METODI EEIKASNOG RJESAVANJA PROBLEMA

ZAOSTALIH PREDMETA
U OKVIRU PROJEKTA
,,JACANJE EEIKASNOSTI SUDSTVA U CRNOJ GORI'
METODI EEIKASNOG RJESAVANJA PROBLEMA
ZAOSTALIH PREDMETA
Okrugli sto, Podgorica, 14. april 2003.
u okviru projekta ,,Jacanje efikasnosti sudstva u Crnoj Gori'
I:davac
Centar za obuku sudija Republike Crne Gore
Stara varos 7, ulaz III/1, 81 000 Podgorica
Tel/fax: 081 622 704
coscgcg.yu
www.coscg.org
Priredile
mr Tea Gorjanc Prelevic i Ana Spasic
Tira:
600
Priprema i stampa
Dosije, Beograd
Izdavanje ove publikacije pomogao je Savjet Evrope
METODI EEIKASNOG
RJESAVANJA PROBLEMA
ZAOSTALIH PREDMETA
U OKVIRU PROJEKTA
,,JACANJE EEIKASNOSTI SUDSTVA U CRNOJ GORI'
Podgorica
jun 2003.
Metodi efikasnog rjesavanja problema zaostalih predmeta
Sadrzaj
SADRZAJ
1) Uvod, Tea Gorjanc Prelevic, izvrsna direktorka
centra za obuku sudija . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
2) Ucesnici Okruglog stola . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
3) Po:dravna rifec, Stefano Valenti, Direktorat za
ljudska prava Savjeta Evrope . . . . . . . . . . . . . . 15
4) Uvodna rifec, Branka Lakocevic, zamjenica Ministra
pravde Republike Crne Gore . . . . . . . . . . . . . . 17
5) Koncept neodgovarafuce du:ine postupka prema
Evropskof konvencifi o lfudskim pravima,
Nula Mol (Nuala Mole), ekspert Savjeta Evrope,
direktorka AIRE centra, London . . . . . . . . . . . . 25
6) Prilog :a ra:mislfanfe o racionalnifem
i efikasnifem pravosudu, Zoran Pazin,
sudija Osnovnog suda u Podgorici . . . . . . . . . . . 37
7) Profekat ,,Nedelfa poravnanfa' i iskustva
Okru:nog suda u Beogradu, Vida Petrovic Skero,
sudija Vrhovnog suda Srbije . . . . . . . . . . . . . . . 53
8) Iskustva Drugog opstinskog suda u Beogradu,
Gordana Mihajlovic, predsjednica Drugog
opstinskog suda u Beogradu . . . . . . . . . . . . . . . 57
8) Profekat ,,Medifacifa' i druga iskustva
Okru:nog suda i: Lfublfane, Ales Zalar,
predsjednik Okruznog suda iz Ljubljane . . . . . . . . 63
9) Nafbolfa praksa u okviru Savfeta Evrope (Sudski
sistem Republike Irske), Liz Donovan, ekspert Savjeta
Evrope, Ministarstvo pravde Republike Irske . . . . . 73
5
9) Diskusifa. Radule Kojovic,
sudija Vrhovnog suda Crne Gore . . . . . . . . . . . 83
10) Diskusifa. Milan Radovic, predsjednik Viseg suda
u Podgorici . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85
11) Diskusifa. Dragoje Jovic, predsjednik Osnovnog
suda u Ulcinju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87
12) Zaklfucci
(Gianluca Esposito, Direktorat za pravna pitanja
Savjeta Evrope i Tea Gorjanc Prelevic, Centar za
obuku sudija RCG): Preporuke :a rfesavanfe
problema u sto kracem roku i preporuke na du:i
rok :a facanfe efikasnosti sudstva . . . . . . . . . . . . 91
13) Istra:ivanfe. O brofu sudifa u odnosu na brof
stanovnika u dr:avama Evrope,
Centar za obuku sudija RCG . . . . . . . . . . . . . . 97
14) Dodatak Preporuke Savfeta Evrope. . . . . . . . . . 101
Rezolucija br. 1 ,,Izvrsavanje pravde u XXI vijeku' . . . 103
Preporuka br. R 81 (7) Komiteta ministara drzavama
clanicama o mjerama koje omogucavaju pristup sudu . 108
Preporuka br. R 98 (1) Komiteta ministara drzavama
clanicama o porodicnoj medijaciji . . . . . . . . . . . . 113
Preporuka Rec (2002) 10 Komiteta ministara drzavama
clanicama o medijaciji u gradanskim stvarima . . . . . 119
Preporuka br. R (84) 5 Komiteta ministara drzavama
clanicama o nacelima gradanskog postupka za
unapredenje ostvarivanja pravde . . . . . . . . . . . . . 125
Preporuka br. R (95) 5 Komiteta ministara drzavama
clanicama o uvodenju i unapredivanju zalbenih
postupaka u gradanskim i privrednim predmetima . . . 131
Preporuka br. R (87) 18 Komiteta ministara
drzavama clanicama u vezi sa pojednostavljivanjem
krivicne pravde . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
6
Preporuka br. R (99) 19 Komiteta ministara drzavama
clanicama o medijaciji u krivicnim stvarima . . . . . . 151
Preporuka Rec (2001) 9 Komiteta ministara drzavama
clanicama o alternativama za rjesavanje sporova
izmedu organa uprave i privatnih lica . . . . . . . . . 157
Preporuka br. R (86) 12 Komiteta ministara drzavama
clanicama o mjerama za sprecavanje i smanjivanje
opterecenja sudova . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163
Sadr:af
7
UVOD
Okrugli sto o metodama efikasnog rjesavanja problema
zaostalih predmeta oganizovao je Centar za obuku sudija Re-
publike Crne Gore uz pomoc Savjeta Evrope, a na inicijativu
sudije Osnovnog suda u Podgorici, Zorana Pazina.
Zahvaljujuci ovoj inicijativi i saradnji kolega iz Savjeta
Evrope, razvili smo predlog projekta Jacanfe efikasnosti sudstva
u Crnof Gori, koji obuhvata dalje razmatranje preporuka Okru-
glog stola, koje objavljujemo u ovoj publikaciji, odabir odgo-
varajucih rjesenja za Crnu Goru, i na kraju, njihovu primjenu
u crnogorskim sudovima.
Nastojali smo da u raspravu o rjesavanju problema zaostalih
predmeta ukljucimo sve predsjednike sudova u Crnoj Gori,
odnosno predsjednike gradanskih odjeljenja, kao osobe koje
nose i najvecu odgovornost za organizaciju rada suda i postu-
panje sudija. Obezbijedili smo i predstavljanje projekta Nedelfa
poravnanfa, izvedenog na inicijativu Vrhovnog suda Republike
Srbije, kao i primjere prakse Okruznog suda u Beogradu i
Drugog opstinskog suda u Beogradu. Od inostranih strucnjaka
nastojali smo da dobijemo prikaz standarda Savjeta Evrope u
oblasti azurnog dijeljenja pravde, kao i primjere najbolje prakse
organizacije pravosuda i sudija u tom smjeru.
Ova publikacija svjedoci koliko smo u ovim namjerama
uspjeli.
U ime Centra za obuku sudija zahvaljujem se nasim gostima
na njihovim iscrpnim izlaganjima usmjerenim prevashodno ka
prakticnom rjesavanju problema, koja ce, vjerujem, posluziti kao
inspiracija mnogima, nadam se i izvan granica Crne Gore.
9
Takode, zahvaljujem i svima koji su svojim ucescem u raspravi
na Okruglom stolu doprinijeli primjeni i razvoju projekta Jacanfe
efikasnosti sudstva u Crnof Gori. Nadam se da ce se svi ovi
pojedinacni doprinosi, kao i preporuke Komiteta ministara Sav-
jeta Evrope koje smo preveli i objavili u ovom izdanju, ubrzo
odraziti na nova organizaciona rjesenja u sudovima i kvalitet
njihovog rada, a na zadovoljstvo zainteresovane javnosti i samih
sudija.
Podgorica, juna 2003. godine
mr Tea Gorjanc Prelevic,
i:vrsni direktor Centra :a obuku sudifa RCG
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
10
UCESNICI
OKRUGLOG STOLA
Branka Lakocevic
SPISAK UCESNIKA
Okruglog stola o metodima efikasnog rjesavanja
problema zaostalih predmeta
Predstavnici sudova
1. VRHOVNI SUD RCG, sudija Radule Kojovic
2. VRHOVNI SUD RCG, sudija Vesna Begovic
3. VISI SUD PODGORICA, predsjednik Milan Radovic
4. VISI SUD BIJELO POLJE, predsjednik dr Vukoman
Golubovic
5. PRIVREDNI SUD PODGORICA, sudija Marija Marin-
kovic
6. PRIVREDNI SUD BIJELO POLJE, predsjednik Grad.
odjeljenja Radule Piper
7. OSNOVNI SUD PODGORICA, sudija Dragica Vukovic
8. OSNOVNI SUD PODGORICA, predsjednik Grad. odje-
ljenja Snezana Aleksic
9. OSNOVNI SUD NIKSIC, predsjednik Rade Perisic
10. OSNOVNI SUD BERANE, predsjednik Dragan Dasic
11. OSNOVNI SUD ULCINJ, predsjednik Dragoje Jovic
12. OSNOVNI SUD DANILOVGRAD, predsjednik Ratko
Cupic
13. OSNOVNI SUD BAR, v.d. predsjednika Sonja Mazibrada
14. OSNOVNI SUD CETINJE, sudija Nebojsa Markovic
15. OSNOVNI SUD CETINJE, sudija Vesna Pavisic
13
16. OSNOVNI SUD ZABLJAK, predsjednik Mihailo
Andelic
17. OSNOVNI SUD ROZAJE, predsjednik Zahit Camic
18. OSNOVNI SUD HERCEG NOVI, sudija Mladen Ivanovic
Ostali
19. Branka Lakocevic, pomocnik Ministra pravde
20. Gianluca Esposito, predstavnik Direktorata za pravna pi-
tanja Savjeta Evrope
21. Stefano Valenti, predstavnik Direktorata za ljudska prava
Savjeta Evrope
22. Vida Petrovic Skero, sudija Vrhovnog suda Srbije
23. Ales Zalar, predsjednik Okruznog suda u Ljubljani
24. Gordana Mihajlovic, predsjednica Drugog opstinskog su-
da u Beogradu
25. Nula Mol, ekspert Savjeta Evrope
26. Liz Donovan, ekspert Savjeta Evrope
27. Tamara Srzentic, predstavnik Eondacije Institut za otvo-
reno drustvo predstavnistvo Crna Gora
28. Maja Velimirovic, predstavnik OEBS-a
29. mr Vesna Ratkovic, predstavnik USAID-a
30. Ana Zec, kancelarija Savjeta Evrope u Podgorici
31. mr Tea Gorjanc Prelevic, izvrsni direktor Centra
32. Ana Spasic, sekretar Centra
33. mr Milica Kadic Akovic, prevodilac
34. Vesna Bulatovic, prevodilac
35. Ivan Todorovic, novinar ,,Vijesti'
36. Aleksandra Zivanovic, novinar ,,Pobjede'
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
14
Stefano Valenti,
predstavnik Generalnog direktorata :a lfudska
prava Savfeta Evrope
POZDRAVNA RIJEC
Dame i gospodo,
u ime direktora Generalnog direktorata za ljudska prava i
Generalnog direktorata pravnih poslova Savjeta Evrope, moj
kolega Danluka Espozito i ja zelimo da zahvalimo Centru za
obuku sudija Crne Gore na njihovoj inicijativi da se organizuje
ovaj Okrugli sto.
Nije slucajnost da je jedan od prvih dogadaja uprilicenih u
Crnoj Gori poslije pristupanja drzavne zajednice Srbije i Crne
Gore Savjetu Evrope i potpisivanja Evropske konvencije o
ljudskim pravima 3. aprila 2003, usmjeren ka pronalazenju
prakticnih nacina pristupanja problemu zaostalih predmeta u
crnogorskim sudovima. Ocigledno je da metodi efikasnog
rjesavanja predmeta u radu sudova u Crnoj Gori moraju uzeti
u obzir postovanje prava na pravicno sudenje koje stiti Evropska
konvencija o ljudskim pravima, ukljucujuci i koncept ,,razum-
nog roka' koji je razvijen u praksi Evropskog suda za ljudska
prava.
Savjet Evrope je veoma zadovoljan pruzenom prilikom da
u finansijskom smislu pomogne ovaj dogadaj i, takode, da
putem svojih strucnjaka ucestvuje u raspravi i predlozi odgova-
rajuca rjesenja ovog pitanja, koja su vazna za zastitu ljudskih
prava i jacanje efikasnosti sudstva u Crnoj Gori.
Nasu podrsku ovom dogadaju treba takode vidjeti kao jedan
od konkretnih nacina pomoci Ministarstvu pravde i pravosudu
Crne Gore u daljem uskladivanju zakona i prakse sa standardi-
15
ma Savjeta Evrope u ovoj vaznoj oblasti. Takode, Savjet Evrope
je spreman da nastavi svoju pomoc crnogorskim vlastima u
obezbjedivanju primjene preporuka koje ce proisteci iz ovog
susreta.
U tom smislu se nadam da ce razmjena misljenja izmedu
nadleznih za donosenje odluka u ovoj oblasti na drzavnom
nivou (posebno imam u vidu sluzbenike Vlade, clanove Skupsti-
ne, sudije i tuzioce) i drugih ucesnika, ukljucujuci strucnjake
Savjeta Evrope, doprinjeti jasnom definisanju mogucih rjesenja
teskoca sa kojima se susrijecu sudovi prilikom rjesavanja zao-
stalih predmeta.
U istom kontekstu, zelio bih da cestitam organizatoru na
ideji da prilozi danasnjoj diskusiji, kao i zakljucci i predlozi
zasluzuju da budu objavljeni i tako sto prije postanu dostupni
i van kruga ucesnika ovog susreta.
Sada je vec vrijeme da zavrsim moje uvodno obracanje i
predam rijec drugima, ponovo zeleci svaki uspjeh ovom Okru-
glom stolu.
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
16
Branka Lakocevic,
:amfenica Ministra pravde RCG
UVODNA RIJEC
Dame i gospodo,
zelim prvo sve prisutne da pozdravim u ime gospodina
Zeljka Sturanovica, Ministra pravde u Vladi Republike Crne
Gore, koji nam je pozelio dobar i uspjesan rad na danasnjem
Okruglom stolu i izrazio svoje zaljenje sto nije mogao prisu-
stvovati danasnjoj raspravi.
Efikasno pravosude je od strateske vaznosti za ostvarenje
interesa Republike Crne Gore u procesu demokratizacije i pri-
druzivanja Evropskoj uniji. Postizanje njegove efikasnosti, sa-
mostalnosti i nezavisnosti na osnovu medunarodnih standarda
je osnovni cilj koji treba ostvariti reformom pravosudnog sistema.
Reforma u svim oblastima predstavlja jedan dugotrajan
proces kojem treba da predhode odredeni uslovi. Reforma pra-
vosudnog sistema podrazumijeva takode postojanje uslova
drustvenog i politickog karaktera, kao i odredenih pravnih pre-
duslova.
Treba istaci da reforma pravosudnog sistema nije cilj sama
po sebi. Potrebno je olaksati zivot i rad gradana i drugih
subjekata i omoguciti sto lakse ostvarivanje njihovih prava u
kontaktima sa pravosudnim organima, a posebno sa sudovima.
Takode se mora istaci da pravosudni sistem predstavlja veoma
sirok pojam koji pored sudstva obuhvata i tuzioce, prekrsaje,
izvrsenje krivicnih sankcija, kao i advokaturu, kao posebne
oblasti. Izraz reforma pravosudnog sistema znaci, prije svega,
organizovano i sinhronizovano uvodenje promjena u svim ovim
ovim oblastima, i to promjena vezanih kako za one koji rade u
17
pravosudu tako i za one kojima je rad pravosudnih organa
namijenjen, i tu se radi ne samo o prihvatanju promjena, vec i
o njihovom iniciranju.
S toga, kljucni ciljevi reforme upucuju na:
a) povecanje efikasnosti rada pravosudnih organa, povecanje
pristupacnosti ovih organa gradanima radi ostvarivanja njihovih
prava, jacanje principa pravde i pravicnosti, kao i smanjenje
zaostataka, a sto treba da se ostvari kroz iznalazenje optimalnih
mjera za unapredenje efikasnosti pravosuda, cuvajuci istovre-
meno njegovu nepristrasnost. Naime, Evropskom konvencijom
o ljudskim pravima, clanom 6, odredeno je da svako ima pravo
na pravicno i javno sudenje u razumnom roku pred nezavisnim
i nepristrasnim sudom ustanovljenim zakonom. Ova odredba
sadrzi ideal da efikasnost i pravicnost idu zajedno. Ako pravo-
sude treba da bude brzo, a istovremeno i pravicno, ono mora
da bude efikasno.
b) pojednostavljenje postupka u svim slucajevima gdje je to
moguce u cilju pronalazenja rjesenja za efikasniji postupak
kojim bi se: ogranicio broj pretresa, odnosno rasprava i ubrzalo
rjesenje spora, izricale sankcije za zloupotrebu postupka, preis-
pitala uloga i ucesce stranaka u postupku, ogranicila upotreba
pravnih ljekova, odluke donosile u sto kracem roku i dr.
c) afirmaciju vansudskog nacina rjesavanja spora (razni
vidovi medijacije) u cilju rasterecenja pravosuda i posebno
ukljucivanja gradana kao nosilaca takvog rjesavanja sporova.
Medijacija u svijetu nije nova, odavno je potvrdena u praksi. U
zemljama u kojima je sudstvo na visokom nivou vecina sporova
rjesava se upravo medijacijom. To je mogucnost da se veliki
broj starih, nerijesenih predmeta koji opterecuju pravosude i
cine ga neefikasnim, i pored izuzetnog zalaganja sudija, rijesi.
Posebno valja istaci jednu prednost medijacije, odnosno alter-
nativnog nacina rjesavanja spora, koja se sastoji u rjesavanju
predmeta u nafkracem roku, pri cemu treba posebno istaci da
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
18
ovaj nacin rjesavanja spora ima istu pravnu snagu kao porav-
nanje zakljuceno u sudskom postupku i da u svakoj fazi pos-
tupka medijacije stranka moze odustati i nastaviti sudski pos-
tupak ako je bio zapocet, a u suprotnom moze pokrenuti sudski
postupak.
Jedan od nacina smanjenja broja predmeta, odnosno raste-
recenja sudova odredenog broja predmeta je uvodenje instituta
javnog biljeznika koji nije postojao u pravnom sistemu poslije-
ratne Jugoslavije. Gledajuci uporedno pravna iskustva ovaj in-
stitut postoji u mnogim pravnim sistemima (u svih 15 zemalja
Evropske Unije, nekim istocnoevropskim zemljama i bivsim
zemljama SERJ, kao i nekim vanevropskim zemljama). Potreba
uvodenja ove institucije kod nas je narocito izrazena zbog
opstepoznate preopterecenosti sudova, koja neminovno dovodi
do neazurnosti a time i do sporog ostvarivanja zastite prava i
interesa pravnih subjekata. Cilj uvodenja javnog biljeznika je i
prevencija buducih mogucih sudskih sporova. Potreba uvodenja
ovog instituta u nas pravni sistem zapravo iziskuje ne samo
priblizavanje pravnim tokovima, vec i ubrzanje pravnog prome-
ta sa drugim zemljama.
d) promjenu pravosudnog sistema u pravcu implementacije,
u sto vecoj mjeri, mehanizama i standarda za promociju i zastitu
ljudskih prava i sloboda, radi harmonizacije sa pravom Evrop-
ske unije i pravom drugih medunarodnih organizacija.
Mnogi aspekti reforme nijesu moguci bez moderne infor-
macione tehnologije. Uvodenje pravosudnog informacionog si-
stema potrebno je za racionalizaciju svih postupaka, te obezbjediva-
nje boljeg pristupa i koriscenja kvalitetnih informacija i infor-
macionih baza podataka. U tom cilju potrebno je edukovati sto
vise zaposlenih u pravosudu. Takode je potrebno omoguciti da
se sve vise dokumenata mogu podnositi i izdavati elektronskim
putem.
Branka Lakocevic
19
Buduci da, na osnovu Ustavne povelje, Republika Crna
Gora stice puni pravosudni kapacitet, Ministarstvo pravde pris-
tupilo je, pored vec planiranih normativnih aktivnosti, a imajuci
u vidu rokove predvidene Poveljom, i pripremi zakona koji su
do sada bili u nadleznosti federacije, i to:
• Krivicnog zakonika RCG;
• Zakona o krivicnom postupku;
• Zakona o parnicnom postupku;
• Zakona o izvrsnom postupku.
Pored rada na ovim zakonima, Ministarstvo pravde je for-
miralo radne grupe i za izradu teksta Izmjena i dopuna Zakona
o izvrsenju krivicnih sankcija i Zakona o Drzavnom tuziocu, a
programom rada Vlade odredeno je da i Zakon o javnim nota-
rima treba izraditi do kraja ove godine.
Pri izradi ovih zakona vodice se racuna o uporednim isku-
stvima, implementaciji medunarodnih standarda i uskladivanju
sa pravom Evropske Unije, kao i o do sada uocenim nedosta-
cima u praksi, a sve u cilju donosenja propisa koji bi pravosude
ucinili efikasnijim.
Aktivnosti Ministarstva pravde, pored ralizacije navedenog
normativnog dijela, krecu se i u pravcu implementacije Zakona
o sudovima, pri cemu posebno isticemo da je uradena radna
verzija Sudskog poslovnika koja je dostavljena Sudskom savje-
tu, cije se misljenje ceka kako bi navedeni tekst bio donijet.
Obzirom da su u dosadasnjim aktivnostima Ministarstva
pravde na reformi pravosudnog sistema, posebno u izradi zako-
na, ucestvovali predstavnici pravosudnih organa, medunarodnih
organizacija i nevladinog sektora, koji su dali znacajan doprinos,
nadamo se da ce ovakva saradnja i u realizaciji ovog projekta
doprinjeti racionalnijem i efikasnijem pravosudu.
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
20
Posebno napominjem da je Centar za obuku sudija, iako
radi tek oko dvije godine, pokazao dobre rezultate, radi cega ce
Ministarstvo pravde nastaviti da ga podrzava u realizaciji pla-
niranih projekata.
Reforma se dalje moze sprovoditi uvodenjem novih metoda
i tehnika rada, informatizacijom i uvodenjem novih standarda i
pravila rada svih zaposlenih:
organizovanjem sluzbe pravne pomoci i stvaranjem mo-
gucnosti pristupa svih kategorija gradana, smanjenjem
slozenosti, trajanja i troskova postupka u skladu sa meduna-
rodnim standardima.
kreiranjem neophodnosti da sav strucni kadar, ukljucen
u sudski postupak, radi na istom cilju tj. na postizanju
efikasnog i pravicnog funkcionisanja pravosuda. Naime,
potrebno je preduzeti specijalne mjere kako bi se po-
vecala efikasnost postupanja, sto bi podrazumjevalo bo-
lju distribuciju predmeta, veci broj pomocnika koji bi
ucestvovali pri izradi i pripremanju svih odluka, pojed-
nostavljivanje izrade odluka, izbor iskusnijih pravnika za
sudije i dr.
obezbjedenjem boljeg upravljanja u pravosudu i po-
boljsanjem polozaja posebno strucnog kadra. U odnosu
na ovaj segment potrebno je obezbijediti jedinstvenu
politiku zaposljavanja i finansiranja.
iskoriscavanjem mogucnosti koje pruza pravosudni in-
formacioni sistem.
ostvarivanjem programa pravne saradnje. Ovakvi prog-
rami imaju za cilj da pomognu drzavama clanicama u
sprovodenju svojih institucionalnih, zakonodavnih i dru-
gih reformi (u skladu sa osnovnim principima vladavine
prava), i sastoje se iz rada sa drzavnim organima, a u
cilju postizanja sto bolje izrade i uvodenja pravne nor-
Branka Lakocevic
21
mative i operativnog okvira koji je prilagoden speci-
ficnim potrebama i karakteristikama drzava.
Takode, treba naglasiti da je strategija dugorocno opredje-
ljenje i da je potrebno imati jedinstvenu koordinaciju i pravilno
usmjeravanje aktivnosti, a sto predstavlja znacajan doprinos
uspjesnoj realizaciji reformi. Dobra koordinacija sprecava dup-
liranje rada i donosenje razlicitih rjesenja. U tom cilju obrazo-
van je i Savjet za reformu pravosuda, a posebne komisije u
okviru Ministarstva pravde koordinirace rad svih radnih grupa
za izradu zakona i podzakonskih akata.
Prije pocetka reforme konstatovano je da su mnoge od
navedenih pretpostavki za uspjesnu reformu ispunjene, odnosno
da pravosudni sistem ispunjava uslove za buduce normativne
aktivnosti koje ce biti prevashodno usmjerene na dogradnju
postojeceg organizacionog i pravnog sistema i njegovo us-
kladivanje sa standardima i propisima najvaznijih medunarodnih
organizacija (Evropske unije, Ujedinjenih nacija i dr.). U manjoj
mjeri, cilj reformskih aktivnosti ce biti izgradivanje sistema iz
osnova, obzirom da su postojeci propisi u ovoj oblasti, posebno
organizacioni zakoni, uglavnom postavljeni na savremenim os-
novama. Medutim, potrebna je dalja harmonizacija tih propisa
sa propisima i standardima Evropske unije i drugih medunarod-
nih organizacija.
Posebno treba jos jednom istaci da je usvajanjem Ustavne
povelje Crna Gora dobila puni pravosudni kapacitet i da je
neophodno u sto kracem roku, donijeti prvenstveno procesne
zakone, kao i druge propise koji su do sada bili u nadleznosti
federacije, odnosno usmjeriti aktivnosti na normativnu djelat-
nost i institucionalnu organizovanost.
Potrebno je, dakle, pripremiti kvalitetne i jasne podzakonske
propise i mjere, razviti institucionalne mehanizme i narocitu
paznju posvetiti osposobljavanju i edukaciji zaposlenih u pra-
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
22
vosudnim organima po pitanju rada i dosljedne implementacije
propisa.
Podizanje nivoa pravosudnog sistema predstavlja uslov za
integracije na evroatlantskom, evropskom i regionalnom planu,
obzirom da pravosudni organi moraju biti razvijeni do mjere
koja obezbjeduje uspjesno sprovodenje pravnih propisa Evrop-
ske unije, odnosno propisa drugih nivoa integracija, a to pod-
razumijeva i sposobnost potpune primjene vlastitih propisa.
Branka Lakocevic
23
Nula Mol
Nula Mol,
strucnfak Savfeta Evrope,
direktorka AIRE centra i: Londona
KONCEPT NEODGOVARAJUCEG
TRAJANJA SUDSKIH POSTUPAKA
PREMA EVROPSKOJ KONVENCIJI O
LJUDSKIM PRAVIMA
1. Uvod
Odgovarajuci clanovi Evropske konvencije o ljudskim pra-
vima (Konvencije):
Clan 1
Visoke strane potpisnice Konvencije osigurace svakom licu
u nadleznosti njihovih organa, prava i slobode definisane u
Dijelu 1 ove Konvencije.
Clan 5 (3)
Svako uhapseno ili pritvoreno lice, u skladu sa odredbama
stava 1(c) ovog clana, bez odlaganja ce se izvesti pred sudiju
ili drugo lice ovlasceno da vrsi sudsku vlast, i bice mu omo-
guceno sudenje u razumnom roku ili pustanje na slobodu do
sudenja. Pustanje na slobodu moze biti uslovljeno garancijama
da ce se lice kasnije pojaviti pred sudom.
Clan 6 (1)
U ostvarivanju svojih gradanskih prava i duznosti ili u
slucaju krivicnog gonjenja, svako ima pravo na pravicno i javno
25
sudenje u razumnom roku pred nezavisnim i nepristrasnim
sudom osnovanim zakonom...
Clan 13 Pravo na pravni lifek
Svako cija su prava i slobode, ustanovljena u ovoj Konven-
ciji, povrijedena, ima pravo na podnosenje pravnog lijeka naci-
onalnim vlastima tvrdeci da je povreda ucinjena od strane osoba
kojima su povjerena javna ovlascenja.
2. Znacaj nacela supsidijarnosti
Clan 1 Konvencije utvrduje pozitivnu obavezu drzava da
preduzmu sve neophodne mjere radi obezbjedenja djelotvorne
primjene prava iz Konvencije na nacionalnom nivou. Garancija
koju pruza mogucnost podnosenja tuzbe Evropskom sudu za
ljudska prava predstavlja odredenu sigurnost i zastitu za poje-
dinca u slucajevima kada drzava ucini propust u ostvarivanju
svojih obaveza.
3. Pitanja potpisivanja i ratifikacije Konvencije
Iako drzava ne moze biti obavezana uslovima ugovora sve
dok ga ne ratifikuje, clan 18 Becke konvencije o ugovornom
pravu zahtijeva da se drzava koja je potpisala ugovor uzdrzi od
preduzimanja bilo kakvih koraka kojima se povrjeduje predmet
ugovora. Srbija i Crna Gora potpisale su Evropsku konvenciju
o ljudskim pravima 3. aprila 2003. godine. One vec SADA
moraju preduzimati korake kojima ce se osigurati postovanje
zahtjeva Konvencije u trenutku njene ratifikacije, 2004. godine.
Nakon ratifikacije nezadovoljna lica imace pravo da podno-
se svoje tuzbe Evropskom sudu za ljudska prava u vezi neod-
govarajuceg trajanja postupaka, i Srbija i Crna Gora ce tada biti
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
26
odgovorne pred Sudom za sva krsenja Konvencije koja su se
dogodila poslije ratifikacije.
3.1 Pitanfe datuma ratifikacife
Postoje tri vrste predstavki (tuzbi) u vezi duzine trajanja
postupaka koje se podnose Sudu:
a) o dugotrajnim postupcima zapocetim i okoncanim prije
ratifikacije Konvencije;
b) o dugotrajnim postupcima zapocetim poslije datuma ra-
tifikacije Konvencije;
c) o dugotrajnim postupcima koji su zapoceti prije ratifika-
cije, ali traju i poslije ratifikacije (tranzicioni predmeti).
Evropski sud za ljudska prava ne moze postupati po pred-
stavkama u slucajevima pod a), jer su se svi dogadaji dogodili
prije ratifikacije.
Sud moze postupati po predstavkama u slucajevima pod b,
jer su se svi dogadaji dogodili poslije ratifikacije.
Slucajevi pod c), odnosno tranzicioni predmeti, su slozeniji:
Odlaganja postupka koja su se desavala u tranzicionim
predmetima prife datuma ratifikacije, ne mogu povlaciti odgo-
vornost drzave prema Evropskoj konvenciji o ljudskim pravima.
Ovo zato sto su se ta odlaganja dogodila u vrijeme kada zahtjevi
Konvencije nijesu obavezivali drzavu. Obaveza drzave ogra-
nicena je na obezbjedivanje, od datuma ratifikacije pa nadalje,
okoncanja postupka u razumom roku. Medutim, ova obaveza
jednako se primjenjuje i na predmete koji su u toku, kao i na
nove predmete.
Duzina i priroda trajanja postupka prije ratifikacije bice
relevantna za Sud pri procjeni da li trajanje postupka poslije
ratifikacije u tranzicionim predmetima krsi zahtjev razumnog
roka. Konvencija zahtijeva od drzava da sve ovakve predmete
Nula Mol
27
zavrse u razumnom vremenskom periodu poslije ratifikacije
(vidjeti stav 40, predmet Guincho protiv Portugala, 23. jun
1984. godine). Drzava mora da preduzme brze i djelotvorne
mjere (vidjeti uopsteno, Stamoulakatos protiv Grcke,
30/1992/375/449) da nerijeseni predmet okonca u okviru roka
predvidenog Konvencijom.
Primfer: postupak u predmetu gospodina Ivanovica zapocet
je 1. januara 1994. godine i jos uvjek nije bio okoncan u
momentu ratifikacije Konvencije 3. aprila 2004. godine. U
septembru 2004, g-din Ivanovic zali se Evropskom sudu za
ljudska prava u vezi duzine trajanja njegovog postupka od
ukupno 10,5 godina (10 godina prije ratifikacije i 6 mjeseci
poslije ratifikacije). Sud moze naci da je Srbija i Crna Gora
odgovorna jedino za period kasnjenja nakon ratifikacije Kon-
vencije, tj. za posljednjih 6 mjeseci. Medutim, prilikom od-
lucivanja o tome da li ovih 6 mjeseci kasnjenja znace krsenje
Konvencije, Sud ce razmotriti i onih 10 godina postupanja prije
ratifikacije, da bi odlucio nije li postupak u cjelini previse dugo
trajao zbog tih 6 mjeseci koji su se desili poslije ratifikacije.
3.2 Moguce i:mfene Konvencife
U okviru Savjeta Evrope trenutno se razmatra predlog re-
forme Evropskog suda za ljudska prava. Moze se dogoditi da
drzave clanice koje neprestano krse odredbe Konvencije kao
npr. one o razumnom roku ubuduce budu obavezane da plate
kaznu Savjetu Evrope i pored isplate naknade podnosiocu pred-
stavke koju Sud dosudi.
3.3 Medifacifa i alternativni nacini rfesavanfa sporova
Medijacija i drugi metodi alternativnog nacina rjesavanja
spora mogu u mnogome pomoci da se umanji opterecenost
sudova i u tom smislu jesu praktican doprinos rjesavanju pro-
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
28
blema neodgovarajuceg trajanja postupaka. U Konvenciji ne
postoji nista sto bi sprijecilo da drzava od lica, direktno ili
indirektno, zahtijeva da koriste medijaciju ili neki drugi alter-
nativni nacin rjesavanja spora, prije pristupanja sudu. Pristup
pravilno uspostavljenom sudu, prema clanu 6, mora uvjek pos-
tojati radi utvrdivanja gradanskih prava i obaveza, kao i kri-
vicnih optuzbi. Svako odlaganje koje je rezultat obavezne upo-
trebe ovih altrenativnih metoda moze biti uzeto u razmatranje
prilikom procjene duzine trajanja postupka. Medutim, kad su
ovakvi metodi ponudeni kao moguce alternative, svako odlaga-
nje koje je rezultat njihovog koristenja ne moze biti uzeto u
obzir prilikom procjene duzine trajanja postupka.
3.4 Ja:ni cinioci :a procfenu du:ine trafanfa
postupaka
Postoje cetiri osnovna cinioca koji su uvjek vazni kada se
odreduje da li je postupak okoncan u razumnom roku ili ne:
1) slozenost predmeta (npr. veliki broj optuzbi i optuzenih,
odnosno stranaka, kompleksne kompanije i finansijske
strukture, povezani postupci);
2) sto je u dovedeno u pitanje na strani podnosioca preds-
tavke (sloboda, zivot, buducnost djece, sredstva za zivot);
3) ponasanje odgovornih drzavnih organa, ukljucujuci i su-
dove (odlaganja odrzavanja rocista, neodgovarajuca or-
ganizacija, nedovoljna sredstva);
4) ponasanje podnosioca predstavke (propust da podnese
zahtijevana dokumenta, cesto trazenje odlaganja, izbje-
gavanje suda).
(Vidjeti, izmedu ostalog, i stav 56, Foti protiv Italife, 1982.)
Nula Mol
29
4. Krivicni postupci
Termin ,,krivicni' ima posebno znacenje prema Evropskoj
konvenciji o ljudskim pravima. Pravne postupke koje domace
zakonodavstvo ne tretira kao ,,krivicne' Evropski sud za ljudska
prava moze smatrati krivicnim postupcima u cilju primjene
garancija iz clana 6 Konvencije, ukljucujuci zahtjev za okoncanjem
postupka u razumnom roku (vidjeti Bendenoun protiv Francus-
ke, 1994, App. No. 12547/86, gdje je Sud upravni postupak u
kome se odlucivalo o porezima i prekrsajni postupak za saob-
racajni prestup O:turk protiv Nfemacke, 1984, App. No. 8544/79
smatrao za krivicne postupke).
Na krivicne postupke se odnose clanovi 5(3) i 6(1) Konven-
cije.
Clan 5(3) regulise duzinu pritvora koji je odreden prije
sudenja, i njime se zahtijeva sudenje u razumnom roku ili oslo-
badanje iz pritvora za vrijeme trajanja sudenja. S obzirom na to
da se covjeku koji se smatra nevinim ogranicava sloboda, stepen
azurnosti koji se ovdje ocekuje veoma je visok (vidjeti nacelno
Abdoella protiv Holandife, 1995. i Kudla protiv Polfske, 1998.)
4.1 Kada vrifeme pocinfe da tece
prema clanu 5 (3)?
Vrijeme pocinje teci od trenutka kada se lice lisi slobode.
Lisavanje slobode je takode poseban koncept prema praksi Suda
i moze se dogoditi i prije donosenja formalne odluke o odrediva-
nju pritvora.
4.2 Kada se :avrsava period kofi se cifeni
prema clanu 5 (3)?
Prema clanu 5 (3) period se zavrsava donosenjem konacne
osudujuce presude ili kada se lice oslobodi po svim osnovima
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
30
zbog kojih je bilo pritvoreno (vidjeti predmet B protiv Austrife,
1990.)
Clan 5(3) postavlja dva zahtjeva:
produzeni pritvor mora biti opravdan (nije dovoljno da su
postojali opravdani osnovi za odredivanje pritvora onda
kada je prvobitno bio odreden, a da u meduvremenu pritvor
traje jer predmet jos nije stigao na red za sudenje);
i kada je produzeni pritvor opravdan, do sudenja mora
doci u razumnom roku.
Na osnovu Zakonika o krivicnom postupku SRJ (iz marta
2002), lice ne moze biti zadrzano u pritvoru duze od dvije
godine. Stari ZKP, koji se jos uvijek primjenjuje u Crnoj Gori,
ne poznaje ovakvo ogranicenje.
4.3 Kada vrifeme pocinfe da tece
prema clanu 6 (1)?
Prema clanu 6 (1) Konvencije vrijeme pocinje teci onog
trenutka kada se lice ,,optuzi ili okrivi' za krivicno djelo. Ovo
je takode poseban koncept prema Konvenciji, i moze nastupiti
i mnogo prije nego sto se podigne optuznica. Na primjer, u
trenutku hapsenja, ili kada je lice u pitanju zvanicno obavijeste-
no da je pod sumnjom, ili kada zapocne pred-istrazni postupak,
odnosno kada se status osumnjicenog u bilo kom smislu ,,sustin-
ski promijeni'. Primjeri su zatvaranje poslovnih prostorija (Ec-
kle protiv Nfemacke, 1982, stav 73, Ewing protiv Ufedinfenog
Kralfevstva, 1988, stav 143 i Foti protiv Italife, 1982, stav 52).
4.4 Kada se period kofi se procfenfufe :avrsava
prema clanu 6 (1)?
Prema odredbi clana 6 (1), period se zavrsava kada se iscrpe
sve zalbene instance i obicno onda kada se presuda objavi i
Nula Mol
31
zapocne njeno izvrsenje. U odnosu na praksu Srbije i Crne Gore,
kada se pravosnazno osudenom dozvoli da ostane na slobodi u
odredenom periodu poslije osude, a prije nego se pozove na
izvrsenje kazne zatvora, tada ce vrijeme nastaviti da tece sve
dok se pozove na izvrsenje kazne.
4.5 Sta se smatra neopravdanim ra:lo:ima
kasnfenfa.
• da je optuzeni preduzeo dopustene radnje u postupku ili
je upotrijebio pravne ljekove (Ledonne br. 1 protiv Ita-
life, 1999, st. 25);
• veliko opterecenje sudskog sistema (Mafaric protiv Slo-
venife, 2000.);
• manjak sredstava (Ledonne br. 2 protiv Italife, 1999,
st. 23).
4.6 Primferi kasnfenfa :a kofe dr:ave nifesu
okrivlfene.
• kada su optuzeni (ili njihova odbrana) prouzrokovali
nepotrebno ili neopravdano kasnjenje njihovim ponasanjem
u postupku (Konig protiv Nfemacke, 1978);
• kada je optuzeni u izvjesnom periodu bio u bjekstvu
(Girolami protiv Italife, 1991);
• kada je kasnjenje prouzrokovano strajkom advokata pri
cemu je drzava odgovorna za njene napore u smanjenju
nastalog zaostatka (Ledonne br. 2 protiv Italife, 1999).
5. Gradanski postupci
Termin ,,gradanska prava i obaveze' takode ima autonomno
znacenje prema Konvenciji i odnosi se ne samo na gradanska
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
32
prava o kojima se odlucuje u parnicnom postupku, vec i na
upravni postupak u kome se ova prava utvrduju.
Klasicni gradanski postupci
5.1 Od kada vrifeme pocinfe da tece?
U gradanskim stvarima period koji se ocjenjuje obicno
zapocinje pokretanjem postupka (Guincho protiv Portugala,
1984). Moguce je da zapocne i ranije kada je drzava odgovorna
za sprecavanje zapocinjanja postupka (Golder protiv Ufedinfe-
nog Kralfevstva, 1975, gdje je lice na izdrzavanju kazne zatvora
sprijeceno da kontaktira advokata u cilju pokretanja postupka
za klevetu protiv zatvorskog cuvara) ili kada drzava ne obezbi-
jedi blagovremeno pravnu pomoc.
5.2 Kada se :avrsava period kofi se procfenfufe?
Kraj ovog perioda je izvrsenje presude (Hornsbv protiv
Grcke, 1997, Immobiliare Saffi protiv Italife, 1999, Burdov
protiv Rusife, 2002). Drzava ne prestaje da bude odgovorna dok
god stranka ne postigne puno uzivanje rezultata postupka u
kome je uspjela.
Upravni postupci
5.3 Od kada vrifeme pocinfe da tece?
Period koji se ocjenjuje pocinje i prije sudskog postupka, u
upravnom postupku, u slucajevima kao sto su: prostorno plani-
ranje (dobijanje gradevinske dozvole) (Ringeisen protiv Austri-
fe, 19791980), odlucivanje o roditeljskom pravu i preuzimanje
brige o djeci od strane drzave (ß protiv Ufedinfenog Kralfev-
stva) i dobijanje dozvola za obavljanje odredenih djelatnosti
(Konig protiv Nfemacke, 1978). Drzava se ne moze osloboditi
Nula Mol
33
obaveze ako joj je potrebno pet godina da okonca upravni
postupak i poslije toga dvije godine za upravni spor. Sud uzima
u obzir cjelokupno trajanje postupaka, odnosno period od svih
sedam godina.
5.4 Kada prestafe racunanfe vremena?
Period koji se ocjenjuje zavrsava se izvrsenjem presude
(stav 40, Hornsbv protiv Grcke, 1997. i Immobiliare Saffi protiv
Italife, 1999). Ovo vrijeme ukljucuje i upravni ili drugi izvrsni
postupak vezan za samo izvrsenje odluke (Immobiliare Saffi
protiv Italife, 1999, st. 6974), kao i postupak u kome se
odlucuje o troskovima. Ovo pravilo vazi bez obzira na to da li
domace zakonodavstvo ove postupke smatra jedinstvenim ili
potpuno odvojenim (vidi Robbins protiv Ufedinfenog Kralfev-
stva, 1997, st. 35)
5.5 Sto Evropski sud u:ima u ob:ir prilikom
ocfene du:ine trafanfa postupka?
Zahtjev azurnosti vazi za sve predmete, ali je Evropski sud
ipak utvrdio odredenu vrstu predmeta koji zahtijevaju posebnu
azurnost drzavnih organa:
predmeti u kojima se odlucuje o sudbini djece (H protiv
Ufedinfenog Kralfevstva, 1987. i Hokkanen protiv Fins-
ke, 1994),
predmeti koji se ticu starih i/ili nemocnih (Dewicka
protiv Polfske, 2000),
predmeti u vezi naknade steta za ozbiljne tjelesne pov-
rede (Silva Pontes protiv Portugala, 1994),
predmeti iz radnih odnosa ili povodom prava na penziju,
koja uticu na covjekovu egzistenciju (Obermeier protiv
Austrife, 1990. i Kiefer protiv Svafcarske, 2000).
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
34
Osnovno je da je drzava duzna da obezbijedi odgovarajuca
sredstva za svoje pravosude, kako bi se obezbijedilo postovanje
razumnih rokova trajanja postupaka. Nedostatak sredstava nije
opravdan izgovor, iako je moguce da se drzava time izuzetno
opravda u slucaju kada do zastoja dode usled strajka sudskog
osoblja, ako drzava uspije da pokaze da je do zastoja doslo
samo iz tog konkretnog razloga i ni zbog cega drugog (Agga
protiv Grcke, 2000, st. 25).
6. Zakljucak
Srbija i Crna Gora moraju pod hitno da preduzmu mjere za
smanjivanje broja zaostalih predmeta prije ratifikacije Evropske
konvencije o ljudskim pravima. Prilikom ocjene odgovornosti
drzave, Evropski sud za ljudska prava interesovace mjere koje
je drzava preduzela da rijesi ovaj problem.
S obzirom na to da je ovaj Sud vec identifikovao predmete
koji zahtijevaju posebno azurno postupanje, jedan od mogucih
pristupa je usmjeriti se prvenstveno na rjesavanje ovih predmeta.
Istrazivanje alternativnih nacina rjesavanja sporova je od-
lican metod, ali treba voditi racuna da pristupanje ovim meto-
dama ne posluzi prikrivanju osnovnih propusta u organizaciji
pravosuda. U mnogim slucajevima nije potrebna izmjena zakona
ni znacajna finansijska investicija. Ono sto jeste potrebno je
promjena stavova, uvodenje efikasnijih radnih navika i rigoroz-
na primjena vec postojecih sudijskih ovlascenja u cilju obezbjediva-
nja pravovremenog rjesavanja predmeta.
Nula Mol
35
Zoran Pazin
Zoran Pazin,
sudifa Osnovnog suda u Podgorici
PRILOG ZA RAZMISLJANJE O
RACIONALNIJEM I EEIKASNIJEM
PRAVOSUDU
Ratio sudske vlasti u sistemu politicke organizacije drustva
po sistemu podjele vlasti, saglasno cl. 5 Ustava RCG, na
zakonodavnu, izvrsnu i sudsku vlast jeste rjesavanje konfliktnih
situacija u drustvu, sto predstavlja uslov njegove stabilnosti.
Stabilnost drustva je medusobno uslovljena sa demokratijom,
bez koje nema prosperiteta drustva (ekonomskog, kulturnog i
moralnog). Uslov i jemstvo demokratskog politickog poretka
jeste vladavina prava, na kojoj pociva drzava, kako to propisuje
cl. 4 Ustava RCG.
Doprinos predstavnika sudske vlasti vladavini prava jeste
dosljedna afirmacija principa prava na pravicno sudenje pred
nezavisnim, nepristrasnim i strucnim sudom i sto je posebno
vazno za temu ovog uvazenog skupa, pravo na sudenje u
razumnom roku, saglasno cl. 6 Evropske konvencije o ljudskim
pravima i slobodama.
Pravicnost nife nista drugo do individuali:acifa prav -
de, a pravo predstavlfa onu stvarnost cifi fe smisao
da slu:i pravdi (Gustav Radbruh).
Pravni okvir koji ustanovljava medunarodne standarde u ovoj
oblasti cine pored Evropske konvencije o ljudskim pravima i:
Cl. 10 Univer:alne deklaracife o lfudskim pravima, koja,
iako ima karakter preporuke, u mnogome predstavlja
medunarodno obicajno pravo;
37
Medunarodni pakt o gradanskim i politickim pravima (cl.
14 st. 1) iz 1966. godine, ratifikovan 1971. godine i
inkorporiran u unutrasnji pravni poredak. Ovaj Pakt po-
drazumijeva nadzor od strane Komiteta za ljudska prava
kroz izvjestaje drzava clanica (SRJ je 2000. godine prih-
vatila nadleznost Komiteta i za razmatranje pojedinacnih
predstavki);
Osnovna nacela ne:avisnosti sudstva (usvojena 1985.
godine od strane Generalne skupstine OUN-a);
Preporuka R (94) 12 Komiteta ministara Savfeta Evrope
o ne:avisnosti, efikasnosti i ulo:i sudifa, koja nije izvor
prava u pozitivnom pravnom smislu, ali djeluje snagom
svoga autoriteta i de facto usmjerava praksu evropskih
drzava u ovoj oblasti;
Evropska povelfa o Zakonu :a sudife, ciji je znacaj
sadrzan u cinjenici da su je usvojili sami predstavnici
Evropskog udruzenja sudija i kojom se tezilo konsenzusu
kada su u pitanju kapitalni pravci razvoja sudijske profesije.
Pravni okvir za zastitu pomenutog nacela sadrzan je i u
odredbama cl. 17 Ustava RCG, kojim je propisano da svako
ima pravo na jednaku zastitu svojih sloboda i prava u zakonom
utvrdenom postupku. Clanom 4. Zakona o sudovima odredena
je obaveza suda da zakonito, objektivno i blagovremeno od-
lucuje u pravnoj stvari za koju je nadlezan, dok je cl. 5 st. 1
istog Zakona propisano pravo svakog pravnog subjekta da se
obrati sudu radi ostvarivanja svojih prava. Clan, pak, 7. Zakona
o sudovima garantuje pravo na nepristrasno sudenje u razum-
nom roku. Saglasno cl. 84 st. 3 Zakona o sudovima odredena
je odgovornost predsjednika suda, u granicama svojih ovlascenja,
za uredno i blagovremeno obavljanje poslova u sudu, dok cl.
43 i 45 ovog Zakona normiraju disciplinsku odgovornost sudije
za neuredno vrsenje sudijske funkcije.
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
38
Problem rjesavanja zaostalih predmeta ukazuje se svojom
aktuelnoscu, vezanom za prijem Srbije i Crne Gore u Savjet
Evrope, koji podrazumijeva potpisivanje, ratifikaciju i realnu
implementaciju Evropske konvencije o ljudskim pravima i slo-
bodama, koja u cl. 6 garantuje ,,pravo na pravicno sudenje pred
nezavisnim u nepristrasnim sudom u razumnom roku'. Standard
ra:umnog roka nije, niti moze biti potpuno i dosljedno objek-
tiviziran. Ovaj pravni standard je dakle, determiniran znacajnim
subjektivnim okolnostima. Ipak Evropski sud za ljudska prava
u Strazburu (ranije Evropska komisija) ima u vidu nekoliko
znacajnih parametara, kao sto su slozenost predmeta, nacin na
koji je vlast (sudska) moguce i druge vlasti, postupala u konk-
retnom slucaju, ponasanje samog aplikanta koji je eventulano
zloupotrebom procesnih prava uticao na tok i duzinu trajanja
sudskog postupka, kao i neke druge okolnosti od znacaja za
duzinu trajanja sudskog postupka.
a) Slozenost predmeta je u strucnom smislu, u nacelu,
moguce gradirati (moguce je reci da je postupak za razvod braka
manje slozen predmet od utvrdenja prava stvarne sluzbenosti ili
drugog stvarnog prava, kao i da je postupak podjele bracne
tekovine slozeniji od postupka u sporu za odredivanje izdrzava-
nja, ili, pak, da je krivicni predmet sumske krade iz cl. 136 KZ
RCG ili nedozvoljenje trgovine iz cl. 131 KZ RCG, manje
slozen u strucnom smislu od razbojnicke krade iz cl. 147 KZ RCG
ili silovanja iz cl. 86 KZ RCG). Ovo nacelo, ipak, trpi izuzetke.
b) Drzanje vlasti u sudskom postupku obuhvata siroku
lepezu mogucih uticaja vlasti (sudske, izvrsne i zakonodavne),
na duzinu trajanja postupka i to kako aktivnim, tako i pasivnim
drzanjem. Evropski sud za ljudska prava nije sklon da nalazi
opravdanje za drzave koje nijesu organizovale svoje pravosude
na efikasan nacin. Cesto prisutno stanoviste u crnogorskoj pra-
vosudnoj javnosti da crnogorskim sudovima nedostaju sudije,
odnosno da treba povecati broj sudija, nema pokrice u meduna-
rodnim pravnim standardima. Naime, evropske zemlje sa vises-
Zoran Pa:in
39
truko vecim brojem stanovnika imaju broj sudija kao i Crna
Gora, ali i potrebnu azurnost i efikasnost u zastiti ljudskih
sloboda i prava (tako Danska koja ima visestruko veci broj
stanovnika od Crne Gore ima tek nesto malo vise sudija od
Crne Gore). Negativan kontekst svakako ima nesaradnja drugih
organa drzave sa sudskom vlascu (nepostupanje po nalozima i
zamolnicama sudova organa unutrasnjih poslova, Direkcije za
nekretnine, centara za socijalni rad, zdravstvenih ustanova, or-
gana lokalne samouprave). Neodgovarajuci ili anahroni zakoni
takode upucuju na odgovornost drzave za dezorganizaciju pra-
vosuda, ukoliko se rocista neracionalno odlazu. U praksi Evrop-
skog suda za ljudska prava zauzeto je nacelno pravno stanoviste
da se vrijeme pocinje racunati od trenutka kada je dato zvanicno
obavjestenje pojedincu od strane nadleznog organa da postoji
tvrdnja da je on izvrsio krivicno djelo. Primijenjeno na crno-
gorske prilike, to znaci da vrijeme pocinje teci i prije samog
pokretanja krivicnog postupka, koji zapocinje donosenjem rjesenja
o sprovodenju istrage, dakle, u predkrivicnom postupku. Ovo je
od posebnog znacaja jer treba primijetiti da je kljucan stvarni
trenutak suspendovanja pojedinih sloboda i prava osumnjicenog,
a ne formalnog donosenja pojedinih pravnih akata. Zbog ovoga,
svoj dio odgovornosti nuzno moraju da snose i drugi nesudski
organi, prije svih policija i Drzavni tuzilac RCG. Generalno,
praksa Evropskog suda za ljudska prava iskazuje vise razumi-
jevanja za duzinu trajanja gradanskog nego krivicnog postupka.
c) U pogledu drzanja samih aplikanata sud vodi racuna o
njihovim potencijalnim zloupotrebama procesnih prava. Noti-
racemo samo nekoliko podnosenje neurednih podnesaka, zas-
nivanje nadleznosti obuhvatanjem vise suparnicara koji nijesu
nosioci spornog materijalnopravnog odnosa, izbjegavanje urucenja
sudskih poziva i pismena, iznosenje novih cinjenica i predlaga-
nje novih dokaza tek u zalbenom postupku (beneficium novo-
rum), objektivno i subjektivno preinacenje tuzbenog zahtjeva u
toku parnice, bez cinjenicnog i pravnog osnova i slicno.
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
40
Empirijski podaci
Pripremajuci ovaj rad koristio sam empirijske podatke u
koje mi je uvid omogucio Vrhovni sud RCG, a prema izvjesta-
jima koji su po nalogu predsjednika Vrhovnog suda RCG
dostavljani od strane sudija osnovnih sudova u Republici Crnoj
Gori. Tabela obrazac ponuden od strane Vrhovnog suda RCG
za popunjavanje sudijama osnovnih sudova sadrzi sljedece rubrike:
oznaka predmeta i veza sa starim predmetom;
vrsta i naziv krivicnog djela u krivicnom postupku, od-
nosno predmet spora u gradanskom postupku;
datum zaduzenja predmeta od strane anketiranog sudije
(bez potrebnih podataka o kretanju predmeta kod sudija
koji su eventualno ranije bili zaduzeni istim predmetom);
datum zakazivanja prvog pretresa, odnosno rocista i broj
zakazanih pretresa, odnosno rocista;
da li je odluka donesena i kada;
da li je odluka ukidana i koliko puta;
i konacno rubriku primjedbe razlozi zbog kojih pred-
met nije okoncan.
Svjestan cinjenice da intelektualni rad kao sto je sudenje ne
moze biti egzaktno iskazan brojkama, kao i uocene metodoloske
nedosljednosti prilikom popunjavanja obrazaca od strane anke-
tiranih sudija (jer je svaki pojedini sudija individualno tumacio
potrebu za davanjem podataka o svom sudijskom angazmanu),
kao i odbijanja nekih sudija da odgovore na pojedina pitanja,
te zbog toga svjestan nedostatka potrebne objektivnosti, smat-
ram da tretirana cinjenicna grada ipak moze posluziti kao osnov
za lociranje nekih problema u crnogorskom pravosudu.
U Crnoj Gori ima 15 osnovnih sudova. Problem zaostalih
predmeta posebno je izrazen u Podgorici i na primorju. Ovo se
Zoran Pa:in
41
moze tumaciti cinjenicom da su ovi sudovi jurisdikcijom i
prilivom predmeta ujedno i najoptereceniji sudovi u Republici
Crnoj Gori. Aproksimativno, priliv predmeta u Osnovnom sudu
u Podgorici, cini 50° svih predmeta u Republici.
Kod ovih sudova, a u znatnoj mjeri i kod ostalih sudova,
primjetno je da prode jedan duzi period (sest mjeseci do jedne
godine) od prijema inicijalnih akata tuzbi, prijedloga ili
optuznica, odnosno optuznih prijedloga, do njihovog zakaziva-
nja. Uocena je i praksa da primljeni predmeti cekaju po nekoliko
mjeseci da bi bili rasporedeni u rad, za sto nema uporista u
Zakonu o sudovima. Naime, najvazniji kvalitet Zakona o sudo-
vima (Sluzbeni list RCG br. 5 od 06. 02. 2002. godine) jeste
uvodenje prava na sudiju odredenog slucajem. Clanom 89.
Zakona o sudovima propisano je da se predmeti dodjeljuju u
rad bez odlaganja, prema godisnjem rasporedu poslova, meto-
dom slucajne dodjele predmeta koja zavisi iskljucivo od oznake
i broja predmeta, dok je cl. 90 ovog Zakona propisano da se
predmeti dodjeljuju sudiji po dnevnom rasporedu podnosenja
zahtjeva za pokretanje sudskog postupka, prema azbucnom redu
pocetnih slova prezimena sudija. Cinjenica da jos nije donesen
novi Sudski poslovnik ne moze biti opravdanje za nepostupanje
po zakonu, koji u citiranim clanovima daje dovoljno elemenata
za postovanje ovog, u sustini jednostavnog nacela. Ovdje se radi
o jednoj naslijedenoj inertnosti iz ranijeg sistema, prije svega
predsjednika sudova.
Analizom koriscenih empirijskih podataka nijesu uocene
korelacije izmedu duzine trajanja postupka i krivicnih djela koja
se okrivljenima stavljaju na teret u krivicnom postuku, niti sa
predmetima spora u parnicnom postupku. Generalno, bez obzira
na svoju pravnu strukturu, predmeti nedopustivo cesto probijaju
pravni standard sudenja u razumnom roku, cak i u pravno
manje slozenim predmetima, sto ukazuje da je problem u orga-
nizaciji pravosuda, kao i u subjektivnim propustima sudija. Iako
je razuman rok pravni standard (kaucuk pojam) moze se zauzeti
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
42
stanoviste da je svaki sudski postupak koji traje preko tri godine
narusio ovaj pravni standard.
Razlozi koje sudije navode, u rubrici ,,primjedbe' razlozi
zbog kojih predmet nije okoncan, su vrlo raznoliki: od nemo-
gucnosti saslusanja svjedoka, nepostupanja organa unutrasnjih
poslova po potjernicama, nepostupanja drugih drzavnih organa
po zamolnicama, nemogucnosti da se utvrdi tacna adresa stranke
i drugi vise ili manje objektivni razlozi. Pojavljuju se i apsurdni
razlozi kao ,,okrivljeni umro, ali sud ne zna gdje' ili ,,nema
niko kuci', rijec je o jednom sudu sa primorja. Uocava se da
ima predmeta koji nijesu zakazivani po sedam i vise godina,
zasto ne moze biti opravdanja nikakvim objektivnim okolnos-
tima, narocito kada je gradanska parnica u pitanju, vec se radi
o neodgovornosti sudije koji treba da postupa u predmetu, na
sto se mora jasno ukazati. Tako jedan anketirani sudija ima
jedan nezakazan predmet iz 1995. godine, jedan iz 1996. godine,
dva iz 1997. godine i jedan iz 2001. godine. Zanimljiv je primjer
jednog suda sa crnogorskog primorja kod kojeg je u vise
slucajeva zabiljezeno da sudija salje svoj predmet, koji je jos
uvjek u radu u vijecu kojim predsjedava, na uvid drugim
sudovima po Crnoj Gori. Medu razlicitim odgovorima u rubrici
zasto nijesu zavrseni predmeti, uocio sam i drsku iskrenost nekih
sudija koji isticu da predmet nije zavrsen ,,zbog neuzimanja u
rad od strane sudije', a rijec je o izvrsnom postupku koji je
izricitom zakonskom odredbom odreden kao hitan (ovaj razlog
cak devet puta navodi jedan sudija). Uocen je i problem vises-
trukih izmjena vijeca, sto se nuzno reflektuje na ponovno za-
pocinjanje postupaka, radi zastite nacela neposrednosti u iz-
vodenju dokaza. Takode se primjecuje da sudovi imaju veliki
problem oko utvrdivanja tacnih adresa stranaka, jer je uobicaje-
no da borave na drugoj adresi, o cemu bi trebalo povesti racuna
de lege ferenda, pri cemu bi trebalo omoguciti da se takvoj
nesavjesnoj stranci poziv dostavlja na adresu na kojoj je prija-
Zoran Pa:in
43
vljeno njeno prebivaliste, kao i da stetu trpi nesavjesna stranka,
a ne da trpi efikasnost sudskog postupka.
U pogledu rubrike da li je odluka donesena i da li je ista
ukidana, kao i one o broju odrzanih rocista, u obradivanoj anketi
ove rubrike su sudije cesto ostavljali prazne, ne izjasnjavajuce
se, ali evidentno je da se u nekim predmetima drzi neshvatljivo
mnogo rocista. Evidentirano je odrzavanje 70 i vise rocista u
parnicnim predmetima. Zanimljiv je primjer krivicnog predmeta
iz suda sa sjevera Crne Gore koji nije zavrsen prema rijecima
sudije ,,zbog potrebe da se izvode novi dokazi', a predmet je
iz 1986. godine. Posebno je interesantan odgovor sudije kri-
vicara iz Osnovnog suda sa primorja koji je naveo da predmet
nije zavrsen ,,jer je bio sest godina kod vjestaka'. Odgovornost
snosi prethodni sudija, jer je anketirani sudija zaduzio predmet
nakon toga. Kao razlozi odlaganja pretresa navode se i nedo-
vodenje okrivljenog od strane organa unutrasnjih poslova, usljed
neplacanja troskova prinudnog dovodenja. U Ulcinju postoji
jasno uocen problem koji se ogleda u cinjenici da je veliki broj
okrivljenih nedostupan, jer borave na Kosovu, zbog cega se
ukazuje potreba da se uspostavi efikasnija saradnja sa kancela-
rijom UNMIK-a u Beogradu.
Predlog mjera za poboljsanje
efikasnosti pravosuda
1. Doslfedna primfena Zakona o sudskom taksama
(Sl. list RCG 42/98, 12/01) u cilfu disciplinovanfa
stranaka i su:bifanfa :loupotrebe procesnih prava
Teret primjene Zakona o sudskim taksama ne bi trebala da
snosi samo sudska pisarnica, vec zahtijeva stalnu saradnju sudija
i strucnih saradnika, kao i ostalih sluzbenika. Efikasna naplata
sudskih taksi daje ne samo popunu drzavnog budzeta iz kojeg
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
44
se finansiraju plate i druga davanja po osnovu radnog odnosa,
kao i sredstva za materijalno poslovanje sudova, vec ce se
postici i racionalniji pristup gradana i pravnih lica u trazenju
sudske zastite. Na taj nacin doci ce se u poziciju da stranke
nece nerezonski preduzimati parnicne radnje (po pet puta i vise
traziti izuzece predsjednika vijeca ili vijeca u cjelini, cesto iz
istih, neobrazlozenih razloga) ako svaki podnesak bude uredno
taksiran, vec ce to raditi samo kada je to racionalno, a ne u
cilju odugovlacenja. Ovo je saglasno i sa cl. 10 ZPP-a koji
nalaze sudu obavezu da sprijeci svaku zloupotrebu prava koja
strankama pripadaju u postupku. Ovo ne znaci da se sudije i
saradnici trebaju baviti samom naplatom takse, jer i sam cl. 8
Zakona o taksama odreduje da netaksirani podnesci ne zadrzavaju
tok sudskog postupka, ali potrebno je sudskoj pisarnici pruziti
povratnu informaciju o potrebi naplate takse.
Praksa pokazuje da se u tuzbi i troskovnicima evidentiraju
samo takse na tuzbu i odluku, iako Zakon o sudskim taksama
precizno i jasno propisuje koje se sve parnicne radnje taksiraju.
Primferi.
davanje punomocja pred sudom;
otkaz punomocja usmeno ili opozivanje punomocja;
za sudsku obavijest o otkazu ili opozivu punomocja;
razmatranje zavrsenih spisa;
prepisivanje sudskih akata;
odluka kojom se odbija ili odbacuje zahtjev za izuzece
sudije (ovdje stoji obaveza suda da u samom rjesenju
opomene stranku da je duzna da plati taksu u roku od
pet dana od prijema odluke);
uvjerenje;
protivtuzba;
Zoran Pa:in
45
privremene mjere;
prijedlog za povracaj u predasnje stanje;
obezbjedenje dokaza;
taksira se u odredenim situacijama i odgovor na tuzbu,
ukoliko je tuzeni bio pozvan da da ogovor na tuzbu, a
to nije ucinio do rocista.
Shodno cl. 3 Zakona o sudskim taksama taksena obaveza
dospijeva za podneske kada se predaju, odnosno prilikom da-
vanja izjave na zapisnik, a naplacuje se odmah. Cl. 9 Zakona
o sudskim taksama odredeno je da ovo pravo zastarijeva po
isteku roka od pet godina po nastanku obaveze, sto znaci da
ako parnica traje preko pet godina po postojecoj sudskoj praksi,
neblagovremenim nenaplacivanjem taksi drzava ostaje bez pri-
hoda. Dosljednom primjenom Zakona o sudskim taksama pos-
tize se, konacno, i izgradnja autoriteta pravosudne funkcije.
2. Racionali:acifa procesne radnfe suda
dostavlfanfa de lege lata i de lege ferenda
Dostavljanje poziva, odluke ili poziva, ima za svrhu da se
lice kome se takvo pismeno dostavlja (adresat) upozna sa
njegovom sadrzinom, a da bi isto bilo punovazno potrebno je
da bude izvedeno na nacin propisan procesnim zakonima, ZKP-
om, odnosno ZPP-om. I jedan i drugi Zakon propustanje ured-
nog dostavljanja tretiraju kao apsolutno bitnu povredu odredaba
procesnog zakona, sto vodi ukidanju sudske odluke, produzava
trajanje sudskog postupka i doprinosi gomilanju troskova.
Uocen je i problem da dostavljaci sudskih pismena, i to kako
ovlascena sluzbena lica suda, tako i ovlascena sluzbena lica
poste, pored neodgovornosti i nediscipline pokazuju i zacudujuci
nivo neznanja prilikom obavljanja ove procesne radnje, narocito
kada je u pitanju dostavljanje prema pravilima o licnoj dostavi
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
46
(cl. 160 ZKP-a, odnosno cl. 142 ZPP-a). Posebno prilikom
odbijanja prijema od strane adresata dostavljaci ne ostavljaju
pismeno u stanu, odnosno u prostoriji gdje to lice radi, niti
pribijaju pismeno na vrata stana ili prostorije, biljezeci dan, cas
i razlog odbijanja prijema , i mjesto gdje je pismeno ostavljeno,
kako to nalaze zakon, a sto je uslov da se dostavljanje smatra
urednim, vec samo na dostavnici, odnosno povratnici konstatuju
da adresat odbija prijem i vracaju pismeno u sud, cime dostava
biva neuredna. Primjetan je i cest nedostatak u inicijalnim
aktima stranaka, u kojima se navode samo lica ovlascena za
zastupanje, a ne i adresa samih stranaka, sto stvara probleme
prilikom dostavljanja ukoliko punomocje bude otkazano ili opoz-
vano.
Posebno bih ukazao na odredbe cl. 140 st. 2 ZPP-a, cija
primjena je u crnogorskim sudovima vrlo oskudna, iako ova
norma svojim procesnim kapacitetom moze znacajno uticati na
sprecavanje zloupotrebe prava izbjegavanjem urucenja sudskih
pismena. Naime, ovom zakonskom odredbom ostavljenja je
mogucnost suda da posebnom odlukom, koju je dostavljac na
zahtjev duzan da pokaze, dostavljanje izvrsi i u drugo vrijeme
i na drugom mjestu, ne samo radnim danom i to danju, i u stanu
ili na radnom mjestu lica kome se dostavljanje ima izvrsiti, ili
u sudu kad se to lice tamo zatekne, kako propisuje cl. 140 st.
1 ZPP-a. Ipak pravo rjesenje ovog problema je fleksibilnije
uredenje procesnopravnog instututa dostavljanja, kroz izmjenu
procesnih zakona. Mislim da bi trebalo insistirati na povjerava-
nju ove funkcije sudskoj policiji, sto predvida cl. 124 st. 2
Zakona o sudovima. Medutim, iako Zakon o sudovima najav-
ljuje donosenje posebnog zakona o sudskoj policiji, to jos nije
ostvareno u praksi. Za razmisljanje je da li bi se ova djelatnost
mogla povjeriti i spezijalizovanim agencijama koje bi profesi-
onalno postupale, uz odgovarajucu naknadu. Proracunom enorm-
nih troskova, koje cine troskovi neurednog dostavljanja i koje
Zoran Pa:in
47
snose u krajnjoj liniji poreski obveznici, dalo bi se zakljuciti da
bi ovo bilo itekako isplativo. Ranije je bio zabiljezen prijedlog
da se dostavljaci stimulisu placanjem, prema uredno obavljenim
dostavama, kao i prijedlog da se pri posti organizuju posebne
organizacione jedinice koje bi se bavile posebno urucenjem
sudskih poziva, odluka i podnesaka. Poznata su i rjesenja
uspjesnih pravosudnih sistema u kojima sud vrsi dostavu samo
inicijalnog akta, dok je duznost stranaka da vode dalje racuna
o kretanju parnice. Prema postojecim pravnim rjesenjima, kao
osnovno pravilo propisan je princip da vremenski razvoj parnice
predstavlja jedan od zadataka suda, dok se uticaj stranaka na
vremenski razvoj postupka izrazava, prvo, u njihovoj mogucno-
sti da svojom voljom izazovu zastoj (mirovanje), a drugo,
parnica prelazi u drugi stepen sudenja samo na trazenje stranke.
U daljoj pravnoj istoriji procesnog prava (procesni zakoni Kra-
ljevine Jugoslavije) bilo je znacajno i zakonsko kretanje parnice,
jer je redosljed parnicnih radnji bio zakonom strogo ogranicen,
odnosno bio je u svakoj parnici isti. Tzv. pricip formalnog reda
podrazumijeva podjelu postupka na pojedine odsjeke, od kojih
je svaki bio odreden samo za jednu vrstu radnji.
3. Primfena nfemackih :akonskih rfesenfa u
pogledu obracuna troskova i nagrada
punomocnicima advokatima
Sudski troskovi definisani kao izdaci ucinjeni u toku ili
povodom sudskog postupka i teret troskova znacajna su smjer-
nica kojom se moze uticati na efikasnost sudskih postupaka.
Prije svega potrebno je da drzave clanice Drzavne zajednice
Srbije i Crne Gore iskoriste povjerenu im nadleznost i donesu
propise kojima regulisu uredenje naknade troskova sudskih
postupaka, koji su, medutim, i do sada bili u nadleznosti repu-
blika clanica. Umjesto toga, za sada se regulisanje sudskih
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
48
troskova prepusta u najvecoj mjeri upravnom odboru Advokat-
ske komore Crne Gore, koji na osnovu cl. 56 Zakona o advo-
katuri donosi Tarifu o nagradama i naknadama troskova za rad
advokata. Kako Advokatska komora, kao organizacija koja vrsi
javna ovlascenja povjerena im zakonom, suvereno ureduje tzv.
advokatsku tarifu, koju im redovno odobrava Vlada, a koja je
izvjesno neprimjereno visoka u odnosu na prosjecan standard
crnogorskih gradana, sklon sam primijetiti da neki advokati
imaju nacina da, krseci advokatsku etiku, prevazidu cak i mo-
gucnosti suda da sprijeci zloupotrebu procesnih prava odugov-
lacenjem postupaka. Ovakav ekonomski interes pojedinih advo-
kata da postupak traje sto duze, treba suzbiti podzakonskim
propisima kojima bi se sistemom nagradivanja advokata stimu-
lisala kratkoca i brzina postupanja, kako je to uradeno u nje-
mackom pravnom sistemu. Za sada, prema postojecim rjesenji-
ma, ostaje mogucnost sudu da dosljednije primjenjuje procesne
odredbe koje se odnose na obavezu naknade troskova koja ne
zavisi od uspjeha u sporu, odnosno obavezu naknade troskova
prouzrokovanih krivicom stranke ili slucajem, za koji ona snosi
rizik.
4. Beneficium novorum
Poseban problem predstavlja ustanova beneficium novorum,
koja podrazumijeva pravo stranke da u zalbi iznese nove cinje-
nice i predlozi nove dokaze, pri cemu sudska praksa tumaci ovo
pravo da se iznose ne samo cinjenice koje su postojale prije
zakljucenja rasprave, nego i one koje su nastale poslije toga, a
sve se pravda cjelishodnoscu postupanja. Logicki je neprihvat-
ljivo smatrati cinjenicno stanje presude nepotpunim, zato sto
prilikom njegovog utvrdivanja nije uzeta u obzir cinjenica, koja
se u to vrijeme nije dogodila. Procesna sankcija za ovakvo
ponasanje je vrlo skromna i podrazumijeva jedino obavezu
Zoran Pa:in
49
zalioca da bez obzira na ishod spora naknadi troskove koje je
prouzrokovao iznosenjem novih cinjenica i predlaganjem novih
dokaza u zalbi, bez razlike radi li se o savjesnom ili nesavjes-
nom zaliocu. Zalozio bih se za novo ogranicavanje ovog pro-
cesnopravnog instututa u korist vanrednih pravnih ljekova.
5. Specifali:acifa sudifa :a pofedinu pravnu oblast
Treba teziti specijalizaciji sudija za pojedinu pravnu oblast,
sto je inace trend u svjetskoj pravnickoj javnosti. Tako u SAD-u
postoje pravnici koji su specijalizovani i bave se iskljucivo
cekovnim pravom ili postupcima naknade stete, kao posljedica
pusenja ili upotrebe nekih ljekova i slicno. Po mom misljenju
nije dobro rjesenje koje se primjenjuje u nekim sudovima, u
krivicnom postupku, gdje sve sudije krivicnog odjeljenja postu-
paju u istrazi i sude u prvostepenom krivicnom postupku, jer
se to nuzno mora odraziti na kvalitet sudenja. Kako je istraga
srz krivicnog postupka istu bi trebalo povjeriti najiskusnijim
krivicarima u svakom sudu. S druge strane, u gradanskim
sudskim postupcima zbog sume materijalnih propisa, izvjesno
je tesko odrzati koncentraciju u vrlo raznolikoj materiji (stvarno,
obligaciono, nasljedno, porodicno, radno pravo) cemu treba
dodati i cinjenicu da u vecini sudova parnicne sudije postupaju
i u vanparnicnim predmetima, a katkada i u izvrsnim predme-
tima. Sve ovo reflektuje se i na kvalitet sudenja.
6. Koriscenfe savremene elektronske opreme u
sudskom postupku
Postojeci, komplikovani i tehnoloski zastario sistem vodenja
zapisnika sa sudskih rasprava, odnosno pretresa, gdje sudija
trosi kreativnu energiju na iscrpljujucu interpretaciju iskaza svih
ucesnika u postupku, diktiranjem daktilografu na zapisnik, tre-
balo bi zamijeniti savremenim tonskim, a po potrebi i vizuelnim
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
50
snimanjem. Obrazlozenja presuda komplikovana pravnim ogra-
nicenjima, treba pojednostaviti upodobljavanjem sa evropskom
praksom. Korisno je, u odredenim pravnim situacijama, omo-
guciti saslusanje svjedoka, stranaka ili vjestaka putem video
linka. Povezivanje svih pravosudnih organa u jedinstven racunar-
ski sitem sa zajednickom bazom podataka je nuzno.
Konacno, nekoliko rijeci o potrebi uvazavanja Preporuke br.
R (86) 12 Komiteta ministara Savjeta Evrope o mjerama za
sprecavanje i smanjenje opterecenja sudija od 16. 09. 1986.
godine, u kojoj se podsticu alternativni nacini rjesavanja sporova
(mirovni postupci, posredovanje, odnosno medijacija prilikom
rjesavanja sporova), o cemu vec postoji primjer Srbije i Slove-
nije, sa svim kontroverzama koje to stvara. Ova Preporuka
posebno ukazuje na kodeks advokatske etike, iz kojeg proizilazi,
pored obaveze suda, i obaveza advokata da teze poravnanju
medu strankama, i to kako prije sudskog postupka, tako i u toku
sudskog postupka. Preporukom se tezi afirmaciji arbitraznih
postupaka, kao i izmjestanju iz sudova rjesavanja sporova malih
vrijednosti. Ovdje bih posebno pomenuo svojevrsno pretvaranje
sudova u inkasantske sluzbe za placanje rezijskih troskova
gradana (voda, struja, telefon i slicno) i zagusenje sudova usljed
istog, sto u krajnjem vodi i banalizaciji samog procesa sudenja.
Preporuka tezi inokosnom sudenju, nasuport zbornom sudenju.
Posebno je interesantan dodatak Perporuci R (86) 12 kojim se
daju primjeri vansudskih duznosti od kojih bi valjalo osloboditi
sudije, u skladu sa posebnim okolnostima svake zemlje. Za nasu
zemlju, od znacaja je uocena potreba za izmjestanjem iz suda
ostavinskih postupaka i vanparnicnih postupaka sudskih ovjera
i intabulacija, sto bi trebalo povjeriti posebnoj ustanovi javnih
biljeznika ili notara, a sto je vec primijenjeno kod nekih zemalja
u okruzenju. Smatram uputnim i lisavanje sudija obaveza ucesca
u radu izbornih komisija, kao i vodenja privrednih registara u
privrednim sudovima.
Zoran Pa:in
51
Efikasnijem pravosudu svakako bi doprinijela i afirmacija
finansijske nezavisnosti pravosuda, oformljavanjem posebnog
sudskog budzeta i racionalnijim sagledavanjem potreba sudova.
Ukazujem posebno na potrebu i korist od planiranja da sudske
takse, ubuduce, makar jednim dijelom, budu izvorni prihodi
sudova.
Vida Petrovic Skero
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
52
Vida Petrovic Skero,
sudifa Jrhovnog suda Republike Srbife, predsednica
Okru:nog suda u Beogradu od 2000-2003. godine
PROJEKAT ,,NEDELJA
PORAVNANJA' I ISKUSTVA
OKRUZNOG SUDA U BEOGRADU
Od devedesetih godina pravosude u Srbiji pocinje da gubi
kadar. Kako to obicno biva u kriznim vremenima i kod nas je
broj predmeta narastao s istovremenim opadanjem broja sudija.
Na koricama danasnjih predmeta koji jos uvek nisu okoncani,
a na kojima se nalazi ime vec sedmog sudije, vide se posledice
ovih promena. Svaki novi sudija je po pravilu i mladi, sa manje
iskustva i manje mogucnosti da uspesno i efikasno odluci u
predmetu ciji spisi godinama narastaju.
U situaciji od oko 30.000 starih predmeta, u sudstvu Srbije
preovladuju mlade i neiskusne sudije (u odnosu na godine
staza). Veliki sudovi u Beogradu, koji broje oko 60-70 sudija,
imaju veliki broj sudijskog kadra sa ispod tri godine sudijskog
staza. To sve dovodi do loseg kvaliteta rada, presuda koje
nicemu ne sluze jer se u najvecem broju ukidaju. Dolazi do
ceste pojave da se visi sudovi ,,obracunavaju' sa nizim sudovi-
ma umesto da se koncentrisu na efikasnost postupka u sluzbi
stranaka. U ovom smislu, u Okruznom sudu u Beogradu je
mnogo uradeno na povecanju procenta preinacenja, odnosno
presuda u kojima po zalbi visi sud meritorno odlucuje. Sada taj
procenat iznosi oko 20°, dok je pre desetak godina iznosio
svega nekoliko procenata.
53
U devet beogradskih opstinskih sudova, na primer, sudija u
proseku ima u radu izmedu 300-600 predmeta.
Pod velikim opterecenjem nagomilanih predmeta, sudija
cesto ne postize ,,da uhvati' predmet, pa se dogadalo da se
predmet ,,zaboravi' kod vestaka i po nekoliko godina. Ad-
vokati su takode mahom nezainteresovani za efikasno
okoncanje postupka, s obzirom da ih advokatska tarifa za to
ne motivise.
Nedelfa poravnanfa
U julu 2002. godine, na sastanku predsednika svih sudova
opste nadleznosti u Srbiji (ukupno 136 sudova), uz ucesce i
predstavnika nekoliko privrednih sudova, doneta je odluka o
odrzavanju ,,nedelje poravnanja', kao pilot projekta, na osnovu
koga bi se razmotrilo sire ukljucivanje metoda alternativnih
nacina resavanja sporova (ADR) u vidu medijacije i sl.
Predsednici sudova ustanovili su ,,nedelju poravnanja' u
skladu sa njihovom odgovornoscu za pravilno i blagovremeno
vrsenje sudske vlasti u sudovima, a na osnovu odredaba o
ugovoru o poravnanju koje predvida Zakon o obligacionim
odnosima (Glava XL, cl. 1089-1098) i odredaba Zakona o
parnicnom postupku kojima se sudu nalaze da postupak spro-
vede bez odugovlacenja i sa sto manje troskova (cl. 10), kao i
da strankama tokom postupka ukaze na mogucnosti poravnanja
(cl. 321-324).
Odluceno je da ,,nedelja poravnanja' traje pet radnih dana
u septembru 2002, po izboru svakog suda, a da se razmatraju
predmeti stariji od tri godine, odnosno krivicna dela za koja su
zaprecene blaze kazne, a gde se gonjenje vrsi po predlogu
ostecenog.
Ciljevi ovog poduhvata bili su da se izvuku i okoncaju stari
predmeti u kojima je postupak dugo stajao iz razlicitih razloga.
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
54
Ukljuceni su i medijatori, u vidu sudija u penziji, ali na speci-
fican nacin. Oni nisu neposredno razgovarali sa strankama vec
su pomagali sudecim sudijama da se uhvate u kostac sa starim
predmetima i predloze strankama odgovarajuce resenje u vidu
poravnanja.
Negativan efekat izazvan je cinjenicom da, na primer,
Beograd ima veliki broj penzionisanih sudija, ali da to nije
slucaj sa malim sredinama u unutrasnjosti, pa u malim sudo-
vima nije bilo jednostavno sve dobro pripremiti i na vreme
organizovati.
Mana ovog poduhvata bila je i nedovoljna pripremljenost
sudova i javnosti, posebno u smislu nedovoljne medijske
kampanje. Dogovor je postignut samo sa predsednicima su-
dova, pa je od njihovog raspolozenja zavisila i konkretna
organizacija akcije u svakom sudu. Postojala je ocigledno
nedovoljna informisanost samih sudija o ciljevima i nacinu
sprovodenja akcije, a u nekim slucajevima i izrazito negativan
stav predsednika sudova. Takode, veliki otpor akciji pruzile su i
advokatske komore.
Re:ultati.
• od ukupno 8.619 predmeta, koliko je izneto u pet dana
,,nedelje poravnanja', poravnanjem je okoncano 1.072 ili
12,14°;
• u 2,11° predmeta tuzba je povucena;
• ukupno je reseno 1.254 predmeta ili 14,55°,
• veoma vazna posledica ovog poduhvata je da su stari
predmeti aktivirani (ponekad nisu bili zakazivani vise od
godinu dana), da se naknadno zakazani predmeti jos uvek
zavrsavaju, pa nedelja poravnanja jos uvek ima efekta.
Jida Petrovic Skero
55
Evaluacifa.
• 62° predsednika sudova ocenili su da je poduhvat uspeo,
• 38° dalo je negativnu ocenu.
*
Tek po okoncanju akcije, ucinjen je pregled sudova i raz-
govor sa sudijama od strane sudija Vrhovnog suda koje su bile
u sastavu projektnog tima ,,nedelje poravnanja'. Iskustvo govori
da je ovu pripremu neposredno sa sudijama svakako trebalo
izvesti pre.
Losa komunikacija i otpor koji su pruzali advokati isposta-
vilo se kao veliki problem. Sporno pitanje naknade advokatskih
troskova i motivacije advokata trebalo je takode resiti unapred.
Na godisnjem savetovanju sudova Srbije u Vrnjackoj banji
odluceno je da se sa nedeljom poravnanja nastavi, kao i da se
dalje radi na institucionalizaciji medijacije dopunom ZPP i
eventualnim donosenjem i pratecih propisa.
Gordana Mihajlovic
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
56
* Istrazivanje je kasnije pokazalo da u vecini ovih sudova nedelja porav-
nanja u stvari nije ni izvedena.
Gordana Mihajlovic,
predsednica Drugog opstinskog suda u Beogradu
ISKUSTVA DRUGOG OPSTINSKOG
SUDA U BEOGRADU
Prilikom preuzimanja duznosti predsednika Drugog opstin-
skog suda u Beogradu, u februaru 2001. godine, zatekla sam
veliki broj starih predmeta u gotovo svim materijama: parnici,
vanparnici, ostavini, radnim sporovima, krivici, pa cak i u
istrazi. Okvirno govoreci, polovina predmeta ima status starih
predmeta, odnosno, starijih od dve godine.
U Drugom sudu u toku je 10,500 parnica, 1,700 krivica,
500 istraga, 550 ostavina, 550 vanparnica i 490 radnih sporova.
Sudija u parnici prosecno radi na 270 predmeta, a u krivici na
170 predmeta.
Sto se tice problema sa dostavljanjem, kod nas se rasprave
zakazuju na tri meseca pa je u predevidenciji moguce kontro-
lisati dostavu.
Veoma je vazno konstatovati stanje, popisati sve stare pred-
mete. Kako je osnovna duznost predsednika suda da kontrolise
azurnost i zakonitost rada suda, postupajuci prema ovoj obavezi,
pre svega sam nalozila sudijama da izvrse pregled svojih starih
predmeta i da me pismeno izveste kada je tuzba podneta u
svakom predmetu, kada je sudija zaduzen sa predmetom, sta je
u predmetu uradeno, koji su razlozi sto do sada postupak nije
okoncan.
Na ovaj nacin, postiglo se da se svi predmeti izvade iz
evidencije i pregledaju, da se rad po njima azurira. U pojedinim
predmetima se cak ispostavilo da je postupak i okoncan, ali da
je predmet nepotrebno ostajao u evidenciji. Predmeti su se
57
,,okrenuli', po njima je pocelo da se radi, a samo radom se stari
predmet moze i zavrsiti.
Ubrzo je Zakon o uredenju sudova ustanovio obavezu da
sudije svakog meseca obavestavaju predsednika suda o svim
predmetima koji nisu zavrseni vise od godinu dana. Ovu oba-
vezu je veoma tesko odrzati, jer su sudije isuvise opterecene
radom u predmetima da bi pisale i ovakve mesecne izvestaje.
Mi smo nastavili sa dotadasnjim nacinom rada po starim pred-
metima, s tim sto smo se u kasnijim fazama izjasnjavali samo
o najstarijim predmetima ili predmetima odredene godine.
Kao predsednik suda, sve izvestaje bih procitala, obelezila
konkretne predmete koje zajedno sa sudijom zelim da pogle-
dam, i zatim bismo zajedno vrsili pregled predmeta.
U pocetku su sudije bile iznenadene mojim svakodnevnim
pregledom predmeta, ali je brzo razjasnjeno da se ne interesujem
i ne mesam u to kako ce sudija presuditi i koje ce dokaze
izvoditi, vec za azurno vodenje postupka, sto kao predsednik
suda imam obavezu da kontrolisem. U tom smislu, pregledala
sam da li su rasprave redovno zakazivane, zasto predmet nije
izvaden iz evidencije, zasto nalaz vestaka nije blagovremeno
dostavljen, zasto poziv nije ponovljen, zasto vestak nije upozo-
ren da vrati predmet i sl. Obavestila sam sudije da nameravam
da intervenisem uputstvima i naredbama ako se po predmetu ne
radi.
U nasem sudu postavljen je prioritet resavanja starih pred-
meta. Uspostavljena je posebna knjiga evidencije kretanja starih
predmeta zakljucno sa 1993. godinom u parnici i 1997. u krivici,
te je u svakom trenutku moguce imati uvid u stanje u ovim
predmetima. Postavili smo sebi zadatak da do kraja godine
resimo sve ove predmete i da se rasprave zakazuju svakog
meseca.
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
58
Osnovni zakljucak je da je neophodno da sudija dobro
pripremi raspravu koju zakaze.
Edukacifa u samom sudu
Da bi se predmeti kvalitetno resavali neophodna je konti-
nuirana edukacija sudija.
Od ukupno 66 sudija Drugog opstinskog suda u Beogradu,
40 sudija ima svega dve ili ispod dve godine sudijskog staza.
U toj situaciji, advokati se pojavljuju, u nacelu, kao mnogo
kvalitetniji pravnici, sto cesto koriste da sudiju ,,skrenu' sa
sustine postupka i prolongiraju postupak.
Edukaciju sami organizujemo, tako sto jedanput mesecno
organizujemo sastanke sudija na kojima se obraduju teme koje
predstavljaju karakteristicne probleme za Drugi opstinski sud.
Sudije unapred pripremaju radove, u kojima ima i teorije i
zakonskih resenja i prakse visih sudova. Nakon izlaganja vodi
se diskusija vezana za konkretna pitanja i predmete. Takode,
penzionisane sudije Okruznog suda angazuju se da obavljaju
redovne konsultacije sa sudijama. Postoje dvojica stalno an-
gazovanih savetnika, jedan za potrebe sudija gradanskog, a
drugi za potrebe krivicnog odeljenja. Nivo konsultacija odreduje
svaki sudija, kao i meru u kojoj ce prihvatiti izneto pravno
misljenje starijih kolega.
Stimulacifa :a prekovremeni rad
Uveden je i pilot projekat u cilju azuriranja rada u materiji
radnih sporova, gde se sudije placaju za prekovremeni rad.
Predmeti iz radnih sporova podeljeni su sudijama u parnici i
oni ih zakazuju posle radnog vremena uz novcanu nadoknadu
po resenom predmetu. Sredstva za ovaj projekat obezbedena su
iz vanrednih prihoda suda, koji potice od popodnevnog rada na
Gordana Mihaflovic
59
overi kupoprodajnih ugovora agencijama za promet nekretnina
i advokatskim kancelarijama, kao i na ubrzanom resavanju
zemljisnoknjiznih predmeta. Nadoknada za ovaj rad iznosi
1,000 dinara, s tim sto se iznos od 300 dinara placa sluzbeniku
koji obavlja popodnevni prekovremeni posao, a 700 dinara
ostaje sudu.
Od sredstava iz ovog fonda sud je kompjuterizovan (kup-
ljeno je 110 kompjutera i 30 stampaca), finansirana je izrada
kompjuterskog programa evidencije predmeta u vanparnici, os-
tavini, zemljisnoj knjizi, krivici i istrazi, napravljena je zbirka
obrazaca po svim materijama, adaptirane su kancelarije, daje se
pomoc solidarnosti ugrozenim sluzbenicima, putuje na saveto-
vanja, organizuju proslave u sudu i obezbeduje naknada za
prekovremeni rad.
Medifacifa
Kao pokusaj resavanja starih predmeta uvedena je i medi-
jacija. Poceli smo sa ,,nedeljom poravnanja', prilikom koje su
koriscene i tehnike medijacije. U nedelji poravnanja ucestvovale
su penzionisane sudije koje su savetovale sudece sudije kako
da okoncaju predmet i istovremeno izdejstvuju poravnanje iz-
medu stranaka. Predmet pokusaja poravnanja bili su predmeti
stariji od tri godine.
U daljem toku, uveli smo ucesce medijatora, odnosno sudije
koji ne sudi u predmetu, npr. drugog sudije istog suda, sefa
odeljenja ili sudije u penziji. Cesto i sama vodim postupke
medijacije, sto je u praksi izazvalo izuzetno pozitivan efekat
kod stranaka koje posebno cene kada se predsednik suda poza-
bavi njihovim predmetima s namerom da azurira postupak.
Sada je ovaj eksperiment postao praksa u nasem sudu i
nedelja poravnanja je svaka poslednja nedelja u mesecu.
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
60
Nikada nismo pokusali medijaciju u krivicnim predmetima.
Iako se nedelja poravnanja pokazala kao uspesna praksa za
resavanje starih predmeta, mnogo su bolji rezultati sa medija-
cijom koja se u novim predmetima pokusava odmah na pocetku
postupka, jer je jedan od argumenata za dogovor i smanjivanje
troskova postupka.
Za medijaciju je neophodna dobra volja stranaka. Strankama
se mora omoguciti da medijaciji prisustvuje i njihov advokat.
Medijator mora biti obavezan da cuva tajnost podataka koje je
saznao u postupku medijacije, cak i od sudeceg sudije. Otpor
advokata prema medijaciji svodi se na problem naplate sudskih
troskova.
Za sada je medijacija kod nas jos uvek pionirski posao.
Stranke pozitivno ocenjuju ovaj nas poduhvat, jer im se poka-
zalo da sud misli na njih i njihove predmete. Svako poravnanje
u starim predmetima velika je stvar.
U smislu efikasnosti, pokazalo se veoma korisnim i objedi-
njavanje predmeta kod istog sudije koji se po istom cinjenicnom
osnovu, na primer, osiguranja, vode izmedu osiguranja i privat-
nih lica.
Gordana Mihaflovic
61
Ales Zalar
Ales Zalar,
predsfednik Okru:nog suda (Okro:nog sodisca) u Lfublfani
PROJEKAT ,,MEDIJACIJA' I DRUGA
ISKUSTVA OKRUZNOG SUDA IZ
LJUBLJANE
U Sloveniji postoji 800 sudija na dva miliona stanovnika.
Ovaj broj je izuzetno visok u odnosu na evropski prosjek -
Slovenija ima jednog sudiju na 2500 stanovnika, sto je vise
nego u Njemackoj, gdje jedan sudija dolazi na 3800 stanovnika,
a zna se, da je Njemacka drzava sa izuzetno visokim brojem
sudija u odnosu na broj stanovnika u Evropi.
U prosjeku, sudija gradanskog odjeljenja Okruznog suda
(Okro:no sodisce) u Ljubljani, najveceg prvostepenog suda u
Sloveniji, ima u radu 180 predmeta, a sudija krivicar oko 100
predmeta. Danas je potrebno, prosjecno, oko 17 mjeseci za
rjesavanje parnicnog predmeta, dok je prije 2001. godine prosjek
iznosio 21 mjesec.
*
Poput mnogih vec ,,uhodanih' demokratija i drzava u tran-
ziciji, Slovenija se suocava sa krizom u pravosudu, u gradans-
kopravnoj nadleznosti, koja je posljedica neefikasnosti sudstva.
Kritika slovenackog pravosuda usmjerena je na sporost vodenja
postupka, visoke troskove parnica koji otezavaju pristup sudu i
neujednacenost sudske prakse. Sve ovo dovodi do nepovjerenja
javnosti u sud i sudije.
Medutim, treba imati u vidu da se kriza ne moze rjesavati
iskljucivo u samom sudstvu, vec i u odnosu sa strankama i
63
* Ova brojka doduse ukljucuje i porodicne sporove (brakorazvodne parnice)
koje sud nacelno vrlo brzo rjesava.
njihovim advokatima, koji takode imaju teskoce. Mjere koje
imaju za cilj da smanje zaostatak predmeta u sudovima moraju,
dakle, obezbijediti ne samo efikasniji rad samog suda, vec i
unaprijediti ucesce stranaka u postupku, umanjiti troskove pos-
tupka, obezbijediti bolju pripremu advokata i njihovih stranaka
za sudski spor, brzu razmjenu informacija itd.
Lekcije koje smo naucili u dosadasnjem radu:
obavezno napraviti presjek stanja starih predmeta (tzv.
backlog index);
kontrolisati redosljed predmeta;
razviti poseban sistem raspodjele i postupanja u predme-
tima razlicite prirode, npr. jednostavne razvode razlicito
organizovati od kompleksnih predmeta naknade steta; u
tom smislu treba podijeliti predmete u tri ,,kolosjeka':
1) hitni predmeti, koji se ubrzano rjesavaju;
2) predmeti za redovno azurno postupanje, i
3) posebno kompleksni predmeti, koji zahtijevaju iscrp-
niji i dugotrajniji rad.
Kada se uspostavi ovakva klasifikacija, moguce je predvid-
jeti i odgovarajuce rokove za okoncanje svake vrste predmeta i
njih se strogo pridrzavati.
Treba posvetiti paznju organizovanju pripremnih rocista,
prije zvanicnog sudskog rocista, na kojima bi se obezbi-
jedilo da se stranke i njihovi advokati odgovarajuce
pripreme za sudski postupak;
uvesti praksu neodstupanja od zakazanih rocista, slijediti
princip datuma ,,uklesanog u kamenu', koji dozvoljava
odlaganje samo u slucaju izuzetnih situacija: veoma je
vazno da se sud ponasa kao voda postupka i ne dozvoli
strankama nepotrebna odlaganja; kada se zapocne postu-
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
64
pak, slucaj postaje sudski zadatak, koji se ne moze
prepustiti iskljucivo volji stranaka;
uvjek obezbijediti dezurnu zamjenu za sudije porotnike;
vazan je i odnos sudija sa advokatima: sudija ih ne smije
tretirati kao neprijatelje, vec ih koristiti kao ,,trojanske
konje' za uspjesno i efikasno okoncanje postupka;
svaki sudija mora dobro poznavati pravila postupka i
razumjeti predmet prije nego sto zakaze rociste;
uvesti medijaciju, kao metod rjesavanja starih predmeta,
i posebno, novih predmeta u pocetnoj fazi postupka.
Medifacifa
Po pravilu, sud nikada ne moze rijesiti onoliko predmeta u
jednom danu koliko stranke i njihovi advokati u istom danu
mogu da pokrenu pred sudom. Zato su u mnogim zemljama
uvedeni alternativni nacini rjesavanja sporova, cesto vezani za
sud, kako bi se smanjilo opterecenje pravosuda i posebno sudija.
Vodeci se logikom da onog trenutka kada se tuzba podnese
sudu, predmet postaje stvar suda i njegova obaveza, Okruzni
sud u Ljubljani smatrao je da je sam sud obavezan da strankama
pored redovne parnice ponudi i alternativne nacine rjesavanja
spora, kao npr. sudsko poravnanje, medijaciju, arbitrazu, ranu
neutralnu procjenu spora.
Pod okolnostima velikog broja gradanskih predmeta i neza-
dovoljstva stranaka odlukama i duzinom trajanja postupaka,
tradicionalne parnice izgledaju kao fudbalske utakmice gdje
stranke pokusavaju da ,,nabiju' sto vise golova. U postupku
medijacije, pak, stranke kontrolisu i pravila i zakljucak spora.
Zato se za medijaciju cesto upotrebljava izraz: ,,pravosude s
ljudskim likom' (fustice with a human face).
Ales Zalar
65
Medijacija se, inace, zasniva na ideji da su sudije prven-
stveno u sluzbi gradana, a tek onda drzave.
U Sloveniji nije bilo nikakve tradicije alternativnih nacina
rjesavanja sporova, pa ni posebnog zakonskog okvira za takve
pokusaje. Jasno nam je bilo od pocetka da ce biti moguce uvesti
medijaciju samo ako same sudije prihvate takvu ideju. Znaci,
oni su ,,glavni igraci', i s toga treba raditi na ubjedivanju,
odnosno obrazovanju sudija u tom pravcu, raditi na promjeni
njihovog mentaliteta i konzervativnih stavova. Takode, veoma
je vazno predstaviti medijaciju kao mogucnost za povecanje
efikasnosti i olaksavanje rada, prije nego kao prijetnju.
Na pocetku treba odgovoriti na pitanja, vazna za svaku
sredinu ponaosob koja namjerava da uvede neku promjenu,
odnosno reformu: Ko moze uticati na ovakvu promjenu i na
koji nacin se moze uticati na ovaj proces da bi on uspio?
Prvo pitanje razmatra cija aktivna podrska je neophodna, a
ciji pasivni pristanak, na koga ce sve promjena djelovati i na
koji nacin? Odgovor na drugo pitanje treba da ustanovi koje
izvore moci kontrolisu ovi ljudi, kakav je njihov stav prema
inicijativi za reformu i kakvi su njihovi medusobni odnosi. U
slucaju Okruznog suda u Ljubljani, cetiri kljucne osobe koje su
cinile tzv. upravljacku koaliciju, bile su predsjednik suda, preds-
jednik gradanskog odjeljenja, njegov zamjenik i bivsi predsjed-
nik gradanskog odjeljenja, koji je u meduvremenu izabran za
sudiju apelacionog suda. Ucesce bivseg predsjednika gradans-
kog odjeljenja bilo je posebno dragocjeno, jer je obezbijeden
kontinuitet upravljanja, efikasnost programa na duze staze, kao
i direktna veza i promocija programa medijacije u apelacionom
sudu.
Neophodno je da inicijalna grupa koja vodi ovakav projekat
stvori unutrasnje i spoljne saveznike i ukljuci osobe od iskustva.
Medutim, vazno je i da oni budu takode otvoreni za promjene,
te da se izbjegne primjena iskljucivo jucerasnjih iskustava na
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
66
danasnji problem. Grupa mora da dijeli viziju o tome kako bi
program trebalo da izgleda, ali isto tako mora biti sposobna da
tu viziju predstavi onima na koje se program odnosi (sudijama,
sudskom osoblju, advokatima, politicarima i javnosti uopste).
Ova inicijalna grupa pokrenula je debatu unutar gradanskog
odjeljenja Okruznog suda i na taj nacin unaprijedila ideju ste-
kavsi i tzv. unutrasnjeg saveznika. Pokazalo se i da mnogo vise
sudija zeli da se ukljuci u projekat i ucestvuje u medijaciji, nego
sto je to bilo planirano.
Medutim, u Sloveniji je prvobitno izostala podrska Vrhov-
nog suda i Ministarstva pravde. U drugim zemljama, medijacija
je uvedena sistemom politike ,,odozgo na dolje'. Drugim ri-
jecima, ministarstvo pravde donosi takvu odluku i pratece pro-
pise koje sudovi onda primjenjuju. U Sloveniji je nedostatak
podrske Ministarstva pravde i Vrhovnog suda u pocetku pred-
stavljalo problem.
*
Mogucnost pozivanja na neki zvanicni do-
kument, propis, odluku veoma je vazna i olaksava cio proces.
Veoma je vazno i da se upotreba alternativnog nacina rjesavanja
sporova izjednaci kao metod, koji, naravno, ne moze da zamijeni
redovne sudske postupke, ali ih itekako moze dopuniti.
Nedostatak inicijalne podrske Vrhovnog suda i Ministarstva
pravde otezalo je stvaranje tzv. spoljnih saveznistava sa advo-
katima, strankama i sirom javnosti. Okruzni sud je to pokusao
i donekle uspio da nadomjesti odrzavanjem redovnih konferencija
za stampu, okruglih stolova, davanjem izjava predstavnicima
medija, stampanjem posebnih brosura sa svim potrebnim infor-
macijama o medijaciji, stampanjem clanaka u strucnim casopi-
sima itd. Veoma je vazno uspostaviti dobre odnose saveznistva
i sa drzavnim tuzilastvom, koje zastupa drzavu u gradanskim
Ales Zalar
67
* Vrhovni sud i Ministarstvo pravde podrzalo je projekat medijacije Ok-
ruznog suda u Ljubljani i preporucilo ga drugim sudovima i siroj javnosti
po objavljivanju prve analize uspjesnosti projekta, poslije godinu dana
njegovog izvodenja.
sporovima, sa velikim osiguravajucim drustvima, koja se
najcesce javljaju kao stranke u gradanskim sporovima i, iznad
svega, sa advokatskom komorom. Podrska advokatske komore
bila je kriticna za uspjeh programa jer advokati nikada nece
podrzati medijaciju ako je dozive kao metod za smanjivanje
njihovih honorara. U skladu sa nacelom ako ih ne mozes
pobijediti, pridruzi im se Sud je podrzao, na primjer, prijedlog
advokata za podizanje visine njihovih troskova u slucaju kada
dode do sudskog poravnanja, sto je zapravo i krajnji cilj medi-
jacije. Takode, advokatima smo omogucili i besplatan pristup
seminarima za sudije o tehnikama medijacije, i ukljucili ih kao
medijatore u nas projekat. To se pokazalo kao veoma uspjesan
model povezivanja javnog i privatnog sektora u rjesavanju
sporova.
Okruzni sud je na listi medijatora u pocetku imao 15 imena,
ali se lista vremenom prosirivala. Sada su medijatori sudije visih
sudova, penzionisane sudije, zamjenik Ombudsmana za zastitu
ljudskih prava i advokati, a u porodicnoj medijaciji, koja je
naknadno uvrstena kao dodatni program, ucestvuju i socijalni
radnici kao saradnici medijatora. Medijatori obavezno prolaze
besplatnu obuku u trajanju od 40 casova.
Prvi medijatori bile su sudije i to dobrovoljci, koji su
medijaciju izvodili pro bono, uz dodatni posao. Ovo je mnogo
znacilo za snazenje kulture pro bono rada u drustvu, i istovre-
meno zastitilo sud od kritika da se sudije nepotrebno placaju
za nesto sto je ionako njihov posao i ulazi u redovnu platu.
Ukljucivanje samih sudija u medijaciju je veoma znacajno jer
podrazumijeva da sudije ozbiljno pristupaju ideji alternativnih
nacina rjesavanja sporova. Ne smijemo zanemariti cinjenicu da
odluka o tome da li ce sud pozvati stranke da pristupe medijaciji
zavisi od odluke sudije u svakom pojedinacnom predmetu. Ako
sudije ne vjeruju u proces medijacije onda to ozbiljno ugrozava
njegovu primjenu. Takode, dodatni pozitivni efekat je da advo-
kati uvjek prate inicijative sudija.
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
68
Entuzijazam koji su sudije pokazale nastao je prvenstveno
iz zelje za smanjivanjem broja nerijesenih predmeta i iz ub-
jedenja u prednosti medijacije i odgovarajuci profesionalni iza-
zov. S druge strane, opasnost prijeti u tome da sudije tesko
odustaju od svog profesionalnog autoriteta i strogog ophodenja
sa strankama, kao i da se tesko pretvaraju u ulogu dobrog
slusaoca. U Americi, u drzavi Virdziniji, na primjer, sudije su
se suprotstavile medijaciji iz straha od gubitka autoriteta. Ta-
kode, postoji opasnost i od toga da same stranke u sudijama ne
vide posrednike vec osobe koje su tu da donose odluke, pa od
njih ocekuju procjenu, tzv. evaluacionu medijaciju.
Sudije besplatno izvode medijaciju, dok ostali medijatori
dobijaju naknadu u odnosu na vrijeme i trud ulozen u prpremu
i izvodenje postupka, sto im se nadoknaduje iz sudskog budzeta.
U Sloveniji svaki sud ima nezavisan budzet kojim upravlja
predsjednik suda i ova budzetska autonomija u mnogome dop-
rinosi uspjesnosti cijelog projekta medijacije.
Prednost uvodenja medijacije u vidu eksperimenta, odnosno
pilot projekta je jednostavno proba. Ako se pokaze kao
uspjesan metod, treba ga usvojiti, ako ne, lako ga je napustiti.
Veoma je vazno poci od cinjenice da medijacija nije uvjek i
svugdje garantovano uspjesna. Takode, ako se ne uvede siste-
mom ,,odozgo na dolje', sudovi imaju mogucnost da iskljucivo
sami kreiraju pravila i standarde koje ce primjenjivati prilikom
medijacije.
U Sloveniji smo se mnogo vise bavili medijacijom u novim
predmetima, nego u starim. Ipak, na prijedlog advokata, pred-
vidjeli smo mogucnost da stranke udu i u medijaciju starih
predmeta i u tom cilju organizovali i nedfelfu poravnanfa. Tu
su iskljucivo ucestvovale sudije, koje su koristile tehniku medi-
jacije. Rijeseno je vise od 50° predmeta od ukupnog broja onih
koji su uzeti na razmatranje.
Ales Zalar
69
Pravni osnov
Nas pilot program medijacije zasnovan je na odredbi slove-
nackog Zakona o sudovima, koja nalaze sudovima da razviju
poseban program rjesavanja zaostalih predmeta i opterecenja
suda, ako zaostatak postane veci od godisnjeg priliva predmeta.
Takode, zasnovan je i na odredbi ZPP-a koja postoji jos iz
vremena SERJ, a koja nalaze sudu da strankama predlozi pos-
tizanje poravnanja.
Re:ultati i statistika
Neophodno je voditi vjerodostojne podatke i nadzirati i
analizirati uspjesnost projekta. Evaluacija pokazuje gdje se gri-
jesi i dozvoljava prilagodavanje programa.
Analiza projekta medijacije Okruznog suda u Ljubljani po-
kazala je sljedece podatke i rezultate:
• 2001. god. medijacija je ponudena u 420 predmeta, a
2002. u 879 predmeta;
• 2001. god. stranke su prihvatile medijaciju u 106 pred-
meta (25.2°), a 2002. u 269 predmeta (30.6°);
• 2001. jedna ili obije strane u sporu nijesu prihvatile
medijaciju u 314 predmeta, a 2002. u 610. Najcesce,
tuzeni nije prihvatao medijaciju. Procenat slucajeva u
kojima nijedna strana nije dala pristanak opao je na
15.8° 2002. godine;
• 2001. okoncano je 105, a 2002. 179 postupaka medija-
cije;
• 2001. do zakljucenja poravnanja doslo je u 52 predmeta
(49.5°), a 2002. u 104 predmeta (58.1°);
• 2001. 53 predmeta vracena su u parnicu po zavrsetku
medijacije (50.5°), a 2002. 75 predmeta (41.9°);
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
70
• 2001. medijacija je okoncana na prvom sastanku u 31
slucaju (62°), a 2002. u 64 slucaja (61.5°). U 75°
slucajeva medijacija je trajala u prosjeku 1.3 casa, a u
ostalim slucajevima jedan cas duze.
Treba imati na umu da pokazatelj uspjesnosti nije samo broj
zakljucenih poravnanja, vec unapredenje i kasnijeg parnicnog
postupka, ako se poravnanje ne zakljuci i predmet vrati u
parnicu, u smislu unaprijedene komunikacije izmedu stranaka,
suzavanja broja spornih pitanja i sl. Okruzni sud je analizirao
uspjesnost i na osnovu upitnika, koji su advokati i stranke
ispunjavali po zavrsetku postupka medijacije. Upitnikom se
utvrduje ocjena rada medijatora, ishod postupka, kao i pra-
vicnost i integritet medijacije. Iznenadujuce, analiza ovih upit-
nika pokazala je skoro 100° zadovoljstvo stranaka, bez obzira
na krajnji ishod postupka.
U pogledu prirode predmeta, najmanje interesa za medija-
ciju pokazano je u autorskim sporovima, a najmanje poravnanja
zakljuceno je u parnicama za naknadu stete protiv drzave (po-
ravnanje je postignuto u svega 9.1° predmeta 2002. god, dok
je u ostalim predmetima za naknadu steta doslo do poravnanja
u 75.4° predmeta). Iako smo ocekivali od drzavnog pravobra-
nilastva da posluzi za primjer i inicira pregovore i poravnanja,
to se nije dogodilo, prvenstveno zbog nedostatka ovlascenja
pravobranilaca i potrebe za dobijanjem odobrenja od ministar-
stava, a u krajnjem, zbog budzetskih ogranicenja.
Planovi :a ubuduce
Prema modelu projekta koji je primjenjen u Okruznom sudu
u Ljubljani, i sljedeca dva po velicini suda u Sloveniji pocela
su sa pruzanjem usluga medijacije. Okruzni sud u Ljubljani sada
nudi svoja iskustva drugima i preuzima ulogu instruktora me-
dijatora drugih sudova. Za ocekivati je da se u naredne dvije
godine programi medijacije uvedu u vecinu sudova u Sloveniji
koji su optereceni nagomilanim predmetima.
Ales Zalar
71
Protekle, 2002. godine, Okruzni sud u Ljubljani uveo je novi
eksperimentalni program medijacije u porodicnim sporovima i
neutralnu ocjenu eksperata u sporovima iz autorskog prava. U
tekucoj, 2003. godini, planira se pocetak izvodenja medijacije i
arbitraze u privrednim sporovima, kao i u slucajevima u kojima
jos uvjek nije doslo do parnice, a strane u sporu zahtijevaju
pravnu pomoc od suda. Razmotrice se i uvodenje medijacije u
drugim vrstama sporova u kojima stranke jos uvjek nisu ulozile
tuzbu i zeljele bi da izbjegnu sudski postupak. Ako pokaze
spremnost da odgovori potrebama ljudi, u razumnoj mjeri, sud
stice ono sto mu nedostaje: podrska i povjerenje javnosti.
Okruzni sud u Ljubljani i dalje uspostavlja veze sa privatnim
sektorom. Na prijedlog Slovenackog udruzenja osiguravajucih
drustava, Sud ce izraditi studiju o prijedlogu za osnivanje centra
za medijaciju za sve vrste sporova iz osiguranja u Sloveniji.
Istovremeno, prema sporazumu sa ovim Udruzenjem, Sud ce
rukovoditi obukom medijatora u ovom centru i izdavati dozvole
za obavljanje posla medijatorima, prema ovlascenju Udruzenja
i uz stalnu evaluaciju njihove osposobljenosti. Ocekuje se slicna
inicijativa i od strane banaka.
Okruzni sud u Ljubljani ucestvuje i u prekogranicnoj sarad-
nji obucavajuci medijatore iz nekih zemalja jugoistocne Evrope.
Na ovaj nacin mozemo doprinijeti uspostavljanju i odrzavanju
uredenih pravnih sistema u regionu, kao i medusobnom povje-
renju u medunarodnom poslovanju, s obzirom na to da je
ekonomiji potrebno da stiti poslovanje putem procedura za
rjesavanje sporova koje su predvidljive i dovoljno prilagodljive.
Trzistu jugoistocne Evrope, kao i unutrasnjem trzistu Ev-
ropske unije, potrebna je odredena doza ujednacenosti, koja se
moze obezbijediti umanjivanjem razlika izmedu pravnih i regu-
latornih sistema. Univerzalna, opste prihvacena nacela i pravila
medijacije mogu biti jedan od glavnih nacina ove harmonizacije.
Liz Donovan
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
72
Liz Donovan,
strucnfak Savfeta Evrope, Ministarstvo pravde Irske
SUDSKI SISTEM
REPUBLIKE IRSKE
Irska je drzava clanica Evropske unije od 1973. godine, a
Savjeta Evrope od njegovog osnivanja. Jedna je od zemalja koje
su 1950. prve usvojile Evropsku konvenciju o ljudskim pravima.
Irska ima oko 4 miliona stanovnika i 122 sudija. Sudije se
uglavnom biraju iz redova advokata.
U sistemu sudova u Irskoj postoje: Vrhovni sud (Supreme
Court), Visi sud (High Court), Regionalni sud (Circuit Court)
i Okruzni sud (District Court), koji su gradanski i krivicni
sudovi.
Vrhovni sud je krajnji apelacioni sud za krivicne i gradanske
predmete. Cine ga sedam sudija i Predsjednik suda. Sudi u
vijecima ne manjim od troje sudija. Izuzetno, sudi u vijecu od
pet sudija i u prvom stepenu odlucuje o trajnoj nesposobnosti
Predsjednika drzave da obavlja svoju funkciju i o predlozima
Predsjednika drzave za ocjenu ustavnosti zakona.
Visi sud ima 26 sudija i Predsjednika suda. To je apelacioni
sud, ali ima i iskljucivu prvostepenu nadleznost kada su u
pitanju ,,za njega rezervisana' krivicna djela: odavanje vojne
tajne, neka krivicna djela koja su propisana Zakonom o kri-
vicnim djelima protiv drzave iz 1939. godine, ubistvo, pokusaj
ubistva, zavjera radi ubistva, piraterija, genocid, silovanje, grubo
seksualno uznemiravanje i pokusaj grubog seksulanog uznemi-
ravanja. Kada sudi u prvom stepenu u krivicnoj oblasti onda se
naziva Centralni krivicni sud.
73
Regionalni sud cine 33 sudije i Predsjednik suda. Njegova
nadleznost u krivicnoj materiji odgovara nadleznosti Centralnog
krivicnog suda, osim u slucajevima ubistva, silovanja, grubog
seksualnog uznemiravanja, izdaje, piraterije i srodnih krivicnih
djela. Sudija sudi uz porotu koju cine 12 lica i uobicajeno je
potrebna saglasnost svih da bi se donijela osudujuca presuda.
Sto se tice gradanske materije, ovaj sud je ovlascen da dosuduje
naknade stete koje ne prelaze iznos od 38,000 Eura.
Okruzni sud cine 52 sudija i Predsjednik suda. Ovlascen je
da sudi u skracenim krivicnim postupcima, u kojima sudija sudi
bez porote, sam donosi odluku i izrice kaznu u slucajevima gdje
dode do osudujuce presude. Sto se tice gradanske materije,
ovlascen je da dosuduje naknade stete koje ne prelaze iznos od
6,400 Eura.
Predsjednici sudova su odgovorni za odgovarajucu raspod-
jelu predmeta medu sudijama, kao i za efikasnost rada sudova.
Sudski servis (internet adresa: www.courts.ie) je nezavisna
agencija osnovana 1999. godine koja je zaduzena da se stara o
svakodnevnom redovnom funkcionisanju sudova.
U irskom pravnom sistemu ne postoje veca odlaganja i
kasnjenja kada su u pitanju predmeti i njihovo rjesavanje, osim
u Centralnom krivicnom sudu u kome je prosjecno vrijeme
trajanja postupka 12 mjeseci. Ovo je prvenstveno zbog toga sto
irski sistem omogucava i neke alternativne nacine rjesavanja
sporova, osim sudskog. Navescu neka rjesenja koja postoje u
irskom pravnom sistemu, a koja su usvojena u cilju olaksavanja
i pojednostavljivanja postupka pred sudom, povecanja efikasno-
sti rada sudova i smanjenja broja predmeta.
Alternativno rjesavanje sporova
Altrenativno rjesavanje sporova (ADR alternative dispute
resolution) pojavilo se posljednjih godina kao alternativa for-
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
74
malnom sudskom sistemu i arbitrazama. Posebno se primjenjuju
postupci mirenja i medijacije, sa ciljem postizanja zadovoljava-
juceg rezultata medju strankama, narocito kada su u pitanju
trgovacki sporovi velike vrijednosti. U oblasti radnih odnosa,
vec duzi niz godina medijacija i mirenje su kljucni postupci
obezbjedenja dobrih odnosa izmedju poslodavaca i zaposlenih.
U bracnim sporovima, advokati su vec godinama obavezni da
svoje klijente upucuju na pomirenje, medijaciju i poravnanje kao
alternative sporu.
Arbitraza
Arbitraza je odavno ustanovljen nacin rjesavanja sporova,
najcesce koriscen kod sporova vezanih za trgovacke ugovore,
prije svega one koji su proizasli iz oblasti gradevinarstva,
osiguranja i turizma.
Zakonima o arbitrazi obezbijedeni su mehanizmi ukljuciva-
nja sudova u postupak arbitraze radi rjesavanja spornih pravnih
pitanja. Arbitrazni sudija moze da se obrati Visem sudu povo-
dom ovih pitanja u formi zahtjeva za savjet, a svako sljedece
obracanje sudu usmjerava se na Vrhovni sud. Iako ce sudovi
izaci u susret ovakvim zahtjevima arbitraznog sudije, oni se
nerado mijesaju kada je odluka u postupku arbitraze vec doni-
jeta. Slicno sudovima u drugim sistemima, irski sudovi su jasno
pokazali odbojni stav prema bilo kakvom mijesanju kada su u
pitanju zakljucci atrbitraznog sudije. Ovakav stav zasniva se na
ohrabrivanju arbitraze kao alternative parnicenju i na misljenju
da bi pretjerano mijesanje suda obesmislilo citav proces arbit-
raze.
Dodatno, zakonom su utvrdene posebne forme arbitraze,
uobicajene kada je u pitanju utvrdivanje iznosa naknade kod
prisilnog oduzimanja zemljista eksproprijacije, prilikom urba-
Li: Donovan
75
nistickog planiranja, izgradnje puteva i slicnih javnih gradevin-
skih radova.
Najznacajniji pravni propis u ovom smislu je Zakon o
oduzimanju zemljista (Zakon o eksproprijaciji) iz 1919. godine,
koji uvodi odredivanje imovinskog arbitraznog sudije u slucaje-
vima kada dode do sporova prilikom oduzimanja zemljista, npr.
od strane lokalnih vlasti u slucaju naredbe o obaveznoj prodaji.
Radno pravo
Pitanja iz oblasti radnog prava uglavnom se ne rjesavaju u
okviru redovnog sudskog sistema vec preko specijalnog sistema
institucija: Komisije za radne odnose, Komesara za prava rad-
nika, Direktora za istragu povreda nacela jednakosti, Radnog
suda i Tribunala za zalbe u oblasti zaposljavanja. Neki od ovih
organa ovlasceni su da istrazuju i posreduju u sporovima iz
oblasti radnih odnosa u privredi, sa posebnim osvrtom na po-
ravnanje u slucajevima gdje druga sredstva ne pokazu dobre
rezultate. Neki su, pak, ovlasceni da donose odluke slicne onima
koje donose sudovi, kao sto je npr. odredivanje da li otpustanje
sa posla predstavlja krsenje uslova ugovora.
Komisija za radne odnose osnovana je 1990. godine. Ova
Komisija uspijeva da u postupku medijacije razrijesi sporove
izmedu radnika i poslodavaca povodom plata i nadoknada,
uslova rada, povreda radnih obaveza itd. u izuzetnom procentu
od oko 80°.
Radni sud je osnovan 1946. godine kao nezavisno tijelo koje
se sastoji od predstavnika poslodavaca i radnika na principu
ravnopravnosti. Ima devet stalnih clanova. Ovaj sud nije zapravo
pravi sud, vec funkcionise kao tribunal u oblasti privrednih
odnosa. Sud saslusava obije strane u trgovackim sporovima i
onda donosi preporuke koje sadrze njegovo misljenje o sporu i
uslovima pod kojima bi trebao biti rijesen, tj. uslovima pod
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
76
kojima bi trebalo zakljuciti poravnanje. Iako ove preporuke suda
ne obavezuju stranke, od njih se ocekuje da ih ozbiljno razmotre
i uzmu u obzir. Krajnja odgovornost za poravnanje u sporu lezi
na strankama. Radni sud moze donositi obavezujuce naredbe
vezano za jednakost u zaposljavanju, penzije, organizaciju rad-
nog vremena, minimalni nacionalni dohodak i zastitu propisa o
nepunom radnom vremenu.
Komesari za prava radnika ispituju sporove, prituzbe i zalbe
pojedinaca ili manjih grupa radnika koje se odnose na krsenja
pojedinih zakona, kao npr. Zakona o nepravednim otpustanjima
sa posla, Zakona o porodiljskoj zastiti, Zakona o organizaciji
radnog vremena, itd. Poslije saslusanja stranaka, komesari do-
nose zakljucke njihovog ispitivanja u obliku neobavezujucih
preporuka ili pak odluka, zavisno od propisa na koji se predmet
odnosi. Zalba se u ovom slucaju podnosi ili Radnom sudu ili
Tribunalu za zalbe u oblasti zaposljavanja, zavisno od rele-
vantnih propisa, a koji ce nakon upoznavanja sa zalbom i
saslusanja, donijeti odluku obavezujucu za stranke.
Zalbeni tribunal odgovoran je za obezbjedivanje primjene
prava u oblasti zaposljavanja i sastoji se od tri clana. Nadlezan
je za veliki broj sporova koji se ticu prava iz oblasti zaposlja-
vanja. Tribunal donosi ,,odluke' koje su pravno obavezujuce.
U vecini slucajeva, protiv ove odluke moze se uloziti zalba
Visem sudu, ali samo vezano za pravna pitanja, ne i za sustinu
spora.
Kancelarija Direktora za istragu povreda nacela jednakosti
ovlascena je da donosi odluke o pitanjima uglavnom vezanim
za jednakost plata i druge aspekte diskriminacije na poslu, kao
sto je i seksualno uznemiravanje. Zalbe na ove odluke podnose
se Radnom sudu i Regionalnom sudu, a povodom pravnih
pitanja Visem sudu. Ova kancelarija takode pruza i usluge
medijacije, sto strankama, u slucajevima diskriminacije, omo-
gucava da ako zele postignu poravnanje. Statistika pokazuje da
Li: Donovan
77
se u 50° slucajeva dolazi do prihvatljivog sporazuma za obje
strane.
Ombudsman
U Irskoj postoji i institucija Ombudsmana. Ovaj organ
ispituje prituzbe gradana na rad, tj. odluke i postupke upravnih
organa. Ombudsman donosi odluke, tj. zakljucke koji imaju
karakter preporuka. Dakle, postoji slicnost u radu suda i Om-
budsmana, ali Ombudsman nije ovlascen da donosi za stranke
obavezujuce odluke. Svojom odlukom Ombudsman moze zah-
tijevati od upravnog organa da preduzme neke mjere koje ce
otkloniti negativne posljedice njegove odluke ili postupka. Ako
u ovom slucaju upravni organ nesto ne preduzme u cilju po-
boljsanja svoga rada, onda Ombudsman o tome obavjestava
Parlament u vidu formalnog izvjestaja. Dakle, ,,sankcija' Ombuds-
mana nije osuda ili novcana kazna, vec javno isticanje loseg rada
drzavnih organa. U velikom broju slucajeva ovakva ,,sankcija'
pokazala se djelotvornom. Vrlo cesto se izvjestaji Ombudsmana
odnose na placanje naknade gradanima.
Sud za sporove male vrijednosti
Kada se govori o efikasnom radu sudova, vrijedno je po-
menuti da se u okviru Okruznih sudova sprovodi poseban
skraceni postupak za sporove male vrijednosti, u slucajevima
tuzbi potrosaca koje se odnose na iznose manje od 1,270 Eura.
Ovaj postupak vodi Registrator za sporove male vrijednosti
(sluzbenik Okruznog suda) cija je uloga da procesuira tuzbe i
ako je moguce pomogne strankama da dodu do poravnanja bez
iznosenja stvari pred sud. Sporovi koji se rjesavaju u ovom
postupku su sporovi povodom manjeg ostecenja imovine (ne
ukljucuju tjelesne povrede), sporovi povodom kupovine robe za
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
78
licnu upotrebu ili koriscenja usluga od lica koja tu robu prodaju
i te usluge pruzaju u okviru svoje djelatnosti i sporovi povodom
dugovanja depozita zakupnine. U ovom postupku ne rjesava se
o sporovima koji se odnose na kuporodajne ugovore vece
vrijednosti, na raskid ugovora o lizingu i na dugove. Registrator
pokusava da medu strankama postigne poravnanje, a ako to ne
uspije on predmet moze predati na sudenje sudiji Okruznog
suda, uz uslov da stranke to zahtijevaju. Ovim sudovima tuzba
se podnosi u obliku formulara, uz sudsku taksu od 9 Eura.
Prosjecno, godisnje se pred ovim sudovima podnese oko 3000
tuzbi. Najcesce su u pitanju tuzbe za naknadu manje stete
nastale ostecenjem privatne imovine.
Savjetodavni odbor za tjelesne povrede
U cilju smanjenja broja postupaka pred sudovima, u Irskoj
postoji i tzv. Savjetodavni odbor za tjelesne povrede, osnovan
u martu 2001. godine. Odbor je jos uvjek u procesu osnivanja,
koji podrazumijeva dvije faze. Tokom prve faze, on ce procje-
njivati ogovarajuci iznos naknade u slucajevima onesposoblje-
nosti zaposlenih za rad. A nakon opste ocjene prve faze, Odbor
ce procjenjivati i odgovarajuce iznose naknada u slucajevima
saobracajnih nezgoda. U ovakvim slucajevima bice obavezno
da se podnese tuzba ovom Odboru prije nego se podnese
odgovarajuci podnesak sudu. Prilikom procjene, Odbor odreduje
iznos koji je upodobljen sa iznosom koji bi u konkretnom
slucaju dosudio sud. Naime, iako procjena Odbora nije obavezna
za stranke i ogranicena je na pitanje visine naknade, nadamo se
da ce ipak imati znacajnog uticaja na rasterecenje sudova.
Na kraju istakla bih jos nekoliko stvari vezanih za nasu
danasnju diskusiju.
Li: Donovan
79
Da bi sudijama bilo lakse u obavljanju svog posla potrebno
je da vec same tuzbe budu precizne i jasne. Stranke bi trebalo
da podnesu sve sto bi doprinijelo brzem okoncanju postupka i,
naravno, njihovom uspjehu u postupku. Tako na primjer, ako
neki potreban dokument nije dostupan stranki, ona sama treba
da ucini sve da pomogne i samom sudu da do njega dode.
U privrednim odjeljenjima gradanskih sudova, eksperimen-
talno je uvedeno da stranka prije samog postupka popunjava
upitnik u kojem procjenjuje koliko ce trajati postupak, koliki ce
biti troskovi i slicno.
Nekada je u Irskoj sudija imao pravo da poslije zakljucenja
glavne rasprave obavijesti stranke u postupku da mu je potrebno
odredeno vrijeme da donese odluku. Tako se desavalo da od
zakljucenja rasprave do donosenja odluke prode i po 7 godina,
pa i vise. Danas, medutim, ovakvo njegovo pravo ograniceno je
na svega 3 mjeseca, a po isteku ovog roka sudija obavezno
mora donijeti odluku.
Sto se tice dostavljanja, u Irskoj se prvenstveno pokusava
sa licnom dostavom pismena. Licna dostava se pokusava ostva-
riti tri puta, i ako nakon toga bude bezuspjesna onda se prelazi
na dostavu putem poste. Inace, u irskim sudovima postoji
posebna sluzba u sudu koja je zaduzena za poslove dostavljanja.
Ova sluzba svakodnevno obavlja izuzetno veliki posao.
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
80
IZVOD IZ DISKUSIJE
Izvod iz diskusije
Radule Kojovic,
sudifa Jrhovnog suda RCG
Pregledom rada Osnovnih i Visih sudova u Republici kon-
statovali smo veliki broj nerijesenih predmeta svih vrsta, pogo-
tovo predmeta iz ranijih godina. Razlozi zbog cega su ti pred-
meti nezavrseni mogu se podijeliti u dvije grupe: razlozi objek-
tivne i subjektivne prirode.
Ra:lo:i obfektivne prirode.
• nepopounjenost sudova odredenim brojem sudija pred-
videnim sistematizacijom sudijskih mjesta;
• spor izbor sudija;
• nacin na koji se predlazu sudije i vrsi njihov izbor;
• losa organizacija poslova u sudu;
• stalno mijenjanje referata sudija, bilo na kraju ili tokom
godine;
• davanje u rad starih i slozenih predmeta sudijama koji
tek pocinju sa radom;
• slaba i neefikasna dostavna sluzba;
• slaba saradnja sa drugim drzavnim organima, prije svega
MUP-om RCG, centrima za socijalni rad, lokalnom sa-
moupravom, firmama i dr.;
• nedostatak vjestaka svih profila;
• nedostatak prevoznih sredstava za izlazak suda na uvidaje,
rekonstrukcije i sl.;
• nedostatak dobrih smjestajnih uslova - sala za sudenje;
• otezano prikupljanje dokaza van podrucja Republike zbog
raspada SERJ;
83
• migracija stanovnistva poslije raspada SERJ;
• neuredenost evidencije prebivalista i boravista stranaka
i ostalih ucesnika u postupku;
• nedisciplina stranaka i ostalih ucesnika u postupku;
• nepostojanje zemljisnih knjiga;
• odlazak sudija iz sudstva zbog nerijesenih stambenih i
finansijskih pitanja;
• neuskladenost zakona sa promjenama koje su se dogodile
u svim sferama drustvenog zivota.
Ra:lo:i subfekivne prirode:
• nedovoljna angazovanost sudija;
• neuzimanje predmeta u rad po redosljedu prispijeca, vec
se prvenstveno rade laksi predmeti;
• nepripremljenost sudija za sudenje;
• nepoznavanje materijalnih i procesnih zakona;
• nemotivisanost sudija za vecim angazovanjem zbog nis-
kih licnih primanja i nerijesnih stambenih pitanja;
• nedovoljna ili cak nikakva kontrola rada Osnovnih sudo-
va od strane Visih sudova; itd.
Da bi se otklonili svi ovi i drugi razlozi neophodno je
otkloniti njihove uzroke i pristupiti radikalnim i brzim reforma-
ma ukupnog pravosuda. Ovakvo, kako je ustrojeno, neefikasno
je i nikome ne odgovara osim ljudima koji pokusavaju na sve
moguce nacine izbjeci primjenu vazecih zakona.
Smatram da mi koji radimo u Visim sudovima i Vrhovnom
sudu mozemo uciniti mnogo na azuriranju nezavrsenih predme-
ta, tako sto bi smo vrsili redovnu kontrolu rada nizih sudova, i
prilikom obilazaka istim sudijama ukazivali na propuste koje
cine u radu. Istovremeno, oni bi imali priliku da u kontaktima
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
84
sa nama rasprave sva sporna pravna pitanja sa kojima se srijecu
u praksi. Osim toga, bilo bi potrebno osigurati redovnu obuku
sudija posebno mladih i neiskusnih.
*
* *
Milan Radovic,
predsfednik Jiseg suda u Podgorici
Jedan od sustinskih problema sudske vlasti u Republici
Crnoj Gori, odnosno sudova, jeste pitanje nerijesenih predmeta,
tzv. starih predmeta. U materijalu za danasnji sastanak data su
razna videnja tog pitanja, a i ucesnici u diskusiji su dali svoje
videnje.
Medutim, smatram da za to postoji vise razloga.
Prije svega, da bi se poboljsalo rjesavanje pitanja tzv. starih
predmeta, neophodna je dalja reforma sudstva koja je ovih dana
u toku u Republici Crnoj Gori. Naime, organizovano je vise
komisija i radnih grupa koje rade na izradi Zakonika o kri-
vicnom postupku, Zakona o parnicnom postupku, Zakona o
izvrsnom postupku i Zakona o izvrsenju krivicnih sankcija.
Donosenje ovih zakona se u Crnoj Gori ocekuje ubrzo, mozda
i do kraja polovine ove godine. Donosenje ovih zakona ce,
svakako, sustinski uticati i na problem rjesavanja tzv. starih
predmeta.
Pored toga, jedan od bitnih razloga za nastanak tzv. starih
predmeta je i nedovoljna i nepotpuna sistematizacija sudova, u
broju potrebnih sudija, a imajuci u vidu normative koje je
sacinilo Ministarstvo pravde Crne Gore. Do sada je Visi sud, u
prethodne tri godine, tri puta trazio povecanje sistematizacije u
Visem sudu u Podgorici, ali tome nije udovoljeno. Tome,
svakako, treba dodati i spor izbor sudija u Skupstini Republike
Crne Gore. Prateci rad i rezultate Viseg suda u Podgorici i
I:vod i: diskusife
85
osnovnih sudova sa podrucja Viseg suda u Podgorici, proizilazi
da su, do sada, sudovi u mogucnosti da rjesavaju tekuci priliv
predmeta, tako da zaostali predmeti, u statistickom pogledu, ne
mogu da se rjesavaju. Zakonom o sudovima je predvideno da
je sudija duzan da prvo rijesi najstariji predmet u svom radu i
tako redom, ali u praksi se to ne sprovodi, a u tom dijelu su
predsjednici sudova u obavezi da prate rad svakog pojedinog
sudije.
Predsjednici sudova, u organizacijskom smislu, mogu mno-
go da uticu na rjesavanje tzv. starih predmeta. Posebno isticem
nacin rjesavanja tzv. starih predmeta u Visem sudu u Podgorici.
Naime, pocetkom 2000. godine, svi nezavrseni predmeti, osim
prvostepenih krivicnih predmeta, povuceni su od sudija u pisar-
nice, a zatim podijeljeni sudijama po godinama prispijeca. Na
taj nacin, a po Planu i Programu rada, Visi sud u Podgorici je
rijesio pitanje tzv . starih predmeta: drugostepenih krivicnih,
drugostepenih gradanskih i istraznih predmeta. Po Planu i Pro-
gramu rada, u 2003. godini rijesice se i pitanje zaostalih pred-
meta kod prvostepenih krivicnih sudija.
Naravno, sudije Viseg suda u Podgorici su ostvarili izvan-
redne rezulatate u zadnje tri godine na nacin sto su rjesavali
predmete u prosjecnoj normi po sudiji od 233° sto je i najveca
norma u Republici Crnoj Gori. Uz to, kvalitet rada suda bio je
izuzetan i iznosio je 91° potvrdenih odluka u krivicnoj oblasti
i 89° potvrdenih odluka u gradanskoj oblasti.
Visi sud je, u krivicnoj oblasti, prvostepenim sudovima
ukidao odluke u procentu od 19,6°, dok je preinacavao prvo-
stepene odluke osnovnih sudova u procentu od 21°, a u gradan-
skoj oblasti ukidao odluke u procentu od 36° sto govori da je
kvalitet rada prvostepenih osnovnih sudova bolji u krivicnoj
nego u gradanskoj materiji. Iz toga se moze izvuci zakljucak,
na nivou Viseg suda u Podgorici, da je kod osnovnih prvoste-
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
86
penih sudova veci broj nerijesenih tzv. starih predmeta u gradan-
skoj oblasti, a manji u krivicnoj oblasti.
*
* *
Dragoje Jovic,
predsfednika Osnovnog Suda u Ulcinfu
Da bi se uopste mogao dati neki predlog za poboljsanje
efikasnosti pravosuda, u vezi pitanja koje je na dnevnom redu,
neophodno je prethodno izvrsiti detaljnu analizu zatecenog sta-
nja u sudstvu, sto je uostalom i zapoceo Vrhovni sud, pocetkom
ove godine, vrseci neposredno uvid u rad svih sudova.
Pri tome treba identifikovati vrstu i starosnu strukturu pred-
meta u svim sudskim oblastima i izvesti tacnu analizu tipicnih
i netipicnih razloga koji uticu na trajanje postupka duze od 3
godine. S tim u vezi, smatram da bi jedna od prvih mjera za
poboljsanje efikasnosti sudstva, trebalo biti donosenje kvalitet-
nih zakona sa jasnim ciljem da se takva pravna infrastruktura
prilagodi standardima Evropske Unije, jer je to nasa sljedeca
stepenica.
Nadalje, prijem u Savjet Evrope drzavne zajednice Srbije i
Crne Gore nalaze da se sve sudije u Crnoj Gori upoznaju sa
praksom Evropskog suda, po pitanju zastite ljudskih prava,
gledano kroz prizmu Evropske konvencije za zastitu ljudskih
prava i osnovnih soboda. Koliko znam, Centar za obuku sudija
priprema pocetak ovog programa. To ce biti prilika da mlade
kolege steknu i neka druga iskustva koja su neophodna za
obavljanje ovog izuzetno teskog i slozenog posla.
Ovo govorim jer se mora postovati metod slucajne dodjele
predmeta, pa se ne moze razmisljati da bi starije i slozenije
predmete trebalo davati u rad samo iskusnim sudijama.
I:vod i: diskusife
87
S tim u vezi, treba razmisliti o tome da se sudiji trostruko
vrednuje svaki predmet koji zavrsi u toku jedne godine, a koji
je u radu tog suda vise od 4 godine. Ovo sa razloga jer sudija
u principu tezi da svoju normu dostigne rjesavanjem predmeta
manje slozenosti. Naprijed pomenuti nacin vrednovanja svakako
bi sudije motivisao da kombinuju tezinu predmeta koje ce
zavrsiti, cime bi se problem nejednakog tretiranja kompleksnih
predmeta u korist laksih mogao rijesiti.
Mislim da je trenutak da se vratim na ulogu Centra za obuku
sudija, ali sada u nesto drugacijem kontekstu, no indirektno
vezano za danasnju temu.
Naime, cijenim da nakon prijema u Savjet Evrope treba
ozbiljno razmisljati o neophodnosti obezbjedenja, naprije, pocet-
ne obuke buducih sudija.
Imamo dovoljno izvanrednih sudija Vrhovnog suda koji su
prosle i ove godine otisli u penziju i koji bi kroz program Centra
mogli obucavati sve one koji, poslije stecene diplome pravnog
fakuteta i otpocetog pripravnickog staza, zele, da prvo poloze
pravosudni ispit, a sjutradan, da budu spremni za obavljanje
sudske funkcije. Konkretnije, ove sudije Vrhovnog suda, kao
predavaci, i ne samo sudije, mogli bi raditi i po Programu za
polaganje pravosudnog ispita. Oni koji zele postati sudije morali
bi proci tu obuku u trajanju od najmanje tri godine, a nakon
toga polagati pravosudni ispit pred komisijom koju bi sacinja-
vale, kao i sada, sudije Vrhovnog suda i profesori Pravnog
fakulteta.
Nakon polozenog ispita oni bi bili obavezni da rade jos
dvije godine, u Osnovnim sudovima, gdje bi svako od njih radio
pod nadzorom najiskusnijih sudija tutora.
Kako ovaj predlog podsjeca na spanski model skole za
sudije, to smatram, da bi tu slicnost trebalo produbiti, odnosno
prihvatiti njihov model u djelu, gdje bi se nakon predenog puta,
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
88
istima davala ocjena od strane sudija tutora koja bi se sabirala
sa ocjenom dobijenom na polozenom pravosudnom ispitu, te
njihov zbir dijelio sa dva. Taj rezultat bi bio jedan od najvaznijih
kriterija za Sudski savjet pri predlaganju kandidata za izbor
sudija u Osnovnim sudovima.
Naravno za ovaj ,,poduhvat' morala bi se obezbijediti velika
sredstva, oprema, prostor, dovoljan broj predavaca, ali to ce
uskoro biti mnogo jeftinije za drzavu koja mora da ima strucan,
nezavistan i nepristrasan sud za sudenja u razumnom roku,
negoli da placa kazne nasim gradanima koji budu trazili zastitu
svojih prava pred Evropskim sudom, a na osnovu odluka tog
suda.
Istovremeno sudijama se moraju obezbijediti svi neophodni
uslovi za efikasno i azurno obavljanje posla, a tako stvorene
sudije i one kvalitetne koje ima, drzava mora stititi kroz pris-
tojne plate i sudski budzet.
Ponovo bih se vratio nekim razlozima koji dovode do pojave
velikog broja starih, nezavrsenih predmeta. O nekima sam vec
govorio. Smatram da sudije, prije svega, treba osloboditi pred-
meta intabulacije, ovjere nekih ugovora, pa cak i ostavinskog
postupka, iako se ne radi o slozenijim predmetima.
Takode, mora se razmisliti i o nekim drugim nacinima
rjesavanja sporova. Konkretno, mislim na medijaciju kao vrlo
dobar i prilicno efikasan nacin alternativnog nacina rjesavanja
sporova, a za koji mi jos uvjek namamo sistemska rjesenja ili
bolje reci poravnanje ili pokusaj poravnanja su slabije varijante,
imajuci u vidu momenat kada medijator pomaze svojim zna-
njem i iskustvom da se dode do rjesenja spora.
Kako smatram dostavljanje jednim od najtipicnijih razloga
koji uticu na odugovlacenje u svim sudskim postupcima, nuzno
je u predstojecim zakonskim projektima ovom institutu posvetiti
posebnu paznju. U stvari, treba demistifikovati obavezu suda
I:vod i: diskusife
89
da traga za strankama u postupku, pogotovo u gradanskom, gdje
su prisutni privatni interesi. Stranka jednostavno mora imati,
dok postupak traje, neprestanu obavezu da sud obavijesti o
svakoj promjeni asrese ili boravista, bez obzira da li ima ili
nema punomocnika. Pogotovo je apsurdno postojece rjesenje o
obavezi suda da traga za adresom stranaka, cak i uz pomoc
nekih drugih drzavnih organa.
Na kraju bih istakao jos jednom znacaj obrazovanja sudija
kao neophodan uslov procesa naseg prilagodavanja modernim
pravnim tokovima, kao i potrebu uvodenja prava Savjeta Evro-
pe, kao i prava Evropske Unije, kao obavezne predmete na
cetvrtoj godini Pravnog fakulteta.
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
90
ZAKLJUCCI
priredili
Danluka Espozito,
Generalni direktorat za pravna pitanja Savjeta Evrope
i
Tea Gorjanc Prelevic,
Centar za obuku sudija Crne Gore
Zakljucci
PREPORUKE OKRUGLOG STOLA O
METODIMA EEIKASNOG RJESAVANJA
ZAOSTALIH PREDMETA I
DUGOROCNIM MJERAMA ZA
JACANJE EEIKASNOSTI SUDSTVA
Kratkorocne mfere :a rfesavanfe :aostalih predmeta:
1) Pregledati evidenciju i utvrditi vrstu i starosnu strukturu
predmeta u svim sudskim oblastima; analizirati razloge
koji uticu da postupci traju duze od tri godine;
2) raspodijeliti zaostale predmete na odgovarajuci nacin
medu sudijama: izbjegavati da se najstariji predmeti, koji
su cesto veoma kompleksni, dodjeljuju u rad sudijama
sa najmanje iskustva;
3) obezbijediti mladim sudijama redovne konsultacije sa
iskusnim kolegama, npr. sudijama u penziji;
4) izbjeci cesto mijenjanje referata sudija i raditi na njihovoj
specijalizaciji i usavrsavanju u odredenoj pravnoj oblasti;
5) obezbijediti sudijama odgovarajucu pomoc strucnih sa-
radnika, pripravnika i drugog sudskog osoblja u mno-
gim zemljama u sudovima volontiraju i studenti prava;
6) potpuno kompjuterizovati sudove svaki sudija bi tre-
balo da koristi kompjuter;
7) uvesti dodatnu stimulaciju sudija za prekovremeni rad, npr.
u vidu novcane naknade za popodnevni rad ili rad subotom;
93
8) preispitati normative rada sudija koje utvrduje ,,Pravilnik
o orjentacionim mjerilima za odredivanje potrebnog bro-
ja sudija i ostalih sluzbenika u sudovima', Sl. list RCG,
br. 25/98;
9) odredivati fiksne datume sudenja, koja bi se mogla od-
loziti samo pod izuzetnim okolnostima;
10) obezbijediti da sudija ,,vlada' postupkom, sto podrazum-
jeva: da dobro upozna predmet i pripremi koncept
vodenja postupka prije nego sto se upusti u rociste ili
raspravu; da obezbijedi koncentraciju dokaza i vodi racuna
o zadrzavanju predmeta kod vestaka; da kontrolise ured-
nost dostave u pred-evidenciji, prije dana odrzavanja
rocista; da utice na disciplinovano ponasanje stranaka i
drugih ucesnika u postupku i odgovarajuce reaguje na
zloupotrebu procesnih ovlascenja i nepostovanje suda;
11) obezbijediti dosljednu primjenu Zakona o sudskim taksa-
ma;
12) stimulisati sudska poravnanja, npr. u vidu ,,nedjelja po-
ravnanja', uz koriscenje tehnika medijacije sama me-
dijacija nije ni jedini ni idealan nacin rjesavanja proble-
ma starih predmeta, ali prema iskustvima iz Srbije i
Slovenije, moze biti veoma uspjesan metod;
13) obezbijediti da pisarnica odmah zavodi predmete i dos-
tavlja ih sudijama prema predvidenom automatski
pracenom redosledu i da ih sudije u skladu s tim redo-
sledom uzimaju u rad;
14) obezbijediti i uskladiti s nacelom slucajne dodjele pred-
meta hitno postupanje u odredenim vrstama predmeta,
prema zahtjevima Evropskog suda za ljudska prava, kao
sto su: krivicni predmeti, posebno gdje su okrivljeni u
pritvoru; predmeti koji se ticu starateljstva nad djecom;
radni sporovi i sporovi iz penzijskog, socijalnog i zdrav-
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
94
stvenog osiguranja, posebno oni koji nastaju kao poslje-
dica nesreca u kojima je lice trajno ili djelimicno ones-
posobljeno za rad i sl.;
15) obezbijediti dezurnu zamjenu za sudije porotnike koji se
ne pojave na sudenju ili otkazu prisustvo;
16) obezbijediti azurnu saradnju upravnih organa sa sudovi-
ma, prije svih policije, centara za socijalni rad, organa
lokalne samouprave i dr;
17) obezbijediti ujednacenost sudske prakse i postovanje nacela
javnosti redovnim objavljivanjem sudskih odluka, npr. u
formi zbirki pravosnaznih odluka - sentenci.
Srednforocne i dugorocne mfere facanfa efikasnosti sudstva.
18) Uvesti obaveznu strucnu obuku sudija, koja je standard
u evropskim drzavama: obezbijediti da nove sudije uce
od iskusnih, najboljih sudija, npr. sudija Vrhovnog suda
ili sudija u penziji; takode, do izvjesne mjere uciniti
obaveznim, a u svakom slucaju obezbijediti kontinuirano
strucno usavrsavanje i specijalizaciju sudija tokom cjele
karijere;
19) smanjiti opterecenje sudova u skladu sa preporukom
Savjeta Evrope R(86)12, posebno osloboditi sudije su-
visnih obaveza (npr. kod nasljedivanja, ostavina, odredene
poslove prepustiti notarima);
20) uvesti medijaciju, kao alternativni nacin rjesavanja spo-
rova, u skladu s preporukama Savjeta Evrope;
21) raditi na unaprijedenju medunarodne pravne saradnje,
posebno u oblasti krivicnog prava pristupanjem odgova-
rajucim konvencijama Savjeta Evrope i podstaci zak-
ljucivanje regionalnih sporazuma u ovoj oblasti;
22) razmotriti reformu zalbenog sistema u gradanskim i pri-
vrednim stvarima u skladu sa preporukom Savjeta Evro-
Zaklfucci
95
pe br. R(95)5 i razmotriti reformu instituta beneficium
novorum u korist vanrednih pravnih ljekova;
23) obezbijediti plate sudija u odgovarajucoj srazmeri sa
njihovom odgovornoscu za azurno i strucno obavljanje
sudijske funkcije;
24) razmotriti mogucnost da godisnji budzet sudova bude
srazmijeran ucinku, odnosno efikasnosti svakog suda
npr. efikasni sudovi dobijaju ,,nagradne donacije' u na-
rednoj godini;
25) urediti sluzbu dostavljanja putem profesionalnih sudskih
dostavljaca ili putem za to specijalizovanih privatnih
agencija, sa prosirenim ovlascenjima, npr. da stranci
dostave pismeno na javnom mestu ili tokom noci;
26) razmotriti uvodenje posebnih sudova ili odjeljenja za
sporove male vrijednosti obezbijediti posebno pojed-
nostavljene i brze procedure za njihovo rjesavanje;
27) razmotriti reformu postupka izvrsenja u smislu angazova-
nja odgovarajuce opremljenih i osposobljenih izvrsitelja,
koji su ili sluzbenici drzavnog aparata ili zaposleni u
privatnim, specijalizovanim agencijama;
28) u saradnji sa Advokatskom komorom, razmotriti do-
nosenje podzakonskih propisa koji bi sistemom nag-
radivanja advokata stimulisali njihovu odgovarajucu sa-
radnju sa sudom, prevashodno brzinu postupanja, kako
je to postignuto, npr. u njemackom pravnom sistemu;
29) uspostaviti zemljisnoknjiznu evidenciju na cijeloj terito-
riji Crne Gore i insistirati na uredivanju evidencije pre-
bivalista i boravista gradana;
30) na redovne studije Pravnog fakulteta uvesti kao obavezne
predmete Pravo EU i Medunarodno pravo ljudskih prava.
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
96
ISTRAZIVANJE CENTRA ZA OBUKU
SUDIJA RCG O BROJU SUDIJA U
ODNOSU NA BROJ STANOVNIKA U
DRZAVAMA EVROPE
(jun 2003.)
Drzava
Broj
stanovnika
Broj
sudija
sudija : stanov.
Irska 4.000.000 122
1
1 : 32.786
Malta 390.000 18
2
1 : 21.666
Danska 5.330.020 325
3
1 : 16.400
Luksemburg 441.300 30
4
1 : 14.710
Gruzija 5.000.000 388
5
1 : 12.887
Spanija 40.000.000 4.000
6
1 : 10.000
Erancuska 61.100.000 7.144
7
1 : 8.553
1. Izvor informacije: Ministarstvo pravde Republike Irske, 2003.
2. Izvor informacije: Ministarstvo pravde Malte, jun 2003.
3. Judicial Organisation in Europe, Council of Europe Publishing, maj
2000.
4. Judicial Organisation in Europe, Council of Europe Publishing, maj
2000.
5. Izvor informacije: Centar za obuku sudija Gruzije, jun 2003.
6. Izvor informacije: Escuela Judicial (Skola za sudije Kraljevine Spanije),
jun 2003.
7. Izvor informacije: Ministarstvo pravde Erancuske, internet strana
www.justice.gouv.fr, 2002.
97
Holandija 16.105.285 1.891
8
1 : 8.517
Kipar 705.500
9
89
10
1 : 7.927
Norveska 4.554.000 646
11
1 : 7.050
Portugal 10.356.117 1.559
12
1 : 6.643
Italija 56.778.000 9.113
13
1 : 6.230
Island 288.201 47
14
1 : 6.132
Einska 5.206.295 864
15
1 : 6.025
Litvanija 3.751.000 670
16
1 : 5.589
Estonija 1.356.000 245
17
1 : 5.534
Poljska 38.633.000 7.697
18
1 : 5.019
Austrija 8.032.557 1.611
19
1 : 4.986
8. Izvor informacije: Pravosudni savjet Holandije (Raad voor de rechtspra-
ak), jun 2003.
9. Broj stanovnika u oblasti koju kontrolise Vlada Republike Kipar, izvor:
internet strana Statistickog biroa Kipra, jun 2003.
10. Izvor informacije: Vrhovni sud Kipra, jun 2003.
11. Broj ukljucuje i zamjenike sudija (deputy judges) izvor informacije:
Vrhovni sud Norveske (Domstol), jun 2003.
12. Izvor informacije: Ministarstvo pravde Portugala, jun 2003.
13. Izvor informacije: Ministarstvo pravde Italije, jun 2003.
14. Izvor informacije: Act on the Judiciarv No. 15, 25. mart 1998, Ministar-
stvo pravde i crkvenih poslova Islanda, http://domsmalaraduneyti.is.
15. Izvor informacije: Ministarstvo pravde Einske, jun 2003.
16. Izvor informacije: Centar za obuku sudija Litvanije, jun 2003.
17. Izvor informacije: Vrhovni sud Estonije, jun 2003.
18. Judicial Organisation in Europe, Council of Europe Publishing, maj
2000.
19. Izvor informacije: Ministarstvo pravde Austrije, jun 2003.
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
98
Ceska 10.292.933 2.149
20
1 : 4.790
Slovacka 5.000.000 1.200
21
1 : 4.166
BiH 3.828.397
22
927
23
1 : 4.130
Njemacka 82.000.000 20.880
24
1 : 3.927
Makedonija 2.049.000 660
25
1 : 3.106
Srbija 7.479.437 2.500
26
1 : 2.992
Crna Gora 650.575 242
27
1 : 2.688
Grcka 10.900.000 4.204
28
1 : 2.592
Slovenija 2.000.000 800
29
1 : 2.500
Hrvatska 4.380.000 1.819
30
1 : 2.407
20. Izvor informacije: publikacija Judicial Organisation in Europe, Council
of Europe Publishing, maj 2000.
21. Izvor informacije: Ministarstvo pravde Republike Slovacke, jun 2003.
22. Procjena Agencije za statistiku BiH o stanovnistvu prisutnom na teritoriji
BiH, 30.06.2002.
23. Navedeni broj sudija predstavlja rezultat reforme koja je u toku, a kojom
se smanjuje broj sudija. Izvor informacije: Visoka sudska i tuzilacka
vijeca BiH, internet strana: www.hjpc.ba, Periodicni izvjestaj br. 2.
24. Izvor informacije: Savezni biro za statistiku Njemacke (Federal Statistical
Office Germanv), www.destatis.de/themen/e/thm¸justice.htm, jun 2003.
25. Izvor informacije: Centar za kontinuiranu edukaciju Udruzenja sudija
Republike Makedonije, jun 2003.
26. Izvor informacije: Ministarstvo pravde Republike Srbije, jun 2003.
27. Izvor informacije: Ministarstvo pravde RCG, ,,Odluka o broju sudija u
sudovima u Republici Crnoj Gori', Sl. list RCG, br. 24/96, 16/97 i
57/2000.
28. Judicial Organisation in Europe, Council of Europe Publishing, maj
2000.
29. Izvor informacije: Okrozno sodisce u Ljubljani, april 2003.
30. Izvor informacije: Ministarstvo pravosuda Republike Hrvatske, jun 2003.
Zaklfucci
99
PREPORUKE
KOMITETA MINISTARA
DRZAVAMA CLANICAMA
SAVJETA EVROPE
prevela
mr Tea Gorjanc Prelevic
[osim preporuke br. R (87) 18]
Preporuke Komiteta ministara drzavama clanicama Savjeta Evrope
23. KONEERENCIJA EVROPSKIH
MINISTRARA PRAVDE 89. JUN 2000,
LONDON, UJEDINJENO KRALJEVSTVO
REZOLUCIJA BR. 1 ,,IZVRSAVANJE
PRAVDE U XXI VEKU'
Ministri ucesnici 23. Konferencije Evropskih ministara prav-
de (London, 2000. godine),
Razmotrivsi temu izvrsavanja pravde u XXI veku, posebno
u odnosu na nacine izbjegavanja kasnjenja u postupanju, mo-
derne nacine pruzanja pravnih savjeta i modernizacije sudova,
na osnovu Izvjestaja koji je pripremio Lord Kancelar u ime
Ujedinjenog Kraljevstva i ostalih informacija koje su predstav-
ljene na Konferenciji;
Uzevsi u obzir Izvjestaj o isplativim mjerama koje su drzave
preduzimale kako bi povecale efikasnost pravosuda, koji je
pripremio Evropski komitet za pravnu saradnju (European Com-
mittee on Legal Co-operation CDCJ), u saradnji sa Evropskim
komitetom za probleme kriminala (European Committee on
Crime Problems CDPC), postupajuci u skladu sa preporukom
Evropskih ministara pravde donijetom na njihovoj 20. Konfe-
renciji (Budimpesta, 1996. godine);
Imajuci u vidu zahtjeve clana 6 Evropske konvencije o
ljudskim pravima, sudsku praksu Evropskog suda za ljudska
prava i odgovarajuce medunarodne pravne instrumente donijete
u okviru Savjeta Evrope u oblasti efikasnosti i pravicnosti
sudenja, kao i neophodnost njihove pravilne primjene;
103
Pozivajuci se na rezultate postignute tokom aktivnosti mul-
tilateralne i bilateralne pravne saradnje koje su preduzeli Savjet
Evrope i njegove drzave clanice i ubijedeni da je ove rezultate
potrebno dosljedno propratiti konkretnim zakonodavnim ili dru-
gim prijedlozima usmjerenim ka unapredenju funkcionisanja
pravosuda;
Uvidajuci da pravicni, efikasni i dostupni pravni sistemi
podrzavaju i unapreduju vladavinu prava na kojoj pocivaju
evropske demokratije;
Svjesni da je razvoj trgovine i industrije takode zavisan od
povjerenja u pravicnost, efikasnost i dostupnost pravnih sistema
u zemljama koje teze da privuku strana ulaganja;
Nalazeci da vladavina prava moze zaista postojati samo ako
gradani u praksi raspolazu djelotvornim pravom na ostvarenje
svojih zakonskih prava i na zalbu protiv nezakonitih akata;
Nalazeci da zastoj u pravnim postupcima predstavlja znacaj-
nu prepreku ostvarivanju pravde;
Nalazeci da je dostupnost pravnih savjeta i pomoci u odgo-
varajucim slucajevima kljucno za pristup pravosudu;
Potvrdujuci potrebu za ulaganjem kontinuiranih napora za
priblizavanje pravosuda gradanima i unapredenje efikasnosti i
funkcionisanja pravnih postupaka, uzimajuci u obzir specificne
potrebe svakog pravnog sistema;
Prihvatajuci da pristup pravosudu ne treba ugroziti visokim
troskovima;
Potvrdujuci potrebu da sva lica imaju djelotvorni pristup
pravosudu i da drzave nadu odgovarajuce metode za obezbjedenje
takvog pristupa;
Svjesni potrebe da se u najvecoj mogucoj mjeri upotrijebe
odgovarajuce moderne tehnologije da bi se omogucio pristup
pravdi, poboljsala efikasnost i funkcionisanje pravosudnog sis-
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
104
tema, smanjili troskovi postupanja i unaprijedile usluge koje se
pruzaju;
Saglasni da uspjesna strategija unapredenja efikasnosti i
funkcionisanja pravosudnih sistema u Evropi zahtijeva odlucno
obavezivanje drzava da zajedno rade u cilju pronalazenja rjesenja
njihovih zajednickih problema;
Odlucujemo da se preduzmu sve potrebne mjere na drzav-
nom i medunarodnom planu za unapredenje efikasnosti i funk-
cionisanja pravosudnih sistema, smanjivanjem zastoja, prona-
lazenjem alternativnih nacina pruzanja pravnih savjeta i pomoci,
kao i unapredenjem upotrebe informativne tehnologije (IT sis-
tema) u funkcionisanju i izvrsavanju pravde,
Pozivamo Komitet ministara:
1. da se prioritetno posveti oblasti pravosuda i da uputi
odgovarajuce organe u okviru Savjeta Evrope, posebno Evrop-
ski komitet za pravnu saradnju (CDCJ) i Evropski komitet za
probleme kriminala (CDPC) da razmotre, u okviru njihovih
nadleznosti, mjere, posebno one navedene u ovoj Rezoluciji,
koje se donose u cilju unapredenja kulture postovanja prava,
pravosudnih sistema i demokratije, i unapredenja svijesti gradana
o njihovim individualnim pravima i odgovornostima, obezbjedujuci
da se u svim drzavama clanicama zakonska prava zaista ostva-
ruju u praksi i da se svim gradanima garantuje djelotvoran
pristup pravosudu. Ovakve mjere posebno treba da budu usmje-
rene na:
a. obrazovanje gradana o njihovim pravima i tome da prava
sa sobom nose i odgovornost za postovanje prava drugih;
b. pruzanje obavjestenja gradanima koja su im potrebna za
pouzdano ostvarivanje njihovih prava kroz odgovarajuce
pravne ili druge mehanizme;
c. unapredenje povjerenja javnosti u funkcionisanje pravo-
sudnog sistema, posebno putem povecanja njegove efi-
Preporuke Komiteta ministara dr:avama clanicama Savfeta Evrope
105
kasnosti uz istovremeno garantovanje njegove nezavis-
nosti;
2. da uputi Evropski komitet za pravnu saradnju (CDCJ) i
Evropski komitet za probleme kriminala (CDPC) da razmotre:
a. metode najsvrsishodnije upotrebe odgovarajucih novih
tehnologija u cilju pruzanja boljih pravnih usluga;
b. metode pojacavanja medunarodne saradnje kako bi se
drzavama pomoglo da steknu odgovarajucu informativnu
tehnologiju (IT) i strucnost potrebnu za pruzanje pravnih
usluga;
c. uspostavljanje informativnog centra na internetu koji bi
sadrzao zbirku ,,najbolje prakse' djelotvornih zakona i
procedura, kako bi se pomoglo drzavama da unaprijede
funkcionisanje njihovih pravosudnih sistema;
3. da uputi Evropski komitet za pravnu saradnju (CDCJ) da,
u saradnji sa Evropskim komitetom za probleme kriminala
(CDPC) pripremi jedan odgovarajuci pravni instrument ili in-
strumente u cilju unapredenja efikasnosti pravosuda sirom Ev-
rope putem:
a. definisanja i razvijanja nacela za primjenu u oblasti
pravosuda, u svijetlu clana 6 Evropske konvencije o
ljudskim pravima i rezolucija i preporuka Komiteta mi-
nistara u vezi sa funkcionisanjem pravosuda; i
b. razvijanja mehnizma koji bi omogucio drzavama:
i. da ispitaju rezultate koje su postigli razliciti pravni
sistemi u svijetlu ovih nacela, koristeci, izmedu os-
talog, zajednicke statisticke kriterijume i metode eva-
luacije;
ii. da primijene medunarodne pravne instrumente koji
se odnose na efikasnost i pravicnost pravosuda;
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
106
iii. da, imajuci u vidu posebne potrebe svake zemlje,
pronadu konkretne nacine za unapredenje njihovih
pravosudnih sistema;
4. da uputi Evropski komitet za pravnu saradnju (CDCJ) da
pripremi akcioni plan u cilju pomoci drzavama da uspostave ili
reformisu njihove nacionalne sisteme pruzanja pravnih savjeta
i pomoci ili razviju alternative pravnim savjetovalistima i prav-
noj pomoci;
5. da uputi Evropski komitet za pravnu saradnju (CDCJ), u
saradnji sa Evropskim komitetom za probleme kriminala (CDPC)
prema potrebi, i u saradnji sa drugim medunarodnim instituci-
jama, pogotovo sa Evropskom unijom:
a. da izradi nacrt programa rada u cilju podsticanja upot-
rebe, gdje je to odgovarajuce, alternativnih, van-sudskih
postupaka za rjesavanje sporova,
b. da obavjestava o zakonima i procedurama u razlicitim
drzavama o naprijed navedenim pitanjima putem internet
stranice Savjeta Evrope;
6. da uputi Evropski komitet za pravnu saradnju (CDCJ) i
Evropski komitet za probleme kriminala (CDPC) da izvijeste
narednu Konferenciju Evropskih ministara pravde o napretku
koji su drzave ucinile na unapredenju efikasnosti i funkcionisa-
nja pravosuda, uspostavljanju modernih nacina pruzanja pravnih
savjeta i pravne pomoci, kao i u pogledu modernizacije njihovih
sudova.
Preporuke Komiteta ministara dr:avama clanicama Savfeta Evrope
107
PREPORUKA BR. R (81) 7
KOMITETA MINISTARA DRZAVAMA
CLANICAMA O MJERAMA KOJE
OMOGUCAVAJU PRISTUP SUDU
(Usvojena od strane Komiteta ministara
14. maja 1981. godine, na 68. zasijedanju)
Komitet ministara,
Smatrajuci da je pravo na pristup sudu i pravicno sudenje,
garantovano clanom 6 Evropske konvencije o ljudskim pravima,
osnovno svojstvo svakog demokratskog drustva;
Smatrajuci da je sudski postupak cesto slozen, skup, da
zahtjeva vrijeme i da privatna lica, posebno ona slabog eko-
nomskog ili socijalnog polozaja nailaze na ozbiljne teskoce
prilikom koriscenja njihovih prava u drzavama clanicama;
Imajuci na umu da djelotvoran sistem pravne pomoci i
pravnih savjetovalista, predviden Rezolucijom (78) 8 Komiteta
ministara moze umnogome pomoci uklanjanju takvih prepreka;
Smatrajuci da je u svakom slucaju pozeljno preduzimanje
svih neophodnih mjera u cilju pojednostavljenja procedure u
svim odgovarajucim slucajevima u cilju omogucavanja pristupa
sudu svakom pojedincu i istovremeno obezbjedenja izvrsenja
pravde;
Smatrajuci da je pozeljno, u cilju omogucavanja pristupa
pravdi, pojednostaviti dokumenta koja se koriste u takvim po-
stupcima;
Preporucuje vladama drzava clanica da preduzmu ili po-
jacaju, vec prema odgovarajucem slucaju, sve mjere koje sma-
108
traju potrebnim u cilju progresivne primjene nacela koja se
nalaze u Dodatku ove preporuke;
Poziva vlade drzava clanica da svakih pet godina upoznaju
Generalnog Sekretara Savjeta Evrope sa mjerama koje su pre-
duzele ili predvidjele u cilju primjene ove preporuke, kako bi
se o tome obavijestile sve vlade drzava clanica.
DODATAK PREPORUCI
Nacela
Drzave clanice treba da preduzmu sve potrebne korake da
obavijeste javnost o sredstvima koja svima stoje na raspolaganju
za ostvarenje njihovih prava na jednostavan, brz i jeftin nacin
pred sudovima i prilikom vodenja sudskih postupaka koji se
odnose na gradanske, privredne, administrativne, socijalne ili
finansijske stvari. U ovom cilju drzave clanice treba da
obrate posebnu paznju na pitanja navedena u sljedecim
nacelima.
Informisanfe favnosti
1. Treba preduzeti odgovarajuce mjere informisanja javnosti
o lokaciji i nadleznosti sudova i o nacinu pokretanja i vodenja
postupaka pred sudovima.
2. Sud ili drugi nadlezni organ treba da obezbijedi obav-
jestenja opsteg karaktera o:
zahtjevima procedure, iako ovakva informacija ne treba
da obuhvati pruzanje pravnih savjeta koji se ticu sustine
predmeta;
nacinu i rokovima za ulaganje zalbe na odluku, pravi-
lima postupka i svim potrebnim dokumentima u tom
cilju;
Preporuke Komiteta ministara dr:avama clanicama Savfeta Evrope
109
nacinu izvrsenja odluke, i ako je moguce, troskovima
ovog postupka.
Uproscavanfe
3. Treba preduzeti mjere kojima bi se omogucilo ili pods-
taklo, gdje je to odgovarajuce, pomirenje stranaka i prijateljsko
poravnanje prije zapocinjanja postupka ili tokom postupka.
4. Nijedna stranka ne smije biti sprijecena da je zastupa
advokat. Treba izbjeci obavezno upucivanje stranke na usluge
vise advokata u odredenim slucajevima. Kada je pozeljno, pre-
ma prirodi slucaja, u cilju omogucavanja pristupa sudu, da
stranka samostalno istupa pred sudom, tada ne treba zahtijevati
obavezno zastupanje od strane advokata.
5. Drzave treba da preduzmu mjere da obezbijede da sva
dokumenta vezana za postupak budu jednostavne forme i da
jezik koji se koristi bude razumljiv za javnost i da svaka sudska
odluka bude strankama razumljiva.
6. Kada jedna od stranaka u postupku ne poznaje jezik suda
u dovoljnoj mjeri, drzave treba da obrate posebnu paznju na
usmeno i pisano prevodenje i obezbijede da se lica loseg
ekonomskog polozaja ne nadu u neravnopravnom polozaju u
pogledu njihovog pristupa sudu ili vodenja postupka zbog nji-
hove nemogucnosti da govore ili razumiju jezik suda.
7. Treba preduzeti mjere da se broj sudskih vjestaka koji se
postavljaju na zahtjev suda ili stranaka u jednom predmetu
svede na najmanju mogucu mjeru.
Ubr:avanfe
8. Treba preduzeti sve mjere kako bi se vrijeme koje je
potrebno za donosenje odluke svelo na najmanju mogucu mjeru.
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
110
U ovom cilju treba preduzeti korake u cilju uklanjanja arhaicnih
procedura koje ne ispunjavaju nikakvu korisnu svrhu, treba
obezbijediti da se za sudove obezbijedi odgovarajuci kadar i da
oni efikasno rade, i treba usvojiti procedure koje omogucavaju
sudu da tuzbe sto prije uzme u rad.
9. Treba predvidjeti odredbe prema kojima bi se u slucaje-
vima nespornih ili utvrdenih tuzbi (npr. na osnovu vjerodostojne
isprave) do konacne odluke doslo brzo, bez nepotrebnih formal-
nosti, pojavljivanja pred sudom ili troskova.
10. Da bi se sprijecila zloupotreba prava na zalbu u cilju
odugovlacenja postupka, treba posebno razmotriti mogucnost
provizornog izvrsenja sudskih odluka koje mogu dovesti do
zalbe, kao i obracun kamate na dosudenu sumu sve do konacnog
izvrsenja.
Troskovi
11. Drzava ne smije zahtijevati od stranke da kao uslov za
zapocinjanje postupka uplati iznos, koji bi bio nerazuman, u
odnosu na sve okolnosti slucaja.
12. U mjeri u kojoj sudske takse predstavljaju ociglednu
prepreku pristupu sudu one se moraju umanjiti ili ukinuti, ako
je moguce. Sistem sudskih taksi treba preispitati u cilju njego-
vog uproscavanja.
13. Posebnu paznju treba posvetiti pitanju naknada advokata
i sudskih vjestaka ako one predstavljaju prepreku pristupu sudu.
Mora se obezbijediti odgovarajuca kontrola visine ovih naknada.
14. Osim u posebnim okolnostima, u nacelu, stranka koja
je uspjela u sporu mora biti u mogucnosti da od stranke koja
je izgubila obezbijedi naknadu troskova ukljucujuci i troskove
zastupanja u razumnoj mjeri koji su nastali u postupku.
Preporuke Komiteta ministara dr:avama clanicama Savfeta Evrope
111
Posebni postupci
15. U slucajevima sporova male vrijednosti, postupak treba
da omoguci da stranke sudu predstave slucaj bez troskova koji
bi bili nesrazmjerni vrijednosti spora. U ovom cilju, treba uzeti
u obzir obezbjedivanje jednostavnih formulara, izbjegavanje
nepotrebnih rocista i ogranicenje prava na zalbu.
16. Drzave treba da obezbijede da postupci u porodicnom
pravu budu jednostavni, brzi, jeftini, kao i da se postuje licna
priroda ovih odnosa. Koliko god je to moguce, porodicna pitanja
treba rjesavati bez prisustva javnosti.
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
112
PREPORUKA BR. R (98)1
KOMITETA MINISTARA DRZAVAMA
CLANICAMA O PORODICNOJ
MEDIJACIJI
(Usvojena od strane Komiteta ministara 21. januara 1998.
na 616. sastanku zamjenika ministara)
1. Komitet ministara, na osnovu clana 15b Statuta Savjeta
Evrope,
2. Uvidajuci rastuci broj porodicnih sporova, posebno onih
koji nastaju kao posljedica rastave ili razvoda, kao i odlucujuce
posljedice sporova za porodice i visok socijalni i ekonomski
trosak za drzave;
3. Razmatrajuci potrebu za obezbjedenjem zastite najboljih
interesa i dobrobiti djeteta prema medunarodnim instrumentima,
posebno uzimajuci u obzir probleme u vezi sa starateljstvom i
pristupom djetetu koji nastaju kao posljedica rastave ili razvoda;
4. Uzimajuci u obzir razvoj metoda sporazumnog rjesavanja
sporova i uvidajuci potrebu smanjenja sporova u interesu svih
clanova porodice;
5. Potvrdujuci posebne karakteristike porodicnih sporova,
odnosno:
cinjenica da porodicni sporovi ukljucuju osobe koje, po
definiciji, imaju trajne i medusobno zavisne odnose;
cinjenica da porodicni sporovi nastaju u kontekstu snaznih
emocija, koje dodatno pojacavaju;
113
cinjenica da rastava i razvod uticu na sve clanove poro-
dice, posebno na djecu;
6. Pozivajuci se na Evropsku konvenciju o uzivanju djecjih
prava, posebno na clan 13 ove Konvencije, koji se odnosi na
upotrebu medijacije ili drugih postupaka za rjesavanje sporova
koji se ticu djece;
7. Uzimajuci u obzir rezultate istrazivanja o upotrebi medi-
jacije i iskustava u ovoj oblasti u nekoliko drzava, koji pokazuju
da koriscenje porodicne medijacije moze doprinijeti:
unapredenju komunikacije izmedu clanova porodice;
smanjivanju konflikata izmedu stranaka u sporu;
prijateljskom poravnanju;
kontinuitetu licnih kontakata izmedu roditelja i djece;
smanjivanju socijalnih i ekonomskih troskova rastave i
razvoda za same stranke i za drzave;
smanjivanju vremena koje inace zahtijeva rjesavanje spo-
ra;
8. Naglasavajuci rastucu internacionalizaciju porodicnih od-
nosa i specificnost problema koji nastaju u vezi s ovom poja-
vom;
9. Uvidajuci da mnoge drzave razmatraju uvodenje poro-
dicne medijacije;
10. Uvjereni da postoji potreba za sirom upotrebom poro-
dicne medijacije, procesa u kome treca strana, medijator, nep-
ristrasan i neutralan, pomaze samim strankama da pregovaraju
o spornim pitanjima i postignu njihove zajednicke sporazume;
11. Preporucuje vladama drzava clanica:
i. da uvedu ili unaprijede porodicnu medijaciju ili, gdje
je to potrebno, ojacaju vec postojecu porodicnu me-
dijaciju;
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
114
ii. da preduzmu ili pojacaju sve mjere koje smatraju
potrebnim za primjenu sljedecih nacela za unapri-
jedenje i koriscenje porodicne medijacije kao odgo-
varajuceg nacina rjesavanja porodicnih sporova.
Nacela porodicne medijacije
I Domasaf medifacife
a. Porodicna medijacija se moze primijeniti na sve sporove
izmedu clanova iste porodice, koji su bilo u krvnom ili tazbin-
skom srodstvu, kao i na one koji zive ili su zivjeli u porodicnim
odnosima u skladu sa nacionalnim pravom.
b. U svakom slucaju, drzave su slobodne da odrede posebna
pitanja ili slucajeve koje ce pokrivati porodicna medijacija.
II Organi:acifa medifacife
a. Medijacija ne bi trebalo, u nacelu, da bude obavezna.
b. Drzave su slobodne da organizuju i izvode medijaciju
onako kako smatraju da treba, bilo putem javnog ili privatnog
sektora.
c. Bez obzira na to kako je medijacija organizovana i kako
se izvodi, drzave treba da obezbijede posebne mehanizme kako
bi osigurali postojanje:
postupaka za izbor, obuku i ocjenu medijatora;
standarda koje medijatori treba da ostvaruju i odrzavaju.
III Postupak medifacife
Drzave treba da obezbijede postojanje odgovarajucih meha-
nizama, koji ce omoguciti da se postupak medijacije izvodi u
skladu sa sljedecim nacelima:
i. medijator je nepristrasan u odnosu na stranke;
Preporuke Komiteta ministara dr:avama clanicama Savfeta Evrope
115
ii. medijator je neutralan u odnosu na rezultat postupka
medijacije;
iii. medijator postuje stav stranaka i cuva ravnopravnost
njihovih pregovarackih pozicija;
iv. medijator nema ovlascenja da strankama nametne
rjesenje;
v. uslovi pod kojima se izvodi medijacija moraju ga-
rantovati privatnost;
vi. rasprave prilikom medijacije su tajne i ne mogu se
kasnije iskoristiti, osim u sporazumu sa strankama ili
u slucajevima koje predvida nacionalno zakonodav-
stvo;
vii. medijator u odgovarajucim slucajevima treba da in-
formise stranke o mogucnosti da koriste bracno sav-
jetovaliste ili druge forme savjetovanja kao sredstva
rjesavanja njihovih bracnih ili porodicnih problema;
viii. medijator mora posebno voditi racuna o dobrobiti i
najboljim interesima djece, mora podstaci roditelje
da se usredsrijede na potrebe djece, kao i da ih
podsjeti na njihovu osnovnu obavezu prema dobro-
biti njihove djece i na potrebu da svoju djecu obavi-
jeste i da se sa njima savjetuju;
ix. medijator mora da obrati posebnu paznju na pojavu
nasilja u proslosti i da li se ono moze ubuduce
pojaviti medu stranakama, na efekat koji ono moze
imati na pregovaracke pozicije stranaka i mora raz-
motriti da li je u takvim okolnostima medijacija
odgovarajuci postupak;
x. medijator moze da daje pravna obavjestenja ali ne
smije da daje pravne savjete. On ili ona moraju, u
odgovarajucim slucajevima, da obavijeste stranke o
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
116
mogucnosti da se savjetuju sa advokatom ili nekim
drugim odgovarajucim profesionalcem.
IV Status spora:uma do kofih se dola:i putem medifacife
Drzave treba da obezbijede da sporazume do kojih se dode
medijacijom potvrdi sud ili drugi nadlezni organ kada to stranke
zatraze, kao i da obezbijedi mehanizme za izvrsenje tako potvrdenih
sporazuma u skladu s domacim pravom.
V Odnos i:medu medifacife i postupaka pred sudom ili
drugim nadle:nim organom
a. Drzave treba da uspostave autonomiju medijacije i mo-
gucnost da se ona odvija prije, za vrijeme ili poslije pravnih
postupaka.
b. Drzave treba da uspostave mehanizme koji bi:
i. omogucili da se pravni postupci prekinu kako bi se
izvela medijacija;
ii. obezbijedili da u takvom slucaju sud ili drugi nad-
lezni organ zadrzi ovlascenja za donosenje hitnih
odluka u cilju zastite stranaka ili njihove djece, ili
njihove imovine;
iii. obavijestili sud ili drugi nadlezni organ o tome da li
stranke nastavljaju s medijacijom i da li su postigle
sporazum.
VI Promocifa medifacife i pristup medifacifi
a. Drzave treba da promovisu razvoj porodicne medijacije,
posebno putem informativnih programa za javnost kojima bi se
omogucilo bolje razumijevanje ovog nacina dogovornog
rjesavanja sporova.
b. Drzave su slobodne da uspostave metode pruzanja odgo-
varajucih informacija o medijaciji kao alternativnom postupku
rjesavanja porodicnih sporova u pojedinacnim slucajevima (na
Preporuke Komiteta ministara dr:avama clanicama Savfeta Evrope
117
primjer, tako sto ce uciniti obaveznim susret stranaka sa medi-
jatorom), i na ovaj nacin omoguce strankama da razmotre da li je
za njih moguce i odgovarajuce da pristupe medijaciji spornih pitanja.
c. Drzave takode treba da preduzmu potrebne mjere za
omogucavanje pristupa porodicnoj medijaciji u cilju unapredenja
ovog dogovornog nacina rjesavanja porodicnih sporova.
VII Ostali nacini rfesavanfa sporova
Drzave mogu da ispitaju pozeljnost primjene, na odgovara-
juci nacin, nacela iz ove preporuke koja se odnose na medijaciju
i na ostale nacine rjesavanja sporova.
VIII Pitanfa medunarodnog karaktera
a. Drzave treba da razmotre uspostavljanje mehanizama za
koriscenje medijacije u slucajevima sa medunarodnim elemen-
tom onda kada je to odgovarajuce, posebno u svim stvarima
koje se odnose na djecu, a posebno onim u vezi sa starateljstvom
i pristupu djeci onda kada roditelji zive ili se pretpostavlja da
ce zivjeti u razlicitim drzavama.
b. Medunarodnu medijaciju treba razmotriti kao odgovara-
juci postupak u cilju omogucavanja roditeljima da organizuju
ili reorganizuju starateljstvo ili pristup djeci, ili da rijese sporove
koji nastaju iz odluka koje su donijete u vezi sa tim stvarima.
Medutim, u slucaju nezakonitog oduzimanja ili zadrzavanja
djeteta, medunarodnu medijaciju ne treba koristiti ako bi ona
mogla dovesti do odugovlacenja momentalnog vracanja djeteta.
c. Sva gore navedena nacela primjenjiva su na medunarodnu
medijaciju.
d. Drzave treba u sto vecoj mjeri da unaprijede saradnju
izmedu postojecih sluzbi koje se bave porodicnom medijacijom
u cilju omogucavanja upotrebe medunarodne medijacije.
e. Uzimajuci u obzir posebnu prirodu medunarodne medi-
jacije, od medunarodnih medijatora treba zahtijevati da produ
posebnu obuku.
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
118
PREPORUKA REC (2002) 10
KOMITETA MINISTARA DRZAVAMA
CLANICAMA O MEDIJACIJI U
GRADANSKIM STVARIMA
(Usvojena od strane Komiteta ministara 18. septembra 2002.
na 808. sastanku zamjenika Ministara)
Komitet ministara, na osnovu clana 15b Statuta Savjeta
Evrope,
Pozdravljajuci razvoj metoda rjesavanja sporova koji su
alternativa sudskim odlukama,
Saglasni o pozeljnosti postojanja pravila o garantijama pri-
likom upotrebe ovakvih metoda;
Naglasavajuci potrebu za cinjenjem kontinuiranih napora za
unapredenje metoda rjesavanja sporova, uzimajuci istovremeno
u obzir posebne odlike svakog pravnog sistema;
Ubijedeni u prednosti predvidanja posebnih pravila medija-
cije, postupka u kome ,,medijator' pomaze strankama da prego-
varaju o spornim pitanjima i postignu njihov zajednicki sporazum;
Prepoznajuci prednosti medijacije u gradanskim stvarima u
odgovarajucim slucajevima;
Svjesni potrebe da se medijacija organizuje i u drugim
granama prava;
Imajuci u vidu Preporuku br. R(98) 1 o porodicnoj medija-
ciji, Preporuku br. R (99) 19 o medijaciji u krivicnim stvarima
i Preporuku Rec (2001) 9 o alternativama za postupak izmedu
upravnih organa i privatnih stranaka, kao i rezultate drugih
119
aktivnosti i istrazivanja koja je preduzeo Savjet Evrope i koja
su preduzeta na nacionalnom nivou;
Imajuci posebno u vidu Rezoluciju br. 1 o ,,Izvrsavanju
pravde u XXI vijeku', usvojenu od strane Evropskih ministara
pravde na njihovoj 23. Konferenciji u Londonu, 8-9. juna 2000.
i posebno poziv upucen od strane Evropskih ministara pravde
Komitetu ministara Savjeta Evrope da donese, u saradnji po-
sebno sa Evropskom unijom, program rada u cilju podsticanja
upotrebe van-sudskih postupaka za rjesavanje sporova, u odgo-
varajucim slucajevima;
Svjesni vazne uloge sudova za promociju medijacije;
Uvidajuci da, iako medijacija moze pomoci smanjivanju
broja sporova i opterecenja sudova, ona ne moze biti zamjena
za efikasni, pravicni i lako dostupni pravosudni sistem;
A. Preporucuje vladama drzava clanica:
i. da omoguce medijaciju u gradanskim stvarima u
svim odgovarajucim slucajevima;
ii. da preduzmu ili unaprijede, prema potrebi, sve mjere
koje smatraju potrebnim u cilju progresivne primjene
,,Vodecih nacela medijacije u gradanskim stvarima'
koja slijede u nastavku.
Vodeca nacela medijacije
u gradanskim stvarima
I Definicifa medifacife
Za potrebe ove Preporuke, ,,medijacija' se odnosi na pos-
tupak rjesavanja sporova gdje stranke pregovaraju oko spornih
pitanja u cilju postizanja sporazuma uz pomoc jednog ili vise
medijatora.
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
120
Domasaf primfene
Ova Preporuka se odnosi na gradanske stvari. Za potrebe
ove Preporuke, termin ,,gradanske stvari' ukljucuje gradanska
prava i obaveze ukljucujuci stvari privrednopravne, radnopravne
ili potrosacko-pravne prirode, iskljucujuci upravne ili krivicne
stvari. Ova Preporuka ne utice na primjenu odredbi Preporuke
o porodicnoj medijaciji.
II Organi:acifa medifacife
Drzave su slobodne da organizuju i ustanove medijaciju u
gradanskim stvarima na nacin koji njima najvise odgovara, bilo
u javnom ili u privatnom sektoru.
Medijacija se moze odvijati u okviru sudskih postupaka ili
van njih.
Iako se stranke odluce za medijaciju, mora im se omoguciti
pristup sudu kao krajnja garantija zastite njihovih prava.
Prilikom organizovanja medijacije, drzave moraju usposta-
viti ravnotezu izmedu potrebe za ustanovljenjem rokova i nji-
hovim efektima, kao i potrebe za brzim i lako dostupnim
postupcima medijacije.
Prilikom organizovanja medijacije, drzave moraju obratiti
paznju na potrebu izbjegavanja (i) nepotrebnih zastoja i (ii)
upotrebe medijacije kao taktike za odugovlacenje.
Medijacija moze posebno biti korisna onda kada sudski
postupci ne odgovaraju strankama posebno zbog troskova, zbog
formalne prirode postupka ili u slucajevima kada postoji potreba
za ocuvanjem dijaloga ili kontakata izmedu stranaka.
Drzave moraju razmotriti mogucnost uspostavljanja i pruzanja
potpuno ili djelimicno besplatne medijacije ili pruzanja pravne
Preporuke Komiteta ministara dr:avama clanicama Savfeta Evrope
121
pomoci za medijaciju posebno ako interesi jedne od stranaka
zahtijevaju posebnu zastitu.
Troskovi medijacije, ako postoje, moraju biti razumne mjere
i srazmjerni znacaju pitanja koja se razmatraju, kao i obimu
posla koji izvodi medijator.
III Postupak medifacife
Drzave moraju razmotriti obim u kome sporazumi o upuciva-
nju spora na medijaciju mogu ograniciti prava stranaka.
Medijatori moraju postupati nezavisno i nepristrasno i obezbi-
jediti postovanje nacela ravnopravnosti stranaka za vrijeme po-
stupka medijacije. Medijator nije ovlascen da strankama namet-
ne rjesenje.
Informacije o postupku medijacije su tajne i ne mogu se
naknadno koristiti, osim ako se stranke drugacije ne dogovore
ili ako je drugacije predvideno domacim pravom.
Postupak medijacije mora da obezbijedi strankama dovoljno
vremena za razmatranje svih relevantnih pitanja i svih mogucih
nacina poravnanja.
IJ Obuka i odgovornost medifatora
Drzave moraju razmotriti primjenu mjera za usvajanje od-
govarajucih standarda za izbor, obaveze, obuku i ocjenu medi-
jatora, ukljucujuci i onih medijatora koji se bave medunarodnim
pitanjima.
J Spora:umi kofi se posti:u prilikom medifacife
U cilju definisanja sustine, obima i zakljucenja sporazuma,
obicno se sastavlja pisani dokument na kraju svakog postupka
medijacije, a strankama se dozvoljava odredeno vrijeme za
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
122
njegovo razmatranje koje se dogovara izmedu stranaka posto se
dokument pripremi, a prije nego sto se potpise.
Medijatori moraju obavijestiti stranke o efektima postignu-
tog sporazuma i o koracima koje treba preduzeti ako jedna ili
obije stranke zele da izvrse sporazum. Ovi sporazumi ne smiju
biti protivni javnom poretku.
JI Obavfestenfa o medifacifi
Drzave moraju obezbijediti opste informacije o medijaciji
za javnost i stranke u gradanskopravnim sporovima.
Drzave moraju prikupiti i distribuirati detaljne informacije
o medijaciji u gradanskim stvarima, ukljucujuci, izmedu ostalog,
pitanja troskova i efikasnosti medijacije.
Treba preduzeti korake, u skladu sa domacim pravom i
praksom, ka uspostavljanju mreze regionalnih i/ili lokalnih cen-
tara gdje se mogu dobiti nepristrasne informacije o medijaciji,
izmedu ostalog i putem telefona, korespondencije ili elektronske
poste (e-mail).
Drzave moraju pruziti informacije o medijaciji u gradanskim
stvarima i strucnjacima koji su zaposleni u pravosudu.
JII Medunarodni aspekti
Drzave moraju unaprijediti uspostavljanje mehanizama upo-
trebe medijacije u rjesavanju sporova s inostranim elementom.
Drzave moraju unaprijediti saradnju izmedu postojecih sluzbi
koje se bave medijacijom u gradanskim stvarima u cilju omo-
gucavanja upotrebe medunarodne medijacije.
B. [Komitet ministara] upucuje Generalnog Sekretara Sav-
jeta Evrope da dostavi ovu Preporuku nadleznim organima
Evropske unije sa ciljem da se:
Preporuke Komiteta ministara dr:avama clanicama Savfeta Evrope
123
Unaprijedi saradnja izmedu Savjeta Evrope i Evropske unije
u svim aktivnostima u vezi s ovom Preporukom i posebno, da
se prosire informacije putem internet stranice o zakonima i
procedurama koje postoje u drzavama u vezi pitanja iz ove
Preporuke;
Podstakne Evropska unija da, prilikom izrade pravila u
okviru Evropske zajednice, izradi i odredbe u cilju dopuna ili
osnazivanja odredbi ove Preporuke ili obezbjedivanja primjene
njenih nacela.
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
124
PREPORUKA BR. R (84) 5
KOMITETA MINISTARA ZEMLJAMA
CLANICAMA O NACELIMA
GRADANSKOG POSTUPKA ZA
UNAPREDIVANJE OSTVARIVANJA
PRAVDE
(Usvojena od strane Komiteta ministara 28. februara 1984. godine)
Komitet ministara, u skladu sa pravilima iz clana 15(b)
Statuta Savjeta Evrope,
Posto je pravo na pristup sudu, garantovano clanom 6
Evropske konvencije o ljudskim pravima, osnovna odlika de-
mokratskog drustva;
Posto primjena mjera i nacela iz Rezolucija Komiteta mini-
stara br. (76) 5 i (78) 8 o pravnoj pomoci i Preporuke br. R
(81) 7 o mjerama za laksi pristup sudu, olaksava gradanima
uzivanje njihovog prava na sudsku zastitu;
Posto pojedine odredbe gradanskog postupka koje se prim-
jenjuju u drzavama clanicama mogu da otezaju djelotvorno
ostvarivanje pravde jer, prvo, nisu u stanju da odgovore potre-
bama modernog drustva i, drugo, podlozne su zloupotrebi u
cilju odugovlacenja postupka;
Posto gradanski postupak treba pojednostaviti i uciniti flek-
sibilnijim i efikasnijim, a istovremeno zadrzati i garancije koje
strankama obezbjeduju tradicionalna nacela postupka i odrzati
visok nivo pravicnosti koji se zahtijeva u demokratskom
drustvu;
125
Posto je, radi postizanja ovih ciljeva, strankama potrebno
obezbijediti pojednostavljene i brze forme postupka, kao i zasti-
tu od taktika zloupotrebe i odugovlacenja, posebno tako sto ce
se sudu obezbijediti ovlascenja potrebna za efikasnije vodenje
postupka;
Uzimajuci u obzir razmatranja i rezolucije usvojene na
12-toj Konferenciji evropskih ministara pravde, odrzanoj maja
1980. godine u Luksemburgu;
Preporucuje da vlade drzava clanica usvoje ili unaprijede
sve mjere koje smatraju potrebnim za usavrsavanje gradanskog
postupka, u skladu sa nacelima iz ove preporuke.
NACELA GRADANSKOG POSTUPKA
ZA UNAPREDIVANJE
OSTVARIVANJA PRAVDE
Nacelo 1
1. Postupak po redovnom toku stvari ne bi trebalo da traje
duze od dva rocista, od kojih prvo moze da bude pripremnog
karaktera, a drugo da sluzi prikupljanju dokaza, iznosenju ar-
gumenata stranaka i, ako je moguce, donosenju presude. Sud
treba da obezbijedi da se na vrijeme preduzmu svi koraci
potrebni za drugo rociste i, u nacelu, ne treba da dozvoli nikakvo
odlaganje, osim u slucaju pojave novih cinjenica ili u drugim
vanrednim i vaznim okolnostima.
2. Protiv stranke koja ne preduzme radnju u postupku u
okviru vremenskog roka koji je odredio sud ili zakon, a koja je
o potrebi preduzimanja radnje bila prethodno obavijestena, treba
primijeniti sankcije. Zavisno od okolnosti, ove sankcije mogu
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
126
da ukljuce zabranu preduzimanja odredene procesne radnje,
naknadu stete, naknadu troskova, novcanu kaznu i povlacenje
predmeta iz procedure.
3. Sud mora da bude u mogucnosti da obezbijedi prisustvo
svjedoka i odredi odgovarajuce sankcije (kazne, odstetu i sl)
zbog njihovog neopravdanog odsustva. Kada je svjedok odsu-
tan, na sudu je da odluci da li da se postupak nastavi bez
njegovog iskaza. U odgovarajucim okolnostima, treba propisati
mogucnost davanja iskaza putem modernih tehnickih sredstava,
kao sto su telefon i video.
4. Odgovarajuce sankcije treba da postoje i za sudskog
vjestaka koji ne podnese nalaz ili neopravdano kasni s pod-
nosenjem nalaza. Ove sankcije mogu biti umanjenje naknade,
placanje troskova ili naknada stete, kao i disciplinske sankcije
koje bi izricao sud ili profesionalna organizacija.
Nacelo 2
1. Kada stranka podnese tuzbu, odnosno pokrene postupak
koji je ocigledno neosnovan, sud mora biti ovlascen da presudi
po skracenom postupku i, prema potrebi, da dosudi kaznu takvoj
stranci ili naknadu stete drugoj strani.
2. Kada stranka postupa nesavjesno i ocigledno zloupotre-
bljava procesna ovlascenja u cilju odugovlacenja postupka, sud
mora biti ovlascen ili da odmah donese presudu o meritumu ili
da dosudi sankcije poput kazni, naknade stete ili zabrane pre-
duzimanja procesnih radnji; u posebnim slucajevima, sudu treba
omoguciti da zahtijeva od advokata da nadoknadi troskove
postupka.
3. Profesionalna udruzenja advokata treba pozvati da obez-
bijede disciplinsko kaznjavanje njihovih clanova koji postupaju
na nacin opisan u prethodnim stavovima.
Preporuke Komiteta ministara dr:avama clanicama Savfeta Evrope
127
Nacelo 3
Sud treba da, na pripremnom rocistu, a, ako je moguce i
tokom cijelog postupka, ima aktivnu ulogu u obezbjedivanju
brzog napredovanja postupka, istovremeno postujuci prava stra-
naka i nacelo jednakosti stranaka. Posebno, sud treba da ima
ovlascenja proprio motu da naredi strankama da obezbijede sva
potrebna objasnjenja; da naredi da se stranke pred sudom pojave
licno; da raspravi pravna pitanja; da odredi izvodenje dokaza,
bar u onim slucajevima gdje su u pitanju interesi i trecih lica;
da nadzire izvodenje dokaza; da izuzme svjedoke cija bi svje-
docenja bila nevazna za predmet; da ogranici broj svjedocenja
o odredenoj cinjenici kada procijeni da je taj broj prekomjeran.
Ova ovlascenja treba koristiti u skladu sa svrhom postupka.
Nacelo 4
Sud treba da bude ovlascen da odluci, bar u prvom stepenu,
uzimajuci u obzir prirodu predmeta, o upotrebi usmene ili
pismene forme postupka ili njihove kombinacije, osim u onim
slucajevima za koje je forma izricito zakonom propisana.
Nacelo 5
Osim u slucajevima gdje zakon nalaze drugacije, tuzbeni
zahtjevi stranaka, njihova odbrana i, u nacelu, njihovi dokazi,
treba da se predstave u najranijoj fazi postupka, a, u svakom
slucaju, prije kraja pripremne faze, ako takva postoji. U zalbe-
nom postupku, sud ne treba da prihvati nove cinjenice koje
nijesu bile iznijete u prvom stepenu, osim ako:
a. one nijesu bile poznate za vrijeme prvostepenog postup-
ka;
b. lice koje ih iznosi nije bilo stranka u prvostepenom
postupku;
c. postoji poseban razlog za njihovo prihvatanje.
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
128
Nacelo 6
Presudu treba donijeti prilikom zakljucenja rasprave ili ubr-
zo potom. Presuda treba da bude sto sazetija. Ona se moze
zasnivati na bilo kojem pravnom osnovu, ali tako da se o svim
zahtjevima stranaka, izricito ili posredno, odluci na nedvosmis-
len nacin.
Nacelo 7
Treba preduzeti mjere za sprecavanje zloupotrebe pravnih
lijekova.
Nacelo 8
1. Posebna pravila postupka treba da postoje u cilju ubrzanja
rjesavanja sporova:
a) u hitnim slucajevima;
b) u predmetima u kojima ne postoji spor oko prava,
u kojima ne postoji spor oko visine potrazivanja i u
sporovima male vrijednosti;
c) u oblasti saobracajnih nezgoda, radnih sporova,
zakupa stana i u odredenim oblastima porodicnih
odnosa, posebno odredivanja ili promjene iznosa
izdrzavanja.
2. U tom cilju, treba upotrijebiti jednu ili vise sljedecih
mjera: pojednostavljen nacin pokretanja postupka; postupak bez
rocista ili odrzavanje samo jednog rocista, ili, odrzavanje jednog
pripremnog rocista; iskljucivo usmeni ili pismeni postupak, vec
prema potrebi; zabrana ili ogranicavanje koriscenja odredenih
prigovora i drugih vidova odbrane; fleksibilnija pravila dokazi-
vanja; sudenje bez odlaganja ili uz kratka odlaganja; odredivanje
sudskog vjestaka, bilo ex officio ili na predlog stranaka, po
mogucnosti na pocetku postupka; aktivna uloga suda u vodenju
postupka i prikupljanju dokaza.
Preporuke Komiteta ministara dr:avama clanicama Savfeta Evrope
129
3. Ova pravila mogu, vec prema okolnostima, biti obavezna,
primjenjiva na zahtjev jedne od stranaka ili uz pristanak svih
stranaka u postupku.
Nacelo 9
Sudskoj vlasti treba obezbijediti najsavremenija tehnicka
sredstva kako bi se omogucilo ostvarivanje pravde na najefi-
kasniji nacin, posebno putem obezbjedivanja pristupa izvorima
prava i ubrzanog izvrsenja sudskih odluka.
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
130
PREPORUKA BR. R (95) 5
KOMITETA MINISTARA ZEMLJAMA
CLANICAMA O UVODENJU I
UNAPREDIVANJU ZALBENIH
POSTUPAKA U GRADANSKIM I
PRIVREDNIM PREDMETIMA
(Usvojena od strane Komiteta ministara 7. februara 1995. godine)
Komitet ministara, u skladu sa pravilima iz clana 15(b)
Statuta Savjeta Evrope,
Imajuci u vidu da Protokol br. 7 uz Konvenciju za zastitu
ljudskih prava i osnovnih sloboda (,,Konvencija') zahtijeva od
drzava da omoguce ispitivanje presuda od strane viseg su-
da;
*
Smatrajuci da zalbeni postupak mora biti predviden i u
gradanskim i privrednim predmetima, a ne samo krivicnim;
Uzimajuci u obzir probleme koji nastaju zbog porasta broja
zalbi i duzine trajanja zalbenih postupaka;
Smatrajuci da pravo na sudenje u razumnom roku, prema
stavu 1, clana 6 Konvencije, svakome moze biti dovedeno u
pitanje zbog ovih problema;
Svjestan da neefikasni ili neodgovarajuci postupci i zloupo-
treba prava na zalbu od strane stranaka pricinjavaju neopravdana
zakasnjenja i ugrozavaju ugled sudstva;
131
* Clan 2, st. 1 gore pomenutog Protokola br. 7 obezbjeduje da ,,svako ko
je odlukom suda osuden za krivicno dfelo ima pravo da njegovu osudu
ili kaznu preispita visi sud' (prim. prev.)
Ubijeden da su efikasni zalbeni postupci u interesu svih
stranaka, kao i sprovodenja pravde;
Imajuci u vidu Preporuku br. R (81) 7 o mjerama za laksi
pristup sudu, Preporuku br. R (84) 5 o nacelima gradanskog
postupka za unapredivanje ostvarivanja pravde, Preporuku br.
R (86) 12 o mjerama za sprecavanje i smanjivanje opterecenja
sudova i Preporuku br. R (93) 1 o djelotvornom pristupu pravnoj
zastiti i sudu za najsiromasnije;
Preporucuje da vlade drzava clanica usvoje ili osnaze sve
mjere koje smatraju potrebnim za unapredivanje zalbenih pos-
tupaka u gradanskim i privrednim predmetima, a posebno slje-
dece:
GLAVA I
Opsta nacela
Clan 1 Pravo na sudsku kontrolu
a) U nacelu, treba omoguciti da svaka odluka nizeg suda
(,,prvostepenog suda') bude podlozna kontroli viseg suda (,,dru-
gostepenog suda').
b) Ukoliko je potrebno da postoje izuzeci od ovog nacela,
svi takvi izuzeci treba da budu utemeljeni u zakonu i uskladeni
s opstim nacelima pravicnosti.
c) Stranke moraju biti obavijestene o pravu na zalbu i o
nacinu upotrebe ovog prava, kao sto je, na primjer, rok u kome
se mora podnijeti zalba.
d) Sudije viseg suda ne smiju ucestvovati u postupcima u
vezi sa predmetima u koje su bili ukljuceni u prvom stepenu.
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
132
GLAVA II
Ogranicenja sudskog nadzora
Clan 2 Mfere kofe se predu:imafu na nivou
prvostepenog suda
a) U nacelu, sporna pitanja u predmetu treba definisati u
prvom stepenu. Svi moguci zahtjevi, cinjenice i dokazi treba da
se podnesu prvostepenom sudu. Drzave treba da razmotre us-
vajanje zakona ili drugih mjera u tom cilju.
b) U cilju omogucavanja strankama da procijene da li da
koriste pravo na zalbu, kao i u cilju smanjenja broja zalbenih
postupaka, prvostepeni sud treba obavezati zakonom da daje
jasna i iscrpna obrazlozenja svojih odluka na lako razumljivom
jeziku. U nacelu, obrazlozenje nije nuzno za odluke o nespornim
pitanjima i za presude porote.
c) Prvostepeni sud treba ovlastiti da dozvoli, u odgovara-
jucim okolnostima, izvrsenje privremenih mjera, osim ako to za
protivnu stranu ne znaci nenadoknadivu stetu ili ozbiljnu pov-
redu interesa ili onemogucava izvrsavanje pravde u kasnijoj fazi
postupka.
Clan 3 Nedo:volfeni osnovi :a :albu
Da bi se osiguralo da drugostepeni sud razmatra samo
odgovarajuce predmete, drzave treba da razmotre preduzimanje
svih ili nekih od sljedecih mjera:
a) izuzeti odredene kategorije predmeta, na primjer, male
vrijednosti;
b) predvidjeti sudsko odobrenje za pokretanje zalbenog
postupka,
c) odrediti posebne rokove za zalbu;
Preporuke Komiteta ministara dr:avama clanicama Savfeta Evrope
133
d) odloziti pravo na zalbu po odredenim pitanjima u toku
postupka do podnosenja glavne zalbe na odluku o sustini predmeta.
Clan 4 Mfere :a sprecavanfe :loupotrebe
:albenog postupka
U cilju sprecavanja zloupotrebe zalbenog postupka, drzave
treba da razmotre preduzimanje svih ili nekih od sljedecih mjera:
a) zahtijevati od podnosioca zalbe da u ranoj fazi postupka
da obrazlozenje zalbe i odredi zalbeni zahtjev;
b) dozvoliti drugostepenom sudu da, po jednostavnom po-
stupku, na primjer, bez obavjestavanja druge strane, odbaci
svaku zalbu za koju ocijeni da je ocigledno neosnovana, nera-
zumljiva ili uvrjedljiva za sud; u ovakvim slucajevima mogu se
predvidjeti odgovarajuce sankcije, poput novcanih kazni;
c) kada je presuda postala izvrsna, dozvoliti odlaganje
izvrsenja samo u slucaju kada bi se protivniku izvrsenja nanijela
nenadoknadiva ili ozbiljna steta, ili bi se potpuno onemogucilo
ostvarivanje pravde u kasnijoj fazi postupka. U ovakvom
slucaju, mora se poloziti obezbjedenje u visini iznosa dosudenog
u presudi.
d) kada je presuda postala izvrsna, dozvoliti drugostepenom
sudu da odbije da razmatra zalbu u slucaju kada zalilac ne
postupa po presudi, osim ako ne ponudi odgovarajuce
obezbjedenje ili ako je prvostepeni, odnosno drugostepeni sud
dozvolio odlaganje izvrsenja;
e) kada nepotrebno odlaganje nastane krivicom stranke,
obavezati je da nadoknadi troskove koji nastanu usljed tog
odlaganja.
Clan 5 Mfere :a ogranicavanfe
drugostepenog postupka
Da bi se osiguralo da zalbe ispituje drugostepeni sud, drzave
treba da razmotre preduzimanje svih ili nekih od sljedecih mjera:
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
134
a) dozvoliti sudu ili strankama da potpuno ili djelimicno
prihvate cinjenicno stanje kako ga je utvrdio prvostepeni sud;
b) dozvoliti strankama da zahtijevaju presudu ogranicenu
samo na neke aspekte slucaja;
c) ako sud odobrava pravo na zalbu, omoguciti sudu da
ogranici opseg zalbe, na primjer, samo na pravna pitanja;
d) ograniciti uvodenje novih zahtjeva, cinjenica ili dokaza
u drugostepeni postupak, osim u slucaju nastanka novih okol-
nosti ili drugih razloga koji su izricito propisani zakonom;
e) ograniciti raspravu o zalbi na obrazlozene navode zalbe,
posebno kada je sud ovlascen da u predmetu postupa nezavisno
od predloga stranaka.
GLAVA III
Ostale mjere za unapredenje djelotvornosti
zalbenih postupaka
Clan 6 Mfere :a unapredenfe
efikasnosti :albenog postupka
Da bi se obezbijedilo brzo i efikasno razmatranje zalbi,
drzave treba da razmotre preduzimanje svih ili nekih od slje-
decih mjera:
a) ne opterecivati vise sudija nego sto je to neophodno za
rjesavanje predmeta. Sudija pojedinac moze biti nadlezan za
rjesavanje u nekim ili svim sljedecim pravnim stvarima:
I o zahtjevu za odobravanje prava na zalbu;
II zalbi o povredama pravila postupka;
III u predmetima male vrijednosti;
IV na saglasan predlog stranaka;
Preporuke Komiteta ministara dr:avama clanicama Savfeta Evrope
135
V u slucaju ocigledno neosnovanih zalbi;
VI u sporovima iz porodicnih odnosa;
VII u hitnim predmetima;
b) s obzirom na to da je prvostepeni sud vec postupao u
predmetu, ograniciti broj pismenih podnesaka na najmanju po-
trebnu mjeru, na primjer tako sto ce se svakoj stranci dozvoliti
da drugostepenom sudu podnese samo jednu grupu podnesaka;
c) u drzavama u kojima je moguce odrzavanje usmene
rasprave u drugostepenom postupku, omoguciti strankama da
sporazumno zahtijevaju da se presuda donese bez rasprave, osim
ako je sam sud ne smatra neophodnom;
d) ograniciti duzinu trajanja usmene rasprave na krajnje
neophodnu mjeru, na primjer tako sto ce se pretezno koristiti
pismena forma postupanja, odnosno pismeni podnesci;
e) kada se odrzavaju usmene rasprave, obezbijediti da se
one okoncaju sto prije moguce (,,nacelo koncentracije usme-
nih rasprava'). Sud treba da razmotri predmet na osnovu
sprovedene rasprave i donese presudu odmah po njenom
zakljucenju ili u okviru kratkog vremenskog roka pred-
videnog zakonom;
f) zahtijevati strogo postovanje rokova, na primjer, u vezi
podnosenja dokumenata i ostalih podnesaka i propisati sankcije
za nepostovanje rokova, kao sto su kazne, odbacivanje zalbe ili
nerazmatranje pitanja na koja se odnosio postavljeni rok;
g) obezbijediti aktivniju ulogu drugostepenog suda u ru-
kovodenju postupkom prije i za vrijeme rasprave o predmetu,
na primjer, prilikom prethodnog ispitivanja zalbe ili podsti-
canja stranaka na poravnanje;
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
136
h) urediti postupanje u hitnim predmetima, na primjer,
odluciti ko moze zahtijevati ubrzani postupak, po kojim kri-
terijumima ce se procijeniti hitnost predmeta, kao i ko ce u
okviru pravosudnog sistema imati nadleznost za postupanje
u takvim predmetima;
i) unaprijediti kontakte izmedu suda, advokata i ostalih
lica u postupku, na primjer tako sto ce se organizovati semi-
nari sa predstavnicima drugostepenog suda i advokatskih
komora i omoguciti rasprava o tome kako da se poboljsa
postupak;
j) obezbijediti odgovarajuca tehnicka sredstva za drugos-
tepeni sud, kao sto su telefaksi i kompjuteri, kao i za prvo-
stepeni sud, kako bi se omogucila tehnicka obrada zapisnika
i odluka;
k) podstaci angazovanje advokata, odnosno profesionalnih
zastupnika stranaka pred sudom.
GLAVA IV
Uloga i djelovanje suda treceg stepena
Clan 7 Mfere u ve:i :albi trecof sudskof instanci
a) Odgovarajuce odredbe ove preporuke treba da se prim-
jenjuju i na ,,trecestepeni sud', tamo gdje postoji takav sud,
nadlezan za kontrolu drugostepenog suda. Ustavni sudovi ili
slicni, ne smatraju se takvim sudovima za potrebe ove prepo-
ruke.
b) Prilikom razmatranja mjera u vezi trecestepenih sudova,
drzave treba da uzmu u obzir da je predmet vec obraden od
strane dva suda.
Preporuke Komiteta ministara dr:avama clanicama Savfeta Evrope
137
c) Zalbe trecoj sudskoj instanci treba da se koriste u slucaje-
vima koji posebno zasluzuju i trece sudsko preispitivanje, na
primjer, predmeti u kojima bi se postiglo novo tumacenje prava
ili koji doprinose ujednacenom tumacenju prava, ili razmatranju
pravnih pitanja od opsteg interesa. Zalilac treba da bude oba-
vezan da predstavi svoje razloge u prilog tome.
d) Drzave treba da razmotre uvodenje sistema gdje ce
trecestepeni sud moci direktno da uzme u razmatranje odredeni
predmet, na primjer, tako sto ce mu se proslijediti za rjesavanje
o prethodnom pitanju ili putem postupka kojim se zaobilazi
drugostepeni sud. Ovakvi postupci mogu biti pogodni za pravne
stvari koje se ticu pravnih pitanja u kojima je vjerovatna zalba
trecoj instanci.
e) Odluke drugostepenih sudova treba da su izvrsne, osim
ako drugostepeni ili trecestepeni sud ne dozvoli odlaganje
izvrsenja, ili, ako zalilac ne polozi odgovarajuce obezbjedenje.
f) Drzave koje ne poznaju sistem odobrenja zalbe treceste-
penom sudu ili koje ne omogucavaju trecestepenom sudu da
djelimicno odbije zalbu, treba da razmotre usvajanje takvih
sistema da ogranice broj predmeta, koji zasluzuju ispitivanje tri
sudske instance. Zakonom se mogu propisati posebni osnovi
koji bi omogucili trecestepenom sudu da svoje ispitivanje og-
ranici samo na odredene aspekte predmeta, na primjer, na
odlucivanje o dozvoljenosti zalbe ili na odbacivanje pojedinih
djelova zalbe, po skracenom ispitivanju predmeta.
g) U nacelu, ne treba dozvoliti iznosenje novih cinjenica i
dokaza pred trecestepenim sudom.
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
138
PREPORUKA BR. R (87) 18
KOMITETA MINISTARA DRZAVAMA
CLANICAMA U VEZI SA
POJEDNOSTAVLJIVANJEM
KRIVICNE PRAVDE
*
(Usvojio Komitet ministara 17. septembra 1987.
na 410-om sastanku zamjenika ministara)
Komitet ministara, po Clanu 15.b Statuta Savjeta Evrope,
Imajuci u vidu da je cilj Savjeta Evrope da se postigne vece
jedinstvo medu clanicama;
Smatrajuci da zajednicka akcija da bi se ubrzao i pojedno-
stavio rad sistema krivicne pravde mora uzeti u obzir uslove iz
Clana 5 i 6 Evropske konvencije o ljudskim pravima;
Imajuci u vidu porast broja krivicnih slucajeva koji dospiju
na sud, a posebno onih za koje su propisane manje kazne, i
problema koji nastaju zbog duzine krivicnih postupaka;
Smatrajuci da kasnjenje u radu na krivicnim djelima ne daje
dobar imidz krivicnom zakonu i negativno utice na pravilno
sprovodenje pravde;
Smatrajuci da kasnjenje u sprovodenju krivicne pravde moze
biti ispravljeno, ne samo opredjeljivanjem pojedinih resursa i
nacinom na koji se ti resursi koriste, vec i jasnijim definisanjem
prioriteta vodenja krivicne politike, pazeci na njenu formu i
sustinu, putem:
upotrebe principa diskrecionog gonjenja;
139
* Prevod: Kancelarija Savjeta Evrope u Podgorici
koristenja sljedecih mjera u radu na laksim i tezim
prekrsajima:
takozvanih skracenih postupaka,
vansudskih poravnanja od strane vlasti nadleznih za kri-
vicna pitanja i drugih nadleznih vlasti kao mogucim
alternativama krivicnom postupku,
takozvane pojednostavljenje procedure;
pojednostavljenjih regularnih sudskih postupaka;
Imajuci u vidu zakljucke sa sastanka evropskih ministara
pravde u Montreju 10. septembra 1981,
Preporucuje da vlade drzava clanica, uzimajuci u obzir svoje
ustavne principe i pravne tradicije, preduzmu sve odgovarajuce
mjere da bi primijenili dolje navedene principe:
I. Diskreciono gonjenje
a. Princip diskrecionog gonfenfa
1. Princip diskrecionog gonjenja bi trebalo da bude uveden
ili bi njegova primjena trebala da bude prosirena gdje god to
istorijski razvoj i ustav drzave clanice dozvoljavaju; ako to nije
moguce, treba uvesti mjere koje imaju istu svrhu.
2. Ovlascenje da se odustane od postupka ili da se obustavi
postupak iz diskrecionih razloga treba da ima osnovu u zakonu.
3. Odluka o odustanku od postupka po ovom principu
moguca je jedino ako vlast zaduzena za krivicno gonjenje ima
odgovarajuce dokaze krivice.
4. Ovaj princip trebalo bi sprovoditi na generalnoj osnovi,
kao sto je na primjer javni interes.
5. Kada nadlezne vlasti sprovode ovo ovlascenje treba da
imaju u vidu, u skladu sa domacim zakonom, princip jednakosti
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
140
svih gradana pred zakonom kao i individualizaciju krivicne
pravde, posebno pazeci na:
stepen ozbiljnosti, prirodu, okolnosti i posljedice prekrsaja;
licne karakteristike navodnog prestupnika;
vjerovatnu presudu suda;
efekte osude na navodnog prestupnika;
poziciju zrtve.
6. Prekid postupka, ili odustajanje od njega, moze biti
jednostavan i jasan, i moze biti pracen upozorenjem, ili moze
biti predmet povinovanja osumnjicenog odredenim uslovima
kao sto su pravila ponasanja, isplacivanje novca, kompenzacija
za zrtvu ili uslovna sloboda.
7. Navodni prestupnik mora da da svoj pristanak kada god
je predvideno uslovno odustajanje od procesa ili uslovan prekid
procesa. U odsustvu tog pristanka, vlast koja je zaduzena za
krivicno gonjenje treba da ima obavezu da nastavi sa procesom
protiv navodnog prestupnika osim ako iz drugih razloga ne
odluci da odustane od optuzbe.
Neosporavanje mjere koja se uvede ili ispunjavanje uslova
u skladu sa paragrafom 6 mogu se smatrati pristankom od strane
optuzenog.
Moraju se odrediti pravila da bi se osiguralo da optuzeni da
svoj pristanak slobodno i bez ogranicenja.
8. Generalno gledano, odustajanje od postupka ili prekid
postupka mogu biti privremeni, do kraja zakonskog perioda za
gonjenje, ili mogu biti konacni.
9. U slucaju uslovnog prekida postupka, taj prekid je ko-
nacan kada osoba ispuni sve svoje obaveze.
Odluka se ne smije smatrati ekvivalentom presudi i ne smije
slijediti uobicajena pravila u vezi sa, izmedu ostalog, ukljuciva-
njem u krivicni dosije osim ako navodni prestupnik ne prizna
svoju krivicu.
Preporuke Komiteta ministara dr:avama clanicama Savfeta Evrope
141
10. Kada god je to moguce, odluka o odustajanju od procesa
ili prekidu procesa treba biti dostavljena podnosiocu tuzbe.
11. Zrtvi treba omoguciti da na gradanskom ili krivicnom
sudu trazi naknadu stete koja joj je nanijeta prekrsajem.
12. Obavjestavanje osumnjicenog nije neophodno ako se
donese odluka u formi odluke da se ne nastavlja sa tuzbom.
b. Mfere kofe imafu istu svrhu kao diskreciono
gonfenfe
Drzave koje u pogledu istorijskog razvoja i svog ustava
primjenjuju princip obaveznog gonjenja treba da uvedu mjere
koje, iako su drugacije od diskrecionog gonjenja, ipak imaju isti
efekat kao diskreciono gonjenje i to prije svega:
i. treba biti povecan broj slucajeva u kojem je zapocinjanje
gonjenja uslovno; posebno u slucajevima kada javni interes nije
dominantan, zahtjev ili pristanak zrtve mogu biti uslov za gonjenje;
ii. zakon treba da sudijama da pravo da uslovno obustave
postupak ili da ga okoncaju u skladu sa procedurom slicnom
onoj koju koriste vlasti zaduzene za krivicno gonjenje u sistemu
diskrecionog gonjenja.
II. Skraceni postupak, vansudsko poravnanje i
pojednostavljene procedure
a. Dekriminali:acifa i br:i procesi :a manfe
prekrsafe
1. Pravni sistemi u kojima se pravi razlika izmedu admini-
strativnih i krivicnih prekrsaja treba da preduzmu korake da
dekriminalizuju prekrsaje, posebno masovne prekrsaje u oblasti
drumskog saobracaja, poreskog i carinskog zakona, pod uslo-
vom da su u pitanju manji prekrsaji.
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
142
2. U radu na takvim prekrsajima, gdje fakticki element ima
prednost nad moralnim (namjerom da se pocini prekrsaj), sve
drzave bi trebalo da iskoriste skraceni postupak ili pisane pro-
cedure, ne trazeci odmah usluge sudije.
3. Ne treba naredivati nijednu fizicki prinudnu mjeru, po-
sebno ne pritvor.
4. Sankcije koje su nametnute na ovaj nacin bi trebalo da
u principu budu ekonomske prirode i njihov iznos, odreden
zakonom, trebalo bi da bude fiksna suma. Sankcija koja uk-
ljucuje organicenje ili lisavanje prava, sa izuzetkom lisavanja
slobode, moze biti uvedena u slucajevima gdje je to odredeno
zakonom.
5. Takve ekonomske kazne treba odmah da naplati sluzbenik
koji je zabiljezio slucaj ili nadlezne administrativne ili sudske
vlasti treba da naknadno o tome izvijeste osumnjicenog, u kojem
slucaju za naplacivanje treba koristiti metode automatske obrade
podataka, zbog velikog broja slucajeva na kojima treba raditi.
6. Ova procedura, na koju treba gledati kao na predlog, treba
da bude predmet jasnog ili precutnog odobravanja, jer je placanje
kazne ili pokoravanje sankciji jednako dogovoru. U slucaju
precutnog pristanka, procedura obavjestavanja treba nedvosmi-
sleno da osigura prava onoga kome je upucena.
7. Prihvatanje ili postupanje u skladu sa ovim predlogom
trebalo bi da sprijeci bilo kakvo gonjenje na osnovu istih
cinjenica (ne bis in idem).
8. Takva procedura ne bi smjela da povrijedi pravo osum-
njicenog da se njegov slucaj izvede pred sudske vlasti.
b. Jansudsko poravnanfe
1 . U svijetlu svojih ustavnih odredbi, drzave clanice bi
trebalo da revidiraju svoje zakone u vezi sa vansudskim porav-
Preporuke Komiteta ministara dr:avama clanicama Savfeta Evrope
143
nanjem da bi se dozvolilo vlasti nadleznoj za krivicna pitanja i
drugim nadleznim vlastima da promovisu mogucnost vansuds-
kog poravnanja, posebno za manje prekrsaje, na osnovu slje-
decih principa:
2. Zakon bi trebalo da odredi uslove koje vlasti mogu
ponuditi navodnom prestupniku, dakle:
i. placanje sume novca drzavi ili javnoj ili
dobrotvornoj instituciji;
ii. povracaj dobara ili povlastica dobijenih pocinjenim
prekrsajem;
iii. da se da odgovarajuca kompenzacija ostecenoj
strani prije nagodbe ili kao dio nagodbe.
3. Nadleznost vlasti da daju takav predlog kao i kategorije
prekrsaja za koje je to moguce trebaju biti odredeni zakonom.
Vlasti bi, u korist navodnog prestupnika, mogle da razmotre
predlog nakon sto zabiljeze moguce prigovore sa njegove strane.
4. Vlasti bi trebalo detaljno da odrede okolnosti u kojima
mogu pribjeci vansudskom poravnanju i trebalo bi da formulisu
smjernice ili tabele suma koje se mogu platiti u vansudskom
poravnanju da bi obezbijedili princip jednakosti pred zakonom.
U ovom cilju, korisno je objaviti okolnosti, smjernice i tabele
suma koje se mogu platiti.
5. Navodni prestupnik koji ne zeli da prihvati vansudsko
poravnanje treba da bude slobodan da ignorise ili odbije ovu
ponudu.
6. Ako navodni prestupnik prihvati vansudsko poravnanje i
ako ispuni njene uslove njegovo odbijanje prava na sudenje je
definitivno.
7. Vlasti bi trebalo da objave godisnji izvjestaj o tome kako
su iskoristili ovlascenje za vansudsko poravnanje, ne otkrivajuci
identitet navodnih prestupnika.
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
144
c. Pofednostavlfene procedure u slucafu laksih
krivicnih dfela :bog okolnosti slucafa
1. U slucaju prekrsaja koji se smatraju laksim zbog okolnosti
slucaja, gdje su dobro utvrdene cinjenice vezane za slucaj i gdje
izgleda da je osoba koja je optuzena pocinila prekrsaj, moze se
pribjeci pojednostavljenim procedurama, tj. pismenim procedu-
rama koje vode sudske vlasti, bez faze saslusavanja i sa odlu-
kom koja je ekvivalent presudi, na primjer procedura kaznenog
naredenja.
2. Kazneno naredenje treba da sadrzi elemente koji su
neophodni da bi optuzeni bili pravilno infromisani o posljedi-
cama njenog prihvatanja. Takva odluka treba da bude predsta-
vljena na jasan nacin, i treba im dozvoliti odredeni vremenski
period da, ako zele, potraze pravni savjet o tome.
3. Sankcije koje su na raspolaganju putem kaznenog na-
redenja trebaju biti ogranicene na ekonomske sankcije i orga-
nicenje prava, sa nemogucnoscu zatvorske kazne.
4. Pristanak optuzenog na kazneno naredenje moze biti
jasno ili precutno, i samo po sebi treba da cini da je to naredenje
jednako presudi donijetoj na uobicajen nacin sa svim pravnim
posljedicama (primjena ne bis in idem principa, mogucnost
sprovodenja, unosenje u krivicni dosije).
5. Protivljenje optuzenog kaznenom naredenju, za sta on ne
mora dati razlog, trebalo bi ipso facto da znaci da je naredba
nistava i da je neophodno da se pokrene uobicajena procedura
bez zabrane upotrebe reformatio in peius.
6. Nezavisno od kaznenog naredenja, takode je moguce
poceti sa fazom saslusanja kada navodni prestupnik trazi da se
uvede alternativna kazna, pod uslovom da javni tuzilac nema
nista protiv i da sudija ocijeni da je uputno dozvoliti takav
zahtjev.
Preporuke Komiteta ministara dr:avama clanicama Savfeta Evrope
145
III. Pojednostavljenje obicnih sudskih postupaka
a) Sudska istraga prife i na sudskom saslusanfu
1. Istrage koje sprovode sudske vlasti prije dolaska slucaja
na sud sadrze garancije za optuzenog, ali ne smiju biti univer-
zalne ili obavezne.
2. Takve preliminarne istrage sudskih vlasti su ogranicene
na slucajeve gdje se smatra da su korisne za zavrsetak slucaja
i utvrdivanje odmah nakon toga da li je optuzeni kriv ili ne.
3. Sudska vlast treba da odluci da li bi preliminarna istraga
bila korisna ili ne, uzimajuci u obzir policijsku istragu, ozbilj-
nost i kompleksnost slucaja, kao i to da li optuzeni osporava
cinjenice ili ne.
4. Ako postoji preliminarna istraga, ona treba da bude
sprovedena u skladu sa procedurom iz koje su iskljucene nepo-
trebne formalnosti, i posebno, gdje se izbjegava potreba formal-
nog saslusavanja svedoka u slucajevima kada optuzeni ne porice
cinjenice.
5. Ako nadlezne sudske vlasti ne smatraju da bi bilo korisno
sprovesti preliminarnu istragu, slucaj treba prenijeti direktno na sud.
6. U sistemima u kojima je preliminarna istraga moguca,
mogucnost njene primjene treba da ima zastitne mehanizme na
tri nivoa:
na nivou policijske istrage, da sudska vlast upravlja i
kontrolise tu istragu i da se vodi dovoljno racuna o
pravima osumnjicenog;
u fazi kada su osumnjiceni u pritvoru do zavrsetka
policijske istrage i dok se pojavi pred sudom, s tim sto
to nadgledaju jedan ili vise nazavisnih sudija;
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
146
u fazi sudskog saslusanja, sudija mora imati mogucnost
da obavi zakljucne istrage za vrijeme saslusanja kako bi
se utvrdila validnost iznesenih optuzbi, i ako se smatra
korisnim, da da nezavisnom sudskom tijelu zadatak spro-
vodenja dodatne istrage;
7. Kada god to omogucavaju ustavne i zakonske tradicije,
treba da budu uvedene procedure ,,priznavanja krivice', gdje se
od optuzenog zatijeva da se pojavi na sudu i javno kaze da
prihvata ili odbija optuzbe, ili neke slicne procedure. U takvim
slucajevima, sud treba da odluci da iskljuci dio istrage ili cijelu
istragu i da odmah nastavi sa ispitivanjem licnosti prestupnika,
uvodenjem kazne, i gdje je to neophodno, odluci o pitanju
naknade stete.
8. i. Procedura ,,priznavanja krivice' mora biti
sprovedena na javnom saslusanju na sudu.
ii. Trebao bi da postoji pozitivan odgovor optuzenog
na optuzbe protiv njega.
iii. Prije nego sto se prede na izricanje kazne
optuzenom pod procedurom ,,priznavanja krivice',
sudiji treba dati priliku da cuje obije strane slucaja.
9. Kada se proces istrage zadrzi na sudu, uprkos spremnosti
optuzenog da prizna krivicu, taj proces mora biti ogranicen na
korake koji su neophodni da bi se utvrdile cinjenice, uzimajuci
u obzir porceduru koja se vec zavrsila prije sudenja. Posebno,
u najvecoj mogucoj mjeri treba izbjegavati saslusanje svedoka
koji su vec svedocili pred sudskim vlastima.
b. Sudsko saslusanfe
1. Zakon svake drzave clanice trebalo bi da ohrabri sjedi-
njavanje krivicnih postupaka koja se ticu istog optuzenog, bez
obzira na to gdje su pocinjena krivicna djela, da bi se izbjegle
odluke dva suda.
Preporuke Komiteta ministara dr:avama clanicama Savfeta Evrope
147
2. Proceduru koju treba slijediti na saslusanju trebalo bi
osloboditi svih nepotrebnih formalnosti. Posebno bi trebalo
omoguciti da se procedura proglasi nistavom na proceduralnoj
osnovi samo u jasno definisanim okolnostima gdje je neposto-
vanje proceduralnih uslova pricinilo realnu stetu interesima
odbrane ili tuzilaca.
3. Drzave clanice bi trebalo da razmisle o tome da dozvole
da procesni sudovi, barem za laksa krivicna djela i imajuci u
vidu kaznu koja bi bila izrecena, saslusaju slucaj i o njemu
odluce u odsustvu optuzenog, pod uslovom da je on podrobno
informisan o datumu saslusanja i njegovom pravu da bude
pravno ili na drugi nacin zastupljen.
c. Zapisnik sa sudenfa i pofednostavlfeno
donosenfe sudskih odluka
1. Odluka suda mora se donijeti u strogo odredenom vre-
menskom okviru ako je optuzeni u pritvoru zbog te optuznice.
2. Ako je proces zabiljezen na magnetnoj traci, i ako se nisu
otkrile nikakve nove cinjenice koje su vec zabiljezene, pisani
zapis sa sudenja treba svesti na minimum i on treba da preds-
tavlja samo kratak sadrzaj onog sto se dogodilo.
3. Kada god Ustav to dozvoljava, i ako se odluka suda tice
slucajeva koji nisu ozbiljni, ili ako se sve strane sloze, sud se
treba izuzeti od obaveze da izda svoju odluku u pisanoj formi
i samo treba da zabiljezi rezultate u dosije.
4. Kada je pisana odluka neophodna, u njoj se trebaju
pomenuti samo informacije koje su strane zahtijevale i infor-
macije potrebne apelacionom sudu ili informacije za strane
vlasti koje mogu biti pozvane da izvrse odluku, dakle osnove,
odluku o krivici i, kada je to moguce primijeniti, kaznu i
naknadu za ostecenu stranu. Sto se tice istraznog postupka,
cinjenice i izjasnjenja strana, presuda bi trebalo da je vezana za
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
148
ono sto je u dosijeu, pisane zakljucke koje su podnijele obije
strane, pisani kratak sadrzaj ili kasetu na kojoj je snimljen
postupak.
5. Kada postoje pravila o citanju, in extenso, presuda na
javnom saslusanju, ona ne trebaju da budu stroga, i mogu, na
primjer, da dozovljavaju sudu da procita naglas odluku o krivici,
kazni i naknadi stete, sto vazi i ako sudenje slusa panel sudija,
cak i u odsustvu sudija koji nisu predsjedavajuci.
6. Obavjestenje o pisanoj odluci, kao i pozivi, trebaju se
urucivati na jednostavan i brz nacin, postom, ako je potrebno
pozivanjem optuzenog, na pocetku pravnog postupka, da navede
zvanicnu adresu na koju mu se mogu slati sva obavjestenja do
kraja sudenja.
d. Sastav i specifali:acifa procesnih sudova
1 . Kao generalni princip, sastav procesnih sudova, u skladu
sa dosadasnjim ustavnim i zakonskim tradicijama drzava clani-
ca, treba odrediti imajuci u vidu ozbiljnost, prirodu, tehnicki
aspekt i kompleksnost navodnog prekrsaja.
2. Kada se na sudenju nalazi panel profesionalnih sudija,
njihov broj treba biti minimalan, sa jednim sudijom kada to
ozbiljnost prekrsaja dozvoljava.
3. Sudenje sa porotom treba dozobliti samo u jasno defini-
sanim slucajevima ozbiljnijih prekrsaja. Sudenje bi trebalo or-
ganizovati na nacin da se olaksa posao porote, tako sto im sudija
sto je jasnije moguce na pocetku objasnjava pitanja vazna za
odluku i zakon koji je vazan za sudenje kojem prisustvuju.
4. Kada o krivici odlucuje porota ili panel profesionalnih
sudija ili grupa amaterskih procjenjivaca zajedno sa panelom
sudija, odluka se donosi obicnom ili kvalifikovanom vecinom,
i nema uslova jednoglasnosti.
Preporuke Komiteta ministara dr:avama clanicama Savfeta Evrope
149
5. Slucajevi privrednog kriminala, u kojima je dokazni
proces tehnicki jako komplikovan, trebali bi biti dodijeljeni
zvanicnicima i sudijama koji imaju odgovarajucu obuku, znanje
i iskustvo.
6. Kada to Ustav dozvoljava, takvim slucajevima bi, ako je
moguce, trebalo da se bave vlasti nadlezne za krivicno gonjenje
i istrazivanje, i eventualno sudovi, koji su napravljeni ili orga-
nizovani samo u svrhu da izadu na kraj sa poteskocama izaz-
vanim prirodom i kompleksnoscu ovakvih slucajeva.
7. Vlasti nadlezne za krivicno gonjenje, istrazivanje i sudenje
treba da imaju na raspolaganju dovoljan broj strucnjaka u
oblastima socijalne psihologije, medicine, psihijatrije, racuno-
vodstva, ekonomije, finansija ili forenzike, u slucajevima koji
to zahtijevaju, kako bi izasli na kraj sa sve vecim tehnickim
detaljima krivicnih djela i procesa dokazivanja.
¸¸¸¸¸¸¸¸¸¸¸¸¸¸¸¸¸¸¸¸
1. Kada je ova Preporuka usvojena, predstavnik Savezne
Republike Njemacke, u skladu sa Clanom 10.2.c Pravila o
proceduri za sastanke zamjenika ministara, rezervisao je pravo
da se njegova Vlada slozi ili ne slozi sa paragrafima 11.a.3 i
11.a.4 ove preporuke.
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
150
PREPORUKA BR. R (99) 19
KOMITETA MINISTARA DRZAVAMA
CLANICAMA O MEDIJACIJI U
KRIVICNIM STVARIMA
(Usvojena od strane Komiteta ministara 15. septembra 1999. godine
na 679. zasijedanju zamjenika Ministara)
Komitet ministara, na osnovu clana 15b Statuta Savjeta
Evrope,
Smatrajuci da je razvoj upotrebe medijacije u krivicnim
stvarima u drzavama clanicama fleksibilan i razumljiv nacin
rjesavanja problema i jedna dodatna opcija koja je komplemen-
tarna ili alternativna tradicionalnim krivicnim postupcima;
Uzimajuci u obzir potrebu da se unaprijedi aktivno licno
ucesce ostecenog, izvrsioca i ostalih lica kojih se postupak moze
ticati, kao i ucesce zajednice u krivicnom postupku;
Uvidajuci legitimni interes ostecenih da imaju vise uticaja
na posljedice njihove viktimizacije, komunikaciju sa izvrsiocem
i postizanje izvinjenja i naknade stete;
Uzimajuci u obzir vaznost podsticanja osjecaja odgovornosti
izvrsilaca i pruzanje prakticnih mogucnosti za njihovo pokaja-
nje, sto moze pomoci njihovoj reintegraciji i rehabilitaciji;
Uvidajuci da medijacija moze pojacati svijest o vaznoj ulozi
pojedinca i zajednice u sprecavanju i gonjenju krivicnih djela i
rjesavanju sporova s tim u vezi, podsticuci konstruktivniji i
manje represivan rezultat ostvarenja pravde u krivicnim stvarima;
Uvidajuci da medijacija zahtijeva posebne vjestine i kodifi-
kovana pravila i zvanicno organizovanu obuku;
151
Imajuci u vidu Evropsku konvenciju o ostvarivanju djecijih
prava kao i Preporuke br. R (85) 11 o polozaju zrtve u kri-
vicnom pravu i postupku, br. (87) 18 o pojednostavljivanju
krivicnog pravosuda, br. R (87) 21 o pomoci zrtvama i sprecava-
nju viktimizacije, br. R (87) 20 o reakcijama drustva na malo-
ljetnicku delikvenciju, br. R (88) 6 o reakcijama drustva na
maloljetnicku delikvenciju medu mladima koji poticu iz poro-
dica migranata, br. R (92) 16 o Evropskim pravilima o drustve-
nim sankcijama i mjerama, br. R (95) 12 o upravljanju krivicnim
pravosudem i br. R (98) 1 o porodicnoj medijaciji;
Preporucuje da drzave clanica razmotre nacela iz Dodatka
ove Preporuke kada razvijaju medijaciju u krivicnim stvarima,
kao i da obezbijede najsiru mogucu cirkulaciju ovog teksta.
DODATAK PREPORUCI BR. R (99) 19
I Definicija
Ove smjernice primjenjujuju se na svaki postupak u kome
se omogucava ostecenom i izvrsiocu krivicnog djela da, ako su
saglasni, aktivno ucestvuju u rjesavanju pitanja koja proisticu iz
krivicnog djela uz pomoc nepristrasne trece strane (medijatora).
II Opsta nacela
1. Medijacija u krivicnim stvarima jedino moze da se odrzi
ako stranke na to slobodno pristanu. Stranke moraju da budu u
mogucnosti da povuku svoj pristanak u bilo koje vrijeme tokom
medijacije.
2. Rasprave za vrijeme medijacije su tajne i ne mogu se
naknadno koristiti, osim uz saglasnost stranaka.
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
152
3. Medijacija u krivicnim stvarima treba da bude usluga koja
je opste dostupna.
4. Medijaciju u krivicnim stvarima treba obezbijediti u svim
fazama krivicnog postupka.
5. Uslugama medijacije treba obezbijediti dovoljnu autono-
miju u okviru sistema krivicnog postupka.
III Pravni osnov
6. Medijaciju u krivicnim stvarima treba omoguciti zako-
nom.
7. Treba donijeti uputstva koja definisu upotrebu medijacije
u krivicnim stvarima. Ova uputstva posebno treba da predvide
uslove dostavljanja predmeta sluzbi medijacije i postupanja sa
predmetima poslije medijacije.
8. Osnovne procesne garantije treba primijeniti na medija-
ciju; posebno, stranke treba da imaju pravo na pravnu pomoc
i, gdje je to potrebno, na prevodenje usmeno i pismeno. Malo-
ljetnici treba dodatno da imaju pravo na pomoc roditelja.
IV Odnos krivicnog postupka i medijacije
9. Odluka da se krivicni predmet uputi na medijaciju, kao
i ocjena rezultata postupka medijacije, ostaje na nadleznim
pravosudnim organima.
10. Prije prihvatanja medijacije, stranke treba u potpunosti
obavijestiti o njihovim pravima, o prirodi postupka medijacije
i o mogucim posljedicama njihove odluke.
11. Ni osteceni ni pocinilac ne smiju biti primorani nepra-
vicnim sredstvima da prihvate medijaciju.
Preporuke Komiteta ministara dr:avama clanicama Savfeta Evrope
153
12. Posebna pravila i zakonske garantije koje se primjenjuju
u slucaju ucesca maloljetnika u sudskim postupcima treba pri-
mijeniti i na njihovo prisustvo u medijaciji u krivicnim stvarima.
13. Medijacija se ne smije nastaviti ako neka od stranaka
nije sposobna da razumije znacenje tog postupka.
14. Obije strane moraju da se sloze oko osnovnih cinjenica
u predmetu da bi se pristupilo medijaciji. Ucesce u medijaciji
ne smije se koristiti kao dokaz priznanja krivice u kasnijem
krivicnom postupku.
15. Prije nego sto se predmet uputi na medijaciju moraju
se uzeti u obzir cinioci kao sto je uzrast stranaka, njihova zrelost
i intelektualne sposobnosti.
16. Uz odluku da se krivicni predmet uputi na medijaciju
treba predvidjeti i razumni rok u kojem nadlezne sudske vlasti
treba obavijestiti o stanju postupka medijacije.
17. Oslobadanje od optuzbe, koje nastaje kao posljedica spo-
razuma postignutog medijacijom, mora imati isti status kao odluke
suda ili tuzilastva, odnosno kao presuda i biti prepreka za krivicno
gonjenje u pogledu istog cinjenicnog osnova (ne bis in idem).
18. Kada se predmet vrati nadleznim sudskim vlastima bez
postignutog sporazuma medu strankama ili poslije neuspjeha
izvrsenja takvog sporazuma, odluku o nastavku postupka treba
donijeti bez odlaganja.
V Postupanje sluzbe za medijaciju
J.1. Standardi
19. Sluzba medijacije mora biti uredena po priznatim stan-
dardima.
20. Sluzba medijacije mora imati dovoljnu autonomiju u
obavljanju svojih duznosti. Treba razviti standarde strucnosti i
etike, kao i postupke izbora, obuke i ocjene medijatora.
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
154
21. Sluzbe medijacije moraju biti pod nadzorom strucnog
organa.
J.2 Kvalifikacife i obuka medifatora
22. Medijatore treba birati medu predstavnicima svih sek-
tora drustva i oni, u nacelu, moraju dobro poznavati lokalne
kulture i lokalne zajednice.
23. Medijatori moraju biti sposobni za jasno rasudivanje i
moraju posjedovati meduljudske vjestine potrebne za medijaciju.
24. Medijatori moraju da produ pocetnu obuku i obuku u
okviru sluzbe prije prihvatanja duznosti. Njihova obuka treba
da tezi obezbjedenju visokog nivoa strucnosti, uzimajuci u obzir
vjestine rjesavanja sukoba, posebne zahtjeve rada sa zrtvama i
izvrsiocima krivicnih djela i osnovno poznavanje krivicnoprav-
nog sistema.
J.3 Postupanfe u pofedinacnim slucafevima
25. Prije pocetka medijacije, nadlezne sudske vlasti moraju
obezbijediti medijatoru da se upozna sa svim relevantnim cinje-
nicama u predmetu i svim potrebnim dokumentima.
26. Medijacija se mora izvoditi nepristrasno, na osnovu
cinjenica u predmetu i potreba i zelja stranaka. Medijator uvijek
mora postovati dostojanstvo stranaka i obezbijediti da se stranke
s postovanjem ophode jedna prema drugoj.
27. Medijator je odgovoran za sigurno i udobno okruzenje
za medijaciju. Medijator mora biti svjestan osjecaja ugrozenosti
stranaka.
28. Medijacija se mora izvoditi efikasno, ali na nacin koji
omogucava strankama da prate postupak.
29. Medijacija se mora izvoditi bez prisustva javnosti (in
camera).
Preporuke Komiteta ministara dr:avama clanicama Savfeta Evrope
155
30. Bez obzira na tajnost postupka, medijator mora obavi-
jestiti nadlezne organe ili druga potencijalno ugrozena lica o
svakoj informaciji o neposrednoj prijetnji izvrsenja ozbiljnog
krivicnog djela, koja se pojavi tokom medijacije.
J.4. Re:ultat medifacife
31. Do sporazuma stranke moraju doci dobrovoljno. Spora-
zumi mogu da sadrze samo razumne i srazmjerne obaveze.
32. Medijator izvjestava nadlezne organe krivicnog pravo-
suda o preduzetim koracima i o rezultatu medijacije. Njegov
izvjestaj ne smije da otkrije sadrzaj sesija odrzanih tokom
medijacije, niti da iznosi bilo kakav sud o ponasanju stranaka
za vrijeme medijacije.
VI Kontinuirani razvoj medijacije
33. Treba da postoji stalna saradnja izmedu nadleznih orga-
na krivicnog pravosuda i sluzbi za medijaciju u cilju izgradnje
medusobnog razumijevanja.
34. Drzave clanice treba da unaprijede istrazivanje i proc-
jenu uspjeha medijacije u krivicnim stvarima.
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
156
PREPORUKA REC (2001) 9
KOMITETA MINISTARA DRZAVAMA
CLANICAMA O ALTERNATIVAMA
ZA RJESAVANJE SPOROVA IZMEDU
ORGANA UPRAVNE I
PRIVATNIH LICA
(Usvojena od strane Komiteta ministara 5. septembra 2001.
na 762. sastanku zamjenika Ministara)
1. Komitet ministara, na osnovu clana 15b Statuta Savjeta
Evrope,
2. Smatrajuci da je cilj Savjeta Evrope postizanje veceg
jedinstva izmedu svojih clanica;
3. Pozivajuci se na Preporuku br. R (81) 7 o mjerama kojima
se omogucava pristup Sudu, koja poziva na primjenu mjera
podsticanja upotrebe postupaka mirenja i medijacije;
4. Pozivajuci se na Preporuku br. R (86) 12 koja se odnosi
na mjere sprecavanja i smanjivanja opterecenja sudova, koja
poziva na ohrabrivanje, u odgovarajucim slucajevima, prijatelj-
skog poravnanja sporova, bilo vansudskog, ili neposredno prije
ili za vrijeme sudskog postupka;
5. Smatrajuci, s jedne strane, da veliki broj predmeta i,
ponekad, njihov stalni porast mogu ugroziti spremnost sudova
koji su nadlezni za upravne sporove da postupaju u predmetima
u razumnom vremenskom roku, u smislu clana 6(1) Evropske
konvencije o ljudskim pravima;
157
6. Smatrajuci, s druge strane, da sudski postupci u praksi
ne moraju uvijek biti najbolji nacin za rjesavanje upravnih
sporova;
7. Smatrajuci da rasprostranjena primjena alternativnih nacina
rjesavanja upravnih sporova moze omoguciti rjesavanje ovakvih
problema i moze javnosti pribliziti upravne vlasti;
8. Smatrajuci da osnovne prednosti alternativnog rjesavanja
upravnih sporova mogu biti, u zavisnosti od slucaja, jednostav-
nija i fleksibilnija procedura, koja dozvoljava brze i jeftinije
postupanje, prijateljsko poravnanje, rjesavanje sporova od strane
eksperata, rjesavanje sporova u skladu s opstim nacelima pra-
vicnosti, a ne samo na osnovu striktnih zakonskih pravila i veca
diskrecija;
9. Smatrajuci, s toga, da u ogovarajucim slucajevima mora
biti moguce rjesiti upravne sporove na drugaciji nacin nego
sudskim putem;
10. Smatrajuci da upotreba alternativnih nacina ne smije
sluziti upravnim organima ili privatnim licima kao sredstvo
izigravanja bilo njihovih obaveza ili vladavine prava;
11. Smatrajuci da, u svim slucajevima, alternativni nacini
moraju dopustiti postupanje suda po zalbi, s obzirom da je to
vazna garantija zastite i prava korisnika i upravnih organa;
12. Smatrajuci da alternativni nacini rjesavanja sporova
moraju postovati nacela jednakosti i nepristrasnosti, kao i prava
stranaka;
13. Preporucuje da vlade drzava clanica unaprijede upot-
rebu alternativnih nacina rjesavanja sporova izmedu upravnih
vlasti i privatnih lica primjenjujuci, u zakonodavstvu i njiho-
voj praksi, nacela najboljeg postupanja koja sadrzi dodatak
ove preporuke.
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
158
DODATAK PREPORUCI REC (2001) 9
I Opste odredbe
1. Predmet preporuke
i. Ova preporuka se odnosi na alternativne nacine rjesavanja
sporova izmedu organa uprave i privatnih stranaka.
ii. Ova preporuka se odnosi na sljedece alternative: unut-
rasnju reviziju, mirenje, medijaciju, pregovore o poravnanju i
arbitrazu.
iii. Iako se ova preporuka odnosi na rjesavanje sporova
izmedu upravnih organa i privatnih lica, neki alternativni nacini
mogu posluziti rjesavanju sporova i prije nego sto oni nastanu;
ovo je posebno slucaj u vezi sa mirenjem, medijacijom i pre-
govorima o poravnanju.
2. Domasaf alternativnih nacina
i. Alternative sudskom rjesavanju sporova moraju biti ili
dozvoljene u opstem smislu ili dozvoljene za odredenu vrstu
slucajeva koji se ocijene kao odgovarajuci, posebno oni u vezi
pojedinacnih upravnih akata, ugovora, gradanske odgovornosti,
i, u opste, tuzbi koje glase na novcana sredstva.
ii. Svrsishodnost alternativnih nacina zavisi od vrste spora
u pitanju.
3. Regulativa alternativnih nacina
i. Uredenje alternativnih nacina mora znaciti ili njihovu
institucionalizaciju ili koriscenje od slucaja do slucaja, u skladu
s odlukom stranaka u sporu.
ii. Regulativa alternativnih nacina mora:
Preporuke Komiteta ministara dr:avama clanicama Savfeta Evrope
159
a. obezbijediti da stranke dobiju odgovarajuce informacije
o mogucem koriscenju alternativnih nacina;
b. obezbijediti nezavisnost i nepristrasnost medijatora i po-
srednika u mirenju i arbitrazi;
c. garantovati pravican postupak koji posebno omogucava
postovanje prava stranaka i nacelo jednakosti;
d. garantovati, u sto je moguce vecoj mjeri, transparentnost
upotrebe alternativnih nacina i odreden nivo diskrecije;
e. obezbijediti izvrsenje rjesenja do kojih se dode posred-
stvom alternativnih nacina.
iii. Regulativa mora da nastoji da se alternativni postupci
zavrsavaju u razumnom roku, bilo putem predvidanja vremen-
skih ogranicenja ili na drugi nacin.
iv. Regulativa moze da predvidi da upotreba nekih alterna-
tiva sudskom sporu u odredenim slucajevima dovede do obus-
tavljanja izvrsenja akta, bilo po automatizmu ili na osnovu
odluke nadleznog organa.
II Odnos sa sudovima
i. Neke alternativne mjere, kao sto su unutrasnja kontrola,
mirenje, medijacija i poravnanje, mogu se koristiti prije sudskog
postupka. Upotreba ovih mjera moze se uciniti obaveznim pre-
duslovom pokretanja sudskog postupka.
ii. Neke alternativne mjere, kao sto su mirenje, medijacija
i poravnanje, mogu se koristiti za vrijeme sudskih postupaka,
posebno na osnovu preporuke sudije.
iii. Upotreba arbitraze, u nacelu treba da iskljuci sudski
postupak.
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
160
iv. U svim slucajevima, upotreba alternativnih mjera treba
da obezbijedi odgovarajuci sudski postupak po zalbi, koji bi
predstavljao garantiju zastite kako prava korisnika tako i uprave.
v. Sudsko ispitivanje zavisi od izbora alternativnih mjera.
U zavisnosti od slucaja, vrsta i opseg ovog ispitivanja treba da
obuhvati postupak, posebno postovanje nacela iz odeljka I.3.ii.
a, b, c, i d, i/ili sustinu spora.
vi. U nacelu i u skladu sa zakonom, upotreba alternativnih
mjera dovodi do mirovanja ili prekida rokova u sudskom pos-
tupku.
III. Posebne odlike alternativnih mjera
1. Unutrasnfe ispitivanfe
i. U nacelu, unutrasnje ispitivanje mora biti omoguceno u
vezi sa svakim aktom. Moze se odnositi na azurnost postupanja
i/ili zakonitost upravnog akta.
ii. Unutrasnje ispitivanje moze se u nekim slucajevima
predvidjeti kao obavezno, u vidu preduslova za sudski postupak.
iii. Unutrasnje ispitivanje moraju vrsiti i u njemu odlucivati
nadlezni organi.
2. Mirenfe i medifacifa
i. Mirenje i medijaciju mogu pokrenuti stranke, sudija ili
moze biti zakonom predvideno kao obavezno.
ii. Posrednici u medijaciji i mirenju moraju organizovati
sastanke sa svakom stranom posebno ili simultano u cilju
postizanja rjesenja.
Preporuke Komiteta ministara dr:avama clanicama Savfeta Evrope
161
iii. Posrednici u medijaciji i poravnanju mogu pozvati up-
ravni organ da ukine, povuce ili preinaci svoj akt po osnovu
efikasnosti ili zakonitosti.
3. Poravnanfe
i. Osim ako je drugacije zakonom predvideno, organi uprave
ne smiju koristiti poravnanje u cilju izbjegavanja svojih obave-
za.
ii. U skladu sa zakonom, javni sluzbenici koji ucestvuju u
postupku usmjerenom ka postizanju poravnanja moraju imati
odgovarajuca ovlascenja kako bi bili u mogucnosti da postignu
kompromis.
4. Arbitra:a
i. Strankama mora biti omoguceno da izaberu pravo i pos-
tupak za arbitrazu u okvirima zakona. Odluke se mogu donijeti
u skladu s nacelima pravicnosti ako to zakon dopusta i ako to
stranke zele.
ii. Arbitrazne sudije moraju biti u mogucnosti da ispitaju
zakonitost akta kao prethodnog pitanja u cilju donosenja odluke
o sustini stvari iako nemaju ovlascenja da ispituju zakonitost
akta u cilju njegovog ponistenja.
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
162
PREPORUKA BR. R (86) 12
KOMITETA MINISTARA DRZAVAMA
CLANICAMA O MJERAMA ZA
SPRECAVANJE I SMANJIVANJE
OPTERECENJA SUDOVA
(Usvojena od strane Komiteta ministara 16. septembra 1986. godine)
Komitet ministara, u skladu sa pravilima iz clana 15(b)
Statuta Savjeta Evrope,
Imajuci u vidu porast broja sudskih predmeta, sto svakome
moze da ugrozi pravo na sudenje u razumnom roku prema clanu
6, stav 1 Evropske konvencije o ljudskim pravima;
Uzimajuci u obzir i veliki broj vansudskih duznosti koje
obavljaju sudije, a koje u nekim zemljama imaju tendenciju
porasta;
Vjerujuci u potrebu ogranicavanja vansudskih obaveza su-
dija, kao i smanjivanja svakog suvisnog opterecenja sudova u
cilju unapredivanja izvrsavanja pravde;
Uvjereni u potrebu trajnog obezbjedenja uravnotezene ras-
podjele predmeta izmedu sudova i angazovanja zaposlenih u
sudovima na najbolji moguci nacin;
Poziva vlade drzava clanica da, pored obezbjedivanja neop-
hodnih sredstava sudovima za djelotvorno rjesavanje rastuceg
broja predmeta i vansudskih obaveza, razmotre i korisnost
ostvarivanja jednog ili vise od sljedecih ciljeva u okviru svoje
pravosudne politike:
163
I Podstaci, gdje god je to moguce, prijateljsko rjesavanje
sporova, bilo kroz vansudsko poravnanje ili poravnanje prije ili
za vrijeme sudskog postupka:
U tom cilju mogu se razmotriti sljedece mjere:
a. obezbijediti, uz odgovarajuce podsticaje, postupke mir-
nog rjesavanja sporova prije sudskog postupka ili van
sudskog postupka;
b. povjeriti sudiji, kao jednu od osnovnih nadleznosti, oba-
vezu da predlozi prijateljsko poravnanje u odgovarajucim
slucajevima, na pocetku ili u toku postupka;
c. uciniti obavezom advokatske etike, odnosno pozvati na-
dlezne organe da utvrde obavezu advokata da potraze
prijateljsko poravnanje sa suprotnom stranom prije pok-
retanja sudskog postupka, kao i za vrijeme sudskog
postupka.
II Ne povecavati, vec postepeno smanjivati vansudske oba-
veze sudija, tako sto ce se takve nadleznosti dodijeliti drugim
osobama ili organima.
U dodatku ove preporuke nalaze se primjeri vansudskih
duznosti, koje u nekim drzavama
sudije danas obavljaju, a kojih bi mogli biti oslobodeni, u
skladu sa posebnim okolnostima svake zemlje.
III Obezbijediti organe van sudskog sistema, koji ce stran-
kama stajati na raspolaganju za rjesavanje sporova malih vri-
jednosti i u nekim posebnim pravnim oblastima.
IV Preduzeti korake, odgovarajucim sredstvima i u od-
redenim slucajevima, da se arbitraza ucini lakse dostupnom i
djelotvornijom zamjenom za sudske postupke.
V Predvidjeti inokosno sudenje u prvostepenom postupku
gdje god je to moguce.
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
164
VI Provjeravati, u ujednacenim vremenskim intervalima,
brojnost i prirodu predmeta u nadleznosti razlicitih sudova, u
cilju obezbjedivanja ujednacene raspodjele opterecenja.
VII Procijeniti uticaj pravnog osiguranja na povecan broj
predmeta pred sudovima, i preduzeti odgovarajuce mjere ako
se ustanovi da pravno osiguranje podstice podnosenje neosno-
vanih tuzbenih zahtjeva.
DODATAK PREPORUCI BR. R (86) 12
Primjeri vansudskih duznosti od kojih bi sudije
mogle biti oslobodene u skladu s posebnim
okolnostima svake zemlje
• Zakljucivanje braka
• Zakljucivanje porodicnih sporazuma o imovini
• Objavljivanje nistavosti braka
• Izdavanje ovlascenja za zastupanje odsutnog bracnog druga
• Promjena licnog imena
• Priznavanje ocinstva
• Upravljanje imovinom lica bez poslovne sposobnosti
• Postavljanje pravnog zastupnika licima koja nemaju po-
slovnu sposobnost ili su odsutna
• Izdavanje odobrenja pravnim licima za sticanje svojine
• Kontrola knjigovodstva privrednih subjekata
• Vodenje privrednih registara: trgovackih drustava, kom-
panija, zigova, motornih vozila, brodova i aviona
• Izdavanje licenci za obavljanje privrednih djelatnosti
Preporuke Komiteta ministara dr:avama clanicama Savfeta Evrope
165
• Ucesce u postupcima izbora i referenduma izvan onoga
sto je predvideno ustavom
• Imenovanje sudija za predsjedavajuce u odborima ili za
clanove odbora u kojima je njihovo prisustvo potrebno
samo da bi se pojacala nezavisnost tih tijela
• Prikupljanje poreza i carina
• Prikupljanje sudskih taksi
• Notarski poslovi
• Preduzimanje mjera u vezi zaostavstine (ostavinski pos-
tupak, prim. prev.)
• Vodenje knjiga i druge dokumentacije o gradanskom
statusu fizickih lica
• Zamljisne knjige (kontrola upisa prometa nepokretnosti i sl.)
• Imenovanje arbitraznih sudija kada to zakon zahtijeva.
Metodi efikasnog rfesavanfa problema :aostalih predmeta
166
CIP .DWDORJL]DFLMD X SXEOLNDFLML
&HQWUDOQD QDURGQD ELEOLRWHND 5HSXEOLNH &UQH *RUH
&HWLZH
347.93(082)
METODI efikasnog rjesavanja problema zaostalih
predmeta / [priredile Tea Gorjanc Prelevic i Ana Spasic ].
Podgorica : Centar za obuku sudija Republike Crne
Gore, 2003 (Beograd : Dosije). 166 str. ; 20 cm
,,Okrugli sto, Podgorica, 14. april 2003. u okviru projekta
,,Jacanje efikasnosti sudstva u Crnoj Gori'

~ kolofon
Tiraz 600.
a) 6XGVNL SRVWXSDN q (ILNDVQRVW q ]ERUQLFL
COBISS.CGID 5447184