You are on page 1of 28

AVUSTURYA MACARSTAN VE TRKYE 1839 1848 M.

. WILLIAM REY PARS JOEL CHERBULIEZ, EDTEUR 1849 NDEKLER XI - Constantinople_ Les Francs XII- Brousse et lOlympe XIII- Constantinople Moeurs et politique XIV- Smyrne Mtlin XV- le commerce en Orient 221 250 275 301 324

YAZARIN UYARISI Bu yolculuklardan kimi blmler, Cenevre Evrensel Ktphanesi (dergisi)nde Kasm, Aralk 1848 ve ubat, Mays 1849 da ayr yazlar halinde yaynland. Son yllarda, daha nce, yllarca yaadm lkelere ilginin artmas, yeniden kaleme sarlmam iin yreklendirdi beni; ve yine ayni nedenledir ki ilk yazlarmn snrlarn bugn genilettim. Bugnk, bylesi ilginin eserimle ilgili hatalar konusunda okuru hogrl klacan yrekten hissediyorum. Bu eserin , biimi gibi ierii de (mektuplarda olduu gibi) yapay olan kitaplar araclyla ve genellikle abucak karar rettiimiz lkeler hakknda, oralarda yaam birinin iten baz gzlemlerini sunmaktan baka bir iddias yok.

Belki bir svirelinin yolculuk ederken salkl karar vermesi pek yakksz olmaz.. nk o, ocukluundan beri ok eitli liberal kurumlara, stelik lkesindeki hkmetlerin okluuna yabanc deildir. Ulusal gurur onu krletirmemitir ve bir ngiliz ya da bir Fransz gibi tek tip karar vermek iin ulusunun kaide tana balanp kalmamtr. Baka halklarn zelliklerine ve geleneklerine kar hogrsz deildir, zira lkesine gelen ziyaretilerin eitlilii ondaki, yeni olandan, tek kelimeyle kendisi olmayandan rkmek doal eilimini erken yalarda ortadan kaldrd. Byledir hep, snrlarmzn topraklar, en kk harekette ya kulak kesiliriz ya da hemen ayamz dar atarz. Yabanclarla bylesi iliki iinde olduumuzdan, onlar hakknda karar v ermeyi reniyoruz. Bir ngiliz , bir Avusturyal hakknda sradan bir franszn u anlalmaz korkusuna benzer eyler bulamazsnz svirede. Halkmn insanlarnn snrlar daha genitir, daha ok ey grmlerdir. Yine de bu konuda ileri gitmekten korkarm, ulusumu dolaysyla kendimi sslemekten holanacam gerek ya da hayali avantajlar dzeyinde okurun beklentilerini ykseltmek istemem. Tek arzu ettiim ey, Paris ya da Londra yaranndan byle bir kiinin modaya uyarak yaynlad saysz yolculuklarda varsaylan gzlemlerin doruluu konusunda kuku duyulmamas, ve dary yaayan ve daha iyi tanmak adna dardakilerle konumakla zaman yitiren bu alak gnll gzlemcilerin dikkate alnmasdr. Yolculuk srasnda baz notlar almmdr ama fazla arya kamadan ve yalnzca zevk aldm, durumlarda. Hayatmn hibir dneminde bir dev, bir yk gibi yapmammdr bunu ve zellikle yazdklarm yaynlamay hi dnmemitim. Bunun dnda bir amac, verilecek hesab olmayan gzlemci kaytszlndan kam

pek ok ey olduunu grdm. Ama belki de genel izlenimlerim pek doru deildi, eyann tabiatna iyice yaknlam deildi. Kalemi elime aldmda notlarmdaki, hatralarmdaki daha az solgun grnenleri topladm, gerisini attm. Ortaya yine de bir ciltlik bir ey kmas beni artt. Bu alma geen yln sonunda neredeyse bitmiti ve o zamandan bu yana yakn olaylarla ilgili baz eyleri tazelemek gerekti. Eer bahsettiim lkeleri gerekten tanyorsam bu kitapta anlatlanlarn, deerlendirmelerin ounun doru olmas gerekir. Bununla birlikte bunun tm anlattklarm konusunda zellikle de politikayla ilgili olanlarnda byle olduunu syleyerek vnmeye cret edemem. Okuyucular, bu kitaba gz atma ltfunda bulunduunuz dnem ne olursa olsun, ngrlerimin ou, korkarm olaylarn artc gidiatyla altst olacaklardr, ite o zaman sizden unu beklerim: masanzdan bir yudum ekmei esirgemeyin benden, yani kendi yarglarnz iin kukusuz kullanacanz u hogr prltsn esirgemeyin benden, zira her eyin yaklp ykld, altst olduu ortamlarda en bilgeler bile lgna dner. Cenevre, 1 austos 1849

XII. BLM BURSA VE OLMPOS

Pera ve Galata hayat kadar yorucu bir ey yoktur. Daha buraya geliimin ikinci aynda, candan istediim, Asya yakasna, Bursaya gidip orada on be gn kalma frsatn yakaladm Alp grntleri, dinginlik ve gzden dm bir eski bakentin anlar, madenli su banyolar, atl gezintiler btn bunlar, Temmuz scaklarnda bitip tkenmi ve can skntsndan patlayan biri iin dudak bklecek eyler deildir. Perann arkasnda, Grand-Champ-des-Morts (Byk Mezarlk) tepelerinde gezinirken, arzulu baklarm ka kez bembeyaz ba Marmara sularnn arkasnda grnen Olimpos dana evirmiimdir. Hatta sanrm bu konuda hayal gcm biraz zorlamtm ve okul yllarnda sradan bir renciydim ama yeri gelmiken, Prusiasn kentini ve kurucusu Annibalin ansn, dan eteklerindeki bu grnmez yere, Bursaya bal olarak hatrlayabildim. Homerosun trkledii lmszlerin dzmece kahkahas herhangi bir Olimpos tepelerinde nlayarak, lyadada kim olduklarn anlamaktan ok, yaratlan sahneyi yakndan hatrladka keyifleniyordum. Zira sylemek bile gereksiz, Yunanistandaki ve Bitinyadaki ayni ad tayan iki byk da arasnda varolan sorunu daha ilk grte muhteem Asya Olimposu lehine bitirmitim. nceleri onu gryordum, daha sonra airlerin u elmas duvarlarn btn yl boyunca stnde tutuyordu ki yorumcular ve amlayclar bunlar kvlcm saan ve lmllerin zor ulaabilecekleri karlar olarak grmekten kendilerini alamyorlard. Oysa yunan Olimposu Asya devinin yar yksekliine eriemez [ gerekte Uluda 2543m. Yunanistandaki ise 2911m. Sanrm yazar ikisi arasnda izlenimsel bir deerlendirme yapyor, grntnn arpcl bu deerlendirmede rol oynam olabilir : N] ve nadiren karla kalpldr. yi niyetle son

bir uyar yaptm Avrupa yunanllar, pek deersiz Olimposlarnn nesine vurulduklarn bilmek zorundalar. Bu yutturmaca srdrlemez. Thesalyallar, lkelerinde Junon ve Jpiterin szde mekan olarak bilinen yerin zirvesindeki daa biraz nefes nefese ulam olarak dnn bir: lmszlere ait en kk krnt bulamaynca yce efendilerinin varolmayn anlatmak iin zr dilerken dnn. u kibar Hbnin sunduu nektardan bir damla bile yokmu. Aka mataralarndan bir yudum isinler ve mitolojik Olimposu ve elmas duvarlarn Egenin kar kysndaki komularna gndersinler. Gerek soylu davran bunu gerektirir, benzer durumlarda bilinli insanlar byle yapar.
YOLA IKI

Bursaya gitmek iin , Marmara denizini geiyoruz ve Gemlikte karaya kyoruz. Bizi drt be saatte kente gtrecek atlar orada bulunuyor. Sylendiine gre yerlilerin eyerleri var, var ama ktkten yaplm eyer bunlar ve Marsyasn bana gelenlerden kanmak isterseniz kendi eyerinizi yannza aln. Bu kyller hepsi iyi at binicisi ve eski Bitinyallarn ardllar. Atlarnn srtlarna iyi bakyorlar ve bir keeyle rtyorlar ama bir insann mee ktnden kesilmi bir eyer zerinde derisinin yzlebilecei akllarna bile gelmiyor. Bu yolculukta yanna tabanca almak bir ihtiyat ve zorunlu bir i, bir av tfei ise sizin zevkinize kalm. Yola ktmz gn hava olaanst tehditkrd. Ama bu blgede, haziran aynda gkyz uzun sre kapal kalamaz. Biz de emsiyelerimizin yerine Allah kerim lerle, sabahn beinde Pera tepesini indik. Perada oturan birinin grntsnn ardndan Boaz kylarnn grnts daha hareketli. Kuzey ve gney rzgarlar hi

anlaamyorlar. Koca bir bulut geliyor, kavga iinde iti kak gnei kapatyor, Marmara denizinin zerine youn biimde kyor.Ve ite ldayan renkler kararverdi: rzgar slk alyor, uluyor. Martlar ve kutan kular suyun yzeyini tralayarak uuyorlar. Bunlarn barlarna gkyz baka daha vahi seslerle cevap veriyor: Akbabalar, aylaklar ve kargalar kalabal ortal her zamankinden daha fazla huzursuz ediyor, keskin hareketlerle ve delici seslerle karkl artryorlard. Bu mzik Tuna nehri irketine ait Levant adl kk vapurun bordasnda da sryor. Otuz kadar Mslman yolcu var. Haremdekiler arasnda biri kprye km, banda yal bir dad, tpk cehennem bekisi gibi biri. Sanki yz hatlarn ne kadar saklarsa o kadar kazanacakm gibi. Ama tm sertliini yalnzca, sorumluluuna braklm kadnlara brakmay tercih ediyor. Azlarn iyice kapattryor. Bu kadar fanatik insanlarn gavurlarla yolculuk etmeye raz olularna iyice ararak, imansz baklarmz grebileceimiz nesnelerde younlatryoruz. Ama yine de byle. Trkler, karlarnn bir dadnn, kk bir zenci olann nezaretinde, irket gemilerinin bordasna gitmelerine izin veriyorlar. ster dzen ve disiplinin burada mkemmel olduu iin olsun, ister gerek mminleri iyi tanynca doal olmayan ve rahatszlk kadar iren bir mdahale hi olamaz gibi geldii iin olsun. Ama aslnda trk gemilerde kazalar [olaylar] oluyor.
HAL

Hali ylesine byk bir havuz ki demir alabilmek iin yirmi dakika geiyor. Daha sonra civarda labirenti ve her trl engel, boynuz gagal gemiler ortamndan syrlmak gerekiyor. Zira ssl ve yksek pupal homerik biimli trk kayndan silahl dev bar

gc ingiliz firkateyn vapuruna kadar her toplum, her yzyl; denizcilikle ilgili kendisinden bir eyler bulabilirdi. Limandan kmz mucizeye ve denizcilerimizin sabrna kalmt ite. Hepsi i banda. Ne alma! Kprden ve komu gemilerden gelen her dilden barlar ve binlerce meydan okuyan bakla yava yava hareket ediyoruz. Yalnz ngiliz konumuyor, dilerini skyor bir arpma tehlikesinden kanmak iin grbz kollarn kullanyor. Bir trk kay tek bana geiimizi engellemekte direniyor. Gemidekiler sigara ienleri, Adriyatikin sesli deyimiyle azarlyorlar ve gelen bu tehdit sesiyle hemen ilgilenen Trklerin, gemilerindeki her ii Allaha brakmadklarn anlyoruz. Sonunda etrafmzda hibir ara kalmad, serbeste ilerliyoruz. Fransz gmr ile Sarayburnu arasndan geiyoruz. Bu sarayn etrafnda ilerlerken Glhane Park olan byk bir yeillik yuma dikkatimi ekti. Ayni ismi tayan u gln ferman [Glhane Hatt Hmayunu] sultann halkndan ok Fransz gazetecilere hizmet etmek iin burada [okunmutur] domutur. Pera, stanbul ve skdar tepeleri birbirine karan dalgalarla birlikte arkamzda kalyor. stanbulun kysn kuatan eski Bizans kulelerinin izgileri belli belirsizleiyor ve yarm saat iinde Prens adalar, Proti, Antigone, alki ve kayalkl Prinkipo adalarna ulayoruz. Bu adalar, stanbul rumlar iin zevk ve bayramlarn zoraki arkadalardrlar. Hava gzel olduunda canl renklerle parldarlar Asya yakasndan beri kendilerini dalgalara atan lgn yzc bayanlara ok benzerler. Ama kt hava, dalgalar renksizletirir ve evrede bulunan kr kayalar, frtnann slklarna karp grltleri bize kadar gelen bir kpk eridiyle denizin dibini iaret eden siyahtan ayrrlar. Bir yamur perdesi kylarn grntsn kapatyor ve kendilerine atlan ekmei kapmak ve

denize dalmak iin gemiyi yukarlardan izleyen martlara elveda diyoruz. Gvertedeki yolcular kaderleriyle ba baa brakp salona iniyoruz.- ou trk olan gverte yolcular douya zg bir grnm sunuyor. Bunlar uzun yolculuklarda yirmi drt saat boyunca pek ok kez bacak bacak stne atm ubuk ya da nargile tttrrken grrsnz, yeter ki denizin suyu ve gn suyu baka bir eye karar vermesin [kyamet kopmasn] ya da bitkinliklerini, su iinde kalm hallar zerinde diz kerek oturmalarn bitirecek saat gelmi olmasn . Burada grevlerini alldndan daha bir dorulukla yapacak bo zamanlar vardr ve Mekkeye gidecek arac bulurlar, gerek ubuk pusulayla ya da en sofularn kulland portatif mknatslarla. Trabzon yolculuklarnn ounda gvertede melmi yzlerce yolcu vardr, deniz tutmalar, souklar ve donlardan sonra sabahleyin llerin kaldrldklar olur. Zira bu tr lm sonras, l ile canl yolcu arasnda gren gz bile yanlabilir.
BURSALI MOLLA Gvertede yetmi yalarnda olabilecek, ama yine de altmtan fazla gstermeyen ho yzl narin bir ihtiyar farkediyoruz;; Bursal bir mollaym. Yz izgilerine yaylan hznl bir iyi yreklilik havasn grnce Allahn sevgili bir kulu olduundan kuku duymuyorsunuz. Ama yine de giyimindeki u doulu zppelie bakar msnz: ban ssleyen dnyann en ho balanm beyaz bir sar, yumuak leylak renkli, dalgal merinos kumandan bir giysi, kiiliinin geri kalan her yann saryor. Sadece zaman zaman iki zarif pabu burnu bedeninin alt ksmnda byk bir zevkle ortaya kyor ya da geni kol yenlerinden iki narin el kveriyor. Bu mollada byk bir kii havas var, ama nemli kiilerden biri olduunu kendisinden renmek gerek. Hkm srmekte olan Sultan Abdl Mecidin hocasym. Dostum Peral L*** komplimanlarla yanayor ve padiaha hat (gzel yaz) dersleri vermi olduunu reniyor. Bu, burada bizdeki felsefe dersleri kadar ne mli bir derstir, eitli yaz biimlerinin zerafetleri ve glkleri retilir.

- renciniz padiahta byk meziyetler grdnz m? diye soruluyor. - Mkemmel bir insan. Hibir ders benimki kadar houna gitmemi ve ben onun en beendii hocaydm. - Byle olduuna inanyorum. Zat- ahanelerinin bizzat yazd , babas Mahmudun mezarna hrmeten braklm, gzel Kuran sayfalarn grdk Tahta kan gen ehzadedeki bu zen insan duygulandryor. - Elbette Efendim, zaten yazs harikadr. Padiahmz, efendimiz, Allah korusun, srf Osmann klcn kuanp haremi kadnlarla doldurmay dnmemi, babasnn kllerine [toprana] hrmeti de dnmtr. - Tanr onu koruyacaktr. - nallah, ama , bu arada, her ey ktye gidiyor, ayet peygamberimiz mezarndan kp gelse, peygamber gzyle ne grecektir? Mslmanlar gavurlardan ayrabilecek mi? - Ne demek istiyorsunuz? Bence aksine, halknz, bizden, hristiyanlardan eskisinden daha ok nefret ediyor. - Eski gnlerin anlay uzak ; zellikle , mslmanlarn, peygamberi utandracak lde sarho olduklarn grnce. Ph! Yeri gelmiken, geenlerde mollalar toplantsnda , hristiyanlar arasnda bizim gibi suyla abdest alan ve yalnzca su ien yeni bir frka olduu sylendi. Bu konuda ne dnyorsunuz? Bunlarn bizim dinimize dneceinden kukulanyor musunuz? - Galiba Priesnitzin mezlerinden , su tutkunlarndan sz ediyorsunuz. Onlar iin din sz konusu deil. Sadece ar su ierek ve kurbaalar gibi bu svnn iinde yaayarak daha salkl yaayacaklarna inanyorlar Yine de bu aklama mollann houna gitmedi. Gerek hnzrlndan, gerekse dini propaganda arzusundan, yle cevaplad sonunda: - Bunu bilmem, Efendim, ancak Allah bilir dncelerini. Bu yal yarg, bu yaz hocas islamn de gemesinden ok , kendi evindeki sorunlarla megul hl. Derin derin i ekiyor ve nihayet varlnn biricik yarasn bize ayor. Zira nerde olursa olsun derdi olmayan kimse var mdr ki? Bay L***ye: - Ah! diyor, Mslmanlar arasnda en anssz koca benim. Sylesenize bana, sizin yzlerini gsteren , bakalarna irin grnen karlarnz size hep gleryz gsteriyor mu? - Soru hassas, molla efendi. Yine de unu anlamalsnz ki karmla tamamen birbirimize dargn yaamyoruz, sal iin Bursada bulunan karma ulamak iin can attma gre. te byk bir sepet ilek, beni iyi karlan diye.

- Keki! Byle kk bir eyle kurtulsam, Allaha kr. Karm iin yolculuk bile yapyorum, ne zengin olmam, ne de Kuran ilmine sahip olmam ie yaramyor. Aslnda sevdiim kadn ld. Siz kafirler bile benden daha mutlusunuzdur. te birka kelimeyle mollann hikayesi. Karsnn lmnden sonra ocuk denecek yata ok gen , baka bir kadnla evlenmiti. Hediyeye doymak bilmiyordu, molla da kendini yiyip bitiriyordu. Yeni al veriler iin stanbula gitmiti - Ona kleler gtryorum, diyor. Alt yandaki u kk zenciye bakn. Tam bir kk kara karga, pipo ve kahve sunacak, bu onun houna gidecektir. Oradaki u kk erkes kz sekiz yanda, bana on be bin kurua maloldu., diye ekliyor aziz adam, elini harcad paraya denk bir ykseklie kaldrarak. Karm isterse onu evlat edinebilir. Bu kutular hediye dolu ama en gzeli elmaslar. Kuyumcu vapurun kalk saatine yetitiremedi, bu meret de karmn en tutkulu ey olduundan, bunlar olmadan karmn karsna kmak istemiyorum. - Ne yapacaksnz yleyse?
- Dorusu yle dnyorum: geminin bir dahaki geliine kadar, bir hafta boyunca Gemlikte bir dostun yannda saklanacam. O zamana kadar elmaslar mutlaka alrm ve inallah, gzndeki ya diner ve ellerim dolu dndm grnce karm, ne eli sksn! demez. K,k erkesin banda, trk kz ocuklardaki gibi gevek balanm bir barts vard . Kza baknca, unu hemen anladk: molla, pazarda, gen karsnn ana efkati gsterebilecei daha iyi birini bulamazd htiyarlnda kadnlarn biraz oyunca olmu bu babalktan ayrldk, ama bu konuya noktay koymak iin unu eklemeliyim: ertesi gn daha dn ok korktuu Bursa sokaklarnda onunla karlatm: yz glmyordu. KARAYA OTURAN SER-PORVAS VAPURU

Hava lenleyin almt, biz de gverteye kabilmi ve Buz [Boz Burun] Burnunun ypranm kayalarn yakndan grebilmitik. Bu burun, tam karsndaki Mudanya krfezini korumaya alyordu. Burnu dolanca Armutlu plajnn karsna geliyoruz. Burada 1Aralk 1841 gnn 2 Aralka balayan frtnal gecede Seri Pervas gemisi karaya oturmutu. O zamanlar Suriye ile sava vard. Bakanlar stanbulda askeri bir ayaklanmadan korkuyorlard ve ne pahasna olursa olsun kurtulmalk istiyorlard, bu ayaklanma dalgalara gmlmeliydi. Avusturya elisini sktrdlar, o da Tuna gemicilik irketine bask yapt ve iddetli bir frtnann belirtileri

olmasna ramen altyz kiinin bindirilmesi iin zorlad. Gemi leden sonra yola kt, geceleyin deniz kabard ve grlmemi bir souk gverteyi, tamburlar buzla kaplayverdi. nsanlara gelince, kimi dalgalarla havaya kalkyor, kimi gverteye tutunmaya alyordu. Sonunda makine durdu ve Seri Pervas rzgar altnda, nasl olduu aklanamayacak ekilde Mudanya krfezine gelip karaya oturdu. Tehlike srasnda lgna dnen babo askerler gemiyi talan etmeye balad, kimi denize atlad. Bir ksm boulup gitti, hayatta kalanlar ertesi gn yamay tamamlamak iin yeniden geldiler. Tesadfen orada bulunan eski serviler deniz kazasna urayanlarn mezar iareti yerine geti. Bu arada irketin, Trklerle diplomatlarn kendilerine oynadklar kt oyundan en kk bir tazminat almad sanlyor. leden sonra krfezin dip ksmndaki Gemlikte karaya iniyoruz. Bir Argonot tarafndan kurulma onuruna erdikten sonra, Gemlik, ki imdiki adn almadan nce bir ok ismi oldu, mesela ilk hal seferlerinde kanl bir bozguna urayan Ciyitot bu adlardan biriydi . znik sultannn ilk hristiyan ordusunun dkntlerini kuatt zamanki eski ato kalntlarn aratracak zamanm olmad. Kentin yaknlarnda bir bataklk var ve etraf yksek tepelerle evrili. Ateli hastalklar kol geziyor, bizim ajanmz bile, tam bir alman hayaleti, stmaya yakalanm. Bizimle bouk bir sesle konuuyor. ipek kaakl tm bu kylardan yaplyor. Zira her yl bu deerli rnden bin balya Bursadan kyya geliyor ve gmre okka yani trk ls bana 6 frank gibi yksek bir vergi demek zorundalar. Kaakl nlemek iin kyda demirlemi kk bir sava yelkenlisi, bize herkesin hazine srtndan u vergi indirimini uygunlatrmak iin nasl aba harcadn anlatmaya yetiyor.

ASKER TOPLAMA

Bir dkkandan iaretlerle, barlarla arldmzda, kumsalda, srtlarna iki semerimizi ve ykmz yerletirebileceimiz semiz at bulmak iin, grnte hepsi birbirinden kt krk kadar beygirin nnde hl kararszlk iindeydik. Sonra bir kavas gelip kibarca zzet Paayla birlikte bir kahve imemizi rica etti. Bu sayn L***nin bir dostuydu . inde bulunduumuz durumda, atlarn hali ortadayd, Bursaya ancak geceye doru varabilirdik, bu yzden zgndk ama onu krmak da istemiyorduk. Kendimizi zorunlu hissettik. zzet hazretleri kahve servisi yaptrd ve bize youn duman dalgalar arasnda grevinin on be bin kiilik bir ordu oluturmak, bunlar eitmek sonra da anakkale ve stanbula yollamak olduunu anlatyordu. Ama Paa; Arnavutluk, Srbistan konularn, bacak bacak stne atm tartrken, okuyucuya askerlerin nasl topland konusunda, birka gn nce ierden gelenlerin anlattklarn aktararak bir iki sz syleyeyim: Nizam blklerinin hakim olduu imparatorluk topraklarnn her yerinde insan av dzenlenmi. Kaanlarn evleri ve tahllar yaklm, meyva baheleri kesilmi, ve yine de bu yaplanlar ya uygun delikanllarn, gnll olarak toplanmasna yetmediinden, kyler kuatlm ve stanbul klalarnda tifsten krlmaya mahkum ondrt onbe yalarna kadar ocuklara el konmu. Ailelerin kederini, lme ya da utanca terk edilen kadnlar, mahvedilen tahl tarlalarn, askerlerin hizmeti srdke kat zerinde kalmaya mahkum tarlalar, insan nfusu ve kltrlerde yeni oluturulan, ok yaygn boluklar kim anlatabilir? Hkmdar cann istese, mrldanmadan boynunu yataana [baa] uzatrlar [deniyor] ama askerlik yoklamas onlar ormanlara kartyor. [stelik] sultan tarafndan kendi kulbesinde hi grmedii, gremeyecei kadar

iyi giydirilecek, iyi beslenecek, subay, temen hatta paa olma ans yakalayacak , zira lkede hibir aristokrasi yok. Btn bunlar onlar iin kylerinin zlemini ve darack elbiselere ve Avrupal dorularna boyun emi olma tiksintisini telafi edemiyor. Sonunda paa atlara binip gitmek iin brakyor bizi. Deniz boyunca ilk tepeler ok bakml zeytin balar, ama lke abucak oraklayor. Gl bir bitki rts ss gibi kalyor. allar iek am bek bek. Bir tepe tamamen sar, br meneke renginde ama yalnzlk var derinlerde. Etrafmzdaki ne byk sessizlik! u Bitinya topra byk kraln bunca tebasn, bunca Roma imparatorluu dmann besledikten sonra, bereketlilik hazinelerini tketecek miydi? Samzda stanbullu sayn H***ye ait yar yarya ekinsiz geni arazi. feodal boyutlardaki bu arazide yzlerce saban iliyor olabilirdi, ama verim iin yaratlm bu topraklarda ekim dikim yapacak kollar nerede? Bu topraklarn kimi kyls ar cretlerle alyorlar, yok pahasna istedikleri kadar toprak bulabildikleri iin kiralamyorlar ve eski zirai usullere yeni bir ey katmak istemiyorlar. Bu yzden ileyecek yer yok. Ama gl kuvvetli bir aileyle gelmi, kendi kendine yetebilecek alkan bir Suab (takas) nn baar ans olur mu diye soruyoruz kendi kendimize. Maalesef hayr. Onlar trk tebaas yani reaya olmak istemiyorlar, Trkler de bir tarlann bir Fransz tarafndan ekileceine bo kalmasn tercih ediyor. Fransz, konsolosluu, elilii sayesinde keyfi ynetimden kurtuluyor. Kiilii ve mlkiyeti konusunda dokunulmazl olduunu ileri sryor. Kapitlasyonlar bunu gerektiryor. Byle olunca, konsolosluk bayra altnda , bir limanda her eyi elde etmek ok kolay, lke iinde pek kolay deil, tarlalarda kendi bana kalm bir Avrupalnn bana ne gelecei belli olmaz, lm bile gelebilir.

Hkmetin, zerlerinde etkisiz olduu bir snf insann byme konusunda geleneksel inadyla uramas da doaldr. Yalnzca Avrupallarla tm ilikilerinde ok tehlike altnda olduunu biliyor hkmet. Srekli olarak memurlar, yama ve zalimlik zevklerini bask altna alamayacaklar iin hkmeti, br gelimeler karsnda onur krc durumda brakyorlar.
BURSA OVASI

Baz tepeleri trmandktan sonra birden gzlerimizin nne geni bir ufuk seriliyor ve ite Bursa ovas ayaklarmzn altnda. Birka ekili tarla, doann verdii tm gzellii iindeki ayrlarda ksraklar oynayor. Birka seyrek trk kylsnn arklar. Arkada iki saatlik mesafede Olimpos zinciriyle ssl ldeki bu vaha ite byle grnyor bize.. Gkyz, balarmzn zerinde prl prl, gzel bir gneten hl yararlanyoruz ama bulut kmeleri en yksek doruu sarm ve glgesini dan eteklerine kadar yanstyor. Dada beyaz noktalarn sepili olduu belli belirsiz bir hat kvrlyor. te minareleriyle Bursa. Mola verip atlar otlamaya salyoruz. Bir sre, sessizce, hayranlk iinde kalyoruz. Olimposun ilerinden yanklanan uzaktan bir imein grltleri, bana Alplerimizde sk sk duyulan u harika sesleri hatrlatyor. Frtna bulutlar ile yksek dalar arasndaki bu korkun diyalog burada Olimposlu Jpitere yarar bir ses oluyor. Grlt, barnan grn, frtnann elektrik kokusu atlarmz canlandryor. Onlar dorudan ovadaki Bursaya deil de bekleyenlerin olduu sa taraftaki bir kye doru sryoruz. Bylece geceden nce dan n yamalarndaki dut aalarna trmanabileceiz ve ekirgede bir yerli evine yerleebileceiz.

On gn kadar kaldm bu ky, yaz iin harika bir dinlenme yeri. Dan yamacna oturtulmu, btn evlerin ve teraslarn geni bir manzaras var. Glgeliklerin serinlii ve su kaynaklar scaktan bunalanlar buraya ekiyor. Blbllerin t burada hi dinmiyor. Bir talyan, kiralad arazideki maden suyu kayna yaknlarnda bir otel iletiyor, ama ne otel! Franszlar ky evlerinde kalmay, haaratla mcadeleyi ve bu evleri konforlatrmay tercih ediyorlar. Mslman ev sahipleri iin de bu ok krl. Zaten onlar stanbuldan gelen banyoculara evlerini amak iin kaldrmda yatmaa ya da st ste ylmaya hazrlar. - Kyde oturanlar eski cinsinden Trklerdi. Upuzun aksakallar gslerinde sarkyordu. Sanki reformcu tra bandan kam gibiydiler. Bazlarnn ya yarm yzyl aknd. Bu babalklarn, eekler ya da katrlar zerine binmi, uzun ubuklar tttrerek, gnde iki kez ipek bcekleri iin dut yapra toplamaya gittiklerini gryordum. Haziran aynda onlar iin temel, hem ciddi, hem de zntsz i.
EKRGE 1. MURATIN TRBES

ekirgenin en gzel ss 1. Murat camisidir. Caminin yannda iinde, Kosov a savanda srpl Milo Kabiloviin haince gsn hanerledii , u mthi fatihin, zengin kamir kumalar altnda ebediyen dinlendii trbe bulunuyor. Miloun elinin uzun sre burada korunduu syleniyor, her ne kadar bakclar 1389 da yaplm bu antn iiyle ilgilenmeyi srdryolarsa da ben bu eli hi grmedim. Elbette ok az ulus byk adamlarna bu kadar minnetle bal olmakla vnebilir. Caminin nnde boylar binay gemi eski narlarn glgelsinde bir tera vardr. Asyada bu aalarn ulat devasa boylarn grnce, Geyikli baba olarak nl bir dindarn, Olimpostaki barnandan bir kez karak ,

sultan Orhann saraynn nne bir nar dikmek iin gelmesi ve imparatorlua bu aacnki kadar gl bir byme dilemesi olayndaki simgesel gteki her eyi anlyor insan. Caminin narlar gne nlarn szdrmayan yapraktan bir kubbe oluturuyorlar. Binlerce ku burada barnyor ve sesleri, mslmanlara mahsus emelerin rltsna karyor. Akamlar keyifle bu terasta dolayorum. Caminin ho ve garip d izgileri artan karanlkta yava yava kayboluyor. Yarasalar iyice ykseklerdeki yaprak kubbenin alt ile ovann zerinde bir uurumda aslym gibi duran bir ardak arasnda salnyorlard. Gecikmi, yapayalnz bir yrynn ayak sesleri bana kadar geliyor ya da dncelerimi Murat zamanlarna, dolu dolu yaad hem ok korkun hem ok romantik yaamna gtryorum. O her trl an, hreti ve her trl acy yaad. Bulgaristanda, Srbistanda, Bosnada Osmanl stnln kurdu. Yeni bir bakent olmak zere Edirneyi ald . Ama isyankar olu Savcy yenmek zorunda kald ve cezalandrd. Kosava meydannda en parlak zaferin ortasnda hain Milo , grmeyi bahane ederek yanna sokuldu ve onu hanerledi. adrna tandnda hl yayordu. Sultan son nefesini vermeden, savata esir edilen Srp prensi Lazarn, gzleri nnde ldrln grd. Gece yarsna doru hl bu ardaktaydm, zira zamann akn lmek iin sularn sesi, aldatc bir saat gibiydi. Dua etmek iin uyank kalan birka yal imam, ibadete ara verip terasta serinlediklerinde, yldzl ufka yansyan bir glge farkedince, yanma kadar geliyor, sonra da kaygsz bir gzlemcinin Douyu iine ektiini grnce saygyla geri ekiliyordu. Yanma yaklaan kiinin beyaz sar gecenin iinde kayboluyordu ve ben Mslman airlerin en iyilerine onca iir esinlemi ya da bunca ciddi zekay dinlenmeye ve dine yneltmi bu yerlerin olaanst gzelliinin etkisi altnda

kendi bama kalyordum. Nail (hayal gc zengin karde), Delibirader (deli karde) ve Molla eyhi; Sultan Sleyman zamannda , Osmanl Edebiyatnn parlak dneminde, iirlerini Olimposun yamalarnda yazyorlard. Bilginler onlarn yannda nl eserlerini yazyorlard ve evliyalar imparatorluunun sultan olarak bilinen eyh emseddin, byk mucizeler gsteren kemiklerini Bursada brakyordu.
FALI SULAR

Olimposun eteklerinde ekirgeden Bursaya birden fazla yerle oluan hat zerinde o kadar ok ifal su var ki, ou boa akyor . Ve bazen insan otlarn, allarn arasndan kan buharlar grnce arp kalyor. Balca ifal su kaynaklar (yedi tanedir), trk zevkine gre binann merkezinde bir kubbe ile rtl olan halk banyolarna [kaplcalara] aktlmaktadr. Kimi dan brnde ayr bir yerde, kimi de Bursa kentinin iinde, i ie. Kentte ve evresinde iki bin kadar evde de bu ifal sudan var. ekirgede kaldmz bu trk evinde de var. Bu evin, musluu anca slfrl ifal suyla doldurduumuz bir haznesini iine alan kk mermerden bir salonu var. Bursa sular iddetli, kronik, romatizmal hastalklara, gut hastalna, gzlerdeki baz hastalklara iyi gelmektedir. Ama blgede doktor olmad iin, mineralli sularn bolluu ve farkl kalitelerde oluu genellikle zararl olabiliyor. Zira, her durumda en iyisini semek iin ya fanteziler ya da bilgisiz grler ynlendirici oluyor. Trkler fetihten sonra buhar banyolarn ve ifal sular yunanllardan rendiler. Bu konuda bina olarak en gze arpan ok eskiye dayanmaktadr. Halk banyolarnn dzeni aa yukar

hep aynidir ve yledir: darnn scaklyla kaynak suyu scakl arasnda ara blge grevi yapan bir ya da iki oda. Banyo yapmaya gelen kiiye, giysi olarak sadece iki havlu veriliyor. O, bunlardan birini trban olarak bann evresinde balyor ve sonra biimi dardan da anlalan byk bir kubbe tavann altndaki sekizgen salona giriyor Tavann ortasnda vitrayl bir glbezek biiminde camlardan ieriye birka k huzmesi dmektedir. lk mermer kurneden duman dumana su kaynamakta ve salonun ortasndaki iinde yzlebilen kk gle akmaktadr. Bu salonlarn gizemli bir havas var. Bu salonlar dolduran ve emen youn buharn etkisiyle ve prl prl mermerden simetrik i duvarlara sesin tarifsiz yansmasyla ylesine bir gizem oluuyor ki! nsanlar fantastik glgelere dnyor ve sanki duvarlar canl ve konuuyorlar. ki saat sonunda bu banyolardan bir iki saat de giyinmelikteki bir iltenin zerine uzanmak, bedenin iine ald scakl salmak ve pipo ile kahve keyfi almak iin, halanm ve duman tte tte klyor.
OLMPOS ARABI

ekirgeden Bursaya iki yol var. Biri ovaya iniyor br Olimposun brnde belirli bir ykseklikten kvrla kvrla gidiyor. Bu yol gzel grntleri ve bu gzellikler arasndan manzaralar yznden ok ekicidir. Ama Haziranda, dan aasnda, iek am kestaneler dizilir. Bunlarn sas bir kokusu vardr. Hafif bir dn sizi Pnarba denilen, ok gzel bir souk su kaynana gtrr. yle bir yerden kar ki tepesindeki ardakta her zaman serinlikten yararlanan trk aileleri vardr. 1317de Orhann kent merkezi yapmak iin yerletii yer olduu iddia edilir. Buray yunanllardan, onlarla bir szleme yaparak almtr. Bursa,

manzarasna dimdik minarelerini sunar. Ve hicri takvimi srdke camilerin grkeminin de srdnn kantdr. eri girmeden nce bir kayaya yaslanm yepyeni, kk, sar bir ev fark ediyoruz. Hisarn tepesinin altnda epey derinlere giden bir maarann giriine bakyor. Zeki bir isveli olan sayn Falkeisen de Blein aklna dk bir fiyata bu maaraya sahip olup Rhin (Ren) araplarna benzer Olimpos arap fabrikas ve burada araplar muhafazaya alarak doal bir kav yapmay akl etmi. Ki n imdiden yaylm. Ve scak bir iklimde iyi arap yapabilen ve zellikle muhafaza edebilen tek kii olmasyla vnyor. Zira dan tek bir maaras var o da ona ait. Hollandadan numaralanm paralar halinde getirttii mkemmel presleme ve ezme makineleri bu iletmeyi harika bir ey haline getirmi. Kyller ona zmn okkasn on paradan satyorlar zira lke ok eskiden kalma balarla ok zengin ve ileri srldne gre ou yunan imparatorluu zamannda dikilmi. Bay Falkeisen, Bursadaki gzel evinde dostsuz ve misafirsiz kalmyor hi. Bir keresinde stabuldan gelmi, gnlerdir elenen ok neeli bir grupla karlamtm Giderken adet olduu zere leden sonra, cretler maarann iinde alndndan , btn grup amatayla en byk fnn stne kt ve zerinde ok fazla iki itikleri, bu fya, Jpiterin fs adn verdiler. Maara, bitki ve deniz kabuklularyla iyice ssl yumuak bir tan iinde. Mekan arap fabrikasnn gelimesine msait olmadndan, bay Falkeisen ay nce byk galerinin u ksmn yontma kalemleriyle kazmalarla bytmek istemi. Hisar sakinleri ayaklarnn altnda tan dibinden gelen bouk darbe sesleri duyunca, korkup, kendileri yerlerinden edilmek istendii iin yz yirmi drt bin peygamberleri adna yeminler ederek aa inmiler. ileri tartaklamlar, mal sahibinin adamlarndan birini haner darbeleriyle yaralamlar, hatta ilerinden biri ldn

sanm. Flar krmlar Takviye kuvvetleri gelene kadar galerileri arap deryasna evirmiler. O gnden sonra girie silahl adamlar dikilmi ama sonradan roller deimi. Bay Falkeisen, rus konsolosundan daha onursal bir makam sz alm ve Bursaya zaman zaman ksmen keyf iin gelen Bay Butenyef bir gn Bursaya yannda at sren, gelecein konsolosuyla senli benli konuarak girer. Moskof (rus) szcnn yol at zulm budur ite. O gnden sonra mahalle sakinleri bay Falkeisenden korkmular..
BURSA

Bursa, gen trk imparatorluunun bakenti oldu ama sadece on drdnc yzyln bir ksmnda. Zira mparatorluk abucak Edirneye yerleti. Edirne, hem stratejik bir eit ileri karakoldu, hem de gzel bir yer. Ama sultanlar teselli olarak daha sonra Bursaya eitli gzel eserler, harika camiler kazandrdlar. Bunlar arasnda Yeil maret ya da yeil vakf ki ii randan getirilme yeil porselendendi. Onca byk eserden bugne kalan ykk binalardr. Eski sultanlarn trbeleri ve camiler yklmak zere. Monarinin kurucusu Osmann trbesi bile viraneden baka bir ey deil. Yaknda insanlar yle diyecek: Etiam periere ruinae, Ta stnde ta braklmad. Ama sayn Hammerin Bursayla ilgili, titiz olduu kadar bilgece yapt anlatmdan sonra, her ey yok olmad. Hisarn duvarlar ve kuleleri Bizansllara tarihlenmektedir. Bizansllar Bursay onuncu yzylda [Seluklu] imparatorluun

klc Seyfeddevletten [yeniden] almlar . Ama tarihiler bu prensin eski duvarlar tamamen yktn onaylamayacaklardr. Zira benim girdiim kap roma yapmyd. Latince yaztlardan kalntlar vard. Orada hrpani bir Nizam [ordusu] nbetisinin melmi [ubuk] tttrd yerde, Romal lejyoner admlarn nlatyordu. Bursa, Timurun Ankara savandan sonra pek ok Asya kentine yapt gibi, Orhan da Bursay alnca yakp ykt. Tatarlar atlaryla camilere, okullara yerletiler. Bugn evre duvarlar gm, hisarn iindeki sokaklar bir selin yatana benziyor. Ayakta kalan duvarlar, yoksul trk evlerinin penceresiz duvarlarna benzetilmi. Girileri gerek in delikleri olan bu duvarlarn arkasndaki yaamlar kefetmek gerek. Yzylmzn banda yangn Bursay neredeyse tamamen yerle bir etti. Kaledeki iki saray ve pek ok eski bina da buna bal ykld. Burada ekilmi topraklar bile grlyor. Buras belki de Trklerin medenileemez olmalarnn en gizli yanlarndan biridir: dini yasalar, onlara ta evler yapmay yasaklam ve tahta kullanlmasn emretmitir, en azndan zemin zerinde ykselen ksmnda. Kuran, insann srekli evi olmasn istemiyor, burada da insanlar bunu baarmlar. Demek ki zenginlik ve sanatlar byle bir halkta barnamaz. Bunun sonucu olarak mlkleri iin almadklarndan tek bir kvlcm, yakn dnemlerde sk sk [nesi varsa] elinden alveriyor.
PEK BCEKL

Kent hisarn ayaklar dibinde yaylyor ve hl birka etkinlik srdrlyor. Bu arada kitaplarn bahsettii u kalabalk insan nfusu ve u zenginlii pek gremedim. Metruk evlerin yanndan geerken Tanrma, grltyle kopup gelecek, ayaklarma yuvarlanacak ykntlardan beni korumas iin dualar ettiim oldu.

Bursada altm bin kiinin oturduu syleniyor ama her Osmanl kentinde olduu gibi, Bursada oturanlarn saysn belirlemek, bu dnyada dorulanmas asla mmkn olmayacak, bouna bir tahmin yapmaktr. Pazarlar cansz deil ama batda her yerde olduu gibi, satlan eyler ngiliz ya da sve kumalar, ve Almanyadan, talyadan getirilmi krmz balklar ya da feslerden ibaret. Zira Avrupa, sultann arazilerini koruduu gibi onun tebasn da batan ayaa giydiriyor.- Paann evinin komu viranelerden hi fark yok. Bir yn mahalle ar biimde yoksul ve zamkl katla sslenmi pencerelerinin arkasnda en byk geim kayna, ipek bcei yetitiriyorlar. Bu tehlikeli eitimin baarsnn kstek vurduu btn uursuz sonular basit ve tek nazar dedi ifadesinin klf altnda, Trklerin beyinlerinin iindedir. Hristiyan nazar dedirmeye ok uygundur, bu yzden kolay kolay bu bcekhanelere giremez. Ama ktl savmak iin ok etkili olduu dnlen birka kuruu deyince insanlar bazen rahatlarlar ve onu ieri alrlar. pek, Bursa ovasnn temel rndr. Buna ramen hl ilk ocukluk dnemini yaayan bir sanayidir. Elde edilen nitelikler ok byk farkllklar gsterir. nsanlarn yaptklar ileri karmakark ettikleri bu tr bo inanlar ortasnda olunmasa, insan genellikle ok yakn kylerdeki komularn ipeklerine bakp fark grebilir. ine kozalar boalttklar su ok belirleyici. zme sarma ii ok iyi deil. Ve kendilerini bu sanayiye adayan franszlar, kyllerden, ok yksek krla bile kozalarn satma konusunda inat bir direni grmler..- Byk kubbeli bir pazar, kyllerin ihtiyalar olduka kk niceliklerle ipeklerini satmaya geldikleri yerdir. Byk dolaplarn nndeki kaldrmlara yerlemi simsar alclar srekli pazarlklar aaya ekmeye alyorlar. Oysa kyller her zaman

kendi aralarnda anlatklar belirli bir fiyat istemekte tam bir birlik gsteriyorlar.. - Dokuma sanayi, eskiden, Bursa ovasnn ilenmemi rnlerine yeni bir fiyat veriyordu, ama bu fiyat ar biimde dt. Binlerce tezgah bu kentten Asya iin bir Lyon kenti yapabilirdi. Ama imdi yalnzca ok dar ve biraz kaba (bunlarda da zincir hep pamuktan) birleik ya da fason olarak ipek paralar ileyen birka yz alan gemiyor . Bununla birlikte bu kumalar zerinde Dounun anahtarn elinde tutuu, fantezili gzel desenler de, tuhaf eyler de bulabilirisiniz. Dokumalar, Avrupada bizim en gzel rnlerimizdeki hibir eyin yaklaamayaca salamlkta ve dayankllkta. Gerekten anlamaya deer bir sr. Bursann eski kumalar neredeyse lmszlk ykl olarak vlr, ama bugnkler ayni deerde deil.
OLMPOSA IKI

Bursa ovas bana nice cazip yryler sunmutu. Olimposun eteklerinin kapl olduu muhteem ormanlarda dolam, ovada akan u Nilfer ay boyunca gezinmitim. Yunan senyr Belocoma ile dnlerinin ertesi gn Osmann senyrn elinden alp kard ve yiit olu Orhana verdii gzel Nilfer ismini hatrlyorum. Ama Olimpos, ya da Trklerin dedii gibi Kei dana trmanmak kalyordu bana. Sonunda arzuladm frsat, Arabistandan gelen iki yorulmak bilmeyen yolcu olan Vy beyler, sundular bana. Bu k iin alt kii bulduk ngilizlerin tercman, bir sorucu ya da rehber ve elli yalarnda yal, bilmediimiz bir yunanl, eitim iin lkesine yolculuk yapt sylenen kaygsz ve zengin bir adam. Akamn onunda, koyu bir karanlkta hareket ettik. Sorucu bata bir denein ucunda byk bir kat fener tutuyordu..Atl grubumuz bay Falkeisennin

pencerelerinin altnda geerken zlerek neeli bir balo mzii seslerini iitti. Belli oluyor, nk Bursada bu akam fazla Fransz yoktu. Ama Olimpos bizi bu enlikten daha buyurgan bir biimde aryordu. Kentten knca, yol ar biimde dikleti. Byle bir kla alt saatlik bir yolumuz olduunu, zavall atlarmz iin korkulacak bir ey olmadn dnyorduk. Aa dallar yolu kaplaynca onlar zifiri karanln ortasna bir yere ekmek gerekiyordu. Bamz ve omuzlarmz ileri atp ko ba gibi tutarak ve at hzlandrarak gidiyorduk. Solda bir orman vard. Dada pek bol olan birka vahi hayvan rktp karttk. abucak yapraklarn arasna srayarak uzaklap kayboldular. Ama samzda, dibi ylesine grnmez belki bin ayak derinliinde bir uurumun kysnda (ki biz bu kydan gidiyorduk) srekli duyulan bouk bir hlt sesi geliyordu. Bu ras, Bursa kentini selleriyle ikiye blen Gkdere vadisi ya da kutsal vadiydi. Bu korkun yola gvenle kendimizi brakmamz gerekiyordu. ngilizlerden biri az kalsn yuvarlanyordu. Hayvann iki arka aya ayni anda kayd ve bu zeki hayvan bryle kapaklanmasayd onu artk gremeyecektik. Saat on ikide kestane ormanndan yeni km ve daha derin am ormanlarna varmtk. Bazen yaya, bazen at srtnda allarn, kklerin ortasnda sendeleyerek gidiyorduk. Fener snd. Ama sivri tepenin ardndan yava yava ay kt. Orman aydnlatt ve bize, arkamzdaki, mavimsi bir eyi, Marmara denizini uzaktan gsterdi. Tarifsiz bir gzellik, romantik gerdanlklar ortasnda bu gece boyuncaki yorgunluumuzu hafifletiyordu. Daha geni ayrlara ykselmek iin aalk blgeden ktmzda souk daha arpc oldu ve her birimiz gln bir eylere sarndk. Benimki doulu ressamlarn resimlerindeki ranl ah Aurengzeb (?Orangzeb)in seremoni

giysisine olduka benzeyen Bursa ipeinden byk bir robdambrd. Bir trl Olimposla grp daha da saygyla Jpiterin ziyaretine gidemiyorduk. Koca kpeklerin ulumalar uzakta, bizim ynmzn dnda bir yerde, trk oban adrlarna iaretti. Sorucu onlardan st almaya ya da daha ziyade bizim de dndmz gibi uyumaya gitmeyi nerdi. nerisi reddedilince surat asmaya balad.. nmzde uzun imenli bir vadinin u ksmnda iki sivri tepe duruyordu. Biri solda douda, zeri karla kapl, en azndan saatlik bir mesafedeydi. Bu, byk Olimpostu. br , birincinin sanda ve daha alakt. Sorucu bizimle byk zirveye gitmek iin anlamt. Ama kafas nasl altysa, anlamamz fkeyle inkar etmeye cesaret etti. Ve durum iyice aa kt, amac kendisine den imtiyaz fiyat iin bizden daha fazla para koparmakt. Bu sersem herif, silahsz olduumuzu sanarak bataklkl bir dereden geerken silahlaryla bizi tehdit edecek kadar ileri gitti. Tercman kat, yunanl hibir eye karmayan bir tavr taknd. Ama [dierleriyle] birbirimize bir gz atarak tabancalarmz ektik, sorucu sesini kst. Kendini bir an yar l sanacak durumdaki bu adamn artk boyun eeceini dnr insan ama, inat konusunda stesinden gelinecek trk yoktur, bire kar yz iddiaya girerim. Biz, byk zirvenin tabanna doru, eitli yerlerde biimlenmeye balam sis iinde kaybolma tehlikesine atlrken onu brakmakla sylediklerini kabul etmek arasndaydk. Tabana ulanca atlarmz tercmana, yunanlya ve akln bana alan ve bizi izlemeye karar veren sorucuya braktk. Vy ler ve ben en hzl ve en ksa olabilecek tarafndan trmanmaya baladk.. Bu zirve, denizden yaklak sekiz bin ayak yksekliinde diye biliniyor. Ben, Alplerde daha ykseklerine trmandm ama ayni izgide hava eksiklii ve bitkinlik hatrlamyorum. Her otuz krk admda nefes almak iin duruyoruz

ve ancak gnein douundan on dakika sonra tepeye varabildik. Bununla birlikte hibir pimanlk duymuyorduk zira gz bylesine okayan en harika manzaralardan biri karsndaydk. Dalgalanan bir sa, lkenin baz ksmlarn grmemizi engelliyordu. Ama kuzeyde skdar yarmadas, Prens adalar, tamamen, stanbul kahverengi bir leke gibi ve koyu mavi bir hat olarak Kara deniz. Sada Boz burun ve zengin Mudanya krfezinin kvrmlar, Erdek yarmadas solda Marmara sularna doru ilerliyor ve pek ok gl ayaklarmzn dibinde. lk hallarn bir gecede filolarn Gemlikten atlara ve insanlara ektirdikleri, o zniki sulayan znik gln maalesef gremiyoruz. Bursa dan tabannda kald iin onu da gremiyoruz. Ama kutsal su Gkdere, piman olan sorucumuzun yakt atee ve atlarmzn hemen yanna kadar kayma tehlikesi iinde olduumuz uzun, karl bir eimin aasnda, ayaklarmzn dibinden kmaya balyordu.. Gneyde sis youndu, yine de bir uurumun kylarna benzeyen birka delikle, dipte ar sarp bir lke ve byk dalgalara benzeyen tepeler zinciri grnyordu. Bunlar Dumanc [Dumanl] dalaryd. Osmanl iktidarnn beii. Erturul (doru kalpli adam) nce drt yz aileyle, Konya sultan Alaattinnin ltfuyla buralarda gezinmi ve srlerini buralarda otlatmt. Etrafmzdaki gleryzl ya da ciddi, ltufkar btn bu lke; u doutan oban, iyi at binicisi ve srlerinden, hrsl karakterinden, salam bedeninden, ve imparatorluun kurulmasyla ilgili parlak kaderleri zerine birka gizemli ngrden baka bir eyleri olmayan, Erturul ile olu Osmann baarlarna sahne olmutu.- karken bizi bu kadar yormu olan keskin havay keyfle iimize ekerek yreyi yeniden gzden geiriyoruz ve rzgardan korunmak iin, on ayak karelik, en yksek zirve noktasnda, balanm ama bitirilmemi bir evcie ait kuru talarla rlm kk bir duvarmz vard. Nasl bir insan

byle bir ykseklie gelip dalgalar iinde alkanan yreine ya da korkularna bu barna yapmaa kalkmt? Duvar ykseltmesine lm m engel olmutu? Bu kalntlar elli yllk myd yoksa asrlarca burada m? Kesin olan bir ey varsa o da Trklerin bu, Jpiterin eski dana Kei da adn vermesi ve bu isim; belki yunan keilerinden, belki Olymposta arka arakaya konaklayan mslmanlardan, belki de byk olaslkla izlerini bulduumuz bir yalnzlk denemecisinden geliyor.- Ve Bursa maarasndan bir ie harika arap bizi buraya, bu blgeye kadar izlemiti, hep birlikte Jpitere, lmszlere, onlarn ardl keie ve kavn ve mitolojik nektarn ok gerek mirass bay Falkeisene, kadeh kaldrdk. Ama neredeyse bu yksek da kadar alm itahlarmz kahve yaplan kamp ateine yeniden inmemizi emrediyordu. On be dakikada indik. Atlarmz fkeyle clz, slak bir imeni otluyorlard. Onlar inie hazrlamak iin kahvaltlk ekmeimizi onlara brakmak zorunda kaldk. Onlar da, eer onlara kalsayd souk kzarm etimize kadar ne varsa hibirine hayr demeyeceklerdi. svirede bu bir Alp, diyebileceimiz bir tepenin aasnda uzanan, uzun ayrl inerken, geceki tarttmz yere geldik. Burada vadi boyunca dalm ama dn gece geerken gremediimiz buzultalar fark ettim. Yksek kayalar rastgele birbirleri zerinde duruyorlard. Aralarnda fantastik atolara benzeyenleri vard. Kendi kendime bunlarn Titanlarn, Olimposta braktklar sava mermisi kalntlar olup olmadn soruyordum. Ama daha ada ve daha gvenli bir aklama, bunlarn, u uzun ve yksek vadide yer eden eski buzullar olduklarn ve ularndaki u dkntleri de biriktirdiklerini sylyordu. Zira byk tepenin kuzey yamacnda ok fazla buzulkar kalmam olsa da bu aka

her zaman byle olmamtr. am ve kestane ormanlar yeniden grnd sonunda. Dn gece atlarn igdsyle kurtulabildiimiz Gkdere stndeki kt kylardan daha bir dikkatle getik. leden sonra bire doru Bursaya dndk. Geceleyin beni souktan ok gzel korumu olan ipek robdambr, u anda da beni kk bir yamurdan korumaya balad. Trkiye, Franszlar iin yasalara geirilmemi bir zgrle, giysi zgrlne sahip