You are on page 1of 29

dio1

Uvod i pregled

Saetak predavanja

Motivi za povezivanje mrea TCP internet Internet servisi Istorijat i obim Interneta RFC (Zahtjevi za komentarima) Budunost i rast Interneta

Svrha komunikacija Motivi za povezivanje mrea TCP/IP internet Internet servisi ili ta prua TCP/IP Po emu se TCP/IP servisi razlikuje od ostalih servisa Istorijski uslovi za nastanak Interneta u svijetu ARPA net

Uvod u raunarske mree Tokovi informacija


Aplikacije koje se izvravaju se nalaze u RAM memoriji, odakle se, instrukciju po instrukciju prenose u procesor i izvravaju Program za podizanje sistema (boot loader, boot instructions) se nalazi u ROM memoriji

Podaci se nalaze u RAM memoriji odakle se prenose u procesor, na ureaje za skladitenje ili ostale periferijske komponente

Mrena kartica (adapter, NIC) tampana ploa koje se prikljuuje na slot za proirenja (ili je ve ugraena na matinu plou - standard) i omoguava pristup mrei Dekadni brojni sistem Brojni sistem sa osnovom 10 10 cifara 0,1,2,3,4,5,6,7,8,9 Svaka pozicija cifre u broju ima teinu 10n Prilagoen ljudskom poimanju raunanja ali ne i za mainu

Binarni brojni sistem


Brojni sistem sa osnovom 2 2 cifre 0,1 Svaka pozicija cifre u broju ima teinu 2n, raunato u dekadnom brojnom sistemu Binarna cifra se naziva bit Binarni broj sa osam cifara se naziva bajt (oktet)
Prevoenje iz binarnog u dekadni brojni sistem

Direktni metod
saberemo teine (u dekadnom obliku) onih pozicija na kojima stoji cifra 1

Iterativni metod
krenemo od 1. cifre, mnoimo sa 2, dodajemo sledeu, i tako do poslednje cifre

Prevoenje iz dekadnog u binarni brojni sistem

Podelimo broj u dekadnom obliku sa 2; zapiemo ostatak; rezultat ponovo podelimo i tako radimo sve dok rezultat ne bude 0 Ostaci pri deljenju napisani u obrnutom redosledu predstavljaju broj u binarnom obliku

Pojam mree
Mrea je entitet sposoban da prenosi objekte odreenog tipa izmeu ureaja koji su na nju povezani Ovde se bavimo mreama za prenos podataka raunarskim mreama (data networks, computer networks) Osnovna podjela mrea

Osobine lokalnih (LAN) mrea


Pokrivaju prostor najvie do oko 10km Omoguavaju ureajima neprekidnu vezu na mreu Omoguavaju vezu relativno velikih protoka Tipino u vlasnitvu jedne institucije, koja je i administrira

Osobine WAN mrea


Pokrivaju praktino neogranien prostor (minimum na nivou regije ili drave) Mrea moe omoguiti ureajima neprekidnu vezu, tako i vezu koja se uspostavlja po potrebi Tipini protoci kro mreu su mnogo manji nego kod lokalnih mrea Tipino u vlasnitvu kompanije (service provider) koja se bavi izdavanjem razliitih servisa korisnicima

dio2
Potreban za opte obrazovanje (nije za ispit)

dio3
Informacione tehnologije raunarske mree

Mree za prenos podataka WAN - MAN LAN


Kategorije raunarskih mrea:nWAN - Wide Area Networks
nU

WAN spadaju i javne i privatne mree.

MAN - Metropolitan Area NetworksnMAN je vea verzija LAN-a LAN - Local Area NetworksnLAN su uglavnom privatne mree

nRazlike

izmeu WAN-a, MAN-a i LAN-a su u tehnologiji i oblastima primene. nnParametri poreenja su: geografska veliina, broj vorova, brzina prenosa podataka,kanjenje,
verovatnoa greke, tehnologija, topologija. n

Razlike izmeu WAN-a, MAN-a, LAN-a

korienje sistema prenosa interfacing i generisanje signala sinhronizacija upravljanje razmenom podataka kontrola tokaotkrivanje i ispravljanje greaka adresiranje i rutiranje oporavak formatiranje poruka sigurnost upravljanje mreom

Struktura mree Funkcije raunarskih mrea

Modeli slojeva raunarskih mrea


Ilustracija troslojnog modela toka podataka

Referentni modeli i standardi TCP/IP Referentni model


Sloj mrenog interfejsa Mreni ili internet sloj Transportni sloj Aplikacioni sloj

TCP/IP referentni model ili Internet referentni model

je napravljen od strane Internet Architecture Board (IAB)

TCP/IP etvoroslojni referentni model


WAN mrea
Povezuje geografski udaljene LAN mree Obuhvata OSI slojeve 1 i 2

WAN ureaji
Ruter WAN svi Modem

modem za vezu preko telefonske linije CSU/DSU za terminaciju digitalne veze NT1 za terminaciju ISDN linije

Komunikacioni server
koncentrie ulazne modemske linije

InternetWorking
Instalirane baze razliitih mrea Svaka mrea u organizaciji oblikuje ostrvo (island) Raunar prikaen na datu mreu moe komunicirati sa drugim raunarima prikaenim na istu mreu Ni jedna posebna mrena tehnologija nije najbolja za sve potrebe
ES1 eli da razmeni podatke sa ES3

Razlozi za Internetworking

Internet orijentisan na konekciju

Internet bez orijentacije na konekciju


proces nalaenja puta (rute) od izvora ka svakoj destinaciji mree glavna funkcija lejera mree ostvaruje se sredstvima ruting algoritma koji predstavljaju deo ruting protokola
Internet je kolekcija autonomnih sistema (ASs - autonomous systems)

Rutiranje

Arhitektura Interneta

ASs su interneti pod administrativnom kontrolom jednog entiteta ASs su povezani sa jezgrom osnovne mree koja je AS takoe podmree u AS su povezane pomou rutera (unutranjih pristupa) unutranji pristupi (ruteri) komuniciraju pomou Interior Gateway Protocols, IGPs (protokola unutranjih pristupa) ASs su povezani pomou rutera (spoljanji pristupi) spoljanji pristupi komuniciraju pomou Exterior Gateway Protocols, EGPs krajnji sistem -> host

Topologija mree sa AS Stak TCP/IP protokola


Stak TCP/IP protokola
IGMP (Internet Group Managment Protocol)
- podrava multiprenos (multicasting)

ARP (Address Resolution Protocol)


- prevodi IP adresu u MAC adresu

RARP (Reverse Address Resolution Protocol)


- dobijanje simbolike IP adrese iz MAC adrese
o

dizajniran za korienje u meusobno povezanim sistemima packet-switched komunikacione mrea raunara, obezbeuje funkciju rutiranja kroz viestruke mree obezbeuje fragmentaciju i ponovno sklapanje dugakih datagrama, ako je to potrebno, za prenos kroz mree malih paketa
nema garancija da e datagram biti dostavljen obezbeuje sredstva za adresiranje izvora i destinacije TCPs i UDPs u razliitim mreama prenosi informacije pri prvenstvenoj, siguronosnoj klasifikaciji i podeli TCP segmenata specificira internet adrese

IP - Internet Protocol

o o o o

o integralni deo IP, koji se mora implementirati u svakom IP modulu o ICMP poruke informiu o problemima u komunikacionom okruenju o ICMP poruke se prenose u IP datagramima

ICMP Internet Control Message Protocol

ping (Packet Internet Groper) ping 127.0.0.1 loopback- provjera TCP/IP

TCP (protokol kontrole prenosa)

TCP - Transmission Control Protocol

konekciono orjentisan, end-to-end (host-to-host) pouzdani protokol obezbeuje pouzdani process-to-process komunikacioni servis u multimrenom okruenju prenosi sve podatke u jedinicama, koje se nazivaju segmenti alje i prima segmente informacija promenljivih duina koji su priloeni uz koverte IP datagrama

UDP - User Datagram Protocol


nepouzdan, nekonektivni end-to-end (host-to-host) protokol pretpostavlja da se IP koristi kao osnovni protokol transakciono orjentisan, zatita isporuke i kopija nije zagarantovana traenje aplikacija koje nalau pouzdanu isporuku tokova podataka treba da koristi TCP
Primeri protokola aplikacionog sloja su: SMTP (Simple Mail Transfer Protocol) obezbeuje osnovne mehanizme za prenos elektronske pote FTP (File Transfer Protocol) protokol koji se koristiti za prenos datoteka izmeu raunara TELNET omoguava korisniku sa terminala da utie na program koji se izvrava u drugom hostu SNMP (Simple Network Management Protocol)

Aplikacioni sloj

obezbeuje nadgledanje i upravljanje mreom raunara DNS (Domain Name System) razrjeava imena udaljenih raunara RIP (Routing Information Protocol) obezbeuje razmjenu informacija o rutama-putevima

simbolini nazivi raunara port

Internet adrese

slovni naziv dodeljen raunaru jedinstveni indentifikator kanala za prenos poruka na jednoj internet adresi

IP adresa - Internet Protocol adresa


jedinstvena adresa dodeljena mrenom interfejsu raunara

MAC adresa
adresa fizikog sloja mrenog interfejsa

o o o o o

jedinstveno struktuirana adresa adresa dodeljena mrenom interfejsu vora (host, ruter...) dva mrena interfejsa -> dve IP adrese raunara (host, ruter...) samo jedan mreni interfejs -> IP adresa se naziva host adresa IP adrese (IP verzija 4) su dugake 32 bita (etiri okteta) i podeljene su u dvodjelnu hijerarhiju o broj mree - net-id o broj host-a (on adresira interfejs) - hosta-id pet klasa IP adresa takasta decimalna notacija IP adrese (IP verzija 6) su dugake 128 bitova

IP adresa

o o o

Klase IP adresa:
o o o o o o

IP adresa IP adrese

Prvobitno adresiranje je poznato kao klasno Klasa se odreuje na osnovu tri bita najvieg reda ! A klasa: 126 mrea 16.777.214 hostova po mrei B klasa: 16.348 mrea 65.534 hostova po mrei C klasa: 2.097.152 mree 254 hosta po mrei D i E klase: nijesu za hostove D je za multicast, a E za buduu upotrebu

IP adrese, tanije, odreuju mrene veze (na pr. raunar sa vie NIC-ova), a ne raunare

Klasno adresiranje klasa adresa netID w.x.y.z w.0.0.0 1-126 o A o B w.x.y.z w.x.0.0 128-191
o

Raspon za w

C w.x.y.z w.x.y.0 192-223 D w.x.y.z 224-239 o E w.x.y.z 240-255 127 je rezervisana za testiranje konekcije i ne iri pakete kroz mreu ako su poslati mrei 127.0.0.0 loopback
o o

256>w, x,y,z>0

Adrese vieznanog i jednoznanog upuivanja: broadcaste multicast unicast

Nedostaci IP adresa: IP adresa se ne odnosi na raunar nego na mrenu vezu (ako se premjesti u drugu mreu mora mijenjati IP) Kad mrea klase C pree 255 raunara mora prei u B klasu Poto usmjeravanje koristi mreni dio IP adrese, putanja kojom prolaze paketi ka raunari koji imaju vie IP adresa zavisi od upotrebljene IP adrese

IANA International Assigned Numbers Authority /www.ietf.org; www.ripe.net/ Rezervisani prefiksi: 9.0.0.0 - IBM 12.0.0.0 AT&T Privatne adrese: 10.0.0.0 - 10.255.255.255 172.16.0.0 - 172.31.255.255 192.168.0.0 - 192.168.255.255

Podmrea

o dijeljenje jedne mree u vie manjih mrea o host-id je podeljen u dva dela
o maska podmree (ili adrese)
o maska koja dijeli IP adresu na broj mree i broj host-a o subnet-id i host-id

Nadmrea
Zanemaruje klasno adresiranje i uvodi besklasno adresiranje (taka razdvajanja prefiksa i sufiksa moe biti bilo e).

Primjer IP adrese (klasa B) sa subnet-id

rezolucija naziva

Rezolucija naziva i adrese

- prevoenje naziva domena u ekvivalentnu IP adresu * name resolver

rezolucija adrese
- prevoenje IP adrese u ekvivalentnu hardver adresu * address resolution protocol ARP

dio4

Mapiranje IP u fiziku (MAC) adresu Ovaj problem je poznat kao problem razreavanja adresa (addess resolutiom problem.
MAC adresa je 48-bitna ! IP adresa je 32-bitna ! Znai nema direktnog mapiranja. Mapiranje mora biti ili zapameno u nekoj tabeli ili stalno vezivanje nekim protokolom niskog nivoa. To je protokol za razreavanje adresa ili ARP (Address Resolution Protokol) Poruke o grekama i kontrolne poruke ICMP protokol IP obezbjeuje nepouzdan prenos zato poruke od rutera i hostova o tome da:
ruter ne moe da usmjeri paket ne moe da ga proslijedi ili je oteen zagunje mree, kontrola linka, izgubljen paket ... Kada datagram izazove greku ICMP moe samo da obavijesti poetni izvor o greci, a on aplikaciju u njemu.

Najznaajniji TCP/IP protokoli ARP protokol

Dinamiko vezivanje

Kontrola veze: ping 127.0.0.1 TCP/IP ping x.y.z.w samog sebe ping gataway ping udaljeni raunar

Prenos ICMP poruka

Umjesto procesa krajnje odredite su portovi protokola. Portovi su apstraktne odredine take koje su identifikovane prirodnim brojevima. OS obezbjeuje mehanizam interfejsa koji procesi koriste da bi odredili i pristupali portu. Ako komunicira sa stranim portom treba znati: broj porta i IP adresu

TCP i UDP protokoli

rezolucija naziva

Rezolucija naziva i adrese

- prevoenje naziva domena u ekvivalentnu IP adresu * name resolver

rezolucija adrese
- prevoenje IP adrese u ekvivalentnu hardver adresu * address resolution protocol ARP

Razlog za davanje imena su krajnji korisnici

Davanje imena na mrei Sistem imena domena (DNS)

IP adresa je ime niskog nivoa, a za korisnike postoji ime vieg nivoa. Ravna prostor imena (ranije) Hijararhijska imena
Delegiranje nadlenosti nad imenima uvodi autonomiju. Na pr.: lokalni.sajt sajt je ime kome je centralni autoritet dao ime, a on dalje daje imena, tj. lokalni je pod njegovom kontrolom Mehanizam koji implementira hijararhiju imena za TCP/IP se zove Sistem imena domena (Domain Named System DNS) Sastoji se iz dva koncepta: Apstraktnog, koji odreuje sintaksu imena

Sistem imena domena (DNS)

Konkretanog, koji implementira distribuirani raunarski sistem za mapiranje imena u adrese Sistem imena je hijararhijska ema domenskih imena

Ime se sastoji iz oznaka razdvojenih takama Ime domena CIS-a UCG-a: cis.ucg.edu Domen najnieg nivoa: cis.ucg.edu Domen drugog nivoa: ucg.edu Domen najvieg nivoa: edu A host koji se zove l ima domensko ime: l.cis.ucg.edu Zvanina i nezvanina domenska imena

Sistem imena domena (DNS)

Zvanina domenska imena


Imena su uoptena, ne znamo tip objekta. Jedno ime moe da se mapira u vie stavki u sistemu domena. Kada klijent trai razrjeavanje imena on navodi tip objekta (ak i protokole) Po sintaksi se ne mogu razlikovati imena poddomena od imena objekata Jedinstveno i puno ime raunara u hijararhiji se zove: Potpuno domensko ime (Fully Qualified Domain Name FQDN) DNS server (server domenskih imena) je serverski program koji obezbjeuje prevoenje domenskih imena u IP adrese (mapiranje domenskih imena u IP adrese) Moe biti: Primarni (Informacije o zoni za koju je odgovoran) Sekundarni (Kopija informacije o zoni) Glavni (Transferuje svoje zone na sekundarne) Ke (Keira informacije o zonama lokalno)

Sistem imena domena (DNS)

DNS server

Domeni, poddomeni, hostovi


yu glavni ili root domen ac.yu poddomeni ... cg.ac.yu

sanja.cg.ac.yu fzp.cg.ac.yu mail.fzp.cg.ac.yu

Osnovni nain interakcije izmeu aplikacija je klijent-server model SERVER: Program koji nudi usluge do kojih se moe doi preko mree Kada program poalje zahtjev serveru i eka na odgovor on postaje KLIJENT Najjednostavniji SERVIS: u svakom IP datagramu je zahtjev na koji server vraa odgvor u sledeem IP datagramu

KLIJENT SERVER MODEL

Prirodna implementacija meuprocesne komunikacija u OS Obino se SERVERI implementiraju kao aplikativni programi (procesi) da bi se mogli izvravati na raznim platformama koji podravaju TCP/IP Dakle, moe biti vie servera sa raznim servisima na jednom raunaru (ili na vie njih), a takoe moe vie servera da nudi isti servis na istom ili razliitim hostovima

klijent - server

Host (raunar) koji podrava neki SERVER se i sam, u argonu, naziva SERVER (Ovaj raunar nam je mail server)

klijent - server

SERVER se izvrava i prije interakcije i (obino) neprekidno nastavalja da odgovara na zahtjeve klijenata KLIJENT je svaki program koji zahtijeva uslugu (servis) od servera, eka odgovor i (obino) se zavrava poto iskoristi server konaan broj puta SERVER eka zahtjeve na poznatom (well-known) portu rezervisan za servis koji prua KLIJENT koristi slobodne, proizvoljne i nerezervisane portove za komunikaciju

KLIJENT vs. SERVER

KLIJENT vs. SERVER

Ako planiramo mnogo istovremenih zahtjeva onda serveri obino imaju dva dijela: - glavni program (prima nove zahtjeve) - podreeni programi (obrauju pojedinane zahtjeve) Glavni program redom: - Otvara port (poznati port) - eka zahtjev novog klijenta - Bira port ako je potrebno za obradu novog zahtjeva (za TCP nema potrebe) - Pokree novi podreeni program za obradu novog zahtjeva - Vraa se na korak 2 ekanje Server mora voditi rauna o: - pravima pristupa - zatiti podataka i procesa - zatita od pogrenih i destruktivnih zahtjeva - zatita, zatita, zatita, ... Nije lako kreirati server iako se mogu implementirati kao aplikacije

Sloenost servera

Server

Server

Servis za razmjenu email-a Radi na klijent-server principu Skup TCP/IP protokola ima odvojene standarde za: - format poruke - prenos pote Format poruke email-a je 822 (RFC 822) i praznim redom razdvaja zaglavlje od tijela poruke.

Najznaajniji Internet servisi eMAIL

Standardi za prenos pote:

SMTP (Simple Mail Transport Protocol) definie nain prenosa poruke od klijenta ka serveru POP3 (Post Office Protocol) definie kako korisnik preuzima sadraj potanskog sanduia IMAP4 (Internet Message Access P.) kao i POP3 ali sa veim mogunostima manipulacije sanduiem i porukama
MIME (Multipurpose Internet Mail Extension) - obezbjeuje slanje bilo kakvih tipova podataka pomou SMTP

Sistem za mail koristi spuliranje (spooling) da bi rijeio problem odloenog prenosa. Dakle, kad alje poruku sistem ostavlja kopiju poruke u spool sa svim atributima i vremenom slanja. Nakon toga sistem u pozadini pokree KLIJENT proces slanja i uspostavlja TCP vezu sa SERVEROM Ako ne uspije pokuava povremeno, a ako proe neko vrijeme i ne uspije (2-3 dana) vrati poruku o greci

eMAIL

Ime odredinog mail servera (najee domensko ime hosta) Ime potanskog sanduia na njemu (najee je to korisniko ime- username) 2@1 = email adresa sobradovic mail.cg.ac.yu sobradovic@mail.cg.ac.yu sobradovic@cg.ac.yu
-

email adrese, potanski sanduii, alijasi

eMAIL

Najvie korieni Internet servis. (ranije je to bio FTP do 1995.) Za mnoge korisnike: Interent=Web Baziran na principu klijent/server Web klijent (browser) pristupa web stranicama na web serveru Standardi web stranica zavise od njihovog sadraja: HTML, GIF, JPEG, , ...

WWW (World Wide Web)

HTTP protokol
Osnov Web servisa je HTTP (HyperText Transfer Protocol) protokol. Postoji i HTTPS ( ... Secure) Web stranice se najee prave u HTML (HyperText Markup Language) formatu. Ovaj format je podran od svih web servera, a postoje i drugi formati (PHP, SGML, XML, XTML ASP, ...)

URL
Uniformni lokator resursa (Uniform Resourse Locator) je jedinstvena adresa svake web stranice. URL je dio URI-a (Uniform Resurse Identificatifier) URI ema definie nain pristupa resursima Na pr.: za http je ema za apsulutni URL
http://imeraunara[:port]/putanja[;parametri][?upit] http://www.cg.ac.yu nikako http://cg.ac.yu - postoji i relativni URL za ve odreene

servere

www.cg.ac.yu - samo ime raunar

Proxy server
Poveava efikasnost web servisa tako to smanjuje optereenje servera i ekanje. Ipak, da bi kristili proxy treba obino da konfiguriete lokalni pretraiva da prvo web stranice trai na proxy-u pa tek na pravoj lokaciji, a proxy da keira web stranice. HTTP sadri podrku za proxy i tano odreuje nain na koji proxy obrauje sve zahtjeve.

Keiranje
Kao i proxy i keiranje poveava efikasnost smanjenjem mrenog saobraaja i ekanja. Kad se pristupi web stranici ona se zapamti privremeno u lokalnom keu ili u proxy-u. Glavno pitanje je: koliko dugo pamtiti stranice u keu? HTTP dozvoljava kontrolu keiranje na dva naina: - server pri slanju odgovora daje argumente keiranja (da li je dozvoljeno, vrijeme zastarijevanja, .. - klijent tako to zahtijeva ponovno potrvivanje stranice (zaobilazak kea)

Da bi raunar funkcinisao u TCP/IP internetu mora imati: - IP adresu, - masku podmree, - adresu gateway-a i - adresu DNS-a.

Samokonfigurisanje (BOOTP & DHCP)

Ako raunar nije stalno vezan na internet ili mijenja lokacije nepotrebno mu je fiksno dodijeliti neophodne parametre Dinamika dodjela adresa je prednost u odnosu na BOOTP i vie parametara u jednoj poruci (maska) DHCP server ima skup adresa koje dodjeljuje klijentima na tri naina:
-

DHCP

runo administrator svakom raunaru odredi IP adresu automatsko server automatski daje trajnu adresu raunaru kad se prvi put prijavi dinamiki server iznajmljuje adrese na neko vrijeme

Telnet protokol je osnov servisa udaljenog terminala i omoguava prijavljivanje na udaljeni raunar putem interneta. Koristi TCP protokol. Telnet nudi tri servisa: mreni virtuelni terminal sa standardnim interfejsom terminal sa raznim opcijama moe oba kraja veze da posmatra simetrino

Daljinsko upravljanje -Telnet

Glavni TCP/IP protokol za prenos fajlova Koristi TCP protokol i nudi dodatne funkcije: interaktivni pristup specifikacija formata kontrola provjere identiteta FTP ostvaruje dvije veze: - kontrolnu (21) (telent format) - za prenos podataka (20)

Prenos fajlova FTP (File Transfer P)

dio5

Elektronska Pota e-mail


Elektronska pota je jedan od najee korienih Web Servisa Protokol za prenos e-maila je SMTP (Simple Mail Transfer Protocol)

Elektronska pota

Softverski delovi E-mail sistema


Mail User Agents (Klijent) Mail Transport Agents End hosts Mail servers Mail hubs Mail gateways

Hardverski delovi E-mail sistema

Osnovni TCP/IP Mail Protokoli


SMTP - Simple Mail Transfer Protocol POP post Office Protocol UUCP Unix to Unix Copy Program IMAP - Internet Message Access P. kao i POP ali sa veim

mogunostima manipulacije sanduiem i porukama

POP Post Office Protocol POP definie kako korisnik prima potu iz potanskog sanduia

Mail Protokol - SMTP Mail Protokol - POP Kako Mail Radi ?

Izbor kliljenta (MS Outlook) Podeavanje klijenta


Podeavanje mail klijenta

mail account (password) mail server mail adrress= mail account@ mail server vie servera i naloga Praktian primjer

Podeavanje mail klijenta


Podeavanje POP3 naloga za studente u MS Outlook Express-u

WEB mail

Funkcionie na HTTP protokolu Veoma popularan i siguran Ne zahtijeva mail klijent Ne zahtijeva podeavanje

dio5
WWW - Najkorieniji Internet servis ...
WWW (World Wide Web ili samo Web) predstavlja trenutno najatraktivniji i najkorisniji servis na Internetu. On omoguava korisniku brz dolazak do informacija u obliku Web dokumenta (Web stranica). Kako WWW integrie sve vie Internet servisa u sebe, on u stvari i ne predstavlja posebni Internet servis. Kod korisnika se esto poistovjeuje s samim Internetom, tako kad se kae Internet najee se samo misli na WWW servis.

Najkorieniji Internet servis ...


WWW ima sposobnost da se kroz njega koriste i mnogi drugi Internet servisi: email servis (WEB-mail), FTP (zbog sposobnosti WWW clienata za prijenos datoteka), IRC (uz pomo tzv. Chat Room-ova integrisanih u Web stranice), Dananje Web stranice pruaju mnoge mogunosti: od informisanja, preko reklamiranja, kupovine i novanih transakcija do zabave i rekreacije.

WWW - tehnologija
Web je klijent-server okruenje (servis )koje se sastoji od tri komponente: klijenta, servera i mree Tehnologije za web oteavaju posao dizajnerima Brza promena tehnologije izrade Nepotpuno definisana itai je ne podravaju u potpunosti Klijenska tehnologija koja se koristi za web: ita weba browser HTML osnov

WWW klijent (browser) WWW server WWW klijent/server (mrea)


Razvoj WWW aplikacija
PROGRAMSKI JEZICI HTML (Hypertext Markup Language) Java Perl

ASP CSS JavaScript TA VAM JE POTREBNO ZA RAZVOJ WWW APLIKACIJE ? Text editor Web browser Grafiki program Web server (opciono)

HTML
HTML je struktuirani opisni jezik koji se koristi za izradu Web strana. Predstavlja pojednostavljeni podskup SGML-a (Standard Generalized Markup Language). Omoguava formiranje izgleda cele strane, njenih sastavnih delova kao i mreno struktuiranog dokumenta. HTML elementi ukazuju WWW itau ta treba da preduzme i kako treba da prikae tekst. HTML dokument je plain-text (ASCII) file koji kreiramo pomou bilo kojeg tekst editora. (Emac ili vi na UNIX raunarima; Notepad na Windows raunarima). WYSIWYG HTML Editori (Dreamweaver, Home Page, PageMill). WYSIWYG "what you see is what you get";

HTML ELEMENTI
Opisni jezici poput HTML sastoje se od kodova, koji se nazivaju elementi (tagovi), i koji se koriste za opisivanje strukture i izgleda dokumenta. ita Weba interpretira HTML elemente i na osnovu njih prikazuje dokument na ekranu. HTML tagovi slue za oznaavanje razliitih elemenata u HTML dokumentu. HTML tag se oznaava sa znakom manje od (<), imena taga, i znakom vee od (>). Tagovi su obino upareni. <tag> </tag> Neki tagovi mogu imati atribute. <title> <TITLE> <TiTle>.

Struktura HTML dokumenta


Osnovni elementi strukture HTML dokumenta: <HTML></HTML> - Oznaava da se radi o datoteci koja <HEAD> </HEAD> - Slui za identifikaciju zaglavlja HTML
Unutar njega mogu se nalaziti sledee oznake: <BASE> Specificira osnovnu adresu HTML dokumenta. <ISINDEX> Dozvoljava pretraivanje dokumenta po <META> Daje specifine informacije o dokumentu koje <TITLE> Odreuje naslov dokumenta. <LINK> Ukazuje na veze izmeu dokumenata
sadri HTML kodirani dokument. dokumenta.

kljunoj rei. moe koristiti server i/ili www klijent.

<BODY> </BODY> - Nalazi se sadraj dokumenta.

Struktura HTML dokumenta


Unutar elementa <BODY> mogu se postaviti sledei atributi
BACKGROUND - Specificira URL adresu slike koja e se BGCOLOR - Menja boju pozadine dokumenta prilikom TEXT - Menja boju normalnog teksta u dokumentu. LINK, VLINK, ALINK Kontrolie boju linkova.
iskoristiti kao pozadina dokumenta. prikaza.

Hiperlinkovi
Hiperlinkovi predstavljaju jedan od kljunih elemenata HTMLa i slue za prelazak iz tekueg dokumenta u drugi dokument. Osim na drugi HTML dokument, mogue je prelaziti i na druge objekte, kao to su datoteke, FTP serveri, GOPHER serveri i dr. <A> </A> - atribut HREF=URL URL Uniform Resource Locator (uniformna mrena adresa dokumenta na koji se prelazi). Tip_servisa://internet.adresa.racunara/puna/putanja/do/datoteke

WEB DIZAJN
Izrada Web lokacija
Prave se brojne greke Nedostatak iskustva Loe definisan postupak Nerealni rokovi Poetak izrade ? vizuelni elementi, tehnologija namena lokacije Definisati problem koji lokacija treba da rei ili cilj koji treba da se postigne Izrada specifikacije pojedinani zahtevi koje web lokacija treba da ispuni Dizajn lokacije izrada tehnikog i/ili vizuelnog prototipa Realizacija Testiranje

Razvoj Web lokacije odozgo nadole

ta je WEB DIZAJN ?
Osnovni aspekti Sadraj Tehnologija Vizuelni elementi Ekonominost

Model procesa razvijanja Web lokacije

PRAVILA
Mislite na korisnika
Pravilo: Dizajnirajte za prosenog korisnika

Korisnost i upotrebljivost
Korisnost je funkcionalnost koja izlazi u susret potrebama korisnika (homebanking) Upotrebljivost se odnosi na sposobnost posetioca da koristi lokaciju kako bi postigao odreeni cilj

PRAVILA
Web lokacija se moe smatrati savrenom ako je korisna, upotrebljiva ispravna i dopadljiva Prelaz sa koncepta Web kao tampana strana na koncept Web kao program koji neto radi Tipovi Web strana
Potpuno statina strana Statika strana sa obrascima za unos podataka Dinamika strana sa pristupom bazi podataka Dinamiki napravljena lokacija Mrena aplikacija

Pravilo: Rad lokacije mora da bude gotovo besprekoran Pravilo: Upoznajte i uvaite ogranienja Weba i Interneta Pravilo: Web lokacija treba da uvaava nain funkcionisanja grafikog korisnikog interfejsa kad god je to mogue

Statike i Dinamike strane


Statike stranica - sadraj ini ist HTML kod, i ima estenziju .htm ili .html. Sadraj stranice je unaprijed potpuno odreen. Dinamike stranice - skup instrukcija koje se upotrebjavaju za stvaranje HTML stranice koja se stvara dinamiki na zahtjev korisnika.

Statike stranice PRAVILA


Sadraj je ono to ini Web lokaciju Sadraj se sastoji od: Teksta Slika Animacija Audio-sekvenci Video-sekvenci Kvalitetan i originalan sadraj Navigacija : jednostavna i nenametljiva sredstvo za postizanje konanog cilja Pravilo: Vizuelni elementi presudno utiu na korisnikov sud o vrednosti lokacije http://www.look-models.sk http://www.kmodels.co.yu/

PRAVILA
Ravnotea izmeu forme (umjetnost) i funkcije (tehnologija) Funkcija bez forme bila bi dosadna i obrnuto Panja ne treba da je usmerana iskljuivo na korisniki interfejs to je ipak samo pomona alatka

Korisnik ne poseuje lokacije da bi se divio vaoj dugmadi za navigaciju, ve da obavi odreeni posao Pravilo: nemojte od interfejsa praviti svoj zatitni znak

TA JE DOBAR WEB DIZAJN?


Ne postoji forma ispravnog Web dizajna koja odgovara svakoj lokaciji Nikad ne koristite okvire web strana mora biti manja od 50KB Pravila su sama po sebi u redu, ali ih treba razumeti i shvatiti kada ih upotrebiti Korisniki orjentisan dizajn koji je pod uticajem vizuelnih medija, tehnologije, sadraja i svrhe Pravilo: Kontrolu treba predati korisniku ili barem neka tako izgleda

Skriptovi na strani servera i na strani klijenta


Skript kojeg interpretira Web server zove se skript na strani servera. To je skup instrukcija koje obrauje server i koji stvara HTML. Rezultujui HTML se alje itau kao deo HTTP odgovora. Skript kojeg interpretira ita naziva se skript na strani klijenta On je takoe skup instrukcija ali njegovu obradu ne vri Web server ve ita (alje se kao deo Http odgovora)

Obrada skripta na Serveru Skript na strani klijenta


Skriptovi na strani klijenta nisu uopte direktno povezano sa ASP-om njime se podrazumeva pisanje skriptova iju e obradu izvriti ita Kada izvor Web stranice sadri skript na strani klijenta, on ne pokuava da taj skript obradi; umjesto toga on jednostavno skript prenosi itau kao dio HTTP odgovora i pretpostavlja da e ita znati kako sa njim da postupi.

http://www.learnthenet.com

dio6

Pronalaenje informacija na Internetu Sadraj


Internetski prostor informacija Mreni izvori informacija (resursi) Identifikacija mrenih resursa Meta podaci (metadata) Pretraivanje mrenih resursa (posebno Weba) Servisi imena

Prostor informacija Internetski prostor informacija


NIJE UREEN - unificiran Postoje razliiti izvori informacija (resursi) Mnotvo tema Informacije su dostupne u razliitim formatima Pristup je mogu pomou razliitih alata (programa) Postoje informacije koje (jo) nisu:
publikovane u elktronskom obliku dostupne putem mree

Internetski prostor informacija


Mnotvo dostupnih tema i formata:
dokumenta razliitog formata multimedijalni zapisi elektronska izdanja novina, asopisa, knjiga, ... katalozi, ... baze podataka javno dostupna programska podrka ... zabava ...

Mreni izvori informacija (resursi)


Informacije se publikuju pomou razliitih Internet servisa: Web FTP arhive mailing liste mrene novine (USENET) elektronska pota baze podataka dostupne putem mree ...

Web prostor informacija


85% korisnika koristi pretraivake mahanizme ili tematske kataloge

kako bi pronali informacije


.

korisnici smatraju da je Internet vaan izvor informacija 2/3 korisnika smatra da je Internet vaan ili vrlo vaan izvor informacija

Problemi?

velika oekivanja korisnika alati i mehanizmi jo uvijek nedovoljno dobri u stalnom razvoju prostor informacija nije (dobro) organizovan nepouzdana: kvaliteta informacija integritet informacija povjerenje u izvor informacija

Znate li ...
ko je bila prva ena pilot u nekoj komercijalnoj avio-kompaniji? Moete li pronai njenu sliku (trai se tana URL adresa)?

Identifikacija mrenih resursa


URI - Uniform Resource Identifier (RFC 2396)
URL - Uniform Resource Locator (RFC 1630, RFC 1738) odreuje: nain pristupa, adresu raunala, naziv datoteke ... protocol://host_name[:port_num][/path][/file_name] PURL - Persistent URL URN - Uniform Resource Name (RFC 1737, RFC 2141)

URC - Uniform Resource Characteristics podaci o mrenom resursu metadata = podaci o podacima

Sistemi za pretraivanje
mnotvo razliitih sistema (alata) veinom su specijalizirani za pretraivanje odreenih resursa (gotovo) svi alati imaju Web izgled pretraivanje moe biti globalno ili lokalno nema savrenog niti sveobuhvatnog alata optereeni su problemom aurnosti i/ili kvalitete postoje alati koji se temelje na Webu, ali ne pretrauju Web resurse

Sistemi za pretraivanje Web-a


Pretraivai (search engines) pretraivai(search engines) metapretraivai (metasearch engines, unified search interfaces) Tematski katalozi (subject catalogs, subject directories, ...) po pravilu pretraivi (searchable indexes, searchable catalogs) Portali

Pretraivai
automatski sistemi

prikupljaju informacije o mrenim resursima i omoguuju pretraivanje prikupljenih informacija posebni programi - roboti (robot, crawler, spider)
skeniraju dostupne mrene resurse (Web stranice) grade/odravaju pretraivu kolekciju podataka (bazu podataka)

sistem za pretraivanje (baze podataka)


Web interfejs omoguuje korisniku postavljanje upita posebna pravila za postavljanje upita ispis rezultata pretraivanja (hits)

Pretraivai Roboti
mogu jako opteretiti i mreu i raunar (klijent) vodite brigu o robotima, ali i o tuim resursima postoje pravila ponaanja (etika) za robote: robot exclusion protocol ROBOT META tag korisne URL adrese:
http://info.webcrawler.com/mak/projects/robots/robots.html http://www.searchenginewatch.com/webmasters/spiderchart.html

Robot Exclusion Protocol


moe ga koristiti samo osoba s pravom pisanja u odgovarajuem

direktoriju (webmaster) robot.txt datoteka


posebna sintaksa u poetnom direktoriju Web posluitelja URL: http://hostname/robots.txt

primjer:
User-agent: * Disallow: /archives/ Disallow: /radni/

Pretraivai
Google - http://www.google.com/ GO.com (InfoSeek) - http://www.go.com/ Lycos Search - http://www.lycos.com/ Alta Vista - http://www.altavista.com/ excite! NetSearch - http://www.excite.com/ HotBot - http://hotbot.lycos.com/ WebCrawler - http://www.webcrawler.com/ Nothern Light Search - http://www.northernlight.com/ FAST - http://www.alltheweb.com/ Raging Search - http://ragingsearch.altavista.com/

Lokalni pretraiva http://krstarica.com/

Pretraivai
Postavljanje upita
Sintaksa upita i spektar mogunosti zavisi od pretraivaa postoji standardni spektar mogunosti (uporaba malih i velikih slova, fraze, kontrola kljunih rijei, ) Mogu je izbor resursa koje pretraujemo Web ili neki drugi resursi; itavi dokumenti ili samo naslovi, ... Korisno je pri prvom susretu s nekim alatom proitati raspoloive

upute ili HELP

Pretraivai svojstva Tematski katalozi


tematski organizovane kolekcije podataka o odabranim mrenim

resursima
(odabrani resursi klasifikovani po temama) sadre URL adrese mrenih resursa mogu sadrati i nazive resursa, saetke, ... ne odravaju se automatski (programski) ve se baziraju na radu

urednika

Tematski katalozi
Primjeri
Yahoo - http://www.yahoo.com/ LookSmart - http://www.looksmart.com/ EINet Galaxy - http://galaxy.einet.net/ Magellan - http://magellan.excite.com/ NetGuide - http://www.netguide.com/ About.com - http://www.about.com/ Open Directory - http://dmoz.org/

Tematski katalozi
osobine
veliina (broj klasificiranih resursa) Yahoo - >100 urednika, 1,8 miliona Webova Open Directory - 36000 urednika, 2,6 miliona Webova LookSmart - 200 urednika, 2,5 miliona Webova

tematsko stablo - nain klasifikacije dodatne informacije o resursima rangiranje resursa mogunost pretraivanja veze s pretraivaima dodatne mogunosti

Ostali sistemi
Imeniki servisi utemeljeni na Webu White pages & Yellow pages Web alati za pretraivanje ne-Web resursa USENET (http://www.deja.com/usenet/) FTP search (http://ftpsearch.lycos.com/) mailing liste (http://www.liszt.com) ...

Ostali sistemi
pretraivanje kolekcija (baza) podataka
Inivisible Web - http://www.invisibleweb.com/ Lycos Seach. DB - http://dir.lycos.com/Reference/Searchable_Databases/ INFOMINE - http://infomine.ucr.edu/ Terraserver - http://terraserver.com/

i ... renici, enciklopedije, vodii, pretraive kolekcije multimedijalnih sadraja, .

Portali
ulaz u informacioni prostor Interneta hibridni alat - pravo rjeenje nude pristup (svim) mrenim servisima na jednom mjestu temelje se na pretraivaima i/ili tematskom katalogu nude kvalitetne informacije nude personaliziran interfejs opte ili specijalizovane (tema ili interesna grupa) http://cnn.com/ http://www.excite.com/ http://www.yahoo.com/ http://www.ihlth.com/ http://www.digitalessays.com/

...

Sistemi za pretraivanje Weba


Zakljuak
svaka grupa alata ima svojih prednosti i mana orijentisani su na tekst dokumenta

(multimedijalni zapis nije mogue pretraivati po sadraju)

oekuje se da obuhvataju i ne-Web resurse problemi:


kako biti auran kako ouvati kvalitetu (precision .vs. recall) kako odijeliti mreno smee od kvalitetne informacije

budunost je u intergraciji pobjednik: PORTAL korisna adresa: http://searchenginewatch.com/

Pretraivanje Web resursa


Kako pretraivati?
dobar izbor kljunih rijei je presudan biti usmjeren ka cilju (Ne lutati!) treba se koncentrisati na temu, a ne na postavljanje uputa ii ka cilju postepeno (profinjavati upite) upoznati alat (Proitajte HELP i FAQ!) biti fleksibilan i probati vie razliitih (tipova) alata graditi vlastite kolekcije zanimljivih mjesta na mrei (Favorites)

Imeniki servisi
Directory Services Telefonski imenici Interneta Omoguuju publiciranje i pronalaenje elektronikih adresa i ostalih

podataka o pojedincima, ustanovama i resursima u Internetu Mogu biti:


lokalni ili globalni distribuirani ili centralizovani

Imeniki servisi
Dijele se na: White Pages - podaci o pojedincima Yellow Pages - ostalo (ustanove, resursi) Koriste se putem: odgovarajuih klijent programa Web interfejsa koje olakava postavljanje upita, ali smanjuje mogunost kontrole Naglasak na White Pages servisima

Imeniki servisi bazirani na Web tehnologiji


osim Web interfejsa za pojedine imenike servise postoje i imeniki servisi bazirani na Web-u primjeri (White Pages):
http://www.iaf.net/ http://www.four11.com/

http://www.whowhere.com/ http://www.bigfoot.com/ http://www.pc411.com/ http://www.switchboard.com/

primjeri (Yellow Pages):


http://www.globalyp.com/world.htm http://www.bigbook.com/