Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Cilt: XII, Sayı: 22 (2010/2), s. 189-210.

DİNLERDE TANRI ANLAYIŞI Mariasusai Dhavamony/çev. Fuat AYDIN

İnsanın dini tecrübesinde, kendisiyle ilişkiye girdiği, şahsiyeti olan “tabiatüstü varlıklara” inanç, bütün dinlerin ayırt edici bir özelliğidir ve bu yüzden de o, her yerde yaygın bir şekilde görülür. Ancak dinlerde bu tabiatüstü varlıklara olan inanç, çok farklı şekillerde tezahür eder. Zımnen ya da açık olarak bir diğer Yüce Varlığı dışlayacak biçimde Tek Tanrıya inanç ve ona ibadet etmeyi, monoteizm (tek tanrıcılık) olarak isimlendireceğiz. Tanrıların çokluğunu kabul eden inanç ise, politeizm (çok tanrıcılık) olarak adlandırılır. Henoteizm, tercihen en yüce Tanrı olarak kabul edilen tek tek tanrılara, geçici bir süre için Yüce Varlık olarak yönelme inancını ifade eder. Monolatry, bir tanrıya ibadet edilirken diğer milletlerin ya da grupların tanrılarının da kabul edilmesini ya da inanç olarak birden çok tanrının varlığı kabul edilirken dindar insanın dua ya da ibadet şeklindeki uygulamayı, yüce varlık olarak bir tanrıya yöneltmesini ima eder. 1.Monoteizmin (Tek Tanrıcılık) Tarihsel Gelişimi Tarihsel olarak konuşulduğunda monoteizm yani, açıkça diğer bütün tanrıları dışlayarak yalnızca Tek Tanrıyı kabul eden bir inanç her zaman çok tanrıcılık (politeizm) bağlamında vuku bulduğu için, zaman bakımından çok tanrıcılıktan daha sonra ortaya çıkan bir olgudur413. Mevcut tarihsel verilerin sonuç çıkarmamıza izin verdiği ölçüde, Mısır kralı Ikhnaton’un tek tanrıcı güneş ibadeti, katı ve açık monoteizmin (M.Ö. 14. yüzyılın ortası) ilk tarihsel ifadesi olarak kabul edilebilir. Ancak, kralın

Bu metin Mariasusai Dhavamony, Phenomenology of Religion, Universila Gregoriana Editrice, Roma 1973, s. 111-134’daki “The Conception of Deity” başlıklı kısmın çevirisinden oluşmaktadır.  Doç. Dr., SAÜ. İlahiyat Fakültesi Felsefe ve Din Bilimleri Bölümü, Dinler Tarihi Anabilim Dalı Öğretim Üyesi (faydin@sakarya.edu.tr) 413 Bkz. R. Pettezoni, Essays on the History of Religions, Leiden, 1954, s. 1-10. Pettazoni’nin monoteizmin politeist bir ortamdan ortaya çıkışı yaklaşımını ele aldığı bir diğer çalışması için bkz. “Monoteizmin Teşekkülü”, çev. Fuat Aydın, SAÜ. İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2/2000, s. 285-294.

Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Cilt: XII, Sayı: 22 (2010/2)

190 | Mariasusai DHAVAMONY/çev. Fuat AYDIN

ölümüyle ortadan kalktığı için, bu ilk monoteizmin varlığını uzun süre devam ettiremediğine işaret etmemiz gerekir. Güneş tanrısı Aten’in şerefine söylenen ilahilerde, diğer bütün tanrıların ve onlara özgü dinî tören şekillerinin ret ve terk edilmesi çarpıcıdır. Aten dünyanın ve dünyadaki hayatın yaratıcısı ve düzenleyicisi olan Tek Tanrı’dır; gerçekten de o, bütün canlıların yaşadıkları Hayat’tır. Yeryüzündeki bütün yaşam, Güneş’in hayatı, ışığı ve sıcaklığından ortaya çıkar ve var olur; anne karnındaki çocuğu o yaratır ve büyümesinin sebebi odur. “Sen uzaktasın (göklerde) ve ancak ışıkların yeryüzünde faaldir”. Sen yine batıya dinlenmeye gittin ve dünya ölümün karanlığı gibi karanlık içinde kaldı; Sen doğdun ve insanlar uyandı: Sen onlara hayat verdin”. Ayrıca Aten, yalnızca Mısırlıların değil, fakat bütün insanların Tanrısı olarak kabul edilir: “Onların dilleri, görünüşleri ve derilerinin renkleri farklıdır; onların hepsini Sen farklı farklı yarattın”. “Sen, benim kalbimdesin; (tabii ki) bana hikmeti veren ve planlar yapan ve (onların gerçekleşmesini sağlayan) güç sensin”. Ikhnaton ne bir peygamber ne de dini bir dehadır. Bu durum, onun monoteizminin niçin asla popüler bir hale gelememiş olduğunu açıklar. Ancak, bu tür bir monoteizmin açıkça ve planlı bir şekilde politeizmin bir reddi olduğunu görmek önemlidir.414 Aten’in Güneş tanrısı olarak, güneşi de içeren her şeyin yaratıcısı olması sebebiyle güneşin fiziki gerçekliğiyle özdeşleştirilmemesi de, dikkate değer bir ayırımdır. İsrail dininde, açık ve katı monoteizm, yalnızca politeistik bir çevrede ileri sürüldü ve inanıldı. Yahveh kendisini doğrudan doğruya, yanında diğerlerinin daha başlangıçta önemsizleştiği ve yok olduğu, karşılaştırılamaz bir Tanrı olarak ifşa eder. Kızıl deniz ilahisinde şöyle okuruz: “Var mı senin gibisi ilahlar arasında, ya Rab? Senin gibi kutsallıkta görkemli, heybetiyle övgüye değer, Harikalar yaratan var mı?415 Yahve’nin bütün dünyanın tek Tanrısı olduğu kesin kanaatine sahip olan İsrailliler, kendi tek tanrıcı (monoteistik) inançlarını şu terimlerle ifade etmişlerdir:

414

Bkz. Brede Kristensen, The Meaning of Religion, The Hague, 1960, s. 76-77. Ikhnoton’un sözlerinden bu iktibaslar, bu önemli ve yetkin çalışmadan alındı. Çıkış 15/11.

415

Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Cilt: XII, Sayı: 22 (2010/2)

kurban sunduğu ve yöneldiği tanrının. şu ifade için de geçerlidir: “tanrıların Tanrısı. Zerdüştlüğün açık monoteizmini kabule engel olamaması gerekir. sonraki metinlerde bu iki prensip eşitlenir. İnsan bu ikisi arasında tercih yapmak zorundadır. Cilt: XII. merkezde yer alan. Tesniye 10/17. özellikle İsrail monoteizminin gelişimini açıklamaya yönelik bir teşebbüste. İyi temellendirilmiş felsefi monoteizm. fiili olarak (de facto) tek tanrı gibi kabul edilmesi anlamını ifade eder. Yahve’nin bütün tanrılardan büyük olduğunu biliyorum”418 ifadesi. Mezmurlar 135/2 vd. Sayı: 22 (2010/2) . Tanrısı kendisine böylesine yakın olan başka bir büyük ulus var mı?”417 Yetro’nun “şimdi. Nebevi monoteizm. Ancak bu ikiciliğin. Aynı şey. Tesniye 4/7. Daniel 2/47. Ahura Mazda tarafından temsil edilen iyilik prensibi ve Ehrimen tarafından temsil edilen kötülük prensibi arasındaki bir ikicilikle (düalizm) karakterize edilir. İranlıların 416 417 418 419 420 Tesniye 3/24. hissi monoteizm tipiyle rasyonel ve felsefi monoteizm tipi arasında bir ayırım yapabiliriz. Critical Essays on the Old Testamant. Yahve”. Zerdüştlük. yeni bir şey olmayıp. bir tanrı değil. Nebevî monoteizm olarak adlandırılan ise. Gökte ve yerde senin yaptığın yüce işleri yapabilecek başka tanrı yok!416 “Tanrımız Rab her çağırdığımızda bize yakın olur. “En Yüce Tanrı” ifadesi. peygamberlerin Tanrı Yahve ile hissi tecrübelerinin sonucunda meydana gelmiştir.419 Bu bağlamda. İsrail’de geleneksel tanrı tasavvurunda güçlü bir unsur olarak var olan inhisarcı tutumun bir gelişmesi olarak kabul edilebilir. Kitab-ı Mukaddes’te sıkça yer alır ve Semitik dünyada monarşik olarak düzenlenen politeist yapıda. insan hayatının sonuna kadar devam edecektir. London. yalnızca Tanrı’nın tam olarak yadsınmasıdır. 143. adı Ahura Mazda olan Tek Tanrı vardır ve kötülük prensibi olan Ehrimen. Tek Tanrı’ya gönderme yapmak için kullanılır. büyüklüğünü ve güçlü elini bana göstermeye başladın. Ivan Engnelli.) ayırt edici özelliğidir. Zerdüşt için. s. iyi-kötü arasındaki çatışma ise. Eski Ahit’teki aşikâr tek tanrıcılığı gösteren birçok ifadeden yalnızca biridir. nebevi tecrübe ve düşünce alanı içinde yer almaz. Gatalar’da Ahura Mazda’nın Ehrimen üzerindeki üstünlüğü açık olmakla birlikte. Hissi monoteizm. Çıkış 18/11. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi.Dinlerde Tanrı Anlayışı | 191 “Ey Egemen Rab. ibadet edenin dua ettiği. Musa ve atalar döneminin [Hz. Yeşu 22/22. 1970.420 Bu monoteizm tipi. İbrahim öncesi dönemin] (çev.

XII. tenkit ilmi. Allah’tan daha çok bu tanrılara yönelirlerdi.421 İslam’da. pek çok isimle adlandırılır. Doğal olarak Muhammed kendisini hakiki monoteizmi tebliğ eden bir reformcu olarak görmekteydi. katı monoteizm öğretisi. Bununla birlikte. The Six Systems of Indian Philosophy. yavaşça gelişecekti. gerçekte yapıldığı gibi. Sayı: 22 (2010/2) . “Vedic Religion”. Başlangıçta. Necm 19/20. I. belli bir zamanda bir tanrıya yüce/üstün olarak hitap etmenin. Matarisvan” diye isimlendirirler.427 421 422 423 424 425 426 427 R. London. Zaehner. takdimeler Allah’tan daha çok bunlara sunulurdu ve Kur’an’a göre Allah aldatılırdı. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. sıradan vesilelerle.426 Henoteizm teorisinin Veda dinine uygulanmasının geçerliliği her ne olursa olsun.423 Onlar. onlar onu Agni. 1899. Vedalar dönemi insanlarının bir tanrıyı diğeriyle ve en sonunda da bütün tanrılarla özdeşleştirmelerine sebep oldu. s. Macdonnel.424 Ancak olağanüstü durumlarda Allah’a yönelirlerdi. 603. The Dawn and Twilight of Zorastriasnism. Kendi doktrinini İslami inancın esası olarak şu şekilde formüle etti: “Allah’tan başka ilah yoktur”. London. Ancak bu monoteizm. s.192 | Mariasusai DHAVAMONY/çev. yaygın bir politeizm hâkimdi.164-46. Menât ya da Menâh gibi hususi tanrılar kabul ettikleri kesindir. 40. tek Tanrı’ya. Vedalar döneminde. yalnızca Allah’ın hakiki Tanrı olduğu anlamına gelmekteydi. 19961. C. Vol. Encylopedia of Religion and Ethics. Kur’an’da birçok ayet. ilk Aryanlar tarafından kendi seçtikleri tanrılara çokça yaptıkları övgünün abartılmış bir şekli olabileceğini savundu. Cilt: XII. Rig Veda. Max Müller’in bu anlayışı.422 İslam öncesi insanların Uzza. Allah’ı Tek Yüce Tanrı olarak kabul eder ve diğer bütün tanrılardan ayrı olarak O’na özel bir yer verir. Fuat AYDIN geleneksel dinlerinin çok tanrıcı ortamında Zerdüşt. A. 1920. Bu uygulama. yalnızca İslam öncesi Arap politeizmi arka planı kabul edildiğinde anlamlı bir hale gelir. 42 vd. hem Kur’an’ın oluşum döneminde hem de daha sonra çok açık bir şekilde görünür. “Tek. A. Yama. “Bilge Rab” Ahura Mazda’ya inanmayı ve ibadet etmeyi öğretmiştir. Enâm 6/136 vd. açıkça henoteistik olan bir olgu ortaya çıktı. Tek tek tanrılara en yüksek ya da yüce olarak sık sık dua edilmesi. tercihen en yüce425 olarak kabul edilen bireysel tanrılara inancı ifade eden “henoteizm” ya da “kenoteizm” diye isimlendirmesine yol açtı. Bu. Muhammed ve Mekkeliler için. tapındıkları bütün tanrılar içinde. hakîm olan. Hinduizm’de şahsiyeti olan bir Tanrı fikri. Enâm 6/136. s.

ama ben onların içinde değilimdir. hem ezeli Varlıktır hem de. ancak onlar bendedir” der436. 9/4-5. 10/20. “bil ki. Rudra-Şiva. kötülükten nefret eden ve olumlu niteliklere ve ayrı bir şahsiyete sahip. 7/10. 7/22. evrenin Rabbi ve Yaratıcısı olarak kabul edilir. en derin bendir. Rudra-Şiva açık bir şekilde ortaya çıkar. 7/8 vd. 14-15.432 içkin olduğu kadar en yüce Şahsiyet olarak aşkındır da. Brihadâranyaka Upanishad. 6-8.Dinlerde Tanrı Anlayışı | 193 Upanişadlar’da Brahman. Tanrı. Tanrı. 10/39. her şey O’ndan çıkar ve O’na döner. İşte benim sınırsız gücüm (yoga). Svetaşvatara Upanişad’da kişisel bir Tanrı figürü. evrenden ve insan beninden ayrı bir şey olarak yavaş yavaş ortaya çıkmaya başlıyordu429. Tabiatın (gunas) unsurlarından söz ederken Krişna. başlangıç cümlesi. Mândûkya Upanishad. 9/18. Svetâsvarara Upanishad. 9/18. Aynı şekilde. Özellikle. Bhagavadgita.430 O. İnsanın özü içindeki. genel bir kavram. Chândogya Upanishad. bunlar bendendir. Upanişadlar’ın yinelenen temel konusu olarak anlaşılmakla birlikte. Hindistan’a özgü teizmin431 zirvesini teşkil eder. 1/4-10. 15/15. 7/10. Tanrının varlığını ve tekliğini kabul eden düşünceleri ifade eden. her şeyin özü433 ve bu her şeyin kendisinden kaynaklandığı tohum434 olarak insanların kalplerinde435 ikamet eder. adaleti seven. evrenden ve insanın beninden ayrı Yüce Varlık düşüncesine/anlayışına yönelik bir eğilim de vardır. “bütün varlıklar Ben’de var olurlar.428 Düalist olmayan bu eğilim. şahsiyeti ifade eden terimlerde. tarih olarak daha eski Upanişadlar’da insanın en derin beni. bütün olgusal evrenin kaynağıdır. besleyicisi ve yok edicisidir. 429 430 431 432 433 434 435 436 437 Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. ama onlarda bulanmayan Özbenimdi. 6/5-11. başlangıç ve sondur.”437 428 Brihadâranaka Upanishad. evrende ve insan beninde ikamet eden şey olarak Tanrı fikri. ben onlarda değilim. 2/5. evrenin yaratıcısı. 3/8. Cilt: XII. Her şeyin kaynağı olan besleyici. zaman ve benle donatılmış bütün sebepleri idare eden “Bir’dir”. ki varlıkların etkin sebebi olan ve tüm varlıkları destekleyen. O. bütün evrende ikamet eden ve onu kontrol eden değişmez Mutlakla özdeşleştirilir. Sayı: 22 (2010/2) . O’nun başlangıcı. Tanrı. aşkın olduğu kadar içkin. ortası ve sonudur.

Parvati’nin oğlu. özellikle Tanrı sevgisinin somut ve derin tecrübesinde (bhakti) görülür. Genasa’dır. yalnızca O ölür” der. Tanrı’yı evrenden daha fazla bir şey kabul ettiği için panteizmden ayrılır. Köprüyü inşa eden Hanuman. Oxford. panteist (kamu tanrıcı) bir özellik taşır. yegâne Yaratıcıdır. 1900. Bütün selamlar sana Her inayeti bana ver. Kebîr: “Tanrı birdir. Kebîr.. ondan uzakta durmalıdır. tanrısal yakın oluşun ne ifade ettiğini doğru olarak anlamış görünürler. 7/8 vd. Ölü. her şeye göz kulak olur/her şeyi korur. Cilt: XII. Vişnuculuk’ta Vişnu ve bütün diğer tanrıların kendi buyruğuna verildiği. Gita’daki bazı paragraflar. Yüce Tanrı’dır ve bütün diğer tanrılar ona tabidir. ölüdür. onunla dostluğu gerçekleştirme ihtiyacı ve yalnızca ona dayanmanın ve yalnızca ona yapılan ibadetin ve teslimiyetin derin anlamıyla karşı karşıya geliriz.438 ancak yukarıda iktibas edilen diğerleri ise.194 | Mariasusai DHAVAMONY/çev. Hinduizm’in mezheplerinde de. aşağıdaki dünyalarda. Bazı örnekler. yalnızca tek. s. Ay. Hindu bhakti. tek Yüce Tanrı fikri daha açık bir şekilde görülür. gidiş ve gelişle sınırlanan değil. XCII. Fuat AYDIN Öyleyse. Ölü Krişna’dır. Bhakti tecrübesinde. Bijak. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. bhakti dininin monoteizmini daha açık bir şekilde gösterecektir. Tek. ölmeyen.. 45.. Yılan-Tanrı’dır. Tanrı’nın inayetinin etkili hale gelebildiği arındırılmış bir kalbin ve tövbenin gerekliliğiyle ve Tanrı’yla bir olma. Tanrı’nın neşeli sevgisini bilecektir. kendisi dünyadan bağımsızken dünya bütünüyle ona bağlıdır. ölü. parçalanmamış ve kalbi sevginin kendisine borçlu olunduğu Yüce Tanrı’dır.” “Ölü Brahma. Pope’un tercümesi. Bu yüzden yalnızca o. 438 439 440 9/16 vd. ikincisi yoktur. Sayı: 22 (2010/2) . Rama.”440 Tukaram: Tanrıya ibadet eden. Gökte. Güneş. Şivacılık için Şiva. yeryüzünde ve sularda. meydana getiricidir. Vişnu Mahesa’dır. Bütün selamlar sana. sevgi ve Tanrıya teslim olma anlamına gelir ve Yüce Şahıs olarak Tanrı fikrini ima eder. Saf monoteizm ifadesi. The Tiruvâcakam. Sabda. Ölü. Gita’nın teizmi.439 Manikkavâcakr: “Aşkın Varlık! Göksel saraylarda ikamet edenlerin Rabbi.

bir göstergesi olarak kabul edilir. onlar için hakîm ve âdil bir yönetici seçerek halkın yönetimiyle ilgilendiği ve yöneticinin kendisine de. sevgiye sevgiyle karşılık vermeyi isteyen ve dindarlıklarına inayetle mukabele eden Şahsiyeti olan bir Tanrı’yı ararlar ve bulmuş görünürler. Onlar. Yahudi ya da İslam monoteizminden. bu tür bir monoteist inancın açıkça kendisiyle birlikte güçlü ahlaki imalar taşıdığını gösterir. iyi ve söz dinler olanı ise. Hindu teizmi. Daha iyi bir şekilde söylendiğinde. Tanrı’nın ve onun bir olduğunu söyleyen. Konfüçyüs öncesi Çin’deki Tanrı’nın karakter ve sıfatlarını ortaya koymaktadır. Halktan itaat istedi ve yasa tanımazı derhal cezalandırdı. Cilt: XII. 1932. her şeye gücü yeten ve her şeyi bilendir. fakat bütün tanrıların en güçlüsü ve diğer bütün ilahlar üstünde en yüksek otoriteye sahip olarak ibadet edilen. oysa diğerlerinin “doğruluğa dair arzuya” dayanması sebebiyle farklıdır. monoteizmin Yahudi ve İslami tipi. Bu. Hint monoteizm tipinin ayırt edici bir işareti olarak “Tanrı’ya dair bir farkında oluşu” vurgulaması. D. Tanrı’nın kendisinin.441 Hint tanrı âşıklarının birçoğunun monoteizmleri için ana motif. Diğer monoteizm tipleri.Dinlerde Tanrı Anlayışı | 195 Çünkü odur. Chinese Religions. manevi dünyadaki hiyerarşik bir yapının başında. Hint teizminin esas saiki. ilkel ata-ruhu değil. Hint monoteizmi. Yüce Tanrı’nın elinden O’nun emir ve fermanıyla aldığı öğretilir. Bkz. mükâfatlandırdı. Hoyland. 1968. 19. London. iki temel bileşeni olarak. 441 442 J. dini ve ahlakîdir. o sevgi bir anda yok olacaktır. Hint teizminde ahlakî olan ikincil bir öneme sahiptir. London. açıkça felsefi olmaktan daha çok dinidir ve akıl kendi tecrübelerini meşrulaştırmak için kullanılmış olsa da. Sayı: 22 (2010/2) . insan ruhundaki tanrısal varoluşa hasreder.14-31. An Indian Peasant Mystics. Bu Tanrı. Bu da. halkı ve ülkeyi. bundan dolayı da. adaleti ve iyi yönetimi isteyen ve kötü yönetimi ve şehvet düşkünü oluşuyla tanınan Shang hanedanının son kralını tahttan indirmeye karar verenin bu Tanrı olduğuna inanılır. tanrısalın dini tecrübesidir. bütün olarak evrende olandan daha çok. Aşağıdaki metin. S. s. T’ien ya da Shang Ti diye isimlendirilir. bağımsız ve üstün bir Yüce Tanrı’dır. “içkinci” olarak isimlendirilir. her şeyden önce dikkatini. saf akıldan daha çok derin Tanrı tecrübesine dayanırlar. şahsiyeti olan bir Tanrı’dır. Tanrı’nın iradesine boyun eğmek ve onun emrini yerine getirmenin. O mutluluk. diğerleri dini oluşun yanı sıra bütünüyle ahlakî iken.442 Yüce Tanrı. T’ien. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. Kimin yönetici olacağına karar veren. Kadim Çin dininde. O. s. Howard Smith. daha çok Tanrı’nın aşkınlığı ve onun kutsallığıyla meşgul olurlar.

O’na. Parrinder’in “Religions of Illiterate People: Africa”. A. 10. Leiden. Bütün halkların doğumu sırasında T’ien onların tabiatının güvenilmez olmasını. Tanrı’yı ifade eden çok sayıda isimleri vardır. Schebesta’ya göre.196 | Mariasusai DHAVAMONY/çev. 12-16.8.g. “Yukarıdaki Ti’en nasıl her şeyi kuşatıcıdır. Concepts of God in Africa. Haşmetli T’ien. Yukarıda Ti’en nasıl da korkular salar. en azından bazı yazarlar tarafından Tanrı olarak takdim edilen şahsiyeti olan bir Ruh’a. özellikle Afrikalının günlük hayatında ve ibadetlerinde ne kadar uygulandığı ayrı bir mesele olmakla birlikte. Bushmenler arasındaki Hotontolar.. s. 3. her şeyi görendir ve her nereye gidersen sana ulaşır.1. Sayı: 22 (2010/2) . New York. Bkz. Shih. E. G. her şeyi görür ve zevk ve sefahat gezintilerinde sana ulaşır”444. Fuat AYDIN “T’ien her şeyi görür ve işitir. emretti. ancak.2. Okuma Yazma Öncesi Toplumlarda Tanrı Anlayışı Bu inancın. Ti’en sana tamamen güvenlik bahşederek seni korusun ve kollasın. bir Yüce Tanrı ve gayr-i şahsi bir Ruh 443 444 445 446 447 Shuo Ming Chung.. Afrika’ya özgü yüce Tanrı’ya inanç hakkındaki yorumumu. 3. 3. Onlarda göklerin ve yeryüzünün yaratılışı hakkında birçok mit vardır. Tsui’goab’a inanmaktadırlar. 1. Haşmetli T’ien. Mbuti pigmeleri. s. 556 vd. “T’ien’in gazabından kork ve kendini zevk ve sefahate teslim etme. Güney Afrika’da Tanrı için kullanılan ortak bir isimdir. İyi başlayanlar vardır. Mulungu. A. T’ien’nin sana karşı değişmesinden kork.e. John Mbiti. 2. büyük bir Ruh’a inanırlar. bu halkların çoğunun bir Yüce Varlıkla448 ilgili bir inanca sahip olduğu. kötü günlere dalmakta acele etme. 1. nasıl aşağıdaki bütün halka hâkimdir. Bantu ve Sudanlıların.447 2. Bilge kral. Cilt: XII. çalışmasına borçluyum. 1971. güneş gibi. onun örneğini saygıyla takip ederler ve halk iyi yönetilir”443. Birçok cezalarla hükmeder.3. şimdilerde artık genel olarak kabul edilmektedir. Rahipleri.g. Kongo ormanlarının pigmeleri. 3. Sen gerçekten erdemli olabildiğinde bu hangi mutluluğu engelleyebilir ki? Birçok lütuflar almama sebep olan odur ve bu lütuflar gerçekten de çoktur446.e. insanları yaratan ve ateşin kendisinden geldiği kabul edilen Tanrı Tore’ye inanırlar. 448 Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. Historia Religionum¸ Vol. Mulungu. onu model olarak kabul eder. 1970. Rab ve Yağmur-veren olarak dua edilir ve kurbanlar ona takdim edilir. çok azı ölünceye kadar iyi kalır”445.

Cilt: XII. Tanrı’nın bir diğer ismi olan Nyambe ise. yalnızca dünyayı geçmişte yarattığı için değil. onun duyular yoluyla bilinemeyeceğine inanırlar. yaratılışın arkasından bir dizi ikizler meydana getirmek için kendisini yeryüzüyle birleştirdiğini düşünürler. Nijerya Ibolarının Çukvusu. her şükrün ötesinde. Yağmur vermesi için ona dua edilir. yeryüzünün yaratıcısı olarak kabul ederler. 197. s. (Edit). Tanrı’nın bütün şükranların ötesinde olduğu şeklindeki Akan övgüsü. 2. işaret ettikleri şeyler hususunda oldukça belirsizlerdir..Dinlerde Tanrı Anlayışı | 197 olarak kabul edilir: Yaratıcı. Ngeva. Kavranamaz olduğu düşünülse de. Tanrı. onun duyularla bilinemeyeceğine inanırlar. Leza’dır. Dahomey’in Mavu’su. “Tanrı’nın neye benzediğini bilemeyiz. “bütün uzayı dolduran. Batı Afrika halkları Yüce Varlığa Amma. Kendisini gök gürültüsü ve şimşekte açığa vurur. varolan ve semada yaşayanların hepsinin yaratıcısıdır. Paris 1959. London 1955. Tangalılar. her şeye gücü yeten ve her yerde hazır olandır. 1. genel olarak ekvator Afrika’sında (Botswana’dan Kamerun’a kadar) bulunur. günahkârı cezalandıran âdil. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. yönetici. Bu isimler. Leza. Bu isim. hem ‘Tanrı’ya hem de insan ruhuna işaret eder. Tampls. Tanrı hakkında kullanılan ve Afrika’ya özgü bir diğer isim. İyiyi mükâfatlandıran. ahlakî bir Tanrı’dır. kendisine bütün hayvanların annesi olarak seslenilir. Kongo’dan Tanzanya’ya kadar yaygın bir kullanıma sahip olan. Sayı: 22 (2010/2) . gizemli Tek’tir. Afrika’daki farklı Tanrı anlayışlarının analizine geçebiliriz. güç ya da yaratmaya işaret eder. Lugbaralar. Darlyl Forde. İnsan ruhunun Tanrı’dan bir sudur olduğu kabul edilir. O her yerde. her şeye gücü yeten ve evrendeki gizemli bir güç olarak kabul edilir. onun Bantu Philosophy’si. Buraya kadar söylediklerimizden sonra artık. Tanrı’nın gücü. P. Tanrı Amma’yı evrenin. anlaşılmaz. Ngombeler. “göğün sahibi” anlamına gelen Nijerya’daki Yorubalılar tarafından kullanılan Ol-orun dışında. fakat aynı zamanda şimdi fırtınalarda ve mevsimlerde kendisini gösterdiği için de tabiatta görülür. farklı güçlerle do- 449 450 Bkz. sınırsız Bir” olarak tasavvur edildiği için Tanrı’nın övgü ve şükranla tüketilemeyeceğini dile getirir. Afrika din ve felsefelerindeki bu güç anlayışının ne kadar önemli olduğunu ortaya koymuştur450. Dagonlar. Mavu. tanrısal lütfa işaret eden. Olorun. Gökte ikamet eden. Dünya. Alurlar da. Çukvu isimleriyle seslenirler. onu yalnızca “açıklanamaz” diye isimlendirirler. her şeyle çağdaş büyük havuz. rüzgârda ve göktedir” derler449. African Worlds. kuzey doğu Kalahari’den.

Fuat AYDIN ludur ve en iyi hayata sahip olan. Bambalar. onun evrensel bir Baba ve halkını da Tanrı’nın çocukları olarak düşünürler. O bir insan değildir” derler. gayr-i şahsi güçler. 71 vd. Genel olarak hem Anne hem de Baba gibi. bir hayat gücüdür. dünyayı ve insanlığı yaratan. s. yardımsever biri olarak takdim edilir. ölümden sonra yaratıcıya geri döner.g. onun egosunun ayırt edici özelliği. İyi şifacı (medicine) onları sürdürür. 4. Tanrı’ya. onlara ihtimam gösteren. Tanrı’dan “Büyük Anne” diye söz ederler. ihtiyaç zamanında onlara lutfeden biri olarak düşündüklerini gösterir452. babadan irsen aldığı. doğuran. İnsanlar. en büyük güç ve uyum ile donanmış olan bir şeydir. A. her insanın annesinin kanının yanı sıra. Bununla birlikte Tanrı. Tanrı. insanların kendisine dayandığı ve düşmesine engel olan. Aşantiler. Kuzeyli Nuhalar. hayat ve güç isteklerini içerirler. her insanın doğumunda kaderiyle birlikte verir451. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. tabiat ruhları. bu kuvvetli güçlerle karşılaşırlar ve onlarla barış içinde yaşamaya çalışırlar. ondan bütün ülkeleri yaratan ‘Yaratıcı Baba’ diye söz ederler. 91-93. 3.g. büyük Güc’e dayanan ikincil güçlerdir. Farklı güç mertebeleri arasında Tanrı en büyük Güç’tür. s. doğumda bir sunsum ve bir kra aldığına inanırlar. Concepts of God in Africa. Bir’dir. Onun babası yoktur. kötü büyü ve büyücü onları tehdit eder.e. “O. Dualar. Bu anlayış. Abulayalar. Lundalar.. her bir şahsa lütuf ve şanstan payına düşen şeyin nihai dağıtıcısı olduğundan ‘Dağıtıcı’ olarak isimlendirilir. Hererolar.y. a. insanların bedenlerinin şekillendiricisi ve hayat nefesini vereni olduğunu da işaret ederler.198 | Mariasusai DHAVAMONY/çev. bu ruhu ya da hayatı. en bereketli hayata ve kendisinden kaynaklanan dünyadaki bütün güce sahip güçlü. onların Tanrı’yı anne olan. yaratıcı ve lutfeden olduğu kadar Baba’dır da. Ruhlar.. Bir insanın krası. Tanrı. geçmişteki büyüklerin Baba’sıdır. Ata ruhları. ölümde insanla birlikte yok olan şeydir. Sayı: 22 (2010/2) . 451 452 John Mbiti. Yüce Tanrı. Afrika’da kullanıldığı şekliyle Tanrı isim ve sıfatları aynı zamanda O’nun. ahlakı veren ve insan davranışlarını yargılayandır. güç ve hayatı onların yardımıyla kazanırlar. anasoylu bir sistem sebebiyle doğal olarak. Bu. Onlar. Bir insanın sunsumu. her insanın bedeninde yaşayan yaratıcının küçük bir parçası. Azandeler. toplumlarındaki düzenin Tanrı tarafından tesis edildiğini ve bu düzene karşı suç işleyen kimsenin O’nun tarafından cezalandırılacağına inanırlar. Cilt: XII. hırsızlık yapan kimsenin Tanrı tarafından şimşekle cezalandırıldığına inanırlar. O’nun aracıları ve kabile yasasının koruyucularıdırlar ve yasayı çiğneyenlerin cezasını uygulamada Tanrı’ya yardım ederler. tanrısal olamayıp.

Yüce Tanrı’nın. A. Dahomeylerin çoğu. Afrika iman ve ibadetinde. ölümle ilgili bir mesajın insanlara gönderildiğini anlatır. merkezi Dahomey’deki mabetler yerine. halktan uzaklaşmış olarak düşünüldüğü gibi. Religions of Illiterate Peoples. ancak. Religions of Illiterate Peoples : North Americat. yer. eşyanın yaratıldığı ve onun dünyadan çekilmediği (Deus otiosius) başlangıç zamanıyla sınırlı olduğu söylenir. Semanın yöneticisi olarak güneş. Bu genel kuralın en açık istisnası. 557.g.e. Tanrı Mavu’yu ay. s. güneşe ve aya çok ilgi gösterilmesi. deyimlerde/atasözlerinde. anne. Parrinder. bazen bir Yüce Varlık rolünde görünür ve insanlar hem Tanrı hem de güneşi görmek için göğe çıkarlar. özel sunaklarda düzenli olarak tapınılan Fransız Sudanındaki Dagonların Yüce İlahı Amman’ın durumudur. Afrika. yalnızca Yüce Tanrı’ya yöneltilmiş kurban ve kültlerin nadir olduğu doğru olmakla birlikte. s. Bushmenlerin ay hakkındaki mitleri. Ay ve güneş olarak Tanrı. 558-559. lütfu sürdürendir. insanların ulaşabileceği kadar yakın bir yerde ikamet etmesine rağmen sonradan. tabiatüstü varlıklara inancın yaygın olduğunu görürüz. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. evet. profesyonel dini uzmanlar olan rahip-düşünürlerin dininde. 595’de. Bu dinlerin daha yüksek şekillerinde ya da Paul Radin’in söylediği gibi. Başlangıçta.y. Dahomeyli Fonlar. Güçlü ve haşin Güneş Lisa. J. R. düzenli bir kültün nesnesi değildir. Pigmelerin bir kısmı. Cilt: XII. O aynı zamanda. açıkça Yüce Tanrı düşüncesi varken genel olarak kabileci inançlar olarak kabul edilen diğer dinlerde.. Tanrı. bilmecelerde ve selamlarda Tanrı’nın ismi günlük olarak hala birçok halkta kullanılır455. s. Parrinder’in gözlemlediği gibi. yalnızca istisnai durumlarda kendisine müracaat edilir. Mavu’yu tek Yüce bir Tanrı olarak kabul ederler. G. yaratıcıdır. Bu çiftten diğer yedi ikiz ortaya çıkar: Fırtına. yalnızca primus inter pares (eşitler arasında birinci) olduğu görü- 453 454 455 E. Historia Religionumt.g.454 Yüce Tanrı’nın faaliyetinin. Lisa’nın şerefine. inayeti devam ettirme. Dikkatimizi şimdi Amerikalılara döndürdüğümüzde. ayın ilk insanı yarattığı ve doğumun sırlarını öğrettiğini nakleder. Sayı: 22 (2010/2) . 5. şefkatli ve bilge biri olarak tasavvur ederler. Fox. görünüşü değişse de. Çoğu durumda o.Dinlerde Tanrı Anlayışı | 199 biz insanlar arasındaki anlaşmazlıkları çözümleyen Tek olarak hitap ederler453. a. işaret edilmeye değer bir şeydir. açıkça tecrübede ve ifade edilmese de her zaman halkın dini hayatının arka planında vardır. onunla tezevvüç ettirilir. E. demir ve su tanrıları.

yarı insan. Savaşta. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. Yaratıcı ruhlar düşüncesi. Robert H. insan hayatında süre giden açlık. Yaratılış bir kez tamamlandığında. Kuzeyli avcı-toplayıcılar arasında. onun çocukları olarak dua edeni kabul ederler ve ona hususi emirler vermeye devam ederler. birçok kabilede önemli bir rol oynar. görü arayışında kazanılan bireysel hayvani ruhlardır. Kurt. Cilt: XII. Hayvanların sahibi (yani. insanlığın potansiyel bütün düşmanlarını öldürmediler. Gerçek ziyaretçiler. yaratıcı ruh sahneden çekilir ve halkın hayatında. New York 1962. Primitive Religion. hem şarkılarının sözleriyle hem yeniden değişimle hem de hususi bir emirle ifşa edilirler. daha yakın oldukları düşünülen ilahlar önemli hale gelirler.456 Gök ya da güneşle ilişkilendirilen bir Yüce Ruh ya da bir tür Yüce Güç düşüncesi. Kahraman İkizler. Ancak genelde onlar. E. Navaho dininde457 Kahraman İkizlere. kirlilik sebebiyle. insanın yaratılmasının ve sosyalleşmesinin aracılarıydılar. Alışılmış modellere göre. nadiren ortaya çıkar. zayıflık. Sayı: 22 (2010/2) . balıklar gibi) insan dünyasını birleştirir.200 | Mariasusai DHAVAMONY/çev. Evans Pritchard. yaşlılık. Tabiatüstü güçlerle donatılmışlardır ve ayin ve tabuların yerine getirilmesiyle korunurlar. New York 1952. önde gelen hayvan ruhu. Kahraman ikizler. insanlık adına gençlerin Navaho ideallerinin birçoğunu temellendiren seyahatlerini hatırlatan törenlerde dua edilir. Onlar. hiçbir şekilde Güneşle ilgili olarak düşünülmezler. hayvan dünyasıyla (kuşlar. avcılıkta başarılı olmayı garantilemek için hitap edilir. Lowre. Clyde Kluckhohn and Dorothea Leighton. Crow Dininin görü arayışının aşağıdaki tasvirini verir: “Güneş çağrılsa da. s. ara sıra onun elçileri ya da sembolleri olarak Güneşle ilişkilendirilir. The Navaho. gök gürültüsü kuşu. ancak gerçek doğalarından ayrılmadan önce. yarı hayvan. avcı kabilelerin temel tabiatüstü varlıklarıdır. Fuat AYDIN lür. Keresler arasındaki Dişi Geyik). som balığı ve ayı gibi hayvan ruhları. hem Kahraman İkizler hem Kültür Kahramanı hem de hayvan ruhudur. Bu mitin bazı sürümleri. Önemsizleşen ilahlar ise. bir ruhun bu ToprakDalgıcına ve onun daha sonraki faaliyetlerine rehberlik ettiğini nakleder. Eğer evlilikte başa- 456 457 Bkz. suya dalan ve Tanrı’nın kendisinden dünyayı yarattığı bir miktar toprağı çıkartan hayvan ya da kuş olan bir ToprakDalgıcı figürü vardır. 4-5. Bir diğer ifadeyle. Ziyaretçiler. Plan Kızılderilileri arasında Koruyucu ruhlar. Bu ruha. kendilerini insan tarzında takdim ederler. kesinlikle bazı tarım kabilelerinde vardır. Yüce İlah’ın belli bir yönünü akla getirir. davranış modelleri olarak hizmet görürler.

c. “Australian Relgions”. çoğu kez ibadet edilmek yerine saygı gösterilmekle birlikte bir Semavi-Varlık ya da Yüce Tanrı’ya yönelik bir inanca Avustralya kabilelerinin büyük kısmının sahip olduğu şeklindedir. Avustralya’ya özgü devekuşuna benzer iri bir kuş (çev. Aranda’nın varlığıyla yakından ilişkili değildir. yaratıcı değil. Oxford 1965. onun hedefine ulaşacağıdır. 1967-68’de. koruyucusunun ortaya çıkışını bütün ayrıntılarıyla taklit eder ve kendisine nakledilen nasihatlere uyarsa. 6.. hem bu ikinci hem de üçüncü kategoriye dâhildirler. Sayı: 22 (2010/2) . 7. Bilim adamlarının genel kanaati. kozmik düzenin bir kısmı ya da tamamından sorumlu oldukları kabul edilir. Lawrence ve M. Yüce Tanrı hakkında genellikle babalığı çağrıştıran Nurrundere. eğer ruhun yeni olarak evlatlığa kabul ettiği çocuk. aldatıcılar (trikster). Biaame. şimdi o. Altjira’nın ya da göğe yükselmiş olanların ailesinin ölümsüzlüğünü bilme hususunda 458 459 Bkz. birçok eşi ve çocuğuyla (oğullar ve kızlar) Gökte yaşadı. Yüce Varlığa olan inancın anlamının ortaya konulması için tasnif edilmeye muhtaç farklı bir tabiatüstü varlıklar resmi sunar459. kendisini düşman kargılarına karşı koruyan. Ghosts. yaratmadan sonra insanlarla çok yakından ilgilenmeyen saf yaratıcılardır. J. Kültür kahramanları. şimdilerde artık yatışmıştır. telafisi mümkün olmayacak şekilde koparıldı. çiçekler ve meyvelerle ölümsüz ve dünyada ne olduğuyla ilgilenmeksizin yaşadılar. Bir Yüce Varlığın mevcudiyeti ya da ona olan inanca dair tartışmalar. Mircae Eliade. Meggitt¸ Gods.Dinlerde Tanrı Anlayışı | 201 rı aranıyorsa ruh. Diğerleri ise. demonlar ve kasten can sıkıcı ya da kötülüğü yaratan yaramaz periler gibi ne yaratıcı ne de düzenleyici fonksiyonu olmayan bağımsız ruhlar vardır. Onlar burada.”458 Polenezya. onları deviren belli bir tarzda kuvvetli bir şekilde donanmış. s. Bunjil. Onların. History of Religions. Birincisi. ölülerden (ölü ruhlarından) ve ata ruhlarından oluşur. Bir zamanlar gök ve yeryüzü arasında iletişim olmakla beraber. ilahlar ve kültür-kahramanları gibi bağımsız ruh-varlıklardır. Cilt: XII. Djamar gibi birçok isim kullanılır. üç gruba ayrılırlar. Merkezi Avustralya’nın Aranda dilini konuşan bölgelerinin inancına göre. * Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. İma edilen şey ise. and Men in Melenesia. İlahlar arasında bazıları hem yaratıcı hem de düzenleyicidirler. Nurelli. Üçüncü grup. Ruhvarlıklar. Totemler. gök ve yeryüzü her zaman Emu*-ayaklı ebedi genç Yaratıcı Baba (Knaritja). insanlara ya da beşeri topluma yakın yaşarlar ve beşeri meselelere müdahale ederler. Gökle olan iletişim bir kez koptuğunda ve ölüm dünyaya geldiğinde o. “Büyük Baba’nın primordiallığı. savaşın dramatik bir uygulamasını yapabilir. P. Daramulun.). fakat beşeri meselelerde aktif olma anlamında yalnızca düzenleyicidirler. İkinci olarak. 6 vd. 1966 ve c.

Bu tip mitlerin genel özellikleri şunlardır: Başlangıçta. Sayı: 22 (2010/2) . ruh göçü.) mitlerin belli bir türünde. Düalist (İkici) Tanrı Anlayışı Dinler tarihinde. Bu kitap Mehmet Aydın tarafından Dinin Anlamı ve Sosyal Fonksiyonu adıyla Türkçe’ye çevrilmiş ve ilk baskısı. Ancak. mitin Merkezi Asya ve güney Doğuya özgü varyantları.6. Arandalar ve diğer Avustralya kabileleri için ulaşılabilir tek “ölümsüzlük”. Tanrı. Bu detaylar. küçük bir çamur parçasını getirmesi için sulara dalmak üzere gönderdi. bâtın ve zahir. Şeytanı dünyayı yapmayı düşündüğü. yani primordial ataların hayatına ebedi geri dönüştü.1. Tanrı anlayışında iyi bir şekilde görülecektir. Kozmogonik [evrenin yaratılışını anlatan] (çev.) Satapatha Brahmana. 461 Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. kaos ve yaratma.1 vd. erkek ve kadın. Kozmik dalış ve yaratma işinde Şeytan’la bu ortaklığın sonuçlarının detaylarında birçok farklılık vardır. Dini anlam düzeyinde bu mitler. maksadımız bakımından o kadar da önemli değildir. Fuat AYDIN artık çok fazla işe yaramamaktadır. Kendisinde. Ahlaki bir düalizmi ima etmeksizin bir karşıtlar ve gerilimler sistemiyle dünyayı ve insanın durumunu açıklayan mitler buluruz. Ancak yine de. bu yalnızca. doğum ve ölüm. oldukça yaygın bir kabuldür461. karşılıklı olarak birbirlerini ima eden birçok ikiye ayrılma ve kutuplaşmayla karşı karşıya kaldığımızı aklımızda tutmak zorundayız.202 | Mariasusai DHAVAMONY/çev. The Quest. 460 Bkz. Cilt: XII. Mircae Eliade. Tanrı’nın yalnızlıktan kurtulma arzusundan doğan bir dosta/arkadaşa ihtiyaç duyduğunu da açıklaması sebebiyle önemlidir. Şeytan’ı kabul etmek ya da yaratılış şemasında ona yer vermek zorunda olduğumuzu ima ederler. aynı şekilde gerçekliğin tamamına anlam verme hedefine de hizmet ederler. s. Kültür Bakanlığı yayınları arasından çıkmıştır (çev. kış ve yaz. onların mevcut dünyadaki kötülüğün kaynağını bu şekilde açıkladığı için değil. Chicago. 11. yalnızca Tanrı’nın ve Şeytan’ın üzerinde yürüdüğü sular vardı. evrenin ve insanın periyodik yenilenmesinde görülen. hayat kiplerini ifade ettikleri gibi. fakat aynı zamanda. Bu ikiye ayrılmalar. 1969. 127-175. yüksek ve aşağı. Tanrı’nın Şeytan’la ilişkisi.460 3. Mesela. gündüz ve gece. Tanrı ve Şeytan’ın kan kardeşler ya da ezeli olarak birlikte var oldukları veya Tanrı’nın Şeytan’ın ortaklığı olmaksızın bu dünyayı yaratmasının imkânsızlığı gerçeğini aydınlattığı için önemlidir. zıtlıkların karşılıklı olarak birbirlerini ima ettiği bu düalizm türü.

Asular’da olan hakikat. çok uğraştılar. altın bir yumurta peyda oldu. Cilt: XII. bu evren suydu. Sonra bu altın yumurta yaklaşık.Dinlerde Tanrı Anlayışı | 203 Avamın zihni. ancak insan Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. karanlık ortaya çıktığından dolayı. Böyle (söyleyerek. Asuların hakikati reddettikleri ve yanlışlığı kabul ettiklerinin farkına vardı. yine düalist tanrı anlayışını açıklamak bakımından önemlidir. Böyle (söyleyerek. Yalnızca hakikati konuşarak (ya da sadakatle). (O zaman) tanrılar bütünüyle hakikati söylediler ve Asuralar bütünüyle yanlışı. yanlışlığı kabul ettiler. kendi orijinal kaynaklarından önemli bir kaç mitin tasvirini verelim. “Başlangıçta.. Sertliği meydana getirirken. babalarının mirasını elde ettiler: Konuşma. hem yanlışlık hem doğruluk. doğru ve yanlış.. konuşmayı arzuladı. Çünkü bir yılda Pracapati doğdu. ben kötülüğü yarattım. kötülüğe rağmen onların içine işledi ve sonuçta onların üstesinden gelindi. köle ve hatta Yüce Tanrı’nın baş danışmanı olarak Şeytan’ın rolünü tasavvur etmenin zorunlu olduğunu düşünür. Sora o. Onun için. Sonra tanrılarda olan yanlışlık. Varlık onu üretti ve o zaman bir yıl meydana geldi. ulaşılan gök (divan) üzerinde yaratıldı. yaratmaya devam ederken.. Çoluk çocuk isteyerek. Sonra. Bundan da bir yılda bir kadın ya da bir inek veya kısrak hâsıl oldu. tabiri caizse. tapınmaya ve çalışmaya devam etti. karanlık ortaya çıktı. tanrıların yanlışlığı reddettiği ve doğruluğu kabul ettiklerinin farkına vardı. tabiri caizse bir gün ışığı (diva) oldu. Asuraları yarattı. Onun için yaratırken. Hint mitolojisindeki Devalar ve Asuralar. O. Tanrı’nın yalnızlığını ve onun Şeytan’la arkadaşlık ihtiyacını. Biz bu altın yumurtayı ayırdık.. Ondan bir yılda. Bu. Bu yeryüzü haline gelen bhuru. iş arkadaşı. yanlışlığı reddeden tanrılar. ona gidelim”. bir yıllık bir dönem boyunca yüzdü. sulardan başka bir şey yoktu. sertliği meydana getirdiler. Böyle söyleyerek.”. Bir yılda Pracapati. Sonra bu daha düşük nefesten o. Pracapatı olan bir erkek (purusha) peyda oldu. “Her ikisi de Pracapati’nin soyundan olan Tanrılar ve Asuralar. Kendisinde çocuklar düşündü. hakikat) tanrılara geldi. bildi: “ben yaratırken. ona gidelim. Onlar bu dünyaya ulaştıkları zaman yaratıldılar. Bundan. ulaşılan gökte yaratılanlar tanrıların (devah) Tanrıs’ıydı. birbirleriyle aynı şeydiler. yalnızca hakikati söyleyen insanın daha zayıf ve daha fakir hale gelmesi vukuu buldu. Her ikisi de doğru konuştu ve her ikisi de yanlış (söyledi). oysa Asuralar doğruluğu reddederek. yanlışlık) Asuralara geldi. Sayı: 22 (2010/2) . Bu tanrılar. doğruluğu kabul ettiler. ağzıyla tanrıları yarattı. Sular “yeniden nasıl can verebiliriz?” diye düşündüler. Konuşanlar. tanrılar daha zayıf ve daha fakir hale geldiler. Gelin her şeyden önce. bu gök kubbe haline gelen bhuvah’ı ve o gökyüzü olan svarı telaffuz etti.

beşeriyetin korkunç bir düşmanı olarak bu sıfatı alması muhtemel olan demon Vritra’nın yalnızca bir başka şekli olan yılandır. Oxford 1962. yıldırım-fırtına miti örneğidir ve kuraklık demon’u Vritra üzerinde. Indra ve Vrtra arasındaki savaşın sonucu olarak suların serbest bırakılması ve güneşin parlatılması.5.g. Rig Veda’nın sonunda. Fuat AYDIN sonunda (başarılı) hale gelir. Vrtra’nın yok edicisi yani. Indra’nın Asuraların başı Vrtra’ya karşı olan mitolojik savaşıyla karşılaşırız. kıvrılmış bir yılan gibi avını kuşatmasından dolayı. karanlığın ortadan kaldırılması ve sonuçta güneşin parlamasından oluşan zaferdir. Zaehner. (daha üstün) hale geldiler. Cilt: XII. kendi şahsından daha üstün hale gelir ve ondan nefret eden düşmanı ise yenilir.) Sonra Asuralar çekip gittiler ve Asuralar yenilirken tanrılar. çünkü Asuralar da mağlup oldular. Veya suları hapsetmesi sebebiyle düzensizlik ve kaosun sebebi olan Vritra tarafından geçici olarak bozulan kozmik düzenin güçlü restorasyonuna işaret eder. durmuş olan bir evrenden kozmik düzenin yenilenmesi olduğu ortaya çıkar. ‘mânia’.463 Indra’yı Aryalıların savaşçı tanrısı kabul ederek toprağı ve ineğin serbest bırakılmasının bir sonucu olarak. sürekli olarak Asuraların başıyla savaşır. sonunda mağlup olur. Indra.. 29-30. Bkz.204 | Mariasusai DHAVAMONY/çev.12 vd. suların serbest bırakılması. Bu demona atfedilen en yaygın hayvan şekli. Ya da o. Onlar gittiğinde. Sonra tanrılar şöyle dediler: ‘Kurbanı yerine getirdikten sonra. (sonra tanrılar. Bütün bu açıklamalar. zengin hale gelir. 462 463 A. Bunu bilen insan. birlikte ele alındığında mitin tam anlamının. Onu tamamlar tamamlamaz.1.”462 Veda dininde. bunlar üçüncü savanayı kutladılar ve onu tamamladılar. suyu hapseden ve bundan dolayı da kuraklık demonu olarak kabul edilen demondur. Çünkü Vrtra.. s. Mit üç şekilde yorumlanabilir. Hakikat olan üçlü bilgidir (üç Veda). C. çünkü tanrılar da sonunda bu hale geldiler. Hinduism. onun karşı güçlerin yok edicisi olarak isimlendirilir. aynı zamanda onun bir düşman insan olabileceğine de işaret eden doksan dokuz kalenin Rabbidir de. 9. Vrtra. R.e. Sayı: 22 (2010/2) . Indra tanrıların en büyüğü haline gelir. ‘savunma’ ya da ‘güç/kuvvet’ anlamına gelir. Vritra’nın elinde olan ineğin serbest bırakılmasıyla sona erer. Sonra yalnızca yanlışlığı konuşan Asuralar. her zaman Asuraların gelmesiyle kesilen bir kurban türünü gerçekleştirdiler. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. bu hakikati kutlayalım’. Mit. onun bütünüyle doğru olduğunu gördüler.. düşmanın zaferinin gücüne sahip olduğu zannedilir. tuz toprağı (salina earth) gibi artar ve yalnızca yanlışlığı konuşan insan.

ne varlık ne de yokluk vardır. Yaratmadan önce. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. ahlaktır. muzaffer olur. hakiki düzene karşı olumsuz ve kötü niyetlidirler. hamile olan ve kendisinde altın embriyonun (güneş) bulunduğu yedi kozmik su (nehir) açılıp gelişir. Vritra’yı öldürerek sonunda. büyük güçlere sahip Asuralar diye isimlendirilen varlıklar vardır. bu yüzden de onlar. Adityalar sınıfı içinde bir kahraman. büyümeye. atalete boyun eğmiş olan Danava. Sayı: 22 (2010/2) . Baş Danava. Burada onlar çoğunlukla ahlaklı ve ahlaklı oluşun koruyucuları olarak takdim edilirler. Bunlar iki çeşittir: Kendini serbest bırakmaya. kötü ruhlarla karıştırılır. Bununla birlikte.32. doğal olarak yatıştırılması gereken şeytani bir tabiata sahip olarak kabul edilir. Arkasından kozmik yasa. gerçek olmayandan gerçeğin ayrılığı yoktur. çünkü demonların hala yoklukta yerleri vardır ve Adityalar ve Danavalar arasındaki savaş devam etmektedir. Şiddetli bir dövüşten sonra Indra. muhtemelen Toprak Ana ve Gök Baba’nın oğlu olan Indra doğar. zararlı oluşu sebebiyle. mitin yaratılış öncesi şartlarla başladığını görürüz. Danavalar.464 Veda tanrılarının ayırt edici özelliği. karanlığın ışığa karşıt oluşu gibi. Vritra’nın hapsedilmesinden. açılıp yayılmaya. tesis edilmiş hale gelir. erken dönem Hint dininde kötü ruhların mükemmel (par exellence) bir örneği haline gelir. Vritra ve Adityaların başı. birbiriyle sürekli savaş halindedir. Ne kozmik yasa ne de Gerçeğin doğru idaresi yoktur. Sonra. Ramayana ve Mahabaharta’da tanrısal varlıkların ilginç bir resmi ortaya çıkar. Cilt: XII. gelişmeye hasretmiş olan Aditya. büyüklük ve güçle karşılaştırıldığında. Indra-Vrtra’yı yapısal olarak analiz ettiğimizde. kötülüğün vasıtaları olarak kabul edilirler.Dinlerde Tanrı Anlayışı | 205 Sonraki literatürde yılan. Rig Veda. Bununla birlikte Rig-Veda’da ahlaki yüceltme. Onlar ‘âdil’dirler ve ‘hilekâr’ değildirler. onun için de duaların ve hatta ibadetin ona takdim edildiğini görürüz. Varuna’dır. bundan dolayı da. kötülük ortadan kalkmaz. Bunun bir sonucu olarak yılan. iyinin temsilcileri ve vasıtaları olarak takdim edilirler. aynı şekilde Tanrılar tara464 Bkz. 1. Adityalar müspet. kendini köleliğe ya da yasaklamaya veya açılıp yayılmamaya adamış. Bu iki grup. dürüstlük ve erdemin dostları ve koruyucularıdır. Bu yüzden de yılan. Vritra öldürülmekle birlikte. düzenlenmiş evrenin yaratılmasına yardım ederler. sıcaklığı ve kozmik suların rutubetinin mevcut olması sebebiyle yaratma ve evrenin organizasyonu vuku bulur. tanrıların fazla belirgin olmayan bir karakteri olarak görülür. Böylece güneşin ışığı.

potansiyel. Indra ve Vritra arasındaki bütün çatışma. aynı babadan hâsıl olan kardeşlerdir. tanrılar ve ‘demonlar’. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi..g. hakikate dayanır. hareketsizliği ve aynı zamanda. epik ahlakçı. bütün varlık. soyut niteliklerin şahıslaştırmış olmasıdır. O karşıt. yaratılışın arkasından sürekli olarak aralarında çatışmaya devam etseler de yaratılıştan önce Devalar ve Asuraların cevher birliğini açıklar. tanrılığı ya da tanrısal varlıkları. bu insanın en yüksek ödevidir”465.110. pişmanlığı/tövbeyi ona atfeder. Devalar ve Asuralar. zahir ve batın şeklindeki Tanrısallığın kararsız karakterini açıkça ortaya koyar. Bu Hint düşüncesinin Dünya. “Güneş. tanrılarla birlikte olduktan sonra tekrar geri döndüler ve tanrı gibi. Bu yüzden erken Hindu din ve mitolojisi. yalnızca istedikleri zaman öldüler. Rüzgâr. tanrılar doğrudurlar/sahicidir/gerçektir ve nektar içerler. göğe gittiler. Hayat ve Ruhla ilgili tek bir urgundaya varma teşebbüsüyle açıklanır.186.18. ataleti. binlerce atkurbanının muadilidir. 13. asla yanlış yapmayan. Tanrılar günahkârın sürçmesine sebep olur ve çoğu kez hakem olarak kendilerine müracaat edilir. şefkatli ve korkunç. imanı olmayan bir adamdan hiç bir takdimi kabul etmezler’466.g. A.467 Vedaların olduğu kadar bu Epik mitolojinin de ilginç bir özelliği. Tanrıların kralının birçok günahına rağmen. erdemin saf vasıtaları olan azizlerdi. Vritra karanlığı. daha az erdemli hale geldiler. Bu bağlamda iman. Işığın güçleri ve Karanlığın güçleri arasındaki bir karşıtlıklar dizisiyle takdim eder. sahtedir ve et yerler.206 | Mariasusai DHAVAMONY/çev.e. 3. kötü. Demonlar. garip olan. Bundan dolayı. kusurlu.18 vd. Ateş.e. yani kaosu sembolize eder. Sayı: 22 (2010/2) . Cilt: XII. hakikat. 12. Brahma’nın gerçek doğasına sahip olan bu insanlar. Yanlış ve Çıkarın/Faydanın tanrılar olarak şahıslaştırılması ve tanrısal bir üçlü meydana getirilmiş olmasıdır. Ancak binlerce yıl sonra insanlar. o tanrıları ve Pitrileri memnun eder. Tanrılar. Demonlar tarafından tasvip edilen din de birbirlerinin karşıtıdırlar. cehenneme götürecek günaha gark oldular. ‘bütün tanrılara boyun eğmek ve onların yasasına itaat etmek’ anlamına gelir. amorf ve farklılaşmamayı. Doğru. İlk insanlar tanrısal. hikmet ve saf sevgiyi ararlar. bütün tanrılar. Sayısız mit. A. şeytani olarak takdim edilen gerçekliğin 465 466 467 Mahabharata.29.75. Fuat AYDIN fından tasvip edilen dinle.. Gerçekte onlar Pracapati ya da Tvashtri’nin oğullarıdır. göğe gitme güçlerini kaybettiler ve yalnızca ‘yeryüzünde’ yürüdüler. yaratıcı ve yıkıcı.

karnı ve tenasül uzuvları ve baş. Toprak Ana’dır. başkasının yardımı olmadan tek başına gebe kalabileceği kabul edilir. yalnızca bu kozmik kutsal birleşmenin bir taklidinden ibarettir. bir ve aynı tanrısal gücün birbirine karşıt/zıt ya da birbirini izleyen anlardır. 268. Mircae Eliade. The Meaning of Religion. Birçok halk için. Akdeniz tanrıçalarının cinsi münasebet olmaksızın üreme mitlerine bakınız. 468 469 470 Mircae Eliade. Bundan. Yeryüzü. Sakin tarafı ise. Tanrı’nın gücü (Sakti) olarak isimlendirilir ve onun karısı ya da varlığının dişil yarısı olarak şahıslaştırılır. Beşeri evlilik.148. dişil ve eril prensiplerin yaratmada karışması düşüncesi. Isis. Afrika’da ve Amerikalılarda olduğu bilinir. Pallas Athenlar ve Hind dünya anası Devi’yi içeren tarihi dönemin daha sonraki büyük tanrıçalarının ilk örnekleri olduğunu düşününler.144 vd. Gök-Tanrı ve Toprak Ana arasındaki bir hiyerogomi [kutsal evlilik] (çev. Devalar ve Asuralar. yaygındır ve özellikle Okyanusya’da bulunur ve Asya’da. Hindistan’dan Avrupa’nın köşelerine ulaşan bir yaygınlığa sahiptir. Toprak Ananın. s. bütün zıtların uzlaşmasıdır: Bu yüzden de o. London 1959. E. 397. doğurganlık/bereket tılsımları ya da sembolleri gibi görünür.471 Hinduizm’deki Yüce Tanrının çifte doğaya yani bir diğer ifadeyle.) Bkz. aktif. yani tanrının tezahürüdür. Bu kitap Mehmet Ali Kılıçbay tarafından Kutsal ve Dindışı adıyla Türkçe’ye çevirilmiş ve Gece Yayınları’ndan çıkmıştır (çev. bir teofoni. Neolitik ana tanrıça.Dinlerde Tanrı Anlayışı | 207 olumsuz yönlerini temsil eder. s.) sebebiyle olduğu düşünülür470. Diğer dinlerde kozmik yaratma. Aktif olan. Bu kozmogonik mit. Bazı dinlerde. 88 vd. en azından onun tamamlanması. sakin diğeri. 471 Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. ayaklar ve kollar gibi bedeninin diğer kısımlarının küçüklüğü ya da yokluğu. Ana tanrıçaların heykellerinin dağılımı. Sayı: 22 (2010/2) . Afrodit.469 Bu heykeller. Şiva’ya ve eşi Parvati’ye aktarılır. Semavi Varlıklar değildir. O. Hathor. ikili bir karaktere sahip olduğu düşünülür: Biri. s. evrensel ana ve mükemmel (par excellence) yaratıcıdır. Yeryüzü. London. James. onun erkek yarısı olarak isimlendirilir. orta Neolitik kültüre aittirler ve bazı bilim adamları. Büyük göğüsleri. Şiva. 405. Brahma’nın Saktisi. Yüce Varlık.468 Evvelce Tanrıçalar hakkındaki bir kelime olan tanrısal androjeni konu ediniyoruz. onların Büyük Minoan Ana Tanrıça. 360. 228. Cilt: XII. The Sacrad and the Profane. Bildiğimiz gibi bütün Yüce Varlıklar. Brede Kristensen. The Two and The One. dişil yaratıcı kapasiteyi temsil etmekle birlikte. onların doğurganlık/bereket kültüyle ilişkili olduğuna işaret eder. Mother Goddess. daha sonraki tarihsel tanrıçaların daha önceki tarihsel ana tanrıçadan geliştiği sonucunu çıkarabiliriz. Astarte.

politeizm arkaik toplumlar arasındaki bu tür tecrübenin bir sonucu olabilir. kozmik hayatı tanrısal vahyin merkezi alanı olarak ele alan dinlerde kozmik hayat. Tanrıyla ilişki halindedir. birçok bakış açısına uygun olarak açıklanabilir. Tanrılar. Sayı: 22 (2010/2) . Bundan dolayı insan. Tanrıyı bütün varlıklarla özdeşleştirme eğilimi gösterir. her biri birbirinden farklı olan bu gizemin değişik şekillerinin sezgisel bir anlayışı ortaya çıktığı zaman. Politeizm (Çok Tanrıcılık) Politeizm. birçok kültte olduğu gibi. pratikte politeizme ve henoteizme yönelik bir eğilim ortaya çıkar. Dördüncüsü.208 | Mariasusai DHAVAMONY/çev. dinsel bilinç/vicdan için. 237. 4. Her obje. Üçüncüsü. 472 A. ancak. Üstelik birçok dindar insan. İkincisi. onların tamlıklarını ve yaratıcı güçlerini ima etmek için ‘Baba ve Anne’. Bu yüzden de panteizm. göklerin ve yerin..e. vahye dair bu tür bir anlayışın sonucu olarak ortaya çıkmış gibi görünmektedir. su ve ateş enerjisinin ve aynı zamanda insanın hayatında belli bir role sahip olan farklı olguların hayatıdır. hem korkunç hem nazik. 252. genel olarak hayatın gizemi üzerine düşünceler yerine. insanın bütün varoluş alanı. Buna dair güçlü bir farkındalık. Bunun yanı sıra. bütün gerçekliği kaplayacak şekilde genişleyebilir. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi.472 5. 209. kendisiyle yarattığı. kendisiyle kozmosa bağlılığını ve onunla birliğini kabul ettiği ve gerçekleştirdiği kurbanlar ve ayinler vasıtasıyla tanrılara hizmet eder/ibadet eder.g. Bundan da. Cilt: XII. her biri. vahyin objesi. Farklı dünya dinlerindeki tanrısal androjeni göstermek için birçok örnek iktibas edebilir. Bunlar. Parvati. içinde tanrısalın ikameti sebebiyle vahyin bir objesi haline gelir. büyük vahiy sistemlerinde. Birincisi. onun bu dünyadaki mevcudiyeti ve gerçek varlığının görünen şeylerin şeklini alması gibi. 212. Doğal hayat dini bir anlam kazanır ve her şey. koruduğu ve yok ettiği gücün bir parçasıdır. hem erkek hem kadın. hem kötü hem iyi. s. hem ebedi dinginlik hem de sonsuz faaliyettir. doğal fenomenleri tanrısal gücün tezahürleri olarak anlamaya yol açar ve bu yüzden de. Fuat AYDIN hem yaratıcı hem yok edici. ‘Koca ve Karı’ diye isimlendirilirler. hayatın farklı kısımları üzerinde hüküm sahibi şahsiyeti olan birçok tanrının varlığına olan inancı ifade eder. doğanın dini anlamı. Bu olgu. politeizmin dini değerine dair bir takım anlayışlar elde ederiz. özellikle de arkaik toplumlar arasında. bireysel ruhun ötesinde ‘kozmik bir bilinç’ ya da ‘ortak bir bilinçdışı’ olduğunu kabul eder. Panteizm (Kamu Tanrıcılık) Hava gibi her şeye sızan güç Tek’tir/Bir’dir. Tanrı’nın Rablığına tâbi olarak görülür.

dini tecrübenin. asha. genel politeistik arka plandan. dike. Mistik tecrübe ya da en azından onun belli türleri. çünkü doğu panteizmi. büyük iki dini düşünce tipinin geliştiğini görürüz. maat. pneuma gibi evrenin gayr-i akli olarak kabul edilen hayat verici prensipleridir. Monizm.e. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. her şeyin Tanrı olduğunu söylemez. mistik hayatın tanrıyla bir oluş tecrübesinden meydana geldiği için. bölünmez bir dünya-düzeni olarak tao.473 6. Diğer tür. Doğu (yani. prana. fakat Tanrı ve yaratılmış varlıkların.. Brahmanizm durumunda. basit bir şekilde belirlenmemiş hale gelinceye. rta. ruh ve beden gibi insanda birleştikleri anlamına gelecek şekilde. genel olarak ya psikolojik alanda evrensel olarak şahsiyet üstü Ruh. Cilt: XII. Ayrıca Angelus Silesius ve diğerlerinin panteizmi. her şeyin Tanrı’da birleştiğini söyler. 58. dinin diğer şekillerinin politeizmden kaynaklandığı anlamına gelmez. Tanrı’ya bağlı ve O’ndan ayrı olsalar da. Çünkü Ramakrişna yaratmayı.Dinlerde Tanrı Anlayışı | 209 anıma. panteistik anlamda yorumlanabilirler. bütün ahlakî kötülüklerden uzak olan bu tanrı. politeizmde gizli bulunan panteizmden hareket ederek çokluğun içindeki biri araştırır ya da başka bir ifadeyle. en mükemmel şekli olarak özdeşleştirilmesi. bir ve tek Tanrı olarak tapınılan Yüce Varlık düzeyine yükseltmiş görünür. öz olarak kendilerinden farklı olduğu dünyevi her şeyin üzerine yükseltilir. 473 A. evrensel/tümel dinin yalnızca kusurlu ifadesi ve gerçekleşmesi olduğu bütün zamanlar ve kültürler için geçerlidir. s. politeizmin birçok tanrısından birini ayırmış ve onu. mana gibi evren içinde faaliyet gösteren yaşayan bir güç olarak ortaya çıkar. Bu. sevginin bir sonucu olarak görür ve Tanrılığı hakiki öz olarak tasarlar. 36. kendisi olan fenomen dünyası aldatıcı görünüşten başka gerçekliği olduğu reddedilinceye kadar sınırlar ve tanımlardan bütünüyle uzak olan Bir üzerinde düşünür. evrenin objektif temelinin ve sübjektif Ben’in en içteki özünün. Sayı: 22 (2010/2) . Ramakrişna’ninkinden farklıdır. Batı’dakinden farklıdır. muayyen dinlerin. ya da derhal evreni harekete geçiren tanrısal bir aracının şeklini alan güç ya da. Dinler tarihinde çoğu kez. hayatın birçok fenomenin arkasındaki birleştirici prensibi keşfetme arzusunun motive ettiği daha yüksek. Monizm (Tekçilik) Kutsal ya da tanrısal güç evrensel enerji haline geldiğinde.g. Hint) panteizmi. Esas olarak doğru ve iyi bu yüzden de şefkatli ve merhametli. her ikisi de.

703-709. Paul Monotheism among the Primitive Peoples. ――――. Radin. ――――. Antropos. E. The Cult of Mother Goddess. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. Münster 1926-1935. Madrid. ――――. Die Religion in Geshichte und Gegenwart. Sayı: 22 (2010/2) . James. s. Theism in Mediavel India. Numen. Concept of God in Africa. Vol. IV. Söderblom. History of Religion. Mbiti. John S. Catala.. O.. La Realidad Supreme como Oppositorum” enla Historia de las Relgions. “The Supreme Being: Phenomenological Structure and Historical Development”. XXV. Leiden 1954.. Torino 1955. London 1950. London 1924. 1-10.Vicente Hernandez. Smith. E. London 1970. edited by Mircae Eliade and Joseph Kitegawa. Boston 1962. Cilt: XII. Schmidt. J. God in Indian Religion. M. 56-66. s. Monotheismus und Polytheismus. ――――. s. (edit). L’Onniscienza di Dio. London 1921. 1972. Calcutta 1969. ――――. De. Vol.. “Coincidentia Shih. The Two and The One. R. London 1962. Chaudhuri. La Realite. IV. Torino 1957. ――――. Varii. Vol. 6 Vols. 1930. Carpenter. Chicago. Antropos. III. New York 1959. XVII. The Living God. J. Mircae. 1969. London 1950. “The Notions of God in the Ancient Chinese Religion”. Fuat AYDIN Seçilmiş Kaynakça Pettazzoni. The Concept of Deity. Wilhelm Der Monotheismus der Primitiven. Nathan. Studia Missionalita. Der Ursprung der Gottesidee. Essays in the History of Religions. 1959. 1930. Edwin M.210 | Mariasusai DHAVAMONY/çev. (Bu makale Fuat Aydın tarafından “Yüce Varlık: Fenomenolojik Yapı ve Tarihsel Gelişim” adıyla Türkçe’ye çevirilmiş ve Pettazoni’nin diğer makaleleriyle birlikte Tanrıya Dair adıyla İz Yayınları tarafından yayınlanmıştır) ――――. Supreme dans les Religions non-chretiennes. Roma 1968. L’Origine de I’idee de Dieu. African Ideas of God. Eliade. K. L’Essere Supreme nelle Religioni Primitive.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful