You are on page 1of 62

WESTERN CAPE PRIMARY SCIENCE PROGRAMME

’n Kort leerprogram oor die Natuurwetenskappe-tema:

DIE AARDE EN DIE

RUIMTE Graad 7
AKTIWITEITE
Aktiwiteit 1
Watter vorm is
ons Aarde?
Aktiwiteit 2
Waar op Aarde is
die land, die water
en die lug?
Aktiwiteit 3
Vind meer uit oor
die Aarde se
atmosfeer
Aktiwiteit 4
Ons Aarde is ’n
planeet
Aktiwiteit 5
Daar is nege
planete om die
Son
Aktiwiteit 6
Die binnekant van
die Aarde
Aktiwiteit 7
Vind meer uit oor
ons tuisplaneet
(a) Ons het
vulkane op ons
planeet
(b) Ons benodig
minerale uit die
aardkors in ons
lewens

Ons verwelkom die wye gebruik van hierdie materiaal. Gee asb. erkenning aan PSP. © PSP 2002
Ontwikkel deur die Western Cape Primary Science Programme-span
Hierdie leerprogram is daarop gerig om die volgende uitkomste in die
Natuurwetenskappe te bereik:

s LU 1: Wetenskaplike Ondersoek
Die leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike verskynsels te
reageer en om verhoudings en probleme binne die konteks van wetenskap, tegnologie
en die omgewing te ondersoek en op te los.

s LU 2: Konstruksie van Wetenskapkennis
Die leerder ken en is in staat om wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis te
interpreteer en toe te pas.

s LU 3: Wetenskap, die Samelewing en die Omgewing
Die leerder is in staat om begrip van die onderlinge verband tussen wetenskap en
tegnologie, die samelewing en die omgewing te toon.

Alle prente met
vergunning van
NASA.

Kursus aangebied deur Rose Thomas en Sandra Mahote
Boekie ontwerp deur Welma Odendaal, geïllustreer deur Janet Ranson
en Nicci Cairns en vertaal deur Ronél Gouws
Western Cape Primary Science Programme
Edith Stephens-Vleilandpark
Lansdowneweg
Philippi
Posbus 529
Howard Place
7450
Tel: 021 691-9039 Faks: 021 691-6350
e-pos: info@psp.org.za
webtuiste: www.psp.org.za
Inhoud
• Hierdie boekie illustreer ’n voorbeeld van ’n kort leerprogram vir graad 7.
• Dit ontwikkel begrippe, vaardighede, houdings en taal stapsgewys.
• Dit bevat aktiwiteite en take vir leerders, take vir onderwysers, steunmateriaal
en voorstelle vir assessering.

1 . . . . . . . . . . . . . .Aktiwiteit 1 Watter vorm is ons Aarde?
2 . . . . . . . . . . . . . .Aktiwiteit 2 Waar op Aarde is die land, die water en die lug?
3 . . . . . . . . . . . . . .Aktiwiteit 3 A. Vind meer uit oor die Aarde se atmosfeer
6 . . . . . . . . . . . . . .B. Die lae van die atmosfeer
8 . . . . . . . . . . . . . .C. Ons lug is kosbaar, maar ons besoedel dit
11 . . . . . . . . . . . . .Aktiwiteit 4 Ons Aarde is ’n planeet
13 . . . . . . . . . . . . .Aktiwiteit 5 Daar is nege planete om die Son
15 . . . . . . . . . . . . .Aktiwiteit 6 Die binnekant van die Aarde
15 . . . . . . . . . . . . .A. Die binnekant van die Aarde bestaan uit lae
16 . . . . . . . . . . . . .B. ’n Speeldeegmodel van die binnekant van die Aarde
17 . . . . . . . . . . . . .C. Hoe groot is ons Aarde?
20 . . . . . . . . . . . . .Aktiwiteit 7 Vind meer uit oor ons tuisplaneet
20 . . . . . . . . . . . . .A. Ons het vulkane op ons planeet
25 . . . . . . . . . . . . .B. Ons het minerale uit die aardkors in ons lewe nodig
26 . . . . . . . . . . . . .Voorgestelde werkskema vir Die Aarde en die Ruimte
Voorstelle vir assessering en optekening
27 . . . . . . . . . . . . .Assesseringsblad vir taakassessering
28 . . . . . . . . . . . . .Rekordblad vir taakassessering
29–30 . . . . . . . . . .Skoon assesseringsblaaie
31 . . . . . . . . . . . . .Kodes vir assessering
Steunmateriaal en taakkaarte vir fotostatering
32 . . . . . . . . . . . . .Aktiwiteit 2 Wêreldkaart
34 . . . . . . . . . . . . .Aktiwiteit 3 Leesstukke oor die Aarde se atmosfeer
35 . . . . . . . . . . . . .Grafiekpapier
36 . . . . . . . . . . . . .A. Lug en lewende wesens
37 . . . . . . . . . . . . .B. Lae van die atmosfeer
38 . . . . . . . . . . . . .C. Wat besoedel die lug?
39 . . . . . . . . . . . . .Aktiwiteit 4 Leesstuk oor planeet Aarde en die Son
40–43 . . . . . . . . . .Aktiwiteit 5 Stel van nege planete
44 . . . . . . . . . . . . .Die sonnestelselkaart
46 . . . . . . . . . . . . .Planete-feiteblad
47 . . . . . . . . . . . . .Taakkaart: “Die Sterrestelsel”
48 . . . . . . . . . . . . .Aktiwiteit 6 Tekening van uitgesnyde gedeelte van die binnekant
van die Aarde
48 . . . . . . . . . . . . .Leesstuk oor die Aarde se binnestruktuur
49 . . . . . . . . . . . . .Resep vir speeldeeg
50 . . . . . . . . . . . . .Taakkaart: “Binne-in die Aarde”
51 . . . . . . . . . . . . .Taakkaart: “Hoe groot is ons Aarde?”
52 . . . . . . . . . . . . .Aktiwiteit 7 Leesstuk oor vulkane
57 . . . . . . . . . . . . .Leesstuk oor ander vulkane
58 . . . . . . . . . . . . .A. Taakkaart: “Vergelyk ’n demonstrasie van ’n vulkaan en
’n regte vulkaan”
59 . . . . . . . . . . . . .Diagram van ’n vulkaan
61 . . . . . . . . . . . . .B. Taakkaart: “Soveel dinge kom uit die Aarde se kors”
64 . . . . . . . . . . . . .Minerale-feiteblad
Binne-omslag . . . . Kopkaart oor Die Aarde en die Ruimte
Aktiwiteit 1 Watter vorm is ons Aarde?
Sleutelbegrip • Die Aarde is rond soos ’n bal.

Leerdertaak Kies uit die dinge in die houer ’n vorm wat die meeste soos die vorm van
die Aarde is. Verduidelik waarom julle besluit het om daardie vorm te kies.

Onderwysertaak 1. Vind prente in ou koerante en tydskrifte van bewyse dat die Aarde
rond is.
2. Verskaf koerantpapier, afvalvelle wit A4-papier, meel en water aan
leerders.

Leerdertaak Maak ’n papiermodel van die Aarde deur die volgende stappe te volg:
1. Frommel tien velle koerantpapier op in ’n balvorm.
2. Skeur twee of drie velle wit A4-papier op in dun repe.
3. Maak ’n gommengsel van meel en water.
4. Smeer die gom met jul vingers op die repe wit papier.
5. Plak die repe papier op die papierbal sodat dit die hele vorm bedek.
6. Sit jul model in die son om droog te word.

Smeer die gommengsel met
jou vingers op
die repe wit papier

Maak ’n stywe bal
opgefrommelde
koerantpapier Plak die repe papier
(omtrent tien velle) op die bal

1
Waar op Aarde is die land, die water
en die lug?
Aktiwiteit 2
Sleutelbegrippe • Die Aarde het land, water en lug.
• Meer as twee derdes van die Aarde se oppervlak is bedek met
water. Amper al die water is in die oseane.
• ’n Baie dun laag atmosfeer bedek ons Aarde.

Onderwysertaak Gee aan elke groep leerders ’n wêreldkaart sodat hulle die vastelande kan
uitknip. Gee ook vir hulle ’n stuk broekiekous om te wys hoe dun die
Aarde se atmosfeer is.

Leerdertaak 1. Teken die ewenaar op jul papiermodel van die Aarde en maak ’n merk
om te wys waar die Noordpool
Kyk! my Ja! Dis
en die Suidpool is.
omdat die grootste
2. Knip die vastelande op die blou kryt is deel van die aarde
wêreldkaart uit. op! met water
3. Plak dit op jul aardbol. Gebruik ’n bedek is.
atlas sodat julle die vastelande min of
meer in die regte posisie kan sit.
4. Kleur die land bruin in en die water
blou.
Broekiekous wat 5. Voeg lug by deur die stuk broekiekous
die model van die
oor jul papiermodel van die Aarde te span.
Aarde bedek.

Onderwysertaak 1. Lei ’n bespreking en maak seker dat leerders
die volgende verstaan:
A Die grootste deel van die Aarde (amper 70% van die Aarde se
oppervlak) is bedek met water.
A Die atmosfeer wat die Aarde bedek, is ’n baie dun laag.
2. Gebruik die volgende vrae in die bespreking:
A Van watter kleur is daar die meeste op jul model?
A Wat sê dit vir julle?

Assessering
Aktiwiteit 2 Waar op Aarde is die land, die water en die lug?

Wat ons wil assesseer Wat ons van leerders verwag
Die maak van die papier- a Die model behoort sferies te wees.
model van die Aarde a Die ewenaar is min of meer in die regte posisie geteken, d.w.s. die
model bestaan uit twee halwes wat die Suidelike Halfrond en die
Noordelike Halfrond voorstel.
a Die posisie van die Noordpool en die Suidpool moet duidelik
aangedui wees.
a Landmassas is min of meer op die regte plek geplaas met
korrekte byskrifte.
a Die land is bruin ingekleur en die see blou. Die stuk broekiekous
is oor die model gespan om die dun atmosfeer voor te stel.

2
Vind meer uit oor die Aarde se
atmosfeer
Aktiwiteit 3
Sleutelbegrippe • Om die Aarde is daar ’n baie dun laag gasse wat die atmosfeer
genoem word.
• Die atmosfeer is ’n mengsel gasse (hoofsaaklik stikstof, suurstof
en koolstofdioksied).
• Hierdie gasse kom in sekere proporsies voor:
stikstof 78%
suurstof 20%
koolstofdioksied minder as 1%
ander gasse 1%.
• Lug is noodsaaklik vir lewe.

A. Die Aarde se atmosfeer
1. Verduidelik die volgende aan die leerders:
A Om die Aarde is daar ’n baie dun laag gasse wat die atmosfeer
genoem word.
A Die atmosfeer is ’n mengsel gasse wat in sekere proporsies
voorkom.
2. Verduidelik ook die sirkeldiagram wat wys watter proporsie van elke
gas daar in die atmosfeer is.
3. Gee aan leerders die leesstuk “Die Aarde se atmosfeer is ’n mengsel
gasse” (sien bladsy 34).
hierdie Die Aarde se atmosfeer is ’n mengsel gasse
Die lug wat ons inasem, is ’n mengsel gasse wat die Aarde in lae omring.
gasse is Lug hou die Aarde se oppervlak teen net die regte temperatuur om lewe
te ondersteun. Hierdie lae lug en ander gasse word die Aarde se
saam atmosfeer genoem.
gemeng.
20% suurstof

1% argon en
ander gasse

minder as 1%
koolstofdioksied

dit is 78% stikstof
wat ons
inasem.

3
Die lug wat ons inasem, bevat die volgende:
A waterdamp
A dampe wat koolwaterstof genoem word, wat van
motoruitlaatstelsels, fabrieke en vure kom
A stofdeeltjies
A ander gasse in baie klein hoeveelhede, byvoorbeeld osoon, argon,
neon, helium en kripton.

Leerdertaak Lees die inligting oor die Aarde se atmosfeer en voltooi die take
hieronder.
1. Teken ’n staafgrafiek om te wys hoeveel van elke gas daar in die
atmosfeer is.
‘n GRAFIEK WAT WYS UIT WATTER GASSE LUG SAAMGESTEL IS
80%

70%

60%

50%
Gasse in persentasies

40%

30%

20%

10%

0%
stikstof suurstof koolstof- ander
dioksied
Die gasse waaruit lug saamgestel is

2. Watter gas vorm die grootste deel van die lug?

Onderwysertaak Lug en lewende dinge
Gee aan leerders die leesstuk “Lug en lewende dinge” (bladsy 36).
• Ons kan lug nie sien of proe nie.
AAN DIE • Ons kan veranderinge in lugtemperatuur op ons vel waarneem.
ONDERWYSER • Ons kan die lug om ons voel beweeg.
an dat
Maak seker leerders versta • Ons kan lug as wind hoor beweeg.
ruik
plante koolstofdioksied geb Sonder lug sal daar geen lewe op Aarde wees nie.
die
om hul eie kos as deel van Mense kan omtrent ’n maand lank sonder kos oorleef, en ’n paar dae
maak.
proses van fotosintese te
suu rst of in sonder water, maar ons kan nie langer
Dit is wanneer plante
nte as ’n paar minute sonder lug oorleef
die atmosfeer afskei. Pla
suu rstof in om nie.
neem egter ook
energie vir hul eie groei en
Alle lewende dinge het lug nodig. Alle
ontwikkeling vry te stel. diere en ook plante “haal asem” en
gebruik suurstof en gee koolstof-
dioksied af om aan die lewe te bly.
4
Waarom asem ons lug in?
Wanneer ons inasem, gaan lug na ons longe. skei koolstofdioksied af om die energie om te
Die suurstof in die lug gaan in die bloedvate groei en ontwikkel, te lewer.
wat ons longe omring. Die suurstof word Plante gebruik egter ook koolstofdioksied
deur bloed na elke sel in ons liggaam uit die lug om kos te maak. Plante neem
geneem. Hier word die suurstof gebruik om koolstofdioksied uit die lug, water uit die
kos in die selle af te breek en dit stel die grond en energie uit sonlig om kos te maak.
energie wat in kos gestoor word, vry. Hierdie proses word fotosintese genoem.
Ons het energie nodig om te beweeg, dink, Fotosintese beteken “om met lug te maak”.
asem te haal, te werk en te speel. Nadat die Die kos wat plante maak, word stysel
energie vrygestel is, word koolstofdioksied genoem. Wanneer ons kos wat stysel bevat,
afgeskei en deur die bloed terug na die longe soos mieliepap en aartappels eet, is die stysel
geneem. Die koolstofdioksied word in die deur die mielieplant en die aartappelplant
longe vrygestel, dit meng met die lug en gemaak.
word uitgeasem. Gedurende fotosintese skei plante suurstof
Alle plante en diere gebruik suurstof en in die lug af.

Leerdertaak Lees oor lug en lewende dinge en bespreek die volgende vrae in jul
groepe:
1. Waarom is suurstof noodsaaklik vir alle lewende dinge?
2. Hoe word suurstof na elke sel in ons liggaam gedra?
3. Waarvoor gebruik plante koolstofdioksied?
4. Waarvandaan kry plante koolstofdioksied?

Assessering
Aktiwiteit 3 A. Die Aarde se atmosfeer

Wat ons wil assesseer Wat ons van leerders verwag

’n Staafgrafiek om die lug as ’n 1. Die grafiek moet die volgende hê:
mengsel gasse voor te stel a ’n gepaste opskrif
a asse met die regte byskrifte
a ’n gepaste skaal
a die stawe ingekleur
a die punte akkuraat aangestip.
2. Op die grafiek moet die korrekte hoeveelhede gas in die lug
aangedui wees.
3. Stikstof is die gas wat die grootste deel van die lug vorm.
Die vrae oor lug en lewende Die korrekte antwoorde:
dinge a) Suurstof breek die kos in die selle van ons liggaam af en die
energie wat alle lewende dinge nodig het, word vrygestel.
b) Die bloed om ons longe dra suurstof na elke sel in ons
liggaam.
c) Koolstofdioksied word in die lug afgeskei wanneer plante en
diere asemhaal.
d) Plante gebruik koolstofdioksied om hul eie kos te maak.

5
B. Die lae van die atmosfeer
Sleutelbegrippe • Die atmosfeer strek omtrent 80 km bokant die Aarde se oppervlak.
• Die atmosfeer bestaan uit lae.
• Al die lug wat ons vir asemhaling nodig het, is net in die eerste
10 km bokant die aardoppervlak.
• Die atmosfeer beskerm die Aarde se oppervlak teen gevaarlike
sonbestraling en teen stof en rotse uit die ruimte.

Onderwysertaak 1. Gee aan leerders die tekening van die lae van die Aarde se atmosfeer
en die vrae oor elke laag (sien bladsy 37 vir fotostatering).
2. Laat leerders die vrae in hul groepe bespreek.
3. Maak seker dat die volgende punte in die bespreking genoem word:
A Die atmosfeer strek omtrent 80 km bokant die Aarde se oppervlak.
A Die atmosfeer bestaan uit lae.
A Al die lug wat ons vir asemhaling nodig het, is net in die eerste 10
km bokant die aardoppervlak.
A Die atmosfeer beskerm die Aarde se oppervlak teen gevaarlike
sonbestraling en teen stof en rotse uit die ruimte.

DIE LAE VAN DIE ATMOSFEER

IONOSFEER
Hierdie laag absorbeer gevaarlike sonstrale.
Radiogolwe van die Aarde bereik hierdie laag en
word teruggekaats na verskillende dele van die
Aarde waar dit deur mense se TV’s en radio’s
opgevang word. Dit is hoe radioprogramme deur die
wêreld uitgesaai word.

MESOSFEER
Hierdie laag is baie koud (-100 ºC) en beskerm die
Aarde teen rotse (meteore) en stof wat die atmosfeer uit
die ruimte binnedring.

STRATOSFEER
Hierdie laag is soos ’n skerm. Dit beskerm die Aarde en
lewende dinge teen die Son se gevaarlike strale.

TROPOSFEER
Hierdie laag bevat al die lug wat ons vir asemhaling nodig
het. Alle plante en diere lewe in hierdie laag. Hierdie laag
bevat waterdamp en wolke en dit is waar ons verskillende
soorte weer aantref. Die gasse waaruit die Aarde se atmosfeer
bestaan, raak al hoe minder hoe verder ’n mens van die Aarde
gaan, totdat daar geen atmosfeer in die ruimte is nie.

SEEVLAK
Die helfte van die atmosfeer is hieronder.

6
Leerdertaak 1. Kyk na die tekening van die Aarde se atmosfeer.
2. Bespreek die vrae oor elke laag in jul groepe.
(a) In watter laag van die atmosfeer kan plante en diere oorleef? Gee
’n rede vir jou antwoord.
(b) Bergklimmers gebruik suurstof wanneer hulle Mount Everest klim.
Waarom moet hulle ekstra suurstof saamneem?
(c) Wat doen die stratosfeer?
(d) Kan ’n mens in die mesosfeer oorleef? Gee ’n rede vir jou
antwoord.
(e) Wat sou gebeur as die Aarde geen atmosfeer gehad het nie?

waar in die
woon troposfeer,
jy? natuurlik!

3 B. Die lae van die atmosfeer
Assessering
Aktiwiteit
Wat ons wil assesseer Wat ons van leerders verwag
Vrae oor die atmosfeer Korrekte antwoorde op die vrae oor die lae van die atmosfeer:
(a) Plante en diere kan in die troposfeer oorleef. Dit is so omdat die
lug wat hulle vir asemhaling nodig het, in die troposfeer is. In
die troposfeer is hulle ook beskerm teen die Son se gevaarlike
strale en rotse en stof uit die ruimte.
(b) Hulle moet ekstra suurstof saamneem, want soos wat jy verder
van die Aarde se oppervlak beweeg, raak die hoeveelheid lug al
hoe minder. Daar sal dus nie genoeg suurstof wees nie.
(c) Dit beskerm die Aarde en lewende dinge teen die Son se
gevaarlike strale.
(d) ’n Mens kan nie in die mesosfeer oorleef nie, want dit is te koud
en mense is ook nie teen ruimtestof en -rotse beskerm nie. Hulle
is ook nie teen die Son se gevaarlike strale beskerm nie.
(e) Daar sal geen lewe op Aarde wees nie. Dit is omdat daar geen
suurstof sal wees waaruit plante en diere energie sal kan kry
nie. Daar sal geen koolstofdioksied wees waaruit plante kos kan
maak nie. Daar sal geen beskerming teen die Son se gevaarlike
strale en geen beskerming teen rotse en stof uit die ruimte wees
nie.

7
C. Ons lug is kosbaar, maar ons besoedel dit
• Dieselfde lug word oor en oor in die atmosfeer gebruik.
Sleutelbegrippe • Baie aktiwiteite wat deur mense uitgevoer word, besoedel die
.atmosfeer.
• Lugbesoedeling is gevaarlik vir lewende dinge.

Onderwysertaak 1. Lei ’n klasbespreking oor hoe die lug besoedel word. Gebruik die prent
oor die dinge wat ons lug besoedel, in die bespreking (sien bladsy 38).
2. Om seker te maak leerders verstaan dat dieselfde lug wat ons
besoedel, oor en oor gebruik word, stel vrae soos: “Waarheen gaan
die besoedelde lug?” (Die rigting van die pyltjies op die prent
hieronder wys dat dieselfde lug oor en oor gebruik word.)
3. Gee aan leerders die leesstuk “Die lug is kosbaar” (sien bladsy 38).

Die lug is kosbaar
Die Aarde se lug is die enigste lug wat ons het. Dit is dieselfde lug wat
ons voorouers ingeasem het. Dit is dieselfde lug wat dinosourusse eens
op ’n tyd ingeasem het.
Ons asem dieselfde lug in wat ons honde en katte inasem. Die lug
wat ons inasem, is ook dieselfde lug wat deur ons motorenjins en
fabriekskoorstene en die plante daarbuite gegaan het.
Dieselfde lug word oor en oor gebruik, want dit is die enigste lug
wat ons het. Ons kan nêrens anders nog lug kry nie.
Wanneer ons die lug met motorenjins en fabrieke vuil maak, noem
ons dit lugbesoedeling.

Wat besoedel ons lug?
Hierdie prent toon al die verskillende dinge wat
die lug besoedel. Die besoedelde lug word oor
en oor gebruik.

8
Lugbesoedeling sies! waarom moet ons
Ons sê die lug is besoedel wanneer dit vuil word.
Stowwe wat die lug vuil maak, word op baie
al die aaklige gasse
verskillende maniere gemaak: inasem?
• Ons verbrand fossielbrandstowwe (steenkool en olie) in
kragsentrales om energie op te wek.
• Wanneer ons in fabrieke dinge maak wat verbrand
of verhit moet word.
• Wanneer ons met voertuie wat altyd gasse
afskei, ry.
• Wanneer ons rommel en motorbande verbrand.
• Wanneer ons gras, die veld en bome brand.
Sterk sonlig reageer met voertuie se uitlaatgasse en dit kan giftige gasse
maak. Soms kan ons hierdie gasse sien en ruik. Dit het ’n bruinkleur en
ons noem dit rookmis. Rookmis is gevaarlik vir plante en diere.

Leerdertaak 1. Hou ’n klasbespreking oor dinge wat die lug besoedel.
2. Lees oor “Lug is kosbaar” en “Lugbesoedeling” en beantwoord die
vrae wat volg:
(a) Wat is sommige van die dinge wat die lug besoedel?
Dinge wat die lug besoedel, is: rook van kragsentrales,
motoruitlaatgasse, rook van verbranding en rook uit fabrieke.
(b) Verduidelik waarom party mense bekommerd daaroor is dat die lug
besoedel is.
Lugbesoedeling
Mense is bekommerd oor die besoedeling van die lug.
Die rede waarom mense bekommerd is, is omdat dit die enigste lug
is wat ons op Aarde het.
sjoe! Nog ’n rede is dat ons dieselfde lug oor en
dié besoedeling oor gebruik, maar as ons dit vuil maak, sal
is rêrig sleg ons net vuil lug hê om te gebruik.
vir my! Nog ’n rede is dat vuil lug gevaarlik vir
lewende dinge is.
(c) Skryf ’n gedig oor lug, byvoorbeeld:
My kosbare lug
Sonder jou het ek geen lewe nie
My ouers, my maats, my kat en almal.
Een enkele teug en my hele liggaam lewe!
Bome groot en klein,
Pragtige blomme vol insekte maak op jou staat!
Sonder jou het ons almal geen lewe nie.
Dankie dat jy om ons is.
Skrywer: Anoniem

9
Assessering
3
Aktiwiteit
C. Ons kosbare lug wat ons besoedel
Wat ons wil assesseer Wat ons van leerders verwag
Die skryf van ’n paragraaf om Die paragraaf moet die volgende
te verduidelik waarom mense bevat:
bekommerd oor lugbesoedeling a ’n opskrif
is a sinne wat verduidelik waarom
mense bekommerd oor
lugbesoedeling is
a sinvolle sinne
a sleutelwoorde oor besoedeling,
soos verbrand, dampe, rookmis,
fabrieke.

10
Aktiwiteit 4 Ons Aarde is ’n planeet

Sleutelbegrippe • Die Aarde beweeg in die ruimte en is ’n planeet.
• Die Aarde draai om sy eie as en wentel om die son in sy eie
wentelbaan.
• Dit is, sover ons weet, die enigste planeet met lewe daarop.
• Die Aarde kry sy hitte en lig van die Son.
• Die Son is ’n ster; nie ’n planeet nie.

Onderwysertaak 1. Hieronder is ’n prentjie van die Aarde.

Pool-yskap

Asië

Vasteland van Afrika

wolke
Groot mere
Atlantiese oseaan

Suid-Amerika

Eiland Madagaskar
wolke

2. Soek enige ander prente van die Aarde waarop sy fisiese kenmerke
duidelik is.
3. Wys die prente aan die leerders en stel die volgende vrae om hul
nuuskierigheid oor die Aarde te prikkel.

Die Aarde – ons tuisplaneet
• Watter vastelande kan jy sien?
• Kan jy enige riviere en eilande sien?
• Wat is die wit merke? Dink jy dit is mis, seestrome, wolke of golwe?
• Kan jy albei pool-yskappe sien?
4. Gee aan leerders die leesstuk oor planeet Aarde en die Son (sien “Die
Aarde is ’n planeet” en “Die son is ’n ster” op bladsy 39).

11
1. Voltooi die volgende tabel om die Aarde en die Son te vergelyk.
Leerdertaak
Vrae Aarde Son
1. Is dit ’n planeet of ’n ster? planeet ster
2. Waarvan is dit gemaak? rots baie warm
gasse
3. Stel dit hitte en lig vry? nee ja
4. Watter een is die grootste, die Aarde klein groot
of die Son?
5. Kan ons daarop oorleef? ja nee

Ja, die Son is baie, baie groter.
Die Son
Die Aarde lyk net kleiner
is ’n planeet.
SON omdat dit so ver
Die Son is STER
’n ster. weg is!

2. Skryf sinne waarin jy die verskil tussen die Aarde en die Son beskryf.
(Gebruik die tabel om jou te help.) Byvoorbeeld:
1. Die Aarde verskil van die son, want dit is ’n planeet terwyl die Son
’n ster is.
2. Die Aarde bestaan uit rots, terwyl die Son uit baie warm gasse
bestaan.
3. Die Son skei lig en hitte af, terwyl die planeet Aarde sy lig en
Die Aarde is
hitte van die Son kry.
’n wonderlike
4. Die Son is groter as die Aarde.
plek om te
5. Die planeet Aarde het lewende dinge soos plante en diere daarop,
lewe.
terwyl niks ooit op die Son kan oorleef nie.
k woon!
Dit is waar e

Dis die
: ien
enigste plek Aan amsod 20
P. S delaan
om te lewe! Vyf lone
Ath apstad p
Ka s-Kaa ka l
We d-Afri
i e s telse
12 Su ika e Son n
Afr rde, di
Aa
Aktiwiteit 5 Daar is nege planete om die Son
•Sleutelbegrippe Daar is nege planete wat om die Son wentel.
• Elke planeet wentel in sy eie wentelbaan om die Son.
• Die Son en al die planete wat om dit beweeg, vorm die
sonnestelsel.
• Elke planeet beweeg op sy eie afstand van die Son.
• Elke planeet kan aan sy voorkoms herken word.

Onderwysertaak 1. Verduidelik aan die leerders dat daar altesaam nege planete is wat
om die Son wentel.
2. Gee aan elke groep ’n stel van die “Nege planete” (sien bladsy
40–43).

Leerdertaak 1. Lees oor die verskillende planete en beantwoord die volgende vrae:
(a) Watter planeet het ringe?
(b) Noem die planeet wat ’n rooi kol het.
(c) Wat dink wetenskaplikes van hierdie rooi kol?
(d) Watter planeet is die winderigste?
(e) Watter planeet het kraters soos die maan?
2. Skryf elke planeet se naam en sy afstand van die Son agterop die
prentjie neer.
3. Knip die planete uit.
4. Begin met die Son rangskik die planete in die korrekte posisie. Begin
met die planeet wat die naaste aan die Son is.
5. Stal dit teen die klaskamermuur uit.

13
Inset deur onderwyser
Verduidelik aan leerders dat die Son en sy familie planete wat daarom
beweeg, die sonnestelsel genoem word.
Gee aan leerders die taakkaart oor die sonnestelsel en die planete-
feiteblad (bladsy 44–46).

Pluto

Venus
Mercurius SON
Saturnus Jupiter
Aarde Mars
Neptunus
Uranus

Leerdertaak Leerdertaakkaart – Die sonnestelsel
Gebruik die planete-feiteblad en beantwoord die volgende vrae:
1. Skryf al die planete se name op die tekening van die Son en sy familie planete (sonnestelsel).
2. Voltooi die volgende:
A Die warmste planeet is Venus.
A Die koudste planeet is Pluto.
A Die grootste planeet is Jupiter.
A Die kleinste planeet is Pluto.
A Die planeet wat die naaste aan die Son is, is Mercurius.
A Die planeet wat die verste van die Son is, is Pluto.
A Die planeet wat 365 ¢ dae neem om rondom die Son te beweeg, is die Aarde.
A Die planeet wat die langste neem om rondom die Son te beweeg, is Pluto.
3. Gebruik nou die inligting oor afstande van die Son om die volgende te bereken:
(a) Hoe ver is ons planeet van Mercurius? 90 000 000 km
(b) Hoe ver is ons planeet van Pluto? 5 750 000 000 km
(c) Hoe ver is ons planeet van Mars? 80 000 000 km

5 Daar is nege planete om die Son
Assessering
Aktiwiteit

Wat ons wil assesseer Wat ons van leerders verwag

Die sonnestelsel (ry planete) a Die planete behoort in die korrekte volgorde volgens hul
afstand van die Son geplaas te wees: Mercurius, Venus, Aarde,
Mars, Jupiter, Saturnus, Uranus, Neptunus, Pluto.
a Die planete se name moet daarop geskryf wees.

Die sonnestelsel (diagram a Die planete behoort die regte byskrifte volgens hul afstand
en vrae) van die Son te hê.
a Korrekte interpretasie van die planete-feiteblad se tabelle, d.w.s.
korrekte antwoorde vir vraag 2.
a Korrekte antwoorde vir vraag 3:
(a) 90 000 000 km
(b) 5 750 000 000 km
(c) 80 000 000 km

14
Aktiwiteit 6 Die binnekant van die Aarde

A. Die binnekant van die Aarde bestaan uit lae
• Wetenskaplikes dink die binnekant van die Aarde uit vier
Sleutelbegrip konsentriese lae bestaan (lae wat om dieselfde middelpunt
gerangskik is).

Onderwysertaak 1. Gebruik die papiermodel van die Aarde wat die leerders gemaak het
om hulle aan die uiterlike voorkoms van die Aarde te herinner.
2. Vra leerders nou hoe hulle dink die binnekant van die Aarde lyk.
3. Gee aan elke leerder een Astro-lekkertjie sodat leerders hulle kan
begin voorstel hoe die binnekant van die Aarde lyk.

1. Suig ’n Astro-lekkertjie en vind die volgende uit terwyl
Leerdertaak
jy dit suig:
A Hoe voel elke laag?
A Hoeveel lae is daar?
2. Maak ’n tekening om die lae van die Astro-lekkertjie
voor te stel.

hoeveel buitenste suikerlaag
binneste sjokolade
lae? korrelrige binnekant

Onderwysertaak
1. Verduidelik die volgende aan die
kors
leerders:
A Wetenskaplikes dink dat die Aarde
verskillende lae het, net soos ’n
Astro-lekkertjie.
A Soos die Astro-lekkertjie, is hierdie
lae bo-op mekaar en om ’n gemene
middelpunt gerangskik
(konsentries).
2. Wys aan leerders ’n tekening van die
binnekant van die Aarde en sê vir
hulle ’n gedeelte is uitgesny sodat
ons kan sien hoe die Aarde binne-in
lyk.

15
B. ’n Speeldeegmodel om die binnekant van die Aarde
te toon
• Die Aarde se lae verskil in dikte en samestelling.
Sleutelbegrippe • Die binnekern in die middel van die Aarde is die warmste en is
solied.
• Daar word gedink dat die buitenste kern, wat die binnekern
omring, gesmelte rots is.
• Daar word gedink dat die mantel, wat die buitekern omring, ’n
plastiese (nie heeltemal soliede nie) laag is.
• Die kors is die buitenste laag en is baie dun en ook solied.

Onderwysertaak Gee aan leerders die volgende:
1. die leesstuk oor “Binnekant die Aarde” (bladsy 48)
2. die taakkaart om te voltooi (sien bladsy 50)
3. speeldeeg om die model van die Aarde te maak.

Leerdertaak 1. Lees oor die binnekant van die Aarde.
2. Voltooi die taakkaart oor die binnekant van die Aarde.

Leerdertaakkaart – Binnekant die Aarde
1. Lees oor die verskillende lae binne-in die Aarde en vul die tabel
hieronder in.

Naam van Aarde se laag Binnekern Buitekern Mantel Kors
Dikte in km (ongeveer) 1 300 km 2 250 km 2 900 km 8–40 km
Posisie waar dit gevind in die middel om die bokant die die buitenste
word van die Aarde binnekern buitekern laag

2. Gebruik speeldeeg en maak ’n model van die Aarde.
Gebruik die volgende kleure:
rooi speeldeeg om die warm binnekern voor te stel
oranje speeldeeg om die buitekern voor te stel
geel speeldeeg om die mantel voor te stel
kyk net daar! wit speeldeeg om die aardkors voor te stel.

3. Sny die model met garing
middeldeur sodat jy binne-in
kan sien.
4. Sny dit nou in kwarte.
5. Hou drie kwarte bymekaar.
6. Teken hierdie uitgesnyde
gedeelte van jou model en
skryf byskrifte by die lae van
die Aarde.

16
C. Hoe groot is die Aarde?
Onderwysertaak 1. Verwys na die tekening van die uitgesnyde gedeelte van die
binnestruktuur van die Aarde (sien bladsy 48) en verduidelik die
volgende:

A Die radius is die afstand van die middelpunt na die rand.
AAN DIE A Die omtrek is die afstand om ’n sferiese voorwerp.
ONDERWYSER
2. Verduidelik ook aan leerders hoe om die omtrek van ’n ronde
Leerders moet inligting hê
oor voorwerp te bereken:
water lande en toestande
aan die omtrek = 2 ∏ r (∏ = 22/ 7 en r = radius)
ewenaar gevind word om
’n 3. Gee aan leerders die taakkaart oor hoe groot ons Aarde is om te
denkbeeldige reis om die
Aarde te
beskryf (vraag 5). Hulle kan bereken en te voltooi (sien bladsy 51).
hul
atlasse gebruik om te kyk
watter
lande, fisiese kenmerke, 1. Bereken die radius van die Aarde (sy dikte van die middelpunt
oseane,
woude, ens. hulle sal teë na die rand).
kom en
hulle kan navorsing oor hie
rdie Radius van die Aarde = dikte van binnekern + dikte van buitekern
plekke doen.
+ dikte van mantel + dikte van kors
Radius van die Aarde = 1 300 km + 2 250 km + 2 900 km + 40km
Leerdertaak Radius van die Aarde = 6 490 km
2. Bereken die deursnee van die Aarde.
Deursnee van die Aarde = radius x 2
Deursnee van die Aarde = 6 490 x 2
Deursnee van die Aarde = 12 980 km
3. Bereken die omtrek van die Aarde.
Omtrek = ∏ (22/ 7) deursnee
Omtrek = 22/ 7 12 890 km
Omtrek = 40 794,285 km
4. Bereken hoeveel dae dit jou sal neem om
om die Aarde se omtrek te loop. (Jy sal heelpad
om die ewenaar loop.) Jou stapspoed is 4 km/h.
J y moet dag en nag loop (24 uur per dag).
A Bereken eers die afstand wat jy in een hele
dag sal loop.
Ek loop 4 km in een uur
In 24 uur loop ek dus 4 km x 24 uur
In een dag (24 uur) loop ek dus 96 uur
A Bereken dan hoeveel dae dit sal neem om 40
794,285 km te loop. In een dag loop jy 96 km
Hoeveel dae om om die Aarde te loop?
Dae = 40 794,285 km
96
Dae = 424,94 dae
Dit sal my dus 424,94 dae neem om om die
Aarde te loop (’n bietjie meer as ’n jaar).

17
Leerdertaakkaart (vervolg)
5. Verbeel jou jy moet al langs die ewenaar om die Aarde reis. Beskryf
jou tog.
Let Wel: Jy kan jou atlas gebruik om te kyk deur en verby watter
Leerdertaak
plekke jy sal reis. Gebruik ook wat jy in Sosiale Wetenskappe oor die
toestande in die ekwatoriale streke geleer het.

Om
die wêreld in 425 dae
Ek het op 22 Desember 1999 van Suid-Afrika na
die Demokratiese Republiek van die Kongo vertrek, waar ek
my lang reis al langs die ewenaar om die wêreld sou begin. Reeds aan
die begin het ek besef dat die grootste deel van my reis deur water en
tropiese reënwoude aan die ewenaar sou wees. Ek het my koelste klere by my
gehad, want die temperatuur is dwarsdeur die jaar baie hoog daar.
In die Demokratiese Republiek van die Kongo (DRK) moes ek deur reënwoude reis. Ek het
deur die digste plantegroei wat ek nog ooit gesien het, gestrompel en geval. Ek het probeer
om nie te dink aan die honger diere wat ek in die digte boskasie kon teëkom nie. Ek was
dankbaar teenoor die klein mens met wie ek vriende gemaak het. Hy het my gehelp om met sy
panga ’n pad deur die digte plantegroei te kap. In die DRK is daar klein mense wat pigmeë genoem
word. Ek het gewonder waarom hierdie mense so klein is.
Ek het weswaarts na Gaboen gereis om die Atlantiese Oseaan na Suid-Amerika oor te steek. Ek was net
betyds om ’n geleentheid op ’n seiljag te kry, want daar was ’n seiljagvaart in Gaboen. Ongelukkig kon die
seiljagvaart nie begin nie, want daar was geen wind vir die bote om te vaar nie. Toe moes ek ’n motorboot
gebruik om die Atlantiese Oseaan te kruis.
Ek het in Brasilië aan wal gegaan, waar ek met ’n kano oor die Amasonerivier moes roei om by die voet van
die Andesgebergte te kom. Toe die rivier nouer geword het, moes ek die kano los en na die voet van die
berg stap. Ek moes sterk skoene dra om na Ecuador te klim. Terwyl ek al hoe hoër teen die berg geklim
het, kon ek die koue lug teen my vel voel.
Aan die kus van Ecuador het ek aan boord van ’n boot gegaan en verby die Galapagos-eiland oor die
Stille Oseaan na Maleisië gevaar. Ek moes die eiland Borneo deur die tropiese reënwoude kruis.
Hierdie keer het ek my ervaring gebruik om my pad deur die digte bosse te kry. Ek moes weer
in ’n boot vaar om by Soematra uit te kom en in ’n ander boot na die pragtige Maldives-eiland.
Die lang, sonnige strand op hierdie eiland het my laat besluit om ’n bietjie vakansie te hou.
Dit was wonderlik om in die son te lê en ontspan en aan al die avonture op my reis te
dink. Teen hierdie tyd het ek regtig huis toe verlang en was ek gereed om my lang
reis om die wêreld klaar te maak.
Toe het ek nog ’n bootvaart na my eie vasteland, Afrika, onderneem –
na die Republiek van Somalië. Ek het uiteindelik per boot
terug huis toe gevaar. O! Dit was ’n wonderlike
gevoel om in Suid-Afrika voet aan wal
te sit!
18
Assessering
Aktiwiteit 6 Die binnekant van die Aarde

Wat ons wil assesseer Wat ons van leerders verwag

Die tabel en vrae oor die a Korrekte voltooiing van die tabel:
konsentriese lae van die Aarde – Daar behoort korrekte inligting oor elke laag te wees.
– Die kors is die dunste laag.
– Die binnekern is die warmste laag.
Die speeldeegmodel van die Aarde a Die model behoort sferies te wees.
a Die lae moet konsentries wees, met die binnekern heel
binne, gevolg deur die buitekern, die mantel en die dun
aardkors heel buite.
Tekening van die uitgesnyde deel Die tekening moet:
van die binnestruktuur van die Aarde a duidelik geteken wees en die dikte van al die lae min of
meer korrek toon
a korrekte byskrifte hê
a wys dat dit ’n uitgesnyde gedeelte is
a ’n gepaste opskrif hê.
Hoe groot is die Aarde? a Korrekte bewerkinge (met 40 km as die dikte van die
aardkors):
– radius = 6 490 km
– deursnee = 12 980 km
– omtrek = 40 794,28 km
– 424,94 dae
Skryfstuk oor die reis al langs die Die skryfstuk moet die volgende verduidelik:
ewenaar rondom die Aarde a voorbereidings vir die reis, byvoorbeeld wat ’n mens vir
die reis sal nodig hê
a wat jy verwag om tydens die reis te ondervind,
byvoorbeeld die soort weer, ander fisiese en politieke
kenmerke van die Aarde, soos watter riviere, berge, lande
en mense sal jy verwag om tydens die reis teë te kom
a

19
Aktiwiteit 7 Vind meer uit oor ons tuisplaneet

Sleutelbegrippe • Daar is swak plekke in die Aarde se dun kors.
• ’n Vulkaniese uitbarsting gebeur deur openinge in hierdie swak
plekke.
• ’n Vulkaniese uitbarsting gebeur wanneer warm lawa van
gesmelte rots (magma) of vulkaniese as net onder die aardkors
deur ’n opening in die kors se swak plekke uitskiet.
• Hierdie uitbarsting gebeur as gevolg van hitte en druk van
binne-in die Aarde.

Onderwysertaak A. Ons het vulkane op ons planeet
1. Hersien die vorige aktiwiteit en maak seker leerders verstaan die
volgende:
A Die Aarde se kors is baie dun en het swak plekke daarin.
A Dit is baie warm binne-in die Aarde.
A Die laag onder die aardkors is gesmelte rots en is verskriklik warm.
2. Lei die les oor vulkane in deur die apparaat op te stel om ’n vulkaan
soos in die diagram te demonstreer.

Demonstrasie om te wys hoe ’n vulkaan werk
AAN DIE
ONDERWYSER Kurkprop met gaatjie daarin
tteltjie.
Gebruik ’n klein glaspilbo
druk dan
Maak dit propvol water en Watervlak
’n snesie
die kurk goed in. Gebruik
gaatjie Klein glaspilbotteltjie
om enige water wat by die
om die
uitkom, af te vee. Begin dan
die water Draadgaas
water te verhit. Wanneer
k, styg
in die pilbotteltjie begin koo
ter en Driepootstaander
die druk in die bottel en wa
n by die
stoom begin soos ’n vulkaa
gaatjie uitborrel.
Spiritusbrander

3. Stel die vrae hieronder terwyl leerders waarneem wat gebeur:
(a) Wat gebeur met die water?
(b) Wat kom by die opening uit?
(c) Waarom gebeur dit?

20
lyk of die 4. Bespreek die antwoorde en stel terme soos die volgende bekend:
* verhitting, kook, druk, bars nou en dan uit, stoom.
hoof weer ’n
5. Vra aan leerders of hulle van enige werklike situasie weet waarin
uitbarsting sommige van hierdie prosesse plaasvind.
het! 6. Wys vir leerders die prent van Berg St. Helen (sien bladsy 52).
7. Lees oor en bespreek die vulkaniese uitbarsting van Berg St Helen
terwyl leerders in hul eie kopieë volg (sien bladsy 52–56).
8. Wys vir leerders waar Berg St Helen op die wêreldkaart (of op hul
papiermodel van die Aarde) is.

Berg St Helen

Leerdertaak Lees en bespreek die vulkaniese uitbarsting van Berg St Helen.

21
Onderwysertaak Onderwyser se afskrif
Binne-in ’n vulkaan
Stoom, as en
lawa

Hoofopening
Krater

Sy-opening

Keël

Aard-
kors Warm
lawa

Baie warm
gesmelte rots

Hitte van die middelpunt
van die Aarde

1. Gebruik die groot diagram van ’n vulkaan (bladsy 58) en verduidelik
hoe ’n vulkaan werk. Gebruik terme soos opening in die aardkors,
gesmelte rots (magma), warm lawa, vulkaniese as, ens.
2. Gee aan leerders die taakkaart “Vergelyk ’n demonstrasie van ’n
vulkaan en ’n regte vulkaan” (bladsy 59).
3. Leerders kan oor ander vulkane lees (sien bladsy 57).

22
Leerdertaakkaart
Leerdertaak
Vergelyk ’n demonstrasie van ’n vulkaan en ’n regte
vulkaan
Stoom, as
en lawa
Hoofopening
Kurkprop met Krater

gaatjie daarin
Watervlak
Sy-opening
Klein
Keël
glaspilbotteltjie
Draadgaas
Driepootstaander
Spiritusbrander
Aard-
kors Warm
lawa

Baie warm
gesmelte
rots

Hitte van die middelpunt
van die Aarde

1. Skryf byskrifte by die diagramme en vul die tabel hieronder in.

Vrae Demonstrasievulkaan Regte vulkaan

Waar kom die hitte vandaan? vlam middel van die Aarde
Wat bars uit die opening? warm water en stoom stoom, as en warm lawa
Wat veroorsaak die uitbarsting? hitte hitte en druk

2. Beskryf wat in ’n regte vulkaniese uitbarsting gebeur.

Vulkaniese uitbarsting
Vandag het ons van vulkaniese uitbarstings geleer.
daar swak plekke bekend as openinge op die
Ek het geleer dat
Aarde se dun kors is waardeur vulkane uitbars.
Ek het ook geleer dat hitte en druk veroorsaak dat warm lawa
bekend as magma uit gesmelte rots van net onder die aardkors by
hierdie openinge uitskiet.
Nog iets wat ek geleer het, is mense woon naby vulkane, want die
grond is ryk aan minerale en hulle kan gesaaides daar plant.
Laastens het ek geleer dat Vulkane enige tyd kan uitbars. Party
wag om uit te bars, terwyl ander dood is.

23
Leerdertaak Leerdertaakkaart – Projek
1. Doen navorsing oor enige vulkaniese uitbarsting wat op een of ander
plek op Aarde plaasgevind het.
2. Vind die volgende uit en skryf dit neer:
AAN DIE (a) Waar en wanneer het hierdie vulkaniese uitbarsting gebeur?
ONDERWYSER (b) Wat was die sigbare uitwerking daarvan?
Leerders kan die (c) Is daar enige goeie dinge oor hierdie vulkaan?
leesstukke oor ander Skryf die sinne oor elke aspek van die vulkaan op ’n aparte bladsy
vulkane vir hul projek
neer.
gebruik (sien bladsy 57)
of hulle kan navorsing
3. Maak jou eie boekie oor die vulkaan waaroor jy navorsing gedoen het
oor ander vulkane in die deur jou bladsye met sinne aanmekaar te heg. Moenie vergeet om jou
biblioteek doen. naam en ’n inhoudsopgawe te skryf nie.

Idees vir die boekie:
Foto van die vulkaan, wêreldkaart waarop die plek
aangedui is, besonderhede oor die vulkaan in volsinne
met prente wat daarby pas.

Assessering
Aktiwiteit 7 A. Ons het vulkane op ons planeet

Wat ons wil assesseer Wat ons van leerders verwag

Diagramme en skryfwerk Vergelyk ’n demonstrasie van ’n vulkaan en ’n regte vulkaan
a Die diagramme moet die korrekte byskrifte hê.
a Die tabel moet ordentlik voltooi wees – dit moet duidelike
begrip toon van wat in ’n demonstrasie van ’n vulkaan en in
’n regte vulkaan gebeur.
Skryfwerk oor wat in ’n regte a Die skryfwerk moet aandui dat die leerder ’n vulkaniese
vulkaan gebeur uitbarsting verstaan – dat hitte en druk die warm lawa van
gesmelte rots (magma) aanhoudend na bo druk en dat ’n
vulkaniese uitbarsting plaasvind wanneer hierdie warm lawa
deur die opening in die swak plek in die aardkors ontsnap.
Projek: Verdere leeswerk en die Leerders moet wys hulle verstaan die leesstukke deur die
skryf van sinne oor vulkane volgende te doen:
Die maak van ’n sigsag-boekie a Dui die plek van die vulkaniese uitbarsting korrek op die
oor vulkane papiermodel van die Aarde aan en gebruik die regte byskrifte
a Skryf goeie sinne met inligting oor die groep se vulkaan
a Maak ’n aantreklike en informatiewe sigsag-boekie oor hul
vulkaan
a Ens.

24
B. Ons het minerale uit die aardkors in ons lewe nodig
Sleutelbegrippe • Minerale wat vir nuttige goed soos horlosies en juweliersware
gebruik word, kom uit die aardkors.
• Minerale wat goed vir ons liggaam is, kom uit rotse en grond wat
in die aardkors is.

Onderwysertaak 1. Verduidelik die term mineraal. ’n Mineraal is ’n natuurlike stof waarvan
rotse gemaak is.
2. Verduidelik dat die Aarde se kors uit rotse en grond bestaan. Dit bevat
minerale soos goud, diamante, klei, sout, silwer, ens.
3. Laat leerders die taakkaart oor minerale en die feiteblad voltooi
(bladsy 64).

Leerdertaak Leerdertaakkaart
Soveel dinge kom uit die Aarde se dun kors

1. Kyk na die prent van Arthur Mofekate met al die minerale wat uit die
aardkors kom, wat nuttig vir hom is (bladsy 62–63).
2. Lees eers die feiteblad oor minerale en vul dan die oop ruimtes in.
3. Skryf ses sinne oor waarom die Aarde se kors en die minerale daarin
belangrik vir ons is. Voorbeeld:
(a) Ek het uitgevind dat ons die minerale in die aardkors nodig het.
(b) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
(c) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
(d) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
(e) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
(f) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Assessering
Aktiwiteit 7 B Ons het minerale uit die aardkors in ons lewe nodig

Wat ons wil assesseer Wat ons van leerders verwag
Voltooiing van tabel oor a Daar behoort korrekte inligting van die feiteblad te wees oor
minerale waarvandaan die minerale kom.
Die skryf van sinne oor minerale Die sinne moet aandui:
a wat die mineraal is.
a waarvandaan die mineraal kom.
a Daar behoort korrekte inligting van die feiteblad te wees oor
waarom ons daardie spesifieke mineraal nodig het.
a Verskaf ’n goeie opskrif.

25
VOORGESTELDE WERKSKEMA
DIE AARDE EN DIE RUIMTE: GRAAD 7

PERIODE 1 PERIODE 2 PERIODE 3 PERIODE 4
Aktiwiteit 1 Aktiwiteit 2 Aktiwiteit 3 • Kyk na die lae van die
• Kies ’n vorm wat die • Plaas vastelande en kleur • Lees en beantwoord vrae atmosfeer en beantwoord
meeste soos die vorm van in oor die gasse wat lug vrae daaroor (± 50 min)
die Aarde lyk en • Bespreking oor die Aarde vorm (± 50 min) PERIODE 5
verduidelik eie keuse wat hoofsaaklik met • Lees oor hoe kosbaar lug
• Maak papiermodel van water bedek is (± 50 min) is en hoe ons dit besoedel
die Aarde (± 50 min) • Beantwoord vrae en skryf
lofgedig oor lug
(± 50 min)

Periode 6 PERIODE 7 PERIODE 8 PERIODE 9
Aktiwiteit 4 Aktiwiteit 5 • Interpreteer ’n tabel oor Aktiwiteit 6a
• Kyk na die fisiese • Lees oor die nege planete die planete in die • Hersien die Aarde se
kenmerke van die Aarde en rangskik dit (± 50 min) sonnestelsel (± 50 min) uiterlike kenmerke en
• Lees oor en vergelyk die begin dink oor die
Aarde en die Son binnestruktuur (aktiwiteit
(± 50 min) met Astro-lekkers)
(± 50 min)

PERIODE 10 PERIODE 11 PERIODE 12 PERIODE 13
Aktiwiteit 6b Aktiwiteit 6b (vervolg) Aktiwiteit 6c Aktiwiteit 7
• Kyk na die diagram van • Maak die speeldeegmodel • Verduideliking van • Demonstrasie van vulkaan
die Aarde se van die Aarde terminologie oor die met leerders wat
binnestruktuur • Teken die uitgesnyde deel meting van sirkels waarneem en vrae
• Lees daaroor en vul ’n van die model (± 50 min) • Leerders doen beantwoord
tabel in (± 50 min) berekeninge en skryf oor • Bekendstelling van
hul denkbeeldige reis terminologie oor ’n
langs die ewenaar om die vulkaniese uitbarsting
Aarde (± 50 min) (± 50 min)

PERIODE 14 PERIODE 15 PERIODE 16 PERIODE 18
• Lees oor en bespreek die • Verduideliking van hoe ’n • Skryf oor wat in ’n regte • Leerders voltooi hul
St Helen-vulkaan regte vulkaan gebeur vulkaniese situasie skryfwerk en maak hul
(± 50 min) • Voltooi taakkaart oor gebeur (± 50 min) sigsag-boeke (± 50 min)
vergelyking van
demonstrasie van ’n PERIODE 17 PERIODE 19
vulkaan en ’n regte • Projek: Aktiwiteit 7b
vulkaan (± 50 min) Kort navorsing oor ’n • Stel minerale bekend
vulkaan en wys leerders • Voltooi taakkaart oor
hoe om ’n sigsag-boek te minerale (± 50 min)
maak (± 50 min)

Totale tyd om die aktiwiteite in hierdie leerprogram af te handel = 19
periodes @ 50 minute per periode = 950 min = byna 16 uur. Dit is omtrent
4 weke se werk. (Aanbevole tyd per week vir Natuurwetenskappe is 4 uur.)

26
GROENLAND

NOORD-AMERIKA
New York
Los Angeles

Atlantiese Oseaan

EWENAAR
SUID-AMERIKA

Stille Oseaan

Buenos Aires

Suidsee

32
Noordelike Yssee

Moskou
EUROPA
ASIË

Jerusalem

Stille Oseaan
Mekka Hongkong

EWENAAR

Indiese Oseaan
Johannesburg
Durban
Perth
Sydney

Atlantiese Oseaan
Kaapstad

e d
an
l

- Se
N ieu

ANTARKTIKA

33
Aktiwiteit 3 – Leesstuk
Die Aarde se atmosfeer is ’n mengsel gasse
Die lug wat ons inasem, is ’n mengsel gasse wat die Aarde in lae omring.
Lug hou die Aarde se oppervlak teen net die regte temperatuur om lewe
te ondersteun. Hierdie lae lug en ander gasse word die Aarde se
atmosfeer genoem.

20% suurstof

hierdie
1% argon en
gasse is ander gasse
saam
minder as 1%
gemeng. koolstofdioksied

78% stikstof

dit is Die lug wat ons inasem, bevat die volgende:
wat ons A waterdamp
inasem. A dampe wat koolwaterstof genoem word, wat van motoruitlaatstelsels,
fabrieke en vure kom
A stofdeeltjies
A ander gasse in baie klein hoeveelhede, byvoorbeeld osoon, argon,
neon, helium en kripton.

Lug en lewende dinge
A Ons kan lug nie sien of proe nie.
A Ons kan veranderinge in lugtemperatuur op ons vel waarneem.
A Ons kan die lug om ons voel beweeg.
A Ons kan lug as wind hoor beweeg.
Sonder lug sal daar geen lewe op
Aarde wees nie.
Mense kan omtrent ’n maand lank
sonder kos oorleef, en ’n paar dae
sonder water, maar ons kan nie langer
as ’n paar minute sonder lug oorleef nie.
Alle lewende dinge het lug nodig.
Alle diere en ook plante “haal asem”
en gebruik suurstof en gee
koolstofdioksied af om aan
die lewe te bly.

34
Grafiekpapier

35
Aktiwiteit 3 – Lug en lewende dinge
Waarom asem ons lug in?
Wanneer ons inasem, gaan lug na ons longe. Die suurstof in die lug gaan
in die bloedvate wat ons longe omring. Die suurstof word deur bloed na
elke sel in ons liggaam geneem. Hier word die suurstof gebruik om kos in
die selle af te breek en dit stel die energie wat in kos gestoor word, vry.
Ons het energie nodig om te beweeg, dink, asem te haal, te werk en te
speel. Nadat die energie vrygestel is, word koolstofdioksied afgeskei en
deur die bloed terug na die longe geneem. Die koolstofdioksied word in
die longe vrygestel, dit meng met die lug en word uitgeasem.
Alle plante en diere gebruik suurstof en skei koolstofdioksied af om die
energie om te groei en ontwikkel, te lewer.
Plante gebruik egter ook koolstofdioksied uit die lug om kos te maak.
Plante neem koolstofdioksied uit die lug, water uit die grond en energie uit
sonlig om kos te maak. Hierdie proses word fotosintese genoem.
Fotosintese beteken “om met lug te maak”. Die kos wat plante maak,
word stysel genoem. Wanneer ons kos wat stysel bevat, soos mieliepap
en aartappels eet, is die stysel deur die mielieplant en die aartappelplant
gemaak.
Gedurende fotosintese skei plante suurstof in die lug af.

Leerdertaak Lees oor lug en lewende dinge en bespreek die volgende vrae in jul
groepe:
1. Waarom is suurstof noodsaaklik vir alle lewende dinge?
2. Hoe word suurstof na elke sel in ons liggaam gedra?
3. Waarvoor gebruik plante koolstofdioksied?
4. Waarvandaan kry plante koolstofdioksied?

36
Aktiwiteit 3b – Lae van die atmosfeer

IONOSFEER
Hierdie laag absorbeer
gevaarlike sonstrale.
Radiogolwe van die Aarde
bereik hierdie laag en word
teruggekaats na verskillende
dele van die Aarde waar dit
deur mense se TV’s en radio’s
opgevang word. Dit is hoe
radioprogramme deur die
wêreld uitgesaai word.

MESOSFEER
Hierdie laag is baie koud
(–100 ºC) en beskerm die Aarde
teen rotse (meteore) en stof wat
die atmosfeer uit die ruimte
binnedring.

STRATOSFEER
Hierdie laag is soos ’n skerm. Dit
beskerm die Aarde en lewende
dinge teen die Son se gevaarlike
strale.

TROPOSFEER
Hierdie laag bevat al die lug wat ons
vir asemhaling nodig het. Alle plante en
diere lewe in hierdie laag. Hierdie laag
bevat waterdamp en wolke en dit is
waar ons verskillende soorte weer
aantref. Die gasse waaruit die Aarde se
atmosfeer bestaan, raak al hoe minder
hoe verder ’n mens van die Aarde gaan,
totdat daar geen atmosfeer in die ruimte
is nie.

Die helfte van die atmosfeer is hieronder.

37
Aktiwiteit 3c – Lae van die atmosfeer
Die lug is kosbaar
Die Aarde se lug is die enigste lug wat ons het. Dit is dieselfde lug wat
ons voorouers ingeasem het. Dit is dieselfde lug wat dinosourusse eens
op 'n tyd ingeasem het.
Ons asem dieselfde lug in wat ons honde en katte inasem. Die lug wat
ons inasem, is ook dieselfde lug wat deur ons motorenjins en
fabriekskoorstene en die plante daarbuite gegaan het.
Dieselfde lug word oor en oor gebruik, want dit is die enigste lug wat ons
het. Ons kan nêrens anders nog lug kry nie.
Wanneer ons die lug met motorenjins en fabrieke vuil maak, noem ons dit
lugbesoedeling.

WAT BESOEDEL ONS LUG?

Hierdie prent toon al die
verskillende dinge wat die lug
besoedel. Die besoedelde lug
word oor en oor gebruik.

Lugbesoedeling
Ons sê die lug is besoedel wanneer dit vuil word. Stowwe wat die lug vuil
maak, word op baie verskillende maniere gemaak:
• Ons verbrand fossielbrandstowwe (steenkool en olie) in kragsentrales
om energie op te wek.
• Wanneer ons in fabrieke dinge maak wat verbrand of verhit moet word.
• Wanneer ons met voertuie wat altyd gasse afskei, ry.
• Wanneer ons rommel en motorbande verbrand.
• Wanneer ons gras, die veld en bome brand.
Sterk sonlig reageer met voertuie se uitlaatgasse
en dit kan giftige gasse maak. Soms kan ons
hierdie gasse sien en ruik. Dit het 'n bruinkleur en
ons noem dit rookmis. Rookmis is gevaarlik vir
plante en diere.

38
Aktiwiteit 4 – Leesstuk
Die Aarde is ’n planeet
Die Aarde is ’n planeet. Dit is balvormig en beweeg in ’n wentelbaan in die
ruimte rondom die Son. Dit kry hitte en lig van die Son. Dit is die enigste
planeet wat, sover ons weet, lewende dinge soos plante en diere daarop
het. Dit bestaan uit rots, terwyl ander planete uit rots en gas bestaan.

Die Aarde Die son
Die Son is ’n ster
Die Son is ’n ster, nie ’n planeet nie. Dit is ’n enorme bal baie warm gasse.
Dit skei lig en hitte af. Dit is die naaste ster aan die planeet Aarde. Ons
kry lig en hitte van ons plaaslike ster, die Son. Dit is meer as ’n honderd
keer groter as die Aarde. Die Son het nege planete, insluitend die Aarde,
wat in die ruimte om dit beweeg.

Leerdertaak – Aktiwiteit 4
1. Voltooi die volgende tabel om die Aarde en die Son te vergelyk.

Vrae Aarde Son
1. Is dit ’n planeet of ’n ster?
2. Waarvan is dit gemaak?
3. Stel dit hitte en lig vry?
4. Watter een is die grootste, die Aarde
of die Son?
5. Kan ons daarop oorleef?

2. Skryf sinne waarin jy die verskil tussen die Aarde en die Son beskryf.
(Gebruik die tabel om jou te help.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
..........................................................
..........................................................
..........................................................
39
Die nege planete in ons sonnestelsel
Alle prente met vergunning van NASA

Die vier mane van Galilei
Jupiter
Dit is die grootte van die Aarde in vergelyking
met Jupiter
Deursnee 142 800 km
Massa 318 Aarde se massa
Afstand van die Son 800 miljoen km
Aantal mane 16
Rotasietydperk lengte van dag in Aard-ure
9,8
Tyd om om die Son te beweeg
lengte van jaar in Aard-jare
11,9
Jupiter is die grootste van die gasreuse. Die wit
wolke wat ons sien, is teen ’n temperatuur van
–153 ºC en bestaan uit ammoniak-yskristalle. Laer af
word die wolke rooi en bruin gekleur deur organiese
samestellings en chemikalieë soos swael. ’n Jupiter het 16 bekende mane, maar vier is groter as
Windspoed van meer as 400 km/h is algemeen. die res en kan maklik met ’n verkyker gesien word.
Daar word gedink dat die Groot Rooi Kol ’n lang Hulle staan bekend as die “mane van Galilei”, na
aanleiding van die ontdekker Galileo. Lo, omtrent
lewende orkaan is wat groter as die Aarde is.
dieselfde grootte as ons maan, gooi ’n skaduwee
Jupiter het moontlik ’n rots- of yskern omring deur
op Jupiter in die hoofprent. Dit gee ’n idee van
vloeibare waterstof waarin helium opgelos is.
Jupiter se grootte.

40
Aarde
Ons Tuisplaneet
Deursnee 12 750 km
Afstand van die Son
150 miljoen km
Rotasietydperk lengte van dag
in Aard-ure
23,93
Tyd om om die Son te beweeg
lengte van jaar
in Aard-dae
365,24

Uranus
Deursnee 51 118 km
Mercurius Massa 14,5 Aarde se massa
Deursnee 4 878 km Afstand van die Son 3 000 miljoen km
Massa 0,06 Aarde se massa Aantal mane 15
Afstand van die Son 60 miljoen km Rotasietydperk lengte van dag in
Aantal mane geen Aard-ure 17,9
Rotasietydperk lengte van dag in Aard- Tyd om om die Son te beweeg
dae 58,7 lengte van jaar in
Tyd om om die Son te beweeg Aard-jare 84
lengte van jaar in Uranus toon ’n byna saai groen “oppervlak”
Aard-dae 88 van wolke in ’n koue (–197 ºC) atmosfeer van
By die ewenaar dit is warm genoeg om lood te waterstof, helium en metaan. Onder die wolke is
smelt. By die pole is daar kraters met ys met ’n Uranus hoofsaaklik (85%) ys.
temperatuur van tot –150 ºC. Mercurius het
geen atmosfeer nie.

41
Venus
Deursnee 12 104 km
Massa 0,8 Aarde se massa
Afstand van die Son 104 miljoen km
Aantal mane geen
Rotasietydperk lengte van dag in Aard-dae
243
Tyd om om die Son te beweeg
lengte van jaar in Aard-dae
225
Venus is ’n warm en onvriendelike planeet. ’n
Atmosfeer van koolstofdioksied wat 90 keer so dig
soos die Aarde s’n is, hou die oppervlak warm genoeg
om lood te smelt. Wolke van swaelsuur verskuil die
oppervlak.

Deursnee 120 660 km
Saturnus
Massa 95 Aarde se massa
Soos Jupiter, is Saturnus is ’n gasreus
Afstand van die Son 1 400 miljoen km
wat hoofsaaklik uit waterstof en helium
bestaan. Sy beroemde ring bestaan Aantal mane 18
inderwaarheid uit duisende smal ringe Rotasietydperk lengte van dag in Aard-ure 10,2
wat uit klonte ys en rots so klein soos Tyd om om die Son te beweeg
stofkorrels en so groot soos ’n minibus lengte van jaar in Aard-jare 29,5
bestaan.

42
Mars
Deursnee 6 787 km
Massa 0,1 Aarde se massa
Afstand van die Son
240 miljoen km
Aantal mane 2, Phobos en Deimos
Rotasietydperk lengte van dag in Aard-ure 24.62
Tyd om om die Son te beweeg
lengte van jaar in Aard-dae 687
Die atmosfeer van Mars is 100 keer minder dig as
die Aarde s’n en bestaan hoofsaaklik uit koolstof-
dioksied, met spore van waterdamp. In die winter
daal die temperatuur tot –125 ºC, wat Mars sy
bekende wit “yskappe” gee. In die somer kan die
temperatuur by die ewenaar 20 ºC bereik. Die
planeet se rooierige kleur word veroorsaak deur
yster in die grond. Bakteriese lewensvorme kon
moontlik eens op ’n tyd op Mars bestaan het.

Neptunus
Deursnee 49 528 km
Massa 17 Aarde se massa
Afstand van die Son 4 500 miljoen km
Aantal mane 8
Rotasietydperk lengte van dag in Aard-ure
19,1
Tyd om om die Son te beweeg
lengte van jaar in Aard-jare
164,8
Neptunus is nog ’n “ysreus” soos Uranus en selfs
kouer (–225 ºC). Sy blouerige atmosfeer van water-
stof en helium toon soms donker kolle, en dit is
moontlik die winderigste plek in die sonnestelsel,
met stormwinde met ’n snelheid van tot 1 400 km/h.

Pluto
Deursnee 2 300 km
Massa 0,0025 Aarde se massa
Afstand van die Son 4 400 tot 7 400 miljoen km
Aantal mane 1
Rotasietydperk lengte van dag in Aard-dae 6,4
Tyd om om die Son te beweeg
lengte van jaar in Aard-jare 247,7
Pluto is die kleinste van al die planete, en gewoonlik die
mees afgeleë en koudste. Teen –233 ºC is die
pienkerige oppervlak bedek met ryp van metaan en
stikstof. Pluto se gryserige maan Charon is net 19 400
km ver, en meer as die helfte van Pluto se deursnee.

43
DIE SONNESTELSEL

44
45
Feiteblad – Die Planete
Planeet Afstand van die Grootte van die Aantal Ander kenmerke
Son (kilometer) planeet (deursnee mane
in kilometer) bekend

Mercurius 60 000 000 km 5 000 km 0 Dit lyk soos ons
maan.

Venus 104 000 000 km 12 000 km 0 Dit is die helderste
planeet.

Aarde 150 000 000 km 13 000 km 1 Dit is die enigste
planeet waarop
daar, sover ons
weet, lewe is.

Mars 240 000 000 km 7 000 km 2 Dit staan bekend as
die rooi planeet.

Jupiter 800 000 000 km 143 000 km 16 Dit het ’n rooi kol en
’n streepagtige
voorkoms.

Saturnus 1 400 000 000 km 120 000 km 18 Daar is ’n stel ringe
om hierdie planeet.

Uranus 3 000 000 000 km 52 000 km 15 Dit lyk groen. Dit
bestaan omtrent
heeltemal uit ys.

Neptunus 4 500 000 000 km 50 000 km 8 Dit lyk blou.

Pluto 5 900 000 000 km 2 000 km 1 Ons weet baie min
van hierdie planeet.

46
Leerdertaakkaart – Aktiwiteit 5
Die sonnestelsel
Gebruik die planete-feiteblad en beantwoord die volgende vrae:

Die sonnestelsel

1. Skryf al die planete se name op die tekening van die Son en sy familie
planete (sonnestelsel).
2. Voltooi die volgende:
• Die warmste planeet is . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
• Die koudste planeet is . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
• Die grootste planeet is . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
• Die kleinste planeet is . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
• Die planeet wat die naaste aan die Son is, is . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
• Die planeet wat die verste van die Son is, is . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
• Die planeet wat 365 ¢ dae neem om rondom die Son te beweeg, is
........................................................
• Die planeet wat die langste neem om rondom die Son te beweeg, is
.........................................................
3. Gebruik nou die inligting oor afstande van die Son om die volgende te
bereken:

(a) Hoe ver is ons planeet van Mercurius? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . km.

(b)Hoe ver is ons planeet van Pluto? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . km.

(c) Hoe ver is ons planeet van Mars? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . km.

47
Aktiwiteit 6 – Die binnekant van die Aarde

kors

Die Aarde se binnekern
Die binnekern is heel in die middel van die Aarde. Dit is ’n baie digte laag
wat uit metale soos yster en nikkel bestaan. Die temperatuur van die
binnekern bereik ongeveer 5 000ºC. Yster en nikkel smelt gewoonlik teen
hierdie temperatuur. Die enorme druk op hierdie diepte druk die yster- en
nikkeldeeltjies egter so dig saam dat dit solied bly.
Die yster in die binnekern verduidelik moontlik waarom daar ’n magnetiese
veld om die Aarde is. Wetenskaplikes dink die yster veroorsaak ’n effek
soortgelyk aan die magnetiese veld rondom ’n magneet.
Die dikte (radius) van die middelpunt van die binnekern na die buitenste
deel daarvan is omtrent 1 300 kilometer.
Die binnekern begin op ’n diepte van omtrent 5 150 kilometer onder die
aardoppervlak.
Die Aarde se buitekern
Die buitekern omring die binnekern. Die buitekern bestaan ook uit yster en
nikkel. Hierdie laag is ook baie warm. Die temperatuur in die boonste deel
is ongeveer 2 200º C, maar naby die binnekern is die temperatuur amper
5 000º C. Hierdie ontsaglike hitte veroorsaak dat die yster en nikkel in die
buitekern smelt. Ons sê dit is gesmelt. Dit beteken dit is soos ’n baie
warm vloeistof.

48
Die buitekern is omtrent 2 250 kilometer dik en is omtrent 2 900 kilometer
onder die aardoppervlak.
Die Aarde se mantel
Die mantel is die laag van die Aarde wat bokant die buitekern is. Die
mantel vorm die grootste deel (omtrent 80%) van die Aarde. Die Aarde se
mantel bestaan uit soliede en gesmelte rots wat saamgemeng is (magma).
Die mantel is effens sag en loperig, want dit is warm. Ons sê dit is
“plasties”, want dit kan buig en van vorm verander. Dit beteken nie dat dit
plastiek is nie, maar dit kan hom soos plastiek gedra.
Die mantel is omtrent 2 900 kilometer dik.
Die Aarde se kors
Die Aarde se kors is die dun buitenste laag van die Aarde. Alle lewe op
Aarde bestaan op, in of binne ’n paar honderd meter bokant die kors. Die
kors is solied. Dit is nie “plasties” of gesmelt soos die ander lae nie.
Die kors bestaan uit drie verskillende soorte soliede rots: stolrots,
sedimentgesteente en metamorfegesteente. Hierdie rots bevat hoofsaaklik
suurstof en silikon (sand). Ander algemene minerale in die aardkors is
aluminium, yster, kalsium, sodium, potassium en magnesium. Ons kry ook
edelmetale soos goud in die kors.
Die kors is dun, soos die skil van ’n appel. Dit is baie dunner as die ander
lae van die Aarde. Die gemiddelde dikte is net omtrent 8 kilometer.
Die deel van die kors onder die oseane, wat oseaankors genoem word, is
ook dun (minder as 10 km). Oseaankors bestaan hoofsaaklik uit silikon,
suurstof, yster en aluminium.
Die kors onder die vastelande, wat kontinentale kors genoem word, is
omtrent 32 kilometer dik. Onder die berge is die kontinentale kors dikker
as 32 kilometer.

RESEP vir SPEELDEEG
Bestanddele Metode
1 koppie meel 1. Sit al die bestanddele saam in ’n kastrol.
2. Kook die mengsel teen ’n matige hitte totdat
1 koppie water
dit soos pap dik raak (omtrent 3 minute).
1 eetlepel olie
3. Wag tot die mengsel afkoel en rol dit in ’n
1 teelepel kremetart bol. (Sit eers meel aan jou hande.)
1 teelepel voedselkleursel 4. Bêre die deeg in ’n plastieksak in die yskas.
™ koppie sout L.W.: vir die maak van die speeldeegmodel
van die Aarde sal jy vier verskillende kleure
nodig hê:
1. Gewone wit deeg (geen voedselkleursel
nie) vir die kors.
2. Geel deeg (voeg geel voedselkleursel by)
vir die mantel – jy het dus baie nodig.
3. Oranje deeg (voeg oranje
voedselkleursel by) vir die buitekern
4. Rooi deeg (voeg rooi voedselkleursel by)
vir die binnekern.

49
Leerdertaakkaart – Aktiwiteit 6
B. Binnekant die Aarde
1. Lees oor die verskillende lae binne-in die Aarde en vul die tabel
hieronder in.

Naam van Aarde se laag Binnekern Buitekern Mantel Kors
Dikte in km (ongeveer)
Posisie waar dit gevind word

2. Gebruik speeldeeg en maak ’n model van die Aarde.
Gebruik die volgende kleure:
rooi speeldeeg om die warm binnekern voor te stel
oranje speeldeeg om die buitekern voor te stel
geel speeldeeg om die mantel voor te stel
wit speeldeeg om die aardkors voor te stel.
3. Sny die model met garing middeldeur sodat jy binne-in kan sien.
4. Sny dit nou in kwarte.
5. Hou drie kwarte bymekaar.
6. Teken hierdie uitgesnyde gedeelte van jou model en skryf byskrifte by
die lae van die Aarde.

Rol die rooi deeg in ’n bal om die Bedek die oranje laag Sit die finale laag wit
warm binnekern voor te stel. Bedek met ’n laag geel deeg deeg op om die Aarde
die rooi bal met ’n laag oranje deeg om die mantel voor te se kors voor te stel.
om die warm buitekern voor te stel. stel.

Sny die model
met ’n stukkie
garing
middeldeur.

Dit is wat jy kry ...

50
Leerdertaakkaart – Aktiwiteit 6
C. Hoe groot is ons Aarde?

1. Bereken die radius van die Aarde (sy dikte van die middelpunt na die rand). . . . . . . . . . . . . . . .
..............................................................................
2. Bereken die deursnee van die Aarde . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
..............................................................................
3. Bereken die omtrek van die Aarde (omtrek = (∏ = 22 ) deursnee). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
7
..............................................................................
..............................................................................
..............................................................................
4. Bereken hoeveel dae dit jou sal neem om om die Aarde se omtrek te loop. (Jy sal heelpad om
die ewenaar loop.) Jou stapspoed is 4 km/h. Jy moet dag en nag loop (24 uur per dag).
..............................................................................
..............................................................................
..............................................................................
..............................................................................
..............................................................................
..............................................................................

Skryftaak Aktiwiteit 6 – Hoe groot is ons Aarde?
Verbeel jou jy moet al langs die ewenaar om die Aarde reis. Beskryf jou tog.
Let Wel: Jy kan jou atlas gebruik om te kyk deur en verby watter plekke jy sal reis. Gebruik ook
wat jy in Sosiale Wetenskappe oor die toestande in die ekwatoriale streke geleer het.
.................................................................................
.................................................................................
.................................................................................
.................................................................................
.................................................................................
.................................................................................
.................................................................................
.................................................................................
.................................................................................
.................................................................................
.................................................................................
.................................................................................

51
Wagtend vir die uitbarsting
Berg St Helen, Seattle, VSA

ERG ST HELEN was soos ’n tydbom, tikkend na stomende gasse wat teen 400 km per uur beweeg

B “selfvernietiging”. Sewe weke voor die
uitbarsting het die wêreld gehoor die berg is
’n gevaar, want as en stoom het uit die spits van
het, het by die berg uitgeskiet. Dit het hom en sy
navorsingstasie van die kant van die berg na sy
dood gesleur. Sy liggaam is nooit gevind nie.
die berg begin stroom. Berg St Helen is gewoonlik
Wat het tydens die uitbarsting gebeur?
met lae ys en sneeu bedek. Dit is in die
suidwestelike deel van Washington in Amerika. Binne die eerste sekondes van die uitbarsting het
Dit is ’n pragtige gebied met digte woude, die kant van Berg St Helen ineengestort. Dit het
vloeiende strome, ryk landbougrond en naby aan veroorsaak dat golwe sneeu in die warm as
stede. afstort. Vinnig het 18,4 biljoen kilogram ys
Die mense het angstig gewag terwyl hulle klein gesmelt en omtrent 46 biljoen liter water het ’n
uitbarstings en aardbewings van Berg St Helen modder- en watervloed gevorm.
ervaar het. Dae en weke het sonder ’n ramp Dit het tot ’n ramp gelei en modder, as,
verbygegaan en mense het begin ontspan. Elke gebreekte bome en rotse 30 km ver met die South
nou en dan het die vulkaan die aarde geskud en Toutle-rivier afgesleur.
die stoom en as het verskyn, maar baie mense het Soos ’n monster het die vloed die rivier, paaie,
gedink die berg begin kalmeer. Toe let hulle op bome, vragmotors, ’n paar motors en karavane
die noordelike kant begin uitbult en word groter. verwoes. Soos wat die vloed verder geswiep het,
het ’n miljoen boomstompe op die kruin van die
Die uitbarsting begin golf gerol.
“Hier is dit ...” Met daardie opgewonde woorde
Wat mense gesien en ervaar het
het David Johnston, ’n geoloog van die VSA
Geologiese Opname, die einde van die kalmte en Ooggetuie 1
die begin van die ramp aangekondig. Hy was ses “Daar’s geen manier, daar’s net geen manier hoe
myl ver van Berg St Helen by ’n wetenskaplike iemand daarbo kan lewe nie.” Die kamp is met
stasie teen die hang van ’n ander berg. Hy het meer as ’n meter as bedek. Die enigste teken van
Berg St Helen bestudeer en dit vir enige verande- die kamp is ’n motor se bokant. Dit is vol as.
ringe of uitbarstings dopgehou. Die vensters is ingewaai. Ek het die as probeer
Dit was sy laaste woorde. Die uitbarsting wat afblaas, maar dit het opgekook. Die as was nog
hy aangekondig het, was kragtig en het by die vuurwarm.
kant van die berg uitgekom. Rooiwarm rotse en “Dit is waar die dorpie was!” Daar was geen

52
teken van die huise, geen teken van ’n boom, ’n en puin in die meer geswiep waarvan die
pad of enigiets bekends nie. watervlak, met die water van die smeltende ys,
Ons het hyskrane van 30 meter hoog omgeval omtrent 60 meter gestyg het.
sien lê, stootskrapers omgerol, vragmotors
begrawe of vernietig, Hier en daar het ons ’n Ooggetuie 2
motor of ’n bakkie met versplinterde ruite gesien. Hulle het om 8:32 vm. op 18 Mei in ’n klein
Was daar slagoffers binne-in? Hier lê ’n liggaam vliegtuigie direk oor die berg gevlieg.
langs ’n stasiewa se oop deur; daar is nog een “Ons het om 7:50 in die oggend opgedaag en
agterin ’n vragmotor. twee keer direk oor die krater (die opening in die
Myle van die South Toutle-riviervallei is onder bokant van die berg) en verskeie keer om die
modder begrawe, en vloede het deurgestorm en berg gevlieg,” het Dorothy gesê. “Die ding wat ’n
akkers enorme boomstompe chaoties rond- indruk op ons gemaak het, was dat dit nie soos ’n
gegooi en ’n trein verwoes. aktiewe vulkaan gelyk het nie – meer soos een
’n Lawine (sneeustorting) het duisende bome wat amper aan die slaap was.”

53
Toe het hulle ’n skrikwekkende toneel gesien: liggaam is weke later gevind. Na agt uur het ’n
“Ons het ’n finale keer oor die krater gevlieg toe helikopter die ander drie gered. Twee is in die
Keith ys teen die berg sien afgly het. Skielik het hospitaal dood.
die hele noordelike helfte van die berg begin
Ooggetuie 4
weggly, direk onder ons! Ek was totaal geskok.
“Hierdie swart, swart wolk, ’n swartheid wat ek
Keith het foto’s geneem terwyl stoom onder die
nog nooit gesien het nie, het verskyn. En natuurlik
sneeu begin uitkom het.”
het ons gedink daar gaan ’n geweldige storm
Toe het sy film opgeraak.
wees. Toe kon ons klein druppeltjies op die meer
“Dit is wat ons lewens gered het, want toe kyk
sien, en ons het na ons jasse gekyk en gesien ons
Keith oor sy skouer en sien die sywaartse
word nie nat nie. Toe het ons besef dit moes ’n
uitbarsting begin en besef in watter gevaarlike
uitbarsting van Berg St Helen wees.
situasie ons was. Hy het vir die loods, Bruce
Ons het ons na die kamp gehaas, maar teen
Judson, gesê ons moes daar wegkom.
die tyd wat ons begin pak het, moes ons flitse
“Bruce het versnel. As het uit die berg begin
gebruik. Die enigste manier waarop ons kon sien
ontplof en ’n enorme wolk gevorm. Ons was bang
waar om te ry, was deur die kant van die pad te
die aswolk sou ons inhaal. Ons het ooswaarts
gevlieg, so ook die wolk. Toe kon ons weerlig in die soek – terwyl ons heeltyd gehoop het niemand
wolk sien. Keith was bang die weerlig sou die het voor ons in die pad gestop nie.”
vliegtuig tref. Die loods het suidwaarts gedraai en Ooggetuie 5
geduik om spoed te wen.” ’n Dodetal van honderde – selfs duisende – het
Al was die skrikwekkende wolk soos ’n op daardie Sondag, 18 Mei, waarskynlik gelyk
sambreel oor hulle, het hulle uiteindelik ontsnap. toe die berg sy binnekant laat uitbars het. Die as
“Dit het my meer as ’n maand geneem om te het donker oor die pragtige Yakima-vallei
leer ontspan,” het Dorothy gesê. In haar kop geswiep, oor die koringlande om Moses-meer en
speel die gedagte oor en oor dat as hulle ’n paar ’n dorp met die naam Ritzville, en op ander stede
sekondes langer gebly het, die klein vliegtuigie neergedaal. Motors, vragmotors, busse, treine en
sou omkeer en soos ’n verbrande sprinkaan sou vliegtuie het gestop. Mense wat uit die kerk
val, en hulle sou gesterf het. gekom het, het op pad huis toe gebid. Vulstasies,
“Ek het ’n groeiende vrees ontwikkel vir ons restaurante en winkels het toegemaak. Die as het
almal wat op die planeet met sy dun, breekbare ’n kragonderbreking veroorsaak. Duisende
kors bo op hierdie ontsaglike hitte en druk lewe. mense wat op die paaie gereis het, het skuiling in
Nooit weer sal ek veilig voel oor hierdie wêreld hotelle, skole en huise probeer vind. Jy kon niks
waarop ons lewe nie.” voor jou sien nie, selfs met die motor se ligte.
Ooggetuie 3 In die dorp Yakima het dit 9:30 die oggend
“Daar was geen klank nie, geen klank nie – dit gelyk asof dit middernag was en straatligte het
was soos ’n stilfilm, en ons was almal daarin. Eers heeldag gebrand. Dit het ’n swart Sondag
het die aswolk ooswaarts geskiet, toe weswaarts, geword.
toe het ligter wolke reguit op geskiet. Die as het uit fyn vulkaniese glasdeeltjies
Terselfdertyd het die as op ons begin val. Ek kon bestaan; die wolk self was ’n massa skerp glas.
rotse sien – hulle moes enorm gewees het – wat Insekte is dood toe hul liggame in die hitte
uit die berg gewerp is. uitgedroog het. Klein diertjies het gou versmoor.
“In desperate haas wat soos stadige Party voëls het verdwaal, kon nie sien nie, en het
beweging gevoel het, het ons in ses vragmotors grond toe geval. Groter diere het amper versmoor
geklim en langs bergpaaie na veiligheid gejaag. en eienaardig opgetree. Beeste en bokke en elke
Ons was die gelukkiges. Net die vorige dag het (’n groot soort bok met horings) het verward
ons aan die noordoostelike deel van die berg – rondgedwaal.
nou ’n dooie, grys hel – gewerk.”
Omtrent 35 km daarvandaan is ’n groep van
vier mans wat bome afgekap het, deur die hitte
verswelg. Hulle het probeer wegkom, met hul
verskroeide klere wat aan hul gebrande vel
gekleef het. Een man het in ’n boom geklim om
van die vurige askombers te ontsnap, en sy

54
55
Hy het geweier om Die lewe en Berg St Helen
was een en dieselfde ding
te gaan vir Harry Truman, 84. Vir
meer as ’n halwe eeu lank
het hy onder die
sneeubedekte piek geleef,
waar hy ’n gastehuis langs
Spirit-meer gebou het.
Harry het geweier om
verlede Maart, toe die
vulkaan net vyf kilometer
daarvandaan ontwaak het,
te vlug. “As ek hieruit kon
kom, sou ek nie ’n dag kon
lewe nie. Nie ’n dag nie ...
Ek praat met die berg; die
berg praat met my. Ek is
deel van daardie berg; die
berg is deel van my.” Op
18 Mei het St Helen die
gastehuis onder honderde
voet as, puin en die hoër
watervlak van Spirit-meer
begrawe, en Harry se
woorde het ’n werklikheid
geword.

56
Daar was reeds ander ...
VESUVIUS stoomwolke en as uit die vulkaan gekom het. Dit
Vulkaniese uitbarsting, Italië, 79 n.C. het die lug laat donker word en die strate soos ’n
In die jaar 79 n.C. is drie Romeinse dorpe, Stabiae, sneeukombers bedek. Talle mense het St Pierre
Herculaneum en Pompeii, vernietig toe ’n vulkaan verlaat nadat water tydens ’n uitbarsting uit ’n
in Berg Vesuvius uitgebars het. Die dorpe, geleë krater geskiet het. ’n Naburige fabriek en die 23
aan die Baai van Napels, is onder tonne mense wat daar gewerk het, is deur modder
vulkaniese as begrawe. weggesleur.
Pompeii was ’n suksesvolle mark- en hawedorp ’n Groot, swart uitbarstingswolk het by Berg
waar daar met plaasprodukte handel gedryf is. Pele’e afgerol en teen ’n skrikwekkende spoed op
Die landbougrond was vrugbaar weens die St Pierre afgepyl. Die wolk was warm genoeg om
aanwesigheid van mineraalryke as afkomstig van glas te smelt. Dit het so vinnig gebeur dat mense
vorige uitbarstings van Berg Vesuvius, wat onverhoeds betrap is en nie tyd gehad het om te
honderde jare lank nie aktief was nie. skuil of te ontsnap nie.
Talle inwoners van Herculaneum is lewend deur Binne sekondes het die wolk almal behalwe
die warm as en gas verbrand. Dit is gevolg deur twee mense in St Pierre gedood. Ciparis, ’n
digte strome ligte rots (wat puimsteen genoem gevangene in ’n ondergrondse sel, en Leon, die
word) en as wat die mense wat daar gewoon het, skoenmaker, was die enigste oorlewendes.
begrawe het.
NECADO DEL RUIZ
HEIMAEY Vulkaniese uitbarsting, Colombia, 1985
Vulkaniese uitbarsting, Ysland, 1973 Die uitbarsting van die afgesonderde Nevado del
Op 23 Januarie 1973 het die aarde op die eiland Ruiz-vulkaan op 13 November 1985 het die
Heimaey in Ysland oopgegaan. Lawa het 150 naasmeeste dodelike vulkaniese tragedie van die
meter in die lug opgeskiet. Die mense wat daar twintigste eeu veroorsaak. Die hitte van die as en
woon, het hulle na die hawe gehaas en is na die gasse wat tydens die uitbarsting vrygestel is,
veiligheid geneem. het ’n groot gedeelte van die berg se yskap laat
Op die aand van die uitbarsting het ’n muur smelt.
vlammende lawa met ’n gerammel in die lug Die water van die smeltende ys het teen die
opgeskiet. In die buitewyke van die dorp het huise berg afgestort en tonne taai modder
in vlamme uitgebars soos dit deur strome saamgesleur. Hierdie modder het deur ’n
gloeiende lawa verswelg is. Mense was nie in staat riviervallei naby die dorp Armero gevloei en ’n
om hul huise of die eiland van die verswelgende moddergolf van 40 meter hoog op die dorp laat
lawa en as te red nie. afstorm. Ongeveer 21 000 mense in Armero en 1
Die vulkaniese uitbarsting het vyf maande 000 in die omliggende dorpies het in die modder
geduur. Toe dit uiteindelik tot ’n einde gekom het, omgekom.
was ’n groot deel van die eiland nog met ’n Die as van vorige vulkaniese uitbarstings het die
lawagolf van twee kilometer lank bedek. Gelukkig grond in die sentrale deel van Colombia verryk en
het net een mens omgekom, maar 1 200 huise is uitstekende landbougrond geskep. Armero, ’n
vernietig. dorp met 23 000 inwoners, was omtrent 50
kilometer van die vulkaan geleë. Daar was baie
MONT PELE’E pakhuise waarin rys, katoen en koffie wat in
Vulkaniese uitbarsting, Martinique, 1902 die omgewing gekweek is, geberg is.
In 1902 was St Pierre die grootste dorp op die klein
Franse eilandjie Martinique, wat die tuiste van Berg Nyiragongo
ongeveer 30 000 inwoners was. Die mense wat Vulkaniese uitbarsting, Goma, Demokratiese
daar gewoon het, was gewoond aan die Republiek van die Kongo, Januarie 2002
rommelende geraas van die 1 379 meter hoë Berg Derduisende mense is voor stromende lawe uit
Pele’e minder as agt kilometer daarvandaan. hierdie groot dorp gedryf toe Berg Nyiragongo
Berg Pele’e het sedert 1889 gas vrygestel, maar vroeg vanjaar uitgebars het. Meer as 300 000
in April 1902 het die vulkaniese uitbarsting begin. mense het hul huise verloor en baie het skuiling in
Teen Mei het mense begin bang word toe die naburige Rwanda gesoek. Die uitbarsting het

57
58
Stoom, as en lawa
Hoofopening
Krater

Sy-opening
Keël
Onderwyserskaart – Aktiwiteit 7

Aard-
Warm
kors
lawa

Baie warm
gesmelte rots

Hitte van die middelpunt
van die Aarde
Leerdertaakkaart – Aktiwiteit 7
Vergelyk ’n demonstrasie van ’n vulkaan en ’n regte vulkaan
1. Skryf byskrifte by die diagramme en vul die tabel hieronder in.

Vrae Demonstrasievulkaan Regte vulkaan

Waar kom die hitte vandaan?

Wat bars uit die opening?

Wat veroorsaak die uitbarsting?

2. Beskryf wat in ’n regte vulkaniese uitbarsting gebeur.

VULKANIESE UITBARSTING
Vandag het ons van vulkaniese uitbarstings geleer.
Ek het geleer dat ..................................................................
..................................................................................
Ek het ook geleer dat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
..................................................................................
..................................................................................
..................................................................................
Nog iets wat ek geleer het, is dat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
..................................................................................
Laastens het ek geleer dat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
..................................................................................
..................................................................................
..................................................................................
..................................................................................

59
Leerdertaakkaart – Aktiwiteit 7b
B. Soveel dinge kom uit die Aarde se dun kors
1. Kyk na die prent van Arthur Mofekate met al die minerale wat uit die aardkors kom, wat nuttig vir
hom is (bladsy 62–63).

2. Lees eers die feiteblad oor minerale en vul dan die oop ruimtes in.
3. Skryf ses sinne oor waarom die Aarde se kors en die minerale daarin belangrik vir ons is.
Voorbeeld:

(a) Ek het uitgevind dat ons die minerale in die aardkors nodig het.
(b) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
...................................................................
(c) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
...................................................................
...................................................................
(d) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
...................................................................
...................................................................
(e) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
...................................................................
(f) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
...................................................................
...................................................................
60
Aktiwiteit 7 B. Feiteblad oor minerale

NAAM VAN MINERAAL FEITE DAAROOR

Goud Dit kom van diep binne-in die aardkors. Ons moet diep myne grawe
om dit te vind.

Silwer Dit kom uit rotse in die aardkors. Ons moet myne grawe om dit te vind
en moet dit uit rotse suiwer.

Sout Dit kom uit seewater. Seewater is souterig as gevolg van minerale
wat van die land gespoel het. Ons moet die seewater droogmaak
om sout te kry.

Diamante Dit kom uit die Aarde se mantel en word gedurende vulkaniese
aktiwiteite na die aardkors opgestoot.

Kalk Dit is sagte rots uit die kors wat uit talle lae dooie seediere en hul
skulpe gevorm is.

Steenkool Dit is rots wat uit die liggame van dooie plante en diere gevorm is en
onder baie rotslae begrawe is. Ons vind steenkool deur diep myne op
sekere plekke in die aardkors te grawe.

Klei Dit is ’n mineraal wat ons in grond vind. Ons vind suiwer klei in sekere
dele van die kors. Ons kan dit gebruik om kleipotte te maak.

Wolfram Dit is ’n metaal wat uit die kors ontgin word. Ons gebruik dit om die
draadjies in gloeilampe te maak.

Silikon Die meeste sand op die aardoppervlak bestaan uit silikon. As ons dit
teen ’n baie hoë temperatuur smelt, word it glas.

Koper Dit is ’n metaal wat ons uit die kors ontgin. Ons gebruik dit om
elektriese draad te maak.

Yster Dit is ’n metaal wat in rooi grond gevind word. Ons moet die grond in
’n warm oond verhit om die yster uit te kry. Ons gebruik dit om staal
vir spykers en skroewe te maak.

Yster in ons liggame Ons het yster in ons bloed. Dit gee ons bloed die rooi kleur en dit dra
suurstof. Ons neem yster in wanneer ons plante soos groen
groentesoorte eet wat yster uit die grond opneem.

Fluoriet Dit is ’n mineraal wat in water gevind word. Dit beland saam met
grond en rotse in die water. Dit word in tandepasta gebruik en maak
ons tande gesond en sterk.

Kalsium Dit kom uit die grond. Ons kry kalsium in produkte van diere wat
plante eet wat in grond groei, soos in koeimelk. Kalsium maak ons
bene (geraamte) sterk.

61
Wat het die ‘koning van kwaito’ Arthur Mofekate nodig?

Soveel dinge kom uit die aarde se dun kors
1. Kyk na die prente van minerale wat uit die aardkors kom wat nuttig is.
2. Lees eers die feiteblad oor minerale en vul dan die oop ruimtes op die
prent in.
3. Skryf omtrent ses sinne oor minerale uit die
aardkors. Skryf ’n gepaste opskrif en dan kan jy
so begin:
Ek het uitgevind dat ons die minerale in die
aardkors nodig het. Ek weet minerale is belangrik
vir my, want . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
........................................

• Waarvandaan kom die fluriet in hierdie
tandepasta?

• Waarvandaan kom die
kryt?

• Waarvandaan kom die
wolframdraadjies in hierdie
gloeilamp?

• Sy oorbel is van
goud gemaak.
Waarvandaan kom
die goud?
• Waarvandaan kom die
silikon om hierdie
glas te maak?

• Waarvandaan kom
die diamante in
hierdie ringe?

62
• Waarvandaan kom
die yster in sy kos?

• Hy gebruik sout om sy kos
smaaklik te maak. Waarvandaan
kom die sout?

• Waarvandaan kom die
kalsium wat sy tande en
bene sterk maak?

• Die eetgerei is van silwer • Waarvandaan kom
gemaak. Waarvandaan die klei om hierdie
kom die silwer? koppie te maak?

• Waarvandaan kom
die koperdrade in
hierdie elektriese toestelle?
• Waarvandaan kom die yster in sy motor ?

• Waarvandaan kom die
steenkool vir die stofie?

63