E DIEL 29 Shtator

2013

e-mail: milosao2005@yahoo.com

A i ideoi Ismail Qemali simbolet tona kombëtare?!

Redaktor: Ben Andoni; Grafika Artan Buca 98

Akademiku Vaso Tole mëton se Ismail Qemali pa tek simbolet kombëtare (para dhe pas shpalljes së pavarësisë), ekzistencën e një Shqipërie shpirtërore, e cila kishte qenë e tillë, pra në dëshirat e shqiptarëve të thjeshtë si dhe tek vizioni i drejtuesve historikë të saj, të paktën që prej kohës së heroit tonë kombëtar Skënderbeut, në shek. XV. Ai, lideri bashkëkohor i pavarësisë së shqiptarëve, me qëllim i përdori qartazi këto simbole kombëtare si strategji komunikimi: përmes dëgjimit-himni dhe përmes shikimit-flamuri kombëtar!

Mërgimi i int elektualit-Nga Enis Sulstar ova intelektualit-Nga Sulstaro Për Zai Fundon, për herë të parë poezitë e panjohura-nga Visar Zhiti In memoriam për Drita Siliqin-nga Eglantina Mandia

përcaktimi i dy simboleve bazë të një shteti është një punë nga më të vështirat. që kurmi i tyre të kthehej në atdhe. të paktën që prej kohës së heroit tonë kombëtar Skënderbeut. Në thelb. Për këtë gjë mjafton të shohësh historikun e simboleve të vendeve fqinjë me ne. Duket se pjesë e kulturës europiane është edhe njohja e organizimit të shtetit dhe e funksioneve të tij në administrimin e jetës shoqërore. nuk do ta ketë të vështirë të zbulojë disa të vërteta të thjeshta që lidhen të. në krahasim me kufijtë e Shqipërisë në kohën e shpalljes së Pavarësisë prej Ismail Qemalit. megjithëse një ekspeditë arkeologjike franceze kishte deklaruar së ishte thjesht fantazi gjetja e Dodonës antike në atë zonë. me rrënjë e me degë. me shqiponjën e flamurit tonë kombëtar. mbretërisë. prej qindra vitesh. duke u ushqyer me liri të kaltërt e të qëruar e nuk do trembet asgjë përpara së drejtës. të rënë në luftë ose të vdekur natyralisht në shtrat. është akti i unik i shpalljes së pavarësisë në vetvete si dhe përzgjedhja e duhur e dy simboleve tona kombëtare: flamurit dhe himnit tonë kombëtar. janë me dhjetra for mat e regjimeve politike që u eksperimentuan në Shqipëri. në shek. Vargjet si: Në dorë armët do t`i mbajmë/Të mprojmë atdhenë më çdo kënt/Të drejtat tona ne s`i ndajmë/ Këtu armiqtë s`kanë vent nuk ishin gjë tjetër veçse një thirrje për mbrojtjen e integritetit territorial të Shqipërisë së pavarur.20. Po ashtu. u artikulua qartë. si shenja më e qartë e Shqipërisë së pavarur. 29 Shtator 2013 Autori mëton se Ismail Qemali pa tek simbolet kombëtare (para dhe pas shpalljes së pavarësisë). xhaxhallarë. pavarësia e Shqipërisë. regjimeve fashiste dhe diktatoriale komuniste e deri tek demokracitë pluraliste. Në kujtimet e tij. të cilat në thelb dëshmonin rezistencën e një populli dhe aspiratat e tij për liri dhe pavarësi. e më gjerë. sot e mot. por të pandriçuar sa duhet e të pathënë me forcë deri më tani. Nuk është e rastësishme që në fillim të viteve 1900. të afërm etj). pati mundësinë të vizitojë një çiflig të një miku të tij në fshatin Melingouss ku atij i treguan edhe disa rrënoja me rëndësi shumë të madhe sipas tij. filozofik liri dhe të drejta vetëm brenda suazës së perandorisë dhe kur diplomacia ndërkombëtare ishte e preokupuar më së shumti me plane për copëtimin e Shqipërisë. kjo kërkesë sublime. lideri bashkëkohor i pavarësisë së shqiptarëve. me shqiponjën e flamurit tonë kombëtar. bekuesi i simboleve tona kombëtare: himnit dhe flamurit" dhe artistik. kudo ku janë. XV. pasi në rast se simbolet nuk janë te gjetura ashtu siç duhet dhe pa kontekst të rëndësishëm patriotik. ato që s`kanë ndryshuar prej atëhere. në përputhje me konjukturat politike të ditës kemi pasur edhe shembujt se si zvogëlohej. Kemi të bëjmë me një familje të madhe të lidhur ngushtësisht sa me Shqipërinë natyrale dhe me shtresat e ndryshme shoqërore të saj. i cili çmonte rëndësinë që pati në formimin e tij intelektual veçanërisht kultura franceze dhe angleze. zhvlerësohen dhe dalin nga përdorimi shumë shpejt. ishte e shpërndarë si një yllësi hapësirave të Shqipërisë etnike dhe të mbarë Perandorisë. Ismail Qemali këtë vizitë të tij ja përshkruan mikut të tij të fëmijërisë Z. nipa. kushërinj. Ismail Qemali ka një lidhje shumë të veçantë. duke filluar prej formave të republikës parlamentare. në Vlorë. Konstantin Karapanos. Ç`përfaqësojnë këto simbole kaq të rëndësishme në thelbin e tyre për mbarë popullin tonë dhe si duhet ta zbulojmë kontributin e Ismail Qemalit në përzgjedhjen e këngës "Rreth flamurit të përbashkuar" si kënga jonë kombëtare? Për këdo që e njeh sadopak origjinën dhe kontributin e familjes Vlora dhe veprimtarinë e ngjeshur politike dhe administrative të Ismail Qemalit në institucionet e ndryshme të Perandorisë Otomane. Konstantin Karapanos. shumë më përpara se ai të ngrihej në Vlorë prej tij. gjyshe. Ai. Konstantin Karapanosi (i cili megjithë amatorizmin dhe prirjet filogreke gjatë veprimtarisë së mëvonshme të tij në dëm të interesave kombëtare të shqiptarëve.DITA E TRASHËGIMISË KULTURORE S E diel. Konstantin Karapanosi (i cili megjithë ama- Simbolet e Ismail Qemalit Pa u zgjatur në hollësi të tepërta. me formimin me kulturë të shëndoshë klasike dhe bashkëkohore të pjesëtarëve të kësaj familjeje. që i kujtonin përshkrimet antike të vendit të Dodonës dhe të Malit Tmarus së bashku me lisat shekullorë rreth e rrotull tyre. si në një lloj manifesti. por të pandriçuar sa duhet e të pathënë me forcë deri më tani. Në shtypin shqiptar të kohës çmohej se Ismail Qemali u rrit në Evropë. ekzistencën e një Shqipërie shpirtërore. në këngët e sapokrijuara patriotike shqiptare. Ismail Qemali këtë vizitë të tij ia përshkruan mikut të tij të fëmijërisë Z. shprehje e shpirtit të lirë të shqiptarit. të cilat pagëzuan si shtetin shqiptar në vitin 1912. Por le të shohim më konkretisht lidhjen flamur dhe himn flamuri. ndër to kënga "Betimi mi flamur" e krijuar në vitin 1908. Pikërisht. në gërmimet arkeologjike që bëri disa vjet më vonë. në mënyrë të veçantë me këngët dhe vallet e tij heroike. pra në dëshirat e shqiptarëve të thjeshtë si dhe tek vizioni i drejtuesve historikë të saj. megjithëse një ekspeditë arkeologjike franceze kishte deklaruar së ishte thjesht fantazi gjetja e Dodonës antike në atë zonë. ndodhi në kohën kur qeveria e re e xhonturqve premtonte vetëm projektin e një Shqipërie vërtet të pavarur. e posaçërisht të Ismail Qemalit. që i kujtonin përshkrimet antike të vendit të Dodonës dhe të Malit Tmarus së bashku me lisat shekullorë rreth e rrotull tyre. e cila kishte qenë e tillë. por u shndërruan në simbole unikale të gjithë shqiptarëve. në kohën kur ende Shqipëria ishte nën sundimin osman. si shenja më e qartë e Shqipërisë së pavarur. TOLE jatë gjithë periudhës që prej shpall jes së pavarësisë së Shqipërisë më 28 Nëntor 1912 e deri më sot. ende të pazbuluara në atë kohë. sidomos për çështjen e Epirit). do të fokusohem në disa të dhëna që lidhen me njohjen shumë të rëndësishme që Ismail Qemali kishte për simbolet shpirtërore për një komb dhe fuqinë e tyre në krijimin e unitetit kombëtar. Në kujtimet e tij. ekonomike dhe politike të një vendi të caktuar. Ismail Qemali flet në kujtimet e tij për amanetet e të vdekurve të Vlorajve (gjysh. zbuloi Dodonën antike dhe Zeusin e Dodonës së bashku me simbolin e shqiponjës epirote që mban në kthetra rrufenë e tij! Ismail Qemali G "Ismail Qemal Bej Vlora. Ismail Qemali vazhdimisht theksonte se shqiptari mbi të gjitha vë nderin. Pjesë e kësaj njohjeje të tij ishin të lidhura edhe me trashëgiminë shpirtërore të popullit shqiptar. e po aq. pati mundësinë të vizitojë një çiflig të një miku të tij në fshatin Melingouss ku atij i treguan edhe disa rrënoja me rëndësi shumë të madhe sipas tij. familjen dhe vendin e vet! Simbolet e Ismail Qemalit Ismail Qemali ka një lidhje shumë të veçantë. tkurrej ose në ndonjë rast shkonte në kufijtë natyralë edhe kufiri shtetëror i Shqipërisë. Pavarësisht sa më sipër. E kundërta ka ndodhur me këto dy simbole. shumë më përpara se ai të ngrihej në Vlorë prej tij. se sa me . në të njëjtin vend të sugjeruar por edhe i ndihmuar prej Ismail Qemalit për marrjen e lejes prej autoriteteve osmane. Vetë familja Qemali dhe pjesëtarët e saj. ai shkruan se gjatë kohës së qëndrimit në Janinë në vitet 1860-1867. në ditët e sotme. ai shkruan se gjatë kohës së qëndrimit në Janinë në vitet 1860-1867. ende të pazbuluara në atë kohë. me qëllim i përdori qartazi këto simbole kombëtare si strategji komunikimi: përmes dëgjimit-himni dhe përmes shikimit-flamuri kombëtar! SIMBOLIKA NGA AKADEMIK VASIL S.

se duke udhëtuar prej Skelës në qytet. Ismail Qemali u bë njëkohësisht edhe bekuesi i këngës sonë kombëtare. kushëriri i tij. Nga varrimi i Ismail Qemalit torizmin dhe prirjet filogreke gjatë veprimtarisë së mëvonshme të tij në dëm të interesave kombëtare të shqiptarëve. të shkëputur nga Perandoria Osmane para Shqipërisë si Greqia. Akademiku Vaso Tole mëton se simbolika që ai krijoi ishte jo simbolikë bizanti. por akoma më shumë qartësohet se edhe ata e njihnin këtë këngë deri në atë masë sa të mund ta këndonin bashkë me të tjerët. filozofik dhe artistik. Dukej sikur shpirti i heroit të pavdekshëm ndriti atë çast si një dritë e shenjë përmbi kokat e njerëzve! Pyetja që lind është se pavarësisht kësaj hollësie për kuriozët. Ai mbante në mes përpara një flamur shqiptar me zhgabën dykrenore! Eqrem Bej Vlora. në shek. drejtpërdrejt nga vendi ku Himni kishte lindur për ta sjellë atë në Vlorë. në artikullin "Shqipëria e ka një flamur autentik". kur do të ngrihej do shpreheshin se: "Ismail Qemali kishte përzgjedhur një korb si simbol të Shqipërisë së lirë në vend që në flamur të kishim suret e bukura të kuranit! Dhe më tej:. dërguar ministrit të jashtëm baronit Fon Erental.. ai kishte njohuritë e duhura si për mekanizmat e duhura të funksionimit të shtetit ashtu edhe në njohjen dhe forcën e simboleve kombëtare. aq të dëshiruar për popujt e robëruar. Ilo nga Bukureshti? Në të gjitha rastet është i njëjti flamur me shqiponjën në të dhe se kurrsesi nuk duhet të besojmë ose të zhvillojmë teori. përcaktimi i dy simboleve bazë të një shteti është një punë nga më të vështirat. e po ashtu edhe përdorimin prej Tij. Ismail Varri i Ismail Qemalit Qemali kishte përzgjedhur një korb si simbol të Shqipërisë së lirë në vend që në flamur të kishim suret e bukura të kuranit! Dhe më tej:. de facto i krijuan humnera të mëdha. pasi. plaku i shenjtë i Vlorës. Pak a shumë një gjë e tillë na ndodh sot me Ismail Qemalin. për të cilin Noli. në publik.E diel. Ajo që dimë me siguri është se nipi i Asdrenit Zisi Stavre. të pranojë që këtej e tutje të jem unë dëshmori më i parë i Atdheut.duart më dridheshin emocionesh shprese dhe krenarie. Vlora dhe Ismail Qemali ishin familjarizuar më herët me përdorimin e flamurit si simbol kombëtar. veçse t'i drejtoj një lutje Zotit të Madh.. Si një diplomat i regjur. qiptarëve të Bukureshtit në mbledhjet e tyre. pra në dëshirat e shqiptarëve të thjeshtë si dhe tek vizioni i drejtuesve historikë të saj. Eqerem bej Vlora. lihet të kuptohet se tek shqiptarët është domethënia e simboleve aktuale dhe ngjyrave. Kësisoj. pas nënshkrimit të deklaratës! Më 28 Nëntor 1912 ai kujton se: .. dhe në hyrjen e qytetit ngriheshin flamurë. posaçërisht të himneve kombëtare. kur po ngulja në ballkonin e shtëpisë sime të hershme. duke e ditur e njohur dhe pranuar sinonimin atdhe=flamur. pra shqiponja epirote. Ja një fragment nga letra e nënkonsullit austro-hungarez Kraus. të cilën studiuesit e heraldikës e çmojnë si simbolin bazë të flamurit tonë. ashtu siç ishte në antikitet shqiponja e Zeusit? Në një lloj kuptimi. shumë më përpara se të vihej në flamurin e Skënderbeut. deri më atëhere "në pritje" brenda grumbullit të "këngëve kombiare" dhe kolonia e Bukureshtit thjesht ja vendosi "mbi pjatë" për ta zgjedhur në momentin e duhur.të gëzuar. Rumania. që edhe pse e glorifikuan de jure. Po ç`mund të presësh tjetër nga Ismail Beu. zhvlerësohen dhe dalin nga përdorimi shumë shpejt. që e ka kaluar të gjithë jetën në vendin e frëngjve?!" Nënkonsulli austriak na thotë se: "Në vendin ku moloja bashkohet me tokë. ai i Eqrem bej Vlorës. janë koncepte dhe fakte etnikërisht shqiptare. dhe në hyrjen e qytetit ngriheshin flamurë. Në 12 shkurt të vitit 1919.. të cilat të bëjnë të mendosh. n'atdhenë t'onë të lirë. Ai. ne mënyrë të veçantë të himneve të vendeve fqinje me ne. në kujtimet e tij për atë takim thotë se në momentin e nënshkrimit të rezolutës së këtij takimi nga të gjithë pjesëmarrësit: . ashtu siç pata nderin dhe fatin që të jem i pari ta puth e ta bëj të valëvitet i Lirë. Besojmë se Ismail Qemali pa tek simbolet kombëtare (para dhe pas shpalljes së pavarësisë). e cila njihet në origjinën e vet si shqiponja lajmëtare. Ismail Qemali e ka projektuar në mendjen e tij këtë simbol shpirtëror. Dërrmën do ia jepte indiferenca e dy pasardhësve të tij të mëdhenj Ahmet Zogut dhe Enver Hoxhës. se kishte ardhur koha për të përmbushur aspiratat tona kombëtare. Madje. Në një lloj kuptimi. Për këtë gjë mjafton të shohësh historikun e simboleve të vendeve fqinjë me ne. që. Për t'u theksuar do të ishte gjithashtu. Ismail Qemali e solli me vete Himnin e ardhëm të Shqipërisë nga Bukureshti. pak përpara shpalljes së Pavarësisë ishte për vizitë në Rumani. i mbështjellë me Flamurin kombëtar dhe nën tingujt e "Himnit të Flamurit" përcillet për në shtëpinë e fundit nga autoritetet shqiptare e italiane dhe nga populli i Vlorës. flamurin e Sovranit të fundit kombëtar të Shqipërisë. në zemrat e shqiptarëve të thjeshtë. Ai mbante në mes përpara një flamur shqiptar me zhgabën dykrenore!" Vaso Tole shkon më tej duke e lidhur me simbolin epirot të Dodonës me flamurin! A mund të themi se ai është ideuesi i simbolikës që kemi dhe sot? Kjo ha vend për diskutime për ideja e akademikut për simbolikën e flamurit dhe himnin na fut në një lëmë të ri argumentimesh për punën e Ismail Qemalit. me aktin e shpalljes së pavarësisë. ai i qëndisuri prej Marigosë dhuratë e shqiptarëve të Amerikës në Korfuz.. në të njëjtin vend të sugjeruar por edhe i ndihmuar prej Ismail Qemalit për marrjen e lejes prej autoriteteve osmane. Një e dhënë tejet interesante. Në Skelë ishte mbledhur një mori njerëzish prej mijëra vetësh të ardhur prej qyteteve dhe fshatrave përqark. bashkë me bekimet e Tij. në varrezat e Kaninës. i cili përpara se të jetë materialisht një copë toke. Mastet dhe shtyllat ishin të dekoruara me pëlhura me bojrat kombëtare shqiptare kuq e zi. në gërmimet arkeologjike që bëri disa vjet më vonë.. në Vienë:… arritja e Ismail Qemal Beut mori pamjen e një manifesti patriotik madhështor. sidomos për çështjen e Epirit)... sikur Ismail Qemali bashkë me shokët e tij kërkuan për të gjetur një flamur dhe himnin e tij në minutën e fundit. apo flamuri që solli me vete Spiridon T. Rroftë Flamuri! Rroftë Shqipëria! Ismail Qemali vë shenjën e barazimit mes Atdheut dhe Flamurit të tij. a nuk ishte Ismail Qemali një lajmëtar i madh i lirisë së shqiptarëve. I anatemuar për atë që bëri në fund të karrierës së vet politike aktive. në poezinë "Hymni i Flamurit" shkroi: Me Skënderben' u-lavdërove Dhe në furtun' i funtmi u-shove. Kryesisht ata që s'janë bashkëkohës dhe që reflektimin e figurave të tilla e marrin në mënyrë të tërthortë. lideri bashkëkohor i pavarësisë së shqiptarëve. sipas të cilit shqiptarët nuk ia kishin fare idenë flamurit. Ismail Qemali e dinte më mirë se askush forcën që buron prej një atdheu. Një ndër to lidhet me manifestimin e datës 3 shtator 1908. e më gjerë vetëm të pazgjidhshëm: flamur dhe himn kushtuar flamurit. XV-të. i zhvilluar gjatë vizitës së Tij në Vlorë. në kuadër të zgjedhjeve për deputet në parlamentin osman. s'më mbetet gjë. Në vendin ku moloja bashkohet me tokë. nuk po zgjatemi me hollësi për të përcaktuar se cili flamur u ngrit në ballkonin e sarajeve të Vlorajve. Moloja ishte e stolisur me shumë flamurë. Aty thuhet se: . Pa pasur si temë simbolikën e figurës së tij. Serbia etj. Për t'u theksuar do të ishte gjithashtu. pasi në rast se simbolet nuk janë të gjetura ashtu siç duhet dhe pa kontekst të rëndësishëm patriotik. Kështu. të asaj shqiponje që Faik Konica e përshkruante në vitin 1909. Po ç`mund të presësh tjetër nga Ismail Beu. i muarëm në mes Ismail Qemailin dhe Luigj Gurakuqin. e cila kishte qenë e tillë. të paktën që prej kohës së heroit tonë kombëtar Skënderbeut. me qëllim i përdori qartazi këto simbole kombëtare si strategji komunikimi: përmes dëgjimit-himni dhe përmes shikimit-flamuri kombëtar! Vini re këtë fragment të fundit të fjalës së Ismail Qemalit në çastin e shpalljes së pavarësisë: … duke përfunduar. duhet që të ishte më përpara i projektuar shpirtërisht.. Me Malon prapë lart vrapove. Nga mbledhja që bëra atje 15 bashkatdhetarë vendosën të ktheheshin me mua në Shqipëri. i përzier me apo pa dashje në qerthullin e sikletshëm të politikës tepër të vogël shqiptare. tashmë me dy krerë. ekzistencën e një Shqipërie shpirtërore. dhe deklarova. që do të valëvitej atë ditë në ballkonin e shtëpisë së pavarësisë. Bullgaria. njeri me aftësi muzikore. duke bashkuar këto dy simbole në një unitet të Përcaktimi i Simboleve Në thelb. Ismail Qemali mund të quhet iniciuesi i zbulimit të tempullit të Dodonës e posaçërisht të gjetjes së shqiponjës pellazgjike të Zeusit. U telegrafova të gjitha krahinave të Shqipërisë për të njoftuar se po vija. i përqafuam dhe kënduam së bashku një këngë kombëtare! Ky është një informacion i jashtëzakonshëm i cili na bën të kuptojmë se si Ismail Qemali ashtu edhe Luigj Gurakuqi. "Himnit të Flamurit". Yll i pavdekur për Liri. Dëshmitë e kohës evidentojnë sa reputacionin që Ai gëzonte në shtresat e gjera të popullsisë. zbuloi Dodonën antike dhe Zeusin e Dodonës së bashku me simbolin e shqiponjës epirote që mban në kthetra rrufenë e tij! Simbolika Eshtë kjo shqiponjë. Pra. po merremi më shumë me krijimin e simbolikës për shtetin që ai krijoi dhe që e trashëgojmë sot. vetë Ismail Qemali. si një ideal sublim.. se duke udhëtuar prej Skelës në qytet. që duket se pak nga pak po zë një vend tejet të nderuar si simbol bashkimi ndër shqiptarë. në Bukuresht. Një tjetër vëzhgues shumë interesant. Por Ismail Qemali i institucionalizoi me vetëdije. aq vlerësuar edhe në trashëgimisë shpirtërore etnografike të popullit tonë. si flamuri në vetvete ashtu dhe një këngë kushtuar atij. e cila përkon disi me atë vëzhgim që bën një bashkëkohës interesant si Faik Konica. 29 Shtator 2013 HISTORI-21 NGA BEN ANDONI imbolika e një figure e tejkalon shumë herë perceptimin që kanë njerëzit për të. aty ku siç ai shkruan: … jetonte një koloni e madhe shqiptare. të flamurit dhe të ngjyrave tona kombëtare kuq e zi. Ismail Qemali. a thua se ata nuk e dinin se cilat qenë aktet formale që do ta shpallnin Shqipërinë e Pavarur. që para 1912. që ka lënë kujtime për këtë kohë na thotë një variant krejt të ndryshëm. pa më te voglin dyshim është merita e Ismail Qemalit që ndikoi në zgjedhjen e himnit kombëtar si një këngë kushtuar po flamurit. që e ka kaluar të gjithë jetën në vendin e frëngjve?! Në këtë pikë. Flamuri i ynë. jo vetëm ishin në dijeni të traditës së këndimit të këngës-himn "Betimi mi flamur" prej antarëve të shoqërisë së sh- . në kujtimet e tij na jep një detaj domethënës mbi reagimin që patën disa qarqe fanatike për përzgjedhjen e këtij flamuri si flamur kombëtar të Shqipërisë. ai për shumë vjet 'rreshti' së qëni "Babai i Kombit" shqiptar. S Simbolet e Ismail Qemalit për të mos bërë diferenca me kultin e tyre. Himnet e këtyre vendeve mbanin shpesh herë titujt kuptimplotë si në rastin e himnit grek: "Ode për lirinë". Në këto kushte.

detyra bëhet më e lehtë. juristë. Angazhimi i Saidit me çështjen palestineze ishte një zgjedhje për tërë jetën. Saidi u bë një i mërguar. fati i Saidit dallonte. që do t'i përmbahemi në vijim. Intelektuali tregon problemin. Disa akoma enden fshehurazi nëpër botë. Edhe pse i zhytur në çështjet që shqetësojnë shoqërinë e tij. gjë që i bënte të ndjeheshin disi të veçuar jo vetëm midis çifutëve e arabëve myslimanë. Po të përdorim një metaforë të një ikone të intelektualizmit. Mënyra e dytë për ta përkufizuar intelektualin është si formues dhe mobilizues i opinionit shoqëror për nga vetë kapitali kulturor dhe aftësitë që ai ka në një fushë të caktuar. por nuk është e pamundur. Mënyra e parë është "strukturore". firmosën para ca kohësh një peticion. që u pasuan nga mërgimi i palestinezëve. Në shtetet ku ekzistojnë liria e shprehjes dhe ajo e organizimit kolektiv. për të mos u diktuar nga vrasësit që mund t'i arrijnë edhe në mërgim (Selman Ruzhdije është më i njohuri ndër ata).. edhe pse nuk përjetoi skamjen. të komuniEduar d Said Eduard cionin e ka rutinizuar punën publike që më parë e kryente intelektuali. sepse e kupton intelektualin si një shtresë. atëherë ai kthehet në një intelektual. mobilizon. ta thërrasin "intelektual". shumëkush mund ta verë emrin. mendon për zgjidhjen. Pas krijimit të Izraelit dhe luftërave të tij me shtetet arabe. Gjithashtu. Në pamundësi për të luftuar në vendin e vet. gazetarë etj. NGA ENIS SULSTAROVA Mërgimi i intelektualit Asnjëherë mos e vendos solidaritetin përpara kritikës. Shumëkujt i pëlqen ta gëzojë këtë status. që sjell dhe zhvlerësimin peshës që ka çdo intelektual më vete. Aty ku këto liri nuk ekzistojnë. intelektuali. të përpiqet bashkë me ta. madje e rrezikshme. kurse familja bërthamë në SHBA. jo më shumë. Kur fillon e mendon për ndonjë intelektual publik që mbron në vijimësi dhe me vetëmohim ndonjë një "çështje të humbur". ka pasur dhe ka çdo brez njerëzor i një shoqërie. kombin apo njerëzimin. Kjo zgjedhje e vuri atë në një pozitë të veçuar me pjesën më të madhe të kolegëve akademikë. intelektuali. detyra bëhet më e vështirë. të cilin këtu po marrim këtu si përfaqësues të intelektualit. popullin. që është detyra e intelektualit. intelektuali ka për detyrë të jetë përgjithësues në ndërhyrjet e tij publike për të orientuar dhe drejtuar qytetarët për çështje që kërkojnë interesimin dhe angazhimin e tyre. gjithkush mund të komentojë ngjarjet publike në rrjetet sociale virtuale. Feja që trashëgoi nga familja ishte protestantizmi. popullin. në emër të asnjë lloj përkatësie përveçse ndërgjegjes së tij. të shoqërisë moderne. apo pseudonimin e vet në komentet për një artikull të një gazete virtuale. por edhe midis arabëve të krishterë të zonës. Saidi zgjodhi të mos identifikohej me politikën e jashtme të vendit të tij. apo kategori. Pas marrëveshjes së Oslos të vitit 1993 për krijimin e Autoritetit Palestinez. Familja e Saidit ishte në gjendje të mirë ekonomike dhe ai mund të konsiderohej i privilegjuar në shanset e jetës. por mbrojtës të vërtetës. kemi shumë pak! Që të vëmë pak rend në këto shënime për intelektualin. Ai jeton për çështjet publike dhe këto janë për jetike për të. me vetë politikën zyrtare të shtetit. ai specialist që punon për krijimin e bombës atomike është thjesht një shkencëtar. Po të përdorim një metaforë të një ikone të intelektualizmit. 29 Shtator 2013 ARGUMENT Më 25 shtator u mbushën dhjetë vjet nga ndarja prej jetës e Eduart Said. Intelektuali nevojitet që të jetë një misionar dhe një shembull për t'u ndjekur nga të tjetër. Sovraniteti palestinez. Saidi qysh herët u largua nga Jezulemi për t'u shkolluar në shkollat elitare evropiane në Egjipt dhe më pas në SHBA. Partitë politike kanë filluar të garojnë se cila do ta bëjë më të gjatë listën e intelektualëve që i mbështesin për këtë apo atë çështje dhe që harrohet brenda disa ditëve. mend. Edhe nëse specializimi i tij është në një fushë të dijes.REFLEKSION A E diel. në mënyrë që të vazhdojë të luajë rolin e vet kritik. Pozita e të mërguarit ishte për Saidin sa një fat që iu imponua. detyra e intelektualit duket e rëndë. ishte si të thuash i përgatitur qysh herët për një jetë mërgimtare. poetë. të Zhan Pol Sartrit. Pozita e të mërguarit ishte për Saidin sa një fat që iu imponua. me lobin e fuqishëm çifut dhe me pjesën më të madhe të opinionit publik. Opinionisti mund të na flasë përnatë nga disa ekrane televizioni njëherësh. stilit të tij dhe guximit që ai ka. por të solidarizohej me çështjen palestineze. N ë Shqipëri intelektuali është një nga kategoritë shoqërore më të abuzuara. I ati mbante edhe nënshtetësi amerikane dhe kishte degë të sipërmarrjes së tij edhe në Egjipt. por edhe i udhëheq të tjerët për zbatimin e kësaj. artikuj shtypi apo para mikrofonit të gazetarit në rrugë. intelektuali duhet të dijë të tërheqë të tjerët me fuqinë e fjalës dhe bukurinë e shprehjes. Saidi u bë një nga kritikët më të mëdhenj të Arafatit. Dhe për këtë kërkohet guxim e vetëmohim. Ndoshta kaq intelektualë. Publicisti dhe studiuesi Sulstarova na e sjell në një optikë shumë të këndshme sa i përket pozicionit të tij të intelektualit. teksti i të cilit ishte një turp i vërtetë dhe duhej t'i kishte bërë të skuqeshin. në mënyrë që të vazhdojë të luajë rolin e vet kritik. sot pasja e saj është kthyer gati-gati në një të drejtë që duhet ta ketë gjithkush. këtij personazhi shumë interesant të mendimit ndërkombëtar. Jo më kot kandidatët e parë për të qenë intelektualë janë shkrimtarët dhe gazetarët. filozofë. sulmeve verbale apo kërcënimeve me vdekje që mori disa herë. ndërsa e ka zvogëluar statusin e saj. intelektuali është gjithnjë i mërguar. është njëkohësisht i distancuar nga grupimet e ndryshme. për çfarëdolloj çështje apo teme që t'i vijë ndërIntelektuali i vërtetë nuk e ndan jetën e tij nga veprimtaria publike. poshtë apo krahas emrit të autorit. mjekë. Ai nuk u lëkund në pozicionet e tij as përpara etiketimeve si "profesori i terrorizmit". e gatshme që të vërë aftësitë intelektuale në shërbim të pushtetit për ndonjë përfitim apo privilegj: ka disa që u vardisen kryetarëve të partive për ndonjë vend deputeti. beteja e intelektualit zhvendoset në mërgim. pasigurinë e arbitraritetin e kampeve që po përjetojnë prej disa brezash shumica e palestinezëve. por me sa më pak mund e djersë dhe duke e pasur fjollë me të fuqishmit. Ai u lind në Jeruzalem gjatë mandatit britanik. kojë me njerëz nga shtresa të ndryshme. e ka bërë këtë kategori gjithmonë e më të gjerë e të kudondodhur. që vazhdojnë të shkruajnë dhe të mbrojnë kauzën e tyre edhe pse regjimet e vendeve të tyre ua kanë penguar apo minimizuar kontaktet me publikun e gjuhës amtare. dhe për këtë qëllim shumë individë arsimohen dhe specializohen në këto fusha. Të gjithë që i përdorim këto teknologji jemi bërë mobilizues të opinionit dhe nga pak intelektualë. e cila përkrahte fuqishëm Izraelin. por sipas etosit universal. Kjo për të nuk do të thoshte aspak përkrahje për Arafatin dhe OÇP-në kurdoherë dhe në çdo rast. artistë. në emër të parimeve universale. për shkakun se ai besonte se në negociatat Arafati ishte dorëzuar para kërkesave të izraelitëve. shkrimtarë. por aq edhe një zgjedhje që ai e përqafoi për të qenë në gjendje të mbronte idetë e tij dhe për të mos bërë kompromise kur vinte puna te e vërteta dhe te e drejta. mësues. intelektuali është gjithnjë i mërguar. ky i fundit mund të përkufizohet në dy mënyra. E thënë thjesht. Bota e lirë është plot me shkrimtarë të mërguar prej botës së robëruar. shumëkush mund të botojë opinionet e tij si libra. kritikut palestinezo-amerikan Eduard Said. Mbi 100 intelektualë. shoqëria moderne varet shumë nga prodhimi i dijes dhe përdorimi i saj. Sot ne kemi nevojë për inxhinierë. Gjithashtu zgjerimi i mundësive të ndërveprimit publik të qytetarëve si pasojë e formave të reja të teknologjisë së informa- Eduard Said Eduard Saidi Intelektuali i vërtetë nuk e ndan jetën e tij nga veprimtaria publike. por kur ai shqetësohet për efektet që mund të sjellë krijimi i tij për njerëzimin dhe merr vendimin që të firmosë një peticion kundër përdorimit të ar mëve bërthamore. Edhe në statusin e mërgimtarit. të vijnë në mendje dy apo tri emra. familja e gjerë e Saidit u shpërnda nëpër Lindjen e Mesme. Atij i duhet të zbresë në rrugë. Sipas një thënieje të njohur. një nga institucionet arsimore më të njohura në vend. Sigurisht që po ta shohim në këtë mënyrë. . dhe çdonjëri mund të ndërmarrë një fushatë për nënshkrime peticioni në Facebook. që t'i dëshmojë tërë botës që është intelektual dhe çfarë intelektuali se! Intelektualë kemi shumë. Ai jeton për çështjet publike dhe këto janë për jetike për të. sepse fillimisht intelektuali duhet të luftojë për këto liri. në emër të asnjë lloj përkatësie përveçse ndërgjegjes së tij. pra zëra moralë që i thonë të vërtetën në sy pushtetit. Rënia e vlerës kulturore e simbolike e intelektualit vihet re me mbipopullimin e kategorisë. Zgjerimi i arsimit dhe lindja e shoqërisë pasmoderne të shërbimeve dhe informacionit. Para disa dhjetëvjeçarësh të merrje një diplomë universitare ishte një arritje. Edhe pse qytetar amerikan dhe i mbrujtur qysh herët me kulturën elitare evropiane. por aq edhe një zgjedhje që ai e përqafoi për të qenë në gjendje të mbronte idetë e tij dhe për të mos bërë kompromise kur vinte puna te e vërteta dhe te e drejta. Ai u bë zëri më i njohur në SHBA i çështjes palestineze dhe u zgjodh për ca kohë si anëtar i pavarur i parlamentit palestinez në mërgim. që si Don Kishoti përpiqet të ruajë një frymë idealizmi në kohën tonë të maskarenjve. kombin apo njerëzimin. Të gjithë këta quhen intelektualë. ushtron presion. Në këtë vend ndoqi karrierën akademike dhe u bë profesor i letërsisë së krahasuar në Universitetin e Kolumbias të Nju Jorkut. është njëkohësisht i distancuar nga grupimet e ndryshme. gjëra këto që i mundësonte një karrierë akademike dhe një jetesë komode në SHBA. të tjerë kanë kërkesa më modeste drejtorësh dhe ndonjë tjetër nuk lakmon diçka më shumë se ndonjë dekoratë apo çmim të republikës. Saidi. sepse intelektualit i duhet që t'i shfrytëzojë ato për qëllimin që i ka vënë vetes. Intelektuali është një kritik i rendit shoqëror dhe denoncues i padrejtësive. sepse të guximshmit janë të rrallë dhe shumica është gjithmonë në anën e më të fortit. Saidi nuk mund të mos ndjehej i mërguar edhe nga atdheu i tij i dytë. dallimi i intelektuali nga qytetarët e tjerë tashmë nuk është sipas asaj që ai bën.. Edhe pse i zhytur në çështjet që shqetësojnë shoqërinë e tij.22. Në kuptimin e dytë. fizikantë. kritikut palestinezo-amerikan Eduard Said.

se Perëndimi është shumë më i larmishëm se sa politikat e shteteve të caktuara perëndimore në Lindjen e Mesme: "Nuk mund ta denoncosh imperializmin amerikan (ose kolonializmin sionist) nga sallat e Bejrutit apo Kajros. ndërhyrja ndërkombëtare e ndërpreu gjenocidin serb në Kosovë. Ai shkruan në Përfaqësimet e intelektualit se është përpjekur të ruhet prej grackave të profesionalizmit dhe censurës politike. por me mungesën e zakonshme të sensit të kritikës. ajo është edhe një mjet i pushtetit për të kontrolluar mendjet dhe vullnetet e njerëzve. në atë mision që ai e quante "nacionalizëm mbrojtës". Mbi përkatësitë e tij arabe dhe amerikane ai vuri luftën intelektuale për drejtësinë dhe të vërtetën. intelektuali duhet të përpiqet me veten që të pezullojë. që besojmë se mund të ishte më i saktë nëse do konsultonte dhe libra të tjerë të autorit që shkruan në dy gjuhë (shqip dhe rumanisht) dhe përbën një nga autorët më interesantë të shqipes sot. Me këtë ai kërkon të na kumtojë se intelektuali duhet të dalë nga kufijtë e profesionit të tij. se ndonjëherë nuk ka arritur të shquajë se në një botë aspak ideale. si anëtar i parlamentit në mërgim ai këshillonte që lëvizja palestineze ta njihte shtetin e Izraelit. Megjithatë. universalitet do të thotë që intelektuali të përdorë të njëjtat kritere gjykimi si për kulturën dhe vendin e vet. mbi Moisiun dhe lindjen e monoteizmit.. sepse me të drejtë ai vërente se po këta shtete që bombarduan Jugosllavinë nuk kanë pasur vullnetin për ta bërë Izraelin që të zbatojë një sërë rezolutash OKB-së për tërheqjen prej territoreve të pushtuara dhe kthimin e refugjatëve. profesionale. Për fat të keq. por në televizionet amerikane. të cilat kishin gjendje poetike të pastra dhe shumë botë nga autorja. prej paradigmave teorike të cilat ka mësuar dhe ka ushtruar në punën e tij dhe të ndjekë. por një e metë që mbase nuk kufijtë e vitit 1967. kthimi i refugjatëve dhe një pjesë e Jeruzalemit. sepse zgjodhi që të thoshte të vërtetën. Atë e mërguan nga vetë populli i tij. mjafton t'i hedhim një sy Fjalorit të Gjuhës Shqipe për të parë se amator është "ai që është i dhënë pas diçkaje me endje dhe dashuri". për përfaqësimin e tij dhe se çdo akt përfaqësimi është një akt solidarizimi. në mainstream. kombësia e vet. Saidi ishte i rezervuar për ndërhyrjen perëndimore në Kosovë në vitin 1999 pa mandatin e Organizatës së Kombeve të Bashkuara. Fatos Tarifa na kish sjellë një shkrim për një nga sociologët më të njohur të kohës sonë. një inxhinier i vjetër. por po kështu është edhe "Izraeli historik". Shpeshherë problemet publike paraqiten nga pushteti si probleme teknike që kuptohen e zgjidhen vetëm nga specialistët e fushës dhe kjo bëhet pikërisht që pushteti të realizojë qëllimet e veta pa dhënë llogari përpara publikut. gjuha. ka edhe veprime arbitrare që e ndihmojnë viktimën. Fillimisht ai i ishte përkrahës i planit të dy shteteve sovrane. por duhej të ishin diskutuar dhe vendosur në bisedime. për të ndikuar mbi opinionin botëror. po ashtu edhe për ato të vendeve të tjera. ai u bë kampion i idesë së një shteti dykombësh. Ai e akuzoi Arafatin se më shumë mendonte për pushtetin dhe pasurinë e vet se sa për popullin palestinez. si të mënjanuar. Së bashku me dirigjentin çifut Daniel Borenboim më 1999 themeloi orkestrën Divani Perëndim-Lindje. Sepse vetëm zgjuarsia dhe përdorimi i shkathët i gjuhës e i penës nuk mjaftojnë për të qenë një intelektual. i paarsyeshëm etj. për një vëllim me tregime të tij. Në atë kohë. mërgimin dhe masakrat. siç e ka titulluar autobiografinë e vet. Prandaj. Intelektuali duhet të mërgojë në skajet e shoqërisë dhe të kulturës për të formuluar këndvështrimin e tij kritik. e ligjshme ose jo. Saidi mbeti i mërguari i përhershëm. Saidi ka kritikuar diktaturat dhe korrupsionin e regjimeve arabe në Lindjen e Mesme. Ai ka refuzuar të përgatisë dokumente politikash për qeverinë dhe në vend të kësaj ka zgjedhur auditoret e universiteteve. drejtuesi i UET u ankua me të drejtë tek redaktori. dhunës apo gënjeshtrës. por nuk mund ta fshihte nga opinioni botëror atë po i bënte shqiptarëve. Kjo shprehje nderonte vuajtjen e kundërshtarit dhe njëherazi ishte një akuzë ndaj kundërshtarit: si mundeshin çifutët. si ekzotikë. se pse nuk ishte vendosur kopertina e librit. për t'i mbajtur ata të painteresuar për çështjet përtej kufirit disiplinor dhe. të udhëtojë sërish në qendër. ai asnjëherë nuk i mohoi të drejtat e popullit çifut dhe asnjëherë nuk i përkrahu teoritë dy-lekëshe të komplotit botëror sionist. Saidi përdor edhe atë të "amatorizmit" për të cilësuar punën e intelektualit. Ky është "mërgimi metaforik" i intelektualit që përmend Saidi. të zgjedhësh të duhurën dhe pastaj me zgjuarsi ta përfaqësosh aty ku ajo mund të gjenerojë të mirën më të madhe dhe të shkaktojë ndryshimin e duhur". ku muzikantë çifutë dhe palestinezë luajnë së bashku muzikë klasike. Asti Papa. . Henri Çili. Atij iu ndalua hyrja në territorin e kontrolluar nga Autoriteti Palestinez dhe librat e shkrimet e tij nuk u lejuan të qarkullonin. kombëtare. për të rrokur përvojat dhe këndvështrimet e kulturave të tjera. E habitshme që shqiptarët shikohen. pasi kishin pësuar jo shumë kohë më parë përzëniet. klasore. Në vitin 1996 ai madje deklaroi se Arafati "nuk është president. apo "jashtë vendit" (Out of Place). Besnik ndaj pasionit të tij për një jetë intelektuale. sado e dhimbshme dhe e papëlqyer të ishte ajo. sepse kështu e kërkon interesi i grupit ku ai bën pjesë. familjare etj. Në krahun tjetër. që ai e ka fashitur disi prej komfortit të mospërplasjes. ishte përshkruar këndshëm. gjinore. me skrupulozitetin dhe pasionin e vet na solli një copëz që sillte në vëmendjen e publikut bektashinjtë e Elbasanit. Gjithashtu. Saidi vetë nuk do ta kishte ndërruar Nju Jorkun me asnjë vend tjetër. Saidi së paku tregoi guximin vetjak për të shkuar kundër rrymës. Një shtet palestinez plot me enklava çifute dhe i rrethuar me mure e tela me gjemba nuk mund të jetë funksional. Gjithashtu. pa e kuptuar se Izraeli dhe Amerika janë shoqëri të ndërlikuara dhe jo gjithmonë janë me të vërtetë të përfaqësuara nga politikat e trasha ose mizore të qeverive të tyre". Redaktori i numrit kish shtuar një shkrim të Adrian Kyçykut. Shkrimi ishte shkruar shumë mirë. Anthony Giddens. herët a vonë do të jetë i nevojshëm një rregullim i përbashkët i përshtatshëm për të dyja kombet. një gabim që besojmë të mos përsëritet në të ardhmen.. Edhe pse mbeste në stilin e zakonshëm të autorit. për t'i qëndruar besnik rolit të vet. por u kritikua për këtë nga Fatah dhe organizata të tjera të OÇP-së. por realisht zbatuesi me mjete të tjera i pushtimit ushtarak izraelit". siç shkruan te libri Përfaqësimet e intelektualit. shpesh shkruajnë për rrethe shumë të ngushtuara njerëzish. Amatorizëm për Saidin do të thotë edhe që intelektuali punën e tij e hap ndaj një publiku më të gjerë se sa rrethi i ngushtë i specialistëve/ekspertëve të fushës. Dështimi i marrëveshjes së Oslos ndodhi vërtet siç e parashikoi ai dhe palestinezët e zhgënjyer shpërthyen Intifadën e Dytë. por pasi vizitoi Izraelin e Palestinën në vitin 1992. laik e demokratik për çifutët dhe palestinezët. Sipas tij. me pasionin e amatorit. sepse ky metropol kozmopolit atij i jepte mundësitë. Profesor Josif Papagjoni kishte shkruar për edicionin e fundit të "Butrinti 2000" dhe zhvillimet e tij. Përveç metaforës së mërgimit. por atij i duhet veprës së Frojdit. 29 Shtator 2013 MEA CULPA-23 mund të konsiderohet nga autori. Edhe pse i angazhuar thellësisht me çështjen e popullit palestinez. përbën fakti që njerëz si ai.E diel. sepse palestinezët janë brenda tij dhe nuk mund të zhduken. çështjet publike dhe të mbajë qëndrim për to. "detyra parësore intelektuale është kërkimi për një pavarësi relative nga trysni të tilla. Serbia mund të hiqej si viktima e radhës e arbitraritetit të Amerikës. Kjo nuk do të thotë se ka pasur gjithmonë të drejtë. sepse aty mund ta bësh për vete publikun e vendit më demokratik dhe më të fuqishëm të botës dhe aty ke shansin për ndikuar në rrjedhat e politikës botërore. apo të largohet disi nga detyrimet që ushtrojnë përkatësitë kulturore. . guxim dhe mendje të hapur për të mësuar dhe hetuar mbi atë. Saidi e ktheu në një etos dhe e integroi në meditimet që vitin 1994 botoi mbi rolin e intelektualit (Representations of the Intellectual). luftënxitës. Diku ai ka shkruar se vija e frontit palestinezo-izraelit nuk është në Lindjen e Mesme. apo "ekspert" për gjërat që thotë. Fjala e tij duhet thënë në mënyrë strategjike.. Në pjesën e krijimtarisë kishim disa poezi të një autore kosovare Ilire Zajmi Rugovës. Sidoqoftë. por kjo nuk e ka penguar aspak që njëherazi të denoncojë atë që ai i quante politikë të jashtme imperialiste amerikane në Lindjen e Mesme dhe mënyrat degraduese e raciste me të cilat paraqiteshin arabët me mediat perëndimore. në kulturën e përgjithshme shqiptare është ngulitur kuptimi "joserioz" për fjalën "amator". Saidi thotë se "Palestina historike" është e humbur. jo për t'i ndarë por për t'i bërë që të jetojnë bashkë. pa u frikësuar prej akuzave se nuk qenka "specialist". sepse kjo do të thoshte që të mos u drejtohej mediave të tjera. në fund për t'i ndarë qytetarët nga njëritjetri. shkrimi ishte qartësisht i shtjelluar. Mirëpo. Edhe një nga veprat e tij e fundit i kushtohet Statusi i mërgimtarit nuk do të thotë që intelektuali nuk solidarizohet. për të bërë të mundur që kritika e tij të dëgjohet. sepse ndonëse ajo është e nevojshme për përparimin në dije. Kështu. Prandaj unë e karakterizoj intelektualin si mërgimtar. një tjetër figurë e mërguar. ai u ndje gjithmonë pa një vend. Mirëpo. sepse. Sikurse ai i bënte thirrje publikut perëndimor që të mos e shikonte Orientin. nuk mund të ishin gjëra që do të vendoseshin më vonë. u përpoq që ta krijonte në muzikë. sidomos e atyre që janë specialistë për problemin në fjalë që të marrin rolin e "amatorit" dhe t'ua shpjegojnë çështjen dhe rrezikun që ai mbart publikut në terma të kuptueshëm dhe ta bëjë këtë të reagojë. Intelektuali publik duhet ta mërgojë "ekspertizën" prej vetes. që do të thotë të kapërcejë siguritë që i jep formimi. Nga fundi i jetës. prej disiplinës.. Saidi thotë se intelektuali e ka për detyrë të solidarizohet me grupet e pafuqishme që kanë nevojë për zërin e tij. Saidi u etiketua si i çmendur.nga numri i shkuar Ky numër artikullin e vet kryesor ia kushtonte përshkrimit sesi është përcjellë Shqipëria në shekullin e shkuar. por kështu publikut arab e mysliman i kujtonte se nuk ka një Perëndim armiqësor ndaj tyre. aty ku ka më shumë peshë dhe krijon efektin më të gjerë: "T'i thuash të vërtetën në sy pushtetit nuk është një idealizëm prej Panglosi: ta bësh këtë do të thotë që peshosh me kujdes alter nativat. intelektuali ka detyrën të synojë universalen.. vepër që trajton kthimin e çifutëve të lashtë nga mërgimi egjiptian. si amator dhe si autor i një gjuhe që i thotë të vërtetën pushtetit". ai kapitalin e tij të intelektualit sa herë që i është kërkuar për të përfaqësuar grupe të shtypura që u mohohen liritë dhe të drejtat nëpër botë. të cilat diku tjetër nuk do t'i kishte. tani të bënin të njëjtat gjëra ndaj një populli tjetër? Si mundej populli që u kthye në tokën e tij të lashtë të mos e lejonte fqinjin që të kthehej në vendin e tij? Nga gjysma e dytë e viteve 70. apo fenë islame si diçka monolite. Mirëpo intelektuali nuk duhet ta vejë solidaritetin përpara kritikës. pra të heshtë përpara padrejtësisë. Prandaj. një hap që ato vetë do ta merrnin vite më vonë. Pushteti me këtë tregon mospërfillje ndaj njerëzve të thjeshtë "që nuk marrin vesh nga kjo punë" dhe është detyra e intelektualëve. Mungonte tregimi dhe kjo përbën një gabim nga redaktori. janë shikuar dhe me sa kuptojmë do vazhdojnë të shikohen. qofshin laike apo fetare. Kjo është ideja e amatorizmit që propozon Saidi: zgjedhja e lirë e një çështjeje publike dhe ndjekja e saj me pasion. edhe pse mund ta ketë gjykuar gabim këtë rast. atë harmoni që nuk arriti ta shikonte në politikën e Lindjes së Mesme. Saidi ka refuzuar që të punojë si analist vetëm në një media.. Përvojën e tij të mërgimit. Ai vazhdimisht shprehej se "palestinezët ishin viktimat e viktimave".

të pasur e plot dritë.. si nxënëse e medaljes së artë. të grish që të futesh në një botë.të përkthyera nga ty. Kaluan vite. të shanin. Kështu filloi rrugëtimi ynë i gjatë nga Klubi i gocave të shquara të shkollës Pedagogjike.me mjaft siguri po çante në fushën e problemeve shoqërore…. Ky qe edhe fati i jetës. ku të mbyt era e pseudo artit. ç'mirëkuptim. veç ty në jetë unë kisha me t'kërkue. Globus R. kishin shtëpitë afër në plazhin e Durrësit e kalonin bashkërisht pushimet e gjata të verës.që qëndronte në ballë të mendimit më të përparuar letraro-shoqëror të kohës..e ulërinin: zonjë.' lajmotivin e gjithë jetës. (DRAGO SILIQI. Për gjithë ata që kanë dashuri.të lyera në masën e duhur. përjashtohen si armiq të Partisë. Kështu e shohim edhe ne. një nga shpirtrat me të pastër të kësaj bote. intelektuale e klasës së parë.. Edhe nuk vdes. të kaltra me doreza të bardha.as plaket kurrë si për çudi. në këtë libër analizon me thellësi gruan shqiptare.që shkrihen në një të vetme.. Poezia e parë u botua me 28Nentor 1935. Hidhini poshtë.të ofendonin. Minierë e thellë. me zonjat me buzët e kuqe.edhe këtë radhë. poshtë të gjitha maskat. DASHUNIA ……… Asht dashunia:krue i pashterim! Sa herë që pi.Dalja e kësaj firme të re. atribute që autores sonë 'i humbasin' deridiku në përshkrimin e vet të dashur duke e përcjellë profilin e saj drejt një rekuiemi. zotërinj! E ja.[fra gment] Maskat. Më poshtë vijon një shembull i rrallë kur ndjek thënien filozofike të popullit. plotësohet portreti me elementë të reja. më të pasurit. ndaj çështjes së Kosovës dhe Promemorja e Selfixhesë lidhur me shkeljen e parimeve bazë të të drejtave e lirive të njeriut. Drita Siliqi. me kaçurrela të verdha dhe sy te kaltër si xhami. Bashkëpunimi nuk është rastësi.e mençur. Penda e zhdërvjellët e Drita Siliqit.që fryn E plagët ma të randa t'i shëron.. që kinset sot po mundohen ta fshehin dhe ta harrojnë në turravrapin e tyre drejt sipërfaqësores. nënë e baba për Darinën e Laurën. Maska t.ku vetë Botuesi. pleq të gjymtë. Ajo provohet veç njëherë në jetë. që ka mbetur në hije në këtë kohë globalizmi. më e ngushta udhë e jetës. Më kanë mbetur të pashlyera kujtimet nga koha e fëmijërisë. Dhe Sasha i vogël. si një shembull i publicistikës . që do ishin një vlerë serioze. si publiciste nëpër udhët e Atdheut nga Konispoli në Fierzë! Fillimi qe koha.poezi të zgjedhura). Figurat të shquara të grave.Duke u njohur me krijimtarinë e saj të më vonshme. --Jo ulërita . ajo i quan poezitë e skicat e para "gati si ditarë. përkthyese dhe krijuese e nderuar. Të kujtohet Drita. për TY. është udha e së VËRTETËS. këtë figurë të rrallë të Rilindjes Kombëtare. DRITA NGA EGLANTINA MANDIA u desh një copë herë të mendoja si do t'a filloja këtë kuvendimin tonë të lënë përgjysmë pasi me të vërtet e paskam të vështirë të hedh penelatat për portretin tënd. ç'ngrohtësi. Veç t'i shihje si shtrëngonin duart. po mbetet një flakë e pashuar shpirti." ASAJ QE ANDRRES SIME I NGJAN ……… Kaloi koha. tek mësueset e para të Gjimnazit :"Sami Frashëri "e deri te bashkëpunimi i ngushtë. Xhemal Broja. Selfixhen. maturantja Drita Shundi.krejt papritur. E ndjera Drita Siliqi ishte një publiciste. kur ti u prezantove në grupin tonë të klasave të ulëta.…. . të cilën Naim Frashëri. gra. gjen vokacionin tënd. po edhe në historinë e emancipimit të tyre. thellë . Ndërsa Xhemali kalon në ilegalitet.. ashtu siç .KUR ZEMRA FLET. Fati na bashkoi qysh nga adoleshenca. me të cilën do të krenohej çdo Komb. ku lumturia rron. ku jetuan në kushte çnjerëzore. E për të mos ardhur shumë rrotull . Milla Vangjelin. veçse mbolle respekt e zgjove dashuri të përjetshme në zemrat tona të njoma . ndoshta më e heshtura." Në vend të veçantë në krijimtarinë e S. E vërtetë.të qëmtuara me kujdes nëpër arkiva e biblioteka.e endrrave të përhershme'që Shqipëria e jonë e vogël dhe e varfër të përparonte.po u jap lexuesve vetëm njërin nga pesë portretet e tua botuar tek libri yt i mrekullueshëm:GRUAJA SHQIPTARE. Mikja ime e shtrenjtë. evidentoi: "Publicistja e njohur.e s'mund të të flas? -Njerëzit?-tha e përkulur nga unë. Me themelimin e Partisë Komuniste Shqiptare. si fëmijë kisha një tërheqje e përfytyrim të veçantë për njërën nga motrat Ciu. Për të qarë e për të qeshur. Sefixhen e arrestojnë. Nuk the shumë fjalë. Si një ndër organizatorët e demonstratës të 22 Shkurtit në Shkodër. Drita Siliqi zonjë si në skenën e një teatri absurd. në ditët tona." Asht dashunia:erë e liri. çifti Broja u vu në shënjestër. siç është edhe emri yt. nën kujdesin e gjysheve të mira. Se librat që shkruan a zgjedh njeriu. pjesë të zgjedhura të Dora d'Istrias.ish ajo epokë personazhesh tragjikomikë!Pse ishin aq të trembur nga një Zonjë aristokrate ato maska? Ndoshta ishte forca e argumentit dhe logjikës në çdo gjë që shkruaje. trime e rrallë.e nuk po e bezdisnin fare njëra. Kur sytë e mi panë dy sytë e tu… ……… Ti çdo minutë tashti më dukesh pranë. të njëjtën maskën sensuale?' -S'është e mundur klitha i pezmatuar.. S'asht andërr kjo. Selfixheja e bashkëshorti i saj.tjetrën. të bazuar dhe argumentuar me fakte të vërteta e të pa diskutueshme. si ndoca manekinë të mjerë!"…. me flokë valvitëse. Andërrat rinore Në një fytyrë të vetme m'u shndrruen mue Unë s'e harroj kurrë ditën pranverore. portretet që ravijëzove në . veçanërisht të atyre që lanë gjurmë lapidare në historinë e shtypit shqiptar. përshkruhen me ngjyra të gjalla dhe përcjellin te lexuesi mesazhin se roli i gruas në historinë e kombit. që e bën atë më të bukur për të gjithë Po ta shohësh thellë. e tërë ajo turmë elegante e se dielës ose më saktë. S'mund t'a duroj një hipokrizi të tillë! -Asqë e vlen të dëshpërohesh për gjëra kaq të parëndësishme. Po mbas çlirimit.'Shtypi'.vajze ngjalli shpresë e gëzim në radhët e letrarëve dhe lexuesve shqiptare. sa të kënaqur ishin që po takoheshin. pas deklarimit të Xhemalit kundër vijës së ndjekur nga P. MIKJA IME E SHTRENJTE. ka ditur të ngrerë piedestale për gruan shqiptare."Seksi i Shpërfillur"dhe"Intervistë me historinë" ashtu si edhe tregimi :"Maskat'e Gianfranco Draghit. zonjë. ç'ëmbëlsi.. kur ti e gjete princin tënd. që edhe ti grise ca maska ne një Seli tepër prestigjoze në kryeqytet? Ato të ndiqnin."Sefixhene tënde. të gjithë ata persona të shoqërisë së lartë... Afërdita Asllanin dhe veçanërisht Selfixhe Ciun{Colombia] janë nga më të arrirat. Se sheh që janë të gjithë të maskuar? Të gjitha maskat që njihja ishin aty.[fra t. Edhe pse artikulli është disi panegjirik dhe kjo lidhet me sa duket me një afërsi shumë të madhe të autores me të ndjerën. plot nder e dinjitet njerëzor. që takohej shumë dendur në faqet e gazetave të kohës i përkiste Selfixhesë.'" Drita dhe Drago Siliqi është e"RINIA E NJE SHQIPTARE".me urdhrin tim. hoqën maskat dhe më vështruan. Mësova.si krijuese e talentuar dhe plot personalitet e me mendime të pavarura. që as vdes as plaket.ma shumë të shtohet eti N'te pasqyrohet qielli në kthjellim. që do të na udhëhiqje me dashamirësinë e pafundme. vraponin pas teje.…Me 23 Mars 1946. tek librat e tu.PROFIL INTELEKTUALI R E diel. e urta dhe e mira Dritë.si në një takim. mikja ime e shtrenjtë. Ja më në fund i gjeta edhe unë fjalët magjike për profilin tënd. Në Janar të 1947 u internuan në shkrepat e Kurveleshit. e gjen të shpërndarë si fill i kuq. u rrit larg vështrimit përkëdhelës të prindërve.duke u ngritur në këmbë. ç'dashamirësi e ç'dashuri! E si puthen!Dy maska . Kjo e re që pati kapërcyer drotjen e botimit. Vështro. nuk janë gjë tjetër veçse dritare të shpirtit.drejtuar udhëheqjes së partisë. Siç kujton Selfixheja "shkruanim tepër të ndrojtura".mjaft me këto mashtrime. kur dy familjet tona. me veshjet e këndshme mëngjezore. kur si studente shfletoja shtypin e viteve"35"se pseudonimi Colombia. …….[fragment] -Perse-i thashë rastisëm në një kafene? E di që njerëzit më bezdisin.24. Një rreze e vërtetë drite.që plot visare ndryn Pallat prrallor. Musine Kokalarin.është e hershme. Ky shkrim u ndoq nga shumë të tjerë në revistat"Bota e re" "Diana" "Java"e gazetat' Drita' . 29 Shtator 2013 Një shkrim i realizuar me shumë ndjenjë nga autorja për një emër të dashur. Kurrë s'mund të pajtohesha me përndjekjen e pafund që u bëhej nga regjimi i Hoxhës.për jetën tënde të bukur. Nuk vdes. POETIN dhe u bëre burim frymëzimi për të: REKUIEM M këtë libër për Ollga Plumbin. personalitet i spikatur. Unë. Si kritike letrare e studiuese me sens te rrallë përgjegjësie. po që ishin pasqyrë e shpirtit të saj të trazuar..qenë ndër të parët anëtarë të saj.Brojës zë bashkëpunimi me revistën prestigjioze"Bota e re". që të gjithë me kokën bosh. Si mund t'i durosh? Ç'sy të përzemërt. Ma e pafundshme ajo ashtë se deti. e më në zë të kësaj toke. përpjekjet e saj të gjithanshme për të dalë nga vorbulla e obskurantizmit në dritën e civilizimit. Sikur buzëqesh e rrugën çan me mue… Edhe njëqind herë rasti po të ishte dhanë. po të studioheshin në fakultetet e gazetarisë. e quajti:'Elena Gjika nga Përmeti" 'Ish në dituri si deti.. Maska t Maskat Edhe në përkthimet e ORIANA FALLACIT. e bukur. e brishtë qe ajo kohë e rinisë së hershme e dashurisë. të gjithë:burra.K. si rrëfime të vetvetes. po me një fuqi tërheqëse në vështrimin e zgjuar e të menduar. që na e sollën të plotë. krejtësisht të gjallë ashtu si e përshkruan ti: …"Njohja ime me Selfixhe Ciun. turma e pushuesve me pantallona rozë. inteligjencën e shquar.ka qenë një rol parësor. e cila filloi të shkruajë në moshën 17 vjeçare.e nxjerrin sheshit të njëjtën maskë.

Avni.. Safet Butkën: Në Ventotene ishte i internuar edhe një profesor korçar me emrin Llazar Fundo. Larg nga atdheu S'e di ç'dua në Mongoli. Rusi. lindi në Goricë të Korçës më 20 mars 1899.. ata vranë qysh në fillim filozofinë për një Evropë të Bashkuar.Një portret të Zai Fundos. im atë është zhdukur nga sytë dhe zemra më rrëshqasin lotë përzihen njerëz karroca makina por unë asgjë s'dalloj përreth babanë tim e mbështjell toka sot ky shpirt në heshtje vuan. Enver Hoxha.. i shkroi një letër Fan Nolit: 'Pandeha se komunizmi ishte si Krishti... derdhëm lotë Bashkë me ne dhe Shkëlqesia* Nuk harrojmë premtimet që bëmë të gjithë mbi Tokën Mëmë fuqi do të mbetesh fli i qetë. syri sheh qiellin tej. Fundo ishte bërë komunist në Paris gjatë studimeve universitare. Oh. por ai qënka më i keq se djalli'. u vu pas murit dhe u pushkatua. në Rilindjen evropiane. nuk të kam parë prej vitesh baba larg andej-këtej në mërgim KUJTOJ TOKËN MËMË Vetëm stepë. komunist besnik. Gjermani. luanim me topa bore nuk e dinim që matanë. Në fillim ky ishte komunist.P E diel. në Paris. na jep një tjetër mik i tij. jo. Syri sheh lopë. në kulmin e burrërisë. duke kërkuar tek tekstet antike qetësinë e shpirtit që ia kishte marrë dështimi i përvojës së tij komuniste dhe që nuk e gjente gjëkundi. kujtohem. larg në Korçë. i kristaltë më çon në Korçë larg fëmijë. Në Ventotene u bëmë miq. zgjidhet kryetar i saj dhe drejton gazetën me të njëjtin emër të shoqërisë. Ishte më autoritari nga gjithë shqiptarët. DIMËR NË MOSKË Bora me flokë të dëndur mbulon kupolat e Kremlinit ky peizash i bardhë. Austri. me origjinë nga Voskopoja. Ndërkaq shëtiste i qetë. u njoh me partizanët komunistë duke u thënë kush ishte dhe që po vinte të luftonte me ta. copëza jete. 45 vjeçar. të asaj çka ai përfaqëson. i bukur e i drejtë. Nëse 7 dekada më parë e nxorrën nga jeta. Ai i përkiste një familje tregtare. Duke vrarë Fundon. dëshmi të shkëlqyer dhe të dhëmbshme. Përktheu nga italishtja A. Në Vjenë u lidh me Federatën Komuniste Ballkanike. mendësinë. pra ortodoks. Zhiti FALEMINDERIT ZARATHUSTRA Ndjehem i këputur si ariu që shtriq putrat Në mëndje më vijnë fjalët "Kështu foli Zarathustra" Shkoi ai andej lart në mal mbi shkëmbinj e troje guri Po përse e le kënetën o i madh Zarathustra po përse e lëmë atdheun  Vijon në faqen 24 .. të luftëtarëve dhe martirëve.. Teksa flasim orë dhe orë s'e ndjej kohën që rrjedh vetveten brenda teje aty e gjej gjithmonë dhe bredh nëpër botë nga një vënd në tjetrin me vete mbaj si suvenir diamantët sytë e tu. Mirëpo. pasi e kishin torturuar egërsisht. dhe këtë herë si krijues. AVNI RUSTEMI Ti ngrihesh kaq superb dhe përballë na shfaqesh më i lartë për ne se kjo kulla Eiffel. Dua të shpresoj se përveç meje ka ndonjë shqiptar në botë që e kujton? 3 . Me asgjë nuk do t'i këmbeja edhe mbret po të më bënin. Kuajt duke galopuar hingëllijnë vazhdimisht dielli si një furrë përflaket humnerave të reve. kishte krijuar lidhje me jo pak kundërshtarë të Stalinit. Por po të shtyhemi më thellë.. angazhimi i tij politik kishte arritur përtej Shqipërisë. gjithandej në mbretërinë e stepës zbardhëllon nata e dimrit. e largët. po edhe intelektualëve. Interesohet për krijimin e një partie komuniste në Shqipëri dhe punon për grupin komunist të Korçës. por ti jeton ato fjalë mbi varr më janë gdhëndur në zemër. përkthyem këto poezi të tij nga italishtja. I kishte shpëtuar arrestimit dhe kishte rihyrë në Moskë ku punonte në Internacionale. kaluan që kur s'je. zgjohemi e flemë si hajdutë? Sa më pik ky zë misterioz! Kështu foli Zarathustra Të mos zvarritemi si lypsa në llum dhe në vënde përulëse duke u ngushëlluar me fjalët "Kështu foli Zarathustra" dhe një dorë e fortë më ngre lart me forcë Tungjatjeta Zarathustra mirësevjen Mbinjeri. të gjithin.. Tajar Zavalanin. Pas 8 shtatorit kur u lirua dhe grupi i fundit i të internuarve të Ventotenes.Të kujtojmë Llazar Fundon. Qysh prej asaj kohe ai u bë një antikomunist i vendosur. Dhe ja ç'tregojnë bashkëvuajtësit e tij.. Hasan Prishtinën. diplomohet për filozofi në Moskë. Francë. bashkëpunëtor aktiv me Luigj Gurakuqin. Lazar Fundo zbriti në bregun puliez. duke mërmëritur me zë të ulët fjalët e Platonit që ishte duke lexuar në greqisht. etj. Moskë 1930 PËR TY E.25 vjeçari që gëzonte respekt të madh. Shkurt. një figurë interesante të historisë sonë në gjysmën e dytë të shekullit XX. Në nderim të Zai Fundos.. ai. Fundoja . atëhere. të cilët ishin futur në politikë vetëm së fundi.. Kthehet në atdhe si jurist.Paris. dhi Kujtoj atdheun larg në Mongoli Me një krrabë të gjatë vrapon një bari kullot kopetë si në Shqipëri. s'dihet në ç'ditë. mërgoi në Itali.. kur vajti EUROPIANI I VRARË në Rusi dhe e pa me sytë e tij se ç'ishte në praktikë komunizmi. me të cilët fliste shpesh për mallkimin e regjimit të Stalinit. por i edukuar në një atmosferë kulturore liberale në vendet demokratike. lejla. përtej kishte ditë si këto. sepse e quante komunizmin shpëtim të njerëzimit dhe model të barazisë e të humanizmit... Bionde elegante trupi i drejtë qiparis sytë lëshojnë shkëndija sytë e tu të mëdhenj. dimërore.. ia thyen eshtrat me porosi të diktatorit të ardhshëm. një porosi të hershme. pa një drejtim. ku bënte pjesë dhe KONARE-ja dhe Komiteti për Kosovën.. do të gjejmë dhe beteja për Evropën. Mbi ty ne u betuam s'do qëndrojmë pa u hakmarrë. ideatori i Europës së Bashkuar. jep leksione në Lening rad dhe anëtaroset në Kominter n. Më sheh në bebëz ndërsa pi gotën me liker s'të dalin fjalë nga goja veçse sheqer e mjaltë. ___________ * Fan Noli PER VDEKJEN E TIM ETI Mëngjes mbytës më duket dhe zemra më ther dihat Nga Korça mbërrin lajmi babai im i dashur nuk jeton babai im kaq i mirë tani s'do të jetë më me ne dhe unë që shumë të desha nuk kam mundësi të të hedh një grusht dhé Eci nëpër rrugën e gjërë në këmbë. sepse kemi qenë miq për disa vjet.. POEZI NGA ZAI FUNDO Botohen për herë të parë dhe nëse ballin nuk munda të ta puth përulem me nderim nga këtej. sado të vjetra qofshin ato.. 1.. të gjetura nga profesori italian Giovanni Falceta. dhe kur Dimitrov ishte arrestuar pas zjarrit në Rajhshtag. mik i dashur. Në Ventotene ishte afruar në mënyrë të natyrshme me ish-komunistët dhe socialistët. që iu mungonte jo vetëm pastorëve myslimanë. Duke qenë se besimit të tij i shtohej inteligjenca dhe njohja e jo pak gjuhëve.."Të dëgjojmë" prof. 2. nuk janë pak Dhjetë vjet në mërgim Dhjetë vjet që ti s'jeton… Ëndrra e madhe për atdhenë na mban në jetë na lumturon U betuam mbi varrin tënd u betua Shqipëria. Më pas shkoi në Bashkimin Sovjetik. Dhjetë vjet në mërgim. sa e largët Shqipëria zemra më derdh gjithë atë mall kur rrëshqas mbi borën e ngrirë befas arrij në Korçën e kujtimeve. por prej qytetarëve të saj. federalisti italian Altiero Spinelli.. Shqipëria është në Europë jo vetëm prej hartës.. në autobiografinë "Si provova të bëhesha i urtë": E ndiej për detyrë të flas këtu për Fundon. atë ndjesi ku paska pasur dhe shqiptarë që paskan lënë një gjurmëz drite. Zai Fundo NGA MËNGJEZI NË MESNATË Nga mëngjezi në mesnatë kur dremit i tërë qyteti për tokën mëmë mendoj Më trallis ajo. atje sipër. futet në shoqërinë "Bashkimi" dhe pas vrasjes së Avni Rustemit. 29 Shtator 2013 IN MEMORIAM-25 Me tekstin e shkrimtarit Visar Zhiti vjen përkujtimi për Zai Fundon. po aq sa ç'ishte dhe antifashist i betuar. dhe ulërin e shfryn Veriu fyelli i bariut meket. hulumtues pasionant i jetës së Zai Fundos PERSONAZH NGA VISAR ZHITI E pushkatuan në shtator të vitit 1944. Ndërkaq gjallërojmë një aspiratë. Dhjetë vjet. të shtyrë nga neveria për pushtuesin fashist. Avni. me flokë bjond që ia merrte era. dele. Po kush ishte ai që vranë në atë shtator të hershëm? Zai Fundo. ndjej një angushti të madhe Dhe ja pse shkruaj për të nxjerrë nostalgjinë që dallëndyshen e Shirokës ma sjell kaq të zjarrtë. është detyrë ta sjellim në kujtesën tonë kolektive. sepse kishte një përvojë politike të gjatë dhe komplekse. kaloi në Shqipëri. Kur nisi era e spastrimeve të mëdha. V. Zëmrat tona patriote shpata u bënë për Shqipërinë Prandaj larg atdheut.. Kur ra qeveria e Nolit më 1924. ma dërgon në shtëpi tek të afërmit sepse zëmrën e kam Korçë vetëm trupin . Studio në Liceun France z në Selanik dhe pastaj për drejtësi në Sorbonë. Sa ndjellës manikyri në ato gishta kaq fine. Ishte a s'ishte dyzetë vjeç. Fundo ishte në Berlin si një nga bashkëpunëtorët e tij.

. përvëlim i ciknës së ornamentit rreth shtratit të bardhë.. gishtërinj lakuar si kënde pa gradë. i burgosuri. kallamishte që fsheh mushkonja.. ndarje e vështirë. Ku ajri mungon. Jashtë porte rri. rezistoj mes zhurmës së tyre. Maria Margaretha Stemmer. hulumtues pasionant i jetës së Zai Fundos. por pas një viti EUROPIANI I VRARË hiqet për shkak të veprimtarisë së tij antifashiste dhe internohet në ishullin famëkeq Ventotene. Zai Fundo i ndër pret mar rëdhëniet me Partinë Komuniste dhe Kominternin.. GJITHMONË KAM DASHUR Gjithmonë kam dashur të marr një letër me zarf e zhubra fjalësh mbështjellë. Këngë e pakënduar kurrë. me panik të madh. Muzafer Pipa.. gjëkund s’i ndiej. qeliza e fundit e një qyteti. Adresë e vjetër.. që përmban bazën e idealeve për unifikimin e Europës.. nuk je as ti. me të cilët Zai. Dashuri e thellë. Kombinati ka vdekur. atë ndjesi ku paska patur dhe shqiptarë që paskan lënë një gjurmëz drite.. Bota e mbetur pezull. largohen për në Bashkimin Sovjetik ai gruaja me të cilën bashkëjetonte. U shpërndanë rreth meje mijëra buburrecë shatërvanë. nga ëndrrat dhe shenjat.. Mbi kufijtë e fustanit të nënës.. Streha e gjatë e godinës rënduar nga qindra fole zogjsh.. Gjithmonë një autobus largohet. mbi shpatë lëkura e djegur do vetëtinte. Nuk i fus dot ndër tegela dhe linja. diku në lirishta. gërryes. perëndimi i fundit i një qyteti. Mesdita në Tiranë është valë. si pellg i vogël. derisa e pashë. atë që nuk e ndaj dot kurrë... Por po të shtyhemi më thellë. Fustani i mamës u bë i bukur. pa kallëzat e grurit dhe foletë e larashëve. Por aty. më le në shi. si të qe statuja gjigande dhe sheshi i Shën Pjetrit në Romë. një qiell me re. Shenjë dashurie. nuk di ku gjendet. afrohet dhe bashkëpunon me nacionalistët shqiptarë. sa vetë syri.. Isuf Luzaj.. si të qe statuja e fundit. një urë mbi lumë. Pastaj tinëz të rrëqeth e ftohta. Mbështjell qiellin e tokën. e shtyn për larg. U ngrit mundimshëm. hartuan Manifestin e njohur të Ventotenes. Dhe ëndrrat tona zbardhur. Pastaj. Makinën qepëse. edhe pse te unë nuk trokiti kurrë. Pluhur ose baltë.. "Për një Evropë të lirë dhe të bashkuar. në çastin e fundit. dhe kartëmonedha të vjetra. me ëndrra. në cep të një kohe tjetër. Gjithmonë kam dashur ta nxjerr Ta end nga e para. as të fshehtat e mia. ndonjë thinja tekanjoze ndër flokë. e shkruara e vjetër. . lidh e zgjidh lulet aromë livande Çdo ëndërr e pashë. basme dhe një gjeografi të re. si fustani i mamës. as gazmendin si lulkë mbi fustan. E mori me vete babain tim. si fruta këputur.. në oborrin e shkollës. harruar në xhep.. larg portit të shkretë në perëndim. që e dinin për trockisht. As unë s’e shkrova dot një letër. mëndësinë. mbushur histori. Gjilpërat thyhen mbi fustan të vjetër. u bashkua me vëllezërit Kryeziu dhe me misionin britanik në Malësinë e Gjakovës.  Vijon nga faqja xx NGA VISAR ZHITI Më 1933 shkon në Gjer mani. në Rilindjen europiane. Harta e humbur e detit ndër valë. aty. qiell i përvëluar në muzgun me shi.. është ngrirja në brinjë thëllimesh. ndërtuar me izotope ngado. si pjesë e humbur vegimesh. zhyten pikëllim. Atje. mes një litari që vërtitet.. por nuk mundi dot t'u shpëtonte atyre mes të cilëve erdhi të vashdonte luftën për atdhe. As shtjellat e tymit. me erë të vjetër gjethurinash. I paprekur është aty. Ne shkelim vragat në vragat e ikjes. Po babai im? Autobusi e merr dhe pas xhamit Përqafimet nuk kanë vlerë. Liqen i pastër i njollave të brishta. Avlëmendi i mallit. Altiero Spinelli.i mban ndër gishta. Jeta matej me copë teke. Ike pa frymë. Më ngadalë se ikja.. a sërish e ndjell. Dhe netët e përhumbura pa gjumë.. është mëma ime-një gur i rënduar.. gënjeshtër e thënë nga të rriturit... e pashprehur dot. më del pa frymë.EREDITUS E diel. Mes një reje pluhuri... Autobusi u nis Dhe dora ime hark përmbi qiell. herë bëhet gri. do té gjejmë dhe beteja për Europën. nga rruga e parë.. Sapo kishin ikur. Më shumë nga ajo s’do duronte.. me intelektualët e njohur Safet Butka. me kuaj të vdekur.. Rrëshqet kilometrat.. shpesh autori nuk përdor shenja pikësimi si surealistët. mbledh bulëza aq të ëmbla meraku.. te fundi i pragut.. me vraga përrenjsh në faqe.. Drithërima të më pushtojë. me gjumin e një tufë dhish. diku në një anë. pa intrigën e kurorës së mbretit. . etj. Kishte shpëtuar nga kthetrat e Stalinit. një këngë e bardhë. Vështrimi im aty mbeti. Në hijen e lisit të madh në oborr. Pas rënies së fashizmit Sandro Pertini e mbështeti vëllazërisht Zai Fundon që të rrinte në Romë. kurrize e lule të shtypura. si trishtim fushe. aq i bardhë. Copëzat e petaleve. por kjo është zgjidhja e saj. rrugë pas rruge.. dhe sheshi i Shën Pjetrit në Romë. Kundërmon dashuri dimërore postieri. shok me Dimitrovin dhe. dy breshka të heshtura shekullore e bezdia e polenit të vjetër në gishta. Herë duket natë. Si një zog ka harruar udhën.. flutura dhe këngë mjellme. Ernesto Rossi. linjat e buta të trupit. babai im-një botë erëmirë. Dhe pastaj të verbohesha thellë. P OEZIA AUTOBUSI U NIS Autobusi u nis.".. Fërgëllonte fustani. kapërcen majtas e djathtas.ku shkelte ai. kush e di se ku. njësoj si kodra e shkretë. Dhe lisit me gjethe të vjetra. kur ndahem prej saj. Dhe kilometrat e një kombinati që tym pafund prodhonte. Iku ngadalë. të Duçes dhe të Hitlerit. pasi u nis ime bijë në ditën e parë të punës. Më huton zvogëlimi pak e nga pak. dhe syçkat e prishura të trikosë blu. Ndikon shumë në vullnetarët që do të shkonin në Luftén e Spanjës. Puthja e pamundur do zgjohej pas porte. dalë boje. fusha e zbrazur. në atdhe. kuti plot arturina. Gërshëra preu ngadalë përkushtimin e saj.. dalldisur nën një cohë delikate. Në xhepin e vetëm. në Bytyç. por dhe me ideologët italianë të Europës së Bashkuar. në stinët me shi. që bëra unë.. Autobusi u nis. netët pa to i mendoj shpesh. Letër e humbur mban fatin që s’e kam.. gjithsej nëntëdhjetë centimetra. e ndoshta po qan. U bë mëngjes. Mija kilometra larg sepetit. Derisa e desha. Pas draprit dhe kombajnës. një e nga një. Kërrusem të mbjell lule në një kthinë betoni.. Duke vrarë Fundon.të vdisnin me radhë. Mund ta ngrejë gjendjen poetike dhe me më pak vargje. Mija kilometra larg lisit të madh në oborr. gjumë kolektiv. në shtator të 1944 kapet nga partizanë jugosllavë dhe i dorëzohet komunistëve shqiptarë. provoj me gulshe. bashkatdhetarëve. S’e mban sepeti i vjetër. si pajtonë të heshtur.. Nis punën si mësues gjimnazi. tunele thesaresh dhe përralla magjie. Ikën pa tingujt e këngës së fundit. Në ditët e ashpra. për udhët që bëra bashkë me tim atë. bashkë me mikun tjetër të tyre Stavri Skëndo. Në nderim të Zai Fundos. ditën e parë në liri... dashuria e tim eti.e në sy. Në Kolesian të Kukësit e pushkatojnë menjëherë. te pragu. Mamaja dukej e bukur me atë fustan lulebore. As lulet e fikura. Në këto poezi ka mall atdheu dhe hapësirë euroaziatike.26. si të jem banor i huaj i një qyteti kinez. Flutura rreth jakës me të qeshurat e çdo moti. humbur. së bashku. sa nja pikë loti. Trikos një syçkë sërish i rrëshqet fustani i grisur. Pasi del kundër Stalinit. të asaj çka ai përfaqëson. bunacë rëre. Në copa kujtimesh.. por shenjë historie për ta nuk jam. znj. me ca mbeturina vere nëpër gjethe e bar të djegur. Kthehet në atdheun e sapo pushtuar nga Italia. derisa agon. Sekrete e numra llogarie. Vajza ndarë në tre turne si kategori pambuku në xhepat e vjelëseve. Një kartëmonedhë i fut me ngut. kur të jem e lodhur. MËMA IME Mëma ime rri e fundit.. brenda shpirtit tim. përkthyem këto poezi të tij nga italishtja. Atje do të jetë me bashkatdhetarët e tij. para atij malli.. ata vranë qysh në fillim filozofinë për një Europë të Bashkuar. Pa ty s’e përfytyroj dot botën. FUSTANI Fustani i mamës ishte i kohës tjetër. si vajtim i gjatë. të gjetura nga profesori italian Giovanni Falceta. lidh e zgjidh lule aromë livande Çdo ëndërr u bë. si Apollo endet. qytet antik mbi komo.këtu. Dhe shtigjet e grave kërrusur.prerë me ngut. por ai vendosi të shkonte në një tjetër shesh-beteje. I ruajti për motrën ditën e parë të shkollës. pas akuzës. gjithmonë dhe pak.. hojet e poreve mbushur drithërimë.. dhe ndonjë lulëkuqe e këputur shenjë orientimi. kam dashur. Në hijen e lisit të madh në oborr.. rrahje dhe aromë djerse. Ishte shtator. një e nga një. veri e jug. 29 Shtator 2013 Nga Miranda Haxhia P Kemi shkëputur këto poezi nga një cikël i autores përcjellë për “Milosao”. ku do ta vë kokën? Prej vitesh yjet janë pakësuar. fusha e tërë. ndonjë kallëz në fushë të kuqe. e zbrazur si një orizore pas stuhisë së shiut. Kominterni e dënon me vdekje. me Kryezinjtë e Kosovës.. kur hapat i hidhja. fllad arabeskash do na përfshinte... ta vazhdonin së bashku luftën. ndjek ikjen time. pa mundur dot të mbajmë kthimin.. harkimet e ëndrrave dhe ca pika loti Nëpër tegela ngjitur.. si gjyshja ime që u fik dosido. e mori me vete udhëtarin e dashur.. pastaj agon. mbajtur me zor.