Γ ΤΟΜΟΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1
ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ
1.1 Αρχές και διαμόρφωση της Βυζαντινής λογοτεχνίας
Η βυζαντινή γραμματεία βρίσκεται στην εποχή που συναντιέται η αρχαιοελληνική παράδοση
και ο χριστιανικός νεοπρόβλητος κόσμος. Οι τάσεις είναι δύο: αφενός η εξάρτηση των
χριστιανών συγγραφέων από την αρχαιοελληνική παράδοση και τις επιβιώσεις της (το
φαινόμενο της μίμησης ενίοτε εκδηλώνεται δημιουργικά), αφετέρου η προσήλωση της
βυζαντινής λογοτεχνίας στο «πνεύμα του χριστιανισμού». Στον βυζαντινό γραπτό λόγο η
γλώσσα παραμένει στάσιμη (προτίμηση λογίων στον αρχαϊσμό) σε σχέση με τον
εξελισσόμενο προφορικό λόγο. Καταλήγουν σε γλωσσικό δυαδισμό που αναδύεται μέσα από
τη μείξη τριών μορφών γλωσσικής έκφρασης (κλασικών ελληνικών, κοινής και της γλώσσας
του λαού).
Η βυζαντινή λογοτεχνία συνδέεται άμεσα με την ιστορική ανέλιξη του βυζαντινού κράτους,
αλλά λόγω της συντηρητικότητάς της επιβράδυνε τις διαδικασίες αλλαγών ή τις απότομες
ανακατατάξεις. Οι βασικοί της προβληματισμοί καλύπτουν τους αιώνες από την επικράτηση
του χριστιανισμού ως τον αιώνα του Ιουνστινιανού, μέσα στους οποίους η κίνηση των
διάφορων πνευματικών ρευμάτων που εξέφραζαν την αρχαία, την ιουδαϊκή, τη ρωμαϊκή, την
ανατολική και τη χριστιανική κοινωνία έφεραν σε συνάντηση την ειδωλολατρική αρχαιότητα
με τον χριστιανισμό. Συναντώνται λοιπόν ο Νεοπλατωνισμός με τον αφομοιωμένο ανατολικό
μυστικισμό και τον χριστιανισμό που προσπαθεί να επικρατήσει. Το κοσμολογικό πρόβλημα
των Ελλήνων (η αγωνία για τη λύτρωση του ανθρώπου από τη μοίρα και τον θάνατο) θα
συναντηθεί με το χριστολογικό ζήτημα (ο Χριστός είναι η αρχή των πάντων). Σιγά σιγά
ενισχύεται το χριστιανικό στοιχείο στη βυζαντινή λογοτεχνία και πνευματικά κέντρα, π.χ.
Αλεξάνδρεια, Αντιόχεια, Καισάρεια, Κωνσταντινούπολη μορφώνουν τους βυζαντινούς. Τον
4ο αιώνα η χριστιανική γραματεία έχει δημιουργήσει μια αξιόλογη λογοτεχνία, ενώ η
συγγραφική παραγωγή της αρχαιότητας θεωρείται ως προπαιδευτική για τη μελέτη των
χριστιανικών κειμένων. Εμφανίζεται η εκκλησιαστική ιστοριογραφία την εποχή του Μ.
Κωνσταντίνου και αναπτύσσεται η βυζαντινή θεολογία.
1.2 ΚΥΡΙΟΙ ΚΛΑΔΟΙ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΓΡΑΜΑΤΕΙΑΣ
1.2.1 Θεολογία
Ξεκινά με τα πρώτα χριστιανικά κείμενα και αναπτύσσεται με τα συστήματα σκέψης και τους
ποικίλους αγώνες των χριστιανών θεολόγων για την έκθεση των δογμάτων της ανατολικής
εκκλησίας και την υπεράσπισή τους. Η δογματική (αντιρρητική ή απολογητική)
διαμορφώνεται στο περιβάλλον της σχολής της Αλεξάνδρειας. Λόγω της κίνησης του
μοναχισμού αναπτύσσεται η ασκητική που αναφέρεται στους κανόνες ζωής για την ηθική
τελειότητα και στις πνευματικές αναζητήσεις των μοναχών. Η μυστική θεολογία στρέφεται
στην εσωτερική πνευματική ζωή του ατόμου, αποβλέποντας στη μυστική ένωση («θέωση»)
με τον Θεό. Η ερμηνευτική ξεκινά από το περιβάλλον της αλεξανδρινής σχολής και
ασχολείται αρχικά με τα ερμηνευτικά προβλήματα και την κριτική των χριστιανικών
κειμένων. Αργότερα θα στραφεί στη συλλογή και την ταξινόμηση του παραδομένου υλικού
(ανθολογίες δογματικών, ερμηνευτικών, ασκητικών αποσπασμάτων, σειρών=catenae).
1.2.2 Ρητορική
Εφαρμόστηκε ευρύτατα στη σχολική πράξη και ως λογοτεχνικό είδος στο κήρυγμα, στη
διδασκαλία, στον επιδεικτικό λόγο. Ακολούθησε παλαιότερα πρότυπα και τις ρητορικές
σχολές των Αθηνών, της Αντιόχειας, της Κωνσταντινούπολης, της Γάζας. Καλλιεργήθηκαν
ιδιαίτερα η ομιλητική, η παραινετική, οι εκφράσεις και η επιστολογραφία. Η εκκλησιαστική
ρητορική θα υπηρετήσει τις πρακτικές ανάγκες του κηρύγματος, της κατήχησης των
προσηλύτων. Οι ρήτορες διανθίζουν τον λόγο τους με στοιχεία από ρητορικούς λόγους της
αρχαιότητας.
1.2.3 Φιλοσοφία
Γνήσια φιλοσοφική σκέψη στο Βυζάντιο δε γινόταν να αναπτυχθεί καθώς η φιλοσοφία
δεσμευόταν από τη θεολογία και τη ρητορική και τα βασικά προβλήματα (οντολογικό,

1

κοσμολογικό, δεοντολογικό) θεωρούνταν λυμένα από τους Βυζαντινούς. Κάθε διαμαρτυρία
στις κυρίαρχες θεοκρατικές απόψεις καταπνιγόταν. Τα αρχαία φιλοσοφικά συστήματα ήταν
τα μέσα για την προσέγγιση της αληθινής θεολογίας.Η εσωτερική ανάπτυξη της βυζαντινής
φιλοσοφίας θα παραμείνει σε καθαρά θεολογικά πλαίσια με τους Πατέρες της Εκκλησίας.
Από τον 11ο αιώνα έχουμε τάσεις χειραφέτησης της φιλοσοφικής σκέψης από τη θεολογία.
1.2.4 Φιλολογία
Σκοπός της: η συντήρηση και παράδοση των κειμένων της κλασικής αρχαιότητας. Οι
Βυζαντινοί φιλόλογοι ακολουθώντας την παράδοση των αλεξανδρινών χρόνων ασχολούνται
με τη γραμματική, τη σύνταξη, την ορθογραφία και την κριτική των κειμένων. Επίσης με τη
λεξικογραφία και τα σύγχρονά τους γεγονότα, όπου ήταν και ιδιαίτερα δημιουργικοί.
1.2.5 Ιστοριογραφία
Κυρίως ιστοριογραφία: συγγραφείς της λόγιας βυζαντινής παράδοσης, προσηλωμένοι στην
αρχαία ιστοριογραφική παράδοση τόσο στη μορφή όσο και στην αντίληψη περί ιστορίας.
Έγραψαν σύγχρονη ιστορία, απευθύνονταν σε καλλιεργημένο κοινό. Η χρονογραφία ήταν
διήγηση από κτίσεως κόσμου έως την εποχή εκείνη, χρησιμοποιούσε έργα προγενέστερα και
απευθυνόταν κυρίως σε μοναχούς. Μένει κοντά στη λαϊκή παράδοση και στη μορφή και στην
αντιμετώπιση των γεγονότων (με απλή, απλοϊκή ενίοτε, διάθεση ερμηνείας και συνδυασμό
μυθολογικών παραδόξων με χριστιανικές λαϊκές δοξασίες).
1.2.6 Ποίηση
Οι ποιητές του Βυζαντίου εκφράστηκαν με μέσα που πήραν από την αρχαιότητα. Η
βυζαντινή υμνογραφία είναι θρησκευτική, αυτόνομη ποίηση, εκφράζει το θρησκευτικό
συναίσθημα.Η λυρική ποίηση εκφράστηκε μέσα από το βυζαντινό επίγραμμα που μετέφερε
την αρχαία και αλεξανδρινή παράδοση στον βυζαντινό κόσμο.
1.2.7 Μυθιστόρημα
Το λόγιο βυζαντινό μυθιστόρημα συνδέεται στενά με το αρχαίο μυθιστόρημα. Θα επηρεάσει
το ερωτικό δημώδες μυθιστόρημα.
1.2.8 Δημώδης λογοτεχνία
Εδώ συμπεριλαμβάνονται τα έργα που δεν ανήκουν ούτε στην αρχαιότροπη ούτε στη λόγια
παραγωγή των Βυζαντινών, ανήκουν στην προσωπική λογοτεχνία των Βυζαντινών και έχουν
χαρακτηριστικό τους τη «δημώδη» γλώσσα, με στόχο να γίνουν αρεστά στον λαό.
Χαρακτηριστικά της είναι η «δημώδης» γλώσσα, το «δημώδες» ύφος και ο «δημώδης»
στίχος (δεκαπεντασύλλαβος ή πολιτικός). Ακμάζει κυρίως στην τελευταία περίοδο της
βυζαντινής ιστορίας και αποτελεί το κατάλληλο πεδίο για άσκηση ελεύθερης κριτικής με τον
αλληγορικό χαρακτήρα της σάτιρας.
Με το τέλος της Βυζαντινής αυτοκρατορίας σήμανε και το τέλος των πνευματικών
ενασχολήσεων των Βυζαντινών, που διασκορπίζονται σε διάφορα σημεία της Ελλάδας υπό
Δυτική κατοχή ή κατευθείαν στη Δύση, μεταφέροντας το ανθρωπιστικό πνεύμα των
ελληνικών γραμμάτων. Παύει λοιπόν η περίοδος της λογοτεχνικής παραγωγής και ξεκινά η
περίοδος της μελέτης της.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2
ΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΑ ΕΙΔΗ ΚΑΙ Η ΤΥΧΗ ΤΟΥΣ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ
Η Βυζαντινή περίοδος διαρκεί πάνω από μία χιλιετία, κατά την οποία συντελέστηκαν πολλές
μεταβολές που επηρέασαν και την πνευματική δημιουργία. Το κύριο στοιχείο των λόγιων
κειμένων της περιόδου: η προσήλωσή τους στην αρχαία ελληνική παράδοση (διατηρούνται η
λόγια, αρχαϊζουσα γλώσσα και η συντακτική δομή). Πάντως υπάρχουν σημαντικές
διαφοροποιήσεις από την παράδοση (διαφορετική θεματική λόγω της κυρίαρχης ιδεολογίας
και διαφορετικά μέτρα των ποιημάτων λόγω της εξέλιξης του είδους ). Τα βυζαντινά κείμενα
έχουν δημιουργικότητα, δεν αποτελούν στείρα μίμηση των αρχαιοελληνικών κειμένων.
Επιβίωσαν από την αρχαιότητα ποιήματα που ανήκουν στην επική, στη δραματική και στη
λυρική ποίηση.

2

3 Διδακτική επική ποίηση Κείμενα γραμμένα από γνωστούς λογίους ως εγχειρίδια για τους διδασκόμενους.: Άλωσις της Κρήτης από τον Θεοδόσιο Διάκονο.). Μανουήλ Ολόβολος. 10ος αι. Για παράδειγμα η περιγραφή μιας ζωγραφικής παράστασης του σύμπαντος του Ιωάννη Γαζαίου (6 ου αι.) συνέθεσε: ένα σύντομο ποίημα.).). Κόλλουθος (τέλη 5ου-αρχές 6ου). με πολύτιμες πληροφορίες για τη μυθολογία της αρχαιότητας. από τον Ιωάννη Τζέτζη που υπομνημάτισε την Ιλιάδα και την Οδύσσεια. 12ος αι. Άλλοι συγγραφείς: Τρυφιόδωρος (3ος/4ος αι.1. Πρόκειται για εγκώμιο του αυτοκράτορα Νικηφόρου Φωκά. Το Περί δόγματος (θεολογική διδακτική ποίηση). η γλώσσα τους λόγια με κάποιες αποκλίσεις από την αττική διάλεκτο. έχουμε 2 3 . μνημείου.. 3 βιβλία για την πρώτη φάση της εκστρατείας κατά των Περσών. Χρηστομάθεια Ελλαδίου. παρέφρασε το ρητορικό έργο του Ερμογένη και συνέγραψε τη Χρονική Βίβλο. τοπίου.2 Ιστορική επική ποίηση Aμιγώς ιστορικά επικά ποιήματα δεν έχουν σωθεί.1 ΕΠΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ 2. με το επύλλιο Τα καθ’Ηρώ και Λέανδρον).) για την Αγία Σοφία.) Πολλά από τα κείμενα με μυθολογικό περιεχόμενο της πρώτης περιόδου είναι εκφράσεις (ακριβείς περιγραφές ανθρώπου..) σε δακτυλικό εξάμετρο. Στα πρωτοβυζαντινά χρόνια: κυριότερο έργο τα Διονυσιακά του Νόννου (5ος αι.: Ο Θεόδωρος Πρόδρομος γράφει εγκώμια του αυτοκράτορα Ιστορικά ποιήματα για τις εκστρατείες του Ιωάννη Β Κομνηνού και τον βίο και την πολιτεία άλλων μελών της αυτοκρατορικής οικογένειας. γραμμένα συνήθως για να εξάρουν τη δραστηριότητα κάποιων επωνύμων της βυζαντινής κοινωνίας. Στα μεσο-υστεροβυζαντινά χρόνια διαμορφώνεται η διδακτική ποίηση με κείμενα με μυθολογικό περιεχόμενο για μαθησιακούς κυρίως σκοπούς. λογοτεχνικό είδος που καλλιεργήθηκε ήδη από την ύστερη αρχαιότητα. η έκφραση του Πάυλου Σιλεντιάριου (6ου αι. Μέση και Ύστερη Βυζαντινή περίοδος: Εξαήμερον ή Κοσμουργία του Γεωργίου Πισίδη (7ος αι. Σπουδαίος εκπρόσωπος ο Τζέτζης (12ος αι. Από τον 12ο αι.).: σώζονται 2 ποιήματα εγκωμιαστικού περιεχομένου. καθώς γενικεύεται η χρήση του εξαμέτρου. 4ος αι. 2. σειρά διδακτικών ποιημάτων για ιατρικά ζητήματα και όρους του Μιχαήλ Ψελλού (11 ος αι. Μανουήλ Φιλής. το άτιτλο ετυμολογικό ποίημα του Ιωάννη Μαυρόποδα (11 ος αι. Ως τις αρχές του 7ου αιώνα μας έχουν σωθεί αποσπάσματα από τέτοια κείμενα.). Ο Γεώργιος Πισίδης από την εποχή του αυτοκράτορα Ηρακλείου (7 ος αι. το έπος Ηρακλειάδα για τη νίκη του Ηρακλείου κατά του βασιλιά των Περσών Χοσρόη.). και μια άλλη των Ορνιθιακών. ένα από τον Θεοδόσιο Γραμματικό για την πολιορκία της Κωνσταντινούπολης από Άραβες και το άλλο αγνώστου. Επίσης οι Μιχαήλ Γλυκάς. Μουσαίος (5ος αι. Πάντως οι περισσότερες εκφράσεις των μέσων και ύστερων βυζαντινών χρόνων είναι πεζά κείμενα και δεν έχουν μυθικά ή επικά στοιχεία..: Γραμμένα σε ιαμβικό τρίμετρο (γνωστό ως βυζαντινός δωδεκασύλλαβος-σε πολύ λίγα κείμενα ιαμβικός δεκαπεντασύλλαβος) που αντικατέστησε το αρχαϊκό δακτυλικό εξάμετρο. 2. Αναφερόμαστε λοιπόν περισσότερο σε ποιήματα που έχουν εγκωμιαστικό χαρακτήρα και ιστορικό πυρήνα. ένα ποίημα για την πολιορκία της Κωνσταντινούπολης από Αβάρους και Πέρσες. εγκώμιο για τον αυτοκράτορα βασίλειο Α.2.1. μια ανώνυμη παράφραση του διδακτικού έπους του Οππιανού Αλιευτικά. Τα κείμενα αυτά έχουν έντονο προπαγανδιστικό χαρακτήρα. Τον 12ο αιώνα έχουμε το πιο εκτεταμένο διδακτικό έργο. μια πεζή παράφραση των Κυνηγετικών του Οππιανού.1. Σύνοψις των Νόμων και Σύνοψις της ρητορικής του ιδίου. Το σημαντικότερο έργο του και το πιο εκτενές όλης της βυζαντινής λογοτεχνίας: οι Χιλιάδες (υπόμνημα στις Επιστολές του). το μέτρο με καινοτομίες. χαιρετισμό στον Ηράκλειο. 8ος-9ος αι. η έμμετρη περιγραφή της εκκλησίας των Αγίων Αποστόλων της Κωνσταντινούπολης του Κωνσταντίνου του Ρόδιου (10 ου αι. χρησιμοποιούν μυθολογικά θέματα και μεθόδους που θυμίζουν επικά κείμενα της αρχαιότητας και είναι γραμμένα σε μέτρο βυζαντινό ιαμβικό δωδεκασύλλαβο.). τελετής.1 Ποιήματα με μυθολογικό περιεχόμενο και εκφράσεις Τα θέματά τους από την ελληνική μυθολογική παράδοση.

αρκετά του Θεόδωρου Προδρόμου) και τους θρηνητικούς μονολόγους του Μανουήλ Φιλή. έχουμε έργα του Μανουήλ Φιλή για ζώα. εκτενείς περιγραφές των συγκρούσεων με βαρβάρους.τι αφορά το σατιρικό δράμα ισχύουν τα ίδια: κανένα δε γράφτηκε για να παρασταθεί. έναν διάλογο του Νικηφόρου Χρυσοβέργη. μόνο για να μελετηθεί. Τα κείμενα αυτά είναι λιγότερα από αυτά άλλων κατηγοριών και τα θέματά τους αναφέρονται σε συνομιλία με υπερφυσκές δυνάμεις. αναφερόμαστε σε κείμενα με διαλογική μορφή και δυνάμει αναπαραστατική δυνατότητα. υπάρχουν κοινά αφηγηματικά στοιχεία σε όλα τα μυθιστορήματα: ρητορικές εκφράσεις. ενίοτε εμπλέκεται και ένα δεύτερο ζευγάρι. Από τα τέλη του 13ου αι. Τα κατά Δρόσιλλαν και Χαρικλέα του Νικήτα Ευγενειανού και Τα Κατ’Αρίστανδρον και Καλλιθέαν του Κωνσταντίνου Μανασσή. Επίσης έχουμε κείμενα που περιλαμβάνουν διαλόγους με νεκρούς (ένα του Νικολάου Καλλικλή. αν και οι Βυζαντινοί διάβαζαν τα μυθιστορήματα της ύστερης αρχαιότητας. ενώ στη διάρκεια των 10ου και 12ου αι. τον 14 ο αιώνα έχουμε το ιδιόμορφο ποίημα Εις την Σωφροσύνην του Θεόδωρου Μελιτινιώτη.2 ΔΡΑΜΑΤΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ Ποιητικά κείμενα προορισμένα για θεατρική παρουσίαση δεν υπάρχουν στο Βυζάντιο λόγω αφενός της φυσικής εξέλιξης του είδους του δράματος. Ιωάννης Τζέτζης. από τα τέλη του 12 ου ένα μικρό ποίημα του Μιχαήλ Απλούχειρος. Άρα όταν μιλάμε για δραματική ποίηση στο Βυζάντιο. 2. το πρώτο που σώζεται είναι το Στίχους εις τον Αδάμ του Ιγνάτιου Διακόνου. ενώ έχουν διατυπωθεί διάφορες θεωρίες για την πατρότητά του (Γρηγόριος Θεολόγος. από τα τέλη του 11 ου έχουμε το ποίημα Διόπτρα (κατάλογος των αρετών του καλού χριστιανού) του Φίλιππου του Μονότροπου. με προσωποποιημένες αφηρημένες έννοιες. Ξεκινά ταξίδι με άγνωστο προορισμό. ενισχυόμενο και από τα μηνύματα της μεσαιωνικής Ευρώπης που συνέβαλαν στη δημιουργία έργων με κάποια δραματουργική υφή. θρήνοι διάφορων προσώπων. επίσης τα σατιρικά ποιήματα του Θεόδωρου Προδρόμου Κατομυομαχία και Απόδημος Φιλία. όλα έχουν το χαρακτηριστικό της μίμησης της τέχνης του Λουκιανού. Τα κατά Ροδάνθην και Δοσικλέα του Θεόδωρου Προδρόμου. Η εκκλησία ήταν αρνητική σε κάθε μορφή αναπαράστασης κατά τους πρώτους αιώνες της βυζαντινής περιόδου. Το πιο γνωστό ο Χριστός Πάσχων για τα Πάθη του Χριστού που χρονολογείται είτε στον 12 ο είτε στους πρώτους βυζαντινούς αιώνες. μέχρι την επιστοφή κοντά στους γονείς και τον γάμο του ζευγαριού. και του Γεωργίου Λαπίθη για ηθικούς και πρακτικούς κανόνες συμπεριφοράς. μακροσκελείς εκθέσεις του ερωτικού συναισθήματος.4 Μυθιστόρημα Μυθιστορήματα έχουμε από τον 12ο αιώνα και μετά. αφετέρου λόγω της χριστιανικής θρησκείας που δεν ενθάρρυνε τέτοιου είδους κείμενα. στα πλαίσια των «αναγεννήσεων» των βυζαντινών γραμμάτων παρουσιάσθηκε ενδιαφέρον και για τη μελέτη αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων. λεπτομερειακή παρουσίαση των εορταστικών εκδηλώσεων προς τιμή κάποιου ειδωλολατρικού θεού. Του 12ου αιώνα είναι 3 έμμετρα και ένα πεζό: Το καθ’Υσμίνην και Υσμινίαν Δράμα του Ευστάθιου Μακρεμβολίτη (πεζό). είναι γραμμένο σε ιαμβικό τρίμετρο. 2. Όλα σε λόγια γλώσσα. Κωνσταντίνος Μανασσής?).διδακτικά ποιήματα αστρολογικού περιεχομένου. Ο Φιλόπατρις ή Διδασκόμενος αγνώστου (σχολιάζει επικριτικά την επίσημη θρησκεία). Τέτοια κείμενα έχουμε από τον 9ο αιώνα και μετά. καθώς για τέτοιου είδους κείμενα ενδιαφερόταν ο αυτοκράτορας Μανουήλ Α Κομνηνός: ένα του Κωνσταντίνου Μανασσή και το Εισαγωγή Αστρονομίας του Ιωάννη Καματηρού.-αρχές 14ου. Μοιάζει με αρχαία τραγωδία. δύο επιτάφιους λόγους του Μανουήλ Ολόβολου. σε θρήνους ή σε σάτιρα. συναισθηματικά φορτισμένες εκδηλώσεις συγκίνησης. Αυτά είναι: ο Χαρίδημος ή περί Κάλλους αγνώστου και άγνωστης χρονολογίας συγγραφής. ο διάλογος Τιμαρίων ή περί των κατ’αυτόν Παθημάτων του 12ου αιώνα αγνώστου 4 . Τέλος. Και σε ό. με περιεχόμενο χωρισμένο σε ενότητες («βιβλία») και παρόμοια θεματική: ένα ζευγάρι νέων πλουσίων που ερωτεύεται κεραυνοβόλα και συναντά αντιδράσεις από το περβάλλον του. άρα 8 αιώνες μετά τη συγγραφή των Αιθιοπικών του Ηλιοδώρου. Θεόδωρος Πρόδρομος. σε μέτρο ιαμβικό δωδεκασύλλαβο. συναντά δυσκολίες. Αν και κάθε συγγραφέας χειρίζεται το υλικό του με διαφορετικό τρόπο.1.

Τον 11ο αιώνα έχουμε τους Ιωάννη Μαυρόπου (με ποικίλες θεματικές). αλλά και πεζά. Πάντως όλοι οι λόγιοι ασχολήθηκαν με το επίγραμμα. Αποτελεί τη βάση της εγκύκλιας παιδείας των Βυζαντινών και καλλιεργήθηκε για τους εξής λόγους: α) απαγγελία λογοτεχνικών κειμένων σε ακροατήριο –εύληπτος ο ρητορικά επεξεργασμένος λόγος από τους ακροατές. ώστε κάποια επιγράμματα να αποδίδονται να αποδίδονται και στους δύο. Χριστόφορο Μυτιληναίο (για γεγονότα σύγχρονής του ιστορίας) με πολλά κοινά στοιχεία στο θέμα και το ύφος. με ποικίλη θεματική. μια παραίτηση από ένα δημόσιο αξίωμα. 2.. είναι γνωστά ως Μονωδίες και αναφέρονται στον θάνατο. β) το τελετουργικό της αυτοκρατορικής αυλής. Μεσοβυζαντινή και υστεροβυζαντινή περίοδος: Γεώργιος Πισίδης Εις τον Ανθρώπινον Βίον και Εις τον Μάταιον Βίον και επίγραμμα με τίτλο Εις Εαυτόν.3. με ανάμειξη παγανιστικών και χριστιανικών στοιχείων. Μία άλλη επίσης κατηγορία λυρικών ποιημάτων: τα αλφάβητα: διάφορες ηθικές γνώμες που δημιουργούν ακροστιχίδα και έχουν διδακτικό στόχο. 2. Όλα με αποφθεγματικό και παραινετικό ύφος. Σώζονται και επιγράμματα μεγάλης έκτασης.χ. Στην Παλατινή Ανθολογία ανθολογούνται σε 15 βιβλία βυζαντινά επιγράμματα των πρώτων και μέσων βυζαντινών αιώνων. Τα πρώτα χρόνια: καλλιεργήθηκε κυρίως από εκκλησιαστικούς λόγιους και τα θέματα ήταν η χριστιανική κοσμοθεωρία και η ανάγκη διάδοσής της (Γρηγόριος Ναζιανζηνός). ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΡΗΤΟΡΙΚΗ Με τον όρο Ρητορική εννοούμε τη διαμόρφωση του προφορικού ή γραπτού λόγου με βάση κάποιους κανόνες. Η θεματολογία είναι επηρεασμένη πλέον από τη χριστιανική θρησκεία. χριστιανών και μη. ο πολυγραφότερος όλων. τα ανθρώπινα συναισθήματα εγκαταλείπονται. π.4 ΕΠΙΓΡΑΜΜΑ Στο επίγραμμα διακρίθηκαν οι Βυζαντινοί λόγιοι όλων των περιόδων. γ) η λαϊκή έκφραση μέσω των Δήμων (πολιτικών ομάδων) δημιούργησε συνθήκες εφαρμογής της ρητορικής έκφρασης. τα θέματα για τον έρωτα. Πρωτοβυζαντινή περίοδος: Γρηγόριος Ναζιανζηνός Περί τον Εαυτού Βίον (ποιητική αυτοβιογραφία) και Γνωμικά Τετράστιχα (γνώμες και παραινέσεις για την ανθρώπινη ζωή). Μιχαήλ Γλυκάς. αγνώστου με θέμα πάλι μια κατάβαση στον Άδη. Η Κασσιανή περίφημη επιγραμματοποιός του 9 ου αι.1 ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΡΗΤΟΡΙΚΗΣ 5 . Επίσης και οι Μανουήλ Φιλής. με πρωτοπρόσωπη αφήγηση ή έχουν ως θέμα προσωπικά βιώματα των δημιουργών. με στόχο ένα υψηλού επιπέδου αποτέλεσμα.. και ο Ιωάννης Γεωμέτρης. αυτοκράτορας Αλέξιος Α Κομνηνός.ΛΥΡΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ Πολύ διαφορετική η λυρική ποίηση των Βυζαντινών από την αρχαιοελληνική.Πολλά κείμενα ποιητικά. τη φύση. ενώ το μόνο στοιχείο που θυμίζει αρχαιοελληνική λυρική ποίηση είναι το γεγονός ότι τα πιο πολλά ποιήματα είναι γραμμένα σε πρώτο πρόσωπο. Την εποχή του Ιουνστινιανού διακρίνονται οι Παύλος Σιλεντιάριος και ο Αγαθίας Σχολαστικός που συνέθεσαν και ερωτικά επιγράμματα.(ίσως του Θεόδωρου Προδρόμου ή του Νικολάου Καλλικλή) με θέμα μία επίσκεψη τον Άδη (κοινός τόπος της ελληνικής λογοτεχνίας ήδη από την εποχή του Ομήρου) και η Επιδημία Μάζαρι εν Άδου ή Πεύσις Νεκύων Ενίων περί Τίνων των ες τα Βασίλεια Συναναστρεφομένων. Την εποχή του Ηρακλείου αναδείχθηκε ο Γεώργιος Πισίδης με εκκλησιαστικού περιεχομένου επιγράμματα και ο Θεόδωρος Στουδίτης με τους Ιάμβους εις Διαφόρους Υποθέσεις. Τα μέτρα ποικίλλουν με επικρατέστερο το ιαμβικό τρίμετρο. Θεόδωρος Στουδίτης με αφορμή γεγονότα της προσωπικής τους ζωής ή ένα σημαντικό φυσικό φαινόμενο ή τον θάνατο ενός σημαίνοντος προσώπου.. δ) μίμηση αρχαίων προτύπων 3. Οι συγγραφείς τους ήταν συγγραφείς δημωδών κειμένων..

παθοποιία. εγκώμιον. Κατά τους μεσοβυζαντινούς χρόνους δε σώζονται πηγές.2. Με το σχολιασμό και υπομνηματισμό των εγχειριδίων της ρητορικής. Μαρκελλίνος. Τη δημοτικότητα του Ερμογένη μαρτυρεί και το το λεξικό της Σούδας. Τα συνθετικά τους στοιχεία είναι: το δρων πρόσωπο. όσον αφορά στον ορισμό της ρητορικής.) και του Αφθονίου: Προγυμνάσματα(4ος-5ος αι. κατέγραψαν τις σκέψεις τους.ψόγος. δ) Μνήμη: τεχνάσματα εξάσκησης της μνήμης & τρόποι αποστήθισης.Διάφοροι Λόγιοι στους πρώτους μεταχριστιανικούς αιώνες. ιστορικά και πολιτικά. Ο ρητορικός λόγος πρέπει να περιλαμβάνει τα εξής πέντε μέρη: Προοίμιο. θέσις. τα οποία υπέστησαν επεξεργασία από τους βυζαντινούς σχολιαστές και υπομνηματιστές. κυρίως δε τα κείμενα του Ερμογένη και του Αφθονίου. Τα σπουδαιότερα κείμενα είναι του Ερμογένη: Τέχνη Ρητορικής (2ος-3ος αι. είναι το αλυσιδωτό υπόμνημα ή «κατένα». κυρίως στο έργο του Ερμογένη. αλλά και τη συγγραφή νέων με θεωρητική εισαγωγή. ασχολήθηκαν πολλοί λόγιοι. ο τόπος και τα αίτια του γεγονότος. διήγημα. κοινός τόπος. ε) Υπόκριση: τρόπος εκφώνησης. σύμφωνα με το οποίο παρουσιάζονται κατά παραγράφους αποσπάσματα από σχόλια διαφόρων υπομνηματιστών. που αποτελούσαν την πρώτη επαφή με τη ρητορική σύνθεση ενός λόγου. τους κανόνες της και τη σχέση της με τις υπόλοιπες θεωρητικές γνώσεις. Είναι προφανές ότι οι βυζαντινοί δεν επεξεργάζονταν χωριστά τη θεωρία από την πρακτική της ρητορικής αλλά μαζί. Η δεύτερη ομάδα προγυμνασμάτων ήταν το διήγημα ( εξάσκηση στη σύνθεση μιας μικρής διήγησης). Το τρίτο είδος προγυμνασμάτων είναι η χρεία ( σύντομη απόδοση ενός λόγου ή μιας πράξης με επωφελή σκοπό. Πρόκειται για ένα είδος λεξικού. νόμου εισφοραί) β) Περί Στάσεων ( διδασκαλίας κατάσταση) γ) Περί Ευρέσεως (διήγηση. Στην ύστερη βυζαντινή περίοδο έχουμε την έκδοση ενός πεντάτομου έργου του Ερμογένη από το Μάξιμο Πλανούδη. γ) Ύφος ή Λέξη: αφορά στο λεκτικό μέρος κάθε λόγου και τις αρετές που πρέπει να φέρει. σύγκρισις. γ) δικαιολόγηση. από το οποίο πληροφορούμαστε τόσο τα ονόματα των υπομνηματιστών όσο και για τα αποσπάσματα του έργου τους.. ενώ αναφέρονται και τα ονόματά τους. Τα διηγήματα ανάλογα με το περιεχόμενό τους διακρίνονται σε : μυθικά. το οποίο περιείχε προλεγόμενα. ηθοποιία. διήγηση. 9 ος αιώνας : Ιωάννης από τις Σάρδεις. β) παράφραση θέματος. Η διαφορά μεταξύ διηγήματος και διήγησης έγκειται στο ότι το πρώτο πραγματεύεται ένα μεμονωμένο γεγονός ενώ το δεύτερο μια σύνθετη εξέλιξη πράξεων. Την εποχή αυτή καθιερώνεται και η σχολική ρητορική. 11ος αιώνας: Ιωάννης Δοξαπατρής.). Υπομνηματιστές Ερμογένους (πρωτοβυζαντινά χρόνια): Ευστάθιος. δ) θεμελίωση. η πράξη. Τα κείμενα της β’ σοφιστικής επηρέασαν τη βυζαντινή ρητορική. γνώμη. Χωρίζονται σε τρεις κατηγορίες:α) οι πρωταγωνιστές τους είναι άνθρωποι.κατασκευή. σχόλια και παραρτήματα.1 Προγυμνάσματα Ήταν ασκήσεις που αποτελούσαν το πρώτο στάδιο επαφής των αρχαίων ρητόρων και είχαν καθοριστεί από τον Ερμογένη και τον Αφθόνιο.Ο Ερμογένης χωρίζει το έργο του στα: α) Προγυμνάσματα (μύθος. Η χρεία επιτυγχάνεται σε 8 παραγράφους: α) σύντομο εγκώμιο σ’ αυτόν που ενεργεί. πρέπει να υπακούει σε κανόνες.2 ΡΗΤΟΡΙΚΗ ΠΡΑΚΤΙΚΗ 3. Η πρώτη ομάδα των προγυμνασμάτων ήταν οι μύθοι. ε) 6 . Ένα ρητορικό κείμενο προκειμένου να υπηρετεί τους στόχους του. ο χρόνος. δραματικά. β) Τάξις: πρόκειται για την κατάταξη και οργάνωση ενός λόγου στα μέρη του. ειδικότερα τα μέρη της ρητορικής Τέχνης είναι τα ακόλουθα: α) Εύρεση: ο ρήτορας ασχολείται με το θέμα του λόγου και ολόκληρο το περιεχόμενό του. ανασκευή. χρεία. ηθοποιία. τόνος φωνής. Συριανός. β) εμφανίζουν δραστηριότητες ζώων με αλληγορική σημασία και αποσκοπούν στο ηθικό μέρος της ανθρώπινης ζωής και γ) μεικτό είδος. έκφρασις. 3. Ένας ιδίομορφος τρόπος υπομνηματισμού. Έτσι οι βυζαντινοί μαθητές μέσα από τα κείμενα αυτά μάθαιναν τη θεωρία και την πρακτική εφαρμογή της ρητορικής. γιατί τους βοηθούσαν στην καλλιέργεια όλων των ρητορικών ειδών. Τα ίδια προγυμνάσματα χρησιμοποίησαν όλοι οι βυζαντινοί λόγιοι. διδασκαλία της απόδειξης) δ) Περί Ιδεών (μορφές λόγου) και ε) Περί μεθόδου Δεινότητος ( διαμόρφωση των σκέψεων σε λόγους που εκφωνούνται). αντίθεση. λύση και επίλογο.

Στη βυζαντινή εποχή γράφουν επιταφίους αρκετό καιρό μετά το θάνατο ενός προσώπου.χ «τι θα έλεγε ο τάδε…». Το ένατο είδος είναι η ηθοποιία: σύμφωνα με τον Ερμογένη είναι η μίμηση του χαρακτήρα ενός προσώπου για το οποίο γίνεται λόγος.χ το εγκώμιο της φαλάκρας.2. Τα όρια μεταξύ των τριών ειδών δεν είναι ευδιάκριτα: έχουν κοινό θέμα ( εγκώμιο νεκρού). δεν εξυπηρετούν τη σχολική ρητορική όπως τα προγυμνάσματα. Σωζόμενες μονωδίες: Γρηγορίου Νύσσης. ενώ οι διαφορές εντοπίζονται τόσο στην έκταση όσο και τον τόνο. ζ) παραθέματα αρχαίων συγγραφέων. Το πέμπτο είδος είναι η ανασκευή ή κατασκευή : αποτελούν ζευγάρι προγυμνασμάτων και έχουν ως στόχο την αναίρεση ή θεμελίωση ενός θέματος και διδάσκουν τις αντιθετικές τοποθετήσεις πάνω σε ένα θέμα.μέλλον). Η γλώσσα τους είναι λαϊκή ( εντάσσονται στην μεταγενέστερη παράδοση της δημοτικής 7 . ενώ ο συγγραφέας διατηρεί μια απόσταση. Το έβδομο είδος είναι το εγκώμιο ή ο ψόγος. Όπως ο επιτάφιος έτσι και η μονωδία προσομοιάζει με το εγκώμιο. η) σύντομος επίλογος. το ίδιο ισχύει και για τη μέση και ύστερη βυζαντινή εποχή. ΕΓΚΩΜΙΑ Είναι ρητορικά κείμενα που ανήκουν στην επιδεικτική ρητορική. τις περισσότερες φορές αποτελεί θεωρητική προσέγγιση ενός νομικού ζητήματος. 3. Το υλικό τους το αντλούν τόσο από την αρχαία ελληνική γραμματεία όσο και από τη χριστιανική κοσμοθεωρία. Σύμφωνα με τον Μ.μέλλον). Σοφιστού σ. πολλοί το εξετάζουν μαζί σαν να αφορά τις δύο όψεις του ιδίου θέματος. Η διαφορά του εγκωμίου από τον κοινό τόπο είναι ότι τον μεν πρώτο αποτελεί μαρτυρία της αρετής. Για τη σύνθεση της ηθοποιίας σημαντική είναι η επιλογή των κατάλληλων λέξεων. Μιχαήλ Ψελλού. Πολλοί συγκαταλέγουν τον κοινό τόπο στο εγκώμιο ή τον ψόγο.μέλλον). Η μονωδία έχει την ίδια δομή και περιεχόμενο με τον επιτάφιο. Στην πρωτοβυζαντινή εποχή τα εγκώμια προβάλλουν την αυτοκρατορική ιδεολόγια. έχουν σκοπό να εγκωμιάσουν ένα πρόσωπο.2. Ψελλό η επιλογή ευτελών θεμάτων έχει ως σκοπό να καταδείξει τη δύναμη της ρητορικής και τη χρήση της ως υπόδειγμα και σε απλά θέματα. Νικηφόρου Βασιλάκη κ. Το έκτο είδος είναι ο κοινός τόπος: ακολουθεί την πρακτική των δικαστηρίων και αποσκοπεί στη δημιουργία τόπων διαβολής ή υπεράσπισης του κατηγορουμένου.α. Άλλο ρητορικό προγύμνασμα είναι η θέση: αποτελεί μια γενική εξέταση ενός ειδικού επιστημονικού ή πρακτικού προβλήματος ( σώζονται ελάχιστα δείγματα). αλλά λειτουργεί και ως αυτόνομο κείμενο. η έκτασή τους ποικίλει. Η δομή της είναι ίδια με της χρείας . Εκτός από τα παραπάνω είδη σώζονται και κείμενα θρηνητικού περιεχόμενου τα οποία γράφτηκαν με αφορμή τις καταστροφές από φυσικά φαινόμενα ή πολέμους (π.παραβολή. αλλά έχει μικρή έκταση (150 εξάμετρους στίχους) για να μην κουράζονται οι πενθούντες. συγκίνηση). 3. 3. Το τέταρτο είδος και παρεμφερές με τη χρεία προγύμνασμα είναι η γνώμη: αφορά σε παρότρυνση ή προειδοποίηση. Το κείμενο πρέπει να είναι σαφές.χ πτώση Κων/πολης. προκειμένου να αποδοθεί η προσωπικότητα του ανθρώπου για τον οποίο γίνεται λόγος. Στην ίδια κατηγορία συγκαταλέγονται και οι παραμυθητικοί λόγοι: αποσκοπούν στη παρηγορία των πενθούντων. ώστε να υποχωρεί η συγκίνηση και ο επιτάφιος να γίνεται εγκώμιο. στο οποίο τηρείται αυστηρά η χρονική διαβάθμιση (παρόν-παρελθόν. ό τόνος τους καθορίζεται από τα παραμυθητικά επιχειρήματα που περιλαμβάνουν.3 ΕΠΙΤΑΦΙΟΙ ΚΑΙ ΜΟΝΩΔΙΕΣ Συγκαταλέγονται στη ρητορική γραμματεία γιατί φέρουν υφολογικά και δομικά στοιχεία ρητορικών κειμένων και αποσκοπούν στην παρουσίαση των αρετών του νεκρού (θαυμασμός. Εκτός από τον αυτοκράτορα ένα εγκώμιο μπορούσε να απευθύνεται και σε εκκλησιαστικό ή κοσμικό αξιωματούχο που είχε διακριθεί στο δημόσιο βίο. Ο τόνος που επικρατεί είναι ο παθητικός θρήνος: αποσκοπεί στη συγκίνηση των παρευρισκομένων. Επίσης σώζονται και εγκώμια προσωπικής έμπνευσης του δημιουργού π. στ’) υποδειγματικό παράδειγμα. Για την Έκφραση βλ. ενώ το δεύτερο επιδιώκει την εύνοια για αυτόν που περιγράφεται θετικά. Τα κείμενα της ηθοποιίας αρχίζουν με στερεότυπες εκφράσεις π. κόμης εγκώμιον.6. Προγύμνασματα του Ν. Στη σύνθεση του εγκωμίου ο λόγιος έπρεπε να ακολουθήσει συγκεκριμένη χρονική διαβάθμιση στην παρουσίαση του βίου (παρόν-παρελθόν. 69 ).( βλ.2. Το όγδοο είδος είναι η σύγκριση: υπάρχει μέσα στο εγκώμιο και τον ψόγο. Το τελευταίο προγύμνασμα είναι η νόμου εισφορά: η κρίση πάνω σε μια πρόταση νόμου. σύντομο και να έχει σωστή χρονική διαβάθμιση (παρόν-παρελθόν.2.

Τις χωρίζουμε σε δυο κατηγορίες: τοπογραφικές (περιγραφή πόλεων. πράγμα. ποικιλία υπάρχει στην ονομασία ανάλογα με την περίσταση. Πάσχα. Δημώδες μυθιστόρημα: Βέλθανδρος και Χρυσάτζα. Μανασσής.2. silenta ( εκφωνούνταν από τον αυτοκράτορα σε συγκέντρωση ανώτατων λαϊκών και εκκλησιαστικών αξιωματούχων στο παλάτι). αποτελείται από το προοίμιο. αλλά ταυτόχρονα παρέχει συμβουλές και υποδείξεις προς αυτόν. αποτελούν και εγκώμιο του παρευρεθέντος Πατριάρχη. ο ιστορικός( αφορά σε συγκεκριμένα ιστορικά γεγονότα και σκοπό έχει να εξάρει τις ικανότητες του αυτοκράτορα). 3. έτσι η αυτοκρατορική ιδεολογία αναπαράγεται στο πλαίσιο της χριστιανικής ηθικής. ο Θεοφύλακτος Οχρίδος ( Παιδεία βασιλική. προς τον Λέοντα Στ’). ο Βασίλειος Α’ ( Κεφάλαια Παραινετικά. οι επιθαλάμιοι( με την ευκαιρία γάμου δημόσιου ή ιδιωτικού και βρίθουν από εγκωμιαστικές εκφράσεις μέσα από τη Βίβλο). Βησσαρίων Τραπεζούντας του οποίου η έκφραση χαρακτηρίζεται ως εγκώμιο. όπως του Θουκυδίδου η νυχτομαχία: νύχτα. Μπορεί να υπάρχει και μεικτή έκφραση. 3. μάχη: συγκαταλέγεται στην πράξη. Τα κάτοπτρα διαρθρώνονται σε πολλά κεφάλαια με σαφή δομή και νοηματική αλληλουχία. οι διδασκαλίες ( εκφωνούνται στις μεγάλες εκκλησιαστικές εορτές (Θεοφάνεια. Πρόδρομος. χαρετιστήριο). Χ αι. κατάσταση. ο Κεκαυμένος (Λόγος Νουθετητικός προς το βασιλέα). συγκαταλέγεται στον καιρό. όπως και οι διδασκαλίες υπάρχουν και προοίμια που γράφτηκαν κατά παραγγελία του αυτοκράτορα στο πλαίσιο κάποιων αυλικών επιδείξεων). Ξανθόπουλος. προς τον διάδοχο Ιωάννη τον Η’). ο ευχαριστήριος ( προς τον αυτοκράτορα για κάποια προσφορά ή μια πράξη του με γενικό αντίκτυπο). ο στεφανωτικός ( στέψη αυτοκράτορα). τόπος). υπάρχουν βέβαια και κάποια που χρησιμοποιούν τη λόγια γλώσσα και εντάσσονται στην ρητορική παράδοση της βυζαντινής περιόδου.ποίησης). το εγκώμιο της γενέθλιας ημέρας ή εποχής και το εγκώμιο του προσώπου σύμφωνα με τη μέθοδο της ρητορικής). διατυπώνει προς το πρόσωπό του ειλικρινείς συμβουλές. αλλά αποτελεί και αυτόνομο λογοτεχνικό είδος. έχουν δομή ρητορικού λόγου). Στους Ευκαιριακούς λόγους συγκαταλέγονται: ο προσφωνητικός (εκφώνηση σε άφιξη αξιωματούχου ή και του αυτοκράτορα. Γράφτηκαν κατά παραγγελία των ενδιαφερομένων και αποτελούσαν μέσο πορισμού χρημάτων για τους ρήτορες.5 ΚΑΤΟΠΤΡΟ ΗΓΕΜΟΝΟΣ Έλκει την καταγωγή του από τη δυτική μεσαιωνική γραμματεία. Κάτοπτρα έγραψαν: ο Αγαπητός Διάκονος. ως αυτόνομα κείμενα ή ενταγμένα σε κάποιο είδος κειμένου ( ιστοριογραφικό. Χριστούγεννα) και εκτός από την ερμηνεία των ιερών κειμένων. Ψελλός. ο πρεσβευτικός( αναφέρεται στα πεπραγμένα μιας πρεσβείας).. Το τελευταίο αυτό χαρακτηριστικό το διαφοροποιεί από το εγκώμιο. καλοσύνη. αποτελεί το κατευόδιο και εκφράζει συναισθήματα προς το πρόσωπο που αναχωρεί). ο Μανουήλ Β’ (Υποθήκαι βασιλικής αγωγής. παρέχουν πολλούς κοινούς τόπους για τον αυτοκράτορα: αγαθοεργία. Εγκωμιαστικές εκφράσεις έγραψαν: Προκόπιος: Περί κτισμάτων. Γρηγοράς : Λόγιο μυθιστόρημα 12ου αι. 3. δικαιοσύνη. χρόνος. επικό). λουτρών. χώρων. εγκωμιάζει τον αυτοκράτορα. λιμανιών. οικοδομημάτων) και εγκωμιαστικές (περιγραφικά εγκώμια τα οποία ενσωματώνονται σε έναν μεγαλύτερο εγκωμιαστικό λόγο) Τοπογραφικές εκφράσεις έγραψαν: Θεόδωρος ο Μετοχίτης: Νικαεύς. φιλαλήθεια. Το κάτοπτρο παρουσιάζει τα ιδανικά χαρακτηριστικά του αυτοκράτορα. ο γενεθλιακός ( με αφορμή γενέθλια.6 ΕΚΦΡΑΣΕΙΣ Ανήκει στα προγυμνάσματα. Η εκφώνηση γίνεται είτε από τον ενδιαφερόμενο είτε από τον ρήτορα. ύφος εγκωμιαστικό.2.2. ο οποίος μας γνωρίζει αυτό που δηλώνεται (πρόσωπο. Εκφράσεις σώζονται από τον 2ο μ. ο συγγραφέας έχοντας προσωπική σχέση με τον αυτοκράτορα. προοίμα (εκφωνούνταν με την ευκαιρία της αναγόρευσης κάποιου στο αξίωμα του διδασκάλου και αφορούν πάλι στην ερμηνεία ιερών κειμένων. 8 . Αρετές της έκφρασης είναι η σαφήνεια και η καθαρότητα. επαγρύπνηση.4 ΕΥΚΑΙΡΙΑΚΟΙ ΛΟΓΟΙ Η δομή και τα χαρακτηριστικά τους είναι κοινά. Κατά τον Ερμογένη έκφραση είναι ο περιγραφικός λόγος. ο προπεμπτικός ( σε αναχώρηση ενός προσώπου. προς τον Κων/νο Δούκα).

κ. στο ύφος. είναι πολλές φορές αυτόπτες ή αυτήκοοι μάρτυρες των όσων περιγράφουν και χρησιμοποιούν πολύ έγκυρες πηγές. συνεχίζουν το έργο κάποιου προγενέστερου. προκαλώντας έτσι ενίοτε δυσκολίες στην κατανόηση. κυρίως του Θουκυδίδη. 5. αποδεικνύοντας ότι όλες τους οι ενέργειες ξεκινούσαν από την απληστία τους. Στο έργο του Ανέκδοτα ο Προκόπιος καταφέρεται εναντίον των Ιουνστινιανού και Θεοδώρας.1. κ.ά. δημοσιεύθηκε μετά τον θάνατο του ιστορικού και είναι μοναδικό στη βυζαντινή ιστοριογραφία. τον Ζώσιμο. Ο Προκόπιος (6ος αι.) έγραψε την Οικουμενική ιστορία σε 8 βιβλία για τα χρόνια της βασιλείας του αυτοκράτορα Μαυρικίου.ά. Παραθέτει δημηγορίες. με λέξεις που ενίοτε δεν κατανοούν απόλυτα. τον Θεοφύλακτο τον Σιμοκάττη. τον Προκόπιο. έχουν ως πρότυπα τους ιστοριογράφους της κλασικής αρχαιότητας. γράφει σε αρχαϊζουσα και γενικότερα ακολουθεί τους κανόνες της κλασικής ιστοριογραφίας. Ο Θεοφύλακτος ο Σιμοκάττης (6ος-7ος αι.) Πλούσια παραγωγή ιστοριών από Ευνάπιο από τις Σάρδεις. Οι εκφράσεις προσφέρουν πολλές φορές πλήθος γεωγραφικών. γράφουν ιστορία για γεγονότα που δεν απέχουν χρονικά πολύ από την εποχή τους. στη γλώσσα. 554) το οποίο γράφτηκε κατ’εντολή του αυτοκράτορα Ιουνστινιανού και είναι εξαιρετικά εγκωμιαστικό. Επειδή συχνά έχουν αξιώματα υψηλά.) είναι ο πιο γνωστός ιστορικός του Βυζαντίου. 5. 5. με κλασική μόρφωση. καθώς παρουσιάζει το οικοδομικό πρόγραμμα και τα δημόσια έργα του Ιουνστινιανού στην επικράτεια.2 Πρώιμη βυζαντινή περίοδος (4ος-7ος αι. στη μέθοδο. Η μίμηση των αρχαίων αφορά στις προθέσεις. όπως οι αρχαίοι ιστοριογράφοι. Είναι η τελευταία σωζόμενη ιστορία των πρώιμων βυζαντινών χρόνων. τον Ιωάννη Λυδό. μειώθηκε το 9 . μειώθηκε σημαντικά ο πληθυσμός. Σε ό. συχνά λόγους και δημηγορίες. Το τρίτο έργο του Προκοπίου είναι το Περί κτισμάτων (περ. Τα λάθη βεβαίως αυξάνονται όσο απομακρύνονται από την αρχαιότητα. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ΙΣΤΟΡΙΟΓΡΑΦΙΑ Εννοούμε και τα ιστορικά έργα και τα χρονικά και την εκκλησιαστική ιστορία. Πάντως δεν τα καταφέρνουν πάντα να είναι αντικειμενικοί. αρχαιολογικών πληροφοριών καθώς και στοιχεία καθημερινότητας που αφορούν στην ψυχαγωγία. Για παράδειγμα αναφέρονται σε σύγχρονούς τους λαούς με την ονομασία που αυτοί είχαν στην αρχαιότητα ή χρησιμοποιούν διοικητική και στρατιωτική ορολογία της αρχαίας παράδοσης αντί για την αντίστοιχη της εποχής τους ή μιμούνται το Θουκυδίδη στον καθορισμό του χρόνου. ή και αυτούσια κείμενα αρχείων.Καλλίμαχος και Χρυσορρόη). Ελέγχουν τις πηγές τους στο μέτρο του δυνατού. επιστολές. φιλοσοφία και την αισθητική του βυζαντινού.1 Οι προθέσεις του Βυζαντινού ιστορικού και η εξάρτησή του από τα κλασικά πρότυπα Στόχος των Βυζαντινών ιστορικών: η εύρεση της αλήθειας. Οι λόγοι της σιγής είναι σύνθετοι: οι μακροχρόνιοι πόλεμοι του Βυζαντίου και οι επιδρομές ξένων λαών έφεραν συρρίκνωση στην επικράτειά του και τα μεγάλα αστικά κέντρα. όπως και τα πρότυπά τους. με σύνταξη πολύπλοκη και ενίοτε λανθασμένη. Το έργο έχει χαρακτήρα λιβελογραφικό. Η πατρότητά του κατά καιρούς αμφισβητήθηκε. επίσημα έγγραφα. Η μίμηση του ύφους και της σύνταξης των κλασικών οδηγούν τους Βυζαντινούς στη χρήση αττικίζουσας γλώσσας. καθώς ήταν και αυτόπτης μάρτυρας σε πολλά γεγονότα από αυτά που περιγράφει. εγκαταλείφθηκε ο τρόπος ζωής και οι συνήθειες του αρχαίου κόσμου.τι αφορά τη μέθοδο μιμούνται επίσης τους αρχαίους ιστοριογράφους: παρεμβάλλουν ενίοτε εθνογραφικές ή γεωγραφικές παρατηρήσεις. Περιέγραψε τους πολέμους του Ιουνστινιανού (Υπέρ των πολέμων λόγοι σε 8 βιβλία) με μεγάλη αξιοπιστία.1. καθώς μετά ακολουθεί σιγή 3 αιώνων μέχρι το έργο Βασιλείαι σε 4 βιβλία του Ιωσήφ Γενέσιου για τα γεγονότα της περιόδου 813-886. επλήγη το εκπαιδευτικό σύστημα. ιστορικών.1 Ο ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΣ ΙΣΤΟΡΙΚΟΣ ΚΑΙ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ Οι συγγραφείς των ιστοριών είναι συνήθως λαϊκοί με ανώτερη μόρφωση. Ενίοτε στα προοίμιά τους αναφέρονται στις προθέσεις τους. Ελέγχει τις πηγές του και προσπαθεί να είναι αντικειμενικός. Οι πόλεις κατέρρευσαν. καθώς πολλές φορές συμμετέχουν και οι ίδιοι στα γεγονότα.

Παράλληλα τα διδάγματα της χριστιανικής διδασκαλίας συνετέλεσαν στη διαφοροποίηση των πνευματικών ενδιαφερόντων του κόσμου. Την ίδια περίοδο με τον Ψελλό έζησε και έδρασε και ο ιστορικός Μιχαήλ Ατταλειάτης.1 Οι προθέσεις του χρονογράφου και το αναγνωστικό κοινό 10 . Τον 12 ο αιώνα έχουμε την ακμή της εποχής των Κομνηνών. αξιόλογο ιστορικό έργο. τον εμπλουτισμό και την ταξινόμηση της καταγεγραμμένης γνώσης των παλαιότερων εποχών και τη δημιουργία «εγκυκλοπαιδειών». Ιωάννης ΣΤ Καντακουζηνός.). εγκαινιάζοντας τον «εγκυκλοπαιδισμό». Ο «εγκυκλοπαιδισμός» της εποχής των Μακεδόνων (10ος αι.1.1. 5. Τον 10ο αιώνα έχουμε και την Ιστορία του Λέοντος Διακόνου για την περίοδο 959 έως 976. Παρουσίασε λοιπόν κάμψη και η ιστοριογραφία. καθώς το πρώτο αποτελεί εγχειρίδιο πολιτικής πρακτικής και ιδεολογίας σε θέματα εξωτερικής πολιτικής (απευθύνεται στον γιο του αυτοκράτορα Ρωμανό.) Η λόγια ιστοριογραφία επανεμφανίζεται με τον Κωνσταντίνο Πορφυρογέννητο και τον κύκλο του. η γέννηση του Χριστού. Φρόντισε να συγκεντρωθεί η ιστορική γραμματεία των προγενέστερων αιώνων και μετά από επεξεργασία να καταταγεί θεματολογικά σε 53 διαφορετικές κατηγορίες. ιδρυτή της δυναστείας των Μακεδόνων και συνέταξε ή διέταξε να συντάξουν και τα έργα Προς τον ίδιον υιόν Ρωμανόν (De administrando imperio) και το Περί της Βασιλείου τάξεως (De ceremoniis aulae byzantinae). Ο Κωνσταντίνος υπήρξε αυτοκράτωρ. έργο που συνεχίστηκε από τον Μιχαήλ Ψελλό στις αρχές του 11 ου αιώνα.2. Κριτόβουλος ο Ίμβριος. ο Τρωικός πόλεμος. η ζωή του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Οι ιστορικοί που περιέγραψαν τα γεγονότα είναι οι Γεώργιος Ακροπολίτης. που σχετίζεται με τη συλλογή. Η Χρονογραφία του Ψελλού είναι ένα ιδιότυπο. 5.3 Μέση βυζαντινή περίοδος. τα οποία δεν είναι ιστορία αλλά αποτελούν μέρος μιας πολιτικής εγκυκλοπαίδειας. γνωστή και ως Αναγέννηση των Κομνηνών. Καταλήγουν στους βυζαντινούς αυτκράτορες. την πνευματική δραστηριότητα των λογίων του 10ου κυρίως αιώνα. Το έργο παρά το βιογραφικό εγκωμιαστικό του χαρακτήρα είναι αρκετά αντικειμενικό και ακριβές. 5. συγγραφέας και εμπνευστής ενός προγράμματος συγκέντρωσης και συγγραφής έργων «εγκυκλοπαιδικού» χαρακτήρα. Η βυζαντινή χρονογραφία με αρχή περίπου τον 6 ο αιώνα. με οδηγίες για το πώς πρέπει να διοικεί την αυτοκρατορία και πληροφορίες από αυτοκρατορικά αρχεία ή προγενέστερα ιστορικά έργα) και το δεύτερο είναι ένας οδηγός για το εθιμοτυπικό της βυζαντινής αυλής (με παραδείγματα και τμήματα από παλαιότερα ιστορικά έργα και αρχειακό υλικό). Νικηφόρος Γρηγοράς.2 ΧΡΟΝΙΚΟΝ/ΧΡΟΝΟΓΡΑΦΙΚΟΝ/ΧΡΟΝΟΓΡΑΦΙΑ Οι χρονογραφίες διαφέρουν από τις ιστορίες κυρίως ως προς τον στόχο και τη μέθοδο σύνταξής τους. της κιβωτού του Νώε. γεγονότα από τη ζωή της Εκκλησίας αλλά και τον καθημερινό βίο) και της «χριστιανικής χρονογραφίας»=από τον 2ο ώς τον 4ο αι. Η Άννα Κομνηνή στο ιστορικό της έργο Αλεξιάς σε 15 βιβλία αναφέρεται στη δράση του πατέρα της Αλέξιου Α Κομνηνού. ενώ τη δεύτερη Άλωση περιέγραψαν οι Δούκας Μιχαήλ.αναγνωστικό κοινό. ιδίως σε σχέση με τις γενεαλογικές πληροφορίες. οι Ρωμαίοι αυτοκράτορες με ιδιαίτερη έμφαση στον Μεγάλο Κωνσταντίνο και την επικράτηση του χριστιανισμού. Λαόνικος Χαλκοκονδύλης και Γεώργιος Σφραντζής. 5. με κύριους εκπροσώπους το Σέξτο Ιούλιο Αφρικανό και τον Ευσέβιο Καισαρείας (Και τα δύο είδη ξεκινούν τη διήγηση από κτίσεως κόσμου και παρουσιάζουν εξάρτηση από τη Βίβλο. άρα τον 10ο αι. μοιάζει με τα προγενέστερα είδη των «χρονικών των πόλεων»=σύντομες καταγραφές γεγονότων που οι αρχαίοι αναρτούσαν σε δημόσιους χώρους των πόλεων (Και τα δύο είδη εμπεριέχουν με μορφή χρονολογικών σημειωμάτων. διασώζοντας έτσι το έργο συγγραφέων παλαιότερων εποχών. Γεώργιος Παχυμέρης. Περιγράφονται λοιπόν η ιστορία των πρωτοπλάστων. Συνέγραψε επίσης την ιστορική εγκωμιαστική βιογραφία του παππού του Βασιλείου του Α.) και η «αναγέννηση» των γραμμάτων της εποχής των Κομνηνών (11ος-12ος αι.4 Ύστερη βυζαντινή περίοδος και οι «ιστορικοί της αλώσεως» Περίοδος από το 1204 (Άλωση Κωνσταντινούπολης από Λατίνους) έως το 1453 (Άλωσή της από Τούρκους).

Πάντως η μία κατηγορία επηρεαζόταν από την άλλη.Χ. Είναι ένα εκτενές συμπιληματικό κείμενο που φθάνει στην εξιστόρηση ως το 628 και περιλαμβάνει τις απόψεις της εποχής για τον υπολογισμό του Πάσχα. ανωνύμου που μάλλον ήταν κληρικός και έζησε στα χρόνια του αυτοκράτορα Ηρακλείου.2 Η πρώιμη χρονογραφική παραγωγή (6ος-8ος αι. Το έργο του συνεχίζει ο Θεοφάνης ο Ομολογητής για τα χρόνοα 284813. για φορολογικές απαλλαγές και γαργαλιστικά επεισόδια και χωρίς ρητορικά σχήματα και χωρία αρχαίων συγγραφέων. αλλά τονίζουν τις λεπτομέρειες που ενδιαφέρουν το ευρύ κοινό. Μέχρι τον 9ο αιώνα δεν έχουμε άλλο χρονικό. σχετίζεται άμεσα με την ιστορία και καταγωγή του χριστιανισμού. εμπλουτισμένη με στοιχεία από την εκκλησιαστική γλώσσα. Τέλος.Οι Βυζαντινοί χρονογράφοι φιλοδοξούν να συγγράψουν ιστορία παγκόσμια που. Επίσης η εμμονή των χρονογράφων στη χρονολόγηση των γεγονότων με εξαντλητική ακρίβεια συμβάλλει στην ιστορικά έρευνα αποφασιστικά. 5. 11 .3 Η χρονογραφική παραγωγή των μέσων (9 ος-1204) και ύστερων (1204-1453) βυζαντινών χρόνων Η παλαιότερη χρονογραφία του 9ου αιώνα είναι του Γεωργίου Σύγκελλου που περιγράφει γεγονότα ως το 284. αποτελούν πηγές έγκυρης πληροφόρησης για τη στρατιωτική και διοικητική ορολογία της εποχής και για τις ονομασίες των ξένων λαών την εποχή εκείνη. Έτσι ακόμη και οι φυσικές καταστροφές ερμηνεύονται ως τιμωρία για τα αμαρτήματα των ανθρώπων. ως το 1261. Γενικά οι σωζόμενες χρονογραφίες έχουν μεταξύ τους μεγάλες διαφορές στην ποιότητα και στη μέθοδο συλλογής του υλικού τους. σε 6 βιβλία για την περίοδο 813-961. Τον 12ο αιώνα έχουμε την έμμετρη χρονογραφία του Κωνσταντίνου Μανασσή.2. που φθάνει ως το 1081 και δεν έχει ιδιαίτερη αξία ως ιστορική πηγή.Απευθύνονται στο ευρύ κοινό και όχι στους μορφωμένους. κοντά στην καθομιλουμένη. το γεγονός ότι η γλώσσα τους είναι κοντά στην καθομιλουμένη τις κάνει πολύτιμες πηγές για την εξέλιξη της γλώσσας στους αιώνες. τη μέθοδο εργασίας και τη γλώσσα είναι σαφής. γι’αυτό και η γλώσσα τους είναι απλή. ωστε πολλοί ερευνητές τις διακρίνουν σε αυτές που είναι απλοϊκά κατασκευάσματα. με συλλογή και καταγραφή στοιχείων αβασάνιστα από διάφορες πηγές και σε αυτές που οι δημιουργοί τους αντιμετώπισαν με περισσότερη σοβαρότητα την αποστολή τους και ερεύνησαν τις πηγές τους. Ο Krumbacher υποστήριξε ότι το συγκεκριμένο είδος καλλιεργήθηκε από κατώτερους κληρικούς και μοναχούς και απευθυνόταν σε ευσεβείς χριστιανούς με ελάχιστη μόρφωση. Η προσφορά της χρονογραφίας είναι μεγάλη: παρέχει λεπτομέρειες για την καθημερινή ζωή στο Βυζάντιο και έτσι μπορούμε να ανασυνθέσουμε την εποχή. δε διακρίνουν τα ουσιώδη από τα επουσιώδη. έργο προπαγανδιστικό υπέρ της Μακεδονικής δυναστείας. Επίσης.) Το παλαιότερο χρονογραφικό κείμενο που σώζεται είναι του Ιωάννη Μαλάλα. Έμμετρη χρονογραφία έχουμε και από τον 14ο αιώνα από τον Εφραίμ τον Αίνιο που αφηγείται γεγονότα από το 37 μ. Τον 10ο αιώνα έχουμε το έργο Συνεχιστής Θεοφάνους ή Συνέχεια της Χρονογραφίας του Θεοφάνη. Τον 11ο αιώνα έχουμε τη Σύνοψι Ιστοριών του Ιωάννη Σκυλίτζη για τα έτη 811-1057. αφηγείται γεγονότα από κτίσεως κόσμου έως και την εποχή του Ιουνστινιανού και διασώζει στοιχεία από τη δημώδη της εποχής. Όλα τα καλά και τα κακά που συμβαίνουν στον κόσμο συνδέονται με τον Θεό και τη βούλησή του. επίσης πολύ σοβαρό έργο.2. πχ. Χρησιμοποιούν πολλαπλούς τρόπους χρονολόγησης. αντιγράφουν από παλαιότερους συγγραφείς (μερικές φορές τόσο πολύ που το έργο τους δεν έχει καμία αξία) χωρίς να ενδιαφερονται για την αλήθεια των λεγομένων. Η Χρονογραφία του μαζί με τα έργα του πατριάρχη Νικηφόρου αποτελούν τις κύριες ιστοριογραφικές πηγές για τον 7ο και 8ο αιώνα. Ο Beck όμως ανασκεύασε την παραπάνω άποψη και απέδειξε ότι πολύ λίγες είναι οι χρονογραφίες που γράφτηκαν από μοναχούς. Συλλέγουν τις πληροφορίες τους άκριτα. το οποίο έχει γραφτεί από πολλούς λογίους μεταξύ των οποίων και από τον αυτοκράτορα Κωνσταντίνο Ζ. Τον 9ο αιώνα έχουμε και το Χρονικόν Σύντομον του Γεωργίου Μοναχού που αφηγείται γεγονότα ως το 842 και αποτελεί τη μόνη σύγχρονη πηγή για τα γεγονότα 813-842. Άλλο σημαντικό έργο το Πασχάλιον Χρονικόν. Η διαφορά ιστορίας-χρονογραφίας ως προς την πρόθεση. 5. πληροφορίες που αφορούν στον απλό κόσμο. ένα έργο σοβαρότατο με τα χαρακτηριστικά των χρονογραφιών μεν αλλά που πλησιάζει και την ιστορία και την Επιτομή Ιστοριών του Ιωάννη Ζωναρά. όπως πιστεύουν.

πχ. Καταθέτουν μερικές φορές και την προσωπική τους εμπειρία. παραθέτουν αυτούσια κείμενα επίσημα και συνήθως μνημονεύουν και τις πηγές τους. Οι ιστορικοί της εκκλησία είναι πολύ μορφωμένοι κληρικοί ή λαϊκοί. ζωή πρώτων χριστιανικών κοινοτήτων. καθώς. στο ύφος και στη μέθοδο προσέγγισης των θεμάτων. αν και οι συνθήκες είχαν πλέον αλλάξει για τη χριστιανοσύνη μετά τον Ευσέβιο και άρα και οι απαιτήσεις της εκκλησιαστικής ιστορίας.3 ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ Ήκμασε στο Βυζάντιο από τον 4ο έως τον 6ο αιώνα. Περιγράφεται η ιστορία της χριστιανοσύνης ως την εποχή του Μεγάλου Κωνσταντίνου (διαδοχή των αποστόλων. στην ουσία ένα νέο είδος ιστορικής συγγραφής. ΟΙ ΡΙΖΕΣ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΥΜΝΟΓΡΑΦΙΑΣ Από πολλές χριστιανικές και εξωχριστιανικές πηγές γνωρίζουμε για τις συναθροίσεις των πρώτων χριστιανών σε ιδιωτικούς ευκτήριους οίκους. το Χρονικόν του Μωρέως και η Εξήγησις της γλυκείας χώρας Κύπρου. Άλλοι εκκλησιαστικοί ιστορικοί είναι οι εξής: Σωκράτης. Ξάνα εκκλησιαστική ιστορία έχουμε τον 14 ο αιώνα από τον Νικηφόρο Κάλλιστο Ξανθόπουλο. 5. στον ίδιο αιώνα ανήκουν και χρονικά «δημώδη». έως και το διάταγμα των Μεδιολάνων). Οι μετά τον Ευσέβιο ιστορικοί ασχολήθηκαν βασικά με την εποχή τους και κατέταξαν το υλικό τους με βάση τις βασιλείες των αυτοκρατόρων. Η αφήγησή του δεν έχει μεγάλη συνοχή και το ύφος του δεν είναι επιμελημένο.). Κατά τον 14ο και 15ο αιώνα δεν παρατηρείται μεγάλη παραγωγή εκτενών χρονογραφιών παγκοσμίου ενδιαφέροντος. καθώς δεν υπήρχε ανάγκη για απολογητικά κείμενα. Οι πηγές για το έργο αυτό είναι παλαιότεροι συγγραφείς. 7. ενώ το περιεχόμενό τους σχετίζεται άμεσα με την ιστορία της Εκκλησίας.Επίσης.3. που ήταν πολυγραφότατος. γράφουν σε γλώσσα λόγια εκκλησιαστική χωρίς αρχαϊσμούς. Αναζητούν την αλήθεια και προσπαθούν να είναι αντικειμενικοί. Γεννήθηκε και αναπτύχθηκε μέσα στο περιβάλλον του ιουδαϊκού κόσμου. ασχολείται όχι με τη στρατιωτική ιστορία αλλά με τους πνευματικούς και ειρηνικού αγώνες. Παράλληλα εντάσσεται στο γενικότερο πλαίσιο της ελληνικής ποιητικής παράδοσης και μαζί με τη χριστιανική ζωγραφική. επίσκοπος Καισαρείας (τέλη 3 ουαρχές 4ου αι. Οι πρώτοι λειτουργικοί ύμνοι των χριστιανών είναι οι 12 . Ως λειτουργική ποίηση εκφράζει τη συλλογική φωνή της εκκλησίας και μπορεί να χαρακτηρισθεί και ως δημώδης ποιητική θρησκευτική έκφραση.1. Δημιουργήθηκε ενόσω δεν είχε ακόμη εδραιωθεί η χριστιανική θρησκεία και ήταν απαράιτητα κείμενα με χαρακτήρα απολογητικό που θα δικαίωναν τον χριστιανισμό και θα τον υπεράσπιζαν από την ειδωλολατρεία. όπου έψαλλαν υμνητικά τραγούδια προς τον Θεό. Ηγήσιππος και αρχειακές πηγές των βιβλιοθηκών της Ανατολής. σε κοινές τράπεζες. Ευάγριος μετά τον οποίο (6 ο αι. αλλά υπάρχουν επιδράσεις κλασικών προτύπων στη γλώσσα. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7 ΥΜΝΟΓΡΑΦΙΑ Η βυζαντινή υμνογραφία εντάσσεται στη θρησκευτική ποίηση και είναι ο ένας από τους δύο βασικούς κλάδους της βυζαντινής ποίησης (ο άλλος είναι η κοσμική). συνιστούν την πιο αντιπροσωπευτική έκφραση του βυζαντινού πολιτισμού. Ο Ευσέβιος αποτέλεσε πρότυπο για πολλούς ιστορικούς σύγχρονους και μεταγενέστερους.1 Οι εκκλησιαστικοί ιστορικοί (4ος-6ος αι. Θεοδώρητος Κύρου. πχ.) η εκκλησιαστική ιστορία δεν καλλιεργήθηκε στο Βυζάντιο για πολλούς αιώνες. που διέθετε μακραίωνη παραδοση και είχε δημιουργήσει ποιητικά κείμενα απαράμιλλης τελειότητας.) Ο κυριότερος εκπρόσωπος είναι ο Ευσέβιος Παμφίλου. και έγραψε 2 ιστοριογραφικά έργα. όπως ο ίδιος δηλώνει. ασχολούνται ιδιαίτερα και με την πολιτική ιστορία. 5. ενώ άλλοτε αναζητούν πληροφορίες από αυτόπτες μάρτυρες. Σωζομενός. 1) Χρονικοί κανόνες και επιτομή παντοδαπής ιστορίας Ελλήνων τε και Βαρβάρων σε 2 βιβλία (ένα για τους αρχαίους προχριστιανικούς λαούς και ένα με συγχρονιστικούς πίνακες των γεγονότων της παγκόσμιας ιστορίας από τη γέννηση του Αβραάμ ως την εποχή του Ευσεβίου) και 2) Εκκλησιαστική ιστορία σε 10 τόμους. Ακριβώς δε επειδή η ζωή της Εκκλησίας συνδέθηκε από πολύ νωρίς με την πολιτική ζωή. Ιούλιος Αφρικανός.

7.). καθίσματα. δοξαστικά. θεοτοκία. τα καθίσματα και τα 15 αντίφωνα του όρθρου της μεγάλης Παρασκευής απηχούν αρχαία λειτουργική παράδοση. ένας παράλληλος τρόπος λατρείας δηλαδή με αυτόν που εφαρμοζόταν στην εβραϊκή συναγωγή. Τα συλλογικά δημιουργήματα είναι μερικοί πολύ γνωστοί ύμνοι σήμερα: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη. ανθολογημένες από την Παλαιά Διαθήκη και προσαρτημένες στο Ψαλτήρι.Χ. έγραψαν ύμνους για να υμνήσουν τον Χριστό και τον τριαδικό Θεό. οι ύμνοι και οι πνευματικές ωδές. γύρω στο 100 μ. πέρασαν από την παλαιά Διαθήκη στην Καινή Διαθήκη. Η χριστιανική εκκλησία προσπάθησε να κρατήσει την παραδοσιακή μουσική εκτέλεση και παράλληλα να διαφυλάξει και μια σειρά ύμνων που σταθεροποιήθηκαν αργότερα στις 9 ωδές.. ελπίδα. Αργότερα οι ψαλμοί εκτελούνταν από εναλλασσόμενους χορούς με τη συνοδεία μουσικών οργάνων. Κλήμης Αλεξανδρεύς (με ύμνο προς τον Χριστό και Ύμνο των Παίδων προς τον Χριστό Σωτήρα). είτε αποτέλεσμα προσωπικής δημιουργίας.. Η σύνθεση των τροπαρίων των αναβαθμών.ψαλμοί. ενώ αυτό που έχει δική του αλλά δε τη δανείζει πουθενά λέγεται ιδιόμελον. β) η Ωδή του Ζαχαρίου και γ) η Προσευχή του Συμεών. Τα προσωπικά δημιουργήματα είναι συχνά έργα διάσημων δημιουργών. Ο τρόπος με τον οποίο έψελναν μας είναι γνωστός από την Παλαιά Διαθήκη: ο ψάλτης έψελνε και οι πιστοί επαναλάμβαναν τον ψαλμό με αντιφώνηση.. εμφανίζεται ο θεσμός των αναγνωστών και των πρωτοψαλτών στη χριστιανική λατρεία..» ή το «Φως ιλαρόν αγίας δόξης . π.. Όλα τα τροπάρια αυτά έχουν αισιοδοξία. τα οποία στη συνέχεια πήραν διάφορες ονομασίες: απολυτίκιον (σύντομο τροπάριο της ημέρας κάθε εορτής). τα οποία θα πρέπει να ήταν διατεταγμένα είτε κατά το περιεχόμενο (τριαδικά. αλλά δεν τα κατάφεραν.». αυτό που δανείζεται μελωδία άλλου λέγεται προσόμοιον. 7.. Πολύ νωρίς. Μια άλλη κατηγορία ύμνων είναι οι σχετικοί με τη θεία ευχαριστία (κοινωνικοί ή ευχαριστιακοί)..3 ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΚΑΙ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΥΜΝΟΓΡΑΦΙΑΣ ΩΣ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΩΝ ΚΟΝΤΑΚΙΩΝ Τους τρεις πρώτους αιώνες της υμνογραφίας.. Κλήμης Ρώμης (στην πρώτη του επίστολή προς τους Κορινθίους). Κάποια έργα όμως επηρέασαν την εξέλιξη της υμνογραφίας. το ειδικό λειτουργικό βιβλίο. υπακοή. τη βάση της χριστιανικής υμνογραφίας. κάποιες ρητορικές ομιλίες με στοιχεία έμμετρου λόγου. Ενίοτε όμως η ποίηση χρησιμοποιήθηκε και από αιρετικούς ή από τους Γνωστικούς (φιλοσοφικό και θρησκευτικό κίνημα πριν από τον χριστιανισμό) ως το πιο πρόσφορο μέσο διάδοσης των ιδεών τους.πχ.). οι 3 Ωδές στο Ευαγγέλιο του Λουκά: α) το Μεγαλυνάριο της Θεοτόκου. Αρκετοί χριστιανοί. Οι αναβαθμοί είναι όρος της Παλαιάς Διαθήκης και ψάλλονται και σήμερα. που τόνιζαν περισσότερο την Καινή Διαθήκη. Στο τροπολόγιον.χ. Το τροπάριο με δική του μελωδία που την δανείζει και σε άλλα λέγεται αυτόμελον.2 Η ΥΜΝΟΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ Αρχαϊκοί ύμνοι. ενώ η ίδια τριαδική διάταξη τροπαρίων επιβίωσε στον όρθρο της Μεγάλης Παρασκευής με τα 15 αντίφωνα. Γι’αυτό ίσως και τον 4 ο αιώνα παρουσιάζεται αντίδραση εναντίον της μουσικής εκτέλεσης των ύμνων προερχόμενη είτε από καχύποπτους συντηρητικούς χριστιανούς που αντιδρούσαν στις μεθόδους των 13 .. η σύνθεση ύμνων είναι είτε συλλογική υπόθεση (όπως τα δημοτικά τραγούδια) στο πλαίσιο της εκκλησίας.Χ. όπως είναι οι ομιλίες στο Πάσχα του Μελίτωνα Σάρδεων (μέσα 2 ου αι. όπως και τα καθίσματα. πχ. Οι λόγιοι συγγραφείς προσπάθησαν να επιβάλουν τη λόγια γλώσσα και την προσωδιακή μετρική στη λειτουργική πράξη της εκκλησίας...). Τα τροπάρια εξελίχθηκαν σε συνθετότερα μουσικά έργα που αυτονομήθηκαν και έτσι διαμορφώθηκαν τα κοντάκια και οι κανόνες.. Σιγά σιγά η χριστιανική λατρεία εμπλουτίζεται με νέους ύμνους. Οι μονόστροφοι ύμνοι δημιουργήθηκαν από τη λατρευτική συνήθεια να διαβάζονται ορισμένοι στίχοι από τους Ψαλμούς του Δαβίδ και να ακολουθούν σύντομες φρασεις που εκφωνούνταν ομαδικά ως αντίφωνα από τους πιστούς. ιδιαίτερα την περίοδο των διωγμών. είτε ανάλογα με τη θέση τους στη λειτουργική πράξη (ευλογητάρια. ένας θεσμός καθαρά ιουδαϊκός. Οι σύντομες αυτές φράσεις διογκώθηκαν και έτσι από τα αντίφωνα καταλήξαμε στα μονόστροφα τροπάρια. στιχηρόν (ψάλλονταν μετά την ανάγνωση στίχων από τους Ψαλμούς). συγκεντρώνονταν όλα τα τροπάρια. μ. αναβαθμοί. δηλαδή θρησκευτικά ποιήματα.

Η συριακή ποίηση έχει σίγουρα επηρεάσει τους πρώτους δημιουργούς του κοντακίου. 14 . τη ρυθμοτονική μετρική και το εφύμνιο. Στροφικό σύστημα συναντάμε σε παπυρικούς ύμνους του 5 ου αιώνα μ.Χ. που θεωρείται ο δημιουργός του κοντακίου.. Η πατρότητα του Ακάθιστου Ύμνου αμφισβητείται.1 Η εποχή του Ρωμανού του Μελωδού Από τα Έμεσα της Συρίας. 2 εφύμνια (το ένα συνοδεύει τις μεγαλύτερες σε έκταση στροφές. δηλαδή το προοίμιο.Χ. οι 12 επόμενες δογματικό περιεχόμενο. είτε από μοναχούς που την θεωρούσαν έκφραση κοσμικού χαρακτήρα και επίδειξη. τα τροπάρια που συνθέτουν το κοντάκιο). αφομοίωσε στο έργο του τις επιδράσεις και της συριακής χριστιανικής παράδοσης και δημιούργησε ποίηση γεμάτη ανθρωπισμό. η επωδή κάθε ύμνου που επαναλαμβάνεται στο τέλος όλων των στροφών.. τα οποία διασώθηκαν χάρη στα κοντακάρια (βιβλία με συλλογές κοντακίων).4. ποίηση αχρονική και αιώνια. Άλλοι (και ο συγγραφέας του κεφαλαίου μεταξύ αυτών) θεωρούν ότι ένα τόσο τέλειο μορφικά ποίημα με τόσο υψηλό περιεχόμενο δεν μπορεί παρά να ανήκει στον Ρωμανό τον Μελωδό. που ήκμασε τον 6 ο αιώνα. το κοντάκιο. Οι πρώτες 12 στροφές έχουν αφηγηματικό χαρακτήρα. Αναγνωρίζεται ως ένας από τους μεγαλύτερους ποιητές στην ιστορία της ελληνικής λογοτεχνίας. προοιμίου και οίκων) και την ακροστιχίδα (μία φράση που σχηματίζεται από το σύνολο των αρχικών γραμμάτων κάθε στροφής. Πρόκειται για έναν ύμνο με πολλά τροπάρια και κύρια χαρακτηριστικά το προοίμιο (ένα ανεξάρτητο τροπάριο στην αρχή του κοντακίου με δική του μουσική και κοινό με τα υπόλοιπα τροπάρια μόνο το εφύμνιο – μπορεί να υπάρχουν και περισσότερα από 1 προοίμια). της συριακής ή της ελληνικής ποίησης.4 Η ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΩΝ ΚΟΝΤΑΚΙΩΝ Από τον 4ο αι. τα οποία βρίσκουμε και σε εξωλατρευτικά έργα λόγιων συγγραφέων (π. στο Παρθένιον του Μεθοδίου. το κοντάκιο Εις τον Αδάμ και την Εύα και το Εις τον Πρωτόπλαστον Αδάμ. Από τα μέσα του 5ου αιώνα εμφανίζονται τα πρώτα ολοκληρωμένα κοντάκια.4. έγραψε σύμφωνα με την παράδοση 1000 κοντάκια.η υμνογραφία βαδίζει προς τη δημιουργία ενός νέου είδους στροφικής μουσικής και ποιητικής δημιουργίας. κ. το εφύμνιο (ρεφραίν. Καταγωγή του είδους: Είναι δημιούργημα της εβραϊκής. πατερικής και ελληνικής φιλολογίας.»). το άλλο τις μικρότερες) και 3 προοίμια (το 2 ο είναι το γνωστό «Τη υπερμάχω. τον ειρμό (ο πρώτος οίκος-στροφή που αποτελεί και το μετρικό και μελικό υπόδειγμα για τους άλλους οίκους).χ. αμεσότητα. ώστε να διατηρείται σταθερός ρυθμός) και ισχύει η αρχή της ισοσυλλαβίας (κάθε στίχος έχει τον ίδιο αριθμό συλλαβών με τον αντίστοιχο της επόμενης στροφής) και η αρχή της ομοτονίας (οι βασικοί τόνοι είναι πάντα στην ίδια συλλαβή). πχ. Αποτελείται από 24 στροφές (12 μικρές σε έκταση. Η μετρική του κοντακίου είναι ρυθμοτονική (κανονική εναλλαγή τονισμένων και άτονων συλλαβών..έ. με δύο μορφές: την αλφαβητική και την πραγματική που κρύβει κάποιο νόημα). 7. Άλλοι πάλι τον προσγράφουν στον πατριάρχη Σέργιο ή στον Γεώργιο Πισίδη ή στον Κοσμά τον Μελωδό. 12 μεγάλες εναλλάξ) που ψάλλονται ανά 6 κάθε Παρασκευή τις 4 πρώτες εβδομάδες της Σαρακοστής και την Πέμπτη εβδομάδα ψάλλεται ολόκληρος. περιστασιακά). τους οίκους (οι στροφές. ¨Εχει αλφαβητική ακροστιχίδα. 7. αρχές του 4ου αιώνα). Μετά από αυτόν η υμνογραφία θα στραφεί στους κανόνες και από τον εσωτερικό μονόλογο της ψυχής και τα συναισθήματα το βάρος θα πέσει στη δογματική διδασκαλία. σώζονται όμως σήμερα 89 γνήσια κοντάκια (τα 82 πλήρη) ποικίλου περιεχομένου (βιβλικά. Βαθύς γνώστης της βιβλικής. έγραψε ποίηση σε συριακή γλώσσα με πρότυπο την οποία τον 4 ο αιώνα ο Εφραίμ ο Σύρος έγραψε έμμετρες ομιλίες και χορικούς ύμνους που επηρέασαν τον Ρωμανό τον Μελωδό. 7.2 Ο Ακάθιστος Ύμνος Πρόκειται για το μόνο κοντάκιο που επέζησε ολόκληρο στη λειτουργική πράξη της εκκλησίας. ο Αρμόνιος τον 3ο αι.. αγιολογικά. καθώς είχε αναπτύξει στροφικό σύστημα από το 200 μ.αιρετικών. Αλλά και η ελληνική χριστιανική ποιητική παράδοση αξιοποίησε τις ελληνικές μεταφράσεις συριακών ποιητών του 4 ου και 5ου αιώνα και δημιούργησε οριστικά τις προϋποθέσεις για τη διαμόρφωση του κοντακίου. Υπάρχει επίδραση της εβραϊκής συναγωγής αλλά η μορφή του κοντακίου και η έλλειψη τονικών μέτρων στην Παλαιά Διαθήκη καταρρίπτουν τη θεωρία για εβραϊκή καταγωγή του κοντακίου.

όπως μαρτυρά το γεγονός ότι έγραψε κανόνες σε προσωδιακό ιαμβικό τρίμετρο. Ο Ανδρέας αρχικά μοναχός στη μονή του Αγίου Σάββα. Είναι ο κατεξοχήν δογματικός υμνογράφος. Ο Ιωάννης ο Δαμασκηνός. με τη διαφορά ότι τώρα ο ποιητής-μελωδός δεσμεύεται από τα 3-5 τροπάρια ανά ωδή και την ακροστιχίδα και έτσι οι κανόνες είναι συντομότεροι στην έκταση από τα κοντάκια. με θέμα τη μετάνοια και ψάλλεται την περίοδο της Σαρακοστής. αγιολογικοί. Πρόκειται για στρατευμένη εκκλησιαστική ποίηση.) που διώχθηκε ως εικονόφιλος. 453 ιδιόμελα. Είχε θεολογική συγκρότηση. Στη λειτουργική πράξη σώζονται οι κανόνες του στις μεγάλες δεσποτικές εορτές και εκείνοι της Μεγάλης Εβδομάδας. Πάντως. 7. Μάλλον αποτελεί τη γέφυρα μεταξύ κοντακίου-κανόνα. Υπάρχουν βέβαια και εξαιρέσεις. Είναι ο δημιουργός του Μεγάλου Κανόνα που αποτελεί το μεγαλύτερο δείγμα κανόνα (9 ωδές με 11 ειρμούς και 250 συνολικά τροπάρια). Οι βασικές αρχές είναι οι ίδιες με το κοντάκιο. Λόγοι αντικατάστασης κοντακίου από κανόνα: Καθώς κάθε ωδή είχε τη δική της μελωδία.5. φιλολογική μετρική κατάρτιση. ύμνος για τη νίκη του Θεού επί του θανάτου. 30 προσόμοια στιχηρά και κοντάκια π. Έχει πλούσιο υμνογραφικό έργο (531 ειρμοί. 83 ιδιόμελα. του βιβλίου που συγκεντρώνει την αναστάσιμη υμνολογία. πολλά ιδιόμελα ή στιχηρά) αποβλέπει στη διδασκαλία των δογματικών αληθειών κι όχι τόσο στην ανάδειξη του ποιητικού ύφους. Ο κανόνας οριστικοποιείται τη δύσκολη για την ορθοδοξία περίοδο της Εικονομαχίας.Τα ανθολόγια που περιείχαν ειρμούς διάφορων υμνογράφων ονομάστηκαν ειρμολόγια. 139 στιχηρά προσόμοια). τη βυζαντινή μουσική. δημιούργησε μεγάλο υμνογραφικό έργο (173 ειρμοί. όπως η μονή του Στουδίου. Κοντάκιον εις την Κοίμηση της Θεοτόκου). 15 . με πλουσιότατο έργο (200 κανόνες. μέσο για διαφύλαξη και διάδοση των δογματικών αληθειών.7. ειρμό και ακολουθούν οι 3 ή 4 στροφές. Διακρίνεται μεταξύ των Σαββαιτών για την ποιητική του δεινότητα. Κάθε ωδή έχει στην αρχή ένα τροπάριο.5 Η ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΩΝ ΚΑΝΟΝΩΝ Η παραδοσιακή μορφή αλλά και το λυρικό περιεχόμενο των κοντακίων εγκαταλείπονται και μία μεταρρύθμιση λαμβάνει χώρα στην υμνογραφία που καταλήγει στη διαμόρφωση ενός νέου είδους λειτουργικής ποίησης.. δημιουργικός λογοτέχνης και μελωδός. εκ των οποίων η τελευταία αναφέρεται στη Θεοτόκο και ονομάζεται θεοτοκίον. του Ανδρέα Κρήτης του Ιεροσολυμίτου ή του Κοσμά Μελωδού.1 Οι μεγάλοι υμνογράφοι κανόνων και τα σπουδαιότερα κέντρα υμνογραφίας από τον 8ο ως τον 11ο αιώνα Ο κανόνας οριστικοποιείται ίσως με την πρωτοβούλία ενός από τους 3 μεγάλους υμνογράφους του 8ου αι. όλοι συμφωνούν ότι η μεταρρύθμιση ξεκίνησε από τη μονή του Αγίου Σάββα στα Ιεροσόλυμα. Υπάρχουν κανόνες δεσποτικοί. καθώς ρύθμισε με βάση την αρχαία. θεομητορικοί. 115 κανόνες. είναι ένας μεγάλος εκκλησιαστικός συγγραφέας ή καλύτερα φιλόσοφος της χριστιανικής Ανατολής. όπου ο δημιουργός συνθέτει ωδές με πολλά τροπάρια. η μονή του Αγίου Σάββα και μοναστήρια στην Κάτω Ιταλία. χαρμόσυνη. του Ιωάννη Δαμασκηνού.χ. Καλλιεργήθηκε σε μοναστικά κέντρα. Ο Κοσμάς Μελωδός κι αυτός μόνασε στον Άγιο Σάββα. που χαρακτηρίζεται περισσότερο ως υμνογράφος κι όχι ως μελωδός. επίσης πέρασε από τον Άγιο Σάββα. Στα Ιεροσόλυμα ανδρώθηκε και ο Θεοφάνης (8ος-9ος αι. και μουσικές γνώσεις. όπου έλαβε κοινή αγωγή με τον «αδελφό» του Κοσμά Μελωδό. πάνω από 100 κανόνες και τριώδια. όπως φαίνεται. αισιόδοξη. ιδιόμελα και στιχηρά). ο κανόνας είχε μουσική ποικιλία και έσπασε έτσι η μελισματική μονοτονία του κοντακίου. Είναι ίσως ο τελευταίος από τους μεγάλους δημιουργούς της εποχής της ακμής του κανόνα. ύστερα αρχιεπίσκοπος Κρήτης είχε πλούσια υμνογραφική παραγωγή (690 ειρμοί. και περιστασιακοί. Η ποίησή του αναστάσιμη. των κανόνων που είναι συστήματα τροπαρίων σε διάταξη 9 (ή 8 αργότερα) στροφικών συνθέσεων (κατά το πρότυπο των 9 βιβλικών ωδών). Ο ειρμός ψάλλεται ξανά στο τέλος κάθε ωδής και ονομάζεται καταβασία. Θεωρείται ο συνθέτης της Οκτωήχου. όπως και γενικότερα συγγραφικό έργο. εισάγοντας τη δογματική διδασκαλία στα θέματα της χριστιανικής υμνογραφίας και απομακρύνοντας τον συναισθηματικό λυρισμό του κοντακίου. 33 κανόνες. Με τον κανόνα οι υμνογράφοι προσέδωσαν στο περιεχόμενο υψηλότερο νόημα. Οι ειρμοί των 9 ωδών συνδέονται πάντα από θεματολογική άποψη με τις βιβλικές προσευχές.

μητροπολίτης Κερκύρας.ά συνέχισαν την παράδοση.. 7. η δε Κασσιανή μοναχή συνέθεσε τροπάρια της Μεγάλης Εβδομάδας. Ο Ιωάννης Μαυρόπους πρωτοστατεί στην τακτοποίηση των λειτουργικών βιβλίων και γράφει κανόνες (Κανών εις τον Φύλακα Άγγελον). Ο αρχιεπίσκοπος Αχρίδας Ιάκωβος έγραψε ύμνο στην Κοίμηση της Θεοτόκου αλλά και ακολουθίες για λειτουργική χρήση στην έδρα του.. Στην Θεσσαλονίκη ο μητροπολίτης Δημήτριος Βεάσκος έγραψε και ποίηση και συνέθεσε τη μουσική σε υμνογραφικά κείμενα (και για τον πολιούχο Άγιο Δημήτριο μεταξύ άλλων). κ. τεκμήριο της παλαιολόγειας αναγέννησης.Και στη μονή του Σινά αλλά και στη μονή Στουδίου στην Κωνσταντινούπολη αναπτύχθηκε η υμνογραφία. Ο ιδρυτής και ηγούμενος της μονής Κρυπτοφέρρης Νείλος συνέθεσε άψογα έργα στις αρχές του 11ου αιώνα.. θα γράψουν και ύμνους.. Κλήμης. Στην Κάτω Ιταλία και τη Σικελία (κυρίως στο περιβάλλον των Συρακουσών και στη μονή Κρυπτοφέρρης) καλλιεργήθηκε επίσης με ζήλο η υμνογραφία.. Στάσις γ: Αι γενεαί πάσαι. Σε τέτοια εξαίρετα έργα δε θα μπορέσουν να φτάσουν οι τελευταίοι υμνογράφοι του Βυζαντινού κόσμου που συνεχίζουν να δημιουργούν μέχρι την Άλωση. μεταξύ των οποίων και ο Μανουήλ Ολόβωλος. Οι μαθητές τους Αρσένιος. ανέδειξε δύο σπουδαίες μορφές αδελφών υμνογράφων. Ο Λέων Στ ο Σοφός συνέθεσε 11 εωθινά τροπάρια. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΔΗΜΩΔΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ 16 . Στη Θεσσαλονίκη ο γνωστός νομοκανονολόγος Ματθαίος Βλάσταρης έγραψε και υμνολογικά κείμενα. Ο Νικηφόρος Κάλλιστος Ξανθόπουλος. Η δεύτερη μάλιστα. Από τον 11ο ως το 13ο αιώνα η βυζαντινή υμνογραφία μετατρέπεται σε στιχουργικό παίγνιο κάποιων λογίων π. οπότε πολλοί λόγιοι επέστρεψαν. ενώ ο γιος του Κωνσταντίνος Πορφυρογέννητος έγραψε 11 αναστάσιμα εξαποστειλάρια. Γαβριήλ..». για παράδειγμα ο Ιωσήφ Υμνογράφος από τη Σικελία έγραψε περίπου 500 κανόνες και έλαβε την τιμητική επωνυμία «Ο υμνογράφος». Ο Γέωργιος Βαρδάνης. αποτελούν αξεπέραστη από άποψη τεχνικής και μουσικοποιητικής σύνθεσης δημιουργία. και ενσωματώθηκαν στη λειτουργική πράξη της εκκλησίας τον 15 ο αιώνα. οι λόγοι σκορπίστηκαν και οι λογοτεχνικοί κύκλοι διαλύθηκαν.. εκκλησιαστικός ιστορικός και συγγραφέας του 14 ου αιώνα συμπληρώνει τα λειτουργικά βιβλία και γνωρίζει άριστα από θεωρητική άποψη το αντικείμενο της υμνογραφίας. που είναι γνωστά ως Επιτάφιος Θρήνος (η ακολουθία του Επιταφίου: Στάσις α: Η ζωή εν τάφω. Θεόδωρου Προδρόμου. Το 1204 με την Άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Φράγκους.). το Θεόδωρο Στουδίτη και τον Ιωσήφ Στουδίτη που συνέταξαν διώδια και τετραώδια και συμπλήρωσαν τα λειτουργικά βιβλία του Τριωδίου και του Πεντηκοσταρίου. Ο πατριάρχης Αρσένιος Αυτωρειανός έγραψε και λειτουργική ποίηση. οι οποίοι πλάι στο υπόλοιπο συγγραφικό τους έργο.. Γενικότερα λιγοστεύουν οι ποιητές και πληθαίνουν οι μελουργοί.6 Η ΥΜΝΟΓΡΑΦΙΑ ΑΠΟ ΤΟΝ 11ο ΑΙΩΝΑ ΩΣ ΤΑ ΤΕΛΗ ΤΗΣ ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΕΙΑΣ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗΣ Από τον 11ο αιώνα κ. Λεόντιος. Ιωάννη Ζωναρά. το ίδιο και ο Νικηφόρος Βλεμμύδης και ο λόγιος αυτοκράτορας Θεόδωρος Β Λάσκαρης. Ισίδωρος.. παράδοση την οποία συνέχισαν αργότερα οι μαθητές του Πάυλος.. Αλλά και κοσμικοί και αυτοκράτορες συνέθεσαν ύμνους: Ο Ιουνστινιανός λέγεται ότι συνέθεσε το γνωστό «Ο μονογενής υιός και λόγος του Θεού . η λειτουργική υμνογραφία παρακμάζει.. Ο Θεόδωρος συμπλήρωσε και την Οκτώηχο με τους κανόνες των αναβαθμών που ψάλλονται στον όρθρο των Κυριακών. Βαρθολομαίος.. Υπάρχουν επίσης τα Εγκώμια άγνωστου συγγραφέα. Στάσις β: Άξιον εστι. Γρηρορίου Πάρδα. κέντρο της αντίστασης κατά των εικονομάχων. καθώς τα λειτουργικά βιβλία οριστικοποιούνται και άρα δεν υπάρχουν κίνητρα για τους νέους υμνογράφους.χ. Το 1261 επανακτήθηκε η Κωνσταντινούπολη από τους Βυζαντινούς. Αρσένιος και Στέφανος. έγραψε λειτουργικό κανόνα στον τοπικό άγιο Αρσένιο.ε. Ο πιο σημαντικός υμνογράφος πάντως ήταν ο Θωμάς Μάγιστρος που διακρίθηκε στη συγγραφή λειτουργικών ύμνων ( η συλλογή γνωστή ως Θηκαράς) και στη μουσική καταγραφή τους.

οι καταγραφές που μας σώζονται χρονολογούνται τον 12ο αιώνα (π. το τελειωμένο κείμενο δε βρίσκεται στην αφετηρία αλλά στο τέλος της παράδοσης. Είναι όμως και μια περίοδος αναγέννησης. Γρυπάρης. ενώ ο λαός χρησιμοποιεί την προφορική γλώσσα που εξελίσσεται για την οποία λείπουν οι γραπτές μαρτυρίες (σώζονται ελάχιστες σποραδικές μαρτυρίες) και την οποία οι λόγιοι περιφρονούν. το νέο κράτος είναι αποδυναμωμένο. Σεφέρης. όπως και για τα δημοτικά τραγούδια. η οποία επιβιώνει μέσα από την κρητική και επτανησιακή λογοτεχνία. Βασικό χαρακτηριστικό της δημώδους γραμματείας: η χρήση της δημώδους γλώσσας που θεωρείται ως όριο για την αφετηρία της νεοελληνικής λογοτεχνίας. ενώ άλλα μέτρα θεωρούνται εξαίρεση. ενώ έχουμε ένα και μόνο κείμενο π. όπως μας δίνεται στα χειρόγραφα που το παραδίδουν. Όμως και σε αυτά οι γραφείς και αντιγραφείς των κειμένων επεμβαίνουν στο κείμενο και το διασκευάζουν με αποτέλεσμα να έχουμε πολλές διασκευές/παραλλαγές του κειμένου. Ακόμη και μετά την παλινόρθωση του 1261. ενώ με τη γενιά του 1880 (Παλαμάς. καθώς έχουμε πληθώρα ποιητικών έργων σε δημώδη γλώσσα με την ανοχή και υποστήριξη των ανακτόρων. για τον Διγενή Ακρίτη).χ. Βασικό χαρακτηριστικό επίσης: ο τρόπος παράδοσης των κειμένων της δημώδους γραμματείας. Παλαμάς. αφετέρου στο συρρικνωμένο βυζαντινό κράτος σε περιοχές όπου επικρατούσε το ελληνικό στοιχείο. π. του Θουκυδίδη. Η επίσημη γλώσσα του βυζαντινού κράτους (βυζαντινή γραμματεία. Υπάρχουν όμως και έργα που συνεχίζουν και μετά να διασκευάζονται και να εκδίδονται. Από το 12ο αιώνα και μετά μιλάμε για δημώδη λογοτεχνία. Το συμβατικό τέρμα είναι το 1453 με την Άλωση της Κωνσταντινούπολης. Τα έργα της δημώδους γραμματείας είναι στην πλειονότητά τους ποιητικά και έχουν ως μέτρο συνήθως τον ιαμβικό δεκαπεντασύλλαβο («εθνικός» στίχος). δημοτικιστές) το ενδιαφέρον επανέρχεται και οι νεότεροι εμπνέονται από αυτά. Η προσφυγή στις ρίζες εκδηλώνεται με την αναγέννηση της κλασικής παιδείας. διοίκηση. Με τη δημιουργία του ελληνικού κράτους που είχε κλασικιστικά πρότυπα υποχωρεί το ενδιαφέρον για τα δημώδη έργα. Ιστορικό πλαίσιο: Η περίοδος άνθησης της δημώδους γραμματείας (υστεροβυζαντινή περίοδος) είναι περίοδος κρίσης για την αυτοκρατορία (εξασθενεί η κεντρική εξουσία ώς συνέπεια της αύξησης της δύναμης των κατά τόπους ισχυρών και της στρατιωτικής αριστοκρατίας από τα τέλη του 11ου αιώνα + στην Ανατολή διογκώνεται η τουρκική απειλή + από τη Δύση διεισδύουν οικονομικά και εμπορικά οι ιταλικές πόλεις-κράτη και αποσπούν εμπορικές διευκολύνσεις και ναυτικές βάσεις σε αντάλλαγμα στρατιωτικών υπηρεσιών που προσφέρουν + διεισδύουν και στρατιωτικά με τις Σταυροφορίες με αποκορύφωμα την Άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Σταυροφόρους το 1204. την αναγέννηση του ονόματος «Έλληνας» και της λέξης «γένος» ως σύνολο ανθρώπων με κοινή καταγωγή.χ. καθώς αρχίζει να διαμορφώνεται ο νέος ελληνισμός χάρη σε δύο παράγοντες: αφενός στη δημιουργία εθνικής συνείδησης λόγω της σύγκρουσης με τη Δύση και της δημιουργίας γειτονικών εχθρικών κρατών. εκκλησία) ήταν η λόγια γλώσσα με βάση τους κανόνες της αρχαίας ελληνικής. τις λαϊκές εκδόσεις της Βενετίας σε όλη τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας και τις μεταφράσεις σε βαλκανικές γλώσσες που επέδρασαν σημαντικά και στη διαμόρφωση των λογοτεχνιών των χωρών αυτών (ιδίως στη Ρουμανία και τη Βουλγαρία). Τα έργα της βυζαντινής δημώδους γραμματείας δεν είναι βέβαια δημοτικά αλλά έργα προσωπικών δημιουργών. Σημασία της δημώδους γραμματείας: αποτελεί την πρόδρομη φάση της νεοελληνικής γραμματείας και στα έργα της μπαίνουν τα θεμέλια του διαλόγου με τη δυτική Ευρώπη ως συνέπεια της πολιτισμικής επαφής των δύο κόσμων. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 10 ΠΤΩΧΟΠΡΟΔΡΟΜΙΚΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ-ΣΠΑΝΕΑΣ-ΓΛΥΚΑΣ 17 . Μεταγενέστεροι: το 1453 τελειώνει η παραγωγή.Στη βυζαντινή περίοδο επικρατεί διγλωσσία. Ακόμα και για έργα που ανάγονται σε πολύ παλαιότερα γεγονότα. Για τα αρχαία ελληνικά κείμενα υπάρχει ένα αρχικό κείμενο που ανάγεται στο συγγραφέα του και εμείς έχουμε την κατάληξη του κειμένου μέσα στους αιώνες. το ενδιαφέρον για τα δημιουργήματα του λαϊκού πολιτισμού. ενώ για τα κείμενα της δημώδους γραμματείας.χ.

χωρίς να ταυτίζεται με αυτήν). γλωσσικός πλούτος. Μεγάλο μέρος του έργου του σχετίζεται με τη βυζαντινή αυλή (παραγγελία ή υποστήριξη)· υπενθυμίζει στους προστάτες του την ανάγκη της υλικής τους συμπαράστασης. Προδρόμου και στα Πτωχοπροδρομικά ποιήματα. Γλώσσα των δημωδών κειμένων του 12 ου αι. Χαρακτήρας των δημωδών κειμένων του 12ου αι. Στο Α΄ από αυτά ο ποιητής διεκτραγωδεί τα παθήματα του ταπεινής καταγωγής συζύγου από την εριστική και δύστροπη αριστοκράτισσα σύζυγό του. Οι ημιλόγιοι διασκευαστές και οι αγράμματοι αντιγραφείς των ποιημάτων αυτών έχουν παρέμβει στην αρχική σύνθεση. δραστική έκφραση. λόγιο με βαθιά μόρφωση και τεράστιο συγγραφικό έργο.. Τα Πτωχοπροδρομικά ποιήματα κινούνται στο επίπεδο του ποιητή τους και στο επίπεδο των ηρώων τους. σατιρίζει τους ηγουμένους και διακωμωδεί τη μοναστική ζωή.: α΄) παρουσιάζονται ομαδικά και β΄) σε αντίθεση με τα ακριτικά δεν προέρχονται από την περιφέρεια. Προδρόμου ως ποιητού των Πτωχοπροδρομικών ποιημάτων: η χειρόγραφη παράδοση. κατωτ. η ύπαρξη κοινών θεμάτων/μοτίβων στα λόγια ποιήματα του Θ. Οι ήρωες των Πτωχοπροδρομικών ποιημάτων είναι ρόλοι/προσωπεία ταυτιζόμενα μόνο εν μέρει με τον ποιητή (αυτό δείχνει και η χρήση λογιότερης γλώσσας στον πρόλογο και στον επίλογο των ποιημάτων). Majuri) με σκοπό την τέρψη και γι’ αυτό είναι απαλλαγμένα από τις επιταγές της ρητορικής και της λόγιας παράδοσης.: δημώδης (: πλησιάζει την καθημερινή. λεπτομερής απεικόνιση της καθημερινής ζωής (αποτυπώνεται η αστική ζωή της Κων/λης). 10. Στο Β΄ με λεπτομερή παρουσίαση της καθημερινής ζωής εκθέτει τα βάσανα του οικογενειάρχη που πρέπει να θρέψει μία πολυμελή οικογένεια. Επιχειρήματα υπέρ της αποδοχής του Θ. ο οποίος συνδέθηκε με τη βυζαντινή αυλή. Η υπενθύμιση γίνεται ευκαιριακά στα λόγια έργα του και σε πρώτο πλάνο στα Πτωχοπροδρομικά.1 Πτωχοπροδρομικά Τα Πτωχοπροδρομικά ποιήματα αποδίδονται στα περισσότερα χειρόγραφα στον Θεόδωρο Πρόδρομο (περίπου 1100-11700. Σε όλα τα Πτωχοπροδρομικά σκοπός του ποιητή είναι να διεκτραγωδήσει τη φτώχεια του και να ζητήσει βοήθεια (εξ ου και το όνομα Πτωχοπρόδρομος). 18 . Το πρόβλημα της συγγραφής ή όχι των ποιημάτων από τον Θεόδωρο Πρόδρομο (Προδρομικό ζήτημα. Η ταύτιση του ποιητή με τον εκάστοτε ήρωά του οδήγησε στο πρόβλημα της ύπαρξης ενός ή περισσοτέρων Προδρόμων. η χρονολόγησή των Πτωχοπροδρομικών ποιημάτων την ίδια εποχή με τα λόγια ποιήματα του Προδρόμου. η οποία αντιπαραβάλλεται με τον πλούτο των τεχνιτών γειτόνων του. είναι προσωπικό δημιούργημα λογίων που έχουν άνεση στο χώρο της αρχαίας ελληνικής γραμματείας και στην λόγια γλώσσα και η χρησιμοποίηση της καθομιλουμένης είναι συνειδητή επιλογή. Στο Γ΄ διατυπώνεται με χιούμορ η φτώχεια του ανθρώπου των γραμμάτων. Τα ποιήματα απαγγέλλονταν μπροστά στον αυτοκράτορα (μίμοι. Χαρακτηριστικά του: αντιθέσεις. Στο Δ΄ ποίημα ο ποιητής υποδύεται έναν φτωχό μοναχό. Είναι συνηθισμένο φαινόμενο να γράφει ο ίδιος ποιητής σε λόγια και σε δημώδη γλώσσα (βλ. αλλά από την πρωτεύουσα και δη από την αυτοκρατορική αυλή (: Πτωχοπροδρομικά ποιήματα: άσχετα με την ταυτότητα του ποιητή τους αφιερώνονται στους αυτοκράτορες Ιωάννη Β΄ και Μανουήλ Α΄ . Eideneier) απασχολεί ακόμη την έρευνα. Χαρακτηριστικές οι περιγραφές των εδεσμάτων των πλουσίων και του λιτού φαγητού των φτωχών (αποτελούν πολύτιμο υλικό για τη μελέτη της διατροφής/του πολιτισμού).Εισαγωγικές παρατηρήσεις Χαρακτηριστικά των δημωδών κειμένων του 12ου αι.: Δεν είναι δημοτική ποίηση. Γλυκάς).Σπανέας: και ο ποιητής και ο αποδέκτης του προέρχονται από το αυτοκρατορικό περιβάλλον των Κομνηνών – ο Μανουήλ Γλυκάς υπήρξε γραμματέας της αυτοκρατορικής αυλής και απευθύνει το ποίημά του στον Μανουήλ Α΄). η απήχηση σε αμφότερα της οικειότητας του ποιητή τους με την αυλή. Η προαναφερθείσα διαφορά στο θέμα του επαιτικού χαρακτήρα και η διαφοροποίηση στη γλώσσα δημιούργησαν θέμα πατρότητος για τα Πτωχοπροδρομικά ποιήματα.

Η αρχική σύνθεσή του τοποθετείται στην αυλή των Κομνηνών. Σχλίκης. Χαρακτηριστικές είναι οι επεμβάσεις που δείχνουν απήχηση αγροτικού και όχι αυλικού περιβάλλοντος. Έχουν εκφραστεί διάφορες απόψεις για τον τίτλο Σπανέας και για την ταυτότητα του Αλεξίου Κομνηνού . τα λόγια ποιήματά του Θ. αποτελούμενο από 134 γνώμες ερανισμένες από τον Προς Δημόνικον του ψευδο-Ισοκράτη. 233-236 Υφολογικά στοιχεία: ασύνδετο (κυρίως στα ρήματα). αποφθεγμάτων για όλες τις περιστάσεις της ζωής). το όνομα του οποίου αναφέρεται στην επιγραφή μίας από τις τρεις παλαιότερες παραλλαγές του ποιήματος. συχνή χρήση παροιμιών. Στυππειώτη κατά του αυτοκράτορα. η προσθήκη παροιμιών. Έργα του Γλυκά: Βίβλος Χρονική: χρονογραφία από κτίσεως κόσμου έως το 1118. δηλ. θεολογικές-εξηγητικές επιστολές. Οι γνώμες αυτές πλαισιώνονται από εισαγωγή και επίλογο και γράφονται σε ιαμβικό 15σύλλαβο στίχο.. Ο Γλυκάς είναι πρώιμο δείγμα «ποημάτων της φυλακής» (ανάλογα δείγματα συναντούμε στην Κρήτη τον 14ο αι. Έχουμε 3 σλαβικές μεταφράσεις του και είναι το μόνο δημώδες κείμενο που τυπώθηκε το 1550 στη Βενετία. β΄) δείχνουν το ενδιαφέρον των λογίων της αυλής του Μανουήλ Α΄ για τα δημιουργήματα του λαϊκού πολιτισμού). η οποία όμως δεν εισακούσθηκε. ποιήματα. 10. ο συγγραφέας και ο αποδέκτης είναι άγνωστοι.2 Σπανέας Πρόκειται για το πρώτο «κάτοπτρο ηγεμόνος» (= παραινετικό. Ο τίτλος επίσης δεν είναι αυθεντικός και το κείμενο έχει υποστεί μεταγενέστερες επεμβάσεις. Ο Σπανέας επέδρασε σε δημώδη έργα (Φλώριος και Πατζιαφλώρα) και σε λόγια (Στίχοι πολιτικοί του Γ. Οι συμβουλές από τα γνωμολόγια προσαρμόζονται στην βυζαντινή ιδεολογία και στην εκπαίδευση ενός νέου που ζει στην αυλή και πρόκειται να γίνει στρατιωτικός. Περιεχόμενο του ποιήματος: βλ. 10. από τον Προς Νικοκλέα του Ισοκράτη.3 Γλυκάς Είναι έργο του λογίου Μιχαήλ Σικιδίτη ή Μιχαήλ Γλυκά. γραμματέως στην αυλή του Μανουήλ Α΄ Κομνηνού. σελ. η νέα μόδα μισογυνισμού του 15 ου αι. κυρίως όμως από την επιστολή Τι έστιν έργον άρχοντος που έστειλε ο πατριάρχης Φώτιος στον ηγεμόνα των Βουλγάρων BorisΜιχαήλ (865-866). ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΧΩΡΙΣ ΛΥΣΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΤΟΥ 3ου ΤΟΜΟΥ 19 . Λαπίθη). Το 1159 ο Γλυκάς φυλακίζεται ως συνένοχος στη συνωμοσία του Θεοδ. 2 σχολιασμένες συλλογές παροιμιών που αφιερώνονται στον αυτοκράτορα Μανουήλ Α΄ Κομνηνό (σημασία των συλλογών: α΄) ο Γλυκάς είναι ο πρώτος συλλογέας παροιμιών. Το κείμενο παραδίδεται σε πλήθος χειρογράφων και πολλές παραλλαγές (εξ αυτών η κυπριακή ΡΙ είναι η πλησιέστερη στο περιεχόμενο του αρχικού ποιήματος και η ΚατωΙταλιωτική C στην αρχική γλωσσική μορφή του) και έχει υποστεί σημαντικές μεταβολές και στη μορφή και στο περιεχόμενο λόγω του παραινετικού χαρακτήρα του και της έλλειψης συνοχής.Επιχειρήματα κατά της αποδοχής του Θ. Προδρόμου διαφοροποιούνται στη χρήση του 15σύλλαβου σε σχέση με τα Πτωχοπροδρομικά (οι μετρικές διαφορές μπορεί να αποδοθούν στη διαφορετική γλώσσα). Τα παραγγέλματα του Σπανέα προέρχονται από το Excerpta Parisina. Λεονάρδος Ντελλαπόρτας). Πρόδρομο (μπορούν όμως να αποδοθούν σε μεταγενέστερες επεμβάσεις). Στη φυλακή γράφει το ποίημα που μας απασχολεί (581 15σύλλαβοι στίχοι). η μετατροπή του ποιητή-συμβουλάτορα σε λαϊκή φιγούρα.:Στ. ένα βυζαντινό γνωμολόγιο (= συλλογή γνωμών. διδακτικό έργο που περιλαμβάνει νουθεσίες προς έναν ηγεμόνα σχετικά με τα καθήκοντα ή τη συμπεριφορά του) σε δημώδη γλώσσα. Προδρόμου ως ποιητού των Πτωχοπροδρομικών ποιημάτων: υπάρχουν στα Πτωχοπροδρομικά ποιήματα λάθη που δεν θα έκανε ένας λόγιος ποιητής σαν τον Θ. Το ποίημα κλείνει με έκκληση του ποιητή προς τον αυτοκράτορα για αποφυλάκισή του. από τον Στοβαίο.

Ο ποιητής δεν συνθέτει μόνο στίχους αλλά και μουσική (μέλος). Οι μικροί σε έκταση στίχοι έχουν άλλο εφύμνιο. όλοι οι πρώτοι. Αποτελείται από: Προοίμιο (μπορεί να έχει περισσότερα από ένα) και Οίκους (στροφές). Το περιεχόμενό τους ποικίλλει (περιστασιακά..Ε. Πρόκειται για στρατευμένη εκκλησιαστική ποίηση. που βασίζεται σε δύο νόμους: 1) Ισοσυλλαβία: οι αντίστοιχοι στίχοι των οίκων. τα 2 πρώτα έχουν το ίδιο εφύμνιο με τους 12 μεγάλους οίκους). Προοίμιο και οίκοι διαφέρουν στο μέλος. Υπήρχαν πάντως και εξαιρέσεις με ποικίλο θεματολόγιο.. περιορίζοντας την ελευθερία που είχε το κοντάκιο και τον συναισθηματικό λυρισμό. που μπορεί να είναι αλφαβητική ή πραγματική. ύμνος. συλλαβικό και τονικό πρότυπο των τροπαρίων. αγιολογικά. δραματική ένταση. δεύτεροι κ. της ΕΛΠ21 Αθηνά Μπάζου. έχουν ίσο αριθμό συλλαβών και 2) Ομοτονία: η θέση του τόνου στους αντίστοιχους στίχους των οίκων. Κάθε ωδή είχε στην αρχή. η δεύτερη από Β. 12 μεγάλες (18 στίχους) σε έκταση και 12 μικρές (6 στίχους). όλων των πρώτων. δηλαδή η πρώτη στροφή ξεκινά από Α. λυρική διάθεση. τον λεγόμενο ειρμό που αποτελεί το μουσικό. Σε κάθε ωδή χρησιμοποιούσαν διαφορετικό ειρμό. τετραώδια κ.π. χάριν συντομίας ή λογοτεχνικής προτίμησης: διώδια. εκ των οποίων ο πρώτος = ειρμός. Η πρώτη στροφή/ειρμός είναι το πρότυπο για τις υπόλοιπες. Προοίμιο και οίκοι διαφέρουν στο μέτρο. Το κοντάκιο έχει αλφαβητική ακροστιχίδα. Και θεματολογικά είχαν εξάρτηση από τις βιβλικές ωδές. αλλά και στα δύο χρησιμοποείται η ρυθμοτονική μετρική. Διαθήκης. απλώς ο κανόνας είναι πιο σύντομος. δηλ. τριώδια. άρα το κοντάκιο έχει 2 εφύμνια. μία στροφή. δηλ. Το τελευταίο τροπάριο της ωδής είναι το θεοτοκίον (αφιερωμένο στην Παναγία). Τα τροπάρια των ωδών ακολουθούσαν συλλαβικά.Οι μικρές και οι μεγάλες στροφές ακολουθούν η μία την άλλη εναλλάξ.ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 7 Δραστηριότητα 1 Επιβεβαιώνεται ότι ο λόγος και η διδασκαλία του Ιησού Χριστού δεν ήταν μόνο λόγος. Οι ποιητές. Δραστηριότητα 3 Το κοντάκιο ήκμασε τον 6ο αιώνα.με σειρά εμφάνισης τα μέλη Σ.λ. σύμφωνα με τις εννέα ωδές της Π.. για να αποφύγουν την μονοτονία του κοντακίου. Ανά ωδή έχουμε 3-5 τροπάρια συνήθως.λ. μικρά "κοντάκια" (ωδές). Πρόκειται για υψηλή θρησκευτική ποίηση. πίστη και πράξη. Πρώτος στίχος: πρώτη και έκτη τονιζόμενη συλλαβή. Για το κεφάλαιο 3 του Γ τόμου πολλές ευχαριστίες σε φοιτήτρια του τμήματος Α3 που 20 . δεύτερων κ. 3 προοίμια ιδιόμελα (το 2 ο είναι το γνωστό «Τη υπερμάχω». συνέθεταν ουσιαστικά εννέα. γεγονός που καταντά το κοντάκιο μονότονο. την ακροστιχίδα. σύμφωνα με τους νόμους του ρυθμοτονικού μέτρου.. Γράφτηκαν και Κανόνες με λιγότερες ωδές. Οι βασικές αρχές είναι οι ίδιες με το κοντάκιο.λ. Οι Εννέα ωδές: ενότητες. Δραστηριότητα 2 Ο Ακάθιστος Ύμνος είναι κοντάκιο με 24 στροφές/οίκους. αλλά όλοι οι οίκοι έχουν το ίδιο μέλος.π.. βιβλικά) και εκφράζουν έντονο συναίσθημα. Η Β' ωδή συχνά παραλείπεται. Ροζαλία Χατζηλάμπρου και Θεώνη Κολλυροπούλου . Προοίμιο και οίκοι αναφέρονται στο ίδιο θέμα και συνδέονται με μία καταληκτική φράση που επαναλαμβάνεται περίπου ίδια σε όλο το ποίημα (εφύμνιο [refrain]) Τα πρώτα γράμματα όλων των οίκων. Ο Κανόνας ήκμασε από τον 8ο ώς τον 11ο αιώνα. με μεγαλύτερη ποικιλία στη μουσική και στο περιεχόμενο εστιάζει περισσότερο στη δογματική διδασκαλία. Δεύτερος στίχος: τρίτη και έκτη τονιζόμενη συλλαβή. δηλαδή μετρικό και μελικό υπόδειγμα για τους υπόλοιπους οίκους. είναι στην ίδια θέση πχ.Π. η τέταρτη από Δ. Τρίτος στίχος: δεύτερη-έκτη και ένατη τονιζόμενη συλλαβή.π. αργότερα οκτώ. η τρίτη από Γ. ψαλμός αλλά και βίωμα. τονικά και μουσικά τον εκάστοτε ειρμό. Δεν επιδίδονταν σε κολάσιμες πράξεις αλλά όντως έψαλλαν. συμβούλευαν αλλήλους και δόξαζαν το Θεό όλοι μαζί. Δραστηριότητα 4 εκτός ύλης Δραστηριότητα 5 μην την διαβάσετε – και αυτή εκτός Στις σημειώσεις του Γ τόμου έχουν συμβάλει ….Στο τέλος της ωδής ξαναψάλλεται ο ειρμός ως καταβασία. όχι των προοιμίων σχηματίζουν μία "πεζή" φράση.

προσφέρθηκε να μας παράσχει τις προσωπικές της σημειώσεις και θέλησε να παραμείνει ανώνυμη. 21 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful