P. 1
Abaelard - Sic Et Non

Abaelard - Sic Et Non

|Views: 17|Likes:

More info:

Published by: Johannes De Silentio on Oct 08, 2013
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

12/21/2014

pdf

text

original

Sic et non

Petrus Abaelardus
PROLOGUS Cum in tanta uerborum multitudine nonnulla etiam sanctorum dicta non solum ab inuicem diuersa uerum etiam inuicem aduersa uideantur, non est temere de eis iudicandum per quos mundus ipse iudicandus est, sicut scriptum est:
Iudicabunt sancti nationes

et iterum:
Sedebitis et uos indicantes.

Nec tanquam mendaces eos arguere aut tanquam erroneos contemnere praesumamus, quibus a Domino dictum est:
Qui uos audit, me audit; et qui uos spernit, me spernit.

Ad nostram itaque recurrentes imbecillitatem nobis potius gratiam in intelligendo deesse quam eis in scribendo defuisse credamus, quibus ab ipsa dictum est Veritate: Non enim uos estis qui loquimini sed spiritus patris uestri qui loquitur in uobis. Quid itaque mirum si absente nobis spiritu ipso, per quem ea et scripta sunt et dictata atque ipso quoque scriptoribus intimata, ipsorum nobis desit intelligentia? Ad quam nos maxime peruenire impedit inusitatus locutionis modus ac plerumque earundem uocum significatio diuersa, cum modo in hac modo in illa significatione uox eadem sit posita. Quippe quemadmodum in sensu suo ita et in uerbis suis unusquisque abundat. Et cum iuxta Tullium:
In omnibus identitas mater sit satietatis

id est fastidium generet, oportet in eadem quoque re uerba ipsa uariare nec omnia uulgaribus et communibus denudare uerbis; quae, ut ait beatus Augustinus, ob hoc teguntur ne uilescant, et eo amplius sunt gratiora quo sunt maiore studio inuestigata et difficilius conquisita. Saepe etiam, pro diuersitate eorum quibus loquimur, uerba commutari oportet; cum frequenter eueniat ut uerborum propria significatio nonnullis sit incognita aut minus usitata. Quibus quidem /90/ si ad doctrinam, ut oportet, loqui uolumus, magis eorum usus quam proprietas sermonis aemulandus est, sicut et ipse grammaticae princeps et locutionum instructor Priscianus edocet. Quod etiam diligentissimus ecclesiae doctor beatus attendens Augustinus, cum in quarto De Doctrina Christiana ecclesiasticum instrueret doctorem, omnia illum quae intelligentiam praepediunt eorum quibus loquitur, praeterire admonet et tam ornatum quam proprietatem sermonis contemnere, si absque istis ad intelligentiam facilius poterit peruenire:
Non curante, inquit, illo qui docet, quanta eloquentia doceat sed quanta euidentia. Diligens appetitus aliquando negligit uerba cultiora. Unde ait quidam, cum de tali genere elocutionis ageret, esse in ea quamdam diligentem negligentiam.

Item:
In bonis doctoribus tanta docendi cura sit ut uerbum quod, nisi
1

obscurum uel ambiguum, latinum esse non potest, uulgi autem more sicut dicitur ut ambiguitas obscuritasque uitetur, non sic dicatur ut a doctis sed potius ut ab indoctis dici solet. Si enim non piguit dicere interpretes nostros de sanguinibus, quoniam senserunt ad rem pertinere ut eo loco pluraliter enuntietur hoc nomen quod in latina lingua singulariter tantummodo dicitur, cur pietatis doctorem pigeat imperitis loquentem ossum potius quam os dicere, ne ista syllaba non ab eo quod sunt ossa sed ab eo quod sunt ora intelligatur? Quid enim prodest locutionis integritas quam non sequitur intellectus audientis, cum loquendi omnino nulla sit causa si quod loquimur non intelligunt propter quos, ut intelligant, loquimur? Qui ergo docet, uitabit uerba omnia quae non docent.

Item:
Insignis est indolis in uerbis uerum amare non uerba. Quid enim prodest clauis aurea si aperire quod uolumus non potest? Aut quid obest lignea si hoc potest, quando nihil quaerimus nisi patere quod clausum est?

Quam sit etiam temerarium de sensu et intelligentia alterius alterum iudicare, /91/ quis non uideat cum soli Deo corda et cogitationes pateant? Qui nos etiam ab hac praesumptione reuocans ait:
Nolite indicare et non iudicabimini.

Et apostolus:
Nolite inquit ante tempus indicare, quoadusque ueniat qui illuminabit abscondita tenebrarum et manifestabit consilia cordium

ac si aperte dicat: Illi committite in talibus iudicium qui solus omnia nouit atque ipsarum quoque discretor est cogitationum, iuxta quod et de occultis eius mystertis typice super agno paschali scriptum est:
Si quid residuum fuerit, igni comburatur

hoc est si quid est diuinorum mysteriorum quod intelligere non ualeamus, spiritui, per quem scripta sunt, docenda potius reseruemus quam temere definiamus. Illud quoque diligenter attendi conuenit ne, dum aliqua nobis ex dictis sanctorum obiciuntur tamquam sint opposita uel a ueritate aliena, falsa tituli inscriptione uel scripturae ipsius corruptione fallamur. Pleraque enim apocrypha ex sanctorum nominibus, ut auctoritatem haberent, intitulata sunt; et nonnulla in ipsis etiam diuinorum testamentorum scriptis scriptorum uitio corrupta sunt. Unde fidelissimus scriptor et ueracissimus interpres Hieronymus, Ad Laetam De Institutione Filiae scribens, nos praemonuit dicens:
Caueat omnia apocrypha; et si quando ea non ad dogmatum ueritatem sed ad signorum reuerentiam legere uoluerit, sciat non eorum esse quorum titulis praenotantur, et grandis esse prudentiae aurum in luto quaerere.

Idem super LXXVII psalmum, de inscriptione tituli eius, qui est huius modi: 'intellectus Asaph', ait sic:
Scriptum est secundum Matthaeum: cum locutus fuisset Dominus in parabolis et illi non intelligerent et caetera; haec inquit facta
2

sunt ut impleretur quod scriptum est per Isaiam prophetam: aperiam in parabolis os meum. Euangelia usque hodie /92/ ita habent. Hoc Isaias non loquitur sed Asaph.

Item:
Ergo simpliciter dicamus, quomodo scriptum est in Matthaeo et lohanne quod Dominus hora sexta crucifixus sit, in Marco quod hora tertia, error scriptorum fuit, et in Marco hora sexta scriptum fuit; sed multi pro episomo graeco putauerunt esse gamma, sicut ibi error fuit scriptorum, ut pro Asaph Isaiam scriberent. Scimus enim quia plurima ecclesia de imperitis congregata fuit gentilibus. Cum ergo legerent in euangelio: Ut impleretur quod scriptum est in Asaph propheta, ille qui primus scribebat euangelium coepit dicere, Quis est iste Asaph propheta? Non erat notus in populo. Et quid fecit? Ut errorem emendaret, fecit errorem. Dicamus aliquid simile in alio loco secundum Matthaeum: Retulit inquit XXX argenteos pretium appretisti, sicut scriptum est in Ieremia propheta. In Ieremia hoc penitus inuenire non potuimus sed in Zacharia. Videtis ergo quia et hic error fuit sicut ibi.

Quid itaque mirum, si in euangellis quoque nonnulla per ignorantiam scriptorum corrupta fuerint, ita et in scriptis posteriorum patrum, qui longe minoris sunt auctoritatis, nonnunquam eueniat? Si itaque aliquid a ueritate absonum in scriptis sanctorum forte uideatur, pium est et humilitati congruum atque caritati debitum, quae "omnia credit, omnia sperat, omnia sustinet" nec facile uitia eorum quos amplectitur suspicatur, ut aut eum scripturae locum non fideliter interpretatum aut corruptum esse credamus, aut nos eum non intelligere profiteamur. Nec illud minus attendendum esse arbitror, utrum talia sint ea quae de scriptis sanctorum proferuntur, quae uel ab ipsis alibi retractata sint et, cognita postmodum ueritate, correcta, sicut in plerisque beatus Augustinus egit; aut magis secundum aliorum opinionem quam secundum propriam dixerint sententiam, sicut in plerisque /93/ Ecclesiastes dissonas diuersorum inducit sententias, unde et tumultuator interpretatur, beato in quarto Dialogorum attestante Gregorio; aut sub quaestione potius reliquerunt ea inquirentes quam certa definitione terminarent, sicut praedictus uenerabilis doctor Augustinus in editione super Genesin Ad Litteram se fecisse perhibet, ita de hoc opere in primo Retractationum suarum commemorans:
In quo opere, inquit, plura quaesita quam inuenta sunt, et eorum quae inuenta sunt, pauciora firmata, caetera uero ita posita uelut adhuc requirenda sint.

Beato quoque attestantc Hieronymo nouimus morem catholicorum doctorum hunc fuisse, ut in commentariis suis nonnullas etiam haereticorum pessimas opiniones suis insererent sententiis, dum perfectioni studentes nulla antiquorum praeteriisse gauderent. Unde rescribens ad beatum Augustinum, cum ab eo super expositionem cuiusdam loci epistolae Pauli ad Galatas pulsaretur, ait:
Quaeris cur dixerim in commentariis epistolae Pauli ad Galatas, Paulum id in Petro non potuisse reprehendere quod ipse fecerat. Et asseris simulationem apostolicam non fuisse dispensatoriam sed ueram, et me non debere docere mendacium. Respondeo debere prudentiam tuam praefatiunculae commentariorum meorum meminisse, quod imbecillitatem uirium mearum sentiens Origenis commentarios sum secutus. Scripsit enim ille uir in epistola Pauli ad Galatas uolumina; praetermitto Didymum uidentem meum et Apollinarem Laudicenum de ecclesia nuper egressum et Alexandrum ueterem haereticum, qui et ipsi nonnullos
3

super hac re commentarios reliquerunt. Legi haec omnia et in mentem meam plurima coaceruans, accito notario, uel mea uel aliena dictaui.

Item:
Eruditionis tuae fuerat quaerere utrum ea quae scripsimus haberentur in Graecis; ut, si illi non dixissent, tunc meam proprie sententiam condemnares, praesertim cum libere in praefatione confessus sim Origenis commentarios me esse secutum et uel mea uel aliena dictasse, ut lectoris arbitrio derelinquerem utrum probanda /94/ essent an improbanda.

Sic et beatum Hilarium et nonnullos sanctos multa ex ipsius Origenis uel aliorum errantium scriptis interseruisse sententiis non ambigimus, opinionem nobis potius aliorum praesentantes quam sententiam proferentes; quod tamen non tam per ipsos nobis quam per alios postmodum innotuit. Unde et praedictus doctor Hieronymus ad Vigilantium presbyterum, cum se excusaret quod Origenis dicta nonnunquam uel poneret uel transferret:
Si hoc, inquit, crimen est, arguatur confessor Hilarius, qui psalmorum interpretationem et homelias in Iob ex libris eius transtulit.

Ubi quidem cum nonnulla reperiremus a ueritate dissona uel aliorum sanctorum scripti contraria, Origeni potius quam Hilario sunt imputanda, licet ipse hoc Hilarius non distinguat. Quale est illud statim, quod primum psalmum de capite non esse intelligendum adstruere nititur sed generaliter de quolibet alio iusto esse accipiendum. Quod et ipse Hieronymus in quadam expositione quorundam psalmorum, Origenem similiter prosecutus posuit. Ipsum quoque fortasse Origenem, ipso attestante, non ambigendum est nonnulla magnis erroribus implicita iuxta opinionem aliorum protulisse. Unde et Hieronymus ad Auitum scribendo presbyterum, multiplices colligens errores quos Origenes in libris suis Peri Arcon posuit, de ipso ita locutus est Origene:
Post tam nefandam disputationem qua lectoris animum uulnerauit, 'Haec' inquit 'iuxta nostram sententiam non sunt dogmata sed quaesita tantum ataue proiecta, ne penitus intacta uiderentur.'

Sic et ipse supra Hieronymus dixit sua uel aliena saepe dictasse, ut lectoris arbitrio derelinqueret utrum probanda essent an improbanda. Beatus quoque Augustinus, pleraque ex operibus suis retractando ac corrigendo, multa se ibi ex opinione magis aliorum quam ex propria posuisse sententia profitetur. Nonnulla etiam in Euangelio iuxta opinionem hominum magis quam secundum ueritatem rerum dici uidentur; ueluti cum Ioseph pater Christi a matre quoque ipsius Domini iuxta opinionem et morem uulgi appellatur, ita quidem dicente:
Ego et pater tuus dolentes quaerebamus te.

Et apostolus in plerisque dicta derogantium sibi secutus, aliter de se ipso quam sentiat /95/ esse non ueretur profiteri. Quale est illud:
Nos stulti propter Christum, uos autem prudentes in Christo.

Idem etiam apostolus Melchisedech "sine patre et matre et sine genealogia" dicit, "nec initium dierum aut finem" habere, quia hoc scilicet nostram notitiam latet quod scriptura non docet, non quod ita rei ueritas sese habeat. Samuel quoque in phantasmate apparuisse Pythonissae dicitur, non tam secundum ueritatem quam
4

prudentia sine iustitia nihil ualet ad faciendam fidem. sine iustitia nil ualebit prudentia. Unde est illud Ouidianum: Fertilior seges est alienis semper in agris. uel modo lunam plus uel minus lucere. His omnibus praedictis modis soluere controuersias in scriptis sanctorum d ligens lector attentabit. nunc ita seiungam. Unde est illud Isidori ad /97/ Massionem episcopum: 5 . id est ad omnes communiter an ad aliquos specialiter directa. hoc inuidiosior et suspectior. phantasma illud Samuel appellatum est quia similitudinem Samuelis exhibebat. Quotidiani denique sermonis usus est iuxta iudicium corporalium sensuum pleraque dici aliter quam in re consistat. cum tamen aequaliter haec semper in re permaneant quae non nobis aequaliter semper apparent. Iustitia sine prudentia multum poterit. ut alios fortes. Quo enim quisque uersutior et callidior. Cum enim nullus in toto mundo uacuus omnino sit locus qui non uel aere uel aliquo corpore repleatur. quae intuentibus falsam gignebat opinionem. conferendae sunt auctoritates. utrum generalis an particularis. Vicinumque pecus grandius uber habet. lib. cum de eodem diuersa dicuntur. Boethius quoque in tertio Topicorum accidens et substantiam duo prima rerum genera cum dixerit. quia saepe quod uno tempore est concessum alio reperitur prohibitum. iustus /96/ esse. quasi possit quisque. quasi in ueritate consistant. Facilis autem plerumque controuersiarum solutio reperietur si eadem uerba in diuersis significationibus a diuersis auctoribus posita defendere poterimus. his uerbis manifeste profitetur: Iustitia cum sine prudentia satis habeat auctoritatis. modo non. modo etiam penitus non lucere. ut secundum intentionum diuersitatem aduersitatis quaeramus remedium. Distinguenda quoque tempora sunt et dispensationum causae. II De Officiis. Quid itaque mirum si a sanctis quoque patribus nonnulla ex opinione magi quam ex ueritate nonnunquam prolata sint aut etiam scripta? Diligenter et illud discutiendum est. alia est illa cum ueritas ipsa limatur in disputatione. detracta opinione probitatis. Qui etiam iuxta quod aspectus oculorum iudicat. Sed ne quis sit admiratus cur. et modo solem calidum. uacuam tamen prorsus arcam esse dicimus in qua nihil esse uisu percipimus. Quamobrem intelligentiae iustitia coniuncta quantum uolet habebit ad faciendam fidem uirium. quod non idem prudens sit. Haec autem in institutionibus ecclesiasticorum decretorum uel canonum maxime distingui necesse est. Popularibus enim uerbis est agendum et usitatis cum loquimur. Si uero praeceptio est. qui unam habet omnes habere uirtutes. Tullius. quod inter omnes philosophos constet a meque ipso disputatum saepe sit.secundum rei similitudinem. alia cum ad omnes accommodatur oratio. quid ad praecepti coartationem. Quod uero philosophi quoque pleraque iuxta opinionem aliorum magis quam iuxta suam proferebant sententiam. alios uiros bonos. Ut enim beatus meminit Augustinus. alios prudentes esse dicamus. quid ad indulgentiae remissionem uel ad perfectionis exhortationem intendatur. modo caelum stellatum dicimus. quae tamen a ueritate penitus discrepare liquet. Quamobrem ut uulgus ita nos hoc loco loquimur. et quod ad rigorem saepius praecipitur ex dispensatione nonnunquam temperatur. et quae potioris est testimonii et maioris confirmationis potissimum retinenda. Quod si forte adeo manifesta sit controuersia ut nulla possit absolui ratione. sicut et aliquis se in somnis Romam uidisse dicit quia similitudinem eius mente concepit. ad opinionem potius quam ad ueritatem aspexit. Poeticae quoque seu philosophicae scripturae pleraque ita iuxta opinionem loquuntur. modo uero minime.

habe. Quid itaque mirum. Idem super epistolam Iohannis: Qui non habent caritatem.et fac quicquid uis. non [in] perniciose fallitur. caritatem. Alia si non habeas. illius magis teneatur sententia cuius antiquior aut potior extat auctoritas. Inest quippe in mentiente uoluntas falsa dicendi. Quod quidem beatus Gregorius in prima super Ezechielem homelia manifestis declarat exemplis. cum se spiritum prophetiae habere crederent. hoc habe. si nonnulla quandoque aliter quam se rei ueritas habeat arbitrantes. Item: Semel ergo breue praeceptum tibi praecipitur: dilige. sicut scriptum est: /98/ Si oculus tuus fuerit simplex. si in tam multiplici sanctorum patrum scriptura nonnulla propter supra positam causam erronee prolata seu scripta uideantur? Sed nec tamquam mendacii reos argui sanctos conuenit. Quidquid uis. totum corpus tuum lucidum erit. non sunt ex Deo. qui eius discipulos omnem doceret ueritatem. Constat quippe et prophetas ipsos quandoque prophetiae gratia caruisse et nonnulla ex usu prophetandi. Qui etiam cum habetur. nec omnino mentitur. et hoc eis ad humilitatis custodiam permissum esse ut sic uidelicet uerius cognoscerent quales per spiritum Dei et quales per suum existerent. hoc solum non habeas. inquit. non per duplicitatem sed per ignorantiam dicant. cum apud Deum omnia discuti iuxta intentionem constet. post illam quoque specialem a Domino promissam sancti spiritus effusionem. et implesti legem. Idem De Doctrina Christiana. nondum intellexit.In fine autem epistolae hoc adiciendum putaui. scripturas diuinas uel quamlibet earum partem intellexisse sibi uidetur. inquit. Idem Contra Mendacium: Mendacium est falsa significatio uocis cum uoluntate fallendi. nihil tibi prodest. ita ut eo intellectu non aedificet istam geminam caritatem Dei et proximi. non in mediocrem lapsum errorem de circumcisionis adhuc et quorundam antiquorum rituum obseruantia. ut huic aedificandae caritati sit utilis. Unde et illud est beati Augustini De Ecclesiastica Disciplina tractantis: Habe. qui tot diuinae gratiae donis et miraculis coruscabat. nec tamen hoc dixerit quod ille quem legit eo loco sensisse probatur. per spiritum suum falsa protulisse. a perniciosa simulatione desistere non puduit. cum a coapostolo suo Paulo grauiter atque salubriter publice correctus esset. Ipsum etiam apostolorum principem. sicut non omnia uni confert dona ita nec de omnibus mentem eius quem replet. illuminat sed modo hoc modo illud reuelat. et se eum qui mentiri uel falli nescit ex dono habere cum haberent. libro primo: Quisquis. et cum unum aperit alterum occultat. cum ipsos etiam prophetas et apostolos ab errore non pentus fuisse constet alienos. Quisquis uero talem inde sententiam dixerit. nec praesumptioni uel peccato imputandum est quidquid ex caritate ad aliquam aedificationem dicitur. 6 . et quod uis fac. ut quotienscumque in gestis conciliorum discors sententia inuenitur.

qui existimationem suam magis quam ueritatem rei secutus. ambulat confidenter. cap. scribens ad Romanos ait: Hoc igitur cum consummauero et assignauero eis fructum hunc.Idem in Enchiridion. Idem super euangelia. inquit. A quo quidem immunis est quisquis prout existimat sincere ac non fraudulenter neque per duplicitatem loquitur. proficiscar per uos in Hispaniam. XXIII: Nemo sane mentiens iudicandus est qui dicit falsum quod putat uerum. non est mendacium sed mysterium. tardus autem ad loquendum. Non itaque mendacii sed aliquando temeritatis arguendus est qui falsa incautius credita pro ueris habet. Verax enim significatio nullo modo mendacium recte dici potest. Unde et supra nominatus doctor Augustinus Retractationum /100/ libro I: Scriptum est. Quod si forte sanctis etiam ipsis. pensat. Hoc et ipsi ecclesiastici doctores diligenter attendentes et nonnulla in suis operibus corrigenda esse credentes. non uerum dicit. Item: Omnis qui mentitur contra id quod animo sentit loquitur uoluntate fallendi. iuxta quod scriptum est: Qui ambulat simpliciter. lib. qui cordis et renum probator est. Mendacium quippe hoc loco spiritalis doctor non nisi peccatum accipit. sciens autem uoluntate mentitur. ex muitiloquio non effugies peccatum. Potius e contrario ille mentitur qui dicit uerum quod putat falsum. in his quidem quae nullum fidei detrimentum habent. aliud est errare loquentem et a ueritate in uerbis per errorem non per malitiam recedere. ut diximus. nec id etiam illis infructuose accidit quibus omnia cooperantur in bonum. quia non /99/ quod sentit hoc dicit. si qua illis retractare et corrigere non licuit. II: Iacob autem quod matre fecit auctore ut patrem fallere uideretur. Item: 7 . si diligenter attendatur. Quantum enim ad animum eius attinet. posteris suis emendandi uel non sequendi licentiam concesserunt. Aliud itaque est mentiri. nec ullo modo liber est a mendacio qui ore nesciens uerum loquitur. non tam ea quae fiunt quam quo animo fiunt attendens. Item: Apostolus Iacobus: Sit inquit omnis homo uelox ad audiendum. Alioquin et apostolus Paulus mendacii arguendus esset. accidere Deus permittat. quia quantum in ipso est non fallit ipse sed fallitur. quod magis iuxta intentionem loquentis quam secundum qualitatem locutionis Deus. quamuis uerum inueniatur esse quod dicit.

cap. Item: Nos enim sumus quibus idem dicit apostolus: Et si quid aliter sapitis. Ibi si quid uelut absurdum mouerit non licet dicere. noli firme retinere. auctor huius libri non tenuit ueritatem. Idem ad Fortunatianum: Neque quorumlibet disputationes quamuis catholicorum et laudatorum hominum uelut scripturas canonicas habere debemus. si qua forte propterea putantur a uero dissentire. id quoque uobis Deus reuelabit. constanter crede. I. XI: Paulum aliquando errasse et proficiendo mutasse sententiam absit ut dicamus. sed in illis quod non credebas cum inueneris. contra diuina tam clara testimonia colligere uelle calumnias ex episcoporum scriptis. Si quis in uerbo non offendit. Quod genus litterarum non cum credendi necessitate sed cum iudicandi libertate legendum est. Cui tamen ne intercluderetur locus et adimeretur posteris ad quaestiones difficiles tractandas atque uersandas linguae ac stili saluberrimus labor. distincta est a posteriorum libris excellentia canonicae auctoritatis ueteris et noui testamenti. De his enim libris dici potest aliquid eos habere non consonum qui non praecipiendi auctoritate sed proficiendi exercitatione scribuntur a nobis. Idem ad Vincentium Victorem. si forte inuenerimus /101/ quod aliter senserint quam ueritas habet. Non enim sic leguntur tanquam ita ex eis testimonium proferatur. sicubi forte aliter sapuerint quam ueritas postulat. Idem Contra Faustum. quia non ut dicta sunt 8 .In multis enim offendimus omnes. ut nobis non liceat. sicut in ipsis moribus ita multa esse in tam multis opusculis meis quae possint iusto iudicio et nulla temeritate culpari. In istis autem quod certum non habebas nisi certum intellexeris. frater. In opusculis autem posteriorum quae libris innumerabilibus continentur. Ego mihi hanc perfectionem nec nunc arrogo cum sim senex. lib. aliquid in eorum scriptis improbare atque respuere. ut contra sentire non liceat. siue nostrorum siue Hilarii siue Cypriani et Agrippini. quia hoc genus litterarum ab auctoritate canonis distinguendum est. hic perfectus est uir. Talis ego sum in scriptis aliorum quales uolo esse (inter) lectores meos. lib. quanto minus cum iuuenis coepi scribere. sed aut codex mendosus est aut interpres errauit aut tu non intelligis. II: Negare non possum nec debeo. Idem in prologo libri III De Trinitate: Noli meis litteris quasi scripturis canonicis inseruire. salua honorificentia quae illis debetur hominibus. Item in epistola ad Vincentium: Noli.

non reprehenditur. quid in eis remanebit /102/ auctoritatis? Quae tandem de scripturis illis sententia proferetur cuius pondere contentiosa falsitatis obteretur improbitas? Idem ad eundem de eisdem scripturis: Mihi uidetur exitiosissime credi aliquod in sacris libris esse mendacium. ita nobis legendos esse consuluit ut eos magis diiudicemus quam sequamur. si cui displicuerit aut credere noluerit. debet esse sicut 9 . Si enim ad scripturas sanctas admissa fuerint uel officiosa mendacia. Athanasii opuscula et Hilarii librum inoffenso currat pede. illorum ingeniis delectetur in quorum libris pietas fidei non uacillat. et ideo cuncta huiusmodi. in scriptura populorum. horum qui fuerunt in ea. ait: Dominus narrabit in scriptura populorum et principum. illorum tractatibus. abscidatur. Videte ergo quomodo scriptura sancta sacramentis plena est. ut exceptis apostolis quodcumque aliud /103/ postea dicatur. Christus loquitur (qui enim uos recipit. id est eos homines per quos nobis illa scriptura ministrata est atque conscripta aliquid in suis libris fuisse mentitos. De quibus quidem scripturis idem in epistola quarta ad Hieronymum ita meminit: In expositione quoque epistolae Pauli apostoli ad Galatas inuenimus quoddam quod nos multum mordeat. me recipit) in scripturis principum. inquit. Idem ad Vigilantium: Quisquis multorum tractatorum opuscula legit. Quamuis ergo sanctus sit aliquis post apostolos. nulla illorum librorum particula remanebit quae non. Idem in psalmo LXXXVI. ut demonstretur siue omnino ita esse siue fieri potuisse quod uel disputatum ibi est uel narratum. Beatus quoque Hieronymus cum inter ecclesiasticos doctores quosdam caeteris anteferret. eadem perniciosissima ad mentis auctoris consilium officiumque referatur. in quibus a ueritate aliquid dissentire haereticum est profiteri. Admisso enim semel in tantum auctoritatis fastigium officioso mendacio aliquo. non habeas postea auctoritatem. Videte quid dicat: qui fuerunt. Populorum non sufficit sed etiam principum dicit. Non dixit qui sunt in ea sed qui fuerunt. tamen liberum ibi habet lector auditorue iudicium. non qui sunt. et quorum principum? Qui fuerunt. Unde est illud eius consilium ad Laetam De Institutione Filiae: Cypriani.intelliguntur. Legimus apostolum dicentem: An experimentum eius quaeritis qui in me loquitur Christus? Quod Paulus loquitur. caeteros sic legat ut magis diiudicet quam sequatur. quod uel approbet quod placuerit uel improbet quod offenderit. opuscula semper in manu teneat. nisi uel certa ratione uel illa canonica auctoritate defendantur. quae est scriptura populis omnibus. non habeas auctoritatem. Scripturas itaque canonicas ueteris et noui testamenti dicit instrumenta. quamuis dissertus sit. quasi auctoritatem his omnibus penitus auferens. ut cuique uidebitur uel ad mores difficilis uel ad fidem incredibilis.

in qua Macedonius haereticus debitam damnationem excepit. Hoc tamen de commentatoribus dictum est. non de canonicis scripturis quibus indubitatam fidem conuenit adhibere. quae nostrae occurrerint memoriae aliquam ex dissonantia quam habere uidentur quaestionem contrahentia. Sanctam synodum Constantinopolitanam mediante Theodosio seniore Augusto. in qua Nestorius damnatus est cum consensu beatissimi Caelestini Papae mediante Cyrillo Alexandrinae sedis antistite et Archadio episcopo ab Italia destinato. ut si quis nummus signatus moneta publica. quo uidelicet sciatur nihil nos hic ex apocryphis induxisse. tanto amplius lectorem excitant et ad inquirendam ueritatem alliciunt quanto magis scripturae ipsius commendatur auctoritas. Sed et si qua sunt concilia a sanctis Patribus hactenus instituta. Item opuscula beati /106/ Gregorii Nazanzeni episcopi. Item 10 . Iuxta quod et Veritas ipsa: Quaerite. positum esse. decretum illud Gelasii papae de authenticis libris praescribere. Dubitare autem de singulis non erit inutile. Sanctam synodum Calcedonensem mediante Martiano Augusto et Anatolino Constantinopolitano episcopo. /105/ EX DECRETIS GELASII PAPAE DE LIBRIS AUTHENTICIS Sancta Romana Ecclesia post illae ueteris uel noui Testamenti quas regulariter suscipimus. /104/ pulsate et aperietur uobis. Idem ad Paulinum de sanctis doctoribus in ea Bonus homo de bono cordis thesauro: Taceo de caeteris uel defunctis uel adhuc uiuentibus. in qua Arrius haereticus condemnatus est. super quibus in utramque partem post nos iudicabunt alii. cum sit tamen ipsa Dei plena ac perfecta sapientia. Quae nos etiam proprio exemplo moraliter instruens. Cum autem aliqua scripturarum inducuntur dicta. in cordis marsupio recondatur. ad quam quidem toto desiderio arripiendam philosophus ille omnium perspicacissimus Aristoteles in praedicamento Ad Aliquid studiosos adhortatur dicens: Fortasse autem difficile est de huiusmodi rebus confidenter declarare nisi saepe pertractata sins. inquit. et inuenietis.probatus nummularius. Sanctam synodum Ephesinam. Opuscula beati Cypriani martyris et Cartaginensis episcopi. circa duodecimum aetatis suae annum sedens et interrogans in medio doctorum inueniri uoluit. quod ex sanctorum dictis compilauimus in unum uolumen congregatis. diuerse sanctorum patrum dicta colligere. Haec quippe prima sapientiae clauis definitur assidua scilicet seu frequens interrogatio. etiam has suscipi non prohibet scripturas: Sanctam synodum Nicaenam CCCXVIII Patrum mediante Maximo Constantino Augusto. quod bonum est tenete. praeter istorum quattuor auctoritatem et custodienda et recipienda decreuimus. ut instituimus. quae teneros lectores ad maximum inquirendae ueritatis exercitium prouocent et acutiores ex inquisitione reddant. His autem praelibatis places. primum discipuli nobis formam per interrogationem exhibens quam magistri per praedicationem. in qua Nestoriana et Euticiana haeresis simul cum Dioscoro eiusque complicibus damnatae sunt. inquirendo ueritatem percipimus. Non ratio ponderanda est. Unde placuit nobis huic operi nostro. Iam nunc subiciendum de opusculis sanctorum Patrum quae in ecclesia catholica recipiuntur. Excerpta etiam Retractationum beati Augustini adiunximus ex quibus appareat nihil hic ex his quae ipse retractando correxerit. Dubitando quippe ad inquisitionem uenimus. reprobetur. sicut scriptum Hoc tamen de commentatoribus dictum adulter est et figuram Caesaris non habet nec qui autem Christi faciem claro praefert lumine enim praeiudicata doctoris opinio sed doctrinae est: Omnia probate.

et maiora eos in agonibus fuisse perpessos nec suis uiribus sed Dei gratia et adiutorio uniuersa tolerasse? Sed ideo secundum antiquam auctoritatem uel consuetudinem singulari cautela in sancta Romana ecclesia non leguntur. nonnullas autem scripturas interpretatus est. Item opuscula beati Ambrosii Mediolanensis episcopi. in sancta Romana ecclesia non leguntur. qui Deo magis quam hominibus noti sunt. quae ad instructionem pertinet. Reliqua autem omnia cum auctore suo dicimus esse renuenda. 11 . Item opuscula beati Hylarii Pictauiensis episcopi. Item Orosium uirum eruditissimum collaudamus. Item decretales epistolas. Item gesta sanctorum martyrum. cuius textum quispiam si usque ad unum iota disputauerit et non eam in omnibus uenerabiliter receperit. Item opuscula beati Prosperi uiri religiosissimi. quia ualde nobis necessaria aduersus paganorum calumnias ordinauit. licet eius qui scripsit nomen ignoremus. quamuis in primo narrationis suae libro tepuerit et post in laudibus atque excusatione Origenis scismatici unum conscripserit librum: propter rerum tamen singularem notitiam. Hylarionis et omnium heremitarum. quae multiplicibus tormentorum cruciatibus mirabilibus confessionum triumphis irradiant. Item scriptura de inuentione crucis dominicae et alia scriptura de inuentione capitis beati Iohannis Baptistae nouellae quidem reuelationes sunt et nonnulli eas catholici legunt. sicut /107/ Georgii aliorumque huiusmodo passiones quae ab haereticis perhibentur conscriptae. ut dictum est. Antonii. Item opuscula beati Athanasii Alexandrini episcopi. et ab infidelibus aut dictis superflua aut minus apta quam rei ordo fuerit scripta esse putantur: sicut cuiusdam Quirici et Iulittae. beati Pauli apostoli praecedat sententia: Omnia probate. usquequsque non dicimus renuendos. Item opuscula beati Iohannis Constantinopolitani episcopi. Item opuscula beati Theophili Alexandrini episcopi. ne uel leuis subsannandi oriretur occasio. Item actus beati Siluestri apostolicae sedis praesulis. Item Rufinus uir religiosissimus plurimos ecclesiastici operis edidit libros. Pauli. Item opuscula beati Ieronimi presbyteri. Item chronica Eusebii Caesariensis atque eiusdem historiae ecclesiasticae /108/ libros. Sed cum haec ad catholicorum manus aduenerint. Item Origenis nonnulla opuscula. omni deuotione ueneremur.opuscula beati Basilii Capadoceni episcopi. miraque breuitate contexuit. quas tamen uir beatissimus scripsit Ieronimus. anathema sit. Nos tamen cum praedicta ecclesia omnes martyres et eorum gloriosos agones. quod bonum est tenete. a multis tamen in urbe Roma catholicis legi cognouimus et pro antiquo usu multae hoc imitantur ecclesiae. sed quoniam beatissimus Ieronimus in aliquibus eum de arbitrii libertate notauit. qui in nullo a sanctae Romanae ecclesiae consortio deuiauerunt. quas beatissimi Papae diuersis temporibus ab urbe Roma pro diuersorum Patrum consolatione dederunt. quis ita esse catholicorum dubitet. Item epistola beati Leonis Papae ad Flauianum Constantinopolitanum episcopum destinata. legenda suscipimus. Item opuscula beati Augustini Ypponensis episcopi. Item opuscula atque tractatus omnium Patrum orthodoxorum. quia et eorum qui scripsere nomina penitus ignorantur. nec ab eius fideli praedicatione seiuncti sunt sed ipsius communionis per gratiam Dei usque ad ultimum diem uitae suae fuere participes. cum omni honore suscipimus. quae uir beatissimus Ieronimus non repudiat. Propter quod. Item opuscula beati Cyrilli Alexandrini episcopi. Item uitas Patrum. uenerabiliter suscipiendas. legendos decernimus. illa sentimus quae praedictum beatum Ieronimum sentire cognoscimus: et non solum de Rufino sed etiam de uniuersis quos uir saepius memoratus zelo Dei et fidei religione reprehendit.

Passio Georgii. Nicholaus. Eunomius. Historia Eusebii Pamphili. cum consortibus suis. Calistus. Ebion. apocryphus. Euangelia quae falsauit Ycius. Liber qui appellatur Paenitentia Origenis. Philacteria omnia. /111/ Montanus quoque cum suis obscaenissimis sequacibus. apocryphi. apocryphus. apocryphus. Item itinerarium nomine Petri apostoli. apocrypha. Sabbatius. apocryphi. Caelestinus. apocrypha. quorum nomina minime retinemus non solum repudiata uerum etiam ab omni catholica Romana ecclesia eliminata. nullatenus recipit catholica et apostolica Romana ecclesia. Iulianus et Latiensis. Libri omnes quos fecit Leutius discipulus diaboli. Nouatus. Euangelia nomine Bartholomei apostoli. Passio Quirici et Iulittae. Donatus. Opuscula Montani et Priscillae et Maximillae. Liber de natiuitate Saluatoris et de sancta Maria uel de obstetrice Saluatoris. apocryphus. Liber qui appellatur Fundamentum. Liber canonum apostolorum. Paulus etiam Samosatenus. Macedonius. apocryphi. quae Simon Magus. Omnia opuscula Fausti Manichaei. apocrypha. Epistola Abagari ad Ihesum et Ihesu ad Abagarum. apocrypha. Haec et his similia. Liber Lusan. Opuscula Frumentii. Opuscula Cassiani presbyteri Galliarum. VIII. Opuscula Fausti Pegiensis Galliarum. apocrypha. Marcion. apocrypha.Item uenerabilis uiri Sedulii paschale opus. Liber qui appellatur Paenitentia Adam. Liber qui appellatur Paenitentia Cypriani. Sabellius. Item Iuuenci nichilominus laboriosum opus non spernimus sed miramur. Faustus. /109/ apocrypha. apocryphus. apocryphus. apocryphus. apocryphus. Actus nomine Thomae apostoli. ut illi confingunt sed magis a daemone conscripta sunt. apocrypha. apocrypha. insigni laude proferimus. Dioscorus. Euangelia nomine Barnabae apostoli. Liber qui appellatur Pastoris. apocrypha. Basilides. Actus nomine Petri apostoli. Cherintus. alius Antiochiam maculauit. apocryphus. apo crifa. Opuscula Postumiani et Galli. Actus nomine Andreae apostoli. apocryphus. nec non et omnes haereses. Scripta quae appellantur Salomonis Contradictio. apocryphus. Liber qui appellatur Sors apostolorum. siue scismatici docuerunt uel conscripserunt. Opuscula Tertulliani siue Africani. Iouinianus. apocryphus. quibus Manichaei utuntur. ITEM EIUSDEM DE LIBRIS APOCRYPHIS In primis Ariminensem synodum a Constantio Caesare Constantini filio congregatam mediante Tauro praefecto. Valentinus siue Manichaeus. apocryphus. credimus esse subdenda. Liber Diogiae nomine gigantis. apocryphi. Euangelia Thomae apostoli. Euangelia quae falsauit Lucianus. Opuscula alterius Clementis Alexandrini. apocryphus. Liber qui appellatur Testamentum Iob. Maximinianus. quod appellatur sancto Clementis lib. apocrypha. in aeternum confitemur esse damnata. quae ipsi eorumque discipuli. Lampedius. /110/ apocryphus. apocryphus. Reuelatio quae appellatur Pauli. apocryphus. apocrypha. E quibus pauca quae ad memoriam uenerint et a catholicis uitanda sunt. atque cum suis auctoribus auctorumque sequacibus sub anathematis indissolubili uinculo. apocrypha. Actus nomine Philippi apostoli. apocrypha. Reuelatio quae appellatur Stephani. Liber qui appellatur Thesaurus. apocryphum. Arrius. Eustatius. Euangelia Taddei nomine. Liber de infantia Saluatoris. apocrypha. Pelagius. apocryphus. Liber Phisiologus ab haereticis conscriptus et beati Ambrosii nomine praesignatus. Liber qui appellatur Actus Teclae et Pauli. apocrypha. quae non ab angelo. Centimetrum de Christo Virgilianis compaginatum uersibus. Liber prouerbiorum ab haereticis conscriptus et sancti Sixti nomine signatus. Opuscula Victorini Pictauiensis. quod heroicis descripsit uersibus. e quibus unus Alexandriam. Photinus et Bonosus qui simili errore defecerunt. apocryphus. apocryphus. ex tunc et in aeternum confitemur esse damnatam. qui post diluuium cum dracone ab haereticis pugnasse perhibetur. Liber qui appellatur Iamne et Mambre. apocrypha. apocrypha. apocryphus. Euangelia nomine Andreae apostoli. Apollinaris. apocrypha. /112/ /113/ INCIPIUNT SENTENTIAE EX DIVINIS SCRIPTURIS COLLECTAE QUAE CONTRARIE VIDENTUR. Reuelatio quae appellatur Thomae apostoli. apocryphi. Achatius Constantinopolitanus. apocrypha. Euticius. 12 . apocrypha. Caeterum quae ab haereticis conscripta uel praedicta sunt. Petrus et alius Petrus. Liber qui appellatur Transitus sanctae Mariae. Priscillianus ab Hispania. apocrypha. apocrypha. apocrypha. Liber qui appellatur Nepotis. Liber qui est de filiabus Adae uel Genesis.

EX /114/ LIBRO PRIMO AUGUSTINI CONTRA FAUSTUM: Faustus: Sed tamen et hoc eneruis fidei confessio est in Christo sine teste et argumento non credere. ne forte cum inaccessae lucis fulgorem pertinacius perscrutaris. quae moderate inquisita nos erigit. IDEM IN LIBRO DE MORIBUS ECCLESIAE CONTRA MANICHAEOS. Nempe ipsi uos dicere soletis idcirco nihil esse curiosius exquirendum quia simplex sit et absolute christiana credulitas. non intelligetis. Nulla hunc facere adhuc miracula uiderant. ne forte satiatus euomas illud. XX: Hinc rursum ait.] IDEM IN HOMILIA V: Ad unius iussionis uocem Petrus et Andreas relictis retibus secuti sunt redemtorem. ultra uires perscrutata premit. et quod in eis eluxerit sine superbia communicandum et quod latuerit sine salutis dispendio tolerandum. IDEM DE BAPTISMO PARVULORUM: Ubi de re obscurissima disputatur. etiam quod comederat euomit. quae Deum hunc suadeat credi quem tu unum Deum. nam infirma uideri ratio potest. 001: QUOD FIDES HUMANIS RATIONIBUS NON SIT ADSTRUENDA ET CONTRA. exiguum ipsum quod mortalibus diuino munere concessum est. nihil faciens in alteram partem declinando. iudiciis eam ac testibus fulciendo? EX VITA SANCTI SILVESTRI.PRO QUA QUIDEM CONTRARIETATE HAEC COMPILATIO SENTIARUM "SIC ET NON" APPELLATUR Q. rationem praecedat auctoritas. UBI EI CUM IUDAEIS DISPUTANTI IOASI RABBI DIXIT: Rationi humanae non est committenda fides. nec te curiosius inferas in profundi huius arcanum. LIB. fides. quae cum reddita fuerit. Dulcedinem quippe spiritalis intelligentiae qui ultra quam capit comedere appetit. II: Naturae quidem ordo ita se habet ut. patrem et filium et spiritum sanctum confiteris. dum summa intelligere ultra uires quaerit. Gloria quippe inuisibilis conditoris. nec fides habet meritum cui humana ratio praebet experimentum. AUGUSTINUS DE FIDE SYMBOLI AD LAURENTIUM PAPAM: Propheta dicit: Nisi credideritis. si uita deest. [IDEM THEODORICO ET THEODIBERTO REGI FRANCORUM: In sacerdotibus fides eligenda est cum uita. cum aliquid dicimus. IDEM IN MORALIBUS. Mel inuenisti. et tamen ad unum domini praeceptum hoc quod possidere uidebantur obliti sunt. quia. non est admirabilis. 13 . ne finiatur uita sine fide. ITEM: Quomodo sane Deus pater genuerit filium nolo discutias. nihil ab eo de praemio aeternae retributionis audierant. Hinc rursum dicit: Sicut qui mel multum comedit. si ratione comprehenditur. Quomodo ergo nunc fidei simplicitatem destruitis. non est ei bonum. perdas aspectum. GREGORIUS IN HOMILIA XX: Sciendum nobis est quod diuina operatio. IDEM: Innumerabiles sunt in scripture sacra quaestiones quae non finiendae sunt ante finem. CAP. auctoritatem postea per quam firmetur assumit. cohibere se debet humana praesumptio. etiam quod bene intellexerat amittit. sic qui scrutator est maiestatis opprimetur gloria. sed plane retenta iam fide ad exercitandam delectationem fidelium mentium studiose requirendae sunt. non adiuuantibus diuinarum scripturarum certis clarisque documentis. comede quod sufficit tibi.

ut credatis in eum quem ille misit. IDEM IN PASTORALI. IDEM MORALIUM LIB. NICOLAUS PAPA AD CONSULTA BULGARORUM. HOMILIA XXVII: Mea doctrina non est mea sed eius qui me misit. 14 . ut ait quidam. Nondum intellexi. nihil aliud scribere possumus. perseuerare in eis non potest. Ad hoc pertinet quod etiam secutus adiunxit: si quis uoluerit uoluntatem eius facere. II: Fides nequaquam ui extorquetur sed ratione atque exemplis suadetur. ut audieram. HIERONYMUS SUPER IEREMIAM. Quibus autem exigitur uiolenter. Intelligere uis? crede: Deus enim per prophetam dixit: nisi eredideritis. XXX: Aliter admonendi sunt sapientes huius saeculi. Quid est: si quis uoluerit uoluntatem eius facere? hoc est credere. Nam nos. Ergo noli quaerere intelligere ut credas sed crede ut intelligas.IDEM IN PSALMO XXXIX: Nonne superbus inueniris cum dicis. GREGORIUS DOMINICO EPISCOPO: Quamquam ergo haec se ita habent et desideremus omnes haereticos a catholicis sacerdotibus uigore semper rationeque compesci. ratione magis stringere homines quam potestate festinamus. magnitudo uestra intentione sollicita de animae suae uita cogitaret.] IDEM SUPER IOHANNEM. possem dicere et sensum aliquem reperire. istis uero aliquando sufficit. Quid est: cognoscet de doctrina? hoc est. AMBROSIUS: Si ratione conuincor. IDEM LIB. Illis nimirum prodest ut in suis allegationibus uicti permaneant. VI: Quid sibi in loco hoc uoluerit editio uulgata. denuo dum laxatur in id quod fuerat confestim reuertitur. ISIDORUS SENTENTIARUM LIB. II. quos intelligimus sine obscuritate capiamus. fidem abnuo. VIII DE TRINITATE: Priusquam intelligamus credere debemus uigilandumque nobis est ne ficta sit fides rostra. quod non intelligimus sine dubitatione credamus. an ego a me ipso loquar. Quis nesciat hoc esse facere uoluntatem Dei operari opus eius? Ipse autem Dominus alio loco ait: hoe est opus Dei. Primo uideam et sic credam? [ITEM: Facilius in negotiis fidei testimoniis /115/ creditur quam ratio inuestigetur. illos plerumque rationis argumenta. Vidit utique Christus hoc profundum non omnes intellecturos et in consequenti dedit consilium. nequaquam mihi de fide sua per epistolas sed per semetipsam posceret respondere. LIB. nouellae arboris cuius si quis cacumen uiolenter impresserit. Audiat consilium qui dicit. exemplo. IDEM BONIFACIO: Si ita. ut laudabilia aliorum facta cognoscant. cognoscet de doctrina. non intelligetis. ut et uos de nostra ratione et nos de uestra credulitate gauderemus. istos nonnunquam melius exempla conuertunt. intellectus enim merces est fidei. Paene nullus quaerit scire quod credidit. /116/ CAP. non intelligetis. XIX: A ueritate auertentes auditum ad fabulas conuertuntur. IDEM HOMILIA XXXVII: Nos ergo fide praeeunte quae sanat oculum cordis. crede. Scripta Dei ubique reperta opponuntur oculis sed haec cognoscere homines dedignantur. nisi ad fidem rectam monitis et exhortationibus et ratione eos potius quam ui conuincatis. Si non intellexisti. utrum ex Deo sit. Si autem falsum de illa credimus. CAP. nisi de uerbis Dei humano sensu argumentari esset sacrilegium. inquam. inanis erit spes et non caste caritas. XLI: De his qui christianitatis bonum suscipere renuunt. intelliget. quondam nisi credideritis. licet in omnibus causis. CAP. atque aliter hebetes. in his praecipue quae Dei sunt.

qui Christum praedicant mundo. penetranda plurimum ualet. non etiam retinebit constantem obnitendi securitatem. nec carnalibus armis sed spiritalibus. bonum est tamen ut etiam noueris defendendo adiuuare quod credimus. Duobus modis de spe et fide nostra rationem poscentibus reddere debemus ut et iustas spei ac fidei nostrae causas omnibus intimemus. irreligiosis mundi imperfectisque doctrinis per scientiam sapientis omnipotentiae contra ire. quam flammam habeat in pectore. credidisti: Cum apostolus dicat: est enim fides sperandarum substantia rerum. iuxta illud apostoli: Nostra enim arma non sunt carnalia sed potentia Deo /117/ ad destructionem munitionum rationis. argumentum non apparentium. uester sit in gratia sale conditus. quantum existimo. et eleuata ad impietatem ingenia conterenda. LAUDANS SANCTAM MARCELLAM: Scio equidem ardorem eius. LIB. et destruenda rationum fallacium munimenta. nec uero. Sed disputationis disciplina ad omnia genera quaestionum. profecto liquet quia fides illarum rerum argumentum est quae apparere non possunt. Q. scio fidem. fidem non habent sed 15 . IDEM IN TRACTATU DE MISERICORDIA: Petite orando. et ipsam fidei ac spei nostrae professionem illibatam semper teneamus etiam inter pressuras aduersantium. siue fideliter siue infideliter quaerentibus. Et apostolus Paulus Sermo. Tantum ibi cauenda est libido rixandi et puerilis quaedam ostentatio decipiendi aduersarium. AUGUSTINUS AD VALERIUM COMITEM. Contuendae ergo sunt insolentes aduersus Deum dispositiones. quae quamuis potentissima ad salutem sit tamen. Certe. falsae conclusiones rationum. ut sciatis. Fidem non nudam apostolis atque inopem rationis reliquit. nec terrena doctrina sed caelesti sapientia. IDEM IN SECUNDO DE /118/ DOCTRINA CHRISTIANA: Restant ea quae non ad corporis sensus sed ad rationem pertinent. inquit. Sunt enim multa quae appellantur sophismata. obliuisci homines. ubi disciplina regnat disputationis et numeri. Et apostolus enim Petrus paratos nos esse praecepit ad satisfactionem omni poscenti nos rationem de fide et spe nostra. nec sine ratione praeiudicata apud eam ualebat auctoritas. BEDA IN I EPISTOLA PETRI APOSTOLI: Dominum autem Christum sanctificate in cordibus uestris. ut quanta rerum diuinarum humanarumque discretio est tanta ultra terrena studia ratio caelestis excedat.HILARIUS DE TRINITATE. II IN EVANGELIO: Quia uidisti me. Quae enim sunt apparentia. habebit quidem inter aduersa tutum diffugiendi recessum. more pythagorico. quidquid responderam rectum putabat. nunquam tam festina me uidit ut non de scripturis aliquid interrogaret. pulsate rogando. et diuinorum uoluminum tympano concrepante rubrum huius saeculi pelagus transfretare. sed examinabat omnia et sagaci mente uniuersa pensabat. HIERONYMUS IN EPISTOLA AD GALATAS. destruentia et omnem altitudinem eleuatam aduersus cogitationem Dei. IN XII: Oportet eos. qui calumniantur uestram bonam in Christo conuersationem. odibilis est. nisi per doctrinam instruatur. cum Romae essem. Quod genus captiosarum conclusionum scriptura. quae in sanctis litteris sunt. quomodo oporteat uos unicuique respondere. GREGORIUS HOMILIA VI. quaerite disputando. parati semper ad satisfactionem omni poscenti uos rationem de ea quae in uobis est spe. et plerumque ita ueras imitantes ut non solum tardos sed ingeniosos etiam minus attentos decipiant. ut in eo quod detrahunt de uobis confundantur. DE NUPTIIS ET CONCUPISCENTIA: Quod licet fide robustissima irriseris. LIB. I. ut me sentirem non tam discipulam habere quam iudicem. detestatur illo loco ubi dictum est: Qui sophistice loquitur. eritque ut infirmioribus sunt post fugam castra. 002: QUOD FIDES SIT DE NON APPARENTIBUS TANTUM ET CONTRA. superare sexum. non etiam ut castra habentibus adest interrita fortitudo.

per fidem enim ambulamus. tria haer. A mortali quippe homine diuinitas uideri non potuit. cum apparuerit. Quae nec fides omnino dicenda est. quando discipulum arguit dicens: quia uidisti. et iam res erit. spes. Quid est enim fides nisi credere quod non uides? fides ergo est quod non uides credere. quamdiu in uia. et iam uisio erit. Quare? quia uidebimus eum sicuti est. nam quid magnum est si id creditur quod uidetur? secundum illam domini sententiam. credere se non moriturum? quanto est maius ita credere ut se speret moriturus sine fine uicturum. maior autem horum raritas. agitur in nobis. II QUAESTIONUM /121/ EVANGELIORUM: [Iustitia Dei in eo reuelatur ex fide in fidem]. priusquam fiat. peregrinamur a Domino. raritas. Credimus ut cognoscamus.agnitionem. Intelligitur quidem fides qua creduntur ea quae non uidentur. quicquid hic pro magno habebas. Modo ergo fides antequam appareat quod erimus. ipse tibi erit. rredidisti. IDEM DIALOGORUM /119/ LIB. /120/ Et recte illis. aliud credidit. non fides. non per speriem. CAP. Nam ipsa fides ita est definita: est autem fides sperandarum substantia rerum quae non uidentur. quia nondum apparuit. ideo fides. Hominem igitur uidit et Deum confessus est dicens. Non quia cognouerunt crediderunt sed ut cognoscerent crediderunt. nam credi iam non potest quod uideri potest. redatis. non cognoscimus ut credamus. sed aliud uidit. non uidetur. hoc ueraciter dicitur credi quod non ualet uideri. II DE BAPTISMO PARVULORUM: Quid enim magnum erat uidendo non mori eos qui crederent. credidisti. si quod creditur non uidetur. Sed etsi dicuntur credi quae uidentur. cum iam per speciem manifestam se 16 . HOMILIA: Et nunc diro uobis. Sin autem quod credimus iam uidemus. HAIMO IN EPISTOLA PAULI AD ROMANOS: Fides igitur est qua ueraciter credimus id quod nequaquam uidere ualemus. Cum uenerimus. non spes. sed tamen est etiam fides rerum. modo per fidem. argumentum non apparentium. quando non uerbis sed rebus ipsis praesentibus creditur quod futurum est. non sperando quod non uident sed amando quod uident. Securi illo adiuuante perseuerantes in eo dicamus. qui propter hoc credant. IDEM SUPER IOHANNEM. Denique hoc quibusdam in fine larg ie tur ut mortem is tam repentina commutatione non sentient sed simul cum resurgentibus rapiantur obuiam Christo et sic semper cum Domino uiuant. credatis? Nam et ille cui dictum est: quia uidisti. IDEM HOMILIA XXXIX: Quid promittit credentibus? Cognoscetis ueritatem. scimus quod. IDEM LIB. IV. fides non est habenda sed cognitio. beati qui non uiderunt et rrediderunt. non tamen ipsa est quae in nobis aedificatur fides. Quicquid hic quaerebas. Ergo caritas perfecta erit. amabimus uidendo et tenendo. ITEM: Credituri non fide noua sed aucta. ueritas est sed adhuc creditur. quia credit quod non uidet. tenebimus. quandoquidem fides ita definita est: fides est sperandarum sub. non hoc credidit quod uidit. AUGUSTINUS DE VERBIS DOMINI ET QUIBUSDAM SENTENTIIS PAULI APOSTOLI. Quid erit species? audi: ut sit Deus omnia in omnibus. filii Dei sumus. ut rum fartum fuerit. Quid est hoc. quia non erunt iam posteri. argumentum non apparentium. cum resurrexisset refecta. SERMONE LXXX: Iustus ex fide uiuit. IDEM LIB. Dominus meus et Deus meus. VIII: Cum Paulus dicat: est enim fides sperandarum substantia rerum. similes ei erimus. quamdiu in peregrinatione. cum magis credere homo habeat antequam fiat id quod credendum est? haec est enim laus fidei. ueritas. Quis nos separabit a raritate Christi? tribulatio? an angustia? an gladius? etc. Apostolus dicit habitare Christum per fidem in rordibus nostris modo per fidem. quamdiu enim sumus in rorpore. cernebat carnem et credebat Deum in carne latentem. sicut dicit unusquisque oculis suis se credidisse. sed ex rebus quae uidentur. sicut ait apostolus: fides. Quapropter quid sibi uult ut cum factum fuerit. ut ea credantur quae non uidentur. quod credidisti uidere. tunc per speciem. et nondum apparuit quid erimus.stantia rerum. aut certe cum mortuus esset defecta.

in eandem imaginem transformamur a gloria in gloriam. per quem omnia facta sunt. Dicit enim alio loco: Nos enim. quia alius plus. factorem caeli et terrae. daemones credebant ei. Multa enim sunt quae faciunt fidem. Iam credit in Chris to sed odit Christum. uisibilium omnium et inuisibilium. natum non factum. de gloria scilicet euangelii. quo nunc credentes illuminantur in gloriam manifestae ueritatis. Q. alius minus de Deo intelligit et. Credimus Paulo sed non in Paulum.contemplandam praebebit sanctis ipsa Dei sapientia. Ipsa est fides quam definit plenissime apostolus dicens: sed fides quae per dilectionem operatur. filius Dei uiui. habet confess ionem fidei in timore poenae non in amore coronae. 003: QUOD SIT CREDENDUM IN DEUM SOLUM ET CONTRA. Quod nemo sanctorum recte dicere potuit. consubstantialem petri. quousque unam fidem habeamus post resurrectionem et omnes aequaliter Deum cognoscamus. Credenti in eum. I: Argumentum est ratio quae rei dubiae facit fidem. IDEM SUPER IOHANNEM. SERMONE X: Quid potuerunt plus credere daemones quam ut dicerent: scimus quia sis filius Dei? Quod dixerunt daemones hoc dixit et Petrus: tu es Christus. deum uerum de deo uero. et in unum dominum Iesum Christum. Nescioquis non uult credere in Christum. qui ex patre natus est ante omnia saecula. sicut est diuersitas scientiae ita est diuersa fides. consequens est ut dicat etiam. SICUT IN EADEM TABULA SUBIUNCTUM EST: Credo in unum Deum patrem omnipotentem. nisi sanctus sanctorum: rredite in Deum et in me credite. Quid est credere in eum? Credendo amare. qui iustificat impium. ita aequaliter fidem habebunt. sed quia rationes non sunt. BOETHIUS SUPER TOPICA CICERONIS. donec occurramus omnes Christo in resurrectione in unitatem fidei et agnitionem filii Dei. crede in me. LIB. HAIMO SUPER EPISTOLAM AD EPHESIOS: Et ipse dedit quosdam quidem apostolos etc. IDEM DE BAPTISMO PARVULORUM. LIB. ut uisus facit fidem his quae uidentur sed quia ratio non est uisus. I: Credenti in eum qui iustificat impium. reuelata farie gloriam Dei sperulantes. nec argumentum esse potest. Sicut enim dicit hic de gloria in gloriam ita et ibi ex fide in fidem. Quisquis ergo ausus fuerit dicere. et non credebant in eum. sine dilectione fides daemonis. habet fidem. IDEM IN EPISTOLA IOHANNIS. iustifico te. nec argumenta esse possunt. Credis sanctam ecclesiam? non eo modo interrogauimus ut quomodo in Deum creditur sic et in ecclesiam sanctam. secundum quod intelligit et cognoscit. HOMILIA III: Quod autem /122/ interrogauimus. non ut ei. QUAM LEO TERTIUS FECIT COMPONI AD CAUTELAM FIDEI CATHOLICAE. EX SYMBOLO FIDEI QUOD ROMAE HABETUR /123/ POST ALTARE SANCTI PAULI IN TABULA ARGENTEA LIGNO SUPERPOSITA. AUGUSTINUS AD NEOPHYTOS. TRACTATU XXVIII: Dominus alio loco ait: ut rredatis in eum quem ille misit. filium Dei unigenitum. Non ergo diximus ut in ecclesiam quasi in Deum crederitis. Petro sed non in Petrum. Post resurrectionem autem iam non erit diuersitas fidei quia. credendo diligere. De qua fide rerum lucisque ipsius praesentiae forsitan Paulus dicit: Iustitia enim Dei in eo reuelatur ex fide in fidem. sicut omnes aequaliter Deum uidebunt. Hoc dicebant daemones ut Christus ab eis recederet. nam dixerunt: quid uenisti ante tempus perdere nos? ITEM: Cum dilectione fides christiani.. In praesenti siquidem saeculo. et audit a Domino: beatus es Simon Bariona etc. credendo in eum ire et eius membris incorporari. id est. Nam et illi puniri timebant. lumen de lumine. Qui autem non credunt peiores sunt quam daemones et tardiores. ut in eum. adhuc nec daemones imitatur. propter nos homines et 17 .

erroris ueniam non meretur. descendentem de caelo. et iterum uenturum cum gloria iudicare uiuos et mortuos. ITEM: Non ualebit adduci ad fidem ueteris testamenti nisi. credis in sanctam ecclesiam? credis remissionem peccatorum? in quam ecclesiam credidisse eum dicis? In Arianorum? sed non habent in nostram? Sed extra hanc baptizatus non potuit in eam credere quam nesciuit. et ascendentem in caelis et sedentem ad dexteram patris. et in spiritum sanctum.propter nostram salutem. quaecumque de patriarchis et prophetis et aliis insignibus uiris narrat historia. dominum et uiuificatorem. cuius regni non erit finis. credis in Deum patrem omnipotentem? Dixisti credo. aeque credidisse scribatur in seruum. GREGORIUS HOMILIA VI. Leo indignus tertius episcopus pro amore et cautela orthodoxae fidei fecit. quia ecclesiam Dei putans simpliciter accessit et iuxta fidem suam credens baptizatus est. Aut si iam ipse bene credebat et sciens ab haereticis baptizatus est. catholicam et apostolicam ecclesiam. et mersisti. ITEM: Praeterea cum solemne sit in lauacro post trinitatis confessionem interrogare. I1 IN EVANGELIO: Profecto liquet quia fides illarum rerum argumentum est quae apparere non possunt. Hoc autem non solum in Moyse sed in omnibus sanctis est. LIB. in unam sanctam. IN EXPOSITIONE EPISTOLAE PAULI AD PHILEMONEM: Audiens caritatem tuam et fidem quam habes in Domino Iesu et in omnes sanrtos eius: Credidit populus Domino et Moysi seruo eius. HAIMO IN EPISTOLA PAULI AD ROMANOS: Fides igitur est qua ueraciter credimus id quod nequaquam uidere ualemus. ut quicumque credit Deo. Confiteor unum baptisma in remissionem peccatorem. Sin autem quod credimus iam uidemus fides non est habenda sed cognitio. IDEM IN LIBRO DE MYSTERIIS: Constringeris ut credas in filium sicut et in patrem. Accedens ad Arianos in qua fide baptizatus est? Nempe in ea quam habebant Ariani. AMBROSIUS DE SACRAMENTIS. hoc solo excepto quod in cruce solius /124/ Domini Iesu fateris tibi esse credendum. 004: QUOD AGNITIO NON SIT DE NON APPARENTIBUS SED FIDES TANTUM ET CONTRA. Orthodoxus dixit. nouam rem asserts. HIERONYMUS AD PAULAM ET EUSTOCHIUM. aliter eius fidem recipere non queat nisi credat et in sanctos eius. ex patre procedentem. IDEM IN DISPUTATIONE LUCIFERIANI ET ORTHODOXI: Luciferianus dixit sed laico ideo ignoscendum est. et passum et sepultum. una atque eadem credulitas in Moysen refertur et Deum. qui credebat in domino. similiter in spiritum sanctum. crucifixumque pro nobis sub Pontio Pilato. ut christianus quisquam factus sit ab eo qui christianus non est. Iterum interrogatus es. comprobarit ut ex fide legis ad fidem ueniat euangelii et iustitia Dei in eo reueletur ex fide in fidem. SERMONE I: Credit etiam catecuminus in crucem Domini Iesu qua et ipse signatur. Amen. /125/ Q. nisi prius crediderit de sanctis eius uera esse quae scripta sunt. et incarnatum de spiritu sancto et Maria uirgine et humanatum. 18 . cum populus. IDEM SERMONE II: interrogatus es. qui locutus est per prophetas. Quod autem dico tale est. credis in Dominum nostrum Iesum Christum et in crucem eius? Dixisti credo. et resurgentem tertia die secundum scripturas. cum patre et filio coadorandum et conglorificandum. Spero resurrectionem mortuorum et uitam futuri saeculi. quae enim sunt apparentia fidem non habent sed agnitionem.

HILARIUS DE TRINITATE. /126/ ITEM: Non autem immerito scire nos dicimus non solum ea quae uidimus uel uidemus uerum et illa quae idoneis commoti testimoniis credimus. habemus domum aeternam in caelis. id solum sciri dicimus quod mentis firma ratione comprehendimus.PAULUS IN II EPISTOLA AD CORINTHIOS: Et nos credimus propter quod et loquimur. Singularitas ad personam pertinet. LIB. ut nec personis diuinitatis singularitas denegetur /127/ nec ad essentiam hoc quod proprium nominum est transferatur. 005: QUOD NON SIT DEUS SINGULARIS ET CONTRA. si terrestris domus nostra dissoluatur. quod scire dicimus. creduntur absentia. habet ex aeternis in mysterio alterum qui sit cum altero. et paulo post: Quod scimus igitur debemus rationi. quod praesentia uidentur. sicut dixi. neque rursum angelus Dei non idcirco quia Deus est. AMBROSIUS DE FIDE. neque rursum recipit solitarii similitudo faciamus. Sed significata personarum distinctione ac manifestata sacramentorum caelestium dispensatione. AUGUSTINUS QUAESTIONUM VETERIS ET NOVAE LEGIS CAP. ITEM: Deus pater habet in se alterum cum altero. non sic accipiendum est ut in sermone usitatiore uereamur nos dicere scire quod idoneis testibus credimus. Consortium autem esse aliquod solitario ipsi sibi non potest. quod credimus. IDEM AD PAULINUM: Satis est ut inter uidere et credere hoc distare dicamus. auctoritati. unitas ad naturam. etsi non sit singularitatis sed unitatis. LIX: Unus quidem est sed non singularis. HORMISDA PAPA AD lUSTINUM IMPERATOREM: Seruemus propria unicuique personae. Proprie quippe cum loquimur. 19 . ITEM: De rubo apparuit Dei angelus Deus. Q. uel fama an litteris credendum posteris utiliter commendetur. non solitarium deum docuit opinandum. scientes quoniam qui suscitauit Iesum. ATHANASIUS IN SYMBOLO FIDEI: Et tamen non tres Dii sed unus est Deus. ITEM: Scimus enim quoniam. non ideo non Deus quia angelus Dei est. I RETRACTATIONUM: Quod dixi multum interesse utrum aliquid certa mentis ratione teneatur. non solitario uero faciamus et nostram. Cum uero loquimur uerbis consuetudini aptioribus. AD GRATIANUM IMPERATOREM: Quod unius est substantiae separari non potest. Sustulit singularis intelligentiam professione consortii. et nos cum Iesu suscitabit et constituet uobiscum. non dubitemus dicere scire nos et quod percipimus nostri corporis sensibus et quod fide dignis credimus testibus. ITEM: Constat igitur nostra scientia ex uisis rebus et creditis. AUGUSTINUS LIB. IV: Et dixit Deus: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. ITEM: Solitario conuenit faciam et meam.

Dicimus namque. per quem omnia. 008: QUOD NON SIT MULTITUDO RERUM IN TRINITATE VEL QUOD NON SIT TRINITAS ALIQUOD TOTUM ET CONTRA. de quibus psalmus: ego dixi. unites est in deitate. VII. Dualitas in prole. Pater tamen et filius et spiritus sanctus non sunt una persona sed tres personae. Deus. Q. ex quo omnia. non ad filium uel ad spiritum sanctum. VII.GREGORIUS LEANDRO EPISCOPO: Reprehensibile esse nullatenus potest infantem in baptismate uel ter uel semel mergere. XI: Satis est christiano rerum creatarum causam non nisi credere bonitatem creatoris qui est Deus unus. Ad se quippe dicitur persona. quando et in tribus mersionibus personarum trinitas et in una potest diuinitatis singularitas designari. 007: QUOD IN TRINITATE NON SINT DICENDI PLURES AETERNI ET CONTRA. CAP. VII: Non quondam Deus trinitas est ideo triplex putandus est. IDEM IN LIBRO DE AGONE CHRISTIANO: Credimus ergo in patrem et filium et spiritum sanctum. deltas uero non triplicatur sed in singularitate est. Nomen autem deorum in angelis et in sanctis hominibus ideo pluraliter dicitur quod non sint merito aequales. CAP. quia persona patris non aliud est quam ipse pater. et ille nunquam non pater fuit et iste nunquam non fuit filius. 006: QUOD SIT DEUS TRIPARTITUS ET CONTRA. AUGUSTINUS IN LIBRO CONTRA V HAERESES: Pater pater est. nullamque esse naturam quae non aut ipse sit aut ab ipso. ITEM: Sed totae tres personae coaeternae sibi sunt et coaequales. filius filius est. VII: In hac quoque trinitate cum dicimus personam patris. ISIDORUS ETYMOLOGIARUM LIB. ambo aeterni nec coeperunt esse nec desistunt. VII. EX LIBRO SENTENTIARUM PROSPERI. pater autem et filius aeterni sunt. neque ut genus de 20 . pluraliter non singulariter accipitur in summa. AUGUSTINUS DE TRINITATE LIB. IV: Trinitas in relatiuis personarum nominibus est. in quo omnia. Unde cum dicimus /129/ tres personas unam essentiam. dii estis. patrem scilicet et filium et spiritum sanctum. CCXXVIII: In trinitate diuine tanta est substantiae unites ut aequalitatem teneat. pluralitatem non recipiat. sicut Deus et similia. IDEM DE TRINITATE. alioquin minor esset in singulis quam in tribus pariter. De patre autem et filio et spiritu sancto. eumque tripartitum. ATHANASIUS IN SYMBOLO FIDEI: Et tamen non tres /128/ aeterni sed unus aeternus. AUGUSTINUS IN ENCHIRIDION CAP. Q. Hoc enim solum nomen est quod cum dicatur de singulis ad se. non aliud dicimus quam substantiam patris. quia si triplicetur deorum inducimus pluralitatem. CAP. CAP. Haec aeterna sunt et incommutabilia. LIB. Q. ITEM: Ignis et splendor temporales sunt. id est unus Deus. pater est persona et filius persona et spiritus sanctus persona. unius substantiae trinitas aeterna. propter unam et aequalem diuinitatem non nomen deorum sed Dei esse ostenditur.

ad se est omnipotens. non quod ad se sunt. tamquam inest numerus. quod nullo nititur. illud uere est id quod est. idem alter qui alter? negatur. quia hoc est illi esse quod sapientem esse uel spiritum esse. ITEM: Non uero ita dicitur pater et filius et spiritus sanctus quasi multiuocum quiddam. ITEM: Nulla igitur in eo diuersitas. et hoc fortissimum. nec tres spiritus sed unus. unus quidem quo numeramus. In rerum uero numero non facit pluralitatem unitatum repetitio. mucro unus. ensis unus. sed plus sunt duo homines quam unus. etc. repetitio quaedam est eiusdem. BOETHIUS DE TRINITATE. atque idcirco nec numerus. non tres omnipotentes. Si quaeris. Quid sunt isti tres? pater et filius et spiritus sanctus. Quare nec numerus. sol. quid tres? non est numerus. ITEM: Numerus enim duplex est. ITEM: Ergo in numero. inquit. pater uero ac filius et spiritus sanctus idem equidem est. nec maior in omnibus quam in singulis. LOQUENS DE SIMPLICITATE DlVINAE SUBSTANTIAE: Quod non est. Pater ad se est Deus. nec tres essentiae sed una. Requirentibus enim. nam mucro et ensis et ipse est et idem. sol. formae uero subiectae esse non possunt. TRACTATU XXXVII: Tres personae sed non tres dii. incipis numerare. In qua re paulisper considerandum est. Igitur unitas tantum. At in Deo non est ita. ITEM: Non tantum est unus homo quantum tres homines simul. Quid tres? deficit numerus. non est quid dicamus tres. sed in solo patre uel in solo filio tanta est quanta in patre simul et filio. Hoc solum numerum insinuat quod ad inuicem sunt. Ubi cogitare coeperis. nullum in eo aliud praeter id quod est. non tres did. Quocirca hoc est uere unum in quo nullus numerus. Non igitur si de patre et filio et spiritu sancto tertio praedicatur Deus idcirco trina praedicatio numerum facit. Rursus.speciebus neque ut speciem de indiuiduis praedicamus. Unde dictum est: magnus Dominus noster et magna uirtus eius. nulla est omnino pluralitas. non numeratio diuersorum. AUGUSTINUS SUPER IOHANNEM. Non est igitur inter eos in re omni indifferentia. Videtur posse dici ut tres homines una natura. hoc atque hoc sed tantum est hoc. non ad se est pater sed ad filium. /130/ Si pater sit sapientia et filius sapientia. MEDICUM THENITANUM: Haec trinitas unius eiusdemque naturae atque substantiae non minor in singulis quam in omnibus. quia tres sunt. /131/ 21 . ubi numerabis. quo numeramus. Neque enim subiectum fieri potest. non tamen tres sapientiae sed una. uelut si de eodem dicamus gladius unus. Ita Deus nec recedit a numero nec capitur numero. repetitio unitatum facit pluralitatem. ipse est pater qui filius? minime inquiunt. nulla ex diuersitate pluralitas. non tres creatores. et tanta in spiritu sancto quanta simul in patre et filio. ut et numerus sit et numerus non sit sed tres. Quare subintrat numerus quem ex subiectorum diuersitate confici superius explanatum est. ITEM: Ubi uero nulla est differentia. nulla ex accidentibus multitudo. Est ibi aliquid ineffabile quod uerbis explicari non possit. uelut si dicam sol. quid numeraueris non poses respondere. et spiritus sanctus sapientia. Sed non est maior essentia pater et filius quam solus pater aut solus filius. QUAESTIONUM AD OROSIUM: Sicut non dicimus tres Deos nec tres essential. EX EPISTOLA SANCTORUM AUGUSTINI ET ALYPII AD MAXIMUM. et plus aliquid sunt duo homines quam unus homo. non uero ipse. IDEM LIB. non enim maior essentia est pater et filius simul quam solus pater aut solus filius sed tres simul personae aequales sunt singulis. nisi patrem et filium et spiritum sanctum. ita nec tres sapientias nec tres spiritus. alter uero qui in numerabilibus rebus constat. forma enim est.

relatio uero non praedicatur ad id de quo praedicatur quasi ipsa sit sed secundum rem de qua dicitur. II: Maledictus qui secundum tres personas tres diuersas substantias in his confitetur. ATHANASIUS DE TRINITATE. LIB. idem bonus. hoc est tres ypostasis. si dici potest. ipsum nomen efflagitant. seruata uero unitas in eo quod est indifferentia uel substantiae uel operationis uel omnino eius quae secundum se dicitur praedicationis. Ubi abest pluralitas. CAP. respondemus nos ita credere. coaeternas. ITEM: Impietatem Sabellii declinantes tres personas expressas sub propriatate distinguimus. rogo. Non sufficit sensus. ITEM: Maledictus qui propter tria nomina personarum tres Deos aut tres substantias aut tres spiritus confitetur. et utriusque ad spiritum sanctum. Itaque substantia unum sunt. IDEM AD EUNDEM DE NOVO NOMINE TRIUM HYPOSTASEOS: Interrogamus quid ypostasis posse arbitrentur intelligi. et similis est relatio in trinitate patris ad filium. Et quis unquam. ore sacrilego tres substantias praedicabit? Una est Dei sola natura. ITEM: Tota saecularium litterarum schola nihil aliud ypostasin nisi usiam nouit. relatio multiplicat trinitatem. cum in eodem sensu uerba dissentiunt. ITEM: Quae secundum rei alicuius in eo quod ipsa est proprietatem non faciunt praedicationem. Quisquis tria esse. Sane sciendum est non semper talem esse praedicatiuam relationem ut semper ad differens praedicetur. Tres personas subsistentes alunt. uenenum sub melle latet. Nam aequale aequali aequale est. non in tribus personis unam ypostasin dicit. aut si rectum putatis tres ypostasis cum interpretationibus suis debere nos dicere non negamus. abest pluralitas. fiat. ITEM: Trium igitur idonee constituta est unitas. transfigurat /133/ se angelus Satanae in angelum lucis. Sed mihi credite. Quocirca si pater ac filius ad aliquid dicuntur nihilque aliud ut dictum est. tres naturas conatur asserere. idem iustus. id est personas uel. coaequales. hoc est subsistentias confitemur. Et si ita est cur ab Ario parietibus separamur. personis ac nominibus distinguuntur. non faciet alteritatem rei de qua dicitur sed. 22 .fiat. et simile simili simile est. fiat. idem omnia quae secundum se poterunt praedicari. eius quod est idem ad id quod est idem. nihil alterare uel mutare queunt nullanque omnino uariare essentiam. quo quidem modo id quod uix intelligi potuit interpretatum est. a nullo eorum differt. Differentiae uero ubi absunt. Quod si id in cunctis aliis rebus non potest inueniri. HIERONYMUS IN EPISTOLA DE EXPLANATIONE FIDEI AD DAMASUM PAPAM: Confundentes Arium unam eandemque dicimus trinitatis substantiam. idem magnus. et idem ei quod est idem idem est. personarum. dicit. /132/ VI.ITEM: De forma eius superius demonstratum est quod is sit forma et unum uere nec ulla pluralitas. Non bonae suspicionis est. adest unitas. alienus a Christo est. Si quis autem ypostasin usiam intelligens. differunt nisi sola relatione. Ita igitur substantia continet unitatem. ITEM: Quoniam uero Pater Deus et filius Deus et spiritus sanctus Deus. facit hoc cognata caducis rebus alteritas. quia nescio quid ueneni in syllabis latet. Sed quoniam nulla relatio ad se ipsum referri potest facta est quidem trinitatis numerositas in eo quod est praedicatio relationis. Deus uero nullas habet differentias quibus differat a Deo. fiat. Idem tamen Deus est pater et filius et spiritus sanctus. ypostasis. perfidia copulati? Sufficit nobis dicere unam substantiam tres personas perfectas. ITEM: Non enim nomina tantummodo sed etiam nominum proprietates. ut Graeci exprimunt. Nam idem pater qui filius non est nec idem uterque qui spiritus sanctus.

non fruendum. quemadmodum nos dicimus tres personas unam essentiam uel substantiam. quia ad imaginem eius homo factus est. IV: Trinitas appellata est quod fiat totum unum ex quibusdam tribus quasi trinitas. ut fari aliquo possemus modo quod effari nullo modo possumus. Frui est amore inhaerere alicui rei propter se ipsam. non aliter in sermone latino essentia quam substantia soles intelligi. ITEM: Quod de personis secundum nostram. tendentes ad beatitudinem adiuuamur. Propria sunt essentialis ut Deus Dominus omnipotens. dictum est a nostris Graecis una essentia tres substantiae. quia in haeresim lapsus est. quod Sabellius. quia compositio habet initium. ITEM: Cum conaretur humana inopia loquendo proferre quod tenet de domino Deo. 23 . et inde propria. tantamque uim esse eiusdem substantiae in patre et filio et spiritu sancto ut quidquid de singulis ad se ipsos dicitur non pluraliter in summa sed singulariter accipiatur. quo comparatorum maneat. Si redire in patriam uolumus. immutabilis. quae tria esse fides uera pronuntiat. et spiritum sanctum quod est donum Dei nec patrem dicit esse nec filium. ubi beati esse possimus. pater et filius et spiritus sanctus. eademque trinitas summa una quaedam res est. VII DE TRINITATE. Illae quibus fruendum est. quod autem ad aliquid non substantialiter sed relatiue. quia ipsam substantiam significant. eadem et relatiua. qua unum sunt. quod in usum uenerit ad id quod amas obtinendum (referre) si tamen amandum est. ITEM: Quidquid ergo ad se ipsum dicitur Deus et de singulis personaliter dicitur. ITEM: In hac trinitate alia appellatiua nomina. communisque omnibus fruentibus ea. alia propria sunt. placuit ita dici ut diceretur aliquid cum quaereretur quid tria sins. Sic enim dicunt illi tres substantias unam essentiam. VII. I DE DOCTRINA CHRISTIANA: Res aliae sunt quibus fruendum est. CAP. uti autem. AUGUSTINUS IN LIB. quidquid a se dicitur diuine sublimitas substantialiter dici. Appellatiua uero pater et filius et spiritus sanctus et procedens. et simul de ipsa trinitate non pluraliter sed singulariter dicitur. VI. IDEM LIB. CAP. utendum est mundo. nos beatos faciunt. quia. dixit. ut inuisibilia Dei per ea quae facta sunt intellecta conspiciantur. ITEM LIB. immortalis. omousion patri et filio spiritus sanctus. ITEM: Loquendi cause de ineffabilibus. VII: Pater ad se dicitur persona. hoc est de substantiis secundum Graecorum consuetudinem. non ad filium uel ad spiritum sanctum. aliae quibus utendum.HILARIUS SUPER PSALMUM CXXIX: Quisquis ita uolet credere ut corporalis Deus sit. GENNADIUS DE ORTHODOXA FIDE: Omousion ergo id est coessentialis in diuinitate patri filius. CAP. IV: Dum intelligatur saltem in aenigmate quod dicitur. ISIDORUS ETYMOLOGIARUM LIB. /134/ CAP. IDEM LIB. a Latinis una essentia uel substantia tres personae. Rursus non esse tria quaedam non poterat dicere. Quidquid autem compositum est. Istis quibus utendum est. V. VIII: Quapropter illud praecipue teneamus. cum et patrem non dicit esse filium. sicut iam diximus. compositum Deum esse statuet. necesse est non fuerit aeternum. Nam usus illicitus abusus potius uel abusio nominanda est. Res igitur quibus fruendum est. si tamen et causa. si tamen res et non rerum omnium causa sit. timuit dicere tres essentias ne intelligeretur in illa summa aequalitate ulla diuersitas.

ita 24 . sicut aliud est Deo esse. qualitatem quidem sed non accidentalem sed eam quae sit substantia et ultra substantiam. et cum sint tria in rebus. bona nominauit. 009: QUOD NON SIT DEUS SUBSTANTIA ET CONTRA. spiritum sanctum. Et alio loco: Exspectabant enim ciuitatem habentem fundamenta. patre. qui ausus est dicere patrem et filium duo nomina esse sed unam rem. IDEM IN SECUNDO TOPICORUM: Substantia est quod omnibus accidentibus possit esse subiectum.. PAULI AD ROM. LIB. quemadmodum quia hoc est Deo esse quod sapere. CAP. Neque enim aliud est quod est. Item cum dicitur magnus uel maximus. ubi primum posita est fides ecclesiae. ita trinitas est una maiestas. spiritum rectum innoua in uisceribus meis. hoc est fidem trinitatis. Unum et uerum bonum. Eius siue Dei siue certe ecclesiae. Sicut enim ab eo quod est esse /137/ appellatur essentia. Sic enim quia hoc est illi esse Deum quod esse. spiritum sanctum. albedo igitur substantia non est. cum uero iustus. item qualitas et caetera quae euenire queunt. et dominus ad seruientem creaturam relatiue subsistit. IDEM IN EXPOSITIONE SYMBOLI AD PAPAM LAURENTIUM: Quomodo ignis caelestis generat ex se ipso splendorem lucis et producit uaporem. pater autem ad filium. quae bonis addidit. sicut relatiue gignit et relatiue dominatur). quod filius doctrina patris est. Rectus spiritus Christus est. IV ET V: Si hoc est Deo esse quod subsistere. In illis erant fundamenta. quantitatem quidem significare uidemur sed eam quae sit ipsa substantia talis qualem esse diximus ultra substantiam. Quos possumus dicere montes? Apostolos. Spiritus sanctus spiritus sanctus est. ORIGENES SUPER EPIST. spiritum rectum. aliud quod iustus est sed idem est esse Deo quod iustum. Alicuius enim est doctrina filii si sua non est. aliud patrem esse uel dominum esse (quod enim est ad se dicitur. hoc est spiritum prophetiae. Si autem aliud est Deo esse. requiramus. unum sunt in substantia. IDEM DE TRIBUS VIRTUTIBUS: Dauid in psalmo tres spiritus postulat dicens: Spiritu principali confirma me. BOETHIUS DE TRINITATE: Decem omnino praedicamenta traduntur quae de rebus omnibus uniuersaliter praedicantur. aliud subsistere. ITEM DE DEO: Substantia in illo non est substantia sed ultra substantiam. VIII: Quam beati pedes euangelizantium bona. filium. quia in patre et filio et spiritu sancto est. IDEM IN PSALMO L: Spiritum rectum ad uidendum et discernendum sicut ante rectus fuit in me. ipsum spiritum sanctum. quantitas etc. spiritum sanctum tuum ne auferas a me.IDEM DE CONCORDIA EVANGELISTARUM: Haec /135/ sententia. Quae sunt autem fundamenta nisi pater et filius et spiritus sanctus? Loquitur Paulus: Quasi sapiens architectus fundamentum posui. tam tres essentias quam tres Deos dici fas non est. ita iam substantia non erit substantia quia relatiuum erit. id est substantia. sicut non tres essentias. spiritu principali. Quae sint bona. dissoluit Sabellianam haeresim. AUGUSTINUS IN VII DE TRINITATE LIB. ita non erunt dicendae tres substantiae ut non dicuntur tres essentiae. /136/ Q. Qui sunt isti tres spiritus? Principalis spiritus pater est. albedo autem nullis accidentibus subiecta esse potest. Nam cum dicimus Deus substantiam quidem significare uidemur sed eam quae sit ultra substantiam. cuius artifex et conditor Deus. qualitas. ita non tres sapientias dicimus. HIERONYMUS IN PSALMO LXXXVI: Fundamenta eius in montibus sanctis. ITEM: Tu qui legis hic trinitatem summam intellige.

ut Graeci exprimunt. Quis tria. sine ulla sui mutatione mutabilia facientem nihilque patientem. dicit. et dices ad eos: qui est misit me ad uos. si melius hoc appellatur. et ideo si una essentia trinitas. ut subsistat et subsit Deus bonitati suae atque illa bonitas non substantia sit uel potius essentia. quia incommutabilis est. cum ait: Ego sum qui sum. Et si ita est cur ab Ario parietibus separamur. Sic enim dicunt illi tres substantias unam essentiam. idque suum nomen Moysi esse nuntiauit. ITEM: Itaque substantia unum sunt. ITEM: Impietatem Sabellii declinantes tres personas expressas sub proprietate distinguimus. Non sufficit sensus. a Latinis una essentia uel substantia tres personae. est tamen sine dubitatione substantia uel. HIERONYMUS AD DAMASUM. cum in eodem sensu uerba dissentiunt. quia nescio quid ueneni in syllabis latet. hoc est de substantiis secundum Graecorum consuetudinem. non aliter in sermone latino essentia quam substantia solet intelligi. id est /139/ personas uel. DE NOVO NOMINE TRIUM HYPOSTASEOS: Interrogamus quid ypostasis posse arbitrentur intelligi. IDEM AD EUNDEM: Confundentes Arium unam eamdemque dicimus trinitatis substantiam. Unde manifestum est Deum abusiue substantiam uocari. essentia. transfigurat se angelus Satanae in angelum lucis. hoc est tres hypostasis. ET POST ALIQUA: Non enim nomina tantummodo sed etiam nominum proprietates. sine quantitate magnum. hoc est subsistentias confibemur. ut nomine usitatiore intelligatur essentia. alienus a Christo est. sicut color in corpore. tres naturas conatur asserere. sine situ praesentem. sine habitu omnia continentem.ab eo quod est subsistere substantiam dicimus. De his enim rebus recte intelligitur. sine loco ubique totum. siue substantia quod abusiue. V: Sic intelligamus Deum. sine indigentia creatorem. neque ipse Deus sit bonitas sua sed in illo sit tanquam in subiecto. uenenum sub melle latet. quantum /138/ possumus. non negamus. quanto magis Deus? Si tamen dignum est. Sed tamen. siue essentia dicatur quod proprie dicitur. Nefas est autem dicere. una etiam substantia. aut si rectum putatis tres ypostasis cum interpretationibus suis debere nos dicere. Sed mihi credite. pie tamen cauet quantum potest aliquid de illo sentire quod non sit. IN EODEM CAPITULO EIUSDEM LIBRI: Loquendi causa de ineffabilibus. ipsum nomen efflagitant. personis ac nominibus distinguuntur. respondemus ita nos credere. Si quis autem ypostasis usiam intelligens non in tribus personis unam ypostasim dicit. Quisquis Deum ita cogitat. quia. Absurdum est autem ut substantia relatiue dicatur. coaeternas. utrumque ad se dicitur non relatiue. ITEM: Quod de personis secundum nostram. quam Graeci usiam uocant. sine tempore sempiternum. quemadmodum nos dicimus tres personas unam essentiam uel substantiam. Et quis unquam. quae uere ac proprie dicitur ita ut fortasse Deum solum dici oporteat essentiam. aequales. ITEM: Res mutabiles neque simplices proprie dicuntur substantia. 25 . dictum est a nostris Graecis una essentia tres substantiae. Tres personas subsistentes aiunt. Est enim uere solus. Unde hoc est Deo esse quod subsistere. Non bonae suspicionis est. sine qualitate bonum. omnis enim res ad se ipsam subsistit. ITEM. ITEM LIB. perfidia copulati? Sufficit nobis dicere unam substantiam tres personas perfectas. hypostasis. in quibus subiectis sunt ea quae in aliquo subiecto esse dicuntur. rogo. ut fari aliquo modo possemus quod effari nullo modo possumus. etsi nondum potest omnino inuenire quid sit. ore sacrilego tres substantias praedicabit? Una est Dei sola natura. ut Deus dicatur subsistere. ITEM: Tota saecularium litterarum schola nihil aliud ypostasim nisi usiam nouit. sicut iam diximus.

etiam filium inter omnia adnumerandum putent. LEO PAPA IN SERMONE PENTECOSTES: In trinitate diuina nihil dissimile. ATHANASIUS IN SYMBOLO FIDEI: Alia est persona patris. principium non accepit sed praeuenit. hoc est in nullo discrepare alterum ab altero. quia unum sunt natura pater et filius. quos certum est habere principium. ITEM: Pater a nullo est factus nec creatus nec genitus. Spiritus sanctus a patre et filio. utique nec inter omnia probari potest. Seruire autem omnia liquet. quiesce. Neque enim potest fieri ut per quem sunt omnia. uidet et /141/ patrem. incipit. super /140/ omnia est spiritus quia non seruit sicut omnia. 011: QUOD DIVINAE PERSONAE AB INVICEM DIFFERANT ET CONTRA. Q. Dixit os spiritus per prophetam. Arius dicit esse dissimilem. sicut scriptum est: uniuersa seruiunt tibi. ITEM: Quod si non seruit spiritus. VI: Non enim inter omnia sed super omnia spiritus sanctus est. recte autem non diuidas. si creatorem cum suis operibus conferamus. non factus nec creatus nec genitus sed procedens. aliud est fecit. et dominus Iesus Ghristus per quem omnia et nos per ipsum. Cum autem factus non doceatur spiritus sanctus. PAULUS IN EPISTOLA PRIMA AD CORINTHIOS: Omnia enim subiecit sub pedibus eius. quia legunt ex Deo omnia. Remaneant etiam angeli. LIB. audimus omnes. ITEM: Omnia per filium scriptura dicit esse quae facta sunt. quomodo possum inuenire Verbi principium. CXLVIII: Qui me uidet. erat tamen quando non erant. Ergo cum uniuersa seruiant. a quo omne principium non solum creaturarum sed etiam cogitationum nostrarum? IDEM DE FIDE AD GRATIANUM LIB. ab omnibus utique excepit Dei filium. sine dubio praeter eum qui subiecit ei omnia. quasi impotens qui generare sibi similem non potuerit. etsi principium eorum non inuenio. hoc est. non ego dico a me quod in principio erat Verbum sed audio. Nolo nobis credatur. peccasti. qui excepit et patrem. alia filii. utique inter uniuersa spiritus sanctus non est. 010: QUOD DEUS INTER OMNIA CONNUMERANDUS SIT HOC EST UNUM ALIQUID EX OMNIBUS ET NON. II: Apostolus dicit imaginem patris Christum esse. Itaque qui putant spiritum inter omnia debere numerari. quod omnes legimus sed non omnes intelligimus. scripture recitetur. Item scriptum est: Nobis autem unus Deus pater. non factus nec creatus sed genitus. alia spiritus sancti. et uult ut pater dissimilem genuerit sui. In principio erat Verbum. AUGUSTINUS QUAESTIONUM VETERIS ET NOVAE LEGIS CAP. AMBROSIUS DE FIDE AD GRATIANUM. non ego affingo sed lego. Cum dicit: Iesus per quem omnia. si nesciamus quae propria diuinitatis incarnationisque distinguere. sit unus ex omnibus. Quod fit. si non seruit spiritus. Denique in principio fecit Deus caelum et terram. Cum autem dicat: omnia subiecta sunt ei. AMBROSIUS DE INCARNATIONE DOMINICA: Caueamus ne et nostrum alicui dicatur. Filius a patre solo est. aliud est erat. 26 . Remaneant et tempora.Q. ex quo omnia et nos per ipsum. Si ergo principium eorum inuenire non possum. Si recte offeras. hoc est remaneat caelum. et cum legitur. si auctorem temporum dicamus coepisse post tempora. quod erat. omnia autem seruiunt. quia omnia legunt facta per filium. quia post caelum tempora. ITEM: Imago docet non esse dissimilem. nihil impar est.

et omnia patris filii sunt et omnia filii patris sunt. CONTRA CALUMNIAS MANICHAEORUM: Qui dicit. Q. Sed omnis causa efficiens est. uidet tres. 013: QUOD DEUS PATER SIT CAUSA FILII ET CONTRA. Si enim pater in filio et filius in patre. LIB. LVIII: Unum qui uidet. LIB. esset autem maior si te ipso tu ipse maior esses. Omne autem efficiens maius est quam quod efficitur. IDEM IN VII CONFESSIONUM. dum nihil differs alter ab altero. Principium enim non habet principium. HIERONYMUS IN EPISTOLA AD GALATAS. hoc demus et filio. iam ipsum desinet esse principium. quare Deus fecit caelum et terram? respondendum est illi. IDEM IN LIBRO QUAESTIONUM LXXXIII. Nihil autem maius uoluntate Dei. XVII. alter ab altero nihil differens. et principium patris principium filii est.ITEM CAP. IV: Cum itaque legimus faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nos tram. ITEM: Voluntas et potentia Dei Deus ipse est. nobis quoque nec solitarius tantum nec diuersus est confitendus. XXX: Qui quaerit. et ideo maior quam caelum et terra. HlLARIUS DE TRINITATE. 014: QUOD SIT FILIUS SINE PRINCIPIO ET CONTRA. et sapientiae suae causa est nec unquam Deus sine sapientia. DE FILIO DEI DISSERENS AIT: Deus omnium quae sunt causa est. HYMNUS AMBROSIANUS AD TERTIAM: Nunc sancte nobis spiritus. quare Deus uoluit mundum facere? causam quaerit uoluntatis Dei. secundum mediatoris officium alius ab eo intelligitur. LIB. non unus. II: Qui cum secundum Deum unus sit ipse cum patre. IDEM IN LIBRO QUAESTIONUM LXXXIII. cognita per id quod nostram imaginem dicit. HILARIUS DE TRINITATE. Qui autem dicit. AUGUSTINUS LIB. Suae igitur sempiternae sapientiae causa est sempiterna nec tempore prior est quam sua sapientia. quare uoluit? maius aliquid /142/ quaerit quam est uoluntas Dei. CAP. unus patris cum filio. ab ingenito unigenitus. quia uita uiuentis in uiuo est. I: Deus a Deo. Nihil autem maius inueniri potest. quia sermo uterque ut non solitarium tantum ita neque differentem significat. LOQUENS AD DEUM: Nec cogeris inuitus ad aliquid quia uoluntas tua non est maior quam potentia. Non ergo eius causa quaerenda est. Quicquid ergo dederimus patri. Q. Q. quia uoluit. CAP. I. ITEM LIB. Quod autem omnium causa est. DE PATRE LOQUENS ET FILIO: Ut unum fide nostra sit uterque. I SUPER GENESIM. si enim habuerit aliud principium. Voluntas enim Dei cause est caeli et terrae. HIERONYMUS IN PSALMO CIX: Tecum principium: Pater principium sed et filius principium. Ergo quod dicit hoc est: eo tempore quo 27 . 012: QUOD IN TRINITATE ALTER SIT UNUS CUM ALTERO ET CONTRA. non imagines nostras unius in utriusque proprietate naturae.

filio existendi audebimus assignare principium. Ad se tamen inuicem in trinitate si gignens ad id quod gignit principium est. fatendum est patrem et filium principium esse spiritus sancti. principium habet eum a quo datur. XCIV: Filium Dei perfectum natum de Deo nemo fidelium ambigit. IOH. An forte. ITEM CAP. CAP. ITEM: Intueris sine initio filium. in manus tuas commendo spiritum meum. quia in principio erat aliquod. sicut et pater principium est creaturae. et sicut pater misit filium ita et filius misit spiritum sanctum. necesse est ut et hominis uerba suscipiat. Sicut enim istius nescimus neque initium [dici] neque finem uitae. ITEM: Secundum hominem loquitur. principium pater est. Credimus igitur Dei filium sine aliquo suae natiuitatis initio de patris substantia genitum. Tecum erat principium. Mulier de uiro facta est ut per eam natiuitas oriretur. quia ipse inchoauit perficienda. non quia non habet causam ex qua sit. sed pater ad filium dicitur. et initium de patre habere dicimus. Sed totius diuinitatis. quoniam dictum est: de patre procedit. ITEM: Unum ergo principium ad creaturam dicitur Deus. ITEM: Et principium dicitur filius. V. non duo uel tria principia. quod non sit scriptum. Ipse dixit: Ego sum alpha et omega. et ideo sine initio natus esse non creditur? Absit. habet namque patrem. IDEM IN EXPOSITIONE SYMBOLI QUAE SlC INCIPIT. non parua quaestio est. FULGENTIUS IN LIB. sed propterea deprecabaris auxilium. XIII: Dicitur relatiue pater idemque relatiue dicitur principium. principium ad omnia quae ab ipso sunt. ut accepto /143/ auxilio dares sanctis tuis et illi splenderent. ipsa natura red. et sine initio et sine fine est. AUGUSTINUS DE TRINITATE. filius uero Dei ideo natus est ut per ipsum fieret creatura. non quasi imbecillis rogabas. CHRYSOSTOMUS SUPER EPISTOLAM PAULI AD HEBRAEOS IN SERMONE XIl: Melchisedech quomodo initium dierum neque finem uitae habuit. ut sicut ab uno Deo sunt omnia ita et ab uno homine omne genus humanum. si enim corpus hominis assumpsit. id est ut hoc 28 . initium et finis. IN SEQUENTI CAPITULO: Si et quod datur. IDEM IN LIBR QUAESTIONUM VETERIS ET NOVAE LEGIS. Tunc ergo accepit nomen quod est super omne nomen. LVIII: Caput filii pater et caput spiritus sancti filius. sic et nescimus filii uel initium uel finem. pater ad filium principium est quia gignit eum. ITEM: Cognosci quod ab illo procedat qui tamen a filio procedit. sic et Christus. Utrum autem et ad spiritum principium sit pater. Cum enim diceretur ei: Tu quis es? respondit: Principium qui et loquor uobis. alioquin quomodo filius? sed quia non habebat initium uitae neque finem. ITEM POST ALIQUA. ITEM CAP. quod ab ipso sunt omnia. quia de ipso accepit.patiebaris et dicebas: Pater. hoc enim impossibile est. ipse perfecit inchoate. siue melius dicitur deitatis. CAP. Creatorem quippe se ostendere uoluit cum /144/ dixerit se esse principium. DE IMMENSITATE FILII DEI: In principio erat Verbum. LIB. tecum erat diuinitas. Omnia enim diuinitatis paternae accepit nascendo de Deo patre. Quomodo? In illo non est narrate eius genealogia. XXIV: Hoc est ad imaginem Dei factum esse hominem. et quasi de hominis loquebaris affectu. UNIVERSALIS ECCLESIA CONGAUDET: Istum unicum Dei filium de substantia patris natum et genitum profitemur.

dicatur quod pater, Deus. Nam nihil apud eum futurum dicitur; omnia enim ante se habet. Ideo ad haec omnia creanda et restauranda natus est. Nam utique ordo et ratio hoc habet ut paterno nomini omne genu flectatur. Hoc pater donauit filio propter ea quae erat acturus; donauit autem quando genuit. Sic enim illum genuit ut in eodem honore esset quo ipse pater est. /145/ GENNADIUS DE ORTHODOXA FIDE ECCLESIASTICORUM DOGMATUM, CAP. I: Credimus unum esse Deum patrem et filium et spiritum sanctum; filium eo quod habeas patrem; spiritum sanctum eo quod sit ex patre et filio. Pater ergo principium deitatis, a quo filius natus a quo spiritus sanctus non natus sed ex Deo patre et Deo filio Deus procedens.

Q. 015: QUOD DEUS NON GENUERIT SE VEL QUOD ETIAM SECUNDUM DIVINITATEM
FILIUS FACTUS SIVE CREATUS DICATUR VEL QUOD PRINCIPATU QUODAM SIVE AUCTORITATE PRAECEDAT PATER ET CONTRA.

AUGUSTINUS IN I DE TRINITATE: Qui putat huius potentiae Deum ut se ipsum ipse genuerit, eo plus errat quod non solum Deus ita non est, sed nec spiritalis creature nec corporalis. Nulla enim omnino res est quae se ipsam gignat. IDEM IN LIBRO QUAESTIONUM VETERIS ET NOVAE LEGIS, CAP. VII: Deus perfectio est et nullius eget. Quid ergo opus fuit Christo ut nasceretur? Deus pater, cum ea quae non erant uoluisset existere, et maiestatis suae in hoc condignum opus sciret, prius de se filium generauit in quo ipse uideretur, qui nihil ab eo distaret, ut magnitudini suae congruus responderet effectus. Quid enim ultra posset facere quam ut se alterum qui perfectus est generaret? Hoc ergo perfectum opus est quo non potest uideri praestantius aliud. Deus enim ex quo sunt omnia, uolens et de creature prius filium quem in mysterio in se uel apud se habebat, generauit, per quem faceret quae facta sunt, ut ostenderet creaturae mysterium quod latuit in illo ex aeternis, sicut dicit apostolus. ITEM, CAP. CXLVIII: /146/ Deus omnipotens, cum magnitudine ac bonitate praestantior sit, magnum aliquid et maxime bonum edere ex se atque exhibere debuerat. Sed si quid edidisset quod contra modum excellentiae suae fores, aut non potuisse amplius, quod in omnipotente non cadit, aut noluisse, quod in benignissimum esse uideretur. Certe in summo Deo grande non fuerat fecisse, quod intra se positum uim plenae summitatis non esset habiturum. Supra se ergo nihil erat. Nihil est enim quod Deum uincat. Infra se parum fuerat, quia minus maximo non congruebat. Simillimum itaque suum filium creans edidit ex se quasi alterum se. ITEM: Qui ergo habuit filium totis sibi similitudinis partibus congruentem, hoc est unicus unicum, beatus beatum, maximus maximum, sempiternus aeternum, habuit itaque ante mundum creatae sobolis principatum, de quo rebus oriundis impertiebat exemplum ut gignentium germina suis respondere seminibus cogerentur. Nec sane aliter sinebat ordo legitimus quam ut pater rerum futurus ante esse debuerat pater proprius, hoc est proprii sui fetus. ITEM: Ex se id quod in se et secum semper habuit, eduxit et protulit; ut si lucem ex sole nasci dicam quod ab eo procedat, non utique quasi aliquando sine luce sol aut esse possit aut fuerit. IDEM IN LIB. CONTRA V HAERESES: Hermes, qui latine Mercurius dicitur, scripsit librum qui logos tileos appellatur, id est uerbum perfectum. Magnum nomen libri huius quia magnus est de quo scriptus est. Audiamus quid loquatur de uerbo perfecto. Dominus, inquit, etiam omnium factor deorum secundum fecit dominum; hunc fecit primum et solum et uerum. Bonus autem ei uisus est et plenissimus omnium bonorum. Quantum plenissimus, euangelista dicat: de plenitudine eius omnes accepimus. Laetatus est et ualde dilexit
29

tanquam unigenitum suum, quem primo /147/ factum dixit, unigenitum suum appellauit postea. Item alio loco dixit, Filius benedicti Dei atque bonae uoluntatis. Quaerebas, pagane, coniugem Dei? audi Mercurium, Coniugem Dei quaeris? coniux Dei bona uoluntas est. IDEM IN LIBRO QUAESTIONUM VETERIS ET NOVAE LEGIS, CAP. LVIII: Spiritum sanctum, qui tertius sit a patre, secundus autem a Christo secundum numeri ordinationem, iuxta substantiam autem non esse et non differre unum ab altero. EX LIBRO QUAESTIONUM OROSII AD AUGUSTINUM: Orosius: Voluntate pater genuit filium an necessitate? Augustinus: Nec uoluntate nec necessitate; quia necessitas in Deo non est, praeire uoluntas sapientiam non potest. Igitur prius fuit rationabiliter sapere quam rationabiliter uelle. Nam quidam nostrum, cum eum interrogasset haereticus utrum uolens an nolens genuerit pater filium, laudabiliter respondisse fertur. Dic, inquit, et tu, haeretice, Deus pater necessitate est Deus an uoluntate? Si dixisset, necessitate, sequebatur grandis absurditas; si uoluntate, respondebatur illi, ergo uoluntate Deus est, non natura. IDEM DE VERBIS DOMINI, SERMONE IX: Insinuatur in nobis in patre auctoritas, in filio natiuitas, in spiritu sancto patris filiique communitas. ECCLESIASTICUS: Omnis sapientia a domino Deo est, et cum illo fuit semper et est ante aeuum. Sapientiam Dei praecedentem omnia, quis inuestigauit? Prior omnium creata est sapientia, et intellectus prudentiae ab aeuo. Fons sapientiae Dei in excelsis. HILARIUS SUPER PSALMUM CXXXVII: Tu formasti me et posuisti super me manum tuam. Utrumque significat: ut quod formauit antiquum sit, quod superposuit manum nouissimum sit. Quod enim secundum naturam diuinitatis formatus sit, apostolus docet dicens: qui cum in forma Dei esset; /148/ quod enim in forma est, formatur in forma, et ei pater naturae et diuinitatis est ut referri possit ad patrem et formatus ab ipso sit. IDEM DE TRINITATE, LIB. III: Secundum apostolum, quia in Christo inhabitat omnis plenitudo diuinitatis corporaliter. Sed incomprehensibiliter, inenarrabiliter ante omne tempus et saecula, unigenitum ex his quae ingenita in se erant, procreauit, omne quod Deus est per caritatem atque uirtutem natiuitati eius impertiens; ac sic ingenito perfecto aeternoque patri unigenitus et perfectus et aeternus est filius. Ea autem quae ei sunt, secundum corpus quod assumpsit, bonitatis eius ad salutem nostram uoluntas est. IDEM IN XI: Verba quae loquor uobis, non a me loquor. Nam dum non a se loquitur, auctori eum necesse est debere quod loquitur. ITEM: Ad id quod agit secundum natiuitatem, sibi pater auctor est. RURSUS IN XII, DE NON NATO DEO PATRE ET NATO AB EO FILIO LOQUENS, AIT: Neque ipsum est non natum atque nasci: quia illud ab altero, hoc uero a nemine est. Et aliud est sine auctore esse semper aeternum, aliud quod patri, id est auctori est aeternum. Ubi enim pater auctor est ibi et natiuitas est. At uero ubi auctor aeternus est ibi et natiuitatis aeternitas est; quia sicut natiuitas ab auctore est ita et ab aeterno auctore aeterna natiuitas. ITEM: Quod ex aeterno natum est, id si non aeternum natum, iam non erit et pater auctor aeternus. Si quid igitur ei qui ab aeterno patre natus est ex aeternitate defuerit, id ipsum auctori, qui pater est, non est ambiguum defuisse, quia quod gignenti est infinitum, infinitum est etiam nascenti.

30

ITEM: Ex aeterno nihil aliud quam aeternum; quod si non aeternum iam nec pater, qui generationis est auctor, aeternus est. ITEM: Ex te natus ostenditur ut nihil aliud quam te sibi significet auctorem. ITEM IN XII: Filius ex te Deo patre Deus /149/ uerus et a te genitus, post te ita confitendus ut tecum quia aeternae originis suae auctor aeternus es. Nam qui ex te est secundus a te est. AMBROSIUS IN EPISTOLA PRIMA PAULI AD CORINTHIOS: Caput Christi Deus. Dignum est ut filii caput pater dicatur quia est genitor eius. IDEM IN SECUNDA: Omnia autem ex Deo. Quamuis Christus nos redemerit, omnia tamen ex Deo, quia ab ipso est omnis paternitas ideoque necesse est praeferri personam patris. ITEM IDEM IN EPISTOLA AD EPHESIOS: Unus Deus et pater omnium, qui super est etc. Patrem Deum, quia nulli debet quod est, super omnia esse dixit etc. HIERONYMUS NICAENI CONCILII FIDEM EXPONENS: Absit ergo in filio Dei aliquid plus minusue, aut in loco aut in tempore aut in potentia aut in scientia aut in aequalitate aut in subiectione, cum dicitur, hoc ut deitati elus, non carni ascribatur. Si enim plus minusue aliquid inuenitur, excepto hoc quod genuerit pater filium et excepto hoc quod filius non ex semet ipso natus est sed de patre natus est proprie, aut inuidens aut impotens pater, insuper etiam temporalis agnoscitur. AUGUSTINUS DE INCARNATA DEITATE AD IANUARIUM DE FILIO DEI SIC AIT: Videamus etiam qualiter sentiendum sit, quod in sapientia Salomonis legimus, qui ait de sapientia, quia uapor est quidam uirtutis Dei etc. ITEM: Ex quo ostenditur semper fuisse uaporem istum uirtutis Dei nullum habentem initium nisi ipsum Deum; neque enim decebat aliud esse initium nisi ipsum, unde etiam est et nascitur, Deum. ITEM POST ALIQUA: Imago bonitatis eius; principalis namque bonitas sine dubio pater est, ex qua filius natus qui per omnia imago est patris; procul dubio etiam bonitatis eius conuenienter imago dicitur. Non /150/ enim aliqua alia bonitas existit in filio praeter eam quae est in patre. ITEM: Principalis bonitas in Deo patre sentienda est, ex quo uel filius natus uel spiritus sanctus procedens sine dubio bonitatis naturam in se fert, quae est in eo fonte de quo uel natus est filius uel procedens spiritus sanctus. CHRYSOSTOMUS SUPER MATTHAEUM: Ductus est Iesus in desertum a spiritu. A spiritu sancto ductus est sed non quasi minor maioris praecepto sed quasi maior minoris hortatu. Nam non solum ductus aut adductus dicitur qui alicuius potestate ducitur sed etiam ille qui alicuius rationabili exhortatione placatur. IDEM: Dixit paterfamilias procuratori suo. Sine dubio filius dicit spiritui sancto et, si uolueris, concedo tibi ut pater filio dicat. Non quaero utrum filius sit patris procurator, aut spiritus sanctus filii; sed hoc dico quia procurator domus et paterfamilias nec eiusdem substantiae possunt esse nec una persona esse nec aequalis dignitas. Si ergo alter paterfamilias, alter procurator patrisfamilias, quomodo locum habeat trinitas tua? Si autem eiusdem substantiae est et est minor, iniuriam facit substantiae. Si non aequalis dignitas ubi est una substantia?

31

IDEM: Et uidit spiritum sanctum descendentem siout columbam et manentem super se. Non dixit hic est filius noster dilectus, ut ne quemadmodum Deus ita et spiritus sanctus uideatur pater Christi fuisse. Nam si aequales sunt per omnia, quemadmodum ille est paternitate honoratus, sic et spiritus sanctus. Si autem Deus quidem pater est quia filium habet, spiritus autem sanctus non est pater quia nec filium habet, non est per omnia aequalis. Nec dictum est, hi sunt filii mei dilecti, nec cum Christo etiam filius est quemadmodum Christus. Si autem non filius quemadmodum Christus sed minister fidelis Christi, non est aequalis Christo. PAULUS APOSTOLUS AD PHILIPPENSES: Hoc sentite in uobis /151/ quod et in Christo Iesu; qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo. ATHANASIUS IN SYMBOLO FIDEI: Filius a patre solo est, non factus, nec creatus sed genitus. ITEM: Sed in hac trinitate nihil prius aut posterius, nihil maius aut minus; sed totae tres personae coaeternae sibi sunt et coaequales.

Q. 016: QUOD FILIUS DICATUR A PATRE GIGNI NON TANTUM GENITUS ESSE
ET CONTRA.

GREGORIUS IN IOB, LIB. XXXIII: Lingua mea calamus scribae. Quod loquimur transit, quod scribimus permanet. Lingua patris calamus scribae dicitur, quia ab eo uerbum illius coaeternum ac sine transitu generatur. AMBROSIUS DE FIDE AD GRATIANUM IMPERATOREM: Non haec sunt in Deo corporalibus aestimanda; incomprehensibiliter generatur filius; impassibiliter generat pater, et tamen ex se generat et ante omnem intellectum generat ut Deus uerus Deum uerum. HIERONYMUS, IN DEFINITIONE FIDEI CATHOLICAE NlCAENIQUE CONCILII SYMBOLI: Quod de substantia patris natus est semper, ipse ait saluator in euangelio: quod nascitur de carne caro est, et quod nascitur de spiritu spiritus est. AUGUSTINUS DE TRINITATE, LIB. V, CAP. XIII: Si gignens ad id quod gignit principium est, pater ad filium principium est quia gignit eum. IDEM DE GENERATIONE FILII EX DEO PATRE DISSERENS IN LIBRO LXXXIII QUAESTIONUM, CAP. XXXVIII: Melius est, inquit, semper natus quam qui semper nascitur, quia qui semper nascitur nondum est natus et nunquam natus est aut natus erit, si semper nascitur. Aliud est enim nasci, aliud natum esse; ac per hoc nunquam filius si nunquam natus; et si semper /152/ filius semper igitur natus. IDEM AD PASCENTIUM COMITEM ARIANUM: Quid ergo dicimus? Si natus est filius de patre, iam pater destitit gignere et, si destitit, coepit. Si autem coepit gignere, fuit aliquando sine filio. Sed nunquam fuit sine filio quia filius eius sapientia eius est. Ergo semper gignit pater et semper nascitur filius. Hic rursus timendum est ne putetur imperfecta generatio, si non dicimus natum esse sed nasci. Compatere mecum, obsecro, in his angustiis humanae cogitationis et linguae; et pariter confugiamus ad spiritum Dei per prophetam dicentem: Generationem eius quis enarrabit? GREGORIUS SUPER IOB LIB. XXIX: Dominus Deus Iesus Christus, in eo quod uirtus et sapientia Dei est, de patre ante tempora natus est, uel potius quia nec coepit nasci nec desiit, dicamus uerius semper natus. Non autem possumus dicere, semper nascitur, ne imperfectum esse uideatur. At uero ut aeternus designari ualeat et perfectus et semper dicamus et natus, quatenus et natus ad perfectionem pertineat et semper ad
32

aeternitatem. inquit. non legi. duos filios credere culpamur. quamuis ille generatus sit iste generauerit. Non diminuitur genitus ab eo.estote. quod certa fides tenet. Sed uestigium uertunt. sine fine. iustius ego debeo dicere quod apostolus dixit. principium deitatis. patri qui generauit inaequalem esse non posse. Sed genitus et ingenitus commode dicuntur. ut dicant nos usurpare non scripta. ideo solus appellatur ingenitus. mutatione sermonis dicentes. Patrem non ingenitum. et tamen infirmitatis nostrae uerbis Dominus condescendens. patrem affirmare uidebimur. nec ingenitus. Quia quod factum non est. ATHANASIUS DE TRINITATE. ISIDORUS ETYMOLOGIARUM LIB. Quo auctore contra apostolica scripta contendant. qui omnia tenet et a nullo tenetur. sicut et pater uester caelestis perfectus est. a quo filius natus. GREGORIUS IN REGISTRO. Confiteor patrem omnipotentem sine initio. si autem dixero natum. si modo Arii se discipulos fateantur! Sed si illi dicunt quod Arius. CAP. Non ergo aliud dicimus quam non filium. Spiritus sanctus nec natus nec innascibilis. sin autem genitum. ITEM: Verbum ingeniti. id est a patre et filio. non ad se ipsum dicitur sed quod ex genitore /154/ non sit ostenditur. quomodo possunt ingenitus et genitus esse unius naturae atque substantiae? Ergo ut respondeam. Sed. CAP. duos filios statuo. VII: Quod ergo dicitur ingenitus. de patre et filio procedentem. hoc ostendit quod non sit filius. ITEM: Non ergo iam dicemus ingenitum quamuis dici latine possit sed pro eo dicamus non genitum quod tantum ualet. I: Spiritum uero sanctum nec genitum nec ingenitum sed coaeternum. V DE TRINITATE. Lectum est. aduersus illam quidem quaestionem uocem sibi arbitrantur acclusam. 017: QUOD SOLUS PATER DICATUR INGENITUS ET NON. Confiteor unum innascibilem et unum natum. cum scripta dicamus. quamuis hoc ipsum quod perfectum dicimus multum ab illius ueritatis expressione deuiamus. nec potest dici perfectum. et genitum et creatum filium. omnia gubernat et a nullo gubernatur. nam Arius dixit ingenitum patrem. ubi legerint. a quo spiritus sanctus non natus. Filius autem latine dicitur sed infilius ut dicatur non admittit loquendi consuetudo. IDEM IN LIB. inquit. 33 . VIII: Natiuitas filii Dei ante principium /153/ apud patrem est. ITEM: Ingenitus porro quid est nisi non genitus? Sicut enim genitus non ad se ipsum dicitur sed quod ex patre sit. CAP. Nihil tamen intellectui demitur si dicatur non filius quemadmodum etiam si dicatur non genitus pro eo dicitur ingenitus nihil aliud dicitur. cum dicitur ingenitus. qui est innascibilis. Quantam habet pater uirtutem tantam habet et filius. primum omnium ingenitum in scripturis diuinis nusquam inuenio. quia non est pater. quia generatio non potestatis est sed naturae. GENNADIUS DE ORTHODOXA FIDE: Pater. ita. LIB. non audiui. VI: Pater solus non est de alio. II: Spiritum sanctum neque genitum neque ingenitum fides certa declarat. inquiunt. quia non est filius. quia si dixerimus ingenitum. AUGUSTINUS IN QUAESTIONIBUS AB OROSIO PROPOSITIS ET AB IPSO DISSOLUTIS. Cuius mutabilitatis sunt homines istius modi. Q. et ipsi obiiciant quod scriptum non sit? ITEM: Asserant. demonstrent. nec ingenitus est nec genitus sed ab utrisque procedens. perfecti. AMBROSIUS DE INCARNATIONE DOMINICA: Cum dudum audierint quidam dicentibus nobis filium Dei qui generatus sit. ubi ingenitum patrem legerint.

Istos cordis oculos et sponsa habebat in Cantico canticorum. quae non lioet homini loqui.filium et genitum dixit. ipsi ignorarent quid dicerent. Quid ergo. quando loquantur. qui loquitur in prouerbiis: sapiens intelligit quae profert de ore suo. Unde si stultum est prophetas negare sapientes fuisse. ut Montanus somniat. cum alios erudirent. prophetae in extasi sunt locuti. Hoc animalis homo non percipit. uno ex oculis tuis. Ergo et spiritus sanctus ingenitus secundum uestram sententiam nominandus est. et. Quod legi. ut nescirent quid loquerentur. si non exponitur? sed ut quid exponitur. non quod ipse ignoret quod audierit sed quod aliis pandere quae sibi sunt indicata non liceat. non manifestauerint sed silentio texerint secundum praeceptum Dei usque quo tempus adesset et uerbum caro fieret. HIERONYMUS SUPER ECCLESIASTEN. qui in exstasi et cordis amentia prophetas putat uentura dixisse. si non intelligitur? Itaque quoniam rursus esse non dubito in numero uestro quosdam a quibus possit non solum expositum capi sed et antequam exponatur intelligi. non fraudabo eos qui possunt capere. ut ibi: generationem eius [id est Christi] quis enarrabit? IDEM IN PROLOGO SUPER ISAIAM: Neque uero. usurpare non debeo. id est nasci de patre. quod non legi. quid dicerent ignorabant? Legimus et in alio apostoli loco: Spiritus prophetarum prophetis subiecti sunt. aut aliud uidere patrem operantem quam pariter operari. II: Non aliud est illi esse de patre. 34 . I: Auditu audiui a domino. soror mea sponsa. 018: QUOD AETERNA GENERATIO FILII NARRARI VEL SCIRI VEL INTELLIGI POSSIT ET NON. LIB. fratres. qui dicere poterant: Oculi nostri semper ad dominum. si asoendat sursum et spiritus pecoris desoendat deorsum in terram? Adiciendo quis difficultatem rei uoluit demonstrare. dum timeo superfluus esse auribus eorum qui non possunt capere. id est uulgo. cum scriptura dicat: Sapiens intelliget quae de ore eius procedunt et in labiis portat intellectum. In ueteri quoque dicitur instrumento quod populus uidit uocem Dei. instar brutorum animalium. Et in euangelio legitur: Lucerna corporis tui est oculus tuus. Pronomen enim quis in scripturis sanctis non pro impossibili sed pro difficili semper accipitur. restat ut intellexerint quae proferebant. non erant sapientes. Sed usurpent ne forte dicant. ut omnino nullus agnouerit nec ipsi quidem qui annuntiabant prophetae. IDEM SUPER ISAIAM. Si uero non intellexerunt quae de ore proprio proferebant. non nego immo libenter usurpo. ut sua habeant potestate quando taceant. EO LOCO QUO DlCITUR: /155/ Quis scit spiritus filiorum hominum. Paulus dicit se audisse uerba. ITEM: Quomodo sapientes prophetae. et uerbum erat apud Deum. Ita ergo potest et hoc loco dictum uideri sacramentum in silentio habitum.: Sed requirendum est utrum ita dicat in /156/ silentio habitum. et in labiis suis portabit scientiam. et Deus erat uerbum. quod scirent quidem prophetae sed hominibus. quia genitum non legimus patrem ideo ingenitum existimare debemus. Secundum reuelationem mysterii temporibus aeternis taciti etc. sed nec spiritum sanctum genitum legi. non legitur. IDEM DE TRINITATE. Intelligitur hoc ergo. Propter hoc enim prius uocabantur uidentes. cui sponsus dicit: Vulnerasti cor meum. ORIGENES IN EPISTOLA PAULI AD ROMANOS. Sed iuxta Salomonem. Mihi quidem ualde absurdum uidetur ut dicamus prophetas ita scripsisse de sacramentis diuinis ut non intellexerint quae dicebant. AUGUSTINUS SUPER IOHANNEM: In principio erat uerbum. LIB. silebimus hinc? Quare ergo legitur. Q. neque enim uidere poterant quod ignorabant. etiam ipsi sciebant quid dicerent. Ex quo Montani deliramenta conticeant. si siletur? aut quare auditur. quam uidere patrem.

HIERONYMUS SUPER MATTHAEUM: Liber generationis Iesu Christi. In Isaia legimus generationem eius quis enarrabit? Non ergo putemus euangelium prophetae esse contrarium, ut quod ille impossibile dixit, effatu hic narrare incipiat; quia ibi de generatione diuinitatis, hic de incarnatione dictum est. AUGUSTINUS LIB. II CONTRA /157/ MAXIMINUM: Distinguere inter illam generationem et hanc processionem nescio, non ualeo, non sufficio, quia et illa et ista est ineffabilis; sicut propheta de filio ait: generationem eius quis enarrabit? Ita de spiritu sancto uerissime dicetur, processionem eius quis enarrabit? ATHANASIUS DE TRINITATE, LIB. VI, CAP. II: Maledictus qui inenarrabiliter filium uere genitum de substantia patris esse non confitetur, fiat, fiat. IDEM LIB. VIII: O homo, deitatem quaeris, uitupero te. Si credis, bene facis; credere tibi iussum est, non discutere permissum. Si autem discutis et dicis, quomodo pater? de lumine excidisti; et si dixeris, quomodo filius? occurret tibi: generationem eius quis enarrabit? Vide ergo ne similiter excidas a lumine; nemo enim nouit patrem nisi filius neque filium nisi pater. AMBROSIUS DE FIDE AD GRATIANUM IMPERATOREM: Mihi impossibili est generationis scire secretum. Supra potestates, supra angelos, supra cherubim, supra seraphim, supra omnem sensum est. Scrutari non licet superna mysteria; licet scire quod natus, non licet discutere quemadmodum. ITEM: Credere iussum est et non discutere permissum est. ITEM: Mysterium patris nec angeli potuerunt comprehendere. AUGUSTINUS LIBRO QUAESTIONUM VETERIS ET NOVAE LEGIS: Cherubim et seraphim non comprehendunt penitus quid Deus sit, quia nemo nouit patrem nisi filius.

Q. 019: QUOD DE AETERNA GENERATIONE FILII [EX PATRE] ILLUD SIT
ACCIPIENDUM EGO HODIE GENUI TE ET CONTRA.

AUGUSTINUS SUPER SECUNDUM PSALMUM: Filius meus es /158/ tu; ego hodie genui te. Quamquam possit etiam ille dies dictus uideri quo Deus secundum hominem natus est, tamen hodie quia praesentiam significat, atque in trinitate nihil praeteritum est quasi esse desierit, nec futurum quasi nondum sit sed praesens tantum accipitur secundum hoc quod dictum est: ego hodie genui te; quo sempiternam generationem sapientiae Dei, qui est unigenitus filius, fides sincera et catholica praedicat. IDEM IN LIBRO CONTRA V HAERESES: Audi adhuc, qui negas Deum genuisse filium, audi quid pater dicat per Isaiam: Numquid ego, qui alios parere facio, ipse non pariam? dicit dominus. Si ego qui generationem caeteris aliis tribuo, sterilis ero? dicit Dominus. Cui dictum est: filius meus es tu; ego hodie genui te. Irrides, cum audis hodie; apud Deum nunquam crastinum, nunquam hesternus dies est sed semper hodie. IDEM IN ENCHIRIDION, CAP. XLIX: Non enim renascebantur qui baptismate Iohannis baptizabantur sed quodam praecursorio ministerio, qui dicebat: parate uiam domino. Huic, in quo solo renasci poterant, parabantur. Huius enim baptismum est non in aqua tantum, sicut fuit Iohannis, uerum etiam in spiritu sancto, ut de illo spiritu sancto regeneraretur quisquis in Christum credit; de quo Christus generatus regeneratione non eguit. Unde uox illa patris quae super baptizatum facta est: ego hodie genui te; non unum illum temporis diem quo baptizatus est sed immutabilis aeternitatis ostendit, ut illum hominem ad unigeniti personam
35

pertinere monstraret. Ubi enim dies nec hesterni fine inchoatur, nec initio crastini terminatur, semper hodiernus est. In aqua ergo baptizari uoluit a Iohanne, ut eius magna co mmendaretur humilitas. IDEM IN SERMONE II FERIAE PASCHALIS QUI SlC INCIPIT, NON MINUS ETIAM NUNC LAETARI DEBEMUS, QUAM HESTERNO DIE LAETATI /159/ SUMUS: Christus qui nos illuminauit nobis dies factus est; ipse pro nobis hodie genitus est, secundum quod ait Dauid ex persona Dei patris: Filius meus es tu; ego hodie genui te. Non quod in die illa genuerit filium, sed quod ipsum filium diem lucemque genuerit, quod fulgeat cunctis, luceat uniuersis. Hodie autem dicitur quod uelut praesens et indeficiens lumen de ipsa perpetuitate fulgoris una dies esse uidebatur; quod eum nec uetusta antiquitate subterfugiunt nec futura ignoratione praetereunt. ITEM: Quo autem tempore dictum sit filio: ego hodie genui te, scire debemus non illo quo ex Maria secundum carnem natus est neque illo quo secundum diuinitatem ex Dei patris ore processit sed illo tempore quo a mortuis resurrexit. Sicut enim apostolus Paulus ait: Resuscitans dominum Iesum, sicut scriptum est in psalmo: Filius meus es tu; ego hodie genui te. Recte ergo tunc hodie uocitatur, quando de inferorum tetra nocte ad superos uelut praeclarum lumen emicuit. IDEM IN TRACTATU DE INCARNATIONE DOMINI: De eo quod minor est patre et consubstantialis est matri, propheta cecinit dicens: ego hodie genui te. ITEM: Illa prophetia natiuitatem futurae carnis ostendit, eo quod de Maria uirgine nuper natus est. Nam de aequalitate diuinitatis eius cum patre non dicit: hodie genui te sed, ante luciferum genui te, id est antequam dies uel angeli fierent. AMBROSIUS DE SACRAMENTIS, LIB. III: Quid est regeneratio? Habes in Actibus apostolorum quod ille uersiculus in psalmo: Filius meus es tu; ego hodie genui te, ad resurrectionem spectare uideatur. Namque in Actibus apostolorum Petrus apostolus sic interpretatus est, quod tunc cum resurrexit filius a mortuis, uox patris resultauit: Filius meus es tu; ego hodie genui te. Unde primogenitus a mortuis dicitur; resurrectio est quando de morte ad uitam transimus. Sic et in baptismate, quoniam /160/ similitudo mortis est dum mergis, dum resurgis similitudo fit resurrectionis. Recte itaque secundum interpretationem apostoli Petri, sicut illa resurrectio regeneratio fuit ita et ista resurrectio regeneratio est. HILARIUS SUPER MATTHAEUM, CAP. II, DE DOMINO BAPTIZATO: Nam baptizato eo, reseratis caelorum aditibus, spiritus sanctus emittitur et specie columbae uisibilis agnoscitur, et istius modi paternae pietatis unctione perfunditur; uox deinde de caelo ita loquitur: Filius meus es tu; ego hodie genui te. IDEM IN II PSALMO: Natus est rursum ex baptismo et tum Dei filius ut et in id ipsum et in aliud nasceretur. Scriptum est autem cum ascendisset de aqua: Filius meus es tu; ego hodie genui te; sed secundum generationem hominis renascentis tum quoque ipse Deo renascebatur in filium. Sed id quod nunc in psalmo est: Filius meus es tu; ego hodie genui te, non ad uirginis partum neque ad lauacri regenerationem sed ad primogenitum ex mortuis pertinere apostolica auctoritas est. Namque in libro Actuum apostolorum ita dictum est: suscitans dominum nostrum Iesum, sicut et in psalmo primo scriptum est: Fitius meus es tu; ego hodie genui te, cum suscitauit eum a mortuis, amplius non regressurum in interitum. IDEM IN XI DE TRINITATE: Iesus quemadmodum in uirtute et spiritu Dei unctus sit, non ambiguum est, tunc cum ascendente eo de Iordane uox patris audita est: Filius meus es tu; ego hodie genui te, ut per hoc testimonium sanctificata in eo carnis unctio spiritalis uirtutis cognosceretur. ITEM: Denique ille prophetiae sermo posteriorem unctionem hanc, quae in tempore esset, ostendit dicens: Dilexisti iustitiam, et odisti iniquitatem propterea unxit te Deus. Meruisse posterius est quam esse. Si igitur
36

natiuitati unigeniti Dei unctionem deputamus, quae unctio ob meritum dilectae iustitiae et perosae iniquitatis indulta sit, prouectus potius per unctionem unigenitus Deus quam genitus /161/ intelligetur; iamque per incrementa et profectus deus consummabitur, qui non natus deus sit sed in deum sit unctus ex merito; et iam per causam erit deus Christus, et non omnis cause per Deum Christum.

Q. 020: QUOD PRIMUS PSALMUS DE CHRISTO SIT ACCIPIENDUS ET NON. HIERONYMUS IN MAIORI BREVIARIO: Et in uia peccatorum non stetit. Non dixit, non ambulauit (hoc quippe impossibile est, quia nullus absque peccato) sed non stetit, hoc est non perseuerauit in delicto sed per paenitentiam ad meliora conuersus est. ITEM: Et omnia quaecumque faciet prosperabuntur. Iudaei hunc psalmum dictum esse existimant de Iosia, qui solus inter profanos reges non abierit in consilio impiorum sed secutus sit legem Dei. Unde hoc, et omnia quaecumque faciet prosperabuntur, de nullo sanctorum accipi potest, nisi forte in futuro saeculo. Melius igitur de eo intelligimus homine qui a Saluatore assumptus est, non quod alium assumpsisse, alium assumptum esse testemur; sed quod idem filius Dei et filius hominis. IDEM IN MINORE BREVIARIO QUOD SlC INCIPIT, PSALTERIUM EST QUASI MAGNA DOMUS: Beatus uir qui non abiit. Quidam putant, ut beatus iste uir secundum hominem Christus sit sed imperitia est. Vir enim beatus hic Christus est, et Christus legem dedit, quomodo de Christo dicitur: in lege domini uoluntas eius? Denique quomodo alteri ligno comparatur, et dicitur: et erit tamquam lignum quod plantatum est secus decursus aquarum. Omne quod comparatur minus est ab eo cui comparatur. Videtis igitur, super domini persona non potest interpretari psalmus sed generaliter de quolibet. /162/

Q. 021: QUOD ILLUD "ERUCTAUIT COR MEUM" DE GENERATIONE FILII SIT
ACCIPIENDUM ET NON.

HIERONYMUS IN PSALMO XL, Eructauit cor meum uerbum bonum: Psalmus iste initiatur uoce paterna. Eructauit cor meum uerbum bonum. Non de coniunctione corporea sed de corde protulit aequale sibi Verbum, per quod facta sunt omnia. Dico ego opera mea regi. Loquor uerbo, regi filio, et cuncta perficiuntur. IDEM DE FILIO PRODIGO: Vitulus saginatus, qui ad paenitentiae immolatur salutem, ipse Saluator est, cuius cotidie carne pascimur, cruore potamur, pinguedine saturati in ructum laudum eius erumpimus dicentes: eructuait cor meum etc.; licet quidam superstitiose magis quam uere, non considerantes textum psalmi, ex patris persona hoc arbitrantur intelligi.

Q. 022: QUOD SOLUS FILIUS EX SUBSTANTIA PATRIS NON SIT ET CONTRA. HIERONYMUS LIB. II AD PAMMACHIUM ET MARCELLAM CONTRA ACCUSATOREM DEFENSIO: Multa in libro Eusebii scandala reperiuntur et apertissimae blasphemiae. Dicit filium patris ministrum, spiritum sanctum non de eadem patris filiique substantia. AMBROSIUS LIB. IV DE TRINITATE, CAP. V: Inuenta est in utero habens de spiritu sancto. Graecus habet ex spiritu sancto. Quod ergo ex aliquo est aut ex substantia est aut ex potestate eius. Ex substantia, sicut filius, qui ait: Ex ore Altissimi prodiui, sicut spiritus qui a patre procedit. Ex potestate, sicut illud est: unus Deus pater, ex quo omnia.
37

NICAENA SYNODUS: Credimus in unum Deum patrem omnipotentem, omnium uisibilium inuisibiliumque factorem; et in unum dominum /163/ Iesum Christum, filium Dei natum ex patre unigenitum, hoc est ex substantia patris, Deum ex Deo, lumen ex lumine.

Q. 023: QUOD SPIRITUS DOMINI FEREBATUR SUPER AQUAS INTELLIGENDUM SIT
DE SPIRITU SANCTO ET NON.

AMBROSIUS DE SACRAMENTIS, SERMONE I: Vidisti aquas non solas, crede diuinitatis illic adesse praesentiam. Spiritus inquit ferebatur super aquas. Dicit propheta: Verbo domini caeli firmati sunt, et spiritu oris eius omnis uirtus eorum. Qui superferebatur, operabatur. Accipe aliud testimonium: Non permanebit inquit Deus spiritus meus in hominibus, quia carnes sunt; quo ostendit Deus quia carnalem immunditiam gratia spiritalis auertit. IDEM IN HEXAMERON DE DIE PRIMO: Et spiritus domini ferebatur super aquas. Spiritum sanctum accipimus, ut in constitutione mundi opera trinitatis eluceant. Praemisso enim quia in principio fecit Deus caelum in terram, id est in Christo uel per filium, quia per ipsum facta sunt, supererat plenitudo operationis in spiritu, sicut scriptum est: Verbo domini caeli firmati sunt et spiritu oris omnis uirtus eorum. Spiritus Dei superferebatur aquas; ornando polos caeli germinaturis terris, quia per ipsum nouorum partuum semina germinare, secundum quod dixit propheta: Emitte spiritum tuum etc. Denique Syrus, qui uicinus Hebraeo est, sic habet: et spiritus domini fouebat aquas, id est uiuificabat, ut in nouas cogeret creaturas et fotu suo animaret ad uitam. Nam etiam spiritum sanctum legimus creatorem dicente Iob: spiritus diuinus qui fecit me. ITEM: Siue, ut quidam uolunt, aerem accipiant, respondeant qua ratione spiritum Dei dixerit, cum satis fuerit spiritum nuncupare. HIERONYMUS SUPER GENESIM, /164/ IN LIBRO HEBRAICARUM QUAESTIONUM: Et spiritus Dei ferebatur super aquas; pro eo quod in nostris codicibus scriptum est ferebatur, in hebraeo habet merefeth, quod nos appellare possumus incubabat siue confouebat, in similitudinem uolucris oua calue animantis. Ex quo intelligimus non de spiritu mundi dici, ut nonnulli arbitrantur sed de spiritu sancto, qui et ipse uiuificator omnium a principio dicitur; si autem uiuificator, et coeditor quod si conditor, et Deus. Emitte, inquit, spiritum tuum et creabuntur. AUGUSTINUS SUPER GENESIM, LIB. I: Spiritus domini ferebatur super aquas. Egenus atque indigens amor ita diligit ut rebus quas diligit, subiiciatur; propterea, cum commemoraretur spiritus Dei, in quo sancta eius beneuolentia dilectioque intelligitur, superferri dictus est, ne facienda opera sua per indigentiae necessitatem potius quam per abundantiam beneficentiae Deus amare putaretur. IDEM DE INCARNATA DEITATE, AD IANUARIUM: Spiritus igitur Dei qui super aquas ferebatur in principio, puto quod non sit alius quam spiritus sanctus, non tamen secundum historiam sed secundum intelligentiam spiritualem. IDEM IN LIBRO QUAESTIONUM VETERIS ET NOVAE LEGIS, CAP. LVI: Si ideo spiritus sanctus putatur quia Dei esse spiritus legitur, inanis assertio est. Ait Dominus: Non permanebit spiritus meus in hominibus istis, propterea quod sunt caro. Et in subiectis: sed delebo, inquit, omnia ab homine usque ad pecus. Hoc utique dixit quia diluuium inducere habuit super terram. Numquid hic spiritus sanctus potest intelligi? De animabus enim dixit. Et in Ezechiele sic dictum est: Haec dicit Dominus ossibus istis: extendam super uos cutem, et dabo in uos spiritum meum, et uiuetis.

38

AUGUSTINUS DE TRINITATE. solus sine peccato. Vides ergo ipsum spiritum. uenisse ad uirginem et inde Dei et hominis filium processisse. id est filium Dei. V: Deus. ut hoc non creatura intelligatur. ut spiritus sanctus super aquas ferretur quem constat utique super omnem esse creaturam? Q. ut ex eo spiritu et loco in quo ferebatur. 024: QUOD SPIRITUS SANCTUS PATER QUOQUE ET FILIUS DICI POSSIT ET NON. sicut angelus ad Mariam dixit: Spiritus Dei ueniet in te. IDEM IN XV: Multis exemplis doceri potest multarum rerum uocabula et uniuersaliter poni et proprie quibusdam rebus adhiberi. Nam ex eo quod superferri illum dixit. et uirtus Altissimi obumbrabit tibi. spiritus sanctus. homini suo sociatum. nec tamen ipso indumento carnis Dei filium esse mutatum. quid conuenientius quam ut ille proprie dicatur caritas qui spiritus est communis ambobus? AMBROSIUS DE FIDE: De spiritu Dei uirgo concepit et quod concepit hoc peperit. et aer et anima pecoris et angeli et quaecumque acceperunt ut uiuant per substantiam propriam. a quo accepit ut sit. superior creatura. procedit a patre. mittitur et a filio. super terram et abyssum tenebrosam spiritum domini superferri interfatus est. describeret quae utique sensu bruta est. qui proprie de Deo est. ITEM: /165/ Quotiescumque autem spiritum. quam spiritalem dicimus. procedit et a filio.ITEM: Et anima hominis spiritus dicitur et uentus similiter. quoniam Deus spiritus est. BEDA IN HOMILIA I POST ASCENSIONEM: Cum spiritus gratia datur hominibus profecto mittitur a patre spiritus. sicut ipse dixit: Quod nascitur de came caro est. 39 . propterea quod nascetur ex te sanctum. Moyses autem cum creaturam hylicam. et tu. quia omnis creatura Dei fertur uirtute. potest idem uniuersaliter dici quia et pater spiritus et filius spiritus et pater sanctus et filius sanctus. addit dicens spiritum sanctum. ET POST PAUCA: Spiritus sanctus quaedam patris filiique communio est. id est confusionem rerum. creaturam illum significauit. cognoscatur. tui non misereris? HIERONYMUS SUPER XVII PSALMUM: Spiritus sanctus nec pater est nec filius sed dilectio quam habet pater in filio et filius in patre. quia Deus spiritus est et de Deo natus est. V: Spiritus sanctus secundum id quod scriptum est. infelix. Ut ergo ex nomine quod utrique conuenit utriusque communio significetur. Nam quis ordo est. ITEM: Denique si in nobis Dei nihil maius est caritate et nullum est maius donum Dei quam spiritus sanctus. Hoc ideo dixi ne quis propterea nos inconuenienter existimet caritatem appellare spiritum sanctum quia et Deus pater et Deus filius potest caritas nuncupari. uocabitur filius Dei. et quod nascitur de spiritu spiritus est. propter te proprio filio non pepercit. quid consequentius quam ut ipse sit caritas quae dicitur Deus et ex Deo? Et si caritas qua pater diligit filium et patrem /166/ diligit filius ineffabiliter communionem amborum demonstrat. uocatur donum amborum spiritus sanctus. EPHRAEM DIACONI LIB. LIB. et ideo fortasse sic appellatur quia patri et filio potest eadem appellatio conuenire. uult scriptura significare. id est Deum. quia et eius missio ipsa processio est qua ex patre procedit et filio.

nec procederet utique priusquam esset cui daretur. quia ille sempiterne non dominaretur nisi etiam ista sempiterne famularetur. cum ait dominus: Tollam de spiritu tuo et dabo eis. ITEM: Ecce dominum esse non sempiternum habet. IDEM IN XIII DE TRINITATE: Praecipui gentium philosophi. IDEM IN EXPOSITIONE QUARUNDAM PROPOSITIONUM IN EPISTOLA PAULI AD ROMANOS: Ait et Salomon de sapientibus mundi: Si enim tantum potuerunt scire ut possent aestimare factum. Deinde ne omnes tales esse arbitretur. et sorduit eis crux Christi. ITEM: Nec moueat quod spiritus sanctus. et uide si non specie sua tamquam uoce tibi respondent. secundum elementa mundi. dicatur tamen aliquid ex tempore.AUGUSTINUS IN V DE TRINITATE: Quod datum est et ad eum qui dedit refertur et ad eos quibus dedit. ita spiritus sanctus dicitur et Dei qui dedit. cauere. donatum autem nisi datum fuerit nullo modo dici potest. mouemur et sumus. cum rem magnam de Deo dixisset et quae a paucis possit intelligi. quantis natatilibus plenum est. Sapientes gentium 40 . ornatum caeli. ITEM: Si non procedit nisi cum datur. quos uero arguit apostolus. hoc est de spiritu sancto quem tibi dedi. TRACT. euidenter dicente apostolo: inuisibilia /168/ enim ipsius etc. non cognouerunt per creaturam creatorem. id est homine Christo philosophati sunt. adiecit: Sicut et uestri quidam dixerunt. Viderunt quia per uerbum Dei facta sunt omnia. cum sit coaeternus patri et filio. illud potuerunt uidere quod est. admonetur enim praecepto apostolico: Cauete ne quis uos decipiat per philosophiam et inanem seductionem. inuisibilia enim ipsius etc. ne cogamur etiam creaturam sempiternam dicere. Deus enim illis manifestauit. in quibus errant. Inuisibilia enim etc. quantis uolatilibus. et ista appellatio relatiua ex tempore est Deo. Deus nos fecit. manifestum est in illis. aerem. qui nec uenturum prophetis nec uenisse apostolis crediderunt. animalibus plenam. Et ubi Atheniensibus loquens. Nam sempiterne spiritus donum. II: Quidam philosophi huius mundi exstiterunt et inquisierunt creatorem per creaturam. cognouerunt sed gratias non egerunt. quia quod notum est Dei manifestum est in illis. AUGUSTINUS IN VIII DE CIVITATE DEI: Homo christianus litteris tantum ecclesiasticis eruditus cauet eos qui secundum elementa huius mundi philosophantur. sine mediatore. PAULUS APOSTOLUS AD ROMANOS: Quod notum est Dei. noluerunt tenere humilitatem Christi. Q. Interroga mundum. Nam donum potest esse et antequam /167/ detur. et noster qui accipimus. interroga omnia. ueluti hoc ipsum quod donatum dicimus. hoc et de Moyse intelligendum est. temporaliter autem donatum. IDEM SUPER IOHANNEM. Non enim sempiterna creatura est cuius est ille dominus. Haec philosophi nobiles quaesierunt et ex arte artificem cognouerunt. Nouit sane etiam ipsos. quod in illo uiuimus. qui inuisibilia Dei per ea quae facta sunt intellecta conspicere potuerunt. Nam et si dominus non dicitur nisi cum habere incipit seruum. Deus enim illis reuelauit. quomodo ipsius mundi dominum et creatorem non facilius inuenerunt? Sed quos arguit Salomon. IDEM DE SPIRITU ET LITTERA: Vita sapiens quae fecit mundum contemplato mundo intelligitur. mare. audit ab eodem apostolo de quibusdam. Unde scriptum est de Iohanne quod in spiritu Heliae ueniret. 025: QUOD PHILOSOPHI QUOQUE TRINITATEM SEU VERBUM DEI CREDIDERINT ET NON. terram fructificantem herbis et lignis.

hoc Demosthenes eloquens ignorauit. ostendit. Cum enim dixisset quia in illo uiuimus et mouemur et sumus. quam circa Dei cultum gerunt. AMBROSIUS IN EPISTOLA AD ROMANOS: Quod si uolens Deus ostendere dram etc. qui secundum praescientiam numquam defuit. ITEM: Taceo de mei similibus. prouidere quam putare quae olim acciderunt causam summae illius esse prouidentiae? ORIGENES SUPER EPISTOLAM PAULI AD ROMANOS: Et quos uocauit. obsecro: In principio erat uerbum etc. sapientiam sapientium etc. Q. ITEM: Nomina eorum erant scripta in caelo propter iustitiam cui deseruiebant. paucos electos? Sed omnes quidem uocati sunt. Unde et Moysi dicit: Si quis peccauerit ante me. scitur a 41 . Et post uerba Saluatoris in cruce: Talia perstabat memorans fixusque manebat. neque gloriari de nostra penitus potestate sublatum est. 026: QUOD DE PRAESCIENTIA IUDICET DEUS ET NON. cum constet multos esse uocatos. ut aeternae praescientiae temporalium rerum euentus causa esse dicatur! Quid est autem aliud arbitrari ideo Deum futura. Hoc ergo pacto neque in praescientia Dei uel salutis uel perditionis nostrae causa consistit. Neque enim necesse [est] esse contingere quae prouidentur sed necesse esse quae futura sunt prouideri. et unde illa uox. HIERONYMUS AD PAULINUM PRESBYTERUM DE OMNIBUS DlVINAE HISTORIAE LIBRIS: Iohannes rusticus. id diuinam prouidentiam latere non posse eoque modo necessarium hoc in contrariam relabi partem. quia id scit Deus futurum sed quia futurum est. non de praescientia. et post abierunt retrorsum. addidit: sicut quidam secundum uos dixit. ac non sic etiam Maronem sine Christo possumus dicere christianum quia scripserit: Iam redit et uirgo etc. mea magna potentia solus. iustificauit. uocati dicantur. LIB. et sermone composito aurem populi mulserint quicquid dixerint hoc legem deputant. uocantur. non tamen omnes secundum propositum uocati. non uidebitur his quae exposuimus contrarium. Iuxta praescientiam tamen nunquam in libro uitae fuerat. ITEM: Iam uero quam praeposterum est. Quod si secundum propositum ad Deum referatur. quia sunt euentura. ut secundum iustitiam iudicis tunc uideatur deleri. /170/ Q. quasi grande sit et non uitiosum ad uoluntatem suam scripturam trahere repugnantem. secundum uero praescientiam in numero erant malorum. cum malus esse desinit. Et patrem loquentem ad filium: Nate. DE CONSOLATIONE. Econtra tunc aliquis uidetur adscribi. ut Sauli. Quomodo quos uocauit. qui sciens in eis religiosam mentem et salutis inesse desiderium. qui si forte ad scripturas sanctas post saeculares litteras /169/ uenerint. piscator indoctus. Nam et si communi intellectu de praescientia sentiamus. sed ad sensum suum incongrua aptant testimonia. quasi non legerimus Homerocentenas et Virgiliocentenas. quoniam quid futurum est. Quibusdam autem data est gratia in usum. quoni am id prouident ia futurum esse prospexerit sed e contrario potius. apostolum uero Paulum elegit praescius utique quod futurus esset fidelis. delebo eum de libro uitae. Iude illis quibus dixit: Ecce nomina uestra scripta sunt in caelo. neque iustificatio ex sola uocatione pendebit. Nam hi qui secundum propositum bonum et bonam uoluntatem. ipsi sunt qui secundum propositum uocati dicuntur. cum Atheniensibus loqueretur. meae uires. non propterea aliquid erit. inquit. 027: QUOD PROVIDENTIA DEI CAUSA SIT EVENTUUM RERUM ET NON. De praescientia Pharaonem damnandum censuit sciens eum non se correcturum.quod inuenerint creatorem manifeste idem apostolus. Iam noua progenies etc. hoc est ut secundum propositum Dei. Perdam. IV: Quidam aiunt non ideo quid es se euenturum. BOETHIUS. De iustitia enim Deus iudicat.? Hoc doctus Plato nesciuit. cum peccat. nec scire dignantur quid prophetae quid apostoli senserint.

hoc uoluit fortuna. 028: QUOD NIHIL FIAT CASU ET CONTRA. de quibus dicit apostolus: Nouit Dominus qui sunt /173/ eius et quos praesciuit et praedestinauit. fecit quae futura sunt. fortuitu. quos autem praedestinauit etc. quidquid temere fit. Unde Dominus: Ego ueni. gratia uero est ipsius praedestinationis effectus. cum homines habeant in pessima consuetudine. quamuis nullus intelligat causam. non propter aliud sed per semet ipsum bonum est quod diuinam etiam prouidentiam uocamus. Praedestinatione quippe Deus ea praesciuit quae fuerat ipse facturus. ITEM: Contingit credere Deum praescisse peccatores quia nihil eum latere potuit. sicut quaecumque peccata. RETRACTATIONUM CAP. Q. IDEM. est praeparatio. cuius participatione sunt bona caetera. non tamen praedestinasse quemlibet hominem ad peccatum. praescire autem potens est et quae ipse non facit. I: Non mihi placet totiens me appellare fortunam. Dixit: non estis ex ouibus meis. Ipsa est enim atttitudo diuitiarum. Ut autem scias quia non in praescientia Dei uniuscuiusque salutis causa ponitur. Quid potest fur et latro? Non perdunt nisi ad interitum praedestinatos. AUGUSTINUS QUAESTIONUM LXXXIII CAP. /171/ sed in proposito et actibus suis. gratiae. Nihil igitur casu fit in mundo. Paenitet me illic nominasse fortunam. ipse reprobus efficiatur. fortasse. et qui uident oaeci fiant. quamuis non aliquam deam uoluerim hoc nomine intelligi sed fortuitum rerum euentum. uide Paulum. quod tamen totum ad diuinam reuocandum est prouidentiam. IDEM IN EXPOSITIONE QUARUNDAM PROPOSITIONUM IN EPISTOLA PAULI AD ROMANOS: Non praedestinauit aliquem nisi quem praesciuit crediturum. macerare corpus suum. hoc Deus uoluit. non prouidentia uniuersus mundus administratur. ubi dici debet. potest autem esse sine praedestinatione praescientia. Si ergo casu aliqua fiunt in mundo. ut qui non uident uideant. De illis autem ouibus. nec lupus rapit. quia uidebat eos ad sempiternum interitum praeparatos. et qua dicitur carni et sanguini: O homo! tu quis es qui respondeas Deo? /172/ Q. AUGUSTINUS DE PRAEDESTINATIONE SANCTORUM: Praedestinatio est gratiae praeparatio quae sine praescientia non potest esse. quia non estis ex ouibus meis. Dei enim praedestinatione aut peccatorum praeparata est pia remissio aut peccatorum iusta punitio. ITEM: Non rapit eas quisquam de manu mea. qua fit ex eadem massa aliud uas in honorem. Quocirca praedestinatio Dei quae in bono est. 42 . 029: QUOD PRAEDESTINATIO DEI IN BONO TANTUM SIT ACCIPIENDA ET NON. XXVI: Quidquid casu fit. IDEM SUPER IOHANNEM: Sed uos non areditis. non fit prouidentia. ut dixi. temere fit. aliud in contumeliam.Deo antequam fiat. quae nulla religio dici prohibet: forte. sapientiae et scientiae Dei. dicere. Unde dictum est. forsitan. ITEM: Praedestinationis nomine non aliqua uoluntatis humanae coacticia necessitas exprimitur sed misericors et iusta diuini operis sempiterna dispositio. nec latro interimit.. Unde et illa uerba sunt. uerentem ne forte cum aliis praedicauerit. ITEM: Illud bonum. nec fur tollit. IDEM IN LIBRO DE CONCORDIA EVANGELISTARUM IN MATTHAEUM: Nihil fortuitu fit ab eo qui omnia disponit. Quia si ad peccatum hominem praedestinaret pro peccatis hominem non puniret.

Deus itaque omnia opera. non praedestinauit ad culpam. faciens pacem et creans malum. ISIDORUS DE SUMMO BONO. IX: Deus enim dedit in cordibus eorum ut faciant quod illi placitum est. CAP. donec consummentur uerba Dei. Praecedentium iniquitatum merita exigunt. siue bona siue mala. VI: Gemina est praedestinatio. RESPONSIONES PROSPERI AD RUFINUM: In praescientia et bona norit et mala. impleret ipse quod uoluit. sed sola bona praedestinauit. quae Deo per omnia placet. quam Deus odit. et~eorum salutem quos benigne praedestinauit ad gratiam. ITEM IDEM: Iniquos itaque quos praesciuit Deus hanc uitam in peccato terminaturos. et poenam praedestinauit illis. /174/ II. quae uero non facit nec facturus est. Mala uero futura opera illorum. ea non praedestinauit. Ideo enim Dei placitum perficiunt. inde quod illi placitum est perficiunt. Quamobrem unde displicent. quem praedestinauit peccati merito puniendum. ut per creaturae uoluntatem qua factum est quod creator noluit. In quo praedestinatio iustissime laudanda est ultionis. quoniam non est auctor iniquitatis. ut reprobi in errorem a Deo ire permissi ita agant ut non misericordia parcentis soluentur sed iustitia punientis damnentur. ITEM: Impios praedestinauit ad poenam. quo iniquitatem amando. praesciuit et ordinauit prouida bonitate. EX DICTIS EIUSDEM: Deus potuit. 031: QUOD DEUS MALORUM QUOQUE CAUSA VEL AUCTOR SIT ET NON. ITEM: Praedestinatio Dei semper in bono est aut ad retributionem iustitiae aut ad damnationem pertinens gratiae. ut dent regnum suum bestiae. Q. ut agnosceretur non ab eo praedestinatum hominem ad peccatum. Cui enim placere non potest iniquitas. ad peccatum autem eos non praedestinauit. AMBROSIUS AUTPERTUS IN APOCALYPSI LIB. ego dominus faciens haec. praedestinauit supplicio. Quos autem praedestinauit ad poenam. quosdam ad poenam. quosdam praedestinare ad gloriam. praesciuit. iustitiae se damnandos praeparant. 43 . Q. EX DICTIS AMBROSll DE PRAEDESTINATIONE: His omnibus testimoniis praedestinati ostenduntur mali ad poenam sed non praedestinati ad peccatum. Quoniam.IDEM IN ENCHIRIDION. siue electorum ad requiem siue reproborum ad mortem. CAP. CIV: Magna opera Domini. sicut uoluit. quos non praedestinauit ad regnum sed ad interitum. quoniam eorum quae facturus est Deus praedestinator est. exquisita in omnes uoluntates elus. et non est alter formans lucem et creans tenebras. bene utens et malis tanquam summe bonus ad eorum damnationem quos iuste praedestinauit ad poenam. 030: QUOD PECCATA ETIAM PLACEANT DEO ET NON. placet iustitia qua damnat perpetratas iniquitates. praedestinatio autem sine praescientia esse non potest. sicut iustitia ex Deo est et omne bonum. ITEM: Potest itaque sine praedestinatione esse praescientia. LIB. cui dicitur: dilexisti iustitiam et odisti iniquitatem. ita iniquitas et omne opus prauum ex diabolo. DOMINUS PER ISAIAM: Ego dominus.

ET IPSE CHRISTUS: Si non uenissem et locutus eis fuissem. quae perfecta /176/ dicit apostolus in perditionem. ut non fulgeat illuminatio euangelii gloriae Christi. ET ALIBI: /175/ In iudicium ego uend in hunc mundum. Ecce filius maus quaerit animam meam.AMOS PROPHETA: Si erit malum in ciuitate. electio uero consecuta est. uel ad beneficia quibusdam praestanda uel ad poenas quibusdam ingerendas. ET APOSTOLUS IN EPISTOLA AD ROMANOS: Propter quod tradidit illos Deus in desideria cordis eorum. ut indicentur omnes qui non crediderunt ueritati sed consenserunt iniquitati. Nam inuenimus aliqua peccata etiam poenas esse aliorum peccatorum. Non enim hoc nisi sinit. in his qui pereunt est opertum. hoc non est consecutus. Sinite illum ut maledicat. uel sinendo ut fiat uel ipse faciendo. ideo mittet illis operationem erroris ut credant mendacio. Et ad Thessalonicenses secunda ait de quibusdam. ITEM: Et dixit Dauid. et exterminabo eum de medio populi mei Israel. nisi datum esset desuper. ITEM: Nam nisi esset hoc bonum. AUGUSTINUS QUAESTIONUM VETERIS ET NOVAE LEGIS CAP. in quibus Deus huius saeculi excaecauit menses infidelium. SIMEON AD MARIAM DE CHRISTO: Ecce positus est hic in ruinam et resurrectionem multorum. quia si non permittit non fit. Non haberes potestatem in me. cuius etiam causa dicitur ad ostendendam in illo uirtutem. sicut sunt uasa irae. ostendit hominum uoluntates ita esse in Dei potestate ut eos quos uoluerit quando uoluerit inclinari. quoniam dixit illi Deus. etiam sinendo fieri quaecumque fiunt male. 44 . IDEM IN ENCHIRIDION: Non fit aliquid nisi omnipotens fieri ueldt. et adhuc modo filius Iemini. oculos ut non uideant. in immunditiam etc. sicut scriptum est: Dedit illis Deus spiritum compunctionis. ITEM: In epistola Pauli ad Romanos. ut qui non uident uideant. et qui uident caeci fiant. Propterea tradidit illos Deus etc. ego dominus seduxi prophetam illum. caeteri uero excaecati sunt. quod dominus non fecit. IDEM IN II AD CORINTHIOS: Quod si opertum est euangelium nostrum. ET PAULO POST: Tradidit illos Deus in reprobum sensum etc. peccatum non haberent. IDEM INFRA: Quod quaerebat Israel. IDEM DE GRATIA ET LIBERO ARBITRIO: Scriptura diuina si diligenter inspiciatur. Pro eo quod dilectionem ueritatis non recaperunt ut salui fierent. Quomodo dixerit dominus huic homini maledicere? Non enim iubendo dixit ubi obedientia laudaretur sed quod eius uoluntatem uitio suo malam in hoc peccatum iudicio iusto et occulto inclinauit. et profecto bonum est omne quod iusto iudicio iustum est. ITEM: Per Ezechielem dixit Deus: Et propheta si errauerit et locutus fuerit. et aures ut non audiant usque in hodiernum diem. Nec dubitandum est Deum facere bene. ITEM: Propterea tradidit illos Deus in passiones ignominiae etc. LXXXVI: Nam omne quod permittit Deus facere dicitur. Unde dicit dominus ad Pilatum. sicut est induratio Pharaonis. ut essent male nullo modo esse sinerentur ab omnipotente bono.

quocumque uoluerit inclinat illud. et dolum faoerent in seruos eius etc. ut illa quae sequuntur sint praecedentium poena. 45 . ITEM: Pro poena est dum suae peccator relinquitur uoluntati. Cui locutus est Dominus: In quo? et ille ait: egrediar et ero spiritus mendax in ore omnium prophetarum eius. ut iusto iudicio eius /178/ mereantur ire in deterius. Deum autem causatur in /177/ corde suo. illum per iudicium. ab illo quippe electus est qui nouit bene uti etiam malis. quibusdam inutilis ad resistendum Deo et in malo perseuerandum. CAP. ut per eius opus damnabile illud propter quod ipse uenerat opus uenerabile compleretur.IDEM DE GRATIA ET LIBERO ARBITRIO: Scriptum est in prouerbiis: Cor regis in manu Dei. dum non uult statim percutere peccantes sed innocens primis postrema condemnat. XVIIII: Praecedentia peccata sequentium sunt criminum causa. siue ad bona pro sua misericordia. in immunditiam. ne timeremus te. Illos ergo elegit ad obtinendum regnum suum. et Dominus locutus est contra te malum. II. Talibus testimoniis satis. sicut dixit: et dimisi eos seoundum desideria cordis eorum. ut ascendat et cadet in Ramoth Galaad? Et dixit unus uerba huiuscemodi. Et dixit Dominus: Decipies et praeualebis. Facit ergo Deus quosdam peccare sed in quibus iam talia peccata praecesserunt. et alius aliter. iudicio utique aliquando aperto. siue ad mala pro meritis eorum. Et in Psalmo legitur de Aegyptiis: Conuertit cor eorum ut odirent populum eius. Sicut et apostolus dicit: Quoniam ueritatem Dei non receperunt. et omnem exercitum caeli assistentem ei a dextris et a sinistris. IDEM IN OSEE. HIERONYMUS AD CASTRICIANUM: Magna ira est quando peccantibus non irascitur Deus. Apostolus quoque: Propterea tradidit illos Deus in desideria cordis eorum. Unde est quod peccata patrum in tertiam et quartam generationem restituit. non quod ipse sit cause sed per longanimitatem et patientiam non inducendo uindictam patitur eos secundum cordis sui agere uoluntatem. quantum existimo. semper autem iusto. LIB. ISIDORUS DE SUMMO BONO. Item tradere dicitur cum non retinet delinquentes. Poena ipse uocatur induratio ueniens de diuina iustitia. egredere et fac ita. ne incurratis illud prouerbii Salomonis: Insipientia uiri uiolat uias eius. nolite dubitare praecessisse mala merita eorum ut iuste ista paterentur. manifestatur operari Deus in cordibus hominum ad inclinandas eorum uoluntates quocumque uoluerit. Hinc est quod ait propheta: Indurasti cor nostrum. IDEM DE CORREPTIONE ET GRATIA: Electi sunt ad regnandum cum Christo. IDEM IN LIBRO XX QUAESTIONUM EXODI: Causa obdurationis cordis Pharaonis non solum fuit quod incantatores similia faciebant. I: Grandis offensa est postquam peccaueris. EX LIBRO III REGUM: Dixit Michaeas prophata: Audi sermonem Domini. Nunc igitur ecce dedit Dominus spiritum mendacem in ore omnium prophetarum tuorum qui hic sunt. quibusdam utilis ad paenitendum. iram Dei non mereri. Egressus est autem spiritus et stetit coram Domino et ait: Ego decipiam ilium. Vidi Dominum sedentem super solium suum. illum ad effundendum sanguinem suum. ITEM: Qui in tantum iratus est ut nequaquam percutiat delinquentes. Et ait Dominus: Quis decipiet Achab regem Israel. Cum itaque audimus: Nonne ego uos duadeoim elegi? et unus ex uobis diabolus est. immisit illis Deus spiritum erroris. quae parcebat patientia secundum corda. Ac per hoc quando legitis a Deo seduci homines aut obtundi uel obdurari corda eorum. HIERONYMUS IN EPISTOLA PAULI AD ROMANOS: Propterea tradidit illos Deus. non quomodo Iudas ad opus cui congruebat. illos debemus intelligere electos per misericordiam. LIB. aliquando occulto. uerum etiam ipsa Dei patientia.

Omne autem quod deficit. tamen aliqua non potest. IDEM HOMILIA XXVIII. quia superius supprehensa non potest. duritiam cordis operetur. patrem omnipotentem. ut ita dicam. ITEM: Ex malo autem nulla res esse potest. Quod tamen Dei ponere est nequaquam ad peccatum premere sed nolle a peccato liberare. Unde Moyses ait: Nondum completa sunt peccata Amorrhaeorum. /180/ CAP. Creditis Deo omnipotenti. Dauid quoque: Appone iniquitatem super iniquitatem ipsorum et non intrent in iustitiam tuam. 032: QUOD OMNIA POSSIT DEUS ET NON. sordesoat adhuc. Cum enim ipsum malum nihil sit quomodo potest facere rem aliquam esse? Tamen perdere potest de re in qua est malum. bond igitur tantummodo cause est et propterea ipse summum bonum est. in quantum bona sunt. permittit ut caecata mens in aliis labatur. CHRYSOSTOMUS HOMILIARUM SUARUM XXVI. patrem omnipotentem. essendi cause est. Ecce quanta non potest! Tamen ideo est omnipotens. cum praecedentibus peccatis irascitur. IN EXPOSITIONE SYMBOLI. UNIVERSALIS ECCLESIA CONGAUDET: Credo in Deum. quia omnium quae sunt auctor est. Non enim relicti sunt a Deo ut relinquerent Deum sed reliquerunt et relicti sunt. Omnipotens dicitur quia posse illius non 46 . QUAE SIC INCIPIT. ponam offendioulum coram eo. DE PRAEDESTINATIONE DIVINA: Quem uult indurat non ita intelligendum est quasi Deus in homine ipsam. Unde nunc etiam Dominus dicit: si conuersus a iustitia sua fecerit iniquitatem. praeterita obliuisci. quia in tantum sunt. quae non est. QUAE SIC INCIPIT. Ergo res in qua solun est bonum immortalis est. sic excaecare quem illuminare noluerit. Non enim cor peccantis Dominus obdurat sed obdurare dicitur. quia. SUPER FABRICAM TOTIUS ECCLESIAE: Credo in Deum. et quod bonum est mali causa non est. praesentia attendere. non praeuidere. XXII: Utrum Deus mali auctor sit. [CHRYSOSTOMUS SUPER MATTH. a sic repellere quem uocare noluerit. Quid est enim aliud duritia quam /179/ Dei obuiare mandatis? ITEM: Indurare dicitur eum quem mollire noluerit. Simile est regnum oaelorum hominum regi qui fecit nuptias filio suo et reliqua: Omne malum sine substantia est et nihil est. Iohanni quoque per angelum dicitur: Qui nocet. DE EXPOSITIONE SYMBOLI. III: Et quod ex Deo non nisi bonum est. Quocirca mall auctor non est. cum ab obduratione non liberat. Paulus ait: Ut impleant peccata sua. fallere. et qui in sordibus est. Quia uidere paenitendo noluit ubi iam impegit. futura nescire. Homo autem ex bono et malo creatus est ut contempto malo sequatur bonum et propter quod habet electionis mercedem. mentiri. RESPONSIONES PROSPERI AD RUFINUM. noceat adhuc. HOMILIA XI: Nobis cum tremore considerandum est quomodo Deus. ut puta falli. Ac si aperte dicat. Esse autem et in nullo deficere bonum est. ad ultimum negare se ipsum non potest. ignorare. et sic res uadit ad nihilum. Q. subtrahit se bonum propter inhabitans malum.AUGUSTINUS QUAESTIONUM LXXXIII CAP. et malum deficere. At ille ad quem non esse non pertinet non est cause deficiendi. non esse ad eum pertinere nullo pacto potest. Non itaque recte opinatur qui putat praerogatorem uitae lapsuris auctorem esse peccati. id est tendendi ad non esse. sicut de Pharaone dicitur: Ego indurabo cor eius. ab eo quod est esse deficit et tendit ad non esse. initium et finem habere.. iusto eum iudicio deserens ponam ei ut alibi impingat.] GREGORIUS SUPER EZECHIELEM. quia posse ipsius non potest inuenire non posse. Quisquis omnium quae sunt auctor est. et ad cuius bonitatem id tantum pertinet ut sit omne quod est.

HIERONYMUS IN EPISTOLA AD EUSTOCHIUM: Audacter loquar. et quis resistet tibi? ESTHER: Domine. ex quo colligitur impossibile Dei potentissimum esse. XCVI: Neque enim ob aliud ueraciter uocatur omnipotens. Et mirabatur propter incredulitatem eorum. ita ut nihil ualeat resistere eius uoluntati quin compleatur. IDEM QUAESTIONUM VETERIS ET NOVAE LEGIS CAP. 033: QUOD DEO RESISTI NON POSSIT ET CONTRA.potest inuenire non posse. Atque utinam possim me occidere! Sic et Dominus Loth: Non potero. IDEM IN TRACTATU DE SYMBOLO: Deus non potest mori. suscitare uirginem non potest post ruinam. impossibile is tud non infirmitatis est sed uirtutis et maiestatis. in tua ditione cuncta sunt posita. Et non poterat ibi uirtutem ullam facere. Q. Q. AUGUSTINUS IN ENCHIRIDION CAP. cum omnia possit Deus. AUGUSTINUS CONTRA EPISTOLAM GAUDENTII: Cur hoc fieri non posset nisi quia iuste fieri nullo modo posset? Sic et dicimus. MARCUS: Dicebat eis Iesus quia non est propheta sine honore nisi in patria sua et in cognatione sua et in domo sua. rex omnipotens. Quid etiam potentius quam nescire quidquid infirmitatis est? Est tamen et aliud infirmum Dei quod fortius est hominibus. Ipsa est ergo omnipotentia. Hoc impossibile eius plenitudinis est. donec tu illo introeas. et non est qui possit resistere tuae uoluntati. PSALMISTA: Tu terribilis es. non quod omnia possit facere sed quia potest efficere quidquid uult. Non posse dixit se. IDEM IN LIBRO DE SPIRITU ET LITTERA: Non potest facere iniusta quia ipse est summa iustitia et bonitas. quia sine dubio poterat per potentiam sed non poterat per iustitiam. nisi quoniam quidquid uult potest. non potest falli. 034: QUOD DEUS NON HABEAS LIBERUM ARBITRIUM ET CONTRA. ut totum quod uult possit. et stultum Dei quod sapientius /181/ est hominibus. faoere rem. aut aliquo modo impedire eam. Omnipotens uero est. nec uoluntate cuiuspiam creaturae uoluntatis omnipotentis impeditur effectus. ualet quidem liberare de poena sed non uult coronare corruptam. APOSTOLUS AD ROMANOS: Voluntati enim eius /182/ quis resistit? PSALMISTA: A resistentibus dextrae tuae custodi me. nisi paucos infirmos impositis manibus curauit. STEPHANUS IN ACTIBUS APOSTOLORUM: Vos semper spiritui sancto resistitis. sicut et patres uestri. dicente propheta: Omnia quaecumque uoluit feoit. quia ueritas non recipit mendacium. Sed hoc crucis. 47 . AMBROSIUS CHROMATIO: Impossibile est mentiri Deum. inquit. non potest mutari. illud diuinitatis. CLIX: Nam omnia quidem potest Deus sed non facit nisi quod conueniat ueritati eius ac iustitiae.

cum sint liberi arbitrii. Nec ideo tamen suae liberationis oblita ut liberatori suo sit ingrata. quod omnino non poterit seruire peccato. quia beati esse sic uolumus ut esse miseri non solum nolumus sed nec esse possumus.non angeli. nouissima erit multo maior. Ex eo autem quod inferunt. illud petunt ut liberi fieret arbitrii. IV: Melior autem homo est qui uoluntate quam qui necessitate bonus est. illud uolunt ut homo Deo similis non fieret. caeteraeque uirtutes. Multo quippe liberius erit arbitrium. Caetera.sed ad omnia conscendo -. oblita culparum. ITEM: Sicut prima immortalitas fuit. cum etiam de angelis hoc putemus. Horum uero cum fuisset uoluntas serue peccati. ITEM: Prima ergo libertas uoluntatis erat posse non peccare. Quod a plerisque quaeritur de praesenti loco. ab omni malo liberata. et contra angelos peruersum quid intellexit? Et in psalmis: Non iustifioabitur in conspeotu tuo omnis uiuens. IDEM SUPER GENESIM: Sic oportebat primum hominem fieri ut et uelle bene posset et male. Nec ideo liberum arbitrium non habebunt quia peccata eos delectare non poterunt. DE FILIO PRODIGO: Nulli uideatur periculosum. Non ait. Q. in utrunque possum suam flectere uoluntatem. memor praeteritorum etiam malorum suorum. non throni. IDEM DE CIVITATE DEI. nouissimum non posse peccare. nec ideo libero careret arbitrio. sicut Deus ipse est. prorsus immemor. debuit hominem faciens ad suam imaginem et similitudinem facere ut ipse uoluntarie et non ex necessitate /183/ bonus esset. ideo liberum arbitrium habere negandus est? Erit ergo illius ciuitatis in singulis uoluntas libera. ita primum liberum arbitrium posse non peccare. Quantum ergo attinet ad scientiam rationalem. nouissima erit non posse mori. uere liberi eritis. non posse peccare. Neque enim uoluntas libera dicenda est. debuit homo Deo similis fieri. ITEM: Certe Deus ipse nunquid. magis quippe erit liberum a delectatione peccandi usque ad delectationem non peccandi. cum qua conditus est. omnis homo sed omnis uiuens. quam peccando Adam perdidit. AUGUSTINUS QUAESTIONUM LXXXIII CAP. ITEM: Illi ergo sine peccato ullo data est. LIB XXII: Id eti~m beata illa ciuitas magnum in se bonum uidebit. cum necessitatem ei boni important. IDEM AD PAULAM ET EUSTOCHIUM. posse non mori. libera uoluntas. quod et in apos tolos inuidiae malum diximus potuisse subrepere. quod nulli superiori ullus inferior inuidebit. Si enim Deus uoluntarie et non ex necessitate bonus est. IN EXPOSITIONE EPISTOLAE PAULI AD PHILEMONEM: Uti ne uelut ex necessitate bonum tuum esset sed uoluntarium. 48 . Sidera quippe non sunt munda in conspectu eius. nulli es se blasphemum. id est non euangelista.HIERONYMIS DAMASO. non dominationes. quoniam peccare non potest. postea uero sic esse ut male uelle non posset. quando non potuerit seruire peccato? quae future erat et homini sicut facta est angelis sanctis merces meriti. Ex quo manifestum est rem eos inter se postulare contrariam. IDEM DE CORREPTIONE ET GRATIA: Quid etiam liberius libero arbitrio. Solus Deus est in quo peccatum non cadit. Voluntas ergo libera danda homini fuit. Nam ex eo quod dicunt. sicut nunc non inuident archangelis angeli. non apostolus -. et eam fecit seruire peccato. impleta omni bono. 035: QUOD UBI DEEST VELLE DEI DESIT ET POSSE ET CONTRA. solui potest. liberta est per ilium qui dixit: Si uos filius liberauerit. quantum autem ad experientis /184/ sensum. oblita poenarum. talis debuit fieri qui malum recipere non posset.

Ergo ubi non est uelle Dei. Praeterea multa potest facere quae nec facit. et sic formare corpus sed ratione infirmabatur. IDEM IN LIB. immo cur non. et exhibebit mihi modo plus quam XII legiones angelorum? /186/ ITEM: Tunc in clarissima sapientiae luce uidebitur quod nunc fides habet.EX VITA SANCTI HIERONYMI QUAE SIC INCIPIT. et tamen ille hoc quoque dixit Deo esse possibile. Poterat. AUGUSTINUS IN TRACTATU DE SYMBOLO: Quod non uult omnipotens. posse. ITEM: Si ergo potest esse quod non uult. quam certe immutabilis et efficacissima sit uoluntas Dei. Hoc et apostolus dixit: Si non oredimus. cuius potestati cuncta aeque subiacent sed sanandae nostrae miseriae conuenientiorem alium modum non fuisse. Tu autem dominator uirtutis. 49 . IDEM IN LIBRO DE SPIRITU ET LITTERA: Absurdum tibi uidetur dici aliquid fieri posse. quia primum oportebat domum compaginari et sic habitatorem induci. Subest enim tibi. LIB. uerum etiam ut ostendamus non alium modum possibilem Deo defuisse. IDEM DE TRINITATE. X: Eos qui dicunt. mortalemque factum mortem perpeti? parum est sic refellere ut istum modum quo nos liberare dignatur asseramus bonum. Per quemdam namque sapientem dicitur Deo. qui propterea dicitur omnipotens. ITEM: Poterat animam limo terrae admiscere. ut unigenitum filium hominem fieri uellet. praetermissis innumerabilibus modis quibus ad nos liberandos uti posset omnipotens. itane defuit Deo modus alius quo liberaret homines. EVANGELISTA MATTHAEUS: An putatis quia non possum rogare patrem. HIERONYMUS NOSTER: Sanctus Hieronymus Eustochio ad meliora studuit hortando mandare: Cum omnia possit Deus. et cum magna reuerentia disponis. QUAESTIONUM VETERIS ET NOVAE LEGIS: Potuit Deus simul cuncta facere sed ratio prohibuit. uel sic uel alio quo uellet modo creare unum alium de quo uinceretur uictor prioris sed melius iudicauit de ipso quod uictum fuerat genere hominem assumere. ne quis me temere dixisse arbitretur aliquid omnipotentem non posse. quia et uelle non potest. Non enim potest iustitia uelle facere quod iniustum est. hoc solum non potest. et ideo quod non uult esse non potest. nec uult. ergo quidquid uult /185/ potest. Potuit enim efficere ut XII legiones angelorum pugnarent contra eos qui eum ceperunt. Est autem omnipotens. ita immutabilis est uoluntatis. quam multa possit et non uelit. quod non posse Dei non uelle alio omni modo dici poterat uerbo. cuius desit exemplum. non de genere illius Adam. nihil autem uelit quod non possit. ITEM: Sed quondam dixi hoc solum omnipotentem non posse quod non uult. cum. negare se ipsum non potest. XIII. deest posse. ille qui fidelis permanet. cum tranquillitate iudicas. uirginitatem suscitare non potest post ruinam. sicut credo. CAP. IDEM IN ENCHIRIDION: Omnipotentis uoluntas mala esse nunquam potest. non dubites nunquam esse factum ut per foramen acus camelus transiret. sicut illum quem primum creauit non de genere creauit alicuius. Deus quippe ut immutabilis naturae. cum uolueris. omnipotens non est. quoniam quidquid uult potest. Cur non fieret mors Christi. ipsa potissimum eligeretur? ITEM: Poterat utique Deus hominem aliunde suscipere in quo esset mediator Dei et hominum.

ITEM: His addi possunt etiam illa quae leguntur in libro sapientiae. EX VERBIS HABAKKUK PROPHETAE: Domine. et non est qui resistat manui eius et dicat quare fecisti? Loquitur quasi homo saeculi. Q. uides quam desipiat quamque aduersus fidem scripturae eius loquatur. Cum ergo sis omnium creator et dominus. quem fides in mare transferret. sicut orant pro quibusdam pie sancteque. quos bongs et iustos ipse praesciuit. 037: QUOD NIHIL FIAT DEO NOLENTE ET CONTRA. Potest et de monte illo. fecit in caelo et in terra etc. DAVID IN PSALMO CXXXIV: Omnia quaecumque uoluit dominus. 036: QUOD QUICQUID VULT DEUS FACIAT ET NON. necesse est ut facias quod sine te fieri non potest. ET APOSTOLUS AD /187/ ROMANOS: Voluntati enim eius quis resistit? IDEM IN EPISTOLA PRIMA AD TIMOTHEUM: Hoc enim bonum est et acceptum coram saluatore nostro Deo. et te nolente tantam esse potestatem impii. Multa enim uolunt fieri sancti eius ab illo inspirati sancta uoluntate. IDEM DE CIVITATE DEI. quae tamen non exercuit. UBI DE DEO ET DE NABUCHODONOSOR SIC LOQUITUR: Iuxta uoluntatem enim suam faeit tam in caelo quam in terra. dum potentiam Dei praedicat. Nam si uoluisset. iustitiam eius uideatur arguere quod immerito poenas sustinuerit. 50 . quae possibilia Deo negare non possumus quamuis eorum desit exemplum. HIERONYMUS SUPER DANIELEM. Quisquis horum aliquid Deo dixit impossibile. et quod orant non facit. ITEM: Secundum ergo hanc uoluntatem. Nabuchodonosor autem sic locutus est ut. Non enim quod uult hoc facit. tendant omnia quae uoluntati eius uidentur aduerse. ET PER SEMETIPSAM VERITAS AD IERUSALEM LOQUITUR: Quoties uolui congregare filios tuos etc. qui omnes homines uult saluos fieri etc. AUGUSTINUS IN LIBRO DE SPIRITU ET LITTERA: Infideles quidem contra uoluntatem Dei faciunt cum eius euangelio non credunt. non dico sine te quicquam fieri. Quia uero Iudam non suscitauit. quod tamen nusquam factum uel legimus uel audiuimus. Multa alia hulusmodi possunt occurrere uel legenti uel cogitanti. quia filius quos uult uiuifieat. LIBRO XXII: Multa fiunt quidem contra uoluntatem Dei sed tantae est ille sapientiae tantaeque uirtutis ut in eos exitus siue fines. sine dubio potuit. sed quod bonum est hoc uult Deus. nec fiunt. non potuit? Potuit ergo sed noluit. numquid dicendum est. IN TERTIA VISIONE. Q. ITEM: Deus qui operatur in nobis et uelle. eadem etiam hoc potestate fecisset. qua Deum uelle dicimus quod altos efficit uelle. IDEM IN LIBRO DE NATURA ET GRATIA: Dominus Lazarum suscitauit. quoniam multa posset noua tormenta Deus exercere in impios ad nutum sibi seruiente creatura. multa /188/ uult nec facit.

uelit hoc etiam Deus. tamquam si diceretur. nullum hominem saluum fieri. qui est Deus. Non quod propheta sic sentiat sed quod humanam impatientiam in sua persona exprimat. ITEM: Omnes homines uult saluoe fieri. EXPONENS ISTA EIUS VERBA: Domine. CAP. fratres. et quasi reptile non habens principem. uelut si malus filius uelit mori patrem. quanti pieces in aqua natitent et qui de minoribus maiores praecedere debeant. nonne confirmat non solum totam mundi partem. Creatura igitur non est. IDEM DE MORIBUS ECCLESIAE CATHOLICAE: Creatura. CAP. Sicut ergo in hominibus etiam per singulos currit Dei prouidentia. quomodo reptilia et quadrupedalia oriantur in terra et quibus alantur cibis. APOSTOLUS AD HEBRAEOS DE SPIRITU DEI: Omnia nuda sunt et aperta oculis eius etc. 038: QUOD OMNIA SCIAT DEUS ET NON. quomodo nascatur piscium multitudo et uiuat in aquis. EX LIBRO SENTENTIARUM PROSPERI. Sed absurdum est ad hoc Dei ducere maiestatem ut sciat per momenta singula quot culices nascantur quotue moriantur. uerum etiam uilissimas eius abiectissimasque particulas diuina prouidentia regi. PAULUS IN EPISTOLA PRIMA AD CORINTHIOS: Scimus quia nihil est idolum in mundo. in quo scriptum est quendam angelum nomine Tyri praeesse reptilibus. et te nolente tantam esse potestatem impii. necesse est ut facias quod sine te fieri non potest. quem Deus bona uoluntate uult mori. Paulus clamat. nullamque naturam esse /190/ quae non aut ipse sit aut ab ipso. ne uideas malum. nisi quem fieri saluum esse uoluit.IDEM IN ENCHIRIDION: Aliquando homo bona uoluntate uult aliquid quod Deus non uult. quia omne quod est aut Deus aut creature est. dum potentiam eius etiam ad ima detrudimus. mundi sunt oculi tui. quorum angeli cotidie uident faciem patris qui in caelis est. Aut certe sic dictum. Unde: Haec autem. uerbi gratia. sicut apostolus multas in se personas transformat. ne fortuitis perturbari motibus ea quorum causas comprehendere non possumus. Unde fiber ille apocryphus stultitiae deputandus. omnes homines. id est de omni genere hominum. saluos fieri. Quare non respicis super iniqua agentes et faces deuorante impio iustiorem se? Et facies homines quasi pieces maris. et similiter piscibus et arboribus et bestiis uniuersis proprios in custodia angelos assignatos. quae cimicum et pulicum et muscarum sit multitudo. transfiguraui in me et Apollo etc. et /189/ respicere ad iniquitatem non poteris. PRUDENTIUS HYMNORUM: 51 . et quod faenum agri post paululum mittendum in clibanum ipse tamen formet ac uestiat. AUGUSTINUS IN ENCHIRIDION. in nos ipsos iniuriosi simus eamdem irrationabilium prouidentiam esse dicente~s>. rebus mortalibus et corruptibilibus deputatam. Q. tanquam si bonus filius patrem uelit uiuere. Cum ergo sis omnium creator et dominus. Aliter enim non potest Deus habere homines quasi pieces maris et quasi reptilia non habentia principem. Et rursus fieri potest ut hoc uelit homo uoluntate mala quod Deus uult bona. uanitati subiecta est. Q. Non simus tam fatui adulatores Dei ut. Et hic nobis spiritus sanctus praestat. neque nos potest a uanitate separare ueritatique connectere quod subiectum est uanitati. aestimemus? HIERONYMUS SUPER ABACUC~H] PROPHETAM. IX: Satis est Christiano rerum creatarum causes non nisi bonitatem intelligere creatoris. sic etiam in caeteris animalibus generalem quidem dispositionem et ordinem cursunque rerum intelligere possumus. 039: QUOD OPERA HOMINUM NIHIL SUNT ET CONTRA. Non dico sine te quidquam fieri. CCLXXXI: Cum saluator dicit unum passerem non cadere in terram sine uoluntate Dei.

At ille exsurgens cum hominem uideret. Itemque scriptum est: Spiritus Domini repleuit orbem terrarum. quantum fas erat. UNDE ET APOSTOLUS: Quid est autem. 041: QUOD DEUS IPSE SIT QUI ANTIQUIS PATRIBUS APPAREBAT ET NON. Venit autem. quia apparuit Deus Abrahae tanquam communis aliquis homo sedenti ad ilicem Mambre. tanquam sine his esse non possit. ECCLESIASTICA HISTORIA CAP. adorauit Deum et ueneratur ut Deum. Ipse quippe ait per prophetam: Caelum et terram ego impleo. Et de sapientia eius scriptum est: Attingit a fine usque ad finem. Q. I: Multis antea astitisse ostenditur sed euidentius et familiarius Abrahae atque eius familiae. nisi quia et descendit primum in inferiores partes terrae etc. Sed et propriae uocis professione praesentiam se testatur non ignorare diuinam dicens: Dominator. XVI: Non loco mouetur Deus quia semper ubique est totus sed descendere dicitur cum aliquid inusitatum facit in terra. Spatia locorum tolle corporibus. Deum hominibus innotuisse describitur. abscedit. localis ad se uenientibus.Isis. Et in psalmo: Quo ibo a spiritu tuo? etc. quod ascendit. non ut faciam uoluntatem meam etc. opera manuum hominum. quia ubique est. PSALMO XXX: Numquid localis est Deus? Et localis et non localis. non erunt ubi sunt. et hi ei appropinquare qui eius similitudinem pie uiuendo recipiunt. ITEM: Fatendum /191/ est ubique esse Deum per diuinitatis praesentiam sed non ubique per habitationis gratiam. ideo totus quia cuilibet parti pariter totus adest. 040: QUOD DEUS QUOQUE LOCO MOVEATUR VEL LOCALIS SIT ET NON. non localis. ET PER SEMETIPSAM VERITAS: Quia descendi de caelo. et ideo necesse est ut non sint. Substantialiter Deus ubique est. Hique ab eo longe esse dicuntur qui peccando dissimillimi facti sunt. cum occultatur. Domine /192/ etc. HIERONYMUS IN MAIORI BREVIARIO PSALTERII. Ideo ubique esse dicitur quia nulli parti rerum absens est. cum manifestatur. Tolle ipsa corpora qualitatibus corporum. Venus nihil est Maximianus et ipse nihil [est] illa nihil quia facta manu hic manuum quia facta colit.? AUGUSTINUS DE CIVITATE DEI LIB. Si ascendere in caelum etc. In se ipso est. nunquam erunt. Apollo. IDEM VOLUSIANO: Verbum Dei ubique totum est. PROPHETA: Egredietur dominus de loco sancto suo etc. ITEM: Non est negligenter intuendum quod diximus Deum in se ipso esse ubique totum. Q. Quae utique omnia non ad patrem sed ad filium 52 . IDEM AD DARDANUM: Est ergo Deus per cuncta diffusus. EX PSALMO CXIII: Simulacra gentium argentum et aurum. ITEM: Quod addidimus in se ipso. quia non continetur eis quibus est praesens. diligentius exponendum est.

Item propheta: Misit uerbum suum etc. angelus Dei est nuncupatus. cuius est in ea natura qua Deus est? Sed quid de angelo dicam? Homo ad Abraham uenit. Et paulo post dicit: Vidi Pominum facie ad faciem etc. ita creatus inest. duplex in angelo Dei significatio est. ITEM: Primum angelus Domini. tertio Deus: Tu enim es Deus qui adspexisti me. et in omni motu nostro incessuque consistit. qualis et Deus est? Sed et homo loquitur. et corpore assistit. Num quid secundum hominem in creationis istius habitu Christus talis consistit. corrigiam calciamenti etc. qui ignis consumens est. Ut uero honor debitus redderetur /194/ et Dominus et Deus est praedicatus. responsis euidentissimis assignauit dicens: princeps militiae uirtutum Domini ego sum. secundo Dominus. In quo consideranda est praeceptorum similitudo. nisi in specie assumptae creationis auditum. lateribus inflectitur. Neque enim fas est de aliquo angelorum uel caelestium uirtutum ista sentire. IDEM LIBRO I: Et dixit angelus Domini ad Agar. Putasne /193/ deambulantis incessum. 53 . et utique idem Deus est. qui enim est Deus ex Deo. si quando mortalibus ex caelesti praecipiuntur adesse mandato. Nullum enim eorum. Vocem Domini deambulantis in paradiso Adam audiuit. ipse qui est et ille cuius est. Angelus Dei loquitur. IDEM IN XII DE TRINITATE: Hinc etiam saepe naufragium est quia unigenitus Deus sub prophetica auctoritate creatura esse defenditur. qui adspexisti me. Qui angelus Dei dictus est. solue. Et addidit dicens: Ego sum Deus patrum tuorum etc. IDEM AD DAMASUM: Iuxta quod et ipsum Dominum et angelos in humanas uidimus se mutasse formas ut metus uidentibus demeretur. ut creationem ea uirtute qua assumpsit. et cibo alitur. absumeret. Curre per tempora et intellige qualis uisus sit caeteris quibus se in habitu humanae creationis ingessit. uerumtamen Deus adoratur. Dominum uel Deum diuinus sermo commemorat.referenda posterioris in carne ratio dispensationis plenius expleta designat. Eundemque cum apparuisset Iacob Deum esse scripture designat dicens: Ex Israel erit nomen tuum. quondam non erat hic alius ab qui dixerat ad Moysen de rubo: Ne appropies huc. quia inualuisti cum Deo. Et uocauit nomen Domini qui loquebatur secum. et membris nititur. Incessit in uias Dei et in opera Dei ad cognitionem scilicet Dei et nostrae aeternitatis profectam. Hic etiam Iesu successori Moysi cum adstitisset percunctanti quis esset. anathema sit. multiplicans multiplicabo semen tuum etc. Numquid speciei eiusdem est cum angelus uidetur. Certe qui ante angelus nunc etiam homo est. Ut personarum distinctio absoluta esset. solue calciamenta etc. uocauit enim nomen Domini qui loquebatur secum. Adest autem ad Iacob etiam usque ad luctae complexum inhabitu humano. Cunque his auditis adoraret famulus. nec naturalem hanc esse Dei speciem diuersitas ipsius assumptae creationis pateretur intelligi. et manum conserit. ITEM: Videamus itaque in quas Dei uias et in quae opera a saeculis creata sit nata ante saecula ex Deo sapientia. qui inambulando fuerat auditus? ITEM: Angelus ad Agar loquitur. idem Dominus et Deus est. Claruit ergo ex his omnibus quod uerbum Dei et Deus designatus est. tu Deus. quia ex persona sapientiae dictum est: Dominus creauit me initium uiarum suarum. ipse est angelus Dei. HIERONYMUS AD MARCELLINUM ET ANASICHIAM: Sempiternus Deus erat qui Adae in paradiso uisus est et cum Iacob locutus est. ut in aliqua creatione consisteret. Sed idem postea Moysi esse ignis ostenditur. ut decebat. EX EPISTOLA BEATI HILARII AD DlVERSAS PROVINCIAS DESTINATA. potens abolere rursum quod tantum ad causam contemplationis exstiterat. QUAE SIC INCIPIT "DILECTISSIMIS ET BEATISSIMIS FRATRIBUS": Si quis cum Iacob non filium quasi hominem colluctatum sed Deum innascibilem uel patrem eius dicat. Etiam his omnibus Deus. Est autem secundum prophetam filius Dei magni consilii angelus. innuit ad eum.

X: Nec mouere debet quod. Moyses uidit nubem. et spiritum ignem esse apostolorum Acta declarant. quod postremis temporibus in homine uenturus esse ostenderetur. assumpsit uel hominem induere dignatus est? Qui etsi Abrahae uisus est sed in forma humani corporis uisus est. uideretur sed dispositiones rerum futurarum. VIII DE GENESI AD LITTERAM: Si modum quaerimus quomodo locutus sit Deus. quod Deus est. neque substantiam mutant cum formam humani corporis sumunt. Responsum accepit: Non potes uidere faciem meam. Denique cum Moyses oraret ut faciem Domini pure uideret. dum sensibus corporis uel aliqua species apparet uel intonant uoces. non poteris. quae complendae erant. siue in somnis siue in exstasi in similitudine rerum corporalium aut etiam per corporalem. Nam quis filium Dei uidere potuit antequam conspicabilem materiam. AMBROSIUS DE FIDE: Si angeli in figura hominum saepe sunt uisi. et tamen aliud non sunt quam quod esse se norunt. Omnis illa creatura typum Domini sui gerebat. ipse et natura et nomine Deus est. uidit ignem. Loquebatur ergo cum Moyse angelus portans typum Domini. cum sit inuisibilis. id est homo uidens Deum. qui eum capere non possum. Idemque adoratus et confessus ab illo tempore eodem in futurum redditurum se promittit. Populum Israel in columna nubis per diem et per noctem in columna ignis quasi dux itineris praecedebat. quanto magis ipse Dominus? Sic filium Dei uisum a patribus approbamus ut non totum in illo. cum iam possint capere locutionem eius qualis est in uerbo eius. et illa omnia quae ibi per angelum facta sunt futuram istam gratiam et 54 . Sicut enim sonus quo auditur sententia. Israel. uidit angelum.ITEM: Angelus loqui ad Agar coepit. ut baptismi gratiam per nubem et donum sancti spiritus per ignem ostenderet. Confessio audientis et Dominum eum esse et Deum edocet. non ipsius Domini praesentiam exhibebat. nomen accepit. cum quo sub figura hominis luctabatur. non nisi per creaturam loquitur aut tantummodo spiritalem. IDEM SUPER IOHANNEM HOMELIA III: Deum nemo uidit unquam. ut imaginem futurae colluctationis. Sequeris ipsam scripturam. ostende mihi te ipsum manifeste. alibi uidetur in homine. non enim uidebit homo faciem meam et uiuet. in illo per imaginem cernerentur. inquit. sicut amicus cum amico suo. In homine uero. Viri tres sedenti assistunt. quia Paulus in nube patres baptizatos scribit. Nam et loquebatur cum loquente Moyses et ei tamen dicebat: Si inueni gratiam ante te. cum quo et conluctatus fuisse describitur. Iacob autem alibi in angelo. Qui ideo se in angelo demonstrauit ut nuntium se magni consilii indicaret. cum ei placuit. IDEM DE CIVITATE DEI LIB. ostende /196/ mihi temetipsum scienter ut uideam te. uidere faciem meam. quod ipse non erat. quam cum Israel habiturus erat. certissime tenere debemus Deum aut per suam substantiam loqui aut per sibi subditam creaturam sed per substantiam non loqui nisi ad creandas naturas. Quae impietas procul a catholicis mentibus repellenda est. cum loquitur Deus. indicaret. qui figuram hominis uiderat quam Dei filius induerat. Illis autem. Moysi in rubo in flamma ignis apparuit. ita et species qua uisus est Deus in natura inuisibili constitutus. Nec illi ignorabant inuisibilem Deum in specie corporali. uisibiliter patribus apparuisse memoratur. ITEM: Nonnulli haeretici putant substantiam filii Dei nullo assumpto corpore per se ipsam esse uisibilem et ideo. Deus Abraham loquitur. Namque habes aperte in lege: Et loquebatur Moyses cum Domino contra in contra. se uidere. Virum licet conspectum Abraham tamen Dominum adorauit. et Sarae filium futurum Deus ad Abraham locutus est. cum secundum hominem aduenisset. Ad spiritales uero atque intellectuales non solum creandas sed etiam illuminandas. ipsum esse uisum patribus. quod in principio erat uerbum etc. unum adorat et Deum confitetur. AUGUSTINUS LIB. non erat quod ipse. inuenies Moysen dicentem: Si inueni gratiam in conspectu tuo. ITEM: Procedit pleniore doctrinae profectu sermo. non est hoc quod ipsa. antequam ex uirgine corpus acciperet. Ita qui sub ministerio magni consilii nuntiandi angelus est. Idem postea de rebus ipsis uir ab eo uisus alloquitur. ut lumen credentibus /195/ incredulis iudicium demonstraret. sacramentum scilicet futurae corporationis cognoscens. Sed ut Deum crederet. ut uideam te.

ITEM IN EODEM LIBRO: Si in illis uocibus quae fiebant in Exodo. CAP. non euidenter designato in eis uel patre uel filio uel spiritu sancto. aut uideri spiritus uel humanus potest. quomodo isti dicunt patrem numquam uisum esse prophetis et ideo solum debere intelligi inuisibilem? Non ergo inconuenienter creditur etiam Deus pater eo modo solere apparere mortalibus. Cur ergo scriptum est. cur non hic accipiamus uisibiliter insinuatam per creaturam uisibilem trinitatis aequalitatem eandemque substantiam. et aliquando pater. DE ANGELIS. IN QUIBUS APPAREBAT DOMINUS ET LOQUEBATUR: In angelis utique erat pater et filius et spiritus sanctus. Si ergo Danieli et pater dans regnum et filius /198/ accipiens apparuerunt in specie corporali. non pater. nullus honoratius effulsisse. IDEM LIB. nec quisquam in eis uel forma uel aetate uel potestate maior caeteris dictus est. ISIDORUS DE SUMMO BONO CAP. ITEM: Quid dicunt de Abraham.. Nisi forte aliquis dicet ideo non esse uisibilem patrem quia in conspectu somniantis apparuit. dixit Dominus. per creaturam facta esse manifestum est. quanto minus spiritus Dei! Aut quis audeat dicere filium et spiritum sanctum etiam uigilantibus esse uisibiles. et illis omnibus corporalibus demonstrationibus Christus ostendebatur. Visus Dominus Abrahae. Quasi uero uerbum uidit Moyses carnalibus oculis. ab illo scilicet qui ei dicit: Filius meus es tu etc. et quem nemo hominum uidit nec uidere potest. non erant illa substantia Dei. Quod substantia diuina. 042: QUOD SOLUS FILIUS IN ANGELIS OLIM APPARERET ET NON. ut nimis temerarium sit dicere Deum patrem numquam patribus per aliquas uisibiles formas apparuisse.ueritatem promittebant. X: Omnia quae patribus uisa sunt. aliquando filius. CAP. ubi pater et filius et spiritus sanctus unus est Deus. Multa enim talia uisa facta sunt illis temporibus. XI: Cum tres uiri uisi sunt Abrahae. in quibus typus ostenderetur. ille praeco dixit sed ille iudex. postula a me etc. II. cum Deus illis praesentaretur. Visiones autem illae per creaturam commutabilem factae sunt. dixit angelus? Quia cum uerba iudicis praeco pronuntiat. Quamquam nescio quemadmodum isti intelligant quod Danieli apparuit antiquus dierum. Facta sunt illa uisibilia corporaliter per creaturam. ITEM: Ante incarnationem saluatoris cum Deus apparere dicebatur uoces illae ac species corporales per angelos factae sunt. CAP. per angelos tamen esse facta dicimus. Etsi nos latet quomodo ea ministris angelis fecerit. III. Omnia quae corporaliter uisa sunt. sicut ea quae supra diximus admonent. X. X: Ubicumque in scripturis /197/ sanctis pro Deo angelus ponitur. Hanc enim opinionem illi pepererunt.IV. patrem autem non nisi somniantibus? Unde nemo sani capitis affirmare debet numquam personam patris per aliquam speciem corporalem uigiliantium oculis demonstratam. cum scriptura praemisisset dicens. a quo filius hominis accepisse intelligitur regnum. aliquando etiam sine ulla distinctione personae Deus per illos figurabatur. quorum nullus excelsius aliis eminuisse dictus est. et non potius. AUGUSTINUS DE TRINITATE LIB. ipsis loquentibus uel agentibus aliquid ex persona Dei. Q. non utique substantia ipsa demonstrabatur. IDEM DE TRINITATE LIB. ideo filium et spiritum sanctum uisibiles quia Moyses illa omnia uigilans uidit. qui non potuerunt in unitate trinitatis intelligere quod dictum est: Regi autem saeculorum etc. non proprie sicuti est sed significatiue ostendentes Deum. non scribitur in gestis. cui uigilanti. aiio spiritus sanctus. non spiritus sanctus sed pro incarnationis dispensatione solus filius intelligitur. aut alio Christus. nullus imperiosius egisse? 55 . non unus aut duo sed tres apparuerunt uiri. non hoc efficitur ut Deus pater numquam tali specie patribus uisus sit. intelligitur. aliquando spiritus sanctus.

043: QUOD NULLUS CREATUS SPIRITUS LOCO MOVEATUR ET CONTRA. nihil illi accidit etc. Per tempus mouetur animus uel reminiscendo quae oblitus erat uel discendo quae nesciebat uel uolendo quae nolebat. quia ex tempore in inferioribus iussa Dei perficiunt. VIII: Spiritalem creaturam corporali praeposuit Deus. ut anima moueri non putetur. quid prohibet spiritum sanctum intelligere conditoris. per locos autem corpus. quod nequaquam de ulla re incorporea dicitur recte sed excellentia et dominantis eminentia super omnia. AUGUSTINUS QUAESTIONUM LXXXIII CAP. Mouet itaque se ipsum sine tempore et loco. sicut moues ille omnia temporibus opportunis. hoc est spiritus creatus. ITEM: Cui non facile occurrat. si corpus non esse credatur. IDEM SUPER ID QUOD SCRIPTUM EST. unde omnia fierent. corpus autem et loco et tempore. AMBROSIUS DE FIDE AD GRATIANUM IMPERATOREM: Seraphim de loco ad locum transit. non moueatur in tempore? Augustinus: Deus qui est ante tempora. ITEM: Orosius: Quae cause fecit ut Deus. quod spiritalis tantummodo mutari per tempora posset. quod per locum non mouetur. non eum puto posse assequi. BOETHIUS IN TERTIO TOPICORUM: Anima neque crescit neque minuitur neque ab alio loco transit ad alium. quem adstruis moueri. nihil in eo est praeteritum et futurum. qui tamen motus non est de loco in locum tanquam corporis. moues creatum spiritum sine loco temporaliter. SYMBOLUM QUOD DICITUR /200/ APOSTOLORUM: Mortuus et sepultus descendit ad inferos. Si uero aliquid accidit Deo. Spiritus creator sine tempore et loco. nec per locum sed per tempus motus. spiritus domini ferebatur super aquas: Cum aquarum nomine illa materies insinuetur informis. /199/ moueat corpus per tempus et locum. Corpora uero sua in locum mouent dum descendunt de caelo et adscendunt. ITEM: Igitur secundum supradictam rationem spiritus creatus per tempus moueri potest. ITEM: Animantia uel uolatilia in suo genere obtemperant Deo. IX: Moueri per se animam sentit. non per locum. quae de nihilo facta est. Ac per hoc consequens est. nisi prius intellexerit quemadmodum anima. quia si noua. AUGUSTINUS SUPER GENESIN LIB. Igitur incommutabilis Deus est. quod superferebatur huic materiae non locorum gradibus interuallisque spatiorum. 56 . lure creduntur moueri ex tempore. ut omnia conderentur? IDEM IN LIBRO QUAESTIONUM OROSII AD IPSUM: Spiritus conditus sicut est angelorum.Q. iam incommutabilis non est. et accidens. non enim complet omnia. quae per loci spatium non distenditur? Quidquid autem per loci spatia distenditur corpus est. nulla noua cogitatio. ITEM: Quisquis intelligere conatur quemadmodum incommutabilis Deus nec per tempus nec per locum motus moueat temporaliter et localiter creaturam suam. qui sentit in se esse uoluntatem. corporalis autem per tempora et locos. Localiter enim moueri corporum proprium est. moues creaturam corpoream temporaliter et localiter. non ipse temporaliter motus.

quia ubique est et omnia implet atque constringit. AUGUSTINUS QUAESTIONUM LXXXIII CAP. licet non came subsistant. ut sunt angeli. et dicto citius nunc intra oceanum est. dum transcurrit. quod longitudine et latitudine et altitudine corporis occupatur. siue uisibilium siue inuisibilium elementa formata sunt.Q. Sed animus humanus in hac sensus sui mobilitate ad imaginem opificis sui factus est. angeli et omnes caelestes uirtutes corporeae. et omnium siue in caelo siue in terra. nec tamen ita ut ipse sit locus. sicut et anima humana. nunc orientem nunc occidentem perlustrat. Sic 57 . XXI: Deus non est alicubi. nihil caducum. Locus tamen abusiue dicitur templum Dei. subtilis. et ideo inuisibilis omnibus creaturis. Angelorum uero spiritus quidem circumscripti sunt sed eorum scientiae longe super nos incomparabiliter dilatantur. Deus autem non est corpus. quia incorporeus est. et iterum: Seminatur corpus animaLe. sicut et ipsi illorum spiritus comparatione quidem nostrorum corporum spiritus sunt sed comparatione summi et incircumscripti /201/ spiritus corpus. II: In hoc itaque est nunc natura angelica a naturae nostrae conditione distincta. non igitur alicubi est. scitus. non quod eo contineatur sed quod ei praesens sit. quo subsistent. AUGUSTINUS DE CIVITATE DEI LIB. Qui ex eo incorporeus creditur. incorporeus. IDEM IN PSALMO CXXiX: Ad imaginem Dei homo interior effectus est rationabilis. Creatura omnis corporea. dum naturam Dei mobilitas animae perennis imitatur. nihil graue. Nam et animarum species siue obtinentium corpora siue corporibus exulantium corporeae tamen naturae substantiam sortiuntur. COLLATIO VII QUAE DICITUR ABBATIS SERENI. uel certe aer iste subtilis. eo quod solus totus et ubique et in omnibus sit. 044: QUOD SOLUS DEUS INCORPOREUS SIT ET NON. V: Nonne anima plus est quam esca et corpus pLus quam uestimentum? Nihil est quod non in substantia sua et creatione corporeum sit. quod localiter circumscribuntur. discedit aliunde. caeteracque uirtutes ipsa quoque anima rostra. dum circumuolat. XIII: Licet enim pronuntiemus nonnullas esse spirituales naturas. et idcirco ipsi tantummodo posse penetrabiles omnes spiritales atque intellectuales esse substantial. XXII: Iam uero contra illud. nunc in caelos euolat. aeternus. Quantum in se est. archangeli. qui per substantiam angelicae naturae sunt corporei. speciem naturae /202/ principalis imitatur. nihil terrenum. mouers. CAP. Ex eo autem corporeal esse credimus intellectuales naturas. mobilis. surges corpus spirituate. neque ut alibi adsit. ita ut abdita mentis uniuerse respiciat atque perlustret. dum nunquam ut non sit aboletur. tamen incorporeae nullatenus aestimandae sunt. Habent enim secundum se corpus. quae came clauditur. Quibus manifeste colligitur nihil esse incorporeum nisi solum Deum. et daemones. quia omne quod creatum est in aliquo sit necesse est. quod nos et loco circumscribimur et caecitatis ignorantia coartamur. nisi solum Deum. Locus enim in spatio est. GREGORIUS MORALIUM LIB. licet multo tenuius quam nostra sunt corpora secundum apostoli sententiam ita dicentis: et corpora caetestia et corpora terrestria. corpus est. et in illo sunt potius omnia. quod iam dixi superius. etiam istum considerantes atque tractantes elementorum ordinem. continetur loco. quod alicubi enim est. GENNADIUS MASSILIENSIS EPISCOPUS DE ORTHODOXA FIDE ECCLESIASTICORUM DOGMATUM: Nihil incorporeum et inuisibile in natura credendum est. Natura quidem Dei in omnibus est. nihil in se habet corporale. ITEM: Eorum itaque scientia comparatione nostra ualde dilatata est sed comparatione diuinae scientiae angusta. nunc in abyssis est. quod continetur loco. quo confidunt. HILARIUS SUPER MATTHAEUM CAP. non inueniunt omnino quid dicant.

dum ex igne uisibili ardor ac dolor inuisibilis trahitur. quo ait. Quia cum angeli spiritus corporati sint. ITEM: Certum namque diuina auctoritate retinemus. corpus illi est de potissimo omnium elemento sublimius secundum illud propheticum. Si igitur diabolus eiusque angeli cum sint incorporei. tertius aer. sanctorum corpora." duo quaedam intelligi uoluit angelos et caelestia corpora. ubi mortificatur? Teneri per ignem spiritum dicimus. ITEM: Reprobis Veritas in fine dictura est: Ite in ignem aeternum. inquit. Non enim credi fas est animas humanas ad amorem diuinum participatione spiritus inflammari. quae propter id ad Dei imaginem facta est. oportet ut per omnia esse credas et iniquorum animas in inferno. tamen incorporea ut Deus existeret. ut super omnia sit animae natura. constare angelum /204/ et corpore et spiritu praecipua inter creaturas dignitate formato. Petrus: Et qua ratione credendum est. ut si non incommutabilis ut Deus esset. quia uiuificat corpus. IDEM IN LIBRO CONTRA EPISTOLAM FUNDAMENTI MANICHAEORUM: De omni natura incorporea quamuis mutabili. constare hominem ex corporeo et incorporeo. quia et cremari si aspicit. ut in tormento ignis sit uidendo atque sentiendo. quo Deum semper uideat. Sicque fit ut res corporea incorpoream exurat. quid mirum si animae. Spiritus namque illi est omni spiritu creato potior. cum de spiritu sancto diceret. 58 . II CAP. cur non post mortem spiritus etiam corporeo igne teneatur? Petrus: Viuente quolibet idcirco spiritus tenetur in corpore. aqua secunda. ITEM: Sub ipso sancti Hieronymi nomine adiungit: Si angeli. quae immutari merebuntur in gloria angelicis aequanda corporibus dicente Domino: Et erunt siout angeli in caelo. concrematur. I: De quodam opere sancti Hieronymi capitulum quoddam. quia non istic allegorice aliquid accipiendum est sicut illud ubi ait Dominus: Ignem ueni mittere in terram. quod uidet. quare non poenaliter /203/ et ibi teneatur. nisi angelorum corpora habilitate sui atque potentia humanis praestare longe corporibus? Pariter cum dixit "si angeli" et adiecit "caelestia etiam corpora. habens incorporeum. quartum caelum.est enim hinc sursum uersus terra prima. possint corporea sentire tormenta? CLAUDIANUS PRAEFECTORIO PATRICIO DE STATU ANIMAE LIB. quia eodem bono bonus est homo quo bonus est angelus. ISIDORUS DE SUMMO BONO LIB. ubi angelica substantia duplex sine dubitatione perhibetur: Qui facit angelos suos spiritus et ministros suos ignem urentem. quid putas homo existimandus est? ITEM: Nam quid hic aliud uir doctus Hieronymus dixisse censebitur. quod rem incorpoream tenere ignis corporeus possit? Gregorius: Si uiuentis hominis incorporeus spiritus tenetur in corpore. Nam et Aristoteles quintum corpus eam dixit esse. caelestia et iam corpora ad comparationem Dei immunda esse dicuntur. ITEM: Intelligere nos oportet. subiungis. GREGORIUS DIALOGORUM LIB. corporeo sunt igne cruciandi. et antequam recipiant corpora. IV: Si esse sanctorum animas in satisfactione credidisti. Globos siderum corporatos esse spiritus arbitrantur. Ignem namque eo ipso patitur. sicuti est anima. habens corpus totius facilitatis maximaeque pulchritudinis. sicut angeli. et eodem bono uterque beatus. quod uiuificat. quod hominibus cum iubetur appareat. ITEM: Duplex est ergo angelica sicuti est humana substantia. qui praeparatus est diabolo et angelis eius. Ignem uero non esse spiritum manifestum est. Gregorius: Si spiritus in hoc teneri potest. Plato nullum. sunt in caelo quaedam quae sola sunt corpora. XII: Male a quibusdam creditur anima hominis esse corporea. quod quidem te constat non intellixisse.

Iam ergo artifex melior est qui ea potuit membrorum motu atque officio fabricare. et quae est in terra deorsum. Melior est bestia. ne forte decepti faciatis uobis sculpturam aut imaginem. ut si pudet adorare bestiam. ne forte oculis leuatis uideas solem et lunam et astra caeli. non adorabis ea neque coles. neque eorum quae sunt in aquis sub terra. ORIGENES IN EXODO. ut admoneri se inueniat simulacris gentium non tantum homines sed etiam bestias se debere praeponere. non curant humanam figuram? Itaque in eis plerumque nidificant. qui facit quod non est. Potest quis interdum adorare inuitus. ponetque illud in abscondito. uestri cordis caecitas ostendatur. Melior et tu.Q. Haec et similia qui facit. quae est in caelo desuper. uiderent quam pudendum esset adorare mutum et carens uitae sensusque simulacrum. in quibus quia non sentinnt humanam uitam. et affectu quodam infirmo rapit infirma corda mortalium formae similitudo. aut humano pectori postremas partes equi aut piscis adiungat. qua locutus est Dominus uobis in Horeb de medio ignis. et errore deceptus adores ea. facit quod non est. Non uidisti aliquam similitudinem in die. et respondebit omnis populus et dicet Amen. opus manuum artificum. immo falsum hominem. HOMILIA /205/ VIII: Non facies tibi idolum. cordibus autem paucorum mundissimis notus est.. quam ut in eo. ITEM EX EODEM: Locutus est Dominus ad nos de medio ignis. AUGUSTINUS SUPER PSALMUM CXIII. 045: QUOD DEUS PER CORPORALES IMAGINES NON SIT REPRAESENTANDUS ET CONTRA. Idolum facit. similitudinem facit. quod non est? Species quam non uidit oculus sed ipse sibi animus fingit. ubi est Deus eorum" ETC: Quia inuisibilem Deum colimus. ITEM: Lectorem uel auditorem fecit intentum. sic ostende officia singulorum. tanquam ideo possent dicere gentes: ubi est Deus eorum? quia ipsi possent ostendere deos suos. qui nullorum corporeis oculis. quoniam quae illa non possunt facis. EX LIBRO DEUTERONOMII: Non habebis Deos alienos coram me. et nisi humanis motibus deterreantur nulla sibi habitacula 59 . Si quis faciat speciem alicuius. neque coles. quem pro uero uenereris Deo. et membrorum imitata compago. quodammodo iudicant. ITEM: Et quaedam bestiae sicut simiae manibus contrectant. De idolis autem apostolus dicit quia nihil est idolum in mundo. insaniret. ITEM: Quanto ergo melius mures atque serpentes. nec habet aliquid simile sui. et colas quae creauit Deus in ministerium cunctis gentibus. ITEM: Et pronuntiabunt leuitae dicentque ad omnes uiros Israel excelsa uoce: Maledictus homo. Quid est. qui facit sculptile et conflatile. quem quisquis pro uero homine in amicitiam reciperet. quorum te effigies et humana uanitas trahit. Sed sicut fabricata singula ostenderis. quam fecit Deus uidentem. et non loquentur etc. Colere uero est toto his affectu et studio mancipari. ITEM: Multo honestius non habetis quod possitis ostendere. Ducit enim. Os enim habent. Non adorabis ea. Ut si quis in uno hominis habitu duas facies fingat. neque omnem similitudinem et caetera. Vocem uerborum audisti et formam penitus non uidisti. neque omnem similitudinem. ad hoc enim additum est: Non /206/ clamabunt in faucibus suis. atque id genus animantium colerent quod simulacris. quamuis ea non feceris. EO LOCO UBI SCRIPTUM EST "Nequando dicent gentes. quod de istis oculis a uobis ostenditur. non facies tibi sculptile. ITEM: Noli addere manus hominum ut illo metallo quod fecit uerus Deus uelis facere falsum deum. abominationem Domini. si ita dicendum. audientem etc.

Itaque interpretantur simulacra. qui nec uiuit. non hoc uisibile colo sed numen quod illic inhabitat inuisibiliter. ITEM: Itaque ne quisquam dicat. et illum non se mouentem quasi potentem colit. cum adorari atque honorari a multitudine coeperi[n]t. profecto et mortuns antecedit. Quapropter deum. ab eo sibi i praestari quod desiderat speretur? ITEM: Hoc enim quodammodo extorquet illa figura membrorum. manus et pedes. castius dii obseruarentur. quod suo corpori simillimum uidet. IV DE TRINITATE DEI CAP. posteriore autem interpretationes simulacrorum. daemoniis immolant. et mare. Seruierunt ereaturae potius quam creatori. DE VARRONE LOQUENS AIT: Dicit etiam idem acutissimus auctor atque doctissimus quod hi soli uideantur ei animaduert isse quid esset Deus. ITEM: Dicet etiam antiquos Romanos plus centum annos et septuaginta deos sine simulacro coluisse. qui crediderunt eum esse animam motu ac ratione mundum gubernantem. prudenter aestimans deos facile posse in simulacrorum stoliditate contemni. Dicit etiam apostolus quao idolum non sit aliquid sed quod immolant gentes. unde templum solent appellare Telluris. Mouet ergo se homo. Ac per hoc. ut uiuentem bestiam a deo suo deterreat. quae sibi efficit supplicari. Spes enim quae uidetur non est spes. Cui sententiae suae testem adhibet inter caetera etiam gentem Iudaeam. cum irrisa fuerint simulacra. Domus autem Israel sperauit in Domino.talis hominum affectus inuitat. immo deteriorem quam mortuum. sicut Iunonis. Nec dubitat eum locum ita concludere ut dicat. aures. ITEM: Quamquam. a quo meliorem deterruit. De quibus rursum cum exagitari coeperint. et ignem. quia per ea supplicamus Deo? Illa causa maxima est pietatis insaniae. ac si nondum tenebat quod ueritas habet. quod plus ualet in affectionibus miserorum uiuenti similis forma." iam utique fuisse etiam sine simulacris uult intelligi errorem Quapropter cum solos dicit animaduertisse quid 60 . Mortuum quippe manifestum est aliquando uixisse. ut alio simulacro dicant significari /207/ terram. audent respondere non se ipsa corpora colere sed quae illis regendis praesident. ut illi asserunt. alio luciferum. alio aerem. Deterruit enim uidentem a caeco. mansisset. Quodsi adhuc. similes illis fiant omnes qui faciunt ea. Quis autem adorat aut orat intuens simulacrum. transmutant ueritatem Dei in mendacium. et aerem. ut debeat a uiuente contemni. et adorent clausis et mortuis mentibus nec uidentia nec uiuentia simulacra. Effigies enim a fabro factas appellando nominibus earum rerum quas fabricauit Deus. sicut Neptuni simulacro. sicut Veneris etc. maxime terram. Nam priore autem parte huius sententiae simulacra damnauit. species membrorum in signo aliquo fabrefacta. Deus enim uerus non anima sed animae quoque est conditor: tamen unum Deum colendum fateretur atque suaderet. Videntur autem sibi purgatioris esse religionis qui dicunt. ipsa numina in alio psalmo sic damnat: Quoniam dii gentium daemonia. XXXII. quam ad corrigendum quod non loquentur. ut animus uiuens in sensibus corporeis magis arbitretur sentire corpus. nec uixit. inquit." sed "addiderunt. quorum nobis usus in promptu est. quam quod eum manifestum est non esse uiuentem. Plus enim ualent simulacra ad curuandam infelicem animam quod oculos habent. nec simulacrum nec daemonium colo sed effigiem corporalem et eius rei signum intueor quam colere debeo. non uident etc. et omnes qui confidunt in eis. Quod uero non ait "errorem tradiderunt. Et sunt profecto etiam ipsa quid aliud quam opera manuum hominum? Veruntamen nunquid os habent et non loquentur? oculos habent et non uidebunt? Numquid eis supplicamus. parit unoquoque sordidum simulacrum -. Ita sequitur ut illud quoque fiat. Videant ergo isti /208/ apertis et sentientibus oculis. alio mare. audientem a surdo etc. qui non sic afficitur ut ab eo se audiri putet. sicut Vulcani. qui primi populis simulacra deorum posuerunt.munitiora conquirunt. quod enim uidet quis quid sperat? IDEM LIB. Res autem ipsas pro diis habendo et uenerando seruierunt creaturae. ITEM: Sed nos pleraque instrumenta et uasa huiusmodi materia habemus in usu celebrandorum sacrorum. alio ignem.. nares. eos ciuitatibus suis et metum depressisse et errorem addidisse. quod corpora colant.

Nam quod legentibus scripturam. si propositam non habuerint imaginem quandam in supplicatione positi iugiter interpellent. picturae uero de parietibus deletae. ut aliud daret uelum atque mutaret. Quod cum audirem. quo daemones hominum figura compositos excolebant. didicissemque esse ecclesiam et intrassem. EX CONCILIO ELIBERITANO CAP. hoc idiotis patet picturam cernentibus. Hoc autem dicimus. EX SECUNDA COLLATIONE ABBATIS ISAAC: Non est mirandum hominem simplicissimum et de natura diuinitatis nunquam penitus eruditum rusticitatis uitio et consuetudine erroris antiqui usque nunc detineri et in errore pristino perdurare. Quibus quamuis restiterit Romanorum pontificum auctoritas. nunc quoque illam incomprehensibilem atque ineffabilem ueri numinis maiestatem subscriptione alicuius existimant adorandam.esset Deus. QUAM BEATUS TRANSTULIT HIERONYMUS: Audiui quosdam murmurare contra me. Q. castiusque existimat sine simulacris obseruare religionem. et precor ut iubeas presbytero ipsius loci suspendere uelum a lectore quod a nobis missum est. Nunc autem misi quod potui reperire. donec sedis apostolicae acquiesceret decretis. Illique contra murmurantes dicerent. prae cunctis tamen sanctissimi papae Nicolai. Si scindere uoluerat. qui litteras nesciunt. ITEM: Frangi ergo non debuit. qui per legatos suos tam pro sacris imaginibus quam pro depositione Ignatii et substitutione Photii ecclesiam sanctae Sophiae clausit. me daturum esse pollicitus sum et missurum. GREGORIUS SECUNDINO SERVO DEI RECLUSO: Aliud est enim picturam adorare. ut pauperem mortuum eo obuoluerent et efferrent. iustum erat. quod non ad adorandum in ecclesiis sed ad instruendas solummodo mentes fuit nescientium collocatum. ACTIO IV SYNODI XIII: Ioannes apocrisarius /210 orientalium sedium dixit. inueni ibi uelum pendens in /209/ imaginem quasi Christi uel sancti cuiusdam. scidi illud et magis dedi consilium custodibus eiusdem loci. ne quod colitur et adoratur in parietibus depingatur. ut orarem. quorum conspiratione ipsius domini nostri Iesu Christi et sanctorum reuerendae imagines aut flammis traditae sunt aut aquis submersae. Cum ergo hoc uidissem in ecclesia Christi contra auctoritatem scripturarum hominis pendere imaginem. LEO NONUS MICHAELI PATRIARCHAE: Recordamini illius nefandae synodi. et deinceps praecipere in ecclesia Christi istius modi uela quae contra religionem nostram ueniunt non suspendi. eanque circumferant mente ac prae oculis teneant semper affixam. Significat sermo patris nostri Sophronii. uidissemque ibi praeteriens lucernam ardentem et interrogassem qui locus esset. I: Placuit picturas in ecclesiis fieri non debere. et uenissem ad uillam. qui uocatur Bethel. et quidam se sacramento excusant. quae dicitur Anablatha. 61 . aliud per picturae historiam quid sit adorandum addiscere. nihil se tenere uel habere credentes. quis non uideat quantum propinquauerit ueritate? SANCTUS EPIPHANIUS IN EPISTOLA AD IOHANNEM CONSTANTINOPOLITANUM. dum secundum consuetudinem erroris illius. 046: QUOD ANGELI ANTE CAELUM ET TERRAM VEL CAETERAS OMNES CREATURAS FACTI SUNT VEL QUOD OMNES ANGELI AEQUALES ET BEATI CREATI SUNT ET NON. quia in ipsa uident quid sequi debeant. quod melius sit iurantem periurare quam conseruare sacramentum in confractione sanctarum imaginum. qui eum crederent animam mundum gubernantem. quam uoluerunt uocari VII nostri haeresiarchae. quando simul pergebamus ad locum sanctum. in ipsa legunt.

deinde lux. Totius enim naturae summa et ima comprehendit. nisi conuertatur ad creatorem. qui uocatur Lucifer. quod cogitatio eius diuinis patuerit sacramentis et congregauerit sibi diuitias spiritales. bonos lucem. HIERONYMUS IN EZECHIELEM: In deliciis paradisi Dei fuisti. IDEM IN LIBRO QUAESTIONUM VETERIS ET NOVAE LEGIS. dominationes et potestates. in principio fecit Deus caelum et terram. ITEM: Terram autem quam post caelum factam dicit. quando hic mundus est factus. ITEM: Non absurda sententia mihi uidetur si. uel potius lucis huius. quo sermone demonstrat nequaquam hominem esse de quo scribitur sed contrariam fortitudinem. Omnia nanque creata et condita sunt. ut quidquid medium est procul dubio factum credatur. Iste est thesaurus absconditus de quo loquitur thesauro abscondito in agro. pro quo in hebraico habet: Eden. de quibus dominus praecipit: Thesaurizate uobis thesauros in caelo etc. hoc mihi uidetur dixisse aquarum abyssum tenebrosam. ITEM: Diuisit lucem a tenebris. Verbum autem Dei in principio erat et erat semper. uisibilia et inuisibilia. cum caelum dicit primum factum. quemadmodum Iob dicit de eo: ipse est principium uiarum Dei. Sed etiam angeli. IV: Ante quidem caelum factum est et terra. quae in officio dies est. omnia inuisibilia create signaret. AUGUSTINUS DE CIVITATE DEI LIB. quae primo caeli nomine nuncupata est. cum lux prima facta est. malos appellans tenebras. inter sanctos angelos et immundos fuisse discretum. id est in filio omnem spiritalem corporalemque creaturam. Sed uel caeli nomine ubi dictum est. antea quodammodo fluitantem uitam. ANTE SAECULA AETERNA: Sex milia necdum nostri orbis implentur anni et quantas prius aeternitates. ISIDORUS IN LIB. 62 . CAP. XI: Non euidenter legitur quo ordine creati sunt angeli. diuisit inter bonos et malos angelos. et /212/ fiat lux et contempletur Deum. in principio factum. ITEM: Quod dixit caelum.AMBROSIUS IN HEXAMERON DE DIE PRIMO: In principio. sapientior et eminentior omnibus aliis. ITEM: In principio fecit Deus caelum et terram. ubi dictum est: et diuisit Deus inter lucem et tenebras. ITEM: Aurum opus decoris tui. non terram solam uult intelligi sed materiam significauit. id est actionum uel operum. de qua loquitur figurati sunt. Caelum autem non hoc carnale sed illud supernum quod spiritale est. in quibus angeli [et] throni dominationes caeteracque uirtutes seruierint Deo. OFFICIORUM: Ante omnem creaturam angeli facti sunt etc. id est omnia inferna quae in mundi omnem speciem profecerunt. ut. Septuaginta: Auro replesti thesauros tuos. fecit Deus caelum et terram et factus est mundus et coepit esse quod non erat. erant tamen. ex quibus unus spiritus. inquit. id est angelica et caelistis substantia. et absque temporum uicibus atque mensuris Deo iubenti /211/ substiterint. etsi aliquando coeperunt. IDEM IN LIBRO QUAESTIONUM OROSII AD IPSUM: Primus dies ipse est angelica natura. quanta tempora. HIERONYMUS PAULAE ET EUSTOCHIO IN EPISTOLA AD TITUM. quae quondam in Dei paradiso commorata sit. IDEM SUPER GENESIM: Fiat lux et facta est lux. creatus est. quantas saeculorum origines fuisse arbitrandum est. Eden autem uertitur in delicias. angeli creati intelliguntur.

erat tamen adhuc quod eorum adderetur beatitudini. istorum miseriae non adhaerere Deo. quorum princeps est qui dicitur diabolus. ut quia in eo subtilior est natura. quibus nimirum ordinibus ille primus angelus ideo ornatus et opertus exstitit. IDEM DE CIVITATE DEI LIB. homo 63 . AUDITOR HIERONYMI. quomodo dicturi sumus? quandoquidem si acquales in ea fuissent. sed signaculum similitudinis dicitur. VI: Cecidit accusator fratrum nostrorum etc. quo merito alii praescientiae suae stabilitatem suam accipere meruerunt? Augustinus: Omnes quidem angeli acquales creati sunt sed cadentibus illis per superbiam caeteri Domino pia obedientia cohaeserunt. qui quondam sanctus angelus fuit. Ecce nouem dixit nomina lapidum. quia et non mori et miserum non fieri in sue potestate esse sentiebat. quandoque desitura. Causa uero miseriae malorum angelorum est. ex eorum comparatione clarior fuit. IDEM DE CORREPTIONE ET GRATIA: Angeli quidam. nescientes error beatos esse non sinebat. cur non omnes firmi et stabiles fuerunt? si inaequales. sardius. etiam isti in eius aeternitate mansissent pariter beati. tamen ideo beatum. IDEM IN HOMILIA DE ANGELIS. ITEM: Diabolus et angeli eius etsi beati erant antequam caderent. qui non summe sunt. PHILIPPUS PRESBYTER. Dicitur hoc quidem de diabolo. quia profecto nouem sunt ordines angelorum. qui summe est a[d]uersi ad se ipsos conuersi sunt. unde et ipsi angelo qui primus est conditus per prophetam dicitur: Tu signaculum similitudinis plenus sapientia et perfectus decore in deliciis paradisi fuisti. XII: Causa beatitudinis angelorum bonorum ea uerissima rep[p]eritur quod ei adhaerent qui summe est. per liberum arbitrium a Deo refugae facti sunt. ut uerum est. qui seruiunt ei. quem reliquis angelis eminentiorem fecit. quod ab illo. In quibus uerbis intelligi datur non de prima eius ruina hoc dictum fuisse. et in angelis suis reperit prauitatem. quam illi nunquam habuerunt. XI: Antequam peccassent angeli. IDEM LIB. accipientes certam scientiam suae stabilitatis.GREGORIUS IN MORALIBUS. EX LIBRO QUAESTIONUM OROSII AD AUGUSTINUM: Orosius: Omnes angeli aequales an inaequales /213/ creati sunt? et si aequales. non sunt stabiles. Quapropter si uere perfecteque beata uita nonnisi perfecta est. Initium quippe omnis peccati superbia. AMBROSIUS AUTPERTUS IN APOCALIPSI LIB. ITEM: Beatitudinis illorum causa est adhaerere Deo. angelus prima. ITEM: Sed quia nesciebant suam futuram miseriam. illius sapientiae fuerunt participes et bonis angelis aequales. Qui notandum quod non ad similitudinem Dei factus. Quo in loco mox subditur: Omnis lapis pretiosus operimentum tuum. Nam si suum casum futurum nossent aeternumque /214/ supplicium. et se in miseriam casuros esse nesciebant. siue nescirent. et propterea non aeterna. Ipse est principium uiarum Dei: Cum Deus cuncta crearet. beati utique non esse possent. in illo imago Dei sublimius insinuetur expressa. siue id scirent. minore quidem sed tamen beatitudine sine ullo uitio fruebantur. AESTIVUM TEMPUS: Procul dubio nouem esse ordines angelorum inueniuntur. non erat talis istorum. QUAE SIC INCIPIT. principe daemoniorum. si enim. Caeteri autem per ipsum liberum arbitrium in ueritate steterunt. ITEM: Similiter hominem fecit cum libero arbitrio et quamuis sui casus ignarum. hunc primum condidit. IN IOB: Ecce. Iudaei quoque periti in lege et prophetis sic senserunt dicentes in Beelzabub. topazius etc. id est ut magna per spiritum sanctum data abundantia caritatis Dei cadere ulterius omnino non possent et hoc de se certissime nossent. quia pariter certi. quia scientes timor. quia dum cunctis agminibus angelorum praelatus est. quos huius tanti mali metus iam tunc miseros esse compelleret.

cui aptatur dictum apostoli. ratio declarat. non sic accipiendum est ut non propria uoluntate deprauatus sed malus creatus putetur. dicimus diabolum apostasia multos angelos secum in praeuaricationem traxisse. quia primum hominem occidit. Spiritalis autem auaritia est quae usitate appellatur amor pecuniae. quod /215/ coaequantur sibi. Nam mox ut factus est. qui mane oriebatur id est qui caeteris lucidior apparebat. Non autem frustra putari potest. apostate autem domino affirmante in ueritate non stetit. radix omnium malorum cupiditas. cecidit etc. Alioquin non ab initio cecidisse diceretur sed factus continuo se a luce ueritatis auertit superbia tumidus et propriae potestatis dilectione corruptus Unde beatae uitae atque angelicae dulcedinem non gustauit. scriptura non dicit. Ab initio ergo homicida fuit. inuidia uero sit odium felicitatis alienae. Superbiendo igitur inuidus. quorum societate ad impium descendit certamen. 64 . dum uult sibi regnum impia praesumptione defendere. uel inferioribus. Lucifer. ut quod Dominus ait: Ille homicida fuit ab initio. utrumque ab initio intelligamus. XI. Cum igitur superbia sit amor excellentiae propriae. Proinde nec sui casus praescius esse potuit. Porro inuidia sequitur superbiam. cognitione mysterii caelestis. Quod autem nunquam putatur in ueritate stetisse. Q. DE DIABOLO: Nonnulli dicunt ipsum deiectum fuisse a supernis quod inuidit homini facto ad imaginem Dei. si subdi uoluisset Deo. quod ait apostolus. qua quisque appetit amplius quam oportet. inter quos clarior erat. Nam iuxta ueritatis testimonium ab initio mendax fuit. erat enim quasi princeps multorum. quo cum angelis sanctis pacatus uixit sed ab ipso primordio creaturae apostatasse. in superbiam erupit et praecipitatus est de caelo. nec fuisse ullum ante tempus. Cui aptatur.uero sexta die est conditus. si auaritiam generalem intelligamus. ITEM CAP. uoluit dici Deus. Nec causa superbiae est inuidia sed inuidiae superbia. IDEM IN LIBRO QUAESTIONUM VETERIS ET NOVAE /216/ LEGIS: Praeuidit diabolus quod ad accusationem suam factus est homo. EUIPIUS EX DICTIS AUGUSTINI XI DE GENESI AD LITTERAM. et in ueritate non stetit. quid unde nascatur satis in promptu est. si auaritiam generalem intelligamus. Amando enim quisquis excellentiam suam uel paribus inuidet. quod eis non coaequetur. Videns enim infra se multas spiritales potentias. quod inuiderit homini. radix omnium malorum auaritia. III: Et ne praetermisisse uideamur. Initium omnis peccati superbia. elatione inflatus. Porro autem inuidia sequitur superbiam. Et merito initium omnis peccati superbia est. ante tamen factum fuisse. ISIDORUS DE SUMMO BONO CAP. X: Prius de caelo cecidisse diabolum quam homo conderetur. ut definit scriptura. uel superioribus. In promptu enim est non ex inuidia superbiam nasci sed ex superbia inuidiam. nunquam cum angelis beatam uitam duxisse sed ab initio suae conditionis cecidisse. DE DIABOLO: Nonnulli dicunt ipsum cecidisse. qua quisque appetit amplius quam oportet propter excellentiam suam. cur mundus factus sit. Ac per hoc statim ut creatus est. uel superioribus. quippe cum in paradiso Dei praestantior esset. cuius nomine apostolus per speciem genus significans uniuersalem auaritiam uolebat intelligi dicendo: radix omnium malorum etc. Et non ex eo quod acceperat cecidit sed ex eo quod acciperet. Amando enim quisque excellentiam suam uel paribus inuidet. non inuidendo quisque superbus est. ITEM: Quando deiecerit superbia diabolum. Superbiendo igitur inuidus. diabolum ab initio temporis cecidisse. 047: QUOD ANTE CREATIONEM HOMINIS ANGELUS CECIDERIT ET CONTRA. non inuidendo superbus quisquam est. quod ei acquentur. AUGUSTINUS SUPER GENESIM AD LITTERAM LIB. et in ueritate non stetit quia statim ut factus est cecidit. ne sibi coaequentur. et ex hoc eum homini inuidisse.

aduersus quos nobis est colluctatio in caelestibus. sicut in libro Sapientiae scribitur: Inuidia diaboli mors orbem ingressa est. Non ut quidam putant. quia scientia angelorum in comparatione Dei quodammodo uespera est. id est pro caelestium promissione praemiorum. QUI SIC INCIPIT "HEU ME. in zelum maliuolo liuore prorupit. XXXIIII. Sit ergo in cognitione (spiritnum dies primus. dum stimulante liuore homini gratiam datae immortalitatis /217/ eripit. in Deo erat mane. quia plus uidetur ipsa creatura in Domino quam in se ipsa. GREGORIUS DIALOGORUM LIB. Et quid dicam de hominibus? per mulierem angelos caelo deposuit. Quapropter ipsa creaturae cognitio in semetipsa uespera. IOHANNES EPISCOPUS IN QUODAM SERMONE DE DECOLLATIONE SANCTI IOHANNIS. QUID AGAM?": Diaboli telum mulieri Per mulierem Iohannem capite truncauit. QUAE SIC INCIPIT "AESTIVUM TEMPUS": Sublimiora illa agnina idcirco Cherubim uocata sunt. EX LIBRO QUAESTIONUM OROSII AD AUGUSTINUM: Orosius: Primum diem spiritalem astruis esse creaturam. Q. ipse quoque id quod prius fuerat amisit. antequam tempore suo fieret. 048: QUOD BONI ANGELI SIUE SANCTI VISIONE DEI FRUENTES OMNIA SCIANT ET NON. CAP. Ac per hoc plus uidentur ab angelis sanctis in uerbo Dei. in cognitione) firmamenti dies secundus. sexies facta est cognitio. Neque enim diei unius. Angelicam maiestatem subnixus ille Deo acceptus et carus. per mulierem cuncta posternit et subiugat. Sexies fecit propter senarii perfectionem. quia tanto perfectiore scientia plena sunt quanto claritatem Dei uicinius contemplantur. IV. ubi sunt uita. In cognitione iumentorum et ferarum uel ipsius hominis sextus. non prius alienum deiciens zelo quam ipse zelo ante deiectus. inde et periit primus et perdidit. antequam fundaretur terra et crearentur omnia quae sunt in ea. in ipso uita erat. In cognitione discretionis maris et terrae tertius. postquam hominem ad imaginem Dei factum conspexit. id est angelicarum. quem intelligimus <naturam) spiritalium creaturarum.CYPRIANUS AD DEMETRIANUM: Diabolus hominem ad imaginem Dei factum impatienter tulit. In cognitione solis ac lunae et stellarum quartus. DE SPIRITIBUS SANCTORUM: Quia illic omnes communi claritate Deum conspiciunt. Viuunt in Domino /218/ sine initio atque incommutabiliter omnes rationes creaturarum. quid est quod ibi nesciant. ISIDORUS DE SUMMO BONO. et quamodo habuit uespere et mane? Augustinus: Omnis creatura. in ipso Dei uerbo prius erat ab angelis cognoscenda. et Dominus in euangelio dicit: ille homicida erat ab initio et in ueritate non stetit. X: Angeli in uerbo Dei cognoscunt omnia antequam in re fiant. Quale malum est. propterea ait: Quod factum est. In cognitione reptilium et uolatilium quintus. zelo adducti contra hominem hostiles inimicitias exercere coeperunt. Omnia in Deo uita sunt. 65 . et sic suo tempore facienda. CAP. quo angelus cecidit! HIERONYMUS SUPER EPISTOLAM AD EPHESIOS: Don est nobis colluctatio aduersus carnem et sanguinem: Contra spiritales hostes spiritalia arma sumenda sunt. peccauerunt sed ex quo uiderunt hominem tanto honore et gloria apud Deum esse. ITEM: Diabolus inter initia statim mundi et periit primus et perdidit. ubi scientem omnia sciunt? IDEM IN HOMILIA DE ANGELIS. quam in se ipsis. ITEM: Videamus unde zelus et quando et quomodo coeperit.

ITEM: Sic in illa summa ciuitate spiritalia quaedam singulorum sunt ut tamen sint communia omnium, et quod in suo quisque ex parte habet, hoc in alio ordine totum possidet. Sed idcirco uno eodemque uocabulo communiter non censentur, ut ille ordo uocari priuato uniuscuiusque rei nomine debeat, qui hanc in munere plenius accepit. Seraphim nanque ardentes diximus, et tamen amore conditoris omnes simul ardent. Cherubim uero plenitudinem scientiae, et tamen quis ibi aliquid nesciat, ubi ipsum omnes scientiae Deum uident? IDEM IN HOMILIA DE DIVITE ET LAZARO: Qui creatoris sui claritatem uident, nihil in creatura agitur quod /219/ uidere non possint. IDEM MORALIUM LIB. II: Angelorum spiritus, quia ipsum fontem scientiae contemplantur, quid de his quae scienda sunt nesciunt, qui scientem omnia sciunt? ITEM: Eorum itaque scientia comparatione nostra ualde dilatata est, sed comparatione diuinae scientiae angusta. ITEM LIB. IV: Quod uero angeli superiorum angelorum potestatibus dispensantur, Zacharias perhibet propheta qui ait: Ecce angelus, qui loquebatur in me, egrediebatur et alius angelus egrediebatur in occursum eius, et dixit ad eum: Curre, loquere ad puerum istum dicens: Absque muro habitabitur Ierusalem. Si enim in ipsis officiis sanctorum spirituum, nequaquam potestates summae minima disponerent, nullo modo hoc quod homini diceret angelus ab angelo cognouisset. HIERONYMUS SUPER XXIII PSALMUM, ID QUOD DICITUR Quis est iste rex gloriae? In uoce etiam angelorum dictum accipit, ac si et ipsi quaererent dicentes, quis est iste rex gloriae, cui uidelicet propheta caelos aperiri praecipit ut eius humanitas ascendat. Nos quippe inquiunt, semper patrem et filium insimul esse uidemus. Non est autem absurdum, si quidam angelorum qui plenitudinem scientiae non habent, mysterium incarnationis non nouerunt, qui humanitatem Christi super se conscendentem ad dexteram patris obstupescerent, quasi apud se quaerentes, quis est iste rex gloriae? IDEM IN SERMONE NATALIS DOMINI, QUI SIC INCIPIT "HODIE VERUS SOL ORTUS EST MUNDO": O dies saeculi omni sole lucidior! O tempus cunctis saeculis spectantius! Quod praestolabantur angeli, quod Cherubim et Seraphim et caelorum ministeria nesciebant, hoc in nostro tempore reuelatum est. Quod illi uidebant per speculum et per imaginem, nos cernimus in ueritate. AMBROSIUS DE MYSTERIIS: Dubitauerunt enim etiam angeli, cum resurgeret Christus; dubitauerunt potestates /220/ caelorum uidentes quod caro in caelum ascenderet. Denique quid dicebant? Quis est iste rex gloriae? Et cum alii dicerent, tollite portas prinoipis uestri et eleuamini portae aeternales, et introibit re~ gloriae, alii dubitabant dicentes: Quis est iste rex gloriae? In Isaia quoque habes dubitantes uirtutes caelorum dixisse: Quis est iste qui ascendit ex Edom, rubor uestimentorum eius ex Bosor, speciosus in stola candida? IDEM DE FIDE AD GRATIANUM IMPERATOREM LIB. IV: Quid mirum si mysterium Dei per sapientiam mundi non potuerunt homines comprehendere, quod nec angeli cognoscere nisi ex reuelatione potuerunt? Quis enim potuit opinione magis quam fide sequi Iesum, nunc de caelis inferna penetrantem, nunc ab inferis ad caelestia resurgentem, subito exinanitum, ut habitaret in nobis, nec unquam immunitum, cum semper filius in patre et in filio pater esset. Dubitauit in eo ipse praenuntius licet per synagogae typum. Denique missis discipulis interrogat: Tu es qui uenturus es? Obstupuerunt et angeli caelestae mysterium. Unde cum resurgeret dominus, atque illum resurgentem ab inferis astra sustinere non possent, haeserunt etiam caelestia opinionis incerta.

66

ITEM: Angeli Dominum de morte triumphantem uenire cernentes tolli portas principibus imperabant, cum admiratione dicentes: Tollite portas prinoipes uestri, et introibit rex gloriae. Erant tamen adhuc in caelestibus qui stuperent, qui admirarentur nouam pompam, nouam gloriam, et ideo requirebant: Quis est iste rem gloriae? Sed quia angeli processus habent scientiae et capacitatem profectus, habent utique discretionem uirtutis atque prudentiae. Solus enim sine processu Deus quia in omni perfectione semper aeternus est. Dicebant alii, illi utique qui affuerant resurgenti, illi qui uiderant uel etiam cognouerant: Dominus fortis in proelio. Iterum /221/ dicebant: Quis est iste rez gloriae? Vidimus eum, non habebat speciem neque decorem. Si ergo ipse non est, quis est iste rex gloriae? Respondetur a scientibus: Dominus uirtutum ipse est rex gloriae. IDEM SUPER LUCAM LIB. I: Et quid de hominibus loquimur, cum etiam de ipsis caelestibus uirtutibus et potestatibus legimus, quia Deum nemo uidit unquam? Et addidit quod ultra caelestes est potestates: unigenitus filius, qui est in sinu patris, ipse narrabit. Ideo Deum nemo uidit unquam, quia eam quae in Deo habitat plenitudinem diuinitatis nemo mente aut oculis comprehendit. ITEM: Denique nec apostoli omnes Christum uidebant, et ideo ait: Tanto tempore uobiscum sum, et adhue me non cognouistis? IDEM DE FIDE AD GRATIANUM: Mihi impossibile est generationis scire secretum. Supra potestates, supra angelos, supra Cherubim, supra Seraphim, supra omnem sensum est. ITEM: Mysterium patris nec angeli potuerunt comprehendere. AUGUSTINUS LIBRO QUAESTIONUM VETERIS ET NOVAE LEGIS: Cherubim et Seraphim non comprehendunt penitus quid sit Deus, quia nemo nouit patrem nisi filius. ISIDORUS DE SUMMO BONO CAP. III: Quantumcumque ad parilitatem angelicam humana post resurrectionem natura proficiat et ad contemplandum Deum indefessa consurgat, uidere tamen eius essentiam plene non ualet, quia nec ipsa perfectio angelica in totum attingit scire secundum apostolum, qui ait: Pax Dei, quae exsuperat omnem sensum, ut subaudias, etiam angelorum. Sola enim trinitas sibi integre nota est, et humanitas a Christo suscepta, quae tertia est in trinitate persona. Dei essentia sciri potest, dum esse creditur. Opus uero eius et iudicia a nullo penitus sciuntur. Non possunt sensu penetrari uel angelico uel humano. Tantum uenerari opus est et timere, non discutere aut inquirere, /222/ secundum apostolum qui ait: Quis enim cognouit sensum Domini? HAIMO SUPER EPISTOLAM AD EPHESIOS: Ut innotescat multis formis sapientia Dei principibus et potestatibus in caelestibus per ecclesiam. Ut ergo ista multiplex sapientia Dei manifestaretur principibus et potestatibus in caelestibus, quas beatus Hieronymus angelicas uirtutes uult intelligi caelo residentes, filius Dei ueniens in mundum reuelauit eam apostolis. Et per ecclesiam, hoc est in ecclesia praedicantibus apostolis manifestauit angelicis uirtutibus. Dicit nanque beatus Hieronymus quod quaedam angelicae dignitates fuerunt quae mysteria superius memorata ad purum non intellexerunt, donec completa est passio Christi, et apostoli per omnes gentes coepissent praedicatione sua gentiles trahere ad fidem. Quod probari potest per hoc, quod angeli admirando dixerunt illo ascendente ad caelos: Quis est iste qui uenit de Edom, hoc est de cruento et sanguinolento mundo? Et in psalmo: Quis est iste rex gloriae? Illis enim qui maioris dignitatis sunt et per quorum ministerium illa nuntiata sunt, cognita fuerunt utpote consiliariis et nuntiis. Illis uero qui minoris potestatis sunt, potest esse ut ex parte incognita essent. ITEM: Et qui ascendit super omnes caelos, id est spiritus, ut adimpleret omnia, scilicet oracula legis et prophetarum, uel etiam caelestia et terrestria de sua cognitione et reuelatione dignitatis suae. Caelestia impleta sunt, quia erant quaedam angelicae potestates quae mysterium natiuitatis Christi passionis,
67

resurrectionis, ascensionis ad liquidum non cognouerunt, quousque impleta sunt. Unde admirando dicunt in psalmo: Quis est iste rex gloriae?

Q. 049: QUOD OMNES ORDINES CAELESTIUM SPIRITUUM GENERALITER ANGELI
VOCENTUR ET NON.

GREGORIUS IN HOMILIA DE ANGELIS: Decem uero dragmas habuit mulier, quia nouem sunt ordines angelorum. Sed /223/ ut compleretur electorum numerus, homo decimus est creatus. ITEM: Nouem uero angelorum ordines diximus, quia uidelicet esse testante sacro eloquio scimus angelos, archangelos, uirtutes, potestates, principatus, dominationes, thronos, Cherubin atque Seraphin. ITEM: Dum principatibus, potestatibus, uirtutibus atque dominationibus coniunguntur throni, quinque sunt ordines. Quibus dum angeli et archangeli Cherubin atque Seraphin adiuncta sunt, procul dubio nouem esse ordines angelorum inueniuntur. ITEM: Ecce nouem diximus nomina lapidum quia profecto nouem sunt ordines angelorum. ITEM: Graeca etenim lingua angeli nuntii, archangeli uero summi nuntii uocantur. ITEM: Angelorum uocabulum nomen est officii, non naturae. Nam sancti illi caelestis patriae spiritus semper quidem sunt spiritus sed semper uocari angeli nequaquam possunt, quia tunc solum sunt angeli cum per eos aliqua nuntiantur, unde et per psalmistam dicitur: Qui facit angelos suos spiritus. Ac si aperte dicat, Qui eos quos semper habet spiritus, cum uoluerit, angelos facit. Hi autem qui minima nuntiant, angeli; qui uero summa nuntiant, archangeli uocantur. Hinc est enim quod ad Mariam uirginem non quilibet angelus sed Gabriel archangelus mittitur. ITEM: Fertur uero Dionysius Areopagita, antiquus uidelicet ac uenerabilis pater, dicere quod ex minoribus angelorum agninibus foris ad explendum ministerium uel uisibiliter uel inuisibiliter mittuntur; scilicet quia ad humana solatia ut angeli aut archangeli ueniunt. Nam superiora illa agmina ab intimis nunquam recedunt, quoniam ea quae praeminent usum exterioris ministerii nequaquam habent. Cui rei illud uidetur esse contrarium quod Isaias dicit: Volauit ad me unus de Seraphin, et in manu eius calculus, quem forcipe tulerat de altari, et tetigit os moum. Sed in /224/ hac sententia prophetae uult intelligi quia hi spiritus, qui mittuntur, eorum uocabula percipiunt quorum officium gerunt. Qui[a] enim, ut peccata locutionis incendat, de altari angelus carbonem portat, Seraphin uocatur, quod incendium dicitur. Huic autem sensui et illud creditur non inconuenienter opitulari, quod per Danielem dicitur: Milia milium ministrabant ei et decies milies centena milia assistebant ei. Aliud est nanque ministrare, aliud assistere. Ministrant quidem Deo qui ad nos annuntiando exeunt, assistunt uero qui sic contemplatione intima perfruuntur ut ad explenda foras opera minime mittantur. Sed quia in quibusdam scripturae locis quaedam per Cherubin, quaedam uero per Seraphin agi didicimus, utrum per se haec faciunt an per subiecta agmina agantur, quae, sicut dicitur, in eo quod a maioribus ueniunt maiorum uocabula sortiuntur, nos affirmare nolumus quod apertis testimoniis non probamus. Hoc tamen certissime scimus, quod ad explendum de supernis ministerium alii spiritus alios mittunt, Zacharia scilicet attestante propheta, qui ait: Ecce angelus qui loquebatur in me egrediebatur, et alius angelus egrediebatur in occursum eius etc. ITEM: Minora uero sunt quae mittuntur, maiora quae mittunt. Sed hoc quoque de ipsis agninibus quae mittuntur certum tenemus, quia et cum ad nos ueniunt, sic exterius implent ministerium ut tamen nunquam desint interius per contemplationem.
68

HAIMO IN EPISTOLA AD HEBRAEOS: Ut ait Didymus Graecus in libro de spiritu sancto, ex omnibus angelorum ordinibus aliqui mittuntur.

Q. 050: QUOD IN CAELESTI UITA NEMO PROFICIAT ET CONTRA. AUGUSTINUS SUPER IOHANNEM SERMONE XXIX: Ad patriam quae sursum est, ubi nemo moritur, quia nemo nascitur, ubi /225/ nemo iam proficit et nemo deficit. AMBROSIUS DE FIDE AD GRATIANUM IMPERATOREM: Erant adhuc in caelestibus qui stuperent, qui admirarentur nouam pompam, nouam gloriam, et iam requirebant: Quis iste rex gloriae? Sed quia angeli processus habent scientiae, solus enim sine processu Deus, dicebant alii, illi utique qui affuerant resurgenti, qui uiderant: uominus fortis et potens; Dominus potens in proelio. Iterum multitudo angelorum triumphali agmine praecinebant: Tollite portas principes uestras, et eleuamini portae aeternales, et introibit rez gloriae. Rursus alii stupentes dicebant: Quis est iste rez gloriae? Iidimus eum non habentem speciem neque decorem. Si ergo ipse non est, quis est iste rex gloriae? Respondebatur a scientibus: Dominus uirtutum, ipse est rex gloriae. ITEM: Quo modo ascendemus caelum? Sunt illic dispositae potestates, ordinati principes, qui caeli ianuas seruant, qui ascendentem interrogant. ITEM: Porta aeternalis est Petrus, Iohannes, Iacobus. ITEM: Grande mysterium Christi, quod stupuerunt angeli. HIERONYMUS AD PAMMACHIUM ET MARCELLAM CONTRA ACCUSATOREM DE EXPOSITIONE EIUS IN EPISTOLA AD EPHESIOS: Secundum locum breuiter ponam, ubi Paulus loquitur: Sedere eum faciens ad dezberam suam in caelestibus super omnem principatum et potestatem et uirtutem et dominationem et omne nomen, quod nominatur non solum in hoc saeculo, sed etiam in futuro, post multiplicem expositionem, cum ad ministrorum Dei officia peruenissem et de principatibus ac potestatibus et uirtutibus et dominationibus dicerem, etiam hoc addidi: Necesse est ut subiectos habeant et timentes se et seruientes sibi et eos qui a sue fortitudine roborentur. Quae distributiones officiorum non so lum in praesentiarum sed etiam in futuro saeculo erunt, ut per singulos profectus et honores, ascensiones et descensiones uel crescat aliquid, uel decrescat et sub alia atque alia potestate, uirtute, principatu /226/ et dominatione fiat. Et post exemplum terreni regis totanque palatii descriptionem, postquam diuerse ministeriorum Dei officia demonstrabam, addidi: Et putamus Deum, Dominum dominorum, simplici tantum ministerio es contentum? Quomodo archangelus non dicitur nisi prior est angelorum, sic principatus potestates et dominationes non appellatur nisi subiectos aliquos habeas inferioris gradus. Sin autem putat idcirco me Origenem sequi, quia profectus et honores et ascensiones et descensiones, incrementa et imminutiones in expositione mea posui, sciat multum interresse de angelis et Seraphin et Cherubin dicere, daemones et homines fieri, quod affirmat Origenes. AUGUSTINUS IN PSALMO LXXXV: Adiuuisti me et consolatus es me. Contristatus est beatus Cyprianus in passione, modo consolatus est in corona. Modo consolatus adhuc tristis est. Dominus enim Iesus adhuc interpellat pro nobis, omnes martyres, qui cum illo sunt, interpellant. Non transeunt interpellatidnes ipsorum nisi cum transierit gemitus noster. Cum transierit, in ciuitate uiuentium erimus. Quis ibi gemit? PAULUS IN EPISTOLA AD ROMANOS: Scimus enim quod omnis creature ingemiscit et parturit usque adhuc.
69

Si enim Deus Israelitarum uestimentis et calceamentis praestitit. immortale quia poterat non mori. quia et mori poterat. quod mori omnino non possit. ut absorberetur mortale a uita. immortalitatem quam acceperant. Aliud enim est non posse mori. quod nobis futurum in resurrectione promittitur. quae in domino prima praecessit. ITEM: Proinde si non peccasset Adam. quia non est necesse ut uulneretur. erit nisi spirituale. IDEM DE CIVITATE DEI LIB. Nam quomodo immortale corpus habebat. XIII. et de lignorum frondibus refectionem contra defectionem et de ligno uitae stabilitatem contra uetustatem. immortalitate uigeret. I: Adam quamuis secundum corpus terra esset et corpus in quo creatus est animale gestaret. ut posset mori. DE CORPORE QUOD NUNC GESTAMUS: Nec tale quidem erit quale fuit in primis hominibus ante peccatum. hoc est mortale. XXI: Deus hominem fecit.Q. habens corpus haberet in eo quendam statuary. qui nisi peccasset posset non mori. recto Dei iudicio perdiderunt. id est ab animal) ad spirituale transiret. fuisse concessam. quid mirum si obedienti homini eiusdem potentia praestaretur. alimentis tamen ut homines utebantur nondum spiritalia sed adhuc alla corpora terrena gestantes etc. quod cibo sustentabatur? Immortalis enim non eget esca uel potu. tamen si non peccasset. sed gustus arboris /227/ uitae corruptionem corporis inhibebat. non erat exspoliandus corpore sed superuestiendus immortalitate et incorruptione. AUGUSTINUS IN LIBRO QUAESTIONUM VETERIS ET NOVAE LEGIS CAP. Habebat enim. ita uiuunt ut similem habeant satietatem ei qua illis XL diebus Elias ex calice aquae et ex collyride panis sine cibo uixit. 70 . quia non mori poterat. quod ei praestabatur de ligno uitae. a quo separatus est. negligens uero factus ipse sibi imputaret. qualis in resurrectione /228/ promittitur. quod coeperat esse mortalis. quod per tot annos non sunt oblita. Quamdiu enim in creatoris lege durauit. 051: QUOD PRIMI PARENTES SINT CREATI MORTALES ET NON. ita in paradiso fortasse pascuntur sicut Adam priusquam per peccatum exinde exire meruisset. mortale quia poterat mori. tempore quo uel let Deus a mortal itate ad immortal itatem sine morte uenturus? Sicut enim haec ipsa caro quam nunc habemus non ideo non est uulnerabilis. qui sui consumptione reficiunt sed ex quo translati sunt. qui licet morituri non essent nisi peccassent. ut ipse sibi auctor esset aut ad uitam aut ad mortem. ut mori non posses. si modo permissum esset ei edere de arbore uitae. Mortalis ergo erat conditione corporis animalis. Neque enim immortale. GREGORIUS RESPONDENS AUGUSTINO CANTUARIORUM EPISCOPO: Cum primum parentes nostri in paradiso deliquissent. dignus fuit edere de arbore uitae. Nec enim corpus tale erat quod dissolui impossibile uideretur. Talem puto habitudinem adhuc in corpore animali atque mortali etiam in illis qui sine morte hinc translati sunt. quo sine defectu esset annosus. quia non erat necesse ut moreretur. sic illa et non ideo fuit non mortalis. ut animale. Vitae autem arbor medicinae modo corruptionem omnem prohibebat. nisi quia isti fortasse nec his cibis egent. NEc tamen credo eos iam in illam spirirualem qualitatem corporis commutatos. IDEM SUPER GENESIM: Illud corpus ante peccatum et mortale secundum aliam causam et immortale secundum aliam dici poterat. qui quamdiu non peccaret. in corpus fuerat spirituale mutandus et in illam incorruptionem quae fidelibus et sanctis promittitur sine mortis periculo transiturus. aliud est posse non mori. non de conditione naturae. ut custodians se a peccato labore suo gauderet se immortalem. Neque enim metuendum erat ne si diutius hic uiueret in corpore animali senectute grauaretur et ueterascendo perueniret ad mortem. Neque enim Enoch et Elias per tam longam aetatem senectute marcuerunt. immortalis beneficio Dei. quamuis et immortale. Denique etiam post peccatum potuit indissolubile manere. aut si et his sustentaculis opus est. quantum aestimo. IDEM DE BAPTISMO PARVULORUM LIB. ITEM: Primus homo creatus est immortalis. Si enim animale utique mortale.

plura peccata. quod per unum hominem intrauit in mundum. Quia et in illo uno quod in omnes homines pertransiit atque tam magnum est ut in eo mutaretur et conuerteretur humana natura.BEDA SUPER LUCAM: Qui etiam exspoliauerunt eum. quia Deo non credidit. HIERONYMUS AD VIRGINEM DEO CONSECRATAM: Adae magis parcendum fuerat. quia mulier Adae peccauit. Neque hic dixit in iniquitate uel in peccato. quod diabolus suasit. ITEM: In quo. post apostolos. Praeuaricauit enim putans se hominem futurum Deum. Et peccatum Adae non longe est ab idolatria. ITEM: Tulit ergo dominus Deus hominem et posuit eum in paradisum uoluptatis. Ideo dixit in quo. cum de muliere loquebatur. 053: QUOD PECCATUM ADAE MAGNUM FUERIT ET NON. Nam et superbia est illic. ITEM: Semi-uiuo relicto quia immortalitate exuere sed rationis sensum abolere non possunt. quondam integritas mentis humanae serpentine suasione corrupta est. in quo posuit hominem. quia cibus prohibitus usurpatus est. et si quid aliud in hoc uno admisso diligenti consideratione inueniri potest. Tibi uero post tanta documenta. 052: QUOD ADAM EXTRA PARADISUM SIT CONDITUS ET CONTRA. 71 . pater Abrahae. datur intelligi non ibi fuisse conditum sed in hac nostra mortali terra. XLVI: In iniquitatibus conceptus sum et in delictia mater mea in utero me aluit. et Nachor et Laban proprios deos habebant. et fornicatio spiritualis. quia plus quam quod sufficere debuit. si delinquere uolueris. et in omnes homines pertranaiit. cum ad hoc recte dici possit sed iniquitates et peccata dicere maluit. et furtum. Quia unus Adam id est Eua. Unde et subditus /230/ factus est diabolo. post legem. propter quod etiam paruuli baptizantur. quia non ad speciem retulit sed ad genus. quia diuina praescientia illum peccaturum et ob hoc ab illa sancta terra in hanc uallem miseriae nouerat propellendum. appetiuit. ITEM CAP. reperiuntur. In similitudinem praeuaricationis Adae et Thara. possint intelligi plura peccata. Aestimauit enim hoc magis profuturum. AUGUSTINUS IN ENCHIRIDION CAP. et sacrilegium. post euangelia. Q. REMIGIUS IN GENESIM: Ex hoc quod positus homo in paradiso dicitur. id est in Adam. et homicidium. quondam se praecipitauit in mortem. id est indumenta gratiae spiritualis immortalitatis et innocentiae auferunt. omnes peccauerunt. in loco Dei diabolum statuens. Non turbetur cor uestrum: Auctoritate illa qua Adam in paradiso formauit. quomodo indulgere possit ignoro. /229/ Q. quia homo in sua potius esse quam in Dei potestate dilexit. XLV: Quamuis et in illo peccato. AUGUSTINUS DE VERBIS DOMINI IN SERMONE. et auaritia. post prophetas. sicut supra disserui. quem formauerat. si unum ipsum in sua quasi membra singula diuidatur. quam quod Deus iussit. carnem sibi ex substantia ipsius Mariae fabricauit. GENESIS: Plantauerat autem dominus Deus paradisum uoluptatis a principio. quam pro salute nostra suscipiens natus est Deus et homo. qui adhuc nouellus erat et nullius ante peccantis et propter peccatum suum morientis retrahebatur exemplo. AMBROSIUS IN EPISTOLA PAULI AD ROMANOS: Propterea sicut per unum hominem pecoatum etc.

quam de se falso praesumpserit disceret. sed dolo illo serpentino quo mulier seducta est. huius et seruus factus est. XI: Nec arbitrandum est quod esset hominem deiecturus tentator. 054: QUOD PRIMUM HOMINIS PECCATUM NON COEPERIT A PERSUASIONE DIABOLI ET CONTRA. noluit eam contristare. AUGUSTINUS SUPER GENESIM AD LITTERAM. XI: Apostolus ait: Adam non est seductus. ne iterum feminea facilitate labatur. tanquam eis diuinitatem inuideret. AUGUSTINUS DE SINGULARITATE CLERICORUM: Miramur. LIB. quem nulla morientium exempla praecesserant. creata est. uelut Deos futuros. qua id quod suadebatur. uerum putatum est. uictore peccato amissum est et liberum arbitrium. Adeo persuasa est et persuasit. Quem uocauit ad culpam mulier. Ita Salomon. quod in simulacrorum cultu crediderit esse aliquid utilitatis? Sed mulierum amori resistere non ualuit. 055: QUOD EVA SOLA NON ADAM SEDUCTA SIT ET CONTRA. IDEM IN PSALMO CXVIII: Apostolus intelligens generalem auaritiam. nunquidnam credendus est. /232/ Hanc autem proprie seductionem appellauit Apostolus. AMBROSIUS IN EXAMERON DE DIE V: Adam per Euam deceptus est. quae deceperat priorem Adam. faciens quod sciebat non esse faciendum ne suas delicias contristaret. si tetigissent. HIERONYMUS IN EPISTOLA PAULI AD ROMANOS: Propterea sicut per unum hominem. quae radix est omnium malorum. quod eum facere non debuisse. Ita et Adam. mulier autem seducta est. Illa uero dixit: Serpens seduxit me. mulier seduxit me sed ipsa mihi dedit de ligno. XXX: Nam libero arbitrio male utens homo et se perdidit et ipsum. Ergo alio quodam modo ipse etiam deceptus est. LIB. Q. A quo enim quia deuictus est. iustum est ut eum gubernatorem assumat. postquam mulier seducta manducauit eique dedit. Sicut enim qui se occidit utique uiuendo se occidit nec se ipsum poterit resuscitare. insaniunt qui dicunt. Hic quippe promiserat: eritia sicut dii. antequam deciperet diabolus Euam peccatum fuisse in mundo. nisi plus quam acceperant habere uoluissent. nullo modo illum arbitror potuisse seduci. Non carnis concupiscentia. Nam ipsi primi homines per serpentem decepti et deiecti non fuissent. AUGUSTINUS IN ENCHIRIDION CAP. 056: QUOD HOMO LIBERUM ARBITRIUM PECCANDO AMISERIT ET NON. ita cum libero peccaretur arbitrio. nisi praecessisset in anima hominis quaedam elatio comprimenda /231/ ut per humiliationem peccati. ne homo ex amico fiat inimicus. XII: Diuina sapientia haec simul de latere suo produxit. Ergo ista pleonoxia subuersi sunt.Q. inde ecclesia formaretur. cum falsum esset. qua plerumque fit ut offendatur Deus. EX SERMONE CHRYSOSTOMI IN XL: Denique consentiens mulier talis circa uirum extitit qualem circa se malitiam serpentis inuenit. PASCHASIUS DE CORPORE ET SANGUINE DOMINI CAP. Q. sed amicali quodam beniuolentia. diuinae sententiae iustus exitus indicauit. Nam interrogatus non ait. nisi quando eum peccare delectat? liberaliter enim 72 . AUGUSTINUS SUPER GENESIM AD LITTERAM. quod sciebat eos. non Eua per Adam. quam nondum senserat uictus. si Adam per Euam seductus est. Si per unum hominem Euam peccatum intrauit in mundum. decepta est et decepit. ut unde mulier. id est quod Deus ideo illud lignum tangere prohibuerit. Quae autem potest serui esse libertas. infecta est et infecit.

Gratia uero Dei semper est bona. Q. aut a peccato libera est quando seruit iustitiae. Sed in malo faciendo liber est quisque iustitiae seruusque peccati. ibi in Christo resurrectio. qui sui domini uoluntatem /233/ libenter facit. QUIBUS CHRISTUM ASSERIT SOLVISSE INFERNI DOLORES: Quis ergo nisi infidelis negauerit fuisse apud inferos Christum? 73 . Unde et locus in quo crucifixus est dominus Caluaria appellatur. id est non solus. et illuminabit te Christus. et per hanc fit ut sit homo uoluntatis bonae. URBEM IERUSALEM LAUDANS: In hac urbe. Q. scilicet quod ibidem sit antiqui hominis Caluaria condita. in exteriore uero Abraham. qui primus factus est a Deo pater orbis terrarum. et dedit illi uirtutem continendi omnia. HIERONYMUS AD MARCELLAM DE LOCIS SANCTIS. cum solus esset creatus. ITEM: In agro Ephron in spelunca duplici. et tunc est bona. 057: QUOD ADAM IN LOCO CALVARIAE SEPULTUS SIT ET CONTRA. ubi Adae sepulcrum erat. immo in hoc tunc loco et habitasse dicitur et mortuus esse Adam. Aut enim a iustitia libera est quando seruit peccato. cum in hebraeis legatur arbe.seruit. Isaac et Iacob sepulti sunt. ut in Iesu libro scriptum est. septimo ab urbe Chebron stadio. Amissaque immortalitate in puluerem rediit. Tamen ne ipsa uoluntas sine gratia Dei putetur boni aliquid posse subiecit: non ego autem sed gratia Dei mecum. DE ADAM: A paradiso proiectus terram sentibus squalentem incoluit. AUGUSTINUS IN EPISTOLA AD EVODIUM DE VERBIS PETRI. metropolis allophylorum urbs. Distat autem hic locus. Ubi ergo in Adam mors omnium. IDEM DE GRATIA ET LIBERO ARBITRIO: Semper est in nobis uoluntas libera sed non semper est bona. 058: QUOD ADAM SALVATUS SIT ET CONTRA. ut secundus Adam et sanguis Christi de cruce stillans primi Adam et iacentis propagatoris /234/ peccata dilueret. ac per hoc nec gratia Dei sola nec ipse solus. qui prius fuit malae. ISIDORUS DE VITA ET OBITU SANCTORUM PATRUM. Sepultus est autem in loco Arbe. Ac per hoc et ad peccandum fiber est qui peccati seruus est. licet eum quidam conditum in loco Caluariae suspicentur. ut Iosephus edocet. custodiuit et eduxit ilium a delicto quo. IDEM DE CORREPTIONE ET GRATIA: Liberum arbitrium et ad malum et ad bonum faciendum confitendum est nos habere. IDEM IN LIBRO LOCORUM ET NOMINUM: Arboc corrupte in nostris codicibus scribitur. hoc est Hebron. quam suscepit in Golgotha Christus. haec autem Hebron olim metropolis Philistinorum. id est quattuor. et Adam magnus. eo quod ibi tres patriarchae Abraam. in cuius interiori parte sepultus fuit Adam. et tunc sermo ille apostoli compleretur: Excitare qui dormis. et tunc est male. ut ilium mortuum in sua cruce resuscitaret. ITEM: Non enim homo sic gratiam suscipit ut propriam perdat uoluntatem. et exsurge a mortuis. AMBROSIUS ORONTIANO: Haec filia ecclesiae ad superiora se bonis consiliis attollens. EX LIBRO SAPIENTIAE: Per sapientiam sanati sunt quicumque tibi placuerunt domine a principio. Haec ilium.

hoc est ne dubites. fieri potest ut accipiam pariamque filium. I: Adam primus hominum peccauit. ut scriptum est. GREGORIUS EULOGIO EPISCOPO ALEXANDRINO ET ANASTASIO ANTIOCHENO: Primum hominem. qui primua faotua est. BEDA SUPER LUCAM: Quomodo fiet istud. LXIX: Ambigenti Mariae de conceptus possibilitate angelus praedicat dicens: Spiritus sanctus superueniet in te. ITEM: Ibi ab eodem spiritu unctus est. II. quia uidelicet propheta qui hoc futurum praedixit. 059: QUOD DE PROMISSO SIBI PARTU MARIA DUBITAVERIT ET NON. et post modum diuinitas uenit in carnem sed mox uerbum seruata uirtute propriae naturae factum est caro et perfectus homo id est in ueritate carnis et animae rationalis. ITEM LIB. quomodo fieri posset non dixit sed /236/ angelo dicendum reseruauit. ubi conceptus. Q. ubi princeps mortis non inuenit quod supplicio deberetur. Nam hoc ipsum de spiritu sancto et carne uirginis concipi a sancto spiritu ungi fuit. magis facere pro hac sententia uideatur. quae in castimonia uirginitatis uitam consummare disposui? Non autem quasi incredula uerbis angeli. inquit. patrem orbia terrarum. DE ADAM ET EVA: Sicut ergo illi primi homines postea iuste uiuendo unde merito creduntur per Domini sanguinem ab aeterno supplicio liberati. HILARIUS IN PSALMO XIV: Denique Adam confessus ueniae reseruatur et glorificatus in Christo est. AUGUSTINUS QUAESTIONUM VETERIS ET NOVAE LEGIS CAP. AUGUSTINUS DE SECRETO INCARNATIONIS CHRISTI: Da ueniam Christe et parce ori meo. quo in ordine complendum sit interrogat. AUGUSTINUS DE SINGULARITATE CLERICORUM: Dico autem uobis. et eduxit illum a delicto suo. 060: QUOD VERBUM DEI IN UTERO VIRGINIS SIMUL ANIMAM ET CARNEM SUSCEPERIT ET NON. ITEM: Et de illo quidem /235/ primo homine. quod eum ibidem soluerit. quoniam spiritus sanctus operabitur ut sine uiro concipias. quia incarnationis tuse mysterium temerarius narrator attingo. Abel primus hominum iuste uixit. quoniam uirum non cognosco? Quomodo.ITEM: Cur uoluerit uenire ubi dolores essent? Quia erat. Q. 74 . anima mortuum dicimus. undecumque hoc traditum sit. nec ante conceptus et post modum unctus sed hoc ipsum de spiritu sancto et carne uirginis concipi a spiritu sancto ungi fuit. inter mortuos liber. quomodo haec impleri ualeant requirit sed certa quia oportebat impleri quod et tunc ab angelo audiebat et prius a propheta dictum legerat. quamquam illud quod in libro Sapientiae scriptum est: Haeo illum. IDEM DE BAPTISMO PARVULORUM LIB. quod eam non inaniter credidisse credendum est. ecclesia fere tota consentit. Unde unctus prae participibus dicitur dono uidelicet spiritus sancti. quia uirum nescis. custodiuit. tolerabilius erit Adae in die iudicii quam uobis. qui tamen Adam post modum per paenitentiam ad uitam rediit. qua die peccauit. GREGORIUS EPISCOPIS IN HIBERNIA: Non prius in utero uirginis caro concepta est. cum solus esset creatus.

quod Ioseph sciens illius castitatem et admirans quod euenerat. HIERONYMUS SUPER MATTHAEUM: Ioseph autem uir eius. quemadmodum iustus Ioseph tanto flagitio. grauidam sentiebat.QUI SIC INCIPIT. secumque diu aestuans ac disputans dicit. quia spiritus est. carne absentem et spiritu praesentem. si autem informatum. et putauit quod adulterio inpraegnatus esset uenter meus. ut ueniat mater Domini ad me? Sic et Ioseph iuste humilians se in omnibus cauebat. Anima certe. /238/ quoniam uirtutem mysterii et sacramentum quoddam magnificum in ea cognoscebat. quod de uxore fuerat syspicatus. Sed enim simplicem sensum audi huius rationis. Noluit eam traducere. ut ex eo intelligatur quia iam formatum corpus accipit animam. Haec illo inquit cogitante. uel sicut ille centurio ad eundem Dominum mittebat dicens: Non sum dignus. ut intrea sub tectum meum. et sic habitatorem induci. Ideo eam dimittere uolebat. cui approximare se indignum aestimabat. cum esset iuatua et nollet eam traducere etc. si formatum fuerit. quam de templo acceperat et non cognouerat. uel sicut sancta Elizabeth ad beatam locuta est Mariam dicens: Et unde hoc mihi. AUGUSTINUS IN SERMONE DE VERBIS EVANGELII. ut eam dimitteret. in sicco habitare non potest. In Adam enim exemplum datum est. quia primum oportebat domum compaginari. celat silentio cuius mysterium nesciebat. ubi erit anima? HIERONYMUS AD AGASIUM: Semina paulatim formantur in utero. quod adamasset me Deus meus. Accessit spiritus sanctus et haec. Se ad 75 . 061: QUOD IOSEPH NON SIT SUSPICATUS MARIAM ADULTERAM ET CONTRA. noluit eam accipere. XXIII: Moyses tradidit: Si quia percusserit mulierem in utero habentem. uoluit occulte dimittere eam. tanta benignitate pepercit. superexcellit eius sanctitas. quoniam homo peccator aum. et tam diu non reputatur homicidium. noluit eam male defamare sed occulte dimittere. Haec cogitabat. IDEM IN LIBRO /237/ QUAESTIONUM DE VETERI TESTAMENTO. formata distinxit. CASTISSIMUM MARIAE VIRGINIS UTERUM: Audite. EX HOMILIA ORIGENIS IN VIGILIA NATALIS DOMINI: Ioseph autem uir eius. Nam poterat animam limo terrae admiscere et sic formare corpus. timebat sibimet istius tantae sanctitatis coniunctionem adhibere. CAP. nec meae congruit indignitati. huic sanguini uel humori uerbum se uelut coagulatum miscuit et sanguinis uel humoris substantia celatam carnem fecit. sponsus meus. Prodo an taceo? Si tacuero malum consentiens. et nollet eam traducere. ut probaret non esse animam ante formam. et abortierit. cum adulteris portionem meam pono. uidebimus quid sequi debeamus. Sed ratione infirmabatur. Contemplemur facturam Adae. EX SERMONE QUODAM DE NATALI. Si suspicionem in eam habebat quomodo iustus erat? Si non est suspicatus uel tale aliquid cogitauit cur dimittere uoluit immaculatam et sanctam? Iniustum enim et hoc erat. Q. inquit. Sicut et beatus Petrus Domino se humilians aiebat: Recede a me Domine. det animam pro anima. si peccauerit in te frater tuna etc. ITEM: Turbatus est Ioseph homo iustus quod Mariam. Iccirco uolebat eam occulte dimittere dicens. ITEM: Si prius respiciamus. Maior est huius dignitas. ideo in sanguine fertur. quid cogitauerit. Ergo humilians se ante tantam et tam ineffabilem rem quaerebat longe se facere. cum esset homo iustus. Ignorauit quidem Ioseph.: Attende. Hoc testimonium Mariae est. Quaerendum nobis est.ITEM: In uulua uirginis genitalis sanguis et semineus humor fuit. multetur peounia. animando formauit. audite Mariam nobiscum loquentem. donec elementa confecta suas imagines membraque suscipiant. fratres. Cum ergo lineamenta compacta non fuerint. quae fuerant uerbi glutino commassata.

AMBROSIUS SUPER LUCAM CAP. statuit eam occulte dimittere. non quod dominus sacri uentris hospitium. per quam solus pontifex ingreditur et egredidur et nihilominus semper clausa est. quod dicitur. SYMBOLUM EPHESINI CONCILII: Natiuitatem nostram ex uulua sustinuit. AUGUSTINUS DE SECRETO INCARNATIONIS /240/ CHRISTI: Christe licet tu clausum dimiseris uterum tuum. Nam haec uoluntas eius etiam iustitiae deputatur. IDEM IN EPISTOLA AD MACEDONIUM: Unde Ioseph cui Domini mater fuerat desponsata. Haec est porta orientalis in Ezechiele semper clausa. qui aperit uuluam sanctus domino uocabitur. XXII: Et Ioseph cum uellet eam dimittere suspicatus adulteram.illam non accessisse nouerat. homo de muliere procedens. fastidia sustinet. IDEM IN ENCHIRIDION CAP. IDEM AD EUSTOCHIUM: Dei filius pro nostra salute. quia ipse solus senserat. exspectat. ut incruentum ab homicidio. IDEM IN ENCHIRIDION CAP. hominis factus est filius. cum nollet eam diuulgare. EX HOMELIIS GREGORII PAPAE IN OCTAVIS PASCHAE: Illud enim corpus domini intrauit ad discipulos ianuis clausis. uoluit eam occulte dimittere. Haec est porta orientalis clausa. unum corpus est. consuetae natiuitatis more loquitur. Restabat igitur certa adulterii suspicio /239/ et tamen. non quod erat abiciens. IDEM IN II DIALOGO SUO CONTRA PELAGIUM: Magis ad specialem natiuitatem saluatoris quam ad omnium hominum hoc referri potest. ut nascatur. Ita quippe de illo scriptum est: Cum esset iustus et nollet eam diuulgare. Solus enim Christus clausas portas uuluae uirginalis aperuit. mater uirginis nostri uirgo perpetua. nobis tamen permisisti aperire euangelium tuum incredulis. qui moriturus ueniens non aperto utero uirginis exiuit? HIERONYMUS AD PAMMACHIUM: Christus uirgo. 76 . XXXV: Quo si uel nascente corrumperetur eius integritas. Q. mater ante quam nupta. Respondeant mihi quomodo clausis ianuis Iesus ingressus est. Haec eo cogitante apparuit ei angelus. Quid ergo mirum si clausis ianuis post resurrectionem suam in aeternum iam uicturus intrauit. decem mensibus. quid facere debeat iustus qui opprobrium coningis deprehendit. Qui enim coniungitur meretrici. BEDA SUPER LUCAM: Quod ait adaperiena uuluam. castum ab adulterio se praestare debeat. 062: QUOD CHRISTUS CLAUSO UTERO VIRGINIS NATUS SIT ET CONTRA. et ego respondebo quomodo sit uirgo post partum. puniri eam tamen noluit. quod ad humanos oculos per natiuitatem suam clauso exiit utero uirginis. et ob hoc nihil aliud quam adulteram credidisset. cum eam comperisset praegnantem esse cui se nouerat non esse commixtum. quam sciebat non de se grauidam etc. quod ingressus sanctificauerat. nec approbator flagitii fuit. egressus deuirginasse credendus sit sed iuxta fidem catholicam clauso uirginis utero quasi sponsus suo processisse de thalamo. V: Pulchre autem docuit sanctus Matthaeus. quae tamen clausae iugiter permanserunt. ITEM: Natiuitatem sustinet ex uulua corpoream. non iam ille de uirgine nasceretur. cruentus egreditur.

Quomodo uidetur Christus ex semine Dauid descendere. et oblatum est sacrificium quia aperuit qui natus est. Interim sufficit nobis ad eos qui aduersantur. quod Ioram genuit Oziam. Qui ergo uuluam sanctificauit alienam. PAULUS IN EPISTOLA AD HEBRAEOS: Manifestum est enim quod ex Iuda ortus sit dominus noster. in qua tribu nihil de sacerdotibus Moyses locutus est. et Azarias Ionatham. tamen respondetur a nostris. qui antea erat Dei filius. Ochozias Ioas. quod non secundum historiam sed secundum spiritualem intelligentiam constet. unde Abraham sed ex Cham. hoc et in Dauid dicamus. 063: QUOD CHRISTUS SECUNDUM CARNEM NON FUERIT DE TRIBU IUDA ET CONTRA. quod cognationis nomen non solum ad contribules sed ad omnes qui sunt ex genere Israel possit aptari. in quem Ioseph series ex Dauid descendentis generationis adducitur? Quibus occurrere quamuis molestum sit secundum litterae rationem. et beata sunt ubera quae suxit. quae non est nobis nunc pulsanda. ANASTASIUS EPITECTO EPISCOPO: Gabriel mittitur ad Mariam non transitorie uirginem sed /241/ uirginem desponsatam. uuluam. Nam si litteram sequamur. Inuoluit puerum. respondere quod sicut Iesus Ioseph filius esse dicitur et Ozias genitus ex Ioram. noui te et in uulua matria sanctificaui te. Et a Matthaeo refertur. quod Ioram genuit Ochoziam. ORIGENES SUPER EPISTOLAM PAULI AD ROMANOS HOMILIA 1: Qui factus est ei ex semine Dauid secundum carnem. Quia quod nuacetur er te sanctum. Amasias Azariam. ITEM: Et partus meminit scriptura et dicit. Nobis tamen haec intelligenda secundum spiritalem uel allegoricam rationem magis uidentur. Et bene sanctus quia immaculatus. ita et ex semine Dauid secundum carnem Christus potest accipi. Haec quidem et alia his similia respondentur. ITEM: Cuius rei dissertio certum est. Volens ostendere apostolus generationem Melchisedech non ex Sem progenie. tamen affirmabitur a nostris. hic est qui aperuit matris suae uuluam ut immaculatus exiret. AMBROSIUS SUPER LUCAM: Quia omne masoutinum. HIERONYMUS SUPER EPISTOLAM AD HEBRAEOS: Quid adhuc necessarium per ordinem Melchiaedech alium surgere sacerdotem. Elisabeth autem ex filiabus Aaron esse dicatur. Haec autem parturientis uirginis erant indicia. et quicquid rationis in Ioram protulerint et Ioseph. uocabitur filius Dei. Dicit ergo. ex quo non est genitus. In quarto autem Regnorum scriptum est. adaperiena uuluam. et quamuis dicatur ad eam ab angelo. ITEM: Priuaquam te formarem in utero. et uirginitatem matris diuinitatem uirtute non soluens. Verbis enim legis promittebatur uirginis partus. quomodo sanctus omnis masculus? Numquid sanctus Achab? Sed ille sanctus per quem figura futuri mysterii legis praescripta signabant. quia Elisabeth.HORMISDA PAPA AD IUSTINUM AUGUSTUM: Ut. secundum legem sine dubio contribuli suo et cognato coniuncta est. sanctum Domino uocabitur. et ipsa pariet filium /242/ in senectute sua. etiam quod Ioseph pater Christi dicitur. solus aperuit sibi uuluam. non secundum Aaron etc. matris uuluam natus aperiens. cognata tua. quae desponsata Ioseph erat. fieret filius hominis et nasceretur hominis more. sicut idem apostolus de omnibus simul dicit: qui sunt cognati mei secundum carnem. quod Maria. ipsum qui interdum Ozias nominatur. cuius posteritatem subsequentem scriptura 77 . eo quod solus sanctae ecclesiae uirginis ad generandos populos Dei immaculatae fecunditatis aperiret genitale secretum. secundum quod nihil obest. Q. Ioas Amasiam. quem constat ex Ioseph non esse natum.

quamuis naturaliter non sit uerbum quod caro. quia duarum naturarum ueritas manet in Christo secundum unam tamen personam idem uerbum caro ab ipso fieret maternae conceptionis initio. ITEM: Cogitare enim debemus fieri potuisse. aliquando hominis significat. a patre eriui. ITEM: Hoc autem ideo apostolus facit. id est sacerdotali sed ex Iudae. ut et Ioseph maritus Mariae diceretur. benedixisse patriarcham et in eo similitudinem Christi. Quod si nobis credere non prodesset. apparendo hominibus. ut caro Christi etiam ex uirgine procreata sine Dauid semine esse non posset. ITEM: Quoties scriptura aut Iesum dicit aut Christum. AUGUSTINUS CONTRA FAUSTUM LIB. II: Dominus Dei secundum diuinitatem. et ideo non debuisse uirum uirginis matris Christi separari a serie parentum Christi. originem trahere. non hoc tam attente apostolus Timotheo commendaret. cum ipse Matthaeus narret ab angelo Mariam ipsius coniugem appellatam. primo quia mariti eius fuerat propter uirilem sexum potius honoranda persona. dicit eum sine patre. AUGUSTINUS LIB. CAP. /245/ 78 . Neque enim quia concubitu non permixtus. quia in utroque est Dominus. id est Iesu Christi. qui non esset ex tribu Leui. Contra quod euangelium quisquis aliud annuntiauerit ut anathema sit. et ipsam Mariam aliquam de stirpe Dauid uenam sanguinis ducere. ex semine Dauid. AUGUSTINUS IN LIBRO DE FIDE AD PETRUM: Ita Verbum caro factum est ut. quod est carius. quoniam natura est cuiuslibet substantiae specificata proprietas. id est originis numeratione. sine matre. ut ostendat eum qui ex Hebraeorum generatione non esset. neque /243/ initia neque finem mortis habere conscriptum.non memorat. ut Dei et hominis personam signaret. habens eam coniugem non concubitu sed affectu. Utrumque posuit. id est humanae. idem ipse filius Dauid ex semine Dauid secundum carnem. AMBROSIUS SUPER EPISTOLAM PAULI AD ROMANOS: Seruus Iesu Christi. Deus enim uerbum non accepit personam hominis sed naturam. Quod non commutationem naturae Dei significat sed susceptionem inferioris personae. II CONTRA MANICHAEOS: Reliquit patrem. quod inter naturam personamque differre praediximus. ITEM: Cognationum seriem non usque ad Mariam sed usque ad Ioseph Matthaeus perducit. II. dicens: memor esto Christum Iesum resurrexisse a mortuis. BOETHIUS CONTRA EUTYCHEN ET NESTORIUM: Hoc interim constet. aliquando personam Dei. persona uero rationabilis naturae indiuidua subsistentia. /244/ Q. secundum euangelium meum. cum dixit. magna cure fideles admonuit. ideo non maritus. manifestum est quod scripturarum tam excellenti auctoritati obluctetur. ITEM: Quid restat nisi et Mariam non fuisse extraneam a cognatione Dauid? ITEM: Quisquis ita dicit Mariam ad consanguinitatem Dauid non pertinuisse. 064: QUOD DEUS PERSONAM HOMINIS NON SUSCEPERIT SED NATURAM ET CONTRA. cum uerbum caro factum est.

Si dixerimus duas esse personas. diuinitatis et humanitatis. Iste rex gloriae quis est? Pro parte carnis dicebant. iam non erit trinitas sed quaternitas.Q. ITEM: Vera immortalitas hoc est summa illa incommutabilitas quam solus Deus habet. duobus constare: uisibili elementorum specie et inuisibili domini nostri Iesu Christi carne et sanguine. IDEM IN LIBRO QUAESTIONUM OROSII AD IPSUM: Sicut anima et caro unus est homo ita uerbum et homo unus est Christus. ATHANASIUS: Nam sicut anima rationalis et caro unus est homo ita Deus et homo unus est Christus. unus omnino non confusione substantiae sed unitate personae. sacrificium ecclesiae duobus confici. Nos patrem et filium semper insimul esse uidemus. 066: QUOD DEUS ET HOMO IN CHRISTO PARTES ESSE VIDEANTUR ET NON. pro parte carnis dicitur. cum ipse Christus uerus sit Deus et uerus homo. mens fide purgetur. formam serui accipiens. non duas personas. AUGUSTINUS IN LIBRO SENTENTIARUM PROSPERI: Hoc est quod dicimus. LIB. dum deserente Deo est lapsus. Qui cum in forma Dei esset constitutus. mutabile est. sicut Christi persona constat et conficitur Deo et homine. 065: QUOD FILIUS DEI MUTATUS SIT SUSCIPIENDO CARNEM ET NON. Vere ergo ille est qui incommutabilis est. CAP. nos misericordiam accipere non possumus. 1: Quid est Dei immortalitas nisi eius incommutabilitas? Nam angeli et animae immortales sunt sed incommutabiles non sunt. nisi dextera eius. ex quibus conficitur. hoc est filius eius mutatus fuerit et hominis corpus acceperit. ISIDORUS DE SUMMO BONO. 79 . Duas substantias accipimus in uno filio Dei. quod modis omnibus approbare contendimus. quia omnis illa res illarum rerum naturam et ueritatem in se continet. HIERONYMUS IN PSALMO II: Vox Christi: Ego autem constitutus /246/ sum rex ab eo. IDEM DE TRINITATE. sed exinaniuit semet ipsum. ITEM: Omnis enim mutatio facit non esse quod erat. non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo. quia nihil est unde factae sunt. atque hoc totum et Deus dicatur propter Deum et homo propter hominem. Quod materiam habet unde existat. id est corpore Christi. sic et angelus. quia de informi ad formam transit. Nam anima moritur. Ac si dicerent. sacramento et re sacramenti. AUGUSTINUS DE NATURA SUMMI BONI: Naturae corruptibiles ideo non incommutabiles sunt. Quod si difficile intelligitur. IDEM IN PSALMO XXIII: Quia est iste rex gloriae? Vox angelorum qui apud patrem semper fuerunt. Est igitur sacramentum et res sacramenti. id est corpus Christi. IV: Ita sane factum ut ibi sit non tantum uerbum Dei et hominis caro sed etiam rationalis hominis anima. quod uero non habet materiam immutabile est. Solus Deus dicitur immortalis quia solus incommutabilis. Q. HIERONYMUS IN PSALMO LXXVI: Haec mutatio dexterae excelsi. sicut Deus.

nec huius trinitatis tertia pars est unus. hoc est ponere animam. sic et nos debemus animas pro fratribus ponere. sic et Petrus dixit: Animam meam pro te ponam. ut filius Dei et filius hominis simul. suscepit hominem seque et illo fecit unum Iesum Christum. An ex eo quod anima humana est. Sicut Christus animam suam posuit. et alia quae connumerare longum est. ex quo suscepit animam. Ponere animam mori est. Si autem proprietates discutias rerum. REMIGIUS IN PSALMO XXXIV: Et oratio mea in ainu meo conuertetur. Ideo dicitur exspirare extra spiritum fieri. pars quippe hominis melior est anima quam corpus. IDEM SUPER IOHANNEM HOMILIA XLV: Per similitudinem Christus multa est quae per proprietatem non est. persona autem Christi mixtura est Dei et hominis. pater est Deus. Illud quotidie fit ad procreandos homines. diuina scilicet et humana. Verbum igitur Dei longe alio modo quodam quam eo quo creaturis caeteris adest. ita in unitate personae Deus utitur homine ut Christus sit. et simul hi tres unus Deus.IDEM DE PRAEDESTINATIONE SANCTORUM: Ipsa est illa ineffabilis facta hominis a Deo uerbo susceptio singularis. id est pro te moriar. animam meam. Sed suam inseparabiliter habuit. quid est Christus? Verbum inquam et homo. Mortuns est dominus. hoc semel factum est ad liberandos homines. ut sola caro sed quia homo constat ex carne et anima. A Verbo autem animam separatam esse non dico. ipsa se ponit et sumit? An ex eo quod caro est. ITEM: Pono. sine dubio caro ipsius exspirauit. Ac per hoc uerbi Dei et animae credibilior debuit esse permixtio. et spiritus sanctus est Deus. Carni hoc tribue. quid fecit mors. Scimus quippe Chris tum in duabus et ex duabus subs tantiis constare. Si 80 . exorbitare extra orbitam fieri. nec tamen Deus pars huius personae dici potest. caro ponit animam et iterum sumit. quanto magis trinitatis esse non potest quicumque unus in tribus? In trinitate ergo. quomodo exulare extra solum fieri. Quis ponit animam et iterum sumit eam? Christus ex eo quod Verbum est ponit et iterum sumit. ueraciter et proprie diceretur. Quis ponit? quam ponit? Quid est Christus? Verbum et homo. fuit sine anima. In illa ergo persona mixtura est animae et corporis. IDEM IN EPISTOLA AD VOLUSIANUM DE INCARNATIONE CHRISTI: Sicut in unitate personae anima utitur corpore ut homo sit. nec maius aliquid sunt omnes quam singuli. Tene ergo quia nonnulli fuerunt haeretici et in ista sententia. quam animae et corporis. Latronis animam non deserebat /249/ et deserebat suam? Absit. Per similitudinem et petra est et ostium et lapis angularis et agnus et pastor et leo. nec petra est nec ostium etc. anima. nisi corpus ab anima separauit? Animam uero a uerbo non separauit. Quod si in una persona absurde dicitur. et filius hominis propter susceptum hominem et filius Dei propter suscipientem Deum. nec maior pars duo quam unus est ibi. ITEM: Quid fecit passio. anima ad tempus deseruit carnem. in hac persona mixtura est Dei et hominis. et filius est Deus. AUGUSTINUS CONTRA MAXENTIUM: Nulla fit partium diuisio in trinitate deitatis. Alioquin filius Dei antequam formam serui susciperet non erat totus. Ergo anima illa aliquando separata est a Verbo. Non enim partem deteriorem suscepisset et meliorem deseruisset. inquit. et creuit cum homo diuinitati eius accessit. Latronis animae dixit: Hodie mecum eris in paradiso. quia pars illius rei non potest esse Christus. quas uidere consueuisti. et aliquando Verbum illud. Ergo persona hominis mixtura est animae et corporis. Verum tamen duarum rerum incorporearum commixtio facilius credi debuit quam unius incorporeae et alterius corporeae. et animam humanam non eum habuisse contendunt. simul et animam suscepit et corpus. exspirauit. Nec sic homo. emisit. Et inclinato capite tradidit spiritum. Quid est Verbum et homo? Verbum. caro animam ponit et sumit? Si dixerimus quia Verbum Dei posuit animam et iterum sumpsit. Caro illum tradidit. /247/ ne non trinitas sed quaternitas crederetur. Quia ergo totus homo in Christo. /248/ quia spiritalis nec corporalis est magnitudo. quae Deus est. Apollinaristae haeretici ausi sunt dogmatizare quia Christus non sit nisi Verbum et caro. Cum enim uerbum Dei permixtum est animae habenti corpus. Christus una persona est geminae substantiae. metuendum nobis est ne dicatur. totus autem homo in Christo. caro.

LIB. alterum qui requiescit in sepulchro. qui est benedictua in saecula. et tamen dominus gloriae crucifixus est. uerum dicit. Deum Dei patris propriam generationem. necesse est sub spe longinquae expectationis incertus sit. ITEM: Dispensatio itaque pii sacramenti. ITEM: Nostra uero tantum hoc solum religio est. filium confiteri non adoptiuum sed natum. diligens lector intelligit. ut coactus sit. Romae in sepulcro. in requie cum Christo. sic unus Christus Verbum et homo. Illud de anima. et quid secundum quid dicatur. maneat etiam in corruptione naturae. Si igitur Christus creatura est. Vanitati enim creatura subdita est. et ipse uerum dicit. his eum per creaturae contumeliam etiam ludibriis deputare. Verbum et homo duae res sunt sed unus Christus. Seruus autem cum sit. neque facturam. IDEM SUPRA LIB. Videte quid dixerim et intelligite: anima et corpus duae res sunt sed unus homo. IDEM DE TRINITATE. BEDA IN HOMILIA DE NATALI: Omnia per ipaum facta sunt. nec tamen tria haec tres Christi sed unus Christus. De homine quaere. non sponte. et corruptioni subditus et expectationi obnoxius est et seruituti subiectus est. HIERONYMUS DE SYMBOLO NICENI CONCILII: Accipe igitur quia creatura Deus uerus non potest esse. Nec tamen ideo duos dicimus apostolos. sed propter eum qui subdidit eam in spe. quia creatio per creatorem est. necesse est et seruus sit. O impudentem de Deo atque impiam professionem. neque creatura creaturam saluare dicente scriptura: coluerunt et seruierunt creaturae potiua quam creatori. utrumque Deus et utrumque homo. repertus est in forma serui. patet profecto. non in sua. I: Quia forma Dei accepit formam serui. utrumque homo propter acceptum hominem. Talis enim erat illa susceptio quae Deum hominem faceret et hominem Deum. sed utrumque Deus propter accipientem Deum. ut seruiat. natiuitatis diuinae patrem. et per necessitatis subiectionem non sponte subiectus sit. 81 . IX: Profitens sibi patrem Deum Deus filius.ergo caro animam posuit. HILARIUS IN XII DE TRINITATE: Non enim Dominum Christum creaturam. per quem omnis creatura facta est. Si enim nihil creaturarum sine ipso factum est. Ait enim apostolus: Etenim longinqua exspectatio creaturae reuelationem filiorum Dei expectat. neque electum sed generatum. quomodo Christus animam posuit? non enim caro Christus. Subiectus autem non sponte cum sit. Quomodo est enim unus homo anima et corpus. et longinqua eius expectatio nostra potius expectet. quid tamen propter quid. dum qui in forma Dei erat. et expectans ea uanitati /251/ subiectus sit. quia ipse creatura non est. unum qui requiescit in Domino. 067: QUOD CHRISTUS SIVE DEUS NON SIT DICENDUS CREATURA AUT SERVUS ET CONTRA. Qui si creatura sit. ITEM: Ex forma serui crucifixus est. ut creator creatura sit. ITEM: Humanae intelligentiae sensus haec respuit. quia et ipsa creatura liberabitur etc. ut liberandus sit in rostra. Haec enim omnia creaturae propria esse apostolus docet. quia neque est. hoc de eius carne respondet. /250/ Q. ut speret. insuper etiam conditionis assumptae Deum fecit. quia facturarum omnium ipse est Dominus sed Deum nouimus. Item si quis respondeat. Ita plane et caro Christus et anima Christus et Verbum Christus. ITEM: Quia Paulus seruientes creaturae coarguat. Ubi est Paulus apostolus modo? Si quis respondeat. Vides igitur quod paganitatis est potius hoc quam christianitatis.

ITEM: Ascendo ad patrem meum et patrem uestrum. Non ergo creatura Dei filius. qui ex seruis filios Dei facit. qui nostros a morte gemitus liberauit? Creatura. Videmus igitur magnam inter creaturam et Deum esse distantiam. Non ergo creatura filius. sed non creaturis subiecta maiestas. Non ergo creatura Dei filius. ubi autem spiritus domini. ITEM: Nulla creatura aequalis Deo. Dei autem filio nihil potest ex eius diuinitate uel decedere uel accedere. inquit. sicut apostolus dixit. Deus enim mori non poterat. ITEM: Omnis creatura seruit sed non seruit Dei filius. Cum haec ad homines seruos homo in serui forma Christus loquitur.ITEM: Sicut ante per naturam non erat seruus et postea secundum naturam esse quod non erat coepit. ITEM: Omnis creatura accidentia boni et mali recipit eademque discessionem sentit. Numquid ergo Christus subiectus est uanitati? Rursus iuxta eundem apostolum creatura congemisoit. /252/ AMBROSIUS DE FIDE AD GRATIANUM LIB. cum praebuit ex hominis assumptione se seruum. Id quemadmodum potest dici creatura? Non ergo creatura Dei filius. quia seruitus creatura est. IDEM IN PRIMA EPISTOLA IOHANNIS: Ideo uenit Deus in carne ut spem resurgendi nobis ostenderet. 82 . filius ergo est et dominus maiestatis. et ideo ubi sunt qui creaturam Christum appellant? Nam si creatura esset numquid ipse sibi mandaret euangelium praedicari? Non igitur creatura est sed creator Christus. ibi libertas. Deum meum et Deum uestrum. Quod aliter non poterat fieri nisi carnem indueret mortalem. Quis hunc induxit errorem. Non ergo seruus est Dei filius. aequalis autem filius. non ambigitur quin pater sibi ut caeteris sit ex ea parte. omnis autem creatura dissimilis supernae substantiae sed non dissimilis Dei patris filius. Deus autem spiritus est. ITEM: Non idem est regnare et seruire. creaturam nullam excipit. tunc habens ex naturae dispensatione dominum. qua homo est. numquid uerisimile uideri potest quia in se ipsa facta est sapientia? IDEM IN QUINTO: Apostolus dixit dominum maiestatis crucifixum. Audiuimus dicente Domino Praedicate euangelium uniuersae creaturae. ut eum qui creauit omnia diceret creaturam? Numquid ipse Dominus se creauit? si per ipaum facta sunt omnia. ITEM: Omne /253/ opus suum Deus adducet in iudicium. sic autem de illa ut de matre natus est. XIII: Confitemur natum de spiritu sancto et Maria uirgine. liberabitur a seruitute corruptionis. et Deus sibi ut cunctis sit ex ea natura qua seruus est. numquid ipse se fecit? Si lectum est quia Deus in sapientia fecit omnia. procul dubio non sic de illo ut de patre. non alla dominatus cause intelligenda est quam quae extitit seruitutis. Non ergo creatura filius. Non ergo creatura Dei filius. ITEM: Filius paternae est imago substantiae. Christus autem et rex est et filius regis. Vanitati enim creatura subiecta est. AUGUSTINUS IN ENCHIRIDION CAP. I: Restat ut illud quoque sacrilegium redarguatur et probemus creaturam non esse Dei filium. Numquid ergo Christus congemiscit. non ergo creatura filius. Sed Dei filius non adducitur in indicium. ITEM: Filius unum se esse cum patre dixit.

aliud secundum susceptionem carnis filium nominari. I DE ARRIANIS: Dicant igitur generatum ex patre. Itaque quis ignoret. Quomodo non est uerum testimonium tuum domine. et in me credite. in quo audent dicere creatum uel factum? Et quid est in quo creatum legerint. nunc uerum esse significans. quia scio unde ueni et quo /255/ uado. et secundum susceptionem corporis formam serui accepit. habeas uitam aeternam. sicut ipse ait: Et uerum est testimonium moum. ne sub appellatione cultorum sacrilegia grauiora committant. nisi secundum fragilitatem hominum? Omnis enim homo mendax. Quemadmodum ergo Christo ipse seruiret.IDEM SUPRA LIB. Prohibet me Paulus creaturae seruire. Denique ut secundum hominem dixisse se demonstraret. Ait: a me ipso non ueni. nunc testimonium suum uerum non esse. Non diuinitas crucifixa est sed caro. Dicit in psalmo: Illustra faciem tuam super seruum tuum. nunc in Dei maiestate significat. ITEM: Dominus creauit me. IDEM LIB. uidet eum qui me misit. Quid est non credit in me? Non in id quod corporaliter cernitis. Non dixit. uerum est testimonium meum. ITEM LIB. nunc uoluntatem suam se non quaerere. si creaturam Christum putaret? Aut igitur desinant colere quem creaturam appellant. Factum autem in quo legerint diligenter aduertant. aut desinant. et alibi: credite in Deum. et Christo admonet seruiendum. Ego seruus tuus et filius ancillae tuae. quem uos crucifixistis. ex matre creatum. sed in eum qui me misit. Nam qui filium nescit nec patrem. et alibi. et de uentre matris meae Deus meus es tu. quia ille credit in filio qui confitetur patrem. Paulus inquit seruus Iesu Christi. ut sis in salutem usque ad extremum terrae. Cui hoc dicitur nisi Christo? Qui cum in forma Dei esset. sed Deus Dei filius natus est. Et in Ezechiele: Et 83 . Misit Deus filium suum factum ex muliere. Factum ex muliere. et in posterioribus: Et si ego testimonium perhibeo de me. ipse testimonium perhibet de me. Non enim Deus factus. exinaniuit se. Sed uidete quid sequatur: Et qui uidet me. quod potuit crucifigi. Non ergo creatura Christus. ITEM: Se quoque nunc ex persona hominis. Pater creauit. ITEM: Vane iactare consuerunt quia scriptum est: Et Dominum eum et Christum fecit Deus hunc Iesum. Cum igitur generationem Christi legerimus. non credit in me. testimonia docent. Caro Dominum agnoscit. creature nostra Dominum confitetur. aut dicant. V: Aliud igitur est secundum diuinam substantiam. Deus Deus meus respice in me. quem colere se simulant. Nam ipse ait: si ego testimonium perhibeo de me ipso. Non ergo factura Dei filius. V: Scriptum est. Suum cum dicit. ut omnia qui uidet filium et credit in eum. generationis aeternae proprietatem /254/ signauit. nunc doctrinam suam se non habere. Et ipse filius ait: Dominus qui finxit me ex utero seroum sibi et dixit mihi: Ecce posui te in lucem gentium. quomodo Dei filius et genitus et creatus? Una natura et maxime Deus diuersitatem non recipit. IDEM IN EODEM: Deum meum et Deum uestrum: Ubique autem Deum suum quod ex persona dicat hominis. testimonium meum non est uerum. Nec solum ex genere Dauid seruitutem suscepit in persona hominis sed etiam ex Domino. sicut habes: Ecce ego mittam ad uos seruum moum. quasi homo a se non uenit. dicere creaturam. Nam et secundum generationem diuinam Deo patri aequalis est filius. Exposuit igitur quod ante praemisit. Verum autem testimonium secundum diuinitatem. Hoc itaque fieri potuit. significat ex illo Deum sibi esse ex quo de matris uentre iactatus est. ut factura non diuinitati sed assumptioni corporis adscriberetur. Seruus dictus est in quo matrem habet. postea autem secundum carnem homo factus est. in quo factum considerare deberent? Edoctum enim est Dei filium de Deo esse genitum. Oriens nomen est ei. Seruus dictus est in quo unctus est. secundum corporalis susceptionis seriem filius est. quia ob causam incorporationis hoc dicitur? In eo ergo se creatum dicit in quo et hominem testatur. ait: Qui misit me Pater. inquiunt qui in me credit. Patriarchae Dauid secundum gloriam suam dominus est. unus tamen atque idem est filius.

IDEM DE FIDE AD PETRUM: Ille omnium spirituum omniumque corporum. LEO PAPA IN SERMONE PENTECOSTES: Si enim homo ad imaginem et similitudinem Dei factus in suae naturae honore mansisset. sic dedit baptismum Iohanni et baptizatus est a Iohanne. factum sub lege. qui est Christus Dominus. QUAESTIONUM VETERIS ET NOVAE LEGIS CAP. creatum inter omnia. XI l: Natus est de spiritu sancto et uirgine Maria. De Christo itaque dicit. cum iam esset. et reget eos seruus meus Dauid. Et nunc clarifica me tu pater apud temetipsum etc. IDEM SUPER IOHANNEM TRACTATU V: Omnia per ipsum facta sunt. Q. Utquid enim praedestinaretur.: Recte dicitur non praedestinatus secundum id quod est Verbum.suscitabo super eos pastorem unum. Q. PAULUS IN EPISTOLA AD ROMANOS: Qui factus est ei ex semine Dauid secundum carnem. filius est Dei. CHRYSOSTOMUS DE PSALMO L: Rerum stupenda miracula. 068: QUOD CHRISTUS SECUNDUM CARNEM FACTUS SIT ET CONTRA. Sed quia diaboli inuidia mors intrauit in orbem terrarum et aliter solui captiuitas humana non potuit. qui sine maiestatis suae damno uerus homo fieret et solus contagium peccati non haberet et caetera. cogitate aequalem patri. AUGUSTINUS TRACTATU IV SUPER IOHANNEM. et Dauid in medio erit princeps. Neque enim audiendi sunt qui legendum putant natum ex muliere. de qua postea natus est. Utique Dauid iam defunctus erat. non aliunde sed materna traxit ex carne. Quisquis igitur Dei filium praedestinatum negat. et ipse factus est. Quomodo creauit Mariam et creatus est per Mariam. IDEM IN LIB. Sed propter contentiosos etiam hinc 84 . nisi causam nostram ille susciperet. Erat Iesus eiciens daemonium: Misit Deus filium suum /257/ factum ex muliere. omnia per ipsum facta sunt. BEDA SUPER LUCAM. creator et dominus creauit uirginem creandus /256/ ex uirgine. HOMILIA ILLIUS LECTIONIS. nec diabolica fraude deceptus a lege sibi posita per concupiscentiam deuiasset. Quem dignum sermonem pronuntiem? O amentia haereticorum dicentium. IDEM IN ENCHIRIDION CAP. Deus apud Deum. diuina scilicet atque humana. hunc eundem filium hominis negat. 069: QUOD FILIUS DEI PRAEDESTINATUS SIT ET CONTRA. sine initio? Illud autem praedestinandum erat quod nondum erat ut sic suo tempore fieret. etiam in caelis dominantem et in terris seruientem. LXV: Manifestum est saluatorem non eguisse baptismo. quemadmodum ante omnia tempora praedestinatum erat ut fieret. creator mundi creature non fieret. quia Christus non factus sed natus est dicente angelo pastoribus: Ecce natus est uobis hodie saluator. qui ubique est. si omnia et Maria per ipsum facta est. creantem omnia. id est omnium naturarum. quomodo creatura creator est? Dic quemadmodum. AUGUSTINUS CONTRA FAUSTUM: Christus in quantum Deus est. quod erat. quia conceptus in utero uirginali carnem non de nihilo. Utraque substantia. In quantum homo est. intra uuluam fuit? AUGUSTINUS DE VIRGINITATE: Inspicite pulchritudinem amatoris uestri. subditum et matri.

HIERONYMUS DE SYMBOLO NICAENI CONCILII: Absit ergo in filio Dei aliquid plus minusue aut in loco aut in tempore aut in potentia aut in scientia aut in aequalitate aut in subiectione.audiamus apostolum: Quod ante promiserat de filio suo. Natiuitas filii patrem constituit maiorem. et excepto hoc. eum uero quem filium Dei in uirtute eecundum spiritum sanctificationis nominal. insuper etiam temporalis agnoscitur. maior est. Ille autem qui est et semper est. apud quem et in quo esset glorificandus. PSALMISTA: Minorasti eum paulo minus ab angelis. minor non est. qui factus est ei ex semine Dauid secundum carnem. non carni ascribatur. 071: QUOD ETIAM SECUNDUM DIVINITATEM FILIUS MINOR PATRE VIDEATUR ET CONTRA. Q. Nam et pater. Dominus Deus tuus unus est. Qui autem praedestinatur. qui praedestinatus est filius Dei in uirtute etc. dum pater est. dum ex patre natus filius post assumptionem terreni corporis glorificatur in patrem. putant eum inter eos qui ante non fuerunt numerandum. Q. destinatur. excepto hoc. destinatum. 070: QUOD DEUS MINORARI NON POSSIT ET CONTRA. Filius minor non est. dum pater est et glorificat nunc filium hominis. ut esset claritas eius ex resurrectione mortuorum. dum gloriam resumit apud patrem. praedestinatur ille qui nondum est. a quo scilicet esset gloriam resumpturus. dum gloriam assumpto homini rogatur ut reddat. eum qui ex semine Dauid secundum carnem est factum dicens. ITEM: Glorificaturus filium pater maior est. Secundum hanc ergo pracdestinationem etiam clarificatus est. HILARIUS DE TRINITATE. ITEM: Qui ergo semper est. quia uapor uirtutis Dei et manatio gloriae omnipotentis purissima. MOYSES PROPHETA: Audi Israel. Non superfluo addidit "in uirtute. sed filius. non praedestinatur sed destinatur. atque ita et sacramentum natiuitatis et dispensatio corporationis impletur. hoc ut deitati eius. dum filius est. Necessaria igitur distinctione apostolus utitur. non potest esse minor. Haec a nobis dicta sunt propter eos qui in /258/ unigenitum filium Dei impietatem loquuntur et. glorificatus in patre filius minor non est. Q. aut inuidus aut impotens pater. Minorem uero filium esse natiuitatis natura non patitur. IX: Ut sacramentum natiuitatis et mysterium assumpti corporis manifestaret. Aut quomodo minor est qui in gloria Dei patris est? Aut numquid pater maior non est? Maior itaque pater est. Quamuis in latinis exemplaribus "praedestinatus" soleat inueniri. ORIGENES SUPER EPISTOLAM PAULI AD ROMANOS: Qui praedeatinatus est filius Dei in uirtute etc. non "praedestinatus. quod genuit pater filium. Unus non potest esse maior. et pater et filius unum sunt. Si enim plus minusue aliquid inuenitur. LIB. Maior pater est. antequam mundus esset. 85 . cum dicitur. Praesciri et praedestinari possunt illi qui nondum sunt. ait: quia pater maior me est. ignorantes differentiam destinati et praedestinati." indicans per hoc quod substantia filius sit secundum spiritum sanctificationis. quod filius non ex semetipso natus est sed de patre natus /259/ est proprie. tamen secundum quod interpretationis ueritas habet. "destinatus" scriptum est. Christus enim Dei uirtus et sapientia dicitur. nondum erat cum praedestinaretur." Destinatur enim ille qui est. 072: QUOD CHRISTUS SECUNDUM CORPUS ETIAM NON CREVERIT ET CONTRA.

HIERONYMUS SUPER IEREMIAM LIB. ne in illo tantus Deus angustias passus esse uideatur. nulla permixtione confundimus sed quid cuius formae sit. VI: Audi quod nunquam ante cognoueras. cibo alitus. cum ita in id ipsum utraque concurrant ut in iis nec proprietas assumatur nec persona geminetur. creuit. ex operum qualitate sentimus. Pulchre tempus in quo fuit in utero Propheta. QUAE SIC INCIPIT "UNIVERSALIS ECCLESIA CONGAUDET": Creuit aluus uirginis. ITEM: Hic si ratio quaeritur. In talibus rebus tota ratio facti est potentia facientis. nihil unquam inter diuinam humanamque substantiam diuisionis extiterit. Demus Deo aliquid posse. et dum omnia mirabiliter facit. Neque enim mole sed uirtute magnus est Deus. qui supra naturam. de uirgine scilicet Maria. 86 . quod coepit ex tempore. AUGUSTINUS IN PSALMO LIV: Dominus Iesus nouimus unde acceperit carnem. non erit simile. Iste ergo natus creuit. ad passionem peruenit. possim dicere et sensum aliquem reperire. Si exemplum poscitur. omnes affectus mortalium /261/ senserit etc. supra aetatem in utero matris situs. nisi consuetudine cotidiana uiluissent? Ille igitur sine semine operatus est hominem. nec hominem suscepisse ullo modo crederetur. IDEM AD IULIANUM EPISCOPUM CONTRA EUTYCHENAE IMPIETATIS ERROREM: Non alterius naturae erat eius caro quam nostra. IDEM IN EPISTOLA AD VOLUSIANUM DE INCARNATiONE CHRISTI ET VIRGINITATE MARIAE: Quaeris utrum mundi dominus et rector passus fuerit puerilitatis annos. ITEM: Neque enim ullam infantiae sensit aetatem. Nec diuina enim humanis praeiudicant nec humana diuinis. non erit mirabile. describitur. in iuuentute solidatus sit. EX EPISTOLA LEONIS PAPAE AD PALAESTINOS EPISCOPOS: Quamuis ergo ab illo initio. auferret quod misericorditer fecit? ITEM: Quid autem non mirum facit Deus in omnibus creaturae motibus. AMBROSIUS SUPER LUCAM: Elisabeth impletum est tempus pariendi. unius personae fuerit totius temporis actionis. Nouam rem creauit dominus super terram absque uiri semine. nullos cibos. ITEM: Non metuendum est corpusculum infantiae. ea ipsa tamen. et praegnans creuit et uirginitatem non amisit. Infans lactatus est. a mensura perfectae coepit aetatis plenitudinis Christi. nullos caperet somnos? Nonne opinionem confirmaret erroris. ITEM: Quid sibi autem in hoc loco uoluerit editio uulgata. Qui iuxta incrementa quidem aetatis per uagitus et infantiam proficere uidebitur sapientia et aetate sed perfectus uir in uentre solitis mensibus continebitur. quae inseparabiliter facta sunt. quod nos fateamur inuestigare non posse. et per omnia incrementa corporea. nutritus est. ITEM: Quid si nullas in paruulo in iuuentam mutaret aetates. Hoc enim creuit ex tempore. Ille in suo corpore numeros temporum mensurasque seruauit aetatum. adoleuerit. qui sine ulla sui mutabilitate mutando contexuit ordinem saeculorum. absque coitu atque conceptu. Femina circumdabit uirum gremio uteri sui. CHRYSOSTOMUS HOMILIA XXVI DE EXPOSITIONE SYMBOLI. qui in rerum natura sine seminibus operatur et semina. quo in utero uirginis Verbum caro factum est. uirgo erat. nisi de uerbis Dei humano sensu /260/ argumentari esset sacrilegium. ad iuuenilem aetatem perductus est etc.

quia sensus sapientia. ut dicatur anima Christi non plenam suae deitatis habere notitiam. accipiet uirtutem Damasci et spolia Samariae. qui dicunt secundum nostrae conditionis assumptionem ignorare se. Destruuntur et illi qui negauerunt eum ueram animam habuisse. BEDA SUPER LUCAM: Recte dicitur plenus sapientia /262/ non per interualla temporum proficiendo in sapientiam. Gratia namque Dei erat in illo. diuidimus eum? Apostolus certe. et ipsam humanam et eiusdem substantiae cuius nostrae sunt animae. Quod ergo mutatur non utique diuinum est. Quae igitur implebatur. rogaui. uiuit tamen ex uirtute Dei. Ideo aetatem ante praemisit. Crescebat igitur corpore et confortabatur aetate et sapientia. ipse dixit quia non diuisus est Christus. Numquid cum et diuinitatem eius et carnem credimus. FULGENTIUS: Anima Christi cum Verbo unus est Christus. Iste homo nec ad momentum aliud fuit quam Deus. /263/ utique mutatur in melius. Patrem puer nesciebat aut matrem? Scriptum est enim: Priusquam sciat puer patrem aut matrem. praemisit dicens: Puer autem confortabatur et creacebat et implebatur sapientia. cum 87 . His uerbis illi haeretici destruuntur. Sed a fide alienum uidetur. Iesus autem proficiebat aetate et aupientia. Malo enim alta timere quam sapere. ut secundum homines crederes dictum. ipsi uni Christo ex aliqua /264/ parte non solum patris sed etiam sui et spiritus sancti cognitio negetur. Ergo si proficiebat aetate hominis. Deus in carne perfectionem naturae assumpsit humanae. ITEM: Magis arbitror. ut nostra ignoratione nescire se diceret. et sapientia. Sensu hominis animam meam dixi esse turbatam. Christum diuidimus? Numquid cum in eo imaginem Dei crucemque ueneramur. AMBROSIUS DE FIDE AD GRATIANUM: Sunt plerique non ita timidiores ut ego. proficiebat et sapientia hominis. qua semper plenus fuit ab hora conceptionis. Sapientia autem sensu proficit. 073: QUOD HUMANITAS CHRISTI NON CREVERIT IN SAPIENTIA VEL QUOD TANTUMDEM SCIERIT QUANTUM DIVINITAS ET CONTRA. Et quia secundum hominem loquebatur. sicut scriptum est: Iesus proficiebat aetate. inquam. Si diuinus. diuidimus eum? Non enim ipse Deus Verbum pro anima rationali et intellectus capaci in carne sua fuit sed animam rationalem et intellectus capacem. suscepit sensum hominis sed non sensu carnis inflatus. nec crescere Deus. Sed uerendum est. et gratia Dei erat cum illo. profeci. quia sicut crescere pertinet ad corpus. Sensum ergo suscepit humanum. quoniam in ipso ut ait apostolus. habitat omnia plenitudo diuinitatia corporaliter. perfectus etiam homo fuit. erat non Dei sapientia sed nostra. ne si duos principales sensus aut geminam sapientiam Christo tribuimus. nec confortari uirtus poterat Dei. Sunt plerique. ergo mutabilis per profectum. sine ulla tamen labe peccati. nec potest totum nosse filium qui totum non nouerit patrem. Sensus igitur proficiebat humanus. ut ex quo in utero uirginis conciperetur perfectus esset Deus. caueamus ne si anima Christi totum patrem nosse non creditur. Quomodo proficiebat sapientia Dei? Doceat te ordo uerborum. Per quem autem sensum dixit Isaias. qui negauerunt illum ueram carnem ex uirgine assumpsisse. Quod enim proficit. quia scriptum est: Iesus proficiebat aetate et aupientia et gratia apud Deum et homines. quia nulli mortali tanta et talis data est. IDEM DE INCARNATIONE DOMINICA: Deus igitur ante carnem. Christum diuidamus. non quia aliquid ipse nesciret. et quia unigenitus Deus aequalis est patri. Expers autem agnitionis infantia per humanam utique imprudentiam quod adhuc non didicit ignorat. Q. Puer nostrae nomen aetatis est. et gratia apud Deum et homines. Sensu hominis esuriui. ita sapientia refertur ad animam. ergo et ipse susceptus est. Quis sensus proficiebat? Si humanus. et carnem nostrae similem eiusdemque cuius caro nostra est substantiae suscipiens Deus uerbum. Sed quod diuinum est non mutatur. Sapientiam Dei futura et occulta non fallunt.BEDA SUPER LUCAM: Puer autem crescebat et confortabatur. Aetas enim non diuinitatis sed corporis est. Profectus aetatis et profectus sapientiae sed humanae est. Numquid etiam cum dicimus quia animam rationalem et intellectus nostri capacem suscepit. nec altitudo sapientiae Dei nec plenitudo diuinitatis impleri. qui de eo dixit: Quoniam etsi crucifixus est ex infirmitate nostra.

De eodem apostolus: In quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi. Contra hoc uidetur esse assertio Iohannis dicens Christo non esse datum spiritum ad mensuram. in quo deitas spiritum non accepit. plenitudo perfectionis et perfectio plenitudinis inuenitur. quam sic sapientia[m] suscepit. et gratia apud Deum et homines. Si non ad mensuram accepit. necesse est ut nihil minus habeas sapientiae. Nam sicut carnis est aetate proficere. ut dicamus animam Christi non plenam in se deitatis habere notitiam. quae secundum euangelicam ueritatem in puero Iesu sapientia et gratia profecisse narratur. necesse est ut omnis thesauros sapientiae et scientiae habeas. quoniam priusquam sciat puer bonum. cum qua naturaliter unam creditur habere personam. cuius una est persona cum uerbo. necesse est ut plena sit deitatis notitia. Non enim tote plenitudo ueritatis habetur quando ipsius ueritatis aliquid ignoratur. quae hominibus est concessa. sic est animae sapientia et gratia profecisse. Qui tamen in sapientia nullatenus proficeret. Peruersum uero et a sanitate fidei penitus alienum. ut eligat quod bonum est. ITEM: Habet anima illa plenam trinitatis notitiam. id est Christus. 88 . illi animae in aliquo plenam deitatis deesse notitiam. sicut Lucas dicit: Puer autem crescebat et confortabatur plenua sapientia. AUGUSTINUS DE BAPTISMO PARVULORUM LIB. ut humanam in Christo animam denegemus? Itaque nec credendus est homo susceptus a Deo quae Dei sunt aliquatenus potuisse sapere. ut eadem sapientia ipsa sit quae omnium rerum in tantum facta est domina. Non ergo existimandum est. non credet malitiae. utraque pariter saluaretur. consequens est ut ad mensuram accepisse Spiritum dicatur. ait. sed anima Christi. Nam nec caro ipsa fuit a Dei filio suscipienda nisi fuisset diuina susceptione liberanda. si naturalem intelligentiam. Accepit ergo Christus spiritum sed non ad mensuram. Et paulo post: Ieana proficiebat aetate. Ubi autem mensura non esse dicitur. XI: Omnia subiecisti sub pedibus eius. mutabit bonum. In ipeo inhabitat omnis plenitudo diuinitatis corporaliter. plenitudo perfectionis inuenitur. dat Deus spiritum. non tamen habet unam cum trinitate naturam. Quod absit ut de Christo sentiatur. II: Non illam animi infirmitatem in Christo paruulo credo fuisse quam uidemus in paruulis. II CAP. si uel illi plenitudini ueritatis aliquid plenitudinis gratiae desit uel illi plenitudini gratiae non tote inest ueritatis plenitudo. non enim ad menauram. quia omnis plenitudo diuinitatis in eo habitat. in quo ipsa sapientia cognitione boni malique dicitur caruisse. bonum malumque in infante Christo nescisse dicitur. ITEM: Effectus piae susceptionis exigit ut dum caro et anima a Deo suscipitur. De Christo Paulus dicit: In ipso complacuit omnem plenitudinem inhabitare. Unde Iohannes baptista Christo singulariter ac sine mensura datam spiritus largitatem dixit. ITEM: Non enim aestimandum est animae Christi in aliquo plenam diuinitatis deesse notitiam. nihil scientiae. Quod si animae Christi non est datus ad mensuram. Si anima uel intellectus naturae in Christo defuisse creditur humanae.qua creditur habere personam. Nescio qualiter accipimus unigenitum a patre plenum gratiae et ueritatis. id est Christus. ut cum ipsa diuinitate sua una sit in trinitate persona. ALCUINUS AD CAROLUM LIB. cum una est persona cum uerbo. /265/ IDEM DE MYSTERIO MEDIATORIS: Isaias dicit: Priusquam sciat aut proferat maligna. non haberet. ut cum ipsa diuinitate sua una sit in trinitate persona. Quod si aliquid plenitudinis ei demitur. Anima igitur humana quae rationis capax naturaliter facta est. quam sic sapientia suscepit. ITEM: Ubi enim mensura dicitur non /266/ esse. Ubi ergo spiritus non est mensura. quid in infante bonum malumque dicitur ignorasse? An illam filii Dei naturam diuinam ignorantiae boni malique subicimus.

IDEM LIB. spiritus Dei. quippe ut [qui] eiusdem naturae atque substantiae sit. qua mundus est restauratus. Humana in Christo natura ita meruit uniri uirtuti ac sapientiae Dei ut una uirtus Deus et homo. quod omnino creaturae impossibile est. QUAE SIC INCIPIT "RATIONABILITER MAGISTRI": Nisi enim ueram carnem habuisset. omnia nouit Dei. pauper enim adeo fuit ut non haberet quo caput reclinaret. REMIGIUS IN PSALMO XXI V: Ego autem dixi in abundantia mea. Nec non et si ipsa humana in Christo natura sapientia proficit in ferris. cum idem secundum hominem per uicissitudinem temporum profecit sapientia sed magis haec ab illa assumpta mansit una sapientia. qui occisus est. et disponit omnia suauiter. ac per hoc Deum esse non dubites.AMBROSIUS SUPER EPISTOLAM PRIMAM AD CORINTHIOS: Spiritus enim omnia acrutatur. tamen nunc angelos docet in caelis. ITEM: Et factus sum conturbatus. cotidie confortatur uirtutibus etc. id est in plenitudine diuinitatis. Profunda autem ideo ait. ITEM: Sensum Dei nemo nouit nisi qui de Deo est. una persona Deus et homo. Haec de illo secundum humanitatem dicta sunt. in abundantia mea. quia omnem uirtutem et praescientiam eius nouit. una sapientia Dei existeret Deus et homo. Neque enim in sua natura confortatur. Christus secundum carnem /268/ nullas diuitias habuit. IDEM IN APOCALIPSI LIB. ERAT IOSEPH ET MARIA MATER EIUS MIRANTES: Puer autem crescebat et confortabatur plenua sapientia. uerum etiam quod ipse solus interiora Dei et profunda rimetur. IV. accipere uirtutem et diuinitatem et sapientiam etc. unde hic ostenditur non solum creaturam non esse. CLAUDIUS SUPER EANDEM EPISTOLAM ET EUNDEM LOCUM: Qui enim de Deo est hic spiritus. Qui sapientia Dei est non indiget ipsa sapientia. nequaquam aetate proficeret et cresceret. qua mundus est factus. neque creatura conditoris sui dignoscere uoluntatem. Non est Christus uester illa sapientia. Non est detrimentum passa in homine assumpta illa sapientia. inquit. id est mortuus sum ex infirmitate carnis. AMBROSIUS AUTPERTUS IN HOMILIA ILLIUS LECTIONIS EVANGELICAE. qui tribuit mihi intellectum. quae attingit a fine usque ad finem fortiter. HIERONYMUS IN PSALMO XIV: Benedicam dominum. qui non solum humana uerum etiam Dei occulta dicitur scire. ignorans lumen ueritatis. quam ad ipsum caput referri possum. quia omnem uirtutem et praescientiam eius nouit. ITA DE IUDAEIS LOQUENS: Isti dicunt. Dixi. etiam profunda Dei. III: Dignus est agnus. 89 . quod omnino creaturae impossibile est. quod est ecclesia. nec adimpletur sapientia sed in rostra. et quemadmodum per momenta aetatum corpus crescit ita et anima sapientia crescendo proficit. Sed secundum illud accipiendum est: Iesus proficiebat /267/ aetate et sapientia. Profunda autem ideo ait. quia per incrementa temporum sapientia profecit ut homo. EX HOMILIA DOMINICAE POST THEOPHANIAM. Inferiora enim non possunt superiorum scire consilium. Cotidie crescit in fide puer Iesus. in qua pro nobis exinanitus est. Abundantiam itaqua suam plenitudinem gratiarum et spiritualium et omnis diuinitatis thesaurum appellat. quia in eo corporaliter mansit. qui creaturam spiritum sanctum dicunt. Praeclarum hoc aduersus haereticos. Quae scilicet omnia melius ad eius corpus. Quia de Deo est omnia nouit. Nos econtra. HIERONYMUS SUPER EANDEM EPISTOLAM ET EUNDEM LOCUM: Etiam profunda Dei. et nisi ueram animam habuisset nequaquam sapientia proficere et crescere ualeret.

Hoc quod dicit iurauit non ei qui ante Luciferum genitus est sed ei iurauit qui post Luciferum natus ex uirgine est. et ideo unus idemque /270/ semper cum Deo patre filius adoratur. non recedens ex tempore. quia profecto quicquid Deus fecit ab initio. attulit alabastrum unguenti. ITEM: Ipse enim est iste Melchisedech sine patre. quoniam semper per sacramenti unitatem in Deo fuisse non dubitatur. alii in sacerdotes. sine generatione. quod accubuisset in domo pharisaei. sine patre secundum carnem. qui proprium sibi corpus animatum uniuit. IOHANNES: Ioseph ab Arimathia uenit et accepit corpus mixturam myrrhae Iesu. ITEM: Unus in carne. noueris quod semper cum eo et in eius consilio fuit. Christus fecit totum per unitatem sacramenti. unus in sacramento atque unus in spiritu [et] nec admittit omnino ut alius filius hominis. 90 . Quod si tibi nouum uidetur quod hominem assumpsit. IDEM IN SERMONE DE ASSUMPTIONE SANCTAE MARIAE: Verbum quod erat in principio et apud Deum erat uerbum. /269/ Q. non alienus natura uel genere. Ab omnibus ecclesiasticis dictum est. accessit ad eum mulier habens alabastrum unguenti pretiosi et effudit super caput ipsius recumbentis. Unde illud: Unxit te Deus. ante mundi constitutionem. sicut mos est Iudaeis sepelire. Quibus omnibus figurabatur Christus. Nec nos hominem seorsum colimus nec adoramus sed Deum incarnatum. qui corporaliter unctus fuisse non legitur. sine matre. inquit. qui nihil in se pro assumpto homine est auctus nihilque quod uerbum caro factum est imminutus uel mutatus. et stans retro secus pedes eius lacrimis coepit rigare et osculabatur pedes eius et unguento ungebat. quia nec tempore praescribitur nec passione separatur. Sed totus Deus in Christum et Christus in Deum transiit. CASSIODORUS IN PSALMO CXXXII: Alii olim ungebantur in reges. ITEM: Ipsum Dei filium adoramus. ITEM: Qui elegit nos. sine matre secundum Deum. HIERONYMUS IN PSALMO CXIV: Iurauit dominua. id Deus pertulisse recte dicatur. Acceperunt ergo corpus Iesu et ligauerunt illud linteis cum aromatibus. et ideo iam Christus erat in filio. LUCAS EVANGELISTA: Mulier quae erat in ciuitate peccatrix ut cognouit.Q. alius filius Dei intelligatur. ipsum Deum genuit gloriosa uirgo Maria ex se carnem factum. MATTHAEUS: Cum autem esset Iesus in Bethania in domo Simonis leprosi. et quidquid Christus pertulerit. alii in prophetas. ut quidquid Dei filius est Christus dicatur. Venit autem et Nicodemus ferens et aloes quasi libras centum. 074: QUOD CHRISTUS CORPORALITER QUOQUE UNCTUS FUISSE LEGATUR ET CONTRA. Fuit autem unctus spiritu sancto descendente in eum baptizatum in columbae specie. Deus tuus etc. 075: QUOD IN CHRISTO IS QUI EST FILIUS DEI NON SIT ILLE QUI EST FILIUS HOMINIS SIVE IS QUI EST AETERNUS NON SIT IS QUI EST TEMPORALIS ET CONTRA.

filius Dei de caelo descendit. secundum aliud et aliud operans. ut legatur quam saepe in diuinis litteris homo Deo coaeternus propter unitatem substantiae. Similiter et caro caro est animata et non uerbum. in caelum nisi qui descendit de caelo. Quis est iste caelestis? Ille sine dubio. inquit. et tu. inuenies semper filium hominis cum filio Dei. quae humana sunt. quantum ad uocem scripturae pertinet. Propter hanc ergo unitatem personae non solum filium hominis dixit descendisse de caelo sed esse dixit in caelo cum loqueretur super terram. quad uidimus ac perspeximus et manus nostrae tractauerunt de uerbo uitae. et filius hominis de caelo descendit et filius Dei crucifixus est. ne forte. audiuit. ad quae inclinetur altitudo diuinitatis. ITEM: Emmanuel dum unus est et in eo ipso uterque. qui de caelo deacendi. AMBROSIUS DE SACRAMENTIS LIB. alius perpetrauit humana passionesque sustinuit. Talis enim erat illa susceptio. quem Deus uerbum susceperat. I DE TRINITATE: Ex forma serui crucifixus est. Sic tamen unitus est Deus suo corpori ut nullam patiatur fieri inter Deum et hominem humana opinione distantiam. quomodo descendit de caelo panis uiuus. id est Deus et homo. contemplandumque semper ad quae prouehatur humilitas carnis. filius hominis qui est in caelo. filius hominis qui est in caelo. Quid tamen propter quid dicatur prudens lector intelligit. quod hic filius hominis per Dei filium Dei esse filius in Dei filio promeretur. qui accipis carnem eius. AUGUSTINUS CONTRA MAXENTIUM. VI: Ego sum. cum nemo Deum uerbum uidere aut tractare possit manibus. Unde si ad tempus respicias. LIB. Sed caro non descendit de caelo. diuinae substantiae /272/ in illo participaris alimento. quod absit. filius Dei atque filius hominis. si ad passionem. Et non alius miracula operatus est. Si ergo attendas distinctionem substantiarum. ITEM: Idem Deus et homo in una substantia uel persona sine diuisione aut commixtione. ego hodie genui te. ac deinde Deus homini uideatur compassus. terrenus. inquit. cum nec ininitiabilis homo nec passibilis Deus. Propter quod etiam: Nemo. panis uiuus. ITEM: Hinc est quod unus idemque manens filius unigenitus. glorificat nos. quae diuina sunt. praesertim cum scriptura sic connectit et corporat Deum et hominem ut nec in tempore admodum hominem quis a Deo nec in passione possit ab homine Deum discernere. secundus e caelo. et tamen gloriae dominus crucifixus est. II: Una persona est Christus Deus et homo. et quae sunt utriusque substantiae operatur secundum unicuique essentiam uel naturalem proprietatem. ascendit in caelum nisi qui de caelo descendit. Secundum quod Deus. inquit. ut nec homo a Deo separari in tempore nec ab homine Deus ualeat passione. Unde Iohannes: Quod fuit ab initio. IDEM DE SIMILITUDINE CARNIS PECCATI: Prior homo de terra. caelestis. secundum quod homo idem ipse. Siquidem inseparabiliter atque indiuise communes Christus habuit actiones sed intelligendae sunt ipsorum operum qualitates. sic unus in una persona. Siquidem. ITEM: Verum tamen uerbum est Deus et non caro quamquam carnem animatam assumpserit. ipsius Christi uerba discutite: Nemo ascendit. quia idem dominus noster Iesus Christus consors est et diuinitatis et corporis. alius filius Dei et alius filius hominis credatur. inuenies semper cum filio hominis eumdem Dei filium ita unitum et indiuiduum. qui et diuina gessit et humana. IDEM LIB. Et qualiter dicitur hodie si in principio uerbum erat apud Deum? Quia non istud uerbum quod semper apud patrem fuisse et esse credendum est sed homo.ITEM: In Christo Iesu in quo est Deus et homo. nisi per sacramentum sibi uniti hominis. quae Deum hominem faceret et hominem Deum. ut haec apertius intelligatis. Quae nimirum /271/ unio tam mira est ut discerni nequeat. sed unus idemque Christus. Nam ecce diximus quia. secundum quod Deus est. quae utriusque naturae sunt ueraciter gessit. secundum hoc 91 . Si unitatem personae. qui eum quem gestabat in baptismate fecit audire: Filius meus es tu. filius hominis crucifixus est. indisseparatus in utrisque naturis conspicitur. licet Dei uerbum caro conspecta sit ac uisa.

non docens sed interrogans inuenitur. ostendens non de unigenito sed de adoptiuo populo haec dixisse. Quo exemplo scilicet ostenditur ne infirmus docere quis audeat. In nuptiis. IDEM IN PASTORALI CAP. neque filius. ut qui futurus erat secundum carnem filius Dauid. in quantum homo factus est Dei filius. Quia recte dicitur et Deus crucifixus. Sed diem illam omnibus hominibus recoli ipse dominus manifestat dicens: De die autem illa et hora nemo scit. respondit matri: Quid mihi et tibi est mulier? ac si diceret. GREGORIUS TURONENSIS HISTORIARUM CAP. ubi uinum defuit. Neque enim homine assumpto quaternitas facta est sed trinitas mansit assumptione illa ineffabiliter faciente personae unius in Deo et homine ueritatem. 92 . quia natus est de spiritu sancto et uirgine. 1: De fine uero mundi ea sentio quae a prioribus didici. SUPER MATTHAEUM: Apostolus ait de saluatore. Deinde in templo Hierosolymis statuam suam collocabit adorandam. praedestinatum esse dicimus. qui hanc diem ignoret. Ipsa est illa ineffabiliter facta hominis a Deo susceptio singularis.utique quod dominus gloriae est. quae in euangelio dixit se ignorare finem mundi. L: Cum Iesus annorum duodecim dicitur in medio doctorum sedens. nisi pater solus. 076: QUOD HUMANITAS CHRISTI IGNORAVERIT DIEM IUDICII ET NON. ut semper incerti uiuant cum timore. se asserens Christum. et tamen dominus gloriae crucifixus est. testatur patrem uidisse suum imperfectum. CASSIODORUS PSALMO EODEM: Natura hominis. Clamat doctor gentium: qui factus est ei ex semine Dauid secundum carnem. qui nos impugnant asserentes minorem esse filium patre. Miracula facere non habeo ex matre. Si enim haec de unigenito filio praedixisset. HIERONYMUS IN MINORI BREVIARIO PSALMO CXXXVIII: Humanitas filii hic significatur.: Non ignorat Christus eam diem in qua se scit futurum cum apostolis. In quo sunt omnes thesauri sapientiae absconditi. qui per diuinitatis potentiam uerbum scientiae ipsis suis doctoribus ministrauit. Sic enim ait: Neque angeli caelorum. Cognoscant ergo hunc filium Christianum populum nuncupatum. GREGORIUS EULOGIO PATRIARCHAE: Scriptum est quia diem et horam neque filius neque angeli sciunt. EX LIBRO DE BONO PERSEVERANTIAE: Ita ut qui suscepit et quod suscepit una esset in trinitate /273/ persona. et quae ait: Triatia est anima mea uaque ad mortem. de quo a Deo praedicitur: Ego ero illis in patre et ipai erunt mthi in filioa. neque angeli caelorum. sicut dominum dixisse legimus: Videbitia abominationem desolationia atantem in loco aancto. quae pater posuit in sua potestate. quae in euangelio dixit se ignorare finem huius mundi. Q. Non est uestrum nosse tempora et momenta. esset tamen in uirtute filius Dei secundum spiritum sanctificationis. IDEM CONTRA FAUSTUM: Ipsum dominum gloriae. qui praedestinatus est filius Dei in uirtute. si ille puer doceri interrogando uoluit. nunquam ei angelos proposuisset. Sed et hic respondebimus haereticis. Hic ostenditur quod ipse sciat /274/ sed non expediat apostolis nosse. ut filius Dei et filius hominis simul. Nouit quidem unigenitus diem et horam iudicii sed non ex natura humanitatis. Imperfectum eius est quod adbuc ecclesia usque ad finem saeculi congregatur. neque filius. et filius Dei propter suscipientem Deum ueraciter et proprie diceretur. Cum autem hora mortis uenerit. Post resurrectionem interrogatus ab apostolis de die illa manifestius respondit. Antichristus uero prius circuncisionem inducet. HIERONYMUS CCLX CAP. non ex uirtute diuinitatis sed ex infirmitate carnis. et filius hominis propter susceptum hominem. MATTH. cognoscam te matrem. ne non trinitas sed quaternitas crederetur. IDEM CCCLV CAP.

Antiquus uero hostis humani generis redemptorem ante se positum uidit. Cum dilectione fides Christiani. IDEM AD DULCITIUM DE OCTO QUAESTIONIBUS. Cui respondeo ex libro meo. mortem carnis esuriret. et super hanc petram etc. sanctus Dei.Q. LXIV: Non illum aliter scierunt daemones quam sciebant principes huius saeculi. Quid potuerunt /275/ daemones plus credere quam ut dicerent. RESPONSIONE PRIMA: Hucusque est propositio tua. In oculis itaque suis quasi hamo captus est. Unde et bene dicitur: In oculis eius quasi hamo capiet eum. et daemones credunt et contremiscunt. dixit et Petrus: Tu es Christus. Sciebant enim ipsum esse qui promissus erat in lege per signa prophetiae. uelut purum tamen illum hominem mori credidit. dum ei in passione unigeniti filii ostendit escam sed laqueum abscondit. quod coram nobis positum uidemus. Sciebat enim quod pro redemptione nostra incarnatus Dei filius fuerat sed omnino quod idem redemptor noster illum moriendo transfigeret. Sed in ipso traditionis eius tempore tarde iam cognouisse 93 . ut illos etiam daemonibus comparet dicens. AUGUSTINUS QUAESTIONUM VETERIS ET NOVAE LEGIS CAP. Quid uerius. In oculis quippe habere dicimus. Quia fides Christiana cum dilectione. fili Dei? Venisti ante tempus torquere nos. nunquam dominum gloriae crucifixissent. adhuc nec daemones imitatur. 077: QUOD IUDAEI VEL DAEMONES CHRISTUM COGNOVERUNT ETIAM ANTE PASSIONEM EIUS ET NON. sicut prophetat de illis Salomon: Venite. Nam quamuis eum filium Dei fuerat confessus. et improperat nobis peccata legis. quomodo daemones agnouerunt Christum. breuius. ad cuius mortem Iudaeorum persequentium animos concitauit. quem cognoscendo confessus confitendo pertimuit dicens: Quid nobia et tibi. quam principum huius saeculi nemo cognouit. quia et nouit et momordit. quoniam unus est Deus. daemonis sine dilectione. et tamen post non timuit cum in illo quasi escam propriam. circumueniamus iustum. scimus quia sis filius Dei? Quod dixerunt daemones. APOSTOLUS IN EPISTOLA I AD COR. quem Iudaei non agnoscebant. et cognouit prius quem pertimesceret.: Sed loquimur Dei sapientiam in mysterio. quomodo a maligno spiritu Sauli uera praedicta sunt. Nescio qui non uult credere in Christum. Behemoth iste filium Dei incarnatum nouerat. quia inutilia est. uehementius dici potuit? Cum et in euangelio legamus hoc dixisse daemonia. GREGORIUS MORALIUM LIB. Super cathedram Moysi EX HOMILIA CHRYSOSTOMI: Non enim nescientes eum Dei filium occiderunt sed habere eum talem non sustinentes. ubi de hac re ita locutus sum: Iacobus autem tam uehementer infestus est eis qui sapiunt fidem sine operibus ualere ad salutem. nesciebat. cum Christum filium Dei confiterentur et ab illo corriperentur. Tu credis. quam praedestinauit Deus ante saecula in gloria nostra. ITEM: Numquid illudes ei quasi aui? Quasi aui quippe dominus illusit. /276/ quod in Petri confessione laudatum est. Qui autem non credunt peiores sunt quam daemones et tardiores. Eadem uerba. bene facis. hoc et daemones. non idem animus. IDEM SIMPLICIANO. quia sis filius Dei. Vidit enim quod ore perciperet sed non uidit quod guttur teneret. si enim cognouissent. quae abscondita est. sed redemptionis nostrae ordinem nesciebat. potest et illud uideri mirum. Non tamen quod filius Dei erat ex aeterno sciebant neque sacramentum incarnationis. filius Dei uiui. qui inscribitur de fide et operibus. MEDIOLANENSI EPISCOPO: Iam uero si illud mouet. AUGUSTINUS SUPER EPISTOLAM IOHANNIS HOMILIA IX: Et daemones credunt. Hoc Petrus. Magna laus! Dicunt et daemones. XXXIII: In oculis etus quasi hamo capiet eum. et audiuit a domino: Beatus es Simon etc.

I: Timens Deum et recedens a malo. Iuxta humanitatis igitur naturam redemptor noster Deum timuit. neminem fortiorem. ITEM: Videtur ergo mihi septiformis operatio spiritus sancti. dilectio in libertate. postguam saluator dixerat: Dominus regit me etc. Non uult ergo Deus ut timeatur ab hominibus quasi Deus sed ut diligatur quasi pater. GREGORIUS IN MORALIBUS LIB. Deus enim superbis resistit. etsi sit alter sapientior. Sic etsi perfecte 94 . Et est sensus: dum tormenta formido. mercedem autem iustitiae non habet. quibus apostolus dicit. diligere autem filiorum. de quo dicit Isaias: Requieacet auper eum spiritus sapientiae etc. id est non superbi. ITEM: Initium aapientiae timor domini est. diliges. non eum diligit. quod illa eius morte puniretur. et qui se exaltat. Noli altum sapere sed time. ostendit ut quod praecepto diceret. siue quid dicit. IDEM IN LIBRO DE GRATIA ET LIBERO ARBITRIO: Ne arbitremur nos non accepisse spiritum timoris domini. etsi sit alter fortior. securitas ad lapsum facilis. iungit timorem. uideat ne cadat. quia inuitus fecit bonum propter timorem. ITEM: Nolite timere eos qui corpus occidunt. seruaui gratiam quam acceperam. hic uero ab inferioribus. si perfecte odias aliquem qualiacumque fuerint apud illum. inquit. Scriptum est de illo: Et repleuit eum spiritus timoris domini. Unde et Pilati coniugem somnus terruit. exemplo suaderet. Sed interest ordinis. 078: QUOD CHRISTUS SERVILEM TIMOREM HABUISSE VIDEATUR ET NON. Sed res interna dispensatione disposita nulla ualuit machinatione refragari. Deum tuum. quod est mandatum magnum in lege? Diliges dominum. in toto corde tuo. AUGUSTINUS DE SERMONE DOMINI IN MONTE: Beati pauperes spiritu. ITEM: Timor Dei congruit humilibus. Potentes potenter tormenta patientur. Spiritus timoris domini. neminem formosiorem. mentem pro /278/ illo humilem sumpsit. de qua Isaias loquitur his gradibus congruere. Sed timete eum qui potest animam et corpus perdere in Gehennam. dum se diuinae auctoritati subdit anima. quod sine dubio magnum est Dei donum. animam autem non possunt occidere. appropinquauit enim regnum caelorum. et infert: Virga tua et baculus tuus ipsa me consolata sunt. timens post hanc uitam ne pergat ad /277/ poenas. qui habet potestatem aorpus et animam perdere in Gehennam. Perfectum odium et perfectus amor iudicio rerum cognoscitur. qui custos est beatitudinis. non timebis. Timor uirtutum custos est.intelligitur. Timere enim seruorum est. Incarnatus enim dominus in semetipso omne quod nobis inspirauit. de quo dicit Christus: Eum timete. Qui in timore seruit Deo. id est noli extolli. Donec enim homo timet Deum. humilibus autem dat gratiam. siue quid agit. omnia tibi displicent. ut uir illius a iusti persecutione cessaret. HIERONYMUS DE MANSIONIBUS FILIORUM ISRAEL: Noli altum sapere sed time. etsi sit alter formosior. dicente Iohanne: Perfecta dilectio foras mittit timorem. nam ibi enumeratio ab excellentioribus rebus coepit. id est non inflati. timor sub necessitate est. de quibus dicitur beati pauperes spiritu. DOMINUS IN EVANGELIO: Paenitentiam agite. Q. quia ut superbum hominem redimeret. poenam quidem euadit. Quid est diligere Deum ex toto corde? Ut cor tuum non sit inclinatum ad ullius rei dilectionem amplius quam Dei. Ut puta. quia adoptionis spiritum donauit hominibus. Quomodo cognoscitur uxoris plena dilectio? Uxor neminem debet sapientiorem putare quam uirum suum. etiamsi forte in hac uita sibi beata esse uideatur. CHRYSOSTOMUS SUPER MATTHAEUM: Magister. Unde et in psalmo.

beatus est. Quid est in toto corde. qui principium scientiae uel sapientiae uocatur. ITEM: Cum commune sit non metuere beatissimo et audaci sed beatissimus id habeas per tranquillitatem animi. suscepit. non puniri timens ab eo quem tremit sed separari ab eo quem diligit. quia nemo beatus est qui turpiter uiuit. ITEM: Timor domini non seruilis sed castus. Iste est timor castus. quamuis omnis qui audet non metuat. Alius est amor cordis. Ergo et quaecumque mulier uidens aliquem dixerit. et quem misisti. Ideo autem non uiuit ut uult. Ex quo conficitur neminem uiuere ut uult qui turpiter uiuit. CAP. Omnis autem homo beate uult uiuere. metuat necesse est ne aut amittat eas cum adeptus fuerit. gratis amans. LXII: Omnis qui beate uult uiuere. Quam sapiens uir. ita debet diligere Deum ut nihil sit in mundo quod amplius amet quam Deum. genus tamen aliquod mortis horrescunt. Timor non ille sub lege poenalis temporalia bona sibi subtrahi perhorrescens. quorum dilectione anima fornicatur sed castus quo ecclesia sponsum suum quanto ardentius diligit tanto diligentius offendere cauet. At audacia uitium est. /280/ aut non adipiscamur speratum. XXXV: Nulli dubium est non aliam metuendi esse causam nisi ne id quod amamus aut adeptum amittamus. quo recte uiueremus. et firmum in fide. non quem consummata caritas foras mittit sed permanens in saeculum saeculi. qui perfectionem sapientiae comitatur. IDEM IN LIBRO QUAESTIONUM LXXXIII. ut etiam carnaliter Deum amemus. Mors autem metuenda non est. quaecumque sunt apud eum tibi placent. Sunt autem qui quamuis mortem ipsam non timeant. Succedit autem timor domini sanctus. alius animae. animam diligere Deum? /279/ Certissimum animum habere in ueritate. AUGUSTINUS SUPER PSALMUM XVIII: Timor domini sanctus permanena in aaeculum aaeculi. pro tanta parte minus habet Deum. quia nihil aliud est cupiditas nisi amor rerum transeuntium. consequuntur plura contra ipsius uoluntatem. quod est cognoscere uerum et unum Deum. XXXVI: Nemo beatissimus metuit. Iesum Christum. XXVI: Sapientia Dei hominem ad exemplum. Omnis ergo homo qui uiuit ut uult. Primus seruilis. IDEM SUPRA. CAP. Pertinet autem ad uitam rectam quae non sunt metuenda non metuere. quia. Sed hunc timorem perfecta dilectio foras mittit. permanens in saeculum saeculi. Non ergo quisquis non metuit audax est. Non est itaque uitium. CAP. utinam uir meus talis esset! iam amor eius minus habet aliquid de perfecto amore. etsi multa secundum uoluntatem suam faciat. Pro quanta autem parte plus aliquid amauerit. si uiuit ut uult. Oportuit ergo id ipsum illius hominis quem Dei sapientia suscepit morte monstrari. Hic est spiritus sanctus. Secundus amicabilis. id est. BEDA SUPER PARABOLAS: Timor domini principium sapientiae. Duo sunt timores Domini. Uterque autem timor in futuro saeculo cessabit. Amor cordis quodammodo carnalis est. Viro casto qualiscumque uxor bona uidetur. Sic et anima Christiana. beatus est. 95 . Nihilo minus hoc cruce ostendendum fuit. et ideo non foras mittit consummata dilectio timorem hunc sed permanet in saeculum saeculi. ITEM: si licet homini uxorem etc.aliquem amas. non metuere. quae sponsa est Christi. CAP. quia perfecta caritas uitia non sentit. Ipse est quo timet filius bonus ne uel in modico oculos amantissimi patris offendat. Nihil erat inter omnia genera mortis illo genere exsecrabilius et formidolosius. quem non excludit sed auget caritas. aut non adipiscatur. caritas uero nunquam excidet sed in plenitudine sapientiae perpetua manebit. Timor seruilis principium sapientiae. hunc donat spiritus sanctus. ITEM: Si cupit. audax per temeritatem.

factum est ut iuberet Dominus uel potius pro illorum cupiditate permitteret. qui erant adhuc digni hostem decipere. Deus enim nouit sincerius qua quisque poena praemioue sit /282/ dignus. nisi auctoritate diuina. Fallendi autem principis mundi fuisse consilium. qui cum desponsatam uiro cerneret. non. Fefellit ergo. ITEM: Cum et Aegyptii deceptione digni essent. IDEM IN APOLOGIA DAVID: Merito uenit occultus. Non ergo mirum si hostem deceptione dignum decipere iussi sunt. ut uinceret. est. ut nunquam diuinitatem propriam fateretur. non. non est ueritas. /281/ Q. non. cui non conuenit persona fallaciae sed aut per talem hominem qui nondum se huius mundi cupiditatibus exuit. est. quod credere nefarium quis non intelligat? sed meritorum et personarum iustissimus distributor. et poenam illorum quos digne fecit amittere id quod reddere debuerunt. LVI: Summa et est neminem decipere. 079: QUOD CHRISTUS FEFELLERIT ET NON. transfigurantem se in angelum lucis. cum temptaretur. quam nemo principum huius saeculi cognouit. Quam et[iam] mercedem tam diuturni laboris atgue operis pro talium animarum gradu non iniustam Deus esse uoluit. AUGUSTINUS LXXXIII QUAESTIONUM CAP. partum non potuit habere suspectum. Nondum 96 . XV: Si phantasma fuit corpus Christi. Sed tamen magis fefellit principes saeculi. Legimus enim deceptum regem uaticinio pseudoprophetarum. Est enim pater ueritatis et ueritas et spiritus ueritatis. atque illud exhibere quod dictum est: Sit in ore uestro: est. et paterent ab Aegyptiis non reddituri et acciperent quasi reddituri. est. aut per talem angelum qui pro suse uoluntatis peruersione ad uindictam peccatorum ordinatus est. etiam apostolus declarauit dicens: Sed loquimur Dei sapientiam in mysterio absconditam. et populus Israel pro illa aetate generis humani in tali adhuc morum gradu constitutus esset ut non indigne hostem deciperet. ITEM: Sicut ergo summa et proprie diuina uirtus est neminem decipere. sic ultimum uitium est quemlibet decipere. ut quem amas non perdas per negligentiam. principis mundi fuisse consilium ipsius domini uerba declarant. Time non timore Gehennae aut timore poenae sed timore sancto. cum daemones praecipiuntur silere de Dei filio. unde dixit: perfecta caritas foras mittit timorem. qui interpretatione dicitur lumen meum. AMBROSIUS SUPER LUCAM LIB. Si enim cognouissent. II: Non mediocris quoque causa est ut uirginitas Mariae falleret principem mundi. fefellit Christus. quibus adhuc terreni regni appetitores inhiabant. Timor cum caritate. ITEM: Est summae uirtuti propinquior qui quamquam uelit hostem decipere non eum decipit. non. quae sunt in gradibus eorum ut si quisquam dignus est decipi. Fallendi. cum sanati prohibentur gloriari de miraculo. ITEM: Actum est ut alia carnali populo.HIERONYMUS SUPER EUNDEM PSALMUM: Timor domini sanctus permanet in saeculum saeculi. fefellit diabolum. ut dixi. ITEM CAP. ut uasa argentea uel aurea. quoniam dignus erat sic decipi. non solum per se ipsum non eum decipiat sed neque per talem hominem qui iam custodire persistit: sit in ore uestro. Sic timeas. alia spirituali pro temporum congruentia iuberentur. qui falleret principem mundi tanquam Uriam illum. cum apostoli iubentur tacere de Christo. ITEM: Deus per se neminem decipit. neque per angelum. Non itaque Deus deceptor est. dignis tamen digna distribuens utitur animis pro meritis et dignitatibus. nunquam dominum maiestatis crucifixissent.

ut qui timuit et doluit. ut in potestate ponendae animae ac resumendae mori timeret. quia scriptum est: Tristis est anima mea usque ad mortem. cum potato aceto consummasse omne humanarum opus passionum est testatus. Cum ait secundum hominem de caelo. et qui perdiderit animam propter me. ut per se exhalans spiritum requiescat in mortem et non dissoluto corpore labefacta anima decedat. Sed omnis cause nascendi inuecta per spiritum tenuit in hominis natiuitate quod matris est. ITEM: Et uerbum caro factum. in originem eius ex superuenientis in uirginem sancti spiritus aditu testatus est. ITEM: Absolute autem apostolus huius inenarrandae /285/ corporeae natiuitatis sacramentum locutus est dicens: Primus homo de terrae limo. et ad corporalis poenae congemuerit atrocitatem. filius hominis qui est in caelo. non fuerit uel in ea potestatis securitate quae non times. cum caro esset. ITEM: Haec stulta atque ridicule sunt. an ratione subsistat ut mori timuerit. Inchoatio quaedam facta est sub paedagogo. non tamen Christus per humanae conceptionis coaluit naturam. commendo in manus tuus spiritum meum. qui pro se morientibus uitam rependat? Cum non timendos esse qui corpus occiderent monet. non libertatis suae ad moriendum usus est potestate. 97 . Non enim corpori Maria originem dedit. X: Expurganda etiam nunc est omnis impiae assertionis occasio et omnes haereticae blasphemiae transcurrendae sunt praedicationes. et illud: Deus meus. Ac primum antequam ex his ipsis dictis demonstremus nec metuendi de se in eum infirmitatem incidisse aliquam nec dolendi. ITEM: Virgo enim non nisi ex sancto spiritu genuit. Quod de caelo descendit. aut ipsa natura corporis senio in eam ipsam mortem uicta concedit. ad peragendum in se mortis sacramentum. ipsum mors ad timorem passionis corporalis exterruit? Tum deinde quem dolorem mortis timeret. et rursum: si possibile est. conceptae de spiritu originis causa est.erant idonei quibus diceretur: Diligite inimicos uestros sed quibus dici oporteret: diliges promimum tuum et oderis inimicum tuum. quare me dereliquisti? Hoc quoque: Pater. Hinc suscepti hominis sacramentum dominus ipse ostendit dicens: Nemo aacendit in aaelum nisi qui de caelo descendit. ad sacramentum uitae humanae sub uoluntatis suae libertate moriturus. quaerendum est quidnam uideatur timere potuisse. Si hoc naturae hominis ius relictum est. non tamen non erat et uerbum. Et quamuis tantum ad natiuitatem carnis ex se daret quantum ex se feminae edendorum corporum susceptis originibus impenderent. ut ueritas euangelii per ea ipsa quibus obscurari uidetur. HILARIUS DE TRINITATE LIB. qui omnem terrorem mortis ab apostolis apellens ad gloriam eos sit martyrii adhortatus dicens: Qui non accipit crucem suam et sequitur me. et per se spiritum reddidit. non est terror mortis in potestate moriendi. quid ipse in mortis sacramento doluisse existimandus est. uel abruptis aut perfossis aut collisis membris spiritus tanquam in sede sua uiolatus erumpat aut effluat. transeat a me calix iste. incidat in dominum uitae metus mortis. secundus homo de caelo. inclinato capite spiritum tradidit. si quod emisso spiritu mortuus est. Quod ex se mortuus est. inueniet eam. eluceat. Unigenitus autem Dei ita potestatem habens ponendae animae ut resumendae. non est me dignus. cum tamen haberet in origine quod Deus est. 080: QUOD CHRISTUS NEC SECUNDUM HOMINEM PASSUS SIT AUT TIMUERIT ET CONTRA. Cum enim pro eo mori uita sit. licet ad crementa partumque corporis omne quod sexus sui est naturale contulerit. ut magistro perfectio seruaretur. Volunt enim plerique eorum ex passionis metu et ex infirmitate patiendi non in natura eum impassibilis Dei fuisse. ITEM: Timeri mors non potest et in uoluntate moriendi et in potestate uiuendi. uel in ea spiritus incorruptione quae non doles sed inferioris a Deo patre naturae et humanae passionis trepidauerit metu. /283/ Q. potestatis suae libertate moriturus? Humano enim /284/ generi mortem aut uis exterior degrassata in corpus accelerat.

qui non esset in origine. ITEM: Homo itaque Christus Iesus unigenitus Deus. sed in corpus irruens passio nec non /286/ fuit passio nec tamen naturam passionis exercuit. dominus gloriae passionem uidetur? Sed ei ob ignorantiae huius errorem. Atque ita habet natiuitatem hominis. sed naturam suam in haec passio illata non retinet. quomodo tristem eum metus passionis effecerat. aut nodi concurrerent. ad cuius occursum consternata agmina persequentium ceciderunt? Quam igitur infirmitatem dominatam huius corpori credis. rursus panem suum esse dixit ut. ITEM: Passus quidem dominus. nisi forte tam irrationabilis fuerit. per carnem et uerbum ut hominis filius. dum in natura non est uel aquam forari. uel aera uulnerari. ut compungat. bibisse aut manducasse aut doluisse monstratus est sed ad monstrandam corporis ueritatem. 98 . penetrantis in carnem claui habuit horrorem. quia homo est. non ex humana conceptione origo esse corporis existimaretur. cum exeunte ad proditionem Iuda non memineris dictum fuisse. Vel cum potum et cibum accepit. qui excisae auris carnem solo restituit attactu? Manus clauum dolet et sentit sibi uulnus. nunc clarificatus est filius hominis? Si enim passio honori futura erat. Neque cum sitiuit aut esuriit aut fleuit. hominem uerum secundum similitudinem nostri hominis sumpsit. corporis consuetudo suscepta est. Ac ne uerbi uirtus atque natura defecisse ex se existimaretur in carne. quae alteri dolorem uulneris non relinquit? ITEM: Haeretice.ITEM: Ipse dominus huius natiuitatis suae mysterium pandens sic locutus est: Ego aum pania uiuus qui de caelo descendi. dum et poenali ministerio desaeuit et uirtus corporis sine sensu poenae uim poenae in se desaeuientis excepit. ITEM: Tu quid sectaberis spei Christum Deum negando et metum ei passionis addendo? Anne timuit qui armatis ad corripiendum se obuius prodiit? et in corpore eius infirmitas fuit. cum ait: In aimilitudine hominis constitutus et habitu repertus ut homo. dum et habitus carnis in natiuitatis est ueritate et similitudo carnis peccati a uitiis humanae passionis aliena est. nec in uitiosa hominis infirmitate. non uia ut bibam illum? Quomodo ergo per patiendi metum transferri a se calicem deprecatur. quia id quod filius hominis est et panis de caelis ipse descendit. aut aera uulnerans. ita Dei filius. ut foret. non se necessitati corporis sed consuetudini tribuit. uiuet in aeternum. Subiecit enim: Nisi manducaueritis carnem filii hominis et sanguinem eius biberitis. dum moritur. et satanas Petrus et scandalum est. dum caeditur. in quo. ITEM: Timuisse tibi. ITEM: Tenuit apostolus demonstrandae natiuitatis huius sacramentum. At uero cum suus panis est. dum suspenditur. dum caeleste esse corpus ostenditur. afferrent quidem haec impetum passionis. Non fuit habitus ille tantum hominis sed ut hominis. omnes quidem has passiones naturae suae infert. per hoc quod descendens de caelis panis est. per panem suum de caelo descendentem et per sanguinem et carnem filii hominis et conceptae ex uirgine carnis intelligatur assumptio. dum crucifigitur. Quid enim per naturam corporis humani conceptam ex spiritu carnem iudicamus? Homo ille de Deo est. /287/ rogo. aut ignem compungens. quod ex conceptu spiritus sancti uirgo progenuit. et passus est sed naturam non habens ad dolendum. Quia quamuis forma nostri corporis esset in domino. Ut telum aliquod aut aquam perforans. Naturae enim propriae ac suae corpus illud est. quamuis naturae teli sit et uulnerare et compungere et forare. ut pati timuerit quae essent glorificatura patientem? ITEM: Calicem quem dedit mihi pater. quamuis aut ictus aut uulnus descenderet. ut uulneret. uel ignis pungi. non habebitis uitam in uobis ut. quia Christus est. habens ad patiendum quidem corpus. cuius tantam habuit natura uirtutem? Sed forte dolorem uulnerum timuit. Quem. aut suspensio eleuaret. non tamen uitiosae infirmitatis nostrae esset in corpore. quod per dispensationis studium festinaret implere? Non enim conuenit ut pati nollet quod pati uellet. assumpti per uerbum corporis est professio. Si quia mandueauerit de pane meo. non tamen passionis dolorem inferrent. o haeretice. Ipse enim corporis sui origo est.

ITEM: Apostolus locutus est: Nam etsi crucifixus est ex infirmitate nostra. et passione illa. Sudorem uero infirmitati nemo audebit deputare. et de nobis. Martyri suo paradisum promittens. qui non esset in origine. quod timetur. ITEM: Propter nos tristis est. et consummatae beatitudinis delicias pollicens? ITEM: Collatis igitur dictorum atque gestorum uirtutibus demonstrari non ambiguum est. et consternantem fortes infirmitate trepidare. non alius ac diuisus a se esset qui et pateretur et uiueret. Ait enim. transeat a me calix iste. nec infirmitas est. quia ubi propter mortem tristitia est illic ipsa mors cause est tristitiae. ne in eis calix incumbat. ITEM: Non eiusdem significationis est tristem esse propter mortem et tristem esse usque ad mortem. et contra naturam est sudare sanguinem.ITEM: Oportuerat te dicti huius immemorem non fuisse: Verum tamen dico ucbis. ITEM: Orauit: Pater. ITEM: Omne. ITEM: Subiecit post multam domini precem angelum astitisse confortantem eum. hodie mecum eris in paradiso. Qui non scandalizaturos se pollicebantur in scandalum per infirmitatem carnis erant futuri. quod ex conceptu spiritus sancti uirgo progenuit. id ipsum concedi sibi non uult. quod potestas contra naturam gessit. 99 . Ubi uero tristitia usque ad mortem est mors tristitiae est finis. necesse est ut [et] propter nos sit confortatus. quem a se transire orat ne in his scilicet maneat. si possibile est. sed uiuit ex uirtute Dei. cum in uirtute naturae fuerit omnem corporum depellere infirmitatem. quia quamuis forma corporis nostri esset in domino. uitari necesse est dum timetur. non tamen naturam dolendi corpori intulisse. in natura eius corporis infirmitatem naturae corporeae non fuisse. docuit quod ait Petro: ecce sathanas expetiuit. mortuorum resurrectione confirmanda iam apostolorum fides esset. uti cum in eodem esset infirmitas ad passionem et ad uitam Dei uirtus. sententiam a se unitae sibi communisque cum patre non discerneret uoluntatis. sed sicut tu uis. ITEM: Orate ne intretis in temptationem etc. ITEM: Quia post mortem eius per uirtutis gloriam apostolicae infirmitatis scandalum pelleretur. ITEM: Haeresis meminerit creatorem angelorum creationis suae non eguisse auxilio. quia in morte monumentorum reseratione. Quod licet sexus sui officio genuerit. ut uos uentilet sicut triticum. quo assistente prolixius /289/ orare coeperit ita ut guttis sanguinum corporis sudor efflueret. licet /288/ corpori illata sit. Tu uero quo sensu rationis intelligis. non siout ego uolo. dominum Iesum ad quod festinat timere. Tristitia igitur usque ad mortem domino est. et uulnera non permittentem dolori uulneratum dolore? ITEM: Anne metuere tibi infernum chaos credendus est dicens latroni in cruce: Amen dico tibi. Non ergo sibi tristis est neque sibi orat sed illis quos monet orare peruigiles. ITEM: Quod ait si possibile est. tamen non terrenae conceptionis suscepit elementis. et quod uult effici. amodo uidebitis filium hominis sedentem a dextris uirtutis et uenientem cum nubibus caeli. et extra corporis nostri infirmitatem est quod spiritalis conceptionis sumpsit exordium. non tamen in uitiosse infirmitatis nostrae esset corpore. Non rogat ne secum sit sed ut a se transeat. Deinde rogat ne uoluntas sua fiat. ut uoluntate calicis deprecandi humanae in se sollicitudinis significans consortium. quod infirmum est sumit ex imbecillitate terrorem.

caro autem infirma. quia post eam resurrectionis uirtute fides esset firmanda credentium. Non ait: transeat [a] me calix iste. ne infirmitati corporis succumbant. neque ex se Deo ullus metus est. sed sicut tu uis. quae ad metum tristis est. propter quam erat. transeat a me calix iste. qui cum negaturus esset. Aeternitas autem in infinito manens ut in his quae fuerunt. 100 . qui asserunt eum non de aeternitate prolatum neque de infinitate paternae substantiae extitisse. ac si aeternitas mutata in metum. Ideo peccata nostra portat et pro nobis doles. ita in illis quae consequentur extenditur semper integra. scirent uerbum in principio Deum. caro autem infirma. omnes imbecillitatum nostrarum dolores cum corpore eius et passione moriuntur. et rursum: spiritus quidem promptus est. omnem in se corporis nostri infirmitatem assumpsit.IDEM IN PSALMO: Deus in nomine tuo saluum me fac: Passio illa uoluntarie suscepta est. Sciebat enim exterrendos. fugandos. Quod si euangeliorum capaces esse potuissent. Petrum ideo ex tribus. quia se subiecit uoluntarius passioni sed tamen a naturae suae uirtute non excidit ut doloret. uellet quidem eos non pati. Passus ergo est Deus. quia carni et sanguini grauis terror est et difficile est eorum acerbitate corpora humana non uinci. Sed eorum omnis hic sensus est. Denique ait: triatia est anima mea usque ad mortem. metuit ne se Deum abnegarent. Sed quia spiritus blasphemiae nec hic nec in aeternum remittitur. ad eos enim hic sermo conuersus est. quia fidei calue feruentes. iam et corruptioni subdita erit. si ad dolorem infirma. non ut ipse praetereatur orat sed ut in alterum id quod a se transit excedat. XXLX: Aliquorum opinio est. incorrupta. Aut quomodo nunc de se spiritus promptus. debuit. Assumptis Petro et Iacobo et Iohanne coepit tristis esse. Nam si de morte erat metus. pro his rogat qui passuri erant post se. si non potest hic calix transire. atque ita non de se orta est sed de his quos assumpserat. Tristis ergo est anima usque ad mortem. CAP. si possibile est. sed sicut tu. IDEM SUPER MATTHAEUM . quia dictum est. ITEM: Discipulos dormientes et Petrum coarguit. Volunt enim ex infirmitate corporis aerumnam spiritui adhaerere. cur secum una saltim hora non uigilet. si potest esse quod non erat. si superius triatia est anima usque ad mortem? Sed uigilari praecipit et orari ne in temptationem incidant. officio quidem ipsa satisfactura poenali non tamen poenae sensu laesura patientem. dicens: transeat calix a me. causas maestitudinis reperiamus. si ad mortem trepida. aliquid in filium hominis remittetur. quia pati nisi ex eius passione non possumus. Non utique de se. Totus igitur super his qui passuri erant metus est. quod cadere propter se maestitudo in Deum potuerit eumque futurae passionis metus fregerit. id est quomodo a me bibitur ita ab his bibatur sine sped diffidentia. Deus autem /290/ sine mensura temporum semper est. crucique secum uniuerse quibus infirmabamur affixit. Quod autem ait: non siout ego uolo. sine sensu doloris. negaturos. Mori igitur nihil in Deo potuit. transeat a me calix iste. Quae ratio seruata in Petro est. potuit perinde hoc quod in ea est aliquando non esse. non ait propter mortem. et qualis est talis aeternus est. fiat uoluntus tua. ut opinentur metum mortis in Dei filium incidisse. quem caesum et consputum et crucifixum erant contemplaturi. Ideo autem si possibile est. Qui autem ut a se transeat rogat. ad eam utique referri. maestitudo. si possibile est. non quod illa laedendi non habuerit naturam sed quod dolorem diuinitatis natura non sentit. ac si uirtutem illam incorruptae substantiae imbecillitatis suae sorte assumptio carnis infecerit et aeternitatis naturam fragilitas acceperit. sine metu mortis. et illud: pater. et ad postremum bis id ipsum: pater. sed tamen non sicut ego uolo. Et ideo transire ab eo calix non potest. quia prae caeteris non se scandalizaturum fuerat gloriatus. ITEM: Rogat ut quod pater uult bibendi calicis in eos ex se transeat fortitudo. nisi bibam illum. atque ideo quia non est possibile se non /291/ pati. ITEM: Spiritus quidem promptus est. Non itaque mors sed tempus mortis in metu est. Deinde orat: pater mi. nisi ilium bibat. ita negauit: non noui hominem. Sed quia maestum fuisse dominum legimus. cum aduersus diabolum passionis bello sit decertandum. ne forte in passione diffident sed cohaereditatis suae gloriam sine passionis difficultate mereantur. Superius dixerat: Scandalum patiemini in ista nocte. quia dixit: tristis est anima mea usque ad mortem. et omnis metus illius esse coepit illis assumptis. Ergo non ante tristis est quam assumpsit. ITEM: Passuris discipulis per fidei iustificationem.

qui pro se nihil habuit quod doleret. et ideo si omnipotens est. quomodo de possibilitate ambigit? Ergo quia omnipotentem probaui. ut eorum qui sacramentum incarnationis abhorrent excluderetur impietas. quod in his affectionibus fuerit quae sine anima esse non possum. quam ut animam anam ponat quia pro amiaia auia. /292/ AMBROSIUS IN LIBRO DE INCARNATIONE: Infirmos in se praesignans dominus ait: transeat a me calix iste. Doles domine non tua sed mea uulnera. cui dicit transfer. CAP. ITEM: Caro igitur est passe. quomodo uoluntate carnem ueram. alla Dei. ubi habemus eum et /294/ natum et comprehensum a Iudaeis et flagellatum et crucifixum atque interfectum et sepultum. 101 . Una ergo uoluntas ubi una operatio. quae peruicax contradictor potest dicere figurate a domino dicta. Non enim uere timebat dominus pati. quem assumpsit. sicut ait propheta quia pro nobia dolet. Non enim Deus eo quod Deus erat aut turbari aut mori posses. Cum Petrus Deum uellet a passione reuocare. inquiunt haeretici. passum esse non confitetur. IDEM IN EODEM: Omnia quae pater habet. qui hominem uere. LXXXIII 0UAESTIONUM. dum Petrus non times? Petrus dicit: Animam meam pro te ponam. transfer a me calicem hunc. turbatur secundum humanae fragilitatis assumptionem. quam habet pater. VI. Sed tristitiam sic assumpsit quomodo carnem. Non enim ait propter mortem. CAP. et ideo ait: non sicut ego uolo. anathema sit. iste gaudet coronandus. Nemo enim moriturus exultat. asd quae hominum. inquis. Utrumque uerum est et plenum utrumque rationis. mihi tristis est. Non turbatur uirtus. IV: Si quis confitetur uerum hominem. eandem habet et filius uoluntatem. Non ergo quasi Deus sed quasi homo loquitur. tristis est dominus coronaturus. et hinc illud est: tristis est anima mea usque ad mortem. quod inferior non times et superior gerit timentis affectum. AUGUSTINUS IN LIB. dubitat hominis affectu. Mea tristitia quam meo suscepit affectu. fiat. LXXXI: Ostendimus per innumerabiles locos narratum de illo ab euangelistic. ITEM CAP. et cum arderet Paulus dissolui et esse cum Christo. et passum fuisse. tristitiam meam. qui pro uno fleuit? Si moriturus pro omnibus taedeat? Ut homo ergo dubitat. non eius diuinitas sed turbatur anima. Sed quando et qua forma loquatur aduerse. II: Scriptum est. Sed alla uoluntas hominis. /293/ Dominus ait: Non aapia quae Dei sunt. cum scriptum sit de Deo: Impossibile enim tibi nihil. Verum dicis. Ergo pro me et in me doluit.IDEM IN PSALMO CXLI: Omnium apostolorum fides usque ad resurrectionis tempus fuit trepida. de se an de patre? De eo utique. Si ergo eum ista corpus habuisse testantur sic indicant habuisse animam affectiones illae quae non possunt esse nisi in anima. Verba. Sine dubio quia nihil excipit. iste quasi Deus in corpore constitutus fragilitatem carnis exponit. Hominis substantiam gerit. tertio die resurrecturus. fuit enim tristis sed uoluntate tristitiam suscepit ueram. et maiorem dileotionem nemo habet. et ideo quia suscepit animam. quem assumpsit. et poteatatem habeo ponendi animam meam. Christus dicit: Anima mea turbatur. Miratus est Iesus et iratus et contristatus et hilaratus et multa alia. sed sicut tu uis. mea sunt. Christi sunt. Pater. Ille enim quasi homo uim mortis ignorat. probaui utique eum ambigere de possibilitate non posse. fiat. Et quid mirum si pro omnibus doluit. quia ut homo suscepit tristitiam. hominis assumpsit affectum. ut homo locutus est. non tuam mortem sed nostram infirmitatem. Suscepit ergo uoluntatem meam. quia licet se passioni daret non tamen uirtus aeterna dolorem passionis exciperet. suscepit et animae passiones. ATHANASIUS DE TRINITATE LIB. si possibile est. Timet Christus. ut homo turbatur. mihi doles. non uere manducasse aut bibisse aut lacrimatum fuisse et sanguinem sudasse. Non profero: triatia est anima mea. IDEM DE TRINITATE AD GRATIANUM LIB. Confidenter tristitiam nomino. qui crucem praedico. diuinitas autem a mortis libera passione. quas nihilominus legimus [esse]. Mea est uoluntas quam suam dixit. De quo autem dubitat. II: Maledictus. Mihi patitur.

flagellatus. sic nos ipso nomine necessitatis nemo deterret a fide uerissimae affectionis. EX CONCILIO CARTHAGINENSI. ITEM: Deus meus. Utrumque. LIB. CAP. I: Qui episcopus ordinandus est. ITEM CAP. Ambulauit sedit. Ut tandem intelligatur. si fieri posset. AMBROSIUS DE FIDE AD GRATIANUM IMPERATOREM. Quomodo ergo ex his indiciis cognoscimus quia uerum corpus habuit. aliud quo nihil doloris Christum in passione sensisse. sed non quod uolo. redemptio quoque nostra uera esse non potuit. XXXV: Nulli dubium est non aliam metuendi esse causam nisi ne id quod amamus aut adeptum amittamus. ut homo turbatur. 081: QUOD IN MORTE CHRISTI SEPARATIO DIVINITATIS ET HUMANITATIS SIT ET NON. crucifixus. quod manducauerit. ueras tamen. aut non adipiscamur speratum. ergo sub necessitate positus fuit. ipse fieret in homine hominis filius. uoluntate exhibuit. Ergo sub necessitate positus fuit. Quapropter estenus diuinarum tractatoribus scripturarum fidem adhiberi par est quod usque eidem tenori ueritatis adstipulantur. sitire animae sunt. CLAUDIANUS PRAEFECTORIO PATRICIO DE STATU ANIMAE: Prout locus est moneo consentaneum super sententia tua Hilarium Pictauum esse potuisse. qui passus sit uera carnis passione. per quam eius animam agnoscimus. qui scilicet inter complura praecelsarum disputationum suarum quiddam secretius sentiens duo haec aduersa inde disseruit. transfer calicem hunc a me. Esurire. et tamen uerissime exhibuit. si credat. ut. 102 . si has affectiones animi ueras habuit. omnia tibi possibilia sunt. Non est itaque uitium non metuere. ante examinetur.ITEM: Stultum est credere narranti euangelistae. quia suscepit animam. sic eum passiones animi uoluntate dispensationis. cuius si passio uera non fuit. quod esurierit. XXXVI: Nemo beatissimus metuit. Facile quare respondemus. naturae carnalis fragilitate horrescens. sic et ex quibusdam aliis officiis quia habuit animam. ut placuit. non diabolum pertimescens sed mortem. inuadit me. /295/ mortuus uera corporis sui morte etc. sed quod tu. flagellatus est. mortuus. per quam corpus eius ostenditur. Sed quoniam beatus Hilarius opinionis huiusce uitium uirtute confessionis aboleuit. et non ei credere. ut oportebat. ex quo intelligimus quia habuit corpus. suscepit animae passiones. ITEM: Per naturam hominis et dubitauit et taedia habuit. transiret ab /296/ eo hora: abba pater. ut qui erat in diuinitate Dei filius. quia comprehensus. BEDA SUPER TOBIAM: Expauescens piscem Tobias clamauit uoce magna dicens. sic sustinet reprehensionis stilum. Sicut ergo nec nos nec illos necessitatis nomine quisquam auellit a fide uerissimae passionis. ut non patiatur detrimenta meritorum. Si falsa dicunt ista fuisse. AUGUSTINUS QUAESTIONUM LXXXIII CAP. quemadmodum passiones corporis eadem dispensationis uoluntate sine ulla necessitate susceperit. Unde et orabat. Unum quo nihil incorporeum creatum dixit. falsa erunt et illa quae de corpore creduntur. ut quid me dereliquisti? ut homo loquitur. suscepisse. quae inuidia diaboli intrauit in orbem terrarum. domine. meos circumferens metus. IDEM IN PSALMO XXIX: Multa gessit secundum corpus. Et dominus imminente mortis articulo coepit pauere et taedere. dormiuit. Nec nos illa terret inepta calumnia qua resistentes aiunt. quod in periculis positi a Deo deseri nos putamus. crucifixus et mortuus est. I: Ut homo dubitat. Q.

fuit sine anima. quod Christus non erubuit magna uoce profiteri. magnam animae auctoris sui inesse similitudinem illud indicio est. III: Ipse quoque dominus de cruce clamauit: Deus meus. ITEM: Ipsa quoque Christi diuinitas. cum corpore moriente discedit. 103 . non portitor in onere. Neque enim columbam beatificauit spiritus. quo hominem Christum discedendo deseruit. CAP. denique cur relinquatur exclamat dicens: Deus meus. Ergo aliquando anima illa separate est a Verbo et aliquando /297/ Verbum illud. respice in me. sic anima illocalitatis priuilegium non amittit. fiat. quare me dereliquiati? Si enim non discessit. quod assumpsit. quod sicut illocaliter mundus in Deo est sic illocaliter corpus in anima. utique mors esse non poterat. CAP.ATHANASIUS DE TRINITATE LIB. utique discessit. onus uidelicet in portitore. FULGENTIUS IN LIBRO DE IMMENSITATE DIVINITATIS FILII DEI: Communem passionem diuinitatis et carnis unitas personae fecit in Christo. denuo assumptum uel liberatum post tertiam diem a mortuis resurrexisse non confitetur. VI. ITEM: Quando mortuo Christo anima deseruit carnem tunc solutum est illud templum. quia non sic est assumpta creatura. quia uita diuinitas est. nam cum diuinitas mortis libera sit. nisi uita discederet. II: Maledictus qui hunc totum hominem. CLAUDIANUS DE STATU ANIMAE LIB. et post passionem denuo assumptus ab ipso uel acceptus est. quare me dereliquisti? Ergo nec ego erubescam confiteri. Sicut ergo illocalitas Deo non adimitur. Clamauit homo. et in passione permittente potestate eius traditus est. metuendum est ne dicatur nobis. A uerbo autem animam separatam esse non dico. ITEM: Intellige quia prius hic homo in natiuitate de Maria uirgine assumptus est. Latronis animae dixit: hodie mecum eris in paradiso. III: Nostras infirmitates noster mortalis uel passibilis homo uere sustinuit. Latronis animam non deseruit. Mortuus est dominus sine dubio. Deus meus. Per hanc unitatem dominus gloriae asseritur crucifixus. ITEM LIB. V: Ideo nusquam scriptum est quod Deus pater maior sit spiritu sancto. sicut immortalis /298/ sic est impassibilis praedicanda. AMBROSIUS SUPER LUCAM: Clamauit Iesus uoce magna dicens: Veua. Quae cum ita sint. HILARIUS SUPER MATTHAEUM: Clamor uero ad Deum corporis uox est recedentis a se uerbi Dei testate discidium. secundum substantiae proprietatem. ITEM SUPRA: Magis in anima est corpus quod aggrauat animam. quam in corpore anima quae grauatur. non dereliquit. quae secundum animam contristari et secundum carnem dignata est mori. Caro ipsius exspirauit. Si dereliquit. II. in qua appareret spiritus sanctus. AUGUSTINUS SUPER IOHANNEM HOMILIA XLV: Si dixerimus quia Verbum Dei posuit animam et iterum sumpsit. qui post passionem a Deo rursus assumptus est. quare me dereliquisti? Sed relinquitur. fiat. ITEM: Quid fecit passio. uel ignem unitatique personae suae coniunxit in aeternum. nisi corpus ab anima separauit? Animam uero a uerbo non separauit. IDEM DE TRINITATE LIB. ex quo suscepit animam illam. anima ad tempus deseruit carnem. quid fecit mors. quia erat homo morte peragendus. diuinitatis separatione moriturus. sicut assumptus est filius hominis. id est animam et corpus. et deserebat suam? Absit sed animam inseparabiliter habuit.

ut absorbeatur quod mortale est a uita. Et ipse tibi dominus et saluator tuus quamuis in carne Deus humanum tamen demonstrauit 104 . Delectationes carnis tunc me increpant. Secundum diuinitatem uero quae nec loco tenetur nec fine concluditur. quando mihi suggerunt ut peccem. de bono ad malum. IPSE DOMINUS IN EVANGELIO: Nemo tollit animam meam a me sed ego pono eam. nihil contradictionis in semetipso tolerabat. si possibile est. ISAIAS PROPHETA: Oblatus est. 082: QUOD IN CHRISTO SUGGESTIO ETIAM DELECTATIONIS FUERIT ET CONTRA. eo quod nolumus exspoliari sed superuestiri. quando delectatur caro. Verumptamen non sicut ego uolo sed sicut tu.ITEM: Humanitas ergo filii nec tote in sepulcro fuit nec tote in inferno sed in sepulcro secundum carnem Christus iacuit. quia non est Deus ab humanitate quam susceperat separatus. ecclesia Christum. qui et in anima sua fuit ut solutis inferni doloribus ab inferno uictrix rediret. rediit. Ac si dicat. Tribus modis temptatio agitur. IDEM AD LAODICENSES: Est enim mihi uera uita in Christo et mori gaudium. Sed nisi tu fuisses a dextris. Temptari ergo per suggestionem potuit sed eius mentem delectatio peccati non momordit. id est de fide ad infidelitatem. PAULUS AD PHILIPPENSES: Coartor autem e duobus. HIERONYMUS IN PSALMO XIV: Uaque ad noctem increpuerunt me renes med. IDEM IN SECUNDA AD CORINTHIOS: Nam et qui sumus in tabernaculo isto. Q. Sed prouidebam dominum in conspectu meo aemper. et in carne sua fuit ut celeri resurrectione corrumpi non posses. ET RURSUM: Non mea uoluntas sed tua fiat. quia ipse uoluit. totus in inferno cum anima. quam in sepulcro reliquerat. HIERONYMUS DE AMORE DEI ET SAECULI: Cruciat te amor carnis. non intus fuit. quia de carnis peccato propagati in nobis etiam gerimus unde certamina toleremus. Atque ideo omnis diabolica illa temptatio foris. Idem atque inseparabilis Christus secundum totum hominem quem accepit terram localiter deserens ascendit. Ac per hoc plenus fuit ubique Christus. ITEM: Pater. filius patrem. GREGORIUS HOMILIA EVANGELIORUM XVI: Ductus est Iesus in desertum. tolle crucem tuam et sequere dominum. Idem atque inseparabilis Christus secundum solam carnem de sepulcro surrexit. desiderium habens dissolui et cum Christo esse etc. transeat a me calix iste. plerumque in delectatione aut etiam in consensu /299/ labimur. et secundum animam ad infernum descendit. Q. ITEM: Non ueni facere uoluntatem meam sed eius qui misit me. consensu. qui sine peccato uenerat. ingemiscimus grauati. ne commouear. forsitan infirmarer. suggestione. 083: QUOD CHRISTUS VEL SANCTI MORI VOLUERINT ET NON. Et nos cum temptamur. Secundum eandem animam ab inferno ad carnem. ITEM: Totus Christus secundum solam animam ad infernum descendit. Deus uero. totus fuit in sepulcro cum came. Si tu non fuisses a dextris. delectatione. Quoniam a dextris est mihi. forsitan commouerer.

DE SANCTA FELICITATE SERMONEM ADNECTENS: Optauit nullum post se relinquere ne si quem haberet superstitem. si fieri potest. quia aliud est fortis patientia. Pater. nec habebat mortis necessitatem sed uoluntatem. transeat a me calix iste. inquit. Qui dum per carnem ad poenas trepidat. et utique in dolore non est iocunditas. si nollet. Unde et passuro Petro dicitur: Atrus te oinget et duaet quo non uis. alter te cinget et ducet quo tu non uis. Moriturus mori non uult et erit necessario moriturus. Amabant hanc uitam et ideo ponderabant. Propter nos consolandos etiam in se transfigurauit ipse saluator dicens: Pater. IDEM SUPER IOHANNEM SERMONE CXXI: Extendes. Contristatus est beatus Cyprianus in passione. EX LIBRO SENTENTIARUM PROSPERI. /300/ inquit. de qua et Petro dicitur: Cum autem senueris. /301/ GREGORIUS EVANGELIORUM HOMILIA III. Non enim crucifixus sed crucifigendus quo nollet est ductus. Sed martyrium quod per infirmitatem carnis noluit. sine dolore poterat morientes uidere. Qui utique mori uenerat. non posset habere consortem. si sic amatur ista peritura. per spiritum ad gloriam exultat. te in se dignatus est transfigurare. quo nemo uult mori. hoc est crucifigeris. deinde dixit quomodo fieret. transeat a me calix iste. Nouerat quod calix iste transire non poterat. duceris quo non uis. Neque enim plenissime Petrus. manus tuas. sed erat uis amoris interior quae dolorem uinceret carnis. non esset tanta martyrum gloria. actumque est ut cruciatum martyrii nolendo uoluisset. per uirtutem spiritus amauit. Unde ergo uicerunt martyres? quia uoluntati carnis uoluntatem spiritus praeposuerunt. ad quam nolens ductus est. Prius dixit quo fieret. Q. CAP. transeat calix iste. si fieri potest. ad eum bibendum uenerat uoluntate non necessitate. transeat etc. non diuinitatis. Habet enim supplicia et poenas et semper in cruciatibus dolorem. Nolens ad eam uenit sed uolens eam uicit et reliquit hunc infirmitatis affectum. si fieri potest. 105 . Illa est uoluntas. uox carnis. Ad hoc autem ut uenias. Sicut nos quoque cum gaudium quaerimus salutis. usque adeo naturalem ut eum beato Petro nec senectus auferre potuerit. Pro te uocem hominis. alius te cinget et ducet quo non uis. Inde considerabant quantum amanda esset aeterna. CLXXXII: Nemo quod toIerat amat etiam si tolerare amat. Voluntatem ostendit qua temptari posset. cui dictum est: Cum senueris. potestate positurus animam suam et rursus eam sumpturus. Amaritudo quidem in poculo displicet sed restituenda per amaritudinem salus placet.affectum. Nec eiusdem est temporis labor pugnae et beatitudo uictoriae. pro Christo pati potuisset. continuo docuit quam uoluntatem cui uoluntati praeferre deberes. Neque enim filios. amarum poculum sumimus purgationis. uox infirmitatis. ubi ait: Pater. quos carnem suam esse nouerat. ITEM: Nam si nulla esset mortis uel parua molestia. AUGUSTINUS IN PSALMO LXXXV: Adiuuiati me et consolatus es me. modo consolatus est in corona etc. non spiritus. nam crucifixus abiit quo uolebat. 084: QUOD CHRISTUS DESCENDENS AD INFEROS OMNES LIBERAVERIT INDE ET NON. aliud secura felicitas. uocem carnis emisit. Solutus quippe a corpore uolebat esse cum Christo sed si fieri posset praeter mortis molestiam. si fieri potest. Nemo ergo existimet quod eius cor morientibus filiis etiam carnalis affectus minime pulsauit. IDEM IN PSALMO CXXXII: Ecce quam bonum et quam iocundum. Bonum est martyrium sed non est iocundum.

prostrato homine et deiecto hic leo eripuit. Proinde cum omnes iusti. ITEM: Sicut et ad Galatas dicit: Christus nos redemit offerens se pro nobis. ITEM: Manifestum est omnes in Adam peccasse quasi in massa. et nos credimus factum. quia uirtutem eius ferre non potuit. quem etiam illi qui eum uenisse nuntiarunt. in resurrectione sua Dominus adimpleuit: Si exaltatus fuero a terra. Permisit enim se uolenti diabolo sed inpraescio. quoniam illi crediderunt futurum. priusquam ueniret in carne. qui de electis suis apud inferos nullum reliquit. /302/ Putans enim Christum se posse retinere. quem ad modum et illi. et hic in saeculo. inferne! Id namque quod occidimus.ORIGENES SUPER GENESIM HOMILIA ULTIMA: Catulus leonis Iuda etc. Si ergo et illi per gratiam domini Iesu saluos fieri se crediderunt. Si ergo eundem spiritum fidei et illi habebant qui uenturum in carne praenuntiarunt Christum. manifestum est quoniam haec gratia et antiquos iustos uiuere fecit ex fide. Quod ante passionem dixit. hoc est ueraces Dei cultores. Omnia abstulit. tantum nisi quod in inferno erant sed superiore. in quo gratiae plenitudo. Scriptum est in Actibus apostolorum loquente Petro: Quid temptatis Deum. o mors. Cuius hominis eiusdemque Dei saluberrima fide etiam illi salui facti sunt qui. Mors Christi oppressio et triumphus daemonum fuit. gratia Dei abundauit in descensu saluatoris omnibus dans indulgentiam cum triumpho sublatis eis in caelum. omnes quos tenebat simul cum illo amisit. AUGUSTINUS AD OPTATUM: Illa tamen sit fides salua qua credimus nullum hominem liberari a contagio mortis. non occidit funditus sed momordit infernum. IDEM IN EPISTOLA AD COLOSSENSES: Qui eripuit nos de potes tate tenebrarum etc. qui quamuis in tranquillitatis sinu tamen apud inferni claustra tenebantur. quid credendum et obseruandum est. ero morsus tuus. siue ante incarnationem siue post incarnationem Christi nec uixerint nec uiuant nisi ex fide incarnationis Christi. ingum imponere. ad paradisi amoena reducti sunt. quia obligatus peccatis exire ianuas Tartari non potest. quod prima natiuitate contraxit. Neque etenim infideles quosque et pro suis criminibus aeternis suppliciis deditos ad ueniam resurgendo reparauit sed illos ex inferni claustris rapuit quos suos in fide et actibus recognouit. quam non peccato Adae patimur sed eius occasione propriis peccatis acquiritur. Iustus autem ex fide uiuit. agimus ut penitus non /303/ sit. nisi per unum mediatorem. Eadem namque fides est et nostra et illorum. et de inferno omnes eripuit. utique electa. ITEM: Gratiam autem Dei in plures abundare est. quam ob rem Christi mors omnibus proficit. Unde dicit apostolus: Habentes autem eundem spiritum. neque nos potutmus portare? Sed per gratiam domini lesu credimus nos saluari. crediderunt in carne uenturum. Nam sine fide Christi nullus egressus de inferno est. Per hanc electi. partem abstrahimus et partem relinquimus. AMBROSIUS IN EPISTOLA PAULI AD ROMANOS: Omnes enim pecaauerunt tam Iudaei quam Graeci. sacramenta esse potuerunt pro temporum diuersitate diuersa. ITEM: Mors secunda in Gehenna. Ex eo etenim quod mordemus. Quia ergo in electis suis funditus occidit mortem. GREGORIUS IN HOMILIA SABBATI INFRA OCTAVAS PASCHAE: Haec festiuitas recte dici potest solempnitas solempnitatum. Omnem namque praedam quam leo ille contrarius inuaserat. mors mortis extitit. et in his qui non peccauerunt in hac similitudine praeuaricationis Adae: paterno autem peccato ex sententia Dei erant apud inferos. profecto quod scriptum est non esse aliud nomen sub 106 . docuit. Quia uero ex inferno partem abstulit et partem reliquit. a qua boni immunes sunt. Omnia etenim traxit. quod neque patres nostri. Unde recte etiam per Osee dicitur: Ero mors tua. quia et in his qui delicto Adae mortui dicuntur similiter peccantes. In quo habemus redemptionem etc. omnia traham ad me ipsum. ad unitatem tamen eiusdem fidei concordissime recurrentia.

ex fide iustificatus est ipse Abraham. et nos et illi ad iudicium mortuorum uiuorumque uenturum. et Isaias uidit gloriam Christi ut Iohannes euangelista commemorat. dominum Iesum Christum ad inferos descendentem omnes qui illic confiterentur eum Deum. Quos ammonere debemus. 107 . sic illi uenturum. qui ante aduentum Christi fuerunt. sicut nos mortuum ita illi moriturum. qui antiquitus fuerunt. IDEM DE NUPTIIS ET CONCUPISCENTIA LIB. si uelles. HIERONYMUS IN EPISTOLA AD GALATAS LIBRO I: Aiunt quidam. IDEM IN LIBRO DE CORREPTIONE ET GRATIA: Si enim. ex illo tempore ualet ad saluandum. I: Non quod ante circumcisionem iustitia fidei nulla erat. et Moyses maiores diuitias aestimauit thesauris Aegyptiorum improperium Christi. De qua re uolo ut uestra caritas longe aliter sentiat. sicut ueritas loquitur. si uelles. non uetus testamentum quod in seruitutem generat. ex quo in Adam uitiatum est genus humanum. et tamen ab hac damnatione non se liberabunt qui potuerunt dicere se non audisse euangelium Christi. Siquidem Abraham uidit diem Christi. sanctos. quae fidem ipsius erant sectaturae. inquit. cum fides ez auditu sit. cum Deum Abraham et Isaac et Iacob ita se Deus esse commemoret ut hoc dicat suum nomen in aeternum. IDEM AD DARDANUM: Sacramentum regenerationis nostrae manifestum esse uoluit manifestus mediator. In eo quod audieras et tenueras perseuerares. Quia sicut credimus nos Christum in carne uenisse. GREGORIUS SUPER EXTREMAM PARTEM EZECHIELIS HOMILIA V: Et qui praeibant et qui sequebantur clamabant dicentes: Osanna benedictus qui uenit in nomine domini. Quia omnes electi qui in Iudaea esse potuerunt siue qui nunc in ecclesia existunt in mediatorem Dei et hominum crediderunt et credunt. et Iudas de omnibus generaliter: commonere. Non enim audamus fideles temporis nostri praeferre amicis Dei per quos nobis ista prophetata sunt. Nam cum adhuc esset in praeputio. non accepimus perseuerantiam. nisi per fidem Iesu Christi. imperfectos fuisse. Descendens quippe ad inferos solos illos per suam gratiam liberauit qui eum uenturum esse crediderunt et praecepta eius uiuendo tenuerunt. quam dicentium. Sed superioribus temporibus omni modo latuit sacramentum iustificationis ex fide. ex fide Christi iustificatos. /305/ id quod non audieras crederes. pusillos cum magnis. nemo liberatur a damnatione quae facta est per Adam. pater gentium. Eadem tamen fides mediatoris saluos iustos faciebat antiquos.caelo. non accepimus audientiam. secundo eos qui non crediderunt perdidit. perseuerantiam non accepimus? Iustior enim uidetur excusatio dicentium. saluasse atque a poenis liberasse. quicumque esse potuerunt. patriarchas sanctos. in quo oportet saluos fieri nos. Nullo modo autem dici potest. aspiciebat enim in remunerationem. IDEM GEORGIO PRESBYTERO ET THEODORO DIACONO: Diaconibus narrantibus agnoui quod dilectio uestra dixisset. Quoniam potest dici homini. quae illis praenuntiabatur sicut et nobis annuntiatur. non lex quae non sic data est quae possit uiuificare sed gratia Dei per Iesum Christum dominum nostrum. Si uerum sit ex operibus legis neminem iustificari sed ex fide Iesu Christi. quanto minus se liberabunt qui dicturi sunt. cum tamen et illi eadem fide salui fierent quae fuerat suo tempore reuelanda. sicut nos resurrexisse ita illi resurrecturum. IDEM AD CONSULTA HILARII: Ut sciamus antiquos iustos. uos uolo. non nisi per eandem fidem liberatos per quam liberamur et nos. fidem scilicet /304/ incarnationis Christi. Erat autem antiquis iustis aliquod occultum. quoniam Iesus populum de terra Aegypti saluans.

XII QUAESTIONUM: Nulli notum est qua hora dominus resurrexit. ergo et patres testamenti ueteris eiusdem redemptoris incarnatione et passione saluati sunt qua nos saluari credimus. Vidit et Maria Magdalene. SUPER MATTHAEUM: Ultima parte noctis dominus resurrexit. ITEM: Denique Maria Magdalene dominum prohibetur tangere. et quarta uigilia noctis VI Kalendas Aprilis resurrexit. et prima uidit et credidit. Una uigilia tres horae sunt. Q. de qua eiecerat septem daemonia. Nam cum in nouo monumento suo posuisset Ioseph domini corpus. quia quam nos per apostolos factam. prima sabbati. eandem illi dispensationem Christi per prophetas didicerant esse uenturam. 108 . Ita et quarta uigilia noctis VIII Kalendas Ianuarii natus. HIERONYMUS AD HEDIBIAM LIB. IDEM IN EPISTOLA AD GALATAS: Quarta uigilia noctis uenit dominus ad discipulos ambulans super mare. quamuis adhuc ista notaretur. Illa ergo tangit quae fide tangit. et quarta uigilia noctis uenturus est ad iudicium. 086: QUOD DOMINUS RESURGENS PRIMO APPARUERIT MARIAE MAGDALENAE ET NON. SEDULIUS ILLE EGREGIUS VERSIFICATOR. ut confitentes ibidem saluarentur. primusque uidere Promeruit nasci mundum atque resurgere Christum. Nox in quattuor uigiliis diuiditur. BEDA CCCLII CAP.ITEM: Sed ne dilectionem uestram in mea disputatione immorer. MARCUS EVANGELISTA: Surgens autem mane. agnoscat. quid de hac haeresi Philaster in libro quem de haeresibus scripsit. CUIUS ETIAM PASCHALE OPUS INTER AUTHENTICA PAPA GELASIUS CONNUMERAT: Coeperat interea post tristia sabbata felix Irradiare dies. Si in nullo alio sed in Christo tantum mundi salus est. 085: QUOD INCERTUM SIT QUA HORA NOCTIS DOMINUS RESURREXERIT ET CONTRA. Etsi enim sacramenta pro temporum ratione discrepent fides tamen una eademque concordat. quia dubitabat de resurrectionis fide. AMBROSIUS IN LIB. Q. Et non est in alio aliquo salus. obseruabant uirgines. DE VIRGINIBUS: Considerate quia uirgines prae apostolis resurrectionem /307/ domini uidere meruerunt. ITEM: Vidit ergo Maria resurrectionem domini. cum hoc sit contrarium dicente propheta /306/ Dauid: In inferno autem quis confitebitur tibi? BEDA IN ACTIBUS APOSTOLORUM DE VERBIS PETRI APOSTOLI: Hic est lapis qui reprobatus est a uobis aedificantibus qui factus est in caput anguli. culmen qui nominis alti A domino dominante trahit. Cuius haec uerba sunt: Sunt haeretici qui dicunt dominum in infernum descendisse et omnibus post mortem etiam ibidem se nunciasse. apparuit primo Mariae Magdalenae. dixerit.

Mox aliis conuiua potens in fragmine panis Agnitus apparuit etc. ut bona mater Grandia diuulgans miracula. 087: QUOD ILLI QUI CUM DOMINO RESURREXERUNT ITERUM MORTUI SUNT ET NON. ATHANASIUS IN SYMBOLO FIDEI: Ad cuius aduentum omnes homines resurgere habent cum corporibus suis. uacuumque uident iam corpore factum. HIERONYMUS SUPER MATTHAEUM: Et multa corpora sanctorum. non ante resurrexerunt quam dominus resurgeret. quidam autem dormierunt. Q. ITEM: Ecclesiam Christus pulchro sibi iunxit amore. SUPER FABRICAM TOTIUS ECCLESIAE: /308/ Descendit ad infernum. Nam missus ab astris Angelus attoniti residebat uertice saxi. 109 . dubia pro certis recipiatis. QUAE SIC INCIPIT. Luce palam dominus prius obtulit. ut dominum resurgentem ostenderent. quae fuit olim Aduenientis iter haec sit redeuntis et index. et post eius resurrectionem apparuerunt multis. quia multi nostrorum dubitant utrum assumpta fuerit simul cum corpore an obierit relicto corpore. Haec est conspicuo radians in honore Mariae Quae cum clarifico semper sit nomine mater. et tamen cum monumenta aperta sint. ITEM: Haec idcirco dixerim. Semper uirgo manes. aliaeque simul cum munere matres Messis aromaticae notum uenere gementes Ad tumulum. sicut filia archisynagogi. sicut Lazarus. surrexerunt. Sed plenum uirtute locum. qui dormierant. de quibus dixit apostolus: ex quibus plures manent usque adbuo. ITEM: Utrum surrexerit nescitur. huius se uisibus adstans. AUGUSTINUS SUPER IOHANNEM. quae postea mortua sunt. quando passus est Christus. IDEM IN SERMONE DE ASSUMPTIONE SANCTAE MARIAE: Ne forte si uenerit uestris in manibus illud apocryphum de transitu eiusdem uirginis. nisi quod hodierna die gloriosa migrauit a corpore. sic eum uolo manere donec ueniam: Sicut ad horam multa corpora sanctorum surrexerunt. Quod multi Latinorum pietatis amore amplius amplectuntur. ut esset primogenitus resurrectionis ex mortuis. IOHANNES CHRYSOSTOMUS HOMILIA XXVIII DE EXPOSITIONE SYMBOLI. quamuis nonnulli astruere uelint eam iam resuscitatam inmortalitate uestiri.ITEM: Hoc luminis ortu Virgo parers. Nam multa corpora sanctorum resurrexerunt cum Christo. ut et ibi a miraculo non uacaret. sicut filius uiduae. Quomodo Lazarus mortuus resurrexit sic et multa corpora sanctorum resurrexerunt. Nam multa corpora sanctorum resurrexerunt cum Christo. praesertim cum ex his nihil aliud experiri potest pro certo.

etiam ad caelos ascendente simul ascendisse credendi sunt. dubiamque fidem sub corde gerebat. Pace salutantis sese intulit. sicuti et de his quos cum domino resurrexisse creditur. nudat latus. quem tumulus susceptum claudere potuit. Qui enim resurgente domino resurrexerunt a mortuis. more mortuorum putant esse reclusos. cum de Dauid loqueretur in testimonium: Et aeputorum. melius totum Deo committimus. custodire non potuit. Cui Didymus cognomen erat. quae pridem patefacta sunt ab eis quibus paulo ante uiui apparuerunt. AUGUSTINUS AD DEOGRATIAS PRESBYTERUM: Sciat sane qui has proposuerit quaestiones. certum non habemus. ut haec omnia praetermittam. Hinc aiunt et ipsum resurrexisse cum caeteris sanctis. non dedignatus apertum 110 . SEDULIUS LIBRO IV: Cum foribus clausis resideret turba fidelis. ambigimus. Sepulcra clausa sunt. Tunc limine clauso. AMBROSIUS IN NATALE MARTYRUM DE RESURRECTIONE: Si martyres nondum liberati sunt ab inferis. propter quos etiam cibum ac potum sumere uoluit. quemadmodum prodire exinde possunt? Ut taceamus quia omnia possibilia sunt Deo et quia clausis tumulis possit corpus spirituale educere. et multa corpora surrexerunt. Neque ulla ratione illorum temeritati fides accommodanda est qui eos postea reuersos in cinerem ac denuo in monumentis. Unde et beatus Petrus dixisse legitur. Christum post resurrectionem cicatrices. quamquam propter cautelam salue fide pio magis desiderio opinari oporteat quam inconsulto definire quod sine periculo nescitur. bibi uinum maum cum [acte meo: In corpore simul et anima ad supernae ciuitatis per ilium meruerunt atria conscendere. reserato aditu tumulus non potuit reddere quem suscepit. Q. quia moriente in cruce domino monumenta aperta sunt. demonstrasse dubitantibus. Verum tamen etiam fortasse plurimi ex eisdem beatis martyribus cum domino resurrectionem corporaliter uel consequenter fuerint consecuti. Et post resurrectionem etus uenerunt in sanctam ciuitatem et apparuerunt multis. Nam depositum corpus perdidit. inquit. 088: QUOD CHRISTUS POST RESURRECTIONEM CICATRICES NON VULNERA DUBITANTIBUS DEMONSTRAVIT ET CONTRA. Iohannis tamen apostoli habemus exemplum. non semel sed saepius. Sed fortasse quis dicat. atque foratas Expediens palmas. quam ut aliud temere definire uelimus /309/ quod non probamus. Nam si legimus prima resurrectionis festiuitate se suscitante domino multa corpora sanctorum uixisse. Donec rursus eo pariter residente ueniret. Quod quia domino nihil impossibile est. Comedi fauum aum melle meo. Fatentur enim quod ueri testes non essent nisi et uera esset eorum resurrectio. ast ibi Thomas. Constitit in medio. monumenta constructa sunt. de quibus profecto nonnulli doctorum senserunt et etiam in suis reliquerunt scriptis quia iam in illis perfecta sit complete resurrectio. quotienscumque resurrectionis /310/ festiuitas celebratur.ITEM: Quid horum uerius censeatur. liberati sunt a peccatis. quasi non sit ausus dicere. cui nihil impossibile est. de quibus euangelista manifeste testatur. quod ipse uel corpus eius apud nos est. toties credamus resurgere eius sanctos? Ubi enim uotorum solemnitas iugis est. III. ut constaret sepultura nec inueniretur sepultus. non uulnera. Qui nunquam subtractus erat. Sed utrum redierint in terrae puluerem. nec nos de beata Maria factum abnuimus. non assumpsit. Hoc enim clausis tumuli foribus gratia resurrectionis ablatum est. Tunc autem illae falsse cicatrices fuissent si nulla uulnera praecessissent. iugis est et donorum. etua apud noa eat. ne illud non corpus sed spiritum esse arbitrarentur et sibi non solide sed imaginaliter apparere. Denique cum sacerdotes honorandi causa corpus inquirerent. cur non. et ideo uacuum remansisse monumentum. cum fratribus una Non fuerat. BEDA SUPER CANTICA LIB.

Hic autem ex alia re uult argumenta deducere. tactuque probari Vulneris. Et quid laudis est. ut omnis creatura in nomine eius precem fundat. Cum uero eis rex fuerit indutus. HIERONYMUS IN EPISTOLA AD PHILIPPENSES: Deitas. Stupore plenum est carnem nostram sursum sedere et adorari ab angelis et archangelis et Cherubim et Seraphim. /311/ Q. quid magnum est. non Deo. nisi sit alius antequam fiat. Alia enim nulla sunt. homo in gloria Dei patris /313/ non potest esse. Arrianus est. In gloria enim Dei patris esse nihil differre a Deo est. qui in similitudinem hominis factus est. In qua ergo forma crucifixus est. et mentem patienter ferre labantis. ut prius donum accepisset quam gereret ad quae gerenda natus est. Per causam enim similis factus est. quam creaturam non negas. Quod ex ipso argumentatus est nomine. CHRYSOSTOMUS IN EPISTOLA AD HEBRAEOS SERMONE III: Et adorent eum. non excelsus erat. Quibusdam tamen uidetur homini donatum esse nomen quod est super omne nomen. Ipsi donatum est nomen super omne nomen ut cum ipsa forma Dei nominetur unigenitus filius Dei. /312/ AMBROSIUS AUTPERTUS IN APOCALYPSI LIB. si in similitudinem hominis factus est homo. qui formam serui accepit. Neque enim cum in forma Dei esset. Quod nulla ratione conuenit ut Dei nomen corpori sit donatum. obediuit. 089: QUOD CREATURA SIT ADORANDA ET NON. ex adoratione uidelicet Christum secundum carnem iussit a cunctis angelis adorari. poenam mortis aeternae patiatur. quae in Christo erat. Nam ei hoc competit qui natus est de Deo. aut non ei genua flectebant. non per substantiam. Sed scriptura illi donatum significat qui se exinaniuit. suscepto homini donauit hoc nomen. ut omnes simul hominem cum uerbo adorent assumptum. sed per naturam et adoptiuo Deo non flectit genu creatura sed uero non creaturae. Quare carnem. quia diuinitati unita est ita ut Deus filius Deus sit et homo. Homini donauit ista. Recte igitur scabellum pedum eius ipsa incarnatio redemptoris dicitur. IDEM SUPER IOHANNEM CAP. ipsa exaltata est. nunquid adorabit. In plenitudine enim diuini tat is es t natus ad omnia agenda quae gessit. CXXXII: Dicunt Arriani. Velut si quis purpuram aut diadema regale iacens inueniat. quia cum aequalis esset. Unde constat hunc natum esse perfectum. Quia nec dignum est ut Deus immutetur in carnem. AUGUSTINUS LIB. cui aeternitas inesse probatur. II CONTRA MAXENTIUM: Quia donauit ei nomen etc. AMBROSIUS IN EPISTOLA AD PHILIPPENSES: Et donauit itti nomen: Perfectum Dei filium natum de Deo qui negat. Dei nomen est. ut homini similis homo factus dicatur? Sed non potest fieri. Nemo enim in similitudinem fit alicuius. qui patri obediuit. periculum mortis incurrit qui ea cum rege adorare contempserit. et sic aduertamus uim locutionis. Denique si hominem separaueris a Deo. nequaquam psalmista diceret: Adorate scabellum pedum eius. nunquam ei seruio. Certe nomen quod est super omne nomen. Caetestium. Nomen enim Dei sed per naturam super omne nomen est. quia filius melior est angelis. Videtur ergo donum patris hoc quod est esse filium. Si homo Deo patri obediuit. ut una gloria sit patris et filii per 111 . III: Nisi enim ipsa humana in Dei uerbo natura ab omni creatura adoranda esset. Si quis ergo contempserit adorare carnem diuinitati unitam. cum diuinitate adoras? Propterea ego adoro eam. quod dixit apostolus? Sed hoc magnum dicit. neque caro hoc possit effici quod est Deus. Superius dixerat quia non per prophetas nobis locutus est sed per filium. In natiuitate enim sua omnia consecutus uidetur. et nomen eius super omne nomen esse Deum. Consideremus nunc dicta. Et quomodo fieri potest ut homo sit in gloria Dei patris? Et si adoptiuus Deus sit.Discipulo monstrare latus. propter quod pro hominibus passus est mortuus. quae sint haec omnia aperit. ITEM SERMONE V: Non enim quemquam angelorum apprehendit.

non solum ipsum cuius adeptio uita beatissima est. ideo. Quid contrarium est. pedes illius tenuissem. animam pertransibit gladius. AUGUSTINUS DE MORIBUS ECCLESIAE CATHOLICAE: Creatura. Deum ergo diligere debemus trinam quandam unitatem. tu me non erubuisti super terram. Paulus clamat. post illa uerba non est locutus in terra. Ego si scissem quis esset. Est enim haec unites naturae. ITEM: Merito ergo ecclesia catholica mater Christianorum uerissima. ad caelum Martyrio aspiciente rediit. Quia 112 . neque nos potest a uanitate separare ueritatique connectere quod subiectum est uanitati. cum omnia filii a patre sint. Statim uero ut Martyrius ad monasterii aditum peruenit. quia spiritaliter et atrociter passe. a quo et cuncta esse creduntur? Substantiam Dei idcirco naturam dicimus. is qui leprosus esse putabatur de collo eius exsiliens et in ea specie apparens. Qui sanctus uir mox ut est monasterium ingressus. Deus et homo Christus Iesus. DE MARTYRIO MONACHO QUI IPSUM DOMINUM IESUM CHRISTUM IN SPECIE LEPROSI SUSTULIT IN HUMEROS ET PORTAVIT: Cumque iam monasterii foribus propinquaret. propterea et plus omnibus doluit in tantum ut animam eius totem pertransiret et possideret uis doloris ad testimonium eximiae dilectionis. eique ascendens dixit. etiam proximi caritatem ita complecteris.communem substantiam et uirtutem. Creatura igitur non est. hesterno autem die me in memetipso suscepisti. quibus pro peccatis suis animae aegrotant. quia natus de illa Christus est. IDEM EIUSDEM LIBRI HOMILIA XIX. nullam nobis adorandam creaturam inducens cui seruire iubeamur. ubi est quem portabas? Cui ille respondit dicens. et tamen nos ad hospitalitatis gratiam pigri sumus. Beata uero Dei genitrix. II HOMILIA III. pondus eius minime sensisset. susceptores suos etiam per semetipsum requirit. spiritualis pater eiusdem monasterii magnis clamare uocibus coepit. tamen in anima. DE HOSPITALI VIRO. 091: QUOD SOLA MARIA IN ANIMA PASSA SIT ET CONTRA. quia omne quod est aut Deus aut creature est. credens omne quod factum est. AUGUSTINUS SUPER EPISTOLAM IOHANNIS HOMILIA IX: Ascensurus dixit uerba nouissima. patrem et filium et spiritum sanctum. qua recognosci ab hominibus solet redemptor humani generis. uanitati subiecta est. 090: QUOD DOMINUS POST ASCENSIONEM NON SIT LOCUTUS IN TERRA ET CONTRA. pati /315/ non potuerunt. Nec mirum. /314/ Ecce in iudicium ueniens dicit: Quod uni ex minimis meis fecistis. QUI IN SPECIE PEREGRINI DOMINUM QUOQUE IESUM SUSCEPIT. ut uariorum. ei pater monasterii dixit. EX SERMONE HIERONYMI DE ASSUMPTIONE SANCTAE MARIAE: Recte igitur beata Dei genitrix et martyr et uirgo fuit. quod alii sancti et si passi sunt pro Christo in carne. Frater Martyri. Ecce ante iudicium cum per membra sua suscipitur. si filius donum a patre accepisse dicitur. purissime atque cautissime colendum praedicas. quomodo enim pondus eius sentire poterat qui portantem portabat? Q. quae immortalis est. Simeon propheta loquens ad eam. cui sold homo subiciendus est. quia in ea parte passa est quae impassibilis habetur. Et tuam. quia frater Martyrius uenit dominum portans. mihi fecistia. ianuas monasterii citius aperite. et ab illa inuiolabili aeternitate. inquit. ut ita fatear. Currite. Ex quo constat. IPSO PROFITENTE ET EI IN SEQUENTI NOCTE PER VISIONEM DICENTE: Caeteris diebus me in membris meis. Tunc idem Martyrius narrabat quia cum eum portasset. currite. Martyri. Et hoc nobis spiritus sanctus praestat. omnis apud te medicine praepolleat. GREGORIUS XL HOMILIARUM LIB. Hinc quoque quod uere passa sit. ego te non erubescam super caelos. Q.

ITEM: Adhuc multa habeo uobis dicere sed non potestis portare modo. Nam Petro sicut bono dispensatori clauem regni caelestis dedit. etiam quando ei dolendi cause existit a corpore. Ambo igitur craues a domino perceperunt. Inchoat itaque motum in omnibus sensibus subtilitate ignis. DOMINUS AD APOSTOLOS SECUNDUM IOHANNEM: Vos autem dixi amicos. ut et intentio sit et actio. Iohanne et caeteris apostolis et intentionis et actionis aequalitas. magis ad animam pertinet quam ad corpus. ITEM: Ubi dicit Petrus animam meam pro te ponam. Animae est enim dolere. AUGUSTINUS DE CIVITATE DEI LIB. quia quaecumque audiui a patre meo note feci uobis. Sed fuit in Petro. docebit uos omnem ueritatem. cum in eo loco doles ubi laeditur corpus. XXII: Si consideremus diligentius. ITEM: Cum multa apostolica uirtute peregisset. 093: QUOD PETRUS VEL PAULUS ET CAETERI APOSTOLI SINT AEQUALES ET NON. PAULUS IN EPISTOLA AD GALATAS: Cum autem Cephas uenisset Antiochiam. iste potentiae. in faciem ei restiti. quo uelut nuntio utitur ad formandum in semetipsa quod extrinsecus nuntiatur. Nimirum et eius dilectio amplius fortis quam mors. licet acute disseratur secundum diuersitatem corporeorum elementorum sensus esse corporis distributos. dolor qui dicitur corporis. AMBROSIUS SUPER LUCAM LIB. I: Gemina uirtus est in homine perfecto. EX SERMONE QUODAM IN PASSIONE APOSTOLORUM PETRI ET PAULI QUI SIC INCIPIT: Cum omnes beati apostoli parem gratiam apud Deum sanctitatis obtineant. 092: QUOD ANTE PENTECOSTEN VEL IN IPSA DE OMNIBUS SINT EDOCTI APOSTOLI ET NON. erat intentio passionis sed nondum actio. quia reprehensibilis erat. Andrea. nescio quo tamen pacto Petrus et Paulus uidentur prae caeteris peculiari quadam in saluatore fidei uirtute praecellere. Ergo beati Petrus et Paulus eminent inter uniuersos apostolos et peculiari 113 . per subtilius corpus agitat uigorem sentiendi. Cum autem uenerit ille spiritus ueritatis. cui sentiendi uis est. non corporis. Q. plus quam martyr fuit. quia mortem Christi suam fecit. Paulo tamquam idoneo doctori magisterium ecclesiasticae institutionis. in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi. ITEM: Clauem quodammodo a Christo scientiae et Paulus accepit.beata Maria mente passe est. Quod quidem ex ipsius domini iudicio possumus approbare. postea tulit crucem atque actionem subiit passionis. Anima tamen. cum corporea non sit. ITEM: Neque enim corpus sentit sed anima per corpus. Sunt enim scientiae thesauri sicut scriptum est. IDEM SUPER GENESIM: Sentire non est corporis sed animae per corpus. scientiae ille. /316/ Q.

cum Petrus apostolus seruare adhuc circumcisione legis consuetudinem uellet. in caeteris caetera. PAULUS IN EPISTOLA PRIMA AD CORINTHIOS: Nouissime autem omnium tanquam /317/ abortiuo uisus est et mihi. ut singuli sanctorum omnes uirtutes habeant et sit totus Christus in cunctis. quondam persecutus sum ecclesiam Dei. qui craues regni caelorum accepit. Puto enim illos aequales esse meritis. id est simulationem.quadam praerogatiua praecellunt. dicit: Sicut carissimus frater noster Paulus secundum datam sibi sapientiam scripsit uobis. nihil debemus sentire discretum. nec Iacobus et Iohannes mortui. nominal. Neque enim Petrus mortuus est. seque etiam minori fratri ad consensum dedit. AMBROSIUS SUPER LUCAM: Sunt aliqui hic stantes qui non gustabunt mortem. Iacobus. EX SERMONE LEONIS PAPAE IN FESTIVITATE PETRI ET PAULI: De quorum meritis atque uirtutibus. Reprehensus est. cui committitur mater. 114 . non laudasset. IDEM AD DAMASUM: Dominus atque saluator omnia non est in omnibus sed pars in singulis. Ego enim sum minimus apostolorum. Solos enim tres istos post haec uerba in diebus octo assumpsit et duxit in mortem. ITEM: Tres autem sold et tres electi Domini. HIERONYMUS AD PAULINUM PRESBYTERUM: Paulus apostolus uas electionis de persecutore mutatus. cui inferi porta praeualere non potuit. essent solute et in caelo etc. Unde inter ipsos quis cui praeponatur incertum est. qui primus solium sacerdotale conscendit. filii tonitrui. quae indocti deprauant ad suam ipsorum perditionem. qui non sum dignus uocari apostolus. hypocrisim. Iohannes. ITEM: Ecce a minore suo reprehenditur et reprehend) non dedignatur. quia ipsis tribus se in monte dominus ostendit. AUGUSTINUS SUPER EPISTOLAM AD GALATAS: Petrus et Iacobus et Iohannes honoratiores in apostolic erant. uerbi gratia in Salomone sapientia. et hoc eius studium discipulis loquens non solum culpam sed quod est maius. atque in eadem re factus est se minor. ut etiam in hoc praeiret. quatinus qui primus erat in apostolatus culmine. GREGORIUS SUPER ElECHIELEM HOMILIA XVIII: Certe Paulus. Gratia autem Dei sum id quod sum. loquens in eis de his in quibus sunt quaedam difficilia intellectu. non ego autem sed gratia Dei mecum. Ecce Paulus in epistolis suis scribit Petrum reprehensibilem. Cum autem finis aduenerit. gloriam resurrectionis uidere meruerunt. quod quaecumque peccata in terra soluerit. Idem uero apostolorum primus. tune omnia in omnibus erit. nouissimus in ordine. sed abundantius illis laboraui. in Petro fides. quod craues regni caelestis accepit. Non ad memoriam reuocat quod primus in apostolatum uocatus est. quia illos et electio pares. atque ei et hoc ipsum placuit quia in his non placuerat quae aliter quam debuerat sensit. Ecce Petrus in suis asserit Paulum in his quae scripserat admirandum. et gratia eius in me uacua non fuit. et labor similes. Certe nisi legisset Petrus Pauli epistolas. donec uideant regnum Dei. dicens: Et simulationi eius consenserant caeteri Iudaci. ITEM: Ergo ut scias quia Petrus et Iacobus et Iohannes mortem non gustauerunt. quia illic ipse reprehensibilis diceretur inuenit. esset primus et in humilitate. quae omnem loquendi superant facultatem. ei in faciem restitit. quia extremus licet plus omnibus /318/ laborauit. et primus in meritis est. quibus in uisum gloriae caelestis assumptis non praeualent terrena sed subiacent. cum a quibusdam detrahi Pauli scriptis agnosceret. Ad montem Petrus ascendit. in Iohanne uirginitas. Si autem legit. et finis fecit aequales. Non de omnibus sed de pluribus dicit. nihil diuersum.

personam ecclesiae figuraret. petra autem erat Christus. super quem posuit et fundauit ecclesiam etc. HIERONYMUS SUPER MATTHAEUM: Haec omnia tibi dabo. Sed scio me postea sic exposuisse quod dictum est: Tu es Petrus. Tunc dixit ei Iesus: Vade retro. quem confessus est Petrus dicens: Tu es Christus. ut subaudiatur. sathana. IDEM AD IUVAIANUM. si cadens adoraueris me. occidi etiam et post diem tertium resurgere. Tu es petra sed tu es Petrus. DE RECITANDO HAERETICORUM BAPTISMO: Manifestum est autem ubi et per quos remissa peccatorum dari possit. ab hac petra appellatus. 094: QUOD PETRUS INSTINCTU DIABOLI DOMINO PERSUASERIT VITARE MORTEM ET CONTRA. HILARIUS SUPER MATTHAEUM: Nam cum praedicare coepisset. uade in ignem aeternum. scandalum mihi es. CYPRIANUS IN EPISTOLA DE DISCIPLINA ET HABITU VIRGINUM: Petrus etiam. qui sensus etiam cantatur in uersibus beati Ambrosii. pati deinde plura a /319/ senioribus plebis et a scribis et principibus sacerdotum. Sed quia infidelitas omnis diaboli opus est. et super hanc petram aedificabo ecctesiam meam. Petro dicitur: Vade retro me. Igitur post praedicationem passionis accipiens diabolus facultatem (usque ad tempus enim ab eo secesserat). quae super hanc petram aedificaretur. sathanas. In eum uero per quem opinio haec suggerebatur conuersus. Denique ita passionem detestatus est ut dixerit absit.SYMBOLUM EPHESINI CONCILII: Denique Petrus et Iohannes aequalis sunt ad alterutrum dignitatis. Non enim dictum est illi. Petri responsione dominus offensus cum opprobrio nominis infidelitatis istius est detestatus auctorem. scandalum mihi es. 115 . cui oues suas dominus pascendas tuendasque commendat. qui contrarius es uoluntati meae. quia incredibile satis apostolis uideretur eum in quo Deus erat esse passibilem. Sed sciens dominus diabolicae artis instinctum Petro ait: Vade retro post me. id est sequere me. adiecit: sathanas. quod est Christus Iesus. ut super hunc intelligeretur. opinionis istius Petro insinuauit adiectum. super quem aedificauit ecclesiam. Non enim conuenit existimare Petro sathanae nomen et offensionem scandali deputari post illa indultae et beatitudinis et potestatis tanta praeconia. oportere se Hierosolymam ire. quo uerbo rerum detestandarum execratio continetur. At ipse conuersus Petro dimit: Vade retro post me. et non dicitur retro me. filius Dei uiui. PAULUS IN PRIMA EPISTOLA AD CORINTHIOS: Fundamentum enim aliud nemo potest ponere praeter id quod positum est. AUGUSTINUS RETRACTATIONUM CONTRA EPISTOLAM DONATIANI: Dixi de apostolo Petro quod /320/ in illo tamquam in petra fundata sit ecclesia. Q. Hic uero addit. 095: QUOD SOLUS CHRISTUS FUNDAMENTUM SIT ECCLESIAE ET CONTRA. non erit istud. Nam Petro primum dominus. uade retro sathanas.sumens hanc humanae infidelitatis occasionem. Q. ubi de gallo gallinatio ait: Hoc ipsa petra ecclesiae canente culpam diluit. dedit ut id solueret in terris quod ille soluisset. apprehendit eum Petrus et ait: Absit a te domine. Ac si Petrus. id est ut exemplo se passionis sequatur. propter quod apostoli et sancti discipuli esse monstrantur. sathana.

Fundamenta eius siue Dei siue certe ecclesiae. secundum metaphoram petrae. per apostolicam tubam in salutem uniuersitatis exiret. ORIGENES SUPER MATTHAEUM: Quaecumque ligaueris super terram. hoc est fidem trinitatis. non erit tibi hoc. quae antea legis et prophetarum praeconio continebatur. si opera habent illa propter quae dictum est illi Petro: Tu es Petrus. caeteraque ex Deo sortiti uocabula sunt. quod est Christus. /322/ petrae largitus est nomen ac. qui credebat in petram Christum. super fidem aedificat quilibet doctor. Doctores autem super his qui probati fuerint. et portae inferi etc. id est remissionem acceperint. In illis erant fundamenta. Consideret. Quae si statim dedisset ei nunquam in eo prauae confessionis error inuenisset locum. ITEM: Hic magistros et doctores significat super fundamentum. sicut scriptum 116 . Quae sunt autem fundamenta. et claues regni caelorum a Christo acceptas docent. domine. ubi primum posita est fides ecclesiae. dicendum est quoniam benedicunt. ECCLESIASTICA HISTORIA LIB. ita et Simoni. qui ab eis ligati fuerint in caelo esse ligatos et qui ab eis soluti fuerint. LEO UNIVERSIS PROVINCIAE EPISCOPIS: Dominus Iesus instituit ut ueritas. quem primum dominus elegit et super quem aedificauit ecclesiam suam. damno afficientur. Sicut ipse lumen apostolis donauit ut lumen mundi appellarentur. qui hoc quaerit. IDEM SUPER MATTHAEUM: Et super hano petram aedifioabo ecolesiam meam. quam priusquam gallus cantaret. Petro illam benedictionem ac potestatem et aedificationem super eum ecclesiae in futuro promissam. Quoniam autem qui episcopatus uendicant locum utuntur hoc textu quemadmodum Petrus. super quem dominus fundauit ecclesiam etc. In quibus magistrorum doctrina in die iudicii in igne reuelabitur. negando contraxerat. Diligit dominus portas Sion. cuius artifex et conditor Deus. et tales sunt ut super eos aedificetur ecclesia Christi. CUM DE GALLO LOQUERETUR: Hoc postremo canente ipsa petra ecclesiae culpam suam diluit. DE OPERIBUS QUINTAE DIEI. Non solum enim Christus petra sed et Petro apostolo donauit ut uocaretur petra. Aliter mihi uidentur portae Sion esse uirtutes. quia in uacuum laborauerunt. nisi pater et filius et spiritus sanctus? Loquitur Paulus: Quasi sapiens architectus fundamentum posui. IDEM IN PSALMO LXXXVI: Fundamenta eius in montibus sanctis. non in praesenti datam. Quos nos possumus dicere montes? apostolos.IDEM DE EODEM AD QUINTUM: Petrus. III: Et uenabuntur eos de omni monte et de oauernis petrarum. Legamus Apocalypsim et Isaiam. DE FIDE NOSTRA ET MONTANI HAERETICI DOGMATE: Si igitur apostolus Petrus. Aedificabo. esse in caelo solutos. homines recte instruere uel praue. inquit. ubi aedificatur ciuitas Ierusalem. /321/ AMBROSIUS IN EXAMERON. IDEM AD MARCELLAM. Et alio loco: Exspectabant enim ciuitatem habentem fundamenta. VI. Manifestum est quod de apostolis scripsit. IDEM SUPER IEREMIAM LIB. ubi consumptis peccatoribus probati manebunt. DE HIS QUAE IN EXPOSITIONE PRIMI PSALMI DICIT ORIGENES: Petrus uero. HIERONYMUS IN EPISTOLA PRIMA AD CORINTHIOS: Si quis enim superacdificat. duas tantum modo epistolas scribit. mercedem retributionis accipient. super quem fundatur ecclesia. recte dicitur ei: aedificabo ecclesiam meam super te. super te ecolesiam meam. ITEM: Absit a te. et XII portae ipsius dicuntur. In illis uero quos ignis exusserit.

prima uoce responderit: non sum. Ille solus erat. ut et hominem credas. Non enim sat est utrumque credere. aequum erat ut interrogatus utrum esset ex discipulis hominis diceret: non sum. Nam qui dixit. non Christum negauit. Sed huius muneris sacramentum ita ad omnium apostolorum officium pertinere uoluit ut in beatissimo Petro principaliter collocaret. Itaque non Christi discipulum se negauit sed hominis negauit esse discipulum. quam periculosum est iusiurandum! Iohannes autem sic posuit quoniam interrogatus ab ancilla Petrus utrum ex discipulis esset hominis illius. qui in principio erat. Denique et Petrus et Paulus hominem negauerunt. Frigus. Nam alibi cum interrogaret dominus discipulos: quem me dicunt esse homines filium hominis? alii Eliam. sicut apostolus Paulus edocuit. cum Deum ante credideris. uoluit nominare dicendo: Tu es Petrus et super hanc petram aedificabo ecclesiam meam. ita per Christum Petrus factus est petra dicente domino: Tu es Petrus et super hanc petram aedificabo ecclesiam meam. ubi non erat qui lucem uideret. Denique ubi iusiurandum est. subiecit: qui suscitauit eum a mortuis. VIII. et ex ipso potuit uerius cognoscere. neque per hominem sed per Iesum Christum et Deum patrem. quem Dei filium noui. Hunc enim in consortium indiuiduae unitatis assumptum. Error Petri 117 . Hoc etiam Marcus. Et tu es illis es. XIII: Consideremus quo in statu Petrus neget. cuius maiestatem nullus locus includit. ex illis utique se esse qui cum Iesu Galilaeo erant uel. id quod ipse erat. Hoc idem et in tertia uoce uterque de quibus proposuimus euangelista cum iuramento respondisse posuerunt. frigus esse non poterat. cui Christus dominus communionem sui nominis libenter indulsit. cauta responsio est. Numquid et ibi negauit quia Christum non hominis filium sed Dei filium maluit confiteri? Certe quid hic putamus ambiguum. quia nesciret hominem. Denique secundum Matthaeum proditus quod cum Iesu Nazareno fuisset. Numquid negauit cum Dei fuisse se filio? Hoc est dicere. Paulus expressit. Non enim erat hominis apostolus. etiam exemplo probatur. Habeant homines locorum uocabula. nisi fidei ordo seruetur.non enim erant qui esse coeperant -. qui secutus est Petrum. ut Marcus posuit. qui erat Christi. Denique ait: Non sum ego. /324/ Rursus cum urgeretur quod ex illis esset. prima uoce Matthaeus posuit respondisse: Nescio quid dicis. nesolo hominem. filius Dei uiui. ut exsortem se mysterii intelligeret esse diuini qui ausus fuisset a Petri soliditate recedere. Denique et Paulus hominis apostolum se esse negauit dicens: Paulus apostolus non ab hominibus. cum Iesu Nazareno. misit me. unus mediator Dei et hominum. Quod si in Petro dubium est. ait: Nescio hominem. quod etiam Christus probauit? Aliud accipe. qui cum Iesu Galilaeo erant? uerbum aeternitatis hoc refugit -. Interrogatus enim Petrus. Dei filium patria non potest nuncupare. Negauit ex illis se esse. ubi ait: Unus enim Deus. /323/ Q. Unde et Moyses ait: Qui est. Nam etsi negauit Petrus. ITEM: Petrum itaque prodenti ancillae quod ex illis esset qui cum Iesu Galilaeo erant. Illius enim est esse. Concordat igitur ubique responsio. non corporis. Sed tamen negauit ex illis se esse.est: In omnem terram exiuit sonus eorum. qua tamen non negare Deum sed a proditione separasse se mulieris uidetur. petra erat Christus. alii Ieremiam dixerunt. nescio Nazarenum. secundum Marcum negauit. Quid tamen negauerit considera. non negauit cum Dei filio. erat. Nam sicut in deserto dominico sitienti populo aqua fluxit e petra. ita uniuerso mundo perfidiae ariditate lassanti de ore Petri fons salutiferae confessionis emersit. Sed ne uideretur ambiguum aliquod incarnationis afferre. Et bene negauit hominem. Petrus autem ait: Tu es Christus. Prius enim mediatorem Dei quam hominem nuncupauit. qui cum Galilaeo erant. Sed frigus erat ubi Iesus non agnoscebatur. quem sciebat Deum. SERMO PRIMUS MAXIMI EPISCOPI IN FESTIVITATE APOSTOLORUM PETRI ET PAULI: Hic est Petrus. quod Dei filium fatebantur. CAP. et ubi negebatur ignis consumens. ut scias euangelistam ueritati quam gratiae plus dedisse. Quod alibi quoque eodem tenore custodit. Frigus erat mentis. aut unum ex prophetis. qui semper est. ut aeterni templi aedificio mirabili munere gratiae in Petri soliditate consisteret. inquit. Ut enim. ut ab ipso quasi quodam capite dona sua uelut in omne corpus diffunderet. Huic et ille profecit. quia nec dominus peieraturum esse memorauerat. AMBROSIUS SUPER LUCAM LIB. Nescio Galilaeum. Quod sensit Petrus. 096: QUOD PETRUS NON NEGAVERIT CHRISTUM ET CONTRA. homo Christus Iesus. Et ut scias hoc uerum esse. Si tempus consideremus. non tamen peierauit.hoc est dicere. Prima igitur uox negantis est Petri.

quia ex eius dicebatur esse discipulis quem hominem in superioribus sunt locuti. ut iustificaretur fatendo quam grauaretur negando -. Lucas quoque scripsit Petrum interrogatum utrum ex illis esset respondisse prima uoce: non noui illum. non cadit. ITEM: Petrus uero sedebat foris in atrio. ego nunquam scandalizabor. donec me ter neges. Christum non negauit. Ibi cadit. tecum paratus sum et in carcerem et in mortem ire Et ille dixit: Dico tibi. hoc est. sod folicius ille cecidit quam alii steterunt. amen dico tibi: non cantabit gallus. Et ait illi Iesus: Amen dico tibi. Non enim sat est inuoluta responsio confitentis Iesum sed aperta confessio. non praecipitatur. quia errauit ut homo. in monte tamen cecidit. quia tu hodie in nocte hac. Et bono negauit. Qui ergo ita confitetur Christum Deum ut hominem neget. priusquam gallus bis uocem dederit. ut non deficiat fides tua. ter me es negaturus. Et iterum negauit cum iuramento. quia non nouisset hominem. Quid prodest uerba inuoluere. in nocte turbatur et ante galli cantum labitur. Petre. MATTHAEUS: Respondens autem Petrus ait illi: Et si omnes scandalizati fuerint in te. Et tamen inter undas licet titubot. hoc et de superioribus deriuatur. An apostolus Petrus. Felicius cecidit quem Christus leuauit. ut remitteretur ei. Aut quia Videbatur negare Christi societatem. non labitur. nam et loquela tua manifestum te facit.Iustus enim in principio accusator est sui -. sacrilegia uestra nescio. Nutat. sicut eum quidam fauore peruerso excusare nituntur. quia non noui hominem. fluitat. priusquam ter me neges. AUGUSTINUS SUPER IOHANNEM TRACTATU LIII: Negauit ille et dizit non num. quia postea recordatus est et fleuit. Nam et tertio quod cum illo uisus esset negauit. si culpa mihi desit. Iterum autem interrogatum quod ex discipulis eius esset Iohannes scripsit negasse. Denique super undas titubat sed dexteram porrigit Christo. Certe cum de homine negat. Sed nos excusamus. LUCAS: Ait autem dominus Simoni: Simon. Exeunte autem illo ianuam. IOHANNES: Dicit ei Petrus: Quare non possum te modo sequi? Animam meam pro te ponam. Et si cecidit. hoc est si non me uindicem. uidit eum alla ancilla et ait his qui erant ibi: Et hic erat cum Iesu Nazareno. Firmior titubatio Petri quam nostra /325/ est firmitas. nisi pater. Cum illo quem hominem nuncupatis non fui sed a Doi filio non recessi. quia interrogatus ab ancilla hominem se nescire respondit? Quasi uero qui hominem Christum negat. Ait illi Iesus: Amen dico tibi antequam gallus cantet. Qui negat hominem /327/ Christum non iustificatur. Et post pusillum accesserunt qui adstabant et dixerunt Petro: Vere et tu ex illis es. At ille negauit coram omnibus dicens: Nescio quid dicis. non pro illo mortuus est Christus. in filium peccauit hominis. utique se negauit. quo nullus ascendit. Ego autem rogaui pro te. ter me negabis. quia sicut per inobedientiam unius 118 . Qui dixit ei: Domine. ibi nutat. Tertio quoque interrogatus ait: Nescio quid dicis. non cantabit hodie gallus. ipse non excusauit. IDEM IN EXAMERON DE DIE V: Non cantabit gallus. In monte cadit sed leuatur a Christo. Rursus secunda uoce secundum Lucam idem Petrus ait: Non sum ego. Tunc coepit detestari et iurare. Respondit Iesus: Animam tuam pro me pones? Amen. Titubauit quidem Petrus in mare sed ambulauit. Et accessit ad eum una ancilla dicens: Et tu cum Iesu Galilaeo eras. non Christum negat. MARCUS: Petrus autem ait illi: Et si omnes scandalizati fuerint in te sed non ego. quia secundum hominem mortuus est Christus. Bene fortis in die Petrus.et ideo fleuit. ut scias non inconsulta effusione sermonis esse /326/ prolapsum sed mentis quoque mutatione prolapsum. Et bene dixit. si uideri uis denegasse? Et ideo Petrus non de industria sic respondisse inducitur. donec ter abneges nosse me. Petrus doluit et fleuit. Ego soleo flere. ut cribraret sicut triticum. non in spiritum sanctum. Quare fleuit? Quia culpa obrepsit ei. et labitur tertio. Maluit uidelicet se negare quam Christum. Nemo enim nouit filium. si non obtineo quod improprie cupio.doctrina iustorum est et titubatio Petri omnium petra est. ecce sathanas expetiuit uos. ubi nemo ambulat. Temerarium quippe erat ut diceret quia nouerat eum quem mens humana non potest comprehendere. et tu aliquando conuersus confirma fratres tugs. Maluit enim ipse suum accusare peccatum.

I MIRACULORUM. id est XIV. anno post passionem domini XXXVII. Q. Galatia. uocabulum sibi apostolus sumpserit. XXVIII: Paulus apostolus post reuolutum anni circulum ipsa die qua Petrus apostolus passus occubuit. malens se negare quam Christum. uico Bethsaida. frater Andreae apostoli et princeps apostolorum. filius Iohannis. Qui negat hominem Christum non resurget in resurrectionem uitae.post episcopatum Antiochensis ecclesiae et praedicationem dispersionis eorum qui de circumcisione /328/ crediderunt. EX DICTIS DIONYSII CORINTHIORUM EPISCOPI DE PETRO ET PAULO: Ambo etenim simul aduentantes et in nostra Corinthiorum ecclesia docuerunt. 098: QUOD PAULUS ANTE CONVERSIONEM QUOQUE TAM PAULUS QUAM SAULUS VOCATUS SIT ET CONTRA. asserens se indignum qui sic crucifigeretur sicut dominus suus. sicut reges solent. Quod ne nos quidem 119 . a quo et affixus cruci. GREGORIUS TURONENSIS LIB. significauit. qui se ter negandum a Petro dixerat. uerbi gratia sicut a Parthis Parthici et Gothis Gothici nominari. una non tamen die eadem sed euoluto anni tempore. Sed et tertio interrogatus cum ait. et per omnem Italiam atque in hac urbe simul docentes etiam martyrio pariter uno eodemque tempore coronati sunt. hoc est reprobando et execrando damnare. ANACLETUS OMNIBUS EPISCOPIS ET SACERDOTIBUS IN EA BENEDICTUS DEUS: Paulus. DE PAULO: Et hic ergo XIV Neronis anno eodem die quo Petrus. secundo Claudii anno. HIERONYMUS DE ILLUSTRIBUS VIRIS CAP. XXV. quid aliud quam periret? BEDA SUPER LUCAM: At ille negauit eum dicene: Mulier non noui illum. ad expugnandum Simonem magum Romam pergit. CAP. et ipse Petrus insinuat. Romae pro Christo capite truncatur sepultusque est in uia Ostiensi. ITEM: Petrus si negato Christo hinc fret. quem cum beato Petro cruce appenso caelum gladio necatum excepit. quasi bene dixerit se illum non nosse. quem apud Cyprum Christi fidei subiecerat. Asia et Bithynia. MARTYROLOGIUM: Commemoratio sancti Pauli apostoli. I: Simon Petrus.hominis etc. ut uir disertus Arator scribit. Quidam pio erga apostolum Petrum affectu locum hunc ita interpretantur. nescio quid dicis. qui se non de industria sed de subreptione locutum subsequentibus manifestat. Iterum quoque inquisitus dixerit: o homo. ECCLESIASTICA HISTORIA LIB. uas eleationia. RUFINUS SECUNDUM ORIGENEM IN EPISTOLA PAULI AD ROMANOS: Quibusdam uisum est quod a Paulo proconsule. Sed haec quam friuola sit expositio. V. quia et per hominem resurrectio mortuorum. quem mens humana nescit comprehendere. et dominus. martyrio coronatus est capite ad terram uerso et in sublime pedibus eleuatis. ibique XXV annis cathedram sacerdotalem tenuit usque ad ultimum annum Neronis. in Ponto. uno die unoque tempore gloriosa morte cum Petro sub principe Nerone agonizans coronatus est. CAP. Cappadocia. non sum. 097: QUOD PETRUS ET PAULUS EODEM PRORSUS DIE NON REVOLUTO ANNI TEMPORE PASSI SUNT ET CONTRA. prouinciae Galilaeae. se sacrilegia illorum nescire. homo. quia nemo nouit filium nisi pater. Q. ITEM CAP. II.

Saulus qui et Paulua. Saulus. Ut enim Scipio subiecta Africa Africani sibi nomen assumpsit. Ecce manus domini super te. eo quod ad uexandum ecclesiam fuisset a diabolo postulatus. qui non sum dignus uecari apostolus. ita et Paulus in gratia proficiens nomen ipsum mutauit. Paulum enim modicum est. Nam et hoc ipsum quod scriptura dicit. Audi. HIERONYMUS AD PAULAM ET EUSTOCHIUM IN EXPOSITIONE EPISTOLAE PAULI AD PHILEMONEM: Neque uero putandum est Saulum ante dictum esse. quomodo fuerit Saulus. FILIUS FUERIT IOSEPH SPONSI MARIAE ET CONTRA. id est primo superbus. id est Abrahae. deinde Paulus. Paulus in Hebraeo mirabilem sonat. ut essent etiam ipso nomine noui. quia et de tribu Beniamin erat. IDEM IN PSALMO LXXI: Primo Saulus. persecutor Dauid. cum gentibus praecepta conscripsit. alios etiam ternis usos esse nominibus. ITEM DE PAULO ET BARNABA: Qui cum Paphum peruenissent. inuenerunt quemdam magum cum proconsule Sergio Paulo. ut Paulus diceretur e Saulo. ita et Paulus ad praedicationem gentium admissus a primo ecclesiae spolio proconsule Sergio Paulo uictoriae suae trophaea retulit erexitque uexillum. euidenter Pauli nomen ueteris appellationis fuisse designat. Saul rex superbus fuit. grandis in Christo. qui et Paulus. Audisti Saulum. Paulus autem appellatus est. non desistis subuertere uias domini. Inuenimus igitur in scripturis aliquantos binis. de tribu Beniamin fuit. in qua hoc nomen familiarius habebatur. inquit. Tunc proconsul credidit. IDEM DE SPIRITU ET LITTERA: Paulus cum Saulus prius uocaretur non ob aliud. cum Paulus proconsul per eius militiam sub iugum Christi tui esset missus. audi et Paulum: Ego enim sum. quod et magis appellationi patriae uernaculum /329/ uidebatur. et circuiens quaerebat qui ei manum daret. Minimus in se. ita et pro Saul quisque Saulus in nostra lingua dicatur. repletus spiritu sancto. et quomodo sit Paulus: Qui fui. non mirum est hebraea nomina ad similitudinem Graecorum et Romanorum casuum declinari. Tamen quia nulla talis in scripturis diuinis consuetudo deprehenditur. 120 . magis ex his quae in exemplo sunt absolutionem quaerimus. ait scriptura. ut sicut pro Ioseph Iosephus et pro Iacob Iacobus. FRATER DOMINI. IDEM SUPER EPISTOLAS PAULI: Sicut in aliorum sanctorum. sed gratia Dei sum id quod sum. Diligenter attende quando primum Pauli nomen acceperit. inquit. perseautor et blasphemua et iniuriosus. qui acoaptia Barnaba et Paulo desiderabat Dei ab eis audire sermonem. Reuera mirum ut post Saul. postea humilis. et non Saul. VIII: Ipse minimus apostolorum. 099: QUOD IACOBUS IUSTUS. profectu et incremento /3330/ mutate sunt nomina. de persecutore uas fieret electionis. Si quidem et ille Saul rex. Q. quantum mihi uidetur. uenerunt Pamphiliae. et donec quidem genti propriae ministrabat Saulus esset uocitatus. et eris caecus usque ad tempus. Confestimque cecidit super eum caligo. Et cum a Papho nauigassent Paulus et qui cum eo erant.usquequsque euacuandum putamus. Resistente itaque mago et a fide Sergium deprauante. Petri et caeterorum. ex superbo modicus. quod interpretatur rex petitus. hoc nomen elegit nisi ut se ostenderet paruum tanquam minimus apostolorum contra superbos et de suis operibus praesumentes pro commendanda Dei gratia. quia persecutus sum ecclesiam Dei. Quod autem Saulus a nobis dicitur. Secundum hanc ergo consuetudinem uidetur nobis et Paulus duplici usus uocabulo. ipse quoque ex Saulo Paulus uocari amauit ob tam magnum insigne uictoriae. AUGUSTINUS CONFESSIONUM LIB. Ex Saulo factus est Paulus. Si autem et interpretatio nominis quaeritur. intuens in eum dixit: O fili diaboli. minimus apostolorum.

qui iustus cognominatus est ab antiquis uirtutum merito et insignis uitae priuilegio. qui dicebatur iustus. filius. natus esse monstratur. PRIMUS FUERIT EPISCOPUS HIEROSOLYMAE ET CONTRA. IDEM IN EPiSTOLA AD GALATAS: Iacobus frater domini dicitur. Hunc. Iacobe. MATTH. 121 . ut ex uirginali coniugio uirgo filius nasceretur. inquam. Si enim in uirum sanctum fornicatio non cadit. EX PRAEFATIONE NICAENI CONCILII: Nam et Hierosolymitanus episcopus ab omnibus habetur honorabilis. Alius autem est ille qui ab Herode capite caesus est. et aliam eum uxorem habuisse non scribitur (Mariae autem quam maritus putatus est habuisse. post passionem domini statim ab apostolis Hierosolymorum episcopus ordinatur. sorore matris domini. ut nonnulli existimant. quondam desponsata ei fuerat uirgo Maria. sicut Clemens in VI dispositionum libro asserit dicens: Petrus et Iacobus et Iohannes post assumptionem saluatoris quamuis ab ipso fuerint omnibus paene praelati. qui dicebatur iustus. scilicet liberos materterae eius. CAP. Surge. quoniam de Maria Cleophae. cuius Iohannes in libro suo meminit. II. XXII: Fertur Iacobus apostolus. filius Ioseph ex alia uxore. quod plerique non tam pia quam audaci temeritate confingunt. Sed consobrinos saluatoris fratres eius hic intelligere debemus. /332/ Q. tamen non sibi uendicant principatus gloriam sed Iacobum. Unde et frater domini appellatus est. primum historiae tradunt suscepisse ecclesiae quae Hierosolymis est sedem. IDEM ADVERSUS HELVIDIUM: Possumus hac existimationis possibilitate contendere plures quoque uxores habuisse Ioseph. GREGORIUS TURONENSIS HISTORIARUM LIB. HIERONYMUS DE ILLUSTRIBUS VIRIS CAP. quem fratrem domini nuncupant pro eo quod Ioseph fuerit filius ex alia uxore progenitus. maxime quoniam illic primus beatissimus Iacobus. II: Iacobus qui appellatur frater domini. Tertia demum die rediens dominus spoliato Tartaro cum triumpho Iacobo se ostendens ait. Fuit autem filius Ioseph qui nuncupatus est pater domini. Iacobus iste constitutus erat ab apostolis episcopus Hierosolymae. custos fuit potius). qui pater domini meruit appellari. /331/ cum dominum iam mortuum uidisset in cruce. sororis matris domini. relinquitur uirginem eum mansisse cum Maria. CAP. et de his esse uxoribus fratres domini. quia iam a mortuis resurrexi. ECCLESIASTICA HISTORIA LIB. FRATER DOMINI.: Quidam sequentes deliramenta apocryphorum suspicantur fratres domini foris stantes esse filios Ioseph de quodam muliercula. Ego mihi plus uendico. Iacobum. comede. id est matris Iacobi minoris et Iudae et Ioseph. apostolorum episcopum statuunt. detestasse ac iurasse nunquam se comesurum panem nisi dominum cerneret resurgentem. unum. cognomento iustus. ut autem mihi uidetur Mariae. ECCLESIASTICA HISTORIA.AMBROSIUS IN EPISTOLA AD GALATAS: Nisi Iacobum fratrem domini. a Petro Iacobo et Iohanne apostolis est ordinatus episcopus. qui etiam secundum carnem frater domini nuncupatus est. II. etiam ipsum Ioseph uirginem fuisse per Mariam. I. LIB. 100: QUOD IACOBUS IUSTUS. Tu dicis Mariam uirginem non mansisse. IDEM CXXX CAP. qui de pinna templi deiectus fullonis uecte percussus est et morti traditus. Hic est Iacobus iustus. I: Iacobum qui dicebatur frater domini pro eo quod esset filius Ioseph qui Christi quasi pater habebatur. CAP. I: Duos autem fuisse Iacobos constat.

Philippus autem descendens in ciuitatem Samariae praedicabat illis Christum. Igitur qui dispersi erant pertransibant euangelizantes uerbum. II. donec uideant regnum Dei. IDEM SUPER LUCAM: Sunt aliqui hic stantes qui non gustabunt mortem. HIERONYMUS DE ILLUSTRIBUS VIRIS CAP. filius lebedaei. et elegerunt Stephanum uirum plenum fide et spiritu sancto et Philippum et Prochorum etc. CAP. filii tonitrui. Iacobus. Nos uero orationi et ministerio uerbi instantes erimus. 101: QUOD IACOBUS IUSTUS. II: Iacobus. Neque enim Petrus mortuus est nec Iacobus et Iohannes. Hic ab Herode tetrarcha gladio caesus occubuit. et in occasum mundi lucem praedicationis infulsit. ECCLESIASTICA HISTORIA LIB. /333/ qui craues regni caelorum accepit. unanimiter audientes et uidentes signa quae faciebat. cui committitur mater. quartus in ordine. Ad montem Petrus ascendit. Nondum 122 . PRIMAM DE VII CANONICIS EPISTOLAM SCRIPSERIT ET CONTRA. sepultus in techa marmorica. frater Iohannis. quia recepit Samaria uerbum Dei. Q. ACTUS APOSTOLORUM: Conuocantes autem duodecim multitudinem discipulorum dixerunt: Non est aequum nos derelinquere uerbum Domini et ministrare mensis. miserunt ad eos Petrum et Iohannem. II: Iacobus qui appellatur frater domini. uiros ex uobis bond testimonii septem plenos spiritu sancto et sapientia. et trahens uiros ac mulieres tradebat in custodiam. orauerunt pro ipsis ut acciperent spiritum sanctum. /334/ et omnes dispersi sunt per regiones Iudaeae et Samariae praeter apostolos. quae de VII canonicis est. ITEM: Solos enim tres istos duxit in montem. Q. qui appellatur frater domini. XXII: De Iacobo iusto. Saulus uero deuastabat ecclesiam per domos intrans. FRATER DOMINI. quibus in uisum gloriae caelestis assumptis non praeualent terrena sed subiacent. AMBROSIUS IN EPISTOLA AD GALATAS: Nisi Iaeabum fratrem domini. fratres. qui primus solium sacerdotale conscendit. atque Hispaniae et occidentalium locorum gentibus euangelium praedicauit. Iacobus iste constitutus erat ab apostolis episcopus Hierosolymae. qui erant Ierosolymis. ITEM: Facta est autem in illa die persecutio magna in ecclesia quae erat Hierosolymis. cognomento iustus. cuius illa habetur epistola quae prima scribitur inter eas quae catholicae appellantur. duodecim tribubus quae sunt in dispersione gentium scripsit. Intendebant autem turbae his quae a Philippo dicebantur. ITEM: Tres autem soli et tres electi domini. ISIDORUS DE VITA ET OBITU SANCTORUM PATRUM: Iacobus. Iohannes. Qui cum uenissent. quos constituamus super hoc opus. unam tantum scripsit epistolam. ITEM: Cum autem audissent apostoli. Et placuit sermo coram omni multitudine. 102: QUOD PHILIPPUS DIACONUS ET PHILIPPUS APOSTOLUS IDEM NON FUERINT ET CONTRA. Considerate ergo.HIERONYMUS DE ILLUSTRIBUS VIRIS CAP. post passionem domini statim ab apostolis Hierosolymorum episcopus ordinatur.

Hic etenim Polycrates Victori. Quanto fides fortior tanto spiritualis impetus maior. ITEM: Spiritus domini rapuit Philippum uel spiritus irruit in eunuchum fortiter. edocere conueniens puto. scribens et ipsius et Philippi apostoli ac filiarum eius pariter meminit dicens. Caesaream Palaestinae dicit. Si enim apostolus esset. chrismate inungit quod ab episcopo consecratum est. a quo tamen nec manus impositionem nec spiritus sancti inuocationem legimus factam. ex parte iam diximus. quia gentes baptizabant. nec inuocatione sed sponte spiritum descendisse. quod solus episcopus facit. EUSEBIUS CAESARIENSIS EPISCOPUS IN ECCLESIASTICA HISTORIA LIB. cum ueniet in gloria et requiret omnes 123 . ITEM POST ALIQUA: Philippus. aut quis arceret ab aqua. ITEM MULTIS INTERPOSITIS LUCAS. Ephesii episcopi. DE PHILIPPO APOSTOLO: In Ierapoli. cum tradit spiritum paraclitum baptizatis. /335/ ubi infra domum describitur habuisse. et accipiebant spiritum sanctum. et intrantes domum Philippi euangelistae. USUARDUS IN MARTYROLOGIO. RABANUS IN EISDEM ACTIBUS APOSTOLORUM: Cum uero credidisset Philippo euangelizanti. nunc etiam de loco quietis eius secundum fidem Polycratis. qui primus Samariae Christum praedicauit. ITEM. iuxta quem tres uirgines filiae ipsius prophetissee tumulatae iacent. sicut iam superius inseruimus. Quis enim posset prohibere spiritum domini. in quo spiritus descenderat? ITEM: Huic autem erant fitiae quattuor uirgines prophetantes. ex hoc quod spiritus irruit in eunuchum. Asiae ciuitatem. XXIX: Igitur quia de uita et exitu Petri uel Pauli in superioribus explanauimus sed et tempus Iohannis. apud Ierapolim. quod solis episcopis licet. ut apostoli contra Iudaeos accusantes eos excusationem haberent. ISIDORUS IN LIB. VIII ID. Huic autem erant filiae quattuor uirgines prophetantes. qui erat unus de septem. IUN: Natalis beati Philippi. DE ORTU ET OBITU PATRUM. nec non et cubiculum quattuor filiarum eius uirginum prophetantium. quod magna lumina in Asiae partibus dormierunt. Philippus de numero disseminatorum fuit. Cadauer eius simul cum filiabus suis requiescit. episcopo urbis Romae. Dicunt quidam istum Philippum fuisse apostolum et unum de duodecim sed non uidetur uerum secundum seriem huius libri. manum imponere posset. quae usque hodie monstratur. qui Samariae euangelizabat.enim in quemquam illorum uenerat sed baptizati tantum erant in nomine domini Iesu. quo uita excessit. ut spiritum acciperent. non tamen frontem oleo signat. BEDA IN EISDEM ACTIBUS APOSTOLORUM: Philippus autem descendens in ciuitatem Samariae. CAP. Hic signis et prodigiis inclitus apud Caesaream requieuit. qui fuit unus de septem diaconibus. /336/ crucifixus lapidatusque obiit. Unde apparet in primitias gentium non manus impositione. ex quibus Philippus postquam paene Scythiam ad fidem Christi conuertisset. DE SE ET PAULO AIT: Alia autem die profecti uenimus Caesaream. Frigiae prouinciae urbe. III. KALENDIS MAIIS: Natalis apostolorum Philippi et Iacobi. quae suscitabit dominus in nouissimo die aduentus sui. ITEM: Donec ueniret caesaream. sicut et in apostolos uenit. mansimus apud eum. dicitur Philippum apostolum fuisse. Alibi filiae Philippi apostoli prophetissae leguntur fuisse sed ueritati huius loci non est contradicendum nisi fortasse uterque filias habuisse prophetissas intelligatur. unus de septem fuit. QUI HAEC SCRIPSIT. Nam presbyter siue praesente episcopo siue absente cum baptizat. glorioso fine quieuit. Nam quarta filia illius plena spiritu sancto in Epheso occubuit. Tunc imponebant manus super illos.

mansimus apud eum. cuius sepulcrum extat apud Ierapolim. Asiae urbem. Et in medio similitudo quattuor animalium.sanctos suos. qui quasi de homine exorsus est scribere: Liber 124 . et martyr et doctor optimus. qui fuit sacerdos Dei. et ipse ut esset uirgo. id est. AMBROSIUS IN II EPISTOLA AD CORINTHIOS: Omnes apostoli exceptis Iohanne et Paulo uxores habuerunt. apud Ephesum dormiuit. quam se ideo negat circumducere. quem cum Proculo disputans scribit. sicut et caeteri apostoli? IDEM DE ILLUSTRIBUS VIRIS: Iacobus. /338/ Q. fuit perpetuae uirginitatis. fratres. Sed et Gaius. HAIMO IN I EPISTOLA AD CORINTHIOS: Volo autem omnes homines esse sicut me ipsum. frater domini. in quibus requiescunt in somno pacis. Huic autem erant uirgines filiae quattuor prophetantes. cum suadens perpetuam castitatem intulerit: Volo autem omnes homines esse sicut me ipsum. cum adhuc apud Caesaream degerent. Dico autem de Philippo. quia omne perfectum desursum descendit ubi non sunt nuptiae. sicut ego amo. quod. scribens aduersum eos qui nuptias spernunt. III. et uultus eorum facies hominis et facies leonis et facies uituli et faotes aquilae. Prima hominis facies Matthaeum significat. qui supra pectus domini recumbebat. Post haec autem quattuor fuerunt Philippi filiae. HIERONYMUS AD EUSTOCHIUM VIRGINEM: De uirginibus. EX GENERALI PRAEFATIONE HIERONYMI IN QUATTUOR EVANGELIA: Haec igitur quattuor euangelia multo ante praedicta et Ezechielis quoque uolumen probat. nunquam tonsus est nec unctus nec usus balneo. una cum filiabus suis. qui erat ex septem. non fuit imperii sed propriae uoluntatis. cuius ante mentio facta est in dialogo suo. qui fuit unus ex apostolis qui dormiuit apud Ierapolim. frater domini. inter caetera etiam haec dicit: An et apostolos improbant? Petrus enim ac Philippus et uxores habuerunt. inquit. Dicit ergo ita: Venimus. pontificale petalum gestans. cuius uoces annotauimus. Virgo uirginitatem docet. ut ad praedicationem euangelii expeditior fiat. et amare uirginitatem. uinum et siceram non bibit. ut Iosephus quoque refert. sed et duse eius filiae inibi uirgines consenuere. et filias etiam uiris nuptum dederunt. adiecisse sufficiat. inquit apostolus. Omne datum optimum etc. Et alia eius filia spiritu sancto repleta permansit apud Ephesum et Iohannes ille. 104: QUOD IN FIGURIS QUATTUOR ANIMALIUM MATTHAEUS PER HOMINEM MARCUS PER LEONEM PRAESIGNATUS SIT ET E CONVERSO. Et in alio loco: Nunquid non habemus potestatem mulieres circumducendi. 103: QUOD OMNES APOSTOLI EXCEPTO IOHANNE UXORES HABUERINT ET CONTRA. Q. Neque enim audiendi sunt qui eum uxorem habuisse confingunt. De his autem et Lucas in Actibus apostolorum meminit. Ipse scribit in epistola sua: Nolite errare. CAP. inquit. de filiabus Philippi simul et obitu ipsius consonis uocibus memorat dicens. XXVIII: Clemens sane hic. genua eius creduntur traxisse camelorum duritiam. sicut ego sum. in quo prima uisio ita contexitur. uellem omnes homines esse uirgines. Sed et Paulum non taedet apostolum in quodam epistola sua mentionem uel salutationem facere comparis suae. EUSEBIUS CAESARIENSIS EPISCOPUS IN ECCLESIASTICA /337/ HISTORIA LIB. praeceptum domini non habeo. IDEM CONTRA IOVINIANUM: Iacobus. si fieri posset. ex utero matris sanctus fuit. Haec etiam de locis. Caesaream et ingressi in domum Philippi euangelistae. carnem nullam comedit.

in quo uox leonis in heremo rugientis auditur. tunc iste domini labia osculabatur. AUGUSTINUS DE CONCORDIA EVANGELISTARUM LIB. Magis etenim uirtutem doctoris ostendit. tunc discipulus Gehennam intrauit. ante traditionis horam accessit meretrix uas alabastrum manibus portans. BEDA SUPER APOCALYPSIM: Et animal primum simite leoni etc. qui neque stirpem regiam neque sacerdotalem uel cognationem uel consecrationem narrare uoluit. 125 . aquila ascendendo. Secunda Marcum. Marcus leonis. Tertia uituli. hominem in Marco. quae homo Christus operatus est. EX HOMILIA IOHANNIS EPISCOPI DE PRODITIONE IUDAE: Tunc abiit unus de duodecim etc. et in quo ut rex a rege timetur. IDEM IN PROLOGO EXPOSITIONIS SUAE SUPER LUCAM: Quod uero ais mouere quosdam quare in apocalypsi noua interpretatione Matthaeum leoni. et paucis etiam unde hoc affirmaret adiunxi. Beatus autem Augustinus iuxta ordinem libri istius Matthaeum in leone dicit intelligi. Quando illa osculabatur pedes. Q. reotas facite uias eius. ut susciperetur. qui regiae dignitatis in Christo prosapiam narrat. quae magis tota fuerat perscrutanda. et incunctanter ualuit retinere sed necessitate nolebat bonum efficere. Marcum homini assignare uoluerim. a magis adoratur. Iohannes aquilae. Multo enim congruentius ille qui regiam Christi personam maxime commendauit. Dominus Iesus Christus totum impleuit. homo nascendo.generationis Iesu Christi. et ad ultimum segregat oues ab haedia Facies uero hominis Marcum significat. qui et meretrices ad obediendum conuolare perfecit. Quid igitur qui meretricum mores ualuit commutare. quam illi qui hominem Matthaeo. I: Unde mihi uidentur qui ex apocalypsi illa quattuor animalia ad intelligendos quattuor euangelistas interpretati sunt. discipulum non retinere? Valde. et tertium simile homini. filii Dauid. uitulum in Luca. Ante proditionis tempus. qui assumptis pennis aquilae et ad altiora festinans de uerbo Dei disputat. et unguentum domini capiti supra effudit. quia non mea noua sed antiqua patrum explanatione traditum dixi. EX QUADAM EIUS ALIA PRAEFATIONE. intueri debuerant quicumque illi sunt quos hoc mouet. quae euangelistam Lucam a lacharia sacerdote sumpsisse initium praefigurat. Haec animalia multifarie interpretantur. et tamen in eis uersatus ostenditur. uitulum Lucae. filii Abraham. non de tota intentione euangelistarum. tunc iste pretium magistri sanguinis postulabat. leonem Iohanni tribuerunt. quoniam discipulum reperis proditorem. inquam. 105: QUOD EADEM MARIA TAM CAPUT DOMINI QUAM PEDES UNXERIT ET CONTRA. De principiis enim librorum quandam coniecturam capere /339/ uoluerunt. Quarta Iohannem euangelistam. probabilius aliquid attendisse illi qui leonem in Matthaeo. Quibus cunctis perspicue ostenditur. Lucas uituli. per leonem accipitur. Quod autem per uitulum Lucas significatus sit. aquilam Marco. et quando prostituta lupanar exiuit. Neque enim mihi a me ipso ita uisum sed ita a beato Augustino expositum fuisse memoraui. quattuor tantum debere euangelia suscipi. qui nihil de regali uel sacerdotali domini potentia locutus. ubi etiam rex cum seruis rationem ponit. neutri dubitauerunt. Unde et apocalypsis introducit quattuor animalia plena oculis dicens: Animal primum simile leoni. uox clamantis in deserto: parate uiam domini. Ideo dixi tunc ut non magistrum infirmitatis accuses. aquilam in Iohanne intellexerunt. leo resurgendo. tantum hominis Christi gesta simpliciter narrat etc. tantum hominis figura in illis quattuor animalibus significatus uidetur. et secundum simile uitulo. Marcus ergo. qui et uicit leo de tribu Iuda. QUAE SIC INCIPIT. rex nuptias filio fecit. Catulus enim leonis Iuda. IMPRIMIS QUAERENDUM EST: Quattuor euangelistae quid significant? Matthaeus faciem hominis. et quartum simile aquilae uolanti. uitulus immolando. Quando illa mercedem sui corporis abdicabat. ut proderet. /340/ paulo ante meretrix subito pudica processit.

non potest introire in regnum Dei. BEDA SUPER LUCAM LIB. Credit autem et catecuminus in crucem domini sed nisi baptizatus fuerit in nomine patris et filii et spiritus sancti. De illa autem nihil tale scriptum sit. Sed prius notandum quod. me autem non semper. nullus praetermissus est. ubicumque praedicatum fuerit hoc euangelium in toto mundo. III: Et ecce mulier. nec potuerit statim capite domini meretrix digna fieri. amen dico uobis. remissionem non potest accipere peccatorum nec spiritalis gratiae munus haurire. quia haec lacrimis lauerit et crine pedes terserit et manifeste peccatrix appelletur. sicut narrantibus Matthaeo et Marco didicimus. secundo autem in Bethania non iam peccatrix sed sancta. sororem Lazari. Matthaeum uero et Iohannem et Marcum non de peccatrice dixisse. Non quia omnes in eum credunt et baptismo eius abluuntur sed quia nemo iustificatur nisi in eum credat et baptismo eius abluatur. Venit ergo non peccatrix illa sed sancta. dat nobis occasionem intelligentiae. sicut Lucas refert. Nec dubitandum est quod et ipsa sit mulier quae. 126 . Quia et unaquaeque fidelis anima prius et domini pedes humiliata peccatisque absoluenda curuatur. id est unguentum fidelissimum. AUGUSTINUS IN LIBRO DE NATURA ET GRATIA: In eo quod dictum est. Scio quippe Lucam de peccatrice. Et ne putaretur leue esse quod fecerat. dominus respondit: Quid molesti estis mulieri? Opus bonum operata est in me. et confessionis suae honorauit unguento. non stat baptismatis sacramentum. Nisi enim quis renatus fuerit ex aqua etc. bis eodem functam /341/ obsequio. deinde augescentibus per tempora meritis laetae fidei flagrantia domini quasi caput odore perfundit aromatum. habens alabastrum unguenti preciosi. aqua. quae erat in ciuitate peccatrix etc. Semel quidem hoc loco cum primo accedens remissionem meruit peccatorum. et nardum pisticum. Quod et regulae allegoriae pulcherrime congruit. AMBROSIUS DE SACRAMENTIS SERMONE I: Cognosce quod aqua non mundat sine spiritu sancto. Nec iterum sine aqua regenerationis mysterium est. crine detersit. per unius iustitiam in omnes homines in iustificationem uitae. non solum pedes domini Maria sed et caput nardo perfudit. in memoriam eius. non illa peccatrix sed sancta. lacrymis coepit rigare pedes eius et capillis suis tergebat et osculabatur et unguento ungebat. Q. Verum qui diligentius inuestigant. inueniunt eandem mulierem. illa super caput Domini fudit unguentum. Mariam uidelicet Magdalenam. Pauperes enim semper hababitis uobiscum. dicens: Amen. dicetur et quod haec fecerit. de qua nunc mihi sermo est. ad aliud quid et non ad ecclesiam referendum. et magna fidei praemia repromittit. cuius nomen quoque Iohannes inseruit. indignantibusque discipulis et maxime proditore quod non fuisset uenditum et pretium illius in alimentum pauperum distributum. IDEM IN HOMILIA FERIAE TERTIAE POST RAMIS PALMARUM: Altera soror Lazari Maria in magnae dilectionis indicium accepit libram unguenti. quia si unum horum detrahas. non solum pedes sed et caput eius unxisse reperitur.HIERONYMUS SUPER OSEE IN PROLOGO: Haec est mulier meretrix et adultera quae in euangelio pedes domini lauit. Ideoque legisti quod tres testes in baptismate unum sins. quondam peccatrix ad dominum cum alabastro uenit unguenti. et unxit pedes Iesu et extersit capillis suis. amen dico tibi nisi quis renatus fuerit ex aqua et spiritu /342/ sancto. sanguis et spiritus. nardi pistici preciosi. et effudit super caput Iesu. Quidam dicunt hanc eandem non esse mulierem quae imminente dominica passione caput pedesque eius unguento perfudit. In figura ergo istius quae nunc loquitur: Nardus mea dedit odorem suum. et stans retro secus pedes eius. Quid enim aqua sine cruce Christi? Elementum commune sine ullo sacramenti effectu. 106: QUOD SINE BAPTISMO AQUAE NEMO IAM SALVARI POSSIT ET CONTRA. HIERONYMUS DAMASO SECUNDO TRACTATU SUPER CANTICA CANTICORUM: Loquitur euangelium quia uenit mulier habens alabastrum unguenti. sicut Iohannes narrat. nardi pistici preciosi. SECUNDUM IOHANNEM: Respondit Iesus: Amen.

excepto martyrio. quod etiam atque etiam considerans inuenio non tantum passionem /344/ pro nomine Christi id quod ex baptismo deerat posse supplere sed etiam fidem conuersionemque cordis. ualet utique ad eorum celebrationem. sic in infantibus. beatus Cyprianus non leue documentum assumit. uitam aeternam habere credimus. alia non minus generaliter aqua et spiritu. cum peccauit in altero. qui in ipso loquitur. Alienum quippe opus est. Ille manus impositione pontificis accipit spiritum sanctum. nisi commoriantur ei et sepeliantur in baptismo. non intrabit in sententia istos fecit exceptos. nec uitam aeternam. non potest introire in regnum Dei. Alioquin nato saluatore et crucifixo pro omnibus nobis non fuerat necessarium ut renasceremur et similitudini mortis eius complantaremur. IX: Non sufficit hominum redemptioni crucifixum esse Christum. LIB. si forte ad celebrandum mysterium baptismi in angustiis temporum succurri non potest. qui certe nondum possunt 127 . nec regnum caelorum potest quisque accipere. Quod traditum tenet uniuersitas ecclesiae. Ideo cum pro eis oratur. SECUNDUM MATTHAEUM: Qui autem perdiderit animam suam propter me /343/ inueniet eam. absque sacramento baptismatis praeter eos. Neque enim latro ille pro nomine Christi crucifixus est sed pro meritis facinorum suorum nec quia credidit passus est sed dum patitur. si quis non renatus fuerit ex aqua et spiritu sancto. ubi ait: Qui me confessus fuerit etc. Sed tunc impletur uisibiliter. illi non. quod nullus istorum potest dicere cur illi paruulo detur. inueniet eam. Et sicut in illo latrone quod de baptismi sacramento defuerat compleuit omnipotentis benignitas quia non superbia uel contemptu sed necessitate defuerat. quia ipsi respondere non possunt. sicut alienum opus fuit. perfecta salus est. eadem gratia omnipotentis explere credenda est. sic cum et ipsa praesto est. Hoc et martyr coram persecutore facit. ITEM: Omnis ergo qui confitebitur me coram hominibus. GENNADIUS DE ORTHODOXA FIDE ECCLESIASTICORUM DOGMATUM: Nullum catecuminum quamuis in bonis operibus defunctum. quod ait apostolus: Corde creditur ad iustitiam. ore autem confessio fit ad salutem. hic ipsi Christo commoritur. cum sit utrumque in potestate Dei et sine illo sacramento nemo intret in regnum Dei. Sed cum sine hoc sacramento nemo hominum salutem consequatur. AUGUSTINUS DE UNICO BAPTISMO LIB. IDEM DE FIDE AD PETRUM: Ex illo tempore. cum credit per alterum. cum baptizantur paruuli infantes. non est saluatus cruce Christi qui non est crucifixus in Christo. confitebor et ego eum coram patre meo. et in alio loco: Qui perdiderit animam suam propter me. RESPONSIONES PROSPERI AD RUFINUM CAP. Ille communicauit eucharistiae in commemoratione mortis domini. Non est autem crucifixus in Christo qui non est membrum corporis Christi. IV: Baptismi uicem aliquando implere passionem de latrone illo cui non baptizato dictum est: Hodie mecum eris in paradiso.IDEM DE CORREPTIONE ET GRATIA: Ut immorer etiam in baptismate paruulorum. XIII: Qui enim dixit. qui baptizati moriuntur. quod non ex impia uoluntate sed ex aetatis indigentia nec corde credere ad iustitiam possunt nec ore confiteri ad salutem. ut impleatur erga eos celebratio sacramenti. Nec est membrum corporis Christi qui non per aquam et sanguinem induit Christum. quo saluator dixit. ITEM: Sicut autem in latrone per necessitatem baptismus corporaliter defuit. dum non est ipse qui loquitur sed spiritus patris. si per necessitatem desit quod latroni affuit. in illo latrone declaratum est. perficitur salus. hic habitaculum efficitur spiritus sancti. si quis non renatus fuerit ex regnum caelorum. quia per pietatem spiritualiter affuit. qui in ecclesia catholica sine baptismate sanguinem fundunt. Baptizandus confitetur fidem suam coram sacerdote. cum mysterium baptismi non contemptus religionis sed articulus necessitatis excludit. Quantum itaque ualeat etiam sine uisibili baptismi sacramento. credidit. AUGUSTINUS DE CIVITATE DEI.

nescio. de innumerabilibus caeteris. quod postea [ex] persecutionis tempore nonnulli clanculo impetrare potuerunt? Quid et si antequam teneretur? Nam si eos. de quibus sorore orante liberatus est. cum sit incertum magisque baptizatum fuisse credendum est. de Tito. de quibus scriptum non est utrum fuerint baptizati. De Petro autem intelligitur in eo quod a domino audiuit." hoc et alios rectores sanctae ecclesiae ante nos posuisse in suis libris inuenimus. ignoro. uel de fratre sanctae Perpetuae Dinocrate. quamuis potuerit iudicio diuino inter eos deputari qui martyrii confessione /346/ purgantur. Neque ullo modo dicenda est conuersio cordis ad Deum. noli dicere infantes." non satis idoneum posui illius latronis exemplum. Exempla enim quae te fallunt. cum Dei sacramentum contempnitur. qui ait. de quibus uel tale nihil legimus dictum. baptismo Christi. aliud conuersionem cordis sed salutem hominis ex /345/ utroque compleri. quod latro potuit. Sed quibus documentis satis possit ostendi quod non fuerit baptizatus. IDEM DE ORIGINE ANIMAE LIBRO I AD VINCENTIUM VICTOREM: Noli credere. antequam baptizentur morte praeuentos peruenire posse ad originalium indulgentiam peccatorum. et nullus Christianorum dixerit eos inaniter baptizari. cum uero ex uoluntate alterum horum defuerit. tamen etiam utrum non fuerit baptizatus ignoras. IDEM DE NATURA ET GRATIA: Ego dico paruulum natum in eo loco ubi ei non potuit per Christi baptismum subueniri. quod magis credibile est. nec si unum horum defuerit. nisi ut pedea lauet. cur non tibi uisus fuerit baptizatus. nisi ut pedea lauet. qui praeter apostolum Paulum quando baptizati fuerint ignoramus. quia et illud sine isto potest esse. sicut postea disputaui. ipsis mysticis uocibus obstrepunt. ITEM: Quod dixi. cum in eis mysterium celebratur. quid si in carcere fuerat baptizatus. si uis esse catholicus. morte praeuentum idcirco talem fuisse. qui lotua eat. IDEM IN SECUNDO RETRACTATIONUM: Cum dicerem "uicem baptismi posse habere passionem. Sed non eum absoluit apostolus. de ipsis euangelistis Marco et Luca. ubi conuersio cordis defuerit. Latro quippe ille. et istud sine illo potuit esse in latrone. quia utrum non fuerit baptizatus incertum est. quid de aliis dicemus. sed contempto non potest. in quibus annis pueri cum baptizantur iam symbolum reddunt et pro se ipsis ad interrogata respondent. ipsis calumniamur apostolis. quamquam ipsa lectio non sit in eo canone scripturarum unde in huiusmodi quaestionibus testimonia proferenda sunt. ITEM: De latrone quod non fuerit uisibiliter baptizatus quasi certum posui. ideo consequens esse putare debemus ut et alterum desit. ut in infante. quamuis non legamus? Dinocrates autem septennis puer.credere ad iustitiam et ore confiteri ad salutem. uel de latrone qui dominum est confessus in cruce. Et baptismus potest inesse. quos absit ut baptizatos esse dubites. Sed si ipsos baptizatos esse per hoc nobis innotescere potuit quod Petro dominus ait. potuisse ab impio patre ad gentilium sacrilegia reuocari et ob hoc fuisse in poenis. per unum hominem peccatum intrauit in 128 . id est sine lauacro regenerationis exisse. Verumtamen ipsos etiam baptizatos intelligere debemus siue baptismo Iohannis siue. Neque enim et ipsum uel nunquam fuisse Christianum uel catecuminum fuisse legisti. quia esse aliud non potuit. de Barnaba. IDEM AD SELEUCIUM: Scriptum est quando baptizatus est apostolus Paulus. /347/ qui lotua est non indiget. Deo complente siue in illo siue in isto quod non uoluntate defuisset. ITEM: Quibus rebus omnibus ostenditur aliud esse baptismi sacramentum. quin etiam flendo et uagiendo. "latro ille nec ipsum baptismum acceperat. nihil tibi ad huius erroris sententiam suffragantur. non indiget. reatu hominem inuolui. sine baptismo de hac uita recessisse contendimus. Conuersio autem cordis potest quidem inesse non percepto baptismo. Nam ut omittam quod creditur aqua simul cum sanguine exiliente de latere domini iuxta confixus potuisse perfundi atque huiusmodi baptismo sanctissimo dilui. de Timotheo. et scriptum non est quando baptizati sint alii apostoli.

accepit. fili Valentiniane! Tu per me putabas te eripi periculis. ad quem quidem orationis ausum praedictus papa commotus fuisse ibidem perhibetur pro eo. Dicite mihi. ITEM: Non metuebat hominibus displicere. Putasne. uidua dixit. et proxime baptizari se a me significauit et ideo praeteritis causis me acciendum putauit. Non itaque Traianus adeptus est gloriam. hoc moues -. EX VITA SANCTI GREGORII LIB. et quod ipse propter mansuetudinem praedicti iudicis ad sancti Petri basilicam peruenerit. ut carissimos iuuenes matura resurrectione resuscites. hoc Traiani iustitiam et clementiam meruisse. Tu dicebas. si catecumini fuerint. quomodo non accepit gratiam tuam? Aut si qua solemniter non sunt celebrate mysteria. Qui habuit spiritum tuum. in quo omnea peccauerunt. peto ut. si alter mihi iustitiam fecerit? 129 . Te quaeso. quod. etsi euaserit communem Gehennae poenam. Domine. HIERONYMUS AD HELIODORUM: Non facit ecclesiastica dignitas Christianum. quam desiderauit. quod non legitur Traiani animam in paradiso fuisse repositam. sed simpliciter dicitur ab inferni cruciatibus liberauit cum ita possit anima et in inferno existere et inferni cruciatum per Dei misericordiam non sentire. et illi aint mecum. non habet ergo gratiam. non potest introire in regnum caelorum. Et notandum. quod non accepit sacramenta baptismatis. XLIV: Legitur quod beatissimus ille papa animam Traiani imperatoris gentilis defuncti precibus suis et lacrymis ab inferni cruciatibus liberauit. ut tibi sold placeret in Christo. si euitet corporale incendium et mitissima illa paruulorum fruatur poena. qui etiam dudum hoc uoti habuit ut. quamuis Christianus non solum non fuerit sed nec esse potuerit. uidebo patrem meum? Speciosa de me uoluntas tua sed non efficax praesumptio. quousque responsum sequenti nocte accepisset. se pro Traiano fuisse auditum. pater sancte. ibique tam diu super errore tam clementissimi principis defleuisset. cum pro retributione iustitiae hoc ipse fecisse cognoscatur. non habet quam poposcit? Et quia poposcit. anima eius in requie erit. initiaretur. dum quodam tempore Traianus ad imminentis belli procinctum uehementissime festinaret. Si tu in proelio mortuus fueris quis mihi praestabit? Traianus respondit: Ille qui post me imperabit. Et ubi illud est: Iustus quacumque morte praeuentua fuerit. ITEM: Doleo in te fili Gratiane. quia nemo habet quod alii plus deferat quam quod sibi optat. Bene autem fortasse spiritali uiro ostensum est. Ei mihi uana spes in homine! Ei mihi quod uoluntatem tuam non ante cognoui. AMBROSIUS SUPER EPISTOLAM AD CORINTHIOS I: Scimus et spiritum sanctum sine menus impositione datum a Deo et non baptizatum consecutum remissionem peccatorum. Cornelius centurio adhuc ethnicus dono spiritus sancti mundatur. coronantur? Quod si suo abluuntur sanguine et hunc sue pietas /348/ abluit et uoluntas. II. sicuti unus Gehennae ignis ualet omnes peccatores pariter detinere sed non aequaliter exurere. proclamante uidua quadam pro uindicta filii sui interfecti equo descendit nec antea discessit quam iudicium uiduae per semet ipsum egerit. ut quantum uniuscuiusque meruit culpa tantum sentiatur et poena.mundum et per peccatum more et ita in omnea hominea pertranaiit. Cum enim praedictae uiduse proclamanti Traianus. munus seruo tuo. IDEM IN EPISTOLA DE CONSOLATIONE MORTIS VALENTINIANI IMPERATORIS AD SORORES IPSIUS: Audio uos dolere. tu me non solum ut parentem diligebas sed ut redemptorem tui et liberatorem sperabas. ubi ego fuero. CAP. Domine. summe Deus. doleo etiam in te. Et quid tibi proderit. Solue igitur. cum in Italiam uenisset. Vidua dixit.Ergo nec martyres. ITEM: Et huic adhuc intercessionem adscisco cui remunerationem praesumo! Pio requiem poscamus affectu. Recte ergo ea damnatione quae per uniuersam massam currit non admittitur in regnum caelorum. si sanus reuerteretur e proelio uindictam se per omnia facturum responderet. nec intrat caelorum regnum. cum scriptum /349/ sit: nisi quia renatua fuerit ex aqua et spiritu sancto. non me ab illis post mortem separes quos in hac uita carissimos sensi. ut immaturum hunc uitae istius cursum matura resurrectione compenses.

AUGUSTINUS IN ENCHIRIDION: Nullus est qui non peccato moriatur in baptismo sed paruuli tantum originali. id est per baptismum. Nec est ullus ulli medius locus. originalis tamen peccati damnationem carnali conceptione et natiuitate traxerunt. nihil. EX EPISTOLA SIRITII PAPAE CAP. quod est sanctum baptisma. XIII: Qui in uino pro maxima necessitate baptizat ut aeger non periclitetur. sic per unum omnes ad iustificationem. Nonne. Homo uero ille si in sancta trinitate baptizatus est in eo baptismo remaneat. AUGUSTINUS LIB. DE HIS QUI SE OCCIDUNT: Quam causam si uoluerimus admittere. ut possit esse /350/ nisi cum diabolo. I DE BAPTISMO PARVULORUM: Sicut per unum omnes ad condemnationem. Maiores autem etiam his omnibus quaecumque male uiuendo addiderunt ad illud quod nascendo traxerunt. /351/ Q. Tunc enim tempus est cauendi omnia future peccata cum sunt omnia delete praeterita.Traianus respondit. Et maioribus quidem necessarium esse et paenitentiam de malis suis agere et fidem catholicam secundum regulam uirtutis tenere et sacramentum baptism) accipere. qui in ecclesia non fuerunt et semel mortui sunt. de hoc saeculo transeunt. hoc idem martyr coram persecutore facit. tibi melius est ut tu mihi iustitiam facias et tu pro hoc mercedem tuam recipias. pro tall re nulla ei adscribitur culpa. de quibus saluator ait: dimitte mortuea ut acpeliant mortuca auoa sed hi qui per scelera egrediuntur de ecclesia et nolunt ultra reuerti ad eam damnatione uitiorum. qui nec propria uoluntate credere nec pacnitentiam pro peccato quod originaliter trahunt agere possum. 107: QUOD OMNIA PECCATA BAPTISMUS DELEAT TAM ORIGINALIA SCILICET QUAM PROPRIA ET CONTRA. IDEM IN PRIMO DE CIVITATE DEI. ITEM: Firmissime tene et nullatenus dubites. ignis aeterni supplicio sempiterno puniendos. Si uero aqua aderat et necessitas talis non urgebat. sacramentum fidei. inquit. ITEM: O menses amentes! quis est hic tantus non error sed furor? GENNADIUS DE ORTHODOXA FIDE: Baptizatus suam fidem confitetur coram sacerdote. qui siue in uteris matrum uiuere incipiunt et ibi moriuntur siue iam nati sine sacramento baptismatis. hi communione priuentur et paenitentiae submittantur. quam alteri hanc transmittas? Tunc Traianus ratione pietateque pariter commotus equo descendit et peregit iudicium. Paruulis uero. 130 . nullum hominem accepturum uitam aeternam qui non hic a malis suis fuerit per paenitentiam fidemque conuersus et per sacramentum fidei et paenitentiae. exceptis illis qui pro nomine Christi suo sanguine baptizantur. quod datur in nomine patris et filii et spiritus sancti. IDEM IN LIBRO DE FIDE AD PETRUM: Firmissime tene et nullatenus dubites non solum homines iam ratione utentes uerum etiam paruulos. quamdiu rationis aetas eorum capax esse non potest. HIERONYMUS AD RUSTICUM: Nequaquam gentilis plangendus est atque Iudaeus. Illi omnia peccata remittuntur. isti extinguntur. sufficere ad salutem. liberatus. qui non est cum Christo. Quia etsi peccatum propriae actionis nullum habuerunt. Utique. ut hortandi sint homines tune se potius interimere cum lauacro sanctae regenerationis abluti uniuersorum remissionem acceperint peccatorum. Et uidua. eo usque progressa perueniet.

nisi ut pedes lauet sed est mundus totus. si in baptismo omnia peccata. Quid istud mysterium? Niai lauero. IDEM IN LIB. Non ignoramus quod ecclesia Romana hanc consuetudinem non habeat cuius typum in omnibus sequimur et formam. tibi pedea. et qui non peccauerunt alienis peccatis tenebantur obnoxii. ante examinetur. 1: In baptismo itaque remissio peccatorum omnium est. ut in ea parte in qua insidiatus est serpens. ITEM: Post haec uenire haloes ad altare. ITEM: Post fontem superest ut perfectio fiat. IDEM AD HELIODORUM.EX CONCILIO CARTHAGINENSI. quo postea te supplantare non possit. aliud sanctificationis. Ideo planta eius abluitur ut haereditaria peccata tollantur. dimittantur etc. Ipse Petrus ait: Domine. Sed tamen et nos homines sensum habemus. Si Abraham et Isaac et Iacob in inferno. si credat. Forte propter multitudinem declinauit. Quod ante excusauit. non in regeneratione sed quasi hospiti pedes lauandi sunt. id est tam illud originale contractum quam illa. qui sacerdos fuit ecclesiae Romanae. spiritus sapientiae et intellectus etc. in quo eis uel beatitudo pro bonds uel damnatio pro malis reddatur operibus. Succinctus summus sacerdos pedes tibi lauit. non in baptismate. Respondit dominus: Qui lauit. non solum pedes sed etiam manus et caput. quando ad inuocationem sacerdotis spiritus sanctus infunditur. ipsius inhaeremus deuotioni. Hoc ideo dico non quod alios reprehendam sed mea officia ipse commendem. In omnibus cupio sequi ecclesiam Romanam. Ad hoc ecclesia Romana quid respondet? Utique ipse auctor est nobis huius assertionis Petrus apostolus. deuotionis et fidei. Sed quia Adam supplantatus a diabolo est et uenenum ei effusum est supra pedes. LIB. Aliud est humilitatis. non habobia mecum partem. DE MYSTERIIS: /352/ Qui lotus eat. Sunt tamen qui dicant et excusare conentur. Quid interest utrum per paenitentiam an per lauacrum hoc ius sibi datum sacerdotes uindicent? Unum in utroque mysterium est. Denique audi quia mysterium est et sanctificatio: Nisi lauero tibi pedea. IN EPITAPHIO NEPOTIANI: Regnauit mors ab Adam usque ad Moysen etiam in eos etc. habebat enim primi hominis de successione peccatum. Recedit ergo culpa. Nostra enim propria per baptismum relaxantur. nisi solos pedes. 108: QUOD PARVULI PECCATUM NON HABEANT ET CONTRA. Cum his omnibus examinatus pleniterque instructus repertus fuerit. CAP. Hanc tamen consuetudinem non habet ut pedes lauet. III: Ascendisti de fonte. Q. Quod postea obtulit. maius subsidium /353/ sanctificationis accedat. IDEM DE SACRAMENTIS. quid de his credendum est qui dixerunt in cordibus suis: non est Deus? AUGUSTINUS DE FIDE AD PETRUM: Ideo nec aeternitas irrationabilibus spiritibus data est nec aliquod eis iudicium praeparatur. Ideo in eis nulla operum discretio requiretur. 1: Qui episcopus ordinandus est. Vides fidem. peccato caret. humilitatis fuit. inquit. quia hoc non in mysterio faciendum est. HIERONYMUS SUPER EZECHIELEM: Quamdiu anima in infantia constitute est. Mundus erat Petrus sed plantam lauere debebat. AMBROSIUS DE PAENITENTIA LIB. Quare hoc? Quia in baptismate omnis culpa diluitur. quid secutum est? Audisti lectionem. tunc ordinetur episcopus. ideo lauas pedes. non indiget. quae uoluntarie admissa sunt. Istae sunt septem uirtutes quando consignaris. non hababis meoum partem. Lauas ergo pedes ut laues uenena serpentis. quia nullam intelligendi facultatem diuinitus acceperunt. Propterea 131 . quis in caelorum regno? Si amici tui sub poena offendentis Adam. non necesse habet iterum lauare. Ideo quod alibi rectius seruatur et nos rectius custodimus. quando eum supplantauit serpens et persuasit errorem. Ipsum sequimur apostolum Petrum.

quia motum quem gerunt in mente nondum possunt exercere opere. Qui cum hoc dixisset.: Concupiscentiam nesciebam. qui iam loqui possunt. peccauerunt. Similiter antequam lex Moysi data esset. ISIDORUS DE SUMMO BONO. passiones peocatorum etc. ignorabatur. Cum enim essemus in carne. LIB. hoc morientem permisit iterare. nisi lex diceret: non concupisces. Peccatum accipiunt qui praeceptum non capiunt. quare moriuntur. pro qua eis aut aeterna beatitudo sit retribuenda uel poena. conatus est. Coepit esse non solum peccator sed etiam praeuaricator. quia nec ipsis animalibus aut aequitas aut iniquitas fuit. Quid de illis dicis qui in utero moriuntur? Et ipsi. nec adeo opere nocere possunt sicut cogitatione mouentur. HAIMO SUPER EPISTOLAM PAULI AD ROMANOS: Sine enim lege naturali uel Moysi peccatum mortuum erat. Ubi pecca<ue>runt? Rogo te. obsta! Mauri homines uenerunt. non esse innoxios cogitatione. si male nutriantur. qui me tollere uolunt. uictus est. non peccant. IDEM IN LIBRO QUAESTIONUM VETERIS ET NOVAE LEGIS: Quomodo reus constituitur qui nescit quod fecerit? /354/ IDEM IN SERMONE IN HANC LECTIONEM. id est latebat. Contradicit apostolus. malignos ad se spiritus uenisse puer aspiciens coepit clamare. regna caelestia ingredi credendum non est. nihil secum nisi quod de primo homine traxerunt habentes. non animus. etiamsi cognoscebantur esse peccata. GREGORIUS DIALOGORUM LIB. atque idem paruulus. Magis apostolum audio quam te: Nondum natis neo aliquid agentibua boni aut mali. licet percutiant patrem et matrem et maledicant. non apparebat. quinque. quoniam peccant. quia nonnullis paruulis eiusdem regni caelestis aditus a parentibus clauditur. IV. quae commissa non tantae grauitudinis erant uel. Qui in hac ante triennium mortalitate percussus uenit ad mortem. CAP. pater. sicut arbitror. ideo moriuntur? Quid putatis dici potuisse? Peccauerunt et ipsi. inquit. XVIII. ac per hoc in illis aetas est imbecillis. mox eius animo ut aliquid obstitisset. unde uiuentem pater suus noluit corrigere. Homo quod bonum putabat. maiestatem Dei blasphemare consueuerat. Factus est praeuaricator qui fuit ante nescius peccator. Quem nimis carnaliter diligens remisse nutriebat. sicut testati sunt qui praesentes fuerunt. Obsta. omnes tamen paruulos. si omnes homines. 109: QUOD TANTUMDEM VALEBAT CIRCUMCISIO IN ANTIQUO POPULO QUANTUM NUNC BAPTISMUS ET CONTRA. Cumque eum pater in sinu teneret.igitur eorum corpora resurrectura non sunt. AUGUSTINUS IN SERMONE DE VERBIS APOSTOLI: Ecce infantes in suis utique operibus innocentes sunt. maiestatis nomen protinus blasphemauit et animam reddidit. qui paruuli filii animam negligens non paruulum peccatorem Gehennae ignibus nutrisset. Nam quidam in hac urbe notissimus ante triennium filium habuit annorum. Peccator enim et antea erat. Ut enim Deus ostenderet pro quo reatu talibus fuisset exsecutoribus traditus. Antequam lex naturalis et intellectus incipiat uigere in paruulis aliisque hominibus. I: Innoxios esse infantes opere. Responde mihi. Q. quod dictu graue est. Voluit frenare concupiscentiam. 132 . latebat qua poena digna essent. quatinus reatum suum pater eius agnosceret. DE PUERO BLASPHEMO: Et si omnes baptizatos infantes atque in infantia morientes ingredi regnum caeleste credendum est. AIT APOSTOLUS. Ad nutum enim uoluntatis non obtemperat illis fragilitas /355/ corporis. sed antequam legem audiret peccatorem se esse nesciebat. malum esse cognoscit. quando? quomodo? Bonum et malum quid sit nesciunt. erant quaedam peccata quae ignorabantur peccata esse.

non iam opus erat baptismo Iohannis. baptizantur. integrum sacramentum accepit. ne confessio uel /357/ inuocatio tanti nominis uideatur adnullari. sicut sunt Bonosiaci et Cathafrigae quia et illi Christum dominum non credunt. Hi uero haeretici qui /358/ in trinitatis nomine minime baptizantur. quod erat tunc signaculum iustitiae fidei. aut unctione chrismatis aut impositione manus sola fidei professione ad sinum matris ecclesiae reuocentur. AMBROSIUS IN EPISTOLA PAULI AO ROMANOS: Beati quorum remissae sunt iniquitates etc. sed salutem. I HOMELIARUM XXXVII: Siue haereticus. AUGUSTINUS SUPER IOHANNEM SERMONE V: Super quem uideris spiritum descendentem. maiora protestatur quae ex dono baptismatis consequimur. baptismus meus est. quia non solum remissionem peccatorum accipere nos sed et iustificari et filios Dei fieri profitetur. quem non dedit Iohannes. Ergo debet ad ecclesiam redire ut non sacramentum baptismi iterum accipiat. GREGORIUS MORALIUM LIB. Quorum similes sunt alii multi. et isti spiritum sanctum peruerso sensu esse quendam prauum hominem Montanum credunt. IDEM IN LIBRO DE FIDE AD PETRUM: Si in haeresi quacumque uel schismate quisquam in nomine patris et filii et spiritus sancti baptismi sacramentum accepit. Ubi autem cognitus est Dominus. siue facinorosus quisque in confessione sanctae trinitatis baptizet. quo pararetur uia Domino. si extra ecclesiam catholicam ipsum sacramentum habuerit. Sed quatenus habebat. siue schismaticus. GREGORIUS QUIRINO EPISCOPO IN HIBERNIA: Antiqua patrum institutione didicimus ut quilibet apud haeresim in trinitatis nomine baptizantur. IDEM DE VERBIS DOMINI TRACTATU XI: Quicumque in schismaticis uel haereticis congregationibus baptizantur. non habebit. quamuis non sint renati spiritu tamen cum ad catholicam ecclesiam ueniunt. Non dicant. non ex hominibus.AUGUSTINUS LIB. excepto quod ille nondum uenerat qui peccata absoluere posset uel qui ianuam regni caelestis reseraret. uel pro his qui ex Abrahae stirpe prodierant mysterium circumcisionis. 110: QUOD BAPTIZATUS A QUOCUNQUE NON SIT REBAPTIZANDUS ET CONTRA. Q. non ualet ille qui baptizatus est a bonis catholicis rebaptizari. II CONTRA PELAGIUM: Ex quo enim instituta est circumcisio in populo Dei. quia non est ipsorum. cum ad sanctam ecclesiam ueniunt. quae uirtus est sacramenti. quia haeretici baptismum Christi dederunt. HAIMO IN OMELIA EVANGELII DE CIRCUMCISIONE DOMINI: Nec putandum est paruam utilitatem suo tempore habuisse circumcisionem sed sciendum est quia tantum ualebat tunc circumcisio contra originale peccatum quantum nunc ualet aqua baptismatis. quod hemo debet in quolibet homine baptizato repetere sed ut in societate catholica uitam aeternam accipiat. ipse dixit: parate uiam Domino. BEDA IN LIB. cum ad sanctam ecclesiam redeunt. quia baptismum non fuit quod in 133 . non repetitur lauacrum carnis. Apostolus tamen propter plenitudinem temporum et quia plus gratiae in apostolis est quam fuit in prophetis. ipse factus est uia. hoc egit apud ueteres uel pro paruulis sola fides. Audiant ipsum Iohannem. Quid solent dicerei Ecce post Iohannem baptizatum est! Post haereticos non baptizatur. Propheta autem tempus felix praeuidens in saluatoris aduentu beatos nuncupat quibus sine labore uel aliquo opere lauacro remittuntur et teguntur et non imputantur peccata. ad significationem purgationis ualebat et paruulis ueteris originalisque peccati. IV: Quod ualet apud nos aqua baptismatis. sicut et baptismus ex illo ualere coepit ad innouationem /356/ hominis ex quo est institutus. uel pro maioribus uirtus sacrificii. Ecce Iohannes plenus erat spiritu sancto et baptismum de caelo habebat. ut beatitudo haec gloriam perfectam habeat et securitatem.

qui ipsius fidei non habuerit ueritatem? Si enim. quid postea Quinto collegae nostro de eadem re quaerenti rescripserimus. facta est mihi quasi aqua mendax. AUGUSTINUS IN LIBRO DE BAPTISMO ADVERSUS DONATISTAS: Sacramentum enim baptismi est quod habet qui baptizatur. quamuis eius fides. ac per hoc non rebaptizari sed baptizari a nobis quicumque ab adultera et prophana aqua /360/ uenientes abluendi sint et sanctificandi salutaris aquae ueritate. et nunc quoque cum in unum conuenissemus tam prouinciae Africae quam Numidiae episcopi LXXI. EX EPISTOLA CYPRIANI XXV. si ab unitate recesserit. Quem locum prophani et adulteri baptismi subtiliter Ieremias perstringit dicens: Ut quid qui contristant me praeuatent? Plaga mea solida est. Nulli enim sacramento iniuria facienda est. secundum fidem suam quis accipere aliquid extra ecclesiam potuit. baptizati sunt. immo nihil est apud illos nisi perfidia. Falsum autem credens uerum accipere non potuit sed potius adulterina et prophana. Et quoniam super hac re quid sentiremus litteris nostris expressimus. ut semel lauacrum initum nulla iteratione uioletur dicente apostolo: Unus Deus. Quae est aqua mendax et perfida? Utique ea quae baptismi imaginem mentitur et gratiam fidei adumbrata simulatione frustratur. decreuimus. sicut dictum est. ITEM: Manus autem impositio non sicut baptismus repeti non potest. Et sacramentum dandi baptismi est quod habet qui ordinatur. (unum quippe idemque est. baptizetur et ordinetur iterum et omnes quos prius baptizauit. unum baptisma. et quid inde sit agendum consulitis. secundum quod credebat. cum baptizati antea non fuissent. si ab unitate recesserit. non habens fidem. Cuius ablutio nulla iteratione temerenda est sed. sicut quibusdam uidetur. sacramentum baptismi non amittit. Hi profecto si in nomine sanctae trinitatis uel tantum in nomine Christi. qui extra ecclesiam constituti uindicant sibi rem nec iuris sui nec potestatis. sola spiritus sancti inuocatione per impositionem manuum confirmandi sunt. sacramentum dandi baptismi non amittit. Quid /359/ est enim aliud nisi oratio super hominem? EX DECRETIS LEONIS PAPAE: Nam hi qui baptismum acceperunt ab haereticis. ITEM: Longe alia est apud haereticos fides. Quod nos nec ratum possumus nec legitimum computare. cum conplures essemus. quid in concilio. desiderans significari tibi quid nobis uideatur de haereticorum baptismo. utique id accepit quod credidit. statuentes unum baptisma esse quod sit in ecclesia catholica constitutum. sic etiam ordinatus. ITEM: Quamobrem si euangelicis uerbis in nomine patris et filii et spiritus sancti Marcion baptismum consecrabat. CIV: A quodam Iudaeo. EX CONCILIO APUD COMPENDIUM CAP. ut diximus. Sicut autem baptizatus. Quod si secundum prauam fidem baptizari aliquis foris et remissa peccatorum consequi potuit et secundum eandem fidem consequi et spiritum sanctum. sub eisdem uerbis aliud opinantis quam catholica ueritas docet. non esset integra sed fabulosis falsitatibus inquinata. ut quod ab haereticis nemo accipit a catholicis sacerdotibus consequatur. Quomodo ergo potest uideri qui apud illos baptizatur consecutus esse peccatorum remissa et diuinae indulgentiae gratiam per suam fidem. ut sanctus demonstrat Ambrosius) constat denuo non esse baptizandos. accepit. sola sanctificatio sancti spiritus inuocanda. quia formam tantum baptismi sine sanctificationis uirtute sumpserunt. V: Si quis presbyter ordinatus fuerit et deprehenderit se non baptizatum esse. integrum erat sacramentum. sicut in Actibus apostolorum legimus. NICOLAUS AD CONSULTA BULGARORUM CAP. AD IUVAIANUM: Scripsisti. Nec potest ipsum baptisma dici iteratum quod. hoc idem denuo sententia nostra firmauimus. nescitis utrum Christiano an pagano. Et hanc regulam ut satis seruandam in omnibus praedicamus. in trinitatis nomine non erat datum. quando hoc apud illos esse constet illicitum. exemplum earundem litterarum tibi misi. frater.errore positi in sanctse trinitatis nomine minime perceperunt. multos in patria uestra baptizatos asseritis. una fides. non est necesse uenienti manum imponi ut spiritum sanctum consequatur et 134 .

IDEM IN EPISTOLA AD QUINTUM: Nescio qua praesumptione ducuntur quidam ut putent eos qui apud /362/ haereticos tincti sunt. Nos autem dicimus eos qui inde ueniunt non rebaptizari apud nos sed baptizari. Quod si iccirco haereticus ius baptismi obtinere potuit. immunda erunt. ut manu imposita infunderetur super eos spiritus sanctus. quem idem apostoli miserant. qui occupare baptisma prior potuit et ecclesiam pariter occupauit. utique et remissa peccatorur consequi potuit. Unde intelligimus nonnisi in ecclesia praepositis licere baptizare et remissa peccatorum dare. Et post ad apostolos loquitur dicens: sicut misit me pater et ego uos. non potuit qui in eum non credidit. passionis falce ultima tolleretur. si quid habebat purgandum. quomodo spiritus sanctus placatus ei esse potest. AUGUSTINUS CONTRA PETILIANUM DE UNICO BAPTISMO: Martyrem gloriosissimum Cyprianum. qui de haeresi ad ecclesiam ueniunt. Frustra enim illic putat se esse baptizatum. Hoc cum dixisset inspirauit et ait: Accipite epiritum sanctum. nec huius fieri potest templum qui negat Deum Christum. templum Dei factus est. tanta eius merita usque ad triumphum martyrii consecuta sunt ut et caritatis qua excellebat luce obumbratio illa fugaretur. VI. Quod autem quidam dicunt eis qui in Samaria baptizati fuerant aduenientibus /361/ apostolis Petro et Iohanne tantum super eos manum impositam esse. ad praesentem causam uidemus omnino non pertinere. Neque enim accipiunt ibi aliquid. Quod supplicium manet eos qui alienam aquam baptismo inferunt falso. sicut legimus in Actibus apostolorum. dum eos nimium detestaretur. qui apud haereticos uel schismaticos datum Christi baptismum nolebat agnoscere. /363/ qui sunt Fotiniaci. Caecilius a Biltha dixit: Ego baptismum in ecclesia sola scio et extra nullum. quomodo baptizare baptismo ecclesiae possunt? Nam si baptizari quis apud haereticos potuit. fide uera crediderant et intus ecclesiam a Philippo diacono. quia prior baptizauit. qui aut filii aut patris inimicus est? Quare baptisma nobis et haereticis commune esse non potest. DE STATUTIS NICAENI CONCILII: Iubet et ut Paulianistae. cum quibus nec pater Deus nec filius Christus nec spiritus sanctus nec fides nec ecclesia ipsa communis est. Primus a Misgirpa dixit: Censeo omnem hominem ab haeresi uenientem baptizandum. SENTENTIAE EPISCOPORUM: Cyprianus dixit: Saepe censuimus haereticos ad ecclesiam uenientes ecclesiae baptismo baptizari et sanctificari oportere. quia gentes iudaizare non cogimus. Et ideo baptizari eos oportet. quod nunc quoque apud nos geritur. baptizatos quoque a Paulo eos qui iam baptismo Iohannis baptizati fuissent. IDEM AD IUVAIANUM LIB. quominus unusquisque episcoporum quod putat faciat habens arbitrii sui liberam potestatem. Manifestum est autem ubi et per quos remissa peccatorum dari possit. II: Oportet sanctificari aquam prius a sacerdote. non possidentis erit iam baptisma sed occupantis. ut possit baptismo suo peccata abluere. sanctificatus est. si cutus remiseritis peccata etc. Haec tibi rescripsimus. CAP. ubi nihil est. Si spiritus sancti. Quaero cuius Dei? Si creatoris. rebaptizatos tamen eos non esse. X. Quis autem potest dare quod ipse non habeat? aut quomodo potest spiritalia agere qui ipse amiserit spiritum sanctum? Et idcirco baptizandus est et innouandus. immo et contra ecclesiam faciunt. Nam Petro primum dominus.signetur. Numquid de ecclesiae fontibus rigare potest qui intus ecclesiam non est? Haeretici in ecclesia non sunt. ut acciperent spiritum sanctum. et cum separari a se et diuidi omnino non possint baptisma et ecclesia. baptizati erant sed tantummodo quod deerat a Petro et Iohanne factum est. Illic enim qui crediderunt. quando ex nobis didicerint. nemini praeiudicantes. dedit ut id solueret in terris quod ille soluisset. apud haereticos omnia per mendacium geruntur. et ut sarmentum fructuosum fieret fructuosius. rebaptizentur. 135 . baptizari non oportere. super quem aedificauit ecclesiam. Si Christi. ut diuina censura ulciscatur haereticos gerere quod nonnisi soli liceat ecclesiae. frater. Quomodo autem mundare et sanctificare aquam potest qui ipse immundus est? et apud quem spiritus sanctus non est? cum dominus dicat in Numeris: Et quaecumque tetigerit immundus. quando ad nos ueniunt. ECCLESIASTICA HISTORIA LIB. Aut utrumque enim fide sua foris consequi potuit aut neutrum eorum qui foris fuerat accepit. Si peccatorum remissa consecutus est. sicut nec Petro. Filii Aaron qui alienum ignem altari imposuerunt in conspectu statim domini indignantis extincti sunt. ideo Cypriano meliores sumus. Nec nos quia baptismi ueritatem etiam in haereticorum iniquitate agnoscimus.

ambobus fide uirtute pietate praestantibus. Q. conferat beatissimus Cyprianus uelut oleum decurrens in omnem suauitatem. non ex eo quod saepe sed ex eo quod fit aliquando. momentorum redeuntibus omnibus quae dimissa sunt. 136 . quam usus atque ratio rapudiauit ecclesiae.IDEM LIB. ubi Christi baptismus eadem sacramenti celebratione datur et sumitur. Quod enim semel fecisse bonum est. IDEM LIB. si in isto ficto remissionem operatus est peccatorum? Si dixerint non esse dimissa. AUGUSTINUS DE UNICO BAPTISMO LIB. nec extra ecclesiam nec intra (ecclesiam> remissionem accipit peccatorum. I: Si ad baptismum fictus accessit. Deinceps autem continuo reus esse incipit non solum consequentium sed etiam praeteritorum dierum. sicut uis nominis Christi expulsionem daemoniorum /365/ etiam foris operabatur. HIERONYMUS ADVERSUS VIGILANTIUM: Ergo uigilias malae aliorum uigiliae non destruent. qui ouibus Christi tantum corporali commixtione ficto corde miscetur. Aut si propter uim sacramenti ad punctum temporis accipit. quomodo spiritus sanctus disciplinae effugiet fictum. cum quisque reconciliatus sacrilegio dissensionis exuitur. VII. etiam si odium fraternum in eius animo. Unum corpus et unus spiritus. perseuerat. 11: In urbe uero Roma Cornelio episcopatum regente et apud Carthaginem Cypriano. et foris et intus eadem uis operatur. IDEM DE VERBIS DOMINI TRACTATU XI: Ille non est dicendus esse in ecclesia id est ad societatem spiritus pertinere. si ab haeresi non recesserit. 111: QUOD FICTO ETIAM PER BAPTISMUM PECCATA DIMITTANTUR ET NON. Spiritus enim sanctua disciplinae effugiet fictum. qui tamen tunc prosit ad remissionem peccatorum. IV: Sic in haeresi baptizatus in nomine sanctae trinitatis non fit tamen templum Dei. ITEM: Non impeditur baptismi gratia quo minus omnia peccata dimittat. et tamen cor eius in malitia perseuerans peccatorum abolitionem non sinere fieri. quo eius peccata tenebantur et dimitti non sinebantur. ITEM: Perfidus et blasphemus si in perfidia et blasphemia permanserit. CASSIODORUS SENATOR DE INSTITUTIONE DIVINARUM SCRIPTURARUM LIB. IDEM IN EPISTOLA PAULI AD EPHESIOS LIB. cui dimittitur. horarum. quaestio exorta est in Africae magis partibus si oporteret haereticos rebaptizari. fateantur uero baptismo Christi baptizari posse hominem. soluitur etiam ipsa hora momentumque ante baptismum et in baptismo. Cornelius et caeteri omnes per Italiam sacerdotes huiusmodi decretum manente sacerdotali concordia refutauerunt. II: Solliciti seruare unitatem spiritus in uincuto pacis. dimissa sunt ei peccata annon? Si /364/ dimissa dixerint. Soluitur enim hesternus dies et quicquid supra est. quaero. culpabile est. quomodo neque est idolorum seruitus. Facit contra omnes haereticos. I: Impossibile est omnino complecti quantum inter alios scriptores praeter iterationem baptismatis. lingua composita declamator insignis doctorque mirabilis. CAP. ut sciant non habere se baptisma sed in una Christi ecclesia fontem esse uitalem. atque ita intelligant in communionibus ab ecclesia separatis posse homines baptizari. Cumque id a Cipriano et caeteris paene omnibus per Africam sacerdotibus oportere fieri decerneretur. non potest malum esse si frequenter fiat. quin potius pudicitiae uigilare cogantur qui libidini dormiunt. si postea fictionem suam corde conuerso et uero dolore fateretur. denu (baptizandus iudicaretur? Quod si dementissimum est dicere. Aut si aliqua culpa uitandum est.

nouam inchoare non potest. Si igitur qui in Christo baptizati sunt Christum induerunt. triduanae sepulturae sacramenta assignamus. dumque quod faciebant faciunt.IDEM DE PAENITENTIAE MEDICINA: Omnis qui iam suae uoluntatis arbiter constitutus est. Quia dum in tribus subsistentiis una substantia est. Induite uos Christum. Nam et Simon ille acceperat lauacrum aquae uerum quia spiritum sanctum non habebat. Itaque consideremus ne forte et in nobis aliquis deprehendatur qui. nisi paeniteat ueteris uitae. morem uestrum se uicisse glorientur. et in una potest diuinitatis singularitas designari. quando et in tribus mersionibis personarum trinitas. IV: Euntes ergo docete omnes gentes. Ab hac paenitentia cum baptizantur paruuli soli immunes sunt. sicut Simon magus baptizatus quidem est in aqua sed nequaquam in salutem. nisi ante anima fidei susceperit ueritatem. Si quis hoc corporeum aquae tantum accipit lauacrum. quia in una fide nihil officit ecclesiae consuetudo diuersa. nisi cum paenituerit fuisse quod erat. non est indutus Christum. baptizantes eos. GREGORIUS LEANDRO EPISCOPO: De trina mersione baptismatis nihil responderi uerius potest quam ipsi sensistis. Solum crimen est quod ueniam consequi non potest. cum accedit ad sacramentum fidelium. fiendum apud uos esse non censeo. Quod si quis forte etiam pro summae trinitatis ueneratione aestimet fieri. Primum docent. deinde intingunt in aqua. /366/ manifestum est eos qui non sunt induti Christum non fuisse baptizatos in Christo. nisi agendo paenitentiam de uita pristina. reprehensibile esse nullatenus potest infantem in baptismate uel ter uel 137 . in quo omnia peccata delentur. Nos autem quod tertio mergimus. IDEM IN EZECHIELE: Et aqua non es lota ad salutem. quod acceperint aquam sed non spiritum. ne dum mersiones numerant. ut dum tertio infans ab aquis educitur. CAP. qui non plena fide accipiunt baptismum salutare. 112: QUOD UNA BAPTISMI MERSIO SUFFICIAT ET NON. HIERONYMUS AD SABINUM DIACONUM LAPSUM: Nihil ita repugnat Deo quam cor impaenitens. Sed quia nunc /367/ usque ab haereticis infans in baptismate tertio mergebatur. TOLETANUM CONCILIUM IV. VII: Propter uitandum schismatis scandalum uel haereticorum usum simplam teneamus baptismi mersionem. IDEM SUPER MATTHAEUM LIB. Non enim potest fieri ut corpus baptismi recipiat sacramentum. Haec paenitentia praecipitur dicente Petro: Paenitentiam agite et baptizetur unusquisque uestrum. IDEM IN EPISTOLA AD GALATAS LIB. ITEM: Caeterorum hominum nullus transit ad Christum ut incipiat esse quod non erat. diuinitatem diuidant. Q. de quibus dicendum est. IDEM DE UTILITATE AGENDAE PAENITENTIAE: Nam neque ad baptismum Christi. Quod quidem non solum de haereticis sed de ecclesiasticis intelligi potest. Nondum enim uti possunt libero arbitrio. Christum induistis. reprehensibile esse nullatenus potest infantem in baptismate uel ter uel semel mergere. Quo modo per fidem quae est in Christo nascamur ostendit. II: Quicumque enim in Christo baptizati estis. quisquam bene accedit. Ad eos enim qui fideles et baptisma Christi consecuti putabantur. indutus non erat Christum. arguatur non baptizatus in Christo. quia dum tribus subsistentiis una substantia est. resurrectio triduani temporis exprimatur. Nemo enim eligit uitam nouam nisi quem ueteris paenitet. ex eo quod Christi non habet indumentum. neque hoc aliquid obsistit baptizandum semel in aquis mergere. Et haeretici uel hypocritae et qui sordide uictitant uidentur quidem accipere baptismum sed nescio an Christi habeant indumentum.

saluabitur in uita. AUGUSTINUS DE FIDE AD PETRUM: Firmissime tene et nullatenus dubites paruulis qui nec propria uoluntate credere nec paenitentiam pro peccato. agere possum. Quid ultra quaerimus? Quid ad hoc responderi potest. UBI SCRIPTUM EST. ITEM: Nisi manducaueritis carnem meam et biberitis sanguinem meum. qui non manducauerit. caro mea est pro saeculi uita. Iustificati gratis per gratiam ipsius: Redemptione qua Christus nos redemit suo sanguine. qui ecclesiae Christi transitum 138 . ut aestimo. sicut de baptismo. nec ipsi habebunt uitam. BEDA IN HOMILIA DE CIRCUMCISIONE DOMINI: Baptismus autem tantam gratiam confert ut si ille qui baptizatur de fonte ascendens mortuus fuerit. apostolica traditione. si non uoluntatem sed uerba loquentis attendas. cuius abyssi multitudinem ueluti expauescens exclamat apostolus: O altitudo diuitiarum sapientiae et scientiae Dei. HAIMO SUPER EPISTOLAM PAULI AD ROMANOS: In suo sensu abundabat Cyprianus. occulta esse potest. Q. quando semel mergebat in baptismate paruulos. frustra etiam id maior aetas cures. sanctum baptisma. quod utique non ualent paruuli? Sed qui hoc dicit. Neque enim frustra dictum est: Iudicia tua sicut abyssus multa. eis solis uideri dictum quibus tunc /369/ dominus loquebatur. si non manducaueritis. Unde. et sacramentum corporis nihil aliud quam uitam uocant. ITEM: Haec gratia cum ad ilium ueniat. 113: QUOD ETIAM SINE SACRAMENTO ALTARIS BAPTISMUS SUFFICIAT ET NON. licet in hoc nescius delinqueret sed quia bonis operibus abundabat. quando et in tribus mersionibus personarum trinitas et in una potest diuinitatis singularitas designari. quia non ait. si statim obierit. sufficere ad salutem. iniusta non. nisi ex antiqua. quod ad paruulos haec sententia non pertineat possitque sine participatione corporis huius et sanguinis in se habere uitam. quem ego dedero. HAIMO SUPER EPISTOLAM PAULI AD ROMANOS. ITEM: Punici Christiani baptismum ipsum nihil aliud quam salutem. cur non etiam paenitentes habeantur. IDEM DE BAPTISMO AD MARCELLINUM: Quaerentibus quomodo paruuli paenitere possint de originali peccato. Quis autem ambigat saeculi nomine homines signasse qui nascendo in hoc saeculo ueniunt? Ac per hoc etiam pro paruulorum uita caro data est quae data est pro saeculi uita et si non manducauerint carnem filii hominis. ad ilium non ueniat. quondam fidem per uerba gestantium profitentur. ITEM: Panis. sine ulla dilatione temporum alta caelorum penetret. Si autem uixerit /368/ ornare debet fidem operibus. non attendit quia nisi omnes istam sententiam teneant. et fide et aqua baptismatis qua quisque renatus. nisi pertinacia pugnaces neruos aduersus constantiam perpetuae ueritatis intendat? An ergo quisquam hoc dicere audebit. qui adhuc nullis propriis peccatis tenentur obnoxii. non habebitis uitam in uobis. Potest enim. quod originaliter trahunt. quia fides sine operibus mortus est. ut sine corpore et sanguine domini uitam habere non possint. qui non renatus fuerit sed ait. postea correctus a Domino abundauit altiori sensu ter illos mergendo. quia quod intelligebat studiose implebat bonis operibus abundando.semel mergere. respondetur: Si propterea recte fideles uocantur. quam diu rationis aetas eorum capax esse non potest. uelut eos alloquens qui audire et intelligere poterant. cum per eos diabolo et huic saeculo renuntiant? ITEM: Nemo nisi baptizatus ad mensam dominici corporis rite accedit.

Iohannes enim tantum baptizauit. qui eum non quidem de se ipso genuit sed de nulla re alia condidit. XVIII. ut sicut incarnatum uerbum patris praecurrebat uerbo praedicationis. quia in adultero baptismate sub nomine baptismi Iohannis fuerant non tincti sed sordidati.tenent. qui dedit illum. hoc saluatori reseruatum est. ut tot et tanta diuina testimonia concinunt. quoniam baptismum quod peccata solueret. nisi quod dictum est: Ego sum panis uiuus qui de caelo descendi. inquit. et panis. AUGUSTINUS QUAESTIONUM VETERIS ET NOVAE LEGIS CAP. Sed ita dixi in caelum. SECUNDAE PARTIS: Baptismum Iohannis coeptum non cessauit sed adhibitum est ei quod deerat. I: Item alio loco de animo dixi: "Securior rediturus in caelum. propter eos qui putant animos humanos pro meritis peccatorum suorum de caelo lapsos siue deiectos in corpora ista detrudi. Paulus in trinitatis nomine baptizari praecepit. 114: QUOD IN BAPTISMO IOHANNIS PECCATA DIMITTEBANTUR ET NON. peccatoris uinculis alligatur. non euacuatum. sicut beatus Cyprianus non cunctatus est dicere. Nam cum corpus e terra. AMBROSIUS IN EPISTOLA AD GALATAS: Noc solum uolo discere a uobis etc. sicut et ipse dicit de saluatore: Ego quidem baptizo uos in aqua in paenitentia. praedicabat. ut quia eius sermo praecurrebat praesentiam redemptoris. Nam quid aliud tenent qui baptismum nomine salutis appellant. Sine controuersia ergo quaedam originalis regio beatitudinis animi Deus ipse est. ut purificati filii dicantur. utrum de illo uno 139 . 115: QUOD NIHIL ADHUC DEFINITUM SIT DE ORIGINE ANIMAE ET CONTRA. et quod Petrus ait: sic et nos simili forma baptisma saluos fecit? Quid aliud. Quos. GREGORIUS IN XX HOMILIA LIB. Et in libro Ecclesiastes scriptum est: Spiritus reuertatur ad Deum. Quod utique sic intelligendum est. ita baptismum paenitentiae quo peccata soluuntur. ipse autem uos baptizabit in spiritu sancto." Iturus autem quam rediturus dixissem securius. Q. Remissio etenim peccatorum in solo nobis baptismo Christi tribuitur. caro mea est pro saeculi uita. Amplificatum ergo est baptismum Iohannis. hoc est per me remissio peccatorum. non habebitis uitam in uobis? Si ergo. AUGUSTINUS RETRACTATIONUM LIB. et si non mandueaueritis carnem filii hominis et sanguinem eius biberitis. spiritum possideamus e caelo. /371/ praecurreret suo baptismate. ut filii Dei non fierent nisi accepto a filio spiritu sancto. EX SERMONE CHRYSOSTOMI IN DECOLLATIONE SANCTI IOHANNIS: Herodes. non spiritum sanctum credentibus dedit. Cunctis legentibus liquet quia Iohannes baptismum paenitentiae non solum praedicauit uerum etiam quibusdam dedit. non tamen datur spiritus sanctus. tenuit Iohannem et alligauit eum. ut non resistamus apostolo dicenti nondum natos nihil egisse boni aut mali. tanquam dicerem ad Deum. nec salus nec uita sine baptismo et corpore et sanguine domini cuiquam speranda est. quod sacramentum dominicae mensae uitam uocant. quia dare non poterat. qui eius est conditor. Notandum itaque quod dicitur: praedicans baptismum paenitentiae in remissionem peccatorum. Quod autem attinet ad eius originem. praeter baptismum et participationem mensse dominicae non solum ad regnum Dei sed nec ad salutem et uitam aeternam posse quemquam omnino peruenire? Hoc enim scripture testatur. Qui uincula soluerat peccatorum. quo peccata solui non possunt. /370/ Q. frustra sine his promittitur paruulis. ipsum quoque eius baptisma praecedendo fieret umbra ueritatis. quem ego dedero. I: Et uenit in omnem regionem Iordanis praedicans baptismum pacnitentiae in remissionem peccatorum. ut uincta uenia locum ueniae non relinquat. Sed tamen baptismum suum in remissionem peccatorum dare non potuit. nisi quod dictum est: saluos nos fecit per lauacrum regenerationis.

in ilium superiorem euolans locum unde nostris infuse uisceribus cum passione corporis huius ingemuit. Cyrillus et aliqui Latinorum praesumptores affirmant. anathema sint. quando factus est homo. AMBROSIUS LIBRO II DE CAIN ET ABEL: Inseritur hoc loco dogma de incorruptione animae. ueni ad corpus incoinquinatum. si de Adam substantia anima cum carne nascitur. eamque in hac uita insolubilem fassi sunt esse quaestionem. nec tunc sciebam nec adhuc scio. neque cum corporibus per coitus seminari. AD PETRUM: Credimus iam formato corpore animam creari et infundi. ut uiuat in utero homo ex anima constans et corpore. EX LIBRO HIERONYMI AD AUGUSTINUM. Non enim cum ad imaginem Dei hominem fecit. nec ualet ab homine comprehendi. EX LIBRO SAPIENTIAE: Sortitus um animam bonam. Genesis docet longe postea quam ad imaginem Dei homo erat factus puluerem sumptum formatumque corpus. Quia.sit qui primus creatus est. Sed utrum ipsa ab Adam descenderit an certe singulis detur. cur /372/ in ea carne quae de Adam prolata est obligata peccatis tenetur? Sed cum hoc sit incertum. omnis anima originalis peccati uinculis est obstricta. et illud Isaiae: Qui format spiritum hominis in ipso. AUGUSTINUS DE FIDE. ITEM IDEM: Anima humana non cum carne moritur quia. EX OBSEQUlO MORTUORUM. cur non etiam cum carne moritur? Si uero cum carne non nascitur. dehinc rursum in animam uiuentem per inspirationem Dei factus. Hinc enim scriptum est: Non est mundus in conspectu eius nec unius dioi infans super terrain. QUOD AD DEUM DICITUR: Ut animam ad te reuertentem blande leniterque suscipias. multo purius ac beatius cum huius carnis anima nostra deposuerit inuolucrum. naturam hanc. SERVO DEI INCLUSO: De origine animae inter sanctos patres requisitio non parua uersata est. incertum remansit. tunc et corpus effecit. 140 . qua unusquisque bene cum suis uiuit. Dei iudicio creari et infundi. ac formato iam corpore animam creari et infundi. creationem uero animae solum creatorem nosse. sed dicimus corpus tantum per coniugii copulam seminari. et in psalmis: Qui fingit per singulos corda eorum. et non corpori secundum exemplum primi hominis a Deo cotidie fieri. /373/ quasi naturae consequentia seruiente. Dei uero iudicio coagulari atque compingi et formari. Hinc Dauid ait: In iniquitatibus conceptus sum. HILARIUS SUPER PSALMUM CXXIX: Deus hominem ad imaginem sui faciens. et cum essem magis bonus. Grauis enim est quaestio. an similiter fiant singuli singulis. sicut Origenes fingit. quod in ipsa uera et beata uita sit. anima uidelicet et corpore. illud incertum non est. GENNADIUS DE DOGMATE CHRISTIANO: Animas hominum non esse ab initio inter caeteras intellectuales naturas nec simul creates. nec cum carne seminatur sed. et prius quidem animam de uno illo et incomprehensibili nobis uirtutis suae opere constituit. formato in uentre matris corpore. GREGORIUS SECUNDINO. ut uiuat homo ex anima constans et corpore. eum ex humili natura caelestique composuit. et quasi quodam carcere isto fuerit absolute corporeo. QUI SIC INCIPIT. sicut Luciferiani. scilicet terrenam atque caelestem quodam inspirationis foedere copulatam. ut dictum est. DE RELIQUIS QUAE AD FINEM PERTINENT: An certe. quia nisi sacri baptismatis gratia fuerit renatus homo. quod ecclesiasticum est secundum eloquia saluatoris: Pater meus usque modo operatur et ego operor. cotidie Deus fabricatur animas et coeditor esse non cessat? IDEM: Qui dicunt prius animas fuisse quam nati sins.

singulariter resurrexit.IDEM IN LIBRO QUAESTIONUM VETERIS ET NOVAE LEGIS. sed multiplicando quod erat. malim dicere unde Adam quam de Adam. XXIII: Inhonestum puto animas generari. ita nec anima. In Adam enim exemplum datum est. Nam poterat animam limo terrae admiscere et sic formare corpus. ITEM AD EUNDEM: Quis haec ita intelligere malit: omnes animae eorum qui exierunt ex femoribus etus. singulis suam cuique nascenti. si quidem formatum fuerit. non aliquid facere dicitur quod ante non fecerat. ITEM: Sicut elementa pura non habent aliqua praeiacentia uel actu uel natura ex quibus naturaliter componantur. DE EODEM LOQUENS: Optarem ut haec sententia uera esset. unice conuersata. creando animas singulas. illud etiam adiungens animarum propaginem occidentalem se tenere solere. quae de nihilo facta est. singulariter caelos ascendit. pecunia multetur. sed primum oportebat domum compaginari et sic habitatorem induci animam. ut oriantur. istam sententiam confirmat quam uolumus esse nostram. CAP. ITEM: Si autem de nulla re alia facta est. si uera est. IDEM IN LIBRO DE ORIGINE ANIMAE: Anima non de Deo est sed ab ipso de nihilo est creata. reddet animam pro anima. IDEM SUPER GENESIM AD LITTERAM: Si quaeratur unde Christus animam habuerit. Nam si cum semine et anima existit ex anima. a leonibus unicam meam: Unica uocatur anima Christi. hoc et nunc facit non instituendo quod non erat. Iam enim fecerat hominem. ut intelligatur quia iam formatum corpus accepit animam. IDEM DE QUANTITATE ANIMAE: Anima est facta similis Deo. ITEM IDEM AD EUNDEM: Qui animarum propaginem inconsiderata temeritate defendunt. 141 . ITEM AD EUNDEM. IDEM AD HIERONYMUM: Hoc certe sentis. ut anima nascatur ex anima. tam sanctum Victorinum martyrem quam plerosque secutus Catholicos. si uero informatum fuerit. multae animae cotidie pereunt cum fluxo semine. IDEM AD OPTATUM: Beatus Hieronymus. quod singulas animas singulis nascentibus modo Deus faciat. quae unice ex uirgine nata. ITEM: Qui animat carnes in uteris matrum. REMIGIUS SUPER PSALTERIUM: Domine. ut etiam sic possit intelligi secundum corpus tantum exisse homines de femoribus patris? IDEM RURSUS IN EPISTOLA AD HIERONYMUM. Non enim /375/ quod dictum est: spiritus reuertitur ad dominum qui dedit illum. DE EO QUOD DICITUR DEUS REQUIEVISSE SEPTIMO DIE AB OMNI OPERA: Nouas. manifeste declarans non esse animam ante formam. ITEM: Quod manifestius declarat Moyses dicens: Si quis mulierem in utero habentem percusserit et /374/ abortauerit. inquit. ut a te inuictissime defendatur. quia Deus fecit eam immortalem indissolubilem. de nihilo facta est procul dubio sed ab ipso. quando respicies? restitue animam meam a malignitate eorum. ITEM: Consideremus facturam Adae. se potius fieri quam propagari animas credere significauit.

ridiculum est et nullam habens consequentiam. et dentes filiorum obstupescunt. Non enim ideo puniuntur quia deliquerunt patres eorum. ITEM: Sunt qui hoc quod scriptum est: reddens iniquitatea patrum auper filioa in tertiam et quartam generationem. nepotem si quod 142 . LIB. peccare patres et filios nepotesque cruciari. Etenim homines in carne positi corripiuntur a domino. indigni sunt qui in hoc saeculo corripiantur. CAP. I. qui reddo pecoata patrum euper filios usque ad tertiam et quartam generationem his qui oderunt me. hoc indicat. Diabolus non erit mundus in hoc saeculo neque corripitur pro peccato neque flagellatur. Misericordiam autem meam non auferam ab eis. patiens et multae misericordiae etc. et in ipsos non reddat patres. miserator et misericors. /376/ quomodo Deus peccata patrum reddat in filios et in tertiam et in quartam progeniem. filium uero si cogitatio peccatum conceperit. Est autem sensus: Quomodo si quis uelit dicere. Unde et ipse sciens sibi illud statutum esse tempus poenarum dicebat ad saluatorem: Quare uenieti ante tempus torquere nos? Redduntur autem peccata in filios. semen eius suscipimus. comminationis suae scandalum soluitur. omnes uelut unus ex altero secundum persuasionis ordinem generati ex patre diabolo noxiae natiuitatis progeniem ducunt. sic iniquum est atque peruersum. Verum quia peccantes uix fere accidit ut sine adintore peccemus. Q. Reddens iniquitates patrum in filios et super filioe filiorum in tertiam et quartam generationem. patrem in nobis leuem punctum sensuum et incentiua uitiorum esse dicentes. Quoniam enim dicit: dominus Deus. ut purgatiues ad futurum saeculum pergant et ultra diabolo socii non efficiantur in poena. Ex quo perspicuum est.ISIDORUS DE SUMMO BONO. XII: Animam non esse priusquam corpori misceatur sed tunc eam creari quando et corpus creatur cui admisceri uidetur. et dentes filiorum obstupuerunt. ita edisserant ut ad animam humanam sententiam referant. et tamen scandalum patiebamur occultum quod iniustitia uideretur Dei alium peccare et alium luere peccata. in ramo quoque de radice crescente. Nihil enim de patribus dixit. ut aliud in uerbis sonet. et facto misericordiam in millia his qui diligunt me et iterum: Domine Deus. Omnia namque ei seruata sunt in futurum. et infert: reddens iniquitates patrum super filios et filios filiorum. HIERONYMUS SUPER HUNC LOCUM: Monet illud quod in Exodo dictum est: Ego aum Deue aemulator. miserator et misericors. EZECHIEL PROPHETA: Et factus est sermo domini ad me dicens: Quid est quod inter uos parabolam uertitis in prouerbium istud in terra Israel dicentes: Patres nostri comederunt uuam acerbam. Sed ex eo quod sequitur. sic iniquitus hic qui utuntur ea. Propterea dicit: Visitabo in flagellis peccata eorum. patres uuam acerbam comederunt. et fumus oculis. cum patres potius puniri debuerint sed quia patrum extiterunt aemulatores et oderunt Deum hereditario malo. patiens et multus miserationis. id est diabolus et angeli eius. /377/ Et nos usque in praesentem diem putabamus non esse parabolam sed simplicem explicare sententiam. non aliorum dolere dentes et obstupescere sed eorum qui uuam acerbam comederunt. hie qui oderunt me. ut quondam patres. quod tantae misericordiae sit ut non statim puniat sed sententiam differat puniendi. id est in eos quos genuit per peccatum. ut reuertantur. 116: QUOD PECCATA PATRUM REDDANTUR IN FILIOS ET CONTRA. et propterea benignus dominus reddet peccata patrum in filios. filii eorum hic recipiunt quae gesserunt. ORIGENES IN EXODO. cum uero opere etiam implemus. HOMILIA VIII: Cum a diabolo ad peccandum suademur. Nunc ergo uideamus secundum hanc quam diximus progeniem. Non enim truculentiae est et seueritatis iram tenere usque ad tertiam et quartam generationem sed signum misericordiae poenam differre peccati. aliud in sensu teneat. ITEM: Scriptum est in prouerbiis: Sicut uua acerba dentibus noxia est. credimus. ITEM: Respondebimus et in hoc creatoris clementiam demonstrari. tunc iam et genuit nos. sic accipi debere quasi parabolam et prouerbium.

ITEM: Sicut peccata filiorum non nocent patribus sic peccata patrum ad filios non redundant. VIII: In Christo pater et Christus in nobis unum in his esse nos faciunt. GREGORIUS LIBRO XV MORALIUM: Scriptum nouimus: Qui reddia peccata patrum in filioa ac nepotea in tertiam et quartam generationem. et sententiam non ipse qui risit sed filius eius suscepit Chanaan. et uere homo ille Christus est. et cum reddiderit. eam quam imitantur filii parentum uitam possunt uidere. Deus igitur primos et secundos stimulos cogitationum. HILARIUS DE TRINITATE LIB. secundum quod scriptum est: Impius cum in profundum malorum uenerit. cum uitiis patris. cum naturalis per sacramentum proprietas perfectae sacramentum sit 143 . ipea morietur. quatinus per filiorum poenas mens patris iniqua puniatur. Si uere igitur carnem corporis nostri Christus assumpsit. hoc est quartam generationem. illius magis adquiescendum sententiae est. illud de Genesi: Cham peccauit irridens nuditatem patris. ITEM: Hoc interim de prouerbio siue parabola dixisse sufficiat. ipsa morietur. Parabola nequaquam dicitur in Israel sed in his qui Dei notitiam non habent nec possunt perspicere ueritatem. si erit ultra parabola haec in prouerbium in Israel. etiam ex eiusdem delicto constringitur. IOB: Deus seruabit filiis illius dolorem patris. contemnit. uidetur sententia iustitiam non habere. ex parentum nequitia in anima non tenentur. Unde fit ut iniquus filius iniqui patris non solum sua quae addidit sed etiam patris peccata persoluat. /379/ Aliter quisquis praui parentis iniquitatem imitatur. ipsa morietur. Et rursum scriptum est: Anima quae peccauerit.cogitaueris atque conceperis opere perpetrabis. Et rursum non reddit. quia in carne nonnunquam filii etiam ex patris peccato perimuntur. ITEM: Pater iniquus plerunque percutitur in filiis. Reddit ergo peccata patrum in filios. Q. quia pater in eo est et ille in nobis). quibus iratum dominum non ignorat. pronepotem autem. EX LIB. seruus erit fratrum suorum. sine quibus nullus hominum esse potest. quomodo uoluntatis unitas asseritur. nequaquam punit sed si cogitata quis facere decreuerit aut ipsa quae fecerit noluerit corrigere paenitentia. 117: DE SACRAMENTO ALTARIS QUOD SIT ESSENTIALITER IPSA VERITAS CARNIS CHRISTI ET SANGUINIS ET CONTRA. quia ad tertiam et quartam progeniem. ITEM: Recte dicitur usque in tertiam et quartam progeniem. ut acrius uratur. etiam suam adhuc malitiam adiungere non formidat. qui contrariorum inter se testimoniorum scandalum tollat. si non solum feceris quod malum est /378/ sed in tuis sceleribus gloriaris. Anima quae peccauerit. ITEM: Viuo ego. ITEM: Anima quae peccauerit. Deleto autem originali peccato. Si quis autem uel meliorem uel alterum sensum poterit reperire. qui uiderunt quod male sequerentur. tunc sciet. Maledictus. ait. dicit dominus. quod nequaquam primus pulsus cogitationis puniatur a Deo sed si quod mente conceperis opere consumes. Chanaan. ITEM: Ad probationem autem huius rei. dum pro culpa parentis ex originali peccato anima polluitur prolis. iam non parentum sed quas ipsi committimus habemus. usque ad eos ultimo extenditur. quia cum ab originali culpa per baptismum liberamur. nosque uere sub mysterio carnem corporis sui sumimus (et per hoc unum erimus.

immo potius /382/ homo animatus anima rationali. ibi in ueritate. hic imago est. eodem modo nos per carnem eius uiuimus. id est naturam carnis suae adepti. dum panis et uinum extra uidetur. non tamen eam ut hominis unius ex nobis existimare debemus (quomodo enim iuxta naturam suam uiuificatrix esse caro hominis poterit?) sed ut uere propriam eius factam. stulte atque impie dicemus. eius tantum in se assumptam habens carnem. uiuificatricem eam esse professus est. et sanguis meus uere est potus. et ego uiuo per patrem: et qui manducauerit carnem meam.unitatis? Non est humano aut saeculi sensu de his rebus loquendum. Et haec accepta atque hausta efficiunt ut et nos in Christo et Christus in nobis sit. et ideo quamuis dicat. nisi in quo ipse fuerit. Est ergo ipse in nobis per carnem. Si ergo nos naturaliter secundum carnem per eum uiuimus. uicturi per eum ea /381/ conditione qua uiuit ille per patrem. IDEM: Corpus Christi quod sumitur de altari. Incruentam celebramus in ecclesiis sacrificii seruitutem et sanctificamur participes sancti corporis et pretiosi sanguinis Christi. Quam autem in nobis naturalis haec unites sit ipse ita testatus est: Qui edet carnem meam et bibet meum sanguinem. 144 . quomodo non naturaliter secundum spiritum in se patrem habeat. figura est. Non enim in eo erit. ipse testatur dicens: Vos autem me uidebitis quia ego uiuo et uae uiuetis. in me manet et ego in eo. nunc Christus offertur quasi homo. AMBROSIUS IN LIBRO DE OFFICIIS: Illa igitur sunt nobis expetenda in quibus perfectio. nisi ut cum ille in patre per naturam diuinitatis esset. Ante agnus offerebatur. et in patre manens maneret in nobis. cum uiuat ipse per patrem? ITEM: Haec autem idcirco a nobis commemorata sunt. quia uoluntatis tantum inter patrem et filium unitatem haeretici mentientes unitatis nostrae ad Deum utebantur exemplo. cur gradum quendam atque ordinem consummandae unitatis exposuit. in quibus ueritas est. De naturali enim in nobis Christi ueritate quae dicimus. illic ueritas in caelestibus. quasi recipiens passionem. nos contra in eo per corporalem eius natiuitatem et ille rursus in nob is per sacramentorum inesse mysterium crederetur? Ac sic perfecta per mediatorem unites doceretur. Quod autem in eo per sacramentum communicatae carnis et sanguinis simus. dum corpus et sanguis Christi in ueritate interius creditur. tamquam nobis ad filium et per filium ad patrem obsequio tantum ac uoluntate religionis unitis nulla per sacramentum carnis et sanguinis naturalis communionis proprietas indulgeretur. cum nobis in se manentibus ipse maneret in patre. Hic in imagine. ITEM: Sicut misit me uiuens pater. Nunc enim et ipsius domini professione et fide nostra uere caro est et uere sanguis est. Qui edet carnem meam et bibet sanguinem meum. nisi manducaueritis carnem filii hominis etc.. Haec ergo uitae nostrae cause est. ITEM: Si creditur. ut peccata nostra dimittat. Si uoluntatis tantum intelligi unitatem uellet. quia propriae carni unitus est. Cum et per honorem nobis datum filii et per manentem in nob is carnaliter filium et in eo nobis corporaliter et inseparabiliter unitis mysterium uerae ac naturalis unitatis sit praedicandum. et ipse uiuet per me. ueritas autem. et offert se ipse quasi sacerdos. Ipse enim ait: Caro mea uere est esca. neque per uiolentiam atque impudentem praedicationem caelestium dictorum sanitati alienae atque impiae intelligentiae extorquenda /380/ peruersitas. quondam ego in patre meo et uae in me et ego in uobis. EX SYMBOLO EPHESINO: Necessarie igitur et hoc adicimus. et ita ad unitatem proficeremus. qui suam sumpserit. quod in nobis manere per carnem Christum habemus. ipso in nobis naturaliter permanente. Hic umbra. Quomodo per patrem uiuit. ibi apud patrem quasi aduocatus pro nobis interuenit. cum qui in eo naturaliter secundum natiuitatem inest. quod factus sit caro. nisi ab eo didicimus. Vita enim naturaliter Deus existens. non ut communem carnem percipientes nec ut uiri sanctificati et uerbo coniuncti secundum dignitatis unitatem sed uere uiuificatricem et ipsius uerbi propriam factam. nos quoque in eo naturaliter inessemus. in me manet et ego in eo. De ueritate carnis et sanguinis non relictus est ambigendi locus.

terra. commemorationem mei facietis. I: Illud promitto. Vides quia contra instituta et ordinem naturae homo est natus ex uirgine? ITEM: Sermo caelestis si operatur in aliis rebus. sancte pater omnipotens aeterne Deus. Non immobilis petra quae populum sequebatur. oratione petitur pro populo. mortuus est. salit in uitam aeternam. non operatur in sacramentis caelestibus? Ergo didicisti quod ex pane corpus Christi fiat. dicit tibi sacerdos. ITEM: Panis iste panis est ante uerba sacramentorum. ITEM: Quid est amplius. Ergo sermo Christi hoc conficit sacramentum. Quare de latere? Quia unde culpa. Sicut enim mortis similitudinem sumpsisti ita et similitudinem sanguinis bibis.IDEM DE SACRAMENTIS LIB. Moyses. Fac nobis hanc oblationem scriptam. et primo de generatione eius sumamus exemplum. speciem sanguinis non uideo. Virga. Quotienscumque feceritis. Ubi uenitur. ITEM: Accipe quae dico. quam pateretur accepit panem. maria et omnis creatura. fiet ei remissio peccatorum et nom morietur in aeternum. ut nullus horror cruoris sit. Vide mysterium. qui pridie quam pateretur in sanctis manibus suis accepit panem. Ergo intellige sacramenta haec quae accipis anteriora esse misteria. gratias agens. Sacerdos uerbo Dei tangit petram. inde gratia. ITEM: Vide. quo facta sunt omnia. Ergo memores gloriosissimae eius passionis et ab inferis resurrectionis etc. quam sunt Moysi sacramenta. Ubi uerba Christi operata fuerint. laus Deo defertur. Sed dicis. quanto magis operatorius est ut sint quae erant et in aliud commutentur. Et sacerdos dicit. Vis scire quia uerbis caelestibus consecratur? Accipe quae sunt uerba. Quod confitetur lingua. inquit. Sed forte dicis. fregit fractumque dedit discipulis suis dicens: Accipite etc. ITEM: Accipe et aliud. Iussit Deus et factum est caelum. Si ergo tanta uis est in sermone domini Iesu ut inciperent etiam esse quae non erant. Didicisti ergo quia quod accipis corpus Christi est. Quantum sit sacramentum cognosce. pro caeteris. rationabilem. Redundat aqua in calice. Et tu dicis. illi in nomine. Vide quid dicat. pro regibus. 145 . aqua ut mundaret. Melchisedech obtulit panem et uinum. Qui manducauerit hoc corpus. omnia illa uerba euangelistae sunt usque ad accipite. respexit ad caelum. Amen. uerum est. Ubi autem uerba Christi accesserint. iam non suis sermonibus utitur sacerdos sed Christi. corpus est Christi. inde uerba sunt Christi. et fruit aqua. hoc est. hoc est propheta. de pane fit caro Christi. Culpa per feminam. ITEM: In calice mittitur uinum et aqua. Et ante uerba Christi calix est uini et aquae. ad te. Antequam consecretur. sanguis efficitur. Qui pridie. quod diuiniora et puriora sunt sacramenta Christianorum quam Iudaeorum. sanguis ut redimeret. anteriora esse mysteria Christianorum quam Iudaeorum. ut conficiatur sacramentum. /384/ Corpus Christi. Vide singula. gratia per Christum. Et tu bibe. et bibit populus Dei. Quomodo ergo Melchisedech panem et uinum obtulit? Quid sibi uult admixtio aquae? Bibabant autem de consequenti petra. petra autem erat Christus. ITEM: Sermo Christi /383/ mutat quando uult instituta naturae. ut te Christus sequatur. Corpus Christi cum tu petieris. quod est figura corporis et sanguinis domini Iesu Christi. qui auctor est caeli. Sed habet similitudinem. et prius coepisse populum Christianum quam Iudaeorum sed nos in praedestinatione. Sermo Christi. manna de caelo an corpus Christi? Corpus Christi utique. acceptam. Ubi accessit consecratio. benedixit. Consecratio igitur quibus uerbis est et cuius sermonibus? Domini Iesu. Deinde manna qui manducauit. hoc est uerbum Dei. teneat affectus. Dicit sacerdos. nam reliqua omnia quae dicuntur. De latere eius fluxit aqua et sanguis. et quod uinum cum aqua in calicem mittitur sed fit sanguis consecratione uerbi caelestis. panis est.

ut cotidie debito tuo indulgentiam petas. hoc supra caelum. Sanguine Christi pacificata sunt omnia uel in caelo. iste panis uiuus qui descendit de caelo. ITEM: Potior est lux quam umbra. Virga imperium. quam accepimus. Illis aqua de petra fluxit. inquit. ITEM: Ego sum. Illud corruptioni obnoxium si in diem alterum seruaretur. hoc est supersubstantialem. 146 . iam non panis dicitur sed corpus. deiectus est diabolus. Quomodo? Filius meus es tu. corpus auctoris quam manna e caelo. tu cum biberis sitire non poteris. ITEM: Qui uulnus habet. hoc alienum ab omni corruptione.ITEM: Audisti psalmum. Haec postulatio maxime est eorum quae postulantur. omnes in deserto mortui sunt. hoc domini caelorum. quaniam tu mecum es. an caro Christi. ego hodie genui te. Ideo cotidie accipe. Quare ergo in oratione dominica ait: panem nostrum? Panem quidem dixit sed epyusion. tibi cotidie resurgit. et tu qui accipis carnem. non timebo mala. ITEM: Panem nostrum cotidianum da nobis hodie. Hodie ergo est. et qui eras liber in Christo debitor factus es diabolo. quod quicumque religiose gustauerit. Parasti in conspectu meo mensam etc. medicinam quaerat. Cautionem tuam tenebat inimicus sed eam dominus crucifixit et suo cruore deleuit. IDEM IN LIBRO DE MYSTERIIS: Re uera mirabile quod manna Deus pluerit patribus. et quicumque hunc manducauerit non morietur in aeternum. Et dimitte. Illa creauit. panem nostrum cotidianum da nobis hodie. Si tibi hodie est Christus. hoc in ueritate. corruptionem sentire non poterit. Virga tua etc. ITEM: Fiat uoluntas tua sicut in caelo et /385/ in terra. Illud caeli. Iudaeus bibit et sitit. Eri[t] et hodie. Sed caro non descendit e caelo. reddidit libertatem. inquit. Si cotidianus est. baculus passio est. quando Christus resurrexit. Aeterna deltas Christi. Manna illud de caelo. Sic uiue ut cotidie merearis accipere. Non iste panis est qui uadit in corpus sed qui animae nostrae substantiam fulcit. et uerus sanguis eius /386/ est potus. panis uiuus. ubi Christi uerba deprompta fuerint. nisi peccatum? Accepisti a diabolo debitum. cotidie tibi hodie est. haec redemit. Sed tamen panem illum qui manducauerunt. EX LIBRO VI: Sicut uerus est Dei filius dominus Iesus Christus non quemadmodum homines per gratiam sed quasi filius ex substantia patris. remissionem accipis peccatorum et inebriaris spiritu. Super aquam refectionis etc. Cotidie si accipis. ITEM: Quotienscumque bibis. Latinus autem hunc panem cotidianum dixit. quomodo Iob sanctus pro filiis suis offerebat. ita uera Christi caro. tibi sanguis e Christo. uel in terra. Sanctificatum est caelum. ubi uersatur et homo quem ille decepit. Abstulit debitum. passio temporalis. uice quam aptus sit caelestibus sacramentis: Dominua pasoit me et nihil mihi deerit etc. ITEM: Praeclara ebrietas. quia corpus est Christi. qui de caelo descendi. diuinae eius substantiae in illo participaris alimento. nobis debita nostra. sicut ipse dixit. et poculum tuum inebrians quam praeclarum est. Quomodo descendit e caelo panis uiuus? Quia idem dominus Iesus consors est diuinitatis et corporis. et illud in umbra. Nam etsi ambulem in medio umbrae mortis. quae sobrietatem mentis operatur. Unde et apostolus: Nolite inebriari uino sed implemini spiritu sancto. Ipse enim dominus ait: Dimitte nobis debita nostra! Debitum quid est. Unde dictum est: Panem angelorum manducauit homo. cur post annum illum sumis. Ideo graece epyusion dicitur. ueritas quam figura. Dixi uobis quod ante uerba Christi quod offertur panis dicatur. uitae aeternae substantiam subministrat. Considera utrum praestantior sit panis angelorum. Ista autem esca quam accipis. quemadmodum Graeci in Oriente facere consueuerunt? Accipe cotidie quod cotidie tibi prosit.

maioremque uim esse benedictionis quam naturae.ITEM: Probemus non hoc esse quod natura formauit sed quod benedictio consecrauit. IDEM IN HOMILIA II PSALMI XXXIII: Accesserunt Iudaei ad Iesum ut crucifigerent. AUGUSTINUS DE UTILITATE AGENDAE PAENITENTIAE: Tunc eis Petrus annuntiauit eum colendum quem crucifixerunt. Unde et apostolus de typo eius ait. Christi sermone conficitur. uerum est. ipse quoque in ueritate sui corporis et sanguinis praesentaret. Quod os loquitur. hoc est corpus meum. Corpus enim Dei corpus est spiritale. /387/ Vides prophetica gratia bis mutatam esse naturam et serpentis et uirgae. peccasti. ipse comedens qui et comeditur. Sermo ergo Christi qui potuit ex nihilo facere quod non erat. recte autem non diuidas. hoc est corpua moum. Perfectum autem panis de caelo. in quo tanta perpessus est. Quid hic quaeris naturae ordinem in Christi corpore. uere qui nobis dedit manducare corpus suum. et /388/ agni carnes cum apostolis comederat. Non ergo corporalis esca sed spiritalis. non potest ea quae sunt. quia corpus est Christi. IN HOMILIA PSALMI LXXV: Ipsum sanguinem quem per insaniam fuderunt. ITEM: Vere magnus Deus et magna misericordia eius. uere ergo carnis illius sacramentum est. IN HOMILIA PSALMI XXVIII. IDEM IN EPISTOLA AD HYRENAEUM: Corporeum illud manna nunc <non est) tanti res miraculi. quae sepulta est. IDEM IN LIBRO DE MEMBRIS DOMINI: Sacerdos Dei patris dicitur filius Dei secundum humanitatem. hoc est. quomodo in praefiguratione eius Melchisedech panem et uinum offerens fecerat. nos accedamus ut corpus eius et sanguinem accipiamus. assumit panem. ut ipse esset sacerdos qui et sacrificium. corpus ex uirgine. ut eius iam sanguinem biberent credentes quem fuderant saeuientes. in qua se pro nobis acceptabile sacrificium Deo obtulit. Post consecrationem corpus significatur. 147 . qui confortator est hominis. affectus sentiat. De totius mundi elementis legisti: quia ipae dixit et facta sunt. mens interna fateatur. Ipse clamat dominus. ITEM: Sacramentum quod accipis. Quia patres nostri esaam spiritalem manducauerunt. in id mutare. quae crucifixa est. ITEM: In illo sacramento Christus est. et ad uerum paschae transgreditur sacramentum ut. quod non erat? ITEM: Praeter naturae ordinem uirgo generauit. et sanguinem suum bibere. quia uenit quod perfectum est. quia benedictione etiam natura ipsa mutatur. et hoc quod conficimus corpus ex uirgine est. et tibi dicitur: si recte offeras. AD IUDAEOS: Iam securi bibite sanguinem quem fudistis. per gratiam biberunt. sanguis nuncupatur. corpus Christi corpus est diuini spiritus. IDEM IN SERMONE DE ABEL ET CAIN: Nam si credas a Christo carnem esse susceptam et offeras transfiguratum corpus altaribus. Et tu dicis: Amen. IDEM SUPER MATTHAEUM: Accipite et comedite. Postquam typicum pascha fuerat impletum. quod sermo sonat. non distinguas tamen naturam uerbi et corporis. cum praeter naturam sit ipse dominus partus ex uirgine? Vera utique caro Christi. HIERONYMUS AD HEDIBIAM: Nec Moyses dedit nobis panem uerum sed dominus Iesus ipse conuiua et conuiuium.

IDEM IN PSALMO LIV: Iudaei pascebantur tanquam de poena Domini. et frustra ab illis Amen dicitur a quibus contra id quod accipitur. nisi in nostrae proprietate naturae nos uerus immaculati agni sanguis emundet.IN HOMILIA PSALMI XXVIII: De carne Mariae carnem accepit et ipsam carnem ad manducandum ad salutem dedit. Ferebatur enim illud corpus in manibus suis. in eadem tamen carne quam sumsit ex uirgine sacramentum propitiationis exsequitur. qui uere Christi caro est. fudit sanguinem iustum. suo modo uocatur corpus Christi. IDEM IN LIBRO SENTENTIARUM PROSPERI: Hoc est quod dicimus. fides. plenum gratia omnium uirtutum et diuina maiestate. quando non solum ore corporis sed etiam ore cordis hauritur. non iam audiendo. non rei ueritate sed significanti mysterio. sic sacramentum fidei. Ferebatur enim Christus in manibus suis quando commendans ipsum corpus suum ait: hoc est corpus meum. sic sacrae mensae communicare debetis ut nihil prorsus de ueritate corporis Christi et sanguinis ambigatis. utroque inuisibili. Hoc enim ore sumitur quod fide creditur. non habebitis uitam in uobis. IDEM IN EPISTOLA ANATOLIO EPISCOPO MISSA: Aliter enim in ecclesia Dei. qui sanguis super utrumque postem ponitur. duobus constare. sacrificium ecclesiae duabus confici. sed bibendo didicistis. uisibili elementorum specie et inuisibili domini nostri Iesu Christi carne et sanguine. spirituali [intelligitur] significatur corpus uisibile Christi et palpabile. intelligibili. ITEM: Caro eius. quod modis omnibus approbare contendimus. id est corpus Christi. disputatur. in Christo autem inuenimus. qui reconciliando mundo et praemium esset et poculum. IN HOMILIA XXXI SUPER IOHANNEM: Quousque biberent sanguinem quem fuderant. GREGORIUS IN HOMILIA PASCHALI: Quid namque sit sanguis agni. sacramento et re sacramenti. Manibus suis nemo portatur. mors. crucifixio. Quomodo intelligatur in ipso Dauid secundum /389/ litteram non inuenimus. quam forma panis opertam in sacramento accipimus. sicut Christi persona constat et conficitur Deo et homine. illius uidelicet quod in cruce est positum. cum reuera sit sacramentum corporis Christi. quem sub uini specie ac sapore potamus. carne et sanguine. IDEM IN PSALMO XXXIII: Dauid ferebatur in manibus suis. desperauerunt. quod /390/ baptismus intelligitur. LEO PAPA IN SERMONE DE IEIUNIO SEPTIMI MENSIS: Dicente Domino. caro uidelicet carnis et sanguis sacramentum sanguinis. quia corpus ipsius manducamus. ITEM: Sicut ergo caelestis panis. uocatur ipsa carnis immolatio. nec rata sunt sacerdotia nec uera sacrificia. Nemo autem illam carnem manducat nisi prius adorauerit. IDEM IN SERMONE DE PASSIONE DOMINI: Intulit supplicium filio Dei. Habent ergo impii epulas suas. quae est corpus Christi. habent pii beati qui esuriunt et sitiunt iustitiam etc. Est igitur sacramentum et res sacramenti. Qui licet in patris sit dextera constitutus. et sanguis eius. Christi passio. cum ipse Christus uerus sit Deus et uerus homo. id est corpore Christi. quae sacerdotis manibus fit. et nos de cruce Domini pascimur. quia omnis illa res illarum rerum naturam et ueritatem in se continet ex quibus conficitur. 148 . Nisi manducaueritis carnem filii hominis et biberitis eius sanguinem.

et aperti sunt intellectuales oculi horum. Deprecemur Deum hebdomada hac de mysterio hoc. Hoc audientes duo senes et scientes. hoc est corpus meum. Basilius autem sanctus non differens baptizauit eum cum omni domo sua credentem domino. simplex autem in fide et errabat pro eo quod erat idiota. et cum extendisset presbyter manus ut frangeret panem. et calix sanguis. in crastino uenit ad Basilium postulans sine dilatione se accipere quod in Christo est signaculum. Exaudiuit autem dominus utrosque et hebdomada completa uenerunt in ecclesiam. qui erat magnus in hac uita. Sanguinem uero illius excipiebat in calicem. et dicebat non esse naturaliter corpus panem quem sumimus sed figuram eius esse. Illi autem rogabant eum dicentes. et communicantibus omnibus uenit et ipse dataque est ei uere caro facta. et dicunt ei. credimus quia secundum ueritatem corpus Christi est. data est illi soli caro sanguine cruentata. IPSO AD AEGEAM DICENTE: Cum uere carnes eius in terris sint comestae et uere sanguis eius sit bibitus. AMPHILOCHIUS EPISCOPUS YCONIUS DE VITA ET MIRACULIS SANCTI BASILII CAP. Unde caelestis confirmat auctoritas quia caro mea uere est cibus et sanguis maus uere est potus. EUSEBIUS EMISENUS: Vere unica et perfecta hostia fide aestimanda non specie neque exteriori censenda uisu sed interiori affectu. Illi autem dixerunt ad eum. qui dicit quia panis quem sumimus non nature corpus Christi sed figure est eius. EX PASSIONE SANCTI ANDREAE. ut credat et non perdat laborem suum. EX VITIS PATRUM TRACTATUS DE CARITATE CAP. Est quidem etiam peccatoribus et indigne percipientibus uera Christi caro uerusque Christi sanguis sed essentia non salubri /391/ efficientia. Senex cum gaudio suscepit et deprecabatur Deum dicens. Cum autem presbyter in paruis partibus panem. et credimus quia Deus reuelabit nobis. Domine. ut uere. Credens ergo. Sed et illi senes abeuntes in caelis suis rogabant et ipsi dicentes. Quod cum uidisset pertimuit et clamauit dicens. Nam et inuisibilis sacerdos uisibiles creaturas in substantiam corporis et sanguinis sui uerbo suo secreta potestate conuertit dicens: Accipite et comedite. quia horribile et admirabile est Christianorum mysterium. Credo. Cum uero accessisset senex ut acciperet communionem. officii ministerium et muneris explorare uolens. Et quomodo tibi nouum et impossibile esse non debeat quod in Christi substantiam terrena conuertuntur. Domine tu cognoscis quondam non per malitiam incredulus sum rei huius sed per ignorantiam errem. Domine reuela seni /393/ mysterium hoc. et ipsius factus est particeps. Recedat ergo omne infidelitatis ambiguum. non mihi satisfacit ratio uestra.IDEM IN IV DIALOGORUM: Tunc uera pro nobis Deo hostia erit cum nosmetipsos hostiam fecerimus. descendit angelus de caelo et habens cultrum in manu sacrificauit puerum illum. quia panis qui in altare ponitur corpus tuum est. Nos credimus quia panis ipse corpus Christi est et calix sanguis secundum ueritatem et non secundum figuram. cogitauerunt quia innocenter et simpliciter diceret hoc. PRAEFATIO DE DOMINICA QUINTA POST THEOPHANIAM: Singuli autem accipiunt Christum dominum. Sed sicut plasmauit hominem ad imaginem suam et nemo potest dicere quia non erat imago Dei quamuis incomprehensibilis. etiam angelus incidebat pueri membra in modicis partibus. qui hoc dixi. ita et panis quem dixit quia corpus meum est. et quando positi sunt panes in altare. Senex ait. uiditque infantem partiri in manibus Basilii. Inde accessit ad calicem sanguine repletum. Ego sum. Senex autem ait eis. quia magna esset uita et conuersatio eius. XXVI: Narrauit iterum abbas Daniel dicens: Dixit pater noster Arsenius de quodam sene. ipse tamen in caelestibus ad dexteram patris integer perseuerat et uiuus. VIl: Diuina quidem mysteria illo agente Hebraeus quidam se sicut Christianus populo commiscuit. atque de utrisque seruans reliquias abiensque in domum suam ostendit uxori suae ad /392/ confirmationem dictorum et narrauit quae propriis oculis uiderat. et in singulis portionibus totus est. nec per singulos minuitur sed integrum se praebet in singulis. Abba sermonem audiuimus cuiusdam infidelis. et statim facta est illa panis in manu eius secundum mysterium et 149 . ut uere est. Nisi rem ipsam cognouero. te ipsum interroga etc. quoniam quidem qui auctor est muneris ipse etiam testis est ueritatis. Reuela ergo mihi Domine quod uerum est. uidetur illis tantummodo tribus tamquam puerulus iacens super altare.

omnes qui de uno pane et de uno /394/ calice participamur. et omnes eundem potum spiritalem biberunt. qui non gustabunt mortem. iudicium sibi manducat et bibit non diiudicans corpus domini. Est etiam corpus ecclesia. DE SACRAMENTIS: Fac nobis oblationem hanc acceptabilem. in cuius typum nos calicem mysticum percipimus. et sic de pane illo edat. Qui enim manducat et bibit indigne. huius rei memores in edendo et potando carnem et sanguinem quae pro nobis oblata sunt. Panem ilium manducat qui ea quae scripta sunt seruat. ITEM: Quae immolant gentes. quando ueniet cum intelligibilibus nubilous filius hominis et uidebit eum omnis oculus? Est etiam corpus de quo dictum est: Caro mea uere est cibus et sanguis meus uere est potus. EX EVANGELIO: Accipiens panem benedixit ac fregit deditque discipulis suis dicens: Hoc est corpus meum etc. ibi congregabuntur aquilae. reus erit corporis et sanguinis domini. daemoniis immolant et non Deo.sumpsit illud gratias agens. et de calice bibat. Circa hoc corpus uerae aquilae sunt. Deus scit humanam naturam quia non potest uesci carnibus crudis et propterea transformauit corpus suum in panem et sanguinem in uinum his qui illud fide suscipiunt. ITEM: Figura corporis est /395/ altare. Petra autem erat Christus. IDEM IN LIB. nonne participatio corporis domini est? Quoniam unus panis. unum corpus multi sumus. ITEM: Quotienscumque enim manducabitis panem hunc et calicem bibetis. Iustorum animae aquilis comparantur quod alta petunt. Panis iste quem Deus uerbum corpus suum esse fatetur. Calix benedictionis. Habemus panem qui descendit de caelo. EX EPISTOLA I PAULI APOSTOLI AD CORINTHIOS: Nolo enim uos ignorare fratres. uos ipsi indicate quod dico. uerbum de Deo uerbo procedens 150 . ITEM: De corpore iam dubitare non possumus. ITEM: Ut prudentibus loquor. non utique iudicaremur. quod est figure corporis et sanguinis domini. significamus. uerbum est nutritorium animarum. mortem domini annuntiabitis. Dixerunt autem ei senes. et omnes in Moyse baptizati sunt in nube et in mari. nonne communicatio sanguinis Christi est? Et panis. ITEM: Beneficii diuini sanguis testis est. Ideo inter uos multi infirmi et imbecilles et dormiunt multi. quoniam patres nostri omnes sub nube fuerunt et omnes mare transierunt. Non potestis calicem domini bibere et calicem daemoniorum. cui benedicimus. Non potestis mensse domini participes esse et mensae daemoniorum. ITEM: Ubi fuerit corpue. Nonne tibi uidentur aquilae circa corpus Maria Cleophae et Maria Magdalene et mater domini apostolorumque conuentus circa domini sepulturam? Nonne tibi uidentur aquilae circa corpus. AMBROSIUS SUPER LUCAM: Sunt aliqui hic stantes. IDEM IN EPISTOLA AD CORINTHIOS: Quia morte domini liberati sumus. Quod si nosmetipsos diiudicaremus. et omnes eandem escam spiritalem manducauerunt. quae alis circumuolant spiritalibus. donec uideant regnum Dei. donec ueniat. Bibebant autem de spiritali consequenti eos petra. Probet autem se ipsum homo. Itaque quicumque manducauerit panem uel biberit calicem domini indigne. Nolo autem uos socios fieri daemoniorum. maxime si meminerimus quod a Pilato Ioseph corpus acceperit. quem frangimus. ORIGENES SUPER MATTHAEUM: Hoc est enim corpus meum et accipiens calicem etc.

quantum periculum? Pinguissimus /397/ sermo diuinus est. IDEM SUPER CXLVII PSALMUM: Et adipe frumenti satiat te. ipsius bibimus sanguinem. id est ne extra ecclesiam immolari agnum putemus. et Christus nobiscum bibet in regno ecclesiae sanguinem suum. Et potus iste. In prinoipio erat uerbum. Si macula ceciderit. Felix est qui instrumento isto adipem intelligit. Et est potus iste generatio uitis uerae. Quandq imus ad mysterium. ITEM: Qui emittit eloquium suum terrae. quae interpretatur electa. ut faciam uoluntatem eius qui me misit. ITEM: Sed nec Moyses dedit nobis panem uerum sed dominus Iesus ipse conuiua et conuiuium. Si ergo panis qui de caelo descendit corpus est domini et uinum quod discipulis dedit sanguis illius est qui effusus est in /396/ remissionem omnium peccatorum. Nam corpus Dei uerbum aut sanguis. tamen uere corpus Christi et sanguis eius sermo scripturarum est. omnes habet in se delicias. Ergo corpus Iesu euangelium puto. qui positus est super mensam de qua scriptum est: Praeparuati in conspectu meo mensam aduersus eos qui tribulant me. qui non comederit carnem meam et biberit sanguinem meum. Sic et in carne Christi. periclitatur. Ex quo manifestum est quod Iudaei et haeretici et omnium conuenticula dogmatum peruersorum. et nos multiplicauit. manna quando comedebant secundum uoluntatem uniuscuiusque sapiebat in ore. rubentia musta calcamus et nouum ex his uinum bibemus in regno patris. De praedicatione loquitur euangelica de doctrina apostolorum. Denique sequitur: Velociter currit sermo eius. quem Deus uerbum sanguinem suum fatetur. Sic et panis est uerbum Christi factum de tritico illo. hoc est sanctarum scripturarum interpretatio. qui est sermo doctrinae. Et uerbum caro factum est et habitauit in nobis. ITEM: Quotquot in Christo baptizamur. non eos agni carnes comedere sed draconis qui datus est in eacam populia Aethiopum. Et quando dicit. uerbum est potans et inebrians praeclare corda bibentium. Nec potum ilium uisibilem sanguinem suum dicebat sed uerbum in cuius mysterio fuerat potus ille effundendus. Et est sanguis uuae illius quae missa in torcular passionis protulit potum hunc. qui est in poculo de quo scriptum est: Et poculum tuum inebriana quam praeclarum est. non bibam amodo de hoc genimine uitia etc. Dominus noster granum tritici in terram cecidit. HODIE POPULUS ISRAEL: Praecipitur ut in una illum comedamus domo. Sicut tradunt Iudaei. nequaquam in uetustate litterae sed in nouitate spiritus cantantes canticum nouum. quod nemo potest canere nisi in regno ecclesiae. ITEM: Hic sanguis meus noui testamenti. ita et cibum accipimus.et panis de pane caelesti. et sermo Dei et caro Christi et sanguis in auribus funditur. Hoc uerbum in carne mittitur. qui fidelis est intelligit. Si quando audimus sermonem Dei. ascendamus cum domino cenaculum et accipiamus ab eo sursum calicem noui testamenti ibique cum eo inebriemur uino sobrietatis. Non enim panem ilium uisibilem quem tenebat in 4 manibus. quia agnum in ecclesia non comedunt. ipse comedens qui et comeditur. Istud granum frumenti pinguissimum est. quid aliud potest esse nisi uerbum quod nutrit et uerbum quod laetificat cor? HIERONYMUS AD HEDIBIAM DE DIVERSIS QUAESTIONIBUS: Quid sit. quae dicit: Ego sum uitis uera. Qui emittit eloquium suum terrae. et cotidie in sacrificiis eius de genimine uitis uerae et uineae Sorech. quod regnum patris est. Nos audiamus panem quem fregit dominus deditque discipulis esse corpus domini. doctrina diuina est. sicut uolumus. corpus suum dicebat Deus uerbum sed uerbum in cuius mysterio fuerat panis ille frangendus. licet et in mysterio possit intelligi. Christum induimur et panem comedimus angelorum et audimus dominum praedicantem: meus cibus est. In omni enim terra auditus est sermo eius et in orbe terrarum apostolica doctrina. quod cadens in terram multum reddidit fructum. Faciamus igitur uoluntatem eius. IDEM IN SERMONE QUODAM DE AGNO PASCHALI. QUI SIC INCIPIT. sanctas scripturas puto. et nos aliud cogitamus. 151 .

de qua ipse ait: Caro mea uere est cibus et sanguis meus uere est potus. nec comedunt carnem Iesu nec bibunt sanguinem eius. quia domini sunt. quia figurae sunt quae in diuinis uoluminibus scriptae sunt. si euangelicis imbuti mysteriis. omnis homo aliquem habet in se cibum.ITEM: Quod autem sequitur. quod exterius sentitur. quia cotidie peccamus peccatis. Si secundum hunc intellectum dicamus Deum hominibus leges promulgasse. Iuxta hanc diuisionem et in sanctis eius diuersitas sanguinis et carnis accipitur. occidit haec littera. quae crucifixa est. et ideo cotidie Christus pro nobis mystice immolatur. ideo tamquam spiritales et non carnales intelligite quae dicuntur. non habebitis uitam aeternam. IDEM IN ISAIA: Comedunt cibos pietatis. Si enim /398/ panes propositionis non poterant ab his qui uxores tetigerant comedi. ut sicut de uirgine per spiritum uera caro sine coitu creatur. panis. alia caro et sanguis. Hoc qui audire nescit. illud est ne scripturas diuinas. Figura uero. Si uero assideamus litterae. quae regnum Dei non queant possidere. ita per eundem ex substantia panis et uini mystice idem corpus Christi consecretur. quanto magis panis ille qui de caelo descendit non potest ab his qui coniugibus paulo ante haesere complexibus uiolari atque contingi? IDEM IN QUADAM HOMILIA SUPER LEVITICUM: Dominus ait: Caro mea uere est cibus. EX SERMONE QUODAM AUGUSTINI: Utrum sub figura an sub ueritate fiat hoc mystici calicis sacramentum. Si enim in merito esset sacerdotis. ITEM: Sciatis fratres quoniam quicumque uxori debitum reddit uacare non potest orationi nec de carnibus agni comedere. Agnoscite. quae uisura sit salutare Dei. Alioquin quomodo magnum erit. quia omne opus eius sanctum est. nisi uera sit caro? Sed quia Christum uorari fas dentibus non est. quae uere carnes agni sunt. Corpus Christi et ueritas et figura est. aut iuxta historiam tantum intelligamus aut quibusdam allegoriis et nubilo interpretationis ad peruersa dogmata diriuemus et eneruemus eas. si quidem bonus est et de bono thesauro profert bonum. Intra catholicam ecclesiam in mysterio corporis Christi nihil a bono maius. Ut ergo diximus. Veritas. et sic unusquisque pro meritorum puritate proximo mundus fit cibus. ne qui ignorat ignoretur. ut alia sit caro. agnoscite quae dicimus. Secundo loco post illius carnem mundus cibus est Petrus et Paulus. de quo ipse loquitur: Qui manducat carnem meam et bibit sanguinem meum habebit uitam aeternam. licet Christus semel passus sit. Nunc autem sicut ipse est qui baptizat. quia non in merito consecrantis sed in uerbo efficitur creatoris et ui rtute spiritus sancti. dum corpus Christi et sanguis uirtute spiritus in uerbo ipsius ex panis uinique substantia efficitur. uel spiritalis illa atque diuina. uoluit hunc panem et uinum in mysterio uere carnem suam et sanguinem consecratione sancti spiritus potenter creari et cotidie pro mundi uita mystice immolari. Iteratur autem cotidie haec oblatio. et sanguis meus uere est potus. Si enim secundum litteram sequaris hoc ipsum qubd scriptum est: nisi manducaueritis carnem meam et biberitis sanguinem meum. Caput intelligentia spiritualis. cum loquitur proximo suo. quem ego dabo. dum non sunt sancti et corpore et spiritu. Est et in euangeliis littera quae occidat. erubesco confiteri Deum tales leges dedisse. et sanguis. ita ipse qui per spiritum sanctum hanc suam efficit carnem et transfundit sanguinem. mundum ei aut immundum efficitur animal. auertit fortasse auditum secundum eos qui dicebant: Quia eum poteat audire? Sed si filii estis ecclesiae. sine quibus mortalis /400/ infirmitas uiuere non potest. mundum cibum profert proximo suo et ideo omnis homo. nequaquam ad Christum pertineret. uel caro mea. qui non foris sed in domo una et intus comeditur. pedes simplex iuxta historiam narratio. 152 . et: nisi /399/ manducaueritis carnem meam et sanguinem meum biberitis. et omnis sermo eius uerus est. Etenim Pascha nostrum immolatus est Christus. nihil a malo minus percipitur sacerdote. siue prodest ei ex sermonibus siue nocet. ut non crudas agni carnes neque elixas comedamus. intestina quicquid in littera latet. Veritas ait: Caro mea uere est cibus et sanguis meus uere est potus. Caput cum pedibus eius et intestinis comedetis. ex quo qui sumpserit. caro mea est pro mundi uita. digna uidebitur legislatio. IDEM IN EPISTOLA AO EPHESIOS: Dupliciter igitur intelligitur caro Christi et sanguis. qui militis effusus est lancea.

quicumque in manna Christum intellexerunt. eandem escam spiritalem manducauerunt.ITEM: Hanc oblationem benedictam. rationabilem. anima sola hoc mysterio pascitur. sed specie uisibili. Reliqua omnia. ITEM: Hoc mysterium ante passionem discipulis traditur. etiam cum dolet. quod dominus dixerat: Qui manduoat carnem meam etc. quae sacerdos dicit aut clerus canit. hoc est manducare panem uiuum. et ideo Iudas in figura omnium malorum primus ad percipiendum permittitur. de quo dicitur: Qui plus collegerat. iam Iudas cum sanctis apostolis communicare non potuisset. Non est quantitas uisibilis in hoc aestimanda mysterio. Nam si post resurrectionem fieret. Idem potus. Spiritalem utique eandem. ut per hanc acceptabiles eius unico simus. quia numquam potest umbra desistere nisi radiante luce. Inuisibiliter saginatur. ut quia similitudinem mortis eius in baptismo accepimus. per quam a bestiali sensu exuamur. et ridiculum nullum fiat paganis quod cruorem occisi hominis bibamus. postulationes. uerum etiam caro per hoc ad immortalitem et incorruptionem reparatur. quam lapis. nec sanguis sine carne iure communicatur. quod tamen hoc idem est uirtute spiritali. quia nec caro sine sanguine. eundem quem nos cibum spiritalem manducauerunt. Melius enim omne quod uiuificat quam id quod uiuificatur. aut certe obsecrationes fidelium. quae et in manna. et ideo in eam non cadit miseria. idem panis. ut si quis ex ipso manducauerit. habuit minus. quia iam damnatus erat. Quomodo enim eundem potum? Bibebant. et ideo carne simul Christi et sanguine saginatur. sed uirtus sacramenti spiritalis. Aliter nouerat Christus quod et boni digne et mali indigne hoc mysterium accepturi erant. Xl DE CIVITATE DEI DE BONIS ET MALIS ANGELIS: Beatitudinis illorum causa est adhaerere Deo. quia inuisibiliter renascitur. IDEM IN EXPOSITIONE EVANGELII: Ut quid paras dentes et uentrem? Credere in eum. II: Omnis anima omni corpore melior. nam corporalem aliam. ratam. Et omnea eundem potum spiritalem biberunt. IDEM QUAESTIONUM LXXIII CAP. IDEM LIB. inquit. quomodo ista ferrent increduli? Credendum est quod in uerbis Christi sacramenta conficiantur. Breuiter ergo dixerim. Omnes. redimitur. petitiones. Accipite et manducate ex hoc omnes. quod in eius figura praecessit. istorum miseriae non adhaerere. non moriatur. quam illa quae rationis uel sensus est expers. Voluit cunctis communicantibus ostendere quid boni quidue mali ex eo percipiant. ITEM: Verba sunt Dei. eius utique uerbo ad melius recreantur. nos aliud. Petra Christus in signo. adscriptam. Hunc panem significauit manna. quia illi manna. Recte etiam caro sanguini sociatur. Aliud illi. inquit. Spiritalem uero eandem quam nos. acceptabilem. nihil aliud quam laudes et gratiarum actiones sunt. qui ex duabus substantiis constat. In hoc ergo uerbo creatur /401/ illud corpus. Quod pertinet ad uirtutem 153 . per quam in uisceribus Christi censeamur. Hic panis est. Denique non. per quam benedicimur. /402/ qui dolere nullo modo potest. IDEM IN SERMONE DE UTILITATE AGENDAE PAENITENTIAE: Ille eos a morte liberaturus erat qui per manna figurabatur. Nihil rationabilius. ita rationalis creatura praestantior etiam misera. aliud nos. per quam omnes in caelo conscribamur. ita ut et ueritas non desit in sacramento. sicut nec quantitas hominis Christi metienda in corpore. sed dixerunt: Durus est hio aermo. uerus Christus in carne et uerbo. sicut quidam uolunt. ITEM: Sicut autem melior est natura sentiens. Totus enim homo. neque qui minus parauerat. ITEM: Eadem ratio est in corpore domini. sed uirtus in eo et diuinitas consideranda. similitudinem quoque carnis et sanguinis eius sumamus. petra autem erat Chriatus. de apiritali asquenti eea petra. Cuius enim potentia creantur prius. non habuit amplius. Si enim discipuli patienter ferre nequiuerunt. Hic est panis de caelo deacendene. qui de caelo descendit.

et per misericordiam ipsius quod accepimus sumus. Spiritaliter intelligite quae locutus sum. qui manducat intus. simul bibimus. Quando catechumeni deferebamini. ITEM IN SERMONE DE SACRAMENTIS: Quia passus est pro nobis. Hunc itaque cibum et potum societatem uult intelligi corporis et membrorum suorum. Intellexisti carnaliter? spiritus et uita tibi non sunt. Nam secundum maiestatem suam et inuisibilem gratiam impletur quod ab eo dictum est: Ecce ego uobiscum sum usque in consummationem saeculi. inquit. Simul enim hoc sumimus. quando in baptismate Christi membrum efficitur. ubi erat prius? Quid est hoc? Hinc soluit. si intelligerent. do uobis carnem meam manducare et sanguinem meum bibere. non habet in se uitam aeternam. quod illos mouerat. nulli ad exitium. Unum estote diligentes uos. quicumque eius participes fuerint. Vinum est in sua natiuitate. IDEM IN EXPOSITIONE PSALMI LIV: Dicentes quia durus est trio sermo. laboribus boum. Carnem quippe sic intellexerunt. unumquemque fidelium corporis sanguinisque dominici tunc esse participem. et bibituri ilium sanguinem. Secundum carnem uero. id est /403/ unitatis corporis et sanguinis Christi alicubi cotidie. quod dixi. quomodo in /405/ cadauere uenditur. Huius rei sacramentum. cuius sacramentum est. spiritus et uita sunt. instruxit eos qui remanserant. quam Verbum assumpsit. IDEM IN SERMONE DE INFANTIBUS: Nulli aliquatenus ambigendum. in horreo uersabamini. /404/ unam spem. Cum uideritis filium hominis ascendentem ubi erat prius. Loquebatur de praesentia corporis sui. aliquibus ad exitium. alicubi certis interuallis dierum de mensa dominica sumitur. tenendo unam fidem. Caro autem non prodest quidquam. habet uitam aeternam. Coepistis moli ieiuniis et exorcismis. id est annuntiantium euangelium. quem fusuri sunt qui me crucifigent. et qui manducat et bibit. Sacramentum aliquod uobis commondaui. modo fide tenet. Postea ad aquam uenistis et conspersi estis. Spiritus est. inuenitur. non semper habebitis uobiscum. 154 . quod etiam fecit nosmetipsos. manducaturi estis. ITEM: Ad aream dominicam comportati estis. omni homini ad uitam. Non hoc corpus. hinc aperuit. quae locutus sum ad uos. Si ergo uideritis filium hominis ascendentem. quod uidetis. nec alienari ab illius panis calicisque consortio. Quare? Quoniam conuersatus est secundum corporis praesentiam XL diebus cum discipulis et ascendit in caelum sed non est hic. ITEM: Qui ergo eius carnem non manducat nec bibit eius sanguinem. Aliter: secundum praesentiam maiestatis semper habemus Christum. quia simul uiuimus. qui uiuificat. secundum praesentiam carnis paucis diebus. quando in se hoc. me autem non semper habebitis potest et sic intelligi. separauerunt se ab illo. et ibi uos estis in mensa et in calice nobiscum uos estis. ille dixit se ascensurum in caelum utique integrum. Nam et nos corpus ipsius facti sumus. indiuiduam caritatem. id est spiritaliter intelligenda sunt. et modo uinum est. IDEM SUPER IOHANNEM SERMONE L: Pauperea enim semper hababitia uobiscum. triturati estis. commendauit nobis in isto sacramento sanguinem suum et corpus. Sacramenti quippe illius participatione ac beneficio non priuatur. non foris. non oculis uidet. caro nihil prodeat. Illi autem putabant erogaturum corpus suum. post labores et contritiones iam in nomine Christi tamquam ad calicem uenistis. quod est ecclesia. non ad uisibile sacramentum. aut in macello dilaniatur. aliquibus ad uitam. et panis dominicus facti estis. Verba. quod illud sacramentum significat. Sciens autem Iesus ait: Hoc uos scandalizat. Non enim recessit praesentia maiestatis.sacramenti. non qui premit dente. ITEM: Vinum in multis racemis fuit. remansit cum XII. calix post prossuram torcularis. unde fuerant scandalizati? Hinc plane. Et uos post illa ieiunia. Ibi est enim sedens ad dextram patris et hic est. spiritaliter intellectum uiuificabit uos. etiamsi antequam panem illum comedat calicemque bibat. Res uero ipsa. de hoc saeculo migrauerit in unitate corporis Christi constitutus. qui manducat corde.

Et quidem in sacramento sic fit. fructum spiritualem. quondam nec in membris computandi sunt Christi. Qui non in me manet /407/ et in quo non maneo. quod etiam oculi uestri uobis renuntiant. Non itaque manent in Christo qui non sunt membra eius. /406/ ITEM: In caelum ascendit. Sic enim hoc dixit. Nonne semel immolatus est Christus in semetipso? Et tamen in sacramento omni die populis immolatur. tanquam diceret. Denique ipse dicit: Qui manducat carnem meam etc. ita fidei sacramentum fides est. sed tamen hic etiam nobiscum est ueritas Dominus. sed fide contingere. Quoniam Christus manducatur. ITEM: In caelo iam Christum sedentem manibus contrectare non possumus. non se dicat aut existimet manducare corpus meum aut bibere sanguinem meum. nisi malum illud paenitendo esse destiterint.certe uel tunc uidebitis quia non eo modo quo putatis erogat corpus suum uel tunc intelligetis quia gratia eius non consumitur morsibus. IDEM IN I DE CATECHIZANDIS RUDIBUS: Sacramentum est diuinae rei inuisibilis signaculum uisibile. ueritas autem eius ubique diffusa est. Quod uidetur speciem habet corporalem. ITEM: Quod uidetis in altari. qui non est ipse sed reuolutione temporis similis ei. Norunt autem fideles quemadmodum manducent carnem Christi. IDEM IN X DE CIVITATE DEI: Sacrificium uisibile inuisibilis sacramentum. ideo dicuntur sacramenta quia in eis aliud uidetur et aliud intelligitur. Hoc est enim in Christo manere. in me manet et ego in eo. Istos dies secundum illorum similitudinem. nuncupamus. ut dicamus. Non sunt autem membra Christi qui se faciunt membra meretricis. IDEM IN QUADAM EPISTOLA: Sacramentum est inuisibilis gratiae uisibilis forma. IDEM IN LIBRO DE PAENITENTIA: Sacramentum est diuini mysterii signaculum. uita manducatur. integer totus in corde tuo. Quomodo ergo panis est corpus eius et calix. ubi est modo sedens ad dexteram patris. cum ille ante multos annos passus sit. Sicut ergo secundum quendam modum sacramentum corporis Christi corpus Christi est. sursum est dominus. ut manducetur. IDEM IN EPISTOLA AD BONIFATIUM EPISCOPUM: Saepe ita loquimur ut Pascha propinquante dicamus crastinam uel perendinam domini passionem. quod intelligitur. Ipso die dominico dicimus. non possum simul esse membra Christi et meretricis. ITEM LIB. id est sacrum signum est. est sanguis eius? Ista. calix est sanguis. omnino sacramenta non essent. nec quoniam manducatur. uiuit propter me. ITEM: Quis audeat manducare Dominum suum? Et tamen ait: qui manduoat me. fratres. uel quod habet calix. Corpus enim. ITEM: Donec saeculum finiatur. illuc leuauit corpus suum. ITEM IN XX: Qui manducat oarnem meam et bibit aunguinem maum. uno loco esse oportet. per partes manducatur. in quo resurrexit. partes de illo facimus. sacramentum sanguinis Christi sanguis Christi est. Si enim sacramenta quandam similitudinem earum rerum quarum sacramenta sunt non haberent. Ex hac autem similitudine plerumque iam sacramenta ipsarum rerum nomina accipiunt. panis est corpus. panis est et calix. hodie dominus resurrexit. XXI: Nec isti ergo dicendi sunt manducare corpus Christi. ipse est dies. ut in illo maneat et Christus. nec occiditur. Unusquisque partem suam accipit. cum ex quo resurrexerit tot anni transierint. 155 . quibus haec gesta sunt. Ostendit quid sit non sacramento tenus sed reuera corpus Christi manducare et eius sanguinem bibere. Ut enim alla taceam. manet integer totus in caelo. Quod autem fides instruenda.

inquit.IN II DE DOCTRINA CHRISTIANA: Signum est res. Facinus uidetur aut flagitium iubere. de botris atque atinis plurimis expressum atque in unum coactum. Quotiens Pascha celebratur. IDEM IN LIBRO DE UNICO BAPTISMO: Si ad res ipsas uisibiles quibus ipsa sacramenta tractantur. manducaturi estis et bibituri ilium sanguinem quem fusuri sunt qui me crucifigent. Etsi necesse est uisibiliter celebrari. cum signum daret corporis sui. et eo magis humiliari quo nos constat de profundis clamare ad eum qui habitat in caelo. CONTRA FAUSTUM: Quid enim sunt aliud quaeque sacramenta corporalia. IDEM IN VI DE BAPTISMO INDUCIT SANCTUM CYPRIANUM DICENTEM: Quoniam dominus uocat corpus suum panem de multorum granorum adunatione congestum. Et quoniam sanguinem suum appellat uinum. Sacramentum aliquod nobis commendauit. sed /408/ tu mutaberis in me. animum conferamus. ubique per id quod Deus est. quis non uideat non posse corrumpi? IN III DE DOCTRINA CHRISTIANA: Nisi manducaueritis. nec mutabis me in te. Meminisse etenim continuo debemus quia corpus domini nostri in terris inuenire nequimus. spiritaliter intellectum uiuificabit nos. numquid totiens Christus occiditur? Sed anniuersaria recordatio repraesentat quod olim factum est. praeter speciem quam ingerit sensibus. hoc est corpus meum. et sic nos facit moueri tanquam uideamus praesentem dominum in cruce. populum nostrum de gentibus indicat adunatum. UBI AIT: Intelligite spiritaliter quae locutus sum. praeter /409/ id quod supra dixi possum etiam interpretari praeceptum illud in signo esse positum. nisi quaedam quasi uerba uisibilia. IDEM IN PSALMO XX: Quod semel factum est. Una sabbati ualde diluculo: Hoc quoque quod mulieres non inuento corpore domini mente consternabantur. IDEM AD DARDANUM: Una persona Deus et homo est. oportet tamen inuisibiliter intelligi. ITEM: Maxime angelici nobis spiritus adesse credendi sunt. IDEM IN LIB. quis nesciat eas esse corruptibiles? Si autem ad id quod per eas agitur. Figura ergo praecipiens est passioni domini esse communicandum et recondendum in memoria quod pro nobis caro eius crucifixa est et uulnerata. Non enim dominus dubitauit dicere. Non hoc corpus quod uidetis. nos congruit imitari. sacrosancta quidem sed tamen mutabilia et temporalia? IDEM IN TRACTATU PSALMI XCVIII. et utrumque est unus Christus. carnem filii hominis et sanguinem eius biberitis. in memoria nostra omni anno fit. cum diuinis specialiter mancipamur obsequiis. IDEM IN CONFESSIONIBUS: Cibus sum grandium. ITEM: Christum autem et ubique totum praesentem esse non dubites tanquam Deum et in loco aliquo caeli propter ueri corporis modum. in caelo autem per id quod homo. BEDA IN HOMILIA ILLIUS EVANGELICAE LECTIONIS. cresce et manducabis me. non habebitis uitam in uobis. aliud aliquid ex se faciens in cogitationem uenire. 156 . gregem nostrum significat commixtione adunatae multitudinis copulatum. DISCIPULUM MANICHAEI: Nam ex eo quod scriptum est sanguinem pecoris animam eius esse. eo magis mente consternari quo uidemus nos longe adhuc peregrinari ab illo in cuius solum praesentia beate uiuere ualeamus. IDEM IN I RETRACTATIONUM CONTRA ADIMANTUM.

uel quando abluitur. ut quidam sentiunt. EX CONCILIO TURONICO CAP. quaternis diebus suam negligentiam soluat. ITEM: Qui negligentiam erga sacrificium fecerit. XX dies expleantur ieiunio. in eo uermis comburatur et cinis sub altare recondatur. corpus Christi est tota ecclesia fidelium: corpus Christi est quod cotidie consecratur in ecclesia. Per corpus suum ergo Christus nos liberauit a lege. aut pars eius ceciderit et non inuenta fuerit. EX DECRETIS PII PAPAE CAP. Apparet ergo de illo corpore dixisse apostolum. EX CONCILIO REMENSI CAP. id est per passionem corporis sui dedit nobis remissionem peccatorum. anathema sit. IV: Oblata. ne diu seruata muscida fiant aut. XL dies paeniteat. Q. Qui autem perdiderit illud in ecclesia. Si cum amissione saporis decoloratur sacrificium. ut non simus iam subiecti legi si peccare desistimus. linguabitur. ut non conculcetur. Si non fuerit tabula. supra quod sacra oblatio immolatur. et cinis intra altare recondetur. ITEM CAP. III quadragesimas cum pane et aqua paeniteat. 118: QUOD EUCHARISTIA NUNQUAM SIT DANDA INTINCTA ET CONTRA. quia panes propositionis a sabbato in sabbatum mutabantur. IV: Sacra oblatio semper sit super altare obseruata propter mures et nefarios homines et a die septimo in septimum semper mutetur et a presbytero sumatur. III: Corporale. ne forte diutius obseruata muscida. et mus uel aliquod animal comederit illud. VI: Qui non bene custodierint sacrificium. in uase ad hoc praeparato abluatur. tabula radetur. XXX dies paeniteat. Quod si quis diabolo instigante facere praesumpserit. et qui neglexerit. III: Si uero per negligentiam de calice domini aliquid stillauerit in terram. sed aut in sacrario cum libro ponatur aut cum patena et calice recondatur. annum unum /410/ paeniteat. et alia quae eadem die consecrata est loco eius subrogetur. quod absit. de sabbato in sabbatum semper innouentur. nec hoc prolatum ex euangelio testimonium receperunt. Seorsum enim panis et seorsum calicis commendatio 157 . ut in eo uermis consumptus sit et ad nihilum deuenerit. EX CONCILIO AURELIANENSI CAP. Si integrum inuentum fuerit. EX PAENITENTIALI THEODORI: Qui euomuerit sacrificium et a canibus consumetur. fiat. ITEM CAP. EX DECRETIS IULII PAPAE EPISCOPIS PER AEGYPTUM MISSIS: Illud uero quod pro complemento communionis intinctam tradunt eucharistiam populis. igni consummantur. de quo corpore loquitur? Nam corpus Christi est quod assumpsit in utero uirginali. eo quod ex dominico corpore /411/ et sanguine infectum sit. ubi apostolis corpus suum et sanguinem commendauit. locus corradetur et igne comburetur. nunquam super altare maneat nisi tempore missae.HAIMO SUPER EPISTOLAM AD ROMANOS: Cum dicit: per corpus Christi mortificati estis legi. CLEMENS IN SECUNDA EPISTOLA AD IACOBUM: Cum timore et tremore reliquias corporis domini debent custodire fragmentorum. quod assumpsit in utero uirginali. quae in altario offeruntur. V: Omne sacrificium sordida uetustate perditum igne comburendum est et cinis iuxta altare sepeliendus.

Corpus et sanguis domini proficiat tibi etc. subdiaconorum post constitutum praedecessoris nostri sanctissimi papae Leonis aut Nicolai de castitate clericorum concubinam palam duxerit. sed malo suo accepit. Intrauit ergo post hunc panem sathanas in domini traditorem ut sibi iam traditum plenius possideret. iuxta ecclesias suas. nec dominus per orationes eius et preces cuiquam prodest. Duxit enim peccatum traditionis praesumptio sacramenti. Nam intinctum panem aliis Christum praebuisse non legimus. tinctam atque porrectam suum exprimit traditorem. qui uxorem habuit. quia ibi sanctus spiritus non est. in quem prius intrauerat ut deciperet. III: Quicumque discernit a presbytero. Non autem. qui eisdem praedecessoribus nostris obedientes castitatem seruauerint.memoratur. dedit Iudae. ex parte Dei et auctoritate beatorum apostolorum principum Petri et Pauli praecipimus. Non enim sine fide corpus Christi conficitur. Multum quippe interest non quid accipiat sed quis accipiat. uel ductam non reliquerit. excepto illi quem intincta bucella magistri proditorem ostenderet. EX CONCILIO TURONICO CAP. Bonum est quod accepit. ut ad apostolicam scilicet communem uitam summopere studeant. Quae tamen sacra oblatio intincta debet esse in sanguine Christi. Intelligendum est enim quod iam omnibus eis distribuerat dominus sacramentum corporis et sanguinis sui. quod offerre non debeat. quem scit concubinam indubitanter habere aut subintroductam mulierem. Q. Unde etiam sancta synodus haec a capite sub excommunicatione statuit dicens: /413/ Quicumque sacerdotum. ut missam non cantet. non sacramenti huius institutionem signaret. ALEXANDER SECUNDUS: Praeter haec autem praecipiendo mandamus. ut putant quidam. neque euangelium aut epistolam ad missam legat. neque partem ab ecclesia suscipiant. ubi corpus domini recondatur ad uiaticum recedentibus a saeculo. simul manducent et dormiant. qui praefatae constitutioni obedientes fuerint. et ab eius oblatione ideo se abstinet. Et praecipientes statuimus. diaconorum. ITEM CAP. ubi et ipse Iudas erat. tunc Iudas Christi corpus accepit. AUGUSTINUS SUPER IOHANNEM: Cui intinotum panem porrexero etc. maneant. EX CONCILIO GRANGRENSI: Si quis discernit presbyterum coniugatum tanquam occasione nuptiarum. anathema sit. sicut oportet religiosos clericos. 119: QUOD PRESBYTER UXORATUS A SUBIECTIS NON SIT ABICIENDUS ET CONTRA. /412/ sicut Lucas euidentissime narrat. Q. fortassis per panis tinctionem illius significans fictionem. ut hi praedictorum ordinum. quia male bonum malus accepit. Et rogantes monemus. CYPRIANUS: Haeretici oblatio sanctificari non potest. 158 . hostis in mentem. Et cum intinxisset panem. I: Si autem dominus ubi ait: nolite sanctum dare canibus. nec quale sit quod datur sed qualis sit cui datur. ut ueraciter possit dicere infirmo. cum homini ingrato intrasset panis in uentrem. qua manducatur. quatinus perfectionem cum his consecuti qui centesimo fructu ditantur in caelesti patria mereantur ascribi. ut nullus audiat missam presbyteri. et omnino contradicimus. III: Omnis presbyter habeas pyxidem aut uas tanto sacramento dignum. 120: QUOD HAERETICI OBLATIO NON PROSIT ET CONTRA. quia non oporteat eo ministrante de oblatione percipere. hoc quod isti cauendum putant uellet intelligi. et quidquid eis ab ecclesiis competit communiter habeant. non ipse suo traditori dedisset quod in suam ille perniciem sine culpa dantis cum dignis indignus accepit. neque in presbyterio cum his ad diuina officia. IDEM DE ADULTERINIS CONIUGIIS LIB. anathema sit.

Qui ergo propter suam auiditatem efficitur idolatra. et necessariam esse tantum sollemnem orationem et non sacerdotum merita. inquit ueritas. qui sacramenta eius tam debita ueneratione prosequuntur.HIERONYMUS IN EPISTOLA AD EPITHALAMIUM: Quos in ecclesiastico ordine uideris usurarios. AUGUSTINUS LIB. adulteros. Dei autem est effectum tribuere benedictionis. Nam sacrificium tale cuique fit quali corde ad accipiendum accesserit. Si autem fictus est. operetur per eum et eiusdem mercedem et eorum regenerationem uel aedificationem qui per eum siue consecrantur siue euangelizantur. ITEM: Gratias ago quia tandem confessus es posse ualere inuocatum nomen Christi ad aliorum salutem. IDEM IN LIBRO QUAESTIONUM VETERIS TESTAMENTI: Dictum est de nequissimo Caipha: Hoc autem a semetipso non dimit. et qui ponit similaginem quasi sanguinem porcinum. Cui ergo seruit qui mammonae seruit? Vis audire cui? Idolorum culturae. quod est idolorum seruitus. quasi qui canem occidat. cum Christi nomen inuocatur. iudiatum sibi manducat et bibit. Si presbyter est. 159 . non aacedat oblationes offerre domino. non obesse aliorum saluti peccata aliena. quo illa uel omnino non sint uel minus sancta sint. de quibus dicitur. prosunt tamen per eos digne sumentibus. acd aum easet pontifex anni illiua. Per quod intelligitur spiritum sanctum gratiarum non personam digni aut indigni sed ordinem traditionis. non sacrat corpus suum. prophetauit. non ea suscipit Deus. ut quamuis aliquis boni meriti sit. Hinc ergo intellige. si fictus non est. nec Christus per ipsum. uelut haereticos /414/ deuita. II CONTRA EPISTOLAM PARMENIANI: Per Isaiam dicit dominus: Facinorosus. desit quidem saluti eius. ITEM: Omnia sacramenta cum obsint indigne tractantibus. et quotienscumque sub nomine domini fuerint congregati. dare elemosinas. non habet haereditatem in regno Christi et Dei. ITEM: Quomodo catholici non glorificant Deum. qui enim manducat et bibit in /415/ digne. Audi apostolum: Auarus. et ad cumulandam mammonae pecuniam intentos. detestatur fetorem eorum et claudit nares sues. pudicitiam polliceri. IDEM IN SOPHONIA: Sacerdotes impie agunt in lege domini putantes eucharistiam precantis facere uerba non uitam. concubinarios. etiam si a peccatoribus inuocetur. Unde et uidua quae duo minute miserat. non tamen possit benedicere. ut uideantur ieiunare. quasi blasphemus. ITEM: Sacrificia impiorum ipsis oberunt qui offerunt impie. omnibus a saluatore praefertur. corpus et sanguinem domini illum tractare non audieris sed etiam tractare non permiseris. ITEM: Non potestis. Deo aeruire et mammonae. ut etiam si ab indignis tractata fuerint. qui sacrificat mihi uitulum. illa intemerata sanctitate permanere demonstrant? IDEM IN DIALOGO AD PETILIANUM: Memento sacramentis Dei nihil obesse mores hominum. illis sua peruersitate damnatis. quia dominus non ea quae offeruntur sed uoluntatem respicit offerentium. IDEM IN AMOS PROPHETA: Odit Deus sacrificia haereticorum et a se proicit. et qui offert thus in memoriam. nisi fuerit ordinatus ut officium ministerii exhibeat. Et si holocausta obtulerint. Non sacrificiorum magnitudinem sed offerentium merita causasque diiudicat. et sacerdos in quocumque fuerit macula. ITEM: Spiritus sanctus in ecclesiae praeposito uel ministro sic inest ut. quae holocausta sunt uera. potest dici Christicola? Non colit Christum.

et quia non dantis sed accipientis sit. Non itaque ideo non sunt sacramenta Christi et ecclesiae. excepta nocte natiuitatis. quia eadem hora et dominus crucifixus est et super apostolos spiritus sanctus descendisse legitur. et unde aliis commodum exhibet. nec laicus non uirginem sortitus uxorem aut bigamus ad clericatum. quae hora tertia canonice fiunt. II: Aliud est non habere aliquid. quoniam omnia in fide purgantur. quia eis illicite utuntur non haeretici solum sed etiam omnes iniqui et impii. NICOLAUS PAPA AD CONSULTA BULGARORUM CAP. LEO CONTRA EPISTOLAM NICETAE ABBATIS: Seriatim et aperte prosequamur quod sancta Romana ecclesia in gradibus clericorum agit. usquequo episcoporum iudicio reprobetur. non ita in publico fiant /417/ ut per eas populus a publicis missarum sollemnibus. 160 . diaconi atque subdiaconi matrimonio copulantur. quoniam mali bona ministrando se tantummodo laedunt. illa uero agnoscenda et ueneranda sunt. atque ante probationem accusationis illatae neminem a tua communione suspendas. aliis uero lumen. quia propter hoc deinceps nec ad subdiaconatum prouehi poterunt. etsi pro defunctis sit. 121: QUOD MISSA ANTE HORAM TERTIAM NON SIT CELEBRANDA NISI IN NATALE ET CONTRA. ad credendum in omni anima baptismum est perfectum. ACTUS PRIMAE SEDIS STEPHANI PAPAE CAP. ne iudicaueris quemquam. lectores. Qui rursus sacrae scripturae concordans ait. Priusquam audias. Istius autem ecclesiae uel occidentalium nullus a subdiaconis usque ad episcopum licentiam habeat coniugium sortiendi. TELESFORUS SEPTIMUS A PETRO IN DECRETALI SUO: Nocte uero sancta natiuitatis domini missas uero temporibus missarum celebrationes celebrent.IDEM DE UNICO BAPTISMO LIB. Nam eorum presbyteri. abstrahatur. exorcistas. si extra uotum et habitum monachi inueniantur et continent iam pro fiteri nolunt. Clericos enim ostiarios. acolytos. ut missae peculiares. propter fornicationem autem unusquisque suam uxorem habeat et unaquaeque uirum suum. quae per dies solemnes a sacerdotibus fiunt. quae sancta sunt coinquinari non possunt. Idcirco ab eo. LXX: Qualiscumque sit sacerdos. communio percipienda est. VI: Missarum celebrationes ante horam diei tertiam minime sunt celebrandae. III: Aliter se habet orientalium traditio ecclesiarum. inde sibi dispendium praebet. Reliquis ante horam diei tertiam minime sunt celebrandae. /416/ Sed tamen illi corrigendi aut puniendi. aliter huius sanctse Romanae ecclesiae. aliud non iure habere uel illicite usurpare. Et cerea fax accensa sibi quidem detrimentum praestat. cum audierit abscedat et per totum diem a primo mane ebrietati et comessationi potius quam Deo deseruiat. Sumite ergo ab omni sacerdote intrepide Christi mysteria. uxorem ducere uirginem cum benedictione sacerdotali permittit. Q. Non autem uiduam aut repudiatam. dicente beato Hieronymo. Q. 122: QUOD OMNIBUS NUPTIAE CONCESSAE SINT ET CONTRA. quia non statim qui accusatur reus est sed qui conuincitur criminosus. PAULUS APOSTOLUS IN EPISTOLA I AD CORINTHIOS: De quibus autem scripsistis mihi: bonum est homini mulierem non tangere. EX DICTIS AUGUSTINI: Et hoc attendendum est. quia pessimus usus est apud quosdam in dominicis diebus siue in quibuslibet festiuitatibus mox missam celebrare quamuis. IDEM IN EPISTOLA CAP.

excommunicentur. sine cuius 161 . postea se nuptiis tradiderit iniuriam faciens gratiae Dei. ITEM: Virginem quae se Deo consecrauit. Xll: Meliua est nubere quam uri. EX CHALCEDONENSI CONCILIO: Diaconissam non debere ante XL annos ordinari et hoc cum diligenti probatione. confitentibus autem decreuimus ut habeat auctoritatem eiusdem loci episcopus misericordiam humanitatemque largiri. non tam adulterae sunt quam incestae. quibusdam autem non tribuitur. illam /418/ castimoniae portionem. XXII: Nubendi licentia quibusdam tribuitur hoc est qui uirginitatem uel castimoniam uidualem nequaquam professi sunt. Nempe omnes actus publicos. /420/ quod nobiscum apud Tubanas de animo et uoluntate tua fuerimus collocuti. designant. ad sacrum ordinem non debere uel posse aliquo modo reuocari. quos protinus aequum est a sacra communione detrudi et nisi per publicam probatamque paenitentiam non recipi. sine qua nemo uel sacerdotium suscipere uel ad altaris potest ministerium consecrari. si tamen necdum meliora deuouerunt. non negere. Subdiacones quoque quos similis culpa constringit. similiter et monachum non licere nuptialia iura contrahere. nauigasti uxoremque duxisti. quae ab appetitu copulae coniugalis proprie cohibet. quibus occupatus eras relinquere cupiebas. rursusque eam uir ille nequissimus iniqua suasione de monasterio eiciens apud se nunc usque retineat impudice. coniux impedimento est. quanto magis de uirginibus praeualebit.BEDA DE TABERNACULO: Feminalia. I: Et si nupserit uirgo. IDEM IN EPISTOLA AD BONEFATIUM COMITEM: Nos nouimus. cum etiam his non liceat. sub omni eos uigilantia requiras et inuentos cohertione in monasterium. Volumus autem atque praecipimus ut episcopatus tui auctoritate reuocetur ac reducatur. AUGUSTINUS DE CONFLICTU VITIORUM ET VIRTUTUM CAP. Fornicatio uero nulli impune conceditur. Quod si hoc inuenti fuerint perpetrantes. Si autem hoc de uiduis adiecit. GELASIUS PAPA: Virginibus sacris se quosdam sociare cognouimus et post dedicatum incesta foedera sacrilegaque /419/ miscere. remittas. IDEM MORALIUM LIB. et te in otium sanctum conferre atque in ea uita uiuere in qua serui Dei monachi uiuunt. quae ad operiendam carnem turpitudinis filiis Aaron dantur. Sine culpa ad coniugium ueninnt. quibus aliquando licuitl Virgines enim quae publice consecratae nupserint. quod quidam uir nequissimus diabolico instinctu de monasterio suaserit quandam exire Deo sacratam atque a quodam uiro. GREGORIUS VENANTIO EPISCOPO LUNENSI: Statuimus diaconem et abbatem quem de portu Veneris indicas cecidisse. Si uero susceperit ordinem et quantocumque tempore se obseruauerit ad ministerium. quorum monachi fuerant. sit reuocata. harum siqua nupserit. IDEM: Peruenit ad nos. unde exierat. non peccabit. Si coniugem non haberes. ut in castitate continentiae uiueres. Sed ut te ad istam uitam non exhorter. nos testes sumus. Nam quisquis maius bonum subire proposuit. bonum minus quod licuit. haec anathema sit cum illo qui in illis nuptiis conuenerit. id est nisi aut uirgo permanserit aut cum uxore coniunctionis foedera soluerit. non illa uirgo quae se semel Dei cultui dedicauit. Cum ergo te esse in hoc proposito gauderemus. ab officio suo inreuocabiliter depositi inter laicos communionem accipiant. id est qui uirgines uel continentes esse decreuerunt. si tamen paenituerunt. IDEM ARTHEMI0 SUBDIACONO: Quia aliquos monachorum ad tantum nefas prosiluisse cognouimus ut uxores publice sortiantur. Soli tecum eramus ego et frater Alypius. illicitum fecit. habebit damnationem quia primam fidem irritam fecit. HIERONYMUS CONTRA IOVINIANUM LIB. dicerem tibi quod et Tubanis diximus. Scriptum quippe est: Nemo mittens manum suam super aratrum etc. At his certe uiaticum de saeculo transeuntibus.

ne ipsum Christum adulterum faciat. iam secundum istorum rationem nulla hoc facere debet. Cum enim laudabiliter etiam uiuente uiro ex eius consensu continentiam Christo femina uoueat. Si uiro suo uiuo quae alteri nupserit. habentes damnationem. si non nubat. noluit dicere eas habere damnationem quae post amplioris sanitatis propositum nubunt. Quapropter non possum dicere a proposito meliore lapsas. Qui hoc dicunt. quod non exegerat offerendum! Cum enim quisque non reddit. quod libet. Nam ut hoc demonstraret apostolus non ait. quae aggressa est. id est uoluntatem ad nuptias a proposito continentiae deflexerunt. non esse coniugia. damnatur non susceptio a bono inferiore sed ruina a superiore. ut sine impedimento redderes Deo quod te debere cognoscis. faciunt maritos earum adulteros ueros. quia etsi tu eam post illa Tubanensia uerba tua ducere non debebas. quia non licet. ut a maritis separentur uxores. quanto grauius offenditur. Nulla aduersario detur occasio. postremo damnantur tales. illa tibi tamen nihil eorum sciens innocenter et simpliciter nupsit. ITEM: Quae non coepit. nubere uolunt.consensione continenter tibi non licet uiuere. non mihi uidentur satis diligenter considerare quid dicant. ITEM: Argumentantur quidam hinc dicentes. siue subsequantur nuptiae siue desint. serua tamen pudicitiam coniugalem. sed in uirginali et uiduali continentia excellentia muneris amplioris expetitur. Alio quippe loco de talibus dicit: Cum enim in delioiia egerint in Christo. Proinde quae se non continent. cui mors ultra non dominatur. Si enim. ut Christus eis sit secundus maritus. Fallit quippe eos similitudo ueritatis. damnatur fracta uoti fides. uiuo ergo Christo. appareat esse damnata. quia primam fidem irritam fecerunt. quod nisi reddant. possis aliquando. deliberet. sed parum attendunt argumentationem talem quanta sequatur absurditas. acute quidem mouentur. sed ne in illis nuptiae damnari putarentur. ut uoluntas. si nupserint. Ipsum enim et antea habebant. non quia non damnantur. IDEM IN LIBRO DE CONTINENTIA VIDUALI AD IULIANAM: Iam enim conuersae sunt quaedam retro sathanam. id est ab illo excellenti uirginalis uel uidualis castitatis proposito in posteriora respiciendo cadere et interire. 162 . antequam Deo uoueant. sed quia primam fidem continentiae irritam fecerunt. quia primam fidem irritam fecerunt. tanto magis fraudati uoti auget iniquitatem quanto minus habuit uouendi necessitatem. nubere uelle damnabile est. non carnaliter sed spiritualiter uirum. quod non imperio compulsus sed consilio admonitus uouit. Fit autem per hanc minus consideratam opinionem qua putant lapsarum a sancto proposito feminarum. cuius ecclesia. Sed plane non dubitauerim dicere lapsus et ruinas a castitate sanctiore quae uouetur domino. qua /421/ expetita et electa et uoti debito oblata iam non solum nuptias capessere sed etiam. cum ipsi non seruatur fides in eo quod exigit oblatum. nubant antequam continentiam profiteantur. Cum in detiolia egerint in Chriato nubunt. Atque utinam posses ei persuadere continentiam. cum suis uxoribus uiuis adulteras duxerint. perseueret. nulla Deo subtrahatur oblatio. Deinde cum primae nuptiae melioris meriti sint quam secundae. Sed si id cum illa agere non potes. non quia coniugalem fidem posterius inierunt. coniunx est. Quod ut breuiter insinuaret apostolus. absit ut sanctarum uiduarum iste sit sensus. feminas adulteria esse non coniugia. et roga Deum ut quod non potes modo. ITEM: Habentea damnationem. ad offensionem Christi pertinet. ITEM: Post uoti professionem perseueranter frangendum est et uincendum. quaniam primam fidem irritam fecerunt. non paruum malum. si nupserint. In coniugali quippe uinculo si pudicitia conseruatur. iure damnabuntur. adultera est. sed nubere uolunt habentea damnationem. cui uiuente /422/ uiro nubit. cuius membra sunt. damnatio non timetur. non quia nuptiae talium damnandae iudicantur sed damnatur propositi fraus. adulteriis esse peiores. quae a proposito decidit. Proinde qui dicunt talium nuptias non esse nuptias sed potius adulteria. adultera est. cum membrum eius fidem non seruat marito. quae coniugium eius elegerat. et cum uolunt eas separatas reddere continentiae. quando uiris suis fideliter subditae seruiebant. quod nullo modo dubitandum est. quasi aduiterae sint non uxores.

fides. Et quotienscumque de utroque fit sermo. ISIDORUS ETYMOLOGIARUM LIB. quamuis adhuc inter eos ignoratur coniugalis concubitus. Neque enim fallaciter ab angelo dictum est ad Ioseph: Noli timere aocipere Mariam coniugem tuam. CAP. et post partum in coniuge recognita tantum Iesu /425/ mater ostenditur. non uxor Ioseph est nuncupata. et uirtus altissimi obumbrabit tibi. Vere etenim gratia erat plena cui diuino munere collatum est ut prima inter feminas gloriosum Deo uirginitatis munus offerret. Unde iure angelico aspectu simul et affatu meruit perfrui. Cum enim initiatur coniugium. Quia et mentem illius. cum eam desponsatam significabat. ab omni uitiorum sorde castigauit. Cognoscitur itaque post partum. ab omni aestu concupiscentiae carnalis temperauit et mundauit a desideriis temporalibus. et non solum illa mater uerum etiam ille pater eius sicut coniunx matris eius. et illa magis de placito ueniebat quam posterius accepit. quia non erat. et quia desponsata esset. ut quemadmodum iusto Ioseph deputaretur eiusdem Mariae in uirginitate coniugium. ita 163 . Vere dominus cum illa erat quam et prius nouae castitatis consecrauit. Coniux uocatur ex prima desponsationis fide. Ergo et coniugis nomen sponsa suscipit. ubi nec fuerat nec futura erat carnis ulla commixtio. quia nullum diuortium. uterque mente non carne. quae carius concordiusque /424/ seruanda sunt. quia id erat. non recordantes desponsatam fuisse. ne faceret /423/ eam moechari. dominus tecum. mater potius Christi. Q. proles. Propter quod fidele coniugium parentes Christi ambo uocari meruerunt. HILARIUS SUPER MATTHAEUM CAP. ITEM: Omne itaque nuptiarum bonum impletum est in illis parentibus Christi. tunc coniugii nomen assumitur. BEDA: Aue gratia plena. et cor illius cum impleuit. coningem nuncuparet. VII: Coninges uerius appellantur a prima desponsationis fide. immo firmius erit quo magis ea pacta secum inierunt. SECUNDUM MATTHAEUM: Ioseph. quia nullum adulterium. AUGUSTINUS DE NUPTIIS ET CONCUPISCENTIA: Quibus uero placuerit ex consensu ab usu carnalis concupiscentiae in perpetuum continere. ac donis caelestibus mentem simul illius consecrauit et corpus. quae angelicam studuit uitam imitari. absit ut uinculum inter illos coniugale rumpatur. inuenta est in utero habena de spiritu sancto. IX. Denique cum transire Ioseph ad Aegyptum admonetur. sacramentum. Prolem cognoscimus ipsum dominum. Sed haec quoque ab angelo ratio seruata est ut. in coniuge reciperetur. non cum uiri admixtione cognoscitur. siue quia nondum fuerat lege prohibitum siue quia suppositae alterius fraude deceptus est. ut profiteretur cum Maria uxore praegnante. non uoluntariis corporum nexibus sed uoluntariis affectibus animorum. fidem. et illud: Non cognouit eam doneo peperit. noli timere accipere Mariam coniugem tuam. sacramentum. II: Desponsata uiro coniugis nomen accepit. AMBROSIUS AD VIRGINIS EXHORTATIONEM LIB. Sed iniustum erat priorem dimitti. nec mendax fuerat coniugis appellatio. non admiscetur. quod uidetur fecisse Iacob. Spiritus sanctus superueniet in te. benedicta tu in mulieribus.IDEM IN LEVITICO: Sororem sorori noluit superduci. fili Dauid. id est transit in coniugis nomen. coniugium est. I: Plures a spirituali doctrina admodum alieni occasionem occupant turpiter opinandi quod dictum sit: Priusquam conuenirent. ITEM IDEM: Non defloratio uirginitatis sed pactio coningalis coniugium facit. ita dicitur: Aocipe puerum et matrem eius et rursum in Luca: Et erat Ioseph et mater eius. SECUNDUM LUCAM: Ascendit autem et Ioseph. et illud: Noli timere accipere Mariam coniugem tuam. quantum humana fragilitas patitur. Denique cum coniugitur puella. 123: QUOD CONIUGIUM FUERIT INTER IOSEPHUM ET MARIAM ET NON.

si uos surdi estis. EX CONCILIO ARELATENSI CAP. XVII: Qui non habet uxorem et pro uxore concubinam habet. a communione non repellatur. sit coniunctione contentus. si uos contemnitis. quod ad desolatae solatium caritatem filii in discipulo relinquebat. XV: Nulli liceat habere umquam concubinam. nec uir eam iustus a se discedere passus esset. concubinam. NOVELLARUM CONSTITUTIO LXXIX: Nemo intelligatur concubinam habere. 125: QUOD NON SIT CONIUGIUM INTER INFIDELES ET CONTRA. Nam quemadmodum qui legitimam uxorem habet. ita et qui unam concubinam habet. sed illa uiuente non licet alteram ducere. Qui si Mariae fuissent et non potius Ioseph ex priore coniugio suscepti. non potest alias eo tempore /426/ habere. III: Christiano non dicam plurimas sed nec duas simul habere licitum est. nunquam uirum proprium reliquisset. nec pertinere poterit illa mulier ad matrimonium cum qua non fuit commixtio sexuum. cum ipsius sententia sit quia nemo dimittere debet uxorem excepta causa fornicationis? Pulchre autem docuit sanctus Matthaeus quid facere debeat iustus qui opprobrium coniugis deprehendit. Non licet uobis illam feminam habere quae per repudium discessit a marito. quas non sequitur commixtio sexuum. ITEM IDEM: Coram Deo et angelis eius contestor atque denuntio. audiant angeli. EX ANTIPHONA QUADAM DE SANCTA MARIA: Beata mater et innupta uirgo etc. Quomodo autem dominus diuortium praecepisset. V: Ex illa hora suscepit eam discipulus in suam. Solius fornicationis causa licet uxorem adulteram dimittere. CAP. Utique si conuenissent. TITULO II: In liberae mulieris consuetudine non concubinatus sed nuptiae intelligendae sunt. nunquam in tempore passionis Iohanni apostolo transcripta esset in matrem domini ad utrumque dicente: Mulier ecce filius tuus et Iohanni: Ecce mater tua. CAP. ut ei placuerit. PANDECTARUM LIB. quas postea dimittatis. membra Christi.uenerabilis eius ostenderetur in Iesu matre uirginitas. castum ab adulterio praestare se debeat. ut incruentum ab homicidio. Qui enim coniungitur meretrici. si non corpore quaestum fecerit. Q. TOLETANUM CONCILIUM I. Q. ISIDORUS DE CONSONANTIA NOVI ET VETERIS TESTAMENTI CAP. 164 . nisi unam tantum aut uxorem aut certe loco uxoris si coniunx deest. audiat Deus. et ducatis uxores. XXIII. LEO: Non omnes nuptiae copulam faciunt. EX DICTIS AUGUSTINI: Audite carissimi. qui cum multis mulieribus concumbere aliqua solet. Unde homines prauissimi hinc praesumunt opinionis suae auctoritatem quod plures dominum nostrum fratres habuisse sit traditum. unum corpus est. 124: QUOD LICEAT HABERE CONCUBINAM ET CONTRA. aliam habere durante eodem matrimonio non potest. tantum ut unius mulieris aut uxoris aut concubinae. Concubinas non licet uobis habere. praecipue temporibus Christianis concubinas habere nunquam licet et nunquam licebit. AMBROSIUS SUPER LUCAM.

si infidelis repudiat fidelem propter fidem Christi. audiatur et hic apostolus dicens: si quis frater uxorem habet infidelem etc. IV SUPER EPISTOLAM AD EPHESIOS: Sicut non omnis congregatio haereticorum Christi ecclesia dici potest. IDEM DE BONO CONIUGALI: Adulterium dicitur cum uel propriae libidinis instinctu uel alienae consensu cum altero uel altera contra pactum coniugale /429/ concumbitur atque ita frangitur fides. Infidelis autem discedens et in Deum et in matrimonium peccare dignoscitur. cui uult nubat. Itaque non est ei fides seruanda coniugii. si uoluerit nubere legis suae uiro? Illud enim non debet imputari matrimonium quod extra decretum Dei factum est. cui et anima postponenda est. id est Christiano. uel non. nupserunt gentilibus. non his quae cum Christianae essent. Si autem ambo crediderint. Sed quia de his qui iam coniuncti sunt alia quaestio est. emendat se ut ueniam mereatur. ut remissis istis alias minime ducerent). et haea consenserit habitare cum illo. ne audiret auctorem et Christianorum Deum coniugii. ad quas alibi loquitur: Nolite iugum ducere cum infidelibus. Non enim in euangelio uel apostolicis litteris sine ambiguitate declaratum esse recolo. si infidelis discesserit. tantum in domino. non est enim frater etc. non dimittat illam. discedere debere credentem nec coniugem praeferre Christo. I: Si quis frater umorem habet infidetem. praecipit ne credens relinqueret non credentem. id est Christiano.EX EPISTOLA I PAULI AO CORINIHI0S: Mulier alligata est. At nunc pleraeque contemnentes apostoli iussionom iunguntur gentilibus et templa Dei idolis prostituunt. id est religionis suse uiro. EX DECRETIS EUTYCHIANI PAPAE: Si quis gentilis gentilem dimiserit uxorem ante baptisma. Hoc est non debetur /427/ reuerentia coniugii ei qui horret auctorem coniugii. Quod si dormierit uir eius. IDEM CONTRA IOVINIANUM LIB. discedat. sed cum post cognoscit et dolet deliquisse se. Ignoscit apostolus infidelium coniunctioni quae /428/ habentes maritos in Christum postea crediderunt. primas cum ethnico prohibet. Contumelia enim creatoris soluit ius matrimonii circa eum qui relinquitur. aut Christiana permanens aut Christiano nubens. HIERONYMUS AD PAMMACHIUM: Nubat tantum in domino. His quos in matrimonio deprehendisset fides. AUGUSTINUS DE ADULTERINIS CONIUGIIS: Mortuo uiro in potestate habet cui uult nubere. hoc est si unus credidisset e duobus. IDEM LIB. tantum in domino. quanto ergo magis. utrum dominus prohibuerit fideles infidelibus iungi. tantum in domino. quanto tempore uir eius uiuit. sed magis adulterium. rite coniugium appellari potest. per cognitionem Dei confirmant coniugium. quo non uxor uiro secundum Christi praecepta coniungitur. E contrario iubet. post baptismum in potestate eius erit eam habere. tantum in domino. AMBROSIUS SUPER HANC EPISTOLAM: Quod ei infidetie dieaedit. quamuis beatissimus Cyprianus iungere cum infidelibus uinculum matrimonii dicat prostituere gentibus membra Christi. sic non omne matrimonium. quia noluit sub Dei deuotione habere coniugium. Qui secundas nuptias tertiasque concedit in domino. ut propitius fieret Deus. Cui uult nubat. Ac per hoc non est peccatum ei qui dimittitur propter Deum. ITEM: Nubat uidua cui uult. liberum habebit arbitrium. ne accusetur alii copulatus. liberata est. quae enim participatio institiae cum iniquitate? aut quae societas lucis ad tenebras? quae conuentio Christi ad Belial? aut quae pars fideli cum infideli? quia consensus templo Dei sum idolis? Vis apertius discere quod Christianae omnino non liceat ethnico nubere? Audi eundem apostolum. qui ideo recessit. Nam si Hesdras dimitti fecit uxores aut uiros infideles. Quod duobus modis accipi potest. 165 . si alii se iunxerit. nec iratus si alias ex genere suo acciperent (non enim ita praeceptum his est. Non enim ratum est matrimonium quod sine Dei deuotione est.

factumque est adulterium publicum. cum non dimissum sit pro peccato. ITEM: Nuptialis copula. sciens eum uirum iustum et sanctum. Eritque integrum aestimare. et in carcerem uadit Iohannes. cum ipse eos iungeret. aliua quidem sic. unde laetabatur occulte. Si uero non est crimen. ITEM: Qui quoniam noluit cohibere luxuriam ad homicidae reatum prolapsus est. quia ex Dei uoluntate sit completum. Dicite mihi. alteram habere non potest. IVO CARNOTENSIS HILDEBERTO CENOMANENSIUM EPISCOPO: Hoc ergo mihi considerandum uidetur de muliere quae relicto Iudaismo conuolauit ad baptismum. meminerit hoc et a Iudaeis interrogatum et Iudaeis esse responsum. non coniugia soluit. crimina tantum dimittuntur in baptlsmo. ITEM: Herodes enim metuebat Iohannem. benedixit. ut crimina committerentur. ITEM: Et contristatus est rex. ubi de hac re loquens ait: Volo autem omnes homines esse sicut me ipsum. cum districto Dei iudicio contigit ut propter appetitum adulterae quam detestandam sciebat. Alioquin uir cui nupserit adulter erit et ipsa adultera. et custodiebat eum et audito eo multa faciebat et libenter eum audiebat. qui catechumenus habuerit atque amiserit uxorem. non coniugia. an alia quae secundum Dei praecepta /430/ ac Dei instituta complentur? Uxorem ducere crimen est. qui post baptismum uxores sortiuntur. quomodo creditur inter crimina esse dimissum? Quid de talium filiis percensetur? Numquid non erunt admittendi in hereditatis consortio. in paradiso. an non? Si crimen est. aboleri non posse prioris nomen uxoris. addidit: Quod Deus coniunxit. I: Si quis habuerit uxorem uirginem ante baptisma. Philippus Herodiadem filiam Arethae regis Arabum accepit uxorem. quam idem Aretha postmodum ablatam ab eo dedit Herodi eo quot maioris esset potestatis. SERMO IOHANNIS EPISCOPI DE EADEM DIE: Et hic tantus traditur adulterae. INNOCENTIUS RUFO ET EUSEBIO. si post baptismum fuerit aliam sortitus. atque exponeret fieri non debere. AUGUSTINUS DE NUPTIIS ET CONCUPISCENTIA AD VALERIUM COMITEM: Donum Dei esse etiam pudicitiam coniugalem beatus Paulus ostendit. EPISCOPIS MACEDONIBUS: Deinde ponitur non dici oportere eum digamum. utrum consanguinea fuerit prioris mariti an non. ITEM: Herodes tu adulterium facis. quae Dei mandato perficitur. sed unusquisque proprium donum habet a /431/ Deo. Crimina in baptismo soluuntur. quod dono Dei male utantur. Tristitiam praetendebat in uultu. alius uero sic. minusque illi peccatum maioris erat causa peccati. ITEM: Quid ergo dicimus. Ac ne de his locutus esse credatur.BEDA SUPER LUCAM: Audiuit Herodes tetrarcha famam Iesu etc. ipse est auctor in culpa qui. a priori marito posse dissolui et nubere cui uelit in domino. Baptismus enim secundum Innocentium papam peccata dimittit. sanguinem funderet prophetae quem Deo acceptum esse cognouerat. eruntque appellandi naturales? ITEM: Ipse dominus dum interrogaretur a Iudaeis si liceret dimittere uxorem. Sed uicit eum amor mulieris. quia illud coniugium per baptismi sacramentum cum caeteris criminibus sit ablutum. quod ea petebantur quae et antea facere. EX CONCILIO MELDENSI CAP. homo non separet. non potest dici peccatum. eamque primam uideri quae nouo homini copulata sit. disponebat. si excusabiliter posset. quando et in quibusdam impiis inuenitur pudicitia coniugalis? Utrum eo peccare dicendi sunt. addicitur saltatrici. non id referentes ad cultum eius a quo acceperunt? An forte nec 166 . credo secundum legem Christianam quam professa est. Quod si repertum fuerit.

Quemadmodum si fiat ordinatio clerici ad plebum congregandam. nec saltim ipsa cause pariendi. etiam si tantae sint obseruantiae ut secundum matrimoniales tabulas non nisi liberorum procreandorum cause contrahant. Quicquid uiris iubetur. qui fornicantur abs te. Ad sacramenti autem sanctitatem illud: Uzorem a uiro non discedere. et si aliqua culpa quisquam ab officio remoueatur. et sine fide impossibile est placere Deo. quomodo uera ratione pudicum corpus asseritur. Et uir uxorem non dimittat. Si tamen apostatet uir aut usum quaerat uxoris inuertere. Dicit apostolus omne quod non est ex fide. quia infideliter utuntur in malum peccatumque conuertunt. Non permittitur mulieri ut nubat. filios procreare. dicens quod si dimisserit manere sic. AMBROSIUS SUPER EPISTOLAM I PAULI AD CORINTHIOS: Hic autem. subauditur nisi causa fornicationis. ut sit eius intentio in uoluptate libidinis. HIERONYMUS AD OCEANUM DE MORTE FABIOLAE: Praecepit dominus uxorem non debere dimitti. Q. et si dimissa fuerit. Copulatio itaque maris et feminae generandi cause bonum est naturale nuptiarum. hoc consequenter 167 . quibus ab adulteriis nuptiae discernuntur. Haec omnia bona sunt propter quae nuptiae bonae sunt. quia non ita lege constringitur uir sicut mulier. ut eos ex membris hominis primi in membra transferant Christi. fides. manet in illis ordinatis sacramentum ordinationis. non hoc fine generant filios. EX TRIBURIENSI CONCILIO CAP. etiam in sanctitate sacramenti. iuniores nubere. peccatum est. quando a uero Deo ipse animus fornicatur? Quam fornicationem psalmus accusal ubi dicit: Perdidisti omnes.done Dei putanda sunt ista. similiter et uir non habet poteatatem corporia aui. Ad fidem autem castitatis illud pertinet: Uxor non potestatem proprti corporis habet. Et ideo non subiecit. quae cum sola sit qua nuptiae fiunt. aliam coniugem accipiat. manere innuptam. sed uir. nec alii potest nubere mulier nec reuerti ad illum. per quam nefas est repudio discedentem alteri nubere dum uir eius uiuit. secundum apostoli sententiam dicentis: Omne quod non est ex fide peccatum est? Quis audeat dicere donum Dei esse peccatum? De his quae faciunt dictum est: Omne quod non est ex fide peccatum eat. aut uiro ano reconciliari. quando haec infideles agunt. IDEM DE BONO CONIUGALI: Bonum igitur nuptiarum per omnes gentes atque omnes homines in cause generandi et in fide castitatis. quia inferior non ea lege utitur qua potior. Quod autem ad populum Dei pertinet. inquit. nec ea re non subsequente propter quam /432/ fiunt soluitur uinculum nuptiaie nisi coniugis morte. Hoc tam euidens bonum cum infideles habent. praecipio non ego sed dominus uxorem a uiro non discedere. sacramento domini semel imposito non carebit quamuis ad indicium permanente. sicuti est tori coniugatis fides etc. Sed isto bono male utitur qui bestialiter. proles. sicut de muliere. si dimiserit uxorem peccatem. qued si discesserit manere innuptam. quia uiro licet ducere uxorem. sed mulier. sacramentum. et uir uxorem ne dimittat. Cum enim sit uirtus pudicitia. si uirum suum causa fornicationis dimiserit. Ut quid? continuo subiecit. 126: QUOD DIMISSA FORNICANTE UXORE VIRO LICEAT ALTERAM DUCERE ET CONTRA. IDEM CONTRA IULIANUM: Alia sunt ad nuptias proprie pertinentia. aut uiro auo reconditiari. Absit autem pudicum ueraciter dici qui non propter Deum uerum fidem connubii seruat uxori. Generationis itaque causa fieri nuptias apostolus ita testis est: Volo. si uult. qui matrimonio iuncti aunt. manere innuptam. matresfamilias esse. Ille uero cuius uxor fuit. etiam si plebis congregatio non subsequatur. Et quasi ei diceretur. XV: Si quis cum uxore fratris sui dormierit. adulter et moecha diebus uitae suae absque coniugio maneat. non est in eis uera pudicitia coniugalis. Quapropter qui non hac intentione. ITEM: Et uirum /433/ umorem non dimittere. excepta causa fornicationis. non in uoluntate propaginis. sed infideles parentes infideli prole glorientur. quod si disceseerit.

manere innuptam. At si par forma est in utroque. qui dimittit uxorem auam et ducit alteram. ut quicumque causa fornicationis dimiserit et aliam duxerit non moechetur. quoniam non ille uel ille sed omnis. cui moribus suis non praebuit castitatis exemplum. et eam non uult recipere nec post paenitentiam.redundat ad feminas. quae iudicas. II: Quoniam mulier alligata est quamdiu siue moechus siue castus uir eius uiuit. paene quod clamante uicinia uxor bona non prodidit. de hac re constituerit. non moechatur. Tu exigis hoc ab uxore et non uis hoc reddere uxori? Et cum debeas uirtute praecedere uxorem. quae a fornicante uiro discessit. moechatur si alteri nupserit. si discesserit. Neque enim adultera uxor dimittenda est. ut aiunt. custodiat continentiam. et uir moechus tenendus. aliae Christi. quandoquidem mulier etiamsi causa fornicationis discesserit a uiro et alii nupserit. Quapropter quisquis fornicationis causa uult abicere uxorem prior debet esse a fornicatione purgatus. qui uel diu languente uel diu absente uel continenter uiuere cupiente sua uxore alteri commixtus est feminae. legant quid imperator Antonius. non uidetur in hac causa par forma esse mariti et uxoris. etiam cum se a fornicante disiunxerit. dimisit. id est non ibis ad aliam praeter uxorem tuam. dimisit illius et illius criminis noxium. et eadem seruitus pari conditione censetur. I: Illa ergo mulier manere innupta praecipitur. moechatur. Aliae sunt leges Caesarum. aliud Papinianus. si discesserit. moechatur si alteram duxerit. ITEM: Restat ut quod dictum est. aliud Paulus praecipit. Dimisit ergo. uterque moechatur si se alteri iunxerit. uir autem si eadem causa uxorem dimiserit et aliam duxerit. IDEM DE ADULTERINIS CONIUGIIS LIB. eadem enim agis. I: Nihil enim iniquius quam fornicationis causa dimittere uxorem si et ipse conuincitur fornicari. teipsum condemnas. Quapropter si dimiserit uir adulteram mulierem. Sic ergo et dimissa adultera adulter est cum adultera. AUGUSTINUS DE ADULTERINIS CONIUGIIS LIB. uis uxorem tuam uictricem esse tu uictus iacens. Sane. inquit. IDEM DE SERMONE DOMINI IN MONTE LIB. non utique Christianus. ITEM: Dominus ait: Quicumque dimiserit uxorem suam ezeepta causa fornicationis et aliam duxerit. ubi maritus uxorem de adulterii crimine accusare non sinitur. moechatur. II: Indignantur mariti si audiant adulteros uiros pendere similes adulteris feminis poenas. Ergo quae scortatori impuroque sociatur unum cum eo corpus efficitur. IDEM IN EODEM: Illi quibus displicet ut inter uirum et uxorem par pudicitiae forma seruetur. cum tanto grauius eos puniri oportuerit. et potius eligunt in hac causa mundi legibus subditi esse quam Christi. Occurrit enim illud: In quo enim alterum iudicas. etsi non ex uoluntate eligendi potioris boni. Parem uero esse formam in hac causa uiri atque mulieris ostendit apostolus ubi ait: 168 . et cum tu caput sis uxoris. ITEM LIBRO DE DECEM CHORDIS: Non moechaberis. quoniam iura forensia non eisdem quibus feminas pudicitiae nexibus uiros uidentur astringere. si hoc modo intelligendum est. moechatur. Apud nos quod non licet feminis. aeque non licet uirus. de illa dictum docere debeamus cui licere discedere utique a fornicante didicimus. quod similiter /435/ etiam de femina dixerim. et uir alligatus quamdiu siue moecha siue casta eius uxor uiuit. uis tuam domum capite deorsum pendere? ITEM DE ADULTERINIS CONIUGIIS LIB. ITEM: Puto enim Christianum neminem reluctari adulterum esse. certe ex necessitate /434/ uitandi perniciosi mali. Si quia meretrici iungitur unum corpus facit. Apud illos impudicitiae frena laxantur et solo stupro atque adulterio condemnato. passim per lupanaria et ancillas libido permittitur. periniquum uidetur mihi esse ut pudicitiam uir ab uxore exigat quam ipse non exhibet. uitiosum. quanto magis ad eos pertinet et uirtute uincere et exemplo regere feminas.

quam si fornicantem dimiserit et alteram duxerit? Quemadmodum igitur si dixerimus. Verum hoc interest quod nos. I: Usque adeo manent inter uiuentes semel inita iura nuptiarum. moechatur etc. sicut apostata anima uelut de coniugio Christi recedens etiam fide perdita sacramentum fidei non amittit quod lauacro regenerationis accepit. non ad uinculum foederis. Tunc enim non ipse dimittendo facit adulteram. et dimisso uiro non licet alteri nubere et dimissa uxore non licet alteram ducere. profecto quando de uno eorum legimus. quia expressa una specie alteram tacuit. moechum pronuntiamus nec ideo tamen eum qui propter causam fornicationis dimiserit et aliam duxerit ab huius peccati /436/ labe defendimus. peccatum est illi. quicumque dimiserit uxorem suam et aliam duxerit. excepta causa fornicationis. alteri nubere non licere. numquid 169 . ita eum qui praeter causam fornicationis uxorem dimiserit et aliam duxerit. ubi et infidelitas intelligitur. nubere non debere. si et ille moechus est qui dimissa fornicante muliere alteram ducit? Credo quia illud quod maius est Deus commendare uoluit. moechatur. Maius enim esse adulterium quis negat uxore non fornicante dimissa alteram ducere. Cur ergo. ITEM: Dictum est: Quicumque dimiserit uxorem. procul dubio uerum dicimus nec tamen ideo illum qui non propter causam fornicationis dimissam duxerit ab hoc crimine absoluimus. quoniam dominus nulla exceptione facta dixit: si umor dimiserit uirum auum et alii nupserit. tu autem dicis licere quidem sed non expedire. ITEM: Cum igitur nos dicimus etiam illi mulieri quae uirum fornicantem dimiserit. ITEM: Quod dominus ait: Quicumque dimiserit uxorem nisi ex causa fornicationis. nec tamen ideo moechari negamus eum qui eam duxerit quam propter causam fornicationis maritus dimiserit. Ita cum ambo sint moechi. quicumque mulierem praeter causam fornicationis dimissam duxerit. ut putas. Ita manet etiam inter uiuentes quiddam coniugale. alia coniugia liceret inquirere si fornicationis causa diuortium nasceretur. ITEM: Unde cum dicimus. et non potius ait generaliter. interposuit dominus causam fornicationis. De qua enim dicicedere permittitur ut non nubat.Similiter et uir non habet potestatem corporia sui. ITEM: Propter quodlibet tamen fornicationis genus siue carnis siue spiritus. sed utrosque moechos esse minime dubitamus. immo per apostolum dominus quia mulierem non permittit a uiro non fornicante discedere. Cum aliis quippe adulteri non essent. quicumque mulierem a marito praeter causam fornicationis dimissam duxerit. /437/ mulier si a uiro fornicante discesserit. ITEM: Apostolus. et aliam duxerit. ais. moechatur. utrique procul dubio dicimus eam quae fornicantem uirum dimittit. moechatur. facit eam moechari. nisi ad alterutrum coniuges permanerent. Denique mortuo uiro cum quo uerum conubium fuit. Sed si hoc Matthaeus. sed dimittit adulteram. licet alterum altero grauius. ut potius sint inter se coniuges qui ab alterutro separati sunt. si discesserit. quod nec separatio nec cum adultero copulatio possit auferre. non ita intelligere debemus quasi alter moechus negatus sit. Manet autem ad noxam criminis. Tunc enim eis. IDEM DE NUPTIIS ET CONCUPISCENTIA LIB. dicimus non licere alteri nubere. fieri uerum conubium non potest cum quo prius adulterium fuit. Simili locutione Iacobus ait: Scienti igitur bonum facere et non facienti. a uiro autem non fornicante non licere discedere. restat ut eam prohibeat. quando coniuges ambo Christiani sunt. moechos tamen esse cognoscimus. fecit ad intelligendum difficile. moechatur. nubere quam permittit a fornicante discedere. et ille scilicet qui dimiserit uxorem suam praeter causam fornicationis et aliam duxerit et ille qui propter causam fornicationis uxore dimissa se alteri copulauerit. I: Videtur tibi tunc a uiro discedentem feminam nubere non debere si nulla uiri fornicatione compulsa discesserit. IDEM AD POLLENTIUM DE ADULTERINIS CONIUGIIS LIB. sed mulier. de uno quidem dicimus. Ambos enim. quam cum his quibus aliis adhaeserunt.

permittuntur. Sed inter id quod illicitum est et ideo non expedit atque id quod licitum est nec tamen expedit quid intersit. dimiserunt Israelitae uxores alienigenas. Quod si absurdum uidetur ut aliquid fiat quod non expedit et dicatur non peccasse qui fecerit. neque apostolus prohibens diceret: Ego dico. ut etiam iumenta quamuis sint rationis expertia tamen plerumque dicamus debere uapulare cum peccant. Secundum Lucam sic: Omnis qui dimittit uxorem suam. Et ubi erunt illa quae licita esse. aliqua uniuersali regula definire difficile est. recedi ab infidelibus coniugibus uetat. omne quod fieri non expedit. sed non expedit. ITEM: Aliquando hoc dominus per Esdram prophetam iussit et factum est. ITEM: Apostolus dicit: Omnia licita sunt. quamuis domino moneantur offerri. id est nullo praecepto domini prohibentur. ITEM: Quid enim scis. ITEM: Illis qui se non continent utique expedit nubere. Ad lucrandos coniuges et filios Christo etiam exemplis quae iam prouenerant uidetur adhortatus. inquit. peccatum est.non alii idipsum ita complexi sunt ut de utroque possit intelligi? Nam secundum Marcum scriptum est: Quicumque dimiserit uxorem suam et aliam duxerit. Citius enim quisque dixerit. id est infidelitatis? De qua scriptum est: Quoniam ecce. Unde iusserat dominus per Moysen ne quis uxorem alienigenam duceret. uitanda sunt. omne autem peccatum illicitum est. sed non expedire apostolus dixit? Quapropter quia et aliqua peccata esse licita dicere non audemus. Sunt quippe licita quae non expediunt. non esse peccatum. adulterium committit super eam. Nemo quod suum est quaerat sed quod alterius. ITEM: Ea mihi uidentur licere et non expedire quae per iustitiam quidem. Sed aliud est cum proprie loquimur. per quas fiebat ut et ipsi alienos seducerentur ad deos. moechatur. illicitum est. Merito ergo quas duxerant domino prohibente. dominus prohiberet. mulier. ut tanto intelligantur esse gratiora quanto magis ostenduntur indebita. apostolus monendo fieri uetat quod ita licitum est ut non expediat. expedire non posset. domino iubente dimiserunt. ITEM: Quae licita sunt. et ducit alteram. sed propter offensionem hominum. et tamen. Quae ita late patet. Quia si non liceret. Porro discedere ab infideli coniuge licet. Nam si propter fornicationem carnis permittitur homo a coniuge separari. ne ob hoc impediantur a salute. Manere autem cum illo. Quod in omnibus mortalibus animantibus non nisi homini est diuinitus attributum. restat ut dicamus fieri aliquid quod non expediat. Sed quia ita licitum est ut non expediat. expediunt. quamuis quoniam non expedit. moechatur. et alii nupserit. Cur ergo non expediat etiam infideles coniuges dimitti a fidelibus causa euidenter expressa /438/ est. 170 . et licet et expedit. per didisti omnem qui fornica[n]tur abs te. aliud est cum uerba ex aliis rebus tranferendo uel abutendo mutuamus. Non enim propter uinculum cum talibus coniugale seruandum. intelligendum est hoc ex consuetudine sermonis absurdum. qui ae longe faciunt a te. peccare autem proprie non est nisi eius qui utitur /439/ rationali uoluntatis arbitrio. nec licet nec expedit. moechatur. non dominus. sicut apostolo teste didicimus. quae coram Deo est. sed ut acquirantur Christo. non sit utique faciendum. ne propter coniugum separationes offensi homines doctrinam salutis exhorreant ac sic perituri in eadem infidelitate remaneant. si uirum saluum facies? aut unde scis uir etc. quanto magis in coniuge mentis fornicatio detestanda est. ITEM: Dimittere infidelem coniugem si non liceret. non ut illae per maritos uero acquirerentur Deo. Qui autem uouerint continentiam. et si dimiserit uxor uirum suum. si cohabitare consentit. sed non omnia expediunt. Ac per hoc non omnia quae licita sunt. Omne ergo quod non expedit. ITEM: Sunt quae dicuntur non a domino praecipi. et qui dimissam a uiro duxerit. peribunt. si licitum est.

et profundas scelerum suorum pristinorum inhaerere cicatrices. AUGUSTINUS DE BONO CONIUGALI: Sacramentum nuptiarum nostri temporis sic ad unum uirum et unam uxorem redactum est. ITEM: Non absurde uisum est eum qui excessit uxorum numerum singularem. XVII: Neque dimissus ab uxore. gratia. et quem ratione non possis. Rursum proposuit. CONCILIUM MILEVITANUM CAP. An quia coniugii tabulas non fecit.ITEM: Infidelis hominis fornicatio est maior in corde. In Leuitico scriptum est: Sacerdos accipiat uirginem. alteram post lauacrum priore mortua duxit uxorem. quid aliud agit. exercentur. Uxorem. Sustinui Romae a uiro eloquentissimo cornutum. cum omnis mundus his ordinationibus plenus sit. inquit. uniua uxoris uirum: Consurgit haeresis atque olim emortua uipera contritum caput leuat. Q. homo aetate uetus et sacerdotio. ut ecclesiae dispensatorem non liceat ordinari nisi unius uxoris uirum. 171 . Bigamam enim duxit uxorem. non dico de presbyteris. quia omne quod non est ex fide peccatum eat. concubina fuit illa. tantus numerus congregabitur ut Ariminensis synodi multitudo superetur. ut dicitur. et paz multiplicetur. ordinandum esse censuerunt. qui uniua uxoria uirum praecepit ordinandum? Miror autem te unum protraxisse in medium. quos si singillatim uoluero nominare. noli eum ministerio applicare. Sed asserunt. peccantium societate defendas. inquit. GENNADIUS DE ORTHODOXA FIDE: Maritum duarum post baptismum matronarum claricum non ordinandum etc. quasi non eadem sint commenta foeditatis in illa. non uxor. Multiplicatio promittitur et a nobis paucitas affirmatur? Tunc Arterius. sed ita maneant aut sibi reconcilientur. Dicendo enim aliqua. Et ne parum uideretur simplex gratiae nuncupatio. QUOMODO SE DEBEAT IN DOMO DOMINI INSTITUERE: Unius uxoria uirum et noua et uetus praeceptio sacerdotem censuit eligendum. ad episcopos uenio. non de inferiori gradu. concupiscentia altera fuit? Nullo pacto bigamus uel concubinarum insectator debet assumere ministerium. ITEM: Bigamos ad ministerium plerique episcopi applicuerunt. et arbitraris eum contra apostoli fecisse sententiam. quae Christus non possit purgare sanguine suo. quod in aliquo impotens sit. ducere peccatum est uel non? Ego simplex et qui insidias uitare nexcirem dixi non esse peccatum. Sed et indecens est sic unum tueri ut plures accusare uidearis. nec uera eius pudicitia cum coniuge dici potest. syllogismum. HIERONYMUS AD OCEANUM EPISCOPUM. In baptismate dimittuntur mala? Respondi peccata dimitti. nisi ut Christus mortuus sit frustra? Absit hoc de omnipotente credere. Cum me securum putarem. Totae apostoli epistolae Christi gratiam sonant. unam antequam baptizaretur. non ad bonae uitae meritum sed ad ordinationis ecclesiasticae necessarium. Hispaniae episcopus. Quod acutius intellexerunt qui nec eum qui catecuminus uel paganus habuerit alteram. ut quocumque me uerterem strictus tenerer. neque dimissa a marito alteri coniungatur. quamuis ueram fidelis habeat pudicitiam etiam cum infideli coninge. uiduatam et destitutam aut a uiuo marito derelictam /441/ non accipiat. non peccatum aliquod commisisse sed normam quandam sacramenti amisisse. 127: QUOD DIGAMUM NON LICEAT PROMOVERI AD CLERUM ET CONTRA. ut medicina illius attenuari non queant. IDEM AD EUNDEM DE EO QUOD SCRIPTUM EST. quia non contra iussionem domini gentiles fuerunt /440/ ambo coniuncti. ITEM: Si ergo clericus monogamus fuerit et uxor eius bigama. Ideo autem nec iuberi debuerunt fideles ab infidelibus separari. quae et in hac quae uxor asseritur.

ne tuis contra te legibus dimicetur. Quidam coacte interpretantur uxores pro ecclesiis. licet ea ante baptisma non habuerit (quaeritur enim quid sit. noceat eis quod aliquando non concubinas nec meretrices. Si ergo omnia. ais. Illi scriptum est: honorabiles nuptiae. ne de alia ad aliam ecclesiam transferatur. sordidum est? ITEM. et libido meretricia coronatur? Ille. sed Platonis promiscuas uxores. non praeiudicant ordinando. audiant catecumini ne uxores ducant ante baptisma. ITEM: Baptizatos. utrum clericus fieri debeat? Respondebis posse fieri. nihilque potest nouo imputari. quam ideo accepi. ne hoc quod dicitur. Proferuntur ergo apostoli epistolae. Si. et hoc esse decretum. quicquid non /442/ dimittitur. tuas sorditatas sed in eodem statu mansisse quo fuerant. uidentur monogami in clerum eligi. unius uxoria uirum. te ut respondeas. effusionem sanguinis. ex toto. ut passim caninas nuptias iungeres. ne uirginalis pauperculae societate contempta ditioris adulterae quaerat amplexus.coeperunt hinc inde cornua increscere. Quaeram et aliud. quia concubinam habuerit non uxorem. ut si unius uxoris uir etiam ante baptismum quaeritur. Vere scribarum et Pharisaeorum similes culicem /443/ liquantes. Ipsis quoque sacerdotibus huius licentiae patebat arbitrium. aliam non haberet coniugem. tu. postquam in Christum crediderint. Quaeso. mulieris unius possit intelligi. baptismus autem peccata dimittit. quia peccatum non fuit. ne honesta iungant matrimonia. Coniugales ergo tabulae et iura dotalia. et tu mihi olim emortuam de sepulcro uxorunculam protrahis. Nunc hoc tantum admonemus. immo caueant qualecumque uocabulum coniugis ne. potest et aliter disseri. Non dico. In utraque siue episcopi siue presbyteri (quamquam apud ueteres idem et episcopi et presbyteri fuerint. cubiculorum secreta texerunt. ITEM: In baptismo quamodo tuae sordes lotae sunt. quod in ueteri quondam fuit. una ad Timotheum. sed uxores habuerint. communes liberos habeant. quia peccatum non est. Illum naturae et benedictioni domini seruientem. tu in meretrice sobolem perdidisti. apostolus elegit in episcopatum an catecuminos? Si apostolus non catecuminos in clerum elegit sed fideles. Quod dicit unius uxoris uirum. et lupanaria thalamis praeferentur? Ego tibi non imputo meretricum exercitus. Ille quod licebat uerecundo pudore celauit. uitia catecumini non imputabuntur fideli. iccirco non est dimissum in baptismate. uxorem ducere non est peccatum. parricidium et incestus Christi fonte purgantur. ITEM: Vide. sed ut singulas uno tempore uxores habeant. quae in ordinatione quaeruntur episcopi. Quid simile uxor et scortum? Imputatur infelicitas coniugis mortuae. creacite et multiplicamini et replete terram. iccirco in peccatum reputabitur. quid potes excusare? Ille in uxore optauit liberos. inquit. peccatum est. uxoris inhaerebunt maculae. hoc aetatis). quia non est sordidum. Praecepit ergo ne eadem licentia ecclesiae sibi uindicent sacerdotes. et meae munditiae sorditatse. Quae est ista tergiuersatio et acumen omni pistillo retunsius. Si quis /444/ ante baptismum habuerit concubinam et illa mortua baptizatus uxorem duxerit. Omnia scorta et publicae colluuionis sordes. et cubile immaculatum. reseruatur. et non quid fuerit) quare solum nomen uxoris impediat. Redde igitur scripturae simplicitatem suam. decimamus mentam et anethum. si prior uiueret. quia illud nomen dignitatis est. Nihil ergo ueteris hominis in baptismate reseruatur. Accipe et aliam explanationem. ITEM: Uniua umoria uirum. uiros pro episcopis debere accipi. De hoc supra diximus. Rem nouam audio. ITEM: In memetipsum reuersus conuerti in aduersarium propositionis stropham. Violenta inquies et satis dura interpretatio haec. et Dei iudicium praetermittimus. Apostolus sciebat lege concessum in multis uxoribus liberos spargere. tu quod non licebat impudenter omnium oculis ingessisti. Certe de baptizatis apostoli sermo est. ne facerem quod fecisti? Audiant ethnici. inquam. inquam. quia peccatum non fuit. altera ad Titum. tibi legitur: fornicatores et adulteros perdet Deus. quod solum peccatum non fuit? Dicis. caetera quoque quae praecepta sunt ante baptismum requiramus. et camelum glutientes. Baptismus nouum hominem facit ex toto an ex parte? Respondit. te cubantem ad coitum publica facies execrata est. non coitus ab apostolo condemnantur. Neque 172 . ut ad coitum magis referatur quam ad dotales tabulas.

abicienda est. II: Quid tibi durum uidetur ut post adulterium reconcilietur coniugi coniunx? Haec crimina in ueteri lege nullis sacrificiis mundabantur. 128: QUOD ADULTERA NULLA MODO SIT RETINENDA ET CONTRA.enim competit uniuersa post baptismum et unum hoc mandatum intelligere ante baptismum. Sed debet recipere peccatricem quae paenitentiam agit. Heri catechuminus. dudum fautor histrionum. prudentem etc. reus erit peccati eius et particeps moechationis eius. quae hominum tanta sit caecitas de uxoribus ante baptismum disputare. ubi per claues regni caelorum non dubitatur fieri remissio peccatorum. prudentem. si non receperit eam uir suus. in calumniam trahere. tanquam noui testamenti praefigurator sine contaminatione receperit. HERMES IN LIB. ITEM: Fili Oceane. quamuis Dauid Saulis filiam. Ad haec omnia claudimus oculos. sobrium. quam pater eiusdem mulieris ab eo separatam dederat alteri. Seruis enim Dei paenitentia una est. Hic actus similis est in muliere et in uiro. ITEM: Non neophytum. hospitalem. quis non intelligit debere ignoscere maritum quod uidet ignouisse Dominum. uespere in circo. libere uxor dimittitur. atultua et impiua eat. doctorem etc. immo cum Chris to uiuificatam. requiramus. 173 . ipse mandauit irreprehenaibilem. AUGUSTINUS DE ADULTERINIS CONIUGIIS LIB. non debet teneri. et hoc ante baptismum. et ideo tunc omni modo prohibitum est ab alio contaminatam uiro recipere uxorem. Nunc autem postea quam Christus ait adulterae: nec ego te condemnabo. cum tam apertum euidensque praeceptum nemo custodiat. Nam patronus turpitudinis eius est qui crimen celat uxoris. deincepa noli peccare. PASTORIS MANDATO IV: Dixit mihi pastor: Si scierit uir uxorem suam deliquisse et non egerit paenitentiam mulier et permanet in fornicatione sua et conuiuit cum illa uir. peccat et magnum peccatum sibi admittit. Praetereunt quod non licet et obiciunt quod concessum est. /445/ Q. et se fornicatione separauerit. non ut post uiri diuortium adultera reuocetur sed ut post Christi /446/ consortium adultera non uocetur. nec iam se debere adulteram dicere cuius paenitentis crimen diuina credit miseratione deletum? ITEM: Non erit turpis neque difficilis etiam post patrata atque purgata adulteria reconciliatio coniugum. a marito. hodie in ecclesia. nihil ab aemulis obici potest. quem arguunt bimariti cui praeter uinculum coniugale. sed non saepe. hodie pontifex. et rem in baptismate mortuam . Sobrium. mane in altario. AMBROSIUS IN EPISTOLA I PAULI AD CORINTHIOS: Uxorem certe licet habere. nunc uirginum consecrator. uade. Mirari satis non queo. Q. HIERONYMUS (SUPER MATTHAEUM): Cum illa unam carnem in aliam diuiserit. ne in superbiam elatus in iudicium incidat diaboli. nos ab eis omnia quae post baptismum praecepta sunt. Num ignorabat apostolus tergiuersationes nostras et argumentorum ineptias nesciebat? Qui dixit uniua uxoria uirum. ne uirum quoque sub maledicto faciat dicente scriptura: Qui adulteram tenet. CIX: Sicut crudelis et iniquus est qui castam dimittit. 129: QUOD SAEPIUS NUBERE LICEAT ET NON. heri in amphitheatro. solas uidemus uxores. Itaque cum opposuerint nobis uxores ante baptismum. uide quantum testimonium sit huius. sic fatuus est et iniustus qui retinet meretricem. Quod si mulier dimissa paenitentiam egerit et uoluerit ad uirum suum reuerti. Ubicumque est igitur fornicatio aut fornicationis suspicio. CHRYSOSTOMUS SUPER MATTHAEUM CAP. sed si fornicata fuerit.

Vicit maritus et totius urbis populo confluente coronatus uxoris multinubae feretrum praecedebat. Ubi numerus maritorum. alteram. IDEM AD SALVIAM: Primus Lamech maledictus et sanguinarius et de Cain stirpe descendens unam costam diuisit in duas et plantarium digamiae protinus diluuii poena subuertit. si quidem illa in euangelio Samaritana sextum maritum habere se dicens arguitur a domino. Ex quo intelligimus illum non stantibus coronam. et iste. Quod si dormierit uir eius. Summa omnium exspectatio quis quem primus efferret. Cur induxerit. quia dealinauerunt quaedam poat authan. Unde illud apostoli. filios procreare etc. si dici potest. liberata est: cui uult nubat. sed iacentibus manum porrigere. tantum in domino. quia desinit esse monogamus. qui uiginti sepelisset uxores. IDEM CONTRA IOVINIANUM LIB. /447/ ITEM: Ego etiam nunc libera uoce pronuntio non damnari in ecclesia digamiam. immo nec trigamiam et ita licere quinto et sexto et ultra quomodo et secundo marito nubere. Non damno digamos. ut ipsi putabant. quae se non potest continere uel non uult. quod fornicationis metu indulgere compellitur: uolo adoleacentulas nubere. Ideo adolescentula uidua. extremo sibi. non est tuus. Vide /448/ qualia sint secunda matrimonia. Q. quae lupanaribus praeferuntur. I: Tolerabilius est uni homini esse prostitutam quam multis. Quid dicimus tali mulieri? Nempe illud quod dominus Samaritanae: Viginti duos habuisti maritos. statim subiecit: Iam enim quaedam declinauerunt post sathan. IDEM AD AGOROCHIAM DE MONOGAMIA: Vidi duo inter se paria uilissimorum e plebe hominum comparata. quod non sit uir eius. a quo nunc sepeliris. 174 . Habeat quaelibet octauum maritum et esse desinat prostituta. matrimonio copulatos. unde et breuiter respondeo nec ullas nuptias audeo damnare nec eis uerecundiam numerositatis auierre. quae sathanae comparatione suscipitur. 130: QUOD NULLUS HUMANUS CONCUBITUS POSSIT ESSE SINE CULPA ET CONTRA. HIERONYMUS AD PAMMACHIUM: Obtrectatores mei uideant me secundas ac tertias nuptias concessisse. maritum potius accipiat quam diabolum. octagamos. ITEM: Volo ergo iuniores nubere. ITEM: Ubi unus exceditur. esse desistit. ut quotiens uoluerit mortuis uiris nubat femina. quae uicesimum secundum habuisset maritum. immo nec trigamos et. IDEM IN EPISTOLA I AD TIMOTHEUM: Adolescentiores autem uiduas deuita. Pulchra nimium et appetenda res. etiam scortatorem recipio paenitentem. nec ex meo corde praeter auctoritatem scripturae quotaslibet nuptias audeo condemnare. nihil refert secundus an tertius sit. unum. Plus etiam inferam. ITEM: Nec contra humanae uerecundiae sensum audeo dicere.PAULUS IN EPISTOLA I AD CORINTHIOS: Mulier alligata est quanto tempore uir eius uiuit. AUGUSTINUS DE PROFESSIONE SANCTAE VIDUITATIS AD IULIANAM: De tertiis et de quartis et de ultra pluribus nuptiis solent homines mouere quaestionem. nullam occasionem dare aduersario maledicti causa. ibi uir qui proprie maritus est.

ITEM: Iam enim erat in Iob patientia. et dixerunt: daemonium habet. maxime si filios quos carnaliter desiderant. 175 . non peccat. significari lex per illam uoluit animum sine disciplinae forma indecenter fluidum ac dissolutum. si nubat. Bonum. sicut martyrum uirtus apparuit in tolerando passiones. cum talem fluxum corporis iubet purificari. non ducentem sequitur. peccatum esse declarat. ac per hoc cum informiter fluit. non peccasti. si tamen non ita sit nimius ut impediat tempora orandi nec immutetur in eum usum qui est contra naturam. inquam. Concubitus enim necessarius causa generandi inculpabilis /449/ est et solus ipse nuptialis. Virtutes autem animi aliquando in corpore manifestantur. quem formari oportere significat. LIB. qui etiam nimius impedit orationes. quia bona uoluntas animi sequentem ducit. Nam quis ambigat absurdissime dici. quae formata corpus hominis redditura est. numquid et solita menstruum peccata sunt feminarum? a quibus tamen eas eadem legis uetustas praecepit expiari nonnisi propter illam ipsam materialem informitatem.AMBROSIUS SUPER EPISTOLAM PAULI I AD CORINTHIOS. spiritualiter nutriant. Venit filius hominis manducana et bibens et dixerunt: ecce homo uorax et potator uini. Aut si et hoc peccatum quisquam putet non arbitrans accidere nisi ex aliquo huius modi desiderio. nullus ambigit eorum qui ex eius euangelio fideles sunt. sed hominibus innotuit temptationis examine. non eos peccasse. AUGUSTINUS DE NUPTIIS ET CONCUPISCENTIA: Quamuis concubitus qui fit intentione generandi non sit ipse peccatum. Ille autem qui ultra istam necessitatem progreditur. in significatione posita est uitae informis et ineruditse. Postremo numquid et mori peccatum est. Neque enim et in somnis peccatum fit. quod procul dubio falsum est. quia et mortuum corpus uita deserente non peccatum est sed peccatum significat animae desertae a iustitia. aliquando in habitu latent. quibus uenia datur? Sed illum concubitum secundum ueniam concedit. ITEM: Bonum ergo sunt nuptiae. et si nupaerit uirgo. sed tamen cum coniuge propter thori fidem. iam non rationi sed libidini obsequitur. ITEM: Nunc autem quid dicturi sumus aduersus euidentissimam uocem apostoli dicentis: Quod uult faciat. loquor de exemplo de quo nullus dubitat catholicorum. quae facto conceptu tanquam in aedificationem corporis additur. aut sepelire non etiam bonum opus humanitatis est? Et tamen purificatio et inde mandata est. Num igitur non erat in illo continentiae uirtus a cibo et potu quanta erat in Iohanne baptista? Venit enim Iohannes non manducans neque bibens. quoniam nuptiae non fieri cogunt sed ignosci impetrant. non peccat? Hinc ergo iam dubitare fas non est nuptias non esse peccatum. a qua informitate quia oportet hominem doctrina et forma et eruditione mundari. sunt nuptiae et contra omnes calumnias possunt sana ratione defendi. non peccasti. ad personam pertinet coniugalem. si non est ille qui secundum ueniam conceditur. ITEM: Verum ut apertius intelligatur quomodo sit uirtus in habitu. ne fornicando damnabiliter peccent. sed sicut lex multa ponit in sacramentis et in umbris futurorum. Non utique peccat. Et hunc tamen non exigere sed reddere coniugi. in huius rei signum illa purificatio praecepta est post seminis emissionem. et tamen etiam ibi praecepta est purificatio. quam nouerat Dominus et cui testimonium perhibebat. qui fit per incontinentiam non sola causa procreandi et aliquando nulla causa procreandi. Adulterium uero siue fornicatio letalem habet culpam. IDEM DE BONO CONIUGALI: Coniugalis enim concubitus generandi gratia non habet culpam. amicus publicanorum et peccatorum. Ne quod purificari lex hominem et post coniugalem concubitum iubet. quia quod concessum est facit. etiam si non sit in opere. Dominus Iesus quod in ueritate carnis esurierit et sitierit et manducauerit et biberit. et si accepisti uxorem. /450/ ITEM: Continentia non corporis sed animae uirtus est. uenialem habet culpam. Non itaque nuptias secundum ueniam concedit apostolus. II: Si autem acceperis. quaedam in semine quasi materialis informitas. concupiscentiae uero satiandae.

Fecit ergo illa cum ista uirtute quod illi tempori congruebat. Ego quidem non sum melior quam Abraham. qui operari noluerit. sicut uirtus patientiae sanctorum martyrum. Caste quippe coniugaliter uixit. GREGORIUS LIBRO PASTORALI CAP. LI: Culpae quippe esse innuitur quod indulgeri perhibetur.ITEM: Deinde ibi subiecit. Ego melior sum. XVI: Non est institute regeneratio nisi quia uitiosa est generatio. quia et in corporibus bonis melius est habere Zachaei staturam cum sanitate quam Goliae cum febre. nullo modo dubitandum est meliorem esse castitatem continentiae quam castitatem nuptialem. ut sit sancta et corpore et spiritu. sicut obedientia et contumacia illa bona sunt. inani uersutia dicitur homini Christiano continenti et nuptias recusanti. ITEM: Maius enim bonum est obedientiae quam continentiae. Nam conubium nusquam nostrarum scripturarum auctoritate damnatur. aupiat. 176 . ITEM: Aliud est non concumbere nisi sola uoluntate generandi. Sed continentiam Iohannes et in opere. IDEM IN ENCHIRIDION CAP. usque adeo ut de legitimo matrimonio procreatus dicat: In iniquitatibus conceptus sum. quod non habet culpam. et in peccatis concepit me mater mea. ille est melior qui bonum amplius habet. qui poteat capere. sed tamen maior est quam in animo eius qui propterea tenuit coniugii castitatem. Et illius enim caelibatus et illius conubium pro temporum distributione Christo militauerunt. quorum alterum maius. Sic et femina innupta. quae tamen modificata temperantia refrenante in usum naturalem redacta. sed his quae uirtute huius continentiae carent. Si ergo proponatur uirgo permansura sed tamen inobediens. et maritata quae uirgo permanere non posset sed tamen obediens. hoc est concubitus ad salutem generis. qui passus non est. quarum Abraham unam habebat in usu. Abraham uero in solo habitu habebat. sed dicat. ambas in habitu. Illo itaque tempore cum et lex dies patriarcharum subsequens maledictum dixit. tu ergo melior quam Abraham? Quod ille cum audierit non perturbetur. homines uero cum comparamus. sic non est impar meritum continentiae in Iohanne. haec male. quod de Sara non credat. et utrumque non est sine delectatione carnali. Res ergo ipsas si comparemus. Quo circa sicut non est impar meritum patientiae in Petro. Melius est autem habere omnia bona uel minora quam magnum bonum cum magno malo. esse autem caste sine coniugio potuit. quia non potuit ampliorem. qui habet operatur. hoc est in quaerenda prole fornicarius uel adulterinus concubitus. qui filios generauit. qui passus est. Quod est autem in sustenanda uita illicitus cibus. ITEM: Potest autem fieri ut minor sit continentiae uirtus in animo eius qui non utitur nuptiis. hoc est in coniugibus uenialis ille concubitus. sed tunc non oportuit. quibus est usus Abraham. et in Abraham. quam meliorem dicamus? Minus laudabilem quam si uirgo esset. qui nullas expertus est nuptias. et in Iohanne. libido esse non potest. qui uident continentiae uirtutem in habitu animi semper esse debere. quis dubitet eandem ferre sententiam? Nuptiae quippe /452/ et uirginitas duo bona sunt. in opere autem pro rerum ac temporum opportunitate manifestari. tu ergo melior quam Sara? respondeat. qui non excitaret semen in Israel. an damnabilem sicut uirgo est? Ita si conferas ebriosam uirginem sobriae coniugatae. Et quod est in cibo licito nonnullus immoderatior appetitus. hoc est in libidine nullam prolem quaerente illicitus concubitus. cum de Iohanne ac de se illa dixisset iuatificata est sapientia a filiis suis. non se habere mentiatur. inobedientia uero nusquam absoluitur. Ex quo autem uenit plenitudo /451/ temporis. quae cogitat ea quae sunt domini. ut diceretur. Ac per hoc ab eis qui corrumpunt mores bonos colloquiis malis. ITEM: Quod enim cibus ad salutem hominis. ut in meo etiam corpore appareat quod illa in animo construebat. sed melior est castitas caelibum quam castitas nuptiarum. Et quod est in luxuria uentris et gutturis illicitus cibus. sobrietas autem et ebriositas. cum audierit impudentem illum percunctatione dicentem. a quo ego sum immunis. et qui poterat non promebat sed tamen habebat.

Habemus et in decreto Hormisdae papae nuptias occulte factas non esse legitimas. 131: QUOD NULLI LICEAT EAM CUM QUA FORNICATUS FUERIT IN CONIUGIUM DUCERE ET CONTRA. alias permittentes. post paenitentiam unius anni reconcilientur. Legitur quoque in concilio Cabilonensi cap. Volo. Virgines. Et quia tune solum coniuges in admixtione sine culpa sunt cum non pro explenda libidine sed pro suscipienda prole miscentur. hoc intelligo. Super hoc diuersas habemus sententias. Qui mulierem rapuerit. aut seduxerit. EPISCOPO SICILIAE: Eam quam aliquis ex propria consanguinitate coniugem habuit uel aliqua illicita pollutione maculauit. honestatem coniugii commendantes et foedam concubinatus consuetudinem coercere cupientes. coniunx non potest esse sed meretrix. fieri uerum conubium potest cum quo prius adulterium fuit. 132: QUOD STERILIS NON VIDEATUR DUCENDA ET CONTRA. maritos acceperint. rigorem iustitiae tenere decreuerunt. inquit. ut hoc quod concesserat. V. IDEM DE NUPTIIS ET CONCUPISCENTiA LIB. E diuerso uero legimus in decretis Eusebii papae cap. IDEM DE BONO CONIUGALI: Generationis itaque causa fieri nuptias apostolus ita testis est. dicens: Propter fornicationem autem unuaquisque habeat auam uxorem. Unde si una concumbat cum pluribus. quia instinctu misericordiae quorundam imbecillitati occurrentes rigorem canonum temperare maluerunt. uel furatus fuerit. quae uirginitatem non custodierint. Habetur et in concilio Aquisgrani habito. /453/ Q. /454/ Dicit quoque beatus Augustinus. quod quidam patres concubinas uxores fieri uetuerunt. AUGUSTINUS DE BONO CONIUGALI: Posse sane fieri legitimas nuptias ex male coniunctis honesto postea placito consequente manifestum est. eo quod solas nuptias uiolauerint. In quibus quidem sententiis non alia mihi uidetur esse distantia nisi quam inter se habent iudicium et misericordia. Quod uero alii aliter scripserunt. GREGORIUS FELICI. alias prohibentes. quod uobis odiosum est. si eosdem. quia non est hinc multiplicatio prolis sed frequentatio libidinis. I. Quantum ergo mihi uidetur. IVO CARNOTENSIS GUALTERIO MELDENSI EPISCOPO: Consulit fraternitas uestra utrum quis habere possit in uxorem quam prius habuit pellicem. XIX: Quaero cur displiceat dimittere uxorem quam non ad matrimonii fidem sed ad concupiscentiae crimen habendam esse censetis. Et papa Euaristus contubernia non coniugia dicit esse illarum mulierum quae non sunt a parentibus traditae et legibus dotatae et a sacerdotibus solemniter benedictae. Q. IDEM DE NUPTIIS ET CONCUPISCENTIA: Denique mortuo uiro cum quo uerum conubium fuit. Iuxta canonicam auctoritatem raptores ad coniugia legitima raptas sibi iure uindicare non posse. nunquam eam uxorem habeat. AUGUSTINUS CONTRA FAUSTUM LIB. CAP. sine culpa quamuis minima non esse monstraret.MORALIUM LIB. Eam quam aliquis etc. non secundum imperium. quod non ob aliud debet femina nubere quam ut mater fiat. I: Plures feminae uni uiro nunquam licite inngerentur nisi ex hoc plures filii nascerentur. adiunxit: Hoc autem dico aecundum indulgentiam. qui eas uiolauerunt. XXIV. Matrimonium quippe ex hoc appellatum est. XXXII: Concessit minima. iuniores nubere etc. ut maiora declinaret. in coniugium ducere nulli Christianorum licet quia incestuosus est talis coitus. Dicit enim Gregorius. Posse sane fieri legitimas etc. 177 .

audeo dicere aut illa est quodammodo mariti meretrix aut ille adulter uxoris. manere innuptam aut uiro auo reconciliari. Q. ille generare non posset. Facit enim de hac re scriptura difficilem nodum dicente apostolo ex praecepto domini mulierem a uiro non diacedere. manifesta sterilitate non subsequatur. uirginitas admonita non iussa. non lege huius saeculi. CAP. quod debuimus facere. IDEM LIB. Ideoque non sicut uni uiro etiam plures habere licebat uxores. quia nimis excelsa. Si autem non ambo sunt tales.IDEM DE BONO CONIUGALl: Miror autem. quamuis ea facerent quae hoc tempore nisi per libidinem fieri non possunt. una uero anima post multos deos fornicari potest. Quod si fecerint. Quae si ita sunt. 178 . Prorsus si ambo tales sunt. IDEM DE NUPTIIS ET CONCUPISCENTIA: Hoc custoditur in Christo et ecclesia. ita liceat ea dimissa alteram ducere. cum eis quibus se copulauerint adulterium committunt. non culpat scriptura. et tamen non licet. ORIGENES IN EPISTOLA PAULI AD ROMANOS LIB. X: Saluator dicit: Cum feceritis omnia quae praecipio uobis. fecimus. quod si discesserit. Quomodo autem uiro possit esse licentia ducendae alterius si adulteram /455/ reliquerit. nec sterilem coniugem fas sit dimittere. IDEM DE NUPTIIS ET CONCUPISCENTIA: Eo usque peruenit libidinosa crudelitas ut etiam sterilitatis uenena procuret. ISIDORUS DE SUMMO BONO LIB. si quemadmodum licet dimittere aduiteram uxorem. LX: Coniugium concessum est. etsi ab initio tales fuerunt. subiecta /456/ uero plura uni sine dedecore subduntur. non enim mulier eo est fecundior. tunc uero ipsius pietatis erat ratio etiam carnaliter filios propagare. cuius causa initum est. IDEM IN EODEM: Semel initum conubium nullo modo potest nisi alicuius eorum morte dissolui. ut fecunda ducatur. in euangelio uirginitatem. dicite: serui inutiles sumus. Quod si quis fecerit. IDEM DE DOCTRINA CHRISTIANA LIB. XXI: In lege imperat nuptias. non uideo. ita uni feminae plures uiros nec prolis ipsius causa. sicut multse animae uni Deo recte subduntur. 133: QUOD VIRGINITAS NUNC PRAECIPIATUR ET NON. Virginitas enim non ex debito soluitur neque enim per praeceptum expetitur sed supra debitum /457/ offertur. ubi interueniente repudio sine crimine conceditur cum aliis alia copulare conubia (quod etiam Moysen dominus propter duritiam cordis illorum Israelitis permisisse testatur). sed lege euangelii reus est adulterii. Posset enim homo dimittere sterilem uxorem et ducere de qua filios haberet. si forte illa parere posset. IDEM DE BONO CONIUGALI: Nunc quippe nullus pietate perfectus filios habere nisi spiritaliter quaerit. quia illius populi generatio nuntia futurorum erat et ad dispensationem propheticam pertinebat. CAP. Manet enim uinculum nuptiarum etiamsi proles. I. cum mulieri non sit nubendi alteri si alterum reliquerit. non sibi per conubium sed per stuprum conuenerunt. ut uiuens a uiuente in aeternum nullo diuortio separetur. In huiuscemodi rebus quicquid illorum temporum sancti non libidinose faciebant. Neque enim sic habet unus seruus plures dominos quomodo plures serui unum dominum. II. tantum ualet illud sociale uinculum coniugum ut cum causa procreandi colligetur nec ipsa causa procreandi soluatur. ita ut iam scientibus coniugatis non se filios habituros separare se tamen uel ipsa causa filiorum atque aliis copulare non liceat. cum filiorum procreandorum causa uel nubant feminae uel uiri ducant uxores. non facimus ex praeceptis. Ea uero quae supra debitum facimus. Occulta enim lege naturae amant singularitatem quae principantur. III: Suscipiendae prolis causa erat uxorum plurium simul uni uiro habendarum inculpabilis consuetudo. non fecundari. Cuius sacramenti tanta obseruatio est quibusque fidelibus coniugatis ut. coninges non sunt. et ideo unam feminam maritos habere plurimos honestum non erat.

qui nuptias iussit ipse ergo omnes perdidit. Non dixit non habere. bonum eat. sed melius est nubere quam uri. bonum nuptiae est. Coniugia per id quod dicit apostolus: Qui cum uxore est. Quid agis. et in angustum conclusit ea quae uirtutis sunt. res magis uoti quam praecepti. carnium usus ac uini. imperari non potest. I: Sola est enim uirginitas quae suaderi potest. Prohibentur mala. saecularem autem hominem impossibile est eas implere. Potestas per elationem. Si per se bonae sunt nuptiae. cogitat quae sunt mundi. Alligabit quis ignem in sinu et non comburetur? Aut ambulabit super carbones ignis. quae tantum nobis impediunt? AUGUSTINUS: Secundas nuptias propter incontinentiam iubet apostolus dicens. et quomodo honorabiles sunt nuptiae. sed simpliciter die. quaedam praecipiuntur. sicut et ego. XL: Coningia uero et potestates per se quidem bona sunt. quae monachorum sunt. oppressionem. Ubi de continentia alloqueris et uirginitate. /458/ Q. et non ardebit? 179 . quasi qui illam tetigerit non euades. Melius semper ad comparationem deterioris respicit. per ea uero quae circa sunt. inquam. quasi in tactu periculum sit. CAP. I: Quod imperatur. Saepius enim nubendi licentia non est religionis sed criminis. IDEM LIB. non dicis. necesse est fieri. perierunt et corrupta sunt. nonnulla suadentur. Si uirginitatem Deus imperasset. nisi fiat poenam habet. praecipiuntur bona. suadetur uirginitas. HIERONYMUS CONTRA IOVINIANUM LIB. Q. ISIDORUS DE SUMMO BONO LIB. male existunt. ubi ad nuptias uenis. quae pretiosas animas capit. uidebatur nuptias condemnare et hominum auferre seminarium. noli illas incendio comparare. AUGUSTINUS DE BONO CONIUGALl: Bonum. conceduntur aliqua. mulierem non tangere. sed non tangere. Quod si non se continent. iustitiae praeuaricationem. 135: QUOD NUPTIAE SINT BONAE ET CONTRA.AMBROSIUS AD HORTATIONEM VIRGINITATIS LIB. melius est uiro nubere quam pro expetenda libidine cum pluribus fornicari. EX EPISTOLA AD DEMETRIADEM: In scripturis diuinis prohibentur quaedam. HIERONYMUS CONTRA IOVINIANUM LIB. IOHANNES CHRYSOSTOMUS SUPER EPISTOLAM AD HEBRAEOS IN FINE VII SERMONIS: Si beatitudines solis monachis dictae sunt. bonum est. I: Concedo et nuptias esse donum Dei. apostole? Nosti sermonum proprietates. sunt nuptiae et contra omnes calumnies possum sane ratione defendi. Melius est enim nubere quam uri. non ad simplicitatem incomparabilis per se bond. ITEM: Tolle ardorem libidinis et non dices melius est nubere. II. nubant. 134: QUOD NUPTIAE QUOQUE PRAECIPIANTUR ET NON. Frustra enim iubetur quod in arbitrio ponitur. unde uirginitas nascitur. ut nuptiae. inquis. quod necesse est fieri. Si enim non potest cum nuptiis ea. sed inter donum et donum magna distantia est. II: Bonum est homini mulierem non tangere. PAULUS APOSTOLUS IN EPISTOLA I AD CORINTHIOS: Dico autem non nuptis et uiduis: bonum est illis si sic permaneant. implere. conceduntur media.

quod ille pronuntiat. perspicuum est honori contrariam esse contumeliam. ut non impediantur orationes uestrae. aestimet aliquis obseruationem meam non stare. ille diffinit. quod uult. ego sciscitor. non confirmantis. ITEM: Si acceperis uxorem. Significantius et proprie supra dixerat. non peccat. IDEM: Si quis considerat uirginem suam. qui ducit uxorem non peccat. uide quid doceat. Si abstineamus a coitu. Si autem malum est et ignoscitur. bonum est uxorem non habere. si bonum est mulierem non tangere. ut semper oremus. IDEM IN APOLOGETICUM AD PAMMACHIUM: Reprehendunt me quidam. malum est ergo tangere. quod in libris quos aduersus Iouinianum scripsi. quare quotienscumque uxori debitum reddo. et quod orare non permittit? Iubet idem apostolus alio loco. et si nupserit uirgo. Aliud est non peccare. ITEM: Quae est ista necessitas quae spreto uinculo coniugali uirginitatis /460/ appetit libertatem? Vae praegnantibus et nutrientibus in illo die. Non hic damnantur scorta non lupanaria. quia apostolus dixerat: sonum est homini mulierem non tangere. I: Nolite fraudare inuicem nisi forte ex consensu ad tempus. quod cum oratione accipere prohibet. bonum est homini mulierem non tangere. Faciat. honorem tribuimus uxori. ITEM: Igitur qui matrimonio iungit uirginem suam bene facit. aliud benefacere. non peccasti. Si ergo semper orandum et in gratia seruiendum. sed de coitu simpliciter disputare. non peccabit. 180 . Nihil ergo bono contrarium est nisi malum. ne malo quid deterius fiat etc. Similiter uiri cohabitantes iuxta sententiam quasi infirmiori uasculo muliebri tribuentes honorem. Si dubitantis est. Quale est illud bonum. non quod debet. in altero perfectio est. ut uacetis orationi. malum est sic non esse. ideo conceditur.IDEM AD PAMMACHIUM: Si dixero melius est uirginem esse quam nuptam. ego dubito. protinus hoc ipsum extenuat et obumbrat comparatione melioris et dicit: et qui non iungit. quasi qui illam tetigerit non euadat. bono melius praetuli. et aiunt condemnationem esse matrimonii in tantum pudicitiam praedicare ut nulla posse uideatur inter uxorem et uirginem comparatio derelinqui. quasi et in tactu periculum sit. inquit. ITEM: Diximus. sed bonum est mulierem non tangere. Si bonum est sic esse. Deolina a malo et fac bonum: In altero initium. Hoc ideo subiecimus. melius facit. Ergo si bene problematis memini. ITEM: Non dixit. melius est nubere quam fornicari. quod uult faciat. nimius fuerim in laude uirginum uel in sugillatione nuptiarum. si ducat uxorem. inter Iouinianum et nos ista contentio est. nos subiciamus. orare non possum? Petrus apostolus experimentum habens coniugalium uinculorum. IDEM CONTRA IOVINIANUM LIB. Si bonum est mulierem non tangere. sed uteri tumentes et infantium uagitus et fructus atque opera nuptiarum. malo bonum praetuli. ego timide quaero. quod ille exaequet uirginitati nuptias. Verum ne in eo quod dixerit: et qui matrimonio iungit uirginem suam bene facit. de quorum damnatione nulla dubitatio est. ITEM: Tantum igitur inter nuptias et uirginitatem quantum inter non peccare et bene facere. et quod fornicationi anteponitur. id est carnem lasciuire. Non peccat si duxerit. et sicut cohaeredes multiplicis gratiae. Multa diuersitas est inter id melius. nec refrenare potest. ille aperte dicit. Vides igitur non de coniugibus nos exponere. propter fornicationem autem etc. Si autem alterum gradum fecero. aliud bene facere. si non abstineamus. quod ad comparationem /461/ uirginitatis et angelicae similitudinis bonum est homini mulierem non tangere. Aliud est non peccare. /459/ quod nuptiis. In quo differunt mea uerba a sensu apostoli? Nisi forte in eo. non tamen bene facit si duxerit.

' Et post pusillum: 'Si igitur bonum coningium seruitium. AUGUSTINUS DE DOCTRINA CHRISTIANA. orare non possum. malum quid est. quare ad martyres ire non audent? quare non ingrediuntur ecclesias? An alius in publico. 136: QUOD DILECTIO PROXIMI OMNEM HOMINEM COMPLECTATUR ET NON. edisserant. non utique meretricibus. dum doleo non communicasse me corpori Christi. quaecumque bina ingrediuntur. hoc est ipse quem diligunt. 'Non ergo copula nuptialis quasi culpa uitanda sed quasi necessitatis sarcina declinanda est. Populum quoque. quod corpus Christi accipere non permittit? Iubet idem apostolus alio loco ut semper oremus. ut fideles semper corpus Christi accipiant. nisi forte ex consensu ad tempus. abstineam me paulisper ab uxoris amplexu. 'Pretio. ITEM: Quid est maius. Probet se unusquisque et sic ad corpus Christi accedat ut. uidit Deus quia bonum est. quod orare prohibet. tribus diebus iussum /462/ est ab uxoribus abstineri. 181 . quod nec reprehendo. ITEM: Veniam et ad illum locum in quo arguor quare dixerim. LIB. statimque subiecerim. Aut profer meliores epulas et me conuiua utere aut qualicumque nostra cenula contentus esto. et hoc quare scriptum sit. nobis intelligentiam dereliquit. his potissimum consulendum est qui pro locorum et temporum uel quarumlibet rerum opportunitatibus constrictius tibi quasi quadam sorte innguntur. quod damnabatur in lege. quae de uirginitate et nuptiis disputauit. sed miseramur potius. nisi se triduo mundos a mulieribus respondissent.' Et in alio loco. Hoc quare dixerim perspicuum est. quale illud bonum est. quando nequeunt se inuicem sanctificare. quod a nobis dictum est. empti estis. Porro si in arca Noe omnia animalia. I: Omnes autem aeque diligendi sunt. inquit. immunda sunt. Diximus in eodem uolumine panes propositionis ex lege non potuisse comedere Dauid et socios eius. quia tanto magis nos oderunt quanto ab illo quem diligimus separati sunt. Non enim eos timemus. nunquam ergo coniugio seruiendum. et tenebrae quoque lucent apud eum. qui eodem die post coitum communicant et iuxta Persium noctem flumine purgant. qui ab unione diuidat et praefiguret foedera nuptiarum. non esse bonum duplicem numerum. Lex enim astringit uxorem ut in laboribus et tristitia filios generet. quia interpretabar illud apostoli dictum: Dolite fraudare inuicem. /463/ Q. Hinc efficitur ut inimicos etiam diligamus. Impar numerus est mundus. quoniam quotienscumque uxori debitum reddo. Si per coitum quod minus est impeditur. sed ut eis qui diligunt aeternum praemium conferatur. multo magis quod maius est. quae bina ingrediuntur. ut ei ipse dominetur. legat sancti Ambrosii de uiduis librum. Unusquisque in suo sensu abundat.ITEM: Quod si cui et asperum et reprehensione dignum uidetur tantam nos inter uirginitatem et nuptias fecisse distantiam. etiam hoc dixisse. ITEM: Qui se uult diligi. conuersio eius ad uirum sit. Scio Romae hanc esse consuetudinem. ille breui artauit compendio. impar numerus mundus est. ut uacetis orationi. nolite fieri serui hominum. et inueniet ilium inter caetera. quia nobis quod diligimus auferre non possunt. quando accepturus erat legem. alius in domo Christus est? Quod in ecclesia non licet nec domi licet. Oro te. orare an corpus Christi accipere? Utique corpus Christi. Unde et in arca Noe animalia. Videtis quam euidens coniugalis sit definitio seruitutis. ITEM: Tument contra me mariti quare dixerim. nec probo. Si semper orandum est. quibus licito iungebantur. Sed istorum conscientiam conuenio. Si autem non. sed perdere?' Uniuersa quae nos de uirginitate ac nuptiis lato sermone diffudimus. ut amori coniugis amorem Christi praeferam. sed ab uxoribus. quod a me expositum est uelint nolint suscipiant. ITEM: Aut reddant aliam probabiliorem causam quare non sit scriptum. in die secundo non additum. sicut in primo et tertio et reliquis. non ut sibi aliquid. Nihil a Deo clausum est. Sed cum omnibus prodesse non possis. immunda sunt.

AMBROSIUS SUPER EPISTOLAM PAULI AD ROMANOS: Nemini quicquam debeatis. Fortitudinem. ITEM: Quisquis ergo arbitratur non de omni homine apostolum praecepisse. amorem Deo tantum seruientem. nullis illecebris. amor ea quibus adiuuatur ab eis quibus impeditur sagaciter se legens. ITEM: Iam uero si uel cui praebendum uel a quo nobis praebendum officium misericordiae. fortitudo est. cui uel exhibendum est officium misericordiae si indiget. nullis inde auerti molestiis. IDEM DE MORIBUS ECCLESIAE CATHOLICAE: Nihil igitur aliud est optimum hominis cui haerere beatissimum sit. ITEM: Duo praecepta protulerat atque in eis pendere totam legem prophetasque dixerat. quo iubemur diligere proximum.ITEM: Utrum ad illa duo praecepta etiam dilectio pertineat angelorum quaeri potest. temperantia. ut nihil sit aliud bene uiuere quam toto corde Deum diligere. Prudentia. quia bona est dilectio. Pacem uult nos habere. Proximi enim nomen ad aliquid est. non homicidium facies. sequitur. Quid amplius de moribus disputem? Si enim Deus est summum bonum. Malum non operatur. cum omnibus. Plenitudo enim legis est dilectio. ut Temperantia sit amor integrum se praebens ei quod amatur. cui haerere certe non ualemus nisi dilectione. non solum proximos sed inimicos diligi praecepit. Fortitudo autem amor facile tolerans omnia propter id quod amatur. Iustitiam. Ex quo est iam consequens ut etiam ille a quo nobis hoc uicissim exhibendum est. in hoc sermone recapitulatur: /464/ diliges proximum tuum tamquam te ipsum. Nam et nouae legis mandatum est etiam inimicos diligere. recte proximus dicitur. iustitia. legem impleuit. quod negari non potest. uisum fuisse apostolo non esse peccatum. non furaberia. amor soli amato seruiens. uel exhibendum si indigeret. nec quisquam esse proximus nisi proximo potest. ut uidelicet esse eum proximum intelligamus. Unde plenitudo legis est dilectio. Sed hunc amorem non cuiuslibet sed Dei esse diximus. Hoc scriptum est in Leuitico. manifestum est hoc praeceptum. Namque illud quod quadripartita dicitur uirtus. quoniam summum bonum appetere est bene uiuere. abundans uero et perfecta iustitia etiam inimicos diligere. si fieri potest. nisi Deus. AUGUSTINUS AD MACEDONIUM IUDICEM: Virtus nihil est aliud quam diligere quod diligendum est. ITEM: Dominus ait: Vade et fac similiter. ut Temperantiam dicamus esse amorem Deo se integrum incorruptumque seruantem. nullis 182 . et ob hoc bene imperantem caeteris quae homini subiecta sunt. a quibus tanta nobis misericordiae impenduntur officia. Sed quia tempore Christi addi aliquid oportuit. Id eligere prudentia /465/ est. quod scelestissimum est. legem Moysi. et propterea recte dominans. Definire etiam licet. si quis aut non christiani aut inlmici adulterauerit uxorem. Iustitia. cogitur fateri. nulla superbia. quod est temperantiae. Diliges proximum tuum sicut te ipsum. Prudentiam. ut iustitia sit diligere proximum. etiam sanctos angelos contineri. ITEM: Paulus dicit: Nam non adulterabia. nec peccari potest per illam quae legis perfectio est. proximus sit noster. ut incorruptus in eo amor atque integer custodiatur. Q. amorem omnia propter Deum facile perferentem. Qui enim diligit proximum. et dominus ostendit et apostolus Paulus. et si quod est aliud mandatum. ex ipsius amoris uario quodam affectu ducitur. Nam quod nullum hominum exceperit qui praecepit ut proximum diligamus. dilectionem uero cum fratribus. 137: QUOD SOLA CARITAS VIRTUS DICENDA SIT ET NON. amorem Dei bene discernentem ea quibus adiuuetur in Deum ab his quibus impediri potest. ITEM: Dilectio proximi malum non operatur. non concupisces.

Pelagius: Ignoras hanc philosophicam esse sententiam? Hieronymus: Sed non apostolorum. quod est fortitudinis. offendat autem in uno. sede hic. quia non est immortalis filius hominis. nulli alii seruiat. utique ueraciter habentur. prudentia sine iustitia nihil ualet ad faciendam fidem. XXXVI: Fides. pauperi autem. spes. et homicidii et adulterii et sacrilegii reus est? ITEM: Consequens uidetur (nisi aliquo modo intelligendum ostendatur). iustus esse: alia est illa cum ueritas ipsa limatur in disputatione. quasi possit quisque. Neque enim possunt omnino esse in hominibus. Dico autem non nuptis et uiduis: bonum est illis. DE SENTENTIA IACOBI APOSTOLI. TULLIUS DE OFFICIIS LIB. factus est omnium reus. huic honorem ampliorem quam illi deferens. alius uero sic. cunctas potest habere uirtutes? Hieronymus: Nullus. tu sta illic. caritas. IDEM IN HOMILIA VIl EVANGELIORUM: Scientia etenim uirtus est. hoc inuidiosior et suspectior. Quamobrem intelligentiae iustitia coniuncta. Pelagius: Et quomodo legimus qui unam habuerit omnes habere uirtutes? Hieronymus: Participatione. quid Aristoteles. Iustitia sine prudentia multum poterit. quantum uoles. uidelicet fides. EX LIBRO PROSPERI SENTENTIARUM AUGUSTINI CAP. CAP. Alias uero uirtutes mediae sunt. caritas summae uirtutes sunt. Non enim semper uni uirtuti danda est opera. qui non idem prudens sit. immo uero qui dixerit diuiti. utputa doctrine. Quomodo intelligendum est obsecro te. et idolatres et blasphemus et adulter et 183 . II. QUA DICIT: quicumque totam [egem obseruauerit. AUGUSTINUS HIERONYMO. II: Iustitia cum sine prudentia satis habeat auctoritatis. et pauperi. ut qui dixerit diuiti. spes. sine iustitia nil ualebit prudentia. de quibus scilicet et bene operari possumus et male. ISIDORUS DE SUMMO BONO. si sic permaneant sic ut et ego. quod est iustitiae. qui unam habent omnes habere uirtutes. Quamobrem ut uulgus. quod est prudentiae. Popularibus enim uerbis est agendum et usitatis. nubant. nunc ita seiungam. ita nos hoc loco loquimur. quod si se non continent. alios prudentes esse dicamus. quae et ad utilitatem et ad perniciem possum haberi. cum caeterae uirtutes bonis et malis possint /466/ esse communes. EX LIBRO PRIMO DIALOGORUM EIUSDEM CONTRA PELAGIUM: Pelagius: Nullus ergo sanctorum. Neque enim curae mihi est. sed quid Paulus doceat. GREGORIUS SUPER EZECHIELEM HOMILIA XVI: Tres sunt uirtutes sine quibus is qui operari aliquid potest saluari non potest. non proprietate. habebit ad faciendam fidem uirium. Necesse est enim ut singuli excedant in quibusdam. Quo enim quisque uersutior et callidior. ut altos fortes. sta illic. et tamen hoc ubi scriptum sit nescio. scientia siue temporales diuitiae. ieiunium.frangatur incommodis. detracta opinione probitatis. alla cum ad omnes accommodatur oratio. PAULUS APOSTOLUS IN EPISTOLA I AD CORINTHIOS: Volo autem omnes homines esse sicut me ipsum: sed unusquisque proprium donum habet ex Deo. castitas. quia nunc ex parte prophetamus et ex parte cognoscimus. quamdiu in isto saeculo est. sed scriptum est: inter se connexae sicut ibunt de uirtute in uirtutem. si de eis arroganter quisque intumuerit. alius quidem sic. Itane qui furtum fecerit. LIB. HIERONYMUS AD FABIOLAM DE MANSIONIBUS FILIORUM ISRAEL: De alia prouincia ad aliam transeuntes. sede hic. VIl: Dilectio Dei et proximi propria et specialis uirtus est piorum atque sanctorum. uigilet in discernendis rebus ne fallacia paulatim dolusue subripiat. quia ita sunt ut qui una caruerit omnibus careat. Nam a quibus habentur. /467/ alios uiros bonos. humilitas etiam custos uirtutis. cum loquimur. quod inter omnes philosophos constet a meque ipso disputatum saepe sit. Sed ne quis sit admiratus cur.

qui unam uirtutem habuerit. utrum similiter omnia sint ubi unum erit aut nulla sint ubi unum non erit. mala enim pro bonis eligebat. Quis ergo sine aliquo uitio. Haec utrum ita se habeant diligentius inquirendum est. eratque patiens inediae. At enim qui unam uirtutem habet. cum clamet qui super pectus domini recumbebat: si dimerimus quia peccatum non habemus. laboriosum est id ostendere. Cur ergo non dicimus qui hanc uirtutem habet habere omnes cum plenitudo legis sit caritas? 184 . prudentia non erit. quod prudentia nec ignaua nec iniusta nec intemperans potest esse. ut de illo scripserunt qui nosse potuerunt. quaedam uitia specie fallaci similia. Non enim et ista diuina sententia est qua dicitur.homicida et ne (quod longum est). ac per hoc praeditus fortitudine uidebatur. Hoc autem de parilitate peccatorum soli Stoici ausi sunt disputare contra omnem sensum generis humani. nomen fortitudinis imponebat. sic caritas a concupiscentiis carnalibus. sic iustitia non est si non sit prudens. Offendens quippe in uno factus est omnium reus. quae per eos locuta est. temperans. propterea quia uni uirtuti duo uitia opponi solent. dilucidissime conuicisti. quia sicut mors auellit a sensibus carnis animam. sitim. Sunt enim. Sicut fortitudo imprudens esse non potest uel intemperans uel iniusta. profecto uitia cedent quaecumque inerant. uirtus esset. hoc si uerum est. et utique illud qualecumque peccatum ex aliquo uitio uenit. a quo denominata dicitur uirtus. non confirmari. quoniam secum caeteras ducit. Nam illud de inseparabilitate uirtutum. Quapropter cum quaeritur etiam de uitiis. ITEM: Cogimur fateri uitia plura esse uirtutibus. confirmatur ista sententia. Sed ego eam exponi uolo. et ideo nec fortitudo erat. cui una defuerit. etsi forsitan fallor. fortis et iusta sit. et omnes deesse cui una defuerit. fortis. a caeteris uirtutibus tamquam inseparabilibus comitibus nunquam relinqueretur. cuncta commemorem. Quam eorum uanitatem in Iouiniano illo. si hoc faciat propter praeceptum Dei. Porro si prudentia tum erit si et fortis et iusta et temperans sit. sed etiam mulierem. algoris. frigus. qui easdem uirtutes agendae uitae necessarias esse dixerunt. quae est per se ipsam apud nos omnium philosophorum auctoritatibus firmior. nullum esset uitium. et illud quidem de uirtutibus et uitiis si ueraciter dicitur. ITEM: Certe hinc persuadent. ITEM: Catilina. habere omnes. ITEM: Caritas de corde puro et conscientia bona et fide non ficta magna et uera uirtus est. si autem uirtus esset. eique nullam esse. non est consequens ut propter hoc omnia peccata sint paria. reus omnium criminum iudicandus sit. temperans /469/ non erat. ITEM: Virtus uero quo una ingressa fuerit. uigiliae supra quam cuiquam credibile est. cum procul dubio uirtus sit. omnibus philosophis placuit. /468/ nullam habet. famem ferre poterat. nullum omnino peccatum. Ego uero nescio quemadmodum dicam. Nam si fortitudo esset. sed duritia sibi. etiamsi aliquo modo similis esse uideatur. Scio et maritum qui hoc idem seruat uxori. et tamen sunt plurimi tales quorum sine aliquo peccato esse neminem dixerim. merito dicta fortis sicut mors. et quod aperte contrarium est et quod specie similitudinis adumbratur. tamen si uerum memini. Sed haec fortitudo prudens non erat. corruptelis enim turpissimis foedabatur. qui unam uirtutem habuerit. profecto ubi fuerit secum habet caeteras. aut pudicitiam nuilam uel paruam esse uirtutem. iustus non erat nam contra patriam coniurauerat. non habere pudicitiam. qui in hac sententia Stoicus erat. non tamen secum habet omnes uirtutes. ueritati omnia paria esse peccata. id est fomite quodam uel quasi radice peccati. et quae primitus sit fidelis. omnes habet. non dico uirum. nos ipeos aeducimus et ueritas in nobis non est? /470/ ITEM: Scriptum est: in multis offendimus omnes. omnes habet. et praeclarissima disputatione satis euidenter apparuit non placuisse auctoribus nostris uel ipsi potius. Ita ubi uera est aliqua earum et aliae similiter sunt. sic temperantia necesse est ut prudens. quae uiro suo seruat tori fidem. Nam si omnes ibi essent. Nam si aliquid horum defuerit. et qui unam non habet. ut scis. ut stultos falleret. Unum aliquando uitium uitio tollitur. quia ipsa est finis praecepti. Ubi autem aliae desunt uera illa non est. Unde pudicitia coniugalis in uiris feminisque religiosis.

Caritas nunquam excidit. QUAESTIONUM LXXXIII. sed quid ametis uidete. siue linguae cessabunt. Dilectio proximi malum non operatur. benigna etc. Similiter potest dicere apostolus de aliis quod timorem Dei habeant sed non secundum scientiam. amor proximi caritas dicitur. Si enim habeas quis affectum erga Deum. IDEM IN EPISTOLA I AD CORINTHIOS. siue scientia destruetur.. IDEM AD RUFINUM: Amicitia quae desinere potest. in quibus praeceptis caritatis tote lex pendet et prophetae. LIB. CAP. HIERONYMUS SUPER EPISTOLAM AD CORINTHIOS: Caritas nunquam excidit. quia non adulterabis. nec flumina obruent illam. quia ueraciter diligit amicum. VIII: Habent enim zelum Dei. cupiditas. Quantaslibet ab eo patiatur iniurias. postquam ad culmen honoris perueninnt. et frater in angustiis comprobatur. siue prophetiae euacuabuntur. Nonnulli altioribus gradibus dediti mutant mores. et si quod est aliud mandatum. Omni tempore diligit qui amicus est. et quos conglutinatos habebant.ITEM: An forte quia plenitudo legis caritas est. IDEM LIB. XXXVII: Nihil aliud est amare quam propter se ipsam rem aliquam appetere. Amor Dei. XVIII: Omni tempore /471/ diligit qui amicus est. et de aliis quia caritatem Dei habeant sed non secundum scientiam. Amicitia enim uera nulla ui excluditur et nullo tempore aboletur. et frater in angustiis comprobatur. AUGUSTINUS SUPER PSALMUM XXI: Amate. In amico non res quaeritur. 185 . Amicitia quae finiri potest. IDEM AD HELIODORUM: Caritas nunquam excidit. et ubicumque se uertit tempus. sed in solo affectu diligat Deum. IDEM IN LIB. amor huius sseculi. PAULUS APOSTOLUS IN EPISTOLA AD ROMANOS: Quis nos separabit a caritate Dei? tribulatio an angustia etc. Q. nullatenus ab amore eius auertitur. Reus itaque fit omnium faciendo contra eam in qua pendent omnia. CAP. IV DE DOCTRINA CHRISTIANA: Caritatem uoco motum animi ad fruendum Deo propter ipsum. haec et his similia si in caritate non habeas. haec uiuit semper in pectore. merito fit reus omnium. ORIGENES SUPER EPiSTOLAM PAULI AD ROMANOS. qua Deus proximusque diligitur. uera nunquam fuit. in quo etc. et se atque proximo propter Deum. amicos habere despiciunt. sed uoluntas. Unde dicitur: Etenim homo paois meae. non homioidium faoies. Magis enim in insidiis nostrorum periclitamur quam aliorum. competenter et ad ipsum dicitur quia caritatem Dei habeas sed non secundum scientiam. 138: QUOD CARITAS SEMEL HABITA NUNQUAM AMITTATUR ET CONTRA. Hoc est ipsa sola permanet in futuro aut certe quae uera est non finitur. nunquam uera fuit. sed non secundum scientiam. Cupiditatem autem motum animi ad fruendum se et proximo et quolibet /472/ corpore non propter Deum. IDEM IN CANTICO CANTICORUM: Aquae multae non potuerunt extinguere caritatem. ignores autem quia caritas patiens debet esse. in hoc sermone reeapitulatur: Diliges proximum tuum tamquam te ipsum. illa firma perdurat. qui contra illam facit in qua pendent omnia? Nemo autem facit peccatum nisi aduersus illam faciendo. SALOMON IN PROVERBIIS.

XXXVIII: Est autem cupiditas adipiscendi aut obtinendi temporalia. quibusdam malo eorum. propinquitatis manet. ut det tibi aliquid. Caritas non potuit signari expressius quam quod dictum est propter te. o auare? Non tibi terram. IDEM DE DISCIPLINA ECCLESIASTICA TRACTANS: Habe caritatem et fac quidquid uis. quaniam bonum est. Numquid ait. ex amicitia non potest. Quid est gratuitum? Ipse propter se. Ipsum autem gratis dilige. Sublata enim beneuolentia amicitiae nomen tollitur. Nam dat prorsus ista temporalia. et haec quae dedit propter dantem bona sunt. hoc pete. si haberes aliunde. Cum ergo te a coniuge gratis amari uis. quod ex societate infinita generis humani. Si adesset tibi quod amas. Quid est ipse spiritus interpellat pro sanctis. et forte tibi paupertas accideret. Neque enim infra remanendum nobis est neque ultra quaerendum. ITEM: Non discernuntur filii Dei a filiis diaboli nisi caritate. cum eius pari uoluntate. Accipere sacramentum corporis et sanguinis domini et malus esse potest. quia praeter illum nescio quid aliud amas. Voluntarie sacrificabo tibi. Si te uxor tua propter diuitias amaret. IDEM SUPER ILLUM PSALMI VERSICULUM: Voluntarie saorifioabo tibi etc. Est enim amicitia nihil aliud nisi omnium diuinarum humanarumque rerum cum beneuolentia et caritate consensio. Laudas. ITEM CAP. /474/ Qua quidem haud scio an excepta sapientia quidquam melius sit hominibus a diis immortalibus datum. IDEM SUPER EPISTOLAM IOHANNIS. ita contracta est res et adducta in angustum. secundum altam profunditatem iudiciorum suorum. domine. Quid offeram nisi quod ait: Saorificium laudis honorifioubit me? Quare uoluntarie? quia gratis amo quod laudo. ITEM SERMONE VI: Habere baptismum et malus esse potest. TULLIUS IN SECUNDO RHETORICAE: Amicitia est uoluntas erga aliquem bonarum rerum illius ipsius causa. alterum nullum. quia gratis. quam conciliauit ipsa natura. Alterum enim periculosum. iam non gratis amas Deum. numquid laudares? Si ergo propter pecuniam laudas. tu Deum propter aliud amabis? Quod praemium accepturus es a Deo. Quanta autem uis amicitiae sit. qui datus est nobis. quia melius ab eo non inuenis quod det quam se ipsum. quia das mihi aurum? /473/ IDEM DE MORIBUS ECCLESIAE CONTRA MANICHAEOS: Bonorum summa nobis Deus est. non propter aliud. quem diligit. Contemne omnia. SERMONE II: Dilectio sola discernit inter filios Dei et filios diaboli. Noli ex necessitate. habere prophetiam et malus esse potest. Deus nobis est summum bonum. Si enim laudas Deum. uerbi gratia. ut tibi det pecuniam. et quibusdam bono eorum. sed se ipsum seruat qui fecit caelum et terram. Voluntarie sacrificabo tibi. ipsum attende. Si enim propter aliud laudas. non laudares.ITEM: Amor rerum amandarum caritas uel dilectio melius dicitur. ex hoc intelligi maxime potest. Gratuitum sit quod amatur et quod laudatur. aut si inuenis melius. ut omnis caritas aut inter duos aut inter paucos iungeretur. ITEM: Sicut scriptum est: quia propter te afficimur tota die. ex necessitate laudas. Habere autem caritatem et malus esse non potest. IDEM IN LIBRO DE AMICITIA: Praestat amicitia propinquitati quod ex propinquitate beneuolentia tolli potest. 186 . non uoluntarie sacrificas sed ex necessitate. nisi ipsa caritas quae in te per spiritum facta est? Ideo dicit idem apostolus: Caritas Dei diffusa est in cordibus nostris per spiritum sanotum. Erubesce. Nihil aliud nisi quia bonum est. de adulterio cogitaret. Quid est gratis? Et confitebor nomini tuo.

prudentia sine ullo iam periculo erroris. Quibusdam enim uisum est desituras. tanquam radix illi erit. dilige. ut prudentiae sit nullum bonum Deo praeponere uel aequare. et quae non potest haberi sine caeteris bonis quibus homo efficitur bonus. quamuis ardente sole arescere non potest. intus mittitur quomodo ramus oliuae a columba. nutritur calore solis. et si foris incipiat habere. caritatem non. immortalis est omnino iustitia nec in illa esse beatitudine desinet. prudentia. nascitur. Radix sit intus dilectionis. IDEM IN SERMONE II SUPER EPISTOLAM IOHANNIS: Ut sciatis quia unctio quam accepimus ab eo permanet in nobis. ITEM: Tullius in hac tantum uita omnes quattuor necessarias dixit esse uirtutes. Iustitia uero immortalis est. Cui regenti esse subditum. et aliam nunc facinnt trinitatem cum ea praesentia tenemus. recesserunt. ut diligatis inuicem. Quae est ista tunica nisi caritas. Sacramenta sibi haeretici diuiserunt. Ac per hoc ista uirtutum opera. ITEM LIB. IDEM IN PSALMO XX: Erat tunioa. quam nemo potest diuidere? Quae est ista caritas nisi unitas? In ipsa sors mittitur. sine qua non possunt prodesse caetera bona. Sed numquid mox ut nascitur. posita in fundamento neminem perire permittit. /476/ roboratur. Nunc autem quod agit iustitia in subueniendo miseris. et quod uis fac. qui habet hanc. ITEM: Regenti naturae esse subditum si iustitiae /475/ est. fortitudo sine molestia tolerandorum malorum. Non potest de ista radice nisi bonum existere. perficitur. immortalis est iustitia. XIV: De tribus uirtutibus. temperantia. et quia diuidere non potuerunt. aliam tunc factura sunt cum ea non esse sed fuisse in memoria reperiemus. temperantiae nullo deflexu noxio delectari. optabam dissolui et esse cum Christo. nec erunt in illa uita propter quam adipiscendam necessariae sunt. 187 . id est ea quae per dilectionem operatur.AUGUSTINUS DE TRINITATE TITULO IX: Utrum autem etiam tunc uirtutes quibus in hac mortalitate bene uiuitur. IDEM DE FIDE ET OPERIBUS: Fides gratiae christianae. IDEM IN SERMONE V: Si quis paratus sit mori etiam pro fratribus. si iustitiae est. cum dicitur quod desinant. IDEM SUPER ILLUM LOCUM EVANGELII IOHANNIS: Haec mando uobis. et mori luorum. ITEM SERMONE VIl: Semel ergo breue praeceptum tibi praecipitur. Merito itaque magister bonus dilectionem sic saepe commendat tamquam sola praecipienda sit. nemo illam diuidit. et bonos animos sola beatos esse cognitione. temperantia sine repugnatione libidinum. non arescit. quod prudentia in praecauendis insidiis. fortitudinis fortissime cohaerere. nullam uero earum cum ex hac uita migrabimus. nutritur. Omne quod radicatum est. Cum fuerit roborata. desinant esse cum ad aeterna perduxerint nonnulla quaestio est. quod temperantia in coercendis delectationibus prauis non ibi erit ubi nihil omnino mali erit. Nemo illum mouet de ecclesia catholica. IDEM SUPER GENESIM AD LITTERAM: Istae quippe uirtutes quae nunc propter transigendam istam peregrinationem ualde necessariae sunt. iam prorsum perfecta est? Ut perficiatur. sed talis ac tanta erit ut perfectior et maior esse non possit. Illa autem integra manet. Unctio inuisibilis caritas illa est quae in quocumque fuerit. erunt in illa felicitate. Cum fuerit nata. dicit euangelista. desuper texta. quod fortitudo in perferendis molestiis. nonnihil dici uidetur. sicut fides ad quam referenda sunt. Cum ad perfectionem uenerit. hoc est contemplatione naturae quae creauit omnes caeteras. perfecta est in illo caritas. Fortassis et aliae tres uirtutes. fortitudine. securus est. quid dicit? Mihi uiuere Christus est. cum fuerit nutrita.

quia de ipsa caritate apostolus dicit: Caritas numquam oadit. ITEM: Carissimi. ut fiduciam habeamus in die iudicii. nunquam uera fuit. qui nunquam defiotet de attari. et Deus in eo. Nemo alienus communicet tibi. a fide ad impietatem plerosque transire non dubium est. GREGORIUS MORALIUM LIB. Quomodo cadit quem continet Deus? In hoc perfecta est dilectio Dei in nobis. 188 . IDEM IN PSALMO CIII. AMBROSIUS IN APOLOGIA DAVID: Paulus merito gloriatur in infirmitatibus. Qui sunt /477/ alieni? Omnes qui audiunt. CAP. nullum emolumentum exspectans a fratre nisi salutem ipsius. id est in corde nostro. salutem fraternam quaerens. III: A sanctitate ad immunditiam. ITEM: Quia uero eadem caritas in cordibus electorum inextinguibilis manet. ignis iste nutriendus est. quia nimirum mentem. habitat in te Deus. ne cadas. SUPER ILLUM LOCUM. citius extinguitur nisi solerter adhibitis exemplis patrum et dominicis testimoniis reparetur. Cor non male senserit. X: Valida est ut mors dilectio. ut contineat. subiciens mane ligna per singulos dies. apte subditur: ignis est iste perpetuus. a dilectione mundi funditus occidit et insensibilem contra terrores reddit. RESPONSIONES PROSPERI AD RUFINUM. IDEM AD IULIANUM COMITEM: Caritas quae deseri potest. etsi cor nostrum non male senserit. ITEM: Ignis est iste perpetnus qui nunquam deficiet de altari. EX LEVITICO: Ignis in altari semper ardebit. ut Deus quo magis uisus fuerit. in Deo manet. Habitas in Deo. quia etiam post hanc uitam eorum mentibus feruor caritatis accrescit. quam semel ceperit. manes in Deo ne cadas. Qui tegis aquis superiora eius: In omnibus scripturis supereminentissimum locum caritas obtinet. Quia enim interna nouitas nostra ipsa cotidie huius uitae conuersatione ueterascit. Hanc nobiscum non communicant mali. et tales ad praedestinationem filiorum Dei cohaeredum Christi non pertinere certissimum est. amplius diligatur. fiduciam habemus ad Deum. ne in eo caritatis flamma deficiat. proprius sanctorum. ITEM SERMONE IX: Manet in te Deus ut te contineat. tam exempla praecedentium quam sacrae scripturae testimonia congerere non desistat. a iustitia ad iniquitatem. Nihil mali procedere potest. XXV MORALIUM: Altare Dei est cor nostrum. in quo necesse est ad Deum caritatis flammam indesinenter accendere. Sciebat enim uirtutis abundantia plurimos etiam sanctos sine remedio corruisse. ITEM: Ignis enim iste in altari domini. ut continearis. quem nutriet sacerdos. Ipse est enim fons proprius bonorum. cui. HIERONYMUS IN EZECHIELE: Non enim ex praeteritis sed ex praesentibus iudicamur. ITEM: Quisquis ergo habuerit caritatem fraternam. de quo dicitur. cauendumque et semper timendum ne ueterem gloriam et solidam firmitatem /478/ unius horae procella subuertat. securus esto. quia germana dilectio est in nobis non ficta.ITEM SERMONE VIII: Radicata est caritas. et qui manet in dilectione. non noui uos. GREGORIUS LIB. habet fiduciam apud Deum. corque eius interrogatum sub ius to examine non ei al iud responderit quam germanam ibi esse radicem caritatis unde boni fructus existant. Amplius non potuit dilectio commendari quam ut diceretur Deus: Deus dilectio est.

Si non admiserit. AUGUSTINUS SUPER EPISTOLAM IOHANNIS. nihil tibi prodest. 189 . CAP. IDEM IN HOMILIA ILLIUS LECTIONIS EVANGELICAE. sub districtione regulari degentes. Quicquid uis habe. alia si non habeas. Quem profecto ab electorum numero culpa longius raperet. legem impleuit. Quia. Haec ergo dixi. conductorem agrorum suorum postmodum maritum duxit. GREGORIUS HOMILIA XXXVIII: Tres pater meus sorores habuit. Hinc in epistola sua idem Iohannes dicit: Qui dicit. III: Dauid factus est in morte uiri crudeliter rigidus. mendam est. Qui enim diligit alterum. hoc habe. Sed ecce si unusquisque uestrum requiratur an diligat Deum. alia Emiliana dicebatur. oblita consecrationis. Iudas de apostolatus gloria est lapsus in tartarum. VIl: Ex regeneratis in Christo Iesu quosdam relicta fide et piis moribus apostatare a Deo et impiam uitam in sua auersione finire multis. ITEM: Quis discernat uel quis perduret in malo uel quis perseueret in bono uel quis ab infimis ad summa conuertatur uel quis a summis reuerberetur ad infima? Latro de patibulo transiuit ad regnum. iuxta dominicam uocem multi uocati. sermonem meum seruabit etc. Nemo ergo de suis iam operibus securus gaudeat. SUPER HOC CAPUT. quia ex Deo natus est: Fortasse /480/ secundum quoddam dixit peccatum. oblita pudoris et reuerentiae. ITEM: Nunquam amor Dei est otiosus. quia semen eius in ipso manet. quia. IDEM MORALIUM XXIX: Multos enim uidemus cotidie. Ipse namque spiritus amor est. ne quis in bono iam opere positus sibi uires boni operis tribust. Probatio ergo dilectionis exhibitio est operis. IDEM IN LIB. Neque quisquam posset Deum diligere. ait apostolus. pauci uero electi. DEUTERONOMIUM. qui in appetitu feminae eneruiter fluxerat. nisi hunc ad ueniam flagella reuocassent. Quod est mandatum? Mandatum nonum do uobis ut diligatis inuicem. Si quis diligit me. CAP. Uno omnes ardore conuersse. Qui ergo mente integra Deum desiderat. et mandata eius non custodit. si eum quem diligit non haberet. DE CARITATE. quia iustitiae luce resplendeant et tamen ad finem suum nequitiae obscuritate tenebrantur. quando adhuc in huius uitae incertitudine qui se finis sequatur ignorat. profecto iam habet quem amat. quae cunctae tres sacrae uirgines fuerunt. Ecce omnes tres uno prius ardore conuersae sunt sed non in uno eodemque studio permanserunt. alia Gordiana. soluat caetera. non facit pecoatum. Operatur etenim magna. IDEM IN PASTORALI. In ipso autem lectionis exordio audistis quid ueritas dixerit: si quis diligit etc. Quod est hoc peccatum? facere contra mandatum. si uero operari renuit. et tale peccatum est illud ut. si est. probatur exemplis. quia munera excaecant oculos sapientum et mutant uerba iustorum. etc. et non potest peccare. quia diligo Deum. si quisquam hoc admiserit. Quarum una Tharsilla. ne quis de propria actione confidat. qui non habent non sunt ex Deo. adhuc cras quid futurus sit nescit. in domo propria socialem uitam ducebant. quod dolendum est. SERMONE II: Qui habent caritatem nati sunt ex Deo. unde et Iohannes dicit: Deus caritas /479/ est. et plenitudo legis caritas. etsi iam nouit hodie qualis sit. quia ei in sua uoluntate contradicit. uno eodemque tempore sacratae. Nam qui adhuc per illicita desideria defluit profecto Deum non amat. Vere enim diligimus si mandata eius seruamus. CAP. LXXXI: Non accipies personam nec munera. respondet: diligo.ITEM. ITEM: Gordiana autem oblita dominici timoris. et implesti legem. confirmet caetera. amor non est. non secundum omne. Omnis qui natus est ex Deo. hoc solum non habeas.

AUGUSTINUS SUPER IOHANNEM: Si me quaeritis. sua mala uoluntate decidens prauus effectus est. Deum non diligit. qui eam qua Christiane uiuerent dilectionem dedit. nec ei sua praeterita iustitia proderit. et sua culpa. non perdidi ex eis quemquam. Qui uero perseueraturi non sunt. Qui Dei praecepta contemnit. per quam mysterium gestum est incarnationis. ITEM: Mirandum est quidem multumque mirandum quod filiis suis quibusdam Deus. quia amo te. IDEM IN EODEM: Fecit Deus hominem rectum ab initio humanae creaturae. quos regenerauit in Christo. si odio leges eius habemus. IDEM IN LIBRO DE CORREPTIONE ET GRATIA: Accepi enim fidem quae per dilectionem operatur. tunc requiem inuenisset. amisisse? Possum. neque de hac uita priusquam hoc eis contingat auferri. EX EVANGELIO: Ipse enim Pater amat uos. ITEM: An adhuc et iste nolens corripi potest dicere. quia sicut mors uiolenter separat animam a corpore. domine. ITEM: Tu scis. ut impleretur sermo quem dimit. cum filiis alienis scelerum tantum dimittat atque impertita gratia faciat filios suos. in istorum numero computandi sunt. spem. si tunc morerentur. et deleta quae intercurrerat /481/ iniquitate. ITEM: Fides quae per dilectionem operatur profecto aut omnino non deficit aut. LXXIII: Etiam Maria. Omnes enim in morte domini dubitauerunt. ITEM: Iustus si a iustitia sua recesserit. Neque enim regem diligimus. quando me arguit quod ex bona uita in 190 . ITEM: Si diligeretis me. quod acceptam gratiam Dei suo in malum libero amisit arbitrio.ISIDORUS DE SUMMO BONO. possum omnino. Qui ex rectitudine. inquit. usque in finem perseuerantia deputatur. me ignorare respondeo. quia quos dedisti mihi. LIB. quod acceperat. gauderetis utique quia uado ad Patrem. Cur ergo. sinite hos abire. quia uos me amastis. non dat perseuerantiam. Si autem tunc mortuns esset quando iustus erat. ITEM: Si autem iam regeneratus et iustificatus in malam uitam sua uoluntate relabitur. non accepi. sed in illa usque in finem perseuerantiam non accepi. in morte domini dubitauit. quid ego feci. IDEM IN EODEM: Credendum est quosdam de filiis perditionis non accepto dono perseuerandi usque in finem uitae. certe iste non potest dicere. si qui sunt quorum deficit. et postea cadere. et defunctus in impietate sua fuerit. in fide quae per dilectionem operatur incipere uiuere. ITEM: Hic si a me quaeritur cur eis Deus perseuerantiam non dederit. perderet eos nisi quia nondum sic in eum credebant quomodo credunt quicumque non pereunt? IDEM QUAESTIONUM VETERIS ET NOVAE LEGIS CAP. reparatur antequam uita ista finiatur. et quia omnis ambiguitas resurrectione domini recessura erat. qui non accepi? quem constat accepisse. pertransire dixit gladium. CAP. et aliquando fideliter ac iuste uiuere. ita dilectio Dei segregat hominem a mundano et carnali amore. ita ut in resurrectione domini firmaretur. dilectionem dedit. III: Dilectio Dei morti comparatur dicente Salomone: Valida est ut mors dileotio. in poenas ibit. procul dubio nec illo tempore quo bene pieque uixerunt. quibus fidem. in qua Deus eum primitus fecit. II.

mala mea uoluntate /482/ lapsus sum. Unumquemque iudicat sicut inuenerit. omnes iustitiae eius in obliuione erunt coram me. ueram non fictam iustitiam tenuissent utique nobiscum. Quod si fuissent ex nobis. ut secundum electionem propositum Dei maneret. AIT: Cum ipsi in corporibus sint. modo desipiunt. aut. quod non de iniquitatibus sed de tribulationibus ad humilitatem perducentibus intelligi /483/ uoluit. a dilectione conditoris in semetipso protinus cecidit. non particulatim sunt. pudicitiam. modo iusti sunt ex iniquis. GREGORIUS IN OMELIIS DE ANGELIS: Per prophetam dominus dicit quia quacumque hora iustus peccauerit. modo uolunt. nec praeterita considerat sed praesentia. si tantum crimina uetera nouella conuersione mutentur. modo sapiunt. per superbiam perdidisset. iram pertimesce ne corruas. In bono illos uolebat procul dubio permanere. VIII: Homo conditus. IDEM IN HOMILIA XI: Princeps omnium uitiorum. modo iniqui ex iustis. dum esset angelus. caritate splendidum. sed in eo non permanserunt. continentiam. CUM DE SPIRITIBUS HUMANIS LOQUERETUR. Nam cum homini abstulisset fidem. in istorum numero computandi sunt. primos parentes illis donis ac tantis bonis exspoliauit pariter ac peremit. et delete quae intercurrerat iniquitate. reparatur antequam uita ista finiatur. Erant itaque in bono. ITEM: Ex nobis exierunt. pudicitia armatum. Filiorum Dei uox est: Iohannes loquitur. Quid aliud dicunt nisi. modo deprauantur tenebroso impietatis errore. modo nolunt. Quid ego feci. et tamen quis eos neget electos. sicuti est: septies cadit iustus et resurgit. Tamen cogitationum uarietas diuersitatem in eis temporalis mutationis ostendit. inuidus hoc hominem terrenum accepisse. sed quia in ea non permanserunt. dum uidit Adam ex limo terrae ad imaginem Dei formatum. perdita caritate malus inuentus est. IDEM IN LIBRO DE FIDE AD PETRUM. Q. ITEM: Amissa temperantia intemperans effectus est. Iustus es. modo pietatis illustrantur lumine. etiam quando erant in professione et nomine filiorum. modo sciunt. sed non erant ex nobis. non ab illo qui eos nouit non habere perseuerantiam. 139: QUOD BONAM VOLUNTATEM NOSTRAM GRATIA DEI NON PRAECEDAT 191 . permansissent utique nobisoum. non erant filii. quod ipse. non quia iustitiam simulauerunt. sic in eorumdem corporum partibus toti sunt. profecto aut omnino non deficit. dicere adhuc. Qui uero perseueraturi non sunt ac sic a fide christiana et conuersatione lapsuri sunt ut tales eos huius uitae finis inueniat. Horum fides quae per dilectionem operatur. HIERONYMUS AD RUSTICUM: lustitia iusti non liberabit eum in qucounque die peccauerit. dum modo aliquid nesciunt. quae ad beatam uitam perducit electos. sed Dei de quo alibi dicit. ITEM: Dicit apostolus his qui seoundum propositum uocati sunt. in eo quod ab ingenita standi soliditate uoluntatis pedem ad culpam mouit. Neque enim ait. Propositum autem non suum. procul dubio nec illo tempore quo bene pieque uiuunt. nam si fuissent ex nobis. et iniquitas iniqui non nocebit ei quaecumque die conuersus fuerit. non peribit. cum credunt et baptizantur et secundum Deum uiuunt? Plane dicuntur electi a nescientibus quid futuri sins. /484/ IDEM MORALIUM LIB. id est quotienscumque ceciderit. suo dominio subiugauit. sed permansissent utique nobisoum. IDEM DE CIVITATE DEI: Septenarius pro uniuerso saepe ponitur. sed sicut in totis corporibus toti. sed in illa usque in finem perseuerantiam non accept. temperantia compositum. qui non accept? Accepi enim fidem quae per dilectionem operatur. si qui sunt quorum deficit. usque in finem perseuerantia deputatur.

AUGUSTINUS DE BAPTISMO PARVULORUM. Non nobis uideatur error iste mediocris. Videmus domum aedificatam et dicimus quia totum artificis est. Et in multitudine ubi plurimi sunt. nolunt nos diuinitus adinuari. uitiorum namque omnium humanorum causa superbia est. quae adhuc potest esse uel bona uel mala. neque uotentis neque ourrentis. et tamen non omne opus eius est sed etiam operariorum et qui materiam tribuit. Ad hanc conuincendam atque auferendam Deus humilis descendit. ut sancta cogitatio. Proprium quippe arbitrium nisi Dei gratia inuetur. Nostrum enim eligere tantum est et uelle. Quid ergo? nihil Dei? Omnia quidem Dei sunt. Sed laborant homines inuenire in nostra uoluntate quid boni sit nostrum. IDEM IN ENCHIRIDION: Ne quisquam. Tanto enim quidque uehementius uolumus quanto certius quam bonum sit nouimus eoque delectamur ardentius. et quomodo inueniri possit ignoro. quod nobis non sit ex Deo. sed non omnia. Si igitur Dei sunt. sed per spiritum sanotum qui datus est nobis. inquit apostolus. quia non ut adiuuentur in ipsis itidem causa est. Quapropter nisi obtineamus non solum uoluntatis arbitrium. nec ipsa bona uoluntas esse in homine potest. quae hominum adinuat uoluntates. ne laedatur nostrum arbitrium. ubi pauci. Oportet quippe nos eligere primum quae bona sunt. et tunc ipse quae ab ipso sunt introducit. caritas eius diffusa est in cordibus nostris. sed etiam uoluntatem bonam nisi ex Deo nobis esse non posse. totum eius esse dixit. Dixit enim. Cum autem nos elegerimus. Dei autem efficere et ad perfectionem perducere. sed non ita ut liberum arbitrium laedatur. Deus est enim. Ad habendam uero bonam uoluntatem. qui operatur in nobis et uelle et operari pro bona uoluntate. pium consilium omnisque motus bonae uoluntatis ex Deo sit. omnia. audiat eumdem gratiae praeconem dicentem: Deus est enim qui operatur in nobis et uelle et operari pro bona uoluntate. non commouebimur. quanto magis diligitur Deus. EX DECRETIS CAELESTINI PAPAE: Quod ita Deus in cordibus hominum atque in ipso libero operetur arbitrio. summum bonum. inquit. quia ergo illius est amplius. Ut autem /486/ diligatur Deus. omnes esse dicimus. Nam utrumque legitur: et misericordia eius 192 . melius est quod a nobis quam quod ab illo est. Non antecedit nostras uoluntates. bona uero uoluntas ex nobis est. ut iuste uiuamus. quia cuius est amplius. Quomodo inquit Paulus. AUGUSTINUS AD IULIANAM: Hec sane paruus est error illorum qui putant ex nobis ipsis nos habere si quid iustitiae in nobis est. Ut autem innotescat quod latebat et suaue fiat quod non delectabat. non in Deo. quod huc atque illuc liberum flectitur. quad non acoapisti? Nam si nobis libera quaedam uoluntas ex Deo est. sed miserentis. sine quo nihil boni possumus. CHRYSOSTOMUS IN EPISTOLA PAULI AD HEBRAEOS. nullum. EX EVANGELIO VERITAS DICIT: /485/ Non uos me elegistis. ut liberum arbitrium nostrum non laedatur. sed nos ipsos dicunt arbitrio proprio nobis ad ista sufficere. ubi est hoc ipsum quod iuste uiuimus. Nullius proinde culpae humanae in Deum referas causam. sed miserentis est Dei? Primum quidem non sicut propriam sententiam introduxit. Et igitur neque uotentis neque ourrentis. gratia Dei est. scriptum est: Miserebor oui miserebor. SERMONE XII: Si enim uoluerimus stare firmi et immobiles. scilicet diffinientes tantummodo esse Dei gratiam et adintorium. multam tunc introducit auxiliationem. Verbi gratia. et auctor qualiumcumque bonorum omnium. etsi non de operibus. quid nos culpat? Propterea dixi. ITEM: Tanto autem magis delectat opus bonum. Secundo autem illud dicendum est. LIB. siue damnandi praedestinati sint propter iniquitatem superbiae siue contra ipsam suam superbiam indicandi ut eruditi filii sint misericordiae. siue quia latet an iustum sit siue quia non delectat. de ipso glorietur libero uoluntatis arbitrio tamquam ab ipso incipiat meritum. sed ego elegi uos. nescio quomodo defendamus quod dictum est: Quid enim habes. eius dixit esse uniuersum. I: Nolunt homines facere quod iustum est. Praecedit enim bona uoluntas hominis multa Dei dona. non per nos. in eis est et ipsa>.ET CONTRA. quae autem non praecedit (ipsa. sed ueluti ex his quae preposita erant hoc collegit.

/487/ Q. AUGUSTINUS DE TRINITATE. ut credatis in eum quem misit ille. EX EVANGELIO SECUNDUM MATTHAEUM: Nisi abundauerit iustitia uestra. IDEM IN TRACTATU XX EVANGELII SECUNDUM IOHANNEM: Sunt opera quae uidentur bona sine fide Christi. et per hanc fit ut sit homo uoluntatis bonae. Cornelius centurio adhuc ethnicus dono sancti spiritus mundatur. hoc est opus uestrum. 140: QUOD LEGIS PRAECEPTA NON PERFECTA SINT SICUT SUNT EUANGELII ET CONTRA. EX EVANGELIO SECUNDUM LUCAM: Magister. Ideo noluit discernere ab opere fidem. etc. subiecit: non ego autem. et proximum tnum sicut te ipsum. Dixitque illi: Recte respondisti. 141: QUOD OPERA MISERICORDIAE NON PROSINT INFIDELIBUS ET CONTRA. in domino glorietur. Ubi enim deest agnitio aeternae et incommutabilis ueritatis. id est. ut qui gloriatur. uolentem subsequitur ne frustra uelit. Nec dixit. et nihil est bonum sine summo bono. Q. Nolentem praeuenit ut uelit. Xll: Opera misericordiae nihil prosunt paganis siue Iudaeis siue haereticis uel schismaticis. Nam non adulterabis. et misericordia eius subsequetur me. etc. PAULUS IN EPISTOLA AD ROMANOS: Qui enim diligit proximum. et si quod est aliud mandatum. quid faciendo uitam aeternam possidebo? At ille dixit: In lege quid scriptum est? quomodo legis? Ille respondit: Diliges dominum Deum tuum.. Introductio uero melioris spei. LIB. etc. Plenitudo ergo legis est dilectio. Nihil enim ad perfectum adduxit lex. ITEM: Non enim homo sic gratiam suscipit ut propriam perdat uoluntatem. etc. per quam proximamus ad Deum. Ipsa est enim fides quae per dilectionem operatur. sed gratia Dei mecum. sed ipsam fidem dixit esse opus. ITEM: Audistis. 193 . PAULUS IN EPISTOLA AD HEBRAEOS: Reprobatio quidem fit praecedentis mandati propter infirmitatem eius et inutilitatem. quia dictum est antiquis. falsa uirtus est etiam in optimis /488/ moribus.praeueniet me. sed hoc est opus Dei. HIERONYMUS IN SEGUNDO CONTRA IOVINIANUM: Cornelius centurio ut spiritum sanctum acciperet ante baptisma elemosinis meruit crebrisque ieiuniis. et non sunt bona quia non referuntur ad eum finem ex quo sunt bona: Finis enim legis Christus ad iustitiam omni credenti. hoc fac et uiues. etc. qui prius fuit malae.. IDEM IN LIBRO SENTENTIARUM PROSPERI: Omnis infidelium uita peccatum est. Tamen ne ipsa uoluntas sine gratia Dei putetur boni aliquid posse. non solus ac per hoc nec gratia Dei sola nec ipse solus. IDEM AD HELIODORUM: Non facit ecclesiastica dignitas Christianum. IDEM DE CORREPTIONE ET GRATIA: Gratia uero Dei semper est bona. legem impleuit.

Si enim Deo uero et ante baptisma non crediderat. qui enim diligit proximum. ITEM: Corde creditur ad iustitiam. hic ei prodest opus ipsius. ore autem confessio /490/ fit ad salutem. AMBROSIUS SUPER EANDEM EPISTOLAM: Sine paenitentia enim sunt dona et uocatio Dei. non in anima sua. IOHANNES CHRYSOSTOMUS SUPER MATTHAEUM: Voluntas apud Deum remuneratur. non operibus uenit ad fidem sed fide uenit ad opera. et reputatum est ei ad iustitiam. Q. HOMILIA VIl: Non enim uirtutibus ad fidem sed fide pertingitur ad uirtutes. Ei autem qui operatur. et si quod est aliud mandatum. quia uoluntas perfecta faciendi reputabitur pro opere facti. Non enim poterat bona agere nisi ante credidisset. sed secundum debitum. IDEM POST ALIQUA: Nemini quidquam debeatis. dilectio proximi malum non operatur. Si fidelis fecerit /489/ opus bonum. PAULUS APOSTOLUS IN EPISTOLA AD ROMANOS: Ut sit ipse iustus et iustificans eum qui est ex fide Iesu Christi. et hic ei prodest. ITEM: Si enim Abraham ex operibus legis iustificatus est. et omnia munda sunt uobis. si ipse in tali necessitate esset. legem impleuit. Bona autem actione promeruit ut Deum perfecte cognosceret et incarnationis eius mysterium crederet. non falsum testimonium dices. Scriptum namque est: Sine fide impossibile est placere Deo. Nam non adulterabis. Arbitramur enim hominem iustificari per fidem sine operibus legis. in hoc uerbo instauratur: Diliges proximum tuum sicut te ipsum. non opus. quatenus ad sacramenta baptismatis perueniret. cuius elemosinae ante baptismum angelo teste laudatae sunt. ignorabat. AUGUSTINUS IN SERMONE PRIMAE DOMINICAE QUADRAGESIMAE: Sed cum de elemosinis loquimur. et iuste quia natural) bono motus fecit bonum. non furaberis. Nam ei per angelum dicitur: Orationes tuae et elemosinae adscenderunt in conspectu Dei. Verum est. merces non imputatur secundum gratiam. IOHANNES CHRYSOSTOMUS SUPER MATTHAEUM: Audi mysterium quod Petrus apud Clementem exposuit. Nec enim collocatur inter caeteros fideles propter opus snum. quem orabat? Vel quomodo hunc Deus exaudierat. Omnia enim compleuit qui quicquid potuit fecit. Sed hoc ille implere potuit qui omnem pauperem quasi se ipsum considerare uoluerit. Ideo in corpus snum recepit mercedem corporis. Plenitudo ergo legis est dilectio. si non ab ipso se in bonds perfici petebat? Sciebat igitur creatorem omnium Deum sed quia eius filius incarnatus esset. et hic ei reddit Deus pro opere quo. 142: QUOD OPERA FACTORUM NON IUSTIFICENT HOMINEM ET CONTRA. Ubi est ergo gloriatio tua? Exclusa est. non concupisces. Fidem ergo habuit cuius orationes et elemosinae placere Deo poterant. quia uoluntas ex arbitrio nostro procedit. habet gloriam. liberans eum a malis et in illo saeculo ad percipiendum regnum caeleste. 194 . Hoc qui fecerit noui et ueteris testamenti praecepta compleuit. Si autem infidelis fecerit opus bonum. sed non apud Deum. VERITAS IN EVANGELIO: Date elemosinam. et uos facite illis. Cornelius enim centurio. nisi ut inuicem diligatis. Sed per legem fidei. credenti autem in eum qui iustificat impium. quia gratia Dei non quaerit gemitum aut planctum aut opus aliquod nisi solam cordis confessionem. opus autem per Dei gratiam consummatur.GREGORIUS IN EXTREMA PARTE EZECHIELIS. Per fidem ergo uenit ad opera sed opere est solidatus in fide. non propter Deum. implens illud euangelicum: Omnia quae uultis ut faciant uobis homines. In illo autem sseculo nihil ei prodest opus ipsius. non occides. deputatur fides eius ad iustitiam secundum propositum gratiae Dei. Quid enim dicit scriptura? Credidit Abraham Deo. Per quam legem? Factorum? Non. non conturbetur angusta paupertas. Ei uero qui non operatur.

IDEM SUPER PSALMUM XXXI: Apostolus cum commendaret iustitiam quae ex fide est aduersus eos qui gloriantur de iustitia quae est ex operibus, ait: si enim Abraham em operibus iustificatus eBt, habet gloriam, sed non a Deo. Inuenis multos paganos propterea nolle fieri Christianos quia quasi sufficiunt sibi de bona uita sua. ITEM: Unde dicit scriptura iustificatum Abraham? Credidit Abraham Deo, et reputatum est ei ad iustitiam. Vides ergo quia ex fide, non ex operibus iustificatus est. Faciam ergo quicquid uoluero quia, etsi bona opera non habuero et tantum credidero in Deum, deputatur mihi ad iustitiam. Respondeo /491/ ergo tamquam contra apostolum de ipso Abraham, quod inuenimus in epistola alterius apostoli qui uolebat corrigere homines qui male intellexerant istum apostolum. Iacobus enim, contra eos qui nolebant bene operari de sola fide praesumentes, ipsius Abrahae opera commendauit cuius Paulus fidem praetulit. Dicit autem opus omnibus notum, Abraham filium suum immolandum Deo obtulit. Laudo fructum boni operis, sed in fide agnosco radicem. Si autem hoc praeter rectam fidem faceret nihil illi prodesset qualecumque opus esset. IDEM AD ARMENTARIUM ET PAULINAM: Iusta uero uita, cum uolumus, adest, quia eam ipsam plene uelle iustitia est, nec plus aliquid perficienda iustitia quam perfectam uoluntatem requirit. Vide si labor est ubi uelle satis est. Unde dictum est: pax in terra hominibus bonae uoluntatis. Ubi pax, ibi requies; ubi requies, ibi finis appetendi et nulla causa laborandi. IDEM AD DEOGRATIAS PRESBYTERUM: De eo quod scriptum est, in qua mensura mensi fueritis, remetietur uobis. Unde hoc dixerit Christus paulo superius satis elucet. Nolite, inquit, iudicare ut non iudicemini. In quo enim iudicaueritis indicio, iudicabimini. Numquid si iniquo iudicio iudicabunt, iniquo iudicabuntur? Absit. Sed ita dictum est tamquam diceretur, In qua uoluntate bene feceritis uel male, in ipsa liberabimini uel puniemini. In uoluntate quippe propria metietur bonus homo bona facta, et in ea metietur ei beatitudo. Itemque in uoluntate propria metietur malus homo mala opera, et in eadem metietur ei miseria. Quoniam ubi unusquisque bonus est, cum bene uult, ibi etiam malus, cum male uult. Ac per hoc ibi etiam fit beatus uel miser, hoc est in ipso suae uoluntatis affectu, quae omnium factorum meritorumque mensura est. Ex qualitatibus quippe uoluntatum, non ex temporum spatiis recte facta siue peccata metimur. In eadem igitur /492/ mensura quamuis non aeternorum malefactorum aeterna supplicia remetinntur ut, quia aeternam uoluit habere peccati perfruitionem, aeternam inueniat uindictae seueritatem. IN LIBRO XX DE CIVITATE DEI: In cogitationibus enim, sicut scriptum est, impii interrogatio erit. Et apostolus: Cogitationibus, inquit, accusantibus uel etiam excusantibus in die, qua iudicabit Deus occulta hominum. IDEM IN PSALMO CXVIII: Omnia opera uel bona uel mala a cogitatione procedunt. In cogitatione quisque innocens, in cogitatione reus est; propter quod scriptum est: Cogitatio sancta seruabit te. Et alibi: In cogitationibus impii interrogatio erit. Et apostolus: Cogitationibus, ait, accusantibus, etc. IDEM IN EPISTOLA IOHANNIS, SERMONE X: Fides sine operibus non saluat. Opus autem fidei ipsa dilectio est dicente apostolo: Est fidea quae per dilectionem operatur. AMBROSIUS DE PAENITENTIA, LIB. I: Habet qui credit suam gratiam; habet alteram si fides eius passionibus coronetur. Neque enim priusquam pateretur Petrus sine gratia fuit, sed ubi passus est acquisiuit alteram. HIERONYMUS AD PAULINUM: Paulus nouissimus in ordine, primus in meritis est, quia plus omnibus laborauit.

195

Q. 143: QUOD PECCATUM ACTUS SIT NON RES ET CONTRA. AUGUSTINUS AD EUTROPIUM ET IACOBUM, EPISCOPOS, CONTRA OBIECTIONES CAESTII DE PERFECTIONE IUSTITIAE HOMINIS: Quaerendum est quid est peccatum, actus an res. Si res est, ut auctorem habeat necesse est; et si auctorem habere dicitur, iam alter praeter Deum rei alicuius auctor induci uidebitur. Respondemus peccatum quidem actum dici et esse, /493/ non rem. Sed etiam in corpore claudicatio eadem ratione actus est, non res, quoniam res pes ipse uel corpus uel homo est qui pede uitiato claudicat. ITEM: Ipsum sane uitium quo claudicat homo, nec pes est nec corpus nec ipsa claudicatio, quae utique non est quando non ambulat, cum tamen insit uitium quo fit claudicatio, quando ambulat. Quaerat ergo quod ei uitio nomen imponat, utrum rem uelit dicere an actum, an rei potius qualitatem malam qua deformis actus existat. Sic et in interiore homine animus res est, rapina actus, auaritia uitium est, id est qualitas secundum quam malus est animus etiam quando nihil agit. ITEM: Miror quod ausus est ponere testimonium, ubi dictum est: abstinens se ab omni re mala, cum hoc ab omni peccato uellet intelligi, cum superius dixerit peccatum actum esse, non rem. Reminiscatur ergo quia si actus sit, res potest dici. IDEM DE NATURA ET GRATIA: Audis confitentem, quid desideras disputantem? Sana, inquit, animam meam. Ab illo quaere unde uitiatum sit quod sanari rogat. Et audi quod sequitur: Quaniam peccaui tibi. Hunc iste interroget, O tu qui clamas, sana animam meam, quaniam peccaui tibi, quid est peccatum? Substantia aliqua an omnino substantia carens? Nomen, quo[d] non res, non existentia, non corpus aliquod, sed tantum perperam facti actus exprimitur? Respondet ille, ita est ut dicis. Non est peccatum aliqua substantia, sed tantum hoc nomine perperam facti actus exprimitur. Et contra iste, Quomodo potuit uiolare animam tuam quod substantia caret? Nonne attenditur, ut alia omittam, etiam non manducare non esse substantiam? A substantia quippe receditur, quoniam cibus substantia est; sed abstinere a cibo non est substantia et tamen substantia corporis, si omnino abstinetur a cibo, ita languescit, debilitatur ac frangitur ut, si aliquo modo perduret in uita, uix possit ad eumdem cibum reuocari unde abstinendo uitiata est. Sic non est substantia /494/ peccatum; sed substantia est Deus summa, a quo per inobedientiam recedendo audis quamadmodum dicat: Percussus sum ut faenum et aruit cor meum, quoniam oblitus sum comedere panem meum. SENECA IN PROVERBIIS SUIS: Omne peccatum actio est. Omnis autem actio uoluntaria est, tam honesta quam turpis. Omne ergo peccatum uoluntarium est. Omitte excusationem, nemo peccat inuitus. EX SCRIPTIS HIERONYMI, SENTENTIAE IPSIUS VIDUALES VEL MONACHILES: Omne peccatum actio est. Actio autem omnis uoluntaria est, tam honesta quam turpis. Ergo uoluntarium est omne peccatum. Tollite excusationes, nemo peccat inuitus. ITEM: Duo sunt genera peccatorum; alterum quod ex proposito, alterum quod ex negligentia pendet. ITEM: Plerique metu non innocentia cessant. Hi enim timidi non innocentes sunt. AUGUSTINUS AD OROSIUM IN LIBRO PER DIALOGUM QUI DICITUR UNDE MALUM: Discutiendum est quid est malefacere. ITEM: Fortassis ergo libido in adulterio malum est. Nam ut intelligas libidinem in adulterio malum esse, si cui etiam non contingat facultas concumbendi cum uxore aliena, planum tamen aliquo modo sit id eum cupere et, si potestas daretur, esse facturum, non minus reus est quam si in ipso facto deprehenderetur.
196

Orosius: Nihil est omnino manifestius. Clarum est enim iam nihil aliud quam libidinem in toto malefaciendi genere dominari. Augustinus: Scisne istam libidinem alio nomine cupiditatem uocari? Orosius: Scio. IDEM DE FIDE ET OPERIBUS: Si uirgo nesciens uiro nupserit alieno, si semper nesciat, numquam ex hoc erit adultera. IDEM IN LIB. I DE CIVITATE DEI: Lucretiam certe matronam nobilem ueteremque Romanam pudicitiae magnis efferunt laudibus. Huius corpore cum /495/ uiolenter oppresso Tarquinii regis filius libidinose potitus esset, illa scelus improbissimi iuuenis marito Collatino et propinquo Bruto uiris clarissimis et fortissimis indicauit eosque ad uindictam constrinxit. Deinde foedi in se commissi aegra atque impatiens se peremit. Quid dicemus? Adultera haec an casta indicanda est? Egregie quidam ex hoc ueraciterque declamans ait, Mirabile dictu, duo fuerunt et adulterium unus admisit. Splendide atque uerissime. Intuens enim in duum corporum commixtione unius iniquissimam cupiditatem, alterius castissimam uoluntatem, et non quid coninnctione membrorum sed quid animorum diuersitate ageretur attendens: Duo, inquit, fuerunt, et adulterium unus admisit. Puduit eam turpitudinis alienae in se commissae etiamsi non secum, et Romana mulier laudis auida nimium uerita est ne putaretur quod uiolenter est passa cum uiueret, libenter passa si uiueret. IDEM LIB. III DE DOCTRINA CHRISTIANA: Non praecipit scriptura nisi caritatem, nec culpat nisi cupiditatem. Caritatem uoco motum animi ad fruendum Deo propter ipsum, et se atque proximo propter Deum. Cupiditatem autem motum animi ad fruendum se et proximo et quolibet corpore non propter Deum. Quod autem agit indomita cupiditas ad corrumpendum animum et corpus snum, flagitium uocatur. Quod autem agit ut alteri noceat, facinus dicitur. Et haec sunt duo genera omnium peccatorum. IDEM SUPER EPISTOLAM IOHANNIS: Non discernuntur filii Dei a filiis diaboli nisi caritate. ITEM: Alia si non habeas, hoc habe, et implesti legem. IDEM DE BONO CONIUGALI: Continentia non corporis sed animae uirtus est. Virtutes autem animi etc. : [Require retro.] HIERONYMUS ADVERSUS HELVIDIUM: Quae non est nupta cogitat quae sunt domini, ut sit sancta corpore et spiritu. Virginis diffinitio sanctam esse corpore dicit et spiritu, quia nihil prosit carnem habere uirginem /496/ si mente quis nupserit. IDEM SUPER EPISTOLAM AD ROMANOS, LIB. I: Fieri non potest ut, nisi quis moechetur prius in corde, moechari possit in corpore. AMBROSIUS DE LAPSU VIRGINIS CONSECRATAE: Reuera non potest caro ante corrumpi, nisi mens fuerit ante corrupta. AUGUSTINUS SUPER EPISTOLAM IOHANNIS: Non quid faciat homo consiterantum est set quo animo. In eotem facto inuenimus Deum patrem in quo inuenimus Iudam. Facta est traditio a patre, facta est a filio, facta est a Iuda. Diuersa intentio diuerse facta fecit. Cum sit una res, ex diuersis intentionibus eam si metiamur, unum amandum est, alterum damnandum. ITEM: Sola beneuolentia sufficit amanti etsi non sit quod praestemus. IDEM IN LIB. QUAESTIONUM VET. ET NOV. LEGIS: Nulla natura probatur malum; uoluntas autem est.
197

ITEM, CAP. III: Aliquos scimus subito dementes, quosdam et occidisse; captos autem et in iudiciis oblatos, minime reos factos, eo quod non uoluntate sed impellente ui nescio qua haec gesserint nescientes. Quomodo enim reus constituitur, qui nescit quid fecerit? Ita et diabolus si bonum nescit, quare damnandus censetur qui non facit quod nescit? ITEM, CAP. XCII: Non omnis ignorans immunis a poena est. Hic enim qui potuit discere et non dedit operam, reum se fecit. ISIDORUS IN SYNONYMIS, LIB. II: Non potest corpus corrumpi, nisi prius corruptus animus fuerit. ITEM: Munda a contagione animi caro non peccat. IOHANNES CHRYSOSTOMUS SUPER MATTHAEUM: Voluntas apud Deum remuneratur, non opus. Quia uoluntas ex arbitrio nostro procedit, opus autem per Dei gratiam consummatur. /497/

Q. 144: QUOD PECCATOR SIT ILLE TANTUM QUI ASSIDUUS EST IN PECCATIS
ET CONTRA.

ORIGENES IN EPISTOLA PAULI AD ROMANOS, LIB. V: Cum dicat quia ompes peccauerunt, aliud est peccasse, aliud peccatorem esse. Peccator dicitur qui in consuetudinem ac studium peccandi uenit, sicut iustus non is qui semel aut bis aliquid iustitiae fecerit, sed qui in usu et consuetudine iustitiam habet. Nam si qui in caeteris fere omnibus iniustus sit, semel aut bis aliquid iusti operis fecerit, iuste egisse dicetur, ita et iustus peccasse quidem dicetur, si aliquid commiserit aliquando quod non licet, non tamen ex hoc peccator appellabitur qui peccandi usum non tenet. Sicut et medicus dicitur qui usum ac studium ac disciplinam habet medendi. Omnes potest fieri ut peccauerint etiamsi sancti fuerint, quia nemo mundus a sorde, nec si unius diei fuerit uita eius. ARISTOTELES IN TRACTATU QUALITATIS: Differt autem habitus a dispositione quod permanentior et diuturnior est. Tales uero sunt scientiae et uirtutes. Scientia enim uidetur permanentium et eorum quae difficile mouentur, ut si perfecte quis uel mediocriter scientiam sumat, nisi forte grandis permutatio facta sit uel ab aegritudine uel ab aliquo huiusmodi. Similiter autem et uirtus ut iustitia uel castitas et singula talium non uidentur facile posse mouer neque permutari. BOETHIUS IN COMMENTO SUPER HUNC LOCUM: Virtus enim nisi difficile mutabilis non est. Neque enim qui semel iuste iudicat iustus est, neque qui semel adulterium facit est adulter, sed cum ista uoluntas cogitatioque /498/ permanserit. Aristoteles enim uirtutes non putat scientias, ut Socrates. IDEM IN LIBRO DIVISIONUM: Ut in se ipsa diuisio sicut terminus conuertatur. Conuertitur enim terminus sic: uirtus est mentis habitue optimus; rursus, habitus mentis optimus uirtus est. ITEM IDEM IN SECUNDO TOPICORUM: Sit quaestio an uirtus mentis bene constitutae sit habitus. Quaestio de diffinitione etc. AMBROSIUS DE PAENITENTIA LIB. I: Et dominus quidem uenit ad peccatorem, cum peccatum ipse non haberet, et baptizari uoluit cui mundari necesse non erat. AUGUSTINUS SUPER IOHANNEM: Serous autem non manes in domo in aeternum. Aliud est peccare, aliud esse seruum peccati. Nemo enim potest non esse peccator. Peccator in peccato, hoc est seruum esse peccati.
198

] AUGUSTINUS DE VERA RELIGIONE: Nunc usque adeo peccatum uoluntarium malum est. inuenitur uerissima.IDEM AD PAULUM: Quaeritur utrum debeat homo sine peccato esse. Peccatum quippe illud cogitandum /500/ est quod tantummodo peccatum est. non habere uel leuia peccata. II. Si autem quod nolo. et quoniam peccari non est dubium. aut fatendum est uoluntate committi. hoc ago. ut nullo modo sit peccatum. quoniam bona est. Quare aut negandum est peccatum committi. et constat illum non aliud debere quam potest. quos negant habere peccatum. quasi peccatum. ITEM: Voluntate ergo peccatur. nulla indoctorum turba dissentiat. quia ex prima hominis mala uoluntate contractum factum est quodammodo haereditarium. LIB. XXII: Plerique non uoluntate sed sola necessitate peccant pertimescentes temporalem inopiam et dum praesentis saeculi necessitatem refugiunt. quamuis et illa quae non immerito non uoluntaria peccata dicuntur. si non sit uoluntarium. ISIDORUS DE SUMMO BONO. et potest." possunt Pelagiani pro se dictum putare propter paruulos. "ut nullo modo sit peccatum. illud facio. Unde et ad dominum fides clamat. Q. "peccatum uoluntarium malum est. Et ille qui concupiscente aduersus spiritum carne non ea quae uult facit. De necessitatibus educ me. non absurde uocatur etiam uoluntarium. Et in eo quod non facit nisi quod uult. et si non debet esse sine peccato. quod eos ex Adam dicimus 199 . IDEM IN SERMONE I EPISTOLAE IOHANNIS: Non potest homo. quoniam et ille qui peccat ignorans. consentio legi. debet esse cum peccato. quia si non potest." Potest uideri falsa haec diffinitio. si ei seruirent liberaliter. hoc facio. ITEM: Per arbitrii libertatem factum est. Quod nullo modo fieri posset si non uoluntate sed necessitate seruirent. CAP. ut nullo modo sit peccatum si non sit uoluntarium. liber scilicet iustitiae seruusque peccati. non etiam poena peccati. concupiscentiae consentit uolens. domine. IDEM HOC IPSUM RURSUM LIBRO I RETRACTATIONUM COMMEMORANS ET RETRACTANS AIT: "Usque adeo. quae a nescientibus uel coactis perpetrantur. neque hoc Deo sed ipsis prodest." ITEM IN EODEM: Quod dixi "nusquam nisi in uoluntate esse peccatum. Si debet. putat esse faciendum. [Require retro. concupiscit quidem nolens et in eo non facit quod uult. Multae guttae implent flumen. Actio autem omnis uoluntaria est etc. confiteri necesse est hominem sine peccato debere esse. Sed si uincitur. a futuris bonis priuantur. PAULUS APOSTOLUS IN EPISTOLA AD ROMANOS: Non enim quod uolo bonum." inquam. non omni modo possunt sine uoluntate committi. Et illud quod in paruulis dicitur originale peccatum. quod cum faciendum non sit. si non sit uoluntarium. cum adhuc non utantur arbitrio uoluntatis. Sed ista leuia nolite contemnere. etc. non debet. SENTENTIAE IPSIUS VIDUALES VEL MONACHILES: Omne peccatum actio est. 145: QUOD ALIQUANDO PECCAMUS NOLENTES ET CONTRA. Leuia multa faciunt unum grande. uoluntate utique peccat. Sed iam poenalis uitiositas subsecuta ex libertate fecit necessitatem. Quod si absurdum est. Liberaliter igitur Deo seruiunt. sed quod odi malum. quamdiu carnem portat. ne hoc quidem dubitandum uideo habere animas liberum uoluntatis arbitrium. et hoc quidem ita manifestum est ut nulla hinc doctorum paucitas. ut esset homo cum peccato. EX SCRIPTIS HIERONYMI. et iam peccatum non erit. Tales enim seruos suos meliores esse Deus iudicauit. Sed si diligenter discutiatur.

non nis~ in uoluntate committitur. Alioquin tam cupiditas quam uoluntas proprie nuncupanda est. quod non est etiam poena peccati. cui quidem. uerumtamen non perficit bonum. hoc facio. Perfectio quippe boni est ut nec ipsa concupiscentia peccati sit in /501/ homine. Peccatum autem quod nusquam est nisi in uoluntate. non quod etiam poena peccati. non resistendum est nec de uerbis. inquinnt. ideo peccatum uocatur. non consentit uoluntas. diuinum scilicet seruare mandatum. utique uolens peccat. Etiam sic enim ostenditur sine uoluntate nullum esse peccatum siue in opere siue in origine. quia peccato factum est poena peccati. qua /502/ diximus: "peccatum est uoluntas retinendi uel consequendi quod iustitia uetat et unde liberum est abstinere. perfioere autem bonum non. ITEM: Respondemus naturam in his uerbis meis me intelligi uoluisse illam quae proprie natura dicitur. Potest etiam putari falsa ista sententia. controuersia facienda est. Quod si quisquam dicit etiam ipsam cupiditatem nihil aliud esse quam uoluntatem. hoc enim factum est quod fieri non debuit. uelle enim adiacet mihi. si potest cogenti ad peccatum sine peccato resistere nec tamen facit. cui repugnat uoluntas. quamuis et ipse quod nesciens fecit uolens tamen fecit. hoc est libera uoluntate. sed uoluntas facti. ITEM IN EODEM: "Dico. /503/ Q. quia non fecit quod facere non potuit. Qui autem sciens peccat." non perturbat de paruulis quaestio. Nam de tali poena dixi alibi in eadem disputatione quod dicendum fuit. quando ei ab opere abstinendum summa potestas erat. si denique abstinendi ab opere suo potestas nulla conceditur." Cur ergo. quod aperit in sequentibus dicens: sciO quia non habitat in me. non coegit. Nam qui nesciens peccauit non incongruenter nolens peccasse dici potest. quia uoluntate commissum est. ITEM: Diffinitio peccati. quando bene uiuitur. cum res constet. bonum. id est. si non propria uoluntate peccetur. non peccati." inquam. qui non fecit quod facere potuit. Quapropter peccatum sine uoluntate esse non posse uerissimum est. si natura non uoluntate faciunt. sed quod in me habitat peccatum. in qua sine uitio creati sumus. nisi forte si pia est. id est reatu eius implicatos et ob hoc poenae obnoxios detineri. quia ex illius origine rei tenentur qui uoluntate peccauit. quantum est quod ualet uoluntas sub dominante cupiditate. sed uitiosam peccataque seruientem. hoc est in oarne mea. paruuli tenentur rei? respondetur. ut oret auxilium? In tantum enim libera est in quantum liberata est et in tantum appellatur uoluntas. Cuius concupiscentiae reatus in baptismate soluitur sed infirmitas manet. Quae uoluntas utique sic diffinita est: est animi motus cogente nullo ad aliquid uel non admittendum uel adipiscendum. Hoc enim per unum hominem intrauit in mundum. peccatum eorum tenere non possumus. quia et scientes contra praeceptum fecerunt et temptator suasit. iam hoc ita peccatum est ut sit etiam poena peccati. iam non ego operor illud. quamquam et hoc peccatum quo consentitur peccati concupiscentiae. quia id definitum est quod tantummodo peccatum est. "Non igitur nisi uoluntate peccatur.originaliter trahere. quandoquidem hoc de concupiscentia carnis dicitur." Quod dictum est sic ut ad illos referretur intentio qui primi in paradiso fecerunt humano generi originem mali nullo cogente peccando. illud praecipue intelligendum est quod iusta damnatio consecuta est." Ubi peccatum intelligi uolui. "peccatum non esse. Sed de quo sic est locutus apostolus. quoniam qui potest resistere non cogitur cedere. 146: QUOD IDEM PECCATUM NON PUNIAT DOMINUS HIC ET IN FUTURO 200 . Ita nec tale peccatum sine uoluntate esse potuit. Quod autem dixi. Propter hoc et alio loco dixi. quia ex origine eius tenentur. si libero et ad faciendum et ad non faciendum motu animi carent." ITEM: Voluntatem definiui dicens: "Voluntas est animi motus cogente nullo ad aliquid uel non admittendum uel adipiscendum. Quod tamen factum peccatum fuit. Qui uero cogenti cupiditati bona uoluntate resistere non potest et ideo facit contra praecepta. quia dixit apostolus: si autem quad nolo. quando diuini praecepti est facta transgressio. Nam quando tale est ut idem sit et poena peccati. quia inest adhuc concupiscentia." propterea uerum est. Et iterum quod dictum est "peccati reum teneri quemquam. usquam esse potuit nisi ex uoluntate. "animae quidquid faciunt. summae iniquitatis et iniuriae est. cui qui bene proficit reluctatur.

Nunc autem tu quidem cruciaris. Quid est hoc. ibi iam non recipiat. hic uero requiescit. Si quis autem punitus sit. sic suppliciorum mensuras nosse et non praeuenire sententiam. Qui autem nominat nomen domini. Ruben quidem non credidit filium tamquam qui leuiorem elegerit poenam. nisi reduxero eum tibi. et apud iustum indicem dominum non iudicatur bis in id ipsum. quoniam recepisti bona in uita tua et Laaarus similiter mata. qui autem hic non receperit. Si crudelis uidetur Deus.ET CONTRA. si matedimerit Deum. et quia hic temporalia non persoluit. quia genus humanum diluuio deleuit. et Aegyptios in mari. IX: Indica mihi cur me ita iudices. et de iniquis psalmista non 201 . tales postea non puniri. Non iudicabit Deus bis in id ipsum. Nisi enim delictis exigentibus iustus iudex et nunc et postmodum quosdam percuteret. Ubi uero quis accipit peccatum et habet illud secum et permanet cum ipso nec aliquo supplicio poenaque diluitur. Iudae uero tradidit sciens grauius esse quod elegerat. UBI DICITUR: Pepercit oculus meus. Possum tibi testes ex diuinis uoluminibus adhibere Ruben et Iudam loquentes ad patrem suum Iacob cum uellent secum Beniamin ducere ad Aegyptum. GREGORIUS MORALIUM LIB. morte moriatur. purgatio est peccati ipsius pro quo inbetur inferri. Receperunt ergo et qui in diluuio perierunt et Sodomitae et Aegyptii et Israelitae in deserto male sua in uita sua. sicut propheta dixit. Cur homines iniqui in hac uita nihil patiuntur aduersi. Haec dicit Dominus: afflixi te. transit cum illo etiam post mortem. ITEM SIMILE EST IN SEXTO EZECHIELIS LIBRO. aut non punietur. ut ille in lege qui Israelitam maledixit. et falsum est hoc: non iudicabit /505/ Deus bia in id ipaum. ille uero qui nominauerit nomen. Iacob uero sciens multo esse grauius quod promiserat Iudas. inquit. Vides ergo quanto grauius sit accipere peccatum quam morte mulctari. Quaerit aliquis. Non consurget duplex tribulatio. pecoatum accipiet. Hic enim mors pro uindicta datur. scitote quia in praesenti ad horam punit ne in futuro in aeternum puniat. /504/ nisi reduxero ad te Beniamin. et excepto Iesu Naue et Caleph nullus terram promissionis ingressus est. Iudas minime dixisset: Secundo eos qui non crediderunt perdidit. Et solent homines ignorantes iudicia Dei quae sunt abyssus multa conqueri aduersus Deum et dicere. et non affligam te ultra. ne interficerem eos atque delerem. dubitare non possumus. hoc est superfluo et in uanum nominauerit. et optandum erit adulteris ut sic moriantur. quod dicere nefas est. sicut omnium rerum. et contra colentibus Deum aerumnae superueniunt? HIERONYMUS SUPER NAHUM PROPHETAM: Quid cogitatis contra dominum? consummationem ipse faciet. qui maledixerit Deum non habet poenam mortis. Absoluitur ergo peccatum per poenam mortis. quorum cadauera in solitudine iacuerunt. Sed maius esse peccatum in quo maledicitur Deus quam in quo nominatur. Respondeo Deum. et qui in sabbato ligna collegerat. fidelis si in adulterio deprehenditur et decollatur. aut tormenta sequentia flagellis praesentibus extinguit. Duobus modis in hac uita indicat hominem Deus. Ubi autem non est soluta uindicta peccatum manet illis aeternis ignibus exigendum. Aliter enim propheta mentitur. quamuis in uanum nominasse dicatur? ITEM: Putant quod qui maledicit nomen domini statim puniri debeat. ibi reseruentur omnia? Memento. ORIGENES SUPER VETUS TESTAMENTUM HOMILIA XLIV: Homo. fiti. Sodomam et Gomorrham igne et sulphure submersit. sufficiat accepisse peccatum. postea non punientur. quia aut per mala praesentia irrogare iam tormenta sequentia incipit. Israelitas in deserto prostrauit. Qui ergo puniti sunt. quid de eo fiet? aut punietur. nec superest aliquid quod pro hoc crimine iudicii dies et poena aeterni ignis inueniat. Ex quo intelligimus uiuere eos nec aeternis suppliciis reseruatos nec deletos esse de libro uiuentium. In quo quaeritur quomodo eis pepercit. Restat ut ostendamus multo esse grauius accipere peccatum et habere secum quam morte mulctari. quia culpa leuis praesenti supplicio compensata est. Mors quae poenae causa infertur pro peccato. nec illi in peccatorem exercendae dehinc poenae auferri potestatem. Ruben quidem ita dicit ad patrem: Ambos filios meos occide. Iudas uero ait: Peccator ero in te. ibi expendit aeterna supplicia. et magnum peccatum magnis diutinisque cruciatibus elui. sed qui nominauerit nomen domini? Nonne multo grauius est maledicere Deum quam nominare. Vis et de euangeliis noscere quod qui recipit in hac uita male sua.

et corrigitur. et id quod alias scriptum est: Iesus. quatinus in poena sua cognoscerent quia aeternae morti fetoris sui se delectatione tradidissent. His flagella ab hac uita inchoant et in aeterna percussione perdurant. non iudicabit quippe dominus bis in idipsum. XVIII DE VERBIS IOB. hoc ex peccato percussis atque in peccato suo morientibus debet aestimari. 147: QUOD CAIN NON SIT DAMNATUS ET CONTRA. dicitur: Percussisti. et qui semel recepit male in uita sua. dicitur ignis exarsit ab ira mea. Quia enim amore illicito corruptibilis carnis arserant. Diploidem quippe duplum uestimentum dicimus. Quid clamae super contritione tua? Insanabilis est dolor tuus. flagellum emittit sed nequaquam parcit. VI MORALIUM: Vidi stultum firma radice et maledixi pulchritudini eius statim. Quantum uero ad aeternam damnationem subditur: Et ardebit usque ad inferoa deorsum. Unde per Moysen dominus dicit: Ignis exarsit ab ira mea et ardebit usque ad inferos deoraum. ad hoc flagellum emittit ut parcat. nec doluerunt. Dolor ergo in praecepto fingitur ei qui a malis operibus quasi praecepti uice dolore cohibetur. 202 . simul incendio et fetore perierunt. III: Super Sodomitua dominua ignem et sulphurem pluit. 148: QUOD EA QUAE CONDONAT DEUS ULTERIUS NON EXIGAT ET CONTRA. Propter eos qui ex flagello proficiunt dictum est: Qui fingia dolorem in praecepto. GREGORIUS LIB. castigatione crudeli. Et mittit auper eum et non paroit. Quibus tamen si consensum praebemus quamlibet culpam bis feriri non posse. PAULUS APOSTOLUS IN EPISTOLA AD ROMANOS: Sine paenitentia enim sunt dona et uocatio Dei. Cum uero eius uitam in peccato permanentem feriendo concludit. non attendunt: Et duplici contritione contere eos. De his uero quos damnant flagella. ut in incorrectis unum flagellum sit quod temporaliter incipit. Licet a /507/ quibusdam dici soleat illud quod scriptum est: Non iudicat Deus bis in id ipsum. ut aperte monstraretur quia ipse in terra fundamentum posuit qui a soliditate caelestis patriae alienus fuit. LOQUENTIS DE DIVITE INIQUO: Et uelut turbo rapiet eum de loco suo. Confusione ergo sicut diploide induti sunt qui iuxta reatus sui meritum et temporali et perpetua animaduersione feriuntur. et noluerunt accipere disciplinam. et sicut alias dicitur: Quem diligit Deus castigat. IDEM LIB. E contra autem de flagello damnationis per Ieremiam dominus dicit: Plaga inimici percussi te. audiuit dolorem. Quia dum flagellatur iniquus. non eosdem cruciatus patietur in morte quos passus est in uita etc. Nam quos praesentia mala non /506/ corrigunt ad sequentia perducunt. populum de terra Aegypti saluans. audire praeceptum noluit. Qui tamen hoc de iniquis dicunt. attriuisti eos. IDEM DIALOGORUM LIB.diceret: Induantur sicut diploide confusione sua. Solos quippe poena supplicio liberat quos immutat. Omnis ergo diuina percussio aut purgatio in nobis uitae praesentis est aut initium poenae sequentis. Peccatorem Deus quoties feriendo corrigit. quatinus eis qui omnino corrigi renuunt iam praesentium flagellorum percussio sequentium sit initium tormentorum. Primus Cain ciuitatem construxisse scribitur. Qui enim flagellum emittit ut parceret. non liberant. In hac namque uita dominus tanto magis studet ut parcat quanto magis exspectando flagellat. HIERONYMUS DAMASO: Sicuti ergo septima generatione Cain peccatum est dissolutum. quia eorum percussio hic coepta illic perficitur. Quantum ad praesentem et enim percussionem spectat. secundo eos qui non crediderunt perdidit. ad hoc emittit quandoque ne parcat. Q. redarguo et castigo. Locus peruersorum est temporalis uitae delectatio et carnis uoluptas. sicut ipse uoce angeli ad Iohannem ait: Ego quea amo. sed in aeternis suppliciis consummatur. flagellat omnem filium quam recipit. /508/ Q.

uerum etiam originalia quae in baptismo dimissa sunt. ITEM: Peccatum perpetrare crimen est. Paenitentia autem Dei mutatio est. nec absconderunt. id est malignis spiritibus. 149: QUOD GRAVIUS SIT APERTE PECCARE QUAM OCCULTE ET CONTRA. Semper reddet. 150: QUOD ADULTERIUM POST HAERESIM CAETERIS PECCATIS GRAVIUS SIT 203 . debebatur. ISIDORUS DE SUMMO BONO LIB. nec in originali peccato damnabitur. AUGUSTINUS LIB. peccatum praedicare clamor est. id est cum ipsis peccatis. apertissime dominus in euangelio docet de illo conseruo. Q. RABANUS: Tradidit eum tortoribus. qui cum misertus non fuisset. EX SERMONE AUGUSTINI DE VITA ET MORIBUS CLERICORUM. Malum est cadere a proposito sed peius est simulare propositum. quia conseruo suo debitum non dimisit. ubi fraterna caritas non est. consideremus quid esse soleat in hominibus opus paenitendi. Nolo habere hypocritas. /510/ Q. non eis aufero clericatum. CAP. est iussus exigi quod ei fuerat iam dimissum. quibus non sufficit Deus et ecclesia eius. et illud rursus exigimur quod nobis iam per paenitentiam dimissum /509/ fuisse gaudebamus. quid nisi in perditione cadet? Sed non in id quod remissum est recedit. II: Qui enim recedit a Christo et alienus a gratia finit hanc uitam. Ex quibus uidelicet dictis constat quia si hoc quod in nos delinquitur non dimittimus. II. II. de quo apostolus: Et clamor auferatur a uobis cum omni malitia. XXXI: Iurare Dei est illa prouidentia qua statuit non euellere statuta. De talibus Isaias ait: Et peccata sua quasi Sodoma praedicauerunt. non paenitere autem statuta non reuocare. HIERONYMUS SUPER EZECHIELEM LIB. I DE BAPTISMO: Redire dimissa peccata. in quo est et iniquitas et simulatio. EX LIBRO SENTENTIARUM PROSPERI: Simulata aequitas non est aequitas sed duplicatum peccatum. CAP. ut est illud: Iurauit Dominua et non paenitebit eum. PROPTER QUOD VOLUI Qui uolunt habere aliquid proprium. quae remissa sunt. semper cruciabitur in poenis pro omnibus peccatis suis. iussit eum dominus reddere quod dimiserat. quousque redderet uniuersum debitum. XX: Maioris culpae est manifeste quam occulte peccare. sed in homine cum dolore animi est. Procul dubio reperitur uoluntas mutandi. qui tamen propter extrema crimina ea morte afficietur quae ei propter illa. Dupliciter enim reus est qui aperte delinquit. Considerandum est quod dicit uniuersum debitum. GREGORIUS DIALOGORUM NOVISSIMO CAPITE: Seruus. VI: In comparatione duorum peccatorum leuius peccatum est aperte peccare quam simulare et fingere sanctitatem. maneant ubi uolunt. quia et agit et docet. quia non solum peccata quae post baptismum homo egit reputabuntur ei ad poenam. QUI SIC INCIPIT.AUGUSTINUS SUPER GENESIM: Cum legimus Deum dicentem paenitet me. RESPONSIONES PROSPERI AD RUFINUM CAP. ISIDORUS DE SUMMO BONO LIB.

Si fleueris. ITEM: Adulterii uenenum cunctis malis perniciosius est. ut deleas illa. ostendat. Lauant enim lacrimae delictum quod uoce pudor est confiteri. Lacrimas eius lego. quanto magis de uirgine consecrata? Q. inquit. quo fidem amiserat. ne per id ei non credatur ad confitendum quo usus fuerat ad negandum. Caetera uero peccata per se Deus in conscientia relaxat. qui curat ea. sed quia peccati ueteris et antiqui utilis sit indefessa confessio. Unde recte subiungitur: Confitemini alterutrum peocata uestra etc. non quod peccandum semper est ut semper sit confitendum. CLEMENS IN EPISTOLA I AD IACOBUM: Quid in omnibus peccatis est adulterio grauius? Secundum namque in poenis optinet locum quoniam quidem primum illi habent qui aberrant. BEDA IN HOMILIA DE X LEPROSIS: Si quis uel iudaica perfidia uel haeretica prauitate uel gentili superstitione uel fraterno schismate per Dei gratiam caruerit. sanguinem funderet prophetae quem Deo acceptum esse cognouerat. Rerodes metuebat Iohannem et libenter eum audiebat. quo peccauerat. EX DECRETIS CALIXTI PAPAE: Si infirmi in peccatis sint. GREGORIUS EUSEBIO ABBATI: Nullum quem conspicis delicta fletu delere. 151: QUOD SINE CONFESSIONE NON DIMITTANTUR PECCATA ET CONTRA. Unde dominus ait: Dic iniquitates tuas. Lacrimae semper totum produnt affectum. Lacrimae ergo uerecundiae consulunt et saluti. Si confunderis alicui dicere. Causam non dicunt. necesse est ad ecclesiam ueniat coloremque fidei uerum quem recepit.ET CONTRA. 204 . Don lioet. Inuenio et aliud cur tacuerit Petrus. Inuenio quod fleuerit. Si hoc de uxore hominis. cui districto Dei iudicio contigit ut propter appetitum adulterae quam detestandam sciebat. Quod defleri solet. dicito Deo. Sermo /512/ interdum non totum profert negotium. Neque enim sine confessione emendationis queunt dimitti. tibi eam uxorem habere. delentur. dimittuntur eis. MAXIMUS IN SERMONE II FERIAE PASCHAE: Petrus prorupit ad lacrimas. et haec presbyteris ecclesiae confessi fuerint ac perfecto corde ea relinquere atque emendare satagerint. quia nullum peccantem reuersum despicit qui peccatores sanguine suo redimere uenit. in conspectu diuinitatis dubites misericordiam consequi. Confitendum /511/ autem semper est. IOHANNES CHRYSOSTOMUS DE PSALMO L: Peccata tua dicito. AMBROSIUS IN LIBRO DE VIRGINIBUS: Causa illius passionis certe haec fuit. etiamsi sobrie uixerint. ut iustificeris. ablui potest. sed uicit amor mulieris. nihil uoce precatur. AUGUSTINUS LIB. quo fefellerat. BEDA: Audiuit Herodea tetrarcha famam Iesu etc. II DE PAENITENTIA: Non potest quisquam iustificari a peccato nisi fuerit ante peccatum confessus. Solet enim citius mereri indulgentiam quia uerecundius deprecatur. non inuenio quid dixerit. minusque illi peccatum maioris erat causa peccati. non solet excusari. ne tam cito ueniae postulatio per impudentiam plus offenderet quam impetraret. Veniam non postulant. et merentur. Et ideo Petrus iam non utitur sermone. et quod defendi non potest. HILARIUS IN PSALMO CXXXIV: Extra ueniam est qui peccatum cognoscit nec cognitum confitetur. ITEM: Qui quoniam noluit cohibere luxuriam ad homicidae reatum prolapsus est. et misericordiam consequuntur. satisfactionem non lego.

ut fiduciam habeamus in die iudicii. sine offensione uerecundiae. Non inuenio quid dixerit. 205 . Lacrimae ueniam non postulant. EX PROVERBIIS: Beatus homo qui semper est pauidus. EX EPISTOLA PAULI AD ROMANOS: Tu autem fide stas. VERITAS PER SEMETIPSAM: Nolite timere eos qui occidunt corpus. Quo maior culpa eo maiora quaerenda sunt suffragia. ut quietam et tranquillam uitam agamus in omni pietate et castitate. non potest iustificari. et merentur. sed accepistis spiritum adoptionis filiorum in quo clamamus: Abba. Maluit enim ipse suum peccatum accusare ut iustificaretur fatendo. EX PSALMO XXXIII: Timete dominum. domine Iesu. Negauit primo Petrus et non fleuit. gratiarum actiones pro omnibus hominibus. EX EPISTOLA I IOHANNIS: Deus caritas est. et nos sumus in hoc mundo. nam qui sine timore est. Noli altum sapere. In hoc perfecta est caritas nobiscum. pro regibus. et omnibus qui in sublimitate sunt constituti. Quid proderit uerba inuoluere si uideri uis denegasse? Et ideo Petrus non de industria respondisse sic inducitur. AMBROSIUS DE PAENITENTIA LIB. Q. quia sicut ille est. Respice. quam grauaretur negando. Et ueniae fletus consulunt et uerecundiae. sic precandum. sed timete eum qui potest et corpus et animam perdere in gehennam. quoniam non est inopia timentibus eum. Ante flendum est. singularis uitae aliquis debet orare pro eo qui peccauit in dominum. sed aperta confessio. I: Timor Dei expellit peccatum. corruet in malum. pater. quis /514/ orabit pro eo? Non scriptum est nullus. Timor non est in caritate. scriptum est: Si peccauerit homo in hominem. postulationes. Q. IDEM SUPRA: Quicumque enim spiritu Dei aguntur hi filii sunt Dei. et acceptum coram saluatore nostro Deo. non est perfectus in caritate. rimae sine horrore culpam loquuntur. ECCLESIASTICUS CAP. Qui autem times.AMBROSIUS SUPER LUCAM: Non enim sat est inuoluntate responsio confitentis Iesum. 153: QUOD SIT PRO OMNIBUS ORANDUM ET CONTRA. 152: QUOD TIMOR DEI IN SANCTIS PERSEVERET ET NON. Non enim accepistis spiritum seruitutis iterum in timore. omnes sancti eius. Et alibi: Quis sapiens. quia postea recordatus est et tamen fleuit. animae uero non habent quid faciant. quondam timor poenam habet. Bi autem in Deum peccauerit. sed perfecta caritas fores mittit timorem. qui omnes homines uult saluos fieri et ad agnitionem ueritatis uenire. Lauent lacrimae delictum quod uoce pudor est fiteri. ne tam cito ueniae petitio plus offenderet. et qui manes in caritate in Deo manes et Deus in eo. PAULUS APOSTOLUS IN EPISTOLA I AD TIMOTHEUM: Obsecro igitur primum omnium fieri obsecrationes. Lacrimas eius lego. orabunt pro eo. orationes. Inuenio cur tacuerit Petrus. I: Sed dicent. satisfactionem non lego. quia non respexerat dominus. qui uero mentis /513/ est durae. Iustus enim in primordio accusator est sui. Similiter accipiendum: quis orabit pro eo? hoc est. ut sciamus nostrum deflere peccatum. sed time. Hoc enim bonum est. et intelliget haec? Numquid nullus intelliget? Et quis fidelis dispensator et prudens quem constituet dominus etc. Doluit et fleuit quia errauit ut homo. sed quis. inuenio quod fleuerit.

uelut si quispiam pecuniam alicuius iniuste tollendam sciens. quod et nulli obest et prodest alicui. si pro leuioribus delictis Deum precetur. non de illo dico ut oret. qui lapidantium uestimenta seruabat. Non enim cuiusdam commoditas aut salus temporalis fidei praeferenda est. quae per gratiam Christi data est. Est peccatum ad mortem. Sed et peccatum ad mortem usque ad tempora mortis protractum diximus posse intelligi. BEDA SUPER EPISTOLAM IOHANNIS: Qui soit fratrem suum pecoare pecoatum non ad mortem. cum dominus etiam pro persecutoribus /515/ orare nos iubeat. nisi fateamur esse aliqua peccata in fratribus quae inimicorum persecutione grauiora sins. sed ad populum qui quorum peccatorum alium peccatorem debet exhibere. IDEM IN V PSALMO: Ne quis arbitretur perfectum et spiritalem hominem pro ista temporali uita. et tu eius errata pie intercedendo dilue. Qui natus est ex Deo non peccat peccatum. si quis forte uel ad istam uisibilem mortem non uult hominem perdere. confitere illi. nec occidat animam suam pro corpore alterius. uelut si nolens hominem ad mortem quaesitum prodere mentiatur. Peccatum autem non ad mortem est. Sed quo ordine haec alterutrum petitio sit celebranda pro peccatis. eius uenia frustra post mortem postulatur. Peccatum fratris ad mortem est. ITEM: Denique Paulus docet non deserendos eos qui peccatum ad mortem fecerint. quae sicut difficile uitantur sic etiam facile curantur. Sunt peccata ad mortem. paratus esse debet uerum occultare. Neque enim recte etiam testimonii ueritas pro cuiusquam temporali commodo ac salute corrumpitur. neque aduersus illam communem gratiam dimicabant. AUGUSTINUS DE MENDACIO: Sextum genus mendacii. qui Christi nomen audire non poterant. uidelicet ad mortem. 206 . in cuius morte (non> occiditur anima. Q. Loquitur autem de cotidianis leuibusque peccatis. induc presbyteros ecclesiae et ad examen illorum castigare. de qualibus dicit apostolus: quaniam qui talia agunt. nec quisquam in recte factis nostris tam male mouetur ut fiat etiam animo deterior longeque a pietate remotior. quod aliter solui non potest. Quapropter et dominus ait: Pater. non pro illo dico ut quis roget. Scimus quia omnis qui natus est ex Deo non peccat. inuidentiae facibus agitatur. petet et dabit ei uitam. ignosoe illis. ubi sit nescire /516/ se mentiatur. quod nulli obest et alicui prodest. cui satis est. Si igitur dictu uel cogitatu uel obliuione uel ignorantia forte deliquisti. ITEM: Nonne ipse Iohannes cognouerat Stephanum pro persecutoribus suis. regnum Dei non consequentur. ut neque prodat neque mentiatur. sicut exposuimus. Potest autem peccatum ad mortem peccatum usque ad mortem accipi. Neque septimo genere mentiendum est. ITEM: Non est mentiendum sexto genere. quia nondum Christo crediderant. Ostendit Iohannes esse quosdam fratres pro quibus non orare nobis praecipitur. cum post agnitionem Dei. Ad sempiternam uero salutem nullus ducendus est opitulante mendacio. Iacobus insinuat apertius dicens: Confitemini alterutrum peocata uestra et orate pro inuioem ut saluemini. non falsum dicere. quia scilicet peccatum quod in hac uita non corrigitur. quod et de omni crimine capitali et de illo specialiter potest intelligi quo uiolatur caritas. Sed quoniam aliud est mentiri. Porro si grauius quid admisisti. si quidem aliud est falsum dicere. si quis amorem a fratre non alienauerit sed officia fraternitatis debita per aliquam infirmitatem animi non exhibuerit. quisque oppugnat fraternitatem et aduersus ipsam gratiam qua reconciliatus est Deo. uade ad fratrem.ITEM: Est peccatum ad mortem. Nondum gratiae spiritus sancti participes facti. aliud est uerum tacere. quia nesotun quid faolunt. siue sua causa siue alterius debere mentiri. Non ad Moysen et Ieremiam loquebatur. grauiorum ueniam iustorum orationibus reseruandam putet. 154: QUOD NULLA DE CAUSA LICEAT MENTIRI ET CONTRA. aliud est uerum occultare. Septimum. pro quo rogare quempiam uetat. deprecatum? Cuius precationis effectum in apostolo uidemus.

207 . quia ille cui commendatus est gladius. At illa. /518/ Q. Manifestum est non esse culpandum aliquando uerum tacere. et nonnunquam falsitas utilis est. CXLV: Quod ait fratribus Ioseph: Nesciebatis. Nam interdum quisque incautus solet ex praecipitatione loqui mendacium. aut fallimus difficultate curationis aegrotum. XXX: Nonnunquam peius est mendacium meditari quam loqui. Apolloniam nomine. his exceptis quos Deus occidi iubet. HIERONYMUS IN IONA PROPHETA. quaeri solet. dentes primo ei omnes effoderunt. Neque enim qui se occidit. ut exitus docuit. quia non fallit. ioci causa esse dictum. ECCLESIASTICA HISTORIA LIB. Non autem ipse occidit qui ministerium debet iubenti. non ioco. et cessabit mare a uobis: Non est enim nostrum mortem arripere sed illatam libenter accipere. non cogitabat furentem posse repetere. LIB. ITEM: Non occides. ne uel se occidat uel alios. Unde et in persecutionibus non licet propria menu perire. quamquam hoc ipsum peccati genus facillime credimus relaxari. quia non est augurio homo qualis ego. quia retinet nonnullam beneuolentiam. ita ut perterrerentur ipsi crudelitatis auctores. 155: QUOD LICEAT HOMINI INFERRE SIBI MANUS ALIQUIBUS DE CAUSIS ET CONTRA. et promittit se redditurum cum ille qui commendauit poposcerit. XXXIV: Sed et admirandam uirginem longaeuae aetatis. aliud quam hominem occidit. An quia non serio sed ioco dictum est. absque ubi castitas periclitatur. donec ei sanitas restituatur. AUGUSTINUS QUAESTIONUM IN GENESI CAP. repente se e manibus eripuit impiorum atque in ignem sponte prosiluit. falsum autem dicere non inuenitur concessum sanctis. uerbi gratia. I: Restat de homine intelligamus quod dictum est: non occides. Nouit enim ille cui dicitur. ut nec uita cuiuslibet per eorum fallaciam defendatur nec suae animae noceant. congestis deinde lignis exstruxerunt rogum comminantes se uiuam eam incensuros nisi cum ipsis pariter impia uerba proferret. dum praestare salutem alienae carni nituntur. ISIDORUS DE SUMMO BONO LIB. Cum aut iocamur aut pro proximo mentimur. non deputantur mendacio. quod promptior inuenta est ad mortem femina quam persecutor ad poenam. Illud primum in iocando ideo non est perniciosum. ut rogum uidit esse succensum. si forte gladium suum repetat furens. Secundum autem ideo mitius est. CAP. Hoc ideo non habet duplex cor. quid sibi uelit. Oportet enim secundum apostoli doctrinam sermonem nostrum sale esse conditum. II. aut testimonium pro periclitante frustramur. Illud uero quod non habet duplex cor nec mendacium quidem dicendum est. Tollite me et mittite in mare. siue data lege pro tempore ad personam expressa iussione. sicut adminiculum gladius utenti. Neque alterum. tanquam. et perdet eos qui loquuntur mendaoium. VI. si cui gladius commendetur. CAP.ITEM: Duo sunt genera mendaciorum in quibus non magna culpa est. cum aut percussori de latente mentimur. sed tamen non sunt sine culpa. cum promittebat se redditurum poscenti. ergo neque te. HILARIUS IN PSALMO XIV: Est enim necessarium plerumque mendacium. cum corripuissent. Cum autem quae non sunt tamquam ioco dicuntur. meditari autem non potest nisi per studium. ITEM: Quia scriptum est: Os quod mentitur occidit animam. manifestum /517/ est non esse reddendum. Hoc quoque mendacii genus perfecti uiri summopere fuginnt. non est habendum mendacium? Mendacia enim a mendacibus serio aguntur. AUGUSTINUS DE CIVITATE DEI.

hominem occidit. quem de Caesaris benignitate omnia sperare praecepit? Cur non et illum secum coegit ad mortem? ITEM: Restat una causa de qua dicere coeperam. sub qua legitime constitutus est. immo nisi fecerit. quem ferunt lecto Platonis libro. quid moror in terris? Quin huc ad uos uenire propero? Non est ita. nec iniussu eius.ITEM: Quaeritur utrum pro iussu Dei sit habendum quod Iephte filiam. /519/ Nec Samson aliter excusatur quod se ipsum cum hostibus ruina domus oppressit. quod inexpliabile nefas est. cum sunt omnia deleta praeterita. quoniam haec est uita. cur auctor huius turpitudinis filio fuit. diuina persuaserit auctoritas nescio. inquiunt. quo perdere inbemur animam nostram. ne munus adsignatum a deo ipsi fugisse uideamini. pater sanctissime atque optime. Quare et tibi. ut Africanum audio dicere. ITEM: Si magno animo fieri putandum est. cum se id uouisset immolaturum Deo quod ei reuertenti de proelio uictori primitus occurrisset. MACROBIUS LIB. ex hominum uita migrandum est. qui per illum miracula faciebat. Quid enim si hoc fecerunt non humanitus deceptae sed diuinitus iussae. ITEM: Si turpe erat sub uictoria Caesaris uiuere. nulla ciuitatis suae lege reus est homicidii. Utrum enim ecclesiae aliquibus fide dignis testificationibus. inquam. cum sibi homo ingerit mortem. qui profecto id praecipue potissimunque fecisset uel etiam praecepisset. non quia solus id fecit sed quia uir doctus et probus habebatur. quae occurrit ei. Nisi enim cum deus istis te corporis custodiis liberauerit. tamen ualet. ITEM: Sed tamen illi praeter Lucretiam non facile reperiunt de cuius auctoritate praescribant. non ad id ualet. nec errantes sed obedientes? De Samson aliud nobis fas non est credere. si rationem diligentius consulas. ut earum memoriam sic honoret. Et fieri potest ut ita sit. Cum autem Deus iubet seque iubere sine ullis ambagibus intimat. ut interimat in se carnalem animae affectum. occidit. qui in F[r]edone definit homini non esse sua sponte moriendum. animi magnitudine fortassis mirandi. cum lauacro sanctae regenerationis abluti uniuersorum remissionem acceperint peccatorum. inquit ille. ut /520/ hortandi sint homines tunc se potius interimere. I DE SOMNIO SCIPIONIS: "Quaeso. quae ferre non potest uel duram sui corporis seueritatem uel stultam uulgi opinionem. sanctae feminae tempore persecutionis ut insectatores suae pudicitiae deuitarent. ubi quisque non ualendo tolerare uel quaeque aspera uel aliena peccata se ipse interemerit. De his nil temere audeo iudicare. ille potius Theobrotus in hac animi magnitudine reperitur. quin etiam prohibendum esse iudicasset. Publi. Quod si ita est iubente imperatore. Tunc enim tempus est cauendi omnia futura peccata. Quod tamen magne potius esse factum quam bene testis esse potuit Plato ipse quem legerat. nequaquam faciendum. in rapturum atque necaturum se fluuium proiecerunt eoque modo defunctae earumque martyria in catholica ecclesia ueneratione celeberrima frequentantur. nisi quod latenter spiritus hoc iusserat. scilicet ne in peccatum irruat uel blandiente uoluptate uel dolore saeuiente. ubi de immortalitate animae disputatum est. se praecipitem dedisse de muro atque ita de hac uita migrasse ad eam quam credidit esse meliorem. quis obedientiam in crimen uocet? quis obsequium pietatis accuset? Nam et miles cum obediens potestati. a quo ille est uobis datus. ut se quisque interimat. nisi ea mente qua immortalitatem animae uidit. huc tibi aditus patere non potest. nisi illum Catonem qui se Uticae occidit. Sed in eodem 208 . nec ipsa quidem animi magnitudo recte nominabitur. quanquam. et piis omnibus retinendus /521/ animus est in custodia corporis. Quam causam si uoluerimus admittere eo usque progressa perueniet. ITEM: Quicumque hoc in se ipsis perpetrauerunt. reus imperii deserti atque contempti. ITEM: O mentes amentes! quis est hic tantus non error sed furor? Sed quaedam." Haec secta et praeceptio Platonis est. Magis enim mens infirma deprehenditur. qua utile putatur ut se quisque interficiat. non sapientiae sanitate laudandi sunt. quanto magis inbente creatore! IDEM AD LAETUM: Sicut autem hoc praeceptum.

istis te corporis custodiis liberauerit. et nihil fiat inaniter. et in ipsis improbis. animalis I alteram. duas esse mortes. Haec Platonicae sectae semina altius Plotinus exsequitur. non absolutionem consequi sed reatum. AUGUSTINUS AD MACEDONIUM: Non enim bonus est quispiam timore poenae sed amore iustitiae. moribus correcto. incurrant. ITEM: Cum intercedimus sequuntur aliquando quae nolumus. talia uel grauiora committat. quia et plectendo et ignoscendo hoc solum bene agitur. inuocato Deo sanetur uoluntas. cuius tutela et prouidentia gubernamur. non est praecipitandus uitae finis. unde nunquam liberentur. Mori etiam dicitur. 156: QUOD NULLA DE CAUSA LICEAT CHRISTIANIS QUEMQUAM INTERFICERE ET CONTRA. ITEM: Nihil nocendi cupiditate fiat. in ueteri testamento seuerior legis uindicta feruebat nisi ut ostenderetur recte iniquis poenas constitutas. Nec hoc nunc repeto." Nec dicit quod. Nec ob aliud. Hoc quoque addidit nos esse in dominio dei. ita eum qui finem sibi domino necdum iubente quaesierit. aut remedium sit salutis quo peccatis parcatur et nostris. siue in pro peccatore damnando ipso qui nostra /523/ intercessione liberatur. sed huc uenire non poteris. Ergo. inquit. Sed huic ordinationi rerum humanarum contrariae non sunt intercessiones episcoporum. aut commendatio mansuetudinis. haec mala imputanda sunt nobis. Quod si tanta est peruersitas et impietas ut ei corrigendae nec 209 . /522/ quia spes sicut timor passio est. Tanto enim sunt intercedentium et parcentium beneficia gratiora quanto peccantium iustiora supplicia. Illam uero quam omnibus natura constituit. quod eis parcere noui testamenti indulgentia commonemur. ut opinor. Et sicut qui uitam mancipio extorquet alieno crimine non carebit. Cum constet. remunerationem animis illic esse tribuendam pro modo perfectionis ad quam in hac uita unaquaeque peruenit. ut et tuta sit inter improbos innocentia. Q. huc tibi aditus patere non potest. cum adhuc proficiendi esse possit accessio. nihil inhumaniter. si ista non essent. uel ipso per beneficium nostrum in melius commutato. qui iam perfecte purgatus est manum sibi debet inferre. sed ipsius quoque animalis. Hanc ergo mortem dicit Plato sapientibus appetendam. quarum unam natura. inquit. immo uero nec causa nec locus intercedendi ullus esset.tamen dialogo idem dicit mortem philosophantibus appetendam et ipsam philosophiam meditationem esse moriendi. cogi uel inferri uel accersiri uetat docens exspectandam esse naturam. nisi mors naturalis aduenerit. Homo enim moritur. dum formidato supplicio frenatur facultas. ut per eos qui parcunt ueritas praedicata non tantum timeatur uerum etiam diligatur. Ita formidabitur ultio cognitoris ut nec intercessoris religio contemnatur. alius male uiuendo pereat sibique hac impunitate proposita. ITEM: Et ideo non usque ad mortem protendenda est disciplina. cum intercedimus uobis. Non. quod superius dictum est. ingrata lenitati atque unus morti ereptus plurimos necet. quia profectum ulterius non requirit qui ad superna peruenit. quantum sapio. cum anima corpus relinquit solutum lege naturae. unam animae. Sed hoc ipso quo sibi celerem finem spe fruendae beatitudinis arcessit. ut sit cui prodesse possit. et hoc est quod Paulus filium spe uitae uerioris ad se uenire properantem prohibet ac repellit. emori non poteris. inquies. cum non sit ei causa remanendi. Sed Plato duas mortes hominum nouit. sed potius illa bona quae. ut uita hominum corrigatur. ut. Nihil autem esse inuito domino de his quae possidet ex eo loco in quo suum constituerat auferendum. uirtutes alteram praestant. ut uel immanius impunita grassetur audacia subdita cupiditati. duas asserit mortes. cum id facimus. "Nisi enim cum dominus. cum anima adhuc in corpore constituta corporeas illecebras philosophia docente contemnit et cupiditatum dulces insidias reliquasque omnes exuitur passiones. ne in aeternam. irretitur laqueis passionis. Pari autem constantia nec ueniens per naturam timenda est nec contra ordinem cogenda naturae. sed consulendi caritate. Verumtamen non inutiliter etiam metu legum humana coercetur audacia. hoc est hominis. id est commendatio mansuetudinis ad conciliandam dilectionem uerbo ueritatis et ut qui liberantur a temporali morte sic uiuant. intuemur et uolumus.

minister est domini. inde punietur nisi fecerit iussus. AUGUSTINUS DE LIBERO ARBITRIO: Si homicidium est hominem occidere. ITEM: Militi iubetur lege ut hostem necet. sicut adminiculum gladius utenti. 157: QUOD LICEAT HOMINEM OCCIDERE ET NON. hominem occiderit. lex eum occidit. Nam et miles hostem et iudex uel minister eius nocentem. reus imperii deserti atque contempti est. LIB. ut qui accipit gladium gladio pereat. quemadmodum cum minister indicis occidit eum quem lex iussit occidi. non tu. Nonne istas leges iniustas uel potius nullas dicere audebimus? Nam mihi lex esse non uidetur quae iusta non fuerit. ITEM: Miles cum obediens potestati. IDEM DE QUAESTIONIBUS NOVI ET VETERIS TESTAMENTI. HIERONYMUS SUPER ISAIAM. IDEM AD BONIFATIUM: Itaque hostem pugnantam necessitas perimat. 210 . IDEM IN LEVITICO. sub qua legitime constitutus est. ab imperatore poenas luit. Non autem ipse occidit qui ministerium debet iubenti. homicida est etiamsi eum quem occidit scit occidi a iudice debuisse. non uoluntas. I DE CIVITATE DEI: Non occides. dicit propterea. CAP. parricidas et periurantes non sinere uiuere. CAP. potest occidere aliquando sine peccato. ne iterum percuteret. Sicut rebellanti et resistenti uiolentia redditur ita uicto uel capto misericordia iam debetur. non mihi uidentur peccare cum hominem occidunt. /525/ IDEM LIB. IX: Quare ergo sententia data est. a qua caede si temperauerit. siue data lege pro tempore ad personam expressa iussione. IDEM IN EXODO. immo nisi fecerit. Quod si sua sponte atque auctoritate fecisset. nisi quia nulli licet excepto iudice gladio quemquam occidere? Apostolo autem Petro usque ad hoc permissum est. profecto. quod dolorem faceret. impios de terra perdere. adulteria punire. Hoc enim audiens.disciplina possit prodesse nec uenia. nulla ciuitatis suae lege reus est homicidii. IDEM SUPER IEREMIAM: Homicidas enim et sacrilegos et uenenarios punire non est effusio sanguinis sed legum ministerium. Itaque unde punitur si fecit iniussus. a bonis tamen intentione atque conscientia quam Deus cernit. et cui forte inuito atque imprudenti telum manu fugit. quia Christianis iam factis occidere non licet. CYPRIANUS IN NONO GENERE ABUSIONIS: Rex debet furta cohibere. XXVII: Israelitae furtum non fecerunt spoliando Aegyptios sed Deo iubenti ministerium praebuerunt. CAP LXXV: Cum homo iuste occiditur. V: Non crudelis est qui crudelem iugulat. si id sponte faciat. his exceptis quos Deus occidi iubet. siue seueritate siue lenitate non nisi officium dilectionis impletur. In misericordia enim positis lege iuris mundo crediti uti non licet aspere. /524/ Q. non quod occideret. IDEM IN EPISTOLA AD GALATAS: Qui malos percutit in eo quod mali sunt. crimen effusi sanguinis humani incidisset. et habet causam interfectionis ut occidat pessimos.

et partem quam inspicit iustam. militare /527/ utique non prohibuit. CAP. ITEM: Dictum est. et nos quid faciemus? responderet eis. nulli calumniam feceritis. Hoc crede mihi poenis omnibus grauius est. nec quadragesimali est tempore pro defensione tam sua quam patriae seu legum paternarum. non mihi placet consilium. Neminem concusseritis. /527/ Q. qui praeter peccatum quod originale traxerunt nullum insuper addiderunt. 211 . militiam istam deserite.IDEM AD PUBLICOLAM: De occidendis hominibus ne ab eis quisque occidatur. quia. neminem percutite. ibi dat palmam. IDEM CONTRA FAUSTUM: Siue Deo siue aliquo legitimo imperio inbente gerenda bella suscipiuntur a bonis. oratio aures pulset auctoris. et non ultores iniuriarum suarum sed salutis publicae defensores. non esse homicidas sed ministros legis. Ego autem multo grauiores quam gehennarum dico esse cruciatus remoueri et abiici ab illa gloria. Alioquin Iohannes. Nam si disciplina christiana omnia bella culparet. Si autem ineuitabilis urget opportunitas. prosternite neminem. Deus apertis caelis spectat. si fieri potest. Quibus proprium stipendium sufficere debere praecepit. Dictum est autem eis. ut licentiosis cupiditatibus domitis haec uitia perderentur quae iusto imperio uel extirpari uel puniri debuerunt. non ut correctionem hominum negligamus. Misericorditer enim. III: Iustum bellum est quod ex dicto geritur de rebus repetendis aut propulsandorum hostium causa. nisi forte sit miles aut publica functione. Nec puto ita acerba esse gehennae supplicia ut sunt illa quibus torquetur is quem arceri continget a conspectibus Christi. si gehenna tantummodo careant. IOHANNES CHRYSOSTOMUS DE REPARATIONE LAPSI: Excludi a bonis. XVIII. hoc potius militibus consilium salutis petentibus in euangelio daretur. AUGUSTINUS IN ENCHIRIDION: Mitissima sane omnium poena erit. respondit eis. sufficiat uobis stipendium uestrum. etiam bella gerentur a bonis. cum ad eum baptizandi milites uenirent dicentes. ISIDORUS ETYMOLOGIARUM LIB. ne nos uindicta delectet. ut abicerent arma seque militiae omnino subtraherent. bellorum procul dubio praeparationi parcendum. sufficiat uobis stipendium uestrum. Omnes ergo gehennae superat cruciatus carere bonis quibus in potestate habueras frui. accepta legitima potestate si eius congruit personae. NICOLAUS PAPA AD CONSULTA BULGARORUM: Si nulla urget necessitas. quae alieno malo animum pascit. tantum generat cruciatum et dolorem ut etiam si nulla extrinsecus poena torqueret. 158: QUOD POENA PARVULORUM NON BAPTIZATORUM MITISSIMA RESPECTU CAETERARUM POENARUM DAMNATORUM SIT ET CONTRA. hoc est solum quod superat et gehennam. arma abicite. et ipsa bella sine beneuolentia non gerentur. IDEM AD BONEFATIUM COMITEM: Utile tibi tuisque dabo consilium: arripe manibus arma. non solum quadragesimali sed omni tempore est a proeliis abstinendum. ut non pro se hoc faciat sed pro aliis et pro ciuitate. neminem concusseritis. quando pugnatur. quae praeparata sunt sanctis. nulli calumniam feceritis. Sed quia sciebat eos haec militando facere. ne resistamus malo. haec sola sufficeret. ne uidelicet Deum uideatur homo temptare si habet quod faciat et suae ac aliorum saluti consulere non procurat et sanctae religionis detrimenta non praecauet. IDEM AD MARCELLAM: Si terrena ista respublica praecepta christiana custodiat. ITEM: Nonnulli imperitorum putant sibi satis esse.

AMBROSIUS DE PAENITENTIA. EXPLICIT 212 . eo quod a corporea atque terrena ab illa speciosa ac pulchra diuinae cognitionis intentione defluxerit. LIB. II: Nihil autem est quod tam summi doloris sit quam si unusquisque positus sub captiuitate peccati. recordetur unde lapsus sit atque unde cecidit.

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->