Tản mạn về mảnh bằng Ph.

D Những năm gần đây có khá nhiều sinh viên Việt Nam du học ở Mỹ và nhiều nước khác, bằng nhiều con đường khác nhau. Người có học bổng, chức trợ giảng (teaching assistant - TA), hoặc trợ nghiên cứu (research assistant RA), người thì du học tự túc. Tôi không nhớ chính xác là đã đọc ở đâu đó rằng có hơn nghìn du học sinh mỗi năm sang Mỹ. Nhiều người trong số họ theo học tiến sĩ (Ph.D). Thông tin về làm thế nào để xin học bổng, TA, RA, xin thư giới thiệu, cách viết dự định cá nhân (personal statement), vân vân đầy rẫy trên các mailing lists trên Internet. Thế nhưng, một số câu hỏi quan trọng mà tôi ít thấy sinh viên hỏi là: "tại sao lại học Ph.D?", "có đáng bỏ thời gian học Ph.D hay không?", "làm thế nào để đánh giá mảnh bằng Ph.D?", "tôi có đủ khả năng để học Ph.D hay không?", "học Ph.D xong rồi làm gì?", vân vân. Có lẽ ta cần một luận án ... Ph.D để trả lời phần nào thỏa đáng các câu hỏi trên. Cũng có lẽ có ai đó trong các ngành giáo dục hay tâm lý học đã làm rồi. Về mặt kinh tế thì một người bạn cho tôi biết đã có cả mớ công trình nghiên cứu về “cái giá của giáo dục” (returns to education). Trong bài viết này, tôi thử lạm bàn lan man xung quanh các câu hỏi trên. Bài viết hoàn toàn không mang tính hàn lâm (academic), nghĩa là sẽ không có các con số thống kê, bảng phân tích, để ủng hộ một (vài) luận điểm nào đó. Sẽ không có tham khảo đến các nguồn thông tin tín cẩn và các thứ tương tự. Tác giả chỉ dựa trên các kinh nghiệm, quan sát, và suy nghĩ cá nhân, sau gần chục năm học và "hành nghề" Ph.D ở Mỹ.

Tôi chắc là một cá nhân khác trong hoàn cảnh của tôi sẽ có không ít ý kiến bất đồng. Tôi cũng không có tham vọng nói hết được những cóp nhặt kinh

D từ cái nhìn hàn lâm. Bằng Ph.D là doctor. sau đó được Mỹ và nhiều nước phương tây khác sử dụng. Tuy nhiên chữ doctor vẫn mang đầy đủ ý nghĩa của nó. tôi sẽ nhấn mạnh nhiều hơn mặt trái của việc học Ph. khi mà các trường đại học có bốn chuyên khoa (faculty) chính: thần học (theology). Ngoài ra.D. cao nhất trong các học bậc.D. Chữ doctor nghĩa là "thầy" (teacher). và "chuyên gia". Tuy vậy. y học (medicine). hay nghiên cứu viên.D là gì ? Trước hết ta hãy thử bàn về mảnh bằng Ph. và bác sĩ.D đầu tiên của Mỹ xuất hiện khoảng cuối thế kỷ 19.nghiệm của mình. cho dù lấy theo nghĩa bóng nhất của từ này.D ít nhiều chuẩn bị tinh thần cho đoạn đường chông gai nhưng thú vị này.D.D thậm chí . Học bậc Ph. (Ơ Y' cho đến những năm 1980 mới có bằng Ph. và triết học (philosophy).D so với quan niệm chung của xã hội.D đều có thể làm giảng viên. Có những Ph. 1. trong nghi thức giao tiếp người ta gọi một người có bằng Ph.D nào cũng liên quan đến philosophy. Hầu hết các trường đại học đều đòi hỏi toàn bộ giảng viên và các giáo sư có bằng Ph. Ðiều tôi hy vọng là qua bài viết này. Ph. giáo sư.D. Ða số các nhà nghiên cứu ở các phòng nghiên cứu chuyên nghiệp đều có bằng Ph. luật học (law). hy vọng chỉ ra được một góc nhìn khác về Ph. "chức trách" (authority). điều ngược lại không đúng: không phải tất cả các Ph. Chữ philosophy (triết học) có nguồn gốc từ thời trung cổ (medieval) ở Châu Ảu. tôi có thể giúp cho các sinh viên (cùng gia đình) sẽ và đang học Ph.D có gốc latin là Philosophiae Doctor. Philosophy ở đây dùng để chỉ các ngành học không dẫn đến một nghề nghiệp thực tế nhất định của thời đó như người của nhà thờ. Ph. đầu tiên xuất hiện ở Ðức. Ở phương Tây.) Từ Ph.D là viết tắt của chữ Doctor of Philosophy.D. Ðến nay thì không phải Ph. luật sư.

sinh viên phải đạt được hai mục tiêu chính: (a) hoàn toàn tinh thông một ngành (hoặc phân ngành) nào đó. Về mặt lý thuyết thì là thế. Cái nhìn hiện đại của Ph. Ph. tiền học được bao.D đúng nghĩa phải có một vài công trình và ý tưởng nghiên cứu của riêng mình (originality). một sinh viên thông thường thỉnh thoảng sẽ phải tự đặt câu hỏi "có đáng không?" Nhất là khi công việc học tập và nghiên cứu không trôi . hoặc chuyển sang làm salesman hoặc làm quản lý.D với các bậc học khác. đa phần do may mắn). Ta sẽ quay lại đề tài này sau. là sinh viên sau đại học (graduate student) cũng là một nghề.D.D không phải là cái bằng "nhai lại": đọc nhiều. Sống tằn tiện thì mức lương này vừa đủ một người sống. Kể chuyện cuộc sống gradudate students thì có lẽ cần một tiểu thuyết vài trăm trang. Một Ph. "Nghề" Ph. hầu hết thời gian dùng ở các phòng lab (phòng thí nghiệm hoặc phòng máy tính) và thư viện.Cũng có khá nhiều Ph.) Các graduate students thường làm TA hoặc RA. Tối về đến nhà là lăn ra ngủ để rồi sáng mài mèo con lại hớn hở bút chì bánh mì lên đường. Thực tế ra sao? 2. sau khi "hành nghề" một thời gian thì lên chức. Mục tiêu (b) là cái lõi để phân biệt bậc Ph. nhất là các sinh viên đang học thạc sĩ.D như sau.D. Ðiều tôi muốn đề cập là: trong hoàn cảnh làm việc căng thẳng như vậy. vân vân. Thường thì các gradudate students sống chui rúc trong một căn hộ nhỏ bé nào đó (dĩ nhiên là có ngoại lệ. và (b) góp phần mở rộng khối kiến thức của nhân loại về ngành đó. Ðể hoàn tất Ph.D: đoạn trường cũng lắm chông gai Ở Mỹ.chẳng bằng một kỹ sư thông thường. thi lấy điểm cao là xong. (Tôi không dùng từ "nghiên cứu sinh" vì không phải graduate student nào cũng làm nghiên cứu thực thụ. với mức lương khoảng 900USD đến 1200USD một tháng (sau thuế).

. chưa nói đến việc nợ thẻ tín dụng kha khá. Mà kể cả khi nó hoàn toàn trôi chảy..chảy..D: trung bình từ 4 đến 5 năm. triết học. Nhiều năm làm việc với mức lương vừa đủ sống. chế độ này vẫn còn xa rời thực tế.D là hạng bét (tính tương đối theo từng ngành học). nhưng đôi khi ta không tách rời chúng được. Về mặt tinh thần thì làm việc căng thẳng và cật lực trong một thời gian dài trong một môi trường cạnh tranh tương đối công bằng nhưng khắc nghiệt (!) hoàn toàn có thể ảnh hưởng xấu đến tâm lý cá nhân.D mới ra trường hoàn toàn không dành giụm được gì.. Ðiều này đặc biệt đúng với sinh viên du học: thiếu thốn các nhu cầu văn hóa và tinh thần cơ bản của quê hương. vân vân.D quá nhiều để có thể hài lòng với một công việc một vài triệu đồng một tháng. chính trị.D ra trường có nhỉnh hơn thạc sĩ (M.S) một chút. ngoảnh đi ngoảnh lại chưa làm được gì ra hồn mà đã ngoài 30. "về thì đâm đầu vào đâu?". Có không ít các gradudate students cần đến 8. tính về các mặt kinh tế. Họ sẽ phải tự hỏi: nếu xưa mình không đi học thì bây giờ cũng có thể đã phây phây lương vài triệu một tháng? Vậy cả chục năm trời bỏ ra công cốc à? Tôi đã nhập nhằng yếu tố tinh thần và kinh tế. . Yếu tố tinh thần này rất quan trọng. Tính tổng số USD kiếm được cho mỗi giờ học tập thì Ph. thơ. lịch sử. 9 năm mới làm xong Ph.S) và bậc đại học (B. Nhiều năm trời "ở mãi kinh kỳ với bút nghiên". philosophy. gradudate students do thiếu thốn văn hóa hay tìm cách nghiên cứu học hỏi thêm cái này cái khác ngoài ngành của mình (nhạc. và . câu hỏi trên vẫn hoàn toàn hợp lệ. nhưng sự khác biệt này không khỏa lấp được lỗ lã cho thu nhập đã mất trong khoảng thời gian làm Ph.. Ở Mỹ thì địa vị xã hội của một Ph.).D cũng chẳng hơn gì các nghành nghề khác là mấy.D. các Ph. Về mặt kinh tế thì lương trung bình của Ph. Công bằng mà nói. Dù các nhà chức trách đã có kế hoạch đãi ngộ nhân tài. Không phải hiếm mà người ta hay thấy bọn Ph. cho nên bọn gàn cũng có thể rất đa tài. . gàn gàn. tinh thần. Ðầu tư tinh thần và thời gian của một Ph. thời gian. cơ hội tìm bạn tình hoặc bạn đời bị giảm thiểu (với phái nam)..D bị thuyên giảm thì người ta rơi vào cái vực muôn thuở: "về hay ở". Khi thị trường việc cho Ph.D hơi .

. trung bình" (sau một buổi họp nào đó).D loại "giỏi. Sau khi ra trường thì doctor mới sẽ phát triển công trình này thành một vài bài báo đăng ở các tạp chí (journals) và hội nghị (conference) chuyên ngành. điện tử. Phạm vi "định trị Ph. thằng chẳng ra thằng".D mới ra trường tùy thuộc vào giá trị công trình nghiên cứu trong luận văn tốt nghiệp. khoa học máy tính. Tôi cũng có ý nói lan man vềđề tài "định trị Ph. Có hai nhánh công việc chính cho một Ph. và (b) một chân giảng viên hoặc giáo sư ở một trường đại học.. còn mày bây giờ ngoài 30 mà vẫn cứ lông bông tay trắng. Tôi sẽ bàn về việc này trước. (Hai công việc này có thể chỉ có được sau một vài năm làm postdoc nữa .D không? Câu hỏi này phụ thuộc rất nhiều vào bản thân sinh viên: đi học Ph. Về mặt triết học mà nói thì có đáng học Ph. Khi xưa thì giá trị của một Ph. bọn không Ph. Ông chẳng ra ông.Một khía cạnh khác của yếu tố tinh thần là sức ép của gia đình và người thân.D để làm gì? Ta sẽ quay lại điểm này trong phần tới. (về) giúp quê hương.D" sau khi đọc một bản tin ở VNExpress thấy trong nước người ta có nói về đánh giá Ph. cách này hay cách khác. quyết định ở lại tích lũy tư bản giúp gia đình và tích lũy kinh nghiệm để sau này.D" của tôi chủ yếu áp dụng cho các nghành kỹ thuật và khoa học tự nhiên như điện.D mới ra trường: (a) làm việc ở một phòng nghiên cứu chuyên nghiệp nào đó. Ta hãy cứ gộp luôn postdoc vào tổng thời gian cho tiện.. mặc dù lương postdoc khá hơn lương gradudate students. khá. xây nhà to cửa rộng cho bố cho mẹ.D yêu dấu của ta tìm được một công việc ổn định ở nước ngoài.D.D thì cũng giám đốc với trưởng phòng. "Người ta 4 năm đã xong Ph. Các bài báo này đều .D như thế nào. toán.) Lương bổng và giá trị của vị trí mới phụ thuộc hoàn toàn vào việc người ta đánh giá Ph. lý. vợ con nhà cửa đàng hoàng. Bây giờ hãy giả dụ cô/anh Ph.

Một công việc kha khá ở một trường đại học hay phòng nghiên cứu danh tiếng thường nhận doctor mới với hơn chục bài báo.D.. Không có chuyện người ta xếp loại Ph. huống gì người ngoài. Dĩ nhiên có khá nhiều các công trình mà người trong ngành đọc biết ngay là "dỏm" hay "xịn".5 trên 4. nhưng vài năm sau thì lặng tăm. Ở Mỹ. kinh tế thị trường tương đối công bằng. Ph. Một công trình chất lượng cao sẽ được nhiều người biết đến rất sớm.3 đến 3. Kể cả giáo sư hướng dẫn chưa chắc đã biết hết về phân ngành mà sinh viên của mình làm. và có thể nói không ngoa là nó quan trọng hơn cả trăm bài báo dạng . chất lượng mới quan trọng.D trung bình. Hiện nay thì áp lực đăng báo (publication) của graduate students khi còn đang học lớn hơn gấp bội. Ai có đủ thẩm quyền và thời gian để đánh giá. Cũng có thể có Ph. tìm được việc ở các trường đại học và phòng nghiên cứu danh tiếng. Trung bình một giáo sư trẻ mới ra trường trong ngành khoa học máy tính có đến khoảng 3-5 journal papers và cả chục conference papers. khá.D hầu như không mang ý nghĩa gì cả.. (Bổ củi là tính từ dân gian trong giới khoa học Việt Nam để chỉ các bài báo thường thường bậc trung.) Ðối với Ph. khoảng chừng 3.được phê bình (reviewed) bởi các chuyên gia đã trưởng thành trong cùng ngành.Các bài báo không đóng góp gì nhiều hoặc vớ vẩn sẽ không được nhận đăng. ngoại trừ điểm tối thiểu để có thể được tiếp tục học. tùy theo trường. Lý do chính là: làm chuyện này hầu như là vô vọng. Số lượng và chất lượng các bài báo và các công trình nghiên cứu khác (một ứng dụng máy tính chẳng hạn) mới là tiêu chí đánh giá Ph. ai làm mãi rồi cũng xong. Cũng có cả tỉ công trình lúc mới đăng thì ai cũng xúm vào khen.D.D ở Mỹ thì điểm học trung bình khi học Ph.D giỏi không tìm được .0. Có rất nhiều công trình đăng báo vài năm hoặc vài chục năm sau người ta mới thấy hết giá trị của nó. yếu. Dĩ nhiên số lượng là thứ yếu. vân vân. vân vân. giỏi. Nhưng vấn đề chính là không ai có thời gian xếp loại và định trị Ph.D giỏi sẽ được đồng nghiệp biết đến. "bổ củi".

Làm thế nào mà ai đó có thể đảm bảo một năng suất sáng tạo nhất định trong một thời gian dài như vậy? Có đáng bỏ ngần ấy thời . Ngược lại. bài vớ va vớ vẩn cũng đăng vào được.D trẻ không khẳng định được mình trong 5. 6 năm đầu tiên này thì thường là sẽ không giữ được công việc của mình. áp lực viết báo và xin tiền làm nghiên cứu còn nặng hơn khi còn là sinh viên nữa.D cũng hoàn vô nghĩa. Có lẽ phải khẳng định rằng mục tiêu này cũng cao quí như các mục tiêu "cạnh tranh khắc nghiệt" khác. Các nhà xuất bản khoa học ở phương Tây cũng làm kinh tế. công việc "định trị Ph. Các bài báo đều là các công trình sáng tạo mà trước đó chưa có ai làm. cảm giác công trình của mình được đồng nghiệp công nhận và đánh giá cao cũng rất tuyệt vời! Trong 5.D. hoặc Ph. Ph. Tóm lại. Ph.D phải chia xẻ các thu lượm và nghiên cứu của mình với đồng nghiệp ở một vài hội nghị và journal danh tiếng nào đó. (Ở đây ta loại trừ các trường hợp người ta chỉ muốn có Ph. theo nghĩa tinh khiết nhất của chữ Ph. bất kể công việc là giáo sư hay nghiên cứu viên. Ta hãy nhớ mục tiêu (b) của Ph. Chí ít. 6 năm đầu sau khi ra trường. Lại nói thêm về đăng báo.D dỏm "lọt lưới" cung cầu.D" hoàn toàn không đơn giản chút nào. Các trường hợp này đều là ngoại lệ hiếm hoi.D để theo đuổi nghề giảng viên (lecturer) nào đó. chưa có ai nghĩ ra (chí ít là về nguyên tắc). Chỉ có người trong ngành mới biết được hội nghị và journal nào có uy tín. Mà kể cả ở các nơi có uy tín này ta vẫn có thể tìm thấy các bài báo tồi.D mà không có bài báo nào thì có 10 Ph.) Nếu Ph. Có lẽ bạn đọc cũng có thể tưởng tượng được áp lực này nặng như thế nào.việc. Áp lực phải đăng báo đè rất nặng lên vai các gradudate students. Có rất nhiều các hội nghị và journals hạng bét.D: đóng góp vào khối kiến thức của nhân loại.

d) Không rõ lắm....D? Có nên học Ph. Từ bé học đã giỏi. e) Có lẽ là con đường duy nhất để cải thiện đời sống gia đình và cá nhân. c) Ðể học được kiến thức tiên tiến. thì ra nước ngoài học thêm là con đường hữu lý. b) Ðược xã hội nể trọng. Ta hãy thử phân tích vài chọn lựa quan trọng nhất.. triết học. . oách ra phết. f) Ðể mở tầm mắt ra những chân trời mới. tinh thần. g) Ðể sau này về làm giáo sư đại học. Mark Twain từng nói: "đừng để trường lớp cản trở con đường giáo dục của bạn" (Don't let school get in the way of your education). Ðây là một mục tiêu rất quan trọng và mang tính cá nhân.. Và z phẩy) Không làm Ph. Làm Ph. Tuy vậy.gian và công sức cho một mục tiêu mà phần thưởng về cả kinh tế.D để mở mang kiến thức. thì cứ tiếp tục học. trong hoàn cảnh lạc hậu của một nước thế giới thứ ba như ViệtNam ta. Tại sao lại học Ph. h) Ðể được làm nghiên cứu khoa học. Trường lớp không phải là con đường duy nhất đến Rome của tri thức. i) Ðể thay đổi thế giới quan. z) Tất cả các lý do trên. sức khỏe đều khá mập mờ? 3. .D không? Ta thử ghi ra đây một phần nhỏ các lý do: a) Bạn bè đều đi nước ngoài học sau đại học.D thì làm gì? Ðối với đa số gradudate students và graduate-students-tương-lai thì câu trả lời là một tập con khá lớn của vài tá câu trả lời mà ai cũng có thể nghĩ ra.

D. vân vân đều phải. thì hai năm M.khả năng sống còn của Ph. Việc hay so sánh mình với bạn bè và người khác sẽ tạo nên áp lực tinh thần không thể chịu nổi trong khi học. Ðấy là nói về "động lực" học Ph.D phải là “đam mê". được xã hội nể trọng hơn.D. Làm Ph. Tất cả các thành quả như chức vụ. vì bạn bè ai cũng học Ph.D. theo nghĩa ở ta. Ðiểm tôi muốn nói là các động cơ loại này sẽ không thể giúp sinh viên hoàn thành tốt việc học Ph. Một trong những trở ngại lớn nhất là: sau một vài thất bại .S rồi tự đọc. tinh thần phải vượt qua. oai oách. Làm Ph. danh tiếng. là sản phẩm phụ của quá trình theo đuổi nỗi đam mê sáng tạo và mở mang tri thức này. Yêu thích "tiếng tăm" cũng vậy.D thực thụ sẽ cho bạn biết rằng các lý do loại này đều là sai lầm to lớn! Tôi hoàn toàn không có ý định "giảng đạo" về chọn lựa cá nhân của ai. Từ khóa dẫn đến thành công của sinh viên Ph.D ở một ngành nào đó chỉ vì "xã hội cần nó". là thi thố điểm cao và "nhai lại" những gì được dạy.S cũng đủ cho một sinh viên thông minh sau đó tự học.Câu hỏi chính mà ta nên đặt ra là chỉ nên học M. Ta hoàn toàn có thể làm M.D. Thế còn "khả năng" thì sao? Quá trình học Ph. Sẽ có bao nhiêu trở ngại kinh tế. tự học thêm.D lên xuống như hình sin. Tôi cũng không nói động cơ "hám bằng cấp" hay "oai oách" là sai trái. Một Ph. "Học giỏi". và nên. cho nên học giỏi chưa chắc đã liên quan mấy đến khả năng sáng tạo . Nếu chỉ đam mê học hỏi không thôi thì cũng không đáng bỏ ra ngần ấy thời gian để làm Ph. hay "nó kiếm ra tiền".S thôi. có bằng Ph.D để có một cuộc sống tốt đẹp hơn.D. Chỉ về kiến thức mà nói. hay là học cả Ph.D. từ bé đã học giỏi thì cứ tiếp tục học.D rất oách. Ðó là chọn lựa của từng cá nhân. Ðam mê học hỏi và sáng tạo trong một phân ngành nhất định! Trừ những người thật sự xuất chúng thì đa số chúng ta sẽ không thể làm thành công Ph. vân vân.D cũng đa phần là tự học thôi.

D cũng thượng vàng hạ cám.D lớn hơn khá nhiều vì graduate students sẽ phải cạnh tranh với các sinh viên xuất sắc trên toàn thế giới. đăng vài bài báo ở các chỗ linh tinh.D và một anh đạp xích lô ai có "đóng góp" nhiều hơn cho xã hội. chính là vì lý do này. thì sẽ từ từ xa rời dòng chảy chính của tri thức nhân loại. Chuyện này có ở tất cả các học bậc. và bằng cấp là một thước đo tương đối chính xác của tri thức.trong nghiên cứu. nở mày nở mặt với hàng xóm láng giềng và bè bạn. 4. và ta thường xuất sắc ở công việc mà ta đam mê. Phụ huynh: xin đừng gây áp lực tâm lý Không ít các bậc phụ huynh mà tôi được dịp quan sát đặt rất nhiều kỳ vọng vào con em mình về con đường hàn lâm. không riêng gì Ph. Tôn trọng tri thức và học tập là điều tốt. thua hẳn một kỹ sư thông thường.D. Ta có xu hướng đam mê cái mà ta giỏi. Có không ít Ph. Hy vọng tôi đã hay sẽ thuyết phục được bạn rằng Ph. Một Ph. nuôi niềm hy vọng ngày nào đó sẽ có một "trạng nguyên" vinh quy bái tổ. Ðiều tôi muốn nói là niềm "hy vọng" của các bậc phụ huynh tạo áp lực cực lớn ảnh hưởng đến kết quả học tập và nghiên cứu của . các sinh viên sẽ phải tự hỏi "ta có đủ khả năng làm Ph. theo bất kỳ nghĩa nào của các từ này. Tôi lại triết lý 3-xu rồi. Ðó là chưa nói đến các câu hỏi như: đạt được tri thức loại gì thì mới được coi là "thành nhân"? Khó mà có thể đo lường xem một Ph. Họ đầu tư tiền bạc và thời gian.D về khoa học máy tính lập trình không ra hồn. hay ai "hạnh phúc" hơn ai. Nhảy vào được cái vòng này là hành trình cá nhân.D không nhỉ?" Ðam mê và khả năng tạo thành cái vòng luẩn quẩn. áp lực ở Ph. Có lẽ không ai trả lời thay ta được. nếu làm nghiên cứu về một phân ngành chẳng ai quan tâm. Tuy vậy. Có một ranh giới rất bé giữa "tôn trọng tri thức" và "hám bằng cấp".D về khoa học máy tính chẳng hạn. Nhưng nó không phải là thước đo duy nhất.

Bằng Ph. nhưng bù lại cái giá phải trả về mọi mặt cũng cao không kém.D chỉ là bước đầu Còn khá nhiều điểm khác tôi muốn nói. nhưng bài đã dài. mà thời gian và công sức bỏ ra lại nhiều hơn khá nhiều. 2003. Nó hoàn toàn không phải là con đường duy nhất. Cuộc sống và các chọn lựa cá nhân lẽ dĩ nhiên là phức tạp. cũng như bao nhiều nghề nghiệp khác.D chỉ là bước đầu rất nhỏ của một nghề nghiệp.D chẳng cao quí hơn nhiều nghề khác. Ta không thể theo nó chỉ vì các ảo tưởng danh tiếng. . Có Ph. Ðầu tư như vậy không có lãi! Một trong những điều kiện cần cho nghề này là khả năng theo đuổi nỗi đam mê nghiên cứu và sáng tạo trong một thời gian dài.sinh viên. Tôi hy vọng qua bài viết này các bạn trẻ có thể có một cái nhìn và suy nghĩ cẩn trọng hơn trước khi theo đuổi "con đường đau khổ" này. Trong khi chọn lựa nghề nghiệp tương lai đáng lẽ nên là chọn lựa cá nhân! 5. 29 tháng 11. Ðạt được Ph. bằng cấp và tiền bạc. Lấy Ph.D chỉ là một bước cỏn con trong hành trình chông gai nhưng thú vị này. "Nghề" Ph.D có thể đồng nghĩa với những phần thưởng đáng quí về kinh tế và tinh thần về cả mặt xã hội lẫn cá nhân. Thứ bảy.