toto mundo. cuius nomen quoque Iohannes inseruit. Verum qui diligentius inuestigant.HIERONYMUS SUPER OSEE IN PROLOGO: Haec est mulier meretrix et adultera quae in euangelio pedes domini lauit. Semel quidem hoc loco cum primo accedens remissionem meruit peccatorum. non potest introire in regnum Dei. de qua nunc mihi sermo est. sicut Iohannes narrat. Pauperes enim semper hababitis uobiscum. sicut Lucas refert. Et ne putaretur leue esse quod fecerat. sororem Lazari. non illa peccatrix sed sancta. bis eodem functam /341/ obsequio. dicens: Amen. in memoriam eius. id est unguentum fidelissimum. Quia et unaquaeque fidelis anima prius et domini pedes humiliata peccatisque absoluenda curuatur. AMBROSIUS DE SACRAMENTIS SERMONE I: Cognosce quod aqua non mundat sine spiritu sancto. illa super caput Domini fudit unguentum. secundo autem in Bethania non iam peccatrix sed sancta. me autem non semper. Matthaeum uero et Iohannem et Marcum non de peccatrice dixisse. Ideoque legisti quod tres testes in baptismate unum sins. et stans retro secus pedes eius. Nec iterum sine aqua regenerationis mysterium est. dominus respondit: Quid molesti estis mulieri? Opus bonum operata est in me. crine detersit. Nisi enim quis renatus fuerit ex aqua etc. et unxit pedes Iesu et extersit capillis suis. AUGUSTINUS IN LIBRO DE NATURA ET GRATIA: In eo quod dictum est. nardi pistici preciosi. 106: QUOD SINE BAPTISMO AQUAE NEMO IAM SALVARI POSSIT ET CONTRA. non stat baptismatis sacramentum. sicut narrantibus Matthaeo et Marco didicimus. Mariam uidelicet Magdalenam. IDEM IN HOMILIA FERIAE TERTIAE POST RAMIS PALMARUM: Altera soror Lazari Maria in magnae dilectionis indicium accepit libram unguenti. nec potuerit statim capite domini meretrix digna fieri. quae erat in ciuitate peccatrix etc. In figura ergo istius quae nunc loquitur: Nardus mea dedit odorem suum. Q. Venit ergo non peccatrix illa sed sancta. aqua. et magna fidei praemia repromittit. De illa autem nihil tale scriptum sit. ad aliud quid et non ad ecclesiam referendum. dat nobis occasionem intelligentiae. HIERONYMUS DAMASO SECUNDO TRACTATU SUPER CANTICA CANTICORUM: Loquitur euangelium quia uenit mulier habens alabastrum unguenti. amen dico uobis. Scio quippe Lucam de peccatrice. dicetur et quod haec fecerit.

si quis non renatus fuerit ex aqua et spiritu sancto. Quantum itaque ualeat etiam sine uisibili baptismi sacramento. cum peccauit in altero. qui in ecclesia catholica sine baptismate sanguinem fundunt. XIII: Qui enim dixit. IDEM DE FIDE AD PETRUM: Ex illo tempore. LIB. non potest introire in regnum Dei. Baptizandus confitetur fidem suam coram sacerdote. nec uitam aeternam. inueniet eam. nisi commoriantur ei et sepeliantur in baptismo. quod etiam atque etiam considerans inuenio non tantum passionem /344/ pro nomine Christi id quod ex baptismo deerat posse supplere sed etiam fidem conuersionemque cordis. sic in infantibus. eadem gratia omnipotentis explere credenda est. Ideo cum pro eis oratur. ubi ait: Qui me confessus fuerit etc. si per necessitatem desit quod latroni affuit. ore autem confessio fit ad salutem. Non est autem crucifixus in Christo qui non est membrum corporis Christi. Ille communicauit eucharistiae in commemoratione mortis domini. perfecta salus est. Alioquin nato saluatore et crucifixo pro omnibus nobis non fuerat necessarium ut renasceremur et similitudini mortis eius complantaremur. Alienum quippe opus est. quo saluator dixit. AUGUSTINUS DE CIVITATE DEI. Et sicut in illo latrone quod de baptismi sacramento defuerat compleuit omnipotentis benignitas quia non superbia uel contemptu sed necessitate defuerat. SECUNDUM MATTHAEUM: Qui autem perdiderit animam suam propter me /343/ inueniet eam. qui in ipso loquitur. non est saluatus cruce Christi qui non est crucifixus in Christo. ut impleatur erga eos celebratio sacramenti. in illo latrone declaratum est. nec regnum caelorum potest quisque accipere. IX: Non sufficit hominum redemptioni crucifixum esse Christum. Ille manus impositione pontificis accipit spiritum sanctum. ITEM: Omnis ergo qui confitebitur me coram hominibus. perficitur salus. et in alio loco: Qui perdiderit animam suam propter me. cum mysterium baptismi non contemptus religionis sed articulus necessitatis excludit. sic cum et ipsa praesto est. cum credit per alterum. confitebor et ego eum coram patre meo. absque sacramento baptismatis praeter eos. ualet utique ad eorum celebrationem. credidit. quod non ex impia uoluntate sed ex aetatis indigentia nec corde credere ad iustitiam possunt nec ore confiteri ad salutem. hic habitaculum efficitur spiritus sancti. Sed cum sine hoc sacramento nemo hominum salutem consequatur. RESPONSIONES PROSPERI AD RUFINUM CAP. IV: Baptismi uicem aliquando implere passionem de latrone illo cui non baptizato dictum est: Hodie mecum eris in paradiso. sicut alienum opus fuit. illi non. Quod traditum tenet uniuersitas ecclesiae. dum non est ipse qui loquitur sed spiritus patris. uitam aeternam habere credimus. quod ait apostolus: Corde creditur ad iustitiam. cum baptizantur paruuli infantes. Nec est membrum corporis Christi qui non per aquam et sanguinem induit Christum. Sed tunc impletur uisibiliter. non intrabit in sententia istos fecit exceptos. excepto martyrio. cum sit utrumque in potestate Dei et sine illo sacramento nemo intret in regnum Dei. quia ipsi respondere non possunt. qui baptizati moriuntur. hic ipsi Christo commoritur.IDEM DE CORREPTIONE ET GRATIA: Ut immorer etiam in baptismate paruulorum. GENNADIUS DE ORTHODOXA FIDE ECCLESIASTICORUM DOGMATUM: Nullum catecuminum quamuis in bonis operibus defunctum. qui certe nondum possunt 127 . ITEM: Sicut autem in latrone per necessitatem baptismus corporaliter defuit. Hoc et martyr coram persecutore facit. beatus Cyprianus non leue documentum assumit. alia non minus generaliter aqua et spiritu. quod nullus istorum potest dicere cur illi paruulo detur. Neque enim latro ille pro nomine Christi crucifixus est sed pro meritis facinorum suorum nec quia credidit passus est sed dum patitur. AUGUSTINUS DE UNICO BAPTISMO LIB. si forte ad celebrandum mysterium baptismi in angustiis temporum succurri non potest. quia per pietatem spiritualiter affuit. si quis non renatus fuerit ex regnum caelorum.

nihil tibi ad huius erroris sententiam suffragantur. de quibus sorore orante liberatus est. sed contempto non potest. uel de fratre sanctae Perpetuae Dinocrate. de quibus uel tale nihil legimus dictum. noli dicere infantes. tamen etiam utrum non fuerit baptizatus ignoras. Et baptismus potest inesse. baptismo Christi. quamquam ipsa lectio non sit in eo canone scripturarum unde in huiusmodi quaestionibus testimonia proferenda sunt. /347/ qui lotua est non indiget. ut in infante. de innumerabilibus caeteris. nescio. antequam baptizentur morte praeuentos peruenire posse ad originalium indulgentiam peccatorum. uel de latrone qui dominum est confessus in cruce. IDEM IN SECUNDO RETRACTATIONUM: Cum dicerem "uicem baptismi posse habere passionem. quod magis credibile est. nisi ut pedea lauet. quia utrum non fuerit baptizatus incertum est. de Tito. ubi conuersio cordis defuerit. Verumtamen ipsos etiam baptizatos intelligere debemus siue baptismo Iohannis siue. quid de aliis dicemus. "latro ille nec ipsum baptismum acceperat. de quibus scriptum non est utrum fuerint baptizati. qui ait. nisi ut pedea lauet. IDEM AD SELEUCIUM: Scriptum est quando baptizatus est apostolus Paulus. per unum hominem peccatum intrauit in 128 . et scriptum non est quando baptizati sint alii apostoli. de Timotheo. ignoro. ITEM: Quibus rebus omnibus ostenditur aliud esse baptismi sacramentum. quid si in carcere fuerat baptizatus. cum sit incertum magisque baptizatum fuisse credendum est. quod latro potuit. qui lotua eat. quamuis potuerit iudicio diuino inter eos deputari qui martyrii confessione /346/ purgantur. quin etiam flendo et uagiendo. quia et illud sine isto potest esse." hoc et alios rectores sanctae ecclesiae ante nos posuisse in suis libris inuenimus. ipsis mysticis uocibus obstrepunt. morte praeuentum idcirco talem fuisse. ITEM: Quod dixi. sicut postea disputaui. non indiget. Conuersio autem cordis potest quidem inesse non percepto baptismo. Sed quibus documentis satis possit ostendi quod non fuerit baptizatus. Exempla enim quae te fallunt. et istud sine illo potuit esse in latrone.credere ad iustitiam et ore confiteri ad salutem. cum in eis mysterium celebratur. De Petro autem intelligitur in eo quod a domino audiuit. cum uero ex uoluntate alterum horum defuerit. nec si unum horum defuerit." non satis idoneum posui illius latronis exemplum. reatu hominem inuolui. quamuis non legamus? Dinocrates autem septennis puer. et nullus Christianorum dixerit eos inaniter baptizari. Sed non eum absoluit apostolus. Neque enim et ipsum uel nunquam fuisse Christianum uel catecuminum fuisse legisti. de Barnaba. potuisse ab impio patre ad gentilium sacrilegia reuocari et ob hoc fuisse in poenis. quos absit ut baptizatos esse dubites. quod postea [ex] persecutionis tempore nonnulli clanculo impetrare potuerunt? Quid et si antequam teneretur? Nam si eos. id est sine lauacro regenerationis exisse. Latro quippe ille. sine baptismo de hac uita recessisse contendimus. cum Dei sacramentum contempnitur. ITEM: De latrone quod non fuerit uisibiliter baptizatus quasi certum posui. aliud conuersionem cordis sed salutem hominis ex /345/ utroque compleri. IDEM DE NATURA ET GRATIA: Ego dico paruulum natum in eo loco ubi ei non potuit per Christi baptismum subueniri. in quibus annis pueri cum baptizantur iam symbolum reddunt et pro se ipsis ad interrogata respondent. quia esse aliud non potuit. si uis esse catholicus. Nam ut omittam quod creditur aqua simul cum sanguine exiliente de latere domini iuxta confixus potuisse perfundi atque huiusmodi baptismo sanctissimo dilui. Sed si ipsos baptizatos esse per hoc nobis innotescere potuit quod Petro dominus ait. cur non tibi uisus fuerit baptizatus. Neque ullo modo dicenda est conuersio cordis ad Deum. IDEM DE ORIGINE ANIMAE LIBRO I AD VINCENTIUM VICTOREM: Noli credere. ideo consequens esse putare debemus ut et alterum desit. qui praeter apostolum Paulum quando baptizati fuerint ignoramus. ipsis calumniamur apostolis. de ipsis euangelistis Marco et Luca. Deo complente siue in illo siue in isto quod non uoluntate defuisset.

IDEM IN EPISTOLA DE CONSOLATIONE MORTIS VALENTINIANI IMPERATORIS AD SORORES IPSIUS: Audio uos dolere. Si tu in proelio mortuus fueris quis mihi praestabit? Traianus respondit: Ille qui post me imperabit. II. cum scriptum /349/ sit: nisi quia renatua fuerit ex aqua et spiritu sancto. quamuis Christianus non solum non fuerit sed nec esse potuerit. non me ab illis post mortem separes quos in hac uita carissimos sensi. Putasne. quod non accepit sacramenta baptismatis. cum in Italiam uenisset. quam desiderauit.Ergo nec martyres. Et notandum. si alter mihi iustitiam fecerit? 129 . sicuti unus Gehennae ignis ualet omnes peccatores pariter detinere sed non aequaliter exurere. Bene autem fortasse spiritali uiro ostensum est. hoc Traiani iustitiam et clementiam meruisse. Cum enim praedictae uiduse proclamanti Traianus. Recte ergo ea damnatione quae per uniuersam massam currit non admittitur in regnum caelorum. EX VITA SANCTI GREGORII LIB. munus seruo tuo. si sanus reuerteretur e proelio uindictam se per omnia facturum responderet. AMBROSIUS SUPER EPISTOLAM AD CORINTHIOS I: Scimus et spiritum sanctum sine menus impositione datum a Deo et non baptizatum consecutum remissionem peccatorum. ad quem quidem orationis ausum praedictus papa commotus fuisse ibidem perhibetur pro eo. quod. anima eius in requie erit. si euitet corporale incendium et mitissima illa paruulorum fruatur poena. ut quantum uniuscuiusque meruit culpa tantum sentiatur et poena. CAP. ITEM: Et huic adhuc intercessionem adscisco cui remunerationem praesumo! Pio requiem poscamus affectu. cum pro retributione iustitiae hoc ipse fecisse cognoscatur. uidebo patrem meum? Speciosa de me uoluntas tua sed non efficax praesumptio. si catecumini fuerint.mundum et per peccatum more et ita in omnea hominea pertranaiit. tu me non solum ut parentem diligebas sed ut redemptorem tui et liberatorem sperabas. etsi euaserit communem Gehennae poenam. et proxime baptizari se a me significauit et ideo praeteritis causis me acciendum putauit. coronantur? Quod si suo abluuntur sanguine et hunc sue pietas /348/ abluit et uoluntas. Solue igitur. Et quid tibi proderit. Domine. ut tibi sold placeret in Christo. se pro Traiano fuisse auditum. Vidua dixit. HIERONYMUS AD HELIODORUM: Non facit ecclesiastica dignitas Christianum. pater sancte. initiaretur. ibique tam diu super errore tam clementissimi principis defleuisset. peto ut. summe Deus. Tu dicebas. hoc moues -. XLIV: Legitur quod beatissimus ille papa animam Traiani imperatoris gentilis defuncti precibus suis et lacrymis ab inferni cruciatibus liberauit. ut immaturum hunc uitae istius cursum matura resurrectione compenses. quod non legitur Traiani animam in paradiso fuisse repositam. qui etiam dudum hoc uoti habuit ut. accepit. Domine. non habet quam poposcit? Et quia poposcit. dum quodam tempore Traianus ad imminentis belli procinctum uehementissime festinaret. ut carissimos iuuenes matura resurrectione resuscites. doleo etiam in te. non habet ergo gratiam. Dicite mihi. Non itaque Traianus adeptus est gloriam. Qui habuit spiritum tuum. quomodo non accepit gratiam tuam? Aut si qua solemniter non sunt celebrate mysteria. quia nemo habet quod alii plus deferat quam quod sibi optat. sed simpliciter dicitur ab inferni cruciatibus liberauit cum ita possit anima et in inferno existere et inferni cruciatum per Dei misericordiam non sentire. proclamante uidua quadam pro uindicta filii sui interfecti equo descendit nec antea discessit quam iudicium uiduae per semet ipsum egerit. non potest introire in regnum caelorum. quousque responsum sequenti nocte accepisset. ubi ego fuero. fili Valentiniane! Tu per me putabas te eripi periculis. uidua dixit. et illi aint mecum. et quod ipse propter mansuetudinem praedicti iudicis ad sancti Petri basilicam peruenerit. nec intrat caelorum regnum. Et ubi illud est: Iustus quacumque morte praeuentua fuerit. Te quaeso. ITEM: Non metuebat hominibus displicere. Cornelius centurio adhuc ethnicus dono spiritus sancti mundatur. in quo omnea peccauerunt. Ei mihi uana spes in homine! Ei mihi quod uoluntatem tuam non ante cognoui. ITEM: Doleo in te fili Gratiane.

tibi melius est ut tu mihi iustitiam facias et tu pro hoc mercedem tuam recipias. exceptis illis qui pro nomine Christi suo sanguine baptizantur. HIERONYMUS AD RUSTICUM: Nequaquam gentilis plangendus est atque Iudaeus. qui nec propria uoluntate credere nec pacnitentiam pro peccato quod originaliter trahunt agere possum. Nec est ullus ulli medius locus. sic per unum omnes ad iustificationem.Traianus respondit. ut possit esse /350/ nisi cum diabolo. nullum hominem accepturum uitam aeternam qui non hic a malis suis fuerit per paenitentiam fidemque conuersus et per sacramentum fidei et paenitentiae. qui in ecclesia non fuerunt et semel mortui sunt. Et uidua. AUGUSTINUS IN ENCHIRIDION: Nullus est qui non peccato moriatur in baptismo sed paruuli tantum originali. id est per baptismum. quod est sanctum baptisma. quod datur in nomine patris et filii et spiritus sancti. originalis tamen peccati damnationem carnali conceptione et natiuitate traxerunt. sufficere ad salutem. Et maioribus quidem necessarium esse et paenitentiam de malis suis agere et fidem catholicam secundum regulam uirtutis tenere et sacramentum baptism) accipere. liberatus. isti extinguntur. DE HIS QUI SE OCCIDUNT: Quam causam si uoluerimus admittere. I DE BAPTISMO PARVULORUM: Sicut per unum omnes ad condemnationem. Quia etsi peccatum propriae actionis nullum habuerunt. quam alteri hanc transmittas? Tunc Traianus ratione pietateque pariter commotus equo descendit et peregit iudicium. XIII: Qui in uino pro maxima necessitate baptizat ut aeger non periclitetur. Tunc enim tempus est cauendi omnia future peccata cum sunt omnia delete praeterita. 130 . Si uero aqua aderat et necessitas talis non urgebat. pro tall re nulla ei adscribitur culpa. sacramentum fidei. hoc idem martyr coram persecutore facit. inquit. qui siue in uteris matrum uiuere incipiunt et ibi moriuntur siue iam nati sine sacramento baptismatis. nihil. de hoc saeculo transeunt. hi communione priuentur et paenitentiae submittantur. ut hortandi sint homines tune se potius interimere cum lauacro sanctae regenerationis abluti uniuersorum remissionem acceperint peccatorum. EX EPISTOLA SIRITII PAPAE CAP. ignis aeterni supplicio sempiterno puniendos. AUGUSTINUS LIB. Nonne. IDEM IN LIBRO DE FIDE AD PETRUM: Firmissime tene et nullatenus dubites non solum homines iam ratione utentes uerum etiam paruulos. IDEM IN PRIMO DE CIVITATE DEI. /351/ Q. Illi omnia peccata remittuntur. Maiores autem etiam his omnibus quaecumque male uiuendo addiderunt ad illud quod nascendo traxerunt. Homo uero ille si in sancta trinitate baptizatus est in eo baptismo remaneat. quamdiu rationis aetas eorum capax esse non potest. qui non est cum Christo. eo usque progressa perueniet. 107: QUOD OMNIA PECCATA BAPTISMUS DELEAT TAM ORIGINALIA SCILICET QUAM PROPRIA ET CONTRA. ITEM: Firmissime tene et nullatenus dubites. Paruulis uero. de quibus saluator ait: dimitte mortuea ut acpeliant mortuca auoa sed hi qui per scelera egrediuntur de ecclesia et nolunt ultra reuerti ad eam damnatione uitiorum. ITEM: O menses amentes! quis est hic tantus non error sed furor? GENNADIUS DE ORTHODOXA FIDE: Baptizatus suam fidem confitetur coram sacerdote. Utique.

nisi solos pedes. si in baptismo omnia peccata. ut in ea parte in qua insidiatus est serpens. nisi ut pedes lauet sed est mundus totus. Propterea 131 . Sed tamen et nos homines sensum habemus. ipsius inhaeremus deuotioni. quando eum supplantauit serpens et persuasit errorem. quid secutum est? Audisti lectionem. IDEM AD HELIODORUM. habebat enim primi hominis de successione peccatum. 1: Qui episcopus ordinandus est. et qui non peccauerunt alienis peccatis tenebantur obnoxii. Hanc tamen consuetudinem non habet ut pedes lauet. ITEM: Post haec uenire haloes ad altare. III: Ascendisti de fonte. Hoc ideo dico non quod alios reprehendam sed mea officia ipse commendem. ITEM: Post fontem superest ut perfectio fiat. humilitatis fuit. quia nullam intelligendi facultatem diuinitus acceperunt. Ideo in eis nulla operum discretio requiretur. tunc ordinetur episcopus. quis in caelorum regno? Si amici tui sub poena offendentis Adam. inquit. Ideo planta eius abluitur ut haereditaria peccata tollantur. Vides fidem. Lauas ergo pedes ut laues uenena serpentis. IDEM IN LIB. Ad hoc ecclesia Romana quid respondet? Utique ipse auctor est nobis huius assertionis Petrus apostolus. 1: In baptismo itaque remissio peccatorum omnium est. in quo eis uel beatitudo pro bonds uel damnatio pro malis reddatur operibus. Non ignoramus quod ecclesia Romana hanc consuetudinem non habeat cuius typum in omnibus sequimur et formam. Recedit ergo culpa. id est tam illud originale contractum quam illa. Succinctus summus sacerdos pedes tibi lauit. Mundus erat Petrus sed plantam lauere debebat. ante examinetur. Quod ante excusauit. ideo lauas pedes. quae uoluntarie admissa sunt. Cum his omnibus examinatus pleniterque instructus repertus fuerit. quando ad inuocationem sacerdotis spiritus sanctus infunditur. non indiget. Q. Quid interest utrum per paenitentiam an per lauacrum hoc ius sibi datum sacerdotes uindicent? Unum in utroque mysterium est. quo postea te supplantare non possit. non in regeneratione sed quasi hospiti pedes lauandi sunt. non necesse habet iterum lauare. IN EPITAPHIO NEPOTIANI: Regnauit mors ab Adam usque ad Moysen etiam in eos etc. non in baptismate. Aliud est humilitatis. 108: QUOD PARVULI PECCATUM NON HABEANT ET CONTRA. Ipsum sequimur apostolum Petrum. si credat. Forte propter multitudinem declinauit. tibi pedea. Respondit dominus: Qui lauit. Quare hoc? Quia in baptismate omnis culpa diluitur. non habobia mecum partem. DE MYSTERIIS: /352/ Qui lotus eat. Quod postea obtulit. Sed quia Adam supplantatus a diabolo est et uenenum ei effusum est supra pedes. LIB. Sunt tamen qui dicant et excusare conentur. spiritus sapientiae et intellectus etc. Quid istud mysterium? Niai lauero. Si Abraham et Isaac et Iacob in inferno. aliud sanctificationis. qui sacerdos fuit ecclesiae Romanae. Ipse Petrus ait: Domine. Istae sunt septem uirtutes quando consignaris. dimittantur etc. deuotionis et fidei. In omnibus cupio sequi ecclesiam Romanam. non hababis meoum partem. IDEM DE SACRAMENTIS. Nostra enim propria per baptismum relaxantur. AMBROSIUS DE PAENITENTIA LIB. HIERONYMUS SUPER EZECHIELEM: Quamdiu anima in infantia constitute est. non solum pedes sed etiam manus et caput. quid de his credendum est qui dixerunt in cordibus suis: non est Deus? AUGUSTINUS DE FIDE AD PETRUM: Ideo nec aeternitas irrationabilibus spiritibus data est nec aliquod eis iudicium praeparatur.EX CONCILIO CARTHAGINENSI. Ideo quod alibi rectius seruatur et nos rectius custodimus. quia hoc non in mysterio faciendum est. Denique audi quia mysterium est et sanctificatio: Nisi lauero tibi pedea. CAP. peccato caret. maius subsidium /353/ sanctificationis accedat.

Quem nimis carnaliter diligens remisse nutriebat. maiestatem Dei blasphemare consueuerat. quod dictu graue est. quia motum quem gerunt in mente nondum possunt exercere opere. si male nutriantur. Homo quod bonum putabat. DE PUERO BLASPHEMO: Et si omnes baptizatos infantes atque in infantia morientes ingredi regnum caeleste credendum est. Contradicit apostolus. Nam quidam in hac urbe notissimus ante triennium filium habuit annorum. quare moriuntur. passiones peocatorum etc. qui me tollere uolunt. XVIII. obsta! Mauri homines uenerunt. Obsta. mox eius animo ut aliquid obstitisset. Ubi pecca<ue>runt? Rogo te. 132 . latebat qua poena digna essent. non apparebat. malum esse cognoscit. I: Innoxios esse infantes opere. IV. id est latebat. ac per hoc in illis aetas est imbecillis. nihil secum nisi quod de primo homine traxerunt habentes. si omnes homines. conatus est. qui iam loqui possunt. Coepit esse non solum peccator sed etiam praeuaricator. LIB. Peccator enim et antea erat. omnes tamen paruulos. non animus. maiestatis nomen protinus blasphemauit et animam reddidit. atque idem paruulus. Responde mihi. Voluit frenare concupiscentiam. CAP.: Concupiscentiam nesciebam. GREGORIUS DIALOGORUM LIB. ideo moriuntur? Quid putatis dici potuisse? Peccauerunt et ipsi. Peccatum accipiunt qui praeceptum non capiunt. non peccant. nec adeo opere nocere possunt sicut cogitatione mouentur. quoniam peccant. IDEM IN LIBRO QUAESTIONUM VETERIS ET NOVAE LEGIS: Quomodo reus constituitur qui nescit quod fecerit? /354/ IDEM IN SERMONE IN HANC LECTIONEM. inquit. Qui cum hoc dixisset. AUGUSTINUS IN SERMONE DE VERBIS APOSTOLI: Ecce infantes in suis utique operibus innocentes sunt. peccauerunt. hoc morientem permisit iterare. Similiter antequam lex Moysi data esset. quatinus reatum suum pater eius agnosceret. quinque. sicut testati sunt qui praesentes fuerunt. pater. non esse innoxios cogitatione. HAIMO SUPER EPISTOLAM PAULI AD ROMANOS: Sine enim lege naturali uel Moysi peccatum mortuum erat. Antequam lex naturalis et intellectus incipiat uigere in paruulis aliisque hominibus. licet percutiant patrem et matrem et maledicant. quia nonnullis paruulis eiusdem regni caelestis aditus a parentibus clauditur. regna caelestia ingredi credendum non est. quia nec ipsis animalibus aut aequitas aut iniquitas fuit. sicut arbitror. quae commissa non tantae grauitudinis erant uel. quando? quomodo? Bonum et malum quid sit nesciunt. AIT APOSTOLUS. ISIDORUS DE SUMMO BONO. Q. sed antequam legem audiret peccatorem se esse nesciebat. Factus est praeuaricator qui fuit ante nescius peccator. Qui in hac ante triennium mortalitate percussus uenit ad mortem. pro qua eis aut aeterna beatitudo sit retribuenda uel poena. erant quaedam peccata quae ignorabantur peccata esse. qui paruuli filii animam negligens non paruulum peccatorem Gehennae ignibus nutrisset. unde uiuentem pater suus noluit corrigere. Quid de illis dicis qui in utero moriuntur? Et ipsi. Ut enim Deus ostenderet pro quo reatu talibus fuisset exsecutoribus traditus. Cum enim essemus in carne. nisi lex diceret: non concupisces. Magis apostolum audio quam te: Nondum natis neo aliquid agentibua boni aut mali.igitur eorum corpora resurrectura non sunt. ignorabatur. 109: QUOD TANTUMDEM VALEBAT CIRCUMCISIO IN ANTIQUO POPULO QUANTUM NUNC BAPTISMUS ET CONTRA. etiamsi cognoscebantur esse peccata. Ad nutum enim uoluntatis non obtemperat illis fragilitas /355/ corporis. Cumque eum pater in sinu teneret. malignos ad se spiritus uenisse puer aspiciens coepit clamare. uictus est.

baptismus meus est. Apostolus tamen propter plenitudinem temporum et quia plus gratiae in apostolis est quam fuit in prophetis. non ex hominibus. cum ad sanctam ecclesiam ueniunt. IDEM IN LIBRO DE FIDE AD PETRUM: Si in haeresi quacumque uel schismate quisquam in nomine patris et filii et spiritus sancti baptismi sacramentum accepit. Quid solent dicerei Ecce post Iohannem baptizatum est! Post haereticos non baptizatur. AUGUSTINUS SUPER IOHANNEM SERMONE V: Super quem uideris spiritum descendentem. quia haeretici baptismum Christi dederunt. Q. ipse factus est uia. quia non est ipsorum. cum ad sanctam ecclesiam redeunt. quod erat tunc signaculum iustitiae fidei. sicut et baptismus ex illo ualere coepit ad innouationem /356/ hominis ex quo est institutus. quia non solum remissionem peccatorum accipere nos sed et iustificari et filios Dei fieri profitetur. uel pro his qui ex Abrahae stirpe prodierant mysterium circumcisionis. quia baptismum non fuit quod in 133 . sicut sunt Bonosiaci et Cathafrigae quia et illi Christum dominum non credunt. Ecce Iohannes plenus erat spiritu sancto et baptismum de caelo habebat. AMBROSIUS IN EPISTOLA PAULI AO ROMANOS: Beati quorum remissae sunt iniquitates etc. uel pro maioribus uirtus sacrificii. ad significationem purgationis ualebat et paruulis ueteris originalisque peccati. excepto quod ille nondum uenerat qui peccata absoluere posset uel qui ianuam regni caelestis reseraret. Hi uero haeretici qui /358/ in trinitatis nomine minime baptizantur. non repetitur lauacrum carnis. baptizantur. ne confessio uel /357/ inuocatio tanti nominis uideatur adnullari. siue schismaticus. Quorum similes sunt alii multi. Non dicant. 110: QUOD BAPTIZATUS A QUOCUNQUE NON SIT REBAPTIZANDUS ET CONTRA. GREGORIUS MORALIUM LIB. maiora protestatur quae ex dono baptismatis consequimur. quod hemo debet in quolibet homine baptizato repetere sed ut in societate catholica uitam aeternam accipiat. Propheta autem tempus felix praeuidens in saluatoris aduentu beatos nuncupat quibus sine labore uel aliquo opere lauacro remittuntur et teguntur et non imputantur peccata. et isti spiritum sanctum peruerso sensu esse quendam prauum hominem Montanum credunt. Audiant ipsum Iohannem. non habebit. Ergo debet ad ecclesiam redire ut non sacramentum baptismi iterum accipiat. ipse dixit: parate uiam Domino. IV: Quod ualet apud nos aqua baptismatis. Sed quatenus habebat. siue facinorosus quisque in confessione sanctae trinitatis baptizet.AUGUSTINUS LIB. si extra ecclesiam catholicam ipsum sacramentum habuerit. IDEM DE VERBIS DOMINI TRACTATU XI: Quicumque in schismaticis uel haereticis congregationibus baptizantur. ut beatitudo haec gloriam perfectam habeat et securitatem. II CONTRA PELAGIUM: Ex quo enim instituta est circumcisio in populo Dei. BEDA IN LIB. hoc egit apud ueteres uel pro paruulis sola fides. Ubi autem cognitus est Dominus. non ualet ille qui baptizatus est a bonis catholicis rebaptizari. quo pararetur uia Domino. non iam opus erat baptismo Iohannis. sed salutem. I HOMELIARUM XXXVII: Siue haereticus. quem non dedit Iohannes. GREGORIUS QUIRINO EPISCOPO IN HIBERNIA: Antiqua patrum institutione didicimus ut quilibet apud haeresim in trinitatis nomine baptizantur. integrum sacramentum accepit. quae uirtus est sacramenti. quamuis non sint renati spiritu tamen cum ad catholicam ecclesiam ueniunt. aut unctione chrismatis aut impositione manus sola fidei professione ad sinum matris ecclesiae reuocentur. HAIMO IN OMELIA EVANGELII DE CIRCUMCISIONE DOMINI: Nec putandum est paruam utilitatem suo tempore habuisse circumcisionem sed sciendum est quia tantum ualebat tunc circumcisio contra originale peccatum quantum nunc ualet aqua baptismatis.

Nec potest ipsum baptisma dici iteratum quod.errore positi in sanctse trinitatis nomine minime perceperunt. sola sanctificatio sancti spiritus inuocanda. (unum quippe idemque est. Et hanc regulam ut satis seruandam in omnibus praedicamus. EX EPISTOLA CYPRIANI XXV. Hi profecto si in nomine sanctae trinitatis uel tantum in nomine Christi. frater. quia formam tantum baptismi sine sanctificationis uirtute sumpserunt. ITEM: Quamobrem si euangelicis uerbis in nomine patris et filii et spiritus sancti Marcion baptismum consecrabat. sic etiam ordinatus. ITEM: Longe alia est apud haereticos fides. ac per hoc non rebaptizari sed baptizari a nobis quicumque ab adultera et prophana aqua /360/ uenientes abluendi sint et sanctificandi salutaris aquae ueritate. si ab unitate recesserit. qui extra ecclesiam constituti uindicant sibi rem nec iuris sui nec potestatis. facta est mihi quasi aqua mendax. V: Si quis presbyter ordinatus fuerit et deprehenderit se non baptizatum esse. desiderans significari tibi quid nobis uideatur de haereticorum baptismo. baptizetur et ordinetur iterum et omnes quos prius baptizauit. integrum erat sacramentum. quid in concilio. cum baptizati antea non fuissent. ut diximus. qui ipsius fidei non habuerit ueritatem? Si enim. Nulli enim sacramento iniuria facienda est. et quid inde sit agendum consulitis. et nunc quoque cum in unum conuenissemus tam prouinciae Africae quam Numidiae episcopi LXXI. AUGUSTINUS IN LIBRO DE BAPTISMO ADVERSUS DONATISTAS: Sacramentum enim baptismi est quod habet qui baptizatur. statuentes unum baptisma esse quod sit in ecclesia catholica constitutum. sicut dictum est. unum baptisma. sicut in Actibus apostolorum legimus. Cuius ablutio nulla iteratione temerenda est sed. accepit. immo nihil est apud illos nisi perfidia. sacramentum dandi baptismi non amittit. AD IUVAIANUM: Scripsisti. decreuimus. ut sanctus demonstrat Ambrosius) constat denuo non esse baptizandos. Quid /359/ est enim aliud nisi oratio super hominem? EX DECRETIS LEONIS PAPAE: Nam hi qui baptismum acceperunt ab haereticis. cum conplures essemus. si ab unitate recesserit. non est necesse uenienti manum imponi ut spiritum sanctum consequatur et 134 . hoc idem denuo sententia nostra firmauimus. quando hoc apud illos esse constet illicitum. in trinitatis nomine non erat datum. Quae est aqua mendax et perfida? Utique ea quae baptismi imaginem mentitur et gratiam fidei adumbrata simulatione frustratur. Sicut autem baptizatus. una fides. Et quoniam super hac re quid sentiremus litteris nostris expressimus. sola spiritus sancti inuocatione per impositionem manuum confirmandi sunt. baptizati sunt. sacramentum baptismi non amittit. exemplum earundem litterarum tibi misi. secundum fidem suam quis accipere aliquid extra ecclesiam potuit. non esset integra sed fabulosis falsitatibus inquinata. CIV: A quodam Iudaeo. Quomodo ergo potest uideri qui apud illos baptizatur consecutus esse peccatorum remissa et diuinae indulgentiae gratiam per suam fidem. Quod si secundum prauam fidem baptizari aliquis foris et remissa peccatorum consequi potuit et secundum eandem fidem consequi et spiritum sanctum. multos in patria uestra baptizatos asseritis. Et sacramentum dandi baptismi est quod habet qui ordinatur. Falsum autem credens uerum accipere non potuit sed potius adulterina et prophana. nescitis utrum Christiano an pagano. ut semel lauacrum initum nulla iteratione uioletur dicente apostolo: Unus Deus. sicut quibusdam uidetur. secundum quod credebat. quamuis eius fides. EX CONCILIO APUD COMPENDIUM CAP. ITEM: Manus autem impositio non sicut baptismus repeti non potest. non habens fidem. Quod nos nec ratum possumus nec legitimum computare. NICOLAUS AD CONSULTA BULGARORUM CAP. utique id accepit quod credidit. Quem locum prophani et adulteri baptismi subtiliter Ieremias perstringit dicens: Ut quid qui contristant me praeuatent? Plaga mea solida est. ut quod ab haereticis nemo accipit a catholicis sacerdotibus consequatur. quid postea Quinto collegae nostro de eadem re quaerenti rescripserimus. sub eisdem uerbis aliud opinantis quam catholica ueritas docet.

immo et contra ecclesiam faciunt. baptizari non oportere. quia gentes iudaizare non cogimus. ut acciperent spiritum sanctum. fide uera crediderant et intus ecclesiam a Philippo diacono. Quod si iccirco haereticus ius baptismi obtinere potuit. sanctificatus est. quomodo baptizare baptismo ecclesiae possunt? Nam si baptizari quis apud haereticos potuit. et cum separari a se et diuidi omnino non possint baptisma et ecclesia. Caecilius a Biltha dixit: Ego baptismum in ecclesia sola scio et extra nullum. nemini praeiudicantes. utique et remissa peccatorur consequi potuit. Quaero cuius Dei? Si creatoris. Et post ad apostolos loquitur dicens: sicut misit me pater et ego uos. Si Christi. sicut nec Petro. baptizatos quoque a Paulo eos qui iam baptismo Iohannis baptizati fuissent. Nos autem dicimus eos qui inde ueniunt non rebaptizari apud nos sed baptizari. Quod autem quidam dicunt eis qui in Samaria baptizati fuerant aduenientibus /361/ apostolis Petro et Iohanne tantum super eos manum impositam esse. qui aut filii aut patris inimicus est? Quare baptisma nobis et haereticis commune esse non potest. DE STATUTIS NICAENI CONCILII: Iubet et ut Paulianistae. non potuit qui in eum non credidit. ECCLESIASTICA HISTORIA LIB. Aut utrumque enim fide sua foris consequi potuit aut neutrum eorum qui foris fuerat accepit. Quod supplicium manet eos qui alienam aquam baptismo inferunt falso. 135 . Nec nos quia baptismi ueritatem etiam in haereticorum iniquitate agnoscimus. Manifestum est autem ubi et per quos remissa peccatorum dari possit. Quis autem potest dare quod ipse non habeat? aut quomodo potest spiritalia agere qui ipse amiserit spiritum sanctum? Et idcirco baptizandus est et innouandus. Quomodo autem mundare et sanctificare aquam potest qui ipse immundus est? et apud quem spiritus sanctus non est? cum dominus dicat in Numeris: Et quaecumque tetigerit immundus. tanta eius merita usque ad triumphum martyrii consecuta sunt ut et caritatis qua excellebat luce obumbratio illa fugaretur. Neque enim accipiunt ibi aliquid. Nam Petro primum dominus. Haec tibi rescripsimus. X. quem idem apostoli miserant. si quid habebat purgandum. apud haereticos omnia per mendacium geruntur. Frustra enim illic putat se esse baptizatum. cum quibus nec pater Deus nec filius Christus nec spiritus sanctus nec fides nec ecclesia ipsa communis est. sicut legimus in Actibus apostolorum. /363/ qui sunt Fotiniaci.signetur. nec huius fieri potest templum qui negat Deum Christum. II: Oportet sanctificari aquam prius a sacerdote. CAP. non possidentis erit iam baptisma sed occupantis. ubi nihil est. ut manu imposita infunderetur super eos spiritus sanctus. dum eos nimium detestaretur. immunda erunt. et ut sarmentum fructuosum fieret fructuosius. IDEM AD IUVAIANUM LIB. Illic enim qui crediderunt. si cutus remiseritis peccata etc. ut possit baptismo suo peccata abluere. Filii Aaron qui alienum ignem altari imposuerunt in conspectu statim domini indignantis extincti sunt. rebaptizentur. quia prior baptizauit. baptizati erant sed tantummodo quod deerat a Petro et Iohanne factum est. super quem aedificauit ecclesiam. Primus a Misgirpa dixit: Censeo omnem hominem ab haeresi uenientem baptizandum. qui occupare baptisma prior potuit et ecclesiam pariter occupauit. SENTENTIAE EPISCOPORUM: Cyprianus dixit: Saepe censuimus haereticos ad ecclesiam uenientes ecclesiae baptismo baptizari et sanctificari oportere. Si spiritus sancti. ad praesentem causam uidemus omnino non pertinere. passionis falce ultima tolleretur. Unde intelligimus nonnisi in ecclesia praepositis licere baptizare et remissa peccatorum dare. dedit ut id solueret in terris quod ille soluisset. Si peccatorum remissa consecutus est. Numquid de ecclesiae fontibus rigare potest qui intus ecclesiam non est? Haeretici in ecclesia non sunt. VI. ut diuina censura ulciscatur haereticos gerere quod nonnisi soli liceat ecclesiae. quando ad nos ueniunt. frater. quominus unusquisque episcoporum quod putat faciat habens arbitrii sui liberam potestatem. Et ideo baptizari eos oportet. quomodo spiritus sanctus placatus ei esse potest. Hoc cum dixisset inspirauit et ait: Accipite epiritum sanctum. quando ex nobis didicerint. quod nunc quoque apud nos geritur. rebaptizatos tamen eos non esse. qui apud haereticos uel schismaticos datum Christi baptismum nolebat agnoscere. templum Dei factus est. qui de haeresi ad ecclesiam ueniunt. IDEM IN EPISTOLA AD QUINTUM: Nescio qua praesumptione ducuntur quidam ut putent eos qui apud /362/ haereticos tincti sunt. AUGUSTINUS CONTRA PETILIANUM DE UNICO BAPTISMO: Martyrem gloriosissimum Cyprianum. ideo Cypriano meliores sumus.

ambobus fide uirtute pietate praestantibus. conferat beatissimus Cyprianus uelut oleum decurrens in omnem suauitatem. 11: In urbe uero Roma Cornelio episcopatum regente et apud Carthaginem Cypriano. 136 . HIERONYMUS ADVERSUS VIGILANTIUM: Ergo uigilias malae aliorum uigiliae non destruent. cui dimittitur. nec extra ecclesiam nec intra (ecclesiam> remissionem accipit peccatorum. Spiritus enim sanctua disciplinae effugiet fictum. sicut uis nominis Christi expulsionem daemoniorum /365/ etiam foris operabatur. et foris et intus eadem uis operatur. non ex eo quod saepe sed ex eo quod fit aliquando. lingua composita declamator insignis doctorque mirabilis. quo eius peccata tenebantur et dimitti non sinebantur. Q. quin potius pudicitiae uigilare cogantur qui libidini dormiunt. si postea fictionem suam corde conuerso et uero dolore fateretur. qui tamen tunc prosit ad remissionem peccatorum. culpabile est. quaero. Deinceps autem continuo reus esse incipit non solum consequentium sed etiam praeteritorum dierum. ubi Christi baptismus eadem sacramenti celebratione datur et sumitur. Cornelius et caeteri omnes per Italiam sacerdotes huiusmodi decretum manente sacerdotali concordia refutauerunt. denu (baptizandus iudicaretur? Quod si dementissimum est dicere. ITEM: Non impeditur baptismi gratia quo minus omnia peccata dimittat. I: Si ad baptismum fictus accessit. perseuerat. VII. si in isto ficto remissionem operatus est peccatorum? Si dixerint non esse dimissa. quam usus atque ratio rapudiauit ecclesiae. CAP. Soluitur enim hesternus dies et quicquid supra est. ut sciant non habere se baptisma sed in una Christi ecclesia fontem esse uitalem. IDEM IN EPISTOLA PAULI AD EPHESIOS LIB. CASSIODORUS SENATOR DE INSTITUTIONE DIVINARUM SCRIPTURARUM LIB. ITEM: Perfidus et blasphemus si in perfidia et blasphemia permanserit. qui ouibus Christi tantum corporali commixtione ficto corde miscetur. II: Solliciti seruare unitatem spiritus in uincuto pacis. AUGUSTINUS DE UNICO BAPTISMO LIB. Unum corpus et unus spiritus.IDEM LIB. quomodo neque est idolorum seruitus. I: Impossibile est omnino complecti quantum inter alios scriptores praeter iterationem baptismatis. 111: QUOD FICTO ETIAM PER BAPTISMUM PECCATA DIMITTANTUR ET NON. quaestio exorta est in Africae magis partibus si oporteret haereticos rebaptizari. fateantur uero baptismo Christi baptizari posse hominem. horarum. cum quisque reconciliatus sacrilegio dissensionis exuitur. IV: Sic in haeresi baptizatus in nomine sanctae trinitatis non fit tamen templum Dei. Cumque id a Cipriano et caeteris paene omnibus per Africam sacerdotibus oportere fieri decerneretur. IDEM LIB. IDEM DE VERBIS DOMINI TRACTATU XI: Ille non est dicendus esse in ecclesia id est ad societatem spiritus pertinere. momentorum redeuntibus omnibus quae dimissa sunt. et tamen cor eius in malitia perseuerans peccatorum abolitionem non sinere fieri. atque ita intelligant in communionibus ab ecclesia separatis posse homines baptizari. Aut si propter uim sacramenti ad punctum temporis accipit. dimissa sunt ei peccata annon? Si /364/ dimissa dixerint. etiam si odium fraternum in eius animo. si ab haeresi non recesserit. Quod enim semel fecisse bonum est. Facit contra omnes haereticos. Aut si aliqua culpa uitandum est. quomodo spiritus sanctus disciplinae effugiet fictum. soluitur etiam ipsa hora momentumque ante baptismum et in baptismo. non potest malum esse si frequenter fiat.

Si quis hoc corporeum aquae tantum accipit lauacrum. diuinitatem diuidant. Solum crimen est quod ueniam consequi non potest. IDEM IN EZECHIELE: Et aqua non es lota ad salutem. Non enim potest fieri ut corpus baptismi recipiat sacramentum. Primum docent. arguatur non baptizatus in Christo. IV: Euntes ergo docete omnes gentes. dumque quod faciebant faciunt. II: Quicumque enim in Christo baptizati estis. Nam et Simon ille acceperat lauacrum aquae uerum quia spiritum sanctum non habebat. fiendum apud uos esse non censeo.IDEM DE PAENITENTIAE MEDICINA: Omnis qui iam suae uoluntatis arbiter constitutus est. deinde intingunt in aqua. cum accedit ad sacramentum fidelium. ne dum mersiones numerant. qui non plena fide accipiunt baptismum salutare. sicut Simon magus baptizatus quidem est in aqua sed nequaquam in salutem. nisi cum paenituerit fuisse quod erat. Nondum enim uti possunt libero arbitrio. Si igitur qui in Christo baptizati sunt Christum induerunt. quando et in tribus mersionibis personarum trinitas. Itaque consideremus ne forte et in nobis aliquis deprehendatur qui. nisi ante anima fidei susceperit ueritatem. morem uestrum se uicisse glorientur. GREGORIUS LEANDRO EPISCOPO: De trina mersione baptismatis nihil responderi uerius potest quam ipsi sensistis. Quia dum in tribus subsistentiis una substantia est. TOLETANUM CONCILIUM IV. Haec paenitentia praecipitur dicente Petro: Paenitentiam agite et baptizetur unusquisque uestrum. triduanae sepulturae sacramenta assignamus. Nemo enim eligit uitam nouam nisi quem ueteris paenitet. de quibus dicendum est. indutus non erat Christum. quod acceperint aquam sed non spiritum. Et haeretici uel hypocritae et qui sordide uictitant uidentur quidem accipere baptismum sed nescio an Christi habeant indumentum. IDEM IN EPISTOLA AD GALATAS LIB. reprehensibile esse nullatenus potest infantem in baptismate uel ter uel semel mergere. ut dum tertio infans ab aquis educitur. Christum induistis. 112: QUOD UNA BAPTISMI MERSIO SUFFICIAT ET NON. quia in una fide nihil officit ecclesiae consuetudo diuersa. Quod si quis forte etiam pro summae trinitatis ueneratione aestimet fieri. in quo omnia peccata delentur. nisi paeniteat ueteris uitae. IDEM DE UTILITATE AGENDAE PAENITENTIAE: Nam neque ad baptismum Christi. nouam inchoare non potest. HIERONYMUS AD SABINUM DIACONUM LAPSUM: Nihil ita repugnat Deo quam cor impaenitens. VII: Propter uitandum schismatis scandalum uel haereticorum usum simplam teneamus baptismi mersionem. ex eo quod Christi non habet indumentum. reprehensibile esse nullatenus potest infantem in baptismate uel ter uel 137 . Sed quia nunc /367/ usque ab haereticis infans in baptismate tertio mergebatur. Nos autem quod tertio mergimus. et in una potest diuinitatis singularitas designari. Q. quisquam bene accedit. resurrectio triduani temporis exprimatur. baptizantes eos. IDEM SUPER MATTHAEUM LIB. ITEM: Caeterorum hominum nullus transit ad Christum ut incipiat esse quod non erat. nisi agendo paenitentiam de uita pristina. non est indutus Christum. Ad eos enim qui fideles et baptisma Christi consecuti putabantur. quia dum tribus subsistentiis una substantia est. Quod quidem non solum de haereticis sed de ecclesiasticis intelligi potest. Ab hac paenitentia cum baptizantur paruuli soli immunes sunt. Quo modo per fidem quae est in Christo nascamur ostendit. CAP. /366/ manifestum est eos qui non sunt induti Christum non fuisse baptizatos in Christo. Induite uos Christum. neque hoc aliquid obsistit baptizandum semel in aquis mergere.

frustra etiam id maior aetas cures. Potest enim. si non manducaueritis. ad ilium non ueniat. ut aestimo. eis solis uideri dictum quibus tunc /369/ dominus loquebatur. postea correctus a Domino abundauit altiori sensu ter illos mergendo. quia quod intelligebat studiose implebat bonis operibus abundando. qui adhuc nullis propriis peccatis tenentur obnoxii. sufficere ad salutem. occulta esse potest. Neque enim frustra dictum est: Iudicia tua sicut abyssus multa. sine ulla dilatione temporum alta caelorum penetret. cum per eos diabolo et huic saeculo renuntiant? ITEM: Nemo nisi baptizatus ad mensam dominici corporis rite accedit. ITEM: Punici Christiani baptismum ipsum nihil aliud quam salutem. cur non etiam paenitentes habeantur. quondam fidem per uerba gestantium profitentur. ITEM: Nisi manducaueritis carnem meam et biberitis sanguinem meum. quod originaliter trahunt. ITEM: Panis. HAIMO SUPER EPISTOLAM PAULI AD ROMANOS: In suo sensu abundabat Cyprianus. Si autem uixerit /368/ ornare debet fidem operibus. Unde. ITEM: Haec gratia cum ad ilium ueniat. quem ego dedero. iniusta non. Iustificati gratis per gratiam ipsius: Redemptione qua Christus nos redemit suo sanguine. AUGUSTINUS DE FIDE AD PETRUM: Firmissime tene et nullatenus dubites paruulis qui nec propria uoluntate credere nec paenitentiam pro peccato. qui non manducauerit. quia non ait. 113: QUOD ETIAM SINE SACRAMENTO ALTARIS BAPTISMUS SUFFICIAT ET NON. Q. quando semel mergebat in baptismate paruulos.semel mergere. quam diu rationis aetas eorum capax esse non potest. licet in hoc nescius delinqueret sed quia bonis operibus abundabat. IDEM DE BAPTISMO AD MARCELLINUM: Quaerentibus quomodo paruuli paenitere possint de originali peccato. respondetur: Si propterea recte fideles uocantur. uelut eos alloquens qui audire et intelligere poterant. non habebitis uitam in uobis. UBI SCRIPTUM EST. sicut de baptismo. qui ecclesiae Christi transitum 138 . caro mea est pro saeculi uita. Quis autem ambigat saeculi nomine homines signasse qui nascendo in hoc saeculo ueniunt? Ac per hoc etiam pro paruulorum uita caro data est quae data est pro saeculi uita et si non manducauerint carnem filii hominis. ut sine corpore et sanguine domini uitam habere non possint. nisi ex antiqua. et fide et aqua baptismatis qua quisque renatus. saluabitur in uita. si statim obierit. BEDA IN HOMILIA DE CIRCUMCISIONE DOMINI: Baptismus autem tantam gratiam confert ut si ille qui baptizatur de fonte ascendens mortuus fuerit. non attendit quia nisi omnes istam sententiam teneant. agere possum. cuius abyssi multitudinem ueluti expauescens exclamat apostolus: O altitudo diuitiarum sapientiae et scientiae Dei. apostolica traditione. Quid ultra quaerimus? Quid ad hoc responderi potest. sanctum baptisma. nec ipsi habebunt uitam. qui non renatus fuerit sed ait. et sacramentum corporis nihil aliud quam uitam uocant. HAIMO SUPER EPISTOLAM PAULI AD ROMANOS. quod ad paruulos haec sententia non pertineat possitque sine participatione corporis huius et sanguinis in se habere uitam. quia fides sine operibus mortus est. nisi pertinacia pugnaces neruos aduersus constantiam perpetuae ueritatis intendat? An ergo quisquam hoc dicere audebit. si non uoluntatem sed uerba loquentis attendas. quod utique non ualent paruuli? Sed qui hoc dicit. quando et in tribus mersionibus personarum trinitas et in una potest diuinitatis singularitas designari.

/370/ Q. ut sicut incarnatum uerbum patris praecurrebat uerbo praedicationis. Nam cum corpus e terra. tanquam dicerem ad Deum.tenent. sicut beatus Cyprianus non cunctatus est dicere. 114: QUOD IN BAPTISMO IOHANNIS PECCATA DIMITTEBANTUR ET NON. AUGUSTINUS QUAESTIONUM VETERIS ET NOVAE LEGIS CAP. et si non mandueaueritis carnem filii hominis et sanguinem eius biberitis. quod sacramentum dominicae mensae uitam uocant. Sed tamen baptismum suum in remissionem peccatorum dare non potuit. praeter baptismum et participationem mensse dominicae non solum ad regnum Dei sed nec ad salutem et uitam aeternam posse quemquam omnino peruenire? Hoc enim scripture testatur. quia dare non poterat. ut filii Dei non fierent nisi accepto a filio spiritu sancto. ipsum quoque eius baptisma praecedendo fieret umbra ueritatis. Cunctis legentibus liquet quia Iohannes baptismum paenitentiae non solum praedicauit uerum etiam quibusdam dedit. qui dedit illum. Qui uincula soluerat peccatorum. hoc saluatori reseruatum est. qui eius est conditor. inquit. non habebitis uitam in uobis? Si ergo. Quod utique sic intelligendum est. ut non resistamus apostolo dicenti nondum natos nihil egisse boni aut mali. et panis. caro mea est pro saeculi uita. Et in libro Ecclesiastes scriptum est: Spiritus reuertatur ad Deum. 115: QUOD NIHIL ADHUC DEFINITUM SIT DE ORIGINE ANIMAE ET CONTRA. non tamen datur spiritus sanctus. ut purificati filii dicantur. ipse autem uos baptizabit in spiritu sancto. nec salus nec uita sine baptismo et corpore et sanguine domini cuiquam speranda est. spiritum possideamus e caelo. utrum de illo uno 139 . Notandum itaque quod dicitur: praedicans baptismum paenitentiae in remissionem peccatorum. ut quia eius sermo praecurrebat praesentiam redemptoris. quo peccata solui non possunt. SECUNDAE PARTIS: Baptismum Iohannis coeptum non cessauit sed adhibitum est ei quod deerat. tenuit Iohannem et alligauit eum. propter eos qui putant animos humanos pro meritis peccatorum suorum de caelo lapsos siue deiectos in corpora ista detrudi. non euacuatum. EX SERMONE CHRYSOSTOMI IN DECOLLATIONE SANCTI IOHANNIS: Herodes. quia in adultero baptismate sub nomine baptismi Iohannis fuerant non tincti sed sordidati. Sed ita dixi in caelum. GREGORIUS IN XX HOMILIA LIB. Nam quid aliud tenent qui baptismum nomine salutis appellant. nisi quod dictum est: Ego sum panis uiuus qui de caelo descendi. Remissio etenim peccatorum in solo nobis baptismo Christi tribuitur. quoniam baptismum quod peccata solueret. AUGUSTINUS RETRACTATIONUM LIB." Iturus autem quam rediturus dixissem securius. sicut et ipse dicit de saluatore: Ego quidem baptizo uos in aqua in paenitentia. et quod Petrus ait: sic et nos simili forma baptisma saluos fecit? Quid aliud. qui eum non quidem de se ipso genuit sed de nulla re alia condidit. Amplificatum ergo est baptismum Iohannis. Quos. I: Et uenit in omnem regionem Iordanis praedicans baptismum pacnitentiae in remissionem peccatorum. ut uincta uenia locum ueniae non relinquat. frustra sine his promittitur paruulis. nisi quod dictum est: saluos nos fecit per lauacrum regenerationis. Paulus in trinitatis nomine baptizari praecepit. Iohannes enim tantum baptizauit. /371/ praecurreret suo baptismate. Q. quem ego dedero. I: Item alio loco de animo dixi: "Securior rediturus in caelum. Sine controuersia ergo quaedam originalis regio beatitudinis animi Deus ipse est. Quod autem attinet ad eius originem. AMBROSIUS IN EPISTOLA AD GALATAS: Noc solum uolo discere a uobis etc. peccatoris uinculis alligatur. ita baptismum paenitentiae quo peccata soluuntur. XVIII. ut tot et tanta diuina testimonia concinunt. praedicabat. hoc est per me remissio peccatorum. non spiritum sanctum credentibus dedit.

nec ualet ab homine comprehendi. cur /372/ in ea carne quae de Adam prolata est obligata peccatis tenetur? Sed cum hoc sit incertum. QUI SIC INCIPIT. cotidie Deus fabricatur animas et coeditor esse non cessat? IDEM: Qui dicunt prius animas fuisse quam nati sins. AUGUSTINUS DE FIDE. sicut Origenes fingit. Non enim cum ad imaginem Dei hominem fecit. HILARIUS SUPER PSALMUM CXXIX: Deus hominem ad imaginem sui faciens. SERVO DEI INCLUSO: De origine animae inter sanctos patres requisitio non parua uersata est. et in psalmis: Qui fingit per singulos corda eorum. Cyrillus et aliqui Latinorum praesumptores affirmant. ut uiuat homo ex anima constans et corpore. Dei iudicio creari et infundi. GENNADIUS DE DOGMATE CHRISTIANO: Animas hominum non esse ab initio inter caeteras intellectuales naturas nec simul creates. Hinc enim scriptum est: Non est mundus in conspectu eius nec unius dioi infans super terrain. multo purius ac beatius cum huius carnis anima nostra deposuerit inuolucrum. DE RELIQUIS QUAE AD FINEM PERTINENT: An certe. et illud Isaiae: Qui format spiritum hominis in ipso. eum ex humili natura caelestique composuit. tunc et corpus effecit. scilicet terrenam atque caelestem quodam inspirationis foedere copulatam. in ilium superiorem euolans locum unde nostris infuse uisceribus cum passione corporis huius ingemuit. ueni ad corpus incoinquinatum. creationem uero animae solum creatorem nosse. et cum essem magis bonus. cur non etiam cum carne moritur? Si uero cum carne non nascitur. ut dictum est. nec tunc sciebam nec adhuc scio. qua unusquisque bene cum suis uiuit. ut uiuat in utero homo ex anima constans et corpore. EX OBSEQUlO MORTUORUM. et quasi quodam carcere isto fuerit absolute corporeo. Quia. Grauis enim est quaestio. /373/ quasi naturae consequentia seruiente. eamque in hac uita insolubilem fassi sunt esse quaestionem. sicut Luciferiani. AMBROSIUS LIBRO II DE CAIN ET ABEL: Inseritur hoc loco dogma de incorruptione animae. dehinc rursum in animam uiuentem per inspirationem Dei factus. illud incertum non est. quod ecclesiasticum est secundum eloquia saluatoris: Pater meus usque modo operatur et ego operor. EX LIBRO SAPIENTIAE: Sortitus um animam bonam. quod in ipsa uera et beata uita sit. et prius quidem animam de uno illo et incomprehensibili nobis uirtutis suae opere constituit. Sed utrum ipsa ab Adam descenderit an certe singulis detur. nec cum carne seminatur sed. sed dicimus corpus tantum per coniugii copulam seminari. formato in uentre matris corpore. 140 . si de Adam substantia anima cum carne nascitur. naturam hanc. AD PETRUM: Credimus iam formato corpore animam creari et infundi. EX LIBRO HIERONYMI AD AUGUSTINUM. neque cum corporibus per coitus seminari. et non corpori secundum exemplum primi hominis a Deo cotidie fieri. anathema sint. Dei uero iudicio coagulari atque compingi et formari. incertum remansit. omnis anima originalis peccati uinculis est obstricta. Hinc Dauid ait: In iniquitatibus conceptus sum. an similiter fiant singuli singulis. ITEM IDEM: Anima humana non cum carne moritur quia. quia nisi sacri baptismatis gratia fuerit renatus homo.sit qui primus creatus est. QUOD AD DEUM DICITUR: Ut animam ad te reuertentem blande leniterque suscipias. GREGORIUS SECUNDINO. anima uidelicet et corpore. ac formato iam corpore animam creari et infundi. Genesis docet longe postea quam ad imaginem Dei homo erat factus puluerem sumptum formatumque corpus. quando factus est homo.

si uero informatum fuerit. Nam si cum semine et anima existit ex anima. illud etiam adiungens animarum propaginem occidentalem se tenere solere. ut oriantur. IDEM DE QUANTITATE ANIMAE: Anima est facta similis Deo. REMIGIUS SUPER PSALTERIUM: Domine. a leonibus unicam meam: Unica uocatur anima Christi. malim dicere unde Adam quam de Adam. ut etiam sic possit intelligi secundum corpus tantum exisse homines de femoribus patris? IDEM RURSUS IN EPISTOLA AD HIERONYMUM. ITEM: Sicut elementa pura non habent aliqua praeiacentia uel actu uel natura ex quibus naturaliter componantur. si quidem formatum fuerit. quando respicies? restitue animam meam a malignitate eorum. inquit. IDEM AD OPTATUM: Beatus Hieronymus. tam sanctum Victorinum martyrem quam plerosque secutus Catholicos. ut intelligatur quia iam formatum corpus accepit animam. CAP. quae de nihilo facta est. ITEM: Si autem de nulla re alia facta est. ITEM: Qui animat carnes in uteris matrum. sed multiplicando quod erat. quod singulas animas singulis nascentibus modo Deus faciat. ita nec anima. se potius fieri quam propagari animas credere significauit.IDEM IN LIBRO QUAESTIONUM VETERIS ET NOVAE LEGIS. IDEM IN LIBRO DE ORIGINE ANIMAE: Anima non de Deo est sed ab ipso de nihilo est creata. Nam poterat animam limo terrae admiscere et sic formare corpus. IDEM SUPER GENESIM AD LITTERAM: Si quaeratur unde Christus animam habuerit. manifeste declarans non esse animam ante formam. quae unice ex uirgine nata. non aliquid facere dicitur quod ante non fecerat. ut a te inuictissime defendatur. singulariter caelos ascendit. ITEM: Consideremus facturam Adae. ITEM AD EUNDEM: Quis haec ita intelligere malit: omnes animae eorum qui exierunt ex femoribus etus. IDEM AD HIERONYMUM: Hoc certe sentis. ITEM: Quod manifestius declarat Moyses dicens: Si quis mulierem in utero habentem percusserit et /374/ abortauerit. quia Deus fecit eam immortalem indissolubilem. reddet animam pro anima. DE EO QUOD DICITUR DEUS REQUIEVISSE SEPTIMO DIE AB OMNI OPERA: Nouas. creando animas singulas. sed primum oportebat domum compaginari et sic habitatorem induci animam. XXIII: Inhonestum puto animas generari. DE EODEM LOQUENS: Optarem ut haec sententia uera esset. Iam enim fecerat hominem. singulis suam cuique nascenti. hoc et nunc facit non instituendo quod non erat. si uera est. In Adam enim exemplum datum est. Non enim /375/ quod dictum est: spiritus reuertitur ad dominum qui dedit illum. pecunia multetur. ut anima nascatur ex anima. unice conuersata. istam sententiam confirmat quam uolumus esse nostram. ITEM IDEM AD EUNDEM: Qui animarum propaginem inconsiderata temeritate defendunt. ITEM AD EUNDEM. multae animae cotidie pereunt cum fluxo semine. 141 . de nihilo facta est procul dubio sed ab ipso. singulariter resurrexit.

id est in eos quos genuit per peccatum. miserator et misericors. cum patres potius puniri debuerint sed quia patrum extiterunt aemulatores et oderunt Deum hereditario malo. Propterea dicit: Visitabo in flagellis peccata eorum. et fumus oculis. LIB. ut aliud in uerbis sonet. Sed ex eo quod sequitur. Reddens iniquitates patrum in filios et super filioe filiorum in tertiam et quartam generationem. Omnia namque ei seruata sunt in futurum. et infert: reddens iniquitates patrum super filios et filios filiorum. id est diabolus et angeli eius. et tamen scandalum patiebamur occultum quod iniustitia uideretur Dei alium peccare et alium luere peccata. I. Est autem sensus: Quomodo si quis uelit dicere. nepotem si quod 142 . aliud in sensu teneat. et dentes filiorum obstupuerunt. indigni sunt qui in hoc saeculo corripiantur. et in ipsos non reddat patres. ut quondam patres. credimus. omnes uelut unus ex altero secundum persuasionis ordinem generati ex patre diabolo noxiae natiuitatis progeniem ducunt. ORIGENES IN EXODO.ISIDORUS DE SUMMO BONO. Nunc ergo uideamus secundum hanc quam diximus progeniem. quod tantae misericordiae sit ut non statim puniat sed sententiam differat puniendi. ridiculum est et nullam habens consequentiam. /377/ Et nos usque in praesentem diem putabamus non esse parabolam sed simplicem explicare sententiam. non aliorum dolere dentes et obstupescere sed eorum qui uuam acerbam comederunt. et facto misericordiam in millia his qui diligunt me et iterum: Domine Deus. Verum quia peccantes uix fere accidit ut sine adintore peccemus. Etenim homines in carne positi corripiuntur a domino. et dentes filiorum obstupescunt. sic accipi debere quasi parabolam et prouerbium. hoc indicat. peccare patres et filios nepotesque cruciari. CAP. filii eorum hic recipiunt quae gesserunt. /376/ quomodo Deus peccata patrum reddat in filios et in tertiam et in quartam progeniem. ut reuertantur. XII: Animam non esse priusquam corpori misceatur sed tunc eam creari quando et corpus creatur cui admisceri uidetur. ITEM: Scriptum est in prouerbiis: Sicut uua acerba dentibus noxia est. hie qui oderunt me. cum uero opere etiam implemus. qui reddo pecoata patrum euper filios usque ad tertiam et quartam generationem his qui oderunt me. tunc iam et genuit nos. in ramo quoque de radice crescente. Non enim truculentiae est et seueritatis iram tenere usque ad tertiam et quartam generationem sed signum misericordiae poenam differre peccati. ita edisserant ut ad animam humanam sententiam referant. miserator et misericors. filium uero si cogitatio peccatum conceperit. comminationis suae scandalum soluitur. patrem in nobis leuem punctum sensuum et incentiua uitiorum esse dicentes. Nihil enim de patribus dixit. et propterea benignus dominus reddet peccata patrum in filios. HIERONYMUS SUPER HUNC LOCUM: Monet illud quod in Exodo dictum est: Ego aum Deue aemulator. EZECHIEL PROPHETA: Et factus est sermo domini ad me dicens: Quid est quod inter uos parabolam uertitis in prouerbium istud in terra Israel dicentes: Patres nostri comederunt uuam acerbam. Q. Non enim ideo puniuntur quia deliquerunt patres eorum. semen eius suscipimus. Ex quo perspicuum est. sic iniquum est atque peruersum. ITEM: Sunt qui hoc quod scriptum est: reddens iniquitatea patrum auper filioa in tertiam et quartam generationem. Diabolus non erit mundus in hoc saeculo neque corripitur pro peccato neque flagellatur. patiens et multae misericordiae etc. patiens et multus miserationis. sic iniquitus hic qui utuntur ea. ut purgatiues ad futurum saeculum pergant et ultra diabolo socii non efficiantur in poena. 116: QUOD PECCATA PATRUM REDDANTUR IN FILIOS ET CONTRA. Misericordiam autem meam non auferam ab eis. patres uuam acerbam comederunt. ITEM: Respondebimus et in hoc creatoris clementiam demonstrari. HOMILIA VIII: Cum a diabolo ad peccandum suademur. Quoniam enim dicit: dominus Deus. Unde et ipse sciens sibi illud statutum esse tempus poenarum dicebat ad saluatorem: Quare uenieti ante tempus torquere nos? Redduntur autem peccata in filios.

nequaquam punit sed si cogitata quis facere decreuerit aut ipsa quae fecerit noluerit corrigere paenitentia. Anima quae peccauerit. /379/ Aliter quisquis praui parentis iniquitatem imitatur. IOB: Deus seruabit filiis illius dolorem patris. cum naturalis per sacramentum proprietas perfectae sacramentum sit 143 . nosque uere sub mysterio carnem corporis sui sumimus (et per hoc unum erimus. etiam ex eiusdem delicto constringitur. quibus iratum dominum non ignorat. si non solum feceris quod malum est /378/ sed in tuis sceleribus gloriaris. HILARIUS DE TRINITATE LIB. hoc est quartam generationem. Et rursum non reddit. ITEM: Sicut peccata filiorum non nocent patribus sic peccata patrum ad filios non redundant. dum pro culpa parentis ex originali peccato anima polluitur prolis. ipsa morietur. 117: DE SACRAMENTO ALTARIS QUOD SIT ESSENTIALITER IPSA VERITAS CARNIS CHRISTI ET SANGUINIS ET CONTRA. ITEM: Ad probationem autem huius rei. Et rursum scriptum est: Anima quae peccauerit. seruus erit fratrum suorum. usque ad eos ultimo extenditur. Maledictus. ITEM: Anima quae peccauerit. quia cum ab originali culpa per baptismum liberamur. EX LIB. et sententiam non ipse qui risit sed filius eius suscepit Chanaan. qui uiderunt quod male sequerentur. cum uitiis patris. iam non parentum sed quas ipsi committimus habemus. eam quam imitantur filii parentum uitam possunt uidere. secundum quod scriptum est: Impius cum in profundum malorum uenerit. quatinus per filiorum poenas mens patris iniqua puniatur. quod nequaquam primus pulsus cogitationis puniatur a Deo sed si quod mente conceperis opere consumes. dicit dominus. pronepotem autem. quia pater in eo est et ille in nobis). quomodo uoluntatis unitas asseritur. ITEM: Pater iniquus plerunque percutitur in filiis. quia in carne nonnunquam filii etiam ex patris peccato perimuntur. ITEM: Hoc interim de prouerbio siue parabola dixisse sufficiat. etiam suam adhuc malitiam adiungere non formidat. et cum reddiderit. Chanaan. ITEM: Viuo ego. tunc sciet. ut acrius uratur. illud de Genesi: Cham peccauit irridens nuditatem patris. Si uere igitur carnem corporis nostri Christus assumpsit. ait.cogitaueris atque conceperis opere perpetrabis. Q. qui contrariorum inter se testimoniorum scandalum tollat. VIII: In Christo pater et Christus in nobis unum in his esse nos faciunt. ipsa morietur. Deleto autem originali peccato. Deus igitur primos et secundos stimulos cogitationum. ITEM: Recte dicitur usque in tertiam et quartam progeniem. Parabola nequaquam dicitur in Israel sed in his qui Dei notitiam non habent nec possunt perspicere ueritatem. et uere homo ille Christus est. GREGORIUS LIBRO XV MORALIUM: Scriptum nouimus: Qui reddia peccata patrum in filioa ac nepotea in tertiam et quartam generationem. sine quibus nullus hominum esse potest. contemnit. ipea morietur. quia ad tertiam et quartam progeniem. Si quis autem uel meliorem uel alterum sensum poterit reperire. Reddit ergo peccata patrum in filios. Unde fit ut iniquus filius iniqui patris non solum sua quae addidit sed etiam patris peccata persoluat. ex parentum nequitia in anima non tenentur. uidetur sententia iustitiam non habere. si erit ultra parabola haec in prouerbium in Israel. illius magis adquiescendum sententiae est.

Si uoluntatis tantum intelligi unitatem uellet. eodem modo nos per carnem eius uiuimus. nisi in quo ipse fuerit. et ideo quamuis dicat. ueritas autem. Est ergo ipse in nobis per carnem. quomodo non naturaliter secundum spiritum in se patrem habeat. figura est. AMBROSIUS IN LIBRO DE OFFICIIS: Illa igitur sunt nobis expetenda in quibus perfectio. ibi apud patrem quasi aduocatus pro nobis interuenit. De naturali enim in nobis Christi ueritate quae dicimus. stulte atque impie dicemus. hic imago est. cum uiuat ipse per patrem? ITEM: Haec autem idcirco a nobis commemorata sunt. uicturi per eum ea /381/ conditione qua uiuit ille per patrem.unitatis? Non est humano aut saeculi sensu de his rebus loquendum. ITEM: Si creditur. ITEM: Sicut misit me uiuens pater. quia propriae carni unitus est. Et haec accepta atque hausta efficiunt ut et nos in Christo et Christus in nobis sit. nos quoque in eo naturaliter inessemus. et offert se ipse quasi sacerdos. quia uoluntatis tantum inter patrem et filium unitatem haeretici mentientes unitatis nostrae ad Deum utebantur exemplo. nos contra in eo per corporalem eius natiuitatem et ille rursus in nob is per sacramentorum inesse mysterium crederetur? Ac sic perfecta per mediatorem unites doceretur. id est naturam carnis suae adepti. Ante agnus offerebatur. et sanguis meus uere est potus. et in patre manens maneret in nobis. ibi in ueritate. quod in nobis manere per carnem Christum habemus. illic ueritas in caelestibus. Qui edet carnem meam et bibet sanguinem meum. quasi recipiens passionem. Non enim in eo erit. et ipse uiuet per me. Quod autem in eo per sacramentum communicatae carnis et sanguinis simus. Nunc enim et ipsius domini professione et fide nostra uere caro est et uere sanguis est. eius tantum in se assumptam habens carnem. Incruentam celebramus in ecclesiis sacrificii seruitutem et sanctificamur participes sancti corporis et pretiosi sanguinis Christi. nunc Christus offertur quasi homo. cum nobis in se manentibus ipse maneret in patre. ipse testatur dicens: Vos autem me uidebitis quia ego uiuo et uae uiuetis. EX SYMBOLO EPHESINO: Necessarie igitur et hoc adicimus. Quomodo per patrem uiuit. et ego uiuo per patrem: et qui manducauerit carnem meam. ipso in nobis naturaliter permanente. quod factus sit caro. De ueritate carnis et sanguinis non relictus est ambigendi locus. ut peccata nostra dimittat. Cum et per honorem nobis datum filii et per manentem in nob is carnaliter filium et in eo nobis corporaliter et inseparabiliter unitis mysterium uerae ac naturalis unitatis sit praedicandum. uiuificatricem eam esse professus est. cur gradum quendam atque ordinem consummandae unitatis exposuit. tamquam nobis ad filium et per filium ad patrem obsequio tantum ac uoluntate religionis unitis nulla per sacramentum carnis et sanguinis naturalis communionis proprietas indulgeretur. Haec ergo uitae nostrae cause est. dum corpus et sanguis Christi in ueritate interius creditur. non tamen eam ut hominis unius ex nobis existimare debemus (quomodo enim iuxta naturam suam uiuificatrix esse caro hominis poterit?) sed ut uere propriam eius factam. 144 . Ipse enim ait: Caro mea uere est esca. in me manet et ego in eo. immo potius /382/ homo animatus anima rationali. in quibus ueritas est. IDEM: Corpus Christi quod sumitur de altari. quondam ego in patre meo et uae in me et ego in uobis. Vita enim naturaliter Deus existens. Si ergo nos naturaliter secundum carnem per eum uiuimus. Hic umbra. Hic in imagine. et ita ad unitatem proficeremus.. non ut communem carnem percipientes nec ut uiri sanctificati et uerbo coniuncti secundum dignitatis unitatem sed uere uiuificatricem et ipsius uerbi propriam factam. nisi ut cum ille in patre per naturam diuinitatis esset. dum panis et uinum extra uidetur. nisi ab eo didicimus. in me manet et ego in eo. nisi manducaueritis carnem filii hominis etc. Quam autem in nobis naturalis haec unites sit ipse ita testatus est: Qui edet carnem meam et bibet meum sanguinem. qui suam sumpserit. cum qui in eo naturaliter secundum natiuitatem inest. neque per uiolentiam atque impudentem praedicationem caelestium dictorum sanitati alienae atque impiae intelligentiae extorquenda /380/ peruersitas.

ITEM: Vide. inquit. quod diuiniora et puriora sunt sacramenta Christianorum quam Iudaeorum. Et sacerdos dicit. manna de caelo an corpus Christi? Corpus Christi utique. corpus est Christi. Sed habet similitudinem. Antequam consecretur. Quantum sit sacramentum cognosce. Ergo intellige sacramenta haec quae accipis anteriora esse misteria. sancte pater omnipotens aeterne Deus. hoc est uerbum Dei. Sed forte dicis. et prius coepisse populum Christianum quam Iudaeorum sed nos in praedestinatione. acceptam. ITEM: Accipe et aliud. Vides quia contra instituta et ordinem naturae homo est natus ex uirgine? ITEM: Sermo caelestis si operatur in aliis rebus. commemorationem mei facietis. Non immobilis petra quae populum sequebatur. et fruit aqua. ITEM: Accipe quae dico. ITEM: Panis iste panis est ante uerba sacramentorum. pro regibus. Dicit sacerdos. Fac nobis hanc oblationem scriptam. quo facta sunt omnia. Sacerdos uerbo Dei tangit petram. dicit tibi sacerdos. nam reliqua omnia quae dicuntur.IDEM DE SACRAMENTIS LIB. de pane fit caro Christi. salit in uitam aeternam. ut conficiatur sacramentum. mortuus est. rationabilem. maria et omnis creatura. Et tu dicis. aqua ut mundaret. Si ergo tanta uis est in sermone domini Iesu ut inciperent etiam esse quae non erant. ut te Christus sequatur. uerum est. Ergo sermo Christi hoc conficit sacramentum. Deinde manna qui manducauit. pro caeteris. quod est figura corporis et sanguinis domini Iesu Christi. inde gratia. Redundat aqua in calice. ITEM: Sermo Christi /383/ mutat quando uult instituta naturae. gratia per Christum. sanguis efficitur. panis est. /384/ Corpus Christi. gratias agens. Amen. De latere eius fluxit aqua et sanguis. Sed dicis. Ergo memores gloriosissimae eius passionis et ab inferis resurrectionis etc. ad te. Qui pridie. laus Deo defertur. anteriora esse mysteria Christianorum quam Iudaeorum. quam sunt Moysi sacramenta. respexit ad caelum. fiet ei remissio peccatorum et nom morietur in aeternum. ITEM: Quid est amplius. fregit fractumque dedit discipulis suis dicens: Accipite etc. Ubi uerba Christi operata fuerint. hoc est propheta. Ubi uenitur. Virga. Consecratio igitur quibus uerbis est et cuius sermonibus? Domini Iesu. qui auctor est caeli. Quotienscumque feceritis. Vis scire quia uerbis caelestibus consecratur? Accipe quae sunt uerba. Sermo Christi. Vide quid dicat. I: Illud promitto. Qui manducauerit hoc corpus. omnia illa uerba euangelistae sunt usque ad accipite. benedixit. quam pateretur accepit panem. Melchisedech obtulit panem et uinum. et bibit populus Dei. et quod uinum cum aqua in calicem mittitur sed fit sanguis consecratione uerbi caelestis. Sicut enim mortis similitudinem sumpsisti ita et similitudinem sanguinis bibis. petra autem erat Christus. Quod confitetur lingua. Moyses. illi in nomine. ITEM: In calice mittitur uinum et aqua. Ubi accessit consecratio. Didicisti ergo quia quod accipis corpus Christi est. Vide singula. teneat affectus. Quomodo ergo Melchisedech panem et uinum obtulit? Quid sibi uult admixtio aquae? Bibabant autem de consequenti petra. oratione petitur pro populo. qui pridie quam pateretur in sanctis manibus suis accepit panem. iam non suis sermonibus utitur sacerdos sed Christi. ut nullus horror cruoris sit. Quare de latere? Quia unde culpa. Corpus Christi cum tu petieris. inde uerba sunt Christi. hoc est. et primo de generatione eius sumamus exemplum. 145 . terra. Et tu bibe. Et ante uerba Christi calix est uini et aquae. speciem sanguinis non uideo. non operatur in sacramentis caelestibus? Ergo didicisti quod ex pane corpus Christi fiat. Ubi autem uerba Christi accesserint. quanto magis operatorius est ut sint quae erant et in aliud commutentur. Culpa per feminam. sanguis ut redimeret. Iussit Deus et factum est caelum. Vide mysterium.

uitae aeternae substantiam subministrat. et poculum tuum inebrians quam praeclarum est. Non iste panis est qui uadit in corpus sed qui animae nostrae substantiam fulcit. ITEM: Ego sum. quam accepimus. an caro Christi. Cautionem tuam tenebat inimicus sed eam dominus crucifixit et suo cruore deleuit. ueritas quam figura. et tu qui accipis carnem. Virga tua etc. Cotidie si accipis. Si cotidianus est. medicinam quaerat. cur post annum illum sumis. passio temporalis. sicut ipse dixit. ITEM: Praeclara ebrietas. deiectus est diabolus. tu cum biberis sitire non poteris. quomodo Iob sanctus pro filiis suis offerebat. iam non panis dicitur sed corpus. iste panis uiuus qui descendit de caelo. panis uiuus. Parasti in conspectu meo mensam etc. tibi cotidie resurgit. Virga imperium. Sed tamen panem illum qui manducauerunt. ubi uersatur et homo quem ille decepit. Aeterna deltas Christi. Ipse enim dominus ait: Dimitte nobis debita nostra! Debitum quid est. remissionem accipis peccatorum et inebriaris spiritu. ITEM: Quotienscumque bibis. ut cotidie debito tuo indulgentiam petas. quia corpus est Christi. Sanguine Christi pacificata sunt omnia uel in caelo. Haec postulatio maxime est eorum quae postulantur. Quomodo? Filius meus es tu. Abstulit debitum. non timebo mala. baculus passio est. Illa creauit. inquit. Illud corruptioni obnoxium si in diem alterum seruaretur. Latinus autem hunc panem cotidianum dixit.ITEM: Audisti psalmum. ubi Christi uerba deprompta fuerint. haec redemit. Illis aqua de petra fluxit. hoc est supersubstantialem. Sed caro non descendit e caelo. tibi sanguis e Christo. Illud caeli. diuinae eius substantiae in illo participaris alimento. hoc supra caelum. hoc alienum ab omni corruptione. Hodie ergo est. nisi peccatum? Accepisti a diabolo debitum. Ideo cotidie accipe. cotidie tibi hodie est. IDEM IN LIBRO DE MYSTERIIS: Re uera mirabile quod manna Deus pluerit patribus. et uerus sanguis eius /386/ est potus. EX LIBRO VI: Sicut uerus est Dei filius dominus Iesus Christus non quemadmodum homines per gratiam sed quasi filius ex substantia patris. qui de caelo descendi. Ista autem esca quam accipis. omnes in deserto mortui sunt. Eri[t] et hodie. uel in terra. Et dimitte. ITEM: Fiat uoluntas tua sicut in caelo et /385/ in terra. inquit. et quicumque hunc manducauerit non morietur in aeternum. panem nostrum cotidianum da nobis hodie. nobis debita nostra. Iudaeus bibit et sitit. quando Christus resurrexit. Unde dictum est: Panem angelorum manducauit homo. quemadmodum Graeci in Oriente facere consueuerunt? Accipe cotidie quod cotidie tibi prosit. Dixi uobis quod ante uerba Christi quod offertur panis dicatur. ego hodie genui te. corpus auctoris quam manna e caelo. Super aquam refectionis etc. Sic uiue ut cotidie merearis accipere. Ideo graece epyusion dicitur. ITEM: Qui uulnus habet. Unde et apostolus: Nolite inebriari uino sed implemini spiritu sancto. ITEM: Potior est lux quam umbra. Quomodo descendit e caelo panis uiuus? Quia idem dominus Iesus consors est diuinitatis et corporis. ITEM: Panem nostrum cotidianum da nobis hodie. Nam etsi ambulem in medio umbrae mortis. reddidit libertatem. uice quam aptus sit caelestibus sacramentis: Dominua pasoit me et nihil mihi deerit etc. ita uera Christi caro. quae sobrietatem mentis operatur. quaniam tu mecum es. hoc domini caelorum. hoc in ueritate. Manna illud de caelo. et qui eras liber in Christo debitor factus es diabolo. et illud in umbra. Quare ergo in oratione dominica ait: panem nostrum? Panem quidem dixit sed epyusion. Si tibi hodie est Christus. Sanctificatum est caelum. corruptionem sentire non poterit. 146 . quod quicumque religiose gustauerit. Considera utrum praestantior sit panis angelorum.

Post consecrationem corpus significatur. quae sepulta est. uere ergo carnis illius sacramentum est. ITEM: Sacramentum quod accipis. ut eius iam sanguinem biberent credentes quem fuderant saeuientes. AD IUDAEOS: Iam securi bibite sanguinem quem fudistis. hoc est corpua moum. IDEM IN EPISTOLA AD HYRENAEUM: Corporeum illud manna nunc <non est) tanti res miraculi. IN HOMILIA PSALMI LXXV: Ipsum sanguinem quem per insaniam fuderunt. Perfectum autem panis de caelo. ITEM: Vere magnus Deus et magna misericordia eius. sanguis nuncupatur. IDEM SUPER MATTHAEUM: Accipite et comedite. in quo tanta perpessus est. AUGUSTINUS DE UTILITATE AGENDAE PAENITENTIAE: Tunc eis Petrus annuntiauit eum colendum quem crucifixerunt. quae crucifixa est. cum praeter naturam sit ipse dominus partus ex uirgine? Vera utique caro Christi. Quod os loquitur. non potest ea quae sunt. IDEM IN LIBRO DE MEMBRIS DOMINI: Sacerdos Dei patris dicitur filius Dei secundum humanitatem. nos accedamus ut corpus eius et sanguinem accipiamus. mens interna fateatur. Unde et apostolus de typo eius ait. et hoc quod conficimus corpus ex uirgine est. Sermo ergo Christi qui potuit ex nihilo facere quod non erat. et ad uerum paschae transgreditur sacramentum ut. quia benedictione etiam natura ipsa mutatur. quomodo in praefiguratione eius Melchisedech panem et uinum offerens fecerat. Quia patres nostri esaam spiritalem manducauerunt. Corpus enim Dei corpus est spiritale. De totius mundi elementis legisti: quia ipae dixit et facta sunt. non distinguas tamen naturam uerbi et corporis. affectus sentiat. per gratiam biberunt. quia uenit quod perfectum est. uere qui nobis dedit manducare corpus suum. Quid hic quaeris naturae ordinem in Christi corpore. Postquam typicum pascha fuerat impletum. IN HOMILIA PSALMI XXVIII. Et tu dicis: Amen. et tibi dicitur: si recte offeras. HIERONYMUS AD HEDIBIAM: Nec Moyses dedit nobis panem uerum sed dominus Iesus ipse conuiua et conuiuium. ipse comedens qui et comeditur. /387/ Vides prophetica gratia bis mutatam esse naturam et serpentis et uirgae. in id mutare. 147 . quod non erat? ITEM: Praeter naturae ordinem uirgo generauit. hoc est. recte autem non diuidas. corpus Christi corpus est diuini spiritus. IDEM IN HOMILIA II PSALMI XXXIII: Accesserunt Iudaei ad Iesum ut crucifigerent. hoc est corpus meum. assumit panem. Non ergo corporalis esca sed spiritalis. Christi sermone conficitur. et sanguinem suum bibere. qui confortator est hominis. corpus ex uirgine. Ipse clamat dominus.ITEM: Probemus non hoc esse quod natura formauit sed quod benedictio consecrauit. maioremque uim esse benedictionis quam naturae. ut ipse esset sacerdos qui et sacrificium. quod sermo sonat. in qua se pro nobis acceptabile sacrificium Deo obtulit. IDEM IN SERMONE DE ABEL ET CAIN: Nam si credas a Christo carnem esse susceptam et offeras transfiguratum corpus altaribus. ITEM: In illo sacramento Christus est. uerum est. et /388/ agni carnes cum apostolis comederat. quia corpus est Christi. peccasti. ipse quoque in ueritate sui corporis et sanguinis praesentaret.

desperauerunt. quia corpus ipsius manducamus. mors. IDEM IN SERMONE DE PASSIONE DOMINI: Intulit supplicium filio Dei. GREGORIUS IN HOMILIA PASCHALI: Quid namque sit sanguis agni. in eadem tamen carne quam sumsit ex uirgine sacramentum propitiationis exsequitur. Christi passio. cum ipse Christus uerus sit Deus et uerus homo. nec rata sunt sacerdotia nec uera sacrificia. quia omnis illa res illarum rerum naturam et ueritatem in se continet ex quibus conficitur. et frustra ab illis Amen dicitur a quibus contra id quod accipitur. Qui licet in patris sit dextera constitutus. spirituali [intelligitur] significatur corpus uisibile Christi et palpabile. non habebitis uitam in uobis. Nemo autem illam carnem manducat nisi prius adorauerit. ITEM: Caro eius. quae sacerdotis manibus fit. 148 .IN HOMILIA PSALMI XXVIII: De carne Mariae carnem accepit et ipsam carnem ad manducandum ad salutem dedit. non rei ueritate sed significanti mysterio. id est corpus Christi. Est igitur sacramentum et res sacramenti. Habent ergo impii epulas suas. Ferebatur enim Christus in manibus suis quando commendans ipsum corpus suum ait: hoc est corpus meum. IDEM IN PSALMO XXXIII: Dauid ferebatur in manibus suis. Manibus suis nemo portatur. carne et sanguine. disputatur. habent pii beati qui esuriunt et sitiunt iustitiam etc. cum reuera sit sacramentum corporis Christi. Quomodo intelligatur in ipso Dauid secundum /389/ litteram non inuenimus. nisi in nostrae proprietate naturae nos uerus immaculati agni sanguis emundet. sacramento et re sacramenti. quam forma panis opertam in sacramento accipimus. et sanguis eius. et nos de cruce Domini pascimur. utroque inuisibili. IDEM IN LIBRO SENTENTIARUM PROSPERI: Hoc est quod dicimus. uisibili elementorum specie et inuisibili domini nostri Iesu Christi carne et sanguine. sed bibendo didicistis. in Christo autem inuenimus. illius uidelicet quod in cruce est positum. sic sacramentum fidei. Nisi manducaueritis carnem filii hominis et biberitis eius sanguinem. sic sacrae mensae communicare debetis ut nihil prorsus de ueritate corporis Christi et sanguinis ambigatis. quod modis omnibus approbare contendimus. Ferebatur enim illud corpus in manibus suis. Hoc enim ore sumitur quod fide creditur. ITEM: Sicut ergo caelestis panis. IDEM IN EPISTOLA ANATOLIO EPISCOPO MISSA: Aliter enim in ecclesia Dei. IDEM IN PSALMO LIV: Iudaei pascebantur tanquam de poena Domini. quae est corpus Christi. quem sub uini specie ac sapore potamus. quando non solum ore corporis sed etiam ore cordis hauritur. quod /390/ baptismus intelligitur. intelligibili. caro uidelicet carnis et sanguis sacramentum sanguinis. qui uere Christi caro est. uocatur ipsa carnis immolatio. sicut Christi persona constat et conficitur Deo et homine. id est corpore Christi. qui sanguis super utrumque postem ponitur. duobus constare. suo modo uocatur corpus Christi. IN HOMILIA XXXI SUPER IOHANNEM: Quousque biberent sanguinem quem fuderant. crucifixio. fudit sanguinem iustum. qui reconciliando mundo et praemium esset et poculum. LEO PAPA IN SERMONE DE IEIUNIO SEPTIMI MENSIS: Dicente Domino. fides. non iam audiendo. sacrificium ecclesiae duabus confici. plenum gratia omnium uirtutum et diuina maiestate.

et credimus quia Deus reuelabit nobis. Unde caelestis confirmat auctoritas quia caro mea uere est cibus et sanguis maus uere est potus. Nam et inuisibilis sacerdos uisibiles creaturas in substantiam corporis et sanguinis sui uerbo suo secreta potestate conuertit dicens: Accipite et comedite. Senex ait. Cum autem presbyter in paruis partibus panem. credimus quia secundum ueritatem corpus Christi est. et aperti sunt intellectuales oculi horum. Inde accessit ad calicem sanguine repletum. Et quomodo tibi nouum et impossibile esse non debeat quod in Christi substantiam terrena conuertuntur. Nisi rem ipsam cognouero. Reuela ergo mihi Domine quod uerum est. quoniam quidem qui auctor est muneris ipse etiam testis est ueritatis. ipse tamen in caelestibus ad dexteram patris integer perseuerat et uiuus. in crastino uenit ad Basilium postulans sine dilatione se accipere quod in Christo est signaculum. uiditque infantem partiri in manibus Basilii. data est illi soli caro sanguine cruentata. officii ministerium et muneris explorare uolens. et dicunt ei. Deprecemur Deum hebdomada hac de mysterio hoc. ita et panis quem dixit quia corpus meum est. Senex autem ait eis. nec per singulos minuitur sed integrum se praebet in singulis. Domine reuela seni /393/ mysterium hoc. et ipsius factus est particeps. Sanguinem uero illius excipiebat in calicem. Cum uero accessisset senex ut acciperet communionem. Illi autem dixerunt ad eum. Domine tu cognoscis quondam non per malitiam incredulus sum rei huius sed per ignorantiam errem. et dicebat non esse naturaliter corpus panem quem sumimus sed figuram eius esse. IPSO AD AEGEAM DICENTE: Cum uere carnes eius in terris sint comestae et uere sanguis eius sit bibitus. et communicantibus omnibus uenit et ipse dataque est ei uere caro facta. atque de utrisque seruans reliquias abiensque in domum suam ostendit uxori suae ad /392/ confirmationem dictorum et narrauit quae propriis oculis uiderat. ut uere. et quando positi sunt panes in altare. ut credat et non perdat laborem suum.IDEM IN IV DIALOGORUM: Tunc uera pro nobis Deo hostia erit cum nosmetipsos hostiam fecerimus. quia magna esset uita et conuersatio eius. Senex cum gaudio suscepit et deprecabatur Deum dicens. VIl: Diuina quidem mysteria illo agente Hebraeus quidam se sicut Christianus populo commiscuit. Abba sermonem audiuimus cuiusdam infidelis. simplex autem in fide et errabat pro eo quod erat idiota. quia horribile et admirabile est Christianorum mysterium. Credo. qui hoc dixi. uidetur illis tantummodo tribus tamquam puerulus iacens super altare. et in singulis portionibus totus est. Sed et illi senes abeuntes in caelis suis rogabant et ipsi dicentes. EX VITIS PATRUM TRACTATUS DE CARITATE CAP. PRAEFATIO DE DOMINICA QUINTA POST THEOPHANIAM: Singuli autem accipiunt Christum dominum. Exaudiuit autem dominus utrosque et hebdomada completa uenerunt in ecclesiam. Illi autem rogabant eum dicentes. Nos credimus quia panis ipse corpus Christi est et calix sanguis secundum ueritatem et non secundum figuram. Quod cum uidisset pertimuit et clamauit dicens. qui erat magnus in hac uita. non mihi satisfacit ratio uestra. et calix sanguis. qui dicit quia panis quem sumimus non nature corpus Christi sed figure est eius. Basilius autem sanctus non differens baptizauit eum cum omni domo sua credentem domino. Est quidem etiam peccatoribus et indigne percipientibus uera Christi caro uerusque Christi sanguis sed essentia non salubri /391/ efficientia. Domine. Recedat ergo omne infidelitatis ambiguum. et cum extendisset presbyter manus ut frangeret panem. etiam angelus incidebat pueri membra in modicis partibus. quia panis qui in altare ponitur corpus tuum est. descendit angelus de caelo et habens cultrum in manu sacrificauit puerum illum. Credens ergo. Ego sum. et statim facta est illa panis in manu eius secundum mysterium et 149 . cogitauerunt quia innocenter et simpliciter diceret hoc. EX PASSIONE SANCTI ANDREAE. hoc est corpus meum. AMPHILOCHIUS EPISCOPUS YCONIUS DE VITA ET MIRACULIS SANCTI BASILII CAP. ut uere est. Sed sicut plasmauit hominem ad imaginem suam et nemo potest dicere quia non erat imago Dei quamuis incomprehensibilis. XXVI: Narrauit iterum abbas Daniel dicens: Dixit pater noster Arsenius de quodam sene. EUSEBIUS EMISENUS: Vere unica et perfecta hostia fide aestimanda non specie neque exteriori censenda uisu sed interiori affectu. te ipsum interroga etc. Hoc audientes duo senes et scientes.

et de calice bibat. ITEM: Ut prudentibus loquor. ibi congregabuntur aquilae. uos ipsi indicate quod dico. et omnes eundem potum spiritalem biberunt. in cuius typum nos calicem mysticum percipimus. non utique iudicaremur. Non potestis mensse domini participes esse et mensae daemoniorum. quod est figure corporis et sanguinis domini. Est etiam corpus ecclesia. Ideo inter uos multi infirmi et imbecilles et dormiunt multi. quae alis circumuolant spiritalibus. ORIGENES SUPER MATTHAEUM: Hoc est enim corpus meum et accipiens calicem etc. et sic de pane illo edat. maxime si meminerimus quod a Pilato Ioseph corpus acceperit. nonne communicatio sanguinis Christi est? Et panis. ITEM: Figura corporis est /395/ altare. EX EVANGELIO: Accipiens panem benedixit ac fregit deditque discipulis suis dicens: Hoc est corpus meum etc. Itaque quicumque manducauerit panem uel biberit calicem domini indigne. Nonne tibi uidentur aquilae circa corpus Maria Cleophae et Maria Magdalene et mater domini apostolorumque conuentus circa domini sepulturam? Nonne tibi uidentur aquilae circa corpus. Dixerunt autem ei senes. Iustorum animae aquilis comparantur quod alta petunt. Panem ilium manducat qui ea quae scripta sunt seruat. donec uideant regnum Dei. quando ueniet cum intelligibilibus nubilous filius hominis et uidebit eum omnis oculus? Est etiam corpus de quo dictum est: Caro mea uere est cibus et sanguis meus uere est potus. Quod si nosmetipsos diiudicaremus. ITEM: Ubi fuerit corpue. et omnes eandem escam spiritalem manducauerunt. Panis iste quem Deus uerbum corpus suum esse fatetur. Calix benedictionis.sumpsit illud gratias agens. Qui enim manducat et bibit indigne. ITEM: Quae immolant gentes. unum corpus multi sumus. Probet autem se ipsum homo. significamus. quoniam patres nostri omnes sub nube fuerunt et omnes mare transierunt. uerbum de Deo uerbo procedens 150 . EX EPISTOLA I PAULI APOSTOLI AD CORINTHIOS: Nolo enim uos ignorare fratres. DE SACRAMENTIS: Fac nobis oblationem hanc acceptabilem. ITEM: Quotienscumque enim manducabitis panem hunc et calicem bibetis. Circa hoc corpus uerae aquilae sunt. Non potestis calicem domini bibere et calicem daemoniorum. mortem domini annuntiabitis. Habemus panem qui descendit de caelo. uerbum est nutritorium animarum. Petra autem erat Christus. IDEM IN LIB. donec ueniat. huius rei memores in edendo et potando carnem et sanguinem quae pro nobis oblata sunt. iudicium sibi manducat et bibit non diiudicans corpus domini. nonne participatio corporis domini est? Quoniam unus panis. reus erit corporis et sanguinis domini. et omnes in Moyse baptizati sunt in nube et in mari. ITEM: De corpore iam dubitare non possumus. daemoniis immolant et non Deo. AMBROSIUS SUPER LUCAM: Sunt aliqui hic stantes. Bibebant autem de spiritali consequenti eos petra. ITEM: Beneficii diuini sanguis testis est. Deus scit humanam naturam quia non potest uesci carnibus crudis et propterea transformauit corpus suum in panem et sanguinem in uinum his qui illud fide suscipiunt. IDEM IN EPISTOLA AD CORINTHIOS: Quia morte domini liberati sumus. quem frangimus. qui non gustabunt mortem. Nolo autem uos socios fieri daemoniorum. omnes qui de uno pane et de uno /394/ calice participamur. cui benedicimus.

et sermo Dei et caro Christi et sanguis in auribus funditur. Si ergo panis qui de caelo descendit corpus est domini et uinum quod discipulis dedit sanguis illius est qui effusus est in /396/ remissionem omnium peccatorum. Nos audiamus panem quem fregit dominus deditque discipulis esse corpus domini. Sic et panis est uerbum Christi factum de tritico illo. Non enim panem ilium uisibilem quem tenebat in 4 manibus. Sic et in carne Christi. ipsius bibimus sanguinem. Si macula ceciderit. corpus suum dicebat Deus uerbum sed uerbum in cuius mysterio fuerat panis ille frangendus. Et est potus iste generatio uitis uerae. qui fidelis est intelligit. sanctas scripturas puto. Faciamus igitur uoluntatem eius. quod nemo potest canere nisi in regno ecclesiae. In prinoipio erat uerbum. rubentia musta calcamus et nouum ex his uinum bibemus in regno patris. Et potus iste. sicut uolumus. ITEM: Qui emittit eloquium suum terrae. Istud granum frumenti pinguissimum est. licet et in mysterio possit intelligi. non eos agni carnes comedere sed draconis qui datus est in eacam populia Aethiopum. De praedicatione loquitur euangelica de doctrina apostolorum. et Christus nobiscum bibet in regno ecclesiae sanguinem suum. Si quando audimus sermonem Dei.et panis de pane caelesti. quem Deus uerbum sanguinem suum fatetur. 151 . non bibam amodo de hoc genimine uitia etc. Sicut tradunt Iudaei. uerbum est potans et inebrians praeclare corda bibentium. ut faciam uoluntatem eius qui me misit. IDEM SUPER CXLVII PSALMUM: Et adipe frumenti satiat te. qui positus est super mensam de qua scriptum est: Praeparuati in conspectu meo mensam aduersus eos qui tribulant me. In omni enim terra auditus est sermo eius et in orbe terrarum apostolica doctrina. qui est in poculo de quo scriptum est: Et poculum tuum inebriana quam praeclarum est. omnes habet in se delicias. id est ne extra ecclesiam immolari agnum putemus. ITEM: Sed nec Moyses dedit nobis panem uerum sed dominus Iesus ipse conuiua et conuiuium. ITEM: Quotquot in Christo baptizamur. qui non comederit carnem meam et biberit sanguinem meum. quae interpretatur electa. QUI SIC INCIPIT. Dominus noster granum tritici in terram cecidit. Nec potum ilium uisibilem sanguinem suum dicebat sed uerbum in cuius mysterio fuerat potus ille effundendus. Qui emittit eloquium suum terrae. ipse comedens qui et comeditur. quae dicit: Ego sum uitis uera. quantum periculum? Pinguissimus /397/ sermo diuinus est. Christum induimur et panem comedimus angelorum et audimus dominum praedicantem: meus cibus est. ITEM: Hic sanguis meus noui testamenti. et nos multiplicauit. Et uerbum caro factum est et habitauit in nobis. Felix est qui instrumento isto adipem intelligit. Denique sequitur: Velociter currit sermo eius. Et est sanguis uuae illius quae missa in torcular passionis protulit potum hunc. HODIE POPULUS ISRAEL: Praecipitur ut in una illum comedamus domo. Ergo corpus Iesu euangelium puto. et nos aliud cogitamus. quod regnum patris est. hoc est sanctarum scripturarum interpretatio. et cotidie in sacrificiis eius de genimine uitis uerae et uineae Sorech. quod cadens in terram multum reddidit fructum. periclitatur. quid aliud potest esse nisi uerbum quod nutrit et uerbum quod laetificat cor? HIERONYMUS AD HEDIBIAM DE DIVERSIS QUAESTIONIBUS: Quid sit. Ex quo manifestum est quod Iudaei et haeretici et omnium conuenticula dogmatum peruersorum. IDEM IN SERMONE QUODAM DE AGNO PASCHALI. manna quando comedebant secundum uoluntatem uniuscuiusque sapiebat in ore. ascendamus cum domino cenaculum et accipiamus ab eo sursum calicem noui testamenti ibique cum eo inebriemur uino sobrietatis. Et quando dicit. Nam corpus Dei uerbum aut sanguis. doctrina diuina est. nequaquam in uetustate litterae sed in nouitate spiritus cantantes canticum nouum. Hoc uerbum in carne mittitur. quia agnum in ecclesia non comedunt. qui est sermo doctrinae. tamen uere corpus Christi et sanguis eius sermo scripturarum est. Quandq imus ad mysterium. ita et cibum accipimus.

et: nisi /399/ manducaueritis carnem meam et sanguinem meum biberitis. de quo ipse loquitur: Qui manducat carnem meam et bibit sanguinem meum habebit uitam aeternam. aut iuxta historiam tantum intelligamus aut quibusdam allegoriis et nubilo interpretationis ad peruersa dogmata diriuemus et eneruemus eas. erubesco confiteri Deum tales leges dedisse. auertit fortasse auditum secundum eos qui dicebant: Quia eum poteat audire? Sed si filii estis ecclesiae. EX SERMONE QUODAM AUGUSTINI: Utrum sub figura an sub ueritate fiat hoc mystici calicis sacramentum. Veritas ait: Caro mea uere est cibus et sanguis meus uere est potus. ita per eundem ex substantia panis et uini mystice idem corpus Christi consecretur. quae uere carnes agni sunt. Si enim secundum litteram sequaris hoc ipsum qubd scriptum est: nisi manducaueritis carnem meam et biberitis sanguinem meum. IDEM IN ISAIA: Comedunt cibos pietatis. et omnis sermo eius uerus est. et sanguis meus uere est potus. ut alia sit caro. Si enim /398/ panes propositionis non poterant ab his qui uxores tetigerant comedi. et sic unusquisque pro meritorum puritate proximo mundus fit cibus.ITEM: Quod autem sequitur. non habebitis uitam aeternam. ut sicut de uirgine per spiritum uera caro sine coitu creatur. si euangelicis imbuti mysteriis. nisi uera sit caro? Sed quia Christum uorari fas dentibus non est. 152 . Si enim in merito esset sacerdotis. licet Christus semel passus sit. quia omne opus eius sanctum est. Caput cum pedibus eius et intestinis comedetis. Corpus Christi et ueritas et figura est. uel spiritalis illa atque diuina. quanto magis panis ille qui de caelo descendit non potest ab his qui coniugibus paulo ante haesere complexibus uiolari atque contingi? IDEM IN QUADAM HOMILIA SUPER LEVITICUM: Dominus ait: Caro mea uere est cibus. quod exterius sentitur. Agnoscite. quem ego dabo. intestina quicquid in littera latet. nihil a malo minus percipitur sacerdote. Hoc qui audire nescit. dum corpus Christi et sanguis uirtute spiritus in uerbo ipsius ex panis uinique substantia efficitur. Alioquin quomodo magnum erit. agnoscite quae dicimus. Caput intelligentia spiritualis. Ut ergo diximus. caro mea est pro mundi uita. Si uero assideamus litterae. quia domini sunt. cum loquitur proximo suo. Veritas. et sanguis. uoluit hunc panem et uinum in mysterio uere carnem suam et sanguinem consecratione sancti spiritus potenter creari et cotidie pro mundi uita mystice immolari. illud est ne scripturas diuinas. Etenim Pascha nostrum immolatus est Christus. nequaquam ad Christum pertineret. uel caro mea. quia figurae sunt quae in diuinis uoluminibus scriptae sunt. IDEM IN EPISTOLA AO EPHESIOS: Dupliciter igitur intelligitur caro Christi et sanguis. et ideo cotidie Christus pro nobis mystice immolatur. Nunc autem sicut ipse est qui baptizat. Intra catholicam ecclesiam in mysterio corporis Christi nihil a bono maius. qui militis effusus est lancea. pedes simplex iuxta historiam narratio. digna uidebitur legislatio. qui non foris sed in domo una et intus comeditur. ita ipse qui per spiritum sanctum hanc suam efficit carnem et transfundit sanguinem. alia caro et sanguis. mundum cibum profert proximo suo et ideo omnis homo. Secundo loco post illius carnem mundus cibus est Petrus et Paulus. ut non crudas agni carnes neque elixas comedamus. quae uisura sit salutare Dei. Si secundum hunc intellectum dicamus Deum hominibus leges promulgasse. Figura uero. ne qui ignorat ignoretur. Iteratur autem cotidie haec oblatio. Iuxta hanc diuisionem et in sanctis eius diuersitas sanguinis et carnis accipitur. occidit haec littera. ideo tamquam spiritales et non carnales intelligite quae dicuntur. de qua ipse ait: Caro mea uere est cibus et sanguis meus uere est potus. sine quibus mortalis /400/ infirmitas uiuere non potest. Est et in euangeliis littera quae occidat. omnis homo aliquem habet in se cibum. nec comedunt carnem Iesu nec bibunt sanguinem eius. siue prodest ei ex sermonibus siue nocet. ITEM: Sciatis fratres quoniam quicumque uxori debitum reddit uacare non potest orationi nec de carnibus agni comedere. panis. quia non in merito consecrantis sed in uerbo efficitur creatoris et ui rtute spiritus sancti. ex quo qui sumpserit. mundum ei aut immundum efficitur animal. quia cotidie peccamus peccatis. quae crucifixa est. si quidem bonus est et de bono thesauro profert bonum. dum non sunt sancti et corpore et spiritu. quae regnum Dei non queant possidere.

ut si quis ex ipso manducauerit. Nam si post resurrectionem fieret. eius utique uerbo ad melius recreantur. sed specie uisibili. aliud nos. quam lapis. nihil aliud quam laudes et gratiarum actiones sunt. Aliud illi. inquit. eundem quem nos cibum spiritalem manducauerunt. petitiones. sed dixerunt: Durus est hio aermo. postulationes. Non est quantitas uisibilis in hoc aestimanda mysterio. Quod pertinet ad uirtutem 153 . qui de caelo descendit. quod tamen hoc idem est uirtute spiritali. per quam a bestiali sensu exuamur. quia illi manna. de quo dicitur: Qui plus collegerat. Accipite et manducate ex hoc omnes. qui ex duabus substantiis constat. per quam in uisceribus Christi censeamur. Aliter nouerat Christus quod et boni digne et mali indigne hoc mysterium accepturi erant. Reliqua omnia. Cuius enim potentia creantur prius. quam illa quae rationis uel sensus est expers. Idem potus. Totus enim homo. ita rationalis creatura praestantior etiam misera. per quam benedicimur. ITEM: Sicut autem melior est natura sentiens. eandem escam spiritalem manducauerunt. per quam omnes in caelo conscribamur. Recte etiam caro sanguini sociatur. et ideo in eam non cadit miseria. quae sacerdos dicit aut clerus canit. petra autem erat Chriatus. nos aliud. et ideo carne simul Christi et sanguine saginatur. iam Iudas cum sanctis apostolis communicare non potuisset. nec sanguis sine carne iure communicatur. Hunc panem significauit manna. adscriptam. non habuit amplius. quomodo ista ferrent increduli? Credendum est quod in uerbis Christi sacramenta conficiantur. quod in eius figura praecessit.ITEM: Hanc oblationem benedictam. Et omnea eundem potum spiritalem biberunt. similitudinem quoque carnis et sanguinis eius sumamus. habuit minus. sed uirtus sacramenti spiritalis. et ridiculum nullum fiat paganis quod cruorem occisi hominis bibamus. IDEM LIB. quae et in manna. IDEM QUAESTIONUM LXXIII CAP. In hoc ergo uerbo creatur /401/ illud corpus. ut quia similitudinem mortis eius in baptismo accepimus. Xl DE CIVITATE DEI DE BONIS ET MALIS ANGELIS: Beatitudinis illorum causa est adhaerere Deo. sed uirtus in eo et diuinitas consideranda. /402/ qui dolere nullo modo potest. ITEM: Verba sunt Dei. inquit. aut certe obsecrationes fidelium. non moriatur. Melius enim omne quod uiuificat quam id quod uiuificatur. Quomodo enim eundem potum? Bibebant. Breuiter ergo dixerim. idem panis. ITEM: Hoc mysterium ante passionem discipulis traditur. rationabilem. quicumque in manna Christum intellexerunt. quia iam damnatus erat. istorum miseriae non adhaerere. IDEM IN EXPOSITIONE EVANGELII: Ut quid paras dentes et uentrem? Credere in eum. quod dominus dixerat: Qui manduoat carnem meam etc. Nihil rationabilius. acceptabilem. Spiritalem uero eandem quam nos. uerum etiam caro per hoc ad immortalitem et incorruptionem reparatur. Petra Christus in signo. Hic est panis de caelo deacendene. Omnes. ratam. hoc est manducare panem uiuum. Spiritalem utique eandem. IDEM IN SERMONE DE UTILITATE AGENDAE PAENITENTIAE: Ille eos a morte liberaturus erat qui per manna figurabatur. Hic panis est. II: Omnis anima omni corpore melior. ita ut et ueritas non desit in sacramento. nam corporalem aliam. Voluit cunctis communicantibus ostendere quid boni quidue mali ex eo percipiant. ut per hanc acceptabiles eius unico simus. redimitur. quia nec caro sine sanguine. Inuisibiliter saginatur. Si enim discipuli patienter ferre nequiuerunt. etiam cum dolet. et ideo Iudas in figura omnium malorum primus ad percipiendum permittitur. sicut nec quantitas hominis Christi metienda in corpore. ITEM: Eadem ratio est in corpore domini. anima sola hoc mysterio pascitur. quia numquam potest umbra desistere nisi radiante luce. de apiritali asquenti eea petra. uerus Christus in carne et uerbo. quia inuisibiliter renascitur. sicut quidam uolunt. neque qui minus parauerat. Denique non.

nec alienari ab illius panis calicisque consortio. Vinum est in sua natiuitate. quem fusuri sunt qui me crucifigent. Verba. spiritus et uita sunt. Carnem quippe sic intellexerunt. non semper habebitis uobiscum. calix post prossuram torcularis. Spiritus est. Postea ad aquam uenistis et conspersi estis. modo fide tenet. aliquibus ad exitium. et per misericordiam ipsius quod accepimus sumus. Intellexisti carnaliter? spiritus et uita tibi non sunt. remansit cum XII. Hunc itaque cibum et potum societatem uult intelligi corporis et membrorum suorum. Spiritaliter intelligite quae locutus sum. caro nihil prodeat. me autem non semper habebitis potest et sic intelligi. secundum praesentiam carnis paucis diebus.sacramenti. Quando catechumeni deferebamini. Res uero ipsa. ITEM: Qui ergo eius carnem non manducat nec bibit eius sanguinem. si intelligerent. Sacramenti quippe illius participatione ac beneficio non priuatur. id est spiritaliter intelligenda sunt. non foris. Non enim recessit praesentia maiestatis. et panis dominicus facti estis. Unum estote diligentes uos. et modo uinum est. ITEM: Ad aream dominicam comportati estis. Sciens autem Iesus ait: Hoc uos scandalizat. aliquibus ad uitam. laboribus boum. ITEM IN SERMONE DE SACRAMENTIS: Quia passus est pro nobis. et ibi uos estis in mensa et in calice nobiscum uos estis. do uobis carnem meam manducare et sanguinem meum bibere. IDEM IN EXPOSITIONE PSALMI LIV: Dicentes quia durus est trio sermo. indiuiduam caritatem. triturati estis. qui uiuificat. Huius rei sacramentum. quam Verbum assumpsit. inuenitur. simul bibimus. qui manducat intus. /404/ unam spem. quia simul uiuimus. ITEM: Vinum in multis racemis fuit. IDEM SUPER IOHANNEM SERMONE L: Pauperea enim semper hababitia uobiscum. in horreo uersabamini. et bibituri ilium sanguinem. quod etiam fecit nosmetipsos. quando in se hoc. ubi erat prius? Quid est hoc? Hinc soluit. Ibi est enim sedens ad dextram patris et hic est. alicubi certis interuallis dierum de mensa dominica sumitur. post labores et contritiones iam in nomine Christi tamquam ad calicem uenistis. Si ergo uideritis filium hominis ascendentem. inquit. Secundum carnem uero. ille dixit se ascensurum in caelum utique integrum. Coepistis moli ieiuniis et exorcismis. habet uitam aeternam. Non hoc corpus. quando in baptismate Christi membrum efficitur. Loquebatur de praesentia corporis sui. quod est ecclesia. Caro autem non prodest quidquam. quod illos mouerat. 154 . separauerunt se ab illo. de hoc saeculo migrauerit in unitate corporis Christi constitutus. non ad uisibile sacramentum. Nam secundum maiestatem suam et inuisibilem gratiam impletur quod ab eo dictum est: Ecce ego uobiscum sum usque in consummationem saeculi. instruxit eos qui remanserant. quicumque eius participes fuerint. qui manducat corde. Et uos post illa ieiunia. non qui premit dente. commendauit nobis in isto sacramento sanguinem suum et corpus. manducaturi estis. hinc aperuit. id est annuntiantium euangelium. quae locutus sum ad uos. spiritaliter intellectum uiuificabit uos. nulli ad exitium. Aliter: secundum praesentiam maiestatis semper habemus Christum. quod illud sacramentum significat. omni homini ad uitam. etiamsi antequam panem illum comedat calicemque bibat. id est /403/ unitatis corporis et sanguinis Christi alicubi cotidie. Nam et nos corpus ipsius facti sumus. Simul enim hoc sumimus. cuius sacramentum est. quod dixi. unde fuerant scandalizati? Hinc plane. quomodo in /405/ cadauere uenditur. Sacramentum aliquod uobis commondaui. tenendo unam fidem. Illi autem putabant erogaturum corpus suum. Cum uideritis filium hominis ascendentem ubi erat prius. Quare? Quoniam conuersatus est secundum corporis praesentiam XL diebus cum discipulis et ascendit in caelum sed non est hic. et qui manducat et bibit. aut in macello dilaniatur. non habet in se uitam aeternam. unumquemque fidelium corporis sanguinisque dominici tunc esse participem. non oculis uidet. quod uidetis. IDEM IN SERMONE DE INFANTIBUS: Nulli aliquatenus ambigendum.

fructum spiritualem. ITEM: Quis audeat manducare Dominum suum? Et tamen ait: qui manduoat me. Qui non in me manet /407/ et in quo non maneo. Quod autem fides instruenda. quod intelligitur. ITEM LIB. per partes manducatur. integer totus in corde tuo. ITEM IN XX: Qui manducat oarnem meam et bibit aunguinem maum. qui non est ipse sed reuolutione temporis similis ei. in me manet et ego in eo. sed fide contingere. sed tamen hic etiam nobiscum est ueritas Dominus. Quod uidetur speciem habet corporalem. uel quod habet calix. ipse est dies. Ut enim alla taceam. fratres. Nonne semel immolatus est Christus in semetipso? Et tamen in sacramento omni die populis immolatur. Quomodo ergo panis est corpus eius et calix. est sanguis eius? Ista. non possum simul esse membra Christi et meretricis. Et quidem in sacramento sic fit. IDEM IN QUADAM EPISTOLA: Sacramentum est inuisibilis gratiae uisibilis forma. IDEM IN X DE CIVITATE DEI: Sacrificium uisibile inuisibilis sacramentum. Hoc est enim in Christo manere. 155 . id est sacrum signum est. quibus haec gesta sunt. hodie dominus resurrexit. ita fidei sacramentum fides est. Unusquisque partem suam accipit. uita manducatur.certe uel tunc uidebitis quia non eo modo quo putatis erogat corpus suum uel tunc intelligetis quia gratia eius non consumitur morsibus. Non sunt autem membra Christi qui se faciunt membra meretricis. partes de illo facimus. ueritas autem eius ubique diffusa est. nec occiditur. nec quoniam manducatur. ITEM: Quod uidetis in altari. /406/ ITEM: In caelum ascendit. ut dicamus. omnino sacramenta non essent. ITEM: In caelo iam Christum sedentem manibus contrectare non possumus. ITEM: Donec saeculum finiatur. illuc leuauit corpus suum. Sicut ergo secundum quendam modum sacramentum corporis Christi corpus Christi est. sursum est dominus. Sic enim hoc dixit. ut in illo maneat et Christus. cum ex quo resurrexerit tot anni transierint. calix est sanguis. ut manducetur. quod etiam oculi uestri uobis renuntiant. IDEM IN I DE CATECHIZANDIS RUDIBUS: Sacramentum est diuinae rei inuisibilis signaculum uisibile. Ex hac autem similitudine plerumque iam sacramenta ipsarum rerum nomina accipiunt. Quoniam Christus manducatur. nuncupamus. cum ille ante multos annos passus sit. quondam nec in membris computandi sunt Christi. sacramentum sanguinis Christi sanguis Christi est. ubi est modo sedens ad dexteram patris. Non itaque manent in Christo qui non sunt membra eius. non se dicat aut existimet manducare corpus meum aut bibere sanguinem meum. XXI: Nec isti ergo dicendi sunt manducare corpus Christi. Ipso die dominico dicimus. IDEM IN LIBRO DE PAENITENTIA: Sacramentum est diuini mysterii signaculum. Ostendit quid sit non sacramento tenus sed reuera corpus Christi manducare et eius sanguinem bibere. Istos dies secundum illorum similitudinem. manet integer totus in caelo. uno loco esse oportet. IDEM IN EPISTOLA AD BONIFATIUM EPISCOPUM: Saepe ita loquimur ut Pascha propinquante dicamus crastinam uel perendinam domini passionem. Denique ipse dicit: Qui manducat carnem meam etc. Si enim sacramenta quandam similitudinem earum rerum quarum sacramenta sunt non haberent. nisi malum illud paenitendo esse destiterint. Norunt autem fideles quemadmodum manducent carnem Christi. panis est corpus. in quo resurrexit. panis est et calix. uiuit propter me. Corpus enim. tanquam diceret. ideo dicuntur sacramenta quia in eis aliud uidetur et aliud intelligitur.

IDEM AD DARDANUM: Una persona Deus et homo est. non habebitis uitam in uobis. oportet tamen inuisibiliter intelligi. numquid totiens Christus occiditur? Sed anniuersaria recordatio repraesentat quod olim factum est. in caelo autem per id quod homo. nec mutabis me in te.IN II DE DOCTRINA CHRISTIANA: Signum est res. Et quoniam sanguinem suum appellat uinum. spiritaliter intellectum uiuificabit nos. IDEM IN I RETRACTATIONUM CONTRA ADIMANTUM. ITEM: Christum autem et ubique totum praesentem esse non dubites tanquam Deum et in loco aliquo caeli propter ueri corporis modum. Non enim dominus dubitauit dicere. Figura ergo praecipiens est passioni domini esse communicandum et recondendum in memoria quod pro nobis caro eius crucifixa est et uulnerata. eo magis mente consternari quo uidemus nos longe adhuc peregrinari ab illo in cuius solum praesentia beate uiuere ualeamus. hoc est corpus meum. CONTRA FAUSTUM: Quid enim sunt aliud quaeque sacramenta corporalia. UBI AIT: Intelligite spiritaliter quae locutus sum. cum signum daret corporis sui. DISCIPULUM MANICHAEI: Nam ex eo quod scriptum est sanguinem pecoris animam eius esse. aliud aliquid ex se faciens in cogitationem uenire. carnem filii hominis et sanguinem eius biberitis. inquit. nisi quaedam quasi uerba uisibilia. Non hoc corpus quod uidetis. Meminisse etenim continuo debemus quia corpus domini nostri in terris inuenire nequimus. Una sabbati ualde diluculo: Hoc quoque quod mulieres non inuento corpore domini mente consternabantur. IDEM IN VI DE BAPTISMO INDUCIT SANCTUM CYPRIANUM DICENTEM: Quoniam dominus uocat corpus suum panem de multorum granorum adunatione congestum. Etsi necesse est uisibiliter celebrari. 156 . manducaturi estis et bibituri ilium sanguinem quem fusuri sunt qui me crucifigent. Facinus uidetur aut flagitium iubere. quis non uideat non posse corrumpi? IN III DE DOCTRINA CHRISTIANA: Nisi manducaueritis. Sacramentum aliquod nobis commendauit. IDEM IN LIB. IDEM IN CONFESSIONIBUS: Cibus sum grandium. ubique per id quod Deus est. IDEM IN LIBRO DE UNICO BAPTISMO: Si ad res ipsas uisibiles quibus ipsa sacramenta tractantur. BEDA IN HOMILIA ILLIUS EVANGELICAE LECTIONIS. animum conferamus. et eo magis humiliari quo nos constat de profundis clamare ad eum qui habitat in caelo. sed /408/ tu mutaberis in me. Quotiens Pascha celebratur. praeter speciem quam ingerit sensibus. de botris atque atinis plurimis expressum atque in unum coactum. quis nesciat eas esse corruptibiles? Si autem ad id quod per eas agitur. gregem nostrum significat commixtione adunatae multitudinis copulatum. in memoria nostra omni anno fit. praeter /409/ id quod supra dixi possum etiam interpretari praeceptum illud in signo esse positum. sacrosancta quidem sed tamen mutabilia et temporalia? IDEM IN TRACTATU PSALMI XCVIII. cresce et manducabis me. et sic nos facit moueri tanquam uideamus praesentem dominum in cruce. IDEM IN PSALMO XX: Quod semel factum est. cum diuinis specialiter mancipamur obsequiis. nos congruit imitari. populum nostrum de gentibus indicat adunatum. ITEM: Maxime angelici nobis spiritus adesse credendi sunt. et utrumque est unus Christus.

EX CONCILIO REMENSI CAP. quae in altario offeruntur. tabula radetur. de quo corpore loquitur? Nam corpus Christi est quod assumpsit in utero uirginali. aut pars eius ceciderit et non inuenta fuerit. quia panes propositionis a sabbato in sabbatum mutabantur. V: Omne sacrificium sordida uetustate perditum igne comburendum est et cinis iuxta altare sepeliendus. annum unum /410/ paeniteat. ITEM: Qui negligentiam erga sacrificium fecerit. in uase ad hoc praeparato abluatur. in eo uermis comburatur et cinis sub altare recondatur. corpus Christi est tota ecclesia fidelium: corpus Christi est quod cotidie consecratur in ecclesia. Q. Seorsum enim panis et seorsum calicis commendatio 157 . de sabbato in sabbatum semper innouentur. CLEMENS IN SECUNDA EPISTOLA AD IACOBUM: Cum timore et tremore reliquias corporis domini debent custodire fragmentorum. IV: Oblata. Si integrum inuentum fuerit. ubi apostolis corpus suum et sanguinem commendauit. quaternis diebus suam negligentiam soluat. III: Si uero per negligentiam de calice domini aliquid stillauerit in terram. EX DECRETIS IULII PAPAE EPISCOPIS PER AEGYPTUM MISSIS: Illud uero quod pro complemento communionis intinctam tradunt eucharistiam populis. III quadragesimas cum pane et aqua paeniteat. ut quidam sentiunt. et cinis intra altare recondetur. id est per passionem corporis sui dedit nobis remissionem peccatorum. ut in eo uermis consumptus sit et ad nihilum deuenerit. locus corradetur et igne comburetur. sed aut in sacrario cum libro ponatur aut cum patena et calice recondatur. Qui autem perdiderit illud in ecclesia. XX dies expleantur ieiunio. ut non conculcetur. Quod si quis diabolo instigante facere praesumpserit. ut non simus iam subiecti legi si peccare desistimus. eo quod ex dominico corpore /411/ et sanguine infectum sit. et mus uel aliquod animal comederit illud. Per corpus suum ergo Christus nos liberauit a lege. VI: Qui non bene custodierint sacrificium. et qui neglexerit. ITEM CAP. ne diu seruata muscida fiant aut. quod assumpsit in utero uirginali. supra quod sacra oblatio immolatur. ITEM CAP. et alia quae eadem die consecrata est loco eius subrogetur.HAIMO SUPER EPISTOLAM AD ROMANOS: Cum dicit: per corpus Christi mortificati estis legi. Apparet ergo de illo corpore dixisse apostolum. Si cum amissione saporis decoloratur sacrificium. 118: QUOD EUCHARISTIA NUNQUAM SIT DANDA INTINCTA ET CONTRA. nec hoc prolatum ex euangelio testimonium receperunt. IV: Sacra oblatio semper sit super altare obseruata propter mures et nefarios homines et a die septimo in septimum semper mutetur et a presbytero sumatur. linguabitur. EX DECRETIS PII PAPAE CAP. XL dies paeniteat. igni consummantur. EX PAENITENTIALI THEODORI: Qui euomuerit sacrificium et a canibus consumetur. uel quando abluitur. Si non fuerit tabula. nunquam super altare maneat nisi tempore missae. XXX dies paeniteat. EX CONCILIO AURELIANENSI CAP. anathema sit. EX CONCILIO TURONICO CAP. fiat. quod absit. III: Corporale. ne forte diutius obseruata muscida.

tinctam atque porrectam suum exprimit traditorem. hoc quod isti cauendum putant uellet intelligi. cum homini ingrato intrasset panis in uentrem. III: Omnis presbyter habeas pyxidem aut uas tanto sacramento dignum. Et rogantes monemus. I: Si autem dominus ubi ait: nolite sanctum dare canibus. quia non oporteat eo ministrante de oblatione percipere. neque euangelium aut epistolam ad missam legat. 120: QUOD HAERETICI OBLATIO NON PROSIT ET CONTRA. ITEM CAP. Et cum intinxisset panem. hostis in mentem. Intrauit ergo post hunc panem sathanas in domini traditorem ut sibi iam traditum plenius possideret. Quae tamen sacra oblatio intincta debet esse in sanguine Christi. non sacramenti huius institutionem signaret. quia male bonum malus accepit. qui praefatae constitutioni obedientes fuerint. tunc Iudas Christi corpus accepit. 119: QUOD PRESBYTER UXORATUS A SUBIECTIS NON SIT ABICIENDUS ET CONTRA. Et praecipientes statuimus. Bonum est quod accepit. ut ueraciter possit dicere infirmo. anathema sit. ut putant quidam. quia ibi sanctus spiritus non est. sed malo suo accepit. neque in presbyterio cum his ad diuina officia. nec quale sit quod datur sed qualis sit cui datur. 158 . ubi et ipse Iudas erat. ubi corpus domini recondatur ad uiaticum recedentibus a saeculo. ut missam non cantet. in quem prius intrauerat ut deciperet. Unde etiam sancta synodus haec a capite sub excommunicatione statuit dicens: /413/ Quicumque sacerdotum. Q. iuxta ecclesias suas. simul manducent et dormiant. CYPRIANUS: Haeretici oblatio sanctificari non potest. EX CONCILIO TURONICO CAP. et quidquid eis ab ecclesiis competit communiter habeant. dedit Iudae. III: Quicumque discernit a presbytero. Intelligendum est enim quod iam omnibus eis distribuerat dominus sacramentum corporis et sanguinis sui. fortassis per panis tinctionem illius significans fictionem. Q.memoratur. maneant. ut ad apostolicam scilicet communem uitam summopere studeant. Nam intinctum panem aliis Christum praebuisse non legimus. Non autem. sicut oportet religiosos clericos. Non enim sine fide corpus Christi conficitur. quod offerre non debeat. nec dominus per orationes eius et preces cuiquam prodest. qui uxorem habuit. diaconorum. ex parte Dei et auctoritate beatorum apostolorum principum Petri et Pauli praecipimus. IDEM DE ADULTERINIS CONIUGIIS LIB. et omnino contradicimus. subdiaconorum post constitutum praedecessoris nostri sanctissimi papae Leonis aut Nicolai de castitate clericorum concubinam palam duxerit. AUGUSTINUS SUPER IOHANNEM: Cui intinotum panem porrexero etc. excepto illi quem intincta bucella magistri proditorem ostenderet. ut hi praedictorum ordinum. et ab eius oblatione ideo se abstinet. quem scit concubinam indubitanter habere aut subintroductam mulierem. quatinus perfectionem cum his consecuti qui centesimo fructu ditantur in caelesti patria mereantur ascribi. /412/ sicut Lucas euidentissime narrat. qui eisdem praedecessoribus nostris obedientes castitatem seruauerint. qua manducatur. EX CONCILIO GRANGRENSI: Si quis discernit presbyterum coniugatum tanquam occasione nuptiarum. anathema sit. ALEXANDER SECUNDUS: Praeter haec autem praecipiendo mandamus. Duxit enim peccatum traditionis praesumptio sacramenti. neque partem ab ecclesia suscipiant. non ipse suo traditori dedisset quod in suam ille perniciem sine culpa dantis cum dignis indignus accepit. Corpus et sanguis domini proficiat tibi etc. Multum quippe interest non quid accipiat sed quis accipiat. ut nullus audiat missam presbyteri. uel ductam non reliquerit.

quo illa uel omnino non sint uel minus sancta sint. prophetauit. 159 . ITEM: Non potestis. illa intemerata sanctitate permanere demonstrant? IDEM IN DIALOGO AD PETILIANUM: Memento sacramentis Dei nihil obesse mores hominum. Unde et uidua quae duo minute miserat. uelut haereticos /414/ deuita. non tamen possit benedicere. non aacedat oblationes offerre domino. inquit ueritas. et sacerdos in quocumque fuerit macula. illis sua peruersitate damnatis. ITEM: Sacrificia impiorum ipsis oberunt qui offerunt impie. qui enim manducat et bibit in /415/ digne. pudicitiam polliceri. iudiatum sibi manducat et bibit. Si autem fictus est. acd aum easet pontifex anni illiua. nisi fuerit ordinatus ut officium ministerii exhibeat. Nam sacrificium tale cuique fit quali corde ad accipiendum accesserit. detestatur fetorem eorum et claudit nares sues. qui sacrificat mihi uitulum. de quibus dicitur. ut uideantur ieiunare. etiam si a peccatoribus inuocetur. non obesse aliorum saluti peccata aliena.HIERONYMUS IN EPISTOLA AD EPITHALAMIUM: Quos in ecclesiastico ordine uideris usurarios. concubinarios. AUGUSTINUS LIB. Non sacrificiorum magnitudinem sed offerentium merita causasque diiudicat. et qui ponit similaginem quasi sanguinem porcinum. IDEM IN SOPHONIA: Sacerdotes impie agunt in lege domini putantes eucharistiam precantis facere uerba non uitam. si fictus non est. non sacrat corpus suum. Hinc ergo intellige. Cui ergo seruit qui mammonae seruit? Vis audire cui? Idolorum culturae. cum Christi nomen inuocatur. quasi blasphemus. corpus et sanguinem domini illum tractare non audieris sed etiam tractare non permiseris. operetur per eum et eiusdem mercedem et eorum regenerationem uel aedificationem qui per eum siue consecrantur siue euangelizantur. dare elemosinas. et necessariam esse tantum sollemnem orationem et non sacerdotum merita. Dei autem est effectum tribuere benedictionis. qui sacramenta eius tam debita ueneratione prosequuntur. non ea suscipit Deus. quasi qui canem occidat. et quotienscumque sub nomine domini fuerint congregati. et ad cumulandam mammonae pecuniam intentos. ut quamuis aliquis boni meriti sit. ITEM: Gratias ago quia tandem confessus es posse ualere inuocatum nomen Christi ad aliorum salutem. non habet haereditatem in regno Christi et Dei. II CONTRA EPISTOLAM PARMENIANI: Per Isaiam dicit dominus: Facinorosus. adulteros. ITEM: Spiritus sanctus in ecclesiae praeposito uel ministro sic inest ut. omnibus a saluatore praefertur. Deo aeruire et mammonae. desit quidem saluti eius. ut etiam si ab indignis tractata fuerint. quia dominus non ea quae offeruntur sed uoluntatem respicit offerentium. ITEM: Omnia sacramenta cum obsint indigne tractantibus. IDEM IN AMOS PROPHETA: Odit Deus sacrificia haereticorum et a se proicit. quod est idolorum seruitus. Si presbyter est. Qui ergo propter suam auiditatem efficitur idolatra. et qui offert thus in memoriam. Audi apostolum: Auarus. potest dici Christicola? Non colit Christum. nec Christus per ipsum. IDEM IN LIBRO QUAESTIONUM VETERIS TESTAMENTI: Dictum est de nequissimo Caipha: Hoc autem a semetipso non dimit. quae holocausta sunt uera. Per quod intelligitur spiritum sanctum gratiarum non personam digni aut indigni sed ordinem traditionis. Et si holocausta obtulerint. prosunt tamen per eos digne sumentibus. ITEM: Quomodo catholici non glorificant Deum.

atque ante probationem accusationis illatae neminem a tua communione suspendas. dicente beato Hieronymo. usquequo episcoporum iudicio reprobetur. Q. PAULUS APOSTOLUS IN EPISTOLA I AD CORINTHIOS: De quibus autem scripsistis mihi: bonum est homini mulierem non tangere. et unde aliis commodum exhibet. Reliquis ante horam diei tertiam minime sunt celebrandae. EX DICTIS AUGUSTINI: Et hoc attendendum est. Et cerea fax accensa sibi quidem detrimentum praestat. acolytos. etsi pro defunctis sit. 121: QUOD MISSA ANTE HORAM TERTIAM NON SIT CELEBRANDA NISI IN NATALE ET CONTRA. Nam eorum presbyteri. IDEM IN EPISTOLA CAP. LEO CONTRA EPISTOLAM NICETAE ABBATIS: Seriatim et aperte prosequamur quod sancta Romana ecclesia in gradibus clericorum agit. III: Aliter se habet orientalium traditio ecclesiarum. 160 . Clericos enim ostiarios. propter fornicationem autem unusquisque suam uxorem habeat et unaquaeque uirum suum. quia eis illicite utuntur non haeretici solum sed etiam omnes iniqui et impii. quoniam mali bona ministrando se tantummodo laedunt. Sumite ergo ab omni sacerdote intrepide Christi mysteria. TELESFORUS SEPTIMUS A PETRO IN DECRETALI SUO: Nocte uero sancta natiuitatis domini missas uero temporibus missarum celebrationes celebrent. excepta nocte natiuitatis. illa uero agnoscenda et ueneranda sunt. cum audierit abscedat et per totum diem a primo mane ebrietati et comessationi potius quam Deo deseruiat. inde sibi dispendium praebet. lectores. II: Aliud est non habere aliquid. et quia non dantis sed accipientis sit. Non autem uiduam aut repudiatam. LXX: Qualiscumque sit sacerdos. Idcirco ab eo. quia eadem hora et dominus crucifixus est et super apostolos spiritus sanctus descendisse legitur.IDEM DE UNICO BAPTISMO LIB. Qui rursus sacrae scripturae concordans ait. quia pessimus usus est apud quosdam in dominicis diebus siue in quibuslibet festiuitatibus mox missam celebrare quamuis. NICOLAUS PAPA AD CONSULTA BULGARORUM CAP. quoniam omnia in fide purgantur. diaconi atque subdiaconi matrimonio copulantur. exorcistas. quae hora tertia canonice fiunt. abstrahatur. ACTUS PRIMAE SEDIS STEPHANI PAPAE CAP. quia propter hoc deinceps nec ad subdiaconatum prouehi poterunt. ne iudicaueris quemquam. quia non statim qui accusatur reus est sed qui conuincitur criminosus. aliud non iure habere uel illicite usurpare. 122: QUOD OMNIBUS NUPTIAE CONCESSAE SINT ET CONTRA. quae per dies solemnes a sacerdotibus fiunt. aliter huius sanctse Romanae ecclesiae. ut missae peculiares. si extra uotum et habitum monachi inueniantur et continent iam pro fiteri nolunt. quae sancta sunt coinquinari non possunt. ad credendum in omni anima baptismum est perfectum. uxorem ducere uirginem cum benedictione sacerdotali permittit. Istius autem ecclesiae uel occidentalium nullus a subdiaconis usque ad episcopum licentiam habeat coniugium sortiendi. non ita in publico fiant /417/ ut per eas populus a publicis missarum sollemnibus. /416/ Sed tamen illi corrigendi aut puniendi. Priusquam audias. Q. nec laicus non uirginem sortitus uxorem aut bigamus ad clericatum. Non itaque ideo non sunt sacramenta Christi et ecclesiae. VI: Missarum celebrationes ante horam diei tertiam minime sunt celebrandae. aliis uero lumen. communio percipienda est.

non tam adulterae sunt quam incestae. Scriptum quippe est: Nemo mittens manum suam super aratrum etc. XXII: Nubendi licentia quibusdam tribuitur hoc est qui uirginitatem uel castimoniam uidualem nequaquam professi sunt. quorum monachi fuerant. ab officio suo inreuocabiliter depositi inter laicos communionem accipiant. coniux impedimento est. Nempe omnes actus publicos. confitentibus autem decreuimus ut habeat auctoritatem eiusdem loci episcopus misericordiam humanitatemque largiri. si tamen paenituerunt. unde exierat. Si autem hoc de uiduis adiecit. bonum minus quod licuit. Sed ut te ad istam uitam non exhorter. Nam quisquis maius bonum subire proposuit. Volumus autem atque praecipimus ut episcopatus tui auctoritate reuocetur ac reducatur. postea se nuptiis tradiderit iniuriam faciens gratiae Dei. GELASIUS PAPA: Virginibus sacris se quosdam sociare cognouimus et post dedicatum incesta foedera sacrilegaque /419/ miscere. HIERONYMUS CONTRA IOVINIANUM LIB. similiter et monachum non licere nuptialia iura contrahere. ad sacrum ordinem non debere uel posse aliquo modo reuocari. si tamen necdum meliora deuouerunt. sub omni eos uigilantia requiras et inuentos cohertione in monasterium. non illa uirgo quae se semel Dei cultui dedicauit. illam /418/ castimoniae portionem. Quod si hoc inuenti fuerint perpetrantes. quos protinus aequum est a sacra communione detrudi et nisi per publicam probatamque paenitentiam non recipi. I: Et si nupserit uirgo. dicerem tibi quod et Tubanis diximus. sit reuocata. harum siqua nupserit. Si coniugem non haberes. habebit damnationem quia primam fidem irritam fecit. AUGUSTINUS DE CONFLICTU VITIORUM ET VIRTUTUM CAP. ut in castitate continentiae uiueres. rursusque eam uir ille nequissimus iniqua suasione de monasterio eiciens apud se nunc usque retineat impudice. Xll: Meliua est nubere quam uri. quae ad operiendam carnem turpitudinis filiis Aaron dantur. haec anathema sit cum illo qui in illis nuptiis conuenerit. GREGORIUS VENANTIO EPISCOPO LUNENSI: Statuimus diaconem et abbatem quem de portu Veneris indicas cecidisse. remittas. EX CHALCEDONENSI CONCILIO: Diaconissam non debere ante XL annos ordinari et hoc cum diligenti probatione. Fornicatio uero nulli impune conceditur. id est nisi aut uirgo permanserit aut cum uxore coniunctionis foedera soluerit. ITEM: Virginem quae se Deo consecrauit. Si uero susceperit ordinem et quantocumque tempore se obseruauerit ad ministerium. id est qui uirgines uel continentes esse decreuerunt. quanto magis de uirginibus praeualebit. At his certe uiaticum de saeculo transeuntibus. Sine culpa ad coniugium ueninnt. IDEM IN EPISTOLA AD BONEFATIUM COMITEM: Nos nouimus. Subdiacones quoque quos similis culpa constringit. non peccabit. IDEM MORALIUM LIB. IDEM: Peruenit ad nos. Cum ergo te esse in hoc proposito gauderemus. nauigasti uxoremque duxisti. quibus aliquando licuitl Virgines enim quae publice consecratae nupserint. excommunicentur. illicitum fecit. quod quidam uir nequissimus diabolico instinctu de monasterio suaserit quandam exire Deo sacratam atque a quodam uiro.BEDA DE TABERNACULO: Feminalia. quibusdam autem non tribuitur. Soli tecum eramus ego et frater Alypius. quae ab appetitu copulae coniugalis proprie cohibet. non negere. IDEM ARTHEMI0 SUBDIACONO: Quia aliquos monachorum ad tantum nefas prosiluisse cognouimus ut uxores publice sortiantur. quibus occupatus eras relinquere cupiebas. sine qua nemo uel sacerdotium suscipere uel ad altaris potest ministerium consecrari. cum etiam his non liceat. et te in otium sanctum conferre atque in ea uita uiuere in qua serui Dei monachi uiuunt. nos testes sumus. designant. /420/ quod nobiscum apud Tubanas de animo et uoluntate tua fuerimus collocuti. sine cuius 161 .

noluit dicere eas habere damnationem quae post amplioris sanitatis propositum nubunt. antequam Deo uoueant. Alio quippe loco de talibus dicit: Cum enim in delioiia egerint in Christo. quod non imperio compulsus sed consilio admonitus uouit. nulla Deo subtrahatur oblatio. habentes damnationem. cum suis uxoribus uiuis adulteras duxerint. quae coniugium eius elegerat. si nupserint. non mihi uidentur satis diligenter considerare quid dicant. possis aliquando. ut uoluntas. IDEM IN LIBRO DE CONTINENTIA VIDUALI AD IULIANAM: Iam enim conuersae sunt quaedam retro sathanam. ne ipsum Christum adulterum faciat. damnatur fracta uoti fides. damnatur non susceptio a bono inferiore sed ruina a superiore. nubant antequam continentiam profiteantur. sed quia primam fidem continentiae irritam fecerunt. ut a maritis separentur uxores. Quapropter non possum dicere a proposito meliore lapsas. id est uoluntatem ad nuptias a proposito continentiae deflexerunt. Cum enim laudabiliter etiam uiuente uiro ex eius consensu continentiam Christo femina uoueat. Deinde cum primae nuptiae melioris meriti sint quam secundae. Atque utinam posses ei persuadere continentiam. non quia non damnantur. quanto grauius offenditur. quia etsi tu eam post illa Tubanensia uerba tua ducere non debebas. Fallit quippe eos similitudo ueritatis. adultera est. ITEM: Habentea damnationem. adultera est. postremo damnantur tales. 162 . ut Christus eis sit secundus maritus. Nam ut hoc demonstraret apostolus non ait. acute quidem mouentur.consensione continenter tibi non licet uiuere. cui uiuente /422/ uiro nubit. cum membrum eius fidem non seruat marito. non quia nuptiae talium damnandae iudicantur sed damnatur propositi fraus. siue subsequantur nuptiae siue desint. quia primam fidem irritam fecerunt. adulteriis esse peiores. ITEM: Argumentantur quidam hinc dicentes. ITEM: Quae non coepit. Si uiro suo uiuo quae alteri nupserit. non paruum malum. si nupserint. ad offensionem Christi pertinet. Sed plane non dubitauerim dicere lapsus et ruinas a castitate sanctiore quae uouetur domino. absit ut sanctarum uiduarum iste sit sensus. coniunx est. serua tamen pudicitiam coniugalem. Qui hoc dicunt. perseueret. qua /421/ expetita et electa et uoti debito oblata iam non solum nuptias capessere sed etiam. si non nubat. id est ab illo excellenti uirginalis uel uidualis castitatis proposito in posteriora respiciendo cadere et interire. In coniugali quippe uinculo si pudicitia conseruatur. quasi aduiterae sint non uxores. quia non licet. ut sine impedimento redderes Deo quod te debere cognoscis. Proinde qui dicunt talium nuptias non esse nuptias sed potius adulteria. damnatio non timetur. non esse coniugia. quando uiris suis fideliter subditae seruiebant. iure damnabuntur. non carnaliter sed spiritualiter uirum. sed in uirginali et uiduali continentia excellentia muneris amplioris expetitur. illa tibi tamen nihil eorum sciens innocenter et simpliciter nupsit. quaniam primam fidem irritam fecerunt. quod libet. cuius membra sunt. et roga Deum ut quod non potes modo. cui mors ultra non dominatur. faciunt maritos earum adulteros ueros. Sed si id cum illa agere non potes. et cum uolunt eas separatas reddere continentiae. sed nubere uolunt habentea damnationem. quod nullo modo dubitandum est. Proinde quae se non continent. nubere uolunt. uiuo ergo Christo. quod nisi reddant. Fit autem per hanc minus consideratam opinionem qua putant lapsarum a sancto proposito feminarum. feminas adulteria esse non coniugia. quod non exegerat offerendum! Cum enim quisque non reddit. cum ipsi non seruatur fides in eo quod exigit oblatum. deliberet. Nulla aduersario detur occasio. Quod ut breuiter insinuaret apostolus. Si enim. Ipsum enim et antea habebant. nubere uelle damnabile est. appareat esse damnata. non quia coniugalem fidem posterius inierunt. quae a proposito decidit. quia primam fidem irritam fecerunt. ITEM: Post uoti professionem perseueranter frangendum est et uincendum. tanto magis fraudati uoti auget iniquitatem quanto minus habuit uouendi necessitatem. quae aggressa est. Cum in detiolia egerint in Chriato nubunt. sed parum attendunt argumentationem talem quanta sequatur absurditas. iam secundum istorum rationem nulla hoc facere debet. sed ne in illis nuptiae damnari putarentur. cuius ecclesia.

non uxor Ioseph est nuncupata. non cum uiri admixtione cognoscitur. id est transit in coniugis nomen. siue quia nondum fuerat lege prohibitum siue quia suppositae alterius fraude deceptus est. ITEM IDEM: Non defloratio uirginitatis sed pactio coningalis coniugium facit. Prolem cognoscimus ipsum dominum. fili Dauid. quia id erat. IX. ubi nec fuerat nec futura erat carnis ulla commixtio. quia nullum diuortium. uterque mente non carne. quia nullum adulterium. quod uidetur fecisse Iacob. mater potius Christi. Neque enim fallaciter ab angelo dictum est ad Ioseph: Noli timere aocipere Mariam coniugem tuam. ITEM: Omne itaque nuptiarum bonum impletum est in illis parentibus Christi. AUGUSTINUS DE NUPTIIS ET CONCUPISCENTIA: Quibus uero placuerit ex consensu ab usu carnalis concupiscentiae in perpetuum continere. Quia et mentem illius. ne faceret /423/ eam moechari.IDEM IN LEVITICO: Sororem sorori noluit superduci. CAP. ISIDORUS ETYMOLOGIARUM LIB. SECUNDUM LUCAM: Ascendit autem et Ioseph. Coniux uocatur ex prima desponsationis fide. non recordantes desponsatam fuisse. Sed iniustum erat priorem dimitti. Denique cum coniugitur puella. ac donis caelestibus mentem simul illius consecrauit et corpus. cum eam desponsatam significabat. BEDA: Aue gratia plena. et uirtus altissimi obumbrabit tibi. nec mendax fuerat coniugis appellatio. in coniuge reciperetur. VII: Coninges uerius appellantur a prima desponsationis fide. noli timere accipere Mariam coniugem tuam. tunc coniugii nomen assumitur. Et quotienscumque de utroque fit sermo. fidem. ut quemadmodum iusto Ioseph deputaretur eiusdem Mariae in uirginitate coniugium. 123: QUOD CONIUGIUM FUERIT INTER IOSEPHUM ET MARIAM ET NON. non uoluntariis corporum nexibus sed uoluntariis affectibus animorum. ut profiteretur cum Maria uxore praegnante. fides. ita dicitur: Aocipe puerum et matrem eius et rursum in Luca: Et erat Ioseph et mater eius. Sed haec quoque ab angelo ratio seruata est ut. et quia desponsata esset. inuenta est in utero habena de spiritu sancto. ita 163 . Unde iure angelico aspectu simul et affatu meruit perfrui. benedicta tu in mulieribus. Denique cum transire Ioseph ad Aegyptum admonetur. sacramentum. Cum enim initiatur coniugium. et illa magis de placito ueniebat quam posterius accepit. proles. et cor illius cum impleuit. Q. quia non erat. et illud: Non cognouit eam doneo peperit. absit ut uinculum inter illos coniugale rumpatur. Vere dominus cum illa erat quam et prius nouae castitatis consecrauit. et non solum illa mater uerum etiam ille pater eius sicut coniunx matris eius. Propter quod fidele coniugium parentes Christi ambo uocari meruerunt. quae carius concordiusque /424/ seruanda sunt. Ergo et coniugis nomen sponsa suscipit. non admiscetur. et illud: Noli timere accipere Mariam coniugem tuam. Spiritus sanctus superueniet in te. AMBROSIUS AD VIRGINIS EXHORTATIONEM LIB. dominus tecum. I: Plures a spirituali doctrina admodum alieni occasionem occupant turpiter opinandi quod dictum sit: Priusquam conuenirent. quamuis adhuc inter eos ignoratur coniugalis concubitus. Vere etenim gratia erat plena cui diuino munere collatum est ut prima inter feminas gloriosum Deo uirginitatis munus offerret. Cognoscitur itaque post partum. SECUNDUM MATTHAEUM: Ioseph. ab omni uitiorum sorde castigauit. HILARIUS SUPER MATTHAEUM CAP. coniugium est. sacramentum. quantum humana fragilitas patitur. quae angelicam studuit uitam imitari. et post partum in coniuge recognita tantum Iesu /425/ mater ostenditur. II: Desponsata uiro coniugis nomen accepit. immo firmius erit quo magis ea pacta secum inierunt. ab omni aestu concupiscentiae carnalis temperauit et mundauit a desideriis temporalibus. coningem nuncuparet.

TOLETANUM CONCILIUM I. nec pertinere poterit illa mulier ad matrimonium cum qua non fuit commixtio sexuum. Q. ITEM IDEM: Coram Deo et angelis eius contestor atque denuntio. si uos surdi estis. III: Christiano non dicam plurimas sed nec duas simul habere licitum est. concubinam. XV: Nulli liceat habere umquam concubinam. castum ab adulterio praestare se debeat. non potest alias eo tempore /426/ habere. membra Christi. NOVELLARUM CONSTITUTIO LXXIX: Nemo intelligatur concubinam habere. aliam habere durante eodem matrimonio non potest. 125: QUOD NON SIT CONIUGIUM INTER INFIDELES ET CONTRA. Non licet uobis illam feminam habere quae per repudium discessit a marito. TITULO II: In liberae mulieris consuetudine non concubinatus sed nuptiae intelligendae sunt. nec uir eam iustus a se discedere passus esset. ut ei placuerit. quod ad desolatae solatium caritatem filii in discipulo relinquebat. ita et qui unam concubinam habet. si uos contemnitis. si non corpore quaestum fecerit. nisi unam tantum aut uxorem aut certe loco uxoris si coniunx deest. Qui si Mariae fuissent et non potius Ioseph ex priore coniugio suscepti. sit coniunctione contentus. unum corpus est. nunquam uirum proprium reliquisset. Unde homines prauissimi hinc praesumunt opinionis suae auctoritatem quod plures dominum nostrum fratres habuisse sit traditum. EX CONCILIO ARELATENSI CAP. EX DICTIS AUGUSTINI: Audite carissimi. 124: QUOD LICEAT HABERE CONCUBINAM ET CONTRA. XVII: Qui non habet uxorem et pro uxore concubinam habet. Q. quas postea dimittatis. Quomodo autem dominus diuortium praecepisset. sed illa uiuente non licet alteram ducere. quas non sequitur commixtio sexuum. ISIDORUS DE CONSONANTIA NOVI ET VETERIS TESTAMENTI CAP. AMBROSIUS SUPER LUCAM. LEO: Non omnes nuptiae copulam faciunt. praecipue temporibus Christianis concubinas habere nunquam licet et nunquam licebit. V: Ex illa hora suscepit eam discipulus in suam. cum ipsius sententia sit quia nemo dimittere debet uxorem excepta causa fornicationis? Pulchre autem docuit sanctus Matthaeus quid facere debeat iustus qui opprobrium coniugis deprehendit. Solius fornicationis causa licet uxorem adulteram dimittere. 164 . audiat Deus. Qui enim coniungitur meretrici. qui cum multis mulieribus concumbere aliqua solet. ut incruentum ab homicidio. Concubinas non licet uobis habere. Utique si conuenissent. PANDECTARUM LIB. CAP. nunquam in tempore passionis Iohanni apostolo transcripta esset in matrem domini ad utrumque dicente: Mulier ecce filius tuus et Iohanni: Ecce mater tua. a communione non repellatur. XXIII.uenerabilis eius ostenderetur in Iesu matre uirginitas. CAP. tantum ut unius mulieris aut uxoris aut concubinae. audiant angeli. et ducatis uxores. EX ANTIPHONA QUADAM DE SANCTA MARIA: Beata mater et innupta uirgo etc. Nam quemadmodum qui legitimam uxorem habet.

qui ideo recessit. post baptismum in potestate eius erit eam habere. si uoluerit nubere legis suae uiro? Illud enim non debet imputari matrimonium quod extra decretum Dei factum est. Itaque non est ei fides seruanda coniugii. id est Christiano. cui uult nubat. et haea consenserit habitare cum illo. Non enim ratum est matrimonium quod sine Dei deuotione est. tantum in domino. uel non. ut remissis istis alias minime ducerent). quia noluit sub Dei deuotione habere coniugium. Hoc est non debetur /427/ reuerentia coniugii ei qui horret auctorem coniugii. si alii se iunxerit. aut Christiana permanens aut Christiano nubens. primas cum ethnico prohibet. sed cum post cognoscit et dolet deliquisse se. quo non uxor uiro secundum Christi praecepta coniungitur. Quod duobus modis accipi potest. EX DECRETIS EUTYCHIANI PAPAE: Si quis gentilis gentilem dimiserit uxorem ante baptisma. tantum in domino. id est Christiano. quanto ergo magis. discedat. E contrario iubet. ne audiret auctorem et Christianorum Deum coniugii. per cognitionem Dei confirmant coniugium.EX EPISTOLA I PAULI AO CORINIHI0S: Mulier alligata est. si infidelis discesserit. IV SUPER EPISTOLAM AD EPHESIOS: Sicut non omnis congregatio haereticorum Christi ecclesia dici potest. IDEM DE BONO CONIUGALI: Adulterium dicitur cum uel propriae libidinis instinctu uel alienae consensu cum altero uel altera contra pactum coniugale /429/ concumbitur atque ita frangitur fides. quamuis beatissimus Cyprianus iungere cum infidelibus uinculum matrimonii dicat prostituere gentibus membra Christi. tantum in domino. liberata est. quae enim participatio institiae cum iniquitate? aut quae societas lucis ad tenebras? quae conuentio Christi ad Belial? aut quae pars fideli cum infideli? quia consensus templo Dei sum idolis? Vis apertius discere quod Christianae omnino non liceat ethnico nubere? Audi eundem apostolum. non est enim frater etc. ne accusetur alii copulatus. Non enim in euangelio uel apostolicis litteris sine ambiguitate declaratum esse recolo. Ignoscit apostolus infidelium coniunctioni quae /428/ habentes maritos in Christum postea crediderunt. 165 . IDEM LIB. Ac per hoc non est peccatum ei qui dimittitur propter Deum. cui et anima postponenda est. si infidelis repudiat fidelem propter fidem Christi. quanto tempore uir eius uiuit. Contumelia enim creatoris soluit ius matrimonii circa eum qui relinquitur. His quos in matrimonio deprehendisset fides. AUGUSTINUS DE ADULTERINIS CONIUGIIS: Mortuo uiro in potestate habet cui uult nubere. tantum in domino. rite coniugium appellari potest. hoc est si unus credidisset e duobus. nupserunt gentilibus. Qui secundas nuptias tertiasque concedit in domino. Si autem ambo crediderint. ut propitius fieret Deus. Nam si Hesdras dimitti fecit uxores aut uiros infideles. At nunc pleraeque contemnentes apostoli iussionom iunguntur gentilibus et templa Dei idolis prostituunt. ad quas alibi loquitur: Nolite iugum ducere cum infidelibus. IDEM CONTRA IOVINIANUM LIB. I: Si quis frater umorem habet infidetem. discedere debere credentem nec coniugem praeferre Christo. AMBROSIUS SUPER HANC EPISTOLAM: Quod ei infidetie dieaedit. sed magis adulterium. emendat se ut ueniam mereatur. id est religionis suse uiro. praecipit ne credens relinqueret non credentem. Sed quia de his qui iam coniuncti sunt alia quaestio est. HIERONYMUS AD PAMMACHIUM: Nubat tantum in domino. liberum habebit arbitrium. sic non omne matrimonium. Infidelis autem discedens et in Deum et in matrimonium peccare dignoscitur. non his quae cum Christianae essent. Quod si dormierit uir eius. Cui uult nubat. utrum dominus prohibuerit fideles infidelibus iungi. ITEM: Nubat uidua cui uult. audiatur et hic apostolus dicens: si quis frater uxorem habet infidelem etc. nec iratus si alias ex genere suo acciperent (non enim ita praeceptum his est. non dimittat illam.

Tristitiam praetendebat in uultu. quod dono Dei male utantur. Dicite mihi. ITEM: Qui quoniam noluit cohibere luxuriam ad homicidae reatum prolapsus est. quae Dei mandato perficitur. Philippus Herodiadem filiam Arethae regis Arabum accepit uxorem. cum non dimissum sit pro peccato. EPISCOPIS MACEDONIBUS: Deinde ponitur non dici oportere eum digamum. et in carcerem uadit Iohannes. sed unusquisque proprium donum habet a /431/ Deo. non coniugia soluit. addidit: Quod Deus coniunxit. ubi de hac re loquens ait: Volo autem omnes homines esse sicut me ipsum. qui catechumenus habuerit atque amiserit uxorem. benedixit. AUGUSTINUS DE NUPTIIS ET CONCUPISCENTIA AD VALERIUM COMITEM: Donum Dei esse etiam pudicitiam coniugalem beatus Paulus ostendit. alteram habere non potest. credo secundum legem Christianam quam professa est. utrum consanguinea fuerit prioris mariti an non. quomodo creditur inter crimina esse dimissum? Quid de talium filiis percensetur? Numquid non erunt admittendi in hereditatis consortio. aliua quidem sic. IVO CARNOTENSIS HILDEBERTO CENOMANENSIUM EPISCOPO: Hoc ergo mihi considerandum uidetur de muliere quae relicto Iudaismo conuolauit ad baptismum. Alioquin uir cui nupserit adulter erit et ipsa adultera. Eritque integrum aestimare. factumque est adulterium publicum. quam idem Aretha postmodum ablatam ab eo dedit Herodi eo quot maioris esset potestatis. meminerit hoc et a Iudaeis interrogatum et Iudaeis esse responsum. a priori marito posse dissolui et nubere cui uelit in domino. eamque primam uideri quae nouo homini copulata sit. non id referentes ad cultum eius a quo acceperunt? An forte nec 166 . unde laetabatur occulte. in paradiso. homo non separet. cum districto Dei iudicio contigit ut propter appetitum adulterae quam detestandam sciebat. sciens eum uirum iustum et sanctum. addicitur saltatrici. Ac ne de his locutus esse credatur. an non? Si crimen est. ITEM: Quid ergo dicimus. an alia quae secundum Dei praecepta /430/ ac Dei instituta complentur? Uxorem ducere crimen est. sanguinem funderet prophetae quem Deo acceptum esse cognouerat. eruntque appellandi naturales? ITEM: Ipse dominus dum interrogaretur a Iudaeis si liceret dimittere uxorem. aboleri non posse prioris nomen uxoris. si excusabiliter posset. minusque illi peccatum maioris erat causa peccati. Crimina in baptismo soluuntur. quia ex Dei uoluntate sit completum. EX CONCILIO MELDENSI CAP.BEDA SUPER LUCAM: Audiuit Herodes tetrarcha famam Iesu etc. non coniugia. Sed uicit eum amor mulieris. atque exponeret fieri non debere. non potest dici peccatum. quia illud coniugium per baptismi sacramentum cum caeteris criminibus sit ablutum. SERMO IOHANNIS EPISCOPI DE EADEM DIE: Et hic tantus traditur adulterae. et custodiebat eum et audito eo multa faciebat et libenter eum audiebat. I: Si quis habuerit uxorem uirginem ante baptisma. alius uero sic. ITEM: Herodes tu adulterium facis. Quod si repertum fuerit. Si uero non est crimen. INNOCENTIUS RUFO ET EUSEBIO. cum ipse eos iungeret. ITEM: Herodes enim metuebat Iohannem. ut crimina committerentur. ITEM: Et contristatus est rex. crimina tantum dimittuntur in baptlsmo. si post baptismum fuerit aliam sortitus. quando et in quibusdam impiis inuenitur pudicitia coniugalis? Utrum eo peccare dicendi sunt. ipse est auctor in culpa qui. ITEM: Nuptialis copula. quod ea petebantur quae et antea facere. disponebat. Baptismus enim secundum Innocentium papam peccata dimittit. qui post baptismum uxores sortiuntur.

Hoc tam euidens bonum cum infideles habent. quibus ab adulteriis nuptiae discernuntur. filios procreare. sicut de muliere. et uir uxorem ne dimittat. quando haec infideles agunt. quae cum sola sit qua nuptiae fiunt. nec ea re non subsequente propter quam /432/ fiunt soluitur uinculum nuptiaie nisi coniugis morte. qui fornicantur abs te. similiter et uir non habet poteatatem corporia aui. IDEM DE BONO CONIUGALI: Bonum igitur nuptiarum per omnes gentes atque omnes homines in cause generandi et in fide castitatis. aliam coniugem accipiat. peccatum est. hoc consequenter 167 . sed uir. si uirum suum causa fornicationis dimiserit. manet in illis ordinatis sacramentum ordinationis. Ad sacramenti autem sanctitatem illud: Uzorem a uiro non discedere. AMBROSIUS SUPER EPISTOLAM I PAULI AD CORINTHIOS: Hic autem. Ad fidem autem castitatis illud pertinet: Uxor non potestatem proprti corporis habet. etiam in sanctitate sacramenti. Absit autem pudicum ueraciter dici qui non propter Deum uerum fidem connubii seruat uxori. Ille uero cuius uxor fuit. et si aliqua culpa quisquam ab officio remoueatur. quomodo uera ratione pudicum corpus asseritur. et sine fide impossibile est placere Deo. EX TRIBURIENSI CONCILIO CAP. quia infideliter utuntur in malum peccatumque conuertunt. etiam si tantae sint obseruantiae ut secundum matrimoniales tabulas non nisi liberorum procreandorum cause contrahant. secundum apostoli sententiam dicentis: Omne quod non est ex fide peccatum est? Quis audeat dicere donum Dei esse peccatum? De his quae faciunt dictum est: Omne quod non est ex fide peccatum eat. qui matrimonio iuncti aunt. sed mulier. 126: QUOD DIMISSA FORNICANTE UXORE VIRO LICEAT ALTERAM DUCERE ET CONTRA. Sed isto bono male utitur qui bestialiter. quando a uero Deo ipse animus fornicatur? Quam fornicationem psalmus accusal ubi dicit: Perdidisti omnes. manere innuptam. Copulatio itaque maris et feminae generandi cause bonum est naturale nuptiarum. quia non ita lege constringitur uir sicut mulier. matresfamilias esse. si uult. etiam si plebis congregatio non subsequatur. dicens quod si dimisserit manere sic. nec alii potest nubere mulier nec reuerti ad illum. ITEM: Et uirum /433/ umorem non dimittere. Et uir uxorem non dimittat. qued si discesserit manere innuptam. et si dimissa fuerit. fides. sacramento domini semel imposito non carebit quamuis ad indicium permanente. Et ideo non subiecit. Et quasi ei diceretur. Generationis itaque causa fieri nuptias apostolus ita testis est: Volo. XV: Si quis cum uxore fratris sui dormierit. excepta causa fornicationis. aut uiro auo reconditiari. iuniores nubere.done Dei putanda sunt ista. Quod autem ad populum Dei pertinet. subauditur nisi causa fornicationis. Quemadmodum si fiat ordinatio clerici ad plebum congregandam. ut sit eius intentio in uoluptate libidinis. quia uiro licet ducere uxorem. Cum enim sit uirtus pudicitia. non est in eis uera pudicitia coniugalis. Q. quod si disceseerit. Non permittitur mulieri ut nubat. praecipio non ego sed dominus uxorem a uiro non discedere. quia inferior non ea lege utitur qua potior. non in uoluntate propaginis. Ut quid? continuo subiecit. Quapropter qui non hac intentione. sed infideles parentes infideli prole glorientur. adulter et moecha diebus uitae suae absque coniugio maneat. manere innuptam. HIERONYMUS AD OCEANUM DE MORTE FABIOLAE: Praecepit dominus uxorem non debere dimitti. sacramentum. ut eos ex membris hominis primi in membra transferant Christi. nec saltim ipsa cause pariendi. inquit. Haec omnia bona sunt propter quae nuptiae bonae sunt. proles. Quicquid uiris iubetur. sicuti est tori coniugatis fides etc. per quam nefas est repudio discedentem alteri nubere dum uir eius uiuit. si dimiserit uxorem peccatem. IDEM CONTRA IULIANUM: Alia sunt ad nuptias proprie pertinentia. non hoc fine generant filios. aut uiro ano reconciliari. Si tamen apostatet uir aut usum quaerat uxoris inuertere. Dicit apostolus omne quod non est ex fide.

qui dimittit uxorem auam et ducit alteram. I: Nihil enim iniquius quam fornicationis causa dimittere uxorem si et ipse conuincitur fornicari. paene quod clamante uicinia uxor bona non prodidit. Neque enim adultera uxor dimittenda est. II: Quoniam mulier alligata est quamdiu siue moechus siue castus uir eius uiuit. aliud Papinianus. quae a fornicante uiro discessit. de hac re constituerit. et uir moechus tenendus. moechatur si alteri nupserit. teipsum condemnas. aeque non licet uirus. legant quid imperator Antonius. et potius eligunt in hac causa mundi legibus subditi esse quam Christi. Apud nos quod non licet feminis. dimisit illius et illius criminis noxium. moechatur si alteram duxerit. certe ex necessitate /434/ uitandi perniciosi mali. et eadem seruitus pari conditione censetur. moechatur. ut aiunt. id est non ibis ad aliam praeter uxorem tuam. etiam cum se a fornicante disiunxerit. ut quicumque causa fornicationis dimiserit et aliam duxerit non moechetur. quoniam iura forensia non eisdem quibus feminas pudicitiae nexibus uiros uidentur astringere. uterque moechatur si se alteri iunxerit. I: Illa ergo mulier manere innupta praecipitur. non utique Christianus. At si par forma est in utroque. Si quia meretrici iungitur unum corpus facit. moechatur. Ergo quae scortatori impuroque sociatur unum cum eo corpus efficitur. si hoc modo intelligendum est. Quapropter si dimiserit uir adulteram mulierem. uis uxorem tuam uictricem esse tu uictus iacens. Quapropter quisquis fornicationis causa uult abicere uxorem prior debet esse a fornicatione purgatus. II: Indignantur mariti si audiant adulteros uiros pendere similes adulteris feminis poenas. AUGUSTINUS DE ADULTERINIS CONIUGIIS LIB. ITEM: Puto enim Christianum neminem reluctari adulterum esse. uitiosum. IDEM IN EODEM: Illi quibus displicet ut inter uirum et uxorem par pudicitiae forma seruetur. ITEM: Restat ut quod dictum est. et uir alligatus quamdiu siue moecha siue casta eius uxor uiuit. ubi maritus uxorem de adulterii crimine accusare non sinitur. cum tanto grauius eos puniri oportuerit. etsi non ex uoluntate eligendi potioris boni. aliae Christi. de illa dictum docere debeamus cui licere discedere utique a fornicante didicimus. moechatur. si discesserit. quanto magis ad eos pertinet et uirtute uincere et exemplo regere feminas. Sane. Dimisit ergo. quod similiter /435/ etiam de femina dixerim. aliud Paulus praecipit. Sic ergo et dimissa adultera adulter est cum adultera. eadem enim agis. quae iudicas. Parem uero esse formam in hac causa uiri atque mulieris ostendit apostolus ubi ait: 168 . Aliae sunt leges Caesarum. inquit. quandoquidem mulier etiamsi causa fornicationis discesserit a uiro et alii nupserit. qui uel diu languente uel diu absente uel continenter uiuere cupiente sua uxore alteri commixtus est feminae. uir autem si eadem causa uxorem dimiserit et aliam duxerit. ITEM: Dominus ait: Quicumque dimiserit uxorem suam ezeepta causa fornicationis et aliam duxerit. cui moribus suis non praebuit castitatis exemplum. Tu exigis hoc ab uxore et non uis hoc reddere uxori? Et cum debeas uirtute praecedere uxorem. uis tuam domum capite deorsum pendere? ITEM DE ADULTERINIS CONIUGIIS LIB. Occurrit enim illud: In quo enim alterum iudicas. quoniam non ille uel ille sed omnis. IDEM DE SERMONE DOMINI IN MONTE LIB. dimisit. custodiat continentiam. passim per lupanaria et ancillas libido permittitur. non uidetur in hac causa par forma esse mariti et uxoris. Apud illos impudicitiae frena laxantur et solo stupro atque adulterio condemnato. et cum tu caput sis uxoris. manere innuptam. non moechatur. periniquum uidetur mihi esse ut pudicitiam uir ab uxore exigat quam ipse non exhibet.redundat ad feminas. et eam non uult recipere nec post paenitentiam. IDEM DE ADULTERINIS CONIUGIIS LIB. si discesserit. ITEM LIBRO DE DECEM CHORDIS: Non moechaberis.

ais. moechum pronuntiamus nec ideo tamen eum qui propter causam fornicationis dimiserit et aliam duxerit ab huius peccati /436/ labe defendimus. IDEM AD POLLENTIUM DE ADULTERINIS CONIUGIIS LIB. quicumque dimiserit uxorem suam et aliam duxerit. sed utrosque moechos esse minime dubitamus. peccatum est illi. a uiro autem non fornicante non licere discedere. de uno quidem dicimus. facit eam moechari. ITEM: Cum igitur nos dicimus etiam illi mulieri quae uirum fornicantem dimiserit. immo per apostolum dominus quia mulierem non permittit a uiro non fornicante discedere. ITEM: Unde cum dicimus. nubere quam permittit a fornicante discedere. quam si fornicantem dimiserit et alteram duxerit? Quemadmodum igitur si dixerimus. restat ut eam prohibeat. Ita cum ambo sint moechi. I: Videtur tibi tunc a uiro discedentem feminam nubere non debere si nulla uiri fornicatione compulsa discesserit. ITEM: Apostolus. Simili locutione Iacobus ait: Scienti igitur bonum facere et non facienti. alteri nubere non licere. sed mulier. interposuit dominus causam fornicationis. et ille scilicet qui dimiserit uxorem suam praeter causam fornicationis et aliam duxerit et ille qui propter causam fornicationis uxore dimissa se alteri copulauerit. licet alterum altero grauius. Sed si hoc Matthaeus. quicumque mulierem praeter causam fornicationis dimissam duxerit. non ita intelligere debemus quasi alter moechus negatus sit. ita eum qui praeter causam fornicationis uxorem dimiserit et aliam duxerit. et non potius ait generaliter. si et ille moechus est qui dimissa fornicante muliere alteram ducit? Credo quia illud quod maius est Deus commendare uoluit. quicumque mulierem a marito praeter causam fornicationis dimissam duxerit. procul dubio uerum dicimus nec tamen ideo illum qui non propter causam fornicationis dimissam duxerit ab hoc crimine absoluimus. nec tamen ideo moechari negamus eum qui eam duxerit quam propter causam fornicationis maritus dimiserit. Tunc enim eis. Denique mortuo uiro cum quo uerum conubium fuit. fieri uerum conubium non potest cum quo prius adulterium fuit. moechos tamen esse cognoscimus. utrique procul dubio dicimus eam quae fornicantem uirum dimittit. quando coniuges ambo Christiani sunt. nisi ad alterutrum coniuges permanerent. Verum hoc interest quod nos. moechatur. et dimisso uiro non licet alteri nubere et dimissa uxore non licet alteram ducere. si discesserit. moechatur. IDEM DE NUPTIIS ET CONCUPISCENTIA LIB.Similiter et uir non habet potestatem corporia sui. moechatur. Ambos enim. I: Usque adeo manent inter uiuentes semel inita iura nuptiarum. ITEM: Dictum est: Quicumque dimiserit uxorem. ubi et infidelitas intelligitur. Cur ergo. De qua enim dicicedere permittitur ut non nubat. et aliam duxerit. dicimus non licere alteri nubere. quia expressa una specie alteram tacuit. ITEM: Propter quodlibet tamen fornicationis genus siue carnis siue spiritus. profecto quando de uno eorum legimus. Tunc enim non ipse dimittendo facit adulteram. quoniam dominus nulla exceptione facta dixit: si umor dimiserit uirum auum et alii nupserit. fecit ad intelligendum difficile. non ad uinculum foederis. sed dimittit adulteram. Ita manet etiam inter uiuentes quiddam coniugale. quam cum his quibus aliis adhaeserunt. ITEM: Quod dominus ait: Quicumque dimiserit uxorem nisi ex causa fornicationis. Maius enim esse adulterium quis negat uxore non fornicante dimissa alteram ducere. moechatur. tu autem dicis licere quidem sed non expedire. Manet autem ad noxam criminis. /437/ mulier si a uiro fornicante discesserit. ut putas. alia coniugia liceret inquirere si fornicationis causa diuortium nasceretur. quod nec separatio nec cum adultero copulatio possit auferre. numquid 169 . excepta causa fornicationis. moechatur etc. sicut apostata anima uelut de coniugio Christi recedens etiam fide perdita sacramentum fidei non amittit quod lauacro regenerationis accepit. nubere non debere. Cum aliis quippe adulteri non essent. ut potius sint inter se coniuges qui ab alterutro separati sunt.

peccare autem proprie non est nisi eius qui utitur /439/ rationali uoluntatis arbitrio. peribunt. sed non expedit. omne autem peccatum illicitum est. non sit utique faciendum. expedire non posset. aliud est cum uerba ex aliis rebus tranferendo uel abutendo mutuamus. expediunt. Secundum Lucam sic: Omnis qui dimittit uxorem suam. Sunt quippe licita quae non expediunt. Non enim propter uinculum cum talibus coniugale seruandum. Porro discedere ab infideli coniuge licet. Omne ergo quod non expedit. ne propter coniugum separationes offensi homines doctrinam salutis exhorreant ac sic perituri in eadem infidelitate remaneant. Ad lucrandos coniuges et filios Christo etiam exemplis quae iam prouenerant uidetur adhortatus. Nam si propter fornicationem carnis permittitur homo a coniuge separari. intelligendum est hoc ex consuetudine sermonis absurdum. moechatur. Quod si absurdum uidetur ut aliquid fiat quod non expedit et dicatur non peccasse qui fecerit. 170 . si licitum est. sed non omnia expediunt. et qui dimissam a uiro duxerit. permittuntur. Sed quia ita licitum est ut non expediat. omne quod fieri non expedit. sed propter offensionem hominum. ut tanto intelligantur esse gratiora quanto magis ostenduntur indebita. moechatur. nec licet nec expedit. inquit. et alii nupserit. moechatur. si cohabitare consentit. Cur ergo non expediat etiam infideles coniuges dimitti a fidelibus causa euidenter expressa /438/ est. dimiserunt Israelitae uxores alienigenas. Et ubi erunt illa quae licita esse. quamuis quoniam non expedit. si uirum saluum facies? aut unde scis uir etc. ne ob hoc impediantur a salute. recedi ab infidelibus coniugibus uetat. mulier. dominus prohiberet. et si dimiserit uxor uirum suum. ITEM: Illis qui se non continent utique expedit nubere. apostolus monendo fieri uetat quod ita licitum est ut non expediat. sed ut acquirantur Christo. per didisti omnem qui fornica[n]tur abs te. Manere autem cum illo. Quae ita late patet. aliqua uniuersali regula definire difficile est. ITEM: Sunt quae dicuntur non a domino praecipi. id est nullo praecepto domini prohibentur. quamuis domino moneantur offerri. sicut apostolo teste didicimus. non ut illae per maritos uero acquirerentur Deo. et tamen. peccatum est. Nemo quod suum est quaerat sed quod alterius. et ducit alteram. ITEM: Apostolus dicit: Omnia licita sunt.non alii idipsum ita complexi sunt ut de utroque possit intelligi? Nam secundum Marcum scriptum est: Quicumque dimiserit uxorem suam et aliam duxerit. restat ut dicamus fieri aliquid quod non expediat. Ac per hoc non omnia quae licita sunt. adulterium committit super eam. ITEM: Aliquando hoc dominus per Esdram prophetam iussit et factum est. ITEM: Ea mihi uidentur licere et non expedire quae per iustitiam quidem. Citius enim quisque dixerit. Sed aliud est cum proprie loquimur. Quia si non liceret. Unde iusserat dominus per Moysen ne quis uxorem alienigenam duceret. ITEM: Quae licita sunt. Qui autem uouerint continentiam. neque apostolus prohibens diceret: Ego dico. et licet et expedit. quanto magis in coniuge mentis fornicatio detestanda est. ITEM: Dimittere infidelem coniugem si non liceret. domino iubente dimiserunt. Quod in omnibus mortalibus animantibus non nisi homini est diuinitus attributum. sed non expedire apostolus dixit? Quapropter quia et aliqua peccata esse licita dicere non audemus. quae coram Deo est. ITEM: Quid enim scis. id est infidelitatis? De qua scriptum est: Quoniam ecce. non esse peccatum. illicitum est. per quas fiebat ut et ipsi alienos seducerentur ad deos. uitanda sunt. non dominus. Sed inter id quod illicitum est et ideo non expedit atque id quod licitum est nec tamen expedit quid intersit. Merito ergo quas duxerant domino prohibente. ut etiam iumenta quamuis sint rationis expertia tamen plerumque dicamus debere uapulare cum peccant. qui ae longe faciunt a te.

et paz multiplicetur. Sed et indecens est sic unum tueri ut plures accusare uidearis. uniua uxoris uirum: Consurgit haeresis atque olim emortua uipera contritum caput leuat. quia omne quod non est ex fide peccatum eat. tantus numerus congregabitur ut Ariminensis synodi multitudo superetur. quae et in hac quae uxor asseritur. In baptismate dimittuntur mala? Respondi peccata dimitti. quid aliud agit. inquit. quod in aliquo impotens sit. homo aetate uetus et sacerdotio. IDEM AD EUNDEM DE EO QUOD SCRIPTUM EST. Cum me securum putarem. quae Christus non possit purgare sanguine suo. non peccatum aliquod commisisse sed normam quandam sacramenti amisisse. gratia. Et ne parum uideretur simplex gratiae nuncupatio. ut quocumque me uerterem strictus tenerer. non dico de presbyteris. concubina fuit illa. ITEM: Si ergo clericus monogamus fuerit et uxor eius bigama. sed ita maneant aut sibi reconcilientur. Sustinui Romae a uiro eloquentissimo cornutum. quos si singillatim uoluero nominare. An quia coniugii tabulas non fecit. Totae apostoli epistolae Christi gratiam sonant. Dicendo enim aliqua. quia non contra iussionem domini gentiles fuerunt /440/ ambo coniuncti. syllogismum. non de inferiori gradu. Q. inquit. quasi non eadem sint commenta foeditatis in illa. et arbitraris eum contra apostoli fecisse sententiam. Uxorem. Bigamam enim duxit uxorem. GENNADIUS DE ORTHODOXA FIDE: Maritum duarum post baptismum matronarum claricum non ordinandum etc. ducere peccatum est uel non? Ego simplex et qui insidias uitare nexcirem dixi non esse peccatum. quamuis ueram fidelis habeat pudicitiam etiam cum infideli coninge. ut medicina illius attenuari non queant. CONCILIUM MILEVITANUM CAP. ut dicitur. ITEM: Bigamos ad ministerium plerique episcopi applicuerunt. exercentur. cum omnis mundus his ordinationibus plenus sit. Multiplicatio promittitur et a nobis paucitas affirmatur? Tunc Arterius. uiduatam et destitutam aut a uiuo marito derelictam /441/ non accipiat. Rursum proposuit. AUGUSTINUS DE BONO CONIUGALI: Sacramentum nuptiarum nostri temporis sic ad unum uirum et unam uxorem redactum est. Quod acutius intellexerunt qui nec eum qui catecuminus uel paganus habuerit alteram. non uxor. alteram post lauacrum priore mortua duxit uxorem. non ad bonae uitae meritum sed ad ordinationis ecclesiasticae necessarium. XVII: Neque dimissus ab uxore. QUOMODO SE DEBEAT IN DOMO DOMINI INSTITUERE: Unius uxoria uirum et noua et uetus praeceptio sacerdotem censuit eligendum. 171 . nec uera eius pudicitia cum coniuge dici potest. Sed asserunt. noli eum ministerio applicare. ITEM: Non absurde uisum est eum qui excessit uxorum numerum singularem. peccantium societate defendas. unam antequam baptizaretur. ad episcopos uenio. Hispaniae episcopus. concupiscentia altera fuit? Nullo pacto bigamus uel concubinarum insectator debet assumere ministerium. qui uniua uxoria uirum praecepit ordinandum? Miror autem te unum protraxisse in medium. neque dimissa a marito alteri coniungatur. nisi ut Christus mortuus sit frustra? Absit hoc de omnipotente credere. ordinandum esse censuerunt. et quem ratione non possis. et profundas scelerum suorum pristinorum inhaerere cicatrices.ITEM: Infidelis hominis fornicatio est maior in corde. HIERONYMUS AD OCEANUM EPISCOPUM. 127: QUOD DIGAMUM NON LICEAT PROMOVERI AD CLERUM ET CONTRA. Ideo autem nec iuberi debuerunt fideles ab infidelibus separari. ut ecclesiae dispensatorem non liceat ordinari nisi unius uxoris uirum. In Leuitico scriptum est: Sacerdos accipiat uirginem.

te cubantem ad coitum publica facies execrata est. ITEM: Uniua umoria uirum. uxoris inhaerebunt maculae. si prior uiueret. postquam in Christum crediderint. Ille quod licebat uerecundo pudore celauit. unius uxoria uirum. inquam. quia peccatum non fuit. Si ergo omnia. uitia catecumini non imputabuntur fideli. In utraque siue episcopi siue presbyteri (quamquam apud ueteres idem et episcopi et presbyteri fuerint. baptismus autem peccata dimittit. quid potes excusare? Ille in uxore optauit liberos. inquit. et libido meretricia coronatur? Ille. iccirco in peccatum reputabitur. potest et aliter disseri. utrum clericus fieri debeat? Respondebis posse fieri. et Dei iudicium praetermittimus. ne de alia ad aliam ecclesiam transferatur. licet ea ante baptisma non habuerit (quaeritur enim quid sit. tu. hoc aetatis). Omnia scorta et publicae colluuionis sordes. inquam. Quid simile uxor et scortum? Imputatur infelicitas coniugis mortuae. ne uirginalis pauperculae societate contempta ditioris adulterae quaerat amplexus. ut si unius uxoris uir etiam ante baptismum quaeritur. quia concubinam habuerit non uxorem. Si quis /444/ ante baptismum habuerit concubinam et illa mortua baptizatus uxorem duxerit. et tu mihi olim emortuam de sepulcro uxorunculam protrahis. creacite et multiplicamini et replete terram. Quod dicit unius uxoris uirum. et lupanaria thalamis praeferentur? Ego tibi non imputo meretricum exercitus. nihilque potest nouo imputari. ITEM: Vide. audiant catecumini ne uxores ducant ante baptisma. non praeiudicant ordinando. et camelum glutientes. tu in meretrice sobolem perdidisti. Rem nouam audio. ITEM: Baptizatos. ne hoc quod dicitur. Apostolus sciebat lege concessum in multis uxoribus liberos spargere. sordidum est? ITEM. aliam non haberet coniugem. quicquid non /442/ dimittitur.coeperunt hinc inde cornua increscere. quia peccatum non fuit. sed ut singulas uno tempore uxores habeant. tuas sorditatas sed in eodem statu mansisse quo fuerant. communes liberos habeant. Redde igitur scripturae simplicitatem suam. Neque 172 . Nunc hoc tantum admonemus. ut ad coitum magis referatur quam ad dotales tabulas. peccatum est. Violenta inquies et satis dura interpretatio haec. Certe de baptizatis apostoli sermo est. sed Platonis promiscuas uxores. effusionem sanguinis. Non dico. De hoc supra diximus. et non quid fuerit) quare solum nomen uxoris impediat. caetera quoque quae praecepta sunt ante baptismum requiramus. ut passim caninas nuptias iungeres. Accipe et aliam explanationem. ITEM: In memetipsum reuersus conuerti in aduersarium propositionis stropham. Baptismus nouum hominem facit ex toto an ex parte? Respondit. sed uxores habuerint. Si. Quaeso. et hoc esse decretum. Nihil ergo ueteris hominis in baptismate reseruatur. altera ad Titum. una ad Timotheum. Quaeram et aliud. uxorem ducere non est peccatum. noceat eis quod aliquando non concubinas nec meretrices. decimamus mentam et anethum. ITEM: In baptismo quamodo tuae sordes lotae sunt. quam ideo accepi. quod in ueteri quondam fuit. te ut respondeas. tibi legitur: fornicatores et adulteros perdet Deus. Illum naturae et benedictioni domini seruientem. ais. ne tuis contra te legibus dimicetur. immo caueant qualecumque uocabulum coniugis ne. quia non est sordidum. iccirco non est dimissum in baptismate. cubiculorum secreta texerunt. quae in ordinatione quaeruntur episcopi. Quae est ista tergiuersatio et acumen omni pistillo retunsius. uiros pro episcopis debere accipi. et meae munditiae sorditatse. parricidium et incestus Christi fonte purgantur. Ipsis quoque sacerdotibus huius licentiae patebat arbitrium. Vere scribarum et Pharisaeorum similes culicem /443/ liquantes. Quidam coacte interpretantur uxores pro ecclesiis. reseruatur. Illi scriptum est: honorabiles nuptiae. et cubile immaculatum. quia illud nomen dignitatis est. mulieris unius possit intelligi. quia peccatum non est. ne honesta iungant matrimonia. ne facerem quod fecisti? Audiant ethnici. tu quod non licebat impudenter omnium oculis ingessisti. Coniugales ergo tabulae et iura dotalia. uidentur monogami in clerum eligi. Praecepit ergo ne eadem licentia ecclesiae sibi uindicent sacerdotes. Proferuntur ergo apostoli epistolae. non coitus ab apostolo condemnantur. quod solum peccatum non fuit? Dicis. apostolus elegit in episcopatum an catecuminos? Si apostolus non catecuminos in clerum elegit sed fideles. ex toto.

heri in amphitheatro. nos ab eis omnia quae post baptismum praecepta sunt. ubi per claues regni caelorum non dubitatur fieri remissio peccatorum. doctorem etc. deincepa noli peccare. ne uirum quoque sub maledicto faciat dicente scriptura: Qui adulteram tenet. II: Quid tibi durum uidetur ut post adulterium reconcilietur coniugi coniunx? Haec crimina in ueteri lege nullis sacrificiis mundabantur. et rem in baptismate mortuam . Seruis enim Dei paenitentia una est. uade. Nam patronus turpitudinis eius est qui crimen celat uxoris. AUGUSTINUS DE ADULTERINIS CONIUGIIS LIB. sed si fornicata fuerit. Mirari satis non queo. cum tam apertum euidensque praeceptum nemo custodiat. hodie in ecclesia. 129: QUOD SAEPIUS NUBERE LICEAT ET NON. prudentem etc. nec iam se debere adulteram dicere cuius paenitentis crimen diuina credit miseratione deletum? ITEM: Non erit turpis neque difficilis etiam post patrata atque purgata adulteria reconciliatio coniugum. quae hominum tanta sit caecitas de uxoribus ante baptismum disputare. Ad haec omnia claudimus oculos. quam pater eiusdem mulieris ab eo separatam dederat alteri. quis non intelligit debere ignoscere maritum quod uidet ignouisse Dominum. hospitalem. ITEM: Fili Oceane. HERMES IN LIB. uide quantum testimonium sit huius. /445/ Q. sed non saepe. uespere in circo. peccat et magnum peccatum sibi admittit. prudentem. tanquam noui testamenti praefigurator sine contaminatione receperit. sic fatuus est et iniustus qui retinet meretricem. Praetereunt quod non licet et obiciunt quod concessum est. reus erit peccati eius et particeps moechationis eius. PASTORIS MANDATO IV: Dixit mihi pastor: Si scierit uir uxorem suam deliquisse et non egerit paenitentiam mulier et permanet in fornicatione sua et conuiuit cum illa uir. libere uxor dimittitur. ITEM: Non neophytum. hodie pontifex. Sed debet recipere peccatricem quae paenitentiam agit. ipse mandauit irreprehenaibilem. 173 . CIX: Sicut crudelis et iniquus est qui castam dimittit. si non receperit eam uir suus. Sobrium. requiramus. nunc uirginum consecrator. Num ignorabat apostolus tergiuersationes nostras et argumentorum ineptias nesciebat? Qui dixit uniua uxoria uirum. non debet teneri. non ut post uiri diuortium adultera reuocetur sed ut post Christi /446/ consortium adultera non uocetur. abicienda est. solas uidemus uxores. quamuis Dauid Saulis filiam. Itaque cum opposuerint nobis uxores ante baptismum. nihil ab aemulis obici potest. et hoc ante baptismum. atultua et impiua eat. in calumniam trahere. dudum fautor histrionum. Nunc autem postea quam Christus ait adulterae: nec ego te condemnabo. Q. AMBROSIUS IN EPISTOLA I PAULI AD CORINTHIOS: Uxorem certe licet habere. et ideo tunc omni modo prohibitum est ab alio contaminatam uiro recipere uxorem. immo cum Chris to uiuificatam. sobrium. 128: QUOD ADULTERA NULLA MODO SIT RETINENDA ET CONTRA. quem arguunt bimariti cui praeter uinculum coniugale. Heri catechuminus. Quod si mulier dimissa paenitentiam egerit et uoluerit ad uirum suum reuerti. Hic actus similis est in muliere et in uiro.enim competit uniuersa post baptismum et unum hoc mandatum intelligere ante baptismum. et se fornicatione separauerit. ne in superbiam elatus in iudicium incidat diaboli. a marito. HIERONYMUS (SUPER MATTHAEUM): Cum illa unam carnem in aliam diuiserit. Ubicumque est igitur fornicatio aut fornicationis suspicio. CHRYSOSTOMUS SUPER MATTHAEUM CAP. mane in altario.

esse desistit. Habeat quaelibet octauum maritum et esse desinat prostituta. unde et breuiter respondeo nec ullas nuptias audeo damnare nec eis uerecundiam numerositatis auierre. Q. si dici potest. Summa omnium exspectatio quis quem primus efferret. nihil refert secundus an tertius sit. /447/ ITEM: Ego etiam nunc libera uoce pronuntio non damnari in ecclesia digamiam. statim subiecit: Iam enim quaedam declinauerunt post sathan. quae lupanaribus praeferuntur. ITEM: Ubi unus exceditur. quia desinit esse monogamus. qui uiginti sepelisset uxores. tantum in domino. extremo sibi. ITEM: Volo ergo iuniores nubere. quae sathanae comparatione suscipitur. non est tuus. quod non sit uir eius. ut quotiens uoluerit mortuis uiris nubat femina. quae se non potest continere uel non uult. quae uicesimum secundum habuisset maritum. filios procreare etc. Pulchra nimium et appetenda res. sed iacentibus manum porrigere. Plus etiam inferam. ut ipsi putabant. Non damno digamos. et iste. matrimonio copulatos. 130: QUOD NULLUS HUMANUS CONCUBITUS POSSIT ESSE SINE CULPA ET CONTRA. ibi uir qui proprie maritus est. nec ex meo corde praeter auctoritatem scripturae quotaslibet nuptias audeo condemnare. Cur induxerit. maritum potius accipiat quam diabolum. Vide /448/ qualia sint secunda matrimonia. 174 . Quod si dormierit uir eius. immo nec trigamiam et ita licere quinto et sexto et ultra quomodo et secundo marito nubere. nullam occasionem dare aduersario maledicti causa. HIERONYMUS AD PAMMACHIUM: Obtrectatores mei uideant me secundas ac tertias nuptias concessisse. I: Tolerabilius est uni homini esse prostitutam quam multis. quod fornicationis metu indulgere compellitur: uolo adoleacentulas nubere. Ideo adolescentula uidua. octagamos. ITEM: Nec contra humanae uerecundiae sensum audeo dicere. Ex quo intelligimus illum non stantibus coronam. si quidem illa in euangelio Samaritana sextum maritum habere se dicens arguitur a domino. Unde illud apostoli.PAULUS IN EPISTOLA I AD CORINTHIOS: Mulier alligata est quanto tempore uir eius uiuit. Vicit maritus et totius urbis populo confluente coronatus uxoris multinubae feretrum praecedebat. IDEM CONTRA IOVINIANUM LIB. etiam scortatorem recipio paenitentem. liberata est: cui uult nubat. Quid dicimus tali mulieri? Nempe illud quod dominus Samaritanae: Viginti duos habuisti maritos. IDEM AD AGOROCHIAM DE MONOGAMIA: Vidi duo inter se paria uilissimorum e plebe hominum comparata. IDEM AD SALVIAM: Primus Lamech maledictus et sanguinarius et de Cain stirpe descendens unam costam diuisit in duas et plantarium digamiae protinus diluuii poena subuertit. AUGUSTINUS DE PROFESSIONE SANCTAE VIDUITATIS AD IULIANAM: De tertiis et de quartis et de ultra pluribus nuptiis solent homines mouere quaestionem. a quo nunc sepeliris. immo nec trigamos et. alteram. IDEM IN EPISTOLA I AD TIMOTHEUM: Adolescentiores autem uiduas deuita. Ubi numerus maritorum. unum. quia dealinauerunt quaedam poat authan.

in huius rei signum illa purificatio praecepta est post seminis emissionem. etiam si non sit in opere. peccatum esse declarat. non peccat? Hinc ergo iam dubitare fas non est nuptias non esse peccatum. sunt nuptiae et contra omnes calumnias possunt sana ratione defendi. Bonum. ITEM: Nunc autem quid dicturi sumus aduersus euidentissimam uocem apostoli dicentis: Quod uult faciat. quoniam nuptiae non fieri cogunt sed ignosci impetrant. quia et mortuum corpus uita deserente non peccatum est sed peccatum significat animae desertae a iustitia. sed sicut lex multa ponit in sacramentis et in umbris futurorum. aut sepelire non etiam bonum opus humanitatis est? Et tamen purificatio et inde mandata est. concupiscentiae uero satiandae. sicut martyrum uirtus apparuit in tolerando passiones.AMBROSIUS SUPER EPISTOLAM PAULI I AD CORINTHIOS. quia bona uoluntas animi sequentem ducit. non eos peccasse. et si accepisti uxorem. Aut si et hoc peccatum quisquam putet non arbitrans accidere nisi ex aliquo huius modi desiderio. non ducentem sequitur. quibus uenia datur? Sed illum concubitum secundum ueniam concedit. Adulterium uero siue fornicatio letalem habet culpam. nullus ambigit eorum qui ex eius euangelio fideles sunt. Dominus Iesus quod in ueritate carnis esurierit et sitierit et manducauerit et biberit. Concubitus enim necessarius causa generandi inculpabilis /449/ est et solus ipse nuptialis. non peccasti. spiritualiter nutriant. a qua informitate quia oportet hominem doctrina et forma et eruditione mundari. et tamen etiam ibi praecepta est purificatio. Ille autem qui ultra istam necessitatem progreditur. Virtutes autem animi aliquando in corpore manifestantur. 175 . non peccat. iam non rationi sed libidini obsequitur. quaedam in semine quasi materialis informitas. aliquando in habitu latent. sed hominibus innotuit temptationis examine. quae facto conceptu tanquam in aedificationem corporis additur. Venit filius hominis manducana et bibens et dixerunt: ecce homo uorax et potator uini. Non utique peccat. ITEM: Bonum ergo sunt nuptiae. Ne quod purificari lex hominem et post coniugalem concubitum iubet. ac per hoc cum informiter fluit. /450/ ITEM: Continentia non corporis sed animae uirtus est. sed tamen cum coniuge propter thori fidem. et dixerunt: daemonium habet. significari lex per illam uoluit animum sine disciplinae forma indecenter fluidum ac dissolutum. inquam. maxime si filios quos carnaliter desiderant. et si nupaerit uirgo. non peccasti. Nam quis ambigat absurdissime dici. II: Si autem acceperis. AUGUSTINUS DE NUPTIIS ET CONCUPISCENTIA: Quamuis concubitus qui fit intentione generandi non sit ipse peccatum. Num igitur non erat in illo continentiae uirtus a cibo et potu quanta erat in Iohanne baptista? Venit enim Iohannes non manducans neque bibens. numquid et solita menstruum peccata sunt feminarum? a quibus tamen eas eadem legis uetustas praecepit expiari nonnisi propter illam ipsam materialem informitatem. quem formari oportere significat. quam nouerat Dominus et cui testimonium perhibebat. Et hunc tamen non exigere sed reddere coniugi. quod procul dubio falsum est. quia quod concessum est facit. loquor de exemplo de quo nullus dubitat catholicorum. Postremo numquid et mori peccatum est. uenialem habet culpam. IDEM DE BONO CONIUGALI: Coniugalis enim concubitus generandi gratia non habet culpam. si non est ille qui secundum ueniam conceditur. ITEM: Verum ut apertius intelligatur quomodo sit uirtus in habitu. LIB. Non itaque nuptias secundum ueniam concedit apostolus. amicus publicanorum et peccatorum. ITEM: Iam enim erat in Iob patientia. cum talem fluxum corporis iubet purificari. in significatione posita est uitae informis et ineruditse. si nubat. ad personam pertinet coniugalem. quae formata corpus hominis redditura est. qui fit per incontinentiam non sola causa procreandi et aliquando nulla causa procreandi. qui etiam nimius impedit orationes. si tamen non ita sit nimius ut impediat tempora orandi nec immutetur in eum usum qui est contra naturam. Neque enim et in somnis peccatum fit. ne fornicando damnabiliter peccent.

Quo circa sicut non est impar meritum patientiae in Petro. Sic et femina innupta. Illo itaque tempore cum et lex dies patriarcharum subsequens maledictum dixit. et in peccatis concepit me mater mea. Melius est autem habere omnia bona uel minora quam magnum bonum cum magno malo. quarum Abraham unam habebat in usu. qui passus non est. Ego melior sum. Ego quidem non sum melior quam Abraham. ambas in habitu. qui operari noluerit. Nam conubium nusquam nostrarum scripturarum auctoritate damnatur. Ac per hoc ab eis qui corrumpunt mores bonos colloquiis malis. hoc est in coniugibus uenialis ille concubitus.ITEM: Deinde ibi subiecit. qui poteat capere. cum de Iohanne ac de se illa dixisset iuatificata est sapientia a filiis suis. et maritata quae uirgo permanere non posset sed tamen obediens. GREGORIUS LIBRO PASTORALI CAP. usque adeo ut de legitimo matrimonio procreatus dicat: In iniquitatibus conceptus sum. ITEM: Potest autem fieri ut minor sit continentiae uirtus in animo eius qui non utitur nuptiis. qui passus est. Abraham uero in solo habitu habebat. et qui poterat non promebat sed tamen habebat. ille est melior qui bonum amplius habet. inobedientia uero nusquam absoluitur. quibus est usus Abraham. XVI: Non est institute regeneratio nisi quia uitiosa est generatio. inani uersutia dicitur homini Christiano continenti et nuptias recusanti. a quo ego sum immunis. ut in meo etiam corpore appareat quod illa in animo construebat. IDEM IN ENCHIRIDION CAP. tu ergo melior quam Abraham? Quod ille cum audierit non perturbetur. sobrietas autem et ebriositas. sic non est impar meritum continentiae in Iohanne. Et quod est in cibo licito nonnullus immoderatior appetitus. ut sit sancta et corpore et spiritu. qui non excitaret semen in Israel. qui filios generauit. an damnabilem sicut uirgo est? Ita si conferas ebriosam uirginem sobriae coniugatae. sicut obedientia et contumacia illa bona sunt. Quod est autem in sustenanda uita illicitus cibus. qui nullas expertus est nuptias. et utrumque non est sine delectatione carnali. tu ergo melior quam Sara? respondeat. quia non potuit ampliorem. cum audierit impudentem illum percunctatione dicentem. ITEM: Maius enim bonum est obedientiae quam continentiae. in opere autem pro rerum ac temporum opportunitate manifestari. sed his quae uirtute huius continentiae carent. nullo modo dubitandum est meliorem esse castitatem continentiae quam castitatem nuptialem. Fecit ergo illa cum ista uirtute quod illi tempori congruebat. Ex quo autem uenit plenitudo /451/ temporis. quam meliorem dicamus? Minus laudabilem quam si uirgo esset. homines uero cum comparamus. hoc est concubitus ad salutem generis. esse autem caste sine coniugio potuit. Caste quippe coniugaliter uixit. sed tamen maior est quam in animo eius qui propterea tenuit coniugii castitatem. sed melior est castitas caelibum quam castitas nuptiarum. sed tunc non oportuit. Si ergo proponatur uirgo permansura sed tamen inobediens. et in Abraham. Sed continentiam Iohannes et in opere. haec male. quis dubitet eandem ferre sententiam? Nuptiae quippe /452/ et uirginitas duo bona sunt. hoc est in libidine nullam prolem quaerente illicitus concubitus. quorum alterum maius. ITEM: Quod enim cibus ad salutem hominis. et in Iohanne. Et illius enim caelibatus et illius conubium pro temporum distributione Christo militauerunt. ITEM: Aliud est non concumbere nisi sola uoluntate generandi. sed dicat. hoc est in quaerenda prole fornicarius uel adulterinus concubitus. qui habet operatur. ut diceretur. aupiat. libido esse non potest. LI: Culpae quippe esse innuitur quod indulgeri perhibetur. sicut uirtus patientiae sanctorum martyrum. Et quod est in luxuria uentris et gutturis illicitus cibus. quae tamen modificata temperantia refrenante in usum naturalem redacta. quae cogitat ea quae sunt domini. qui uident continentiae uirtutem in habitu animi semper esse debere. 176 . quod non habet culpam. Res ergo ipsas si comparemus. non se habere mentiatur. quia et in corporibus bonis melius est habere Zachaei staturam cum sanitate quam Goliae cum febre. quod de Sara non credat.

Qui mulierem rapuerit. rigorem iustitiae tenere decreuerunt. CAP. si eosdem. adiunxit: Hoc autem dico aecundum indulgentiam. V. Habetur et in concilio Aquisgrani habito. fieri uerum conubium potest cum quo prius adulterium fuit. /454/ Dicit quoque beatus Augustinus. 177 . Legitur quoque in concilio Cabilonensi cap. Habemus et in decreto Hormisdae papae nuptias occulte factas non esse legitimas. uel furatus fuerit. AUGUSTINUS CONTRA FAUSTUM LIB. Posse sane fieri legitimas etc. I. AUGUSTINUS DE BONO CONIUGALI: Posse sane fieri legitimas nuptias ex male coniunctis honesto postea placito consequente manifestum est. hoc intelligo. E diuerso uero legimus in decretis Eusebii papae cap. iuniores nubere etc.MORALIUM LIB. coniunx non potest esse sed meretrix. Unde si una concumbat cum pluribus. Dicit enim Gregorius. XXXII: Concessit minima. post paenitentiam unius anni reconcilientur. eo quod solas nuptias uiolauerint. dicens: Propter fornicationem autem unuaquisque habeat auam uxorem. in coniugium ducere nulli Christianorum licet quia incestuosus est talis coitus. I: Plures feminae uni uiro nunquam licite inngerentur nisi ex hoc plures filii nascerentur. IDEM DE BONO CONIUGALI: Generationis itaque causa fieri nuptias apostolus ita testis est. Virgines. maritos acceperint. GREGORIUS FELICI. Et papa Euaristus contubernia non coniugia dicit esse illarum mulierum quae non sunt a parentibus traditae et legibus dotatae et a sacerdotibus solemniter benedictae. IDEM DE NUPTIIS ET CONCUPISCENTIA: Denique mortuo uiro cum quo uerum conubium fuit. Super hoc diuersas habemus sententias. Quod uero alii aliter scripserunt. EPISCOPO SICILIAE: Eam quam aliquis ex propria consanguinitate coniugem habuit uel aliqua illicita pollutione maculauit. Volo. XIX: Quaero cur displiceat dimittere uxorem quam non ad matrimonii fidem sed ad concupiscentiae crimen habendam esse censetis. quia instinctu misericordiae quorundam imbecillitati occurrentes rigorem canonum temperare maluerunt. aut seduxerit. quod quidam patres concubinas uxores fieri uetuerunt. XXIV. /453/ Q. Q. Et quia tune solum coniuges in admixtione sine culpa sunt cum non pro explenda libidine sed pro suscipienda prole miscentur. 131: QUOD NULLI LICEAT EAM CUM QUA FORNICATUS FUERIT IN CONIUGIUM DUCERE ET CONTRA. alias permittentes. Eam quam aliquis etc. Iuxta canonicam auctoritatem raptores ad coniugia legitima raptas sibi iure uindicare non posse. ut maiora declinaret. sine culpa quamuis minima non esse monstraret. IDEM DE NUPTIIS ET CONCUPISCENTiA LIB. Quantum ergo mihi uidetur. qui eas uiolauerunt. IVO CARNOTENSIS GUALTERIO MELDENSI EPISCOPO: Consulit fraternitas uestra utrum quis habere possit in uxorem quam prius habuit pellicem. honestatem coniugii commendantes et foedam concubinatus consuetudinem coercere cupientes. nunquam eam uxorem habeat. In quibus quidem sententiis non alia mihi uidetur esse distantia nisi quam inter se habent iudicium et misericordia. alias prohibentes. inquit. quod uobis odiosum est. 132: QUOD STERILIS NON VIDEATUR DUCENDA ET CONTRA. quia non est hinc multiplicatio prolis sed frequentatio libidinis. ut hoc quod concesserat. non secundum imperium. quae uirginitatem non custodierint. quod non ob aliud debet femina nubere quam ut mater fiat. Matrimonium quippe ex hoc appellatum est.

etsi ab initio tales fuerunt. In huiuscemodi rebus quicquid illorum temporum sancti non libidinose faciebant. una uero anima post multos deos fornicari potest. coninges non sunt. non lege huius saeculi. Occulta enim lege naturae amant singularitatem quae principantur. X: Saluator dicit: Cum feceritis omnia quae praecipio uobis. Si autem non ambo sunt tales. non uideo. 178 . Q. ut uiuens a uiuente in aeternum nullo diuortio separetur. CAP. IDEM DE NUPTIIS ET CONCUPISCENTIA: Hoc custoditur in Christo et ecclesia. ita ut iam scientibus coniugatis non se filios habituros separare se tamen uel ipsa causa filiorum atque aliis copulare non liceat. non culpat scriptura. sed lege euangelii reus est adulterii. subiecta /456/ uero plura uni sine dedecore subduntur. si forte illa parere posset. non facimus ex praeceptis. dicite: serui inutiles sumus. XXI: In lege imperat nuptias. quia illius populi generatio nuntia futurorum erat et ad dispensationem propheticam pertinebat. III: Suscipiendae prolis causa erat uxorum plurium simul uni uiro habendarum inculpabilis consuetudo. IDEM DE NUPTIIS ET CONCUPISCENTIA: Eo usque peruenit libidinosa crudelitas ut etiam sterilitatis uenena procuret. Quae si ita sunt. LX: Coniugium concessum est. fecimus. Facit enim de hac re scriptura difficilem nodum dicente apostolo ex praecepto domini mulierem a uiro non diacedere. nec sterilem coniugem fas sit dimittere. IDEM IN EODEM: Semel initum conubium nullo modo potest nisi alicuius eorum morte dissolui. cum eis quibus se copulauerint adulterium committunt. Manet enim uinculum nuptiarum etiamsi proles. ita liceat ea dimissa alteram ducere. Ideoque non sicut uni uiro etiam plures habere licebat uxores. cum mulieri non sit nubendi alteri si alterum reliquerit. CAP. tantum ualet illud sociale uinculum coniugum ut cum causa procreandi colligetur nec ipsa causa procreandi soluatur. uirginitas admonita non iussa. ORIGENES IN EPISTOLA PAULI AD ROMANOS LIB. IDEM DE DOCTRINA CHRISTIANA LIB. et tamen non licet. Ea uero quae supra debitum facimus. si quemadmodum licet dimittere aduiteram uxorem.IDEM DE BONO CONIUGALl: Miror autem. ubi interueniente repudio sine crimine conceditur cum aliis alia copulare conubia (quod etiam Moysen dominus propter duritiam cordis illorum Israelitis permisisse testatur). Cuius sacramenti tanta obseruatio est quibusque fidelibus coniugatis ut. I. ut fecunda ducatur. Quomodo autem uiro possit esse licentia ducendae alterius si adulteram /455/ reliquerit. in euangelio uirginitatem. Virginitas enim non ex debito soluitur neque enim per praeceptum expetitur sed supra debitum /457/ offertur. manere innuptam aut uiro auo reconciliari. quamuis ea facerent quae hoc tempore nisi per libidinem fieri non possunt. ille generare non posset. non fecundari. audeo dicere aut illa est quodammodo mariti meretrix aut ille adulter uxoris. IDEM LIB. non enim mulier eo est fecundior. 133: QUOD VIRGINITAS NUNC PRAECIPIATUR ET NON. Neque enim sic habet unus seruus plures dominos quomodo plures serui unum dominum. sicut multse animae uni Deo recte subduntur. Quod si quis fecerit. II. tunc uero ipsius pietatis erat ratio etiam carnaliter filios propagare. ISIDORUS DE SUMMO BONO LIB. non sibi per conubium sed per stuprum conuenerunt. Posset enim homo dimittere sterilem uxorem et ducere de qua filios haberet. cum filiorum procreandorum causa uel nubant feminae uel uiri ducant uxores. quod si discesserit. IDEM DE BONO CONIUGALI: Nunc quippe nullus pietate perfectus filios habere nisi spiritaliter quaerit. Quod si fecerint. et ideo unam feminam maritos habere plurimos honestum non erat. Prorsus si ambo tales sunt. quia nimis excelsa. ita uni feminae plures uiros nec prolis ipsius causa. cuius causa initum est. manifesta sterilitate non subsequatur. quod debuimus facere.

quasi qui illam tetigerit non euades. et quomodo honorabiles sunt nuptiae. Prohibentur mala. Alligabit quis ignem in sinu et non comburetur? Aut ambulabit super carbones ignis. non ad simplicitatem incomparabilis per se bond. XL: Coningia uero et potestates per se quidem bona sunt. Si uirginitatem Deus imperasset. Si per se bonae sunt nuptiae.AMBROSIUS AD HORTATIONEM VIRGINITATIS LIB. nisi fiat poenam habet. nonnulla suadentur. CAP. quasi in tactu periculum sit. saecularem autem hominem impossibile est eas implere. quaedam praecipiuntur. IOHANNES CHRYSOSTOMUS SUPER EPISTOLAM AD HEBRAEOS IN FINE VII SERMONIS: Si beatitudines solis monachis dictae sunt. Melius semper ad comparationem deterioris respicit. Q. bonum est. 135: QUOD NUPTIAE SINT BONAE ET CONTRA. sed melius est nubere quam uri. sed inter donum et donum magna distantia est. inquam. PAULUS APOSTOLUS IN EPISTOLA I AD CORINTHIOS: Dico autem non nuptis et uiduis: bonum est illis si sic permaneant. AUGUSTINUS DE BONO CONIUGALl: Bonum. suadetur uirginitas. noli illas incendio comparare. Potestas per elationem. non dicis. Si enim non potest cum nuptiis ea. IDEM LIB. qui nuptias iussit ipse ergo omnes perdidit. conceduntur aliqua. 134: QUOD NUPTIAE QUOQUE PRAECIPIANTUR ET NON. iustitiae praeuaricationem. necesse est fieri. sed non tangere. I: Concedo et nuptias esse donum Dei. Saepius enim nubendi licentia non est religionis sed criminis. Quid agis. quae monachorum sunt. bonum nuptiae est. II: Bonum est homini mulierem non tangere. melius est uiro nubere quam pro expetenda libidine cum pluribus fornicari. I: Sola est enim uirginitas quae suaderi potest. EX EPISTOLA AD DEMETRIADEM: In scripturis diuinis prohibentur quaedam. HIERONYMUS CONTRA IOVINIANUM LIB. Non dixit non habere. ISIDORUS DE SUMMO BONO LIB. HIERONYMUS CONTRA IOVINIANUM LIB. Ubi de continentia alloqueris et uirginitate. I: Quod imperatur. Coniugia per id quod dicit apostolus: Qui cum uxore est. sunt nuptiae et contra omnes calumnies possum sane ratione defendi. oppressionem. res magis uoti quam praecepti. Frustra enim iubetur quod in arbitrio ponitur. quod necesse est fieri. mulierem non tangere. nubant. ut nuptiae. sed simpliciter die. bonum eat. II. et in angustum conclusit ea quae uirtutis sunt. male existunt. Quod si non se continent. et non ardebit? 179 . conceduntur media. Melius est enim nubere quam uri. quae tantum nobis impediunt? AUGUSTINUS: Secundas nuptias propter incontinentiam iubet apostolus dicens. per ea uero quae circa sunt. cogitat quae sunt mundi. apostole? Nosti sermonum proprietates. uidebatur nuptias condemnare et hominum auferre seminarium. imperari non potest. quae pretiosas animas capit. praecipiuntur bona. ITEM: Tolle ardorem libidinis et non dices melius est nubere. /458/ Q. sicut et ego. unde uirginitas nascitur. implere. ubi ad nuptias uenis. carnium usus ac uini. perierunt et corrupta sunt. inquis.

et si nupserit uirgo. non quod debet. quod ille pronuntiat. Quale est illud bonum. non tamen bene facit si duxerit. de quorum damnatione nulla dubitatio est. et quod orare non permittit? Iubet idem apostolus alio loco. Verum ne in eo quod dixerit: et qui matrimonio iungit uirginem suam bene facit. Si autem malum est et ignoscitur. quod uult. malum est sic non esse. orare non possum? Petrus apostolus experimentum habens coniugalium uinculorum. bonum est uxorem non habere. Si bonum est mulierem non tangere. quia apostolus dixerat: sonum est homini mulierem non tangere. ITEM: Si acceperis uxorem. ego timide quaero. malum est ergo tangere.IDEM AD PAMMACHIUM: Si dixero melius est uirginem esse quam nuptam. I: Nolite fraudare inuicem nisi forte ex consensu ad tempus. Non peccat si duxerit. perspicuum est honori contrariam esse contumeliam. ille aperte dicit. quasi et in tactu periculum sit. bono melius praetuli. et aiunt condemnationem esse matrimonii in tantum pudicitiam praedicare ut nulla posse uideatur inter uxorem et uirginem comparatio derelinqui. Si autem alterum gradum fecero. 180 . nec refrenare potest. sed de coitu simpliciter disputare. IDEM IN APOLOGETICUM AD PAMMACHIUM: Reprehendunt me quidam. malo bonum praetuli. aliud bene facere. ITEM: Quae est ista necessitas quae spreto uinculo coniugali uirginitatis /460/ appetit libertatem? Vae praegnantibus et nutrientibus in illo die. id est carnem lasciuire. Si ergo semper orandum et in gratia seruiendum. Nihil ergo bono contrarium est nisi malum. Hoc ideo subiecimus. Si abstineamus a coitu. aliud benefacere. inquit. ITEM: Diximus. ille diffinit. IDEM: Si quis considerat uirginem suam. quasi qui illam tetigerit non euadat. sed uteri tumentes et infantium uagitus et fructus atque opera nuptiarum. et quod fornicationi anteponitur. quod uult faciat. ut semper oremus. Non hic damnantur scorta non lupanaria. nimius fuerim in laude uirginum uel in sugillatione nuptiarum. Vides igitur non de coniugibus nos exponere. honorem tribuimus uxori. si non abstineamus. propter fornicationem autem etc. si bonum est mulierem non tangere. quod cum oratione accipere prohibet. Ergo si bene problematis memini. ITEM: Igitur qui matrimonio iungit uirginem suam bene facit. Similiter uiri cohabitantes iuxta sententiam quasi infirmiori uasculo muliebri tribuentes honorem. ut uacetis orationi. Deolina a malo et fac bonum: In altero initium. aestimet aliquis obseruationem meam non stare. ideo conceditur. quare quotienscumque uxori debitum reddo. Si bonum est sic esse. ne malo quid deterius fiat etc. IDEM CONTRA IOVINIANUM LIB. melius facit. non peccasti. si ducat uxorem. non peccat. Faciat. quod in libris quos aduersus Iouinianum scripsi. in altero perfectio est. uide quid doceat. nos subiciamus. qui ducit uxorem non peccat. Aliud est non peccare. ut non impediantur orationes uestrae. inter Iouinianum et nos ista contentio est. melius est nubere quam fornicari. ego sciscitor. ego dubito. ITEM: Tantum igitur inter nuptias et uirginitatem quantum inter non peccare et bene facere. Aliud est non peccare. et sicut cohaeredes multiplicis gratiae. In quo differunt mea uerba a sensu apostoli? Nisi forte in eo. quod ille exaequet uirginitati nuptias. non peccabit. protinus hoc ipsum extenuat et obumbrat comparatione melioris et dicit: et qui non iungit. ITEM: Non dixit. bonum est homini mulierem non tangere. /459/ quod nuptiis. Si dubitantis est. non confirmantis. Significantius et proprie supra dixerat. quod ad comparationem /461/ uirginitatis et angelicae similitudinis bonum est homini mulierem non tangere. Multa diuersitas est inter id melius. sed bonum est mulierem non tangere.

quaecumque bina ingrediuntur. Sed cum omnibus prodesse non possis. quae bina ingrediuntur. nolite fieri serui hominum. et inueniet ilium inter caetera. sed ab uxoribus. quod a me expositum est uelint nolint suscipiant. alius in domo Christus est? Quod in ecclesia non licet nec domi licet. quae de uirginitate et nuptiis disputauit. 'Pretio. AUGUSTINUS DE DOCTRINA CHRISTIANA. quando accepturus erat legem. edisserant. sed perdere?' Uniuersa quae nos de uirginitate ac nuptiis lato sermone diffudimus. Oro te. sed ut eis qui diligunt aeternum praemium conferatur. etiam hoc dixisse. Si autem non. orare an corpus Christi accipere? Utique corpus Christi.' Et in alio loco. non ut sibi aliquid. ITEM: Veniam et ad illum locum in quo arguor quare dixerim. nisi forte ex consensu ad tempus. Hinc efficitur ut inimicos etiam diligamus. non esse bonum duplicem numerum. immunda sunt. in die secundo non additum. ut fideles semper corpus Christi accipiant. quia tanto magis nos oderunt quanto ab illo quem diligimus separati sunt. sed miseramur potius.' Et post pusillum: 'Si igitur bonum coningium seruitium. ITEM: Tument contra me mariti quare dixerim. quod a nobis dictum est. qui ab unione diuidat et praefiguret foedera nuptiarum. malum quid est. ITEM: Aut reddant aliam probabiliorem causam quare non sit scriptum. Unde et in arca Noe animalia. Impar numerus est mundus. quod corpus Christi accipere non permittit? Iubet idem apostolus alio loco ut semper oremus. Videtis quam euidens coniugalis sit definitio seruitutis. Populum quoque. immunda sunt. quoniam quotienscumque uxori debitum reddo. quare ad martyres ire non audent? quare non ingrediuntur ecclesias? An alius in publico. Sed istorum conscientiam conuenio. Aut profer meliores epulas et me conuiua utere aut qualicumque nostra cenula contentus esto. Lex enim astringit uxorem ut in laboribus et tristitia filios generet. I: Omnes autem aeque diligendi sunt. Non enim eos timemus. orare non possum. quod nec reprehendo. nobis intelligentiam dereliquit. ITEM: Qui se uult diligi. 181 . abstineam me paulisper ab uxoris amplexu. Diximus in eodem uolumine panes propositionis ex lege non potuisse comedere Dauid et socios eius. Si per coitum quod minus est impeditur.ITEM: Quod si cui et asperum et reprehensione dignum uidetur tantam nos inter uirginitatem et nuptias fecisse distantiam. ut ei ipse dominetur. et tenebrae quoque lucent apud eum. LIB. Si semper orandum est. multo magis quod maius est. Unusquisque in suo sensu abundat. quibus licito iungebantur. Probet se unusquisque et sic ad corpus Christi accedat ut. 136: QUOD DILECTIO PROXIMI OMNEM HOMINEM COMPLECTATUR ET NON. Scio Romae hanc esse consuetudinem. et hoc quare scriptum sit. quia interpretabar illud apostoli dictum: Dolite fraudare inuicem. tribus diebus iussum /462/ est ab uxoribus abstineri. nisi se triduo mundos a mulieribus respondissent. nunquam ergo coniugio seruiendum. nec probo. 'Non ergo copula nuptialis quasi culpa uitanda sed quasi necessitatis sarcina declinanda est. /463/ Q. uidit Deus quia bonum est. impar numerus mundus est. legat sancti Ambrosii de uiduis librum. ut amori coniugis amorem Christi praeferam. non utique meretricibus. dum doleo non communicasse me corpori Christi. quia nobis quod diligimus auferre non possunt. qui eodem die post coitum communicant et iuxta Persium noctem flumine purgant. empti estis. sicut in primo et tertio et reliquis. Hoc quare dixerim perspicuum est. quod damnabatur in lege. statimque subiecerim. Porro si in arca Noe omnia animalia. quale illud bonum est. quando nequeunt se inuicem sanctificare. ut uacetis orationi. Nihil a Deo clausum est. inquit. conuersio eius ad uirum sit. his potissimum consulendum est qui pro locorum et temporum uel quarumlibet rerum opportunitatibus constrictius tibi quasi quadam sorte innguntur. quod orare prohibet. hoc est ipse quem diligunt. ITEM: Quid est maius. ille breui artauit compendio.

nisi Deus. Quid amplius de moribus disputem? Si enim Deus est summum bonum. Fortitudinem. ITEM: Quisquis ergo arbitratur non de omni homine apostolum praecepisse. ex ipsius amoris uario quodam affectu ducitur. Diliges proximum tuum sicut te ipsum. cum omnibus. nullis illecebris. amorem omnia propter Deum facile perferentem. Iustitia. abundans uero et perfecta iustitia etiam inimicos diligere. ut incorruptus in eo amor atque integer custodiatur. quod scelestissimum est. et propterea recte dominans. cui haerere certe non ualemus nisi dilectione. cogitur fateri. a quibus tanta nobis misericordiae impenduntur officia. Id eligere prudentia /465/ est. Fortitudo autem amor facile tolerans omnia propter id quod amatur. Definire etiam licet. amor ea quibus adiuuatur ab eis quibus impeditur sagaciter se legens. non solum proximos sed inimicos diligi praecepit. manifestum est hoc praeceptum. IDEM DE MORIBUS ECCLESIAE CATHOLICAE: Nihil igitur aliud est optimum hominis cui haerere beatissimum sit. quia bona est dilectio. Pacem uult nos habere. recte proximus dicitur. ITEM: Dominus ait: Vade et fac similiter. Sed quia tempore Christi addi aliquid oportuit. Iustitiam. Proximi enim nomen ad aliquid est. ut uidelicet esse eum proximum intelligamus. Hoc scriptum est in Leuitico. Plenitudo enim legis est dilectio. Prudentiam. quod est temperantiae. sequitur. ITEM: Paulus dicit: Nam non adulterabia. AMBROSIUS SUPER EPISTOLAM PAULI AD ROMANOS: Nemini quicquam debeatis. ITEM: Duo praecepta protulerat atque in eis pendere totam legem prophetasque dixerat. quo iubemur diligere proximum. amorem Dei bene discernentem ea quibus adiuuetur in Deum ab his quibus impediri potest. ut nihil sit aliud bene uiuere quam toto corde Deum diligere. proximus sit noster. si quis aut non christiani aut inlmici adulterauerit uxorem. amor soli amato seruiens. fortitudo est. Nam et nouae legis mandatum est etiam inimicos diligere. ITEM: Iam uero si uel cui praebendum uel a quo nobis praebendum officium misericordiae. Ex quo est iam consequens ut etiam ille a quo nobis hoc uicissim exhibendum est. dilectionem uero cum fratribus. Nam quod nullum hominum exceperit qui praecepit ut proximum diligamus.ITEM: Utrum ad illa duo praecepta etiam dilectio pertineat angelorum quaeri potest. Namque illud quod quadripartita dicitur uirtus. et si quod est aliud mandatum. nullis inde auerti molestiis. Prudentia. in hoc sermone recapitulatur: /464/ diliges proximum tuum tamquam te ipsum. iustitia. ITEM: Dilectio proximi malum non operatur. amorem Deo tantum seruientem. 137: QUOD SOLA CARITAS VIRTUS DICENDA SIT ET NON. si fieri potest. uisum fuisse apostolo non esse peccatum. nulla superbia. legem Moysi. nec peccari potest per illam quae legis perfectio est. cui uel exhibendum est officium misericordiae si indiget. Unde plenitudo legis est dilectio. etiam sanctos angelos contineri. nec quisquam esse proximus nisi proximo potest. ut iustitia sit diligere proximum. non homicidium facies. quoniam summum bonum appetere est bene uiuere. quod negari non potest. et dominus ostendit et apostolus Paulus. Malum non operatur. uel exhibendum si indigeret. Sed hunc amorem non cuiuslibet sed Dei esse diximus. et ob hoc bene imperantem caeteris quae homini subiecta sunt. legem impleuit. Q. ut Temperantia sit amor integrum se praebens ei quod amatur. nullis 182 . Qui enim diligit proximum. temperantia. AUGUSTINUS AD MACEDONIUM IUDICEM: Virtus nihil est aliud quam diligere quod diligendum est. non furaberia. non concupisces. ut Temperantiam dicamus esse amorem Deo se integrum incorruptumque seruantem.

cum caeterae uirtutes bonis et malis possint /466/ esse communes. PAULUS APOSTOLUS IN EPISTOLA I AD CORINTHIOS: Volo autem omnes homines esse sicut me ipsum: sed unusquisque proprium donum habet ex Deo. /467/ alios uiros bonos. Neque enim possunt omnino esse in hominibus.frangatur incommodis. DE SENTENTIA IACOBI APOSTOLI. uigilet in discernendis rebus ne fallacia paulatim dolusue subripiat. EX LIBRO PRIMO DIALOGORUM EIUSDEM CONTRA PELAGIUM: Pelagius: Nullus ergo sanctorum. CAP. uidelicet fides. VIl: Dilectio Dei et proximi propria et specialis uirtus est piorum atque sanctorum. utputa doctrine. cunctas potest habere uirtutes? Hieronymus: Nullus. et idolatres et blasphemus et adulter et 183 . HIERONYMUS AD FABIOLAM DE MANSIONIBUS FILIORUM ISRAEL: De alia prouincia ad aliam transeuntes. spes. XXXVI: Fides. quod est fortitudinis. ut altos fortes. Quamobrem intelligentiae iustitia coniuncta. II. Sed ne quis sit admiratus cur. quid Aristoteles. ieiunium. alius quidem sic. de quibus scilicet et bene operari possumus et male. tu sta illic. sede hic. et homicidii et adulterii et sacrilegii reus est? ITEM: Consequens uidetur (nisi aliquo modo intelligendum ostendatur). ISIDORUS DE SUMMO BONO. Pelagius: Ignoras hanc philosophicam esse sententiam? Hieronymus: Sed non apostolorum. quod est prudentiae. quasi possit quisque. spes. alios prudentes esse dicamus. offendat autem in uno. Alias uero uirtutes mediae sunt. quod inter omnes philosophos constet a meque ipso disputatum saepe sit. nubant. immo uero qui dixerit diuiti. Iustitia sine prudentia multum poterit. ita nos hoc loco loquimur. Quo enim quisque uersutior et callidior. Dico autem non nuptis et uiduis: bonum est illis. sed quid Paulus doceat. pauperi autem. Pelagius: Et quomodo legimus qui unam habuerit omnes habere uirtutes? Hieronymus: Participatione. sede hic. sta illic. Popularibus enim uerbis est agendum et usitatis. alius uero sic. si de eis arroganter quisque intumuerit. nunc ita seiungam. cum loquimur. quia nunc ex parte prophetamus et ex parte cognoscimus. quantum uoles. qui unam habent omnes habere uirtutes. quod est iustitiae. castitas. IDEM IN HOMILIA VIl EVANGELIORUM: Scientia etenim uirtus est. AUGUSTINUS HIERONYMO. humilitas etiam custos uirtutis. sed scriptum est: inter se connexae sicut ibunt de uirtute in uirtutem. quia non est immortalis filius hominis. qui non idem prudens sit. huic honorem ampliorem quam illi deferens. hoc inuidiosior et suspectior. non proprietate. Quomodo intelligendum est obsecro te. quae et ad utilitatem et ad perniciem possum haberi. utique ueraciter habentur. ut qui dixerit diuiti. Itane qui furtum fecerit. caritas. quia ita sunt ut qui una caruerit omnibus careat. quod si se non continent. alla cum ad omnes accommodatur oratio. LIB. Quamobrem ut uulgus. Neque enim curae mihi est. GREGORIUS SUPER EZECHIELEM HOMILIA XVI: Tres sunt uirtutes sine quibus is qui operari aliquid potest saluari non potest. II: Iustitia cum sine prudentia satis habeat auctoritatis. factus est omnium reus. Non enim semper uni uirtuti danda est opera. prudentia sine iustitia nihil ualet ad faciendam fidem. scientia siue temporales diuitiae. et pauperi. et tamen hoc ubi scriptum sit nescio. detracta opinione probitatis. Necesse est enim ut singuli excedant in quibusdam. iustus esse: alia est illa cum ueritas ipsa limatur in disputatione. quamdiu in isto saeculo est. habebit ad faciendam fidem uirium. sine iustitia nil ualebit prudentia. nulli alii seruiat. caritas summae uirtutes sunt. EX LIBRO PROSPERI SENTENTIARUM AUGUSTINI CAP. TULLIUS DE OFFICIIS LIB. si sic permaneant sic ut et ego. QUA DICIT: quicumque totam [egem obseruauerit. Nam a quibus habentur.

et quod aperte contrarium est et quod specie similitudinis adumbratur. propterea quia uni uirtuti duo uitia opponi solent. At enim qui unam uirtutem habet. uigiliae supra quam cuiquam credibile est. Ita ubi uera est aliqua earum et aliae similiter sunt. sed etiam mulierem. Cur ergo non dicimus qui hanc uirtutem habet habere omnes cum plenitudo legis sit caritas? 184 . fortis et iusta sit. Non enim et ista diuina sententia est qua dicitur. quia sicut mors auellit a sensibus carnis animam. et illud quidem de uirtutibus et uitiis si ueraciter dicitur. qui easdem uirtutes agendae uitae necessarias esse dixerunt. Quapropter cum quaeritur etiam de uitiis. Hoc autem de parilitate peccatorum soli Stoici ausi sunt disputare contra omnem sensum generis humani. cum procul dubio uirtus sit. ueritati omnia paria esse peccata. quae est per se ipsam apud nos omnium philosophorum auctoritatibus firmior. temperans /469/ non erat. ut scis. sed duritia sibi. quod prudentia nec ignaua nec iniusta nec intemperans potest esse. non habere pudicitiam. ut de illo scripserunt qui nosse potuerunt. id est fomite quodam uel quasi radice peccati. reus omnium criminum iudicandus sit. si hoc faciat propter praeceptum Dei. famem ferre poterat.homicida et ne (quod longum est). nomen fortitudinis imponebat. non dico uirum. fortis. Quis ergo sine aliquo uitio. Sed ego eam exponi uolo. utrum similiter omnia sint ubi unum erit aut nulla sint ubi unum non erit. omnes habet. merito dicta fortis sicut mors. quoniam secum caeteras ducit. sitim. si autem uirtus esset. Sicut fortitudo imprudens esse non potest uel intemperans uel iniusta. quae per eos locuta est. aut pudicitiam nuilam uel paruam esse uirtutem. ITEM: Certe hinc persuadent. cuncta commemorem. mala enim pro bonis eligebat. omnibus philosophis placuit. Nam illud de inseparabilitate uirtutum. Unum aliquando uitium uitio tollitur. iustus non erat nam contra patriam coniurauerat. nullum omnino peccatum. nullum esset uitium. Haec utrum ita se habeant diligentius inquirendum est. eique nullam esse. et qui unam non habet. Nam si omnes ibi essent. Unde pudicitia coniugalis in uiris feminisque religiosis. hoc si uerum est. et ideo nec fortitudo erat. non confirmari. qui in hac sententia Stoicus erat. quae uiro suo seruat tori fidem. et tamen sunt plurimi tales quorum sine aliquo peccato esse neminem dixerim. qui unam uirtutem habuerit. Porro si prudentia tum erit si et fortis et iusta et temperans sit. confirmatur ista sententia. cui una defuerit. a quo denominata dicitur uirtus. etsi forsitan fallor. temperans. ITEM: Virtus uero quo una ingressa fuerit. etiamsi aliquo modo similis esse uideatur. sic temperantia necesse est ut prudens. nos ipeos aeducimus et ueritas in nobis non est? /470/ ITEM: Scriptum est: in multis offendimus omnes. Nam si fortitudo esset. sic iustitia non est si non sit prudens. et utique illud qualecumque peccatum ex aliquo uitio uenit. quaedam uitia specie fallaci similia. /468/ nullam habet. et omnes deesse cui una defuerit. ITEM: Cogimur fateri uitia plura esse uirtutibus. dilucidissime conuicisti. ut stultos falleret. cum clamet qui super pectus domini recumbebat: si dimerimus quia peccatum non habemus. profecto uitia cedent quaecumque inerant. uirtus esset. laboriosum est id ostendere. ITEM: Caritas de corde puro et conscientia bona et fide non ficta magna et uera uirtus est. prudentia non erit. Sunt enim. Ego uero nescio quemadmodum dicam. Offendens quippe in uno factus est omnium reus. Scio et maritum qui hoc idem seruat uxori. Quam eorum uanitatem in Iouiniano illo. ITEM: Catilina. qui unam uirtutem habuerit. eratque patiens inediae. et quae primitus sit fidelis. Nam si aliquid horum defuerit. tamen si uerum memini. Sed haec fortitudo prudens non erat. corruptelis enim turpissimis foedabatur. habere omnes. profecto ubi fuerit secum habet caeteras. quia ipsa est finis praecepti. algoris. non est consequens ut propter hoc omnia peccata sint paria. ac per hoc praeditus fortitudine uidebatur. omnes habet. frigus. non tamen secum habet omnes uirtutes. et praeclarissima disputatione satis euidenter apparuit non placuisse auctoribus nostris uel ipsi potius. sic caritas a concupiscentiis carnalibus. a caeteris uirtutibus tamquam inseparabilibus comitibus nunquam relinqueretur. Ubi autem aliae desunt uera illa non est.

uera nunquam fuit. qua Deus proximusque diligitur. SALOMON IN PROVERBIIS. amor proximi caritas dicitur. 138: QUOD CARITAS SEMEL HABITA NUNQUAM AMITTATUR ET CONTRA. XXXVII: Nihil aliud est amare quam propter se ipsam rem aliquam appetere. IDEM IN CANTICO CANTICORUM: Aquae multae non potuerunt extinguere caritatem. quia non adulterabis. Amicitia quae finiri potest. benigna etc. nullatenus ab amore eius auertitur. ORIGENES SUPER EPiSTOLAM PAULI AD ROMANOS. Magis enim in insidiis nostrorum periclitamur quam aliorum. et frater in angustiis comprobatur. Amicitia enim uera nulla ui excluditur et nullo tempore aboletur. In amico non res quaeritur. LIB. sed quid ametis uidete. competenter et ad ipsum dicitur quia caritatem Dei habeas sed non secundum scientiam. QUAESTIONUM LXXXIII. illa firma perdurat. Caritas nunquam excidit. amor huius sseculi. merito fit reus omnium. Si enim habeas quis affectum erga Deum.ITEM: An forte quia plenitudo legis caritas est. et de aliis quia caritatem Dei habeant sed non secundum scientiam. IDEM AD HELIODORUM: Caritas nunquam excidit. amicos habere despiciunt. CAP. nec flumina obruent illam. sed in solo affectu diligat Deum. Amor Dei. siue scientia destruetur. nunquam uera fuit. sed non secundum scientiam. Reus itaque fit omnium faciendo contra eam in qua pendent omnia. et frater in angustiis comprobatur. VIII: Habent enim zelum Dei. HIERONYMUS SUPER EPISTOLAM AD CORINTHIOS: Caritas nunquam excidit. CAP. IV DE DOCTRINA CHRISTIANA: Caritatem uoco motum animi ad fruendum Deo propter ipsum. IDEM AD RUFINUM: Amicitia quae desinere potest. haec uiuit semper in pectore. in hoc sermone reeapitulatur: Diliges proximum tuum tamquam te ipsum. quia ueraciter diligit amicum. IDEM IN LIB.. Omni tempore diligit qui amicus est. AUGUSTINUS SUPER PSALMUM XXI: Amate. XVIII: Omni tempore /471/ diligit qui amicus est. cupiditas. IDEM IN EPISTOLA I AD CORINTHIOS. Dilectio proximi malum non operatur. in quibus praeceptis caritatis tote lex pendet et prophetae. sed uoluntas. Quantaslibet ab eo patiatur iniurias. siue prophetiae euacuabuntur. non homioidium faoies. Unde dicitur: Etenim homo paois meae. Cupiditatem autem motum animi ad fruendum se et proximo et quolibet /472/ corpore non propter Deum. Similiter potest dicere apostolus de aliis quod timorem Dei habeant sed non secundum scientiam. et ubicumque se uertit tempus. in quo etc. et quos conglutinatos habebant. Q. haec et his similia si in caritate non habeas. IDEM LIB. ignores autem quia caritas patiens debet esse. Hoc est ipsa sola permanet in futuro aut certe quae uera est non finitur. postquam ad culmen honoris perueninnt. 185 . siue linguae cessabunt. Nonnulli altioribus gradibus dediti mutant mores. qui contra illam facit in qua pendent omnia? Nemo autem facit peccatum nisi aduersus illam faciendo. et si quod est aliud mandatum. et se atque proximo propter Deum. PAULUS APOSTOLUS IN EPISTOLA AD ROMANOS: Quis nos separabit a caritate Dei? tribulatio an angustia etc.

aut si inuenis melius. Si enim laudas Deum. Alterum enim periculosum. Accipere sacramentum corporis et sanguinis domini et malus esse potest. ut det tibi aliquid. Quid est ipse spiritus interpellat pro sanctis. Si adesset tibi quod amas. XXXVIII: Est autem cupiditas adipiscendi aut obtinendi temporalia. quibusdam malo eorum. quaniam bonum est. quam conciliauit ipsa natura. alterum nullum. Nam dat prorsus ista temporalia. quod ex societate infinita generis humani. ita contracta est res et adducta in angustum. ITEM: Non discernuntur filii Dei a filiis diaboli nisi caritate. Neque enim infra remanendum nobis est neque ultra quaerendum. ut tibi det pecuniam. TULLIUS IN SECUNDO RHETORICAE: Amicitia est uoluntas erga aliquem bonarum rerum illius ipsius causa. ITEM: Sicut scriptum est: quia propter te afficimur tota die. ipsum attende. qui datus est nobis. SERMONE II: Dilectio sola discernit inter filios Dei et filios diaboli. 186 . Contemne omnia. quia gratis. sed se ipsum seruat qui fecit caelum et terram. Si enim propter aliud laudas. Quid est gratis? Et confitebor nomini tuo. Quid est gratuitum? Ipse propter se. uerbi gratia. ITEM CAP.ITEM: Amor rerum amandarum caritas uel dilectio melius dicitur. IDEM DE DISCIPLINA ECCLESIASTICA TRACTANS: Habe caritatem et fac quidquid uis. ex necessitate laudas. Est enim amicitia nihil aliud nisi omnium diuinarum humanarumque rerum cum beneuolentia et caritate consensio. propinquitatis manet. Noli ex necessitate. quia praeter illum nescio quid aliud amas. Nihil aliud nisi quia bonum est. ex amicitia non potest. Deus nobis est summum bonum. si haberes aliunde. ex hoc intelligi maxime potest. et forte tibi paupertas accideret. Sublata enim beneuolentia amicitiae nomen tollitur. ut omnis caritas aut inter duos aut inter paucos iungeretur. et quibusdam bono eorum. Ipsum autem gratis dilige. Laudas. Caritas non potuit signari expressius quam quod dictum est propter te. quem diligit. /474/ Qua quidem haud scio an excepta sapientia quidquam melius sit hominibus a diis immortalibus datum. IDEM SUPER ILLUM PSALMI VERSICULUM: Voluntarie saorifioabo tibi etc. Voluntarie sacrificabo tibi. tu Deum propter aliud amabis? Quod praemium accepturus es a Deo. Habere autem caritatem et malus esse non potest. de adulterio cogitaret. habere prophetiam et malus esse potest. secundum altam profunditatem iudiciorum suorum. o auare? Non tibi terram. et haec quae dedit propter dantem bona sunt. ITEM SERMONE VI: Habere baptismum et malus esse potest. quia melius ab eo non inuenis quod det quam se ipsum. cum eius pari uoluntate. Si te uxor tua propter diuitias amaret. IDEM SUPER EPISTOLAM IOHANNIS. non uoluntarie sacrificas sed ex necessitate. iam non gratis amas Deum. Numquid ait. Quanta autem uis amicitiae sit. quia das mihi aurum? /473/ IDEM DE MORIBUS ECCLESIAE CONTRA MANICHAEOS: Bonorum summa nobis Deus est. Quid offeram nisi quod ait: Saorificium laudis honorifioubit me? Quare uoluntarie? quia gratis amo quod laudo. Voluntarie sacrificabo tibi. numquid laudares? Si ergo propter pecuniam laudas. hoc pete. Cum ergo te a coniuge gratis amari uis. non propter aliud. Erubesce. Gratuitum sit quod amatur et quod laudatur. non laudares. IDEM IN LIBRO DE AMICITIA: Praestat amicitia propinquitati quod ex propinquitate beneuolentia tolli potest. domine. nisi ipsa caritas quae in te per spiritum facta est? Ideo dicit idem apostolus: Caritas Dei diffusa est in cordibus nostris per spiritum sanotum.

Nunc autem quod agit iustitia in subueniendo miseris. temperantia sine repugnatione libidinum. 187 .AUGUSTINUS DE TRINITATE TITULO IX: Utrum autem etiam tunc uirtutes quibus in hac mortalitate bene uiuitur. Cum fuerit nata. perfecta est in illo caritas. Cum fuerit roborata. desuper texta. Radix sit intus dilectionis. quid dicit? Mihi uiuere Christus est. quod fortitudo in perferendis molestiis. immortalis est iustitia. dicit euangelista. nutritur calore solis. Quibusdam enim uisum est desituras. Iustitia uero immortalis est. caritatem non. Ac per hoc ista uirtutum opera. ITEM: Regenti naturae esse subditum si iustitiae /475/ est. fortitudo sine molestia tolerandorum malorum. Cui regenti esse subditum. quamuis ardente sole arescere non potest. et quae non potest haberi sine caeteris bonis quibus homo efficitur bonus. aliam tunc factura sunt cum ea non esse sed fuisse in memoria reperiemus. quam nemo potest diuidere? Quae est ista caritas nisi unitas? In ipsa sors mittitur. intus mittitur quomodo ramus oliuae a columba. sicut fides ad quam referenda sunt. tanquam radix illi erit. Non potest de ista radice nisi bonum existere. cum dicitur quod desinant. temperantia. securus est. IDEM SUPER GENESIM AD LITTERAM: Istae quippe uirtutes quae nunc propter transigendam istam peregrinationem ualde necessariae sunt. nemo illam diuidit. XIV: De tribus uirtutibus. Unctio inuisibilis caritas illa est quae in quocumque fuerit. et quia diuidere non potuerunt. si iustitiae est. et aliam nunc facinnt trinitatem cum ea praesentia tenemus. IDEM IN PSALMO XX: Erat tunioa. nonnihil dici uidetur. non arescit. IDEM IN SERMONE V: Si quis paratus sit mori etiam pro fratribus. nutritur. IDEM SUPER ILLUM LOCUM EVANGELII IOHANNIS: Haec mando uobis. ut diligatis inuicem. nullam uero earum cum ex hac uita migrabimus. Nemo illum mouet de ecclesia catholica. Sacramenta sibi haeretici diuiserunt. nascitur. quod prudentia in praecauendis insidiis. recesserunt. quod temperantia in coercendis delectationibus prauis non ibi erit ubi nihil omnino mali erit. optabam dissolui et esse cum Christo. Omne quod radicatum est. sed talis ac tanta erit ut perfectior et maior esse non possit. perficitur. immortalis est omnino iustitia nec in illa esse beatitudine desinet. Cum ad perfectionem uenerit. posita in fundamento neminem perire permittit. prudentia sine ullo iam periculo erroris. id est ea quae per dilectionem operatur. et quod uis fac. Fortassis et aliae tres uirtutes. cum fuerit nutrita. et bonos animos sola beatos esse cognitione. desinant esse cum ad aeterna perduxerint nonnulla quaestio est. hoc est contemplatione naturae quae creauit omnes caeteras. ut prudentiae sit nullum bonum Deo praeponere uel aequare. fortitudinis fortissime cohaerere. Illa autem integra manet. fortitudine. sine qua non possunt prodesse caetera bona. IDEM IN SERMONE II SUPER EPISTOLAM IOHANNIS: Ut sciatis quia unctio quam accepimus ab eo permanet in nobis. dilige. Sed numquid mox ut nascitur. ITEM SERMONE VIl: Semel ergo breue praeceptum tibi praecipitur. et mori luorum. prudentia. nec erunt in illa uita propter quam adipiscendam necessariae sunt. ITEM: Tullius in hac tantum uita omnes quattuor necessarias dixit esse uirtutes. temperantiae nullo deflexu noxio delectari. /476/ roboratur. Merito itaque magister bonus dilectionem sic saepe commendat tamquam sola praecipienda sit. iam prorsum perfecta est? Ut perficiatur. et si foris incipiat habere. Quae est ista tunica nisi caritas. erunt in illa felicitate. IDEM DE FIDE ET OPERIBUS: Fides gratiae christianae. ITEM LIB. qui habet hanc.

non noui uos. HIERONYMUS IN EZECHIELE: Non enim ex praeteritis sed ex praesentibus iudicamur. AMBROSIUS IN APOLOGIA DAVID: Paulus merito gloriatur in infirmitatibus. ITEM: Quisquis ergo habuerit caritatem fraternam. ITEM: Carissimi. III: A sanctitate ad immunditiam. Qui sunt /477/ alieni? Omnes qui audiunt. Nihil mali procedere potest. quia de ipsa caritate apostolus dicit: Caritas numquam oadit. ut contineat. SUPER ILLUM LOCUM. qui nunquam defiotet de attari. CAP. RESPONSIONES PROSPERI AD RUFINUM. proprius sanctorum. de quo dicitur. in Deo manet. 188 . Cor non male senserit. quam semel ceperit. etsi cor nostrum non male senserit. et Deus in eo. securus esto. apte subditur: ignis est iste perpetuus. IDEM IN PSALMO CIII. fiduciam habemus ad Deum. Quomodo cadit quem continet Deus? In hoc perfecta est dilectio Dei in nobis. et qui manet in dilectione. subiciens mane ligna per singulos dies. amplius diligatur. Nemo alienus communicet tibi. Sciebat enim uirtutis abundantia plurimos etiam sanctos sine remedio corruisse. habet fiduciam apud Deum. a dilectione mundi funditus occidit et insensibilem contra terrores reddit. manes in Deo ne cadas. cui. tam exempla praecedentium quam sacrae scripturae testimonia congerere non desistat. ignis iste nutriendus est. quia germana dilectio est in nobis non ficta. ITEM SERMONE IX: Manet in te Deus ut te contineat.ITEM SERMONE VIII: Radicata est caritas. ne cadas. Habitas in Deo. ut continearis. ut fiduciam habeamus in die iudicii. citius extinguitur nisi solerter adhibitis exemplis patrum et dominicis testimoniis reparetur. et tales ad praedestinationem filiorum Dei cohaeredum Christi non pertinere certissimum est. Ipse est enim fons proprius bonorum. quem nutriet sacerdos. GREGORIUS LIB. EX LEVITICO: Ignis in altari semper ardebit. nullum emolumentum exspectans a fratre nisi salutem ipsius. ne in eo caritatis flamma deficiat. IDEM AD IULIANUM COMITEM: Caritas quae deseri potest. salutem fraternam quaerens. Qui tegis aquis superiora eius: In omnibus scripturis supereminentissimum locum caritas obtinet. Hanc nobiscum non communicant mali. ITEM: Ignis est iste perpetnus qui nunquam deficiet de altari. quia etiam post hanc uitam eorum mentibus feruor caritatis accrescit. ut Deus quo magis uisus fuerit. a fide ad impietatem plerosque transire non dubium est. habitat in te Deus. corque eius interrogatum sub ius to examine non ei al iud responderit quam germanam ibi esse radicem caritatis unde boni fructus existant. Amplius non potuit dilectio commendari quam ut diceretur Deus: Deus dilectio est. id est in corde nostro. Quia enim interna nouitas nostra ipsa cotidie huius uitae conuersatione ueterascit. GREGORIUS MORALIUM LIB. X: Valida est ut mors dilectio. nunquam uera fuit. a iustitia ad iniquitatem. ITEM: Ignis enim iste in altari domini. in quo necesse est ad Deum caritatis flammam indesinenter accendere. quia nimirum mentem. cauendumque et semper timendum ne ueterem gloriam et solidam firmitatem /478/ unius horae procella subuertat. XXV MORALIUM: Altare Dei est cor nostrum. ITEM: Quia uero eadem caritas in cordibus electorum inextinguibilis manet.

confirmet caetera. in domo propria socialem uitam ducebant.ITEM. SUPER HOC CAPUT. nihil tibi prodest. amor non est. Sed ecce si unusquisque uestrum requiratur an diligat Deum. Vere enim diligimus si mandata eius seruamus. CAP. VIl: Ex regeneratis in Christo Iesu quosdam relicta fide et piis moribus apostatare a Deo et impiam uitam in sua auersione finire multis. sub districtione regulari degentes. si uero operari renuit. qui in appetitu feminae eneruiter fluxerat. quod dolendum est. quia diligo Deum. DEUTERONOMIUM. Qui ergo mente integra Deum desiderat. hoc solum non habeas. Si non admiserit. IDEM MORALIUM XXIX: Multos enim uidemus cotidie. LXXXI: Non accipies personam nec munera. quae cunctae tres sacrae uirgines fuerunt. DE CARITATE. alia Emiliana dicebatur. oblita consecrationis. Uno omnes ardore conuersse. ITEM: Quis discernat uel quis perduret in malo uel quis perseueret in bono uel quis ab infimis ad summa conuertatur uel quis a summis reuerberetur ad infima? Latro de patibulo transiuit ad regnum. Quia. IDEM IN PASTORALI. Omnis qui natus est ex Deo. unde et Iohannes dicit: Deus caritas /479/ est. quia munera excaecant oculos sapientum et mutant uerba iustorum. quando adhuc in huius uitae incertitudine qui se finis sequatur ignorat. quia ex Deo natus est: Fortasse /480/ secundum quoddam dixit peccatum. GREGORIUS HOMILIA XXXVIII: Tres pater meus sorores habuit. conductorem agrorum suorum postmodum maritum duxit. Nam qui adhuc per illicita desideria defluit profecto Deum non amat. Operatur etenim magna. Quod est mandatum? Mandatum nonum do uobis ut diligatis inuicem. quia ei in sua uoluntate contradicit. Nemo ergo de suis iam operibus securus gaudeat. ITEM: Gordiana autem oblita dominici timoris. et implesti legem. alia Gordiana. CAP. ITEM: Nunquam amor Dei est otiosus. etsi iam nouit hodie qualis sit. si eum quem diligit non haberet. adhuc cras quid futurus sit nescit. alia si non habeas. pauci uero electi. probatur exemplis. Probatio ergo dilectionis exhibitio est operis. ne quis de propria actione confidat. Quicquid uis habe. sermonem meum seruabit etc. AUGUSTINUS SUPER EPISTOLAM IOHANNIS. mendam est. ne quis in bono iam opere positus sibi uires boni operis tribust. Quem profecto ab electorum numero culpa longius raperet. et mandata eius non custodit. Ipse namque spiritus amor est. IDEM IN LIB. et non potest peccare. SERMONE II: Qui habent caritatem nati sunt ex Deo. Qui enim diligit alterum. 189 . Neque quisquam posset Deum diligere. qui non habent non sunt ex Deo. respondet: diligo. quia. iuxta dominicam uocem multi uocati. hoc habe. non facit pecoatum. CAP. Hinc in epistola sua idem Iohannes dicit: Qui dicit. III: Dauid factus est in morte uiri crudeliter rigidus. soluat caetera. Iudas de apostolatus gloria est lapsus in tartarum. quia semen eius in ipso manet. si quisquam hoc admiserit. si est. In ipso autem lectionis exordio audistis quid ueritas dixerit: si quis diligit etc. profecto iam habet quem amat. Si quis diligit me. et tale peccatum est illud ut. quia iustitiae luce resplendeant et tamen ad finem suum nequitiae obscuritate tenebrantur. nisi hunc ad ueniam flagella reuocassent. et plenitudo legis caritas. legem impleuit. IDEM IN HOMILIA ILLIUS LECTIONIS EVANGELICAE. Quod est hoc peccatum? facere contra mandatum. oblita pudoris et reuerentiae. Haec ergo dixi. etc. uno eodemque tempore sacratae. Ecce omnes tres uno prius ardore conuersae sunt sed non in uno eodemque studio permanserunt. ait apostolus. Quarum una Tharsilla. non secundum omne.

qui non accepi? quem constat accepisse. amisisse? Possum. ITEM: Iustus si a iustitia sua recesserit. tunc requiem inuenisset. ITEM: Si diligeretis me. quia sicut mors uiolenter separat animam a corpore. quia uos me amastis. in istorum numero computandi sunt. in morte domini dubitauit. per quam mysterium gestum est incarnationis. Cur ergo. quod acceperat. ita dilectio Dei segregat hominem a mundano et carnali amore. AUGUSTINUS SUPER IOHANNEM: Si me quaeritis. cum filiis alienis scelerum tantum dimittat atque impertita gratia faciat filios suos. non dat perseuerantiam. et deleta quae intercurrerat /481/ iniquitate. Si autem tunc mortuns esset quando iustus erat. IDEM IN EODEM: Credendum est quosdam de filiis perditionis non accepto dono perseuerandi usque in finem uitae. ITEM: Mirandum est quidem multumque mirandum quod filiis suis quibusdam Deus. Omnes enim in morte domini dubitauerunt. II. Deum non diligit. quia quos dedisti mihi. ITEM: Tu scis.ISIDORUS DE SUMMO BONO. III: Dilectio Dei morti comparatur dicente Salomone: Valida est ut mors dileotio. IDEM IN EODEM: Fecit Deus hominem rectum ab initio humanae creaturae. inquit. ITEM: Fides quae per dilectionem operatur profecto aut omnino non deficit aut. et sua culpa. ITEM: Hic si a me quaeritur cur eis Deus perseuerantiam non dederit. sinite hos abire. pertransire dixit gladium. non perdidi ex eis quemquam. sua mala uoluntate decidens prauus effectus est. Neque enim regem diligimus. reparatur antequam uita ista finiatur. quia amo te. qui eam qua Christiane uiuerent dilectionem dedit. si odio leges eius habemus. perderet eos nisi quia nondum sic in eum credebant quomodo credunt quicumque non pereunt? IDEM QUAESTIONUM VETERIS ET NOVAE LEGIS CAP. EX EVANGELIO: Ipse enim Pater amat uos. quod acceptam gratiam Dei suo in malum libero amisit arbitrio. in poenas ibit. domine. quid ego feci. in qua Deus eum primitus fecit. Qui Dei praecepta contemnit. IDEM IN LIBRO DE CORREPTIONE ET GRATIA: Accepi enim fidem quae per dilectionem operatur. certe iste non potest dicere. dilectionem dedit. si tunc morerentur. si qui sunt quorum deficit. quos regenerauit in Christo. procul dubio nec illo tempore quo bene pieque uixerunt. quibus fidem. et aliquando fideliter ac iuste uiuere. spem. ITEM: Si autem iam regeneratus et iustificatus in malam uitam sua uoluntate relabitur. ita ut in resurrectione domini firmaretur. ut impleretur sermo quem dimit. et quia omnis ambiguitas resurrectione domini recessura erat. et postea cadere. CAP. ITEM: An adhuc et iste nolens corripi potest dicere. neque de hac uita priusquam hoc eis contingat auferri. usque in finem perseuerantia deputatur. possum omnino. Qui uero perseueraturi non sunt. sed in illa usque in finem perseuerantiam non accepi. non accepi. LIB. me ignorare respondeo. Qui ex rectitudine. et defunctus in impietate sua fuerit. LXXIII: Etiam Maria. gauderetis utique quia uado ad Patrem. in fide quae per dilectionem operatur incipere uiuere. nec ei sua praeterita iustitia proderit. quando me arguit quod ex bona uita in 190 .

IDEM IN LIBRO DE FIDE AD PETRUM. et delete quae intercurrerat iniquitate. sic in eorumdem corporum partibus toti sunt. CUM DE SPIRITIBUS HUMANIS LOQUERETUR. non particulatim sunt. Quid ego feci. non peribit. etiam quando erant in professione et nomine filiorum. Erant itaque in bono. modo sapiunt. modo pietatis illustrantur lumine. a dilectione conditoris in semetipso protinus cecidit. Nam cum homini abstulisset fidem. modo uolunt. ueram non fictam iustitiam tenuissent utique nobiscum. 139: QUOD BONAM VOLUNTATEM NOSTRAM GRATIA DEI NON PRAECEDAT 191 . ITEM: Amissa temperantia intemperans effectus est. dicere adhuc. cum credunt et baptizantur et secundum Deum uiuunt? Plane dicuntur electi a nescientibus quid futuri sins. /484/ IDEM MORALIUM LIB. procul dubio nec illo tempore quo bene pieque uiuunt. qui non accept? Accepi enim fidem quae per dilectionem operatur. profecto aut omnino non deficit. IDEM IN HOMILIA XI: Princeps omnium uitiorum. quae ad beatam uitam perducit electos. sed in illa usque in finem perseuerantiam non accept. temperantia compositum. aut. VIII: Homo conditus. sicuti est: septies cadit iustus et resurgit. Iustus es. perdita caritate malus inuentus est. in istorum numero computandi sunt. AIT: Cum ipsi in corporibus sint. reparatur antequam uita ista finiatur. pudicitiam. modo desipiunt. sed in eo non permanserunt. si qui sunt quorum deficit. iram pertimesce ne corruas. id est quotienscumque ceciderit. modo iniqui ex iustis. Qui uero perseueraturi non sunt ac sic a fide christiana et conuersatione lapsuri sunt ut tales eos huius uitae finis inueniat. continentiam. in eo quod ab ingenita standi soliditate uoluntatis pedem ad culpam mouit. quod non de iniquitatibus sed de tribulationibus ad humilitatem perducentibus intelligi /483/ uoluit. Filiorum Dei uox est: Iohannes loquitur. In bono illos uolebat procul dubio permanere. GREGORIUS IN OMELIIS DE ANGELIS: Per prophetam dominus dicit quia quacumque hora iustus peccauerit. suo dominio subiugauit. ITEM: Ex nobis exierunt. nec praeterita considerat sed praesentia. caritate splendidum. sed Dei de quo alibi dicit. modo iusti sunt ex iniquis. non quia iustitiam simulauerunt. Quod si fuissent ex nobis. Unumquemque iudicat sicut inuenerit. primos parentes illis donis ac tantis bonis exspoliauit pariter ac peremit. inuidus hoc hominem terrenum accepisse. et iniquitas iniqui non nocebit ei quaecumque die conuersus fuerit. Horum fides quae per dilectionem operatur. usque in finem perseuerantia deputatur. modo nolunt. non ab illo qui eos nouit non habere perseuerantiam. Tamen cogitationum uarietas diuersitatem in eis temporalis mutationis ostendit. ut secundum electionem propositum Dei maneret. modo sciunt. sed sicut in totis corporibus toti. et tamen quis eos neget electos. dum uidit Adam ex limo terrae ad imaginem Dei formatum. Propositum autem non suum. Q. dum modo aliquid nesciunt. quod ipse. sed non erant ex nobis. HIERONYMUS AD RUSTICUM: lustitia iusti non liberabit eum in qucounque die peccauerit. IDEM DE CIVITATE DEI: Septenarius pro uniuerso saepe ponitur.mala mea uoluntate /482/ lapsus sum. non erant filii. omnes iustitiae eius in obliuione erunt coram me. pudicitia armatum. Quid aliud dicunt nisi. Neque enim ait. si tantum crimina uetera nouella conuersione mutentur. modo deprauantur tenebroso impietatis errore. dum esset angelus. ITEM: Dicit apostolus his qui seoundum propositum uocati sunt. permansissent utique nobisoum. per superbiam perdidisset. nam si fuissent ex nobis. sed quia in ea non permanserunt. sed permansissent utique nobisoum.

neque uotentis neque ourrentis. pium consilium omnisque motus bonae uoluntatis ex Deo sit. ne laedatur nostrum arbitrium. Tanto enim quidque uehementius uolumus quanto certius quam bonum sit nouimus eoque delectamur ardentius. Oportet quippe nos eligere primum quae bona sunt. quanto magis diligitur Deus. totum eius esse dixit. CHRYSOSTOMUS IN EPISTOLA PAULI AD HEBRAEOS. nullum. gratia Dei est. Nostrum enim eligere tantum est et uelle. sed etiam uoluntatem bonam nisi ex Deo nobis esse non posse. I: Nolunt homines facere quod iustum est. eius dixit esse uniuersum. EX DECRETIS CAELESTINI PAPAE: Quod ita Deus in cordibus hominum atque in ipso libero operetur arbitrio. Et igitur neque uotentis neque ourrentis. Non antecedit nostras uoluntates. et auctor qualiumcumque bonorum omnium. SERMONE XII: Si enim uoluerimus stare firmi et immobiles. scilicet diffinientes tantummodo esse Dei gratiam et adintorium. sed ego elegi uos. IDEM IN ENCHIRIDION: Ne quisquam. non in Deo. sed miserentis. bona uero uoluntas ex nobis est. melius est quod a nobis quam quod ab illo est. quid nos culpat? Propterea dixi. Dixit enim. sed non omnia. Proprium quippe arbitrium nisi Dei gratia inuetur. et quomodo inueniri possit ignoro. ut liberum arbitrium nostrum non laedatur. quia ergo illius est amplius. nescio quomodo defendamus quod dictum est: Quid enim habes. Non nobis uideatur error iste mediocris. nolunt nos diuinitus adinuari. scriptum est: Miserebor oui miserebor. ubi pauci. omnes esse dicimus. inquit apostolus. Sed laborant homines inuenire in nostra uoluntate quid boni sit nostrum. etsi non de operibus. AUGUSTINUS DE BAPTISMO PARVULORUM. Et in multitudine ubi plurimi sunt. quia cuius est amplius. Quapropter nisi obtineamus non solum uoluntatis arbitrium. quod huc atque illuc liberum flectitur. Praecedit enim bona uoluntas hominis multa Dei dona. Cum autem nos elegerimus. et tunc ipse quae ab ipso sunt introducit. quae hominum adinuat uoluntates. quad non acoapisti? Nam si nobis libera quaedam uoluntas ex Deo est. LIB. ut sancta cogitatio. Si igitur Dei sunt. quia non ut adiuuentur in ipsis itidem causa est. Quomodo inquit Paulus. uitiorum namque omnium humanorum causa superbia est. siue quia latet an iustum sit siue quia non delectat. Ut autem /486/ diligatur Deus. nec ipsa bona uoluntas esse in homine potest. sed non ita ut liberum arbitrium laedatur. non commouebimur. in eis est et ipsa>. caritas eius diffusa est in cordibus nostris. Quid ergo? nihil Dei? Omnia quidem Dei sunt. omnia. AUGUSTINUS AD IULIANAM: Hec sane paruus est error illorum qui putant ex nobis ipsis nos habere si quid iustitiae in nobis est. sed nos ipsos dicunt arbitrio proprio nobis ad ista sufficere. non per nos. inquit. Dei autem efficere et ad perfectionem perducere.ET CONTRA. quae adhuc potest esse uel bona uel mala. siue damnandi praedestinati sint propter iniquitatem superbiae siue contra ipsam suam superbiam indicandi ut eruditi filii sint misericordiae. EX EVANGELIO VERITAS DICIT: /485/ Non uos me elegistis. de ipso glorietur libero uoluntatis arbitrio tamquam ab ipso incipiat meritum. Nam utrumque legitur: et misericordia eius 192 . quod nobis non sit ex Deo. Deus est enim. Nullius proinde culpae humanae in Deum referas causam. sed miserentis est Dei? Primum quidem non sicut propriam sententiam introduxit. Ut autem innotescat quod latebat et suaue fiat quod non delectabat. sed per spiritum sanotum qui datus est nobis. ITEM: Tanto autem magis delectat opus bonum. Verbi gratia. et tamen non omne opus eius est sed etiam operariorum et qui materiam tribuit. Videmus domum aedificatam et dicimus quia totum artificis est. Ad habendam uero bonam uoluntatem. Secundo autem illud dicendum est. ut iuste uiuamus. sed ueluti ex his quae preposita erant hoc collegit. Ad hanc conuincendam atque auferendam Deus humilis descendit. quae autem non praecedit (ipsa. multam tunc introducit auxiliationem. sine quo nihil boni possumus. audiat eumdem gratiae praeconem dicentem: Deus est enim qui operatur in nobis et uelle et operari pro bona uoluntate. qui operatur in nobis et uelle et operari pro bona uoluntate. summum bonum. ubi est hoc ipsum quod iuste uiuimus.

141: QUOD OPERA MISERICORDIAE NON PROSINT INFIDELIBUS ET CONTRA. Introductio uero melioris spei. Ipsa est enim fides quae per dilectionem operatur. Tamen ne ipsa uoluntas sine gratia Dei putetur boni aliquid posse. EX EVANGELIO SECUNDUM MATTHAEUM: Nisi abundauerit iustitia uestra. sed ipsam fidem dixit esse opus. IDEM IN LIBRO SENTENTIARUM PROSPERI: Omnis infidelium uita peccatum est. Cornelius centurio adhuc ethnicus dono sancti spiritus mundatur. PAULUS IN EPISTOLA AD ROMANOS: Qui enim diligit proximum. Plenitudo ergo legis est dilectio. IDEM DE CORREPTIONE ET GRATIA: Gratia uero Dei semper est bona. Dixitque illi: Recte respondisti. quia dictum est antiquis. et proximum tnum sicut te ipsum. Ideo noluit discernere ab opere fidem. ut qui gloriatur. per quam proximamus ad Deum. sed hoc est opus Dei. /487/ Q. hoc fac et uiues. ut credatis in eum quem misit ille. LIB. Ubi enim deest agnitio aeternae et incommutabilis ueritatis. id est. AUGUSTINUS DE TRINITATE. hoc est opus uestrum.. etc. subiecit: non ego autem. etc. Q. et non sunt bona quia non referuntur ad eum finem ex quo sunt bona: Finis enim legis Christus ad iustitiam omni credenti. etc. ITEM: Audistis. etc. uolentem subsequitur ne frustra uelit. 193 . 140: QUOD LEGIS PRAECEPTA NON PERFECTA SINT SICUT SUNT EUANGELII ET CONTRA. HIERONYMUS IN SEGUNDO CONTRA IOVINIANUM: Cornelius centurio ut spiritum sanctum acciperet ante baptisma elemosinis meruit crebrisque ieiuniis. sed gratia Dei mecum. Xll: Opera misericordiae nihil prosunt paganis siue Iudaeis siue haereticis uel schismaticis. Nec dixit. PAULUS IN EPISTOLA AD HEBRAEOS: Reprobatio quidem fit praecedentis mandati propter infirmitatem eius et inutilitatem. et misericordia eius subsequetur me. Nolentem praeuenit ut uelit. qui prius fuit malae. non solus ac per hoc nec gratia Dei sola nec ipse solus. Nam non adulterabis. ITEM: Non enim homo sic gratiam suscipit ut propriam perdat uoluntatem. quid faciendo uitam aeternam possidebo? At ille dixit: In lege quid scriptum est? quomodo legis? Ille respondit: Diliges dominum Deum tuum. et si quod est aliud mandatum.. in domino glorietur. legem impleuit. EX EVANGELIO SECUNDUM LUCAM: Magister. et per hanc fit ut sit homo uoluntatis bonae. IDEM AD HELIODORUM: Non facit ecclesiastica dignitas Christianum. Nihil enim ad perfectum adduxit lex. falsa uirtus est etiam in optimis /488/ moribus.praeueniet me. etc. IDEM IN TRACTATU XX EVANGELII SECUNDUM IOHANNEM: Sunt opera quae uidentur bona sine fide Christi. et nihil est bonum sine summo bono.

et hic ei prodest. IOHANNES CHRYSOSTOMUS SUPER MATTHAEUM: Voluntas apud Deum remuneratur. et reputatum est ei ad iustitiam. non furaberis. HOMILIA VIl: Non enim uirtutibus ad fidem sed fide pertingitur ad uirtutes. Non enim poterat bona agere nisi ante credidisset. AMBROSIUS SUPER EANDEM EPISTOLAM: Sine paenitentia enim sunt dona et uocatio Dei. Ei uero qui non operatur. Si autem infidelis fecerit opus bonum. implens illud euangelicum: Omnia quae uultis ut faciant uobis homines. liberans eum a malis et in illo saeculo ad percipiendum regnum caeleste. 194 . ITEM: Corde creditur ad iustitiam. Scriptum namque est: Sine fide impossibile est placere Deo. Si enim Deo uero et ante baptisma non crediderat. legem impleuit. habet gloriam. quem orabat? Vel quomodo hunc Deus exaudierat. Quid enim dicit scriptura? Credidit Abraham Deo. Per fidem ergo uenit ad opera sed opere est solidatus in fide. quia uoluntas ex arbitrio nostro procedit. et uos facite illis. Sed hoc ille implere potuit qui omnem pauperem quasi se ipsum considerare uoluerit. ore autem confessio /490/ fit ad salutem. ITEM: Si enim Abraham ex operibus legis iustificatus est. non propter Deum. Sed per legem fidei. non concupisces. Ideo in corpus snum recepit mercedem corporis. Bona autem actione promeruit ut Deum perfecte cognosceret et incarnationis eius mysterium crederet. non occides. deputatur fides eius ad iustitiam secundum propositum gratiae Dei. Ei autem qui operatur. Ubi est ergo gloriatio tua? Exclusa est. Fidem ergo habuit cuius orationes et elemosinae placere Deo poterant. qui enim diligit proximum. ignorabat. opus autem per Dei gratiam consummatur. in hoc uerbo instauratur: Diliges proximum tuum sicut te ipsum. non falsum testimonium dices. nisi ut inuicem diligatis. Nam ei per angelum dicitur: Orationes tuae et elemosinae adscenderunt in conspectu Dei. sed non apud Deum. et omnia munda sunt uobis. Nec enim collocatur inter caeteros fideles propter opus snum. quia uoluntas perfecta faciendi reputabitur pro opere facti. quia gratia Dei non quaerit gemitum aut planctum aut opus aliquod nisi solam cordis confessionem.GREGORIUS IN EXTREMA PARTE EZECHIELIS. cuius elemosinae ante baptismum angelo teste laudatae sunt. si non ab ipso se in bonds perfici petebat? Sciebat igitur creatorem omnium Deum sed quia eius filius incarnatus esset. Nam non adulterabis. Plenitudo ergo legis est dilectio. et iuste quia natural) bono motus fecit bonum. credenti autem in eum qui iustificat impium. et hic ei reddit Deus pro opere quo. quatenus ad sacramenta baptismatis perueniret. sed secundum debitum. VERITAS IN EVANGELIO: Date elemosinam. non operibus uenit ad fidem sed fide uenit ad opera. Per quam legem? Factorum? Non. AUGUSTINUS IN SERMONE PRIMAE DOMINICAE QUADRAGESIMAE: Sed cum de elemosinis loquimur. Cornelius enim centurio. Verum est. Arbitramur enim hominem iustificari per fidem sine operibus legis. PAULUS APOSTOLUS IN EPISTOLA AD ROMANOS: Ut sit ipse iustus et iustificans eum qui est ex fide Iesu Christi. Hoc qui fecerit noui et ueteris testamenti praecepta compleuit. dilectio proximi malum non operatur. merces non imputatur secundum gratiam. non conturbetur angusta paupertas. si ipse in tali necessitate esset. non in anima sua. et si quod est aliud mandatum. 142: QUOD OPERA FACTORUM NON IUSTIFICENT HOMINEM ET CONTRA. hic ei prodest opus ipsius. In illo autem sseculo nihil ei prodest opus ipsius. IOHANNES CHRYSOSTOMUS SUPER MATTHAEUM: Audi mysterium quod Petrus apud Clementem exposuit. non opus. Omnia enim compleuit qui quicquid potuit fecit. IDEM POST ALIQUA: Nemini quidquam debeatis. Si fidelis fecerit /489/ opus bonum. Q.

IDEM SUPER PSALMUM XXXI: Apostolus cum commendaret iustitiam quae ex fide est aduersus eos qui gloriantur de iustitia quae est ex operibus, ait: si enim Abraham em operibus iustificatus eBt, habet gloriam, sed non a Deo. Inuenis multos paganos propterea nolle fieri Christianos quia quasi sufficiunt sibi de bona uita sua. ITEM: Unde dicit scriptura iustificatum Abraham? Credidit Abraham Deo, et reputatum est ei ad iustitiam. Vides ergo quia ex fide, non ex operibus iustificatus est. Faciam ergo quicquid uoluero quia, etsi bona opera non habuero et tantum credidero in Deum, deputatur mihi ad iustitiam. Respondeo /491/ ergo tamquam contra apostolum de ipso Abraham, quod inuenimus in epistola alterius apostoli qui uolebat corrigere homines qui male intellexerant istum apostolum. Iacobus enim, contra eos qui nolebant bene operari de sola fide praesumentes, ipsius Abrahae opera commendauit cuius Paulus fidem praetulit. Dicit autem opus omnibus notum, Abraham filium suum immolandum Deo obtulit. Laudo fructum boni operis, sed in fide agnosco radicem. Si autem hoc praeter rectam fidem faceret nihil illi prodesset qualecumque opus esset. IDEM AD ARMENTARIUM ET PAULINAM: Iusta uero uita, cum uolumus, adest, quia eam ipsam plene uelle iustitia est, nec plus aliquid perficienda iustitia quam perfectam uoluntatem requirit. Vide si labor est ubi uelle satis est. Unde dictum est: pax in terra hominibus bonae uoluntatis. Ubi pax, ibi requies; ubi requies, ibi finis appetendi et nulla causa laborandi. IDEM AD DEOGRATIAS PRESBYTERUM: De eo quod scriptum est, in qua mensura mensi fueritis, remetietur uobis. Unde hoc dixerit Christus paulo superius satis elucet. Nolite, inquit, iudicare ut non iudicemini. In quo enim iudicaueritis indicio, iudicabimini. Numquid si iniquo iudicio iudicabunt, iniquo iudicabuntur? Absit. Sed ita dictum est tamquam diceretur, In qua uoluntate bene feceritis uel male, in ipsa liberabimini uel puniemini. In uoluntate quippe propria metietur bonus homo bona facta, et in ea metietur ei beatitudo. Itemque in uoluntate propria metietur malus homo mala opera, et in eadem metietur ei miseria. Quoniam ubi unusquisque bonus est, cum bene uult, ibi etiam malus, cum male uult. Ac per hoc ibi etiam fit beatus uel miser, hoc est in ipso suae uoluntatis affectu, quae omnium factorum meritorumque mensura est. Ex qualitatibus quippe uoluntatum, non ex temporum spatiis recte facta siue peccata metimur. In eadem igitur /492/ mensura quamuis non aeternorum malefactorum aeterna supplicia remetinntur ut, quia aeternam uoluit habere peccati perfruitionem, aeternam inueniat uindictae seueritatem. IN LIBRO XX DE CIVITATE DEI: In cogitationibus enim, sicut scriptum est, impii interrogatio erit. Et apostolus: Cogitationibus, inquit, accusantibus uel etiam excusantibus in die, qua iudicabit Deus occulta hominum. IDEM IN PSALMO CXVIII: Omnia opera uel bona uel mala a cogitatione procedunt. In cogitatione quisque innocens, in cogitatione reus est; propter quod scriptum est: Cogitatio sancta seruabit te. Et alibi: In cogitationibus impii interrogatio erit. Et apostolus: Cogitationibus, ait, accusantibus, etc. IDEM IN EPISTOLA IOHANNIS, SERMONE X: Fides sine operibus non saluat. Opus autem fidei ipsa dilectio est dicente apostolo: Est fidea quae per dilectionem operatur. AMBROSIUS DE PAENITENTIA, LIB. I: Habet qui credit suam gratiam; habet alteram si fides eius passionibus coronetur. Neque enim priusquam pateretur Petrus sine gratia fuit, sed ubi passus est acquisiuit alteram. HIERONYMUS AD PAULINUM: Paulus nouissimus in ordine, primus in meritis est, quia plus omnibus laborauit.

195

Q. 143: QUOD PECCATUM ACTUS SIT NON RES ET CONTRA. AUGUSTINUS AD EUTROPIUM ET IACOBUM, EPISCOPOS, CONTRA OBIECTIONES CAESTII DE PERFECTIONE IUSTITIAE HOMINIS: Quaerendum est quid est peccatum, actus an res. Si res est, ut auctorem habeat necesse est; et si auctorem habere dicitur, iam alter praeter Deum rei alicuius auctor induci uidebitur. Respondemus peccatum quidem actum dici et esse, /493/ non rem. Sed etiam in corpore claudicatio eadem ratione actus est, non res, quoniam res pes ipse uel corpus uel homo est qui pede uitiato claudicat. ITEM: Ipsum sane uitium quo claudicat homo, nec pes est nec corpus nec ipsa claudicatio, quae utique non est quando non ambulat, cum tamen insit uitium quo fit claudicatio, quando ambulat. Quaerat ergo quod ei uitio nomen imponat, utrum rem uelit dicere an actum, an rei potius qualitatem malam qua deformis actus existat. Sic et in interiore homine animus res est, rapina actus, auaritia uitium est, id est qualitas secundum quam malus est animus etiam quando nihil agit. ITEM: Miror quod ausus est ponere testimonium, ubi dictum est: abstinens se ab omni re mala, cum hoc ab omni peccato uellet intelligi, cum superius dixerit peccatum actum esse, non rem. Reminiscatur ergo quia si actus sit, res potest dici. IDEM DE NATURA ET GRATIA: Audis confitentem, quid desideras disputantem? Sana, inquit, animam meam. Ab illo quaere unde uitiatum sit quod sanari rogat. Et audi quod sequitur: Quaniam peccaui tibi. Hunc iste interroget, O tu qui clamas, sana animam meam, quaniam peccaui tibi, quid est peccatum? Substantia aliqua an omnino substantia carens? Nomen, quo[d] non res, non existentia, non corpus aliquod, sed tantum perperam facti actus exprimitur? Respondet ille, ita est ut dicis. Non est peccatum aliqua substantia, sed tantum hoc nomine perperam facti actus exprimitur. Et contra iste, Quomodo potuit uiolare animam tuam quod substantia caret? Nonne attenditur, ut alia omittam, etiam non manducare non esse substantiam? A substantia quippe receditur, quoniam cibus substantia est; sed abstinere a cibo non est substantia et tamen substantia corporis, si omnino abstinetur a cibo, ita languescit, debilitatur ac frangitur ut, si aliquo modo perduret in uita, uix possit ad eumdem cibum reuocari unde abstinendo uitiata est. Sic non est substantia /494/ peccatum; sed substantia est Deus summa, a quo per inobedientiam recedendo audis quamadmodum dicat: Percussus sum ut faenum et aruit cor meum, quoniam oblitus sum comedere panem meum. SENECA IN PROVERBIIS SUIS: Omne peccatum actio est. Omnis autem actio uoluntaria est, tam honesta quam turpis. Omne ergo peccatum uoluntarium est. Omitte excusationem, nemo peccat inuitus. EX SCRIPTIS HIERONYMI, SENTENTIAE IPSIUS VIDUALES VEL MONACHILES: Omne peccatum actio est. Actio autem omnis uoluntaria est, tam honesta quam turpis. Ergo uoluntarium est omne peccatum. Tollite excusationes, nemo peccat inuitus. ITEM: Duo sunt genera peccatorum; alterum quod ex proposito, alterum quod ex negligentia pendet. ITEM: Plerique metu non innocentia cessant. Hi enim timidi non innocentes sunt. AUGUSTINUS AD OROSIUM IN LIBRO PER DIALOGUM QUI DICITUR UNDE MALUM: Discutiendum est quid est malefacere. ITEM: Fortassis ergo libido in adulterio malum est. Nam ut intelligas libidinem in adulterio malum esse, si cui etiam non contingat facultas concumbendi cum uxore aliena, planum tamen aliquo modo sit id eum cupere et, si potestas daretur, esse facturum, non minus reus est quam si in ipso facto deprehenderetur.
196

Orosius: Nihil est omnino manifestius. Clarum est enim iam nihil aliud quam libidinem in toto malefaciendi genere dominari. Augustinus: Scisne istam libidinem alio nomine cupiditatem uocari? Orosius: Scio. IDEM DE FIDE ET OPERIBUS: Si uirgo nesciens uiro nupserit alieno, si semper nesciat, numquam ex hoc erit adultera. IDEM IN LIB. I DE CIVITATE DEI: Lucretiam certe matronam nobilem ueteremque Romanam pudicitiae magnis efferunt laudibus. Huius corpore cum /495/ uiolenter oppresso Tarquinii regis filius libidinose potitus esset, illa scelus improbissimi iuuenis marito Collatino et propinquo Bruto uiris clarissimis et fortissimis indicauit eosque ad uindictam constrinxit. Deinde foedi in se commissi aegra atque impatiens se peremit. Quid dicemus? Adultera haec an casta indicanda est? Egregie quidam ex hoc ueraciterque declamans ait, Mirabile dictu, duo fuerunt et adulterium unus admisit. Splendide atque uerissime. Intuens enim in duum corporum commixtione unius iniquissimam cupiditatem, alterius castissimam uoluntatem, et non quid coninnctione membrorum sed quid animorum diuersitate ageretur attendens: Duo, inquit, fuerunt, et adulterium unus admisit. Puduit eam turpitudinis alienae in se commissae etiamsi non secum, et Romana mulier laudis auida nimium uerita est ne putaretur quod uiolenter est passa cum uiueret, libenter passa si uiueret. IDEM LIB. III DE DOCTRINA CHRISTIANA: Non praecipit scriptura nisi caritatem, nec culpat nisi cupiditatem. Caritatem uoco motum animi ad fruendum Deo propter ipsum, et se atque proximo propter Deum. Cupiditatem autem motum animi ad fruendum se et proximo et quolibet corpore non propter Deum. Quod autem agit indomita cupiditas ad corrumpendum animum et corpus snum, flagitium uocatur. Quod autem agit ut alteri noceat, facinus dicitur. Et haec sunt duo genera omnium peccatorum. IDEM SUPER EPISTOLAM IOHANNIS: Non discernuntur filii Dei a filiis diaboli nisi caritate. ITEM: Alia si non habeas, hoc habe, et implesti legem. IDEM DE BONO CONIUGALI: Continentia non corporis sed animae uirtus est. Virtutes autem animi etc. : [Require retro.] HIERONYMUS ADVERSUS HELVIDIUM: Quae non est nupta cogitat quae sunt domini, ut sit sancta corpore et spiritu. Virginis diffinitio sanctam esse corpore dicit et spiritu, quia nihil prosit carnem habere uirginem /496/ si mente quis nupserit. IDEM SUPER EPISTOLAM AD ROMANOS, LIB. I: Fieri non potest ut, nisi quis moechetur prius in corde, moechari possit in corpore. AMBROSIUS DE LAPSU VIRGINIS CONSECRATAE: Reuera non potest caro ante corrumpi, nisi mens fuerit ante corrupta. AUGUSTINUS SUPER EPISTOLAM IOHANNIS: Non quid faciat homo consiterantum est set quo animo. In eotem facto inuenimus Deum patrem in quo inuenimus Iudam. Facta est traditio a patre, facta est a filio, facta est a Iuda. Diuersa intentio diuerse facta fecit. Cum sit una res, ex diuersis intentionibus eam si metiamur, unum amandum est, alterum damnandum. ITEM: Sola beneuolentia sufficit amanti etsi non sit quod praestemus. IDEM IN LIB. QUAESTIONUM VET. ET NOV. LEGIS: Nulla natura probatur malum; uoluntas autem est.
197

ITEM, CAP. III: Aliquos scimus subito dementes, quosdam et occidisse; captos autem et in iudiciis oblatos, minime reos factos, eo quod non uoluntate sed impellente ui nescio qua haec gesserint nescientes. Quomodo enim reus constituitur, qui nescit quid fecerit? Ita et diabolus si bonum nescit, quare damnandus censetur qui non facit quod nescit? ITEM, CAP. XCII: Non omnis ignorans immunis a poena est. Hic enim qui potuit discere et non dedit operam, reum se fecit. ISIDORUS IN SYNONYMIS, LIB. II: Non potest corpus corrumpi, nisi prius corruptus animus fuerit. ITEM: Munda a contagione animi caro non peccat. IOHANNES CHRYSOSTOMUS SUPER MATTHAEUM: Voluntas apud Deum remuneratur, non opus. Quia uoluntas ex arbitrio nostro procedit, opus autem per Dei gratiam consummatur. /497/

Q. 144: QUOD PECCATOR SIT ILLE TANTUM QUI ASSIDUUS EST IN PECCATIS
ET CONTRA.

ORIGENES IN EPISTOLA PAULI AD ROMANOS, LIB. V: Cum dicat quia ompes peccauerunt, aliud est peccasse, aliud peccatorem esse. Peccator dicitur qui in consuetudinem ac studium peccandi uenit, sicut iustus non is qui semel aut bis aliquid iustitiae fecerit, sed qui in usu et consuetudine iustitiam habet. Nam si qui in caeteris fere omnibus iniustus sit, semel aut bis aliquid iusti operis fecerit, iuste egisse dicetur, ita et iustus peccasse quidem dicetur, si aliquid commiserit aliquando quod non licet, non tamen ex hoc peccator appellabitur qui peccandi usum non tenet. Sicut et medicus dicitur qui usum ac studium ac disciplinam habet medendi. Omnes potest fieri ut peccauerint etiamsi sancti fuerint, quia nemo mundus a sorde, nec si unius diei fuerit uita eius. ARISTOTELES IN TRACTATU QUALITATIS: Differt autem habitus a dispositione quod permanentior et diuturnior est. Tales uero sunt scientiae et uirtutes. Scientia enim uidetur permanentium et eorum quae difficile mouentur, ut si perfecte quis uel mediocriter scientiam sumat, nisi forte grandis permutatio facta sit uel ab aegritudine uel ab aliquo huiusmodi. Similiter autem et uirtus ut iustitia uel castitas et singula talium non uidentur facile posse mouer neque permutari. BOETHIUS IN COMMENTO SUPER HUNC LOCUM: Virtus enim nisi difficile mutabilis non est. Neque enim qui semel iuste iudicat iustus est, neque qui semel adulterium facit est adulter, sed cum ista uoluntas cogitatioque /498/ permanserit. Aristoteles enim uirtutes non putat scientias, ut Socrates. IDEM IN LIBRO DIVISIONUM: Ut in se ipsa diuisio sicut terminus conuertatur. Conuertitur enim terminus sic: uirtus est mentis habitue optimus; rursus, habitus mentis optimus uirtus est. ITEM IDEM IN SECUNDO TOPICORUM: Sit quaestio an uirtus mentis bene constitutae sit habitus. Quaestio de diffinitione etc. AMBROSIUS DE PAENITENTIA LIB. I: Et dominus quidem uenit ad peccatorem, cum peccatum ipse non haberet, et baptizari uoluit cui mundari necesse non erat. AUGUSTINUS SUPER IOHANNEM: Serous autem non manes in domo in aeternum. Aliud est peccare, aliud esse seruum peccati. Nemo enim potest non esse peccator. Peccator in peccato, hoc est seruum esse peccati.
198

quos negant habere peccatum. ut nullo modo sit peccatum si non sit uoluntarium. non etiam poena peccati. Sed ista leuia nolite contemnere. quia si non potest. ut nullo modo sit peccatum.] AUGUSTINUS DE VERA RELIGIONE: Nunc usque adeo peccatum uoluntarium malum est. EX SCRIPTIS HIERONYMI. liber scilicet iustitiae seruusque peccati. nulla indoctorum turba dissentiat. sed quod odi malum. quod cum faciendum non sit. concupiscentiae consentit uolens. Multae guttae implent flumen. Sed si uincitur. domine. quia ex prima hominis mala uoluntate contractum factum est quodammodo haereditarium. si ei seruirent liberaliter. PAULUS APOSTOLUS IN EPISTOLA AD ROMANOS: Non enim quod uolo bonum. Sed iam poenalis uitiositas subsecuta ex libertate fecit necessitatem." ITEM IN EODEM: Quod dixi "nusquam nisi in uoluntate esse peccatum. putat esse faciendum. non habere uel leuia peccata. et si non debet esse sine peccato. ne hoc quidem dubitandum uideo habere animas liberum uoluntatis arbitrium. SENTENTIAE IPSIUS VIDUALES VEL MONACHILES: Omne peccatum actio est. quod eos ex Adam dicimus 199 . Quod si absurdum est. si non sit uoluntarium. hoc facio. neque hoc Deo sed ipsis prodest. ITEM: Voluntate ergo peccatur. Quod nullo modo fieri posset si non uoluntate sed necessitate seruirent. quamuis et illa quae non immerito non uoluntaria peccata dicuntur. si non sit uoluntarium. inuenitur uerissima. aut fatendum est uoluntate committi. et constat illum non aliud debere quam potest. IDEM HOC IPSUM RURSUM LIBRO I RETRACTATIONUM COMMEMORANS ET RETRACTANS AIT: "Usque adeo. Actio autem omnis uoluntaria est etc. confiteri necesse est hominem sine peccato debere esse. quamdiu carnem portat. 145: QUOD ALIQUANDO PECCAMUS NOLENTES ET CONTRA. non debet. IDEM IN SERMONE I EPISTOLAE IOHANNIS: Non potest homo." Potest uideri falsa haec diffinitio. CAP. II." inquam." possunt Pelagiani pro se dictum putare propter paruulos. De necessitatibus educ me. quoniam et ille qui peccat ignorans. quae a nescientibus uel coactis perpetrantur.IDEM AD PAULUM: Quaeritur utrum debeat homo sine peccato esse. concupiscit quidem nolens et in eo non facit quod uult. Et illud quod in paruulis dicitur originale peccatum. et iam peccatum non erit. Tales enim seruos suos meliores esse Deus iudicauit. ITEM: Per arbitrii libertatem factum est. hoc ago. illud facio. Et ille qui concupiscente aduersus spiritum carne non ea quae uult facit. Leuia multa faciunt unum grande. quasi peccatum. ut esset homo cum peccato. et hoc quidem ita manifestum est ut nulla hinc doctorum paucitas. debet esse cum peccato. consentio legi. Unde et ad dominum fides clamat. Liberaliter igitur Deo seruiunt. Et in eo quod non facit nisi quod uult. ISIDORUS DE SUMMO BONO. LIB. non absurde uocatur etiam uoluntarium. Sed si diligenter discutiatur. Si debet. Q. [Require retro. etc. "peccatum uoluntarium malum est. Peccatum quippe illud cogitandum /500/ est quod tantummodo peccatum est. uoluntate utique peccat. Quare aut negandum est peccatum committi. et potest. XXII: Plerique non uoluntate sed sola necessitate peccant pertimescentes temporalem inopiam et dum praesentis saeculi necessitatem refugiunt. quoniam bona est. non omni modo possunt sine uoluntate committi. Si autem quod nolo. "ut nullo modo sit peccatum. cum adhuc non utantur arbitrio uoluntatis. et quoniam peccari non est dubium. a futuris bonis priuantur.

quia ex origine eius tenentur. iam hoc ita peccatum est ut sit etiam poena peccati. "Non igitur nisi uoluntate peccatur. quia non fecit quod facere non potuit. illud praecipue intelligendum est quod iusta damnatio consecuta est." Ubi peccatum intelligi uolui. Quapropter peccatum sine uoluntate esse non posse uerissimum est. hoc enim factum est quod fieri non debuit. qui non fecit quod facere potuit.originaliter trahere. quando bene uiuitur. iam non ego operor illud." inquam. Nam de tali poena dixi alibi in eadem disputatione quod dicendum fuit. uelle enim adiacet mihi. cui qui bene proficit reluctatur. in qua sine uitio creati sumus. si libero et ad faciendum et ad non faciendum motu animi carent. /503/ Q. non nis~ in uoluntate committitur. utique uolens peccat. qua /502/ diximus: "peccatum est uoluntas retinendi uel consequendi quod iustitia uetat et unde liberum est abstinere. nisi forte si pia est." non perturbat de paruulis quaestio. Hoc enim per unum hominem intrauit in mundum. hoc est libera uoluntate. Perfectio quippe boni est ut nec ipsa concupiscentia peccati sit in /501/ homine. non consentit uoluntas." propterea uerum est. si denique abstinendi ab opere suo potestas nulla conceditur. ut oret auxilium? In tantum enim libera est in quantum liberata est et in tantum appellatur uoluntas. Ita nec tale peccatum sine uoluntate esse potuit. quia ex illius origine rei tenentur qui uoluntate peccauit. diuinum scilicet seruare mandatum. Propter hoc et alio loco dixi. quia inest adhuc concupiscentia. si natura non uoluntate faciunt. quod aperit in sequentibus dicens: sciO quia non habitat in me. uerumtamen non perficit bonum. Nam quando tale est ut idem sit et poena peccati. quod non est etiam poena peccati. sed uitiosam peccataque seruientem. quia peccato factum est poena peccati. inquinnt. ITEM: Respondemus naturam in his uerbis meis me intelligi uoluisse illam quae proprie natura dicitur. "peccatum non esse. controuersia facienda est. Potest etiam putari falsa ista sententia. paruuli tenentur rei? respondetur. si non propria uoluntate peccetur. "animae quidquid faciunt. Peccatum autem quod nusquam est nisi in uoluntate. Nam qui nesciens peccauit non incongruenter nolens peccasse dici potest. Et iterum quod dictum est "peccati reum teneri quemquam. Quod si quisquam dicit etiam ipsam cupiditatem nihil aliud esse quam uoluntatem. Quod tamen factum peccatum fuit. sed uoluntas facti. quoniam qui potest resistere non cogitur cedere. ITEM IN EODEM: "Dico." Quod dictum est sic ut ad illos referretur intentio qui primi in paradiso fecerunt humano generi originem mali nullo cogente peccando. non quod etiam poena peccati. usquam esse potuit nisi ex uoluntate. cui repugnat uoluntas. Sed de quo sic est locutus apostolus. ITEM: Diffinitio peccati. id est. quia et scientes contra praeceptum fecerunt et temptator suasit. id est reatu eius implicatos et ob hoc poenae obnoxios detineri. peccatum eorum tenere non possumus. Quae uoluntas utique sic diffinita est: est animi motus cogente nullo ad aliquid uel non admittendum uel adipiscendum. ideo peccatum uocatur. Etiam sic enim ostenditur sine uoluntate nullum esse peccatum siue in opere siue in origine. si potest cogenti ad peccatum sine peccato resistere nec tamen facit. Cuius concupiscentiae reatus in baptismate soluitur sed infirmitas manet. quia uoluntate commissum est. hoc est in oarne mea. hoc facio." ITEM: Voluntatem definiui dicens: "Voluntas est animi motus cogente nullo ad aliquid uel non admittendum uel adipiscendum. quia id definitum est quod tantummodo peccatum est. non peccati. cui quidem. non coegit. quando diuini praecepti est facta transgressio. Qui uero cogenti cupiditati bona uoluntate resistere non potest et ideo facit contra praecepta. non resistendum est nec de uerbis. quamquam et hoc peccatum quo consentitur peccati concupiscentiae. 146: QUOD IDEM PECCATUM NON PUNIAT DOMINUS HIC ET IN FUTURO 200 . Alioquin tam cupiditas quam uoluntas proprie nuncupanda est. summae iniquitatis et iniuriae est. quia dixit apostolus: si autem quad nolo. perfioere autem bonum non." Cur ergo. cum res constet. Qui autem sciens peccat. quamuis et ipse quod nesciens fecit uolens tamen fecit. quantum est quod ualet uoluntas sub dominante cupiditate. quando ei ab opere abstinendum summa potestas erat. bonum. quandoquidem hoc de concupiscentia carnis dicitur. Quod autem dixi. sed quod in me habitat peccatum.

et falsum est hoc: non iudicabit /505/ Deus bia in id ipaum. et magnum peccatum magnis diutinisque cruciatibus elui. qui maledixerit Deum non habet poenam mortis. tales postea non puniri. nisi reduxero eum tibi. purgatio est peccati ipsius pro quo inbetur inferri. ibi iam non recipiat. et apud iustum indicem dominum non iudicatur bis in id ipsum. et excepto Iesu Naue et Caleph nullus terram promissionis ingressus est. Sodomam et Gomorrham igne et sulphure submersit. Vis et de euangeliis noscere quod qui recipit in hac uita male sua. et non affligam te ultra. Non iudicabit Deus bis in id ipsum. ibi reseruentur omnia? Memento. Ubi uero quis accipit peccatum et habet illud secum et permanet cum ipso nec aliquo supplicio poenaque diluitur. pecoatum accipiet. Hic enim mors pro uindicta datur. UBI DICITUR: Pepercit oculus meus. ille uero qui nominauerit nomen. Respondeo Deum. ORIGENES SUPER VETUS TESTAMENTUM HOMILIA XLIV: Homo. Israelitas in deserto prostrauit. Possum tibi testes ex diuinis uoluminibus adhibere Ruben et Iudam loquentes ad patrem suum Iacob cum uellent secum Beniamin ducere ad Aegyptum. Vides ergo quanto grauius sit accipere peccatum quam morte mulctari. Duobus modis in hac uita indicat hominem Deus. et contra colentibus Deum aerumnae superueniunt? HIERONYMUS SUPER NAHUM PROPHETAM: Quid cogitatis contra dominum? consummationem ipse faciet. Si quis autem punitus sit. qui autem hic non receperit. fidelis si in adulterio deprehenditur et decollatur. transit cum illo etiam post mortem. Qui ergo puniti sunt. Mors quae poenae causa infertur pro peccato. quoniam recepisti bona in uita tua et Laaarus similiter mata. quia aut per mala praesentia irrogare iam tormenta sequentia incipit. Qui autem nominat nomen domini. Si crudelis uidetur Deus. et de iniquis psalmista non 201 . nec superest aliquid quod pro hoc crimine iudicii dies et poena aeterni ignis inueniat. scitote quia in praesenti ad horam punit ne in futuro in aeternum puniat. sicut omnium rerum. In quo quaeritur quomodo eis pepercit. Cur homines iniqui in hac uita nihil patiuntur aduersi. postea non punientur. et qui in sabbato ligna collegerat. Ex quo intelligimus uiuere eos nec aeternis suppliciis reseruatos nec deletos esse de libro uiuentium. Ruben quidem non credidit filium tamquam qui leuiorem elegerit poenam. Receperunt ergo et qui in diluuio perierunt et Sodomitae et Aegyptii et Israelitae in deserto male sua in uita sua.ET CONTRA. aut non punietur. Haec dicit Dominus: afflixi te. et quia hic temporalia non persoluit. ut ille in lege qui Israelitam maledixit. Aliter enim propheta mentitur. sufficiat accepisse peccatum. GREGORIUS MORALIUM LIB. inquit. hoc est superfluo et in uanum nominauerit. Nisi enim delictis exigentibus iustus iudex et nunc et postmodum quosdam percuteret. Non consurget duplex tribulatio. Iudas uero ait: Peccator ero in te. hic uero requiescit. Ruben quidem ita dicit ad patrem: Ambos filios meos occide. Restat ut ostendamus multo esse grauius accipere peccatum et habere secum quam morte mulctari. aut tormenta sequentia flagellis praesentibus extinguit. dubitare non possumus. Iacob uero sciens multo esse grauius quod promiserat Iudas. ne interficerem eos atque delerem. Absoluitur ergo peccatum per poenam mortis. Quaerit aliquis. quia culpa leuis praesenti supplicio compensata est. ibi expendit aeterna supplicia. sicut propheta dixit. Quid est hoc. sic suppliciorum mensuras nosse et non praeuenire sententiam. quamuis in uanum nominasse dicatur? ITEM: Putant quod qui maledicit nomen domini statim puniri debeat. Nunc autem tu quidem cruciaris. quia genus humanum diluuio deleuit. Sed maius esse peccatum in quo maledicitur Deus quam in quo nominatur. et Aegyptios in mari. Et solent homines ignorantes iudicia Dei quae sunt abyssus multa conqueri aduersus Deum et dicere. morte moriatur. /504/ nisi reduxero ad te Beniamin. quid de eo fiet? aut punietur. Ubi autem non est soluta uindicta peccatum manet illis aeternis ignibus exigendum. et optandum erit adulteris ut sic moriantur. Iudas minime dixisset: Secundo eos qui non crediderunt perdidit. si matedimerit Deum. ITEM SIMILE EST IN SEXTO EZECHIELIS LIBRO. quod dicere nefas est. Iudae uero tradidit sciens grauius esse quod elegerat. nec illi in peccatorem exercendae dehinc poenae auferri potestatem. quorum cadauera in solitudine iacuerunt. sed qui nominauerit nomen domini? Nonne multo grauius est maledicere Deum quam nominare. fiti. IX: Indica mihi cur me ita iudices.

His flagella ab hac uita inchoant et in aeterna percussione perdurant. Quid clamae super contritione tua? Insanabilis est dolor tuus. Propter eos qui ex flagello proficiunt dictum est: Qui fingia dolorem in praecepto. Locus peruersorum est temporalis uitae delectatio et carnis uoluptas. Quibus tamen si consensum praebemus quamlibet culpam bis feriri non posse. In hac namque uita dominus tanto magis studet ut parcat quanto magis exspectando flagellat. PAULUS APOSTOLUS IN EPISTOLA AD ROMANOS: Sine paenitentia enim sunt dona et uocatio Dei. et sicut alias dicitur: Quem diligit Deus castigat. Quantum ad praesentem et enim percussionem spectat. non liberant. quatinus in poena sua cognoscerent quia aeternae morti fetoris sui se delectatione tradidissent. ut in incorrectis unum flagellum sit quod temporaliter incipit. Q.diceret: Induantur sicut diploide confusione sua. secundo eos qui non crediderunt perdidit. sicut ipse uoce angeli ad Iohannem ait: Ego quea amo. et noluerunt accipere disciplinam. Unde per Moysen dominus dicit: Ignis exarsit ab ira mea et ardebit usque ad inferos deoraum. Peccatorem Deus quoties feriendo corrigit. Diploidem quippe duplum uestimentum dicimus. non eosdem cruciatus patietur in morte quos passus est in uita etc. Et mittit auper eum et non paroit. /508/ Q. quia eorum percussio hic coepta illic perficitur. HIERONYMUS DAMASO: Sicuti ergo septima generatione Cain peccatum est dissolutum. simul incendio et fetore perierunt. LOQUENTIS DE DIVITE INIQUO: Et uelut turbo rapiet eum de loco suo. et corrigitur. GREGORIUS LIB. Dolor ergo in praecepto fingitur ei qui a malis operibus quasi praecepti uice dolore cohibetur. flagellat omnem filium quam recipit. De his uero quos damnant flagella. Licet a /507/ quibusdam dici soleat illud quod scriptum est: Non iudicat Deus bis in id ipsum. dicitur ignis exarsit ab ira mea. ad hoc emittit quandoque ne parcat. 202 . audire praeceptum noluit. IDEM LIB. audiuit dolorem. et id quod alias scriptum est: Iesus. Nam quos praesentia mala non /506/ corrigunt ad sequentia perducunt. sed in aeternis suppliciis consummatur. redarguo et castigo. non attendunt: Et duplici contritione contere eos. ut aperte monstraretur quia ipse in terra fundamentum posuit qui a soliditate caelestis patriae alienus fuit. Confusione ergo sicut diploide induti sunt qui iuxta reatus sui meritum et temporali et perpetua animaduersione feriuntur. 147: QUOD CAIN NON SIT DAMNATUS ET CONTRA. hoc ex peccato percussis atque in peccato suo morientibus debet aestimari. Quia enim amore illicito corruptibilis carnis arserant. flagellum emittit sed nequaquam parcit. castigatione crudeli. attriuisti eos. populum de terra Aegypti saluans. nec doluerunt. 148: QUOD EA QUAE CONDONAT DEUS ULTERIUS NON EXIGAT ET CONTRA. IDEM DIALOGORUM LIB. Solos quippe poena supplicio liberat quos immutat. ad hoc flagellum emittit ut parcat. Quia dum flagellatur iniquus. Primus Cain ciuitatem construxisse scribitur. Quantum uero ad aeternam damnationem subditur: Et ardebit usque ad inferoa deorsum. non iudicabit quippe dominus bis in idipsum. Cum uero eius uitam in peccato permanentem feriendo concludit. dicitur: Percussisti. III: Super Sodomitua dominua ignem et sulphurem pluit. Qui enim flagellum emittit ut parceret. E contra autem de flagello damnationis per Ieremiam dominus dicit: Plaga inimici percussi te. quatinus eis qui omnino corrigi renuunt iam praesentium flagellorum percussio sequentium sit initium tormentorum. Omnis ergo diuina percussio aut purgatio in nobis uitae praesentis est aut initium poenae sequentis. VI MORALIUM: Vidi stultum firma radice et maledixi pulchritudini eius statim. XVIII DE VERBIS IOB. et qui semel recepit male in uita sua. Qui tamen hoc de iniquis dicunt.

Ex quibus uidelicet dictis constat quia si hoc quod in nos delinquitur non dimittimus. quia conseruo suo debitum non dimisit. id est cum ipsis peccatis. CAP. Q. VI: In comparatione duorum peccatorum leuius peccatum est aperte peccare quam simulare et fingere sanctitatem. XX: Maioris culpae est manifeste quam occulte peccare. maneant ubi uolunt. Semper reddet. ISIDORUS DE SUMMO BONO LIB. nec in originali peccato damnabitur. id est malignis spiritibus. in quo est et iniquitas et simulatio. De talibus Isaias ait: Et peccata sua quasi Sodoma praedicauerunt. et illud rursus exigimur quod nobis iam per paenitentiam dimissum /509/ fuisse gaudebamus. II. uerum etiam originalia quae in baptismo dimissa sunt. CAP. QUI SIC INCIPIT. Dupliciter enim reus est qui aperte delinquit. XXXI: Iurare Dei est illa prouidentia qua statuit non euellere statuta. 150: QUOD ADULTERIUM POST HAERESIM CAETERIS PECCATIS GRAVIUS SIT 203 . quid nisi in perditione cadet? Sed non in id quod remissum est recedit. AUGUSTINUS LIB. qui tamen propter extrema crimina ea morte afficietur quae ei propter illa. II. non paenitere autem statuta non reuocare. consideremus quid esse soleat in hominibus opus paenitendi. RABANUS: Tradidit eum tortoribus. Procul dubio reperitur uoluntas mutandi. debebatur. quae remissa sunt. Nolo habere hypocritas. PROPTER QUOD VOLUI Qui uolunt habere aliquid proprium. peccatum praedicare clamor est. ISIDORUS DE SUMMO BONO LIB. quousque redderet uniuersum debitum. ubi fraterna caritas non est. Paenitentia autem Dei mutatio est. nec absconderunt. qui cum misertus non fuisset.AUGUSTINUS SUPER GENESIM: Cum legimus Deum dicentem paenitet me. HIERONYMUS SUPER EZECHIELEM LIB. ut est illud: Iurauit Dominua et non paenitebit eum. 149: QUOD GRAVIUS SIT APERTE PECCARE QUAM OCCULTE ET CONTRA. RESPONSIONES PROSPERI AD RUFINUM CAP. EX LIBRO SENTENTIARUM PROSPERI: Simulata aequitas non est aequitas sed duplicatum peccatum. EX SERMONE AUGUSTINI DE VITA ET MORIBUS CLERICORUM. sed in homine cum dolore animi est. quia non solum peccata quae post baptismum homo egit reputabuntur ei ad poenam. II: Qui enim recedit a Christo et alienus a gratia finit hanc uitam. quia et agit et docet. Considerandum est quod dicit uniuersum debitum. apertissime dominus in euangelio docet de illo conseruo. non eis aufero clericatum. de quo apostolus: Et clamor auferatur a uobis cum omni malitia. I DE BAPTISMO: Redire dimissa peccata. est iussus exigi quod ei fuerat iam dimissum. quibus non sufficit Deus et ecclesia eius. iussit eum dominus reddere quod dimiserat. Malum est cadere a proposito sed peius est simulare propositum. ITEM: Peccatum perpetrare crimen est. GREGORIUS DIALOGORUM NOVISSIMO CAPITE: Seruus. /510/ Q. semper cruciabitur in poenis pro omnibus peccatis suis.

Si confunderis alicui dicere. Lauant enim lacrimae delictum quod uoce pudor est confiteri. necesse est ad ecclesiam ueniat coloremque fidei uerum quem recepit. sanguinem funderet prophetae quem Deo acceptum esse cognouerat. CLEMENS IN EPISTOLA I AD IACOBUM: Quid in omnibus peccatis est adulterio grauius? Secundum namque in poenis optinet locum quoniam quidem primum illi habent qui aberrant. Veniam non postulant. Lacrimae semper totum produnt affectum. Solet enim citius mereri indulgentiam quia uerecundius deprecatur. etiamsi sobrie uixerint. minusque illi peccatum maioris erat causa peccati. MAXIMUS IN SERMONE II FERIAE PASCHAE: Petrus prorupit ad lacrimas. Neque enim sine confessione emendationis queunt dimitti. 151: QUOD SINE CONFESSIONE NON DIMITTANTUR PECCATA ET CONTRA. EX DECRETIS CALIXTI PAPAE: Si infirmi in peccatis sint. IOHANNES CHRYSOSTOMUS DE PSALMO L: Peccata tua dicito. dicito Deo. Unde dominus ait: Dic iniquitates tuas. et merentur. quo fidem amiserat. AUGUSTINUS LIB. qui curat ea. Lacrimas eius lego. AMBROSIUS IN LIBRO DE VIRGINIBUS: Causa illius passionis certe haec fuit. ne per id ei non credatur ad confitendum quo usus fuerat ad negandum. Quod defleri solet. 204 . et misericordiam consequuntur. HILARIUS IN PSALMO CXXXIV: Extra ueniam est qui peccatum cognoscit nec cognitum confitetur. II DE PAENITENTIA: Non potest quisquam iustificari a peccato nisi fuerit ante peccatum confessus. Sermo /512/ interdum non totum profert negotium. ut iustificeris. et haec presbyteris ecclesiae confessi fuerint ac perfecto corde ea relinquere atque emendare satagerint. BEDA: Audiuit Herodea tetrarcha famam Iesu etc. et quod defendi non potest. ITEM: Qui quoniam noluit cohibere luxuriam ad homicidae reatum prolapsus est. Inuenio et aliud cur tacuerit Petrus. ITEM: Adulterii uenenum cunctis malis perniciosius est. Si fleueris. nihil uoce precatur. in conspectu diuinitatis dubites misericordiam consequi. tibi eam uxorem habere. Lacrimae ergo uerecundiae consulunt et saluti. delentur. ostendat. satisfactionem non lego. sed quia peccati ueteris et antiqui utilis sit indefessa confessio. Causam non dicunt. cui districto Dei iudicio contigit ut propter appetitum adulterae quam detestandam sciebat. non quod peccandum semper est ut semper sit confitendum. quia nullum peccantem reuersum despicit qui peccatores sanguine suo redimere uenit. sed uicit amor mulieris. ut deleas illa. quo peccauerat. Don lioet. Unde recte subiungitur: Confitemini alterutrum peocata uestra etc. GREGORIUS EUSEBIO ABBATI: Nullum quem conspicis delicta fletu delere. Et ideo Petrus iam non utitur sermone. Rerodes metuebat Iohannem et libenter eum audiebat.ET CONTRA. non solet excusari. inquit. non inuenio quid dixerit. Caetera uero peccata per se Deus in conscientia relaxat. dimittuntur eis. quanto magis de uirgine consecrata? Q. Si hoc de uxore hominis. BEDA IN HOMILIA DE X LEPROSIS: Si quis uel iudaica perfidia uel haeretica prauitate uel gentili superstitione uel fraterno schismate per Dei gratiam caruerit. Confitendum /511/ autem semper est. ablui potest. quo fefellerat. ne tam cito ueniae postulatio per impudentiam plus offenderet quam impetraret. Inuenio quod fleuerit.

EX EPISTOLA I IOHANNIS: Deus caritas est. domine Iesu. omnes sancti eius. Negauit primo Petrus et non fleuit. Lacrimas eius lego. Hoc enim bonum est. Et ueniae fletus consulunt et uerecundiae. sed accepistis spiritum adoptionis filiorum in quo clamamus: Abba. sed timete eum qui potest et corpus et animam perdere in gehennam. ut sciamus nostrum deflere peccatum. et merentur. orationes. gratiarum actiones pro omnibus hominibus. et omnibus qui in sublimitate sunt constituti. Ante flendum est. Bi autem in Deum peccauerit. sed time. Non enim accepistis spiritum seruitutis iterum in timore. Q. pro regibus. IDEM SUPRA: Quicumque enim spiritu Dei aguntur hi filii sunt Dei. animae uero non habent quid faciant. Noli altum sapere. inuenio quod fleuerit.AMBROSIUS SUPER LUCAM: Non enim sat est inuoluntate responsio confitentis Iesum. Similiter accipiendum: quis orabit pro eo? hoc est. nam qui sine timore est. et acceptum coram saluatore nostro Deo. sic precandum. 152: QUOD TIMOR DEI IN SANCTIS PERSEVERET ET NON. qui uero mentis /513/ est durae. In hoc perfecta est caritas nobiscum. PAULUS APOSTOLUS IN EPISTOLA I AD TIMOTHEUM: Obsecro igitur primum omnium fieri obsecrationes. scriptum est: Si peccauerit homo in hominem. 205 . Quo maior culpa eo maiora quaerenda sunt suffragia. et qui manes in caritate in Deo manes et Deus in eo. postulationes. Q. orabunt pro eo. satisfactionem non lego. ne tam cito ueniae petitio plus offenderet. Doluit et fleuit quia errauit ut homo. et intelliget haec? Numquid nullus intelliget? Et quis fidelis dispensator et prudens quem constituet dominus etc. Timor non est in caritate. quam grauaretur negando. Non inuenio quid dixerit. Inuenio cur tacuerit Petrus. Et alibi: Quis sapiens. Lacrimae ueniam non postulant. non est perfectus in caritate. quia postea recordatus est et tamen fleuit. sine offensione uerecundiae. EX PROVERBIIS: Beatus homo qui semper est pauidus. corruet in malum. AMBROSIUS DE PAENITENTIA LIB. EX EPISTOLA PAULI AD ROMANOS: Tu autem fide stas. ECCLESIASTICUS CAP. ut quietam et tranquillam uitam agamus in omni pietate et castitate. I: Timor Dei expellit peccatum. Lauent lacrimae delictum quod uoce pudor est fiteri. singularis uitae aliquis debet orare pro eo qui peccauit in dominum. VERITAS PER SEMETIPSAM: Nolite timere eos qui occidunt corpus. non potest iustificari. sed perfecta caritas fores mittit timorem. Quid proderit uerba inuoluere si uideri uis denegasse? Et ideo Petrus non de industria respondisse sic inducitur. sed aperta confessio. quia sicut ille est. quis /514/ orabit pro eo? Non scriptum est nullus. qui omnes homines uult saluos fieri et ad agnitionem ueritatis uenire. ut fiduciam habeamus in die iudicii. Maluit enim ipse suum peccatum accusare ut iustificaretur fatendo. Iustus enim in primordio accusator est sui. 153: QUOD SIT PRO OMNIBUS ORANDUM ET CONTRA. quia non respexerat dominus. sed quis. EX PSALMO XXXIII: Timete dominum. rimae sine horrore culpam loquuntur. Qui autem times. pater. I: Sed dicent. quondam timor poenam habet. Respice. et nos sumus in hoc mundo. quoniam non est inopia timentibus eum.

AUGUSTINUS DE MENDACIO: Sextum genus mendacii. Nondum gratiae spiritus sancti participes facti. confitere illi. quod et de omni crimine capitali et de illo specialiter potest intelligi quo uiolatur caritas. Porro si grauius quid admisisti. siue sua causa siue alterius debere mentiri. quia scilicet peccatum quod in hac uita non corrigitur. induc presbyteros ecclesiae et ad examen illorum castigare. Non enim cuiusdam commoditas aut salus temporalis fidei praeferenda est. ignosoe illis. Iacobus insinuat apertius dicens: Confitemini alterutrum peocata uestra et orate pro inuioem ut saluemini. si quis amorem a fratre non alienauerit sed officia fraternitatis debita per aliquam infirmitatem animi non exhibuerit. aliud est uerum occultare. ITEM: Nonne ipse Iohannes cognouerat Stephanum pro persecutoribus suis. Ostendit Iohannes esse quosdam fratres pro quibus non orare nobis praecipitur. petet et dabit ei uitam. de qualibus dicit apostolus: quaniam qui talia agunt. uade ad fratrem. cum dominus etiam pro persecutoribus /515/ orare nos iubeat. Scimus quia omnis qui natus est ex Deo non peccat. eius uenia frustra post mortem postulatur. Potest autem peccatum ad mortem peccatum usque ad mortem accipi. Neque enim recte etiam testimonii ueritas pro cuiusquam temporali commodo ac salute corrumpitur. qui lapidantium uestimenta seruabat. uelut si quispiam pecuniam alicuius iniuste tollendam sciens. aliud est uerum tacere. deprecatum? Cuius precationis effectum in apostolo uidemus. quod et nulli obest et prodest alicui.ITEM: Est peccatum ad mortem. uidelicet ad mortem. nec quisquam in recte factis nostris tam male mouetur ut fiat etiam animo deterior longeque a pietate remotior. Quapropter et dominus ait: Pater. quae per gratiam Christi data est. Neque septimo genere mentiendum est. paratus esse debet uerum occultare. BEDA SUPER EPISTOLAM IOHANNIS: Qui soit fratrem suum pecoare pecoatum non ad mortem. ITEM: Denique Paulus docet non deserendos eos qui peccatum ad mortem fecerint. Sed quo ordine haec alterutrum petitio sit celebranda pro peccatis. grauiorum ueniam iustorum orationibus reseruandam putet. Loquitur autem de cotidianis leuibusque peccatis. quia nondum Christo crediderant. cui satis est. 154: QUOD NULLA DE CAUSA LICEAT MENTIRI ET CONTRA. Est peccatum ad mortem. si quis forte uel ad istam uisibilem mortem non uult hominem perdere. sicut exposuimus. ITEM: Non est mentiendum sexto genere. quia nesotun quid faolunt. si quidem aliud est falsum dicere. Si igitur dictu uel cogitatu uel obliuione uel ignorantia forte deliquisti. inuidentiae facibus agitatur. Qui natus est ex Deo non peccat peccatum. ut neque prodat neque mentiatur. et tu eius errata pie intercedendo dilue. Sed quoniam aliud est mentiri. in cuius morte (non> occiditur anima. quisque oppugnat fraternitatem et aduersus ipsam gratiam qua reconciliatus est Deo. si pro leuioribus delictis Deum precetur. Sed et peccatum ad mortem usque ad tempora mortis protractum diximus posse intelligi. Q. Peccatum fratris ad mortem est. 206 . nec occidat animam suam pro corpore alterius. Ad sempiternam uero salutem nullus ducendus est opitulante mendacio. non de illo dico ut oret. nisi fateamur esse aliqua peccata in fratribus quae inimicorum persecutione grauiora sins. non pro illo dico ut quis roget. Peccatum autem non ad mortem est. quod aliter solui non potest. qui Christi nomen audire non poterant. quae sicut difficile uitantur sic etiam facile curantur. quod nulli obest et alicui prodest. Septimum. regnum Dei non consequentur. Sunt peccata ad mortem. uelut si nolens hominem ad mortem quaesitum prodere mentiatur. IDEM IN V PSALMO: Ne quis arbitretur perfectum et spiritalem hominem pro ista temporali uita. cum post agnitionem Dei. Non ad Moysen et Ieremiam loquebatur. neque aduersus illam communem gratiam dimicabant. non falsum dicere. sed ad populum qui quorum peccatorum alium peccatorem debet exhibere. ubi sit nescire /516/ se mentiatur. pro quo rogare quempiam uetat.

si cui gladius commendetur. non deputantur mendacio. quaeri solet. ISIDORUS DE SUMMO BONO LIB. quia ille cui commendatus est gladius. Secundum autem ideo mitius est. donec ei sanitas restituatur. ne uel se occidat uel alios. absque ubi castitas periclitatur. si forte gladium suum repetat furens. Cum autem quae non sunt tamquam ioco dicuntur. falsum autem dicere non inuenitur concessum sanctis. 207 .ITEM: Duo sunt genera mendaciorum in quibus non magna culpa est. et perdet eos qui loquuntur mendaoium. et nonnunquam falsitas utilis est. I: Restat de homine intelligamus quod dictum est: non occides. non est habendum mendacium? Mendacia enim a mendacibus serio aguntur. aut fallimus difficultate curationis aegrotum. et cessabit mare a uobis: Non est enim nostrum mortem arripere sed illatam libenter accipere. Nam interdum quisque incautus solet ex praecipitatione loqui mendacium. ut exitus docuit. Unde et in persecutionibus non licet propria menu perire. cum corripuissent. Illud uero quod non habet duplex cor nec mendacium quidem dicendum est. VI. sicut adminiculum gladius utenti. aut testimonium pro periclitante frustramur. Neque enim qui se occidit. ITEM: Quia scriptum est: Os quod mentitur occidit animam. non ioco. siue data lege pro tempore ad personam expressa iussione. quod promptior inuenta est ad mortem femina quam persecutor ad poenam. XXXIV: Sed et admirandam uirginem longaeuae aetatis. /518/ Q. 155: QUOD LICEAT HOMINI INFERRE SIBI MANUS ALIQUIBUS DE CAUSIS ET CONTRA. his exceptis quos Deus occidi iubet. uerbi gratia. ut nec uita cuiuslibet per eorum fallaciam defendatur nec suae animae noceant. manifestum /517/ est non esse reddendum. Manifestum est non esse culpandum aliquando uerum tacere. congestis deinde lignis exstruxerunt rogum comminantes se uiuam eam incensuros nisi cum ipsis pariter impia uerba proferret. repente se e manibus eripuit impiorum atque in ignem sponte prosiluit. ergo neque te. non cogitabat furentem posse repetere. meditari autem non potest nisi per studium. quia non est augurio homo qualis ego. II. Neque alterum. dentes primo ei omnes effoderunt. ioci causa esse dictum. CXLV: Quod ait fratribus Ioseph: Nesciebatis. Hoc quoque mendacii genus perfecti uiri summopere fuginnt. cum aut percussori de latente mentimur. ita ut perterrerentur ipsi crudelitatis auctores. HIERONYMUS IN IONA PROPHETA. quia retinet nonnullam beneuolentiam. LIB. aliud quam hominem occidit. sed tamen non sunt sine culpa. quamquam hoc ipsum peccati genus facillime credimus relaxari. HILARIUS IN PSALMO XIV: Est enim necessarium plerumque mendacium. ITEM: Non occides. ECCLESIASTICA HISTORIA LIB. Oportet enim secundum apostoli doctrinam sermonem nostrum sale esse conditum. et promittit se redditurum cum ille qui commendauit poposcerit. CAP. Non autem ipse occidit qui ministerium debet iubenti. AUGUSTINUS DE CIVITATE DEI. Cum aut iocamur aut pro proximo mentimur. cum promittebat se redditurum poscenti. At illa. XXX: Nonnunquam peius est mendacium meditari quam loqui. dum praestare salutem alienae carni nituntur. Apolloniam nomine. quia non fallit. tanquam. An quia non serio sed ioco dictum est. CAP. ut rogum uidit esse succensum. Illud primum in iocando ideo non est perniciosum. Hoc ideo non habet duplex cor. Tollite me et mittite in mare. AUGUSTINUS QUAESTIONUM IN GENESI CAP. Nouit enim ille cui dicitur. quid sibi uelit.

si rationem diligentius consulas. MACROBIUS LIB. occidit. nec errantes sed obedientes? De Samson aliud nobis fas non est credere. non quia solus id fecit sed quia uir doctus et probus habebatur. I DE SOMNIO SCIPIONIS: "Quaeso. qui per illum miracula faciebat. ITEM: Sed tamen illi praeter Lucretiam non facile reperiunt de cuius auctoritate praescribant. quoniam haec est uita. quanto magis inbente creatore! IDEM AD LAETUM: Sicut autem hoc praeceptum. Tunc enim tempus est cauendi omnia futura peccata. nec ipsa quidem animi magnitudo recte nominabitur. ex hominum uita migrandum est. qui profecto id praecipue potissimunque fecisset uel etiam praecepisset. Cum autem Deus iubet seque iubere sine ullis ambagibus intimat. diuina persuaserit auctoritas nescio. nequaquam faciendum. ut se quisque interimat. ITEM: Si turpe erat sub uictoria Caesaris uiuere. ille potius Theobrotus in hac animi magnitudine reperitur. nulla ciuitatis suae lege reus est homicidii. huc tibi aditus patere non potest. se praecipitem dedisse de muro atque ita de hac uita migrasse ad eam quam credidit esse meliorem. ut Africanum audio dicere. inquam. Publi. ITEM: Si magno animo fieri putandum est. reus imperii deserti atque contempti. tamen ualet. quanquam. ITEM: O mentes amentes! quis est hic tantus non error sed furor? Sed quaedam. ne munus adsignatum a deo ipsi fugisse uideamini. cum se id uouisset immolaturum Deo quod ei reuertenti de proelio uictori primitus occurrisset. non sapientiae sanitate laudandi sunt. Et fieri potest ut ita sit. sub qua legitime constitutus est. ut interimat in se carnalem animae affectum. nec iniussu eius. quis obedientiam in crimen uocet? quis obsequium pietatis accuset? Nam et miles cum obediens potestati. a quo ille est uobis datus. animi magnitudine fortassis mirandi. Quid enim si hoc fecerunt non humanitus deceptae sed diuinitus iussae. nisi quod latenter spiritus hoc iusserat. ubi quisque non ualendo tolerare uel quaeque aspera uel aliena peccata se ipse interemerit. cur auctor huius turpitudinis filio fuit. ITEM: Quicumque hoc in se ipsis perpetrauerunt. non ad id ualet." Haec secta et praeceptio Platonis est. quid moror in terris? Quin huc ad uos uenire propero? Non est ita. quod inexpliabile nefas est. sanctae feminae tempore persecutionis ut insectatores suae pudicitiae deuitarent. immo nisi fecerit. in rapturum atque necaturum se fluuium proiecerunt eoque modo defunctae earumque martyria in catholica ecclesia ueneratione celeberrima frequentantur. quo perdere inbemur animam nostram. inquit ille. nisi ea mente qua immortalitatem animae uidit. quem de Caesaris benignitate omnia sperare praecepit? Cur non et illum secum coegit ad mortem? ITEM: Restat una causa de qua dicere coeperam. quae ferre non potest uel duram sui corporis seueritatem uel stultam uulgi opinionem. qua utile putatur ut se quisque interficiat. Quam causam si uoluerimus admittere eo usque progressa perueniet. et piis omnibus retinendus /521/ animus est in custodia corporis. cum lauacro sanctae regenerationis abluti uniuersorum remissionem acceperint peccatorum. cum sibi homo ingerit mortem. De his nil temere audeo iudicare. scilicet ne in peccatum irruat uel blandiente uoluptate uel dolore saeuiente. Utrum enim ecclesiae aliquibus fide dignis testificationibus. ubi de immortalitate animae disputatum est. quem ferunt lecto Platonis libro. Sed in eodem 208 . Quod tamen magne potius esse factum quam bene testis esse potuit Plato ipse quem legerat. cum sunt omnia deleta praeterita. ut /520/ hortandi sint homines tunc se potius interimere. hominem occidit. quin etiam prohibendum esse iudicasset. ut earum memoriam sic honoret. Magis enim mens infirma deprehenditur. /519/ Nec Samson aliter excusatur quod se ipsum cum hostibus ruina domus oppressit. Quod si ita est iubente imperatore. Quare et tibi. qui in F[r]edone definit homini non esse sua sponte moriendum. pater sanctissime atque optime. nisi illum Catonem qui se Uticae occidit. quae occurrit ei. Nisi enim cum deus istis te corporis custodiis liberauerit.ITEM: Quaeritur utrum pro iussu Dei sit habendum quod Iephte filiam. inquiunt.

Haec Platonicae sectae semina altius Plotinus exsequitur. Ita formidabitur ultio cognitoris ut nec intercessoris religio contemnatur. huc tibi aditus patere non potest. non absolutionem consequi sed reatum. ut per eos qui parcunt ueritas praedicata non tantum timeatur uerum etiam diligatur. moribus correcto. cuius tutela et prouidentia gubernamur. et in ipsis improbis. remunerationem animis illic esse tribuendam pro modo perfectionis ad quam in hac uita unaquaeque peruenit. inquit. qui iam perfecte purgatus est manum sibi debet inferre. hoc est hominis. "Nisi enim cum dominus. et nihil fiat inaniter. unam animae. Quod si tanta est peruersitas et impietas ut ei corrigendae nec 209 .tamen dialogo idem dicit mortem philosophantibus appetendam et ipsam philosophiam meditationem esse moriendi. talia uel grauiora committat. istis te corporis custodiis liberauerit. ITEM: Cum intercedimus sequuntur aliquando quae nolumus. dum formidato supplicio frenatur facultas. non est praecipitandus uitae finis. Verumtamen non inutiliter etiam metu legum humana coercetur audacia. ita eum qui finem sibi domino necdum iubente quaesierit. Cum constet. ut opinor. unde nunquam liberentur. aut commendatio mansuetudinis. inquies. AUGUSTINUS AD MACEDONIUM: Non enim bonus est quispiam timore poenae sed amore iustitiae. duas asserit mortes. Sed Plato duas mortes hominum nouit. uirtutes alteram praestant. animalis I alteram. ne in aeternam. intuemur et uolumus. ut. siue in pro peccatore damnando ipso qui nostra /523/ intercessione liberatur. Homo enim moritur. ut uel immanius impunita grassetur audacia subdita cupiditati. sed huc uenire non poteris. Hanc ergo mortem dicit Plato sapientibus appetendam. et hoc est quod Paulus filium spe uitae uerioris ad se uenire properantem prohibet ac repellit. incurrant. si ista non essent. inquit. Hoc quoque addidit nos esse in dominio dei. nihil inhumaniter. cum intercedimus uobis. cum anima adhuc in corpore constituta corporeas illecebras philosophia docente contemnit et cupiditatum dulces insidias reliquasque omnes exuitur passiones. duas esse mortes. cum anima corpus relinquit solutum lege naturae. sed potius illa bona quae. cum non sit ei causa remanendi. inuocato Deo sanetur uoluntas. /522/ quia spes sicut timor passio est. ut sit cui prodesse possit. alius male uiuendo pereat sibique hac impunitate proposita. id est commendatio mansuetudinis ad conciliandam dilectionem uerbo ueritatis et ut qui liberantur a temporali morte sic uiuant. irretitur laqueis passionis. aut remedium sit salutis quo peccatis parcatur et nostris. Sed hoc ipso quo sibi celerem finem spe fruendae beatitudinis arcessit. Ergo. Et sicut qui uitam mancipio extorquet alieno crimine non carebit. quod eis parcere noui testamenti indulgentia commonemur. Mori etiam dicitur. haec mala imputanda sunt nobis. immo uero nec causa nec locus intercedendi ullus esset. sed consulendi caritate. ut uita hominum corrigatur. ITEM: Et ideo non usque ad mortem protendenda est disciplina. Q. Non. uel ipso per beneficium nostrum in melius commutato. in ueteri testamento seuerior legis uindicta feruebat nisi ut ostenderetur recte iniquis poenas constitutas. Pari autem constantia nec ueniens per naturam timenda est nec contra ordinem cogenda naturae. cogi uel inferri uel accersiri uetat docens exspectandam esse naturam. quia profectum ulterius non requirit qui ad superna peruenit. emori non poteris. ITEM: Nihil nocendi cupiditate fiat. sed ipsius quoque animalis. quantum sapio. nisi mors naturalis aduenerit. 156: QUOD NULLA DE CAUSA LICEAT CHRISTIANIS QUEMQUAM INTERFICERE ET CONTRA. quarum unam natura. cum adhuc proficiendi esse possit accessio." Nec dicit quod. ut et tuta sit inter improbos innocentia. ingrata lenitati atque unus morti ereptus plurimos necet. Sed huic ordinationi rerum humanarum contrariae non sunt intercessiones episcoporum. Nec ob aliud. Nec hoc nunc repeto. Nihil autem esse inuito domino de his quae possidet ex eo loco in quo suum constituerat auferendum. Illam uero quam omnibus natura constituit. quod superius dictum est. Tanto enim sunt intercedentium et parcentium beneficia gratiora quanto peccantium iustiora supplicia. quia et plectendo et ignoscendo hoc solum bene agitur. cum id facimus.

/525/ IDEM LIB. homicida est etiamsi eum quem occidit scit occidi a iudice debuisse. sub qua legitime constitutus est. his exceptis quos Deus occidi iubet. ITEM: Militi iubetur lege ut hostem necet. Non autem ipse occidit qui ministerium debet iubenti. inde punietur nisi fecerit iussus. reus imperii deserti atque contempti est. siue seueritate siue lenitate non nisi officium dilectionis impletur. impios de terra perdere. /524/ Q. LIB. parricidas et periurantes non sinere uiuere. 157: QUOD LICEAT HOMINEM OCCIDERE ET NON. nulla ciuitatis suae lege reus est homicidii. minister est domini. lex eum occidit. non uoluntas. IDEM IN EXODO. a qua caede si temperauerit. IDEM IN EPISTOLA AD GALATAS: Qui malos percutit in eo quod mali sunt. ne iterum percuteret. 210 . I DE CIVITATE DEI: Non occides. non quod occideret. CAP. dicit propterea. nisi quia nulli licet excepto iudice gladio quemquam occidere? Apostolo autem Petro usque ad hoc permissum est. non tu. HIERONYMUS SUPER ISAIAM. XXVII: Israelitae furtum non fecerunt spoliando Aegyptios sed Deo iubenti ministerium praebuerunt. CYPRIANUS IN NONO GENERE ABUSIONIS: Rex debet furta cohibere. ITEM: Miles cum obediens potestati. profecto. quod dolorem faceret. sicut adminiculum gladius utenti. ab imperatore poenas luit. Sicut rebellanti et resistenti uiolentia redditur ita uicto uel capto misericordia iam debetur. ut qui accipit gladium gladio pereat. Nonne istas leges iniustas uel potius nullas dicere audebimus? Nam mihi lex esse non uidetur quae iusta non fuerit. CAP LXXV: Cum homo iuste occiditur. a bonis tamen intentione atque conscientia quam Deus cernit. Quod si sua sponte atque auctoritate fecisset. AUGUSTINUS DE LIBERO ARBITRIO: Si homicidium est hominem occidere. CAP. siue data lege pro tempore ad personam expressa iussione. IDEM DE QUAESTIONIBUS NOVI ET VETERIS TESTAMENTI. si id sponte faciat. Itaque unde punitur si fecit iniussus. et habet causam interfectionis ut occidat pessimos. In misericordia enim positis lege iuris mundo crediti uti non licet aspere. et cui forte inuito atque imprudenti telum manu fugit. V: Non crudelis est qui crudelem iugulat. IX: Quare ergo sententia data est. quia Christianis iam factis occidere non licet. Hoc enim audiens. hominem occiderit. Nam et miles hostem et iudex uel minister eius nocentem.disciplina possit prodesse nec uenia. adulteria punire. IDEM AD BONIFATIUM: Itaque hostem pugnantam necessitas perimat. immo nisi fecerit. quemadmodum cum minister indicis occidit eum quem lex iussit occidi. IDEM IN LEVITICO. crimen effusi sanguinis humani incidisset. non mihi uidentur peccare cum hominem occidunt. potest occidere aliquando sine peccato. IDEM SUPER IEREMIAM: Homicidas enim et sacrilegos et uenenarios punire non est effusio sanguinis sed legum ministerium.

tantum generat cruciatum et dolorem ut etiam si nulla extrinsecus poena torqueret. Hoc crede mihi poenis omnibus grauius est. quae alieno malo animum pascit. CAP. ibi dat palmam. IDEM CONTRA FAUSTUM: Siue Deo siue aliquo legitimo imperio inbente gerenda bella suscipiuntur a bonis. III: Iustum bellum est quod ex dicto geritur de rebus repetendis aut propulsandorum hostium causa. ut non pro se hoc faciat sed pro aliis et pro ciuitate. Nam si disciplina christiana omnia bella culparet. non ut correctionem hominum negligamus. militiam istam deserite. etiam bella gerentur a bonis. sufficiat uobis stipendium uestrum. Deus apertis caelis spectat. accepta legitima potestate si eius congruit personae. et partem quam inspicit iustam. hoc est solum quod superat et gehennam. quando pugnatur. 158: QUOD POENA PARVULORUM NON BAPTIZATORUM MITISSIMA RESPECTU CAETERARUM POENARUM DAMNATORUM SIT ET CONTRA. ut licentiosis cupiditatibus domitis haec uitia perderentur quae iusto imperio uel extirpari uel puniri debuerunt. et ipsa bella sine beneuolentia non gerentur. si fieri potest. Sed quia sciebat eos haec militando facere. Nec puto ita acerba esse gehennae supplicia ut sunt illa quibus torquetur is quem arceri continget a conspectibus Christi. IOHANNES CHRYSOSTOMUS DE REPARATIONE LAPSI: Excludi a bonis. Alioquin Iohannes. ITEM: Nonnulli imperitorum putant sibi satis esse. neminem concusseritis. 211 . arma abicite. qui praeter peccatum quod originale traxerunt nullum insuper addiderunt. et nos quid faciemus? responderet eis. quia. Misericorditer enim. non mihi placet consilium. haec sola sufficeret. hoc potius militibus consilium salutis petentibus in euangelio daretur. ne uidelicet Deum uideatur homo temptare si habet quod faciat et suae ac aliorum saluti consulere non procurat et sanctae religionis detrimenta non praecauet. ut abicerent arma seque militiae omnino subtraherent. nulli calumniam feceritis. et non ultores iniuriarum suarum sed salutis publicae defensores. non esse homicidas sed ministros legis. respondit eis.IDEM AD PUBLICOLAM: De occidendis hominibus ne ab eis quisque occidatur. prosternite neminem. si gehenna tantummodo careant. Quibus proprium stipendium sufficere debere praecepit. non solum quadragesimali sed omni tempore est a proeliis abstinendum. neminem percutite. nec quadragesimali est tempore pro defensione tam sua quam patriae seu legum paternarum. Neminem concusseritis. Dictum est autem eis. militare /527/ utique non prohibuit. ISIDORUS ETYMOLOGIARUM LIB. cum ad eum baptizandi milites uenirent dicentes. /527/ Q. quae praeparata sunt sanctis. bellorum procul dubio praeparationi parcendum. nisi forte sit miles aut publica functione. XVIII. ITEM: Dictum est. IDEM AD MARCELLAM: Si terrena ista respublica praecepta christiana custodiat. nulli calumniam feceritis. Ego autem multo grauiores quam gehennarum dico esse cruciatus remoueri et abiici ab illa gloria. Si autem ineuitabilis urget opportunitas. oratio aures pulset auctoris. sufficiat uobis stipendium uestrum. IDEM AD BONEFATIUM COMITEM: Utile tibi tuisque dabo consilium: arripe manibus arma. ne nos uindicta delectet. Omnes ergo gehennae superat cruciatus carere bonis quibus in potestate habueras frui. ne resistamus malo. AUGUSTINUS IN ENCHIRIDION: Mitissima sane omnium poena erit. NICOLAUS PAPA AD CONSULTA BULGARORUM: Si nulla urget necessitas.

AMBROSIUS DE PAENITENTIA. eo quod a corporea atque terrena ab illa speciosa ac pulchra diuinae cognitionis intentione defluxerit. EXPLICIT 212 . LIB. II: Nihil autem est quod tam summi doloris sit quam si unusquisque positus sub captiuitate peccati. recordetur unde lapsus sit atque unde cecidit.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful