‫‪1‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ژرژ ﭘﻠﻴﺘﺴﺮ‬
‫‪GEORGES POLITZER‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬
‫‪ELEMENTARY PRINCIPLES‬‬
‫‪OF PHILOSOPHY‬‬

‫ﻣﺘﺮﺟﻢ‪ :‬ﻓﺮﻳﺪون ﮔﻴﻼﻧﻲ‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪2‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬
‫اﺛﺮ ‪ :‬ژرژ ﭘﻠﻴﺘﺴﺮ ) ‪( 1903 – 1942‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ از زﺑﺎن اﻧﮕﻠﻴﺴﻲ ‪ :‬ﻓﺮﻳﺪون ﮔﻴﻼﻧﻲ‬
‫ﻃﺮح روي ﺟﻠﺪ‪ :‬روﻳﺎ ﺑﺨﺸﻲ‬
‫ﺗﺎﻳﭗ و ﺻﻔﺤﻪ آراﺋﻲ‪ :‬ﻣﺮﻳﻢ ﻛﻤﺎﻟﻲ‬
‫ﭼﺎپ اول‪1390 :‬‬
‫ﭼﺎپ و ﺻﺤﺎﻓﻲ ‪ :‬آﺑﺎﻛﻮ‬
‫‪Abaco Druck / Gopy‬‬
‫‪Tel: 040 – 41 91 02 21‬‬
‫‪www.abaco-copy.de‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﻧﮕﻠﻴﺴﻲ اﻳﻦ ﻛﺘﺎب از زﺑﺎن ﻓﺮاﻧﺴﻮي ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ ﺑﺎرﺑﺎرا ل‪ .‬ﻣﻮرﻳﺲ‬
‫‪ Barbara L. Morris‬ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻧﺎﺷﺮ ﺑﻪ زﺑﺎن اﻧﮕﻠﻴﺴﻲ ‪International Publishers New York :‬‬
‫ﭼﺎپ اول ﺑﻪ زﺑﺎن اﻧﮕﻠﻴﺴﻲ ‪1976‬‬
‫ﭼﺎپ دوم ﺑﻪ زﺑﺎن اﻧﮕﻠﻴﺴﻲ ‪1978‬‬

‫‪3‬‬

‫‪4‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪5‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ژرژ ﭘﻠﻴﺘﺴﺮ‬
‫اﻏﻠﺐ ﮔﻔﺘﻪ اﻧﺪ ﻛﻪ ژرژ ﭘﻠﻴﺘﺴﺮ ﺗﺠﺴﻢ ﺧﻨﺪه ﺑﻮد‪ .‬ﺧﻨﺪهاي ﺟﺴﻮر و ﻣﺒﺎرز‪ .‬ﺧﻨﺪهاي‬
‫اﻧﻘﻼﺑﻲ‪ ،‬ﻧﻪ ﺧﻨﺪه ي ﺳﺮﻛﺸﻲ و ﺗﻤﺮد ﺑﻲ ﺧﻴﺎل و ﻋﺎري از دﻏﺪﻏﻪ و ﻧﮕﺮاﻧﻲ‪ .‬ﺧﻨﺪهاي‬
‫ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﺘﻲ‪ ،‬ﻧﻪ ﺧﻨﺪهاي آﻧﺎرﺷﻴﺴﺘﻲ‪ .‬ﺧﻨﺪهاي ﻛﻪ ﺑﺮاي ﺗﺤﻘﻴﺮ و ﺗﻤﺴﺨﺮ دﻧﻴﺎي ﻛﻬﻨﻪ‬
‫ﺑﺮﻟﺐ ﻣﻲ ﻧﺸﺴﺖ ﺗﺎ آن را از ﻛﻮﺷﺶﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﺑﺮاي ﻣﺤﻜﻮﻣﻴﺖ ﺗﺎرﻳﺦ داﺷﺖ‪ ،‬ﺑﺮﻫﺎﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺧﻨﺪهاي ﺑﻪ رﻳﺶ زﻧﺠﻴﺮﻫﺎي ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﻛﻪ ﻋﻠﻴﺮﻏﻢ ﺷﻜﻨﺠﻪﻫﺎي ﭘﻮﺷﻮ‪ 1‬و ﮔﺸﺘﺎﭘﻮ‪ ،‬ﻧﺸﺎﻧﻪي‬
‫ﻓﺘﺢ ﺑﻮد‪ .‬ﺧﻨﺪهاي ﻛﻪ ﺣﺘﻲ در ﺑﺮاﺑﺮ ﺟﻮﺧﻪي اﻋﺪام‪ ،‬ﺑﺮ ﻟﺐ او ﻧﺸﺴﺖ‪...‬‬
‫ژرژ ﭘﻠﻴﺘﺴﺮ در ﺳﺎل ‪1903‬ﭼﺸﻢ ﺑﻪ ﺟﻬﺎن ﮔﺸﻮد‪ .‬ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ روزﻫﺎي زﻧﺪﮔﻲ او در ﻧﺎوي‬
‫وارود ‪ ،Navyvarod‬ﺷﻬﺮي ﻛﻮﭼﻚ در ﻣﺠﺎرﺳﺘﺎن ﮔﺬﺷﺖ‪ ،‬اﻣﺎ دوﻟﺖ زادﮔﺎه او ﺑﻪ دﺳﺖ‬
‫ﻣﺮﺗﺠﻌﺎن اﻓﺘﺎد و ﭘﺪرش ﺗﺤﺖ ﺗﻌﻘﻴﺐ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﺑﻮد ﻛﻪ ﭘﻠﻴﺘﺴﺮ در ﻫﻔﺪه ﺳﺎﻟﮕﻲ ﻧﺎﭼﺎر‬
‫ﺑﻪ ﻓﺮار از ﺳﺮزﻣﻴﻦ ﺧﻮد ﺷﺪ‪ .‬ﻓﺮاﻧﺴﻪ را اﻧﺘﺨﺎب ﻛﺮد‪ ،‬از ﻃﺮﻳﻖ روﺷﻨﻔﻜﺮان و ﺗﻌﻬﺪ‬
‫اﺣﺴﺎﺳﺎﺗﻲ‪ ،‬ﻋﻤﻴﻘﺎ ﻓﺮاﻧﺴﻮي ﺷﺪ‪ .‬ﻫﻴﭻ ﻛﺲ ﺑﻬﺘﺮ از او از ﺷﻜﻮه روح ﻓﺮاﻧﺴﻮي ﻧﻤﻲ ﺗﻮاﻧﺴﺖ‬
‫ﺳﺨﻦ ﺑﮕﻮﻳﺪ‪ .‬در ﺧﺎﻧﻪ ﭘﺪرش‪ ،‬زﺑﺎن ﻓﺮاﻧﺴﻮي را ﺑﺎ ﺧﻮاﻧﺪن آﺛﺎر » وﻟﺘﺮ « و » دﻳﺪرو «‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫ﺧﻮﺑﻲ آﻣﻮﺧﺘﻪ ﺑﻮد و زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ دوره ﻻﺗﻴﻦ را ﻣﻲﮔﺬراﻧﺪ‪ ،‬ﻓﻘﻂ ﭘﻨﺞ ﺳﺎل ﻃﻮل ﻛﺸﻴﺪ‬
‫ﺗﺎ ﺗﻮاﻧﺴﺖ ﻋﺎﻟﻲ ﺗﺮﻳﻦ ﻣﺪارك‪ ،‬و از آن ﺟﻤﻠﻪ اﻋﺘﺒﺎر ﻧﺎﻣﻪ اﺳﺘﺎدي در ﻓﻠﺴﻔﻪ را درﻳﺎﻓﺖ ﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫در درون ژرژ ﭘﻠﻴﺘﺴﺮ‪ ،‬ﻣﺎده ي ﻣﺴﺘﻌﺪ ﻧﺒﻮغ ﻓﻠﺴﻔﻲ وﺟﻮد داﺷﺖ‪ ،‬و ﻣﺜـﻞ دوﺳﺖ و‬
‫ﻫﻤﺮاﻫﺶ ژاك ﺳﻮﻟﻮﻣﻮن ﻛﻪ در اﺗﺎف ﺷﻜﻨﺠﻪ ﺑﺎ ﻫﻢ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬در ﺗﺌﻮري ﻓﻴﺰﻳﻚ ﻣﺘﺨﺼﺼﻲ‬
‫ﻓﻮق اﻟﻌﺎده ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﻣﺴﻴﺮ ﺗﻜﺎﻣﻠﻲ ﭘﻠﻴﺘﺴﺮ درﺳﺎل ‪1926‬؛ دوراﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ ﺧﻮد در ﺟﺪال ﺑﻮد ﺗﺎ از ﻧﻔﻮذ و‬
‫ﺳﻠﻄﻪي آﻳﺪاﻟﻴﺴﺘﻲ رﻫﺎ ﺷﻮد‪ ،‬آﻏﺎز ﺷﺪ‪ .‬در اﻳﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺗﻜﺎﻣﻠﻲ‪ ،‬ﭘﻠﻴﺘﺴﺮ ﺑﺎ ﺳﺮﺳﺨﺘﻲ‬

‫‪ Pucheu .١‬وزﻳﺮ ﮐﺸﻮر ‪ Petain‬ﺑﻮد و ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻧﻘﺶ ﮐﻠﻴﺪﯼ ﺧﻮد در اﻳﺠﺎد و ادارﻩ ﻋﻤﻠﻴﺎت ﺳﺮﮐﻮﺑﮕﺮاﻧﻪ‬
‫ﻃﺮﻓﺪار ﻧﺎزﯼ در دوﻟﺖ » وﻳﺸﯽ ‪ ، « ١٩۴٠ – ١٩۴۵‬ﺑﻪ رﺳﻮاﺋﯽ و ﻧﻔﺮت اﻧﮕﻴﺰ ﺑﻮدن ﺷﻬﺮﻩ ﺑﻮد – م‬

‫‪6‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﺟﻨﮕﻴﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﭘﻴﺶ رﻓﺖ و از ﻫﺮ ﻣﺎﻧﻌﻲ ﻋﺒﻮر ﻛﺮد‪ .‬اوج ﺳﻔﺮ ﭘﻠﻴﺘﺴﺮ در اﻳﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪي ﺗﻜﺎﻣﻠﻲ‪،‬‬
‫آﺷﻨﺎﺋﻲ او ﺑﺎ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ ﺑﻮد‪.‬‬
‫در ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺳﺎلﻫﺎي دﻫﻪ ﺳﻲ ﻛﻪ داﻧﺸﮕﺎه ﻛﺎرﮔﺮي ﭘﺎرﻳﺲ ﺗﺎﺳﻴﺲ ﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺴﻴﺎري از‬
‫ﭘﺮوﻓﺴﻮرﻫﺎي ﺣﺎﺋﺰ اﻫﻤﻴﺖ و ﺣﺘﻲ ﻣﻌﺮوف‪ ،‬در ﻫﻴﺌﺖ ﻋﻠﻤﻲ آن ﺑﻪ ﭼﺸﻢ ﻣﻲ ﺧﻮردﻧﺪ‪ .‬اﻣﺎ‬
‫درﺳﻲ ﻛﻪ ﺑﺮاي داﻧﺸﺠﻮﻳﺎن‪ ،‬ﭼﻪ ﻛﺎرﮔﺮان ﻳﻘﻪ آﺑﻲ‪ ،‬ﻛﺎرﮔﺮان ﻳﻘﻪ ﺳﻔﻴﺪ‪ ،‬ﻳﺎ روﺷﻨﻔﻜﺮان‪،‬‬
‫ﺑﻴﺸﺘﺮﻳﻦ ﺟﺎذﺑﻪ را داﺷﺖ‪ ،‬درس ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ژرژ ﭘﻠﻴﺘﺴﺮ ﺑﻮد‪ .‬ﺑﻪ ﻳﻤﻦ‬
‫ﻛﻮﺷﺶﻫﺎي او‪ ،‬ﺑﺴﻴﺎري از دﺷﻮارﺗﺮﻳﻦ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻓﻠﺴﻔﻲ‪ ،‬ﺑﺪون آن ﻛﻪ ارزش و اﻋﺘﺒﺎر ﻧﻈﺮي‬
‫ﺧﻮد را از دﺳﺖ ﺑﺪﻫﻨﺪ‪ ،‬روﺷﻦ و ﺳﺎده ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬ﺳﺮ ﺳﺨﺘﻲ ﺑﻲ رﺣﻤﺎﻧﻪ و روش اﺳﺘﺪﻻﻟﻲ‬
‫ﭘﻠﻴﺘﺴﺮ در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻧﻈﺮﻳﻪﻫﺎي ﭘﺮ از ﺗﻨﺎﻗﺾ ﻣﺨﺎﻟﻔﺎن او اﻳﺴﺘﺎد‪ .‬ﭘﻠﻴﺘﺴﺮ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪ ﻳﻜﻲ از‬
‫رﻫﺮوان ﻣﺎرﻛﺲ و ﻟﻨﻴﻦ‪ ،‬ﭼﻨﺎن ﻣﺘﻔﻜﺮ اﻫﻞ ﺟﺪﻟﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﺎ اﺳﺘﺪﻻل ﻋﻠﻤﻲ ﺑﻪ ﻣﺼﺎف‬
‫ﻣﺪﻋﻴﺎن ﻣﻲ رﻓﺖ و ﻧﻤﻲ ﮔﺬاﺷﺖ ﻛﺴﻲ ﺑﻪ ﻟﺤﺎظ ﺷﺎﻳﺴﺘﮕﻲ و ﻓﺮﻫﻨﮓ‪ ،‬ﻛﻤﺮ ﺑﻪ ﻣﺘﻬﻢ ﻛﺮدن‬
‫او ﺑﺒﻨﺪد‪.‬‬
‫اﻣﺮوز ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺣﻖ دﺳﺖ ﻳﺎﻓﺘﻪ ﻛﻪ در داﻧﺸﮕﺎه راه ﻳﺎﺑﺪ‪ ،‬و ﻣﺎرﻛﺲ و ﻟﻨﻴﻦ‬
‫ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ ﻳﻚ دوره ﺗﺤﺼﻴﻠﻲ ﺷﺪه اﻧﺪ‪ .‬آﺛﺎر اﺳﻜﻮﻻﺳﺘﻴﻜﻲ ) داﻧﺸﮕﺎﻫﻲ – ﻣﺪرﺳﻪ اي (‬
‫ﺟﺎﻣﻌﻲ در ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺷﻮروي ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎ ﭼﻬﻞ ﺳﺎل ﭘﻴﺶ‪ ،‬ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ ﻣﺘﻔﺎوت ﺑﻮد ‪:‬‬
‫اﮔﻮﺳﺖ ﻛﺮﻧﻮ ‪ Auguste Cornu‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﭘﻴﺸﺘﺎز‪ ،‬و ﺷﺎﻳﺪ ﻫﻢ ﻛﻮدﻛﻲ ﮔﻤﺸﺪه‪ ،‬ﺑﺎ‬
‫ﻋﺮﺿﻪي ﺗﺰ ﺧﻮد در ﻣﻮرد ﺳﺎﺧﺘﺎر ﻋﻘﺎﻳﺪ ﻣﺎرﻛﺲ ﺑﻪ ﺳﻮرﺑﻮن ‪ Sorbonne‬ﺟﻠﻮه ﻛﺮد‪.‬‬
‫ﺗﺤﻘﻴﻘﺎت و ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎي ﻓﻠﺴﻔﻲ ژرژ ﭘﻠﻴﺘﺴﺮ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﻮازات اﮔﻮﺳﺖ ﻛﺮﻧﻮ‪ ،‬ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ‬
‫ﻛﻮﺷﺶﻫﺎي ﭘﺮاﻫﻤﻴﺖ ﻓﺮاﻧﺴﻮي را در ﭘﺮﺗﻮ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﺑﺮاي روﺷﻦ ﻛﺮدن‬
‫ﭘﺮﺳﺶﻫﺎي ﻣﺮﻛﺰي در ﻓﻠﺴﻔﻪ‪ ،‬ﺻﻮرت دادﻧﺪ‪.‬‬
‫اﻣﺮوزه دﺷﻮار اﺳﺖ ﺑﻪ ﺗﺎﺛﻴﺮ ﻛﺎﻣﻞ ﺑﺎدي ﭘﺎك ﻛﻨﻨﺪه ﻛﻪ ﺑﻪ ﺑﻮﻫﺎي راﻛﺪ ﻣﺮداب آﻛﺎدﻣﻴﻚ‬
‫ﻫﺠﻮم ﺑﺮده ﺑﻮد‪ ،‬آن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﺷﺎﻳﺪ و ﺑﺎﻳﺪ ﺑﭙﺮدازﻳﻢ‪ .‬اﻳﻦ زﻣﺎن‪ ،‬ﺳﺎل ‪ 1929‬ﺑﻮد ﻛﻪ‬
‫‪2‬‬
‫ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﻲ ﺳﺮخ ﭼﻬﺮه ﺑﺎ اﻧﺘﺸﺎر ﻛﺘﺎب » ﭘﺎﻳﺎن زﻫﺪ ﻓﺮوﺷﻲ ﻓﻠﺴﻔﻲ ﺑﺮﮔﺴﻮﻧﻴﺴﻢ « ‪the‬‬
‫‪ .٢‬ﻫﺎﻧﺮي ﺑﺮﮔﺴﻮن ‪ Henri Bergson‬ﻓﻴﻠﺴﻮف ﻓﺮاﻧﺴﻮي ) ‪ ( 1859 – 1941‬از ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن اﻳﺪه آﻟﻴﺴﺘﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﭘﺲ‬
‫از ﺗﻜﺎن ﺧﻮردن ﺟﻬﺎن ﺑﺎ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻣﺎرﻛﺲ و اﻧﮕﻠﺲ ﻛﻪ ﻋﻤﺪﺗﺎ ﺑﺎ ﻣﺎﻧﻴﻔﺴﺖ اﻳﻦ دو در ﺳﺎل ‪ 1848‬ﺟﺮﻳﺎن اﻧﺪﻳﺸﻴﺪن را‬
‫ﺗﻐﻴﻴﺮ داد ‪ ،‬در آﺧﺮﻳﻦ ﺳﻨﮕﺮﻫﺎي اﻳﺪه آﻟﻴﺴﺘﻲ ﻛﻪ ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﺑﻪ ﺗﺴﺨﻴﺮ ﻛﺎﻣﻞ دﻳﻦ در آﻣﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﭘﺬﻳﺮش ﻋﻠﻮم ﺟﺪﻳﺪ و ﺟﺮﻳﺎن‬
‫ﺣﺮﻛﺖ و ﺗﻐﻴﻴﺮ ‪ ،‬از ﻃﺮﻳﻖ ﺑﺎزي ﺑﺎ ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ و ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻛﺎر ﻛﻤﻴﺖ و ﻛﻴﻔﻴﺖ ‪ ،‬اﻧﺴﺎن را ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﺑﻪ ﻋﺮﻓﺎن ﻣﺴﻴﺤﻲ وﺻﻞ ﻣﻲ‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪7‬‬

‫‪ end of a philosophical mummery bergsonism‬ﺗﻬﺎﺟﻢ ﺧﻮد ﻋﻠﻴﻪ ﻣﻜﺘﺐ‬
‫اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺘﻲ را‪ ،‬در ﻓﻀﺎي ﺧﺪاي ﺟﻮان ﻛﻪ ﭘﻮﺷﻴﺪه در آﺗﺶ ﺗﻄﻬﻴﺮ ﻛﻨﻨﺪه ﺑﻮد‪ ،‬ﺻﻮرت داد‪.‬‬
‫ﺗﺎ ﺟﻨﮓ ﺟﻬﺎﻧﻲ ﻛﻪ در راه ﺑﻮد‪ ،‬ﭘﻠﻴﺘﺴﺮ ﺑﻪ ﺟﺪل ﭘﻴﺮوزﻣﻨﺪاﻧﻪي ﺧﻮد ﻋﻠﻴﻪ ﻣﺨﺎﻟﻔﺎن‬
‫ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ ﻛﻪ آﻧﺎن را دﺷﻤﻨﺎن ﺗﻌﻘﻞ و ﺧﺮد ﺟﺪﻳﺪ ﻣﻲ داﻧﺴﺖ‪ ،‬اداﻣﻪ داد‪ .‬ﻫﻤﺰﻣﺎن‪ ،‬اﻳﻦ‬
‫ﻓﻴﻠﺴﻮف ﺟﻮان ﺑﺎ ﮔﺴﺘﺎﺧﻲ و ﺑﻪ ﺻﻮرﺗﻲ درﺧﺸﺎن از ﺳﻨﺖﻫﺎي ﺗﺎرﻳﺦ ﻓﻠﺴﻔﻲ ﻓﺮاﻧﺴﻮي‪ ،‬ﻛﻪ‬
‫از ﺳﻨﺖ ﺑﺰرگ دﻛﺎرت آﻏﺎز ﺷﺪه ﺑﻮد‪ ،‬دﻓﺎع ﻣﻲﻛﺮد‪ ) .‬رﻧﻪ دﻛﺎرت ‪Rene Descartes‬‬
‫ﻓﻴﻠﺴﻮف و رﻳﺎﺿﻲ دان ﻗﺮن ﺷﺎﻧﺰدﻫﻢ ﻓﺮاﻧﺴﻪ ‪ 1596 – 1650‬ﻛﻪ ﺷﻚ دﻛﺎرﺗﻲ » ﻣﻦ ﻣﻲ‬
‫اﻧﺪﻳﺸﻢ‪ ،‬ﭘﺲ ﻣﻦ ﻫﺴﺘﻢ « او آﻏﺎز ﻋﺼﺮ ﺗﺎزه اي از ﺷﻚ و اﻧﺪﻳﺸﻴﺪن و ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺑﻮد ﻛﻪ‬
‫ﺗﻌﺮﻳﻒﻫﺎي ﭘﻴﺶ از ﺧﻮد از ﻫﺴﺘﻲ را ﺑﻪ ﻛﻠﻲ دﻳﮕﺮﮔﻮن ﻛﺮد‪ – .‬م (‬
‫ﭘﻠﻴﺘﺴﺮ ﻣﺠﺬوب آﻣﻮﺧﺘﻦ رواﻧﺸﻨﺎﺳﻲ ﺷﺪ‪ .‬ﻗﺼﺪ او اﻳﻦ ﺑﻮد ﻛﻪ در ﻣﻘﺎﺑﻞ رواﻧﺸﻨﺎﺳﻲ‬
‫ﺳﻨﺘﻲ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺘﻲ‪ ،‬رواﻧﺸﻨﺎﺳﻲ ﺟﺪﻳﺪي را ﺑﻪ وﺟﻮد آورد ﻛﻪ آن را » ﻣﺎدي « ﻣﻲ ﻧﺎﻣﻴﺪ‪.‬‬
‫در آﻏﺎز‪ ،‬ﺗﺤﺖ ﺗﺎﺛﻴﺮ ﻣﻜﺘﺐ رواﻧﺸﻨﺎﺳﻲ زﻳﮕﻤﻮﻧﺪ ﻓﺮوﻳﺪ ﺑﻮد‪ .‬اﻳﻦ ﺟﺎذﺑﻪ ﺑﻪ آن دﻟﻴﻞ در‬
‫ﭘﻠﻴﺘﺴﺮ ﺑﻪ وﺟﻮد آﻣﺪ ﻛﻪ ﻣﻜﺘﺐ ﻓﺮوﻳﺪ ﺑﺪون ﻣﺠﺮد ﻛﺮدن ﻛﺎر ﻛﺮد و ﺳﺎﺧﺘﺎر رواﻧﺸﻨﺎﺳﻲ‪،‬‬
‫اﺳﺎﺳﺎ ﺑﻪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ در ﻣﻮرد اﻧﺴﺎن زﻧﺪه ﺗﻤﺎﻳﻞ داﺷﺖ‪ .‬اﻣﺎ ﭘﺲ از ﻣﺪﺗﻲ ﻛﻮﺗﺎه‪ ،‬ﻛﻪ از ‪1928‬‬
‫آﻏﺎز ﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻪ درك ﻧﻜﺎت ﺳﺌﻮال ﺑﺮاﻧﮕﻴﺰي در آﻣﻮزشﻫﺎي ﻓﺮوﻳﺪ رﺳﻴﺪ و ﺑﺎ اﺛﺮي ﺑﻪ ﻧﺎم »‬
‫ﻧﻘﺪ ﺑﻨﻴﺎدﻫﺎي رواﻧﺸﻨﺎﺳﻲ « از آن ﺟﺪا ﺷﺪ‪ .‬ﻗﺼﺪ و ﻛﻮﺷﺶ ﭘﻠﻴﺘﺴﺮ در ﺗﺎﻛﻴﺪ ﺑﺮارزش‬
‫اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﺷﺨﺼﻴﺖ‪ ،‬ﺑﻘﺎي ﻛﺎر او را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان رواﻧﺸﻨﺎﺳﻲ ﺗﻀﻤﻴﻦ ﻛﺮد‪.‬‬

‫ﻛﻨﺪ و ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ در اﻧﺴﺎن ﻗﻮه اﺷﺮاﻗﻲ ﺑﻪ ودﻳﻌﻪ ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﺷﺪه ﻛﻪ اﮔﺮ ﭼﻪ در ﻋﻤﻮم ﻣﺮدم ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ در ﺣﺎل ﺿﻌﻒ و‬
‫اﺑﻬﺎم و ﺣﺘﻲ ﻣﺤﻮ ﺷﺪن ﺑﺎﺷﺪ ‪ ،‬اﻣﺎ اﻣﻜﺎن دارد ﻗﻮت و ﻛﻤﺎل ﻳﺎﺑﺪ و آدم را ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻛﻨﺪ اﺻﻞ اﺻﻴﻠﻲ ﻛﻪ در او وﺟﻮد دارد ‪،‬‬
‫ﻣﺎﻧﻨﺪ آﺗﺸﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻧﻔﻮذ در آﻫﻦ آن را ﺳﻮراخ ﻛﻨﺪ ‪ ،‬او را ﺑﻪ ﻣﺒﺪا ﻛﻪ آﺗﺶ ﻋﺸﻖ را در او اﻓﺮوﺧﺘﻪ ‪ ،‬وﺻﻞ ﻛﻨﺪ ‪ .‬در ﻓﻠﺴﻔﻪ‬
‫او ‪ ،‬ﺑﺎ اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﺗﺰﻟﺰل ﺧﺎﻃﺮي ﻛﻪ از ﻋﻘﻞ در اﻧﺴﺎن رخ داده ‪ ،‬ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ اﻃﻤﻴﻨﺎن و ﻳﻘﻴﻦ ﻣﻲ ﺷﻮد ‪ .‬ﺑﺮﮔﺴﻮن در ﺑﻴﺎن ﺑﻪ‬
‫ﻇﺎﻫﺮ ﭘﻴﭽﻴﺪه ﺧﻮد ﻛﻪ ﺧﺪاﺋﻲ ﻣﺮﻣﺖ ﺷﺪه را ﭘﻮﺷﻴﺪه در ﺧﻠﻮص آﺗﺸﻴﻦ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ در ﻣﻘﺎﺑﻞ اﺳﺎس ﻓﻠﺴﻔﻲ ﻣﺎرﻛﺲ ﻗﺮار ﻣﻲ‬
‫دﻫﺪ‪ ،‬اﻧﺴﺎن را ﻣﺨﺘﺎر ﻣﻲ ﮔﺬارد ﻛﻪ اﻳﻦ ﺣﺎل و اﺣﻮال را دﻳﻦ ﺗﻠﻘﻲ ﻛﻨﺪ ‪ ،‬ﻳﺎ ﻋﺮﻓﺎن واﻳﻤﺎن ﺑﻪ ﻏﻴﺐ و ﺑﻪ ﺑﺎﻃﻦ‪ .‬وﻳﻠﻴﺎم‬
‫ﺟﻴﻤﺰ آﻣﺮﻳﻜﺎﺋﻲ و اﻣﻴﻞ ﺑﻮﺗﺮوي ﻓﺮاﻧﺴﻮي‪ ،‬از آﺧﺮﻳﻦ ﺳﺮﺑﺎزان اﻳﻦ ﺳﻨﮕﺮ اﻳﺪه آﻟﻴﺴﺘﻲي در ﺟﺪال ﺑﺎ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻣﺎرﻛﺲ ﺑﻮدﻧﺪ ‪.‬‬
‫ﺷﻠﻴﻚ ﺳﻬﻤﮕﻴﻦ اﺳﺘﺪﻻل ژرژ ﭘﻮﻟﻴﺘﺴﺮ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺳﻨﮕﺮ ﻛﻪ آﺧﺮﻳﻦ ﻣﻨﺰﻟﮕﺎه ﻓﻼﺳﻔﻪ اﻳﺪه آﻟﻴﺴﺖ‪ ‬در ﺟﺪال ﺑﺎ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻣﺎرﻛﺲ‬
‫ﺑﻮد ‪ ،‬اﮔﺮ ﺑﻪ ﺟﻬﺎن ﮔﺸﺎﺋﻲ ﻧﺎزي ﻫﺎي آﻟﻤﺎن و ﺗﻴﺮﺑﺎران او ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ ﺟﻮﺧﻪ آﺗﺶ ﮔﺸﺘﺎﭘﻮ ﺑﺮ ﻧﻤﻲ ﺧﻮرد ‪ ،‬ﻣﺸﻜﻼت ﻧﻈﺮي‬
‫ﺑﻌﺪي را ﺑﺴﻴﺎر ﺑﻴﺸﺘﺮ از اﻳﻦ از ﭘﻴﺶ ﭘﺎ ﺑﺮداﺷﺘﻪ ﺑﻮد و ﻣﺴﻴﺮ را از ﻧﻮﻋﻲ دﻳﮕﺮ ﻫﻤﻮار ﻛﺮده ﺑﻮد ) ﻣﺘﺮﺟﻢ (‪.‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪8‬‬

‫در دﺑﻴﺮﺳﺘﺎن ﺷﺮﺑﻮرگ ‪ Cherbourg‬و اوره ‪ Evreux‬و ﺳﺮاﻧﺠﺎم در ﺳﻦ ﻣﻮر ‪Saint‬‬

‫‪ – Mour‬آﻣﻮزش دﻳﺪ‪ .‬در ﻫﻤﻴﻦ زﻣﺎن‪ ،‬ﻣﺮﻛﺰ ﻣﺪارك ﺣﺰب ﻛﻤﻮﻧﻴﺴﺖ ﻓﺮاﻧﺴﻪ را اﻳﺠﺎد و‬
‫ﻣﺪﻳﺮﻳﺖ ﻛﺮد‪ .‬ﻋﺸﻖ و ﻋﻼﻗﻪ او ﺑﻪ اﻳﻦ ﻛﺎر‪ ،‬اﻏﻠﺐ ﺑﺎﻋﺚ ﻣﻲ ﺷﺪ ﻛﻪ ﺷﺐﻫﺎ را در اﻳﻦ ﻣﺮﻛﺰ‬
‫ﺑﮕﺬارﻧﺪ‪ .‬ﭘﻠﻴﺘﺴﺮ اﻗﺘﺼﺎد دان ﺷﺪ و ﺳﺘﻮن او در ﻧﺸﺮﻳﻪ اوﻣﺎﻧﻴﺘﻪ ‪ L, Humanite‬از ﭘﺮﺧﻮاﻧﻨﺪه‬
‫ﺗﺮﻳﻦ ﺳﺘﻮنﻫﺎي اﻳﻦ روزﻧﺎﻣﻪ ﺑﻮد‪.‬‬
‫روزﻧﺎﻣﻪ ﻧﮕﺎري ﺑﺮاﻳﺶ ﭘﺮ از ﺟﺎذﺑﻪ ﺑﻮد‪ .‬ﺻﺎﺣﺐ اﻳﻦ ﻗﻠﻢ‪ ،‬ﺧﻮد ﮔﻮاه ﻋﻼﻗﻪ واﻓـﺮ او ﺑﻪ‬
‫ژورﻧﺎﻟﻴﺴﻢ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﻦ ﺑﻪ ﻳﺎد ﻣﻲ آورم در ﺳﺎلﻫﺎي ‪ 1937‬ﺗﺎ ‪ 1939‬ﻛﻪ ﺳﺮ دﺑﻴﺮ روزﻧﺎﻣﻪ‬
‫ﻛﻤﻮﻧﻴﺴﺖ ﺑﻮدم‪ ،‬ﻫﺮ وﻗﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻗﻠﻢ او ﻧﻴﺎز داﺷﺘﻢ‪ ،‬ﺳﺮ از ﭘﺎ ﻧﺸﻨﺎﺧﺘﻪ و ﺑﺎ ﺷﻮر و ﺷﻮق ﺑﻪ‬
‫دﻓﺘﺮ روزﻧﺎﻣﻪ ﻣﻲ آﻣﺪ‪ .‬ﻣﻮرﻳﺲ ﺗﻮرا ‪ 3 Thorez Mouice‬ﻣﻬﻢ ﺗﺮﻳﻦ ﻋﺎﻣﻞ اﻳﻦ ﺷﻴﻔﺘﮕﻲ‬
‫اﺳﺘﺜﻨﺎﺋﻲ و ﻓﺪاﻛﺎراﻧﻪ ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﭘﺲ از آن ﺑﻮد ﻛﻪ » ﺻﺪاي ﻧﺎ ﺑﻪ ﻫﻨﺠﺎر« ﺟﻨﮓ در اروﭘﺎ ﭘﻴﭽﻴﺪ‪ .‬ﭘﻠﻴﺘﺴﺮ ﻛﻪ ﺑﺮاي‬
‫ﺧﺪﻣﺖ ﻧﻈﺎم وﻇﻴﻔﻪ ﺑﻪ ﻣﺪرﺳﻪ ﻧﻈﺎم ﻓﺮاﺧﻮاﻧﺪه ﺷﺪه ﺑﻮد‪ ،‬رواﺑﻂ ﻧﺰدﻳﻜﺶ را ﺑﺎ ﻣﺨﻔﻲ ﮔﺎه‬
‫رﻫﺒﺮي ﺣﺰب ﻛﻤﻮﻧﻴﺴﺖ ﺣﻔﻆ ﻛﺮد‪ .‬در ﺷﺸﻢ ژاﻧﻮﻳﻪ ‪ ،1940‬اﻳﻦ ژرژ ﭘﻠﻴﺘﺴﺮ ﺑﻮد ﻛﻪ‬
‫ﭘﻴﺸﻨﻬﺎدﻫﺎي ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﺣﺰب ﻛﻤﻮﻧﻴﺴﺖ را ﺑﻪ آﻧﺎﺗﻮل دوﻣﻮﻧﻲ ‪Anatole de Monzie‬‬
‫ﻧﻤﺎﻳﻨﺪه دوﻟﺖ ﻓﺮاﻧﺴﻪ رﺳﺎﻧﺪ ﺗﺎ ﺑﺮاي دﻓﺎع از ﭘﺎرﻳﺲ ﺑﻪ ﻣﺮدم ﻓﺮاﺧﻮان دﻓﺎﻋﻲ ﺑﺪﻫﻨﺪ‪.‬‬
‫ژرژ ﭘﻠﻴﺘﺴﺮ‪ ،‬در ﻣﻠﺤﻖ ﺷﺪن ﺑﻪ رﻓﻴﻖ ﺳﺘﺎﻳﺶ اﻧﮕﻴﺰ ﺧﻮد ﻣﺎي ﭘﻠﻴﺘﺴﺮ ‪Maie Politzer‬‬
‫ﻛﻪ در وﺣﺸﺖ اردوﮔﺎهﻫﺎي ﻧﺎزي ﺑﻪ ﻫﻼﻛﺖ رﺳﻴﺪه ﺑﻮد‪ ،‬از ‪ 1940‬ﺗﺎ ‪ 1942‬روح ﻣﻘﺎوﻣﺖ‬
‫داﻧﺸﮕﺎه ﺑﻮد‪ .‬ﻻزم ﺑﻪ ﺗﻜﺮار ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﺷﺠﺎﻋﺖ او‪ ،‬از ﻋﻬﺪه ﻫﺮ آزﻣﺎﻳﺸﻲ ﺑﺮ ﻣﻲ آﻣﺪ‪.‬‬
‫از زﻣﺎن ﺧﺎﺗﻤﻪ ﺧﺪﻣﺖ او در ژوﺋﻴﻪ ‪ ،1940‬ﻫﻤﺮاه ژاك ﺳﻮﻟﻮﻣﻮن ‪Jacques‬‬
‫‪ Solomon‬و داﻧﻴﻞ دﻛﻮردﻣﺎﻧﺶ ‪ Daniel Decourdemanche‬روزﻧﺎﻣﻪ اي ﻣﺨﻘﻲ را‬
‫ﺑﺮاي دﺑﻴﺮﺳﺘﺎنﻫﺎ و ﻣﻌﻠﻤﺎن ﻛﺎﻟﺞ ﻣﻨﺘﺸﺮ ﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺷﻤﺎره ﻟﻪ اوﻧﻴﻮرﺳﻴﺘﻪ ﻟﻴﺒﺮ ‪L,‬‬
‫‪) Universite libre‬داﻧﺸﮕﺎه آزاد ‪ ( the free university‬ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ ﭘﺲ از دﺳﺘﮕﻴﺮي ﭘﻞ‬
‫ﻻﻧﺎوي ‪ Poul Langevin‬ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ ﮔﺸﺘﺎﭘﻮ در اﻛﺘﺒﺮ‪ ،‬ﻣﻨﺘﺸﺮ ﺷﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﺷﻤﺎره از ﻧﺸﺮﻳﻪ‬
‫»داﻧﺸﮕﺎه آزاد «‪ ،‬ﺑﻪ ﮔﺰارش ﺗﻔﺼﻴﻠﻲ دﺳﺘﮕﻴﺮي ﻓﻴﺰﻳﻜﺪان ﻣﻌﺮوف ﭘﺮداﺧﺖ و ﺳﺎﻳﺮ دﺳﺖ‬

‫‪.٣‬‬

‫‪Mouice Thorez‬‬

‫دﺑﻴﺮﮐﻞ ﺣﺰب ﮐﻤﻮﻧﻴﺴﺖ ﻓﺮاﻧﺴﻪ ﺑﻮد‪ ) .‬ﺗﻮﺿﻴﺢ ﻣﺘﺮﺟﻢ اﻧﮕﻠﻴﺴﯽ (‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪9‬‬

‫اﻧﺪازﻫﺎ و ﻫﺘﻚ ﺣﺮﻣﺖﻫﺎي اﺷﻐﺎﻟﮕﺮان ﻓﺎﺷﻴﺴﺖ را ﭘﻮﺷﺶ داد‪ .‬در اﻳﻦ ﮔﺰارش اﺿﺎﻓﻪ ﺷﺪه‬
‫ﺑﻮد ﻛﻪ ‪:‬‬

‫در ﺗﻘﺎﺑﻞ ﺑﺎ اﻳﻦ وﻗﺎﻳﻊ‪ ،‬داﻧﺸﮕﺎه ﺑﻪ روش و ﺳﻨﺖ دﻳﺮﻳﻨﻪ ﺧﻮد وﻓﺎدار ﻣﺎﻧﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫داﻧﺸﮕﺎه‪ ،‬ﺑﻪ اﺗﻔﺎق آراء ﺗﺼﻤﻴﻢ ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺣﺘﻲ از روش دﻳﺮﻳﻨﻪي ﺧﻮد ﺑﺮاي ﺣﻔﻆ‬
‫ﺗﺎرﻳﺦ ﭘﺮﺷﻜﻮه ﺧﻮد ﭘﻴﺸﻲ ﮔﻴﺮد‪ .‬و ﻋﺰم ﺧﻮد را ﺑﻪ اﺗﻔﺎق آرا ﺟﺰم ﻛﺮده اﺳﺖ ﻛﻪ ﻗﺼﺪ و‬
‫روش ﺧﻮد را‪ ،‬در ﻛﻮران وﻗﺎﻳﻊ و ﻋﻠﻴﺮﻏﻢ ﻫﺮ آن ﭼﻪ رخ ﻣﻲ دﻫﺪ‪ ،‬ﭘﺎﺳﺪاري از ﺳﻨﺖ ﻋﻈﻴﻢ‬
‫ﻓﺮﻫﻨﮕﻲ ﺑﺮاي دﻓﺎع از آزادي را ﻛﻪ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ رﺳﻢ ﺑﺎﻟﻨﺪهي داﻧﺸﮕﺎه ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﭘﻴﺶ‬
‫ﺑﺒﺮد‪.‬‬
‫از آن ﭘﺲ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻧﺸﺮﻳﻪ » داﻧﺸﮕﺎه آزاد « ﻧﺒﺮد ﺧﻮد را ﻋﻠﻴﻪ ﻧﻬﺎدﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ دﺷﻤﻦ در‬
‫اﻣﻮر داﻧﺸﮕﺎه اﻳﺠﺎد ﻛﺮده ﺑﻮد‪ ،‬ﻋﻠﻴﻪ دﺳﺘﮕﻴﺮي اﺳﺘﺎدان و داﻧﺸﺠﻮﻳﺎن ﻳﻬﻮدي‪ ،‬ﻋﻠﻴﻪ‬
‫ﺗﻐﻴﻴﺮات ﻣﻨﺤﻂ در ﻛﺎر داﻧﺸﮕﺎه و ﻣﻮاد درﺳﻲ‪ ،‬و ﻋﻠﻴﻪ ﺑﻪ اﺻﻄﻼح ﺗﺤﻮل ﻣﻠﻲ ﻛﻪ در واﻗﻊ‬
‫اﻗﺪاﻣﻲ ارﺗﺠﺎﻋﻲ ﺑﻪ رﻫﺒﺮي اﻣﭙﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻧﺎزي ﺑﻮد‪ ،‬آﻏﺎز ﻛﺮد‪ .‬اﻳﻦ ﻧﺸﺮﻳﻪ‪ ،‬ﺑﺪون ﻫﻴﭻ ﮔﻮﻧﻪ‬
‫ﺗﺮس و وﺣﺸﺘﻲ‪ ،‬ﺟﺮﻗﻪﻫﺎي ﻣﻘﺎوﻣﺖ را در ﻣﺪارس و داﻧﺸﻜﺪهﻫﺎ روﺷﻦ ﻛﺮد‪ .‬ﺻﻔﺤﺎت‬
‫ﻧﺸﺮﻳﻪ داﻧﺸﮕﺎه آزاد‪ ،‬از ﺳﺎل ‪ 1940‬ﺗﺎ ‪ ،1941‬ﻗﺪرﺗﻤﻨﺪﺗﺮﻳﻦ ﻋﺎﻣﻞ ﻧﻬﺎدﻳﻨﻪ ﻛﺮدن ﺟﺪال‬
‫ﻛﻤﻮﻧﻴﺴﺘﻲ و ﻧﺒﺮد ﺑﺮاي آزادي‪ ،‬از آﻏﺎزاﺷﻐﺎل ﻓﺮاﻧﺴﻪ ﺑﻮد‪ .‬ﻫﺸﺖ ﺷﻤﺎره از اﻳﻦ ﻧﺸﺮﻳﻪ ﭘﻴﺶ‬
‫از ژاﻧﻮﻳﻪ ‪ ،1941‬و ﺑﻴﺴﺖ ﺷﻤﺎرهي آن ﭘﻴﺶ از ژوﺋﻦ ‪ 1941‬ﻣﻨﺘﺸﺮﺷﺪ‪.‬‬
‫زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺗﺠﺎوز ﻧﻈﺎﻣﻲ ﻫﻴﺘﻠﺮي ﻋﻠﻴﻪ اﺗﺤﺎد ﺷﻮروي ﻧﺎﻛﺎم ﻣﺎﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻴﺴﺖ و دوﻣﻴﻦ ﺷﻤﺎره‬
‫ﻧﺸﺮﻳﻪ داﻧﺸﮕﺎه آزاد‪ ،‬ﺑﻪ ﺗﺎرﻳﺦ اول ژوﺋﻴﻪ ‪ ،1941‬در ﻣﻘﺎﻟﻪ اي ﺑﺎ ﻋﻨﻮان »ﮔﻮر ﻫﻴﺘﻠﺮ«‪،‬‬
‫اﻋﻼم ﻛﺮد ﻛﻪ ﭘﻴﺮوزي » ارﺗﺶ ﻣﺘﺤﺪ ﻣﺮدم ﻣﺘﺤﺪ‪ ،‬ارﺗﺶ ﺟﺪﻳﺪ ﺟﺎﻣﻌﻪ اي ﻧﻮﻳﻦ «‪ ،‬ﻣﺴﻠﻢ‬
‫ﺑﻮد‪.‬‬
‫در ﻣﺎرس ‪ ،1941‬رﺳﺎﻟﻪ اي ﺿﺪ ﻧﺎزي ﻛﻪ ﺑﻪ ﻃﺮزي اﺳﺘﺜﻨﺎﺋﻲ ﻗﺪرﺗﻤﻨﺪ و ﮔﺰﻧﺪه ﺑﻮد‪،‬‬
‫ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺟﺰوه در اردوﮔﺎه ﻣﻴﻬﻦ ﭘﺮﺳﺘﺎن دﺳﺖ ﺑﻪ دﺳﺖ ﺷﺪ‪ .‬رﺳﺎﻟﻪ اﻣﻀﺎ ﻧﺪاﺷﺖ‪ ،‬اﻣﺎ‬
‫ﺳﺒﻚ ﻛﺎر ﻧﺸﺎن ﻣﻲ داد ﻛﻪ ﻗﻠﻢ ﻛﻴﺴﺖ‪ .‬ﻫﻤﻪ ﻣﻲ داﻧﺴـﺘﻨﺪ ﻛﻪ »اﻧﻘﻼب و ﺿﺪ اﻧﻘﻼب‬
‫در ﻗﺮن ﺑﻴﺴﺘﻢ‪ « ،‬ﻛﺎر ژرژ ﭘﻠﻴﺘﺴﺮ اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﺟﺰوه ﻛﻪ در ژاﻧﻮﻳﻪ و ﻓﻮرﻳﻪ ﭼﺎپ ﺷﺪه ﺑﻮد‪،‬‬
‫ﭼﻬﻞ و ﭘﻨﺞ ﺻﻔﺤﻪ ﺑﻮد‪ .‬رﺳﺎﻟﻪ ﭘﻠﻴﺘﺴﺮ ﭘﺎﺳﺦ دﻧﺪان ﺷﻜﻨﻲ ﺑﻪ ﺳﺨﻨﺮاﻧﻲ راﻳﺶ اﺳﻼﺗﻴﺮ‬
‫روزﻧﺒﺮگ ‪ Reichsleiter Rosenberg‬در ﻣﺠﻠﺲ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪﮔﺎن ﻓﺮاﻧﺴـﻪ در اواﺧـﺮ ﻧﻮاﻣﺒـﺮ‬

‫‪10‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪ 1940‬ﺑﻮد ﻛﻪ ﻧﻤﺎﻳﻨـﺪﮔﺎن را ﺑـﻪ »ﺗﺴﻮﻳﻪ ﺣﺴﺎب ﺑﺎ ﻧﻈﺮﻳﻪﻫﺎي ‪ «1789‬ﻓﺮا ﻣﻲ ﺧﻮاﻧﺪ و‬
‫ﺣﺎﻣﻞ ﻋﻨﻮان » ﺧﻮن و ﻃﻼ‪ ،‬ﻳﺎ ﻃﻼ ﻣﻐﻠﻮب ﺧﻮن ﺷﺪ‪ « ،‬ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﭘﻠﻴﺘﺴﺮ در رﺳﺎﻟﻪ ﺧﻮد ﻧﺸﺎن داد ﻛﻪ دﻣﻮﻛﺮاﺳﻲ ﻧﻤﺮده و ﭘﻴﺮوزيﻫﺎي ﻫﻴﺘﻠﺮ ﻧﺘﻮاﻧﺴﺘﻪ‬
‫دﻣﻮﻛﺮاﺳﻲ را ﺑﻪ ﺧﺎك ﺑﺴﭙﺎرد‪ .‬ﭘﻠﻴﺘﺴﺮ ﺑﺎ دﻻﻳﻞ اﺛﺒﺎﺗﻲ‪ ،‬در رﺳﺎﻟﻪ ﺧﻮد ﺗﺤﻠﻴﻠﻲ را ﺑﻪ دﺳﺖ‬
‫ﻣﻲ دﻫﺪ ﻛﻪ در آن ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻣﻌﻠﻮم ﻣﻲﺷﻮد ﻧﺎرﺳﺎﺋﻲ‪ ،‬ﻧﻘﺾ‪ ،‬ﻋﺪم ﺷﺎﻳﺴﺘﮕﻲ و ﻓﺴﺎد‬
‫دﻣﻮﻛﺮاﺳﻲ ﺑﻮرژواﺋﻲ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺷﺎﺧﺺﻫﺎ و ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎي اﺻﻠﻲ ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ داري در ﻣﻲ آﻳﻨﺪ‪،‬‬
‫ﺣﺎل آن ﻛﻪ در ﺻﻮرت ﺑﺮاﻓﺘﺎدن ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ داري و ﺗﺤﻘﻖ ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﻢ‪ ،‬دﻣﻮﻛﺮاﺳﻲ ﻋﺮﺻﻪ و‬
‫اﻣﻜﺎن ﺑﺮوز ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨﺪ ‪:‬‬

‫واﻗﻌﻴﺖ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻛﺮه زﻣﻴﻦ‪ ،‬ﻫﻴﭻ ﻗﺪرﺗﻲ وﺟﻮد ﻧﺪارد ﻛﻪ ﻋﻠﻢ و ﻋﻘﻞ را ﻛﻪ‬
‫اﻣﺮوزه ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ اﺗﺤﺎد ﺷﻮروي در اﻣﻨﻴﺖ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ و از آن ﭘﺎﺳﺪاري ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﻣﺤﻮ ﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫اﺗﺤﺎد ﺷﻮروي در اﻧﺠﺎم اﻳﻦ وﻇﻴﻔﻪ‪ ،‬ﺗﻤﺪﻧﻲ رﻫﺎ ﺷﺪه از ﺟﺎﻫﻠﻴﺖ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﺗﻤﺪﻧﻲ‬
‫ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﺘﻲ را در ﺧﻮد رﺷﺪ ﻣﻲ دﻫﺪ و ﺣﺎﻓﻆ آن اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﭘﺎﻧﺰدﻫﻢ ﻣﺎه ﻣﻪ ‪ 1941‬ﻛﻪ ﻛﻤﻴﺘﻪ ﻣﺮﻛﺰي ﺣﺰب ﻛﻤﻮﻧﻴﺴﺖ ﻓﺮاﻧﺴﻪ ﺑﻴﺎﻧﻴﻪ ﺧﻮد را ﺑﺮاي‬
‫ﺗﺸﻜﻴﻞ ﺟﺒﻬﻪ ﻣﻠﻲ ﺑﺰرگ ﺑﺎ ﻫﺪف آزادي و اﺳﺘﻘﻼل ﻓﺮاﻧﺴﻪ ﺻﺎدر ﻛﺮد‪ ،‬ﭘﻠﻴﺘﺴﺮ‪ ،‬ﺳﻮﻟﻮﻣﻮن‬
‫و دﻛﻮردﻣﺎﻧﺶ اﻗﺪاﻣﺎت ﺧﻮد در ﺟﻬﺖ ﺟﻠﺐ ﺣﻤﺎﻳﺖ ﻣﻴﻬﻦ ﭘﺮﺳﺘﺎن ﻏﻴﺮ ﻛﻤﻮﻧﻴﺴﺖ را از‬
‫ﻣﻴﺎن روﺷﻨﻔﻜﺮان دو ﭼﻨﺪان ﻛﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫در ﻓﻮرﻳﻪ ‪ ،1942‬ژرژ ﭘﻠﻴﺘﺴﺮ در ﺟﺮﻳﺎن ﺗﻬﺎﺟﻢ وﺳﻴﻌﻲ ﻛﻪ ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ زﻧﺪاﻧﻲ ﺷﺪن ‪140‬‬
‫ﻛﻤﻮﻧﻴﺴﺖ در ﻣﺎهﻫﺎي ژاﻧﻮﻳﻪ و ﻣﺎرس ﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻪ دام اﻓﺘﺎد‪.‬‬
‫ﻫﻤﺴﺮ او‪ ،‬در ﻧﺎﻣﻪ اي رﻓﺘﺎر او را ﺗﻮﺿﻴﺢ ﻣﻲ دﻫﺪ ﻛﻪ زﻳﺮ ﺷﻜﻨﺠﻪ ﺣﺘﻲ ﻛﻼﻣﻲ ﺑﺮزﺑﺎن‬
‫ﻧﺮاﻧﺪ‪:‬‬

‫ﺑﺎرﻫﺎ اﻓﺴﺮان ﮔﺸﺘﺎﭘﻮ از او ﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ ﺗﺎ ﺑﺮاي اﺻﻼﺣﺎت در ﻣﻴﺎن ﺟﻮاﻧﺎن ﻓﺮاﻧﺴﻪ ﻛﺎرﻛﻨﺪ‪،‬‬
‫و ﺑﻪ او ﻗﻮل دادﻧﺪ ﻛﻪ اﮔﺮ ﭼﻨﻴﻦ ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻫﺮ دو ﻣﺎ ﺑﻴﺪرﻧﮓ آزاد ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ و ﺧﺎﻧﻮاده ﻣﺎ از‬
‫زﻧﺪﮔﻲ ﻣﺮﻓﻪ و ﺷﺎدﻣﺎﻧﻪ اي ﺑﺮﺧﻮردار ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪ ...‬اﻓﺴﺮان ﮔﺸﺘﺎﭘﻮ ﺑﻪ او ﻫﺸﺖ روز وﻗﺖ‬
‫دادﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﻓﻜﺮ ﻛﻨﺪ‪ .‬ﺑﻌﺪ‪ ،‬روزي اﺣﻀﺎرش ﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ ﭘﺎﺳﺦ ﺑﺪﻫﺪ‪ .‬ژرژ ﭘﻠﻴﺘﺴﺮ‬
‫اﻣﺘﻨﺎع ﺧﻮد را ﺗﻜﺮار ﻛﺮد و ﺑﻪ او ﮔﻔﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﭼﻨﺪ روز دﻳﮕﺮ ﺗﻴﺮﺑﺎران ﻣﻲﺷﻮد‪...‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪11‬‬

‫ﭘﻴﺶ از ﺗﻴﺮﺑﺎران‪ ،‬ﺑﻪ او اﺟﺎزه دادﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﻴﺴﺖ دﻗﻴﻘﻪ ﺑﻪ ﺳﻠﻮل ﻣﻦ ﺑﻴﺎﻳﺪ‪ .‬ﺣﺎﻟﺘﻲ ﻋﺎدي‬
‫داﺷﺖ‪ .‬ﺻﻮرت او را ﻫﺮﮔﺰ ﭼﻨﺎن درﺧﺸﺎن ﻧﺪﻳﺪه ﺑﻮدم‪ .‬اﻧﮕﺎري ﻛﻪ ﻣﻮﺟﻲ از آراﻣﺶ در ﭼﻬﺮه‬
‫اش ﺟﺮﻳﺎن داﺷﺖ‪ .‬ﺣﺘﻲ ﭘﻴﺶ از ﺗﻴﺮﺑﺎران‪ ،‬رﻓﺘﺎر ﻣﺘﻴﻦ او آدم را ﺑﻲ اﺧﺘﻴﺎر ﺗﺤﺖ ﺗﺎﺛﻴﺮ ﻗﺮار‬
‫ﻣﻲ داد‪ .‬ﺣﺮفﻫﺎي او ﺑﺎ ﻣﻦ‪ ،‬از اﻳﻦ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺷﺎدﻣﺎﻧﻪ زﻧﺪﮔﻲ ﺧﻮد را ﺗﻘﺪﻳﻢ ﺣﺰب و ﻓﺮاﻧﺴﻪ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﺑﺨﺼﻮص ﺑﺮاﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ ﺗﺎﻛﻴﺪ ﻣﻲ ورزﻳﺪ ﻛﻪ ﺧﻮﺷﺤﺎل اﺳﺖ از آن ﻛﻪ دارد در ﺧﺎك‬
‫ﻓﺮاﻧﺴﻪ ﻣﻲ ﻣﻴﺮد‪ .‬اﻳﻦ واﻗﻌﻴﺖ و ﻣﺴﺎﻟﻪ‪ ،‬ﺑﺮاي او از اﻫﻤﻴﺖ ﺑﺎﻻﺋﻲ ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﺑﺮاي ﺟﻤﻬﻮري ﭼﻬﺎرم‪ ،‬در ﻣﻴﺎن ﻫﻤﻪ رﺳﻮاﺋﻲﻫﺎ‪ ،‬رﺳـﻮا ﻛﻨﻨﺪه ﺗـﺮ از اﻳﻦ ﻧﻜﺘـﻪ وﺟﻮد‬
‫ﻧﺪاﺷﺖ ﻛﻪ ﭼﻬﺎر وزﻳﺮش در ﺳﺎلﻫﺎي ‪ 1954‬و ‪ ،1955‬ﻟﺠﻮﺟﺎﻧﻪ اﻧﻜﺎر ﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ ژرژ ﭘﻠﻴﺘﺴﺮ‬
‫را ﭘﺲ از ﻣﺮﮔﺶ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان » زﻧﺪاﻧﻲ ﻋﻀﻮ ﻣﻘﺎوﻣﺖ « ﺑﭙﺬﻳﺮﻧﺪ‪ .‬ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ وزﻳﺮ از اﻳﻦ ﭼﻬﺎر‬
‫وزﻳﺮ ﻛﻬﻨﻪ ﻛﺎر ﻛﻪ ﺣﺎﻻ از ﻳﺎدﻫﺎ رﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬آﻧﺪره ﻣﻮﺗﻪ ‪ Andre Mutte‬از وزراي دوﻟﺖ‬
‫ارﺗﺠﺎﻋﻲ ﻻﻧﻴﻪ ‪ Laniel‬ﺑﻮد و دوﻣﻴﻨﺶ رﻳﻤﻮﻧﺪ ﺗﺮﻳﺒﻮﻟﻪ ‪ Raymond Triboulet‬از‬
‫ﮔﻠﻴﺴﺖﻫﺎي ﻧﺎﭼﻴﺰ ﻛﻪ ادﮔﺎر ﻓﻮره ‪ Adgar Faure‬رﺋﻴﺲ ﺷﻮرا از او ﺣﻤﺎﻳﺖ ﻣﻲﻛﺮد‪ .‬اﻳﻦ‬
‫وﺿﻊ اداﻣﻪ ﻳﺎﻓﺖ ﺗﺎ ﺳﺎل ‪ 1956‬ﻛﻪ ﻫﻴﺌﺘﻲ ﺑﺎ ادﻋﺎ ﻧﺎﻣﻪ ﺑﺮوﮔﻴﻪ ‪ Bruguier‬و ﻣﻮرو – ژﻳﻔﺮي‬
‫‪ ، Moro - Giafferi‬ﺑﻪ اﻳﻦ اﻗﺪاﻣﺎت ﺣﻘﻴﺮ‪ ،‬اﻣﺎ ﮔﺰﻧﺪه و ﻏﻢ اﻧﮕﻴﺰ‪ ،‬ﭘﺎﻳﺎن داد‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﻛﺎرﻫﺎي ﺣﻘﻴﺮ و ﺧﺮده رﻳﺰ‪ ،‬ﻫﺮﮔﺰ ﻧﺘﻮاﻧﺴﺘﻪ اﻧﺪ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮه ژرژ ﭘﻠﻴﺘﺴﺮ ﺧﺪﺷﻪ‬
‫اي وارد ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬وﺟﻮد او ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﻤﻮﻧﻪاي درﺧﺸﺎن‪ ،‬ﭘﻴﺶ از اﻳﻦﻫﺎ اﻟﻬﺎم ﺑﺨﺶ روﺷﻨﻔﻜﺮان‬
‫ﺑـﻮده و ﻫﻤﭽﻨﺎن اﻟﻬﺎم ﺑﺨﺶ ﻧﺴـﻞﻫﺎي آﻳﻨـﺪهي روﺷﻨﻔﻜﺮﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﭘﻠﻴﺘﺴﺮ ﭼﻨﺎن ﭘﺎﻳﮕﺎه آﻛﺎدﻣﻴﻜﻲ داﺷﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻧﺘﻴﺠﻪاي درﺧﺸﺎن ره ﺑﺮد‪ .‬ﻛﺎر او را‬
‫ﻛﺎرﺷﻨﺎﺳﺎن ﺣﻮزه اي ﻛﻪ در آن ﻛﺎر ﻛﺮده ﺑﻮد‪ ،‬در ﺑﺎﻻﺗﺮﻳﻦ ﺣﺪ ﻣﻮرد ﺳﺘﺎﻳﺶ ﻗﺮارداده اﻧﺪ‪.‬‬
‫در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل‪ ،‬روﺷﻨﻔﻜﺮ ﺗﺒﺎري ﺗﺎزه ﺑﻮد ﻛﻪ ﺟﺴﻢ و روﺣﺶ را ﺗﻘﺪﻳﻢ ﻃﺒﻘﻪ ﻛﺎرﮔﺮ و ﻣﺒﺎرزات‬
‫ﻃﺒﻘﻪ ﻛﺎرﮔﺮ ﻛﺮد‪ .‬ﻣﺴﺌﻮﻟﻴﺖ او ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺣﺰﺑﺶ‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ اﻧﺠﺎم وﻇﺎﻳﻒ ﻋﻤﻠﻲي روزاﻧﻪ‬
‫ﻣﺤﺪود ﻧﻤﻲ ﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ وﺟﻮدش را وﻗﻒ ﺑﺎﻻﺗﺮﻳﻦ ﻃﺒﻴﻌﺖ روﺷﻨﻔﻜﺮي ﻛﺮده ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﭘﻠﻴﺘﺴﺮ و ﺳﻮﻟﻮﻣﻮن ﻧﺸﺎن دادﻧﺪ ﻛﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﻲﺷﻮد از ﻃﺮﻳﻖ ﻛﻮﺷﺶﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ در‬
‫ﺧﺎﻧﻪﻫﺎي ﻓﺮﻫﻨﮓ‪ ،‬ﮔﺮوه ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﺘﻲ ﭘﻞ ﻻﻧﻮي‪ ،‬داﻧﺸﮕﺎه ﻛﺎرﮔﺮان‪ ،‬و ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ‬
‫ﻗﻠﻢ و ﺣﺮف زدن ﺑﺎ ﻣﺮدم‪ ،‬ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ را ﺑﻪ ﻗﻠﺐ روﺷﻨﻔﻜﺮان‪ ،‬داﻧﺸﮕﺎﻫﻴﺎن و داﻧﺸﺠﻮﻳﺎن‬
‫ﺑﺮد‪ .‬اﻳﻦ دو‪ ،‬در ﺗﻌﻄﻴﻼت ‪ 1938‬ﺧﻮد در ﻳﺨﭽﺎل ﻃﺒﻴﻌﻲ ﻛﻮهﻫﺎي آﻟﭗ‪ ،‬از اﻳﻦ ﻓﺮﺻﺖ‬

‫‪12‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫اﺳﺘﻔﺎده ﻛﺮدﻧﺪ و ﭘﺲ از ﮔﺮدشﻫﺎي ﺑﻴﺮون‪ ،‬در ﻛﻠﺒﻪ ﻛﻮﻫﺴﺘﺎﻧﻲ ﺧﻮد ﺑﻪ ﺗﺮﺟﻤﻪ »دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ‬
‫ﻃﺒﻴﻌﺖ « ﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ‪ .‬ﭘﺮﺳﺶﻫﺎي ﺑﺰرگ ﻓﻠﺴﻔﻲ‪ ،‬ﻫﺮﮔﺰ از اﻓﻖﻫﺎي دﻳﺪ آﻧﺎن رﺧﺖ ﺑﺮﻧﺒﺴﺖ‪.‬‬
‫آﻧﺎن ﻗﺎﻧﻊ ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ ﺳﺮﻧﻮﺷﺖ ﺣﺰب ﺷﺎن‪ ،‬ﺑﻪ ﻟﺤﺎظ ذﻫﻨﻲ ﺑﻪ ﺳﺮﻧﻮﺷﺖ ﺧﻮد ﺣﻘﻴﻘﺖ‬
‫ﮔﺮه ﺧﻮرده اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﺎﻳﺪ ﮔﻔﺖ ﻛﻪ در ﻋﻤﻞ‪ ،‬اﻳﻦ دو اﻧﺴﺎن ﺑﺎ ﺗﻘﺪﻳﻢ زﻧﺪﮔﻲ ﺷﺎن ﺑﻪ ﺣﺰب و اﻋﻀﺎي ﺣﺰب ﺑﻪ‬
‫ﺣﺎﻟﺖﻫﺎي اﻗﻨﺎﻋﻲ دﺳﺖ ﻣﻲ ﻳﺎﻓﺘﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ دو دوﺳﺖ ﻣﺎ‪ ،‬در ﻋﻤﻞ و رﻓﺘﺎر ﺧﻮد‪ ،‬درﺳﺖ در‬
‫ﻧﻘﻄﻪ ﻣﻘﺎﺑﻞ دﻳﺪﮔﺎهﻫﺎي ﺧﻮد ﻧﻤﺎﻳﺎﻧﻪي روﺷﻨﻔﻜﺮاﻧﻲ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ ﺧﻮد را ﺑﺮﺗﺮ از‬
‫ﺗﻮدهﻫﺎ و آﻣﻮزﮔﺎران ﺑﺰرگ آﻧﺎن ﻣﻲ ﭘﻨﺪاﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺣﺎل آن ﻛﻪ در واﻗﻌﻴﺖ اﻣﺮ‪ ،‬ﺗﺤﺖ ﺗﺎﺛﻴﺮ و زﻳﺮ‬
‫ﻧﻔﻮذ ﺑﻮرژوازي ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﭘﻠﻴﺘﺴﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ‪:‬‬

‫اﺳﺘﻘﻼل و روح ﻧﻘﺎد روﺷﻨﻔﻜﺮ‪ ،‬اﻳﻦ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻳﻮرش ارﺗﺠﺎع ﺗﺴﻠﻴﻢ ﺷﻮد‪ .‬ﺑﻪ‬
‫ﻋﻜﺲ‪ ،‬اﻳﻦ روﺣﻴﻪ ﻧﺒﺎﻳﺪ زﻳﺮ ﺑﺎر ﺗﺴﻠﻴﻢ ﺑﺮود‪.‬‬
‫ﻣﺎ ﺑﺮ آﻧﻴﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ اﺻﻞ‪ ،‬در ﻗﻠﻪي درسﻫﺎي ﭘﻠﻴﺘﺴﺮ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ .‬روﺷﻨﻔﻜﺮان ﺟﻮان‬
‫ﻛﻪ ﻣﺪام ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﻃﺮز ﺑﺎزﻫﻢ ﻣﻮﺛﺮﺗﺮي ﻣﺎﻣﻮرﻳﺖ اﻳﻦ ﻗﻬﺮﻣﺎن را ﻛﻪ در ﻣﺎه‬
‫ﻣﻪ ‪ 1942‬در راه آرﻣﺎن ﺧﻮد ﺟﺎن ﺑﺎﺧﺖ‪ ،‬ﻛﺎﻣﻞ ﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫ژرژ ﻛﻮﻧﻴﻮ‬
‫‪Georges Cogniot‬‬

‫‪13‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﻗﺴﻤﺖ اول‬

‫ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻓﻠﺴﻔﻲ‬

‫‪14‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪15‬‬

‫ﻣﻘﺪﻣﻪ‬
‫‪-1‬‬
‫‪-2‬‬
‫‪-3‬‬
‫‪-4‬‬
‫‪-5‬‬

‫ﭼﺮا ﺑﺎﻳﺪ ﻓﻠﺴﻔﻪ را ﺑﻴﺎﻣﻮزﻳﻢ ؟‬
‫آﻳﺎ آﻣﻮﺧﺘﻦ ﻓﻠﺴﻔﻪ اﻣﺮ دﺷﻮاري ﺳﺖ ؟‬
‫ﻓﻠﺴﻔﻪ ﭼﻴﺴﺖ ؟‬
‫ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ ﭼﻴﺴﺖ ؟‬
‫راﺑﻄﻪ ﻣﻴﺎن ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ و ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ ﭼﻴﺴﺖ ؟‬

‫‪-6‬‬

‫ﻛﺎرزارﻫﺎي ﺑﻮرژوازي ﻋﻠﻴﻪ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ‪.‬‬

‫‪ -1‬ﭼﺮا ﺑﺎﻳﺪ ﻓﻠﺴﻔﻪ را ﺑﻴﺎﻣﻮزﻳﻢ؟‬
‫ﺑﺮاي ﮔﺬراﻧﺪن اﻳﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ از ﻛﺎر آﻣﻮزﺷﻲ‪ ،‬ﻗﺼﺪﻣﺎن آن اﺳﺖ ﻛﻪ اﺻﻮل ﻓﻠﺴﻔﻪ‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ را ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﻋﺮﺿﻪ ﻛﻨﻴﻢ و ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺑﺪﻫﻴﻢ‪.‬‬
‫ﭼﺮا؟ ﺑﻪ اﻳﻦ دﻟﻴﻞ ﻛﻪ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻋﻤﻴﻘﻲ ﺑﻪ ﻓﻠﺴﻔﻪ و روش ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ‬
‫دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﮔﺮه ﺧﻮرده اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﺑﺮاي درك ﻛﺎﻣﻞ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ ﺑﺎ ﻫﺪف رد ﻣﺒﺎﺣﺚ و‬
‫ﺟﺪل ﺑﻮرژوازي؛ ﻫﻤﺎن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﺑﺮاي ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻦ ﻣﺴﺌﻮﻟﻴﺖ ﻣﻮﺛﺮ در ﺟﺪال ﻛﺎر ﺳﺎز ﺳﻴﺎﺳﻲ‪،‬‬
‫ﺿﺮوري اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻓﻠﺴﻔﻪ و روش را ﺑﻴﺎﻣﻮزﻳﻢ‪.‬‬
‫ﻟﻨﻴﻦ ﺑﻪ درﺳﺘﻲ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ ‪ » :‬ﺑﺪون ﺗﺌﻮري اﻧﻘﻼﺑﻲ‪ ،‬ﺟﻨﺒﺶ اﻧﻘﻼﺑﻲ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ‬
‫وﺟﻮد آﻳﺪ‪ ) « .‬و‪ .‬ا‪ .‬ﻟﻨﻴﻦ در رﺳﺎﻟﻪ ﭼﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﻛﺮد ؟ ﻧﻴﻮﻳﻮرك ‪ :‬اﻧﺘﺸﺎرات ﺑﻴﻦ اﻟﻤﻠﻠﻲ‪،1969 ،‬‬
‫ص‪ (.25 .‬ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻟﻨﻴﻦ در درﺟﻪ اول ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻌﻨﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ‪ :‬ﻣﺎ ﺑﺎﻳﺪ ﺗﺌﻮري و ﻋﻤﻞ را ﺑﻪ ﻫﻢ‬
‫ﮔﺮه ﺑﺰﻧﻴﻢ‪.‬‬
‫ﻋﻤﻞ ﭼﻴﺴﺖ؟ ﻋﻤﻞ ﻳﻌﻨﻲ اﻗﺪام ﺑﺮاي ﺻﻮرت ﺧﺎرﺟﻲ دادن ﺑﻪ ﻧﻈﺮﻳﻪ‪ ،‬و ﺗﺠﺴﻢ ﺗﺌﻮري‪.‬‬
‫ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل ﻣﻲﺗﻮان ﮔﻔﺖ ﻛﻪ ﺻﻨﻌﺖ و ﻛﺸﺎورزي )ﻣﺜﻞ ﺟﺮﻳﺎن ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺷﺪن ﺑﻪ واﻗﻌﻴﺖ(‬
‫ﺻﻮرت ﺧﺎرﺟﻲ و ﺗﺠﺴﻢ ﺗﺌﻮريﻫﺎي ﻣﺴﻠﻢ و ﻗﻄﻌﻲ ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﻲ آﻳﻨﺪ ) ﻣﺜﻞ ﺗﺌﻮريﻫﺎي‬
‫ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺷﻴﻤﻲ‪ ،‬ﻓﻴﺰﻳﻚ‪ ،‬ﻳﺎ زﻳﺴﺖ ﺷﻨﺎﺳﻲ( ‪.‬‬
‫ﺗﺌﻮري ﭼﻴﺴﺖ؟ ﺗﺌﻮري درك و آﮔﺎﻫﻲ ﻣﺎ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﭼﻴـﺰﻫﺎﺋﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣـﻲﺧﻮاﻫﻴﻢ‬

‫‪16‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫آنﻫﺎ را ﺑﺸﻨﺎﺳﻴﻢ و ﺑﻔﻬﻤﻴﻢ‪.‬‬
‫ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ آدم ﻓﻘﻂ اﻫﻞ ﻋﻤﻞ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬در اﻳﻦ ﺻﻮرت درك و درﻳﺎﻓﺖ او ﻓﻘﻂ در ﺳﻄﺢ‬
‫اﻣﺮي ﻋﺎدي ﺑﺎﻗﻲ ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ‪ .‬ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﻛﺴﻲ ﻓﻘﻂ ﺗﺌﻮري ﺑﺪاﻧﺪ‪ ،‬در اﻳﻦ ﺻﻮرت درﻳﺎﻓﺖﻫﺎي‬
‫او اﻏﻠﺐ از واﻗﻌﻴﺖﻫﺎي ﻣﻠﻤﻮس ﺟﺪاﺳﺖ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﺿﺮوري اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻤﻮاره راﺑﻄﻪاي ﻣﻴﺎن‬
‫ﺗﺌﻮري و ﻋﻤﻞ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﭘﺮﺳﺶ اﻳﻦ ﺟﺎﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺪاﻧﻴﻢ ﺗﺌﻮري ﭼﻴﺴﺖ و راﺑﻄﻪي‬
‫ﻣﻴﺎن آن و ﻋﻤﻞ ﭼﮕﻮﻧﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻣﺎ ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﻛﺎرﮔﺮ ﻣﺒﺎرز ﺑﺮاي درك درﺳﺖ از ﻋﻤﻞ اﻧﻘﻼﺑﻲ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ روش درﺳﺘﻲ‬
‫ﺑﺮاي ﺗﺠﺰﻳﻪ و ﺗﺤﻠﻴﻞ و دﻟﻴﻞﻫﺎي اﺛﺒﺎﺗﻲ و اﻗﻨﺎﻋﻲ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻋﻘﻴﺪه ﻣﺎ ﻛﺎرﮔﺮ ﻣﺒﺎرز‬
‫ﻧﻴﺎز ﺑﻪ روﺷﻲ دارد ﻛﻪ اﻳﻦ روش )ﻣﺘﺪ(‪ ،‬اﻣﺮ ﺗﻌﺼﺐ آﻣﻴﺰي ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ او را از ﻳﺎﻓﺘﻦ راه‬
‫ﺣﻞﻫﺎي ﻣﺴﺘﺪل ﻣﻘﻄﻌﻲ ﺑﺎزدارد‪ .‬ﺑﻪ ﻋﻜﺲ‪ ،‬ﺑﻪ او اﻳﻦ اﻣﻜﺎن را ﻣﻲ دﻫﺪ ﺗﺎ ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎي ﺣﻘﺎﻳﻖ‬
‫و ﻧﺘﺎﻳﺠﻲ ﻛﻪ ﻫﺮﮔﺰ ﻳﻜﺴﺎن ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ راه ﻛﺎرﻫﺎي ﺿﺮوري ﭘﻲ ﺑﺒﺮد و ﺑﺪاﻧﺪ ﻛﻪ ﻫﻴﭻ ﮔﺎه‬
‫ﺗﺌﻮري و ﻋﻤﻞ را ﻛﻪ اﺳﺘﺪﻻﻟﺶ را از زﻧﺪﮔﻲ ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ ،‬ﻧﻤﻲ ﺗﻮان از ﻫﻢ ﺟﺪا ﻛﺮد ‪ .‬ﺑﻪ ﺻﻮرت‬
‫ﻣﺨﺘﺼﺮ و ﻣﻔﻴﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺟﺎﻣﻊ‪ ،‬اﻳﻦ ﻣﺘﺪ اﺳﺖ ﻛﻪ دروﻧﻤﺎﻳﻪ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ را ﻛﻪ اﺳﺎس و‬
‫ﺑﻨﻴﺎن ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ اﺳﺖ در ﺑﺮ ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ .‬اﻳﻦ‪ ،‬ﻫﻤﺎن ﻣﻮﺿﻮﻋﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻗﺼﺪ ﺗﻮﺿﻴﺢ دادن و‬
‫روﺷﻦ ﻛﺮدن آن را دارﻳﻢ‪.‬‬
‫‪ -2‬آﻳﺎ آﻣﻮﺧﺘﻦ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻛﺎر دﺷﻮاري اﺳﺖ ؟‬
‫اﻏﻠﺐ ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ آﻣﻮﺧﺘﻦ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺑﺮاي ﻛﺎرﮔﺮان اﻣﺮ دﺷﻮاري اﺳﺖ و ﺑﻪ داﻧﺸﻲ‬
‫ﺗﺨﺼﺼﻲ ﻧﻴﺎز دارد‪ .‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﭙﺬﻳﺮﻳﻢ ﻛﻪ ﺗﺒﻠﻴﻐﺎت ﺳﺎزﻣﺎن ﻳﺎﻓﺘﻪ‪ ،‬ﻣﻨﻈﻢ و ﻛﺘﺒﻲ ﺑﻮرژوازي‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫ﻃﻮر ﻳﻘﻴﻦ اﻳﻦ ﻣﺴﺎﻟﻪ را ﺗﻌﻤﻴﻖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺗﺎ ﻛﺎرﮔﺮان را ﻧﻮﻣﻴﺪ ﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺎ ﺑﺮآن ﻧﻴﺴﺘﻴﻢ ﻛﻪ دﺷﻮاريﻫﺎي آﻣﻮزش ﺑﻪ ﻃﻮر ﻋﺎم‪ ،‬و آﻣﻮزش ﻓﻠﺴﻔﻪ را ﺑﻪ ﻃﻮر‬
‫ﺧﺎص‪ ،‬ﻧﻔﻲ ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬اﻣﺎ ﻣﻌﺘﻘﺪﻳﻢ ﻛﻪ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﻛﺎﻣﻼ ﺑﺮاﻳﻦ ﻣﺸﻜﻼت ﻓﺎﺋﻖ آﺋﻴﻢ و ﺑﺪاﻧﻴﻢ ﻛﻪ‬
‫آنﻫﺎ رﻳﺸﻪ در واﻗﻌﻴﺘﻲ دارﻧﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ واﻗﻌﻴﺖ ﭘﺮﺳﺸﻲ اﺳﺖ ﺑﺮاي داﻧﺴﺘﻦ آن ﭼﻪ ﺑﺮاي‬
‫ﺑﺴﻴﺎري از ﺧﻮاﻧﻨﺪﮔﺎن ﻣﺎ ﺗﺎزﮔﻲ دارد‪.‬‬
‫‪ -3‬ﭼﺮا ﻓﻠﺴﻔﻪ ؟‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪17‬‬

‫ﻋﻤﻮﻣﺎ ﺗﺼﻮر ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻓﻴﻠﺴﻮف آدﻣﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻳﺎ در ﻣﻴﺎن اﺑﺮﻫﺎ ﭘﺮواز ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻳﺎ آدﻣﻲ‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻤﻴﺸﻪ ﺳﻤﺖ ﺧﻮب ﭼﻴﺰﻫﺎ را ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ و دﻏﺪﻏﻪ ﭼﻨﺪاﻧﻲ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ آنﻫﺎ ﻧﺪارد‪.‬‬
‫ﺣﺎﻻ آن ﻛﻪ ﻛﺎﻣﻼ ﺑﻪ ﻋﻜﺲ‪ ،‬ﻓﻴﻠﺴﻮف ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﭘﺎﺳﺦ ﺻﺮﻳﺢ و دﻗﻴﻘﻲ را‬
‫ﺑﺮاي ﭘﺮﺳﺶﻫﺎي ﻣﺸﺨﺺ ﭘﻴﺪا ﻛﻨﺪ‪ .‬و اﮔﺮ ﺗﻮﺟﻪ ﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﻓﻠﺴﻔﻪ واﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺟﻬﺎن‬
‫اﺳﺖ ) ﻣﺜﻼ اﻳﻦ ﻛﻪ ﺟﻬﺎن از ﻛﺠﺎ آﻣﺪه اﺳﺖ ؟ ﻣﺎ ﺑﻪ ﻛﺠﺎ ﻣﻲروﻳﻢ و ﻏﻴﺮه ‪ (.‬در ﻧﺘﻴﺠﻪ‪،‬‬
‫ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﻓﻴﻠﺴﻮف ﺑﺎ ﺑﺴﻴﺎري ﺟﻴﺰﻫﺎ ﺳﺮو ﻛﺎر دارد‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﻪ ﻋﻜﺲ آن ﭼﻪ ﮔﻔﺘﻪ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬دﻏﺪﻏﻪ اش ﻛﺎﻣﻼ اﻧﺪك اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎ ﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﺑﺮاي ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﮕﻮﺋﻴﻢ در ﺟﺴﺖ و ﺟﻮي آن اﺳﺖ ﺗﺎ ﺟﻬﺎن و‬
‫ﻃﺒﻴﻌﺖ را ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺑﺪﻫﺪ و ﻛﺎرش ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ در ﻣﻮرد ﻣﺴﺎﺋﻞ اﺳﺎﺳﻲ اﺳﺖ‪ .‬از آن ﺟﺎ ﻛﻪ ﻣﺴﺎﺋﻞ‬
‫ﻋﻤﻮﻣﻲ و اﺳﺎﺳﻲ را ﻋﻠﻮم ﻣﻮرد ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﮔﺴﺘﺮش ﻋﻠﻮم در ﺷﻌﻮر و‬
‫اﺣﺴﺎس اﺳﺖ ﻛﻪ ﺳﺮﭼﺸﻤﻪ و ﻧﻘﻄﻪي ﻋﺰﻳﻤﺘﺶ ﻋﻠﻮم اﺳﺖ و ﺧﻮد ﻣﺘﻜﻲ ﺑﻪ آن اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻲ‬
‫درﻧﮓ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺮاﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ ﺗﺎﻛﻴﺪ ﺑﻮرزﻳﻢ ﻛﻪ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﺘﻲ روش ﺣﻞ ﻣﺴــﺎﺋﻞ را در‬
‫دﺳﺘﺮش ﻣﺎ ﻣﻲ ﮔﺬارد و اﻳﻦ روش و دﺳﺘﮕﺎه ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ آن‪ ،‬ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑـﻪ ﻧﮕﺮﺷﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎ‬
‫آن را ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ ﻣﻲ ﺧﻮاﻧﻴﻢ‪.‬‬
‫‪ – 4‬ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ ﭼﻴﺴﺖ ؟‬
‫اﻳﻨﺠﺎ دو ﺑﺎره ﺳﺮدر ﮔﻤﻲ و اﻏﺘﺸﺎﺷﻲ ﺑﻪ وﺟﻮد ﻣﻲآﻳﺪ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﺳﺮﻋﺖ آن را رﻓﻊ‬
‫ﻛﻨﻴﻢ و ﻣﺮدود ﺑﺸﻤﺎرﻳﻢ‪ .‬ﻋﻤﻮﻣﺎ ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻓﻘﻂ ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ از‬
‫ﻟﺬتﻫﺎي ﻣﺎدي ﺑﻬﺮه ﻣﻨﺪ ﺷﻮد‪ .‬وﻗﺘﻲ ﺑﻪ واژه » ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ « ﻛﻪ ﺗﺮﻛﻴﺐ اﺻﻠﻲ آن ﻛﻠﻤﻪ‬
‫»ﻣﺎده« اﺳﺖ ﺑﺮﺧﻮرد ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ ﻛﻪ ﻣﺮدم ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ ﻛﺎﻣﻼ ﻧﺎدرﺳﺘﻲ از آن‬
‫ﻣﻲ رﺳﻨﺪ‪.‬‬
‫در ﺟﺮﻳﺎن آﻣﻮﺧﺘﻦ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ‪ ،‬ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻣﻔﻬﻮم ﻋﻠﻤﻲ ﻛﻠﻤﻪ‪ ،‬ﻣﻲ ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﻣﻌﻨﻲ‬
‫واﻗﻌﻲ را ﺑﻪ آن ﺑﺎزﮔﺮداﻧﻴﻢ‪ .‬ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ ﺑﻮدن ﻣﺎ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻊ از آن ﻧﻤﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ را‬
‫ﻣﻮرد ﺗﺤﻘﻴﻖ ﻗﺮار دﻫﻴﻢ و ﺑﺮاي ﭘﻴﺮوز آن ﻣﺒﺎرزه ﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫اﻧﺴﺎنﻫﺎي اوﻟﻴﻪ ﻛﻮﺷﻴﺪﻧﺪ ﺗﺎ ﻃﺒﻴﻌﺖ و ﺟﻬﺎن را ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺑﺪﻫﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺗﻮان اﻧﺠﺎم آن را‬
‫ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ‪ .‬اﮔﺮ ﭼﻪ ﻛﺸﻒﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﺑﺎﻋﺚ ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ ﻋﻠﻮم ﺷﺪه اﻧﺪ‪ ،‬ﻛﺎﻣﻼ ﺟﺪﻳﺪﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﻪ ﻃﻮر‬

‫‪18‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﻛﻠﻲ ﻋﻠﻢ اﻳﻦ اﻣﻜﺎن و ﺗﻮاﻧﺎﺋﻲ را ﺑﺮاي ﻣﺎ ﺑﻪ وﺟﻮد آورد ﺗﺎ ﺟﻬﺎن وﭘﺪﻳﺪهﻫﺎﺋﻲ را ﻛﻪ ﻣﺎ را‬
‫اﺣﺎﻃﻪ ﻛﺮده اﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺸﻨﺎﺳﻴﻢ و ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺑﺪﻫﻴﻢ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﺟﻬﻞ اﻧﺴﺎنﻫﺎي اوﻟﻴﻪ ﻣﺎﻧﻌﻲ ﺑﺮاي ﻛﻨﻜﺎش در ﻣﻮرد واﻗﻌﻴﺖ در راه آﻧﺎن اﻳﺠﺎد‬
‫ﻣﻲﻛﺮد‪ .‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﺟﺮﻳﺎن ﺗﺎرﻳﺦ‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻫﻤﻴﻦ ﺟﻬﺎﻟﺖ‪ ،‬ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ ﻛﻪ‬
‫دﻳﻦﻫﺎ و ﻣﺬﻫﺐﻫﺎ ﺳﺮ ﺑﺮ ﻣﻲآوردﻧﺪ‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ اﻳﻦ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﻫﻢ ﻣﻲ ﻛﻮﺷﻨﺪ ﺟﻬﺎن را ﺑﻴﺎن ﻛﻨﻨﺪ‪،‬‬
‫ﻣﻨﺘﻬﺎ از ﻃﺮﻳﻖ ﻧﻴﺮوﻫﺎي ﻣﺎوراي ﻃﺒﻴﻌﺖ‪ .‬ﺗﻮﺿﻴﺢ و ﺑﻴﺎن اﻳﻦ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ‪ ،‬ﺿﺪ ﻋﻠﻢ اﺳﺖ‪ .‬اﮔﺮ‬
‫ﭼﻪ رﻓﺘﻪ رﻓﺘﻪ‪ ،‬ﺑﺎ ﺗﻮﺳﻌﻪي ﻋﻠﻮم و ﮔﺬﺷﺘﻦ ﻗﺮنﻫﺎ‪ ،‬اﻧﺴﺎن ﻣﻲ ﻛﻮﺷﺪ ﺗﺎ ﺟﻬﺎن را ﺑﺮﻣﺒﻨﺎي‬
‫ﺣﻘﺎﻳﻘﻲ ﺑﻴﺎن ﻛﻨﺪ ﻛﻪ اﺳﺎس آن ﺣﻘﺎﻳﻖ ﺗﺠﺮﺑﻪﻫﺎي ﻋﻠﻤﻲ اﻧﺪ‪ .‬آروز و اﺷﺘﻴﺎق ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺟﻬﺎن‬
‫از ﻃﺮﻳﻖ ﻋﻠﻮم‪ ،‬در ﭼﻨﻴﻦ ﺷﺮاﻳﻄﻲ ﺻﻮرت ﻋﻴﻨﻲ ﺑﻪ ﺧﻮد ﮔﺮﻓﺖ و ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ زاده‬
‫ﺷﺪ‪.‬‬
‫در ﺻﻔﺤﻪﻫﺎي ﺑﻌﺪي‪ ،‬ﻳﺎد ﻣﻲ ﮔﻴﺮﻳﻢ ﻛﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﭼﻴﺴﺖ‪ ،‬اﻣﺎ از اﻳﻦ ﭘﺲ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﻳﺎد‬
‫داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻴﻢ ﻛﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﭼﻴﺰي ﺟﺰ ﺑﻴﺎن ﻋﻠﻤﻲ ﺟﻬﺎن ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬
‫ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﺗﺎرﻳﺦ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ را ﻣﻲ آﻣـﻮزﻳﻢ‪ ،‬ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ ﻛﻪ ﺟﺪال ﺑﺎ‬
‫ﺟﻬﻞ و ﻧﺎداﻧﻲ ﺗﺎ ﭼﻪ ﺣﺪ دﺷﻮار ﺑﻮده اﺳﺖ‪ .‬از اﻳﻦ ﮔﺬﺷﺘﻪ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺪاﻧﻴﻢ ﺗﺎ اﻣﺮوز ﻫﻢ ﻛﻪ‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ و ﺟﻬﻞ ﺑﻪ ﻣﻮازات ﻫﻢ ﺑﻪ ﺣﻴﺎت ﺧﻮد اداﻣﻪ ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﺟﺪال اداﻣﻪ دارد‪.‬‬
‫در ﻗﻠﺐ ﭼﻨﻴﻦ ﺟﺪال و ﺟﺪﻟﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎرﻛﺲ و اﻧﮕﻠﺲ ﭘﺪﻳﺪ ﻣﻲ آﻳﻨﺪ‪ .‬ﺑﺎ درك‬
‫اﻫﻤﻴﺖ ﻛﺸﻒﻫﺎي ﻋﻈﻴﻢ ﻗﺮن ﻧﻮزدﻫﻢ‪ ،‬اﻳﻦ دو ﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ را در ﺗﺒﻴﻴﻦ‬
‫ﺟﻬﺎن‪ ،‬ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺷﮕﻔﺘﻲ آوري ﺑﻪ ﭘﻴﺶ ﺑﺒﺮﻧﺪ‪ .‬از اﻳﻦ ﻃﺮﻳﻖ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ‬
‫زاده ﺷﺪ‪ .‬ﻣﺎرﻛﺲ و اﻧﮕﻠﺲ ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ ﻓﻬﻤﻴﺪﻧﺪ ﻫﻤﺎن ﻗﻮاﻧﻴﻨﻲ ﻛﻪ ﺑﺮ ﺟﻬﺎن‬
‫ﺣﺎﻛﻢ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ ﺟﺎﻣﻌﻪﻫﺎ را ﻧﻴﺰ ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺑﺪﻫﺪ و ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻛﻨﺪ‪ .‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ‬
‫ﺑﻮد ﻛﻪ ﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﺗﺎرﻳﺨﻲ را ﺗﻨﻈﻴﻢ ﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫در اﻳﻦ ﻛﺘﺎب‪ ،‬ﺑﺮ آﻧﻴﻢ ﻛﻪ ﻧﺨﺴﺖ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ‪ ،‬ﭘﺲ از آن ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ‪ ،‬و‬
‫ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﺗﺎرﻳﺨﻲ را ﺑﻴﺎﻣﻮزﻳﻢ‪ .‬اﻣﺎ ﭘﻴﺶ از آن‪ ،‬ﻣﻲ ﺧﻮاﻫﻴﻢ راﺑﻄﻪي ﻣﻴﺎن‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ و ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ را ﻣﻮرد ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻗﺮار دﻫﻴﻢ‪.‬‬
‫‪ – 5‬راﺑﻄﻪي ﻣﻴﺎن ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ و ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ ﭼﻴﺴﺖ ؟‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪19‬‬

‫اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ را ﻣﻲ ﺗﻮان ﺑﻪ ﺻﻮرت زﻳﺮ ﺧﻼﺻﻪ ﻛﺮد‪:‬‬
‫‪ -1‬ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ اﺳﺎس ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ را ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻲ دﻫﺪ‪ ) .‬و‪ .‬ا‪ .‬ﻟﻨﻴﻦ در رﺳﺎﻟﻪ‬
‫» ﺳﻪ ﻣﻨﺒﻊ و ﺳﻪ ﺟﺰء ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ « ﻣﻨﺘﺨﺐ آﺛﺎر ﻟﻨﻴﻦ‪ ،‬ﺟﻠﺪ اول‪ ،‬از اﻧﺘﺸﺎرات اﻧﺘﺮﻧﺸﻨﺎل‬
‫ﭘﺎﺑﻠﻴﺸﺮز‪ ،1971 ،‬ص‪( .21 .‬‬
‫‪ -2‬اﻳﻦ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ ﻛﻪ در ﭘﻲ ﻳﺎﻓﺘﻦ راﻫﻜﺎري ﺑﺮاي ﺗﻮﺿﻴﺢ ﻋﻠﻤﻲ ﻣﺴﺎﺋﻞ‬
‫ﺟﻬﺎن اﺳﺖ‪ ،‬در ﺗﺤﻮل ﺗﺎرﻳﺨﻲ درﺳﺖ زﻣﺎﻧﻲ ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻋﻠﻢ ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫در ﻧﺘﻴﺠﻪ‪ ،‬ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ از ﻋﻠﻮم ﺳﺮﭼﺸﻤﻪ ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ ،‬ﺑﺮآن ﻋﻠﻮم اﺳﺘﻮار اﺳﺖ و ﺟﺰ ﺣﺎﺻﻞ‬
‫ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ آن ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬
‫‪ -3‬از اﻳﻦ ﭼﻨﺪ ﺗﻮﺿﻴﺢ در ﻣﻲ ﻳﺎﺑﻴﻢ ﻛﻪ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﻼف آن ﭼﻪ ﮔﻔﺘﻪ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺑﺮاي ﺧﻮد ﺗﺎرﻳﺨﻲ دارد‪ .‬اﻳﻦ ﺗﺎرﻳﺦ راﺑﻄﻪ ﺗﻨﮕﺎﺗﻨﮕﻲ ﺑﺎ ﻋﻠﻮم دارد‪ .‬ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ ﻛﻪ‬
‫ﭘﺎﻳﻪ و اﺳﺎﺳﺶ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ اﺳﺖ‪ ،‬ﺣﺎﺻﻞ ﻛﺎر ﻣﻐﺰ ﻳﻚ ﻓﺮد ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﻧﮕﺮش‪ ،‬ﻧﺘﻴﺠﻪ و اداﻣﻪ‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻗﺪﻳﻤﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﭘﻴﺶ از ﻣﺎرﻛﺲ و اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬ﺑﺎ » دﻳﺪرو ‪ « Diderot‬ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ‬
‫ﺑﺴﻴﺎري ﻛﺮده ﺑﻮد‪ .‬ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ ﺷﻜﻮﻓﺎﺋﻲ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻤﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻫﻞ ﻋﻠﻢ و داﻧﺶ از ﻗﺮن‬
‫ﻫﺠﺪﻫﻢ ﺑﻪ ﮔﺴﺘﺮش آن ﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ‪ .‬ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ ﻧﻈﺮﻳﻪ اي زﻧﺪه و ﺟﺎري اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺮاي ﻧﺸﺎن‬
‫دادن ﻃﺮز و ﺷﻴﻮه اي ﻛﻪ اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﻧﮕﺮش ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از آن ﺑﻪ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻣﻲ ﭘﺮدازد‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫ﻧﻤﻮﻧﻪاي ﺑﺎﻳﺪ ﺗﻮﺟﻪ ﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﻫﺮ ﻛﺴﻲ ﺑﺎ آن آﺷﻨﺎﺳﺖ‪ .‬ﻣﻨﻈﻮر ﻣﺴﺎﻟﻪي ﻣﺒﺎرزه ﻃﺒﻘﺎﺗﻲ‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻣﺮدم در ﻣﻮرد اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ؟ ﺑﻌﻀﻲﻫﺎ ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﺒﺎرزه ﺑﺮاي‬
‫ﻧﺎن روزاﻧﻪ‪ ،‬رﺑﻄﻲ ﺑﻪ ﻣﺒﺎرزه ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻧﺪارد‪ .‬دﻳﮕﺮان ﺑﺎﻧﻔﻲ ﺿﺮورت ﺳﺎزﻣﺎﻧﺪﻫﻲ‪ ،‬ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‬
‫ﻛﻪ ﻣﺒﺎرزه ﺧﻴﺎﺑﺎﻧﻲ ﻛﺎﻓﻲ اﺳﺖ‪ .‬در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل‪ ،‬ﻋﺪه اي ﻫﻢ ادﻋﺎ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﻓﻘﻂ ﻣﺒﺎرزه‬
‫ﺳﻴﺎﺳﻲ راه ﺣﻞ و ﭘﺎﺳﺦ اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﺮاي ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﺖ‪ ،‬ﻣﺒﺎرزه ﻃﺒﻘﺎﺗﻲ ﻣﺴﺎﺋﻞ زﻳﺮ را ﺷﺎﻣﻞ ﻣﻲﺷﻮد ‪:‬‬
‫اﻟﻒ‪ .‬ﻣﺒﺎرزه اﻗﺘﺼﺎدي‪،‬‬
‫ب‪ .‬ﻣﺒﺎرزه ﺳﻴﺎﺳﻲ‪،‬‬
‫پ‪ .‬ﻣﺒﺎرزه اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژﻳﻚ‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﻣﺴﺎﻟﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﻫﻤﺰﻣﺎن در اﻳﻦ ﺳﻪ زﻣﻴﻨﻪ ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﺷﻮد‪.‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪20‬‬

‫اﻟﻒ‪ .‬ﻛﺴﻲ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺪون ﻣﺒـﺎرزه ﺑﺮاي ﺻﻠﺢ‪ ،‬ﺑﺪون دﻓﺎع از آزادي و ﺑـﺪون دﻓﺎع از‬
‫ﻋﻘﺎﻳﺪ ﻛﻪ دﺳﺖ ﻳﺎﺑﻲ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻫﺪف را ﻣﻴﺴﺮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺮاي ﻧﺎن روزاﻧﻪ ﻣﺒﺎرزه ﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ب‪ .‬ﻫﻤﻴﻦ واﻗﻌﻴﺖ در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﻣﺒﺎرزه ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻫﻢ ﻛﻪ از زﻣﺎن ﻣﺎرﻛﺲ ﺑﻪ ﻋﻠﻢ واﻗﻌﻲ‬
‫ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺷﺪ‪ ،‬ﻣﺼﺪاق دارد ‪ :‬اﻧﺴﺎن ﻧﺎﮔﺰﻳﺮ اﺳﺖ ﻫﻤﺰﻣﺎن ﺷﺮاﻳﻂ اﻗﺘﺼﺎدي و ﺟﺮﻳﺎنﻫﺎي‬
‫اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژﻳﻚ را ﻫﻢ در ﭼﻨﻴﻦ ﻧﺒﺮدي درﻣﻀﻤﻮن ﻣﺒﺎرزه ﺧﻮد ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ ﻗﺮار دﻫﺪ‪.‬‬
‫پ‪ .‬ﺑﺮاي ﻣﻮﺛﺮ ﺑﻮدن ﻧﺒﺮد اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژﻳﻚ ﻛﻪ در ﺗﺒﻠﻴﻐﺎت ﻧﻤﻮد ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬اﻧﺴﺎن ﺑﺎﻳﺪ‬
‫ﺷﺮاﻳﻂ اﻗﺘﺼﺎدي و ﺳﻴﺎﺳﻲ را در ﻧﻈﺮ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﻫﻤﻪي اﻳﻦ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺑﺎ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ در راﺑﻄﻪاي ﺗﻨﮕﺎﺗﻨﮓ ﻗﺮار‬
‫دارﻧﺪ‪ .‬ﭘﺲ اﻧﺴﺎن ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ در ﻣﻮرد ﻫﻴﭻ زاوﻳﻪ اي از اﻳﻦ ﻣﺴﺎﻟﻪ ﺑﺰرگ و ﻣﺒﺎرزه ﻃﺒﻘﺎﺗﻲ –‬
‫ﻣﺜﻼ در ﺷﻜﻞ اﻋﺘﺼﺎب – ‪ ،‬ﺑﺪون ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ دﻳﺪﮔﺎهﻫﺎ و زاوﻳﻪﻫﺎي دﻳﮕﺮ‪ ،‬و ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ ﻗﺮار‬
‫دادن ﻛﻞ ﻣﺴﺎﻟﻪ‪ ،‬ﺗﺼﻤﻴﻢ ﺑﮕﻴﺮد‪.‬‬
‫درﭼﻨﻴﻦ ﺻﻮرﺗﻲ‪ ،‬ﺧﻮد ﻓﺮد اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﻮاﻧﺎﺋﻲ ﺟﺪال در ﻫﻤﻪ اﻳﻦ ﻋﺮﺻﻪﻫﺎ را دارد‪ ،‬ﻛﻪ اﻳﻦ‬
‫ﺧﻮد‪ ،‬ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ رﻫﺒﺮي را در ﺟﻨﺒﺶ ﭘﺪﻳﺪ ﻣﻲآورد‪.‬‬
‫اﻳﻦ اﺳﺖ ﭼﮕﻮﻧﮕﻲ درك ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﺖ از ﻣﺴﺎﻟﻪ ﻣﺒﺎرزه ﻃﺒﻘﺎﺗﻲ‪ .‬ﺣﺎﻻ‪ ،‬در ﻣﺒﺎرزه‬
‫اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژﻳﻚ ﻛﻪ ﻛﺎر ﻫﻤﻪ روزهي ﻣﺎﺳﺖ‪ ،‬ﺧﻮد را ﺑﺎ ﻣﺴﺎﺋﻠﻲ رو ﺑﻪ رو ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﺣﻞ آنﻫﺎ‬
‫دﺷﻮار اﺳﺖ ‪ :‬ﻓﻨﺎ ﻧﺎﭘﺬﻳﺮ ﺑﻮدن روح‪ ،‬وﺟﻮد ﺧﺪا‪ ،‬ﻣﻨﺸﺎء ﺟﻬﺎن و ﻣﻘﻮﻟﻪﻫﺎﺋﻲ از اﻳﻦ دﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻓﻘﻂ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ اﺳﺖ ﻛﻪ روش اﺳﺘﺪﻻل را در اﺧﺘﻴﺎر ﻣﺎ ﻣﻲ ﮔﺬارد‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺎ اﻣﻜﺎن‬
‫ﺣﻞ اﻳﻦ ﻣﺴﺎﺋﻞ را ﻣﻲ دﻫﺪ‪ ،‬و در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل ﻣﺎ را ﻣﺠﻬﺰ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺗﺎ در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻫﺮ ﮔﻮﻧﻪ‬
‫ﻛﻮﺷﺶ و اﻗﺪاﻣﻲ ﺑﺮاي ﺗﺤﺮﻳﻒ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ ﻛﻪ ادﻋﺎ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻣﻲ ﺧﻮاﻫﻨﺪ آن را ﻛﺎﻣﻞ ﻳﺎ‬
‫ﺑﺎزﺳﺎزي ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺴﺘﻴﻢ‪.‬‬
‫‪ - 6‬ﻛﺎرزارﻫﺎي ﺑﻮرژوازي ﻋﻠﻴﻪ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ‬
‫اﻳﻦ ﻛﻮﺷﺶﻫﺎ و اﻗﺪامﻫﺎ ﺑﺮاي ﺗﺤﺮﻳﻒ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ‪ ،‬ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎي ﻣﺒﺎﺣﺜﻲ ﻛﺎﻣﻼ ﻣﺘﻔﺎوت و‬
‫ﻣﺘﻨﻮع ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪ .‬ﻋﺪه اي ﺳﻌﻲ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ اﻳﻦ ﺑﺤﺚ‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪﮔﺎن‬
‫ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﺖ دوره ﭘﻴﺶ از ﻣﺎرﻛﺲ ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪ اﻣﻜﺎﻧﻲ ﺑﺮاي ﺗﺤﺮﻳﻚ ﻛﺮدن و اﻳﺠﺎد ﻫﻴﺠﺎن‬
‫ﻋﻠﻴﻪ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ ﺗﻜﻴﻪ ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬در اﻳﻦ ﺷﻴﻮه‪ ،‬اﻏﻠﺐ ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ » اﺗﻮﭘﻴﻦﻫﺎ «‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪21‬‬

‫)ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎي ﺗﺨﻴﻠﻲ – م ( را ﻋﻠﻴﻪ ﻣﺎرﻛﺲ ﻋﻠﻢ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﻋﺪه دﻳﮕﺮي ﻫﻢ ﭘﺮودون‬
‫‪ Proudhon‬را وﺳﻴﻠﻪ ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪ .‬در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل‪ ،‬دﻳﮕﺮاﻧﻲ ﻫﻢ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ‬
‫رﻳﻮﻳﺰﻳﻮﻧﻴﺴﺖﻫﺎي ﭘﻴﺶ از ‪ 1914‬را دﺳﺘﺎوﻳﺰ ﺧﻮد ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﻨﺪ ) اﮔﺮ ﭼﻪ ﻟﻨﻴﻦ ﺑﻪ ﻃﺮز‬
‫اﺳﺘﺎداﻧﻪ اي آﻧﺎن را رد ﻛﺮده اﺳﺖ (‪ .‬اﻣﺎ آن ﭼﻪ ﺑﺨﺼﻮص ﺑﺎﻳﺪ ﻣﻮرد ﺗﺎﻛﻴﺪ ﻗﺮار ﮔﻴﺮد‪ ،‬ﻛﺎرزار‬
‫ﺳﻜﻮت ﺑﻮرژوازي اﺳﺖ ﻛﻪ آن را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان اﺑﺰاري ﻋﻠﻴﻪ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ ﺑﻪ ﻛﺎر ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺧﻼﺻﻪ ﻫﺮ ﺗﻤﻬﻴﺪي را اﻧﺪﻳﺸﻴﺪهاﻧﺪ ﺗﺎ ﻣﺎﻧﻊ ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪن ﺻﻮرت ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﺘﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪي‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬در اﻳﻦ ﻣﻮرد‪ ،‬ﺑﺨﺼﻮص ﺿﺮﺑﻪ را آﻣﻮزشﻫﺎي ﻓﻠﺴﻔﻲ اي ﻛﻪ در ﻓﺮاﻧﺴﻪ‬
‫داده ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ وارد ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬در دوره دوم آﻣﻮزش ﻣﺪارس‪ ،‬ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺗﺪرﻳﺲ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬اﻣﺎ ﻫﻤﻪ‬
‫اﻳﻦ ﻣﺮاﺣﻞ آﻣﻮزﺷﻲ را ﻛﻪ ﻣﺮور ﻛﻨﻴﺪ‪ ،‬اﺛﺮي از ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﻣﺎرﻛﺲ و اﻧﮕﻠﺲ آن‬
‫را ﭘﺪﻳﺪ آوردهاﻧﺪ‪ ،‬ﻧﻤﻲ ﺑﻴﻨﻴﺪ‪.‬‬
‫وﻗﺘﻲ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ در ﻣﻮاد درﺳﻲ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻣﻲآﻳﺪ ) ﺑﻪ اﻳﻦ دﻟﻴﻞ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻴﺎﻳﺪ(‪،‬‬
‫ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ و ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ را از ﻫﻢ ﺟﺪا ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻋﻤﻮﻣﻲ ﻓﻘﻂ ﺑﻪ‬
‫ﻋﻨﻮان دﻛﺘﺮﻳﻨﻲ ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻣﻄﺮح ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬و آن ﮔﺎه ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﻣﻲ رﺳﻨﺪ‪،‬‬
‫ﻧﻤﻲ ﮔﻮﻳﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﺎ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ اﺳﺖ‪ .‬ﺳﺮاﻧﺠﺎم‪ ،‬ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ را ﺑﻪ‬
‫ﻛﻠﻲ از ﻗﻠﻢ ﻣﻲ اﻧﺪازﻧﺪ‪.‬‬
‫اﻳﻦ وﺿﻊ ﻓﻘﻂ در ﻣﺪارس اﺑﺘﺪاﺋﻲ و دﺑﻴﺮﺳﺘﺎن وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ در داﻧﺸﮕﺎهﻫﺎ ﻫﻢ‬
‫ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ آﻣﻮزﺷﻲ ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺻﻮرت اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﻃﻮر ﻛﺎﻣﻼ ﺷﺎﺧﺼﻲ‪ ،‬در ﻓﺮاﻧﺴﻪ ﻓﺮد ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ در‬
‫رﺷﺘﻪ ﻓﻠﺴﻔﻪ » ﻣﺘﺨﺼﺺ « ﺷﻮد و ﺑﻪ درﻳﺎﻓﺖ ﺑﺎﻻﺗﺮﻳﻦ دﻳﭙﻠﻢ از داﻧﺸﮕﺎهﻫﺎي اﻳﻦ ﻛﺸﻮر ﻫﻢ‬
‫ﻧﺎﺋﻞ آﻳﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﺪون آن ﻛﻪ ﺑﺪاﻧﺪ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ ﻓﻠﺴﻔﻪاي دارد ﻛﻪ ﻧﺎﻣﺶ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ اﺳﺖ‪ ،‬و‬
‫ﺑﺪون آن ﻛﻪ ﺑﺪاﻧﺪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﺳﻨﺘﻲ ﺷﻜﻞ و ﺻﻮرت ﺗﺎزهاي دارد ﻛﻪ ﻧﺎﻣﺶ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ‪ ،‬ﻳﺎ‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ اﺳﺖ‪.‬‬
‫آن ﭼﻪ را ﺧﻮد ﻣﺎ ﻣﻲﺧﻮاﻫﻴﻢ ﺑﻴﺎن ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ درك و‬
‫درﻳﺎﻓﺖ و ﻋﻘﻴﺪهاي ﻋﻤﻮﻣﻲ از ﺟﺎﻣﻌﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﻋﻘﻴﺪهاي ﻋﻤﻮﻣﻲ در ﻣﻮرد ﺟﻬﺎن ﻧﻴﺰ‬
‫ﻫﺴﺖ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﻼف ادﻋﺎي ﺑﻌﻀﻲﻫﺎ‪ ،‬ﺑﻲ ﻓﺎﻳﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ ادﻋﺎ ﻛﻨﻴﻢ ﻧﻘﺺ ﺑﺰرگ‬
‫ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ ﻓﻘﺪان ﻓﻠﺴﻔﻪ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻣﺜﻞ ﺑﻌﻀﻲ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﭘﺮدازان ﺟﻨﺒﺶ ﻛﺎرﮔﺮي‪ ،‬ﺳﻌﻲ ﻛﻨﻴﻢ‬

‫‪22‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﻓﻠﺴﻔﻪاي را ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ ﻓﺎﻗﺪ آن اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﻴﺪا ﻛﻨﻴﻢ‪ .‬دﻟﻴﻠﺶ ﻫﻢ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ ﻓﻠﺴﻔﻪ دارد‪ .‬ﻋﻨﻮان اﻳﻦ ﻓﻠﺴﻔﻪ‪ ،‬ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻫﺮ ﺻﻮرت‪ ،‬ﻋﻠﻴﺮﻏﻢ ﺗﻮﻃﺌﻪي ﺳﻜﻮت‪ ،‬و ﺑﻪ ﺧﻼف ﻫﻤﻪي ﺗﺤﺮﻳﻒﻫﺎ و ﭘﻴﺶ ﺑﻴﻨﻲﻫﺎي‬
‫ﻃﺒﻘﻪ ﺣﺎﻛﻢ‪ ،‬ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ و ﻓﻠﺴﻔﻪ اش روز ﺑﻪ روز ﺑﻬﺘﺮ و ﺑﻬﺘﺮ ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬

‫ﻣﻨﺎﺑﻊ ﺧﻮاﻧﺪﻧﻲ‬
‫ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ در ﻣﻮرد ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﺖ ‪ :‬از ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎي ﻣﺎرﻛﺲ‪ ،‬اﻧﮕﻠﺲ و ﻟﻨﻴﻦ‪ ،‬ﺗﺤﻘﻴﻘﺎت‬
‫اچ‪ .‬ﺳﻠﺰﻣﻦ ‪ H. Selsman‬و اچ‪ .‬ﻣﺎرﺗﻞ ‪ ) H. Martel‬از اﻧﺘﺸﺎرات ﺑﻴﻦ اﻟﻤﻠﻠﻲ – ﻧﻴﻮﻳﻮرك‬
‫– ‪ » ( 1963‬ﻣﻘﺪﻣﻪ « ﺻﻔﺤﻪﻫﺎي ‪ 17‬ﺗﺎ ‪.44‬‬

‫‪23‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪1‬‬
‫ﻣﺴﺎﺋﻞ اﺳﺎﺳﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬
‫‪-1‬‬
‫‪-2‬‬
‫‪-3‬‬
‫‪-4‬‬
‫‪-5‬‬

‫ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺑﺎﻳﺪ آﻣﻮزش ﻓﻠﺴﻔﻪ را ﺷﺮوع ﻛﻨﻴﻢ ؟‬
‫دو راه ﺑﺮاي ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺟﻬﺎن ؟‬
‫ﻣﺎده و روح ؟‬
‫ﻣﺎده ﭼﻴﺴﺖ ؟ روح ﭼﻴﺴﺖ ؟‬
‫ﭘﺮﺳﺸﻲ اﺳﺎﺳﻲ ﻳﺎ ﻣﺴﺎﻟﻪ ﻓﻠﺴﻔﻪ ؟‬

‫‪-6‬‬

‫اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ ﻳﺎ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ؟‬

‫‪ -1‬ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺑﺎﻳﺪ آﻣﻮزش ﻓﻠﺴﻔﻪ را ﺷﺮوع ﻛﻨﻴﻢ ؟‬
‫در ﻣﻘﺪﻣﻪ‪ ،‬ﺑﺎرﻫﺎ اﺷﺎره ﻛﺮدهاﻳﻢ ﻛﻪ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ‪ ،‬ﺑﻨﻴﺎد ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻫﺪﻓﻲ ﻛﻪ ﻣﺎ ﺑﺮاي ﺧﻮد ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻛﺮدهاﻳﻢ‪ ،‬ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ و آﻣﻮﺧﺘﻦ اﻳﻦ ﻓﻠﺴﻔﻪ اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ‪ ،‬ﺑﺮاي‬
‫دﺳﺘﻴﺎﺑﻲ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻫﺪف‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﮔﺎم ﺑﻪ ﮔﺎم ﺑﻪ ﭘﻴﺶ ﺑﺮوﻳﻢ‪.‬‬
‫وﻗﺘﻲ از ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﺣﺮف ﻣﻲ زﻧﻴﻢ‪ ،‬ﺑﺎ دو واژه ﺑﺮﺧﻮرد ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ‪ :‬دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ‬
‫و ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ‪ ،‬و اﻳﻦ ﺑﺪان ﻣﻌﻨﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ‪ ،‬دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺎ ﻣﻲداﻧﻴﻢ ﻛﻪ‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﭘﻴﺶ از ﻣﺎرﻛﺲ و اﻧﮕﻠﺲ وﺟﻮد داﺷﺖ‪ ،‬و دﻗﻴﻘﺎ ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ‬
‫دو‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺪد ﻛﺸﻔﻴﺎت ﻗﺮن ﻧﻮزدﻫﻢ‪ ،‬ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ را دﮔﺮﮔﻮن ﻛﺮدﻧﺪ و ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ‬
‫»دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ« را ﺑﻪ وﺟﻮد آوردﻧﺪ‪.‬‬
‫در اداﻣﻪ اﻳﻦ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ‪ ،‬ﺑﻪ روﺷﻦ ﻛﺮدن ﻣﻌﻨﻲ ﻛﻠﻤﻪ » دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ « ﻣﻲ ﭘﺮدازﻳﻢ ﻛﻪ ﺷﻜﻞ‬
‫ﻣﺪرن ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ را ﺷﻔﺎف ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد‪.‬‬
‫اﻣﺎ از آن ﺟﺎ ﻛﻪ ﭘﻴﺶ از ﻣﺎرﻛﺲ و اﻧﮕﻠﺲ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ وﺟﻮد داﺷﺘﻨﺪ ) ﻣﺜﻼ‬
‫دﻳﺪرو ‪ Diderot‬در ﻗﺮن ﻫﺠﺪﻫﻢ (‪ ،‬و از آن ﺟﺎ ﻛﻪ ﻫﻤﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎ اﺷﺎرهﻫﺎي ﻣﺸﺘﺮﻛﻲ‬

‫‪24‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫دارﻧﺪ‪ ،‬ﭘﻴﺶ از ﭘﺮداﺧﺘﻦ ﺑﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺗﺎرﻳﺦ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ را ﻣﻮرد ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ‬
‫ﻗﺮار دﻫﻴﻢ‪ .‬ﻫﻢ ﭼﻨﻴﻦ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺎ ﻋﻘﺎﻳﺪي ﻛﻪ ﻣﺮدم ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎي آنﻫﺎ ﺑﺎ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻣﺨﺎﻟﻒاﻧﺪ‪،‬‬
‫آﺷﻨﺎ ﺷﻮﻳﻢ‪.‬‬
‫‪ – 2‬دو راه ﺑﺮاي ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺟﻬﺎن‬
‫ﺗﺎ ﻛﻨﻮن ﻣﺘﻮﺟﻪ ﺷﺪهاﻳﻢ ﻛﻪ ﻓﻠﺴﻔﻪ » ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ در ﻣﻮرد ﻋﻤﻮﻣﻲ ﺗﺮﻳﻦ ﻣﺴﺎﺋﻞ اﺳﺖ «‪ ،‬و‬
‫ﭘﻲ ﺑﺮده اﻳﻢ ﻛﻪ ﻫﺪﻓﺶ ﺗﺒﻴﻴﻦ ﺟﻬﺎن‪ ،‬ﻃﺒﻴﻌﺖ و اﻧﺴﺎن اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﮔﺮ ﻛﺘﺎبﻫﺎي ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺑﻮرژوازي را ﺑﺎز ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬از ﻓﻠﺴﻔﻪﻫﺎي ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن و ﻣﺘﻔﺎوت دﭼﺎر‬
‫ﺳﺮﮔﻴﺠﻪ ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ‪ .‬اﻳﻦ ﻛﺘﺎبﻫﺎ اﻧﺒﺎﺷﺘﻪ از واژهﻫﺎﺋﻲ ﻛﻢ و ﺑﻴﺶ ﭘﻴﭽﻴﺪه اﻧﺪ ﻛﻪ ﻫﻤﻪ ﺷﺎن‬
‫ﺑﻪ » اﻳﺴﻢ ‪ « ISM‬ﺧﺘﻢ ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ‪ :‬ﻛﺮﻳﺘﻴﺴﻴﺴﻢ ‪ ،Criticism‬اووﻟﻮﺷﻨﻴﺴﻢ‬
‫‪ ،Evolutionism‬اﻧﺘﻠﻜﺘﻮاﻟﻴﺴﻢ ‪ Intellectualism‬و ﻏﻴﺮه ﻛﻪ اﻳﻦ ﮔﻮﻧﺎﮔﻮﻧﻲ‪ ،‬ﻣﺎ را‬
‫ﺳﺮدرﮔﻢ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﻋﻼوه ﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﮕﻮﺋﻴﻢ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻋﻜﺲ‪ ،‬ﺑﻮرژوازي ﻫﻴﭻ ﻛﺎري ﺑﺮاي روﺷﻦ‬
‫ﻛﺮدن اﻳﻦ ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ و اﻳﻦ وﺿﻊ ﻧﻜﺮده اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎ ﻣﺎ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ اﻳﻦ ﺳﻴﺴﺘﻢﻫﺎ را ﻃﺒﻘﻪ ﺑﻨﺪي‬
‫ﻛﺮده و دو ﺟﺮﻳﺎن ﻣﺸﺨﺺ را ﻛﻪ ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮﻧﺪ‪ ،‬ﺷﻔﺎف و ﺷﺎﺧﺺ ﻛﻨﻴﻢ ‪:‬‬
‫اﻟﻒ ( درك ﻋﻠﻤﻲ از ﺟﻬﺎن و‬
‫ب ( درك ﻏﻴﺮ ﻋﻠﻤﻲ از ﺟﻬﺎن‬
‫‪ –3‬ﻣﺎده و روح‬
‫وﻗﺘﻲ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن وﻇﻴﻔﻪ ﺧﻮد داﻧﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺟﻬﺎن‪ ،‬ﻃﺒﻴﻌﺖ و اﻧﺴﺎن را ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺑﺪﻫﻨﺪ‪ ،‬ﻳﺎ‬
‫در واﻗﻊ ﻫﺮ آن ﭼﻪ را ﻛﻪ ﻣﺎ را اﺣﺎﻃﻪ ﻛﺮده اﺳﺖ ﺑﻴﺎن ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻧﺎﭼﺎر ﺑﻮدﻧﺪ دﺳﺖ ﺑﻪ ﻃﺒﻘﻪ‬
‫ﺑﻨﺪيﻫﺎﺋﻲ ﺑﺰﻧﻨﺪ و ﻗﺎﺋﻞ ﺑﻪ ﺟﺪا ﺳﺎزيﻫﺎﺋﻲ ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﺧﻮد ﻣﺎ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﺑﮕﻮﺋﻴﻢ ﻛﻪ ﭼﻴﺰﻫﺎﺋﻲ‬
‫وﺟﻮد دارﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﺎده اﻧﺪ و ﻣﺎ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ آنﻫﺎ را ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ و ﻟﻤﺲ ﻛﻨﻴﻢ‪ .‬ﺑﻌﺪ ﻣﺘﻮﺟﻪ وﺟﻮد‬
‫واﻗﻌﻴﺖﻫﺎﺋﻲ ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ ﻛﻪ ﻧﻤﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ آنﻫﺎ را ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ و ﻟﻤﺲ ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﻳﺎ اﻧﺪازه ﺑﮕﻴﺮﻳﻢ ﻛﻪ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد در اﻳﻦ ﻣﻮرد‪ ،‬ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ را ﻣﺜﺎل زد‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﭼﻴﺰﻫﺎ را ﺑﻪ اﻳﻦ ﺻﻮرت ﻃﺒﻘﻪ ﺑﻨﺪي ﻛﻨﻴﻢ ‪ :‬از ﻳﻚ ﻃﺮف آن ﭼﻪ را‬
‫ﻛﻪ ﻣﺎدهاﻧﺪ‪ ،‬از ﻃﺮف دﻳﮕﺮ آن ﭼﻪ را ﻛﻪ ﻣﺎده ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ و ﺑﻪ روح‪ ،‬ﻓﻜﺮ و ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ ﺗﻌﻠﻖ دارﻧﺪ‪.‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪25‬‬

‫اﻳﻦ اﺳﺖ ﺷﻴﻮه اي ﻛﻪ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از آن‪ ،‬ﻣﺎده و روح را ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ -4‬ﻣﺎده ﭼﻴﺴﺖ؟ روح ﭼﻴﺴﺖ؟‬
‫ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻛﺮدﻳﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻛﻠﻲ‪ ،‬ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﺮدم ﭼﻴﺰﻫﺎ را ﺑﻨﺎ ﺑﻪ آن ﻛﻪ ﻣﺎدهاﻧﺪ ﻳﺎ روح‪،‬‬
‫دﺳﺘﻪ ﺑﻨﺪي ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫اﻣﺎ ﺑﺎﻳﺪ ﺗﻮﺟﻪ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻴﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ وﺟﻪ ﺗﻤﺎﻳﺰ‪ ،‬ﺑﺎ ﺷﻜﻞﻫﺎ و ﻛﻠﻤﺎت ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﺑﻴﺎن‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﺑﻪ ﺟﺎي ﺗﻮﺿﻴﺢ دادن در ﻣﻮرد روح‪ ،‬از ﻓﻜﺮ ﻫﻢ ﻣﻲ ﮔﻮﺋﻴﻢ‪ ،‬از اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎ‬
‫ﻣﻲﮔﻮﺋﻴﻢ‪ ،‬از ﺷﻌﻮر و آﮔﺎﻫﻲ‪ ،‬و از روان ﻫﻢ ﺣﺮف ﻣﻲزﻧﻴﻢ؛ ﻫﻤﺎن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺳﺨﻦ‬
‫ﮔﻔﺘﻦ از ﻃﺒﻴﻌﺖ‪ ،‬از ﺟﻬﺎن‪ ،‬از زﻣﻴﻦ و از ﻫﺴﺘﻲ‪ ،‬در واﻗﻊ دارﻳﻢ از ﻣﺎده ﺣﺮف ﻣﻲ زﻧﻴﻢ‪.‬‬
‫وﻗﺘﻲ اﻧﮕﻠﺲ در ﻛﺘﺎب » ﻟﻮدوﻳﮓ ﻓﻮﻳﺮﺑﺎخ ‪ Ludwig Feuerbach‬و ﭘﺎﻳﺎن ﻓﻠﺴﻔﻪ‬
‫ﻛﻼﺳﻴﻚ آﻟﻤﺎن «‪ ،‬از ﻫﺴﺘﻲ و اﻧﺪﻳﺸﻪ ﺳﺨﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺻﻮرت ﻣﺸﺎﺑﻪ ﺑﺮ آن اﺳﺖ‬
‫ﻛﻪ ﻫﺴﺘﻲ ﺑﺮ ﻣﺎده دﻻﻟﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﻣﺎده ﺑﺮ ﻫﺴﺘﻲ‪.‬‬
‫ﺑﺮاي روﺷﻦ ﻛﺮدن اﻳﻦ ﻛﻪ اﻧﺪﻳﺸﻪ ﻳﺎ روح‪ ،‬و ﻫﺴﺘﻲ ﻳﺎ ﻣﺎده ﭼﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﮕﻮﺋﻴﻢ ‪:‬‬
‫اﻧﺪﻳﺸﻪ‪ ،‬ﻓﻜﺮ و ﺗﺼﻮري اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎ از ﭼﻴﺰﻫﺎ درك و درﻳﺎﻓﺖ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ .‬ﺑﻌﻀﻲ از اﻳﻦ ﻓﻜﺮﻫﺎ‬
‫و ﺗﺼﻮرﻫﺎ‪ ،‬ﺑﻪ ﻃﻮر ﻋﺎدي از ﻃﺮﻳﻖ اﺣﺴﺎﺳﺎت ﺑﻪ ذﻫﻦ ﻣﺎ ﺧﻄﻮر ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و ﺑﺎ اﺷﻴﺎء ﻣﺎدي‬
‫ﻣﺮﺗﺒﻂ ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﻓﻜﺮﻫﺎ و ﺗﺼﻮرﻫﺎي دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﻣﺜﻞ ﺧﺪا‪ ،‬ﻓﻠﺴﻔﻪ‪ ،‬ﻻﻳﺘﻨﺎﻫﻲ ﺑﻮدن‪ ،‬و ﺧﻮد‬
‫اﻧﺪﻳﺸﻪ‪ ،‬ﺑﻪ اﺷﻴﺎء ﻣﺎدي ﻣﺮﺗﺒﻂ ﻧﻤﻲ ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﻣﻬﻢ ﺗﺮﻳﻦ ﭼﻴﺰي را ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺑﺴﭙﺎرﻳﻢ‪،‬‬
‫اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎ ﻓﻜﺮﻫﺎ‪ ،‬ﺗﺼﻮرات‪ ،‬اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎ و اﺣﺴﺎﺳﺎﺗﻲ دارﻳﻢ‪ ،‬ﭼﻮن ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ و ﻟﻤﺲ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫ﻣﺎده ﻳﺎ ﻫﺴﺘﻲ‪ ،‬آن ﭼﻴﺰي اﺳﺖ ﻛﻪ اﺣﺴﺎﺳﺎت و درك و درﻳﺎﻓﺖ ﺑﻪ ﻣﺎ ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﻨﺪ و‬
‫در واﻗﻊ آنﻫﺎ را ﺑﻪ ﻣﺎ ﻋﺮﺿﻪ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬اﮔﺮ ﺑﺨﻮاﻫﻴﻢ ﻋﻤﻮﻣﻲ ﺗﺮ و ﺟﺎﻣﻊ ﺗﺮ ﺑﮕﻮﺋﻴﻢ‪،‬‬
‫اﺣﺴﺎﺳﺎت و درك و درﻳﺎﻓﺖ ﻣﺎ ﻧﺎﺷﻲ از ﻫﻤﻪي آن ﭼﻴﺰﻫﺎﺋﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎ را اﺣﺎﻃﻪ ﻛﺮده اﻧﺪ‬
‫و ﺑﻪ » دﻧﻴﺎي ﺧﺎرﺟﻲ « ﻣﻌﺮوف اﻧﺪ‪ .‬ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل‪ ،‬ﻣﻲ ﮔﻮﺋﻴﻢ اﻳﻦ ورق ﻛﺎﻏﺬ ﻣﻦ ﺳﻔﻴﺪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫داﻧﺴﺘﻦ اﻳﻦ ﻛﻪ آن ورق ﻛﺎﻏﺬ ﺳﻔﻴﺪ اﺳﺖ‪ ،‬درك و درﻳﺎﻓﺖ و ﻧﻈﺮ ﻣﺎﺳﺖ‪ ،‬و اﺣﺴﺎسﻫﺎي‬
‫ﻣﻦ اﻳﻦ درك و درﻳﺎﻓﺖ را ﺑﺮاي ﻣﻦ ﺑﻪ وﺟﻮد ﻣﻲآورﻧﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﻣﺎده‪ ،‬ﺧﻮد آن ورق ﻛﺎﻏﺬ اﺳﺖ‪.‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪26‬‬

‫ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن از راﺑﻄﻪي ﻣﻴﺎن ﻫﺴﺘﻲ و اﻧﺪﻳﺸﻪ‪ ،‬ﻳﺎ ﻣﻴﺎن روح و‬
‫ﻣﺎده‪ ،‬و آﮔﺎﻫﻲ و ﻣﻐﺰ و راﺑﻄﻪﻫﺎﺋﻲ از اﻳﻦ دﺳﺖ ﺳﺨﻦ ﻣﻲ ﮔﻮﻳﻨﺪ‪ ،‬و ﻫﻤﻪ در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ‬
‫ﭘﺮﺳﺶ و ﻣﻨﻈﻮر ﻣﺸﺎﺑﻬﻲ ﻣﻴﺎن ﻣﺎده و روح‪ ،‬ﻳﺎ ﻫﺴﺘﻲ و اﻧﺪﻳﺸﻪ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ ﻛﻪ ﻛﺪام‬
‫ﺷﺎن اﻫﻤﻴﺖ ﺑﻴﺸﺘﺮي دارﻧﺪ ؟ ﻛﺪام ﺷﺎن ﻣﻘﺪم ﺑﺮ آن دﻳﮕﺮي ﻫﺴﺘﻨﺪ؟ اﻳﻦ اﺳﺖ ﭘﺮﺳﺶ‬
‫اﺳﺎﺳﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‪.‬‬
‫‪ – 5‬ﻣﺴﺎﻟﻪ اﺳﺎﺳﻲ‪ ،‬ﻳﺎ ﭘﺮﺳﺶ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬
‫ﻫﻤﻪ ﻣﺎ در ﺷﮕﻔﺘﻴﻢ ﻛﻪ ﭘﺲ از ﻣﺮگ ﺑﺮاي ﻣﺎ ﭼﻪ اﺗﻔﺎﻗﻲ ﻣﻲ اﻓﺘﺪ ؟ اﻳﻦ دﻧﻴﺎ از ﻛﺠﺎ‬
‫آﻣﺪه ؟ و زﻣﻴﻦ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺷﻜﻞ ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ ؟ ﺑﺮاي ﻣﺎ دﺷﻮار اﺳﺖ ﺑﭙﺬﻳﺮﻳﻢ ﻛﻪ ﻫﻤﻴﺸﻪ ﻳﻚ‬
‫ﭼﻴﺰي وﺟﻮد داﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺎ ﺧﻴﺎل ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ در ﻟﺤﻈﻪ ﻣﻌﻴﻨﻲ‪ ،‬ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰي وﺟﻮد‬
‫ﻧﺪاﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺟﻬﺖ ﺑﺎور ﻛﺮدن آن ﭼﻪ ﻣﻌﻠﻤﺎن ﻣﺬﻫﺒﻲ ﻣﻲ ﮔﻮﻳﻨﺪ آﺳﺎن ﺗﺮ اﺳﺖ ‪:‬‬
‫»روح ﺧﺪا در ﺳﻄﺢ آبﻫﺎ در ﺣﺮﻛﺖ ﺑﻮد‪ ...‬ﺑﻌﺪ ﻣﺎده ﺑﻪ وﺟﻮد آﻣﺪ‪ «.‬ﻫﻢ ﭼﻨﻴﻦ‪ ،‬در ﺷﮕﻔﺘﻴﻢ‬
‫ﻛﻪ اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎي ﻣﺎ ﻛﺠﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ و در اﻳﻦ ﺻﻮرت‪ ،‬ﻣﺴﺎﻟﻪ راﺑﻄﻪ ﻣﻴﺎن ﻣﻐﺰ و اﻧﺪﻳﺸﻪ‪ ،‬ذﻫﻦ ﻣﺎ‬
‫را ﮔﺮﻓﺘﺎر ﺧﻮد ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﻋﻼوه ﺑﺮ اﻳﻦ‪ ،‬راهﻫﺎي دﻳﮕﺮي ﻫﻢ ﺑﺮاي ﻃﺮح اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ وﺟﻮد دارد‪.‬‬
‫ﻣﺜﻼ اﻳﻦ ﻛﻪ راﺑﻄﻪي ﻣﻴﺎن ﺧﻮاﺳﺘﻦ و ﺗﻮاﻧﺴﺘﻦ ﭼﻴﺴﺖ ؟ » ﺧﻮاﺳﺘﻦ « اﻳﻦ ﺟﺎ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ‬
‫روح ﻳﺎ اﻧﺪﻳﺸﻪ اﺳﺖ‪ ،‬و » ﺗﻮاﻧﺴﺘﻦ « دﻻﻟﺖ ﺑﺮ آن ﭼﻪ ﻛﻪ اﻣﻜﺎن ﭘﺬﻳﺮ و ﻣﻘﺪور اﺳﺖ دارد‪:‬‬
‫ﻳﻌﻨﻲ ﺑﺮﻫﺴﺘﻲ ﻳﺎ ﻣﺎده‪ .‬ﻫﻢ ﭼﻨﻴﻦ‪ ،‬اﻏﻠﺐ ﺑﻪ ﭘﺮﺳﺶ راﺑﻄﻪ ﻣﻴﺎن » آﮔﺎﻫﻲ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ « و‬
‫» ﻫﺴﺘﻲ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ « ﺑﺮ ﻣﻲ ﺧﻮرﻳﻢ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﭘﺮﺳﺶ اﺳﺎﺳﻲ ﻓﻠﺴﻔﻲ‪ ،‬ﺑﻪ ﻃﺮق ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن‬
‫ﻣﻄﺮح ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﺷﻨﺎﺧﺘﻦ راﻫﻲ ﻛﻪ در آن ﻣﺴﺎﻟﻪي راﺑﻄﻪ ﻣﻴﺎن ﻣﺎده و‬
‫روح ﻣﻄﺮح ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺗﺎ ﭼﻪ ﺣﺪ ﺣﺎﺋﺰ اﻫﻤﻴﺖ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺮاي آن ﻛﻪ ﻣﺎ ﻣﻲداﻧﻴﻢ دو ﭘﺎﺳﺦ‬
‫اﺳﺎﺳﻲ در ﻣﻘﺎﺑﻞ اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد ‪:‬‬
‫‪ -1‬ﭘﺎﺳﺦ ﻋﻠﻤﻲ و‬
‫‪ -2‬ﭘﺎﺳﺦ ﻏﻴﺮ ﻋﻠﻤﻲ‪.‬‬
‫‪ – 6‬اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ‪ ،‬ﻳﺎ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ‬
‫در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﭘﺮﺳﺶ ﭘﺮ اﻫﻤﻴﺖ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ ﻳﺎ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن ﻣﻮﺿﻊ ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ‪.‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪27‬‬

‫اﻧﺴﺎنﻫﺎي اوﻟﻴﻪ ﻛﻪ در ﺟﻬﻞ ﻛﺎﻣﻞ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬داﻧﺸﻲ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺟﻬﺎن‪ ،‬ﻳﺎ وﺟﻮد ﺧﻮدﺷﺎن‬
‫ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ و ﻓﻘﻂ از اﺑﺰارﻫﺎي ﻓﻨﻲ ﻧﺎﭼﻴﺰي ﺑﺮاي زﻧﺪﮔﻲ ﻛﺮدن ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﭘﺲ‬
‫ﻣﺴﺌﻮﻟﻴﺖ ﻫﺮ ﭼﻪ را ﻛﻪ ﺑﺎﻋﺚ ﺷﮕﻔﺘﻲ آﻧﺎن ﻣﻲﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﮔﺮدن ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي ذﻫﻨﻲ ﻣﺎوراي‬
‫ﻃﺒﻴﻌﺖ ﻣﻲاﻧﺪاﺧﺘﻨﺪ‪ .‬در ﺗﺼﻮر آﻧﺎن‪ ،‬ﻫﻤﻴﺸﻪ اﻳﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪ ﺣﺎﺻﻞ ﻣﻲﺷﺪ ﻛﻪ ﻫﺮ ﻛﺴﻲ‬
‫ﻣﻮﺟﻮدﻳﺖ دوﮔﺎﻧﻪ دارد‪ .‬اﻳﻦ اﻧﺴﺎنﻫﺎ‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﮔﺮﻓﺘﺎر ﺗﺼﻮر و ﺑﺎور زﻧﺪﮔﻲ » دوﮔﺎﻧﻪ «‬
‫ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎ و اﺣﺴﺎسﻫﺎي آﻧﺎن‪ ،‬ﻣﺤﺼﻮل ﻓﻌﺎﻟﻴﺖ » ﺑﺪﻧﻲ آﻧﺎن‬
‫ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺣﺎﺻﻞ روﺣﻲ ﺟﺪا از آﻧﺎن اﺳﺖ ﻛﻪ در ﺑﺪن ﺷﺎن ﺳﻜﻨﻲ ﮔﺰﻳﺪه و ﭘﺲ از ﻣﺮگ‬
‫از آن ﺑﺪن ﺟﺪا ﻣﻲﺷﻮد‪ ) « ...‬ﻓﺮدرﻳﺶ اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬ﻛﺘﺎب ﻟﻮدوﻳﮓ ﻓﻮﻳﺮ ﺑﺎخ و ﭘﺎﻳﺎن ﻓﻠﺴﻔﻪ‬
‫ﻛﻼﺳﻴﻚ آﻟﻤﺎن‪ ،‬از اﻧﺘﺸﺎرات ﺑﻴﻦ اﻟﻤﻠﻲ ﻧﻴﻮﻳﻮرك‪ ،‬ﭼﺎپ ‪ ،1941‬ﺻﻔﺤﻪ ‪(.20‬‬
‫ﭘﺲ از آن‪ ،‬ﻋﻘﻴﺪهي ﺟﺎوداﻧﮕﻲ روح و اﻣﻜﺎن زﻧﺪﮔﻲي ﻣﺴﺘﻘﻞ از ﻣﺎدهي اﻳﻦ روح ﺑﻪ‬
‫وﺟﻮد آﻣﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎ ﺑﺮ ﻫﻤﻴﻦ ﺟﻬﻞ و ﻧﺎداﻧﻲ‪ ،‬ﺿﻌﻒ و اﺿﻄﺮاب اﻧﺴﺎنﻫﺎي اوﻟﻴﻪ ﺑﺎﻋﺚ ﻣﻲ ﺷﺪ ﻛﻪ وﻗﺘﻲ‬
‫در ﻣﻌﺮض ﻗﺪرتﻫﺎي ﻃﺒﻴﻌﻲ و ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎﺋﻲ )ﻣﺜﻞ ﻣﻴﻜﺮوبﻫﺎ و ﺑﺎﻛﺘﺮيﻫﺎ‪ ،‬ﺗﻮﻓﺎن‪ ،‬ﺳﻴﻞ و‬
‫اﻣﺜﺎل آن( ﻗﺮار ﻣﻲ ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺳﻄﺢ ﺗﻜﻨﻮﻟﻮژي اﻣﻜﺎن ﻏﻠﺒﻪ ﺑﺮ آنﻫﺎ را ﺑﻪ اﻳﺸﺎن ﻧﻤﻲ داد‪،‬‬
‫ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪ ره ﻣﻲ ﺑﺮدﻧﺪ ﻛﻪ در ﭘﺲ اﻳﻦ ﻗﺪرتﻫﺎ‪ ،‬آﻓﺮﻳﻨﻨﺪﮔﺎن ﻧﻴﺮوﻣﻨﺪي‪ ،‬ﻣﺜﻞ » ارواح«‬
‫ﻳﺎ » ﺧﺪاﻳﺎن « ﺧﻴﺮ و ﺷﺮ و ﺳﻌﺪ و ﻧﺤﺲ ﻧﻬﻔﺘﻪ اﻧﺪ‪ ،‬و‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﺮ ﺻﻮرت‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﻴﺎل ﭘﺮﺳﺘﻲ رو‬
‫ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ‪ ،‬ﺑﺎور ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ ﺧﺪاﻳﺎن ﻗﺪرﺗﻤﻨﺪﺗﺮ از اﻧﺴﺎنﻫﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ اﻳﻦ‬
‫ﺧﺪاﻳﺎن را در ﺷﻜﻞ و ﺷﻤﺎﻳﻞ آدمﻫﺎ ﻳﺎ ﺣﻴﻮانﻫﺎ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان اﻧﺪامﻫﺎ و ﺑﺪنﻫﺎي ﻣﺎدي ﻣﺠﺴﻢ‬
‫ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬ﺑﻌﺪﻫﺎ ﺑﻮد ﻛﻪ ارواح و ﺧﺪاﻳﺎن ) و ﭘﺲ از آن ﻓﻘﻂ ﺧﺪاﺋﻲ را ﻛﻪ ﺟﺎﻳﮕﺰﻳﻦ ﺧﺪاﻳﺎن‬
‫ﺷﺪه ﺑﻮد (‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪ ارواح ﻧﺎب ﻣﻲﭘﻨﺪاﺷﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻌﺪ از آن ﺑﻪ اﻳﻦ ﻓﻜﺮ اﻓﺘﺎدﻧﺪ ﻛﻪ در واﻗﻌﻴﺖ اﻣﺮ ارواﺣﻲ وﺟﻮد دارﻧﺪ ﻛﻪ زﻧﺪﮔﻲ ﺧﺎص‬
‫ﺧﻮد را دارﻧﺪ‪ ،‬ﻛﺎﻣﻼ ﻣﺴﺘﻘﻞ از ﺑﺪنﻫﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬و ﺑﺮاي وﺟﻮد داﺷﺘﻦ اﺻﻼ ﻧﻴﺎزي ﺑﻪ ﺑﺪن و‬
‫اﻧﺪام ﻧﺪارﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻌﺪﻫﺎ‪ ،‬اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ ﺑﻪ ﺻﻮرت زﻳﺮ ﺑﺎ ﺻﺮاﺣﺖ ﺑﻴﺸﺘﺮي در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ دﻳﻦ ﻣﻄﺮح ﺷﺪ ‪:‬‬
‫» آﻳﺎ ﺧﺪا ﺟﻬﺎن را آﻓﺮﻳﺪه‪ ،‬ﻳﺎ ﺟﻬﺎن ﺑﻪ ﺻﻮرت ازﻟﻲ و اﺑﺪي وﺟﻮد داﺷﺘﻪ اﺳﺖ؟ ﭘﺎﺳﺨﻲ‬

‫‪28‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﻛﻪ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن ﺑﻪ اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ داده اﻧﺪ‪ ،‬آﻧﺎن را ﺑﻪ دو اردوي ﺑﺰرگ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪) «.‬اﻧﮕﻠﺲ‪،‬‬
‫ﻛﺘﺎب ﻓﻮﻳﺮﺑﺎخ‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪. ( 31‬‬
‫آنﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ ﺗﻮﺿﻴﺢ ﻏﻴﺮ ﻋﻠﻤﻲ ﻣﻮاﻓﻖ ﺑﻮدﻧﺪ و ﺑﻪ اﻳﻦ ﺑﺎور رﺳﻴﺪﻧﺪ ﻛﻪ ﺧﺪا ﺟﻬﺎن را‬
‫ﺧﻠﻖ ﻛﺮده اﺳﺖ و اﺻﺮار ورزﻳﺪﻧﺪ ﻛﻪ روح ﻣﺎده را ﺑﻪ وﺟﻮد آورده‪ ،‬ﻓﺮﻗﻪي اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ را‬
‫ﺷﻜﻞ دادﻧﺪ‪.‬‬
‫دﻳﮕﺮان؛ ﻳﻌﻨﻲ آنﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﻛﻮﺷﻴﺪﻧﺪ ﺗﻮﺿﻴﺤﻲ ﻋﻠﻤﻲ از ﺟﻬﺎن ﺑﻪ دﺳﺖ دﻫﻨﺪ و ﺑﺮآن‬
‫ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ ﻃﺒﻴﻌﺖ و ﻣﺎده ﻋﻨﺼﺮ اﺻﻠﻲ اﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﻜﺘﺐﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﺗﻌﻠﻖ داﺷﺘﻪاﻧﺪ‪.‬‬
‫در اﺻﻞ ﻗﻀﻴﻪ‪ ،‬اﻳﻦ دو ﮔﻮﻧﻪ و دو ﺷﻴﻮهي ﺗﻮﺿﻴﺢ؛ ﻳﻌﻨﻲ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ و ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ‪ ،‬ﻓﻘﻂ‬
‫ﺑﻪ ﻫﻤﺎن ﻣﻌﻨﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﻮﺿﻴﺢ داده ﺷﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ و ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ‪ ،‬دو ﭘﺎﺳﺦ ﻣﺘﻀﺎد و ﻣﺨﺎﻟﻒ ﻫﻢ ﺑﻪ ﭘﺮﺳﺶ اﺳﺎﺳﻲ‬
‫ﻣﺴﺎﻟﻪ ﻓﻠﺴﻔﻪ را در ﺑﺮاﺑﺮ ﻣﺎ ﻣﻲﮔﺬارﻧﺪ‪.‬‬
‫در اداﻣﻪ‪ ،‬ﺑﻪ دﻻﻳﻞ اﺛﺒﺎﺗﻲ اﻳﻦ ﺑﻴﺎن ﺧﻮاﻫﻴﻢ رﺳﻴﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺗﺎ اﻳﻦ ﺟﺎي ﻛﺎر ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ‬
‫ﺑﮕﻮﺋﻴﻢ وﻗﺘﻲ ﻛﺴﻲ از ﻃﺮﻓﻲ در ﺗﺠﺮﺑﻪي ﺧﻮد ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺟﺴﻢﻫﺎﺋﻲ؛ ﻣﺜﻞ ﺳﻨﮓﻫﺎ و‬
‫ﻓﻠﺰﻫﺎ و زﻣﻴﻦ‪ ،‬ﻋﺎري از ﺷﻌﻮر و اﻧﺪﻳﺸﻪ اﻧﺪ‪ ،‬از ﻃﺮف دﻳﮕﺮ ﻫﺮﮔﺰ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ وﺟﻮد روح ﻋﺎري‬
‫از ﺟﺴﻢ را ﭘﻴﺪا ﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺮاي آن ﻛﻪ اﻳﻦ ﺑﺨﺶ را ﺑﺪون اﺑﻬﺎم ﺑﻪ ﭘﺎﻳﺎن ﺑﺒﺮﻳﻢ‪ ،‬ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﺑﺮاي ﭘﺎﺳﺦ‬
‫دادن ﺑﻪ اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ ﻛﻪ » اﻧﺴﺎن ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ؟ « ﻓﻘﻂ دو ﭘﺎﺳﺦ ﻛﺎﻣﻼ ﻣﺨﺘﻠﻒ و ﺑﻪ‬
‫ﻃﻮر ﻛﻠﻲ ﻣﺘﻀﺎد ﺑﺎﻫﻢ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ‪:‬‬
‫ﭘﺎﺳﺦ ﻧﺨﺴﺖ ‪ :‬ﭼﻮن اﻧﺴﺎن روح دارد ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻓﻜﺮ ﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﭘﺎﺳﺦ دوم ‪ :‬ﭼﻮن اﻧﺴﺎن ﻣﻐﺰ دارد ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻓﻜﺮ ﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﭘﺎﺳﺨﻲ ﻛﻪ ﻣﻲدﻫﻴﻢ‪ ،‬ﺑﻪ راه ﺣﻞﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻔﻲ ﺑﺮاي ﻣﺴﺎﺋﻠﻲ ﻛﻪ از اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ‬
‫ﺳﺮﭼﺸﻤﻪ ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ ره ﻣﻲ ﺑﺮﻳﻢ‪.‬‬
‫ﭘﺎﺳﺦ ﻣﺎ روﺷﻦ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﺎ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖ ﻫﺴﺘﻴﻢ‪ ،‬ﻳﺎ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ‪.‬‬

‫ﻣﻨﺎﺑﻌﻲ ﻛﻪ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﺪ ﺑﺨﻮاﻧﻴﺪ ‪:‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪29‬‬

‫ف‪ .‬اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬ﻟﻮدوﻳﻚ ﻓﻮﻳﺮﺑﺎخ و ﭘﺎﻳﺎن ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻛﻼﺳﻴﻚ آﻟﻤﺎﻧﻲ ) اﻧﺘﺸﺎرات ﺑﻴﻦ اﻟﻤﻠﻠﻲ‪،‬‬
‫ﻧﻴﻮﻳﻮرك‪ ( 1941 ،‬ﻓﺼﻞﻫﺎي اول و دوم‪.‬‬
‫ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ در ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﺖ ‪ :‬از ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎي ﻣﺎرﻛﺲ‪ ،‬اﻧﮕﻠﺲ و ﻟﻨﻴﻦ‪ ،‬ﻧﻮﺷﺘﻪ اچ‪.‬‬
‫ﺳﻠﺰﻣﻦ و اچ‪ .‬ﻣﺎرﺗﻞ )اﻧﺘﺸﺎرات ﺑﻴﻦ اﻟﻤﻠﻠﻲ‪ ،‬ﻧﻴﻮﻳﻮرك ‪ ،(1963‬ﺻﻔﺤﻪ ‪ 7‬ﺗﺎ ‪.39‬‬
‫گ‪ .‬و‪ .‬ﭘﻠﺨﺎﻧﻒ ‪ G.V.Plekhanov‬ﻛﺘﺎب ﻣﺴﺎﺋﻞ اﺳﺎﺳﻲ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ ) اﻧﺘﺸﺎرات ﺑﻴﻦ‬
‫اﻟﻤﻠﻠﻲ‪ ،(1969 ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪ 7‬ﺗﺎ ‪.39‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪30‬‬

‫‪2‬‬
‫اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ‬
‫‪-1‬‬
‫‪-2‬‬
‫‪-3‬‬
‫‪-4‬‬
‫‪-5‬‬

‫اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ اﺧﻼﻗﻲ و اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ ﻓﻠﺴﻔﻲ‬
‫ﭼﺮا ﺑﺎﻳﺪ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ ﺑﺮﻛﻠﻲ ‪ Berkeley‬را ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻨﻴﻢ ؟‬
‫اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ ﺑﺮﻛﻠﻲ‬
‫ﻧﺘﺎﻳﺞ اﺳﺘﺪﻻل اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺘﻲ‬
‫اﺳﺘﺪﻻل اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ‪:‬‬
‫‪(1‬‬
‫‪(2‬‬
‫‪(3‬‬

‫روح ﻣﺎده را ﺑﻪ وﺟﻮد ﻣﻲآورد‬
‫ﺟﻬﺎن ﺧﺎرج از اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎي ﻣﺎ وﺟﻮد ﻧﺪارد‬
‫ﻓﻜﺮ و اﻧﺪﻳﺸﻪ ﻣﺎﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﺮ ﭼﻴﺰي را ﺑﻪ وﺟﻮد ﻣﻲآورد‬

‫‪ -1‬اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ اﺧﻼﻗﻲ و اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ ﻓﻠﺴﻔﻲ‬
‫ﺗﺎﻛﻨﻮن ﺗﻌﺮﻳﻒ و ﻧﺘﻴﺠﻪاي را ﻛﻪ در زﺑﺎن ﺟﺎﻣﻌﻪ از ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ وﺟﻮد دارد‪ ،‬رد ﻛﺮدﻳﻢ‪.‬‬
‫ﺳﺮدرﮔﻤﻲ و اﻏﺘﺸﺎش ﻣﺸﺎﺑﻬﻲ ﻧﻴﺰ در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ وﺟﻮد دارد‪ .‬واﻗﻌﻴﺖ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﻣﺎ ﻧﺒﺎﻳﺪ ﻣﻔﻬﻮم اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ اﺧﻼﻗﻲ را ﺑﺎ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ ﻓﻠﺴﻔﻲ ﻗﺎﻃﻲ ﻛﻨﻴﻢ‪ .‬اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ اﺧﻼﻗﻲ‬
‫ﻋﺒﺎرت از اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ آدم ﺧﻮدش را وﻗﻒ ﻫﺪف ﻳﺎ ﻛﻤﺎل ﻣﻄﻠﻮب و آرزوﺋﻲ در زﻧﺪﮔﻲ‬
‫ﺑﻜﻨﺪ‪ .‬ﺗﺎرﻳﺦ ﺟﻨﺒﺶﻫﺎي ﺟﻬﺎﻧﻲ ﻛﺎرﮔﺮي‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺎ ﻣﻲ آﻣﻮزد ﻛﻪ ﻋﺪه ﺑﻲ ﺷﻤﺎري از اﻧﻘﻼﺑﻴﻮن‪،‬‬
‫از ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﺖﻫﺎ‪ ،‬زﻧﺪﮔﻲ ﺧﻮد را؛ ﺣﺘﻲ ﺗﺎ ﺣﺪ ﺗﻘﺪﻳﻢ زﻧﺪﮔﻲ ﺧﻮﻳﺶ‪ ،‬وﻗﻒ ﻫﺪف و ﻛﻤﺎل‬
‫ﻣﻄﻠﻮب اﺧﻼﻗﻲ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ .‬درﻋﻴﻦ ﺣﺎل اﻣﺎ‪ ،‬آﻧﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺟﺎن در راه اﻳﺪهآلﻫﺎي ﺧﻮد دادﻧﺪ‪،‬‬
‫ﻣﺨﺎﻟﻒ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻤﻲ ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ ﻓﻠﺴﻔﻲ ﻧﺎﻣﻴﺪه ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ ﻓﻠﺴﻔﻲ‪ ،‬ﻧﻈﺮﻳﻪاي اﺳﺖ ﻛﻪ اﺳﺎس آن ﺗﺒﻴﻴﻦ ﺟﻬﺎن ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎي روح اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ‪ ،‬در ﭘﺎﺳﺦ ﺑﻪ ﭘﺮﺳﺶﻫﺎي اﺳﺎﺳﻲ ﻓﻠﺴﻔﻲ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ » اﺻﻞ ﺟﻬﺎن ﻓﻜﺮ و‬
‫اﻧﺪﻳﺸﻪ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻣﻬﻢ ﺗﺮ از آن اﻳﻦ ﻛﻪ ﻓﻜﺮ و اﻧﺪﻳﺸﻪ ﻋﻨﺼﺮ اوﻟﻴﻪ ﺣﻴﺎت اﺳﺖ‪ «.‬اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ‬
‫ﺑﺎ ﻳﻘﻴﻦ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﻫﻤﻴﺖ ﻣﻘﺪم ﺑﻮدن ﻓﻜﺮ و اﻧﺪﻳﺸﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﺎده‪ ،‬ﺑﻪ ﺻﺮاﺣﺖ اﻋﻼم‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪31‬‬

‫ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻓﻜﺮ و اﻧﺪﻳﺸﻪ ﻫﺴﺘﻲ را ﺑﻪ وﺟﻮد ﻣﻲآورد‪ ،‬ﻳﺎ‪ ،‬ﺑﻪ زﺑﺎﻧﻲ ﺳﺎده ﺗﺮ‪ ،‬ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ » روح‬
‫ﻣﺎده را ﺑﻪ وﺟﻮد ﻣﻲآورد‪« .‬‬
‫ﺷﻜﻞ اﺑﺘﺪاﺋﻲ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ‪ ،‬ﺑﻪ ﺻﻮرﺗﻲ ﻛﻪ ﺗﻮﺿﻴﺢ دادﻳﻢ‪ ،‬ﺗﻜﺎﻣﻞ و ﻧﻤﻮد ﻣﻄﻠﻖ ﺧﻮد را در‬
‫ادﻳﺎن ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻗﻄﻌﻲ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﺧﺪا » روح ﻧﺎب « اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﺎﻟﻖ ﻣﺎده اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻋﻜﺲ آن ﭼﻪ ادﻋﺎ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ و ﻫﻨﻮز ﻫﻢ ﻣﺪﻋﻲ آﻧﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﺬﻫﺐ ﻓﺮاﺗﺮ و در وراي‬
‫ﻣﺒﺎﺣﺚ ﻓﻠﺴﻔﻲ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ ،‬واﻗﻌﻴﺖ ﻗﻀﻴﻪ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ اﺳﺎﺳﺎ دﻳﻦ ﺗﺠﻠﻲ و ﺗﻮﻟﻴﺪ‬
‫ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ ﻓﻠﺴﻔﻪ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺘﻲ اﺳﺖ‪.‬‬
‫زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻋﻠﻢ رﻓﺘﻪ رﻓﺘﻪ وارد ﻋﺮﺻﻪي ﺗﺤﻮل ﺗﺎرﻳﺦ ﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺿﺮورت ﺗﻮﺿﻴﺢ ﻣﺎده‪،‬‬
‫ﺟﻬﺎن و اﺷﻴﺎء و ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﺑﺮ ﻣﻲ ﺧﻮرﻳﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺗﻮﺿﻴﺢ‪ ،‬در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺗﻌﺮﻳﻔﻲ ﻛﻪ از ﺧﺪا‬
‫ﻣﻲﺷﻮد ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد و ﺗﻮﺿﻴﺤﻲ ﺑﻪ ﻣﺎ ﻣﻲ دﻫﺪ ﻛﻪ دﻳﮕﺮ ﺧﺪا ﺑﻪ ﺗﻨﻬﺎﺋﻲ ﻗﻬﺮﻣﺎن داﺳﺘﺎن‬
‫ﺑﺎﻗﻲ ﻧﻤﻲﻣﺎﻧﺪ‪ .‬دﻟﻴﻠﺶ ﻫﻢ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ از ﻗﺮن ﺷﺎﻧﺰدﻫﻢ ﺑﻪ ﺑﻌﺪ‪ ،‬ﻋﻠﻢ ﺑﺪون ﺗﻜﻴﻪ ﺑﻪ ﺧﺪا و‬
‫ﺑﺪون اﺳﺘﻔﺎده از ﻓﺮﺿﻴﻪ آﻓﺮﻳﻨﺶ‪ ،‬ﺷﺮوع ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺑﻪ ﺗﻮﺿﻴﺢ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي ﻃﺒﻴﻌﻲ‪.‬‬
‫ﺑﺮاي ﺑﻬﺘﺮ ﺟﻨﮕﻴﺪن ﺑﺎ اﻳﻦ ﺗﻮﺿﻴﺢ و ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻋﻠﻤﻲ‪ ،‬ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺘﻲ و ﻓﺎرغ از ﺧﺪا‪ ،‬اﻳﻦ‬
‫ﺿﺮورت ﭘﻴﺶ آﻣﺪ ﻛﻪ ﺑﺮ ﺗﻌﺮﻳﻒ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ ﻓﺸﺎر ﺑﻴﺸﺘﺮي ﺑﻴﺎورﻧﺪ و اﺻﻼ وﺟﻮد ﻣﺎده را از‬
‫ﺑﻴﺦ و ﺑﻦ اﻧﻜﺎر ﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﻣﻮرد‪ ،‬در آﻏﺎز ﻗﺮن ﻫﺠﺪﻫﻢ‪ ،‬ﻫﺪف » ﺑﺮﻛﻠﻲ « اﺳﻘﻒ اﻧﮕﻠﻴﺴﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﻪ ﭘﺪر‬
‫اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ ﻣﻌﺮوف اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ -2‬ﭼﺮا ﺑﺎﻳﺪ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ ﺑﺮﻛﻠﻲ را ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻨﻴﻢ ؟‬
‫ﻫﺪف دﺳﺘﮕﺎه ﻓﻠﺴﻔﻲ ﺑﺮﻛﻠﻲ اﻳﻦ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ را ﻧﺎﺑﻮد ﻛﻨﺪ و ﺑﻜﻮﺷﺪ ﺗﺎ ﺑﻪ ﻣﺎ‬
‫ﻧﺸﺎن ﺑﺪﻫﺪ ﻛﻪ ذات و ﺟﻮﻫﺮ ﻣﺎده اﺻﻼ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ .‬او در ﻣﻘﺪﻣﻪ ﻛﺘﺎب » ﺳﻪ ﮔﻔﺖ و ﮔﻮ‬
‫ﻣﻴﺎن ﻫﻴﻼس ‪ Hylas‬و ﻓﻴﻠﻮﻧﻮﺋﻮس ‪ « Philonous‬ﻣﻲ ﻧﻮﻳﺴﺪ ‪ » :‬اﮔﺮ اﻳﻦ اﺻﻮل ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪ‬
‫ﺷﻮﻧﺪ و ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻣﻮرد ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻗﺮار ﮔﻴﺮﻧﺪ‪ ،‬ﻧﺘﻴﺠﻪاﻳﻦ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺧﺪاﺷﻨﺎﺳﻲ و‬
‫ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺷﻜﺎك‪ ،‬ﺑﺎ ﻳﻚ ﺿﺮﺑﻪ ﻛﺎﻣﻼ ﺷﻜﺴﺖ ﺧﻮرده اﻧﺪ‪ ،‬ﺗﻜﻠﻴﻒ ﭘﺮﺳﺶﻫﺎي ﻣﺒﻬﻢ روﺷﻦ‬
‫ﺷﺪه‪ ،‬ﺑﻪ ﭘﺮﺳﺶﻫﺎي ﺗﻘﺮﻳﺒﺎ ﻻﻳﻨﺤﻞ ﭘﺎﺳﺦ داده ﺷﺪه و ﺣﻞ ﺷﺪه اﻧﺪ‪ ،‬و ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻋﺎدت‬
‫دارﻧﺪ از ﺿﺪ و ﻧﻘﻴﺾ ﮔﻮﺋﻲ ﻟﺬت ﺑﺒﺮﻧﺪ‪ ،‬ﺳﺮﻋﻘﻞ آﻣﺪه اﻧﺪ‪« .‬‬

‫‪32‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬از ﻧﻈﺮ ﺑﺮﻛﻠﻲ ﺣﻘﻴﻘﺖ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎده وﺟﻮد ﻧﺪارد و ﻣﺘﻀﺎد آن‪ ،‬ﻣﺪﻋﻲ‬
‫ﻧﻈﺮي ﻣﻐﺎﻳﺮ ﺑﺎ آن اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺣﺎل ﻣﻲﺧﻮاﻫﻴﻢ ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ او ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ اﻳﻦ ﺣﻘﻴﻘﺖ را ﺑﻪ ﻣﺎ ﻧﺸﺎن ﺑﺪﻫﺪ‪ .‬ﻣﻦ ﻓﻜﺮ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻢ ﺑﻲ ﻓﺎﻳﺪه ﻧﺒﺎﺷﺪ ﻛﻪ ﺑﺮ اﻳﻦ ﻣﺴﺎﻟﻪ اﺻﺮار ﺑﻮرزﻳﻢ‪ ،‬زﻳﺮا در اﻳﻦ ﺻﻮرت‪ ،‬ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ‬
‫ﻣﻲﺧﻮاﻫﻨﺪ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺑﻴﺎﻣﻮزﻧﺪ‪ ،‬ﻧﻈﺮﻳﻪي ﺑﺮﻛﻠﻲ را ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺟﺪي ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ و ﺗﺎﻣﻞ ﻗﺮار‬
‫ﺧﻮاﻫﻨﺪ داد‪.‬‬
‫ﻣﻦ اﻃﻤﻴﻨﺎن ﻛﺎﻣﻞ دارم ﻛﻪ ﺗﺰﻫﺎي ﺑﺮﻛﻠﻲ ﻣﺎ را ﺑﻪ ﺧﻨﺪه ﻣﻲاﻧﺪازﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﻧﺒﺎﻳﺪ ﻓﺮاﻣﻮش‬
‫ﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ در ﻗﺮن ﺑﻴﺴﺘﻢ زﻧﺪﮔﻲ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ و از ﻫﻤﻪي ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت و ﺗﺤﻘﻴﻘﺎت ﮔﺬﺷﺘﻪ ﻧﻴﺰ ﺑﻬﺮه‬
‫ﻣﻨﺪ ﺷﺪه اﻳﻢ‪ .‬ﺑﻪ ﻋﻼوه‪ ،‬وﻗﺘﻲ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ و ﺗﺎرﻳﺨﺶ را ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﺧﻮاﻫﻴﻢ دﻳﺪ ﻛﻪ‬
‫ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ ﮔﺬﺷﺘﻪ ﻫﻢ‪ ،‬در زﻣﺎن ﺧﻮد ﺑﻪ رﻳﺶ اﻳﻦ ﺣﺮفﻫﺎ ﺧﻨﺪﻳﺪه اﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻫﺮ ﺻﻮرت‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺪاﻧﻴﻢ » دﻳﺪرو « ﻛﻪ ﺑﺰرگ ﺗﺮﻳﻦ ﻓﻴﻠﺴﻮف ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ ﭘﻴﺶ از‬
‫ﻣﺎرﻛﺲ و اﻧﮕﻠﺲ ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﺎ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﺧﻮد در ﺑﺮﺧﻮرد ﺑﺎ دﺳﺘﮕﺎه ﻓﻠﺴﻔﻲ ﺑﺮﻛﻠﻲ‪ ،‬ﻣﺎ را ﻣﺘﻮﺟﻪ‬
‫اﻫﻤﻴﺖ اﻣﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬دﻳﺪرو اﺻﻮل ﻧﻈﺮي ﺑﺮﻛﻠﻲ را ﭼﻨﻴﻦ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻣﻲﻛﻨﺪ ‪ » :‬دﺳﺘﮕﺎﻫﻲ ﻛﻪ‬
‫ﺑﺎﻋﺚ ﺷﺮم ﻫﻮش و آﮔﺎﻫﻲ اﻧﺴﺎن و ﻓﻠﺴﻔﻪ اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎ در ﻋﻴﻦ ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﭘﻮچ ﺗﺮﻳﻦ دﺳﺘﮕﺎه‬
‫ﻧﻈﺮي اﺳﺖ‪ ،‬ﺟﻨﮕﻴﺪن ﺑﺎ آن از دﺷﻮارﺗﺮﻳﻦ ﺗﻘﺎﺑﻞﻫﺎﺳﺖ‪« .‬‬
‫)دﻳﺪرو‪ ،‬ﻧﻘﻞ ﻗﻮل از ﻟﻨﻴﻦ در رﺳﺎﻟﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ و اﻣﭙﻴﺮﻳﻮﻛﺮﻳﺘﻴﺴﻴﺴﻢ‪ ،‬از اﻧﺘﺸﺎرات ﺑﻴﻦ‬
‫اﻟﻤﻠﻠﻲ‪ ،‬ﻧﻴﻮﻳﻮرك ‪ ،1927‬ﺻﻔﺤﻪ ‪(.27‬‬
‫ﺧﻮد ﻟﻨﻴﻦ‪ ،‬ﺻﻔﺤﺎت ﺑﺴﻴﺎري را در ﻣﻮرد ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺑﺮﻛﻠﻲ ﺳﻴﺎه ﻛﺮده و ﻣﻲﻧﻮﻳﺴﺪ ‪:‬‬
‫» ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ در دوران اﺧﻴﺮ ﻛﻮﺷﻴﺪه اﻧﺪ ﺗﺎ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻨﺪ ﻋﻠﻴﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﻣﻄﻠﺐ‬
‫ﺑﻨﻮﻳﺴﻨﺪ‪ ،‬ﻛﻤﺘﺮﻳﻦ ﺑﺤﺜﻲ را ﻣﻄﺮح ﻧﻜﺮده اﻧﺪ ﻛﻪ اﺳﻘﻒ ﺑﺮﻛﻠﻲ ﭘﻴﺶ از آﻧﺎن ﻣﻄﺮح ﻧﻜﺮده‬
‫ﺑﺎﺷﺪ‪) « .‬و‪ .‬آ‪ .‬ﻟﻨﻴﻦ در رﺳﺎﻟﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ و اﻣﭙﻴﺮﻳﻮﻛﺮﻳﺘﻴﺴﻴﺴﻢ‪ ،‬اﻧﺘﺸﺎرات ﺑﻴﻦ اﻟﻤﻠﻠﻲ‪،‬‬
‫ﻧﻴﻮﻳﻮرك‪ ،1970 ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪(.30‬‬
‫ﺳﺮاﻧﺠﺎم‪ ،‬ﻗﻀﺎوت ﺿﺪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺘﻲ ﺑﺮﻛﻠﻲ‪ ،‬ﺑﺪﻳﻨﮕﻮﻧﻪ در درس ﺗﺎرﻳﺦ ﻓﻠﺴﻔﻪي‬
‫دﺑﻴﺮﺳﺘﺎنﻫﺎي ﻓﺮاﻧﺴﻪ ﮔﻨﺠﺎﻧﺪه ﺷﺪه اﺳﺖ ‪ » :‬ﻧﻈﺮﻳﻪ اي ﻛﻪ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻳﻘﻴﻦ ﻫﻨﻮز ﻛﺎﻣﻞ‬
‫ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬اﻣﺎ ﻗﺎﺑﻞ ﺳﺘﺎﻳﺶ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺮاي ﻫﻤﻴﺸﻪ در ذﻫﻦﻫﺎي ﻓﻠﺴﻔﻲ‪ ،‬ﻋﻘﻴﺪه ﺑﻪ‬
‫ﻣﺎﻫﻴﺖ و ﺟﻮﻫﺮ ﻣﺎدي را ﻧﺎﺑﻮد ﻛﻨﺪ‪« .‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪33‬‬

‫اﻳﻦ ﻧﺸﺎن ﻣﻲ دﻫﺪ ﻛﻪ اﺳﺘﺪﻻل ﻓﻠﺴﻔﻲ‪ ،‬ﺣﺘﻲ اﮔﺮ ﺑﺎ دﻟﻴﻞ و ﺑﺮﻫﺎن ﻣﺘﻔﺎوت ﺑﺎﺷﺪ‪،‬‬
‫ﻫﻤﺎن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﻧﻘﻞ ﻗﻮلﻫﺎ ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﻧﺸﺎن دادﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺮاي ﻫﻤﻪ ﭼﻪ اﻫﻤﻴﺘﻲ دارﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ -3‬اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ ﺑﺮﻛﻠﻲ‬
‫ﺑﻨﺎ ﺑﻪ آن ﭼﻪ ﺗﻮﺿﻴﺢ داده ﺷﺪ‪ ،‬ﻫﺪف دﺳﺘﮕﺎه ﻓﻠﺴﻔﻲ ﺑﺮﻛﻠﻲ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﺎ ﻧﺸﺎن‬
‫ﺑﺪﻫﺪ ﻣﺎده وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ .‬ﺑﺮﻛﻠﻲ ﻣﻲﮔﻔﺖ ‪:‬‬
‫وﻗﺘﻲ ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻣﺎده ﺧﺎرج از ذﻫﻦﻫﺎي ﻣﺎ وﺟﻮد دارد‪ ،‬ﻣﺎده آن ﭼﻴﺰي ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ‬
‫ﺑﺎورش ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ .‬ﻣﺎ ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﭼﻮن ﭼﻴﺰﻫﺎ را ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ و ﻟﻤﺲ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﭘﺲ وﺟﻮد‬
‫دارﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ درﻳﺎﻓﺖ ﺑﺪان ﻋﻠﺖ ﺑﻪ وﺟﻮد ﻣﻲآﻳﺪ ﻛﻪ آن ﭼﻴﺰﻫﺎ ﺑﻪ ﻣﺎ اﻳﻦ اﺣﺴﺎﺳﺎت را‬
‫ﻣﻲدﻫﻨﺪ ﺗﺎ وﺟﻮدﺷﺎن را ﺑﺎور ﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫اﻣﺎ اﺣﺴﺎﺳﺎت ﻣﺎ ﭼﻴﺰي ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ ﺟﺰ ﺗﺼﻮراﺗﻲ ﻛﻪ در ذﻫﻦﻫﺎﻣﺎن دارﻳﻢ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬اﺷﻴﺎﺋﻲ‬
‫را ﻛﻪ از ﻃﺮﻳﻖ ﺣﺲﻫﺎﻣﺎن درك ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﭼﻴﺰي ﺟﺰ ﺗﺼﻮر ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬و ﺗﺼﻮرات ﻣﺎ‬
‫ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺧﺎرج از ذﻫﻦﻫﺎي ﻣﺎ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺮاي ﺑﺮﻛﻠﻲ‪ ،‬اﺷﻴﺎء وﺟﻮد دارﻧﺪ‪ .‬او‪ ،‬ﻃﺒﻴﻌﺖ و وﺟﻮد اﺷﻴﺎء را اﻧﻜﺎر ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ‪ .‬وﻟﻲ ﻣﺪﻋﻲ‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﻓﻘﻂ در ﺷﻜﻞ و ﺗﺮﻛﻴﺐ اﺣﺴﺎسﻫﺎي ﻣﺎ وﺟﻮد دارﻧﺪ و از اﻳﻦ ﻃﺮﻳﻖ اﺳﺖ‬
‫ﻛﻪ ﻣﺎ آنﻫﺎ را ﻣﻲ ﺷﻨﺎﺳﻴﻢ‪ ،‬و ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻣﻲﮔﻴﺮد ﻛﻪ اﺣﺴﺎسﻫﺎ و اﺷﻴﺎء ﻳﻜﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ و ﻳﻚ‬
‫ﭼﻴﺰﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺮﻛﻠﻲ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻳﻘﻴﻦ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ وﺟﻮد دارﻧﺪ‪ ،‬ﻣﻨﺘﻬﺎ در ﻣﺎ و در ذﻫﻦﻫﺎي ﻣﺎ وﺟﻮد‬
‫دارﻧﺪ‪ ،‬و ﺧﺎرج از ذﻫﻦ ﻣﺎ واﻗﻌﻴﺖ ﻧﺪارﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺎ ﺑﻪ ﻛﻤﻚ ﻣﺸﺎﻫﺪه‪ ،‬ﺗﺼﻮر و ﺗﺼﻮﻳﺮي از آن ﭼﻪ وﺟﻮد دارد ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ .‬اﻳﻦ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ‬
‫را‪ ،‬ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ ﻟﻤﺲ ﻛﺮدن درك ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ .‬ﺣﺲ ﺑﻮﻳﺎﺋﻲ ﺑﻪ ﻣﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻛﻪ آن ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﭼﻪ‬
‫ﺑﻮﺋﻲ دارﻧﺪ‪ .‬ﺣﺲ ﭼﺸﺎﺋﻲ )ذاﺋﻘﻪ( ﺑﻪ ﻣﺎ اﻃﻼع ﻣﻲ دﻫﺪ ﻛﻪ ﭼﻪ ﻣﺰه و ﻃﻌﻤﻲ دارﻧﺪ‪ .‬ﺣﺲ‬
‫ﺷﻨﻮاﺋﻲ ﺑﻪ ﻣﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻛﻪ ﭼﻪ ﺻﺪاﺋﻲ دارﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﺣﺲﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ‪ ،‬در ﺗﺮﻛﻴﺐ ﺑﺎ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ‬
‫ﺑﻪ ﻣﺎ اﻳﻦ ﻓﻜﺮ و ﺗﺼﻮر را ﻣﻲدﻫﻨﺪ ﻛﻪ روي اﻳﻦ ﭼﻴﺰﻫﺎ ﻧﺎﻣﻲ ﺑﮕﺬارﻳﻢ و آنﻫﺎ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان‬
‫ﺷﺌﻲ و ﭘﺪﻳﺪه ﺑﭙﺬﻳﺮﻳﻢ‪.‬‬

‫‪34‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫» ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﻣﺜﻼ رﻧﮕﻲ ﻣﺸﺨﺺ‪ ،‬ﺑﺎ ﻣﺰه‪ ،‬ﺑﻮ‪ ،‬ﺷﻜﻞ و درﺟﻪ ﻣﻘﺎوﻣﺖ ﻣﺨﺼﻮﺻﻲ ﺗﺮﻛﻴﺐ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد و ﻣﺸﺨﺼﺎت ﭘﺪﻳﺪه ﺧﺎﺻﻲ ﺑﻪ ﻧﺎم ﺳﻴﺐ را ﺑﻪ ﻣﺎ ﻣﻲدﻫﺪ‪ ،‬ﻳﺎ ﻣﺸﺨﺼﺎت ﭼﻴﺰﻫﺎي‬
‫دﻳﮕﺮ ﻣﺜﻞ ﺳﻨﮓ‪ ،‬درﺧﺖ‪ ،‬ﻛﺘﺎب و ﺳﺎﻳﺮ اﺷﻴﺎء ﻗﺎﺑﻞ ﺣﺲ ﻛﺮدن را‪ ) « ...‬ﻟﻨﻴﻦ‪ ،‬ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ و‬
‫اﻣﭙﻴﺮﻳﻮﻛﺮﻳﺘﻴﺴﻴﺴﻢ‪ .‬ﺻﻔﺤﻪ ‪(.15‬‬
‫در اﻳﻦ ﺻﻮرت‪ ،‬وﻗﺘﻲ ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ دﻧﻴﺎ و اﺷﻴﺎء ‪ ،‬ﺧﺎرج از ذﻫﻦ ﻣﺎ وﺟﻮد دارﻧﺪ‪ ،‬و ﻧﻪ‬
‫ﻓﻘﻂ در ذﻫﻦ ﻣﺎ‪ ،‬ﺧﻮد را ﻓﺮﻳﺐ ﻣﻲدﻫﻴﻢ‪.‬‬
‫ﺑﺮﻛﻠﻲ در ﻛﺘﺎب ﮔﻔﺖ و ﮔﻮﻫﺎﺋﻲ ﻣﻴﺎن ﻫﻴﻼس و ﻓﻴﻠﻮﻧﻮﺋﻮس‪ ،‬اﻳﻦ ﺑﺤﺚ را در دﺳﺘﮕﺎه‬
‫ﺧﻮد ﺑﻪ ﺻﻮرت زﻳﺮ ﺑﻪ اﺛﺒﺎت ﻣﻲ رﺳﺎﻧﺪ ‪:‬‬
‫اﻳﻦ ﻳﺎوه و ﻧﺎ ﻣﻌﻘﻮل ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﻣﺎ ﺑﺎور ﻛﻨﻴﻢ ﻳﻚ ﭼﻴﺰ در آن واﺣﺪ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻣﺘﻔﺎوت‬
‫ﺑﺎﺷﺪ؟ ﻣﺜﻼ ﮔﺮﻣﺎ و ﺳﺮﻣﺎ در ﻟﺤﻈﻪي ﻣﻌﻴﻨﻲ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺑﺎﺷﻨﺪ؟ ﺗﺼﻮرش را ﺑﻜﻨﻴﺪ ﻛﻪ ﻳﻚ‬
‫دﺳﺖ ﺷﻤﺎ ﮔﺮم اﺳﺖ و دﺳﺖ دﻳﮕﺮﺗﺎن ﺳﺮد‪ ،‬و ﻫﺮدو را ﺑﺎ ﻫﻢ در ﻇﺮﻓﻲ ﻛﻪ ﭘﺮ از آب ﺑﺎ‬
‫ﺣﺮارت ﻣﺘﻮﺳﻂ اﺳﺖ ﻓﺮو ﻛﻨﻴﺪ ‪ :‬آﻳﺎ آن آب ﺑﺮاي ﻳﻚ دﺳﺖ ﮔﺮم و ﺑﺮاي دﺳﺖ دﻳﮕﺮ ﺳﺮد‬
‫ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﺑﻮد ؟‬
‫ﭼﻮن ﻧﺎ ﻣﻌﻘﻮل و ﺑﻴﻬﻮده اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎور ﻛﻨﻴﻢ ﻳﻚ ﭼﻴﺰ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ در آن واﺣﺪ در درون‬
‫ﺧﻮد ﻣﺘﻔﺎوت ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪ ﺑﺮﺳﻴﻢ ﻛﻪ آن ﭼﻴﺰ ﻓﻘﻂ در ذﻫﻦﻫﺎي ﻣﺎ وﺟﻮد دارد‪.‬‬
‫ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ ﺑﺮﻛﻠﻲ ﭘﺲ از ﻃﺮح اﻳﻦ ﺷﻴﻮهي اﺳﺘﺪﻻل و ﺑﺤﺚ ﭼﻪ ﻣﻲﻛﻨﺪ ؟ ﻧﺘﻴﺠﻪ‬
‫ﮔﻴﺮي او اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻤﻪي ﭼﻴﺰﻫﺎ را از ﺧﺎﺻﻴﺖ و ﺻﻔﺖ ﺧﺎص ﺧﻮد ﺗﻬﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ ‪:‬‬
‫» ﺷﻤﺎ ﻣﻲﮔﻮﺋﻴﺪ اﺷﻴﺎء ﺑﻪ دﻟﻴﻞ آن ﻛﻪ رﻧﮓ و ﺑﻮ و ﻣﺰه دارﻧﺪ‪ ،‬ﻳﺎ ﺑﺮاي آن ﻛﻪ ﻛﻮﭼﻚ و‬
‫ﺑﺰرگ و ﺳﺒﻚ و ﺳﻨﮕﻴﻦاﻧﺪ‪ ،‬وﺟﻮد دارﻧﺪ ؟ ﻣﻦ ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﺛﺎﺑﺖ ﻣﻲﻛﻨﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺧﺎﺻﻴﺖﻫﺎ و‬
‫ﺻﻔﺖﻫﺎي ﺧﺎص‪ ،‬در ذﻫﻦﻫﺎي ﻣﺎ وﺟﻮد دارﻧﺪ‪ ،‬ﻧﻪ در ﺑﻴﺮون از ﻣﺎ‪.‬‬
‫» اﻳﻦ ﺟﺎ ﻳﻚ ﺗﻜﻪ ﭘﺎرﭼﻪ دارﻳﻢ ‪ :‬ﺷﻤﺎ ﺑﻪ ﻣﻦ ﻣﻲﮔﻮﺋﻴﺪ ﻗﺮﻣﺰ اﺳﺖ؟ اﻃﻤﻴﻨﺎن دارﻳﺪ؟‬
‫ﺷﻤﺎ ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﻴﺪ رﻧﮓ ﻗﺮﻣﺰ در ﺧﻮد ﭘﺎرﭼﻪ اﺳﺖ؟ ﻳﻘﻴﻦ دارﻳﺪ؟ ﺷﻤﺎ ﻣﻲ داﻧﻴﺪ ﺣﻴﻮانﻫﺎﺋﻲ‬
‫ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﭼﺸﻢﻫﺎﺷﺎن ﺑﺎ ﭼﺸﻢﻫﺎي ﻣﺎ ﻓﺮق ﻣﻲﻛﻨﺪ و اﻳﻦ ﭘﺎرﭼﻪ را ﻗﺮﻣﺰ ﻧﻤﻲ ﺑﻴﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫آدمﻫﺎﺋﻲ ﻫﻢ ﻛﻪ ﻳﺮﻗﺎن دارﻧﺪ ﻫﻤﻴﻦ ﻃﻮر‪ .‬آنﻫﺎ ﻫﻢ ﭘﺎرﭼﻪاي را ﻛﻪ ﺷﻤﺎ ﻗﺮﻣﺰ ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﺪ‪ ،‬زرد‬
‫ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ! ﭘﺲ اﻳﻦ ﺗﻜﻪ ﭘﺎرﭼﻪ ﭼﻪ رﻧﮕﻲ اﺳﺖ؟ ﺷﻤﺎ ﻣﻲﮔﻮﺋﻴﺪ ﺑﺴﺘﮕﻲ دارد ؟ ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬رﻧﮓ‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪35‬‬

‫ﻗﺮﻣﺰ در ﭼﺸﻢ ﻣﺎ‪ ،‬و در ﺧﻮد ﻣﺎ وﺟﻮد دارد‪ ،‬ﻧﻪ در ﭘﺎرﭼﻪ‪.‬‬
‫» ﺷﻤﺎ ﻣﻲﮔﻮﺋﻴﺪ اﻳﻦ ﭘﺎرﭼﻪ ﺳﺒﻚ اﺳﺖ؟ ﺑﮕﺬارﻳﺪ ﺑﻴﻔﺘﺪ روي ﻳﻚ ﻣﻮرﭼﻪ‪ ،‬آن وﻗﺖ ﻣﻲ‬
‫ﺑﻴﻨﻴﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻳﻘﻴﻦ ﺑﺮاي آن ﻣﻮرﭼﻪ ﺳﻨﮕﻴﻦ اﺳﺖ‪ .‬ﭘﺲ ﺣﻖ ﺑﺎ ﻛﻴﺴﺖ؟ ﺣﻖ ﺑﺎ ﺷﻤﺎﺳﺖ‪ ،‬ﻳﺎ ﺑﺎ‬
‫ﻣﻮرﭼﻪ؟ ﺷﻤﺎ ﻓﻜﺮ ﻣﻲ ﻛﻨﻴﺪ ﻫﻮا ﮔﺮم اﺳﺖ؟ اﮔﺮ ﺗﺐ داﺷﺘﻴﺪ‪ ،‬ﻫﻮا ﺑﺮاي ﺷﻤﺎ ﺳﺮد ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﺑﺴﻴﺎرﺧﻮب‪ ،‬ﺣﺎﻻﻫﻮا ﮔﺮم اﺳﺖ ﻳﺎ ﺳﺮد؟‬
‫» ﺧﻼﺻﻪ اﻳﻦ ﻛﻪ اﮔﺮ اﺷﻴﺎء ﻣﻌﻴﻨﻲ در ﻳﻚ آن ﺑﺮاي ﺑﻌﻀﻲﻫﺎ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻨﺪ ﻗﺮﻣﺰ‪ ،‬ﺳﻨﮕﻴﻦ‬
‫ﻳﺎ ﮔﺮم ﺑﺎﺷﻨﺪ و ﺑﺮاي دﻳﮕﺮان درﺳﺖ ﻣﺨﺎﻟﻒ آن‪ ،‬ﻣﻌﻨﻲ اش اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎ دﺳﺘﺨﻮش وﻫﻢ‬
‫و ﺧﻴﺎل ﺧﻮد ﻫﺴﺘﻴﻢ و اﺷﻴﺎء ﻓﻘﻂ در ذﻫﻦﻫﺎي ﻣﺎ وﺟﻮد دارﻧﺪ‪« .‬‬
‫ﺑﺎ ﺗﻬﻲ ﻛﺮدن ﻣﺎده از ﻣﺨﺘﺼﺎت آنﻫﺎ‪ ،‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻣﻲرﺳﻴﻢ ﻛﻪ ﻣﺨﺘﺼﺎت اﺷﻴﺎء ﻓﻘﻂ‬
‫در ﻓﻜﺮﻫﺎي ﻣﺎ وﺟﻮد دارﻧﺪ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﻛﻪ ﻣﺎده ﻓﻘﻂ ﻳﻚ ﺗﺼﻮر اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﭘﻴﺶ از ﺑﺮﻛﻠﻲ‪ ،‬ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن ﻳﻮﻧﺎﻧﻲ دﻗﻴﻘﺎ ﻣﻲﮔﻔﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﻛﻴﻔﻴﺖﻫﺎي ﻣﻌﻴﻨﻲ ﻣﺜﻞ ﻣﺰه و‬
‫ﺻﺪا در ﻣﺎ وﺟﻮد دارﻧﺪ‪ ،‬ﻧﻪ در ﺧﻮد ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ‪.‬‬
‫اﻣﺎ آن ﭼﻪ در ﻣﻮرد ﻧﻈﺮﻳﻪ ﺑﺮﻛﻠﻲ ﺗﺎزﮔﻲ دارد‪ ،‬اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ او اﻳﻦ ﻣﻼﺣﻈﻪ را در راﺑﻄﻪ‬
‫ﺑﺎ ﻛﻴﻔﻴﺖﻫﺎي ﻫﻤﻪ اﺷﻴﺎء ﺑﺴﻂ داده اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن ﻳﻮﻧﺎن ﺑﺎﺳﺘﺎن‪ ،‬در واﻗﻊ ﭘﺎﻳﻪ ﮔﺬاران وﺟﻪ اﻣﺘﻴﺎز زﻳﺮ ﻣﻴﺎن ﻛﻴﻔﻴﺖﻫﺎي ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ‬
‫ﺑﻮدﻧﺪ ‪:‬‬
‫از ﻳﻚ ﻃﺮف‪ ،‬ﻛﻴﻔﻴﺖﻫﺎي اﺑﺘﺪاﺋﻲ وﺟﻮد دارﻧﺪ‪ .‬ﻳﻌﻨﻲ ﻛﻴﻔﻴﺖﻫﺎﺋﻲ ﻣﺜﻞ وزن‪ ،‬اﻧﺪازه‪،‬‬
‫ﻣﻘﺎوﻣﺖ و ﺟﺰ آنﻫﺎ ﻛﻪ در اﺷﻴﺎء ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫از ﺳﻮي دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﻛﻴﻔﻴﺖﻫﺎي ﺛﺎﻧﻮي وﺟﻮد دارﻧﺪ‪ .‬ﻳﻌﻨﻲ ﻛﻴﻔﻴﺖﻫﺎﺋﻲ ﻣﺜﻞ ﺑﻮ‪ ،‬ﻃﻌﻢ‪ ،‬ﺣﺮارت‬
‫و ﺟﺰ آن ﻛﻪ در ﺧﻮد ﻣﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺎ اﻳﻦ ﺣﺎل‪ ،‬ﺑﺮﻛﻠﻲ ﻫﻤﺎن ﻧﻈﺮﻳﻪ اي را ﻛﻪ در ﻣﻮرد ﻛﻴﻔﻴﺖﻫﺎي اﺑﺘﺪاﺋﻲ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ‪ ،‬در‬
‫ﻣﻮرد ﻛﻴﻔﻴﺖﻫﺎي ﺛﺎﻧﻮي ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﻛﺎر ﻣﻲ ﺑﺮد و ﭼﻨﻴﻦ ﺗﻌﺮﻳﻔﻲ از آن ﺑﻪ دﺳﺖ ﻣﻲ دﻫﺪ ﻛﻪ‬
‫ﻫﻤﻪي ﻛﻴﻔﻴﺖﻫﺎ و ﻣﺨﺘﺼﺎت در ﺧﻮد ﻣﺎ وﺟﻮد دارﻧﺪ‪ ،‬ﻧﻪ در اﺷﻴﺎء‪.‬‬
‫اﮔﺮ ﺑﻪ ﺧﻮرﺷﻴﺪ ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬آن را ﮔﺮد‪ ،‬ﻣﺴﻄﺢ و زرد ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ‪ .‬ﻋﻠـﻢ ﺑـﻪ ﻣﺎ ﻣﻲ آﻣﻮزد‬
‫ﻛﻪ اﺷﺘﺒﺎه ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ و ﺧﻮرﺷﻴﺪ ﻣﺴﻄﺢ و زرد ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﺑﺎ ﻛﻤﻚ ﻋﻠﻢ‪ ،‬ﻣﺘﻮﺟﻪ‬

‫‪36‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ ﻣﺨﺘﺼﺎﺗﻲ ﻛﻪ ﺑﺮاي ﺧﻮرﺷﻴﺪ ﻗﺎﺋﻞ ﺑﻮدﻳﻢ‪ ،‬درﺳﺖ ﻧﺒﻮده‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪ‬
‫ﻧﻤﻲرﺳﻴﻢ ﻛﻪ ﺧﻮرﺷﻴﺪ اﺻﻼ وﺟﻮد ﻧﺪارد ! وﻟﻲ ﺑﺮﻛﻠﻲ ﺑﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪاي ﻣﻲ رﺳﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺮﻛﻠﻲ در اﺑﺮاز اﻳﻦ ﻛﻪ ﺗﺸﺨﻴﺺ ﭘﻴﺸﻴﻨﻴﺎن ﺑﺎ ﺗﺠﺰﻳﻪ و ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻋﻠﻤﻲ ﻣﻨﻄﺒﻖ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫ﻃﻮر ﻳﻘﻴﻦ اﺷﺘﺒﺎه ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ در اﺳﺘﺪﻻل ﺧﻮد ﺑﺎ ﺗﺮﺳﻴﻢ ﻧﺘﺎﻳﺠﻲ ﻛﻪ آﻳﻨﺪﮔﺎﻧﺶ ﺑﻪ آن‬
‫اﺳﺘﻨﺎد ﻧﻤﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺮﺗﻜﺐ ﺧﻄﺎ و ﺳﻔﺴﻄﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬او در واﻗﻊ اﺑﺮاز ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻛﻴﻔﻴﺖ‬
‫اﺷﻴﺎء ﻫﻤﺎﻧﻲ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺣﻮاس ﻣﺎ ﺑﺮآن دﻻﻟﺖ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺜﻼ اﻳﻦ ﻛﻪ ﺣﻮاس ﻣﺎ را ﻓﺮﻳﺐ‬
‫ﻣﻲدﻫﻨﺪ و واﻗﻌﻴﺖ ﻣﺎده را دﻳﮕﺮﮔﻮﻧﻪ ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪ ،‬و ﺑﻲ درﻧﮓ و ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪ‬
‫ﻣﻲ رﺳﺪ ﻛﻪ واﻗﻌﻴﺖ ﻣﺎده وﺟﻮد ﻧﺪارد‪.‬‬
‫‪ -4‬ﻧﺘﺎﻳﺞ اﺳﺘﺪﻻل اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺘﻲ‬
‫وﻗﺘﻲ ﻣﻮﺿﻮع اﻳﻦ ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ » ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ ﻓﻘﻂ در ذﻫﻦ و ﺧﻴﺎل ﻣﺎ وﺟﻮد دارد‪ « .‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ‬
‫اﻳﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪ ﺑﺮﺳﻴﻢ ﻛﻪ دﻧﻴﺎي واﻗﻌﻲ ﺧﺎرج از ذﻫﻦ و ﺧﻴﺎل ﻣﺎ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪.‬‬
‫اﮔﺮ ﺑﺨﻮاﻫﻴﻢ اﻳﻦ روش اﺳﺘﺪﻻﻟﻲ را ﺑﻪ ﻧﺘﻴﺠﻪاش ﺑﺮﺳﺎﻧﻴﻢ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﮕﻮﺋﻴﻢ » ﭼﻮن ﻣﻦ ﻣﻲ‬
‫داﻧﻢ اﻧﺴﺎنﻫﺎي دﻳﮕﺮ ﻓﻘﻂ از ﻃﺮﻳﻖ ﺗﺼﻮر و وﻫﻢ و ﺧﻴﺎل ﻣﻦ وﺟﻮد دارﻧﺪ‪ ،‬و ﭼﻮن‬
‫اﻧﺴﺎنﻫﺎي دﻳﮕﺮ؛ ﻣﺜﻞ اﺷﻴﺎء ﻣﺎدي‪ ،‬ﻓﻘﻂ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ اي از ﺗﺼﻮرات ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﻓﻘﻂ ﻣﻦ‬
‫وﺟﻮد دارم‪ « .‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻲ ﮔﻮﻳﻨﺪ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻧﻔﺲ ﮔﺮاﺋﻲ )ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ ﻓﻘﻂ ﺧﻮد ﻣﻦ( اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻫﻤﺎن ﻃﻮر ﻛﻪ ﻟﻨﻴﻦ در ﻛﺘﺎب ﻧﺎﻣﺒﺮده در ﺳﻄﺮﻫﺎي ﭘﻴﺸﻴﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ ،‬ﺑﺮﻛﻠﻲ ﺑﻪ ﺻﻮرت‬
‫ﻏﺮﻳﺰي ﻋﻠﻴﻪ اﺗﻬﺎم ﺣﻤﺎﻳﺖ از ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ اي از ﺧﻮد دﻓﺎع ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﻣﺎ ﺣﺘﻲ در ﻣﻲ ﻳﺎﺑﻴﻢ‬
‫ﻛﻪ ﻧﻔﺲ ﮔﺮاﺋﻲ ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪ اﻓﺮاﻃﻲ ﺗﺮﻳﻦ ﺷﻜﻞ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ‪ ،‬از ﻃﺮف ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻫﻢ ﻛﻪ ﻓﻴﻠﺴﻮف‬
‫ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ ﻣﻮرد ﺣﻤﺎﻳﺖ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺟﻬﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻣﺒﺎﺣﺚ ﺧﻮد ﺑﺎ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺮاﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ اﺻﺮار‬
‫ﺑﻮرزﻳﻢ ﻛﻪ ﻧﻈﺮﻳﻪ و ﺑﺤﺚ آﻧﺎن ﻣﺎده را ﻧﻔﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬و ﺑﺮاي آن ﻛﻪ در اﻳﻦ ﺟﺪل ﻧﻈﺮي‬
‫ﻣﻨﻄﻘﻲﺗﺮ و اﺳﺘﻮارﺗﺮ ﺑﺎﺷﻴﻢ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﻣﺒﺎﺣﺚ ﺧﻮد را در ﻧﻬﺎﻳﺖ ﺑﻪ ﺳﻤﺖ ﭘﻮچ ﻧﮕﺮي اﻓﺮاﻃﻲ‬
‫آﻧﺎن ﻛﻪ ﻧﻔﺲ ﮔﺮاﺋﻲ ﺳﺖ‪ ،‬ﻫﺪاﻳﺖ ﻛﻨﻴﻢ‪ ) .‬ﻧﻔﺲ ﮔﺮاﺋﻲ ‪ Soliptism‬ﻓﺮﺿﻴﻪ اي اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‬
‫ﻧﻔﺲ اﻧﺴﺎن ﺟﺰ ﺧﻮد و ﺗﻌﺒﻴﺮﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ از آن ﺣﺎﺻﻞ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮي را ﻧﻤﻲ ﺷﻨﺎﺳﺪ – م (‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪37‬‬

‫‪ -5‬اﺳﺘﺪﻻل اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ‬
‫ﺳﻌﻲ ﻛﺮدﻳﻢ ﺑﺎ ﺳﺎده ﺗﺮﻳﻦ ﺑﻴﺎﻧﻲ ﻛﻪ اﻣﻜﺎن داﺷﺖ‪ ،‬ﺗﺌﻮري ﺑﺮﻛﻠﻲ را ﻛﻪ ﭘﻴﺸﺎﻫﻨﮓ‬
‫ﺻﺮﻳﺢ ﻓﻠﺴﻔﻪ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ اﺳﺖ‪ ،‬ﺧﻼﺻﻪ ﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫ﺑﺮاي درك درﺳﺖ اﻳﻦ ﻣﺒﺎﺣﺚ ﻛﻪ ﺑﺮاي ﻣﺎ ﺗﺎزهاﻧﺪ‪ ،‬ﺣﺎﻻ دﻳﮕﺮ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻳﻘﻴﻦ ﻧﺎﮔﺰﻳﺮﻳﻢ‬
‫اﻳﻦ ﻣﺒﺎﺣﺚ را ﺟﺪي ﺑﮕﻴﺮﻳﻢ و در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺑﻪ ﻛﻮﺷﺸﻲ روﺷﻨﮕﺮاﻧﻪ دﺳﺖ ﺑﺰﻧﻴﻢ‪ .‬ﭼﺮا ؟‬
‫ﺑﺮاي اﻳﻦ ﻛﻪ ﺑﻌﺪﻫﺎ ﺧﻮاﻫﻴﻢ دﻳﺪ ﺣﺘﻲ زﻣﺎﻧـﻲ ﻛﻪ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ ﺑﺎ روﺷـﻲ ﭘﻨﻬﺎﻧﻲﺗﺮ و‬
‫ﻛﻠﻤﺎت و ﺗﻌﺮﻳﻒ و ﺗﻌﺒﻴﺮﻫﺎي ﺗﺎزه ﺧﻮد را ﻋﺮﺿﻪ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻫﻤﻪ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖ در‬
‫واﻗﻊ ﻓﻘﻂ ﻣﺒﺎﺣﺚ » ﻗﺪﻳﻤﻲ ﺑﺮﻛﻠﻲ« را از ﻧﻮ ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ) ﻟﻨﻴﻦ (‬
‫ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ ﻓﻠﺴﻔﻪ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﻣﺴﻠﻂ ﺑﻮد و ﻫﻨﻮز ﻫﻢ ﺑﻪ ﺳﻠﻄﻪي ﺧﻮد ﺑﺮ ﺗﺎرﻳﺦ‬
‫رﺳﻤﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ اداﻣﻪ ﻣﻲدﻫﺪ‪ ،‬و ﺑﺎ ﺧﻮد روﺷﻲ از ﺗﻔﻜﺮ را ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه ﻣﻲآورد ﻛﻪ ﻣﺎ را اﺷﺒﺎع‬
‫ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺗﻮاﻧﺴﺘﻪ ﻋﻠﻴﺮﻏﻢ آﻣﻮزش ﻛﺎﻣﻼ ﺳﻜﻮﻻر‪ ،‬در ﻣﺎ ﻧﻔﻮذ ﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻪ دﻟﻴﻞ آن ﻛﻪ ﭘﺎﻳﻪﻫﺎي ﻣﺒﺎﺣﺚ ﻫﻤﻪي اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﺑﺮاﺳﺎس اﺳﺘﺪﻻل اﺳﻘﻒ ﺑﺮﻛﻠﻲ‬
‫ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺮاي ﺧﻼﺻﻪ ﻛﺮدن اﻳﻦ ﻓﺼﻞ‪ ،‬ﻣﻲ ﻛﻮﺷﻴﻢ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻣﺒﺎﺣﺚ‬
‫اﺻﻠﻲ ﭼﻴﺴﺘﻨﺪ و ﻣﻲﺧﻮاﻫﻨﺪ ﭼﻪ ﭼﻴﺰي را ﺑﻪ ﻣﺎ ﻧﺸﺎن ﺑﺪﻫﻨﺪ‪.‬‬
‫‪(1‬‬

‫روح ﻣﺎده را ﺑﻪ وﺟﻮد ﻣﻲآورد‬

‫ﻣﺎ ﻣﻲداﻧﻴﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ ﭘﺎﺳﺦ ﺑﻨﻴﺎدﻳﻦ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﺑﻪ ﭘﺮﺳﺶ ﻓﻠﺴﻔﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﻳﻌﻨﻲ ﺷﻜﻞ‬
‫اﺑﺘﺪاﺋﻲ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻣﺬاﻫﺐ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻣﻨﻌﻜﺲ ﻣﻲﺷﻮد و ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ روح ﺟﻬﺎن را‬
‫ﺑﻪ وﺟﻮد آورده اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻳﻦ اﻇﻬﺎر ﻋﻘﻴﺪه‪ ،‬ﻳﺎ ﺑﻴﺎﻧﻴﻪ‪ ،‬ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ دو ﻣﻌﻨﻲ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ‪:‬‬
‫ﺧﺪا دﻧﻴﺎ را آﻓﺮﻳﺪه و واﻗﻌﻴﺘﻲ ﻛﻪ ﭘﺲ از آن ﺑﻪ وﺟﻮد آﻣﺪه‪ ،‬ﺧﺎرج از ﻣﺎ ﺑﻮده اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ‪،‬‬
‫اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ ﻣﻌﻤﻮﻟﻲ اﻟﻬﻴﺎت اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺧﺪا‪ ،‬وﻫﻢ و ﺧﻴﺎل ﺟﻬﺎن را ﺑﺎ اﻋﻄﺎي ﺗﺼﻮرﻫﺎﺋﻲ ﺑﻪ ﻣﺎ ﻛﻪ ﻫﻴﭻ رﺑﻄﻲ ﺑﻪ واﻗﻌﻴﺖ ﻣﺎده‬
‫ﻧﺪارد‪ ،‬ﺑﻪ وﺟﻮد آورده اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ‪ » ،‬اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ ﺿﺪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ « ﺑﺮﻛﻠﻲ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﻋﻘﻴﺪه‬
‫ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺳﻌﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺑﻪ ﻣﺎ ﺛﺎﺑﺖ ﻛﻨﺪ روح واﻗﻌﻴﺖ ﺑﻨﻴﺎدي و ﻣﺠﺮد اﺳﺖ‪ ،‬و ﻣﺎده‬
‫ﻣﺤﺼﻮﻟﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺳﺎﺧﺘﻪ وﭘﺮداﺧﺘﻪي ذﻫﻦﻫﺎي ﻣﺎﺳﺖ‪.‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪38‬‬
‫ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﻣﻲ ﮔﻮﻳﻨﺪ ‪:‬‬
‫‪(2‬‬

‫ﺟﻬﺎن ﺧﺎرج از اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎي ﻣﺎ وﺟﻮد ﻧﺪارد‬

‫ﺑﺎ ﺑﻴﺎن اﻳﻦ ﻛﻪ ﻣﺎ‪ ،‬در ﻧﺴﺒﺖ دادن ﺻﻔﺖﻫﺎي ﺧﺎص و ﻛﻴﻔﻴﺖﻫﺎﺋﻲ ﺑﻪ اﺷﻴﺎء ﻛﻪ ﺑﻪ آنﻫﺎ‬
‫ﺗﻌﻠﻖ دارﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺮﺗﻜﺐ اﺷﺘﺒﺎه ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ‪ ،‬ﺑﺮاي آن ﻛﻪ اﻳﻦ ﺻﻔﺖﻫﺎ و ﻛﻴﻔﻴﺖﻫﺎ ﻓﻘﻂ در‬
‫ذﻫﻦﻫﺎي ﻣﺎ وﺟﻮد دارﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺮﻛﻠﻲ ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻪ ﻣﺎ ﺑﻘﺒﻮﻻﻧﺪ ﻛﻪ ﺟﻬﺎن‪ ،‬ﺧﺎرج از اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎ و‬
‫ﻓﻜﺮﻫﺎي ﻣﺎ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻧﻈﺮ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ‪ ،‬ﻧﻴﻤﻜﺖﻫﺎ و ﻣﻴﺰﻫﺎ وﺟﻮد دارﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﻓﻘﻂ در ﻓﻜﺮ و اﻧﺪﻳﺸﻪ ﻣﺎ‪ ،‬ﻧﻪ‬
‫ﺧﺎرج از ﻣﺎ‪ ،‬دﻟﻴﻠﺶ ﻫﻢ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ‪:‬‬
‫‪(3‬‬

‫ﻓﻜﺮ و اﻧﺪﻳﺸﻪ ﻣﺎﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﺮﭼﻴﺰي را ﺑﻪ وﺟﻮد ﻣﻲآورد‬

‫ﺑﻪ ﻋﺒﺎرت دﻳﮕﺮ‪ ،‬اﺷﻴﺎء ﺑﺎزﺗﺎب اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎي ﻣﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬در واﻗﻊ‪ ،‬از آن ﺟﺎ ﻛﻪ ذﻫﻦ ﻣﺎ‬
‫وﻫﻢ و ﺧﻴﺎل ﻣﺎده را ﻣﻲآﻓﺮﻳﻨﺪ‪ ،‬از آن ﺟﺎ ﻛﻪ ذﻫﻦ ﻣﺎ ﺗﺼﻮر ﻣﺎده را ﺑﻪ ﻓﻜﺮ و اﻧﺪﻳﺸﻪ ﻣﺎ راه‬
‫ﻣﻲدﻫﺪ‪ ،‬اﺣﺴﺎسﻫﺎﺋﻲ را ﻛﻪ ﻣﺎ از ﺣﻀﻮر اﺷﻴﺎء دارﻳﻢ در ﺧﻮد اﺷﻴﺎء وﺟﻮد ﻧﺪارﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﻓﻘﻂ‬
‫در ﻓﻜﺮ و اﻧﺪﻳﺸﻪ ﻣﺎ وﺟﻮد دارﻧﺪ‪ .‬ﭘﺲ ﻣﻨﺸﺎء واﻗﻌﻴﺖ ﺟﻬﺎن و اﺷﻴﺎء‪ ،‬ﻓﻜﺮ و اﻧﺪﻳﺸﻪ ﻣﺎﺳﺖ‪.‬‬
‫در ﻧﺘﻴﺠﻪ‪ ،‬ﻫﺮ آن ﭼﻪ ﻣﺎ را اﺣﺎﻃﻪ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻴﺮون از ذﻫﻦﻫﺎي ﻣﺎ وﺟﻮد ﻧﺪارد و ﻓﻘﻂ‬
‫ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺎزﺗﺎب ﻓﻜﺮ و اﻧﺪﻳﺸﻪ ﻣﺎ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺑﺮﻛﻠﻲ از اﻳﻦ ﻫﻢ ﻓﺮاﺗﺮ ﻣﻲرود‪ .‬در ﻧﻈﺮ او‪ ،‬ﭼﻮن‬
‫ذﻫﻦ و ﻣﻐﺰ ﻣﺎ ﺑﻪ ﺧﻮدي ﺧﻮد ﻗﺎدر ﻧﻴﺴﺖ اﻳﻦ ﻫﻤﻪ ﺗﺼﻮر را اﻳﺠﺎد ﻛﻨﺪ‪ ،‬و از اﻳﻦ ﮔﺬﺷﺘﻪ‬
‫ﭼﻮن ﻫﺮﻛﺎري ﻛﻪ ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺎ آنﻫﺎ ﺑﻜﻨﺪ ) ﻛﻪ اﮔﺮ ﺧﻮدش آنﻫﺎ را ﺑﻪ وﺟﻮد‬
‫ﻣﻲآورد ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﺴﺖ ﭼﻨﻴﻦ ﻛﻨﺪ (‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﭙﺬﻳﺮﻳﻢ ذﻫﻦ دﻳﮕﺮي ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﺮاﺗﺐ ﻗﺪرﺗﻤﻨﺪﺗﺮ‬
‫اﺳﺖ آﻓﺮﻳﻨﻨﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﭘﺲ اﻳﻦ ﺧﺪاﺳﺖ ﻛﻪ ذﻫﻦﻫﺎي ﻣﺎ را ﺑﻪ وﺟﻮد آورده‪ ،‬و اوﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻤﻪ‬
‫ﺗﺼﻮراﺗﻲ را ﻛﻪ در ﺟﻬﺎن وﺟﻮد دارد‪ ،‬ﭘﺪﻳﺪ آورده اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬اﻳﻦﻫﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﺗﺰﻫﺎي اﺳﺎﺳﻲ اي ﻛﻪ ﻧﻈﺮﻳﻪﻫﺎي اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﺑﺮآن ﺑﻨﺎ ﺷﺪه‬
‫اﻧﺪ‪ ،‬و ﭘﺎﺳﺦﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﺑﻪ ﭘﺮﺳﺶ ﺑﻨﻴﺎدي ﻓﻠﺴﻔﻪ داده اﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺣﺎﻻ وﻗﺖ آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ ﭼﻪ ﭘﺎﺳﺨﻲ ﺑﻪ اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ و ﻣﺴﺎﺋﻠﻲ‬
‫ﻛﻪ از اﻳﻦ ﻗﻀﺎﻳﺎ ﻧﺎﺷﻲ ﻣﻲﺷﻮد ﻣﻲ دﻫﺪ‪.‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪39‬‬

‫ﻣﻨﺎﺑﻌﻲ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﺮد‬
‫گ‪ .‬ﺑﺮﻛﻠﻲ‪ ،‬ﺳﻪ ﮔﻔﺖ و ﮔﻮ ﻣﻴﺎن ﻫﻴﻼس و ﻓﻴﻠﻮﻧﻮﺋﻮس ) ﻧﺎﺷﺮان ﻣﺨﺘﻠﻒ‪( .‬‬
‫و‪ .‬ا‪ .‬ﻟﻨﻴﻦ‪ ،‬ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ و اﻣﭙﻴﺮﻳﻮﻛﺮﻳﺘﻴﺴﻴﺴﻢ )ﻧﻴﻮﻳﻮرك ‪ :‬اﻧﺘﺸﺎرات ﺑﻴﻦ اﻟﻤﻠﻠﻲ(‪،‬‬
‫ﺻﻔﺤﻪﻫﺎي ‪ 9‬ﺗﺎ ‪.31‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪40‬‬

‫‪3‬‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ‬
‫‪-1‬‬
‫‪-2‬‬
‫‪-3‬‬
‫‪-4‬‬

‫ﭼﺮا ﺑﺎﻳﺪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ را ﺑﻴﺎﻣﻮزﻳﻢ ؟‬
‫ﺳﺮﭼﺸﻤﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻛﺠﺎﺳﺖ ؟‬
‫ﭼﮕﻮﻧﻪ و ﭼﺮا ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﺗﻜﺎﻣﻞ ﻳﺎﻓﺖ ؟‬
‫اﺻﻮل و اﺳﺘﺪﻻلﻫﺎي ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺘﻲ ﭼﻴﺴﺘﻨﺪ ؟‬
‫‪(1‬‬
‫‪(2‬‬
‫‪(3‬‬

‫اﻳﻦ ﻣﺎده اﺳﺖ ﻛﻪ روح را ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺎده ﺧﺎرج از روح وﺟﻮد دارد‪.‬‬
‫ﻋﻠﻢ از ﻃﺮﻳﻖ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻣﺎ را ﻗﺎدر ﺑﻪ ﺷﻨﺎﺧﺖ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬

‫‪ -1‬ﭼﺮا ﺑﺎﻳﺪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ را ﺑﻴﺎﻣﻮزﻳﻢ ؟‬
‫ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻛﺮدﻳﻢ ﻛﻪ ﺑﺮاي ﭘﺮﺳﺶ » رواﺑﻂ ﻣﻴﺎن ﻫﺴﺘﻲ و ﻓﻜﺮ ﭼﻴﺴﺖ ؟ « ﺗﻨﻬﺎ دو ﭘﺎﺳﺦ‬
‫ﻣﺨﺎﻟﻒ و ﻣﺘﻨﺎﻗﺾ ﺑﺎ ﻫﻢ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬در ﻓﺼﻞ ﭘﻴﺸﻴﻦ‪ ،‬ﭘﺎﺳﺦ و ﺑﺤﺚﻫﺎﺋﻲ را‬
‫ﻛﻪ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ در دﻓﺎع از ﻓﻠﺴﻔﻪ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖ ﻣﻄﺮح ﻛﺮده اﻧﺪ‪ ،‬ﻣﻮرد ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻗﺮار دادﻳﻢ‪.‬‬
‫ﺣﺎﻻ ﺑﺎﻳﺪ دوﻣﻴﻦ ﭘﺎﺳﺦ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﺴﺎﻟﻪ ﺑﻨﻴﺎدي را )ﻛﻪ ﺗﻜﺮار ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻣﺴﺎﻟﻪ اﺳﺎﺳﻲ ﻫﺮ‬
‫ﻓﻠﺴﻔﻪاي اﺳﺖ( ﻣﻮرد ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻗﺮار دﻫﻴﻢ ﺗﺎ ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ در دﻓﺎع از ﺧﻮد ﭼﻪ ﻣﺒﺎﺣﺜﻲ‬
‫را ﭘﻴﺶ روي ﻣﺎ ﻣﻲﮔﺬارد‪ .‬ﺑﻪ دﻟﻴﻞ آن ﻛﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ‪ ،‬ﺑﺮاي ﻣﺎ‬
‫ﺑﺴﻴﺎر ﭘﺮ اﻫﻤﻴﺖ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺎ ﺣﺴﺎﺳﻴﺖ و دﻗﺖ ﺑﻴﺸﺘﺮي ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﺑﺤﺚ و اﺳﺘﺪﻻل آن ﺗﻮﺟﻪ‬
‫ﻛﻨﻴﻢ‪ .‬ﻫﻢ ﭼﻨﻴﻦ اﻫﻤﻴﺖ ﻗﻀﻴﻪ در اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﺟﺮﻳﺎن ﺗﺤﺼﻴﻠﻲ و آﻣﻮزشﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﺎ‬
‫داده ﺷﺪه‪ ،‬ﻛﻢ و ﺑﻴﺶ‪ ،‬و ﺑﺪون آن ﻛﻪ ﻓﻬﻤﻴﺪه ﺑﺎﺷﻴﻢ‪ ،‬ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺘﻲ در ﻣﺎ رﺳﻮخ‬
‫ﻛﺮده اﺳﺖ‪) .‬در ﻣﺜﺎلﻫﺎ و ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ در ﻓﺼﻞﻫﺎي ﺑﻌﺪي ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ‪ ،‬ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣﺘﻮﺟﻪ اﻳﻦ‬
‫واﻗﻌﻴﺖ و دﻻﻳﻞ آن ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﺷﺪ‪(.‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪41‬‬

‫‪ -2‬ﺳﺮﭼﺸﻤﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻛﺠﺎﺳﺖ ؟‬
‫ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻛﺮدﻳﻢ ﻛﻪ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻛﻠﻲ ﻛﻮﺷﺸﻲ اﺳﺖ ﺑﺮاي ﺗﻮﺿﻴﺢ دﻧﻴﺎي ﻣﺎ و ﺟﻬﺎن‪ .‬اﻣﺎ‬
‫ﻣﻲداﻧﻴﻢ ﻛﻪ ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ وﺿﻊ داﻧﺶ اﻧﺴﺎن‪ ،‬اﻳﻦ ﺗﻮﺿﻴﺢﻫﺎ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻛﺮدهاﻧﺪ و دو ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮ و‬
‫ﻧﮕﺮش ﺑﺮاي ﺗﻮﺿﻴﺢ دﻧﻴﺎي ﻣﺎ در روﻧﺪ ﺗﺎرﻳﺦ ﺑﺸﺮ ﺑﺎﻗﻲ ﻣﺎﻧﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﻳﻜﻲ از اﻳﻦ ﻧﮕﺮشﻫﺎ ﺿﺪ‬
‫ﻋﻠﻤﻲ و ﻣﺘﻜﻲ ﺑﻪ روح ﻋﺎﻟﻲ‪ ،‬روحﻫﺎ‪ ،‬ﻳﺎ ﻧﻴﺮوﻫﺎي ﻓﺮا ﻃﺒﻴﻌﻲ )ﻣﺎوراء اﻟﻄﺒﻴﻌﻪ( اﺳﺖ‪ ،‬آن‬
‫دﻳﮕﺮي ﻋﻠﻤﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮاﺳﺎس واﻗﻌﻴﺖﻫﺎ و ﺗﺠﺮﺑﻪ ﺑﻨﺎ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻳﻜﻲ از اﻳﻦ درﻳﺎﻓﺖﻫﺎ ﻣﻮرد دﻓﺎع ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖ‪ ،‬و آن دﻳﮕﺮي ﻣﻮرد دﻓﺎع‬
‫ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ اﺳﺖ ﻛﻪ از آﻏﺎز اﻳﻦ ﻛﺘﺎب‪ ،‬ﮔﻔﺘﻪ اﻳﻢ ﻧﻈﺮﻳﻪ اي را ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ در ﺑﺎره‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﺑﭙﺬﻳـﺮﻳﻢ‪ ،‬اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻓﻠﺴﻔﻪ »ﺗﻮﺿﻴﺢ ﻋﻠﻤﻲ ﺟﻬﺎن« را ﭘﻴﺶ روي ﻣﺎ ﻣﻲ‬
‫ﮔﺬارد‪.‬‬
‫در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ زاﺋﻴﺪهي ﺟﻬﻞ اﻧﺴﺎن اﺳﺖ – و ﺧﻮاﻫﻴﻢ دﻳﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺟﻬﻞ و‬
‫ﻧﺎداﻧﻲ ﺑﻪ ﻛﻤﻚ ﻧﻴﺮوﻫﺎي ﻓﺮﻫﻨﮕﻲ و ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻛﻪ در درﻳﺎﻓﺖﻫﺎي اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺘﻲ ﺳﻬﻴﻢ ﺷﺪﻧﺪ‪،‬‬
‫در ﺗﺎرﻳﺦ ﺟﺎﻣﻌﻪﻫﺎ ﺑﺎﻗﻲ ﻣﺎﻧﺪه اﺳﺖ – ‪ ،‬ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ زاﺋﻴﺪه ﺟﺪال ﻋﻠﻢ ﻋﻠﻴﻪ ﺟﻬﻞ و ﻛﻬﻨﻪ‬
‫ﭘﺮﺳﺘﻲ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻫﻤﻴﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﺑﻪ ﺳﺨﺘﻲ در ﮔﻴﺮ ﺑﻮده و ﺟﻨﮕﻴﺪه‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﺎ‬
‫اﻳﻦ ﺣﺎل ﺑﻪ دﻟﻴﻞ آن ﻛﻪ ﺷﻜﻞ ﻣﺪرن آن ) ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ (‪ ،‬در دﻧﻴﺎي رﺳﻤﻲ‬
‫آﻛﺎدﻣﻴﻚ ﺑﻪ ﻛﻠﻲ ﻧﺎدﻳﺪه ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪه‪ ،‬ﻳﺎ درك درﺳﺘﻲ ازآن وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺘﻪ‪ ،‬ﻛﻤﺘﺮ ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ‬
‫ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ -3‬ﭼﮕﻮﻧﻪ و ﭼﺮا ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﺗﻜﺎﻣﻞ ﻳﺎﻓﺖ‬
‫ﻋﻠﻴﺮﻏﻢ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ اﻳﻦ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻣﺒﺎرزه ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬و ﺑﻪ ﺧﻼف آنﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﻣﻲ ﮔﻮﻳﻨﺪ‬
‫اﻳﻦ دﻛﺘﺮﻳﻦ در ﺧﻮر و ﭘﺎﺳﺨﮕﻮي ﻣﻄﺎﻟﺒﻪي ﻗﺮن ﺑﻴﺴﺘﻢ ﻧﺒﻮده اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﺎرﻳﺦ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﺑﻪ ﻣﺎ‬
‫ﻧﺸﺎن ﻣﻲ دﻫﺪ ﻛﻪ در اﻳﻦ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﭼﻴﺰي زﻧﺪه و ﻫﻤﻴﺸﻪ ﭘﻮﻳﺎ وﺟﻮد دارد‪.‬‬
‫در ﻃﻮل ﻗﺮنﻫﺎ‪ ،‬داﻧﺶ ﻋﻠﻤﻲ اﻧﺴﺎن ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .‬در آﻏﺎز ﺗﺎرﻳﺦ اﻧﺪﻳﺸﻪ‪ ،‬در‬
‫ﻳﻮﻧﺎن ﻗﺪﻳﻢ‪ ،‬داﻧﺶ ﻋﻠﻤﻲ ﻋﻤﻼ وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺖ‪ .‬ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ داﻧﺸﻤﻨﺪان‪ ،‬در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل ﻓﻴﻠﺴﻮف‬

‫‪42‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﻫﻢ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬دﻟﻴﻠﺶ ﻫﻢ آن ﺑﻮد ﻛﻪ در ﺧﻼل اﻳﻦ دوران‪ ،‬ﻓﻠﺴﻔﻪ و ﻋﻠﻤﻲ ﻛﻪ ﺗﺎزه ﻣﺘﻮﻟﺪ ﺷﺪه‬
‫ﺑﻮد‪ ،‬ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ واﺣﺪي را ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻲ دادﻧﺪ و ﻳﻜﻲ اداﻣﻪ دﻳﮕﺮي ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﺑﻌﺪﻫﺎ ﻛﻪ ﻋﻠﻮم در ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺟﻬﺎن و ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي آن دﻗﻴﻖ ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬و اﻳﻦ دﻗﺖ در ﺗﻨﺎﻗﺾ ﺑﺎ‬
‫ﺗﻌﺼﺐ و ﺧﺸﻚ اﻧﺪﻳﺸﻲ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬ﻛﺸﻤﻜﺸﻲ ﻣﻴﺎن ﻓﻠﺴﻔﻪ و ﻋﻠﻢ‬
‫ﺑﻪ وﺟﻮد آﻣﺪ‪.‬‬
‫وﻗﺘﻲ ﻋﻠﻮم در ﺗﻨﺎﻗﺾ ﺑﺎ ﻓﻠﺴﻔﻪي رﺳﻤﻲ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻧﺎﮔﺰﻳﺮ از ﻫﻢ ﺟﺪا ﺷﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ » ،‬ﻋﻠﻮم ﺑﺎ ﺷﺘﺎب ﻣﻲ رﻓﺘﻨﺪ ﺗﺎ از آش ﺷﻠﻪ ﻗﻠﻤﻜﺎر ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺧﻼص ﺷﻮﻧﺪ و ﺗﻨﺪﺑﺎد‬
‫ﻓﺮﺿﻴﻪﻫﺎ را‪ ،‬ﺑﺮاي ﻣﺘﻤﺮﻛﺰ ﺷﺪن روي ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻣﺤﺪودي ﻛﻪ آﻣﺎدﮔﻲ ﭘﻴﺪا ﻛﺮدن راه ﺣﻞﻫﺎي‬
‫زودﺗﺮ را دارﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن واﮔﺬارﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﺟﺎ ﺑﻮد ﻛﻪ وﺟﻪ ﺗﻤﺎﻳﺰ ﻣﻴﺎن ﻋﻠﻮم و ﻓﻠﺴﻔﻪ ﭘﺪﻳﺪ‬
‫آﻣﺪ‪ ) «.‬رﻧﻪ ﻣﻮﺑﻼن ‪ Rene Maublanc‬در ﻛﺘﺎب زﻧﺪﮔﻲ ﻛﺎرﮔﺮي ‪25 La Vie Ouviere‬‬
‫ﻧﻮاﻣﺒﺮ ‪( .1935‬‬
‫اﻣﺎ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ از ﻋﻠﻮم زاده ﺷﺪه ﺑﻮد‪ ،‬واﺑﺴﺘﻪ و ﻣﺘﻜﻲ ﺑﻪ ﻋﻠﻢ ﺑﻮد و ﺑﺎ آن ﺗﻜﺎﻣﻞ ﻳﺎﻓﺘﻪ‬
‫ﺑﻮد‪ .‬اﻳﻦ ﭘﻴﻮﻧﺪ ﭼﻨﺎن ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﺎ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻣﺪرن ﻣﺎرﻛﺲ و اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬ﻣﻮﻓﻖ ﺷﺪ ﻋﻠﻢ و ﻓﻠﺴﻔﻪ‬
‫را دو ﺑﺎره در ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﺑﻪ ﻳﮕﺎﻧﮕﻲ ﺑﺮﺳﺎﻧﺪ‪.‬‬
‫در آﻳﻨﺪه‪ ،‬ﺗﺎرﻳﺦ اﻳﻦ ﺗﻜﺎﻣﻞ را ﻛﻪ ﺑﻪ ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ ﺗﻤﺪن ﮔﺮه ﺧﻮرده اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﺧﻮاﻫﻴﻢ‬
‫ﻛﺮد‪ ،‬اﻣﺎ ﻋﺠﺎﻟﺘﺎ ﻣﻲﺗﻮاﻧﻴﻢ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺑﺴﭙﺎرﻳﻢ و ﺑﻪ اﻳﻦ ﻋﻤﻞ ﺑﺴﻴﺎر ﺑﻬﺎ ﺑﺪﻫﻴﻢ ﻛﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ‬
‫و ﻋﻠﻢ‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﻢ واﺑﺴﺘﻪاﻧﺪ و ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻣﻄﻠﻘﺎ ﻣﺘﻜﻲ ﺑﻪ ﻋﻠﻢ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﺮﻣﺎﺳﺖ ﻛﻪ ﭘﺎﻳﻪ و اﺳﺎس ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ را ﺗﻌﺮﻳﻒ و ﺗﻘﻮﻳﺖ ﻛﻨﻴﻢ ‪ .‬ﭘﺎﻳﻪ و اﺳﺎﺳﻲ ﻛﻪ وﺟﻪ‬
‫ﻣﺸﺘﺮك ﻫﻤﻪي ﻓﻠﺴﻔﻪﻫﺎﺋﻲ ﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻃﺮق ﻣﺨﺘﻠﻒ از ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ اﻗﺘﺒﺎس ﺷﺪهاﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ -4‬اﺻﻮل و اﺳﺘﺪﻻلﻫﺎي ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺘﻲ ﭼﺴﺘﻨﺪ ؟‬
‫ﺑﺮاي ﭘﺎﺳﺦ دادن‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﭘﺮﺳﺶ ﺑﻨﻴﺎدي ﻓﻠﺴﻔﻪ در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ رواﺑﻂ ﻣﻴﺎن وﺟﻮد و ﻓﻜﺮ ﺑﺮ‬
‫ﮔﺮدﻳﻢ ‪ :‬ﻛﺪام ﻳﻚ اﻫﻤﻴﺖ ﺑﻴﺸﺘﺮي دارﻧﺪ ؟‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎ‪ ،‬در درﺟﻪ اول ﺑﻪ راﺑﻄﻪاي ﻗﻄﻌﻲ ﻣﻴﺎن وﺟﻮد و ﻓﻜﺮ ﻣﻌﺘﻘﺪﻧﺪ‪ .‬ﻳﻌﻨﻲ ﻣﻴﺎن‬
‫ﻣﺎده و روح‪ .‬ﺑﺮاي آﻧﺎن وﺟﻮد ﻳﺎ ﻣﺎده واﻗﻌﻴﺖ اوﻟﻴﻪ اﺳﺖ و روح ﻳﺎ ﻓﻜﺮ در درﺟﻪ دوم ﻗﺮار‬
‫ﻣﻲﮔﻴﺮد و واﻗﻌﻴﺖ ﺑﻌﺪي اﺳﺖ ﻛﻪ واﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ ﻣﺎده اﺳﺖ‪.‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪43‬‬

‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﺑﺮاي ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎ اﻳﻦ روح ﻳﺎ ﺧﺪا ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﺟﻬﺎن و ﻣﺎده را ﺑﻪ وﺟﻮد‬
‫آورده‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺟﻬﺎن‪ ،‬ﻣﺎده ﻳﺎ ﻃﺒﻴﻌﺖ اﻧﺪ ﻛﻪ روح را ﺑﻪ وﺟﻮد ﻣﻲ آورﻧﺪ ‪ » :‬ﺧﻮد ذﻫﻦ ﺑﺎﻻﺗﺮﻳﻦ‬
‫ﻣﺤﺼﻮل ﻣﺎده اﺳﺖ‪ ) «.‬اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬ﻓﻮﻳﺮ ﺑﺎخ‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪( .25‬‬
‫ﺑﻪ اﻳﻦ دﻟﻴﻞ اﺳﺖ ﻛﻪ اﮔﺮ در آن ﭼﻪ در ﻓﺼﻞ دوم ﭘﺮﺳﻴﺪهاﻳﻢ ﺗﺎﻣﻞ ﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ » اﻧﺴﺎن‬
‫ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ«‪ ،‬ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎ در ﭘﺎﺳﺦ ﻣﻲ ﮔﻮﻳﻨﺪ اﻧﺴﺎن ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﭼﻮن ﻣﻐﺰ دارد‬
‫و ﻓﻜﺮ و اﻧﺪﻳﺸﻪ ﻣﺤﺼﻮل ﻣﻐﺰ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺮاي ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎ‪ ،‬ﻓﻜﺮ و اﻧﺪﻳﺸﻪ ﺑﺪون ﻣﺎده و ﺑﺪون‬
‫اﻧﺪام ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ...» .‬آﮔﺎﻫﻲ و ﻓﻜﺮ ﻣﺎ‪ ،‬اﮔﺮ ﭼﻪ ﻓﺮاﺗﺮ از اﺣﺴﺎسﻫﺎ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ‬
‫ﺑﺮﺳﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺤﺼﻮل ﻣﺎده‪ ،‬ﺗﻦ‪ ،‬اﻧﺪام و ﻣﻐﺰﻧﺪ‪) « .‬اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬ﻓﻮﻳﺮ ﺑﺎخ‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪(.25‬‬
‫در ﻧﺘﻴﺠﻪ‪ ،‬ﺑﺮاي ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﻣﺎده و ﻫﺴﺘﻲ ﭼﻴﺰﻫﺎي واﻗﻌﻲ اﻧﺪ‪ ،‬ﺧﺎرج از ﻓﻜﺮ و‬
‫اﻧﺪﻳﺸﻪ ﻣﺎ وﺟﻮد دارﻧﺪ‪ ،‬و ﺑﺮاي وﺟﻮد داﺷﺘﻦ ﻧﻴﺎزي ﺑﻪ ﻓﻜﺮ و روح ﻧﺪارﻧﺪ‪ .‬ﻫﻢ ﭼﻨﻴﻦ‪ ،‬از آن‬
‫ﺟﺎ ﻛﻪ روح ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺪون ﻣﺎده وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬روح ﻓﻨﺎﻧﺎﭘﺬﻳﺮي ﻛﻪ ﻣﺴﺘﻘﻞ از ﺑﺪن‬
‫ﺑﺎﺷﺪ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﺧﻼف آن ﭼﻪ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﻣﻲ ﮔﻮﻳﻨﺪ‪ ،‬ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﻣﺎ را اﺣﺎﻃﻪ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺴﺘﻘﻞ‬
‫از ﻣﺎ وﺟﻮد دارﻧﺪ‪ .‬آنﻫﺎ ﺑﻪ ﻣـﺎ ﻓﻜﺮ و اﻧﺪﻳﺸﻪ ﻣﻲدﻫﻨﺪ و ﺗﺼﻮرات ﻣﺎ‪ ،‬ﻓﻘﻂ ﺑﺎزﺗﺎب ﭼﻴﺰﻫﺎ در‬
‫ﻣﻐﺰﻫﺎي ﻣﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ دوﻣﻴﻦ ﺻﻮرت و ﻣﻮرد ﭘﺮﺳﺶ در ﺑﺎره رواﺑﻂ ﻣﻴﺎن وﺟﻮد و ﻓﻜﺮ‪:‬‬
‫»‪ ...‬در ﭼﻪ راﺑﻄﻪاي اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎي ﻣﺎ ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﺟﻬﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻣﺎ را اﺣﺎﻃﻪ ﻛﺮده اﺳﺖ در ﺧﻮد‬
‫اﻳﻦ ﺟﻬﺎن ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ ؟ آﻳﺎ ﻓﻜﺮ ﻣﺎ ﻗﺎدر اﺳﺖ ﺟﻬﺎن واﻗﻌﻲ را درك ﻛﻨﺪ؟ آﻳﺎ ﻣﺎ در‬
‫اﻳﺪهﻫﺎ و ﺗﺼﻮراﺗﻲ ﻛﻪ از دﻧﻴﺎي واﻗﻌﻲ دارﻳﻢ‪ ،‬ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﺑﺎزﺗﺎب ﺻﺤﻴﺢ واﻗﻌﻴﺖ را ﺗﻮﻟﻴﺪ‬
‫ﻛﻨﻴﻢ ؟ در زﺑﺎن ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ ﻣﻲ ﮔﻮﻳﻨﺪ ﭘﺮﺳﺶ در ﺑﺎره » ﻫﻮﻳﺖ ﻓﻜﺮ و ﻫﺴﺘﻲ‪.‬‬
‫«‪) ...‬اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬ﻓﻮﻳﺮ ﺑﺎخ‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪( .21‬‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎ اﻋﻼم ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ‪ :‬ﺑﻠﻪ ! ﻣﺎ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﺟﻬﺎن را ﺑﺸﻨﺎﺳﻴﻢ‪ ،‬و ﺗﺼﻮرﻫﺎ‬
‫وﻧﻈﺮﻫﺎﺋﻲ را ﻛﻪ در ﺑﺎره اﻳﻦ ﺟﻬﺎن دارﻳﻢ ؛ درﺳﺖ ﺗﺮﻳﻦ اﺳﺖ‪ .‬دﻟﻴﻠﺶ ﻫﻢ آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎ‬
‫ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﺑﻪ ﻛﻤﻚ ﻋﻠﻮم ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬و اﻳﻦ ﻛﻪ ﻋﻠﻮم ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﺪاوم از راه ﺗﺠﺮﺑﻪ ﺑﻪ ﻣﺎ‬
‫ﺛﺎﺑﺖ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﭼﻴﺰﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﻣﺎ را اﺣﺎﻃﻪ ﻛﺮده اﻧﺪ‪ ،‬واﻗﻌﻴﺘﻲ دارﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﺧﻮدﺷﺎن‬

‫‪44‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺴﺘﻘﻞ از ﻣﺎﺳﺖ‪ ،‬و اﻧﺴﺎن ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪدر ﺑﺨﺶﻫﺎﺋﻲ‪ ،‬اﻳﻦ ﭼﻴﺰﻫﺎ را ﺑﺎ ﺧﻼﻗﻴﺖ ﻣﺼﻨﻮﻋﻲ‬
‫ﺧﻮد‪ ،‬ﺑﺎزﺗﻮﻟﻴﺪ ﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻃﻮر ﺧﻼﺻﻪ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﮕﻮﺋﻴﻢ ﻛﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻣﺴﺎﻟﻪ ﺑﻨﻴﺎدي ﻓﻠﺴﻔﻪ‪ ،‬ﺑﺮ آﻧﻨﺪ‬
‫ﻛﻪ ‪:‬‬
‫‪ (1‬ﻣﺎده روح را ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ و از ﻧﻈﺮ ﻋﻠﻤﻲ روح ﻫﺮﮔﺰ ﺑﺪون ﻣﺎده وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ (2‬ﻣﺎده ﺧﺎرج از ﻫﺮ روﺣﻲ وﺟﻮد دارد و ﺑﺮاي وﺟﻮد داﺷﺘﻦ ﻧﻴﺎزي ﺑﻪ روح ﻧﺪارد‪.‬‬
‫دﻟﻴﻠﺶ ﻫﻢ آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻮﺟﻮدﻳﺖ ﺧﺎص ﺧﻮدش را دارد‪ .‬ﭘﺲ‪ ،‬در ﻧﺘﻴﺠﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﻼف آن ﭼﻪ‬
‫اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﻣﻲ ﮔﻮﻳﻨﺪ‪ ،‬ﻓﻜﺮ و ﺗﺼﻮر ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﭼﻴﺰي را ﻣﻲ آﻓﺮﻳﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ‬
‫ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﺎ ﻓﻜﺮ و ﺗﺼﻮر و اﻧﺪﻳﺸﻪ ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ (3‬ﻣﺎ اﻳﻦ ﺗﻮاﻧﺎﺋﻲ را دارﻳﻢ ﻛﻪ دﻧﻴﺎ را ﺑﺸﻨﺎﺳﻴﻢ‪ .‬ﺗﺼﻮراﺗﻲ ﻛﻪ از ﻣﺎده و ﺟﻬﺎن دارﻳﻢ‪ ،‬روز‬
‫ﺑﻪ روز ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺗﺼﺤﻴﺢ ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬دﻟﻴﻠﺶ ﻫﻢ آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﺑﺎ ﻛﻤﻚ ﻋﻠﻢ ﺑﻪ ﻃﻮر‬
‫ﻗﻄﻌﻲ ﺗﺎﻛﻴﺪ ﺑﻮرزﻳﻢ ﺗﺎ ﻛﻨﻮن ﭼﻪ ﻣﻲداﻧﻴﻢ و ﭘﻲ ﺑﺒﺮﻳﻢ ﭼﻪ ﭼﻴﺰي را ﻧﻤﻲداﻧﻴﻢ‪.‬‬

‫ﻳﺎداﺷﺖ وﻳﺮاﺳﺘﺎر‬
‫ﺑﺮاي درك ﻛﺎﻣﻞ اﻳﻦ ﻓﺼﻞ‪ ،‬ﺑﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﻲ ﻛﻪ در ﺑﺨﺶ دوم ﻛﺘﺎب‪ ،‬ﻓﺼﻞ دوم‪ ،‬ﻗﺴﻤﺖ‬
‫دوم آن‪ ،‬و ﺑﺨﺶ ﺷﺸﻢ‪ ،‬ﺑﻪ ﻓﺼﻞ اول ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﻛﻨﻴﺪ‪.‬‬
‫وﻗﺘﻲ اﻧﮕﻠﺲ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻓﻜﺮ و اﻧﺪﻳﺸﻪ » ﻣﺤﺼﻮل « ﻣﻐﺰ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﺒﺎﻳﺪ از آن ﭼﻨﻴﻦ‬
‫اﺳﺘﻨﺒﺎط ﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﻣﻐﺰ ﻫﻢ ﻣﺜﻞ ﻛﺒﺪ ﻛﻪ زرداب ﺗﺮﺷﺢ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻋﻜﺲ‪ ،‬اﻧﮕﻠﺲ ﺑﺎ اﻳﻦ‬
‫ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮ در ﮔﻴﺮ ﺑﻮد ) ﺑﺨﺼﻮص در ﻟﻮدوﻳﮓ ﻓﻮﻳﺮﺑﺎخ و ﭘﺎﻳﺎن ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻛﻼﺳﻴﻚ آﻟﻤﺎن‪ .‬در‬
‫اﻳﻦ ﻣﻮرد‪ ،‬ﻫﻢ ﭼﻨﻴﻦ ﺑﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ و اﻣﭙﻴﺮﻳﻮﻛﺮﻳﺘﻴﺴﻴﺴﻢ ﻟﻨﻴﻦ‪ ،‬ﻓﺼﻞﻫﺎي اول و دوم‬
‫ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﻛﻨﻴﺪ(‪.‬‬
‫آﮔﺎﻫﻲ و اﻧﺪﻳﺸﻪ‪ ،‬ﺗﺮﺷﺢ ﻳﻚ اﻧﺪام ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﻋﻤﻞ ﻣﻐﺰ اﺳﺖ‪ .‬ﺷﻌﻮر ﻳﻚ » ﭼﻴﺰ «‬
‫ﻣﺜﻞ زرداب ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﻳﻚ ﻓﻌﺎﻟﻴﺖ اﺳﺖ‪ .‬در ﺷﺮاﻳﻂ ﻣﻌﻴﻦ و ﭘﻴﭽﻴﺪه ﺗﺮ اﻧﺪاﻣﻲ ) ارﮔﺎﻧﻴﻚ (‪،‬‬
‫ﻛﻪ ﺑﺎﻋﺚ ﻣﻲﺷﻮد ﻗﺸﺮ ﻣﻐﺰي دﺧﺎﻟﺖ ﻛﻨﺪ – ﻳﻌﻨﻲ ﺷﺮاﻳﻂ اﻧﺪاﻣﻲ اي ﻛﻪ ﺧﻮد ؛ ﻫﻤﺎن ﮔﻮﻧﻪ‬
‫ﻛﻪ ﭘﻠﻴﺘﺴﺮ ﺑﻌﺪ ﺑﺤﺚ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺷﺮاﻳﻂ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ اﻧﺪ ‪ -‬ﻓﻌﺎﻟﻴﺖ اﻧﺴﺎن ﺷﻌﻮر و آﮔﺎﻫﻲ اﺳﺖ‪.‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪45‬‬

‫ﻣﻨﺎﺑﻌﻲ ﻛﻪ ﺑﺮاي آﮔﺎﻫﻲ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﺪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻨﻴﺪ‪.‬‬
‫گ‪ .‬و‪ .‬ﭘﻠﺨﺎﻧﻒ ‪ ،G. V. Plekhanov‬ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺑﻨﻴﺎدي ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ ) ﻧﻴﻮﻳﻮرك اﻧﺘﺸﺎرات‬
‫ﺑﻴﻦ اﻟﻤﻠﻠﻲ‪ ،( 1969 ،‬ﺻﻔﺤﻪﻫﺎي ‪ 40‬ﺗﺎ ‪.47‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪46‬‬

‫‪4‬‬
‫اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖ درﺳﺖ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ ،‬ﻳﺎ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ ؟‬
‫‪-1‬‬
‫‪-2‬‬
‫‪-3‬‬
‫‪-4‬‬
‫‪-5‬‬

‫ﭘﺮﺳﺶ را ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻴﺎن ﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫درﺳﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ دﻧﻴﺎ ﻓﻘﻂ در ﻓﻜﺮﻫﺎي ﻣﺎ وﺟﻮد دارد ؟‬
‫درﺳﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﺼﻮرات ﻣﺎ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ را ﻣﻲ آﻓﺮﻳﻨﻨﺪ ؟‬
‫درﺳﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ روح ﻣﺎده را ﺑﻪ وﺟﻮد ﻣﻲآورد ؟‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎ درﺳﺖ ﻣﻲ ﮔﻮﻳﻨﺪ و ﻋﻠﻢ ادﻋﺎي آﻧﺎن را ﺗﺎﺋﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬

‫‪ -1‬ﭘﺮﺳﺶ را ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻴﺎن ﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫ﺣﺎﻻ ﻛﻪ ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮﻫﺎي اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ و ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎ را داﻧﺴﺘﻴﻢ‪ ،‬ﺳﻌﻲ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‬
‫ﺑﻔﻬﻤﻴﻢ ﻛﻪ ﻛﺪام ﺷﺎن ﺣﻖ دارﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻳﺎدﻣﺎن ﻧﺮود ﻛﻪ از ﻃﺮﻓﻲ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺪاﻧﻴﻢ اﻳﻦ ﻣﺒﺎﺣﺚ ﻛﺎﻣﻼ در ﺗﻨﺎﻗﺾ ﺑﺎ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﻗﺮار دارﻧﺪ‬
‫و ﻣﺨﺎﻟﻒ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮﻧﺪ‪ ،‬و از ﻃﺮف دﻳﮕﺮ ﻣﺘﻮﺟﻪ ﺑﺎﺷﻴﻢ ﺑﻪ ﻣﺤﺾ آن ﻛﻪ ﻛﺴﻲ از اﻳﻦ ﻳﺎ آن‬
‫ﻧﻈﺮﻳﻪ دﻓﺎع ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﺘﺎﻳﺠﻲ ﻣﻲ رﺳﺪ ﻛﻪ آﺛﺎر آن اﻫﻤﻴﺖ ﺑﺴﻴﺎر دارد‪.‬‬
‫ﺑﺮاي آن ﻛﻪ ﺑﺪاﻧﻴﻢ ﻛﺪام ﻳﻚ از ﻃﺮﻓﻴﻦ ﺣﻖ دارﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﺳﻪ ﻧﻜﺘﻪ ﻛﻪ از اﻳﻦ ﻣﺒﺎﺣﺚ‬
‫ﺧﻼﺻﻪ ﻛﺮدهاﻳﻢ ﺑﺮﮔﺮدﻳﻢ ‪:‬‬
‫اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﻣﺪﻋﻲ آﻧﻨﺪ ﻛﻪ ‪:‬‬
‫‪ -1‬اﻳﻦ روح اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎده را ﭘﺪﻳﺪ ﻣﻲآورد !‬
‫‪ -2‬ﻣﺎده ﺧﺎرج از ﻓﻜﺮﻫﺎي ﻣﺎ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ ،‬ﭘﺲ ﻓﻘﻂ ﻳﻚ ﺗﺼﻮر اﺳﺖ !‬
‫‪ -3‬اﻳﻦ ﺗﺼﻮرات ﻣﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ را ﻣﻲ آﻓﺮﻳﻨﻨﺪ !‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎ درﺳﺖ ﺧﻼف اﻳﻦ ادﻋﺎ را دارﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺮاي آن ﻛﻪ ﻛﺎرﻣﺎن را آﺳﺎن ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬اول ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ ﻛﺪام ﻳﻚ ﺑﺎ ﻋﻘﻞ ﺳﻠﻴﻢ ﺟﻮر در‬
‫ﻣﻲآﻳﺪ و ﻛﺪام ﻳﻚ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣﺎ را ﺣﻴﺮت زده ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪47‬‬

‫‪ -1‬آﻳﺎ اﻳﻦ درﺳﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ دﻧﻴﺎ ﻓﻘﻂ درﺗﺼﻮرات ﻣﺎ وﺟﻮد دارد ؟‬
‫‪ -2‬آﻳﺎ اﻳﻦ درﺳﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﺼﻮرات ﻣﺎ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ را ﺧﻠﻖ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ؟‬
‫اﻳﻦ دو ﻣﺒﺤﺚ‪ ،‬ﻣﻮرد دﻓﺎع اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ » ﺿﺪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ « ﺑﺮﻛﻠﻲ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﻣﻲداﻧﻴﻢ ﻧﺘﺎﻳﺞ او؛ ﻣﺜﻞ ﻧﺘﺎﻳﺞ ﻫﻤﻪ اﻟﻬﻴﻮن‪ ،‬ﺑﻪ ﭘﺮﺳﺶ ﺳﻮم ﻣﺎ ره ﻣﻲ ﺑﺮد ‪:‬‬
‫‪ -3‬آﻳﺎ اﻳﻦ درﺳﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ روح ﻣﺎده را ﺑﻪ وﺟﻮد ﻣﻲآورد ؟‬
‫اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶﻫﺎ‪ ،‬ﺑﻪ دﻟﻴﻞ راﺑﻄﻪ ﺷﺎن ﺑﺎ ﻣﺴﺎﻟﻪ ﺑﻨﻴﺎدﻳﻦ ﻓﻠﺴﻔﻪ‪ ،‬اﻫﻤﻴﺖ ﺑﺴﻴﺎري دارﻧﺪ‪ .‬در‬
‫ﻧﺘﻴﺠﻪ‪ ،‬ﺑﺎ ﺑﺤﺚ در ﻣﻮرد آنﻫﺎﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ درﻳﺎﺑﻴﻢ ﭼﻪ ﻛﺴﻲ درﺳﺖ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ .‬ﺑﻪ‬
‫ﺧﺎﻃﺮ آن ﻛﻪ ﭘﺎﺳﺦﻫﺎي ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﺑﻪ اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶﻫﺎ‪ ،‬ﻧﺰد ﻫﻤﻪ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ‪ ،‬و‬
‫در ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻧﺰد ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﻳﻜﺴﺎن اﺳﺖ‪ ،‬اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶﻫﺎ ﺑﺨﺼﻮص ﺑﺮاي‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎ اﻫﻤﻴﺖ ﺧﺎﺻﻲ دارﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ -2‬درﺳﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ دﻧﻴﺎ ﻓﻘﻂ در ﻓﻜﺮﻫﺎي ﻣﺎ وﺟﻮد دارد ؟‬
‫ﭘﻴﺶ از ﻛﻨﻜﺎش در ﻣﻮرد اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ دو اﺻﻄﻼح ﻓﻠﺴﻔﻲ را ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺑﺪﻫﻴﻢ ﻛﻪ در‬
‫ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﻣﺎن اﻏﻠﺐ ﺑﻪ آنﻫﺎ ﺑﺮﺧﻮرد ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ و ﻧﺎﮔﺰﻳﺮﻳﻢ از آنﻫﺎ اﺳﺘﻔﺎده ﻛﻨﻴﻢ ‪:‬‬
‫واﻗﻌﻴﺖ ذﻫﻨﻲ ) ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ واﻗﻌﻴﺘﻲ ﻛﻪ ﻓﻘﻂ در ﻓﻜﺮﻫﺎي ﻣﺎ وﺟﻮد دارد‪( .‬‬
‫واﻗﻌﻴﺖ ﻋﻴﻨﻲ ) ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ واﻗﻌﻴﺘﻲ ﻛﻪ ﺧﺎرج از اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎي ﻣﺎ وﺟﻮد دارد‪( .‬‬
‫اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﻣﻲ ﮔﻮﻳﻨﺪ ﺟﻬﺎن واﻗﻌﻴﺖ ﻋﻴﻨﻲ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ واﻗﻌﻴﺖ ذﻫﻨﻲ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﻣﻲ ﮔﻮﻳﻨﺪ ﺟﻬﺎن واﻗﻌﻴﺖ ﻋﻴﻨﻲ اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﺳﻘﻒ ﺑﺮﻛﻠﻲ ﺑﺮاي آن ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﺎﻧﺸﺎن ﺑﺪﻫﺪ دﻧﻴﺎ و اﺷﻴﺎء ﻓﻘﻂ در ﻓﻜﺮ و ﺗﺼﻮر ﻣﺎ وﺟﻮد‬
‫دارد‪ ،‬آنﻫﺎ را در ﺧﺎﺻﻴﺖﻫﺎﺷﺎن و آﻧﭽﻪ ﻣﺨﺘﺼﺎت آنﻫﺎﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺘﻼﺷﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ ) ﻣﺜﻞ رﻧﮓ‪،‬‬
‫اﻧﺪازه‪ ،‬وزن ﻣﺨﺼﻮص و ﻏﻴﺮه‪ ( .‬او ﺑﻪ ﻣﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ اﻳﻦ ﻣﺨﺘﺼﺎت ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ اﺷﻴﺎء ﻛﻪ ﻣﺘﻔﺎوت‬
‫از ﻫﻢ وﺟﻮد دارﻧﺪ‪ ،‬در ﺧﻮد اﺷﻴﺎء ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﻓﻘﻂ در ذﻫﻦ ﻣﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬و از اﻳﻦ ﺗﻌﺮﻳﻒ‬
‫ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻣﻲﮔﻴﺮد ﻛﻪ ﻣﺎده ‪ ،‬ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ اي از ﻣﺨﺘﺼﺎت اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﻴﻨﻲ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ذﻫﻨﻲ اﻧﺪ‪ .‬ﭘﺲ‪،‬‬
‫در ﻧﺘﻴﺠﻪ وﺟﻮد ﻧﺪارﻧﺪ‪.‬‬
‫اﮔﺮ دوﺑﺎره ﺑﻪ ﻣﺜﺎل ﺧﻮرﺷﻴﺪ ﺑﺮﮔﺮدﻳﻢ‪ ،‬ﺑﺮﻛﻠﻲ از ﻣﺎ ﻣﻲ ﭘﺮﺳﺪ آﻳﺎ واﻗﻌﻴﺖ ﻋﻴﻨﻲ اﻳﻦ‬
‫داﻳﺮه زرد را ﺑﺎور دارﻳﻢ؟ و ﺑﺎ روش ﺧﻮد ﻛﻪ ﺑﺤﺚ در ﻣﻮردﻫﺎ و ﺟﻠﻮهﻫﺎﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‬

‫‪48‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﻛﻪ ﺧﻮرﺷﻴﺪ ﻧﻪ زرد اﺳﺖ و ﻧﻪ داﻳﺮه‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬از آن ﺟﺎ ﻛﻪ ﺧﻮرﺷﻴﺪ واﻗﻌﻴﺖ ﻋﻴﻨﻲ ﻧﻴﺴﺖ ؛‬
‫ﭼﻮن وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ ،‬ﭘﺲ ﻳﻚ واﻗﻌﻴﺖ ﺳﺎده ذﻫﻨﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻮن ﻓﻘﻂ در ﻓﻜﺮ و ﺗﺼﻮر ﻣﺎ وﺟﻮد‬
‫دارد‪.‬‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﺧﻮرﺷﻴﺪ وﺟﻮد دارد‪ .‬ﺑﺎ اﻳﻦ ﺣﺎل‪ ،‬ﻧﻪ ﺑﻪ دﻟﻴﻞ آن ﻛﻪ ﻣﺎ آن را‬
‫ﺻﺎف و ﮔﺮد و زرد ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ‪ .‬ﺑﺮاي اﻳﻦ ﻛﻪ ﭼﻨﻴﻦ اﺳﺘﺪﻻﻟﻲ واﻗﻊ ﻧﮕﺮي ﺧﺎم اﺳﺖ؛ ﻣﺜﻞ‬
‫واﻗﻊ ﻧﮕﺮي ﺑﭽﻪﻫﺎ‪ ،‬و واﻗﻊ ﻧﮕﺮي اﻧﺴﺎنﻫﺎي اوﻟﻴﻪ ﻛﻪ ﻓﻘﻂ ﺑﺎ اﺣﺴﺎس ﺷﺎن واﻗﻌﻴﺖ را ﻣﻲ‬
‫ﺷﻨﺎﺧﺘﻨﺪ‪ .‬در واﻗﻊ ﻋﻠﻮم ﺑﻪ ﻣﺎ ﺗﻮاﻧﺎﺋﻲ داده اﻧﺪ ﺗﺎ ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺣﺴﻲ ﺧﻮد را ﺗﺼﺤﻴﺢ ﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫اﻣﺎ در ﻣﺜﺎل ﺧﻮرﺷﻴﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﻣﺴﺎﻟﻪ را ﺑﻪ ﻃﻮر ﺷﻔﺎف ﺑﻴﺎن ﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫ﻣﺎ ﻫﻢ ﻣﺜﻞ ﺑﺮﻛﻠﻲ ﻣﻲﮔﻮﺋﻴﻢ ﻛﻪ ﺧﻮرﺷﻴﺪ زرد و داﻳﺮه ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬اﻣﺎ ﻧﺘﻴﺠﻪﮔﻴﺮيﻫﺎي او را‬
‫ﻗﺒﻮل ﻧﺪارﻳﻢ ﻛﻪ ﺑﻪ اﻧﻜﺎر ﺧﻮرﺷﻴﺪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان واﻗﻌﻴﺘﻲ ﻋﻴﻨﻲ ﻣﻨﺠﺮ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﻣﺎ در ﻣﻮرد‬
‫ﺧﺼﺎﺋﺺ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﺑﺤﺚ ﻧﻤﻲﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﺑﺤﺚ ﻣﺎ در ﻣﻮرد ﻣﻮﺟﻮدﻳﺖ آنﻫﺎﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻣﺎ ﭼﺎﻧﻪ ﻧﻤﻲ زﻧﻴﻢ ﻛﻪ ﺑﺪاﻧﻴﻢ آﻳﺎ ﺣﺲﻫﺎي ﻣﺎ‪ ،‬ﻣﺎ را ﮔﻮل ﻣﻲ زﻧﻨﺪ و واﻗﻌﻴﺖ ﻣﺎده را‬
‫ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪ .‬ﻣﺎ ﻣﻲ ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﺑﺪاﻧﻴﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ واﻗﻌﻴﺖ ﺧﺎرج از اﺣﺴﺎس ﻣﺎ وﺟﻮد دارد؟‬
‫ﺑﺴﻴﺎر ﺧﻮب ! ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ادﻋﺎ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ واﻗﻌﻴﺖ ﺧﺎرج از ﻣﺎ وﺟﻮد دارد و از ﻣﺴﺎﻟﻪ اي‬
‫دﻓﺎع ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﺧﻮد ﻋﻠﻢ اﺳﺖ و زﻣﻴﻨﻪﻫﺎﻳﺶ را ﻋﻠﻢ ﻓﺮاﻫﻢ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﺑﺮاي آن ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﺎ ﺛﺎﺑﺖ ﻛﻨﻨﺪ ﺣﻖ ﺑﺎ آنﻫﺎﺳﺖ ﭼﻪ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ؟ ﺑﺎ ﻛﻠﻤﺎت‬
‫ﺑﺎزي ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ؛ در ﻣﻮرد ﻛﻠﻤﺎت ﭼﺎﻧﻪ ﻣﻲ زﻧﻨﺪ و ﺻﻔﺤﻪﻫﺎي ﺑﻲ ﺷﻤﺎري را ﺳﻴﺎه ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻴﺎﺋﻴﺪ ﻟﺤﻈﻪاي ﮔﻤﺎن ﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ درﺳﺖ ﻣﻲ ﮔﻮﻳﻨﺪ‪ .‬اﮔﺮ ﺟﻬﺎن ﻓﻘﻂ در ذﻫﻦﻫﺎي ﻣﺎ‬
‫وﺟﻮد دارد‪ ،‬ﭘﻴﺶ از اﻧﺴﺎن وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺘﻪ اﺳﺖ؟ ﻋﻠﻢ ﺛﺎﺑﺖ ﻛﺮده ﻛﻪ اﻧﺴﺎن آﺧﺮﻳﻦ ﻣﻮﺟﻮد‬
‫زﻧﺪه اي اﺳﺖ ﻛﻪ در زﻣﻴﻦ ﭘﺪﻳﺪ آﻣﺪه‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﭼﻨﻴﻦ ادﻋﺎﺋﻲ دروﻏﻲ ﺑﻴﺶ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬در اﻳﻦ‬
‫ﺻﻮرت‪ ،‬ﺑﻌﻀﻲ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﺑﻪ ﻣﺎ ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﮔﻔﺖ ﻛﻪ ﭘﻴﺶ از اﻧﺴﺎن ﺣﻴﻮاﻧﺎت وﺟﻮد داﺷﺘﻨﺪ‪،‬‬
‫ﭘﺲ ﻓﻜﺮ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﺴﺘﻪ در آﻧﺎن ﺑﻮده ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﻣﺎ ﻣﻲداﻧﻴﻢ ﻛﻪ ﭘﻴﺶ ﻣﻮﺟﻮدات زﻧﺪه‪ ،‬زﻣﻴﻨﻲ‬
‫ﻏﻴﺮ ﻗﺎﺑﻞ زﻳﺴﺘﻦ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﻛﻪ در آن اﻣﻜﺎن زﻧﺪﮔﻲ ارﮔﺎﻧﻴﻚ ﻧﺒﻮده‪ .‬ﺑﺎ اﻳﻦ ﺣﺎل‪ ،‬ﻋﺪه اي‬
‫دﻳﮕﺮ از اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﺑﻪ ﻣﺎ ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﮔﻔﺖ ﻛﻪ ﺣﺘﻲ اﮔﺮ ﻓﻘﻂ ﻣﻨﻈﻮﻣﻪ ﺷﻤﺴﻲ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ‬
‫و اﻧﺴﺎن وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺘﻪ‪ ،‬ﻓﻜﺮ و روح در ﺧﺪا وﺟﻮد داﺷﺘﻪ‪ .‬اﻳﻦ ﺟﺎﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺑﺎﻻﺗﺮﻳﻦ ﺷﻜﻞ‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪49‬‬

‫اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ ﻣﻲرﺳﻴﻢ‪ .‬ﺑﺎﻳﺪ ﻣﻴﺎن ﺧﺪا و ﻋﻠﻢ ﻳﻜﻲ را اﻧﺘﺨﺎب ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬و ﺧﺪا ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺪون‬
‫اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫ﭘﺲ ﺑﻪ ﻣﺮﺣﻠﻪ اي ﻣﻲرﺳﻴﻢ ﻛﻪ دﻗﻴﻘﺎ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﻣﺴﺎﻟﻪ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ و ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ را ﺑﻴﺎن‬
‫ﻛﻨﻴﻢ ‪ :‬ﺧﺪا درﺳﺖ اﺳﺖ ﻳﺎ ﻋﻠﻢ ؟‬
‫ﻋﻠﻢ در ﻋﻤﻞ و ﺗﺠﺮﺑﻪ ﺑﻪ ﻣﺎ ﻧﺸﺎن ﻣﻲ دﻫﺪ ﻛﻪ ﺟﻬﺎن واﻗﻌﻴﺘﻲ ﻋﻴﻨﻲ اﺳﺖ و راه ﻣﺎ را‬
‫ﻣﻲﮔﺸﺎﻳﺪ ﺗﺎ ﺑﻪ اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ ﭘﺎﺳﺦ ﺑﺪﻫﻴﻢ ‪:‬‬
‫‪ -3‬درﺳﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﺼﻮرات ﻣﺎ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ را ﻣﻲآﻓﺮﻳﻨﻨﺪ؟‬
‫ﺑﻴﺎﺋﻴﺪ ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل اﺗﻮﺑﻮﺳﻲ را در ﻧﻈﺮ ﺑﮕﻴﺮﻳﻢ ﻛﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﻋﺒﻮر ﻣﺎ از ﺧﻴﺎﺑﺎن‪ ،‬ﺳﺮ ﻣﻲ رﺳﺪ‪.‬‬
‫اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺘﻲ ﻫﻤﺮاه ﻣﺎﺳﺖ و دارﻳﻢ ﺑﺎ او در اﻳﻦ ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ اﺷﻴﺎء واﻗﻌﻴﺖ ﻋﻴﻨﻲ‬
‫دارﻧﺪ‪ ،‬ﻳﺎ ذﻫﻨﻲ‪ ،‬و آﻳﺎ اﻳﻦ ﺣﻘﻴﻘﺖ دارد ﻛﻪ ﻓﻜﺮ و ﺗﺼﻮر ﻣﺎ اﺷﻴﺎء را ﻣﻲ آﻓﺮﻳﻨﻨﺪ‪ .‬واﻗﻌﻴﺖ اﻳﻦ‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ اﮔﺮ ﻣﻲ ﺧﻮاﻫﻴﻢ اﺗﻮﺑﻮس ﻣﺎ را زﻳﺮ ﻧﮕﻴﺮد‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺧﻴﻠﻲ ﻣﺮاﻗﺐ ﺑﺎﺷﻴﻢ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪،‬‬
‫اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖ در ﻋﻤﻞ ﻣﺠﺒﻮر اﺳﺖ ﻣﻮﺟﻮدﻳﺖ اﺗﻮﺑﻮس را ﺑﻪ رﺳﻤﻴﺖ ﺑﺸﻨﺎﺳﺪ‪ .‬اﮔﺮ ﺑﺨﻮاﻫﻴﻢ‬
‫واﻗﻊ ﻧﮕﺮ ﺑﺎﺷﻴﻢ‪ ،‬ﺑﺮاي ﻫﻤﻴﻦ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖ ﻣﺎ ﺗﻔﺎوﺗﻲ ﻣﻴﺎن اﺗﻮﺑﻮس ﻋﻴﻨﻲ و اﺗﻮﺑﻮس ذﻫﻨﻲ‬
‫وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ .‬اﻳﻦ اﻣﺮ ﭼﻨﺎن ﻣﻘﺮون ﺑﻪ ﺣﻘﻴﻘﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﻤﻞ ﺑﻪ راﺣﺘﻲ ﺛﺎﺑﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ در‬
‫زﻧﺪﮔﻲ‪ ،‬اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ اﻧﺪ‪.‬‬
‫در ﻣﻮرد اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﻣﺜﺎلﻫﺎي ﺑﺴﻴﺎري ﺑﻴﺎورﻳﻢ ﻛﻪ در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ آنﻫﺎ ﺧﻮاﻫﻴﻢ‬
‫دﻳﺪ ﻛﻪ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖ و ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ از اﻳﻦ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺣﻤﺎﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺮاي ﺑﺪﺳﺖ‬
‫آوردن آن ﭼﻪ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ آنﻫﺎ واﻗﻌﻴﺖ ذﻫﻨﻲ اﺳﺖ ﺑﺪﺷﺎن ﻧﻤﻲآﻳﺪ از ﻣﻮرد ﻣﻌﻴﻦ ﭼﻴﺰي ﻛﻪ‬
‫آن را » ﭘﺴﺘﻲ ﻋﻴﻨﻲ « ﻣﻲ ﻧﺎﻣﻨﺪ اﺳﺘﻔﺎده ﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ اﺳﺖ ﻛﻪ دﻳﮕﺮ ﻧﻤﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ ﻛﺴﻲ ﻣﺜﻞ اﺳﻘﻒ ﺑﺮﻛﻠﻲ ادﻋﺎ ﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﺟﻬﺎن‬
‫وﺟﻮد ﺧﺎرﺟﻲ ﻧﺪارد‪ .‬ﻣﺒﺎﺣﺚ اﻳﻨﺎن‪ ،‬ﺑﻴﺸﺘﺮ از ﭘﻴﺶ ﻣﻜﺎراﻧﻪ و ﻣﺮﻣﻮز اﺳﺖ‪) .‬ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﻣﻲ‬
‫ﻛﻨﻢ ﺑﺮاي روﺷﻦ ﺗﺮ ﺷﺪن در ﻣﻮرد ﺷﻴﻮه اي ﻛﻪ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از آن ﺟﺪل‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻓﺼﻞ » ﻛﺸﻒ ﻋﻨﺎﺻﺮ ﺟﻬﺎن « در ﺻﻔﺤﻪ ‪ 45‬ﻛﺘﺎب ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ و‬
‫اﻣﭙﻴﺮﻳﻮﻛﺮﻳﺘﻴﺴﻴﺴﻢ ﻟﻨﻴﻦ ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﺪ(‪.‬‬
‫از اﻳﻦ رو‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﻋﺒﺎرت » ﻣﻌﻴﺎر ﻋﻤﻞ« ﻟﻨﻴﻦ را وام ﺑﮕﻴـﺮﻳﻢ ﺗﺎ دﺳﺖ ﻣﺎن ﺑﺮاي ﺷـﺮﻣﻨﺪه‬

‫‪50‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﻛﺮدن اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﺑﺎز ﺷﻮد‪.‬‬
‫ﻋﻼوه ﺑﺮ اﻳﻦ‪ ،‬ﭘﺲ از ﺑﺮﻛﻠﻲ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ اﺑﺎﺋﻲ ﻧﺪارﻧﺪ ﻛﻪ ادﻋﺎ ﻛﻨﻨﺪ ﻋﻤﻞ و ﺗﺌﻮري‬
‫ﻳﻜﻲ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬و اﻳﻦ ﻛﻪ دو ﭼﻴﺰ ﻛﺎﻣﻼ ﻣﺘﻔﺎوﺗﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪ ﮔﻴﺮي و ﻧﻈﺮ درﺳﺖ ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬
‫دﻟﻴﻠﺶ ﻫﻢ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﻮد ﻋﻤﻞ ﺑﻪ ﺗﻨﻬﺎﺋﻲ از ﻃﺮﻳﻖ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﺑﻪ ﻣﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻛﻪ درك و‬
‫درﻳﺎﻓﺖ ﻣﺎ ﺻﺤﻴﺢ اﺳﺖ‪ ،‬ﻳﺎ ﻏﻠﻂ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﻣﺜﺎل اﺗﻮﺑﻮس ﺑﻪ ﻣﺎ ﺛﺎﺑﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﺟﻬﺎن واﻗﻌﻴﺘﻲ ﻋﻴﻨﻲ دارد و ﺗﺼﻮري‬
‫ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ ذﻫﻦ ﻣﺎ ﺧﻠﻖ ﺷﺪه ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫ﭼﻮن ﻧﻈﺮﻳﻪ ﺿﺪ ﻣﺎده ﺑﺮﻛﻠﻲ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻋﻠﻮم ﺑﻴﺎﻳﺴﺘﺪ و ﻗﺎدر ﻧﻴﺴﺖ در ﺑﺮاﺑﺮ‬
‫ﻣﻌﻴﺎر ﻋﻤﻞ ﻣﻘﺎوﻣﺖ ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺮ ﻣﺎﺳﺖ ﺗﺎ ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ آﻳﺎ ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﻧﺘﻴﺠﻪ ﮔﻴﺮﻫﺎي ﻣﻮرد ادﻋﺎي ﻫﻤﻪ‬
‫ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖ‪ ،‬ادﻳﺎن واﻫﻞ اﻟﻬﻴﺎت‪ ،‬روح ﻣﺎده را ﺧﻠﻖ ﻣﻲﻛﻨﺪ؟‬
‫‪ -4‬درﺳﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ روح ﻣﺎده را ﺑﻪ وﺟﻮد ﻣﻲآورد ؟‬
‫ﻫﻤﺎن ﻃﻮر ﻛﻪ دﻳﺪﻳﻢ‪ ،‬از ﻧﻈﺮ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ روح ﺷﻜﻞ ﻋﺎﻟﻲ ﺧﻮد را در ﺧﺪا ﭘﻴﺪا‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﻧﺘﻴﺠﻪ ﮔﻴﺮي ﻧﻈﺮﻳﻪ آﻧﺎن‪ ،‬ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻛﻪ ﺧﺪا ﭘﺎﺳﺦ ﻧﻬﺎﺋﻲ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ اﻳﻦ دﻟﻴﻞ اﺳﺖ‬
‫ﻛﻪ ﻣﺴﺎﻟﻪ روح ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻣﺎده‪ ،‬ﺣﺎﻻﭼﻪ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﺣﻖ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ ﻳﺎ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎ‪ ،‬در‬
‫ﺗﺤﻠﻴﻞﻫﺎي ﻧﻬﺎﺋﻲ » ﺧﺪا را در ﺑﺮاﺑﺮ ﻋﻠﻢ « ﺷﻜﻞ ﻣﻲ دﻫﺪ‪.‬‬
‫اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ادﻋﺎ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﺧﺪا ﺑﻪ ﺻﻮرت ازﻟﻲ و اﺑﺪي وﺟﻮد داﺷﺘﻪ‪ ،‬ﺗﻐﻴﻴﺮي ﻫﻢ‬
‫ﻧﻜﺮده و ﻫﻤﻴﺸﻪ ﻫﻤﺎن اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻮد‪ .‬او روح ﻧﺎب اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮاﻳﺶ زﻣﺎن و ﻣﻜﺎن وﺟﻮد ﻧﺪارد‪.‬‬
‫او ﺧﺎﻟﻖ ﻣﺎده اﺳﺖ‪ .‬در ﺗﺎﻛﻴﺪ ﺑﺮﻧﻈﺮﻳﻪ وﺟﻮد ﺧﺪا‪ ،‬اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﻫﻴﭻ ﮔﻮﻧﻪ اﺳﺘﺪﻻﻟﻲ را ﺑﻪ‬
‫دﺳﺖ ﻧﻤﻲدﻫﻨﺪ‪ .‬در دﻓﺎع از آﻓﺮﻳﻨﻨﺪه ﻣﺎده‪ ،‬اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﻓﻘﻂ ﺑﻪ اﻧﺒﻮﻫﻲ از ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ ﻣﺮﻣﻮز‬
‫ﺑﺎز ﻣﻲ ﮔﺮدﻧﺪ ﻛﻪ ذﻫﻦ ﻋﻠﻤﻲ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ آنﻫﺎ را ﺑﭙﺬﻳﺮد‪.‬‬
‫وﻗﺘﻲ ﺑﻪ ﺳﺮﭼﺸﻤﻪﻫﺎي ﻋﻠﻢ ﺑﺮ ﻣﻲﮔﺮدﻳﻢ‪ ،‬ﻣﻲﺑﻴﻨﻴﻢ ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﻏﻔﻠﺖ و ﺟﻬﻠﻲ ﻋﻈﻴﻢ ﺑﻮد‬
‫ﻛﻪ اﻧﺴﺎنﻫﺎي اوﻟﻴﻪ در ذﻫﻦ ﺧﻮد ﺧﺪا را ﺳﺎﺧﺘﻨﺪ‪ .‬و ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ ﻛﻪ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎي‬
‫ﻗﺮن ﺑﻴﺴﺘﻢ ﻫﻢ‪ ،‬ﻣﺜﻞ اﻧﺴﺎنﻫﺎي اوﻟﻴﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻏﻔﻠﺖ و ﺟﻬﺎﻟﺖ ﺧﻮد ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻫﻤﻪي آن ﭼﻪ ﺑﺎ‬
‫ﺷﻜﻴﺒﺎﺋﻲ و ﺗﺎﻣﻞ و ﭘﺸﺘﻜﺎر ﺣﺎﺻﻞ ﺷﺪه و ﺑﻪ ﻣﺎ در ﻓﻬﻤﻴﺪن و آﮔﺎﻫﻲ ﺗﻮاﻧﺎﺋﻲ داده اﺳﺖ‪،‬‬
‫اداﻣﻪ ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪ .‬ﭼﻮن اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ در ﺗﺤﻠﻴﻞﻫﺎي ﻧﻬﺎﺋﻲ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺧﺪا را ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺑﺪﻫﻨﺪ‪،‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪51‬‬

‫ﺧﺪا ﺑﺮاي آﻧﺎن ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺑﺎوري ﻛﻪ دﻟﻴﻠﻲ ﺑﺮاي ﺛﺎﺑﺖ ﻛﺮدن آن ﻧﺪارﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻗﻲ ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ‪ .‬وﻗﺘﻲ‬
‫اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﻣﻲﻛﻮﺷﻨﺪ ﺑﺎ اﺑﺮاز اﻳﻦ ﻛﻪ ﻣﺎده ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺴﺘﻪ ﻫﻤﻴﺸﻪ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪،‬‬
‫ﺿﺮورت آﻓﺮﻳﻨﺶ ﺟﻬﺎن را ﺑﻪ ﻣﺎ ﺛﺎﺑﺖ ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺎ را ﺑﻪ ﺧﺪاﺋﻲ ﺣﻮاﻟﻪ ﻣﻲدﻫﻨﺪ ﻛﻪ ﺧﻮد او‬
‫ﻫﺮﮔﺰ آﻏﺎزي ﻧﺪاﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﭼﻨﻴﻦ ﺗﻮﺿﻴﺤﻲ‪ ،‬ﭼﻪ ﭼﻴﺰي را و ﭼﮕﻮﻧﻪ روﺷﻦ ﻣﻲﻛﻨﺪ؟‬
‫اﻣﺎ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﺑﺮاي اﺛﺒﺎت ﻣﺒﺎﺣﺚ ﺧﻮد‪ ،‬از ﻋﻠﻢ ﻛﻪ اﻧﺴﺎن ﺑﺎ ﻋﻘﺐراﻧﺪن » دروازهﻫﺎي‬
‫ﻧﺎداﻧﻲ ﺧﻮد « در آن رﺷﺪ ﻛﺮده و ﭘﻴﺶ رﻓﺘﻪ اﺳﺖ ﺑﻬﺮه ﻣﻲﺟﻮﻳﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺎ اﻳﻦ وﺟﻮد‪ ،‬آﻳﺎ ﻋﻠﻢ ﺑﻪ ﻣﺎ اﺟﺎزه ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ ﻓﻜﺮ ﻛﻨﻴﻢ روح ﻣﺎده را آﻓﺮﻳﺪه اﺳﺖ؟ ﻧﻪ‪.‬‬
‫ﻋﻘﻴﺪهي آﻓﺮﻳﻨﺶ ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ روح ﻧﺎب‪ ،‬ﻗﺎﺑﻞ ﻓﻬﻢ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬دﻟﻴﻠﺶ ﻫﻢ آﻧﺴﺖ ﻛﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﭼﻴﺰي‬
‫را در ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻧﻤﻲﺷﻨﺎﺳﻴﻢ‪ .‬ﺑﺮاي آن ﻛﻪ ﭼﻨﻴﻦ اﻣﺮي اﻣﻜﺎن ﭘﺬﻳﺮ ﺑﺎﺷﺪ؛ آن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ‬
‫اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ ،‬روح ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﺗﻨﻬﺎﺋﻲ ﭘﻴﺶ از ﻣﺎده وﺟﻮد ﻣﻲداﺷﺘﻪ‪ ،‬ﺣﺎل آن ﻛﻪ ﻋﻠﻢ‬
‫ﺑﻪ ﻣﺎ ﺛﺎﺑﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ اﻣﻜﺎن ﻧﺎﭘﺬﻳﺮ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻫﻴﭻ ﮔﺎه روح ﺑﺪون ﻣﺎده وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ .‬ﺑﻪ‬
‫ﻋﻜﺲ‪ ،‬روح ﻫﻤﻴﺸﻪ ﺑﻪ ﻣﺎده واﺑﺴﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺨﺼﻮص آن ﻛﻪ ﻣﻲداﻧﻴﻢ ذﻫﻦ اﻧﺴﺎن ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﺎ‬
‫ﻣﻐﺰ اﺳﺖ و ﻣﻐﺰ‪ ،‬ﻣﻨﺒﻊ ﺗﺼﻮرات و ﻓﻜﺮﻫﺎي ﻣﺎﺳﺖ‪ .‬ﻋﻠﻢ ﺑﻪ ﻣﺎ اﺟﺎزه ﻧﻤﻲدﻫﺪ ﺑﺎور ﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ‬
‫ﺗﺼﻮرات در ﺧﻼء وﺟﻮد دارﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﺿﺮوري اﺳﺖ ﻛﻪ ذﻫﻦ ﺧﺪا ﺑﺮاي وﺟﻮد داﺷﺘﻦ ﻣﻐﺰ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﺳﺒﺐ‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﺑﮕﻮﺋﻴﻢ اﻳﻦ ﺧﺪا ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﻣﺎده‪ ،‬و ﺑﺮ آن ﻣﺒﻨﺎ اﻧﺴﺎن را آﻓﺮﻳﺪه‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ‬
‫اﻳﻦ ﻣﺎده اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻣﻐﺰ اﻧﺴﺎن » ﺧﺪا « و » روح « را آﻓﺮﻳﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻌﺪﻫﺎ در اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﺧﻮاﻫﻴﻢ دﻳﺪ ﻛﻪ آﻳﺎ ﻋﻠﻢ اﻣﻜﺎن ﺑﺎورﻛﺮدن ﺧﺪا را ﺑﻪ ﻣﺎ ﻣﻲ دﻫﺪ؟ ﻳﺎ‬
‫اﺳﺎﺳﺎ ﺑﺎور ﻛﺮدن ﭼﻴﺰي را ﻛﻪ ﺑﺮاﻳﺶ زﻣﺎن و ﻣﻜﺎن و ﺣﺮﻛﺖ و ﺗﻐﻴﻴﺮ وﺟﻮد ﻧﺪارد؟ از اﻳﻦ‬
‫ﺑﻪ ﺑﻌﺪ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﻧﺘﻴﺠﻪ ﺑﮕﻴﺮﻳﻢ ﻛﻪ در ﭘﺎﺳﺦ ﺑﻪ ﭘﺮﺳﺶ ﺑﻨﻴﺎدي ﻓﻠﺴﻔﻪ ‪:‬‬
‫‪ -5‬ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎ درﺳﺖ ﻣﻲ ﮔﻮﻳﻨﺪ وﻋﻠﻢ ادﻋﺎي آﻧﺎن را ﺛﺎﺑﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﺣﻖ دارﻧﺪ ﺑﺎ ﻗﺎﻃﻌﻴﺖ ﻣﺪﻋﻲ ﻣﻮارد زﻳﺮ ﺑﺎﺷﻨﺪ ‪:‬‬
‫‪ -1‬در ﺑﺮاﺑﺮ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ ﺑﺮﻛﻠﻲ‪ ،‬و در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺧﻮد را ﭘﺸﺖ ﺳﺮ ﻧﻈﺮﻳﻪي ﺿﺪ‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺘﻲ او ﭘﻨﻬﺎن ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺴﺘﻨﺪ و ﺑﻪ ﺻﺪاي ﺑﻠﻨﺪ ﺑﮕﻮﻳﻨﺪ از ﻃﺮﻓﻲ ﺟﻬﺎن و‬
‫اﺷﻴﺎء ﺧﺎرج از ﻓﻜﺮ و اﻧﺪﻳﺸﻪ ﻣﺎ وﺟﻮد دارﻧﺪ و ﺑﺮاي وﺟﻮد داﺷﺘﻦ ﻧﻴﺎزي ﺑﻪ ﻓﻜﺮ و‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪52‬‬

‫اﻧﺪﻳﺸﻪ ﻣﺎ ﻧﺪارﻧﺪ‪ ،‬از ﻃﺮف دﻳﮕﺮ ﺑﮕﻮﻳﻨﺪ اﻳﻦ ﻓﻜﺮ و ﻧﻈﺮ ﻣﺎ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ اﺷﻴﺎء را ﺧﻠﻖ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ اﺷﻴﺎء و ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﻓﻜﺮ و اﻧﺪﻳﺸﻪ ﻣﺎ را ﺑﻪ وﺟﻮد ﻣﻲآورﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ -2‬در ﺑﺮاﺑﺮ ﻫﻤﻪ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻧﺘﻴﺠﻪ ﮔﻴﺮيﻫﺎ ﺷﺎن ﺑﺎﻳﺪ اﻳﺴﺘﺎد‪.‬‬
‫ﻳﻌﻨﻲ در ﺑﺮاﺑﺮ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻧﺘﻴﺠﻪ ﮔﻴﺮيﻫﺎﺷﺎن ﺑﺎ ﺗﺎﻛﻴﺪ و ﻗﺎﻃﻌﻴﺖ ﻣﺪﻋﻲ اﻳﺠﺎد ﻣﺎده‬
‫ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ روح اﺳﺖ‪ .‬و در ﺗﺤﻠﻴﻞﻫﺎي ﻧﻬﺎﺋﻲ‪ ،‬ﻋﻠﻴﻪ ﺗﺎﻛﻴﺪ ﺑﺮ اﺛﺒﺎت ﺧﺪا و ﺣﻤﺎﻳﺖ از‬
‫ﻃﺮﻓﺪاران اﻟﻬﻴﺎت اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﺑﺎ ﺗﻜﻴﻪ ﺑﺮﭘﺎﻳﮕﺎه ﻋﻠﻤﻲ ﺧﻮد اﻋﻼم و ﺛﺎﺑﺖ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ اﻳﻦ ﻣﺎده اﺳﺖ ﻛﻪ روح را ﺧﻠﻖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬و ﺑﺮاي ﺗﻮﺿﻴﺢ ﭘﺪﻳﺪ آﻣﺪن ﻣﺎده‪،‬‬
‫ﻧﻴﺎزي ﺑﻪ » ﻓﺮﺿﻴﻪ ﺧﺪا « ﻧﺪارﻧﺪ‪.‬‬

‫ﻳﺎد آوري‪ – .‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ روﺷﻲ ﻛﻪ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﻣﺴﺎﺋﻞ را ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﺗﻮﺟﻪ ﻛﻨﻴﻢ‪ .‬آﻧﺎن‬
‫اﻋﻼم ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﺧﺪا اﻧﺴﺎن را آﻓﺮﻳﺪه؛ در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻣﺎ ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻛﺮدﻳﻢ اﻳﻦ اﻧﺴﺎن اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﺧﺪا را آﻓﺮﻳﺪه‪ .‬اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل ادﻋﺎ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ اﻳﻦ روح اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎده را ﺑﻪ وﺟﻮد‬
‫آورده‪ ،‬ﺣﺎل آن ﻛﻪ ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ ﻗﻀﻴﻪ ﻛﺎﻣﻼ ﺑﺮﻋﻜﺲ اﺳﺖ‪ .‬در اﻳﻦ ﻣﺜﺎلﻫﺎ‪ ،‬راﻫﻲ ﺑﺮاي‬
‫ﻣﻐﺸﻮش ﻛﺮدن ﻣﺒﺤﺚﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﻣﺎ اﺣﺴﺎس ﻛﺮدﻳﻢ اﺷﺎره ﺑﻪ آنﻫﺎ اﻟﺰاﻣﻲ اﺳﺖ‪ ،‬وﺟﻮد دارد‪.‬‬

‫ﻣﻨﺎﺑﻌﻲ ﻛﻪ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﺪ ﺑﻪ آن ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﻛﻨﻴﺪ‪.‬‬
‫و‪ .‬ا‪ .‬ﻟﻨﻴﻦ‪ ،‬ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ و اﻣﭙﻴﺮﻳﻮﻛﺮﻳﺘﻴﺴﻴﺴﻢ ) ﻧﻴﻮﻳﻮرك ‪ :‬اﻧﺘﺸﺎرات ﺑﻴﻦ اﻟﻤﻠﻠﻲ‪1970 ،‬‬
‫ﺻﻔﺤﻪﻫﺎي ‪ 32‬ﺗﺎ ‪.( 93‬‬

‫‪53‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪5‬‬
‫آﻳﺎ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺳﻮﻣﻲ ‪) Agnosticism -‬ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺷﻜﺎك(– وﺟﻮد دارد ؟‬

‫‪-1‬‬
‫‪-2‬‬
‫‪-3‬‬
‫‪-4‬‬
‫‪-5‬‬
‫‪-6‬‬

‫ﭼﺮا ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺳﻮم ؟‬
‫ﻣﺒﺎﺣﺚ اﻳﻦ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺳﻮم‬
‫اﻳﻦ ﻓﻠﺴﻔﻪ از ﻛﺠﺎ آﻣﺪه اﺳﺖ ؟‬
‫ﻧﺘﺎﻳﺞ اﻳﻦ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬
‫ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﻲ ﺗﻮان اﻳﻦ ﻓﻠﺴﻔﻪ » ﺳﻮم « را رد ﻛﺮد ؟‬
‫ﻧﺘﻴﺠﻪ ﮔﻴﺮي‬

‫‪ -1‬ﭼﺮا ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺳﻮم ؟‬
‫ﭘﺲ از اﻳﻦ ﻓﺼﻞﻫﺎ‪ ،‬از آن ﺟﺎ ﻛﻪ دوﺟﺮﻳﺎن ﺑﺰرگ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ و ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻧﻈﺮﻳﻪﻫﺎ را‬
‫ﻧﻤﺎﻳﻨﺪﮔﻲ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﺎ ﻣﻲ رﺳﺪ ﻛﻪ ﺗﻘﺮﻳﺒﺎ و ﺑﻪ ﻛﻮﺗﺎﻫﻲ‪ ،‬راه ﻣﺎن را در ﻣﺒﺎﺣﺚ‬
‫ﻓﻠﺴﻔﻲ ﭘﻴﺪا ﻛﺮدهاﻳﻢ‪ .‬ﺑﻪ ﻋﻼوه‪ ،‬ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﺑﺮﺳﺪ ﻣﺒﺎﺣﺚ و اﺳﺘﺪﻻلﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﺑﺮاي‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻣﺒﺎرزه ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺣﺎﻣﻞ ﺗﺼﻤﻴﻢ ﻣﻄﻠﻖاﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻌﺪ ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ ﻛﻪ ﭘﺲ از ﻣﻄﺎﻟﻌﺎﺗﻲ‪ ،‬راﻫﻲ را ﻛﻪ ﺑﻪ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻋﻘﻞ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ‬
‫ره ﻣﻲﺑﺮد‪ ،‬ﭘﻴﺪا ﻛﺮدهاﻳﻢ‪.‬‬
‫اﻣﺎ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺑﻪ اﻳﻦ آﺳﺎﻧﻲ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﻫﻤﺎن ﻃﻮر ﻛﻪ ﭘﻴﺸﺘﺮ اﺷﺎره ﻛﺮدﻳﻢ‪ ،‬اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎي‬
‫ﺟﺪﻳﺪ ﺻﺮاﺣﺖ اﺳﻘﻒ ﺑﺮﻛﻠﻲ را ﻧﺪارﻧﺪ‪ .‬آﻧﺎن ﻋﻘﺎﻳﺪ ﺧﻮد را »در ﺷﻜﻠﻲ ﻫﻨﺮﻣﻨﺪاﻧﻪ و ﻣﺨﻠﻮط‬
‫ﺷﺪه ﺑﺎ اﺻﻄﻼﺣﺎت »ﺟﺪﻳﺪ« ﺑﻪ ﻧﻤﺎﻳﺶ ﻣﻲ ﮔﺬارﻧﺪ ﺗﺎ ﻣﺮدم ﺳﺎده و زود ﺑﺎور را ﺑﻔﺮﻳﺒﻨﺪ ﻛﻪ‬
‫ﺑﺎ ﻓﻠﺴﻔﻪ اي »ﻧﻮ« رو ﺑﻪ رو ﺷﺪه اﻧﺪ!« )ﻟﻨﻴﻦ‪ ،‬ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ و اﻣﭙﻴﺮﻳﻮﻛﺮﻳﺘﻴﺴﻴﺴﻢ‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ‬
‫‪.(20‬‬
‫دﻳﺪﻳﻢ ﻛﻪ ﻣﺎ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﺑﻪ دو ﭘﺎﺳﺦ ﺑﻪ ﭘﺮﺳﺶﻫﺎي ﺑﻨﻴـﺎدي ﻓﻠﺴـﻔﻪ دﺳﺖ ﻳﺎﺑﻴـﻢ ﻛـﻪ‬

‫‪54‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﻣﺨﺎﻟﻒ و ﻣﺘﻨﺎﻗﺾ ﺑﺎ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ و آﺷﺘﻲ ﻧﺎﭘﺬﻳﺮﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ دو ﭘﺎﺳﺦ‪ ،‬ﺑﺴﻴﺎر روﺷﻦ اﻧﺪ و اﻣﻜﺎﻧﻲ‬
‫ﺑﺮاي ﮔﻴﺞ ﺷﺪن ﺑﺎﻗﻲ ﻧﻤﻲ ﮔﺬارﻧﺪ‪.‬‬
‫و ‪ ،‬در واﻗﻊ ﺗﺎ ﺳﺎل ‪ ،1710‬ﻣﺴﺎﻟﻪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺻﻮرت ﺑﻴﺎن ﻣﻲ ﺷﺪ ﻛﻪ ‪ :‬در ﻳﻚ ﺳﻤﺖ‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﻳﻌﻨﻲ آنﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﻣﺪﻋﻲ وﺟﻮد ﻣﺎده ﺧﺎرج از ﻓﻜﺮ و اﻧﺪﻳﺸﻪي ﻣﺎ‬
‫ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬از ﺳﻮي دﻳﮕﺮ‪ ،‬اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﻛﻪ ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﺑﺮﻛﻠﻲ‪ ،‬ﻣﻨﻜﺮ وﺟﻮد ﻣﺎده ﺑﻮدﻧﺪ و ادﻋﺎ‬
‫ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﺎده ﻓﻘﻂ در ﻣﺎ‪ ،‬در ذﻫﻦﻫﺎي ﻣﺎ وﺟﻮد دارد‪.‬‬
‫ﺑﺎ وﺟﻮد آن ﻛﻪ در ﻫﻤﻴﻦ زﻣﺎن ﭘﻴﺸﺮﻓﺖﻫﺎﺋﻲ در ﻋﻠﻮم رخ داد‪ ،‬ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن دﻳﮕﺮي ﺑﻪ‬
‫ﻣﻴﺪان آﻣﺪﻧﺪ ﻛﻪ ﻛﻮﺷﻴﺪﻧﺪ ﺑﺎ اﻳﺠﺎد ﻳﻚ ﺟﺮﻳﺎن ﻓﻠﺴﻔﻲ ﻛﻪ ﻣﻴﺎن اﻳﻦ دو ﻓﻠﺴﻔﻪ اﻏﺘﺸﺎش ﺑﻪ‬
‫وﺟﻮد ﻣﻲآورد‪ ،‬در ﻓﺎﺻﻠﻪي ﻣﻴﺎن اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ و ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﻗﺮار ﺑﮕﻴﺮﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ اﻏﺘﺸﺎش‬
‫در ﻣﻨﺸﺎء ﺧﻮد ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺳﻮﻣﻲ را ﺟﺴﺖ و ﺟﻮ ﻣﻲﻛﺮد‪.‬‬
‫‪ -2‬ﻣﺒﺎﺣﺚ اﻳﻦ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺳﻮم‬
‫اﺳﺎس اﻳﻦ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻛﻪ ﭘﺲ از ﺑﺮﻛﻠﻲ از ﻛﺎر در آﻣﺪ‪ ،‬آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﻛﻮﺷﺶ ﺑﺮاي ﭘﻲ ﺑﺮدن‬
‫ﺑﻪ ﻃﺒﻴﻌﺖ واﻗﻌﻲ اﺷﻴﺎء ‪ ،‬و اﺻﺮار ورزﻳﺪن ﺑﺮ اﻳﻦ اﻣﺮ ﻛﻪ ﻣﺎ ﻫﺮﮔﺰ ﺑﻪ ﭼﻴﺰي ﺟﺰ ﺟﻠﻮهﻫﺎ ﭘﻲ‬
‫ﻧﺨﻮاﻫﻴﻢ ﺑﺮد‪ ،‬ﺑﻲ ﻓﺎﻳﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﺎم اﻳﻦ ﻓﻠﺴﻔﻪ را ‪Agnosticism‬‬
‫ﮔﺬاﺷﺘﻪاﻧﺪ‪ ) .‬واژه ﻳﻮﻧﺎﻧﻲ ﻣﺮﻛﺐ از » ‪ « A‬ﻛﻪ ﺣﺮف ﻧﻔﻲ اﺳﺖ‪ ،‬و ‪ Gnostikers‬ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ » ﺗﻮاﻧﺎ در‬
‫داﻧﺴﺘﻦ « ‪ .‬ﭘﺲ اﻳﻦ واژهي ﺗﺮﻛﻴﺒﻲ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ » ﻧﺎﺗﻮان در داﻧﺴﺘﻦ « اﺳﺖ( )در واژه ﻧﺎﻣﻪ وﺑﺴﺘﺮ آﻣﺪه اﺳﺖ‬
‫ﻛﻪ‪ :‬اﻳﻦ ﺗﺮﻛﻴﺐ ﻳﻮﻧﺎﻧﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ اﺻﻞ آن ‪ Gnosticos‬اﺳﺖ ﻛﻪ ﺣﺮف » ‪ « A‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﺸﺎﻧﻪ ﻣﻨﻔﻲ ﻛﺮدن‬
‫آﻣﺪه و ﺗﺮﻛﻴﺐ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ ﻧﺸﻨﺎﺧﺘﻪ و ﻏﻴﺮﻗﺎﺑﻞ ﺷﻨﺎﺧﺖ اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﺑﺎور ﺑﺮ آن اﺳﺖ ﻛﻪ ذﻫﻦ اﻧﺴﺎن ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ‬
‫ﺑﺪاﻧﺪ آﻳﺎ ﺧﺪا ﻓﺮاﺳﻮي ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي ﻣﺎدي وﺟﻮد دارد‪ ،‬ﻳﺎ ﻋﻠﺘﻲ ﻏﺎﺋﻲ » اوﻟﻲ ‪ « Oolaa‬و ﭼﻴﺰي دﻳﮕﺮ‪.‬‬
‫‪ Agnosticism‬دﻛﺘﺮﻳﻦ اﻳﻦ ﺑﺎور اﺳﺖ – ﭘﺲ » ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺷﻜﺎك « ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ در زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﻲ ﺑﺮاي آن ﻣﻌﺎدل‬
‫ﻣﻨﺎﺳﺒﻲ ﺑﺎﺷﺪ – ﻣﺘﺮﺟﻢ‪( .‬‬

‫ﺑﻪ ﻧﻈﺮ اﮔﻨﻮﺳﺘﻴﻚﻫﺎ‪ ،‬ﻣﺎ ﻧﻤﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﺑﺪاﻧﻴﻢ ﻛﻪ اﺳﺎﺳﺎ ﺟﻬﺎن روح اﺳﺖ ﻳﺎ ﻃﺒﻴﻌﺖ‪ .‬اﻳﻦ‬
‫اﻣﻜﺎن ﺑﺮاي ﻣﺎ وﺟﻮد دارد ﻛﻪ ﺟﻠﻮهي اﺷﻴﺎء را ﺑﺪاﻧﻴﻢ‪ ،‬اﻣﺎ ﻧﻤﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﺑﻪ واﻗﻌﻴﺖ آنﻫﺎ ﭘﻲ‬
‫ﺑﺒﺮﻳﻢ‪.‬‬
‫ﺑﻴﺎﺋﻴﺪ دوﺑﺎره ﺑﻪ ﻣﺜﺎل ﺧﻮرﺷﻴﺪ ﺑﺮﮔﺮدﻳﻢ‪ .‬دﻳﺪﻳﻢ آن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ اﻧﺴﺎنﻫﺎي اوﻟﻴﻪ ﻣﻲ‬
‫ﭘﻨﺪاﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺧﻮرﺷﻴﺪ ﻣﺴﻄﺢ و ﻣﺪور ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﭘﺲ اﻳﻦ داﻳﺮه‪ ،‬ﻓﻘﻂ ﺧﻄﺎي ﺑﺎﺻﺮه و ﺟﻠﻮه ﺑﻮد‪.‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪55‬‬

‫) ﺟﻠﻮه و ﻧﻤﻮد‪ ،‬درﻳﺎﻓﺘﻲ ﺻﻮري اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎ در ﻣﻮرد اﺷﻴﺎء ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ واﻗﻌﻴﺖ آنﻫﺎ‬
‫ﻧﻴﺴﺖ‪( .‬‬
‫ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ اﺳﺖ ﻛﻪ در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﺑﺤﺚ و ﺟﺪل ﻣﻴﺎن اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ و ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎ‬
‫در ﻣﻮرد اﻳﻦ ﻛﻪ آﻳﺎ اﺷﻴﺎء ذات و ﺟﻮﻫﺮﻧﺪ ﻳﺎ روح‪ ،‬آﻳﺎ آنﻫﺎ ﺧﺎرج از ﻓﻜﺮ و اﻧﺪﻳﺸﻪ ﻣﺎ وﺟﻮد‬
‫دارﻧﺪ ﻳﺎ ﻧﻪ‪ ،‬ﻳﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ آﻳﺎ اﻣﻜﺎن دارد آنﻫﺎ را ﺑﺸﻨﺎﺳﻴﻢ؟ اﮔﻨﻮﺳﺘﻴﻚﻫﺎ ﻣﻲ ﮔﻮﻳﻨﺪ ﻣﺎ در واﻗﻊ‬
‫ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﺟﻠﻮه و ﻧﻤﻮد آنﻫﺎ را ﺑﺸﻨﺎﺳﻴﻢ‪ ،‬اﻣﺎ ﻫﺮﮔﺰ ﻗﺎدر ﻧﺨﻮاﻫﻴﻢ ﺑﻮد ﺑﻪ واﻗﻌﻴﺖ آنﻫﺎﭘﻲ‬
‫ﺑﺒﺮﻳﻢ‪.‬‬
‫ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺷﻜﺎك ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻣﺎ ﻗﺎدرﻳﻢ از ﻃﺮﻳﻖ ﺣﺲﻫﺎي ﺧﻮد اﺷﻴﺎء را ﻣﺸﺎﻫﺪه و ﺣﺲ‬
‫ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬و ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﻣﻨﻈﺮ ﺑﻴﺮوﻧﻲ و ﺟﻠﻮهي آنﻫﺎ را ﺑﺸﻨﺎﺳﻴﻢ‪ .‬ﭘﺲ اﻳﻦ ﺟﻠﻮهﻫﺎ ﺑﺮاي ﻣﺎ‬
‫وﺟﻮد دارﻧﺪ ؛ ﻳﻌﻨﻲ آن ﭼﻪ را در زﺑﺎن ﻓﻠﺴﻔﻲ ﺑﻪ آن » ﭘﺪﻳﺪه ﺑﺮاي ﻣﺎ « ﻣﻲ ﮔﻮﻳﻨﺪ‪ ،‬ﺷﻜﻞ‬
‫ﺑﺪﻫﻨﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﻧﻤﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﻣﺴﺘﻘﻞ از ﺧﻮد و ﺑﺎ واﻗﻌﻴﺖ ﺧﻮد اﺷﻴﺎء ﻛﻪ »ﭘﺪﻳﺪه در ﺧﻮد« ﻧﺎﻣﻴﺪه‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬آنﻫﺎ را ﺑﺸﻨﺎﺳﻴﻢ‪.‬‬
‫اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ و ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﻛﻪ ﻣﺪام در ﻣﻮرد اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮعﻫﺎ ﺑﺤﺚ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎ دو‬
‫ﻣﺮد ﻗﺎﺑﻞ ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ اﻧﺪ ﻛﻪ ﻳﻜﻲ از آﻧﺎن ﻋﻴﻨﻚ آﺑﻲ ﺑﻪ ﭼﺸﻢ زده‪ ،‬آن دﻳﮕﺮي ﻋﻴﻨﻚ ﻗﺮﻣﺰ‪ ،‬و‬
‫دارﻧﺪ در ﺑﺮف راه ﻣﻲ روﻧﺪ و در ﻣﻮرد رﻧﮓ ﺣﻘﻴﻘﻲ ﺑﺮف ﺑﺎ ﻫﻢ ﺑﺤﺚ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﺑﻴﺎﺋﻴﺪ ﮔﻤﺎن‬
‫ﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ دو ﻣﺮد ﻫﺮﮔﺰ ﻧﺘﻮاﻧﻨﺪ ﻋﻴﻨﻚ ﺷﺎن را ﺑﺮدارﻧﺪ‪ .‬آﻳﺎ در اﻳﻦ ﺻﻮرت روزي ﺧﻮاﻫﻨﺪ‬
‫ﺗﻮاﻧﺴﺖ ﺑﻪ رﻧﮓ ﺣﻘﻴﻘﻲ ﺑﺮف ﭘﻲ ﺑﺒﺮﻧﺪ؟ ﻧﻪ‪ .‬ﺑﺴﻴﺎر ﺧﻮب ! ﭘﺲ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ و‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﻛﻪ ﻋﻴﻨﻚ آﺑﻲ و ﻗﺮﻣﺰ ﺑﻪ ﭼﺸﻢ زدهاﻧﺪ و ﺑﺤﺚ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻛﺪام ﺷﺎن درﺳﺖ‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ؟ آنﻫﺎ ﻫﺮﮔﺰ واﻗﻌﻴﺖ را ﻧﺨﻮاﻫﻨﺪ داﻧﺴﺖ‪ .‬آنﻫﺎ » ﺑﺮاي ﺧﻮدﺷﺎن « ﻣﻌﺮﻓﺘﻲ ﻧﺴﺒﺖ‬
‫ﺑﻪ ﺑﺮف ﭘﻴﺪا ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﻛﺮد‪ ،‬اﻣﺎ ﻫﺮﮔﺰ ﺑﺮف را » در ﺧﻮدش « ﻧﺨﻮاﻫﻨﺪ ﺷﻨﺎﺧﺖ‪ .‬اﺳﺘﺪﻻل‬
‫اﮔﻨﻮﺳﺘﻴﻚﻫﺎ از اﻳﻦ دﺳﺖ اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ -3‬اﻳﻦ ﻓﻠﺴﻔﻪ از ﻛﺠﺎ آﻣﺪه اﺳﺖ ؟‬
‫ﺑﻨﻴﺎﻧﮕﺬاران اﻳﻦ ﻓﻠﺴﻔﻪ دﻳﻮﻳﺪ ﻫﻴﻮم ‪ ( 1711 – 1776 ) David Hume‬اﺳﻜﺎﺗﻠﻨﺪي‬
‫و اﻣﺎﻧﻮﺋﻞ ﻛﺎﻧﺖ » ‪ ( 1724 – 1804 ) « Immanuel Kant‬آﻟﻤﺎﻧﻲ ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ ﻫﺮ دو‬
‫ﻛﻮﺷﻴﺪﻧﺪ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ و ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ را آﺷﺘﻲ دﻫﻨﺪ‪.‬‬

‫‪56‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﺑﻪ ﻓﺮازي از ﻣﺒﺎﺣﺚ ﻫﻴﻮم ﻛﻪ ﺑﻪ ﻧﻘﻞ از ﻛﺘﺎب ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ و اﻣﭙﻴﺮﻳﻮﻛﺮﻳﺘﻴﺴﻴﺴﻢ ﻟﻨﻴﻦ‬
‫ﻣﻲآﻳﺪ ﺗﻮﺟﻪ ﻛﻨﻴﺪ ‪:‬‬
‫ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﺑﺪﻳﻬﻲ ﻣﻲ رﺳﺪ ﻛﻪ اﻧﺴﺎنﻫﺎ ﺑﺎ ﻏﺮﻳﺰه ﻃﺒﻴﻌﻲ ﻳﺎ ﺷﻴﻔﺘﮕﻲ‪ ،‬اﻳﻤﺎن را در اﺣﺴﺎس ﺧﻮد ﺑﮕﻨﺠﺎﻧﻨﺪ‪ ،‬و‬
‫اﻳﻦ ﻛﻪ ﺑﺪون دﻟﻴﻞ و ﺑﺮﻫﺎن‪ ،‬ﻳﺎ ﺣﺘﻲ ﭘﻴﺶ از اﺳﺘﻔﺎده از ﻋﻘﻞ و دﻟﻴﻞ‪ ،‬ﻣﺎ ﻫﻤﻴﺸﻪ دﻧﻴﺎﺋﻲ ﺑﻴﺮوﻧﻲ را ﺗﺼﻮر‬
‫ﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﻣﺘﻜﻲ ﺑﻪ درك و درﻳﺎﻓﺖ ﻣﺎﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ وﻟﻮ آن ﻛﻪ ﻣﺎ و ﻫﻤﻪ ﻣﻮﺟﻮدات ﺣﺴﺎس ﻏﺎﻳﺐ ﺑﺎﺷﻴﻢ و از‬
‫ﺑﻴﻦ ﺑﺮوﻳﻢ‪ ،‬وﺟﻮد ﺧﻮاﻫﺪ داﺷﺖ‪ .‬ﺣﺘﻲ ﺟﺎﻧﻮران ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﺗﻨﻈﻴﻢ ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬و ﻫﻤﻴﻦ ﻋﻘﻴﺪه را‬
‫در ﻫﻤﻪ ﻓﻜﺮﻫﺎ‪ ،‬ﻃﺮحﻫﺎ و اﻋﻤﺎل ﺧﻮد ﺣﻔﻆ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ...‬اﻣﺎ اﻳﻦ ﻋﻘﻴﺪهي ﻋﻤﻮﻣﻲ و اﺑﺘﺪاﺋﻲ ﻫﻤﻪ اﻧﺴﺎنﻫﺎ‪،‬‬
‫دﻳﺮي ﻧﮕﺬﺷﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻧﺎﭼﻴﺰﺗﺮﻳﻦ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﺎ ﻣﻲ آﻣﻮﺧﺖ ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰ ﺟﺰ ﺗﺼﻮﻳﺮ و درﻳﺎﻓﺖ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ در‬
‫ذﻫﻦ ﻣﺎ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و ﺣﺲ ﻣﺎ ﻓﻘﻂ ﻣﺪﺧﻠﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ از ﻃﺮﻳﻖ آن اﻳﻦ ﺗﺼﻮرات ﻣﻨﺘﻘﻞ ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ‪،‬‬

‫ﻓﺮو رﻳﺨﺖ و ﻧﺎﺑﻮد ﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻲ آن ﻛﻪ ﻗﺎدر ﺑﺎﺷﻨﺪ راﺑﻄﻪاي ﻓﻮري ﻣﻴﺎن ذﻫﻦ و اﺷﻴﺎء ﺑﻪ وﺟﻮد آورد‪.‬‬
‫اﻧﺪازه ﻣﻴﺰي ﻛﻪ ﻣﺎ ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺤﺾ آن ﻛﻪ ﺑﺎ آن ﻓﺎﺻﻠﻪ ﺑﮕﻴﺮﻳﻢ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﻣﻴﺰي ﻛﻪ ﻣﺴﺘﻘﻞ‬
‫از ﻣﺎ وﺟﻮد دارد‪ ،‬ﺗﻐﻴﻴﺮي ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬آن ﻣﻴﺰ ﭼﻴﺰي ﺟﺰ ﺗﺼﻮر ﻧﺒﻮد ﻛﻪ در ذﻫﻦ ﻣﺎ وﺟﻮد داﺷﺖ‪...‬‬
‫) ﺻﻔﺤﻪﻫﺎي ‪ 25‬و ‪( 26‬‬

‫دﻳﺪﻳﻢ ﻛﻪ ﻫﻴﻮم‪ ،‬اول ﺑﺎ ﻋﻘﻞ ﺳﻠﻴﻢ و ﻗﻀﺎوت درﺳﺖ » وﺟﻮد ﻳﻚ دﻧﻴﺎي ﺑﻴﺮوﻧﻲ « ﻛﻪ‬
‫ﻣﺘﻜﻲ ﺑﻪ ﻣﺎ ﻧﻴﺴﺖ را ﻣﻲﭘﺬﻳﺮد‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ ﭘﺲ از آن‪ ،‬زﻳﺮ ﺑﺎر ﻧﻤﻲرود ﻛﻪ ﺑﭙﺬﻳﺮد اﻳﻦ‬
‫»وﺟﻮد « ﻳﻚ واﻗﻌﻴﺖ ﻋﻴﻨﻲ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮ او‪ ،‬اﻳﻦ » وﺟﻮد « ﭼﻴﺰي ﺟﺰ ﺗﺼﻮر و اﺣﺴﺎس ﻣﺎ‬
‫ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ درك و درﻳﺎﻓﺖ و ﺗﺼﻮﻳﺮ آن را در ذﻫﻦ ﻣﺎ درﺳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﭘﺲ‪ ،‬اﻳﻦ درك و‬
‫ﺗﺼﻮر ﻗﺎدر ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ ﻫﻴﭻ ﮔﻮﻧﻪ راﺑﻄﻪاي ﻣﻴﺎن ذﻫﻦ و اﺷﻴﺎء ﭘﺪﻳﺪ آورﻧﺪ‪.‬‬
‫در ﻳﻚ ﻛﻼم‪ ،‬ﻣﺎ ﻣﺜﻞ ﺳﻴﻨﻤﺎ در وﺳﻂ ﻣﻮاد ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﻳﻢ‪ .‬ﻳﻌﻨﻲ در ﺟﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﻣﻲ‬
‫ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﺗﺼﻮﻳﺮ ﻣﻮاد روي ﭘﺮده را درك ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬اﻣﺎ ﻫﻤﺎن ﺟﺎ‪ ،‬ﭘﺸﺖ ﺧﻮد ﺗﺼﻮﻳﺮﻫﺎ‪ ،‬ﻣﺜﻞ ﭘﺸﺖ‬
‫ﭘﺮده ﺳﻴﻨﻤﺎ‪ ،‬ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰ ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬
‫ﺣﺎﻻ‪ ،‬اﮔﺮ ﻣﻲ ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﺑﺪاﻧﻴﻢ ﻛﻪ ذﻫﻦ ﻣﺎ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﻮاد را ﻣﻲ ﺷﻨﺎﺳﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ از ﺧﻮد ﺑﭙﺮﺳﻢ‬
‫ﻛﻪ آﻳﺎ اﻳﻦ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ » اﻧﺮژي ﺧﻮد ذﻫﻦ ﻧﻴﺴﺖ ؟ ﻳﺎ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ اﺷﺎره و وﺳﻮﺳﻪ ي روﺣﻲ ﻛﻪ‬
‫ﻏﻴﺮ ﻗﺎﺑﻞ دﻳﺪن و داﻧﺴﺘﻦ اﺳﺖ؟ ﻳﺎ ﻧﻪ‪ ،‬ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻋﻠﺖﻫﺎي دﻳﮕﺮي ﻛﻪ ﺑﺮاي ﻣﺎ ﺣﺘﻲ‬
‫ﻧﺎﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﺗﺮﻧﺪ؟ ) ﻫﻴﻮم ﺑﻪ ﻧﻘﻞ از ﻟﻨﻴﻦ در ﻛﺘﺎب ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ و اﻣﭙﻴﺮﻳﻮﻛﺮﻳﺘﻴﺴﻴﺴﻢ ﺻﻔﺤﻪ‬
‫‪(26‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪57‬‬

‫‪ -4‬ﻧﺘﺎﻳﺞ اﻳﻦ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬
‫اﻳﻦ ﺟﺎ ﺑﺎ ﻧﻈﺮﻳﻪ اﻏﻮا ﻛﻨﻨﺪه اي رو ﺑﻪ رو ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ ﻛﻪ ﺑﺴﻴﺎر ﮔﺴﺘﺮده ﻫﻢ ﻫﺴﺖ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ را در ﺷﻜﻞﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺟﺮﻳﺎن ﺗﺎرﻳﺦ و در ﻣﻴﺎن ﺗﺌﻮريﻫﺎي ﻓﻠﺴﻔﻲ زﻣﺎن‬
‫ﺣﺎﺿﺮ‪ ،‬ﻫﻢ ﭼﻨﻴﻦ در ﻣﻴﺎن ﻫﻤﻪ آنﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ ادﻋﺎ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ » ﺑﺎﻳﺪ ﺧﻨﺜﻲ ﺑﺎﻗﻲ ﺑﻤﺎﻧﻨﺪ و ﺧﻮد‬
‫را در اﺣﺘﻴﺎط ﻋﻠﻤﻲ ﻧﮕﻪ دارﻧﺪ «‪ ،‬ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ اﺳﺘﺪﻻلﻫﺎ درﺳﺖ اﻧﺪ‪ ،‬ﻳﺎ ﻧﻪ‪ ،‬و ﻧﺘﺎﻳﺞ آنﻫﺎ ﭼﻴﺴﺖ؟‬
‫اﮔﺮ آن ﻃﻮر ﻛﻪ اﮔﻨﻮﺳﺘﻴﻚﻫﺎ ادﻋﺎ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ واﻗﻌﺎ ﺷﻨﺎﺧﺘﻦ ﻃﺒﻴﻌﺖ ﺣﻘﻴﻘﻲ اﺷﻴﺎء ﻏﻴﺮ‬
‫ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ‪ ،‬ﻳﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ ﻣﻌﺮﻓﺖ ﻣﺎ ﻣﺤﺪود ﺑﻪ ﺟﻠﻮهﻫﺎي آنﻫﺎﺳﺖ‪ ،‬در اﻳﻦ ﺻﻮرت ﻧﻤﻲ‬
‫ﺗﻮاﻧﻴﻢ وﺟﻮد واﻗﻌﻴﺘﻲ ﻋﻴﻨﻲ را ﺗﺎﺋﻴﺪ ﻛﻨﻴﻢ و ﻧﻤﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﺑﺪاﻧﻴﻢ ﻛﻪ آﻳﺎ اﺷﻴﺎء ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺧﻮد‬
‫ﺑﻪ ﺧﻮد وﺟﻮد ﻣﺎدي دارﻧﺪ‪ .‬ﻣﺜﻼ ﺑﺮاي ﻣﺎ اﺗﻮﺑﻮس ﻳﻚ واﻗﻌﻴﺖ ﻋﻴﻨﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺎ اﻳﻦ ﺣﺎل‬
‫اﮔﻨﻮﺳﺘﻴﻚﻫﺎ ﺑﻪ ﻣﺎ ﻣﻲ ﮔﻮﻳﻨﺪ ﻛﻪ ﻳﻘﻴﻦ در اﻳﻦ ﻣﻮرد وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ ،‬و ﻣﺎ ﻧﻤﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﺑﺪاﻧﻴﻢ‬
‫اﻳﻦ اﺗﻮﺑﻮس ﺗﺼﻮر ﻧﺎﺷﻲ از ﻓﻜﺮ ﻣﺎﺳﺖ‪ ،‬ﻳﺎ واﻗﻌﻲ اﺳﺖ‪ .‬ﭘﺲ اﮔﻨﻮﺳﺘﻴﻚ ﻧﻤﻲ ﮔﺬارد ﻣﺎ ادﻋﺎ‬
‫ﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﻓﻜﺮ ﻣﺎ ﺑﺎزﺗﺎب اﺷﻴﺎء اﺳﺖ‪ .‬ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ ﻛﻪ در ﻗﻠﺐ اﺳﺘﺪﻻل اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺘﻲ‪ ،‬اﻳﻦ ﻣﺎﺋﻴﻢ‬
‫ﻛﻪ درﺳﺖ ﻣﻲ ﮔﻮﺋﻴﻢ‪ ،‬ﺑﺮاي آن ﻛﻪ ﺗﻔﺎوﺗﻲ ﻣﻴﺎن آن ﻛﻪ آن اﺷﻴﺎء وﺟﻮد ﻧﺪارﻧﺪ‪ ،‬ﻳﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ ﻣﺎ‬
‫ﻧﻤﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﺑﻪ وﺟﻮد آنﻫﺎ ﭘﻲ ﺑﺒﺮﻳﻢ‪ ،‬وﺟﻮد ﻧﺪارد‪.‬‬
‫ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻛﺮدﻳﺪ ﻛﻪ اﮔﻨﻮﺳﺘﻴﻚ ﻣﻴﺎن » اﺷﻴﺎء ﺑﺮاي ﻣﺎ « و » اﺷﻴﺎء در ﺧﻮدﺷﺎن « ﺗﻔﺎوت‬
‫ﻗﺎﺋﻞ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﺑﺮرﺳﻲ اﺷﻴﺎء ﺑﺮاي ﻣﺎ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﻋﻠﻢ‪ .‬اﻣﺎ آﮔﺎﻫﻲ‬
‫ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﺷﻴﺎء در ﺧﻮدﺷﺎن ﻏﻴﺮ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺮاي آن ﻛﻪ ﻣﺎ ﻧﻤﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﺑﺪاﻧﻴﻢ ﭼﻪ ﭼﻴﺰي‬
‫ﺧﺎرج از ﻣﺎ وﺟﻮد دارد‪.‬‬
‫ﻧﺘﻴﺠﻪي ﭼﻨﻴﻦ اﺳﺘﺪﻻﻟﻲ‪ ،‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ اﺳﺖ ﻛﻪ ‪ :‬اﮔﻨﻮﺳﺘﻴﻚ ﻋﻠﻢ را ﻣﻲ ﭘﺬﻳﺮد‪ ،‬و‬
‫ﭼﻮن آدم ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺪون ﻋﻘﺐ راﻧﺪن ﻧﻴﺮوي ﻓﺮاﻃﺒﻴﻌﻲ ) ﻣﺎوراء اﻟﻄﺒﻴﻌﻪ( از ﻃﺒﻴﻌﺖ‪ ،‬ﻋﻠﻤﻲ‬
‫ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﭘﺲ او در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﻋﻠﻢ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ اﺳﺖ‪.‬‬
‫وﻟﻲ اﮔﻨﻮﺳﺘﻴﻚ در اﻓﺰودن اﻳﻦ ﻣﻔﻬﻮم ﻋﺠﻠﻪ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻮن وﻗﺘﻲ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ او ﻋﻠﻢ ﻓﻘﻂ‬
‫ﺟﻠﻮهﻫﺎ را ﺑﻪ ﻣﺎ ﻣﻲ دﻫﺪ‪ ،‬ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰ ﺛﺎﺑﺖ ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﭼﻴﺰي ﺟﺰ ﻣﺎده در واﻗﻌﻴﺖ وﺟﻮد‬
‫داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻳﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ ﺣﺘﻲ ﻣﺎده وﺟﻮد دارد و ﺧﺪا ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﻋﻘﻞ‬

‫‪58‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫اﻧﺴﺎن ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﭼﻴﺰي در اﻳﻦ ﻣﻮرد ﺑﺪاﻧﺪ و ﻧﺒﺎﻳﺪ رﺑﻄﻲ ﺑﻪ آن داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬اﮔﺮ راهﻫﺎي‬
‫دﻳﮕﺮي‪ ،‬ﻣﺜﻞ اﻳﻤﺎن ﻣﺬﻫﺒﻲ ﺑﺮاي آﮔﺎﻫﻲ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ »اﺷﻴﺎء در ﺧﻮدﺷﺎن« وﺟﻮد دارد‪،‬‬
‫اﮔﻨﻮﺳﺘﻴﻚ ﻧﻤﻲﺧﻮاﻫﺪ آن را ﺑﺪاﻧﺪ و ﺑﺮاي ﻣﻄﺮح ﻛﺮدن و ﺑﺤﺚ در ﺑﺎره آن‪ ،‬اﺣﺴﺎس‬
‫رﺿﺎﻳﺖ ﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﺳﻠﻮك زﻧﺪﮔﻲ و ﺳﺎﺧﺘﻤﺎن ﻋﻠﻢ‪ ،‬اﮔﻨﻮﺳﺘﻴﻚ ﻳﻚ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺘﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺟﺮﺋﺖ ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﺧﻮد را اﻋﻼم ﻛﻨﺪ و ﻣﻬﻢ ﺗﺮ از‬
‫ﻫﻤﻪ آن ﻛﻪ‪ ،‬ﻧﻤﻲﺧﻮاﻫﺪ ﺑﺎ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ دﭼﺎر ﻣﺸﻜﻞ ﺷﺪه و وارد درﮔﻴﺮي ﺑﺎ ﻣﺬﻫﺐ ﺷﻮد‪.‬‬
‫او‪ ،‬در واﻗﻊ ﻳﻚ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ »ﺷﺮﻣﮕﻴﻦ« اﺳﺖ‪ ) .‬ﻓﺮدرﻳﺶ اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﻢ ‪ :‬ﺗﺨﻠﻴﻠﻲ و‬
‫ﻋﻠﻤﻲ‪ ،‬ﻧﻴﻮﻳﻮرك ‪ :‬اﻧﺘﺸﺎرات ﺑﻴﻦ اﻟﻤﻠﻠﻲ‪ ،1935 ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪.(13‬‬
‫ﻧﺘﻴﺠﻪ آن ﻛﻪ ﺑﺎ ﺷﻚ و ﺗﺮدﻳﺪ در ﻣﻮرد ارزش ژرف ﻋﻠﻢ و ﻣﻼﺣﻈﻪي آن ﻓﻘﻂ در‬
‫ﺟﻠﻮهﻫﺎ‪ ،‬اﻳﻦ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺳﻮم ﺑﻪ ﻣﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻛﻪ ﺣﻘﻴﻘﺖ را ﺑﻪ ﻋﻠﻢ ﻧﺴﺒﺖ ﻧﺪﻫﻴﻢ و آن را ﻛﺎﻣﻼ‬
‫در ﻣﻮرد داﻧﺴﺘﻦ و راﺑﻄﻪ اش ﺑﺎ ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ‪ ،‬ﺑﻲ ﻓﺎﻳﺪه ﺑﺪاﻧﻴﻢ‪.‬‬
‫اﮔﻨﻮﺳﺘﻴﻚﻫﺎ ﻣﻲ ﮔﻮﻳﻨﺪ ‪ :‬ﻗﺒﻼ اﻧﺴﺎن ﺧﻮرﺷﻴﺪ را ﻣﺴﻄﺢ و ﻣﺪور ﻣﻲ دﻳﺪ و ﺑﺮ آن ﺑﻮد‬
‫ﻛﻪ اﻳﻦ ﻋﻴﻦ واﻗﻌﻴﺖ اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎ اﻣﺮوز‪ ،‬ﻋﻠﻢ ﺑﻪ ﻣﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﺧﻮرﺷﻴﺪ آن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﻣﺸﺎﻫﺪه‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﻫﺮ ﺻﻮرت‪ ،‬ﻣﺎ ﻣﻲداﻧﻴﻢ ﻛﻪ ﻋﻠﻢ اﻏﻠﺐ ﻣﺮﺗﻜﺐ اﺷﺘﺒﺎه ﻣﻲﺷﻮد و ﻳﻚ روز‬
‫آن ﭼﻪ را روز ﭘﻴﺶ ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺧﺮاب ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬دﻳﺮوز ﺧﻄﺎ‪ ،‬اﻣﺮوز ﺣﻘﻴﻘﺖ‪ ،‬و ﻓﺮدا دوﺑﺎره ﺧﻄﺎ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ اﮔﻨﻮﺳﺘﻴﻚﻫﺎ اﻋﻼم ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﻗﺎدر ﺑﻪ داﻧﺴﺘﻦ ﻧﻴﺴﺘﻴﻢ‪ .‬ﻋﻘﻞ ﻣﺎ را ﺑﻪ‬
‫ﻳﻘﻴﻦ رﻫﻨﻤﻮن ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ .‬و اﮔﺮ اﺑﺰارﻫﺎي دﻳﮕﺮ ﻏﻴﺮ از ﻋﻘﻞ‪ ،‬ﻣﺜﻞ اﻳﻤﺎن ﻣﺬﻫﺒﻲ‪ ،‬ﻣﺪﻋﻲ‬
‫ﺑﺎﺷﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﺎ ﻳﻘﻴﻦ ﻣﻄﻠﻖ ﺑﺪﻫﻨﺪ‪ ،‬ﺣﺘﻲ ﻋﻠﻢ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻣﺎﻧﻊ ﺑﺎور ﻛﺮدن ﻣﺎ ﺷﻮد‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪،‬‬
‫ﺑﺎ ﻧﻘﺼﺎن اﻃﻤﻴﻨﺎن در ﻋﻠﻢ‪ ،‬اﮔﻨﻮﺳﺘﻴﺴﻴﺴﻢ راه را ﺑﺮاي ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﻣﺬﻫﺐ آﻣﺎده ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ -5‬ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﻲ ﺗﻮان اﻳﻦ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺳﻮم را رد ﻛﺮد ؟‬
‫دﻳﺪﻳﻢ ﻛﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﺑﺮاي اﺛﺒﺎت ادﻋﺎﻫﺎي ﺧﻮد‪ ،‬ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﻋﻠﻢ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺗﺠﺮﺑﻪ را ﻧﻴﺰ ﺑﻪ‬
‫ﻛﺎر ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ ﻛﻪ آن ﺗﺠﺮﺑﻪ ﺑﻪ ﻣﺎ اﻣﻜﺎن ﻣﻲ دﻫﺪ ﻋﻠﻢ را ﻫﻢ ﻛﻨﺘﺮل ﻛﻨﻴﻢ ‪ .‬ﻣﺎ ﻣﻲﺗﻮاﻧﻴﻢ ﺑﻪ‬
‫ﻛﻤﻚ » ﻣﻌﻴﺎر ﻋﻤﻞ «‪ ،‬ﺑﺸﻨﺎﺳﻴﻢ و ﺑﺪاﻧﻴﻢ و ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﺷﻴﺎء درك و ﻣﻌﺮﻓﺖ ﭘﻴﺪا ﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫اﮔﻨﻮﺳﺘﻴﻚﻫﺎ ﺑﻪ ﻣﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﻏﻴـﺮ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ اﻋﻼم ﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ دﻧﻴـﺎي ﺑﻴـﺮوﻧﻲ وﺟـﻮد‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪59‬‬

‫دارد‪ ،‬ﻳﺎ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪.‬‬
‫وﻟﻲ ﻣﺎ در ﻋﻤﻞ ﻣﻲداﻧﻴﻢ ﻛﻪ دﻧﻴﺎ و اﺷﻴﺎء وﺟﻮد دارﻧﺪ‪ .‬ﻣﺎ ﻣﻲداﻧﻴﻢ ﺗﺼﻮرات و‬
‫اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ در ﻣﻮرد اﺷﻴﺎء دارﻳﻢ‪ ،‬دﺳﺘﮕﺎﻫﻲ را ﺑﻨﻴﺎن ﻧﻬﺎدﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎي آن‪ ،‬رواﺑﻄﻲ‬
‫ﻛﻪ ﻣﻴﺎن اﺷﻴﺎء و ﺧﻮدﻣﺎن ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ اﻳﻢ واﻗﻌﻲ اﺳﺖ‪.‬‬
‫از ﻟﺤﻈﻪاي ﻛﻪ ﺑﻪ اﺳﺘﻔﺎده ﺧﻮدﻣﺎن از اﻳﻦ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﺑﺮ ﻣﻲﮔﺮدﻳﻢ‪ ،‬ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﻛﻴﻔﻴﺘﻲ ﻛﻪ در‬
‫آنﻫﺎ ﻣﻲ ﻳﺎﺑﻴﻢ‪ ،‬درك ﻟﻐﺰش ﻧﺎﭘﺬﻳﺮ ﻳﺎ ﺧﻼف آن را‪ ،‬از ﻃﺮﻳﻖ ﺣﺲ و ادراك ﻣﺤﻚ ﻣﻲ‬
‫زﻧﻴﻢ‪ .‬اﮔﺮ اﻳﻦ درك و درﻳﺎﻓﺖ ﻏﻠﻂ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ارزﻳﺎﺑﻲ ﻣﺎ از ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎدهاي ﻫﻢ ﻛﻪ آن ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ‬
‫ﻣﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﻏﻠﻂ از ﻛﺎر در آﻳﺪ و ﻛﻮﺷﺶ ﻣﺎ ﺑﺎﻳﺪ ﻧﺎﻛﺎم ﺑﻤﺎﻧﺪ‪ .‬اﻣﺎ اﮔﺮ ﻣﻮﻓﻖ‬
‫ﺑﻪ اﻧﺠﺎم دادن ﻫﺪف ﺧﻮد ﺷﻮﻳﻢ‪ ،‬و اﮔﺮ ﻣﺘﻮﺟﻪ ﺷﻮﻳﻢ ﻛﻪ ﭘﺪﻳﺪه ﺑﺎ ﺗﺼﻮر و اﻧﺪﻳﺸﻪ ﻣﺎ ﻣﻨﻄﺒﻖ‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬و ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر و ﻗﺼﺪي ﻛﻪ ﻣﺎ ﺑﺮاﻳﺶ داﺷﺘﻴﻢ ﭘﺎﺳﺦ ﻣﻲ دﻫﺪ‪ ،‬در اﻳﻦ ﺻﻮرت ﺑﺎ وﺟﻪ‬
‫اﺛﺒﺎﺗﻲ ﻣﺜﺒﺖ رو ﺑﻪ رو ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ ﻣﺒﻨﻲ ﺑﺮاﻳﻦ ﻛﻪ درك و درﻳﺎﻓﺖ ﻣﺎ از آن و ﻛﻴﻔﻴﺖ آن‪ ،‬ﺑﺎ‬
‫واﻗﻌﻴﺖ ﺧﺎرج از ﻣﺎ ﻣﻲ ﺧﻮاﻧﺪ‪ .‬و ﻫﺮﮔﺎه ﻛﻪ ﺑﺎ ﻋﺪم ﻣﻮﻓﻘﻴﺖ رو ﺑﻪ رو ﺷﻮﻳﻢ‪ ،‬ﻋﻤﻮﻣﺎ ﻧﺒﺎﻳﺪ‬
‫دﻳﮕﺮ ﻋﻠﺘﻲ را ﻛﻪ ﺑﺎﻋﺚ اﺷﺘﺒﺎه ﺷﺪه دﻧﺒﺎل ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬زﻳﺮا ﺑﺎﻳﺪ ﻣﺘﻮﺟﻪ ﺷﺪه ﺑﺎﺷﻴﻢ درك و‬
‫درﻳﺎﻓﺘﻲ ﻛﻪ ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎي آن ﻋﻤﻞ ﻛﺮدهاﻳﻢ‪ ،‬ﻳﺎ ﻧﺎﻗﺺ و ﺳﻄﺤﻲ ﺑﻮده‪ ،‬ﻳﺎ ﺑﺎ ﻧﺘﺎﻳﺞ ادراك دﻳﮕﺮي‬
‫ﻛﻪ ﺑﻪ ﻃﺮﻳﻘﻲ ﺗﻀﻤﻴﻦ ﻛﻨﻨﺪه آنﻫﺎ ﺑﻮده‪ ،‬ﺗﺮﻛﻴﺐ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ را اﺳﺘﺪﻻل ﻧﺎﻗﺺ ﻣﻲ‬
‫ﻧﺎﻣﻴﻢ‪ .‬ﻣﺎداﻣﻲ ﻛﻪ ﻣﻮاﻇﺐ ﭘﺮورش ﺣﺲﻫﺎي ﺧﻮد و اﺳﺘﻔﺎده ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ از آنﻫﺎ ﺑﺎﺷﻴﻢ و ﻋﻤﻞ‬
‫ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻃﻮر ﻛﺎﻣﻞ در ﻣﺤﺪوده اي ﻛﻪ درك ﻣﺎ ﻣﻘﺮر ﻣﻲ دارد ﺗﻨﻈﻴﻢ ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﻣﺘﻮﺟﻪ‬
‫ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﺷﺪ ﻛﻪ ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻋﻤﻞ ﻣﺎ اﻧﻄﺒﺎق درك ﻣﺎ را ﺑﺎ ﻃﺒﻴﻌﺖ واﻗﻌﻲ اﺷﻴﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﻣﺎ آنﻫﺎ را‬
‫درك ﻛﺮدهاﻳﻢ‪ ،‬ﺛﺎﺑﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﺣﺘﻲ در ﻟﺤﻈﻪ و ﻧﻤﻮﻧﻪاي‪ ،‬ﺑﻪ ﺳﻤﺖ ﻧﺘﻴﺠﻪاي راﻧﺪه‬
‫ﻧﻤﻲﺷﻮﻳﻢ ﻛﻪ درك ﺣﺴﻲ ﻣﺎ‪ ،‬ﺑﺎ ﻛﻨﺘﺮل ﻋﻠﻤﻲ‪ ،‬ﺗﺼﻮري را در ذﻫﻦ ﻣﺎ ﻣﻮﺟﺐ ﺷﻮد ﻛﻪ‬
‫دﻧﻴﺎي ﺑﻴﺮوﻧﻲ را ﺑﺎ وﺟﻮد ﻃﺒﻴﻌﺖ ﮔﻮﻧﺎﮔﻮﻧﺶ‪ ،‬ﻣﻐﺎﻳﺮ ﺑﺎ واﻗﻌﻴﺖ ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻛﻨﺪ‪ .‬ﻳﺎ ﺑﻪ اﻳﻦ‬
‫ﻧﺘﻴﺠﻪ ﺑﺮﺳﺪ ﻛﻪ ﻣﻴﺎن دﻧﻴﺎي ﺑﻴﺮون از وﺟﻮد ﻣﺎ و درك ﺣﺴﻲ ﻣﺎ از آن‪ ،‬ﻧﺎﺳﺎزﮔﺎري ذاﺗﻲ‬
‫وﺟﻮد دارد‪) .‬اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﻢ ‪ :‬ﺗﺨﻴﻠﻲ و ﻋﻠﻤﻲ‪ .‬ﺻﻔﺤﻪ ‪. (14‬‬
‫ﺑﺮاي ﺗﻔﺴﻴﺮ و ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺑﻴﺎن اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﺑﮕﻮﺋﻴﻢ » اﺛﺒﺎت ﭘﻮدﻳﻨﮓ در ﺧﻮردن آن‬
‫اﺳﺖ‪ « .‬اﮔﺮ ﭘﻮدﻳﻨﮓ وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺖ‪ ،‬ﻳﺎ ﻓﻘﻂ ﻳﻚ ﺗﺼﻮر و ﺧﻴﺎل ﺑﻮد‪ ،‬ﭘﺲ از ﺧﻮردن آن‬
‫ﮔﺮﺳﻨﮕﻲ ﻣﺎ رﻓﻊ ﻧﻤﻲﺷﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﺑﺮاي ﻣﺎ ﻛﺎﻣﻼ ﻣﻘﺪور اﺳﺖ ﻛﻪ ﭼﻴﺰﻫﺎ را ﺑﺸﻨﺎﺳﻴﻢ و‬

‫‪60‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ ﻛﻪ آﻳﺎ ﺗﺼﻮر و ﺧﻴﺎل ﻣﺎ ﺑﺎ واﻗﻌﻴﺖ ﻣﻨﻄﺒﻖ اﺳﺖ‪ ،‬ﻳﺎ ﻧﻪ‪ .‬ﺑﺮاي ﻣﺎ ﻛﺎﻣﻼ اﻣﻜﺎن ﭘﺬﻳﺮ‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ از ﻃﺮﻳﻖ ﺗﺠﺮﺑﻪ‪ ،‬دادهﻫﺎي ﻋﻠﻤﻲ و ﺻﻨﻌﺘﻲ را ﻛﻪ ﻧﺘﺎﻳﺞ ﻧﻈﺮي ﻋﻠﻤﻲ را ﺑﻪ ﻣﺮﺣﻠﻪ‬
‫ﻋﻤﻞ در ﻣﻲ آورﻧﺪ‪ ،‬ﻛﻨﺘﺮل ﻛﻨﻴﻢ‪ .‬اﮔﺮ ﻣﺎ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﻻﺳﺘﻴﻚ ﻣﺼﻨﻮﻋﻲ درﺳﺖ ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﭘﺲ‬
‫ﻋﻠﻢ ﺑﺎﻳﺪ »ﭘﺪﻳﺪه در ﺧﻮد« را ﻛﻪ ﻻﺳﺘﻴﻚ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺸﻨﺎﺳﺪ‪.‬‬
‫ﭘﺲ ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ ﺑﻲ ﻓﺎﻳﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ ﺳﻌﻲ ﻛﻨﻴﻢ ﺑﺪاﻧﻴﻢ ﭼﻪ ﻛﺴﻲ درﺳﺖ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ ،‬زﻳﺮا‬
‫ﻓﺮاﺳﻮي اﺷﺘﺒﺎهﻫﺎ و ﺧﻄﺎﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﻋﻠﻢ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﻣﺮﺗﻜﺐ ﺷﻮد‪ ،‬ﺗﺠﺮﺑﻪ اﻣﻜﺎن اﺛﺒﺎت درﺳﺖ‬
‫ﺑﻮدن ﻳﺎ ﻧﺎدرﺳﺖ ﺑﻮدن آن را ﺑﻪ ﻣﺎ ﻣﻲ دﻫﺪ‪.‬‬

‫‪ -6‬ﻧﺘﻴﺠﻪﮔﻴﺮي‬
‫از ﻗﺮن ﻫﻴﺠﺪﻫﻢ‪ ،‬در آﺛﺎر ﻣﺘﻔﻜﺮان ﻣﺨﺘﻠﻔﻲ ﻛﻪ ﻛﻢ و ﺑﻴﺶ ﺗﺤﺖ ﺗﺎﺛﻴﺮ اﮔﻨﻮﺳﺘﻴﺴﻴﺴﻢ‬
‫ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺑﻪ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ و ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻫﻤﺎن ﻃﻮر ﻛﻪ ﻟﻨﻴﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﻣﺘﻔﻜﺮان در ﭘﻮﺷﺶ ﻛﻠﻤﺎت ﺟﺪﻳﺪ‪ ،‬و در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ‬
‫ﺣﺘﻲ ﻣﺪﻋﻲ ﺑﻮدﻧﺪ از ﻋﻠﻢ ﺑﺮاي دﻓﺎع از اﺳﺘﺪﻻلﻫﺎي ﺧﻮد ﺑﻬﺮه ﻣﻲﺟﻮﻳﻨﺪ‪ ،‬ﻓﻘﻂ ﻣﻴﺎن دو‬
‫ﻧﻈﺮﻳﻪ اﻏﺘﺸﺎش ﺑﻪ وﺟﻮد آوردﻧﺪ‪ .‬ﺑﺪﻳﻨﮕﻮﻧﻪ‪ ،‬و ﺑﻪ زﻋﻢ ﺧﻮد‪ ،‬ﻓﻠﺴﻔﻪي آﺳﺎنﺗﺮ و ﻣﻨﺎﺳﺐﺗﺮي‬
‫را در اﺧﺘﻴﺎر ﻣﺮدم ﮔﺬاﺷﺘﻨﺪ‪ .‬ﻓﻠﺴﻔﻪاي را ﻛﻪ ﺑﻪ آﻧﺎن اﻣﻜﺎن ﻣﻲ داد اﻋﻼم ﻛﻨﻨﺪ ﭼﻮن ﻋﻠﻢ را‬
‫ﺑﻪ ﻛﺎر ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪ ،‬ﭘﺲ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ ﻫﻢ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺮاي آن ﻛﻪ ﺟﺮﺋﺖ‬
‫ﻧﻤﻲﻛﻨﻨﺪ ﻣﺒﺎﺣﺚ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻧﺘﺎﻳﺞ ﻣﻄﻠﻮب ﺧﻮد ﺑﺮﺳﺎﻧﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻮن ﻗﺎﺋﻢ ﺑﻪ ذات ﺧﻮد ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫اﻧﮕﻠﺲ ﻣﻲﻧﻮﻳﺴﺪ » ﭘﺲ در واﻗﻊ اﮔﻨﻮﺳﺘﻴﺴﻴﺴﻢ ﭼﻴﺴﺖ ﺟﺰ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﺷﺮﻣﮕﻴﻦ؟ درك‬
‫اﮔﻨﻮﺳﺘﻴﻚﻫﺎ از ﻃﺒﻴﻌﺖ‪ ،‬از ﻣﺠﺮاي ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺘﻲ ﻣﻲﮔﺬرد‪ .‬ﻃﺒﻴﻌﺖ ﻗﺎﻧﻮﻧﻤﻨﺪ اﺳﺖ و در اﻣﻮر‬
‫ﺧﻮد‪ ،‬ﻣﻄﻠﻘﺎ زﻳﺮ ﺑﺎر دﺧﺎﻟﺖ ﭼﻴﺰي ﻏﻴﺮ از ﺧﻮد ﻧﻤﻲرود‪ .‬اﻣﺎ‪ ،‬اﮔﻨﻮﺳﺘﻴﻚ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻣﺎ اﺑﺰار و‬
‫اﻣﻜﺎﻧﻲ ﻧﺪارﻳﻢ ﺗﺎ ﺛﺎﺑﺖ ﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﻳﻚ ﻫﺴﺘﻲ ﻋﺎﻟﻲ ﻓﺮاﺳﻮي ﺟﻬﺎن ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪه وﺟﻮد ﻧﺪارد‪،‬‬
‫و ﺑﺎ آن ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﻛﻨﻴﻢ‪ ) « .‬اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﻢ ‪ :‬ﺗﺨﻴﻠﻲ و ﻋﻠﻤﻲ‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪( .13‬‬
‫ﭘﺲ‪ ،‬اﻳﻦ ﻓﻠﺴﻔﻪ دﺳﺖ اﻓﺰار اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ دﻟﻴﻞ آن ﻛﻪ اﮔﻨﻮﺳﺘﻴﻚﻫﺎ در اﺳﺘﺪﻻل‬
‫ﻗﺎﺋﻢ ﺑﻪ ذات ﺧﻮد ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ ﺑﻪ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ ﺑﺮ ﻣﻲﮔﺮدﻧﺪ‪ .‬ﻟﻨﻴﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ » اﮔﻨﻮﺳﺘﻴﻚ‬
‫را ﺑﺨﺮاﺷﻴﺪ و ﻳﻚ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖ ازش در آورﻳﺪ‪« .‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪61‬‬

‫ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻛﺮدﻳﻢ ﻛﻪ ﻣﺎ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﺑﺪاﻧﻴﻢ ﻣﻴﺎن ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ و اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ‪ ،‬ﻛﺪام ﺷﺎن‬
‫درﺳﺖ ﻣﻲ ﮔﻮﻳﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺣﺎﻻ ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ ﻧﻈﺮﻳﻪﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﻣﻲ ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺗﻠﻔﻴﻘﻲ ﻣﻴﺎن اﻳﻦ دو ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺑﻪ وﺟﻮد‬
‫آورﻧﺪ‪ ،‬در واﻗﻊ ﻗﺎدر ﺑﻪ اﻧﺠﺎم ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻨﻈﻮري ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ و ﻧﺘﻴﺠﻪاي ﺟﺰ دﻓﺎع از اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ‬
‫ﻋﺎﻳﺪﺷﺎن ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ .‬و اﻳﻦ ﻛﻪ ﺳﻮﻣﻴﻦ ﭘﺎﺳﺦ ﺑﻪ ﭘﺮﺳﺶ اﺳﺎﺳﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‪ ،‬اﮔﻨﻮﺳﺘﻴﺴﻴﺴﻢ‬
‫ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﭘﺲ‪ ،‬در ﻧﺘﻴﺠﻪ‪ ،‬ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺳﻮﻣﻲ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪.‬‬

‫ﻣﻨﺎﺑﻌﻲ ﻛﻪ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﺪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻨﻴﺪ‪.‬‬
‫ف‪ .‬اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﻢ ‪ :‬ﺗﺨﻴﻠﻲ و ﻋﻠﻤﻲ ) ﻧﻴﻮﻳﻮرك ‪ :‬اﻧﺘﺸﺎرات ﺑﻴﻦ اﻟﻤﻠﻠﻲ‪( 1935 ،‬‬
‫ﺻﻔﺤﻪﻫﺎي ‪ 7‬ﺗﺎ ‪.29‬‬

‫آﻣﻮﺧﺘﻪﻫﺎي ﺧﻮد را ﺑﻴﺎزﻣﺎﺋﻴﺪ‬
‫ﻣﻘﺪﻣﻪ‬
‫‪ -1‬آﻣﻮﺧﺘﻦ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺑﺮاي ﻛﺎرﮔﺮان ﻣﺒﺎرز ﭼﻪ اﻫﻤﻴﺘﻲ دارد ؟‬
‫‪ -2‬آﻣﻮﺧﺘﻦ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﭼﻪ اﻫﻤﻴﺖ وﻳﮋه دﻳﮕﺮي ﺑﺮاي ﻛﺎرﮔﺮان دارد ؟‬
‫ﻓﺼﻞ ‪1‬‬
‫‪ -1‬ﻣﺴﺎﻟﻪ اﺳﺎﺳﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﭼﻴﺴﺖ ؟‬
‫‪ -2‬اﻏﺘﺸﺎﺷﻲ را ﻛﻪ اﺳﺘﻔﺎده از ﻛﻠﻤﺎت اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ و ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﺑﻪ وﺟﻮد ﻣﻲآورد‪،‬‬
‫ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺑﺪﻫﻴﺪ و ﺗﺼﺤﻴﺢ ﻛﻨﻴﺪ‪.‬‬
‫ﻓﺼﻞ ‪2‬‬
‫ﻣﺒﺎﺣﺚ اﺻﻮﻟﻲ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﭼﻴﺴﺖ ؟‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪62‬‬

‫ﻓﺼﻞ ‪3‬‬
‫ﻧﻜﺎت ﻣﻐﺎﻳﺮ ﻣﻴﺎن اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ و ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﭼﻴﺴﺘﻨﺪ ؟‬
‫ﻓﺼﻞ‪4‬‬
‫ﺑﻪ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ادﻋﺎ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﺟﻬﺎن ﻓﻘﻂ در ﻓﻜﺮ و اﻧﺪﻳﺸﻪ ﻣﺎ وﺟﻮد دارد ﭼﻪ ﺑﺎﻳﺪ‬
‫ﺑﮕﻮﺋﻴﻢ؟‬
‫ﻓﺼﻞ ‪5‬‬
‫آﻳﺎ ﻣﻴﺎن ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ و اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ‪ ،‬ﻓﻀﺎي ﺧﺎﻟﻲ ﺑﺮاي ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺳﻮم وﺟﻮد دارد؟‬

‫‪63‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﻗﺴﻤﺖ دوم‬

‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻓﻠﺴﻔﻲ‬

‫‪64‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪65‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪1‬‬
‫ﻣﺎده و ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎ‬

‫‪-1‬‬
‫‪-2‬‬
‫‪-3‬‬
‫‪-4‬‬
‫‪-5‬‬

‫ﻣﺎده ﭼﻴﺴﺖ ؟‬
‫ﻧﻈﺮﻳﻪﻫﺎي ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻣﺎده‬
‫ﺑﺮاي ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﻣﺎده ﭼﻴﺴﺖ ؟‬
‫ﻣﻜﺎن‪ ،‬زﻣﺎن‪ ،‬ﺣﺮﻛﺖ و ﻣﺎده‬
‫ﻧﺘﻴﺠﻪ‬

‫ﺗﺎﻛﻨﻮن ﻋﻘﺎﻳﺪ ﻣﺸﺘﺮك ﻣﻴﺎن ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎ‪ ،‬دﻻﻳﻞ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﻋﻠﻴﻪ ﻓﻠﺴﻔﻪﻫﺎي‬
‫اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺘﻲ‪ ،‬و ﺑﺎﻻﺧﺮه ﺧﻄﺎي اﮔﻨﻮﺳﺘﻴﺴﻴﺴﻢ را روﺷﻦ ﻛﺮدهاﻳﻢ‪ .‬ﺣﺎﻻ ﻣﻲﺧﻮاﻫﻴﻢ از اﻳﻦ‬
‫آﻣﻮزش ﻧﺘﺎﻳﺞ را ﺗﺮﺳﻴﻢ ﻛﻨﻴﻢ و ﺑﺎ ﭘﺎﺳﺦ دادن ﺑﻪ ﭘﺮﺳﺶﻫﺎي زﻳﺮ‪ ،‬ﻗﺪرت اﺳﺘﺪﻻلﻫﺎي‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺘﻲ ﺧﻮد را ﺗﻘﻮﻳﺖ ﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫‪ -1‬ﻣﺎده ﭼﻴﺴﺖ ؟‬
‫‪ -2‬ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ ﺑﻮدن ﻳﻌﻨﻲ ﭼﻪ ؟‬
‫‪ -1‬ﻣﺎده ﭼﻴﺴﺖ ؟‬
‫اﻫﻤﻴﺖ ﭘﺮﺳﺶ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﺮﮔﺎه دﻧﺒﺎل راه ﺣﻠﻲ ﺑﺮاي ﻣﺴﺎﻟﻪ ﺧﻮد ﻣﻲﮔﺮدﻳﻢ‪ ،‬ﭘﺮﺳﺶ‬
‫را ﺑﺎﻳﺪ ﺧﻴﻠﻲ روﺷﻦ ﺑﻴﺎن ﻛﻨﻴﻢ‪ .‬در واﻗﻊ ﺑﺎﻳﺪ ﮔﻔﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺟﺎ دادن ﭘﺎﺳﺨﻲ رﺿﺎﻳﺖ ﺑﺨﺶ‬
‫ﭼﻨﺪان ﺳﺎده ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﺑﺮاي اﻧﺠﺎم اﻳﻦ ﻛﺎر‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﻧﻈﺮﻳﻪ اي ﺑﺮاي ﻣﺎده اﻳﺠﺎد ﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫ﻋﻤﻮﻣﺎ ﻣﺮدم ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻣﺎده ﭼﻴﺰي ﻣﻘﺎوم و ﺳﺨﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺸﻮد آن را ﻟﻤﺲ ﻛﺮد‪.‬‬
‫در روم ﻋﻬﺪ ﻗﺪﻳﻢ‪ ،‬ﻣﺎده را اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪.‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪66‬‬
‫ﺑﻪ ﻟﻄﻒ ﻋﻠﻢ‪ ،‬اﻣﺮوزه ﻣﻲداﻧﻴﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺗﻌﺮﻳﻒ دﻗﻴﻖ ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬
‫‪ -2‬ﻧﻈﺮﻳﻪﻫﺎي ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻣﺎده‬

‫)ﻫﺪف ﻣﺎ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺪون وارد ﺷﺪن ﺑﻪ ﺗﻮﺿﻴﺤﺎت ﻋﻠﻤﻲ‪ ،‬ﺑﺎ ﺳﺎده ﺗﺮﻳﻦ ﺷﻜﻞ و‬
‫ﺑﻴﺎﻧﻲ ﻛﻪ اﻣﻜﺎن ﭘﺬﻳﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻈﺮﻳﻪﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻣﺎده را ﻣﺮور ﻛﻨﻴﻢ‪(.‬‬
‫در ﻳﻮﻧﺎن ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﺎده واﻗﻌﻴﺖ ﺳﺨﺖ و رﺳﻮخ ﻧﺎﭘﺬﻳﺮي اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ‬
‫ﺻﻮرت ﺑﻲ ﻛﺮان ﺗﻘﺴﻴﻢ ﺷﻮد‪ .‬ﻣﻲﮔﻔﺘﻨﺪ زﻣﺎﻧﻲ ﻫﻢ ﻣﻲ رﺳﺪ ﻛﻪ دﻳﮕﺮ اﺟﺰاء ﻗﺎﺑﻞ ﺗﺠﺰﻳﻪ‬
‫ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ ذرات اﺗﻢﻫﺎ ﺑﻮدﻧﺪ )اﺗﻢ= ﻏﻴﺮ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﺠﺰﻳﻪ(‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﻣﻴﺰ ﺗﻮده اي از اﺗﻢﻫﺎﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻫﻢ ﭼﻨﻴﻦ ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ اﺗﻢﻫﺎ ﺑﺎﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﺗﻔﺎوت دارﻧﺪ‪ .‬اﺗﻢﻫﺎي ﻧﺮم و ﮔﺮد ؛ ﻣﺜﻞ اﺗﻢﻫﺎﺋﻲ‬
‫ﻛﻪ در روﻏﻦ ﻫﺴﺖ ؛ و اﺗﻢﻫﺎي دﻳﮕﺮي ﻛﻪ زﺑﺮ و ﺧﻤﻴﺪه اﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺜﻞ اﺗﻢﻫﺎي ﺳﺮﻛﻪ‪.‬‬
‫دﻣﻮﻛﺮﻳﺘﻮس ‪ ) Democritus‬ﻛﻪ در ﻓﺎرﺳﻲ ﺷﻜﻞ ﻋﺮﺑﻲ آن ذﻳﻤﻘﺮاﻃﻴﺲ را ﻫﻢ ﺑﻪ ﻛﺎر‬
‫ﺑﺮده اﻧﺪ – م(‪ ،‬ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ ﻳﻮﻧﺎن ﻗﺪﻳﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ را ﺑﻨﻴﺎن ﻧﻬﺎد‪ ،‬ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﻛﺴﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ‬
‫ﺗﻌﺮﻳﻔﻲ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺘﻲ از ﺟﻬﺎن ﺑﻪ دﺳﺖ داد‪ .‬ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل‪ ،‬او ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﺮد ﻛﻪ ﺑﺪن اﻧﺴﺎن از‬
‫اﺗﻢﻫﺎي زﺑﺮ ﺗﺸﻜﻴﻞ ﺷﺪه و ﺗﺸﻜﻴﻞ دﻫﻨﺪه روح‪ ،‬اﺗﻢﻫﺎي ﻧﺮم ﺗﺮﻧﺪ‪ .‬اﮔﺮ ﭼﻪ دﻣﻮﻛﺮﻳﺘﻮس‬
‫ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳﻚ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ ﺗﻮﺿﻴﺢ ﻣﻲ داد‪ ،‬اﻣﺎ وﺟﻮد ﺧﺪاﻳﺎن را ﻫﻢ ﻗﺒﻮل‬
‫داﺷﺖ و ﺑﺮ آن ﺑﻮد ﻛﻪ ﺧﺪاﻳﺎن ﺧﻮدﺷﺎن از اﺗﻢﻫﺎي ﻓﻮق اﻟﻌﺎده ﻇﺮﻳﻒ ﺗﺸﻜﻴﻞ ﺷﺪه اﻧﺪ‪.‬‬
‫در ﻗﺮن ﻧﻮزدﻫﻢ‪ ،‬اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻋﻤﻴﻘﺎ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻛﺮد‪.‬‬
‫ﻣﺮدم ﻫﻨﻮز ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ ﻣﺎده ﺑﻪ اﺗﻢﻫﺎﺋﻲ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﺳﺨﺖ و داراي ذراﺗﻲ ﺑﺎ‬
‫ﺟﺎذﺑﻪي دو ﻃﺮﻓﻪ اﻧﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻳﻮﻧﺎﻧﻲﻫﺎ ﻓﺮاﻣﻮش ﺷﺪ و اﻳﻦ اﺗﻢﻫﺎ ﻏﻴﺮ ﻗﺎﺑﻞ رﺳﻮخ و‬
‫ﺗﺠﺰﻳﻪ ﻧﺎﭘﺬﻳﺮﻧﺪ و ﺑﻪ ﺻﻮرت دو ﻃﺮﻓﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻫﻢ ﺟﺎذﺑﻪ دارﻧﺪ‪.‬‬
‫اﻣﺮوزه ﻣﻌﻠﻮم ﺷﺪه ﻛﻪ اﺗﻢ ذره اي ﻏﻴﺮ ﻗﺎﺑﻞ رﺳﻮخ و ﺗﺠﺰﻳﻪ ﻧﺎﭘﺬﻳﺮ از ﻣﺎده ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ‬
‫ﺧﻮد اﺗﻢ از ذراﺗﻲ ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻲﺷﻮد ﺑﻪ ﻧﺎم اﻟﻜﺘﺮونﻫﺎ ﻛﻪ ﺑﺎ ﺷﺘﺎب ﺑﺎﻻﺋﻲ دور ﻫﺴﺘﻪ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ‬
‫ﺟﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﻣﻘﺪار ﻛﻠﻲ ﺣﺠﻢ اﺗﻢ را در ﺑﺮ ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ ،‬ﻣﻲ ﭼﺮﺧﺪ‪ .‬اﮔﺮ اﺗﻢ ﺧﻨﺜﻲ ﺑﺎﺷﺪ‪،‬‬
‫اﻟﻜﺘﺮونﻫﺎ و ﻫﺴﺘﻪﻫﺎ ﺑﺎر اﻟﻜﺘﺮﻳﻜﻲ دارﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﺎر ﻣﺜﺒﺖ ﻫﺴﺘﻪﻫﺎ ﻣﺴﺎوﻳﺴﺖ ﺑﺎ ﻣﻘﺪار ﺑﺎر‬
‫ﻣﻨﻔﻲ اي ﻛﻪ ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ اﻟﻜﺘﺮونﻫﺎ ﺣﻤﻞ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﻣﺎده ﺗﻮده اﻳﻦ اﺗﻢﻫﺎﺳﺖ‪ .‬ﻣﺎده ﻣﻤﻜﻦ‬
‫اﺳﺖ ﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ ﺣﺮﻛﺖ ذراﺗﻲ ﻛﻪ ﺗﺮﻛﻴﺐ آن را ﻣﻲ ﺳﺎزﻧﺪ‪ ،‬ﻏﻴﺮ ﻗﺎﺑﻞ ﻧﻔﻮذ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪67‬‬

‫ﻛﺸﻒ اﻳﻦ ﺧﻮاص اﻟﻜﺘﺮﻳﻜﻲ ﻣﺎده‪ ،‬ﺑﺨﺼﻮص در اﻟﻜﺘﺮونﻫﺎ‪ ،‬در آﻏﺎز ﻗﺮن ﺑﻴﺴﺘﻢ ﺑﺎﻋﺚ‬
‫ﺣﻤﻠﻪ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﺑﻪ وﺟﻮد ﻣﺎده ﺷﺪ‪ .‬آنﻫﺎ ﮔﻔﺘﻨﺪ » در اﻟﻜﺘﺮون ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰي ﺑﻪ ﻧﺎم ﻣﺎده‬
‫وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ .‬آن ﭼﻪ ﻣﺎده ﺧﻮاﻧﺪه ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﭼﻴﺰي ﺑﻴﺸﺘﺮ از ﺑﺎر اﻟﻜﺘﺮﻳﻜﻲ در ﺣﺮﻛﺖ ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬
‫اﮔﺮ در ﺑﺎر ﻣﻨﻔﻲ ﻣﺎده اي وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ ،‬ﭼﺮا ﺑﺎﻳﺪ در ﻫﺴﺘﻪﻫﺎي ﻣﻨﻔﻲ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ؟‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﻣﺎده ﻧﺎﭘﺪﻳﺪ ﺷﺪه‪ .‬آن ﭼﻪ ﻣﻲ ﮔﻮﻳﻨﺪ ﻓﻘﻂ اﻧﺮژي! اﺳﺖ‪«.‬‬
‫ﻟﻨﻴﻦ در ﻓﺼﻞ ﭘﻨﺠﻢ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ و اﻣﭙﻴﺮﻳﻮﻛﺮﻳﺘﻴﺴﻴﺴﻢ‪ ،‬وﺿﻊ اﺷﻴﺎء را ﺑﺎ ﻧﺸﺎن دادن اﻳﻦ‬
‫ﻛﻪ اﻧﺮژي و ﻣﺎده ﺗﻔﻜﻴﻚ ﻧﺎﭘﺬﻳﺮﻧﺪ‪ ،‬روﺷﻦ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬اﻧﺮژي ﻣﺎده اﺳﺖ و ﺣﺮﻛﺖ ﭼﻴﺰي ﻧﻴﺴﺖ‬
‫ﺟﺰ راه زﻧﺪﮔﻲ ﻣﺎده‪ .‬ﻛﻮﺗﺎه آن ﻛﻪ‪ ،‬اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﻛﺸﻔﻴﺎت ﻋﻠﻢ را واروﻧﻪ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬در‬
‫ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻋﻠﻢ ﺟﻨﺒﻪﻫﺎي ﻣﺎده را ﻛﻪ ﺗﺎ آن زﻣﺎن ﻧﺎﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﺸﻒ ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬اﻳﻨﺎن ﺑﻪ‬
‫ﺑﻬﺎﻧﻪ آن ﻛﻪ ﻣﺎده ﻣﻨﻄﺒﻖ ﺑﺎ ﺗﺼﻮرِ ﻣﺮدمِ اﺳﺘﻔﺎده ﻛﻨﻨﺪه از آن ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﻣﻲﮔﻔﺘﻨﺪ ﭘﺲ وﺟﻮد‬
‫ﻧﺪارد‪ .‬اﻳﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪﮔﻴﺮي در ﺣﺎﻟﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻣﺪﻋﻲ ﺑﻮدﻧﺪ ﻣﺎده و ﺣﺮﻛﺖ دو واﻗﻌﻴﺖ ﺟﺪاﮔﺎﻧﻪاﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ -3‬ﻣﺎده ﺑﺮاي ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﭼﻴﺴﺖ ؟‬
‫در اﻳﻦ راﺑﻄﻪ‪ ،‬ﻗﺎﺋﻞ ﺷﺪن ﺑﻪ وﺟﻪ ﺗﻤﺎﻳﺰ اﺟﺘﻨﺎب ﻧﺎﭘﺬﻳﺮ اﺳﺖ‪ .‬اول ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ ‪:‬‬
‫‪ -1‬ﻣﺎده ﭼﻴﺴﺖ ؟‬
‫و ﺑﻌﺪ ﺑﺪاﻧﻴﻢ ‪:‬‬
‫‪ -2‬ﻣﺎده ﻣﺜﻞ ﭼﻴﺴﺖ ؟‬
‫ﭘﺎﺳﺨﻲ ﻛﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﺑﻪ ﭘﺮﺳﺶ ﻧﺨﺴﺖ ﻣﻲدﻫﻨﺪ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎده واﻗﻌﻴﺘﻲ‬
‫ﺑﻴﺮوﻧﻲ اﺳﺖ ؛ واﻗﻌﻴﺘﻲ ﻣﺴﺘﻘﻞ از ذﻫﻦ ﻛﻪ ﺑﺮاي وﺟﻮد داﺷﺘﻦ ﻧﻴﺎزي ﺑﻪ ذﻫﻦ ﻧﺪارد‪ .‬ﻟﻨﻴﻦ‬
‫در اﻳﻦ ﻣﻮرد ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ » ﻣﺎده واﻗﻌﻴﺘﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ ﺣﺲ ﺑﻪ ﻣﺎ داده ﺷﻮد‪ ) « .‬ﻟﻨﻴﻦ‪،‬‬
‫اﻣﭙﻴﺮﻳﻮﻛﺮﻳﺘﻴﺴﻴﺴﻢ‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪( .145‬‬
‫در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﭘﺮﺳﺶ دوم ﻛﻪ » ﻣﺎده ﭼﻴﺴﺖ ؟ «‪ ،‬ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﭘﺎﺳﺦ ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪،‬‬
‫»ﺑﺴﺘﮕﻲ دارد ﻛﻪ ﻋﻠﻢ ﭼﻪ ﭘﺎﺳﺨﻲ ﺑﺪﻫﺪ‪ ،‬ﻧﻪ ﻣﺎ‪« .‬‬
‫ﭘﺎﺳﺦ ﻧﺨﺴﺖ‪ ،‬از ﻳﻮﻧﺎن ﻗﺪﻳﻢ ﺗﺎ اﻣﺮوز ﺛﺎﺑﺖ ﻣﺎﻧﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﭘﺎﺳﺦ دوم ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻛﺮده و ﭼﻮن ﻣﺘﻜﻲ ﺑﻪ ﻋﻠﻢ و ﺳﻄﺢ آﮔﺎﻫﻲ اﻧﺴﺎن اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﻫﻢ ﺗﻐﻴﻴﺮ‬
‫ﻛﻨﺪ‪ .‬ﻳﻌﻨﻲ ﻛﻪ ﭘﺎﺳﺨﻲ ﻗﻄﻌﻲ ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬

‫‪68‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﺑﻴﺎن درﺳﺖ ﻣﺴﺎﻟﻪ ﻗﻄﻌﺎ اﺟﺘﻨﺎب ﻧﺎﭘﺬﻳﺮ اﺳﺖ ﺗﺎ ﻧﮕﺬارﻳﻢ‬
‫اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ اﻳﻦ دو ﭘﺮﺳﺶ را ﺑﺎﻫﻢ ﻣﺨﻠﻮط ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﻣﺎ ﺑﺎﻳﺪ اﻳﻦ دو ﭘﺮﺳﺶ را از ﻫﻢ ﺟﺪا‬
‫ﻛﻨﻴﻢ و ﻧﺸﺎن ﺑﺪﻫﻴﻢ ﻛﻪ اوﻟﻲ در اوﻟﻮﻳﺖ ﻗﺮار دارد و ﭘﺎﺳﺦ ﻣﺎ ﺑﻪ آن ﻫﻤﻮاره ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻧﺎﭘﺬﻳﺮ‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬
‫» ﺑﺮاي آن ﻛﻪ ﺧﺎﺻﻴﺖ ﺑﻨﻴﺎدي ﻣﺎده ﻛﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻓﻠﺴﻔﻲ ﺑﻪ ﺷﻨﺎﺧﺖ آن واﺑﺴﺘﻪ‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬در واﻗﻊ ﺧﺎﺻﻴﺖ ﻫﺴﺘﻲ واﻗﻌﻴﺖ ﻋﻴﻨﻲ وﺟﻮد در ﺧﺎرج از ذﻫﻦ ﻣﺎﺳﺖ‪« .‬‬
‫‪ -4‬ﻣﻜﺎن‪ ،‬زﻣﺎن‪ ،‬ﺣﺮﻛﺖ و ﻣﺎده‬
‫وﻗﺘﻲ ﻣﺎ ادﻋﺎ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ؛ و ﺑﺎﻳﺪ ادﻋﺎ ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﻛﻪ ﻣﺎده ﺧﺎرج از ﻣﺎ وﺟﻮد دارد‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ روﺷﻦ‬
‫ﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ‪:‬‬
‫‪ -1‬ﻣﺎده در ﻣﻜﺎن و زﻣﺎن وﺟﻮد دارد‪.‬‬
‫‪ -2‬ﻣﺎده در ﺣﺮﻛﺖ اﺳﺖ‪.‬‬
‫از ﻃﺮف دﻳﮕﺮ‪ ،‬اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻣﻜﺎن و زﻣﺎن ﻓﻘﻂ در ﺗﺼﻮرات ﻣﺎ وﺟﻮد دارد‬
‫) ﻛﺎﻧﺖ ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﻛﺴﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﻪ دﻓﺎع از اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﭘﺮداﺧﺖ (‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮ آﻧﺎن‪ ،‬ﻣﻜﺎن ﺷﻜﻠﻲ‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎ ﺑﻪ اﺷﻴﺎء ﻣﻲدﻫﻴﻢ و اﺻﻞ آن در ذﻫﻦ اﻧﺴﺎن اﺳﺖ‪ .‬زﻣﺎن ﻫﻢ ﻣﺸﻤﻮل ﻫﻤﻴﻦ‬
‫ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﺧﻼف اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ‪ ،‬ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﺑﺮآﻧﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﻜﺎن در ﻣﺎ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﻣﺎ درﻣﻜﺎن‬
‫وﺟﻮد دارﻳﻢ‪ .‬آﻧﺎن ﻫﻢ ﭼﻨﻴﻦ ﻣﺘﻘﺎﻋﺪ ﺷﺪه اﻧﺪ ﻛﻪ زﻣﺎن ﺷﺮط ﺿﺮوري زﻧﺪﮔﻲ ﻣﺎﺳﺖ و‪ ،‬در‬
‫ﻧﺘﻴﺠﻪ‪ ،‬زﻣﺎن و ﻣﻜﺎن از وﺟﻮد ﻣﺎ‪ ،‬و از ﻣﺎده ﺑﻪ ﻃﻮر ﻛﻠﻲ‪ ،‬ﺗﻔﻜﻴﻚ ﻧﺎﭘﺬﻳﺮﻧﺪ‪ » .‬ﺑﺮاي آن ﻛﻪ‬
‫ﺷﻜﻞﻫﺎي اﺳﺎﺳﻲ و ﻣﻮﺟﻮدﻳﺘﻲ در ﻣﻜﺎن و زﻣﺎن ﻧﻬﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬و ﺗﺼﻮر وﺟﻮد ﺧﺎرج از زﻣﺎن‪،‬‬
‫ﺑﻪ ﻫﻤﺎن ﺣﺪ اﺣﻤﻘﺎﻧﻪ و ﭘﻮچ اﺳﺖ ﻛﻪ وﺟﻮد ﺧﺎرج از ﻣﻜﺎن‪) «.‬ﻓﺮدرﻳﺶ اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬آﻧﺘﻲ‬
‫دورﻳﻨﮓ ‪ ، Anti Dühring‬ﻧﻴﻮﻳﻮرك‪ ،‬اﻧﺘﺸﺎرات ﺑﻴﻦ اﻟﻤﻠﻠﻲ‪ ،1939 ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪(.60‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﻣﺎ ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ واﻗﻌﻴﺘﻲ ﻣﺴﺘﻘﻞ از ﻫﺸﻴﺎري و آﮔﺎﻫﻲ ﻣﺎ وﺟﻮد دارد‪ .‬ﻣﺎ‬
‫ﺑﺮاﻳﻦ ﺑﺎورﻳﻢ ﻛﻪ ﺟﻬﺎن ﭘﻴﺶ از ﻣﺎ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ وﭘﺲ از ﻣﺎ ﻧﻴﺰ وﺟﻮد ﺧﻮاﻫﺪ داﺷﺖ‪ .‬ﻣﺎ‬
‫ﻣﻌﺘﻘﺪﻳﻢ ﻛﻪ ﺟﻬﺎن ﺑﺮاي ﻣﻮﺟﻮدﻳﺖ ﺧﻮد ﻧﻴﺎزي ﺑﻪ ﻣﺎ ﻧﺪارد‪ .‬ﻣﺎ ﻗﺎﻧﻊ ﺷﺪه اﻳﻢ ﻛﻪ ﭘﺎرﻳﺲ‬
‫ﭘﻴﺶ از ﺗﻮﻟﺪ ﻣﺎ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ و ﭘﺲ از ﻣﺮگ ﻣﺎ ﻧﻴﺰ وﺟﻮد ﺧﻮاﻫﺪ داﺷﺖ‪ ،‬ﻣﮕﺮ آن ﻛﻪ ﺑﺎ‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪69‬‬

‫ﺧﺎك ﻳﻜﺴﺎن ﺷﻮد‪ .‬ﻣﺎ ﻳﻘﻴﻦ دارﻳﻢ ﻛﻪ ﭘﺎرﻳﺲ‪ ،‬ﺣﺘﻲ اﮔﺮ ﺑﻪ آن ﻓﻜﺮ ﻧﻜﻨﻴﻢ‪ ،‬وﺟﻮد دارد‪ .‬ﺑﻪ‬
‫ﻫﻤﻴﻦ ﺻﻮرت‪ ،‬دهﻫﺎ ﻫﺰار ﺷﻬﺮ ﻛﻪ ﻣﺎ ﻫﺮﮔﺰ آنﻫﺎ را ﻧﺪﻳﺪه اﻳﻢ و ﺣﺘﻲ ﻧﺎم ﺷﺎن را‬
‫ﻧﺸﻨﻴﺪهاﻳﻢ‪ ،‬وﺟﻮد دارﻧﺪ‪ .‬ﻳﻘﻴﻦ ﻛﻠﻲ ﻣﺎ در ﻣﻮرد اﻧﺴﺎن ﻫﻢ ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺻﻮرت اﺳﺖ‪ .‬ﻋﻠﻢ ﺑﻪ ﻣﺎ‬
‫اﻳﻦ ﺗﻮاﻧﺎﺋﻲ را داده ﻛﻪ در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ اﻳﻦ ﺑﺤﺚ‪ ،‬دﻗﻴﻖ و اﺳﺘﻮار ﺑﺎﺷﻴﻢ‪ .‬اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﺗﺮﻓﻨﺪﻫﺎي اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﻛﺎﻫﺶ ﻣﻲ ﻳﺎﺑﺪ و ﺑﻪ ﻧﻘﻄﻪ ﺻﻔﺮ ﻣﻲ رﺳﺪ‪ » .‬ﻋﻠﻮم ﻃﺒﻴﻌﻲ ﺑﻪ‬
‫ﺻﻮرت ﻗﻄﻌﻲ ﻣﺪﻋﻲ اﻧﺪ ﻛﻪ زﻣﻴﻦ روزي در وﺿﻊ و ﺣﺎﻟﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻫﻴﭻ اﻧﺴﺎن ﻳﺎ ﺟﺎﻧﺪار‬
‫دﻳﮕﺮي در آن وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺘﻪ‪ ،‬ﻳﺎ ﻧﻤﻲ ﺗﻮاﻧﺴﺘﻪ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﻣﺎده ارﮔﺎﻧﻴﻚ ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪ‬
‫ﭘﺪﻳﺪه ﺑﻌﺪي‪ ،‬ﺣﺎﺻﻞ ﺗﻜﺎﻣﻞ ﻃﻮﻻﻧﻲ اﺳﺖ‪) «.‬ﻟﻨﻴﻦ‪ ،‬اﻣﭙﻴﺮﻳﻮﻛﺮﻳﺘﻴﺴﻴﺴﻢ‪ ،‬ص ‪(. 69‬‬
‫ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻋﻠﻢ ﺑﺎ دﻟﻴﻞ ﺑﻪ ﻣﺎ ﻣﻲآﻣﻮزد ﻛﻪ ﻣﺎده در زﻣﺎن و ﻣﻜﺎن وﺟﻮد‬
‫دارد‪ ،‬درﻋﻴﻦ ﺣﺎل ﺑﻪ ﻣﺎ ﻳﺎد ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ ﻣﺎده در ﺣﺮﻛﺖ اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﻣﻮرد دوم ﻛﻪ ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ‬
‫ﻋﻠﻢ ﺟﺪﻳﺪ در اﺧﺘﻴﺎر ﻣﺎ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬اﻫﻤﻴﺖ ﺑﺴﻴﺎري دارد‪ ،‬زﻳﺮا ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻛﻬﻨﻪ را ﻛﻪ ﺑﻨﺎ‬
‫ﺑﻪ آن ﻣﺎده ﻗﺎدر ﺑﻪ ﺣﺮﻛﺖ ﻧﺒﻮد‪ ،‬ﺑﻜﻠﻲ وﻳﺮان ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ » .‬ﺣﺮﻛﺖ ﭼﮕﻮﻧﮕﻲ وﺟﻮد ﻣﺎده اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻫﺮﮔﺰ در ﻫﻴﭻ ﺟﺎﺋﻲ ﻣﺎده ﺑﺪون ﺣﺮﻛﺖ وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺘﻪ و ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪« .‬‬
‫)اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬آﻧﺘﻲ دورﻳﻨﮓ‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪(.68‬‬
‫ﻣﺎ ﻣﻲداﻧﻴﻢ ﻛﻪ ﺟﻬﺎن در ﺣﺎﻟﺖ ﻛﻨﻮﻧﻲ ﺧﻮد ﺣﺎﺻﻞ ﺗﻜﺎﻣﻞ ﻃﻮﻻﻧﻲ‪ ،‬و در ﻧﺘﻴﺠﻪ ﺣﺎﺻﻞ‬
‫ﺣﺮﻛﺖ آرام‪ ،‬اﻣﺎ ﭘﻴﻮﺳﺘﻪي ﺣﺮﻛﺖ اﺳﺖ‪ .‬ﭘﺲ از ﻧﺸﺎن دادن وﺟﻮد ﻣﺎده‪ ،‬ﺗﺼﺮﻳﺢ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‬
‫ﻛﻪ » ﭼﻴﺰي ﺟﺰ ﺣﺮﻛﺖ ﻣﺎده در ﺟﻬﺎن وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ ،‬و ﺣﺮﻛﺖ ﻣﺎده ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺟﺰ در ﻣﻜﺎن‬
‫و زﻣﺎن ﺑﻪ ﮔﺮدش ﺧﻮد اداﻣﻪ دﻫﺪ‪) «.‬ﻟﻨﻴﻦ‪ ،‬اﻣﭙﺮﻳﻮﻛﺮﻳﺘﻴﺴﻴﻢ‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪(.177‬‬
‫‪ -5‬ﻧﺘﻴﺠﻪ ﮔﻴﺮي‬
‫ﻧﺘﻴﺠﻪي اﻳﻦ ﻣﻜﺎﺷﻔﻪ آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﺼﻮر ﺧﺪا و ﻓﻜﺮ » روح ﻧﺎب «ي ﻛﻪ ﻋﺎﻟﻢ را ﺧﻠﻖ‬
‫ﻛﺮده‪ ،‬ﺑﺎ ﻋﻘﻞ ﺟﻮر در ﻧﻤﻲآﻳﺪ و ﺑﻲ ﻣﻌﻨﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺮاي آن ﻛﻪ ﺧﺪاﺋﻲ ﺧﺎرج از ﻣﻜﺎن و زﻣﺎن‪،‬‬
‫ﭼﻴﺰي اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺮﻣﺒﻨﺎي اﺳﺘﺪﻻل ﻋﻠﻤﻲ ﺧﻮد‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺮاي ﻣﺤﻮ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻣﺮﻣﻮز و اﺳﺮار آﻣﻴﺰ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ‬
‫ﻗﺎﻃﻌﺎﻧﻪ در آن دﺧﺎﻟﺖ ﻛﻨﻴﻢ‪ .‬ﭘﺲ‪ ،‬در ﻧﺘﻴﺠﻪ‪ ،‬ﻧﺒﺎﻳﺪ اﺟﺎزه ﺑﺪﻫﻴﻢ ﻛﻪ ﺧﺎرج از ﺣﻮزه و ﻧﻈﺎرت‬
‫ﻋﻠﻢ‪ ،‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﺑﺎور داﻣـﻦ زده ﺷـﻮد ﻛﻪ ﺧـﺪاﺋﻲ ﺧـﺎرج از زﻣﺎن‪ ،‬ﺧﺎرج از ﻟﺤﻈـﻪ‪ ،‬و ﺧـﺎرج از‬

‫‪70‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﻣﻜﺎن‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﻫﻴﭻ ﻛﺠﺎ وﺟﻮد دارد‪.‬‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻧﺘﺎﻳﺞ ﻋﻠﻤﻲ ﻗﻮت ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ ﺑﺮاﻳﻦ ﺑﺎورﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﺎده در ﻣﻜﺎن و‬
‫ﻟﺤﻈﻪاي ﻣﻌﻴﻦ )در زﻣﺎن( وﺟﻮد دارد‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﻋﺎﻟﻢ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺧﻠﻖ ﺷﺪه ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و ﺑﺮاي‬
‫اﻳﺠﺎد ﺟﻬﺎن‪ ،‬ﺧﺪا ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﻟﺤﻈﻪاي اﺣﺘﻴﺎج ﻣﻲداﺷﺘﻪ‪ ،‬ﻛﻪ در ﻫﻴﭻ ﻟﺤﻈﻪاي ﻧﺒﻮده )ﭼﻮن‬
‫ﺑﺮاي ﺧﺪا زﻣﺎن وﺟﻮد ﻧﺪارد(‪ ،‬ﭘﺲ ﻻزم ﺑﻮده ﻛﻪ ﺟﻬﺎن از ﻫﻴﭻ ﺣﺎدث ﺷﺪه ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺮاي ﺗﺎﺋﻴﺪ ﺧﻠﻘﺖ‪ ،‬اول ﺑﺎﻳﺪ ﺑﭙﺬﻳﺮﻳﻢ ﻟﺤﻈﻪاي ﺑﻮده ﻛﻪ ﺟﻬﺎن وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻌﺪ‬
‫ﺑﺎﻳﺪ ﺑﭙﺬﻳﺮﻳﻢ ﻛﻪ ﭼﻴﺰي از ﻫﻴﭻ ﭘﺪﻳﺪ آﻣﺪه‪ ،‬ﻛﻪ ﺑﺮاي ﻋﻠﻢ ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻨﻲ ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬
‫ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ وﻗﺘﻲ ﻣﺒﺎﺣﺚ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺘﻲ ﺑﺎ ﻋﻠﻢ رو ﺑﻪ رو ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﺗﺎب‬
‫اﻳﺴﺘﺎدﮔﻲ ﻧﺪارﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺮاي آن ﻛﻪ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ از ﻋﻠﻢ ﺟﺪاﺋﻲ ﻧﺎﭘﺬﻳﺮﻧﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﺑﺎر‬
‫دﻳﮕﺮ ﺑﺮ راﺑﻄﻪﻫﺎي ﺗﻨﮕﺎﺗﻨﮓ ﻣﻴﺎن ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ و ﻋﻠﻢ ﭘﺎﻓﺸﺎري ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬

‫ﻣﻨﺎﺑﻊ در ﺧﻮر ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ‪:‬‬
‫ﻓﺮدرﻳﺶ اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬آﻧﺘﻲ دورﻳﻨﮓ )ﻧﻴﻮﻳﻮرك‪ :‬اﻧﺘﺸﺎرات ﺑﻴﻦ اﻟﻤﻠﻠﻲ‪ (1939 ،‬ﺻﻔﺤﻪﻫﺎي ‪9‬‬
‫ﺗﺎ ‪.92‬‬
‫وﻻدﻳﻤﻴﺮ اﻳﻠﻴﻴﭻ ﻟﻨﻴﻦ‪ ،‬ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ و اﻣﭙﻴﺮﻳﻮﻛﺮﻳﺘﻴﺴﻴﺴﻢ )ﻧﻴﻮرﻳﻮرك ‪ :‬اﻧﺘﺸﺎرات ﺑﻴﻦ‬
‫اﻟﻤﻠﻠﻲ‪ (1970 ،‬ﻓﺼﻞ ﭘﻨﺠﻢ‪.‬‬

‫‪71‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪2‬‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ ﺑﻮدن ﻳﻌﻨﻲ ﭼﻪ ؟‬

‫‪-1‬‬
‫‪-2‬‬
‫‪-3‬‬

‫‪-4‬‬

‫وﺣﺪت ﺗﺌﻮري و ﻋﻤﻞ‬
‫ﻣﺪاﻓﻊ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﺑﻮدن در ﻗﻠﻤﺮو ﻓﻜﺮ ﻳﻌﻨﻲ ﭼﻪ ؟‬
‫ﭼﮕﻮﻧﻪ آدم ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ در ﻋﻤﻞ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ ﺑﺎﺷﺪ ؟‬
‫‪ (1‬اوﻟﻴﻦ ﺟﻨﺒﻪ ﭘﺮﺳﺶ‬
‫‪ (2‬دوﻣﻴﻦ ﺟﻨﺒﻪ ﭘﺮﺳﺶ‬
‫ﻧﺘﻴﺠﻪ ﮔﻴﺮي‬

‫‪ -1‬وﺣﺪت ﺗﺌﻮري و ﻋﻤﻞ‬
‫ﻣﺮاد از ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ و آﻣﻮزﺷﻲ ﻛﻪ دارﻳﻢ دﻧﺒﺎل ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﺷﻨﺎﺧﺘﻦ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻧﻴﺰ‬
‫آﮔﺎه ﺷﺪن ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻛﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ‪ ،‬ﺑﺎ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﺷﺪن آن و ﺑﺎ‬
‫ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ ﺑﺎز ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﺗﺎ ﻛﻨﻮن داﻧﺴﺘﻴﻢ ﻛﻪ ﻳﻜﻲ از اﺻﻮل اﻳﻦ ﻓﻠﺴﻔﻪ‪ ،‬راﺑﻄﻪ‬
‫ﺗﻨﮕﺎﺗﻨﮓ ﻣﻴﺎن ﺗﺌﻮري و ﻋﻤﻞ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ‪ ،‬ﭘﺲ از آن ﻛﻪ دﻳﺪﻳﻢ ﻣﺎده ﺑﺮاي ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﭼﻴﺴﺖ و ﻣﺎده ﭼﮕﻮﻧﻪ‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬و آن ﮔﺎه ﻛﻪ اﻳﻦ دو ﭘﺮﺳﺶ ﻧﻈﺮي ﻣﻄﺮح ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬اﺻﻮﻟﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ روﺷﻦ ﻛﻨﻴﻢ‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ ﺑﻮدن ﻳﻌﻨﻲ ﭼﻪ‪ ،‬ﻣﺜﻼ اﻳﻦ ﻛﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻋﻤﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ‪ ،‬روي‬
‫ﻋﻤﻠﻲي ﭘﺮﺳﺶ اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﺳﺎس ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ‪ ،‬ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻫﺴﺘﻲ ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪ ﻣﻨﺸﺎء ﺗﻔﻜﺮ اﺳﺖ‪ .‬آﻳﺎ ﺗﻜﺮار اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع‬
‫ﻛﺎﻓﻲ اﺳﺖ ؟ ﺑﺮاي آن ﻛﻪ در ﻣﺪاﻓﻊ واﻗﻌﻲ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﺛﺎﺑﺖ ﻗﺪم ﺷﻮﻳﻢ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ در اﻳﻦ دو‬
‫ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ ﺑﺎﺷﻴﻢ ‪ (1 :‬در ﻗﻠﻤﺮو ﻓﻜﺮ و ‪ (2‬در ﻗﻠﻤﺮو ﻋﻠﻢ‪.‬‬

‫‪72‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪ -2‬ﻣﺪاﻓﻊ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﺑﻮدن در ﻗﻠﻤﺮو ﻓﻜﺮ ﻳﻌﻨﻲ ﭼﻪ ؟‬
‫ﻣﺪاﻓﻊ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ در ﺣﻴﻄﻪي ﻓﻜﺮ ﺑﻮدن ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻌﻨﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺪاﻧﻴﻢ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻗﺎﻋﺪه‬
‫اﺳﺎﺳﻲ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ را ﺑﻪ ﻛﺎر ﺑﺒﺮﻳﻢ ‪ :‬ﻫﺴﺘﻲ ﻓﻜﺮ را ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫وﻗﺘﻲ ﻣﻲ ﮔﻮﺋﻴﻢ » ﻫﺴﺘﻲ ﻓﻜﺮ را ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ « ،‬دارﻳﻢ ﻗﺎﻋﺪه اي ﻣﺠﺮد را ﺑﻴﺎن‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﺑﺮاي آن ﻛﻪ ﻛﻠﻤﺎت » ﻫﺴﺘﻲ « و » ﻓﻜﺮ« واژهﻫﺎي ﻣﺠﺮدﻧﺪ‪ » .‬ﻫﺴﺘﻲ« ﺑﻪ ﺑﻮدن‬
‫ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ ﻛﻠﻲ آن اﺷﺎره دارد‪ » ،‬ﻓﻜﺮ« ﻫﻢ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ ﻋﺎم ﻓﻜﺮ‪ .‬ﻫﺴﺘﻲ‪ ،‬ﻣﺜﻞ ﻓﻜﺮ در ﻣﻔﻬﻮم‬
‫ﻋﻤﻮﻣﻲ آن‪ » ،‬واﻗﻌﻴﺖ ذﻫﻨﻲ« اﺳﺖ ) در ﺑﺨﺶ اول اﻳﻦ ﻛﺘﺎب‪ ،‬ﺑﻪ ﻓﺼﻞ ﭼﻬﺎرم‪ ،‬ﺑﻪ ﺗﻮﺿﻴﺢ‬
‫» واﻗﻌﻴﺖ ذﻫﻨﻲ« و » واﻗﻌﻴﺖ ﻋﻴﻨﻲ« ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﺪ‪ .‬ﻓﻜﺮ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ :‬ﺑﻪ ﻓﻜﺮ ﻣﻲ ﮔﻮﺋﻴﻢ‬
‫ﻣﻔﻬﻮم اﻧﺘﺰاﻋﻲ و ﻣﺠﺮد‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﮔﻔﺘﻦ اﻳﻦ ﻛﻪ وﺟﻮد ﻓﻜﺮ را ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻗﺎﻋﺪه اي ﻣﺠﺮد‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺮاي آن ﻛﻪ از دو ﻣﻔﻬﻮم اﻧﺘﺰاﻋﻲ ﺗﺮﻛﻴﺐ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫ﻣﻮﺿﻮع را ﺑﺎ ﻣﺜﺎﻟﻲ روﺷﻦ ﻛﻨﻴﻢ‪ :‬ﻫﻤﻪ ﻣﺎ ﻣﻲداﻧﻴﻢ ﻛﻪ اﺳﺐ ﭼﻴﺴﺖ‪ ،‬اﻣﺎ اﮔﺮ ﻣﺎ از اﻳﻦ‬
‫ﭘﺪﻳﺪه ﺣﺮف ﺑﺰﻧﻴﻢ‪ ،‬ﻣﻨﻈﻮر ﻣﺎ اﺳﺐ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻋﺎم آن اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺴﻴﺎر ﺧﻮب‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ اﺳﺐ در‬
‫ﺣﺎﻟﺖ ﻋﻤﻮﻣﻲ ﺗﺠﺮﻳﺪي اﺳﺖ‪ .‬اﮔﺮ ﻣﺎ ﺑﻪ ﺟﺎي اﺳﺐ » اﻧﺴﺎن« ﻳﺎ » ﻫﺴﺘﻲ« را ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ ﻋﺎم‬
‫آن ﺑﻨﺸﺎﻧﻴﻢ‪ ،‬اﻳﻦ ﻫﺎ ﻫﻢ از اﻧﺘﺰاﻋﻲﻫﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫اﻣﺎ اﮔﺮ اﺳﺐ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻋﺎم ﺧﻮد وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ ،‬ﭘﺲ ﭼﮕﻮﻧﻪ اﺳﺐﻫﺎ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺧﺎص‬
‫وﺟﻮد دارﻧﺪ؟ )در ﻣﻨﻄﻖ‪ ،‬ﺑﻪ آن ﭼﻪ ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ ﭘﻠﻴﺘﺴﺮ اﺳﺖ ﻣﻔﻬﻮم و ﻣﺼﺪاق ﻣﻲ ﮔﻮﻳﻨﺪ‪:‬‬
‫اﺳﺐ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻋﺎم – ﻛﻞ – ﻣﻔﻬﻮم اﺳﺖ و اﺳﺐ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺧﺎص – ﺟﺰء – ‪ ،‬ﻣﺼﺪاق‪ .‬ﺑﻪ‬
‫ﻣﻔﻬﻮم ﻛﻪ اﻧﺘﺰاﻋﻲ ﻳﺎ ﻣﺠﺮد اﺳﺖ ﻧﻤﻲ ﺗﻮان اﺷﺎره ﻛﺮد و آن را ﻧﺸﺎن داد – م‪ ( .‬داﻣﭙﺰﺷﻜﻲ‬
‫ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ » ﻣﻦ اﺳﺐ را در ﻛﻞ ﻣﻌﺎﻟﺠﻪ ﻛﺮده ام‪ ،‬و ﻧﻪ اﺳﺒﻲ را ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺧﺎص‪ «،‬ﻣﻮرد‬
‫رﻳﺸﺨﻨﺪ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ .‬ﭘﺰﺷﻜﻲ ﻛﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﭼﻴﺰي را در ﻣﻮرد اﻧﺴﺎن ﺑﮕﻮﻳﺪ‪ ،‬ﺑﺎ واﻛﻨﺶ‬
‫ﻣﺸﺎﺑﻬﻲ رو ﺑﻪ رو ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﺑﻮدن ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ ﻋﺎم و ﺟﺎﻣﻊ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ ،‬اﻣﺎ آن ﭼﻪ وﺟﻮد دارد‪ ،‬ﻫﺴﺘﻲﻫﺎي‬
‫ﺧﺎص و ﺟﺰﺋﻲ اﻧﺪ ﻛﻪ ﻛﻴﻔﻴﺖﻫﺎي ﺧﺎص ﺧﻮد را دارﻧﺪ‪ .‬در ﻣﻮرد ﻓﻜﺮ ﻫﻢ ﻫﻤﻴﻦ اﺻﻞ‬
‫ﻣﺼﺪاق دارد‪.‬‬
‫ﭘﺲ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﺑﮕﻮﻳﺌﻢ ﻫﺴﺘﻲ در ﻛﻞ ﺧﻮد ﭼﻴﺰي ﻣﺠﺮد و اﻧﺘﺰاﻋﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﺣﺎل آن ﻛﻪ‬
‫ﺑـﻮدن در ﺻﻮرت ﺧﺎص ﺧـﻮد‪ ،‬ﭼﻴﺰي ﻣﺎدي و ﻣﺤﺴﻮس و ﺟﺴﻤﺎﻧﻲ اﺳﺖ‪ .‬ﻫﻤﻴﻦ اﺻـﻞ‪ ،‬در‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪73‬‬

‫ﻣﻮرد ﻓﻜﺮ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻋﺎم و ﻓﻜﺮ در ﺻﻮرت ﺧﺎص ﻧﻴﺰ ﻣﺼﺪاق دارد‪.‬‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ در ﻫﺮ ﺷﺮاﻳﻄﻲ ﺗﺸﺨﻴﺺ ﺑﺪﻫﺪ ﺑﻮدن ﻛﺠﺎﺳﺖ و‬
‫ﻓﻜﺮ ﻛﺠﺎﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻣﺜﻼ ‪ :‬ﻣﻐﺰ و اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎي ﻣﺎ‪.‬‬
‫ﻣﺎ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺪاﻧﻴﻢ ﻛﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻗﺎﻋﺪه اﻧﺘﺰاﻋﻲ ﻛﻠﻲ را ﺑﻪ ﻗﺎﻋﺪه ﺟﺰﺋﻲ و ﻣﺤﺴﻮس ﺗﺒﺪﻳﻞ‬
‫ﻛﻨﻴﻢ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﻳﻚ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ ﻫﻮﻳﺖ ﻣﻐﺰ را ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪ ﻫﺴﺘﻲ‪ ،‬و اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎ و ﺗﺼﻮرات را ﺑﻪ‬
‫ﻋﻨﻮان ﻓﻜﺮ ﺗﺸﺨﻴﺺ ﻣﻲ دﻫﺪ‪ .‬او اﺳﺘﺪﻻل ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ » اﻳﻦ ﻣﻐﺰ )ﻫﺴﺘﻲ( اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎ و ﺗﺼﻮرات ﻣﺎ ) ﻓﻜﺮ( را ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ « .‬اﻳﻦ ﻣﺜﺎل ﺳﺎده اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﻴﺎﺋﻴﺪ ﻣﺜﺎلﻫﺎي‬
‫ﭘﻴﭽﻴﺪه ﺗﺮي از ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺸﺮي را در ﻧﻈﺮ ﺑﮕﻴﺮﻳﻢ و ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ ﻳﻚ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ ﭼﮕﻮﻧﻪ اﺳﺘﺪﻻل‬
‫ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد‪.‬‬
‫زﻧﺪﮔﻲ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﺑﻪ ﻃﻮر اﺳﺎﺳﻲ ﺗﺮﻛﻴﺐ ﺷﺪه اﺳﺖ از زﻧﺪﮔﻲ اﻗﺘﺼﺎدي و زﻧﺪﮔﻲ‬
‫ﺳﻴﺎﺳﻲ‪ .‬راﺑﻄﻪﻫﺎي ﻣﻴﺎن زﻧﺪﮔﻲ اﻗﺘﺼﺎدي و زﻧﺪﮔﻲ ﺳﻴﺎﺳﻲ از ﭼﻪ ﻗﺮارﻧﺪ ؟ ﻋﺎﻣﻞ ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ‬
‫اﻳﻦ ﻗﺎﻋﺪه اﻧﺘﺰاﻋﻲ ﻛﻪ ﻣﺎ ﻣﻲ ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﺑﻪ ﻗﺎﻋﺪه ﻣﺤﺴﻮس ﺗﺒﺪﻳﻠﺶ ﻛﻨﻴﻢ ﭼﻴﺴﺖ ؟‬
‫ﺑﺮاي ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ‪ ،‬ﻋﺎﻣﻞ ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ‪ ،‬ﻣﺜﻼ در ﻫﺴﺘﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ زﻧﺪﮔﻲ ﻣﻲ دﻫﺪ‪،‬‬
‫زﻧﺪﮔﻲ اﻗﺘﺼﺎدي اﺳﺖ‪ .‬دوﻣﻴﻦ ﻋﺎﻣﻞ ﻛﻪ از ﻫﺴﺘﻲ ﭘﺪﻳﺪ آﻣﺪه و ﻓﻘﻂ در ﻫﺴﺘﻲ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ‬
‫ﺣﻴﺎت ﺧﻮد اداﻣﻪ دﻫﺪ‪ ،‬زﻧﺪﮔﻲ ﺳﻴﺎﺳﻲ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﭘﺲ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﮔﻔﺖ ﻛﻪ زﻧﺪﮔﻲ اﻗﺘﺼﺎدي زﻧﺪﮔﻲ ﺳﻴﺎﺳﻲ را ﺗﻮﺿﻴﺢ ﻣﻲ‬
‫دﻫﺪ‪ ،‬زﻳﺮا زﻧﺪﮔﻲ ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻣﺤﺼﻮل زﻧﺪﮔﻲ اﻗﺘﺼﺎدي اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻴﺎﻧﻴﻪ اي ﻛﻪ ﺑﻪ اﺧﺘﺼﺎر ﺑﻪ آن ﻣﻲ ﭘﺮدازﻳﻢ‪ ،‬در رﻳﺸﻪي اﻧﺪﻳﺸﻪ اي ﻗﺮار دارد ﺑﻪ ﻧﺎم‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﻛﻪ ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺑﺎر ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪي ﻣﺎرﻛﺲ و اﻧﮕﻠﺲ ﺳﺎﺧﺘﻪ و ﭘﺮداﺧﺘﻪ ﺷﺪه‪.‬‬
‫ﻣﺜﺎل ﻇﺮﻳﻒ دﻳﮕﺮي ﻣﻲ زﻧﻴﻢ ‪ :‬ﺷﺎﻋﺮ‪ .‬ﻣﺴﻠﻤﺎ ﻋﻨﺎﺻﺮ ﻓﺮاواﻧﻲ در »ﺗﻮﺿﻴﺢ« ﺷﺎﻋﺮ اﻳﻔﺎي‬
‫ﻧﻘﺶ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﻣﺎ ﻣﻲ ﺧﻮاﻫﻴﻢ اﻳﻦ ﺟﺎ ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﻳﻚ ﺟﻨﺒﻪي اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ ﺑﭙﺮدازﻳﻢ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻃﻮر ﻛﻠﻲ ﻣﻲ ﮔﻮﻳﻨﺪ ﺷﺎﻋﺮ ﺷﻌﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ ،‬ﺑﺮاي آن ﻛﻪ ﺑﻪ او اﻟﻬﺎم ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬آﻳﺎ اﻳﻦ‬
‫ﻛﺎﻓﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﮕﻮﺋﻴﻢ ﺷﺎﻋﺮ ﻓﻘﻂ ﺑﻪ اﻳﻦ دﻟﻴﻞ ﺷﻌﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ؟ ﻧﻪ‪ .‬ﺷﺎﻋﺮ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻳﻘﻴﻦ‬
‫اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎﺋﻲ در ﺳﺮش دارد‪ ،‬اﻣﺎ ﺿﻤﻨﺎ ﻣﻮﺟﻮدي اﺳﺖ ﻛﻪ در ﺟﺎﻣﻌﻪ زﻧﺪﮔﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﺧﻮاﻫﻴﻢ‬
‫دﻳﺪ ﻋﺎﻣﻞ ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻛﻪ زﻧﺪﮔﻲ ﺷﺎﻋﺮ را ﺑﻪ او ﻣﻲ دﻫﺪ‪ ،‬ﺟﺎﻣﻌﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﺣﺎل آن ﻛﻪ ﻋﺎﻣﻞ دوم‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪74‬‬

‫اﻧﺪﻳﺸﻪ و ﺗﺼﻮر اﺳﺖ ﻛﻪ ﺷﺎﻋﺮ در ﻣﻐﺰ ﺧﻮد دارد‪ .‬در ﻧﺘﻴﺠﻪ‪ ،‬ﻳﻜﻲ از ﻋﻨﺎﺻﺮ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان‬
‫ﻋﻨﺼﺮ اﺳﺎﺳﻲ ﻋﻤﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﺑﻴﺎن ﻛﻨﻨﺪه ﺷﺎﻋﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﺟﺎﻣﻌﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﻳﻌﻨﻲ ﻣﺤﻴﻄﻲ ﻛﻪ در‬
‫ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﺤﻞ زﻧﺪﮔﻲ اوﺳﺖ‪ ) .‬در آﻳﻨﺪه ﻛﻪ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ را ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬دوﺑﺎره ﺑﻪ »ﺷﺎﻋﺮ«‬
‫ﺑﺮ ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﺧﻮرد‪ .‬ﺗﺎ آن زﻣﺎن‪ ،‬ﻫﻤﻪي ﻋﻨﺎﺻﺮ را ﺑﺮاي ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ اﻳﻦ ﻣﺴﺎﻟﻪ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻛﺎﻣﻞ در‬
‫اﺧﺘﻴﺎر ﺧﻮاﻫﻴﻢ داﺷﺖ‪.‬‬
‫از اﻳﻦ ﻣﺜﺎلﻫﺎ ﻣﻲ آﻣﻮزﻳﻢ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻤﻪ ﺟﺎ و ﻫﻤﻴﺸﻪ‪ ،‬و در ﻫﺮ‬
‫ﻟﺤﻈﻪ و ﻣﻮردي‪ ،‬ﻣﻲداﻧﺪ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻗﺎﻋﺪه ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ را ﺑﻪ ﻛﺎر ﺑﮕﻴﺮد‪.‬‬
‫‪ -3‬ﭼﮕﻮﻧﻪ آدم در ﻋﻤﻞ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ اﺳﺖ ؟‬
‫)‪ (1‬ﺟﻨﺒﻪ اول ﭘﺮﺳﺶ‪.‬‬
‫دﻳﺪﻳﻢ ﻛﻪ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺳﻮﻣﻲ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ ،‬و اﮔﺮ ﻛﺴﻲ ﺑﺎ ﻛﺎرﺑﺮد ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﺳﺎزﮔﺎر ﻧﻴﺴﺖ‪،‬‬
‫ﻳﺎ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖ اﺳﺖ‪ ،‬ﻳﺎ در ﭘﻲ ﻛﺴﺐ اﺧﺘﻼﻓﻲ از اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ و ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻋﺎﻟﻢ ﺑﻮرژوا در ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ و ﺗﺠﺮﺑﻪﻫﺎي ﺧﻮد ﻫﻤﻴﺸﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﺣﺎﻟﺖ‪ ،‬ﻣﺎدام‬
‫ﻛﻪ ﻓﺮد ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﻋﻠﻢ ﭘﻴﺸﺮﻓﺘﻪ ﺑﺎﻳﺪ روي ﻣﺎده ﻛﺎر ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻋﺎدي اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎ در ﺻﻮرﺗﻲ ﻛﻪ ﻋﺎﻟﻢ‬
‫واﻗﻌﺎ ﻓﻜﺮ ﻛﻨﺪ ﻣﺎده ﻓﻘﻂ در ذﻫﻦ وﺟﻮد دارد‪ ،‬ﺗﺠﺮﺑﻪ و آزﻣﺎﻳﺶ را ﺑﻲ ﻓﺎﻳﺪه ﻣﻲ ﻳﺎﺑﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬اﻧﻮاع ﻣﺘﻌﺪدي از اﻫﻞ ﻋﻠﻢ وﺟﻮد دارﻧﺪ ‪:‬‬
‫‪ -1‬آن دﺳﺘﻪ از اﻫﻞ ﻋﻠﻢ ﻛﻪ آﮔﺎه و ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎي ﺛﺎﺑﺖ ﻗﺪم اﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ -2‬آن دﺳﺘﻪ از داﻧﺸﻤﻨﺪاﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﺪون داﻧﺴﺘﻦ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ اﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ‬
‫ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻣﺸﻤﻮل ﻫﻤﻪ داﻧﺸﻤﻨﺪان اﻳﻦ دﺳﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺑﺮاي آن ﻛﻪ ﻏﻴﺮ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ‬
‫ﺗﺤﻘﻴﻘﺎت ﻋﻠﻤﻲ اﻧﺠﺎم ﺑﺪﻫﻴﺪ و ﭘﻴﺶ زﻣﻴﻨﻪي ﺷﻤﺎ ﻗﻄﻌﻲ ﺷﻤﺮدن وﺟﻮد ﻣﺎده ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ .‬اﻣﺎ در‬
‫ﻣﻴﺎن اﻳﻦ داﻧﺸﻤﻨﺪان‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﻣﻴﺎن ﮔﺮوهﻫﺎي زﻳﺮ وﺟﻪ ﺗﻤﺎﻳﺰي ﻗﺎﺋﻞ ﺷﻮﻳﻢ ‪:‬‬
‫اﻟﻒ ( آن دﺳﺘﻪ از داﻧﺸﻤﻨﺪاﻧﻲ ﻛﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎي ﻧﺎﺧﻮد آﮔﺎه و ﻣﺘﻨﺎﻗﺾاﻧﺪ‪ .‬اﻳﻨﺎن در‬
‫آزﻣﺎﻳﺸﮕﺎهﻫﺎي ﺧﻮد ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ اﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺧﺎرج از ﻛﺎرﺷﺎن اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖ و ﻣﺬﻫﺒﻲ اﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ‬
‫ﮔﺮوه ﻫﻤﻮاره در ﺧﻮد دﭼﺎر دو ﮔﺎﻧﮕﻲ اﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻫﺎ ﻛﺎرﺷﺎن را ﻛﻪ اﻟﺰاﻣﺎ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺘﻲ اﺳﺖ‪ ،‬از‬
‫درﻳﺎﻓﺖﻫﺎي ﻓﻠﺴﻔﻲ ﺷﺎن ﺟﺪا ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ اﻳﻦ ﮔﺮوه ﻋﺎﻟﻢ اﻧﺪ و ﻧﻤﻲ ﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺑﻪ‬
‫ﻋﻤﺪ وﺟﻮد ﻣﺎده را ﻧﻔﻲ ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻃﻮر ﻏﻴﺮ ﻋﻠﻤﻲ ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ داﻧﺴﺘﻦ ﻃﺒﻴﻌﺖ واﻗﻌﻲ اﺷﻴﺎء‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪75‬‬

‫ﺑﻲ ﻓﺎﻳﺪه اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻨﺎن داﻧﺸﻤﻨﺪﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﺪون ﻫﻴﭻ دﻟﻴﻠﻲ ﭼﻴﺰﻫﺎي ﻏﻴﺮ ﻣﻤﻜﻦ را ﺑﺎور‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ) .‬ﺑﻪ ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎي ﭘﺎﺳﺘﻮر ‪ ،Pasteur‬ﺑﺮﻧﻠﻲ ‪ Branly‬ﺗﻮﺟﻪ ﻛﻨﻴﺪ ﻛﻪ در ﻋﻴﻦ‬
‫داﻧﺸﻤﻨﺪ ﺑﻮدن‪ ،‬ﻣﺬﻫﺒﻲ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺣﺎل آن ﻛﻪ اﮔﺮ دﭼﺎر ﺗﻨﺎﻗﺾ ﻧﻤﻲ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ دﺳﺖ از‬
‫ﺑﺎورﻫﺎي ﻣﺬﻫﺒﻲ ﺑﺮ ﻣﻲ داﺷﺘﻨﺪ‪ (.‬ﻋﻠﻢ و دﻳﻦ ﻣﻄﻠﻘﺎ در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻫﻢ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪.‬‬
‫)‪ (2‬دوﻣﻴﻦ ﺟﻨﺒﻪ ﭘﺮﺳﺶ‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ و ﻋﻤﻞ ‪ :‬اﻳﻦ درﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ واﻗﻌﻲ ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻗﺎﻋﺪه اش را‬
‫در اﺳﺎس اﻳﻦ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻫﻤﻪ ﺟﺎ و در ﻫﺮ ﻣﻮردي ﺑﻪ ﻛﺎر ﻣﻲ ﺑﺮد‪ ،‬اﻣﺎ ﻫﻤﻴﺸﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﻣﺮاﻗﺐ ﺑﺎﺷﺪ‬
‫ﻛﻪ آن را درﺳﺖ ﺑﻪ ﻛﺎر ﺑﺒﺮد‪.‬‬
‫ﻫﻤﺎن ﻃﻮر ﻛﻪ دﻳﺪﻳﻢ‪ ،‬آدم ﺑﺎﻳﺪ ﺛﺎﺑﺖ ﻗﺪم و ﻧﺎﻣﺘﻨﺎﻗﺾ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و ﺑﺮاي آن ﻛﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ‬
‫ﺛﺎﺑﺖ ﻗﺪم و ﻧﺎ ﻣﺘﻨﺎﻗﺾ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ را ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ ﻋﻤﻞ ﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺮاي آن ﻛﻪ در ﻋﻤﻞ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ ﺑﺎﺷﻴﻢ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﻣﻄﺎﺑﻖ ﻓﻠﺴﻔﻪ واﻗﻌﻴﺖ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻋﺎﻣﻞ‬
‫اوﻟﻴﻪ و ﻓﻜﺮ را ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪ ﻋﺎﻣﻞ دوم ﺑﻪ ﻋﻤﻞ در آورﻳﻢ‪.‬‬
‫ﺣﺎﻻ ﻣﻲ ﺧﻮاﻫﻴﻢ وﺿﻊ و روش آنﻫﺎﺋﻲ را ﻛﻪ ﺑﺪون درك درﺳﺖ ﻓﻜﺮ را ﻋﺎﻣﻞ اول ﻣﻲ‬
‫داﻧﻨﺪ و ﻫﻨﮕﺎم ﺑﻴﺎن ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻈﺮي‪ ،‬ﺑﺪون آﮔﺎﻫﻲ از اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖ اﻧﺪ‪ ،‬ﻣﻮرد ﻣﻼﺣﻈﻪ‬
‫ﻗﺮار دﻫﻴﻢ‪.‬‬
‫‪ -1‬ﺑﻌﻀﻲﻫﺎ ﭼﻨﺎن زﻧﺪﮔﻲ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ اﻧﮕﺎري در دﻧﻴﺎ ﺗﻨﻬﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﻣﺎ اﺳﻢ اﻳﻦ ﻫﺎ را‬
‫ﭼﻪ ﻣﻲ ﮔﺬارﻳﻢ؟ ﻣﺎ ﺑﻪ آنﻫﺎ ﻣﻲ ﮔﻮﺋﻴﻢ ﻓﺮدﮔﺮا )اﻧﺪﻳﻮﻳﺪوآﻟﻴﺴﺖ ‪ ( .Individualist‬آدم‬
‫ﻓﺮدﮔﺮا در ﭘﻮﺳﺘﻪ ﺧﻮدش زﻧﺪﮔﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ و دﻧﻴﺎي ﺧﺎرج از او‪ ،‬ﻓﻘﻂ ﺑﺮاي او وﺟﻮد دارد‪.‬‬
‫ﺑﺮاي او‪ ،‬ﻣﻬﻢ ﺗﺮﻳﻦ ﭼﻴﺰ ﺧﻮد او و ﻓﻜﺮ اوﺳﺖ‪ .‬او ﻳﻚ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖ ﻧﺎب‪ ،‬ﻳﺎ ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ‬
‫او ﻧﻔﺲ ﮔﺮا ‪ Solipsist‬ﻣﻲ ﮔﻮﻳﻨﺪ‪ ) .‬ﺑﻪ ﺗﻌﺮﻳﻒ اﻳﻦ واژه در ﺑﺨﺶ ‪ ،1‬ﻓﺼﻞ ‪ 2‬ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﺪ‪(.‬‬
‫ﻓﺮدﮔﺮا ﺧﻮد ﭘﺴﻨﺪ اﺳﺖ و ﺧﻮد ﺧﻮاه ﺑﻮدن وﺿﻊ و ﺣﺎل ﻳﻚ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬آدم‬
‫ﺧﻮدﺧﻮاه ﺟﻬﺎن را ﺑﻪ وﺟﻮد ﺷﺨﺼﻲ ﺧﻮدش ﻣﺤﺪود ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ -2‬ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺑﺮاي ﻟﺬت ﺑﺮدن از آﻣﻮﺧﺘﻦ ﻣﻲ آﻣﻮزد‪ ،‬ﺷﺒﻴﻪ ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ دوﺳﺘﺪار‬
‫ﺗﻔﻨﻲ ﻫﻨﺮﻫﺎي زﻳﺒﺎﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ آدم ﻫﻴﭻ ﻣﺸﻜﻠﻲ ﻧﺪارد‪ ،‬اﻣﺎ ﻫﻤﻪ آﻣﻮﺧﺘﻪﻫﺎﻳﺶ را ﺑﺮاي ﺧﻮدش‬
‫ﻧﮕﻪ ﻣﻲ دارد‪ .‬او ﺑﻴﺶ از ﻫﺮ ﭼﻴﺰي ﺑﻪ ﺧﻮدش و ﻓﻜﺮ ﺧﻮدش اﻫﻤﻴﺖ ﻣﻲ دﻫﺪ‪.‬‬

‫‪76‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺟﺮﻳﺎن ﺧﺎرج از ﺧﻮد‪ ،‬و ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ واﻗﻌﻴﺖ‪ ،‬ﺑﺴﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ ﻫﻤﻴﺸﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ واﻗﻌﻴﺖ ﺑﺎز اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ دورهﻫﺎي‬
‫ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ را ﻣﻲ ﮔﺬراﻧﻨﺪ و آنﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ آﺳﺎﻧﻲ ﻳﺎد ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺳﻌﻲ ﻛﻨﻨﺪ‬
‫آﻣﻮﺧﺘﻪﻫﺎي ﺧﻮد را ﻣﻨﺘﻘﻞ ﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ -3‬ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺑﺮ ﺳﺮ ﻫﺮ ﭼﻴﺰي ﻓﻘﻂ در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﺧﻮدش ﺑﺤﺚ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬دﺳﺘﺨﻮش‬
‫ﺗﻐﻴﻴﺮات اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺘﻲ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل‪ ،‬در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﻣﻼﻗﺎﺗﻲ ﻛﻪ ﻣﻄﺎﻟﺒﻲ ﺧﻼف ﻣﻴﻞ او در آن ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪه‪،‬‬
‫اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ »ﻣﻼﻗﺎت ﺑﺪي ﺑﻮد‪ «.‬ﺣﺎل آن ﻣﺴﺎﺋﻞ را اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻛﺮد‪ .‬و‬
‫ﻣﻼﻗﺎت و دﻳﺪار و ﻧﺸﺴﺖ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺮﻣﻴﻨﺎي ﺳﺎزﻣﺎﻧﺪﻫﻲ و ﻫﺪف آن ﻣﻮرد داوري ﻗﺮار ﺑﮕﻴﺮد‪ ،‬ﻧﻪ‬
‫در ارﺗﺒﺎﻃﺶ ﺑﺎ ﻳﻚ ﻧﻔﺮ‪.‬‬
‫‪ -4‬ﻓﺮﻗﻪ ﮔﺮاﺋﻲ ﻫﻢ روش و رﻓﺘﺎر ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺘﻲ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﺑﺮاي آن ﻛﻪ ﻓﺮﻗﻪ ﮔﺮا ﻣﺴﺎﺋﻞ‬
‫را ﻓﻬﻤﻴﺪه و ﺑﺎ ﺧﻮد ﺑﻪ ﺗﻮاﻓﻖ رﺳﻴﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ ﺑﺮ آن اﺳﺖ ﻛﻪ دﻳﮕﺮان ﺑﺎﻳﺪ ﻣﺜﻞ او ﺑﺎﺷﻨﺪ‪.‬‬
‫در ﭼﻨﻴﻦ ﺣﺎﻟﺘﻲ ﻧﻴﺰ آدم ﺧﻮدش را در درﺟﻪ اول اﻫﻤﻴﺖ ﻗﺮار ﻣﻲ دﻫﺪ‪.‬‬
‫‪ -5‬اﺻﻮل ﮔﺮاﺋﻲ ﻫﻢ ﻛﻪ ﻣﺘﻦﻫﺎ را آﻣﻮﺧﺘﻪ و از آن ﻃﺮﻳﻖ ﺑﻪ ﻗﻄﻌﻴﺖ رﺳﻴﺪه‪ ،‬وﻗﺘﻲ‬
‫ﻛﻪ ﺑﺎ ﻧﻘﻞ ﻗﻮل از ﻣﺘﻦﻫﺎي ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺘﻲ از ﺧﻮدش راﺿﻲ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬و زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻓﻘﻂ ﺑﺎ‬
‫ﻣﺘﻦﻫﺎ زﻧﺪﮔﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻫﻨﻮز ﻳﻚ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺮاي آن ﻛﻪ در اﻳﻦ ﺻﻮرت دﻧﻴﺎي‬
‫واﻗﻌﻲ ﻣﺤﻮ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﭼﻨﻴﻦ آدﻣﻲ‪ ،‬ﻗﺎﻋﺪهﻫﺎ را ﺑﺪون آن ﻛﻪ آن ﻫﺎ را ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ ﻋﻤﻞ ﻛﻨﺪ‪،‬‬
‫ﺗﻜﺮار ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ آدم‪ ،‬اﻫﻤﻴﺖ درﺟﻪ اول را ﺑﻪ ﻣﺘﻦﻫﺎ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﺑﻪ اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎ ﻣﻲ دﻫﺪ‪ .‬زﻧﺪﮔﻲ‬
‫در آﮔﺎﻫﻲ او ﺑﻪ ﺷﻜﻞ ﻣﺘﻦﻫﺎ ﺗﺠﺴﻢ ﻣﻲ ﻳﺎﺑﺪ و ﺑﻪ ﻃﻮر ﻛﻠﻲ ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ ﻛﻪ ﻳﻚ‬
‫اﺻﻮلﮔﺮا ﻫﻢ‪ ،‬در واﻗﻊ ﻓﺮﻗﻪﮔﺮاﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻋﻘﻴﺪه داﺷﺘﻦ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻛﻪ اﻧﻘﻼب ﻣﻮﺿﻊ و ﻣﺴﺎﻟﻪ آﻣﻮزش اﺳﺖ‪ ،‬اﺑﺮاز اﻳﻦ ﻣﺴﺎﻟﻪ ﻛﻪ ﺑﺎ‬
‫ﺗﻮﺿﻴﺢ »ﻳﻚ ﺑﺎر و ﺑﺮاي ﻫﻤﻪ« ﺑﻪ ﻛﺎرﮔﺮان‪ ،‬آﻧﺎن ﺑﺎﻳﺪ ﺿﺮورت اﻧﻘﻼب را ﺑﻔﻬﻤﻨﺪ‪ ،‬و اﮔﺮ‬
‫ﻧﻔﻬﻤﻴﺪﻧﺪ ﻛﻮﺷﺶ ﺑﺮاي اﻧﻘﻼب ﻛﺮدن ﺑﻴﻬﻮده اﺳﺖ‪ ،‬ﺧﻼﺻﻪ ﻫﻤﻪ اﻳﻦ ﻫﺎ ﺣﺎﻛﻲ از ﻓﺮﻗﻪ‬
‫ﮔﺮاﺋﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻪ روش و رﻓﺘﺎر ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺘﻲ‪.‬‬
‫ﺑﺎﻳﺪ دﻗﻴﻘﺎ ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻣﻮاردي ﻛﻪ ﻣﺮدم ﻧﻤﻲ ﻓﻬﻤﻨﺪ ﺑﺎﺷﻴﻢ‪ ،‬ﭘﻲ ﺑﺒﺮﻳﻢ ﻛﻪ ﭼﺮا ﭼﻨﻴﻦ اﺳﺖ‪،‬‬
‫ﺑﻪ ﻓﺸﺎرﻫﺎ و راه ﺑﻨﺪانﻫﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﺗﺒﻠﻴﻐﺎت ﻣﻄﺒﻮﻋﺎﺗﻲ ﺑﻮرژوازي‪ ،‬رادﻳﻮ‪ ،‬ﺳﻴﻨﻤﺎ و‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪77‬‬

‫اﺑﺰارﻫﺎي دﻳﮕﺮ را در ﻧﻈﺮ ﺑﮕﻴﺮﻳﻢ‪ ،‬و ﺑﻪ ﻫﻤﻪ اﻣﻜﺎﻧﺎﺗﻲ ﻣﺜﻞ اﻋﻼﻣﻴﻪ‪ ،‬ﺑﺮوﺷﻮر‪ ،‬ﻧﺸﺮﻳﻪ‪ ،‬ﻣﺪرﺳﻪ و‬
‫ﺟﺰ آن ﻛﻪ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ از آن ﻫﺎ ﺑﺮاي اﻳﺠﺎد درك و ﻓﻬﻢ اﺳﺘﻔﺎده ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﺑﻬﺎي ﻻزم را ﺑﺪﻫﻴﻢ‪.‬‬
‫ﻧﺪاﺷﺘﻦ درك و درﻳﺎﻓﺖ از واﻗﻌﻴﺖ‪ ،‬زﻧﺪﮔﻲ ﻛﺮدن در اﺑﺮﻫﺎ‪ ،‬و رﻳﺨﺘﻦ ﻃﺮح و ﻧﻘﺸﻪ‬
‫ﺑﺪون آن ﻛﻪ ﺷﺮاﻳﻂ و واﻗﻌﻴﺖﻫﺎ را ﺑﻪ ﺣﺴﺎب آورﻳﻢ‪ ،‬در ﻋﻤﻞ روش و رﻓﺘﺎر اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺘﻲ‬
‫ﺳﺖ ﻛﻪ اﻫﻤﻴﺖ درﺟﻪ اول را ﺑﻪ ﻧﻘﺸﻪﻫﺎي زﻳﺒﺎﺋﻲ ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ ﻣﻌﻠﻮم ﻧﻴﺴﺖ در ﻋﻤﻞ درﺳﺖ‬
‫از ﻛﺎر در آﻳﻨﺪ‪ ،‬ﻳﺎ ﻧﻪ‪ .‬آن ﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﻣﺪام اﻧﺘﻘﺎد ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﻫﻴﭻ ﻛﺎري ﺑﺮاي ﺗﻐﻴﻴﺮ ﺷﺮاﻳﻂ‬
‫ﺻﻮرت ﻧﻤﻲدﻫﻨﺪ و ﻫﻴﭻ راه ﭼﺎره اي را ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﻧﻤﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬آﻧﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺷﻌﻮر اﻧﺘﻘﺎد از ﺧﻮد را‬
‫ﻧﺪارﻧﺪ‪ ،‬ﺟﻤﻠﮕﻲ ﺷﺎن ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎي ﻏﻴﺮ ﻣﻨﻄﺒﻖ ﺑﺎ ﻗﻮاﻋﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ -4‬ﻧﺘﻴﺠﻪ‬
‫ﺑﺎ اﻳﻦ ﻣﺜﺎلﻫﺎ‪ ،‬ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻧﻘﺺ و ﺧﻄﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﻛﻢ و ﺑﻴﺶ در ﻫﻤﻪ ﻣﺎ ﭘﻴﺪا‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬در اﺑﻌﺎد ﻣﺨﺘﻠﻒ دﺳﺖ ﻛﻤﻲ از ﻧﻘﺺﻫﺎ و ﺧﻄﺎﻫﺎي اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﻧﺪارد‪.‬‬
‫اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﺑﻪ اﻳﻦ دﻟﻴﻞ ﻛﻪ ﻣﺎ ﻧﻈﺮ و ﻋﻤﻞ را از ﻫﻢ ﺟﺪا ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬و ﺑﻮرژوازي ﺑﺮﻣﺎ ﺗﺎﺛﻴﺮ‬
‫ﮔﺬاﺷﺘﻪ و ﻧﻤﻲﺧﻮاﻫﺪ ﻛﻪ ﻣﺎ ﻫﻴﭻ ﻣﻬﻤﻲ را ﺑﻪ واﻗﻌﻴﺖ ﻣﺘﺼﻞ ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﻋﻤﻼ ﻣﺎ را ﭘﺮﻳﺸﺎن‬
‫ﻛﺮده اﻧﺪ‪ .‬ﺑﺮاي ﺑﻮرژوازي ﻛﻪ ﺣﺎﻣﻲآﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ اﺳﺖ‪ .‬ﻧﻈﺮﻳﻪ و ﻋﻤﻞ ﻛﺎﻣﻼ دو ﭼﻴﺰ ﻣﺨﺘﻠﻒ اﻧﺪ‬
‫و ﻫﻴﭻ راﺑﻄﻪاي ﺑﺎ ﻫﻢ ﻧﺪارﻧﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬اﻳﻦ ﺧﻄﺎﻫﺎ و اﺷﺘﺒﺎﻫﺎت زﻳﺎن آورﻧﺪ و ﻣﺎ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺎ آنﻫﺎ‬
‫ﻣﺒﺎرزه ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬زﻳﺮا ﺑﻮرژوازي از آن ﺳﻮد ﻣﻲ ﺑﺮد‪ .‬ﺧﻼﺻﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﻣﺮاﻗﺐ ﺑﺎﺷﻴﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻋﻴﺐﻫﺎ‬
‫از ﻃﺮﻳﻖ ﺑﻨﻴﺎدﻫﺎي ﻧﻈﺮي آﻣﻮزش و ﻓﺮﻫﻨﮓ ﺟﺎﻣﻌﻪ در ﻣﺎ اﻳﺠﺎد ﺷﺪه و رﻳﺸﻪ در ﻛﻮدﻛﻲ ﻣﺎ‬
‫دارد و اﺳﺎﺳﺎ ﻛﺎر ﺑﻮرژوازي اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺮﻣﺎﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﻮد را از آن رﻫﺎ ﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪78‬‬

‫‪3‬‬
‫ﺗﺎرﻳﺦ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ‬

‫‪-3‬‬
‫‪-4‬‬
‫‪-5‬‬

‫ﺿﺮورت آﻣﻮزش اﻳﻦ ﺗﺎرﻳﺦ‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﭘﻴﺸﺎ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ‬
‫ﻳﻮﻧﺎن ﻗﺪﻳﻢ‬
‫‪(1‬‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ اﻧﮕﻠﻴﺴﻲ‬
‫‪(2‬‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ در ﻓﺮاﻧﺴﻪ‬
‫‪(3‬‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻗﺮن ﻫﺠﺪﻫﻢ‬
‫‪(4‬‬
‫ﻣﻨﺸﺎء اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ‬
‫ﻣﻨﺸﺎء دﻳﻦ‬
‫ارزشﻫﺎي ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﭘﻴﺶ از ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ‬

‫‪-1‬‬
‫‪-2‬‬

‫‪-6‬‬

‫ﻣﻌﺎﻳﺐ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﭘﻴﺶ از ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ‬

‫ﺗﺎ ﻛﻨﻮن آﻣﻮﺧﺘﻴﻢ ﻛﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻛﻠﻲ ﭼﻴﺴﺖ و ﻧﻈﺮات ﻣﺸﺘﺮك ﻣﻴﺎن‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﻛﺪاﻣﻨﺪ‪ .‬ﺣﺎﻻ ﻣﻲ ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﭼﮕﻮﻧﻪ از ﻳﻮﻧﺎن ﻗﺪﻳﻢ ﺗﺎ ﻛﻨﻮن‬
‫ﺗﻜﺎﻣﻞ ﻳﺎﻓﺘﻪ و ﺑﻪ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ ﺟﺪﻳﺪ رﺳﻴﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﺧﻼﺻﻪ آن ﻛﻪ ﻣﻲﺧﻮاﻫﻴﻢ ﺗﺎرﻳﺦ‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ را دﻧﺒﺎل ﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫ﺑﺪﻳﻬﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻗﺼﺪ ﻧﺪارﻳﻢ در ﭼﻨﺪ ﺻﻔﺤﻪ ﺗﺎرﻳﺦ دوﻫﺰار ﺳﺎﻟﻪ را ﺑﻴﺎن ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ‬
‫ﻣﻲﺧﻮاﻫﻴﻢ اﻃﻼﻋﺎﺗﻲ ﻛﻠﻲ ﺑﺪﻫﻴﻢ ﺗﺎ راﻫﻨﻤﺎي ﻣﺎ در ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت آﻳﻨﺪه ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺮاي ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ درﺳﺖ اﻳﻦ ﺗﺎرﻳﺦ‪ ،‬ﺣﺘﻲ اﮔﺮ ﺑﻪ اﺧﺘﺼﺎر ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﭼﺎره اي ﻧﺪارﻳﻢ ﺟﺰ آن ﻛﻪ‬
‫ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ ﭼﺮا و در ﭼﻪ ﺑﺮﻫﻪاي‪ ،‬وﻗﺎﻳﻊ آن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﭘﻴﺶ آﻣﺪه رخ داده اﻧﺪ‪ .‬ﺑﻬﺘﺮ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‬
‫ﻛﻪ از ذﻛﺮ ﻧﺎمﻫﺎي ﻣﺸﺨﺺ ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﺧﻮدداري ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬زﻳﺮا ﻣﻨﻄﺒﻖ ﺑﺎ روش ﻣﺎ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬اﻣﺎ‪ ،‬در‬
‫ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻧﻤﻲ ﺧﻮاﻫﻴﻢ ذﻫﻦ ﺧﻮاﻧﻨﺪﮔﺎن ﺧﻮد را ﭘﺮﻛﻨﻴﻢ از اﺳﻢ‪ ،‬ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﺑﻪ ﻫﺮ ﺣﺎل‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪79‬‬

‫ﻻزم اﺳﺖ ﺑﻪ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﺗﺎرﻳﺨﻲ از ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن اﺻﻠﻲ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﺧﻮاﻧﻨﺪﮔﺎن ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﻛﻢ‬
‫ﺑﻴﺶ ﺑﺎ ﻧﺎمﻫﺎﺷﺎن آﺷﻨﺎ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬ﻧﺎم ﺑﺒﺮﻳﻢ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺟﻬﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻗﺼﺪ آﺳﺎن ﻛﺮدن ﻛﺎر‪ ،‬ﺑﺮ آﻧﻴﻢ ﺗﺎ ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺻﻔﺤﻪﻫﺎ را ﺑﻪ‬
‫ﻓﺼﻞ ﺗﺎرﻳﺦ در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع اﺧﺘﺼﺎص ﺑﺪﻫﻴﻢ و ﭘﺲ از آن‪ ،‬در دوﻣﻴﻦ ﻗﺴﻤﺖ اﻳﻦ‬
‫ﻓﺼﻞ‪ ،‬ﺧﻮاﻫﻴﻢ دﻳﺪ ﻛﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻣﺴﻴﺮش را ﭼﮕﻮﻧﻪ در ﺟﻬﺖ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﭘﻴﻤﻮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ -1‬ﺿﺮورت آﻣﻮﺧﺘﻦ اﻳﻦ ﺗﺎرﻳﺦ‬
‫ﺑﻮرژوازي ﺗﺎرﻳﺦ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ را ﺧﻮش ﻧﺪارد‪ .‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺗﺎرﻳﺦ در‬
‫ﻛﺘﺎبﻫﺎي درﺳﻲ ﺑﻮرژوازي ﺑﻪ ﻃﻮر ﻛﻠﻲ ﻧﺎﻗﺺ و ﻫﻤﻴﺸﻪ ﺳﺎﺧﺘﮕﻲ اﺳﺖ‪ .‬در اﻳﻦ ﻣﻮرد‪،‬‬
‫روشﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺗﺤﺮﻳﻒ ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎده ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد ‪:‬‬
‫‪ -1‬از آن ﺟﺎ ﻛﻪ ﻣﺘﻔﻜﺮان ﺑﺰرگ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ را ﻧﻤﻲ ﺗﻮاﻧﻨﺪ از ﻗﻠﻢ ﺑﻴﻨﺪازﻧﺪ‪ ،‬از آﻧﺎن در‬
‫راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﻫﺮ ﻣﻮﺿﻮﻋﻲ ﻣﻲﻧﻮﻳﺴﻨﺪ‪ ،‬ﺟﺰ در ﻣﻮرد ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺘﻲ آﻧﺎن‪ ،‬و ﮔﻮﻳﺎ‬
‫ﻧﻮﻳﺴﻨﺪﮔﺎن ﻛﺘﺎبﻫﺎ ﻓﺮاﻣﻮش ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ اﺷﺎره ﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ آﻧﺎن ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﺖ‬
‫ﺑﻮدهاﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻣﻮارد ﺑﺴﻴﺎري از اﻳﻦ ﻓﺮاﻣﻮﺷﻲﻫﺎ در ﺗﺎرﻳﺦ ﻓﻠﺴﻔﻪ وﺟﻮد دارد ﻛﻪ در ﻛﺘﺎبﻫﺎي درﺳﻲ‬
‫ﻣﺪارس و داﻧﺸﮕﺎهﻫﺎ ﺑﺎ آن ﻣﻮاﺟﻪ ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﻤﻮﻧﻪ ﺑﺎﻳﺪ از » دﻳﺪرو« ﻛﻪ‬
‫ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ ﻣﺘﻔﻜﺮ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ ﭘﻴﺶ از ﻣﺎرﻛﺲ و اﻧﮕﻠﺲ ﺑﻮد ﻧﺎم ﺑﺒﺮﻳﻢ‪.‬‬
‫‪ -2‬در ﺟﺮﻳﺎن ﺗﺎرﻳﺦ‪ ،‬ﻣﺘﻔﻜﺮان ﺑﺴﻴﺎري را ﻣﻲ ﺷﻨﺎﺳﻴﻢ ﻛﻪ ﻳﺎ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎي ﺑﺪون‬
‫آﮔﺎﻫﻲ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ‪ ،‬ﻳﺎ ﻧﺎ ﻣﻨﻄﺒﻖ ﺑﺎ آن ﺑﻮده اﻧﺪ‪ .‬ﻳﻌﻨﻲ آنﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ در ﺑﻌﻀﻲ‬
‫ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎﺷﺎن ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ‪ ،‬و در ﺑﻌﻀﻲ دﻳﮕﺮ از ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎﺷﺎن اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬در اﻳﻦ‬
‫ﻣﻮرد ﻣﻲ ﺗﻮان دﻛﺎرت را ﻣﺜﺎل زد‪.‬‬
‫در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل‪ ،‬ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ ﺑﻮرژوازي ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه‪ ،‬ﺑﺎ ﭘﻨﻬﺎن ﻛﺮدن ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ در‬
‫ﻣﻮرد اﻳﻦ ﻣﺘﻔﻜﺮان‪ ،‬ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ در ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻧﻔﻮذ ﻛﺮده‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺎﻋﺚ ﭘﻴﺪاﻳﺶ ﻳﻚ ﺟﺮﻳﺎن‬
‫ﻛﺎﻣﻞ اﻳﻦ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ -3‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬اﮔﺮ اﻳﻦ دو روش ﺗﺤﺮﻳﻒ ﻣﻮﻓﻖ ﺑﻪ اﺳﺘﺘﺎر ﻣﻮﻟﻔﺎن ﻣﺸﺨﺼﻲ ﻧﺸﺪه‪ ،‬اﻣﺎ‬
‫ﺗﻮاﻧﺴﺘﻪ آﻧﺎن را ﻛﻤﺮﻧﮓ ﻛﻨﺪ‪.‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪80‬‬

‫در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ د‪ .‬ﻫﻮﻟﺒﺎخ ‪ D. Holbach‬و ﻫﻠﻮﺗﻴﻮس ‪ Helvetius‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺘﻔﻜﺮان‬
‫ﺑﺰرگ اﻳﻦ دوره‪ ،‬ﻋﻠﻨﺎ از ﻧﻈﺮ دور ﻣﺎﻧﺪه اﻧﺪ‪ .‬ﺑﺎ ﭼﻨﻴﻦ روﺷﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﺎرﻳﺦ ادﺑﻴﺎت و ﻓﻠﺴﻔﻪ‬
‫ﻗﺮن ﻫﺠﺪﻫﻢ ﺗﺪرﻳﺲ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫ﭼﺮا در ﺑﺮ اﻳﻦ ﭘﺎﺷﻨﻪ ﻣﻲ ﭼﺮﺧﺪ؟ دﻟﻴﻠﺶ آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﺑﻪ ﻃﻮر اﺧﺺ‬
‫راﻫﻨﻤﺎي ﻋﻤﻞ آﻣﻮزش ﺑﺮاي داﻧﺴﺘﻦ و ﻓﻬﻤﻴﺪن ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺟﻬﺎن اﺳﺖ‪ .‬و ﻫﻢ ﭼﻨﻴﻦ ﺑﻪ ﻋﻠﺖ‬
‫آن ﻛﻪ ﺗﻮﺳﻌﻪ و ﺗﺤﻮل ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﺑﺮاي آن اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژيﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻧﻔﻊ اﻣﺘﻴﺎزﻫﺎي ﻃﺒﻘﺎت‬
‫ﺣﺎﻛﻢ ﻋﻤﻞ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺳﻢ ﻣﻬﻠﻚ اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻳﻦﻫﺎ دﻻﻳﻠﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻮرژوازي ﺑﺮاﺳﺎس آنﻫﺎ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان دﻛﺘﺮﻳﻨﻲ‬
‫ﻣﻌﺮﻓﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻫﻴﭻ ﺗﻐﻴﻴﺮي ﻧﻜﺮده و ﺑﻴﺴﺖ ﻗﺮن ﺛﺎﺑﺖ ﻣﺎﻧﺪه‪ ،‬ﺣﺎل آن ﻛﻪ ﺑﻪ ﺧﻼف اﻳﻦ‬
‫ﺗﻌﺮﻳﻒ‪ ،‬ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻣﺸﺮب زﻧﺪه اي اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺪام ﺣﺮﻛﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ » .‬درﺳﺖ ﻫﻤﺎن ﻃﻮر ﻛﻪ‬
‫اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ دﺳﺘﺨﻮش ﺳﻠﺴﻠﻪ ﺗﺤﻮﻻﺗﻲ در ﻣﺮاﺣﻞ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺷﺪه‪ ،‬ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻫﻢ در ﻣﺮاﺣﻞ‬
‫ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺧﻮد دﭼﺎر ﺗﻐﻴﻴﺮاﺗﻲ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﺣﺘﻲ در ﺣﻮزهي ﻋﻠﻮم ﻃﺒﻴﻌﻲ‪ ،‬در ﻫﺮ‬
‫دوره ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﻣﻜﺎﺷﻔﻪﻫﺎﺋﻲ داﺷﺘﻪ و دﺳﺘﺨﻮش ﺗﻐﻴﻴﺮ در ﺷﻜﻞ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ) « ...‬اﻧﮕﻠﺲ‪،‬‬
‫ﻓﻮﻳﺮﺑﺎخ‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪﻫﺎي ‪ 25‬و ‪( .26‬‬
‫ﺣﺎﻻ ﺿﺮورت ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ و آﻣﻮﺧﺘﻦ ﺗﺎرﻳﺦ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ را‪ ،‬ﺣﺘﻲ اﮔﺮ ﺑﻪ اﺧﺘﺼﺎر ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻬﺘﺮ‬
‫در ﻣﻲﻳﺎﺑﻴﻢ‪ .‬ﺑﺮاي اﻧﺠﺎم اﻳﻦ ﻛﺎر‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ دو ﻣﺮﺣﻠﻪ را ﻣﺠﺰا ﻛﻨﻢ ‪ (1 :‬از ﻣﻨﺸﺎء اﻳﻦ ﻧﮕﺮش‬
‫ﻛﻪ در ﻳﻮﻧﺎن ﻗﺪﻳﻢ اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﺎ ﻣﺎرﻛﺲ و اﻧﮕﻠﺲ‪ (2 .‬از ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻣﺎرﻛﺲ و اﻧﮕﻠﺲ ﺗﺎ‬
‫ﻛﻨﻮن‪ ) .‬اﻳﻦ دوﻣﻴﻦ ﻗﺴﻤﺖ را ﺑﻪ ﻣﻮازات ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﻣﺮور ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﻛﺮد‪( .‬‬
‫دوره اول را »ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﭘﻴﺸﺎﻣﺎرﻛﺲ« ﻣﻲ ﻧﺎﻣﻴﻢ و دوره دوم را »ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ‬
‫ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﺖ« ﻳﺎ »ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ‪«.‬‬
‫‪ -2‬ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﭘﻴﺸﺎ ﻣﺎرﻛﺲ‬
‫‪ (1‬ﻳﻮﻧﺎن ﻗﺪﻳﻢ‬
‫دوﺑﺎره ﻳﺎد آوري ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻛﺘﺮﻳﻨﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻤﻮاره واﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ ﻋﻠﻢ ﺑﻮده‪ ،‬ﺑﺎ‬
‫ﻋﻠﻢ ﺗﻜﺎﻣﻞ ﻳﺎﻓﺘﻪ و ﺑﺎ آن ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .‬وﻗﺘﻲ در ﻳﻮﻧﺎن ﻗﺮنﻫﺎي ﭘﻨﺠﻢ و ﺷﺸﻢ ﭘﻴﺶ‬
‫از ﻣﻴﻼد ﻣﺴﻴﺢ‪ ،‬ﻋﻠﻢ ﺑﺎ ﺣﻜﻤﺎي ﻃﺒﻴﻌﺖ ﮔﺮا ﺷﺮوع ﺑﻪ ﻇﻬﻮر ﻛﺮد‪ ،‬ﺟﺮﻳﺎﻧﻲ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺘﻲ‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪81‬‬

‫ﺷﻜﻞ ﻣﻲﮔﻴﺮد ﻛﻪ ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﻣﺘﻔﻜﺮان و ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن اﻳﻦ دوره را ﺟﺬب ﺧﻮد ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﻃﺎﻟﺲ‬
‫‪ ،Thales‬اﻧﻜﺴﻴﻤﻨﺲ ‪ Anaximenes‬و ﻫﺮاﻛﻠﻴﺘﻮس ‪) Heraclitus‬ﻫﺮاﻛﻠﻴﺖ( از آن ﺟﻤﻠﻪ‬
‫ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن‪ ،‬آن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ اﻧﮕﻠﺲ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ »دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﺴﻴﻦﻫﺎي ﻃﺒﻴﻌﻲ«‬
‫ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬آﻧﺎن ﺑﻪ اﻳﻦ ﺣﻘﻴﻘﺖ ﭘﻲ ﺑﺮده ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ ﺣﺮﻛﺖ و ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻫﻤﻪ ﺟﺎ ﺑﺎ ﻫﻢ رو ﺑﻪ رو ﻣﻲ‬
‫ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬اﺷﻴﺎء‬
‫ﻫﻢ از ﻫﻢ ﺟﺪا ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺗﻨﮕﺎﺗﻨﮓ ﺑﺎﻫﻢ در راﺑﻄﻪ اﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻫﺮاﻛﻠﻴﺘﻮس ﻛﻪ ﺑﻪ » ﭘﺪر دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ « ﻣﻌﺮوف اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ » ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰ ﺑﻲ ﺣﺮﻛﺖ‬
‫ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ روان و در ﺟﺮﻳﺎن اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺎ دوﺑﺎر ﻧﻤﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ در آب ﻳﻜﺴﺎن رودﺧﺎﻧﻪ ﺷﻨﺎ‬
‫ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﺑﺮاي آن ﻛﻪ ﻫﻴﭻ وﻗﺖ‪ ،‬در دو آن ﭘﻲ در ﭘﻲ‪ ،‬ﻫﻤﺎن آب از رودﺧﺎﻧﻪ ﻧﻤﻲﮔﺬرد و از‬
‫اﻳﻦ ﻟﺤﻈﻪ ﺑﻪ آن ﻟﺤﻈﻪ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﻣﺘﻔﺎوت ﻣﻲﺷﻮد‪« .‬‬
‫ﻫﺮاﻛﻠﻴﺘﻮس ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﻛﺴﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻛﻮﺷﻴﺪ ﺗﺎ ﺣﺮﻛﺖ و ﺗﻐﻴﻴﺮ را ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺑﺪﻫﺪ و ﻋﻠﺖ‬
‫ﺗﻜﺎﻣﻞ اﺷﻴﺎء را در ﺗﻨﺎﻗﺾ ﺑﺒﻴﻨﺪ‪ .‬درك و درﻳﺎﻓﺖ اﻳﻦ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن اوﻟﻴﻪ درﺳﺖ ﺑﻮد‪ ،‬اﮔﺮ ﭼﻪ‬
‫ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﻣﻘﻴﺪ ﺑﻮدن ﺑﻪ ﺗﻘﺪم اﺻﻞ و ﻣﺒﺪا ﺑﻪ دﻻﻳﻞ اﺛﺒﺎﺗﻲ دﺳﺖ ﻧﻤﻲ ﻳﺎﻓﺘﻨﺪ و در ﺣﺎﺷﻴﻪ‬
‫ﻗﺮار ﻣﻲ ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ‪ .‬وﺿﻊ و ﺣﺎل ﻋﻠﻢ در آن دوره ﻗﺎدر ﻧﺒﻮد ﺑﻪ اﺛﺒﺎت ﻣﻨﻮﻳﺎت آﻧﺎن ﻛﻤﻚ ﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻋﻼوه‪ ،‬ﻫﻨﻮز آن ﺷﺮاﻳﻂ ﺿﺮوري اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﺑﺮاي ﺗﺒﻠﻮر و ﺟﺮﻳﺎن ﻳﺎﻓﺘﻦ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﺗﺤﻘﻖ‬
‫ﻧﻴﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮد‪) .‬در آﻳﻨﺪه ﺑﻴﺸﺘﺮ در اﻳﻦ ﺑﺎره ﺧﻮاﻫﻴﻢ آﻣﻮﺧﺖ‪(.‬‬
‫دﻳﺮ زﻣﺎﻧﻲ ﭘﺲ از آن‪ ،‬در ﻗﺮن ﻧﻮزدﻫﻢ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺷﺮاﻳﻂ )اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ و روﺷﻨﻔﻜﺮي( راه را‬
‫ﺑﺮاي ﻋﻠﻢ ﻫﻤﻮار ﻛﺮد ﺗﺎ درﺳﺘﻲ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ را ﻣﻄﺮح ﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺳﺎﻳﺮ ﻣﺘﻔﻜﺮان ﻳﻮﻧﺎﻧﻲ ﻧﻴﺰ‪ ،‬درﻳﺎﻓﺖﻫﺎي ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺘﻲ داﺷﺘﻨﺪ‪ .‬از آن ﺟﻤﻠﻪ ﻣﻲ ﺗﻮان از‬
‫ﻟﻴﻮﺳﻴﭙﻮس ‪ ) Leucippus‬ﻗﺮن ﭘﻨﺠﻢ ﭘﻴﺶ از ﻣﻴﻼد ﻣﺴﻴﺢ ( ﻧﺎم ﺑﺮد ﻛﻪ ﺷﺎﮔﺮد‬
‫دﻣﻮﻛﺮﻳﺘﻮس )دﻣﻮﻛﺮﻳﺖ‪ ،‬ذﻳﻤﻘﺮاﻃﻴﺲ ‪ ( Democritus‬ﺑﻮد‪ .‬اﻳﻦ ﻣﺘﻔﻜﺮ در ﻣﻮرد اﺗﻢ ﺑﻪ‬
‫ﺑﺤﺚ ﻣﻲ ﭘﺮداﺧﺖ ﻛﻪ دﻳﺮزﻣﺎﻧﻲ ﭘﺲ از او داﻧﺶ آن ﺗﺪوﻳﻦ ﺷﺪ‪.‬‬
‫ﻳﻜﻲ دﻳﮕﺮ از اﻳﺸﺎن اﭘﻴﻜﻮروس ) اﭘﻴﻜﻮر( ‪ 341 – 270 ) Epicurus‬ﭘﻴﺶ از ﻣﻴﻼد‬
‫ﻣﺴﻴﺢ ( ﺷﺎﮔﺮد دﻣﻮﻛﺮﻳﺖ ﺑﻮد‪ .‬اﭘﻴﻜﻮر ﻣﺘﻔﻜﺮ ﺑﺰرﮔﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻓﻠﺴﻔﻪ اش ﺑﻪ ﻃﻮر ﻛﻠﻲ در‬
‫ﻗﺮون وﺳﻄﻲ ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ ﻛﻠﻴﺴﺎ ﺗﺤﺮﻳﻒ ﺷﺪ‪ .‬در ﺑﺴﺘﺮ دﺷﻤﻨﻲ ﺑﺎ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻓﻠﺴﻔﻲ‪ ،‬ﭘﺲ از‬
‫آن ﻛﻴﻦ ﺗﻮزان دﻛﺘﺮﻳﻦ اﭘﻴﻜﻮر را ﻧﻈﺮﻳﻪ اي ﻋﻤﻴﻘﺎ ﻓﺎﺳﺪ و ﺿﺪ اﺧﻼﻗﻲ ﻣﻌﺮﻓﻲ ﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺮ‬

‫‪82‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫آن ﻣ‪‬ﻬﺮ ﺣﻤﺎﻳﺖ از ﭘﺴﺖ ﺗﺮﻳﻦ ﻟﺬتﻫﺎ را زدﻧﺪ‪ .‬واﻗﻌﻴﺖ اﻣﺮ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ اﭘﻴﻜﻮر ﻣﺘﻔﻜﺮي‬
‫دﺳﺖ ﺷﺴﺘﻪ از دﻧﻴﺎ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻫﺪف ﻓﻠﺴﻔﻪ اش ﺳﺎﺧﺘﻦ ﻫﻮﻳﺘﻲ ﻋﻠﻤﻲ ) و ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺿﺪ‬
‫ﻣﺬﻫﺒﻲ ( ﺑﺮاي زﻧﺪﮔﻲ ﺑﺸﺮ ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﻫﻤﻪي اﻳﻦ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن آﮔﺎه ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺑﻪ ﺳﺮﻧﻮﺷﺖ ﺑﺸﺮ واﺑﺴﺘﻪ اﺳﺖ و ﻣﺎ ﻗﺒﻼ از‬
‫ﻃﺮﻳﻖ آﺷﻨﺎﺋﻲ ﺑﺎ ﻧﻈﺮﻳﻪ آﻧﺎن درﻳﺎﻓﺘﻪاﻳﻢ ﻛﻪ ﻓﻠﺴﻔﻪ آﻧﺎن ﻣﺨﺎﻟﻒ ﺑﺎ ﺗﺌﻮري رﺳﻤﻲ و ﻣﺨﺎﻟﻒ ﺑﺎ‬
‫اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ ﺑﻮد‪.‬‬
‫اﻣﺎ ﺟﺮﻳﺎن ﻓﻜﺮي ﻏﺎﻟﺐ در ﻳﻮﻧﺎن ﻗﺪﻳﻢ‪ ،‬ﻓﻠﺴﻔﻪ ارﺳﺘﻮ ‪ Aristotle‬ﻓﻴﻠﺴﻮف اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖ‬
‫ﺑﻮد‪ .‬ﻧﻔﻮذ او ﻗﺎﺑﻞ ﺗﺎﻣﻞ ﺑﻮد‪ .‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﻧﮕﺎه وﻳﮋه اي ﺑﻪ او داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻴﻢ‪.‬‬
‫ارﺳﺘﻮ ﺑﻪ ﺗﺮﺳﻴﻢ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ اي از ﻣﻌﻠﻮﻣﺎت اﻳﻦ دوره ﭘﺮداﺧﺖ و ﺷﻜﺎفﻫﺎﺋﻲ را ﻛﻪ ﻋﻠﻮم‬
‫ﺟﺪﻳﺪ ﺑﻪ وﺟﻮد آورده ﺑﻮدﻧﺪ ﭘﺮ ﻛﺮد‪ .‬او ﺑﺎ ذﻫﻨﻲ ﺟﻬﺎﻧﻲ ﻛﺘﺎبﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻔﻲ در ﻣﻮرد ﻫﻤﻪ‬
‫ﻣﻮﺿﻮعﻫﺎ ﻧﻮﺷﺖ‪ .‬از ﻃﺮﻳﻖ ﻣﻌﻠﻮﻣﺎت ﺟﻬﺎﻧﻲ ارﺳﺘﻮ ﻛﻪ در ﺣﻮزه آن ﻓﻘﻂ ﮔﺮاﻳﺶﻫﺎي‬
‫اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺘﻲ ﻣﺤﻔﻮظ ﻣﻲﻣﺎﻧﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺣﺎل آن ﻛﻪ ﮔﺮاﻳﺶﻫﺎي ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺘﻲ و ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮﻫﺎي‬
‫ﻋﻠﻤﻲ ﺑﻪ ﻓﺮاﻣﻮﺷﻲ ﺳﭙﺮده ﻣﻲ ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬او ﺗﺎ ﭘﺎﻳﺎن ﻗﺮون وﺳﻄﻲ ﺗﺎﺛﻴﺮ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﺎﻣﻠﻲ ﺑﺮدرك و‬
‫درﻳﺎﻓﺖﻫﺎ داﺷﺖ‪ .‬ﻳﻌﻨﻲ ﺑﻪ ﻣﺪت ﺑﻴﺴﺖ ﻗﺮن‪.‬‬
‫ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ‪ ،‬در ﺗﻤﺎم اﻳﻦ دوران‪ ،‬ﺳﻨﺖ ﻳﻮﻧﺎن ﺑﺎﺳﺘﺎن دﻧﺒﺎل ﺷﺪه ﻛﻪ ﻫﻤﻪ ﺗﻔﻜﺮﻫﺎي‬
‫آن را ارﺳﺘﻮ ﭘﺎﻳﻪرﻳﺰي ﻛﺮده ﺑﻮد‪ .‬در ﻫﻤﻴﻦ دوران‪ ،‬ﻫﻤﻪ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻃﺮز دﻳﮕﺮي ﻓﻜﺮ‬
‫ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬در ﻣﻌﺮض اﺧﺘﻨﺎق وﺣﺸﻴﺎﻧﻪ اي ﻗﺮار ﻣﻲﮔﺮﻓﺘﻨﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻫﺮﺣﺎل‪ ،‬اواﺧﺮ ﻗﺮون وﺳﻄﻲ‪،‬‬
‫ﺟﺪال ﺳﺨﺘﻲ ﻣﻴﺎن اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﻛﻪ وﺟﻮد ﻣﺎده را اﻧﻜﺎر ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ و آنﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﻓﻜﺮ‬
‫ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ واﻗﻌﻴﺖ ﻣﺎده وﺟﻮد دارد‪ ،‬درﮔﺮﻓﺖ‪ .‬در ﻗﺮنﻫﺎي ﻳﺎزدﻫﻢ و دوازدﻫﻢ‪ ،‬اﻳﻦ ﻛﺸﻤﻜﺶ‬
‫در ﻓﺮاﻧﺴﻪ و ﺑﺨﺼﻮص اﻧﮕﻠﺴﺘﺎن دﻧﺒﺎل ﺷﺪ‪.‬‬
‫در آﻏﺎز‪ ،‬اﺳﺎﺳﺎ در اﻧﮕﺴﺘﺎن ﺑﻮد ﻛﻪ اﻳﻦ ﺟﺪال داﻣﻨﻪ دار ﺷﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺟﻬﺖ ﻣﺎرﻛﺲ‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ » ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻓﺮزﻧﺪ ﺣﻘﻴﻘﻲ ﺑﺮﻳﺘﺎﻧﻴﺎي ﻛﺒﻴﺮ اﺳﺖ‪« .‬‬
‫اﻧﺪﻛﻲ ﺑﻌﺪ‪ ،‬ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ در ﻓﺮاﻧﺴﻪ ﺟﺮﻳﺎن ﭘﻴﺪا ﻛﺮد‪ .‬ﺑﻪ ﻫﺮ ﺻﻮرت‪ ،‬در ﻗﺮنﻫﺎي ﭘﺎﻧﺰدﻫﻢ‬
‫و ﺷﺎﻧﺰدﻫﻢ ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ ﻛﻪ دو ﺟﺮﻳﺎن ﻇﺎﻫﺮ ﺷﺪﻧﺪ؛ ﻳﻜﻲ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ اﻧﮕﻠﻴﺴﻲ و آن دﻳﮕﺮي‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻓﺮاﻧﺴﻮي ﻛﻪ ﭘﻴﻮﻧﺪﺷﺎن ﺑﺎﻋﺚ ﺷﻜﻮﻓﺎﺋﻲ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ در ﻗﺮن ﻫﺠﺪﻫﻢ ﺷﺪ‪.‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪83‬‬

‫‪ (2‬ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ اﻧﮕﻠﻴﺴﻲ‬
‫ﭘﺪر ﻣﻘﺘﺪر ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ اﻧﮕﻠﻴﺴﻲ و ﻫﻤﻪ ﻋﻠﻮم ﺗﺠﺮﺑﻲ ﺟﺪﻳﺪ‪ ،‬ﻓﺮاﻧﺴﻴﺲ ﺑﻴﻜﻦ ‪Francis‬‬
‫‪Bacon‬‬

‫اﺳﺖ‪ .‬در ﻧﻈﺮ او ﻋﻠﻢ ﻃﺒﻴﻌﺖ ﻋﻠﻢ ﺣﻘﻴﻘﻲ اﺳﺖ و ﻋﻠﻢ ﻓﻴﺰﻳﻚ ﻛﻪ ﺑﺮاﺳﺎس ﺗﺠﺮﺑﻪ اﺣﺴﺎس‬
‫ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ ،‬اﺻﻞ ﺗﺮﻳﻦ و ﺑﻨﻴﺎدي ﺗﺮﻳﻦ ﻗﺴﻤﺖ آن اﺳﺖ‪) .‬ﺑﻪ ﻣﻘﺪﻣﻪ اﻧﮕﻠﺲ در‬
‫»ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﻢ ‪ :‬ﺗﺨﻴﻠﻲ و ﻋﻠﻤﻲ« ﺻﻔﺤﻪ ‪ 10‬ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﺪ‪(.‬‬
‫ﻓﺮاﻧﺴﻴﺲ ﺑﻴﻜﻦ ﺑﻪ ﺑﻨﻴﺎﻧﮕﺬار روش ﺗﺠﺮﺑﻲ در ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻋﻠﻤﻲ ﻣﻌﺮوف اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺎ اﻫﻤﻴﺖ‬
‫ﺗﺮﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﺑﺮاي او‪ ،‬ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻋﻠﻢ در »ﻛﺘﺎب ﺑﺰرگ ﻃﺒﻴﻌﺖ« ﺑﻮد‪ .‬اﻳﻦ روش ﺑﺨﺼﻮص از‬
‫آن ﺟﻬﺖ ﺟﺎﻟﺐ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻮد ﻛﻪ آن زﻣﺎن ﻋﻠﻢ را در ﻛﺘﺎبﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﻗﺮنﻫﺎ ﭘﻴﺶ ارﺳﺘﻮ از ﺧﻮد‬
‫ﺑﻪ ﺟﺎ ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﺑﻮد ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺜﺎل‪ ،‬ﻓﻴﺰﻳﻚ را ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻣﻮرد ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻗﺮار ﻣﻲدادﻧﺪ ﻛﻪ اول ﺟﻤﻠﻪﻫﺎﺋﻲ‬
‫را ﻛﻪ ارﺳﺘﻮ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺑﻮد ﻣﺮور ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻌﺪ ﻛﺘﺎبﻫﺎﺋﻲ را ﻛﻪ ﺗﻮﻣﺎس اﻛﻴﻨﺎس ‪Tomas‬‬
‫‪ Aquinas‬ﺣﻜﻴﻢ ﻧﺎﻣﺪار اﻟﻬﻴﺎت ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺑﻮد اﻧﺘﺨﺎب ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ دوﻣﻲ‪ ،‬ﺗﻜﻪﻫﺎﺋﻲ را در‬
‫ﻣﻮرد ارﺳﺘﻮ ﻛﻪ در ﻣﺮﺣﻠﻪ اول ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻣﻲ ﺷﺪ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺑﻮد‪ .‬ﻣﻌﻠﻤﻲ ﻛﻪ ﻓﻴﺰﻳﻚ را ﺗﺪرﻳﺲ‬
‫ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬ﺧﻮدش ﻧﻈﺮ و ﺗﻔﺴﻴﺮي ﻧﺪاﺷﺖ و ﺑﻪ ﺟﺎي آن‪ ،‬ﺑﻪ ﺳﻮﻣﻴﻦ ﻛﺘﺎﺑﻲ ﻛﻪ ارﺳﺘﻮ و ﺳﻨﺖ‬
‫ﺗﻮﻣﺎس را ﺗﻜﺮار ﻣﻲﻛﺮد ﺑﺮ ﻣﻲ ﮔﺸﺖ‪ .‬اﻳﻦ‪ ،‬ﻋﻠﻢ ﻗﺮون وﺳﻄﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ آن را ﺗﺪرﻳﺲ ﻣﺪرﺳﻪ‬
‫اي ﻗﺮون وﺳﻄﻲ ﻣﻲ ﻧﺎﻣﻴﺪﻧﺪ‪ .‬ﻳﻌﻨﻲ ﻛﻪ ﻓﻘﻂ ﻋﻠﻤﻲ ﻛﺘﺎﺑﻲ ﺑﻮد‪ ،‬زﻳﺮا ﻓﻘﻂ ﻛﺘﺎبﻫﺎ را ﻣﻲ‬
‫آﻣﻮﺧﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻋﻠﻴﻪ ﻫﻤﻴﻦ داﻧـﺶ ﻣﺪرﺳﻪ اي ﻗﺮون وﺳﻄﻲ و اﻳﻦ آﻣـﻮزش ﺧﺸـﻚ ﺑـﻮد ﻛـﻪ‬
‫ﻓﺮاﻧﺴﻴﺲ ﺑﻴﻜﻦ ﺑﺎ ﻧﻈﺮﻳﻪي ﺟﺴﺖ و ﺟﻮي آﻣﻮزش در » ﻛﺘﺎب ﺑﺰرگ ﻃﺒﻴﻌﺖ «‪ ،‬واﻛﻨﺶ‬
‫ﻧﺸﺎن داد‪.‬‬
‫در اﻳﻦ دوره‪ ،‬اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ اﺳﺎﺳﻲ ﻣﻄﺮح ﺷﺪ ﻛﻪ ‪:‬‬
‫ﻓﻜﺮ و اﻧﺪﻳﺸﻪ ﻣﺎ از ﻛﺠﺎ ﻣﻲآﻳﺪ؟ ﻣﻨﺸﺎء داﻧﺶ و آﮔﺎﻫﻲ ﻣﺎ ﭼﻴﺴﺖ؟ ﻣﻨﻈﻮر ﻫﻤﻪي‬
‫ﭘﺮﺳﺶ ﻛﻨﻨﺪﮔﺎن‪ ،‬ﺗﺼﻮرات اﺳﺖ؛ ﻣﺜﻼ ﺗﺼﻮر ﺧﺎﻧﻪ‪ .‬ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ ﻫﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﻓﻜﺮ و ﺗﺼﻮر‬
‫ﺧﺎﻧﻪ ﺑﺮاي اﻳﻦ ﺑﻪ وﺟﻮد ﻣﻲآﻳﺪ ﻛﻪ ﺧﺎﻧﻪﻫﺎﺋﻲ وﺟﻮد دارﻧﺪ‪ .‬اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ اﻳﻦ‬
‫ﺧﺪاﺳﺖ ﻛﻪ ﻓﻜﺮ و ﺗﺼﻮر ﺧﺎﻧﻪ را ﺑﻪ ﻣﺎ ﻣﻲدﻫﺪ‪ .‬ﻓﺮاﻧﺴﻴﺲ ﺑﻴﻜﻦ ﺑﺮ آن ﺑﻮد ﻛﻪ ﺗﺼﻮر و‬

‫‪84‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫اﻧﺪﻳﺸﻪ ﺑﺮاي اﻳﻦ ﺑﻪ وﺟﻮد ﻣﻲآﻳﺪ ﻛﻪ ﻣﺎ اﺷﻴﺎء را ﻣﻲﺑﻴﻨﻴﻢ و ﻟﻤﺲ ﻣﻲ ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬اﻣﺎ ﻫﻨﻮز‬
‫ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺴﺖ آن را ﺛﺎﺑﺖ ﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﭘﺲ از او‪ ،‬ﺟﺎن ﻻك ‪ (1632-1704) Jahn Locke‬ﺑﻮد ﻛﻪ ﻧﺸﺎن داد ﻣﻨﺸﺎء ﺗﺼﻮر‬
‫و اﻧﺪﻳﺸﻪ‪ ،‬ﺗﺠﺮﺑﻪ اﺳﺖ‪ .‬و اﻳﻦ ﺗﺠﺮﺑﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﺎ ﺗﺼﻮر و اﻧﺪﻳﺸﻪ ﻣﻲدﻫﺪ‪ .‬ﺗﺼﻮر ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ‬
‫ﻣﻴﺰ‪ ،‬ﭘﻴﺶ از ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪن آن وﺟﻮد داﺷﺘﻪ‪ ،‬زﻳﺮا ﭘﻴﺶ از آن‪ ،‬اﻧﺴﺎن از ﻃﺮﻳﻖ ﺗﺠﺮﺑﻪ‪ ،‬ﺗﻨﻪ‬
‫درﺧﺖﻫﺎ و ﺳﻨﮓ ﻫﺎ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﻴﺰ ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎده ﻗﺮار ﻣﻲ داده‪.‬‬
‫ﺑﺎ اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎي ﺟﺎنﻻك‪ ،‬ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ اﻧﮕﻠﻴﺴﻲ در ﻧﻴﻤﻪي ﻧﺨﺴﺖ ﻗﺮن ﻫﺠﺪﻫﻢ ﺑﻪ‬
‫ﻓﺮاﻧﺴﻪ راه ﻳﺎﻓﺖ‪ ،‬ﭼﺮا ﻛﻪ در ﺣﻴﻦ ﺷﻜﻞ ﮔﻴﺮي اﻳﻦ ﻓﻠﺴﻔﻪ‪ ،‬ﺑﺨﺼﻮص در اﻧﮕﻠﺴﺘﺎن‪ ،‬ﺟﺮﻳﺎﻧﻲ‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺘﻲ در ﻓﺮاﻧﺴﻪ ﻧﻴﺰ در ﺣﺎل ﺗﻜﻮﻳﻦ ﺑﻮد‪.‬‬
‫‪ (3‬ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻓﺮاﻧﺴﻪ‬
‫ﺗﻮﻟﺪ ﺟﺮﻳﺎن ﺷﻔﺎف ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ در ﻓﺮاﻧﺴﻪ‪ ،‬ﺑﻪ زﻣﺎن رﻧﻪ دﻛﺎرت )‪ (1596 – 1650‬ﺑﺮ‬
‫ﻣﻲﮔﺮدد‪ .‬دﻛﺎرت ﻧﻔﻮذ ﻋﻈﻴﻤﻲ در اﻳﻦ ﻓﻠﺴﻔﻪ داﺷﺖ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻛﻠﻲ ﺑﻪ آن اﺷﺎره ﻧﺸﺪه‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬
‫در اﻳﻦ زﻣﺎن ﻛﻪ اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژي ﻓﺌﻮداﻟﻲ ﺣﺘﻲ ﺑﺮ ﻋﻠﻮم ﻏﻠﺒﻪ داﺷﺖ و ﻣﺮدم ﺑﻪ روش‬
‫اﺳﻜﻮﻻﺳﺘﻴﻜﻲ )روش ﻣﺪرﺳﻪ اي ﻗﺮون وﺳﻄﻲ( ﺑﻪ ﺷﺮﺣﻲ ﻛﻪ اﺷﺎره ﻛﺮدﻳﻢ آﻣﻮزش‬
‫ﻣﻲدﻳﺪﻧﺪ‪ ،‬دﻛﺎرت درﮔﻴﺮ ﺟﺪاﻟﻲ ﺳﺨﺖ ﺑﺎ ﺷﺮاﻳﻂ ﻣﻮﺟﻮد ﺷﺪ‪.‬‬
‫اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژي ﻓﺌﻮدال ﺑﻪ ذﻫﻨﻴﺖ ﻣﺬﻫﺒﻲ آﻟﻮده اﺳﺖ‪ .‬ﭘﺲ ﺑﺮ آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﻛﻠﻴﺴﺎ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان‬
‫ﻧﻤﺎﻳﻨﺪه ﺧﺪا در روي زﻣﻴﻦ‪ ،‬اﻧﺤﺼﺎر ﺣﻘﻴﻘﺖ را در اﺧﺘﻴﺎر دارد‪ .‬ﺑﺮ اﻳﻦ ﻣﺒﻨﺎﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻴﭻ‬
‫ﻛﺲ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻣﺪﻋﻲ ﺑﺎﺷﺪ ﺑﺪون واﺑﺴﺘﮕﻲ ﻓﻜﺮي ﺑﻪ آﻣﻮزشﻫﺎي ﻛﻠﻴﺴﺎﺋﻲ‪ ،‬ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ‬
‫ﺣﻘﻴﻘﺖ را ﺑﺪاﻧﺪ‪ .‬دﻛﺎرت اﻳﻦ ﻋﻘﻴﺪه را از ﻫﻢ ﻣﻲدر‪‬د‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺷﺪت ﺑﻪ ﻛﻠﻴﺴﺎ ﺣﻤﻠﻪ‬
‫ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﻗﺪرﺗﻤﻨﺪاﻧﻪ ﺑﺮاﻳﻦ ﺑﺎور ﭘﺎ ﻣﻲﻓﺸﺮد ﻛﻪ ﻫﺮ اﻧﺴﺎن؛ ﭼﻪ ﻣﻮﻣﻦ ﺑﺎﺷﺪ ﻳﺎ ﻧﺒﺎﺷﺪ‪،‬‬
‫ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺎ ﺑﻪ ﻛﺎر اﻧﺪاﺧﺘﻦ ﻋﻘﻞ ﺧﻮد ﺑﻪ ﺣﻘﻴﻘﺖ دﺳﺖ ﻳﺎﺑﺪ‪ » ) .‬اﺳﺘﻌﺪاد ذاﺗﻲ « (‬
‫از آﻏﺎز ﻧﻮﺷﺘﻦ رﺳﺎﻟﻪي ﮔﻔﺖ و ﮔﻮ در روش ) ﻛﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﻠﻲ ﻓﺮوﻏﻲ در ﺳﻴﺮ ﺣﻜﻤﺖ‬
‫در اروﭘﺎ آن را ﮔﻔﺘﺎر در روش ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻛﺮده اﺳﺖ – م‪ ( ،‬رﻧﻪ دﻛﺎرت اﻋﻼم ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ‬
‫»داﻧﺎﺋﻲ ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ وﺟﻪ ﻣﺸﺘﺮك در ﺟﻬﺎن اﺳﺖ« در ﻧﺘﻴﺠﻪ‪ ،‬ﻫﺮ ﻛﺴﻲ در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﻋﻠﻢ ﺣﻖ‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪85‬‬

‫ﻣﺴﺎوي دارد‪ .‬و اﮔﺮ‪ ،‬ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل‪ ،‬ﭘﺰﺷﻜﻲي زﻣﺎن ﺧﻮد را ﻧﻘﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺮاي آن اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﻋﻠﻤﻲ را ﺑﻨﻴﺎن ﻧﻬﺪ ﻛﻪ ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎي ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ و ﺑﺮرﺳﻲ ﻃﺒﻴﻌﺖ و ﻧﻔﻲ ﻋﻠﻤﻲ ﻛﻪ ﭘﻴﺶ‬
‫از او آﻣﻮﺧﺘﻪ ﻣﻲ ﺷﺪ و در آن ارﺳﺘﻮ و ﺳﻨﺖ ﺗﻮﻣﺎس ﺗﻨﻬﺎ ﻣﺤﻮرﻫﺎ و دﻟﻴﻞ اﺛﺒﺎﺗﻲ ﻣﺒﺎﺣﺜﻪ‬
‫ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻋﻠﻢ ﺣﻘﻴﻘﻲ ﺑﺎﺷﺪ‪) .‬ﻧﻤﺎﻳﺶ ﺧﻴﺎل ﺑﺎﻃﻞ ﻣﻮﻟﻴﻴﺮ‪ ،‬ﺑﺎزﺗﺎب ﻧﻘﺪ دﻛﺎرت اﺳﺖ‪( .‬‬
‫دﻛﺎرت در آﻏﺎز ﻗﺮن ﻫﻔﺪﻫﻢ ﻣﻲزﻳﺴﺖ ﻛﻪ در ﻗﺮن ﭘﺲ از آن‪ ،‬اﻧﻘﻼب ﻓﺮاﻧﺴﻪ رخ داد‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺟﻬﺖ ﻣﻲﺷﻮد ﮔﻔﺖ اﻳﻦ ﻓﻴﻠﺴﻮف از دﻧﻴﺎﺋﻲ ﻣﻲآﻳﺪ ﻛﻪ در ﺣﺎل ﺗﻮﻟﺪ اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ‬
‫ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ‪ ،‬دﻛﺎرت را ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ ﻣﺘﻔﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﮔﻮﻳﺎ ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ دو ﻓﻠﺴﻔﻪ را ﺑﺎ ﻫﻢ آﺷﺘﻲ‬
‫ﺑﺪﻫﺪ‪ .‬ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﻋﻠﻢ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ را اﻳﺠﺎد ﻛﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ در ﻫﻤﺎن ﺣﺎل ﻳﻚ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖ اﺳﺖ‪،‬‬
‫زﻳﺮا ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ دﻳﻦ را ﻧﺠﺎت ﺑﺪﻫﺪ‪.‬‬
‫در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ در ﺧﻼل ﻫﻤﻴﻦ دوره‪ ،‬وﻗﺘﻲ ﭘﺮﺳﻴﺪه ﻣﻲﺷﺪ » ﭼﺮا ﺣﻴﻮاﻧﺎت زﻧﺪه وﺟﻮد‬
‫دارﻧﺪ؟ «‪ ،‬ﭘﺎﺳﺦ از ﺟﻮابﻫﺎي ﺑﺴﺘﻪ ﺑﻨﺪي ﺷﺪه و آﻣﺎده اﻟﻬﻴﺎت ﻣﻲرﺳﻴﺪ و ﻣﻲﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﻪ‬
‫دﻟﻴﻞ آن ﻛﻪ اﺻﻮﻟﻲ ﺑﻪ آنﻫﺎ زﻧﺪﮔﻲ ﻣﻲدﻫﺪ‪ ،‬دﻛﺎرت‪ ،‬درﺟﻬﺖ ﻣﺨﺎﻟﻒ اﻳﻦ ﭘﺎﺳﺦ‪ ،‬ﺑﺮ آن ﺑﻮد‬
‫ﻛﻪ ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﺣﺎﻛﻢ ﺑﺮ زﻧﺪﮔﻲ ﺣﻴﻮان‪ ،‬ﻫﻤﺎن ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﺣﺎﻛﻢ ﺑﺮ اﺷﻴﺎء اﻧﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻋﻼوه‪ ،‬دﻛﺎرت‬
‫ﻋﻘﻴﺪه داﺷﺖ و اﻳﻦ ﻋﻘﻴﺪه را ﺑﺎ ﻳﻘﻴﻦ ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﺮد ﻛﻪ ﺣﻴﻮاﻧﺎت ﭼﻴﺰي ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ ﺟﺰ‬
‫ﻣﺎﺷﻴﻦﻫﺎﺋﻲ از ﮔﻮﺷﺖ و ﻋﻀﻠﻪ ﻛﻪ ﻣﺜﻞ ﺳﺎﻳﺮ ﻣﺎﺷﻴﻦﻫﺎي ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪه از آﻫﻦ و ﭼﻮب اﻧﺪ‪.‬‬
‫او ﺣﺘﻲ ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﺮد ﻛﻪ ﻫﻴﭻ ﻛﺪاﻣﺸﺎن اﺣﺴﺎس ﻧﺪارﻧﺪ ؛ ﻧﻪ اﺷﻴﺎء و ﻧﻪ ﺣﻴﻮاﻧﺎت‪ .‬و وﻗﺘﻲ در‬
‫ﺻﻮﻣﻌﻪ ﭘﻮرت – روﻳﺎل ‪ port - Royal‬در ﺧﻼل ﻫﻔﺘﻪﻫﺎ ﺗﻔﺤﺺ‪ ،‬آدمﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ در اﻳﻦ‬
‫ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺑﺎ او ﺷﺮﻳﻚ ﺑﻮدﻧﺪ ﺑﻪ ﺗﻦ ﺳﮓﻫﺎﺋﻲ ﺧﺮاش اﻧﺪاﺧﺘﻨﺪ ﺗﺎ ﻣﺘﻮﺟﻪ واﻛﻨﺶ آنﻫﺎ ﺷﻮﻧﺪ‪،‬‬
‫ﻫﻤﻪ ﺷﺎن ﮔﻔﺘﻨﺪ » ﻃﺒﻴﻌﺖ ﭼﻪ ﺧﻮب ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬آدم ﺑﺎﻳﺪ ﺗﻘﺮﻳﺒﺎ ﺑﮕﻮﻳﺪ ﻛﻪ ﺳﮓﻫﺎ‬
‫درد ﻛﺸﻴﺪه اﻧﺪ! « ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﺑﺮاي دﻛﺎرت‪ ‬ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺣﻴﻮاﻧﺎت ﻣﺎﺷﻴﻦاﻧﺪ‪ .‬اﻣﺎ دﻛﺎرت‪‬‬
‫اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﭼﻮن اﻧﺴﺎن روح دارد‪ ،‬ﻣﺘﻔﺎوت اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻌﻀﻲ ﻧﮕﺮشﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ دﻛﺎرت ﺑﻪ‬
‫آنﻫﺎ داﻣﻦ زد و از آنﻫﺎ دﻓﺎع ﻛﺮد‪ ،‬از ﻃﺮﻓﻲ ﺑﻪ ﺗﻮﻟﺪ ﺟﺮﻳﺎن ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺘﻲ ﺷﻔﺎف اﻧﺠﺎﻣﻴﺪ و‬
‫از ﺳﻮي دﻳﮕﺮ ﺑﻪ ﻳﻚ ﺟﺮﻳﺎن اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖ‪.‬‬
‫در ﻣﻴﺎن ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺷﺎﺧﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺘﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ دﻛﺎرت را اداﻣﻪ دادﻧﺪ‪ ،‬ﻣﻲﺗﻮان از‬
‫ﻻﻣﺘﺮي ‪ ( 1709 – 1751 ) La Mettrie‬ﻧﺎم ﺑﺮد ﻛﻪ در ﭘﻴﺮوي از ﻧﻈﺮﻳﻪي »ﺣﻴﻮان –‬
‫ﻣﺎﺷﻴﻦ‪ «،‬آن را ﺣﺘﻲ ﺑﻪ اﻧﺴﺎن ﺗﺴﺮي داد‪ .‬اﻧﺴﺎن ﭼﺮا ﺑﺎﻳﺪ ﻣﺎﺷﻴﻦ ﺑﺎﺷﺪ؟ اﻳﻦ ﻓﻴﻠﺴﻮف ﺣﺘﻲ‬

‫‪86‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫روح اﻧﺴﺎن را ﻣﺜﻞ دﺳﺘﮕﺎﻫﻲ ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ ﻛﻪ در آن ﺗﺼﻮرات و اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎ‪ ،‬ﺣﺮﻛﺎت ﻣﺎﺷﻴﻨﻲ اﻧﺪ‪.‬‬
‫در اﻳﻦ دوره اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ اﻧﮕﻠﻴﺴﻲ‪ ،‬ﺑﺎ اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎي ﺟﺎن ﻻك‪ ،‬در ﻓﺮاﻧﺴﻪ ﻧﻔﻮذ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬از ﭘﻴﻮﺳﺘﮕﻲ اﻳﻦ دو ﺟﺮﻳﺎن‪ ،‬ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻣﺘﻜﺎﻣﻞ ﺗﺮي زاده ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬اﻳﻦ زاﻳﺶ‬
‫ﭼﻨﻴﻦ ﺑﻮد ‪:‬‬
‫‪ (4‬ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻗﺮن ﻫﺠﺪﻫﻢ‬
‫اﻳﻦ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻣﻮرد دﻓﺎع ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎﻧﻲ ﻗﺮارﮔﺮﻓﺖ ﻛﻪ ﻫﻢ ﻣﺒﺎرز ﺑﻮدﻧﺪ و ﻫﻢ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪﮔﺎن‬
‫ﻗﺎﺑﻞ ﺳﺘﺎﻳﺶ دوران‪ .‬اﻳﻨﺎن ﻛﻪ ﭘﻴﻮﺳﺘﻪ ﻧﻬﺎدﻫﺎي اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ و دﻳﻦ را ﻧﻘﺪ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ و در‬
‫ﺟﻬﺖ ﺑﻪ ﻋﻤﻞ در آوردن ﻧﻈﺮﻳﻪﻫﺎ ﻳﻜﺴﺮه در ﻧﺒﺮد ﺑﺎ ﻣﺘﻮﻟﻴﺎن دوران ﺧﻮد ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﮔﺎﻫﻲ در‬
‫زﻧﺪانﻫﺎي ﺑﺎﺳﺘﻴﻞ ‪ Bastille‬و وﻳﻨﺴﻦ ‪ Vincennes‬ﺑﻪ ﺑﻨﺪ ﻛﺸﻴﺪه ﻣﻲ ﺷﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫اﻳﻨﺎن ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ ﻛﺎر ﺧﻮد را ﺑﺮ داﺋﺮت اﻟﻤﻌﺎرف ﺑﺰرگ ﻣﺘﻤﺮﻛﺰ ﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ در آن ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ‬
‫ﻧﻮﻳﻦ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﭘﺎﻳﻪ ﻣﻲ ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﻋﻼوه‪ ،‬از آن ﺟﺎ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺑﻪ ﻗﻮل اﻧﮕﻠﺲ » ﻳﻘﻴﻦ‬
‫ﻫﻤﻪ ﺟﻮاﻧﺎن ﭘﺮورش ﻳﺎﻓﺘﻪ « ﺑﻮد‪ ،‬اﻳﻦ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن در اﻳﺠﺎد اﻳﻦ ﺷﺮاﻳﻂ و ﺗﻜﺎﻣﻞ آن‪ ،‬ﻧﻔﻮذ‬
‫ﻋﻈﻴﻤﻲ داﺷﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫در ﺗﻤﺎم ﺗﺎرﻳﺦ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻓﺮاﻧﺴﻪ‪ ،‬اﻳﻦ ﺗﻨﻬﺎ دوره اي ﺑﻮد ﻛﻪ در آن ﻓﻠﺴﻔﻪ اي ﺑﺎ ﺷﺨﺼﻴﺖ‬
‫ﻓﺮاﻧﺴﻮي ﺷﻬﺮت ﻳﺎﻓﺖ‪.‬‬
‫دﻧﻲ دﻳﺪرو ﻛﻪ در ﺳﺎل ‪ 1713‬در ﻻﻧﮕﺮه ‪ Langres‬ﺑﻪ دﻧﻴﺎ آﻣﺪ و در ﺳﺎل ‪1784‬در‬
‫ﭘﺎرﻳﺲ ﭼﺸﻢ از ﺟﻬﺎن ﻓﺮو ﺑﺴﺖ‪ ،‬ﺑﺮ ﺗﻤﺎﻣﻲ اﻳﻦ ﺟﻨﺒﺶ ﺳﺎﻳﻪ اﻓﻜﻨﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫آن ﭼﻪ ﭘﻴﺶ از ﻫﺮ ﭼﻴﺰي ﺑﺎﻳﺪ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﻮد‪ ،‬ﻛﻪ ﺗﺎرﻳﺦ ﺑﻮرژوازي در ﻣﻮرد آن ﻟﺐ ﻓﺮو‬
‫ﻣﻲﺑﻨﺪد‪ ،‬اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ دﻳﺪرو ﺑﺰرگﺗﺮﻳﻦ ﻣﺘﻔﻜﺮ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ ﭘﻴﺶ از ﻣﺎرﻛﺲ و اﻧﮕﻠﺲ ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﻟﻨﻴﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻛﻪ دﻳﺪرو ﺗﻘﺮﻳﺒﺎ ﺑﻪ دروازهﻫﺎي ﻧﺘﺎﻳﺞ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﻣﻌﺎﺻﺮ رﺳﻴﺪه‬
‫ﺑﻮد‪.‬‬
‫او ﺑﻪ راﺳﺘﻲ رزﻣﻨﺪه اي واﻗﻌﻲ ﺑﻮد‪ .‬ﻣﺪام ﻋﻠﻴﻪ ﻛﻠﻴﺴﺎ و ﻗﻮاﻧﻴﻦ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ در ﻧﺒﺮد ﺑﻮد و‬
‫ﺳﻠﻮلﻫﺎي زﻧﺪان را از درون دﻳﺪه ﺑﻮد‪ .‬ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﻛﻪ ﺑﻮرژوازي ﻣﻌﺎﺻﺮ ﻣﻲ ﻧﻮﻳﺴﺪ‪ ،‬در اﻳﻦ‬
‫ﻣﻮرد ﺳﻜﻮت ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺮاي درك ﻋﻈﻤﺖ ﺗﺎﺛﻴﺮ دﻳﺪرو ﺑﺮ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ‪ ،‬آدم ﺑﺎﻳﺪ » ﻣﻜﺎﻟﻤﺎت ﻣﻴﺎن داﻟﻤﺒـﺮ ‪D,‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪87‬‬

‫‪ Alembert‬و دﻳﺪرو‪ ،‬ﺑﺮادر زاده روﻣﺌﻮ و ژاك ﻣﻬﻠﻚ « را ﺑﺨﻮاﻧﺪ‪.‬‬
‫در ﻧﻴﻤﻪ ﻧﺨﺴﺖ ﻗﺮن ﻧﻮزدﻫﻢ‪ ،‬ﺑﻪ دﻟﻴﻞ وﻗﺎﻳﻊ ﺗﺎرﻳﺨﻲ‪ ،‬ﻣﺎﺷﺎﻫﺪ ﻋﻘﺐ ﻧﺸﻴﻨﻲ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ‬
‫ﻫﺴﺘﻴﻢ‪.‬‬
‫ﺑﻮرژوازي ﻫﻤﻪ ﻛﺸﻮرﻫﺎ‪ ،‬ﻧﻪ ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺟﻠﻮﮔﻴﺮي از ﺗﺮوﻳﺞ اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎي ﭘﻴﺸﺮو‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺘﻲ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺮاي ﺧﺎﻣﻮش ﻛﺮدن ﻣﺘﻔﻜﺮان آن و ﺑﻪ ﺧﻮاب ﺑﺮدن ﺗﻮدهﻫﺎ؛ ﺑﺎ ﻫﺪف ﺑﺎﻗﻲ‬
‫ﻣﺎﻧﺪن در ﻗﺪرت‪ ،‬در ﺟﻬﺖ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ و دﻳﻦ ﺑﻪ ﺗﺒﻠﻴﻎ ﮔﺴﺘﺮده اي دﺳﺖ ﻣﻲ زﻧﻨﺪ‪.‬‬
‫در ﭼﻨﻴﻦ ﺷﺮاﻳﻄﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻓﻮﻳﺮﺑﺎخ در ﻗﻠﺐ ﻫﻤﻪ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖ آﻟﻤﺎن‪ ،‬ادﻋﺎ‬
‫ﻧﺎﻣﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺘﻲ ﺧﻮد را ﺑﻪ اﺛﺒﺎت ﻣﻲ رﺳﺎﻧﺪ و » ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ را دوﺑﺎره ﺑﻪ ﺗﺨﺖ ﻣﻲ ﻧﺸﺎﻧﺪ‪.‬‬
‫« ) اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬ﻓﻮﻳﺮﺑﺎخ‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪( .18‬‬
‫ﻓﻮﻳﺮﺑﺎخ ﺑﺎ ﺑﺴﻂ اﺻﻮﻟﻲ ﻧﻘﺪ ﻣﺬﻫﺐ‪ ،‬ﺑﻪ ﻃﺮﻳﻘﻲ ﺳﺎﻟﻢ و ﻣﻨﺎﺳﺐ ﺑﺮ ﻣﻲﮔﺮدد ﺑﻪ ﺑﻨﻴﺎدﻫﺎي‬
‫اﺳﺎﺳﻲ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻓﺮاﻣﻮﺷﻲ ﺳﭙﺮده ﺷﺪه ﺑﻮد و ﺗﻮاﻧﺴﺘﻪ ﺑﻮد ﺑﺮ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن زﻣﺎن او اﺛﺮ‬
‫ﺑﮕﺬارد‪.‬‬
‫ﭘﺲ ﺑﻪ ﻣﻘﻄﻌﻲ از ﻗﺮن ﻧﻮزدﻫﻢ ﻣﻲرﺳﻴﻢ ﻛﻪ ﻋﻠﻢ ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ ﻋﻈﻴﻤﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ‬
‫ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ ﺣﻴﺮت اﻧﮕﻴﺮ و راه ﮔﺸﺎ‪ ،‬ﺑﺨﺼﻮص ﻣﺪﻳﻮن ﺳﻪ ﻛﺸﻒ ﺑﺰرﮔﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﭘﻲ آن‬
‫ﺻﻮرت ﻣﻲﮔﻴﺮد ‪ :‬ﻛﺸﻒ ﺳﻠﻮل زﻧﺪه‪ ،‬دﮔﺮﮔﻮﻧﻲ اﻧﺮژي و ﻧﻈﺮﻳﻪ ﺗﻜﺎﻣﻞ )ﺑﻪ ﻛﺘﺎب ﻓﻮﻳﺮﺑﺎخ‬
‫اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪ 46‬ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﺪ‪ (.‬اﻳﻦ ﻛﺸﻔﻴﺎت ﻋﻈﻴﻢ ﻋﻠﻤﻲ ﺑﻪ ﻣﺎرﻛﺲ و اﻧﮕﻠﺲ ﻛﻪ ﺗﺤﺖ‬
‫ﺗﺎﺛﻴﺮ ﻓﻮﺋﺮ ﺑﺎخ ﺑﻮدﻧﺪ اﻣﻜﺎن ﻣﻲ دﻫﺪ ﺗﺎ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻣﺪرن‪ ،‬ﻳﺎ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ را ﺗﻜﺎﻣﻞ‬
‫دﻫﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺗﺎرﻳﺦ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﭘﻴﺶ از ﻣﺎرﻛﺲ واﻧﮕﻠﺲ را ﺑﻪ اﺧﺘﺼﺎر ﻣﺮور ﻛﺮدﻳﻢ‪ .‬ﭘﺲ ﻣﻲداﻧﻴﻢ ﻛﻪ‬
‫اﮔﺮ ﭼﻪ ﻣﺎرﻛﺲ و اﻧﮕﻠﺲ ﺑﺎ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎي ﭘﻴﺶ از ﺧﻮد در ﻧﻜﺎت و زﻣﻴﻨﻪﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ‬
‫ﻣﻮاﻓﻘﺖﻫﺎﺋﻲ داﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ در ﺿﻤﻦ درﻳﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ ﭘﻴﺸﻴﻨﻴﺎن آﻧﺎن ﻣﺮﺗﻜﺐ ﺧﻄﺎﻫﺎي‬
‫ﻓﺮاواﻧﻲ ﻧﻴﺰ ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺮاي آن ﻛﻪ ﺑﻔﻬﻤﻴﻢ ﭼﮕﻮﻧﻪ اﻳﻦ دو ﻓﻴﻠﺴﻮف‪ ،‬ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﭘﻴﺸﺎ ﻣﺎرﻛﺲ را دﮔﺮﮔﻮن‬
‫ﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺪاﻧﻴﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺧﻄﺎﻫﺎ و ﺷﻜﺎفﻫﺎ از ﭼﻪ ﻗﺮار ﺑﻮدﻧﺪ و ﭼﺮا اﻳﻦ اﺗﻔﺎق اﻓﺘﺎده ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻋﺒﺎرت دﻳﮕﺮ‪ ،‬اﮔﺮ ﭘﺲ از ﺷﻨﻴﺪن ﺻﺪاي ﻣﺘﻔﻜﺮان ﻣﺨﺘﻠﻔﻲ ﻛﻪ وﻗﺖ ﺧﻮد را ﺻﺮف‬
‫ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺳﻌﻲ ﻧﻜﻨﻴﻢ درﻳﺎﺑﻴﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺑﻮده‪ ،‬ﭼﻪ‬

‫‪88‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﻣﺴﻴﺮي را ﻃﻲ ﻛﺮده و ﭼﺮا دﺳﺘﺨﻮش اﻳﻦ ﻳﺎ آن ﮔﻮﻧﻪ ﺗﺤﻮل ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻣﺎ در‬
‫ﻣﻮرد ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻧﺎﻗﺺ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﻣﺎ‪ ،‬ﺑﺨﺼﻮص ﺑﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻗﺮن ﻫﺠﺪﻫﻢ ﻛﻪ اوج ﻣﺘﻔﺎوﺗﻲ از ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺑﻮد‪ ،‬ﻋﻼﻗﻪ ﻧﺸﺎن‬
‫ﻣﻲدﻫﻴﻢ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﻣﻲ ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﺑﺪاﻧﻴﻢ ﺧﻄﺎﻫﺎي اﻳﻦ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ از ﭼﻪ ﻗﺮار ﺑﻮدﻧﺪ و ﭼﻪ‬
‫ﺷﻜﺎفﻫﺎﺋﻲ از ﺧﻮد ﺑﺎﻗﻲ ﮔﺬاﺷﺘﻨﺪ‪ .‬ﺑﺎ اﻳﻦ ﺣﺎل‪ ،‬ﭼﻮن ﻫﺮﮔﺰ ﻧﺒﺎﻳﺪ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ را از ﻳﻚ ﻃﺮف‬
‫ﺷﺎن ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ و ﺿﺮوري اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻛﺎﻣﻞ ﺑﻪ آنﻫﺎ ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﺑﻪ ﺷﺎﻳﺴﺘﮕﻲﻫﺎ و‬
‫ارزشﻫﺎﻳﺶ ﻧﻴﺰ ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﭘﺮداﺧﺖ‪.‬‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ‪ ،‬و در درﺟﻪ اول ﺟﻨﺒﻪ دﻳﺎﻟﺘﻴﻚ آن‪ ،‬ﺑﺮ اﻳﻦ ﭘﺎﻳﻪﻫﺎ ﻗﺎدر ﺑﻪ اداﻣﻪ ﻧﺒﻮد‪ .‬ﺧﺮد‬
‫دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻛﻤﺒﻮد در ﻣﻌﺮﻓﺖ ﻋﻠﻤﻲ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﻣﻬﺠﻮر ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ‪ .‬ﺿﺮوري ﺑﻮد ﻛﻪ اول‬
‫ﻋﻠﻮم ﺑﻪ وﺟﻮد آﻳﻨﺪ و ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻳﺎﺑﻨﺪ‪ » .‬ﭘﻴﺶ از آن ﻛﻪ آزﻣﻮدن ﻣﺮاﺣﻞ ﺗﻜﺎﻣﻞ اﻣﻜﺎن ﭘﺬﻳﺮ‬
‫ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ در درﺟﻪ اول اﺷﻴﺎء آزﻣﻮده ﻣﻲ ﺷﺪﻧﺪ‪) « .‬اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬ﻓﻮﻳﺮﺑﺎخ‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪( .45‬‬
‫از اﻳﻦ رو‪ ،‬وﺣﺪت ﻛﺎﻣﻞ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ و ﻋﻠﻢ‪ ،‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﻓﻠﺴﻔﻪ اﻣﻜﺎن و ﺗﻮاﻧﺎﺋﻲ داد ﺗﺎ دوﺑﺎره‪،‬‬
‫و اﻳﻦ ﺑﺎر ﺧﻠﻞ ﻧﺎﭘﺬﻳﺮ و ﺑﻴﺶ از ﭘﻴﺶ‪ ،‬ﺑﺮ ﭘﺎﻳﻪﻫﺎي ﻣﺴﺘﺤﻜﻢ و ﻋﻠﻤﻲ ﺧﻮد ﻗﺮار ﮔﻴﺮد و‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﻣﺎرﻛﺲ و اﻧﮕﻠﺲ را ﺑﺴﺎزد‪.‬‬
‫آﻧﮕﺎه اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ ﺷﻨﺎﺳﻨﺎﻣﻪ ﺗﻮﻟﺪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ‪ ،‬ﭘﺲ از ﻋﻠﻢ ﺻﺎدر ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫اﻣﺎ‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻫﻤﻴﺸﻪ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ درﻳﺎﺑﻴﻢ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ از ﻛﺠﺎ آﻣﺪه‪ ،‬ﻫﻤﻮاره ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ اﻳﻦ‬
‫اﻣﺮ ﺗﻮﺟﻪ ﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﺳﺮﭼﺸﻤﻪي اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ ﻛﺠﺎﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ -3‬اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ از ﻛﺠﺎ آﻣﺪه اﺳﺖ؟‬
‫اﮔﺮ در ﺟﺮﻳﺎن ﺗﺎرﻳﺦ‪ ،‬اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ ﺗﻮاﻧﺴﺘﻪ اﺳﺖ ﺑﻪ ﻣﻮازات ﻣﺬﻫﺐ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ و از‬
‫ﺳﻮي ﻣﺬﻫﺐ ﺗﺤﻤﻞ و ﺗﺎﺋﻴﺪ ﺷﻮد‪ ،‬ﻋﻠﺘﺶ در اﻳﻦ واﻗﻌﻴﺖ ﻧﻬﻔﺘﻪ ﻛﻪ از ﻣﺬﻫﺐ ﻣﺘﻮﻟﺪ ﺷﺪه و‬
‫ﻧﻘﻄﻪي ﻏﺮﺑﺖ آن ﻣﺬﻫﺐ ﺑﻮده اﺳﺖ‪ .‬ﻟﻨﻴﻦ ﻗﺎﻋﺪه اي ﺑﺮاﻳﻦ ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻛﻪ آﻣﻮﺧﺘﻦ آن‬
‫ﺑﺮاي ﻣﺎ ﺿﺮوري اﺳﺖ ‪ » :‬اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ ﭼﻴﺰي ﻧﻴﺴﺖ ﺟﺰ ﺷﻜﻞ ﺟﻼ داده ﺷﺪه و ﭘﺎﻟﻮده‬
‫ﻣﺬﻫﺐ‪ « .‬ﻣﻌﻨﻲ اﻳﻦ ﺣﺮف ﭼﻴﺴﺖ؟ ﻗﺎﻋﺪه ﻟﻨﻴﻦ ﻳﻌﻨﻲ آن ﻛﻪ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ ﻗﺎدر اﺳﺖ درك و‬
‫درﻳﺎﻓﺘﺶ را ﺑﺎ ذﺧﻴﺮهي ﺑﻴﺸﺘﺮي ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﺬﻫﺐ ﻋﺮﺿﻪ ﻛﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ ادﻋﺎ ﻛﻪ ﺟﻬﺎن را روﺣﻲ‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪89‬‬

‫ﺧﻠﻖ ﻛﺮده ﻛﻪ ﺑﺮﻓﺮاز ﺗﺎرﻳﻜﻲ ﺷﻨﺎور اﺳﺖ‪ ،‬ﺧﺪا ﻏﻴﺮ ﻣﺎدي و ﺑﻲ ﺟﺴﻢ اﺳﺖ‪ ،‬و ﺑﻌﺪ ﻧﺎﮔﻬﺎن‬
‫ﻣﺜﻞ ﻣﺬﻫﺐ ﻣﺪﻋﻲ آن ﺷﺪن ﻛﻪ اﻳﻦ ﺧﺪا ﺣﺮف ﻫﻢ ﻣﻲزﻧﺪ ) ﻻﺑﺪ ﺑﺎ ﻛﻠﻤﺎت ( و ﭘﺴﺮي ﻫﻢ‬
‫دارد ﺑﻪ ﻧﺎم ﻣﺴﻴﺢ‪ ،‬ﺟﻤﻠﮕﻲ ﺳﻠﺴﻠﻪ اي از اﻓﻜﺎر وﺣﺸﻴﺎﻧﻪ اﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﺮدم اﻟﻘﺎ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﺑﺎ‬
‫ﺗﺎﻛﻴﺪ ﺑﺮ اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻛﻪ ﺟﻬﺎن ﻓﻘﻂ در ﻓﻜﺮ و ذﻫﻦ ﻣﺎ وﺟﻮد دارد‪ ،‬اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ ﺧﻮد را در‬
‫ﻟﺒﺎس ﭘﻮﺷﻴﺪه ﺗﺮي ﻋﺮﺿﻪ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬در ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻫﻤﻪ اﻳﻦﻫﺎ ﻣﻌﻨﻲ ﻣﺸﺎﺑﻬﻲ دارﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺷﻜﻞ‬
‫اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺘﻲ آن ﻛﻤﺘﺮ وﺣﺸﻴﺎﻧﻪ اﺳﺖ و از ﻇﺮاﻓﺖ ﺑﻴﺸﺘﺮي ﺑﺮﺧﻮردار اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ ﺷﻜﻞ ﭘﺎﻻﻳﺶ داده ﺷﺪه ﻣﺬﻫﺐ اﺳﺖ‪ .‬ﻫﻢ ﭼﻨﻴﻦ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ ﺑﻪ آن‬
‫ﺟﻬﺖ ﺷﻜﻞ ﭘﺎﻟﻮدهي ﻣﺬﻫﺐ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖ ﻣﻲ داﻧﻨﺪ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﭘﺮﺳﺶﻫﺎ را‬
‫ﭘﻴﺶ ﺑﻴﻨﻲ ﻛﻨﻨﺪ و در ﻣﺒﺎﺣﺚ ﺗﻠﻪ ﺑﮕﺬارﻧﺪ ؛ ﻫﻤﺎن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ در » ﻣﻜﺎﻟﻤﺎت ﺑﺮﻛﻠﻲ «‬
‫ﻓﻴﻠﻮﻧﻮﺋﻮس ‪ Philonous‬ﺑﺮاي ﻫﻴﻼس ‪ Hylas‬ﻓﻘﻴﺮ ﺗﻠﻪ ﻣﻲ ﮔﺬاﺷﺖ‪.‬‬
‫ﮔﻔﺘﻦ اﻳﻦ ﻛﻪ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ رﻳﺸﻪ در ﻣﺬﻫﺐ دارد‪ ،‬در واﻗﻊ ﻓﻘﻂ ﻛﻨﺎر ﮔﺬاﺷﺘﻦ ﻣﺴﺎﻟﻪ و‬
‫ﺧﻼص ﺷﺪن از آن اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺎ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻲ درﻧﮓ از ﺧﻮد ﺑﭙﺮﺳﻴﻢ ‪:‬‬
‫‪ -4‬ﻣﻨﺸﺎء ﻣﺬﻫﺐ ﻛﺠﺎﺳﺖ؟‬
‫اﻧﮕﻠﺲ در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﭘﺎﺳﺦ روﺷﻨﻲ ﺑﻪ ﻣﺎ ﻣﻲ دﻫﺪ ‪ » :‬ﻣﻨﺸﺎء ﻣﺬﻫﺐ وﻫﻢ و‬
‫ﺧﻴﺎل اﺑﺘﺪاﺋﻲ اﻧﺴﺎنﻫﺎﺳﺖ‪« .‬‬
‫ﺑﺮاي اﻧﺴﺎنﻫﺎي اوﻟﻴﻪ‪ ،‬اﻳﻦ ﺟﻬﺎﻟﺖ دو ﺑﺮاﺑﺮاﺳﺖ ‪ :‬ﺟﻬﻞ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻃﺒﻴﻌﺖ و ﻧﺎداﻧﻲ‬
‫ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺧﻮﻳﺶ‪ .‬وﻗﺘﻲ ﻛﻪ ﺗﺎرﻳﺦ اﻧﺴﺎن اوﻟﻴﻪ را ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﺎداﻧﻲ‬
‫دو ﺑﺮاﺑﺮ را در ذﻫﻦ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻴﻢ‪.‬‬
‫اﮔﺮ ﭼﻪ در ﻳﻮﻧﺎن ﻗﺪﻳﻢ ﻛﻪ ﻣﺨﺘﺼﺎﺗﺶ را ﭘﻴﺸﺘﺮ ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ اﻳﻢ و آن را ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺗﻤﺪن‬
‫ﭘﻴﺸﺮﻓﺘﻪ ﻣﻲداﻧﻴﻢ‪ ،‬اﻳﻦ ﺟﻬﺎﻟﺖ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﺎ ﺑﭽﮕﺎﻧﻪ ﻣﻲ رﺳﺪ‪ .‬ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل‪ ،‬وﻗﺘﻲ ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ‬
‫ارﺳﺘﻮ ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﺮد زﻣﻴﻦ ﺑﻲ ﺣﺮﻛﺖ اﺳﺖ و اﻳﻦ ﻛﻪ زﻣﻴﻦ ﻣﺮﻛﺰ ﺟﻬﺎن اﺳﺖ ﻛﻪ ﺳﻴﺎرهﻫﺎي‬
‫دﻳﮕﺮ ﺑﻪ دورش ﻣﻲﭼﺮﺧﻨﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﺗﺼﻮر در ﻣﺎ ﻗﻮيﺗﺮ ﻣﻲﺷﻮد ) ﺑﻪ ﻧﻈﺮ او ﺗﻌﺪاد ﺳﻴﺎرهﻫﺎﺋﻲ‬
‫ﻛﻪ ﺑﻪ دور زﻣﻴﻦ ﻣﻲ ﭼﺮﺧﻨﺪ ﭼﻬﻞ و ﺷﺶ ﺳﻴﺎره اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺜﻞ ﻣﻴﺦﻫﺎﻳﻲ ﻛﻮﺑﻴﺪه ﺑﺮ ﺳﻘﻒ‪،‬‬
‫ﺑﻪ ﻫﻢ وﺻﻞاﻧﺪ و اﻳﻦ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ‪ ،‬ﺑﻪ دور زﻣﻴﻦ ﻣﻲﮔﺮدد‪(.‬‬
‫ﻫﻢ ﭼﻨﻴﻦ ﻳﻮﻧﺎﻧﻲﻫﺎ ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ ﭼﻬﺎر ﻋﻨﺼﺮ آب‪ ،‬ﺧﺎك‪ ،‬ﻫﻮا و آﺗﺶ وﺟﻮد دارﻧـﺪ‬

‫‪90‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﻛﻪ ﺗﺠﺰﻳﻪي آنﻫﺎ ﻏﻴﺮ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺎ ﻣﻲداﻧﻴﻢ ﻛﻪ ﻫﻤﻪ اﻳﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪ ﮔﻴﺮي ﻫﺎ ﺧﻄﺎﺳﺖ‪،‬‬
‫زﻳﺮا اﻛﻨﻮن ﻣﻲداﻧﻴﻢ ﻛﻪ آب و ﺧﺎك و ﻫﻮا را ﻣﻲﺷﻮد ﺗﺠﺰﻳﻪ ﻛﺮد و آﺗﺶ را از ﻣﻘﻮﻟﻪي‬
‫ﻣﺸﺎﺑﻪ ﻧﻤﻲداﻧﻴﻢ‪.‬‬
‫ﻳﻮﻧﺎﻧﻲﻫﺎ در ﻣﻮرد اﻧﺴﺎن ﻫﻢ در ﺟﻬﺎﻟﺖ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬زﻳﺮا وﻇﺎﻳﻒ اﻧﺪامﻫﺎي اﻧﺴﺎن را ﻧﻤﻲ‬
‫ﺷﻨﺎﺧﺘﻨﺪ و ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل‪ ،‬ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ ﻗﻠﺐ ﻣﻨﺒﻊ ﺷﺠﺎﻋﺖ اﺳﺖ!‬
‫اﮔﺮ ﻧﺎداﻧﻲ ﻣﺤﻘﻘﺎن ﻳﻮﻧﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻣﺎ آﻧﺎن را در زﻣﺎن ﺧﻮد ﺑﺴﻴﺎر ﭘﻴﺸﺮﻓﺘﻪ ﻣﻲ داﻧﺴﺘﻴﻢ‪،‬‬
‫ﭼﻨﻴﻦ ﻋﻤﻴﻖ ﺑﻮد‪ ،‬ﭘﺲ اﻧﺴﺎنﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﻫﺰاران ﺳﺎل ﭘﻴﺶ از اﻳﺸﺎن ﻣﻲ زﻳﺴﺘﻨﺪ ﭼﮕﻮﻧﻪ‬
‫ﺑﻮدﻧﺪ؟ درك و درﻳﺎﻓﺘﻲ ﻛﻪ اﻧﺴﺎنﻫﺎي اوﻟﻴﻪ از ﻃﺒﻴﻌﺖ و از ﺧﻮد داﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺤﺪود ﺑﻪ ﻧﺎداﻧﻲ‬
‫ﺑﻮد‪ .‬ﺑﻪ ﻫﺮ ﺣﺎل‪ ،‬اﻳﻦ اﻧﺴﺎنﻫﺎ ﻣﻲ ﻛﻮﺷﻴﺪﻧﺪ ﺑﺮاي ﻫﺮ ﭼﻴﺰي ﺗﻮﺿﻴﺤﻲ ﭘﻴﺪا ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﻫﻤﻪ‬
‫ﻣﺪارﻛﻲ ﻛﻪ از اﻧﺴﺎنﻫﺎي اوﻟﻴﻪ در اﺧﺘﻴﺎر ﻣﺎﺳﺖ‪ ،‬ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﻨﺪ ﻛﻪ آﻧﺎن ﻧﮕﺮاﻧﻲ ﺧﻴﺎلﻫﺎ و‬
‫روﻳﺎﻫﺎي ﺧﻮد را داﺷﺘﻨﺪ‪ .‬در ﻗﺴﻤﺖ اول اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ) ﻗﺴﻤﺖ اول‪ ،‬ﻓﺼﻞ ﭼﻬﺎرم را ﻧﮕﺎه‬
‫ﻛﻨﻴﺪ( دﻳﺪﻳﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ اﻧﺴﺎنﻫﺎ ﭘﺎﺳﺦ ﻧﮕﺮاﻧﻲﻫﺎ ﺧﻮد را در اﻳﻦ ﺑﺎور ﻣﻲ ﻳﺎﻓﺘﻨﺪ ﻛﻪ اﻧﺴﺎن‬
‫»ﻫﻤﺰاد«ي دارد‪ .‬در آﻏﺎز ﻧﻮﻋﻲ اﻧﺪام ﺳﺒﻚ و ﺷﻔﺎف را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان اﻳﻦ ﻫﻤﺰاد ﺗﺼﻮر ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‬
‫ﻛﻪ اﮔﺮ ﭼﻪ ﻣﺜﻞ ﻧﻮر اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ وﺟﻮد ﻣﺎدي دارد‪ .‬دﻳﺮي ﻧﮕﺬﺷﺖ ﻛﻪ ذﻫﻦ آﻧﺎن ﺑﻪ اﻳﻦ درك‬
‫و درﻳﺎﻓﺖ رﺳﻴﺪ ﻛﻪ ﻫﺮ اﻧﺴﺎﻧﻲ‪ ،‬اﺻﻠﻲ ﻏﻴﺮ ﻣﺎدي را در ﺧﻮد دارد ﻛﻪ ﭘﺲ از ﻣﺮگ او زﻧﺪه‬
‫ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ‪ .‬اﺳﻢ اﻳﻦ اﺻﻞ و ﺳﺮ ﭼﺸﻤﻪ اﻧﺴﺎن را روح ﮔﺬاﺷﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﭘﺲ از ﭘﺎﻳﺎن ﻳﺎﻓﺘﻦ ﻛﺎر‬
‫ﺟﺴﻢ اﻧﺴﺎن‪ ،‬از ﺗﻦ او ﺟﺪا ﻣﻲﺷﻮد و ﺗﺎ اﺑﺪ ﻧﻴﺰ ﺑﺎﻗﻲ ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬اﻳﻦ روح اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﻣﻌﺮف ﻓﻜﺮ و ﺧﻴﺎلﻫﺎي اﻧﺴﺎن اﺳﺖ‪.‬‬
‫در ﻗﺮون ﻣﻴﺎﻧﻪ‪ ،‬ﺗﺼﻮرات ﻋﺠﻴﺐ و ﻏﺮﻳﺒﻲ در ﻣﻮرد روح وﺟﻮد داﺷﺖ‪ .‬ﺑﺮاﺳﺎس اﻳﻦ‬
‫ﺗﺼﻮرات‪ ،‬در اﻧﺪامﻫﺎي ﭼﺎق روح ﻻﻏﺮ وﺟﻮد داﺷﺖ و در اﻧﺪامﻫﺎي ﻻﻏﺮ روﺣﻲ ﺑﺰرگ‪ .‬ﺑﻪ‬
‫ﻫﻤﻴﻦ ﺟﻬﺖ‪ ،‬در اﻳﻦ دوران رﻳﺎﺿﺖ ﻛﺸﻲ ﺑﺴﻴﺎر راﻳﺞ ﺷﺪ و ﻋﺪه ﻣﺮﺗﺎﺿﺎن از ﺷﻤﺎر ﮔﺬﺷﺖ‬
‫ﺗﺎ رﻳﺎﺿﺖ ﻛﺸﺎن روﺣﻲ ﺑﺰرگ ﭘﻴﺪا ﻛﻨﻨﺪ و ﺑﺎ آب ﺷﺪن ﭼﺮﺑﻲﻫﺎي ﺑﺪن ﺟﺎي ﻛﺎﻓﻲ ﺑﺮاي‬
‫روح ﺑﺰرگ ﺑﻪ وﺟﻮد آﻳﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎي اﻳﻦ ﺑﺎور ﻛﻪ اﻧﺴﺎن‪ ،‬در ﻣﺮﺣﻠﻪي اول آن ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻫﻤﺰادي ﺷﻔﺎف و ﻣﺜﻞ ﻧﻮر‬
‫و ﺑﺎ ﻫﻴﺌﺘﻲ ﺳﺒﻚ ﺑﺎﻗﻲ ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ‪ ،‬و در ﻣﺮﺣﻠﻪي دوم اﻳﻦ ﺑﺎور ﺑﻪ ﺷﻜﻞ روح ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪ اﺻﻞ‬
‫وﺟﻮد اﻧﺴﺎن از ﻛﺎﻟﺒﺪ او ﺟﺪا و اﺑﺪي ﻣﻲ ﺷﺪ‪ ،‬اﻧﺴﺎن اوﻟﻴﻪ ﺧﺪا را ﺧﻠﻖ ﻛﺮد‪.‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪91‬‬

‫اﻳﻦ ﻋﻘﻴﺪه وﺟﻮد داﺷﺖ ﻛﻪ ﻫﺴﺘﻲﻫﺎﺋﻲ ﻗﻮي ﺗﺮ از اﻧﺴﺎن وﺟﻮد دارﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ اﻳﻦ ﻫﺴﺘﻲﻫﺎ‬
‫ﻫﻢ ﺷﻜﻞ ﻣﺎدي داﺷﺘﻨﺪ‪ .‬در آﻏﺎز ﺑﻪ ﻣﺮور ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪ رﺳﻴﺪﻧﺪ ﻛﻪ ﺧﺪاﻳﺎﻧﻲ ﺑﻪ ﺻﻮرت روح‬
‫و ﺑﺴﻴﺎر ﺑﺮﺗﺮ و ﻋﺎﻟﻲ ﺗﺮ از ﻣﺎ وﺟﻮد دارﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﺧﺪاﻳﺎن ﻣﺨﺘﻠﻒ‪ ،‬ﻫﺮ ﻳﻚ وﻇﻴﻔﻪ اي ﺑﻪ ﻋﻬﺪه‬
‫داﺷﺘﻨﺪ‪ .‬اﻣﺎ در ﻳﻮﻧﺎن ﻗﺪﻳﻢ ﺑﻪ آن ﺟﺎ رﺳﻴﺪﻧﺪ ﻛﻪ ﺧﺪاي ﻳﮕﺎﻧﻪ اي وﺟﻮد دارد‪ .‬ﺑﺮ اﻳﻦ ﭘﺎﻳﻪ‬
‫ﺑﻮد ﻛﻪ ادﻳﺎن ﺗﻚ ﺧﺪاﺋﻲ ﻣﻮﺟﻮد ﭘﺪﻳﺪ آﻣﺪﻧﺪ‪ .‬ﭘﺲ ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﻣﻨﺸﺎء ﺟﻬﻞ و‬
‫ﻧﺎداﻧﻲ‪ ،‬ﺣﺘﻲ درﺷﻜﻞ ﻣﻮﺟﻮد و ﻣﻌﺎﺻﺮ آن‪ ،‬در دﻳﻦ و ﻣﺬﻫﺐ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ زاﺋﻴﺪهي ﺗﺼﻮرات و درﻳﺎﻓﺖﻫﺎي اﺑﺘﺪاﺋﻲ اﻧﺴﺎن اﺳﺖ و ﺳﺮﭼﺸﻤﻪي‬
‫آن ﺟﻬﻞ و ﻧﺎداﻧﻲ اﻧﺴﺎن اﺳﺖ‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ درﺳﺖ ﺑﻪ ﺧﻼف آن از ﻛﻨﺎر‬
‫ﮔﺬاﺷﺘﻦ اﻳﻦ ﻣﺤﺪودﻳﺖﻫﺎ ﭘﺪﻳﺪ ﻣﻲآﻳﺪ‪.‬‬
‫در ﺳﻴﺮ ﺗﺎرﻳﺦ ﻓﻠﺴﻔﻪ‪ ،‬ﻣﺎ ﻣﺪام ﺷﺎﻫﺪ ﺗﺪاوم ﺟﺪال ﻣﻴﺎن اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ و ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ‬
‫ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﺑﻮد‪ .‬ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ در ﭘﻲ آن اﺳﺖ ﺗﺎ ﻣﺤﺪودﻳﺖﻫﺎي ﻧﺎداﻧﻲ را ﻋﻘﺐ ﺑﺮاﻧﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺑﻪ‬
‫ﺻﻮرت ﻳﻜﻲ از ﭘﻴﺮوزيﻫﺎ و ارزشﻫﺎﻳﺶ در ﻣﻲآﻳﺪ‪ .‬اﻣﺎ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ درﺳﺖ در ﺟﻬﺖ ﻣﺨﺎﻟﻒ‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ‪ ،‬و ﻧﻴﺰ ﻣﺬﻫﺐ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻋﺎﻣﻞ ﺗﻘﻮﻳﺖ ﻛﻨﻨﺪه اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ‪ ،‬ﻫﻤﻪي ﺳﻌﻲ ﺧﻮد را‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﺗﺎ ﺟﻬﻞ و ﻧﺎداﻧﻲ را ﺣﻔﻆ ﻛﻨﻨﺪ و از ﻏﻔﻠﺖ ﺗﻮدهﻫﺎ ﺳﻮدﺑﺒﺮﻧﺪ ﺗﺎ ﺑﺮاﻳﻦ ﻣﺒﻨﺎ‪ ،‬آﻧﺎن را‬
‫وادارﻧﺪ ﻛﻪ ﻓﺸﺎر و اﺧﺘﻨﺎق ﻣﻮﺟﻮد را ﺗﺤﻤﻞ ﻛﻨﻨﺪ و زﻳﺮ ﺑﺎر اﺳﺘﺜﻤﺎر اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ و اﻗﺘﺼﺎدي‬
‫دم ﺑﺮ ﻧﻴﺎورﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ -5‬ارزشﻫﺎي ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﭘﻴﺸﺎ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﺖ‬
‫دﻳﺪﻳﻢ ﻛﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﺑﺎﺑﺴﺘﻪ ﺷﺪن ﻧﻄﻔﻪ ﻋﻠﻢ در ﻳﻮﻧﺎن ﻣﺘﻮﻟﺪ ﺷﺪ‪.‬‬
‫ﭘﻴﺮو اﻳﻦ اﺻﻞ ﻛﻪ ﺑﺎ رﺷﺪ ﻋﻠﻢ‪ ،‬ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻫﻢ ﮔﺴﺘﺮش ﻳﺎﻓﺖ‪ ،‬در ﺳﻴﺮ ﺗﺎرﻳﺦ ﻣﺘﻮﺟﻪ‬
‫ﻧﻜﺎت زﻳﺮ ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ ‪:‬‬
‫‪ -1‬ﻗﺮون ﻣﻴﺎﻧﻪ دوره ﻓﺘﺮت رﺷﺪ ﻋﻠﻢ و اﻳﺴﺘﺎﺋﻲ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ -2‬در ﻗﺮنﻫﺎي ﻫﻔﺪﻫﻢ و ﻫﺠﺪﻫﻢ‪ ،‬ﺗﻮﺳﻌﻪ ﺗﻜﺎﻣﻞ ﻋﻠﻢ ﺑﻪ ﻣﻮازات ﺑﺴﻂ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﺑﻪ‬
‫ﭼﺸﻢ ﻣﻲ ﺧﻮرد‪ .‬ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻗﺮن ﻫﺠﺪﻫﻢ ﻓﺮاﻧﺴﻪ‪ ،‬ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ ﺗﻜﺎﻣﻞ ﻋﻠﻮم‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪92‬‬

‫‪ -3‬در ﻗﺮن ﻧﻮزدﻫﻢ ﺷﺎﻫﺪ ﻛﺸﻔﻴﺎت ﺑﺴﻴﺎري ﻫﺴﺘﻴﻢ و ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﺑﺎ ﻣﺎرﻛﺲ و اﻧﮕﻠﺲ‬
‫دﺳﺘﺨﻮش ﺗﺤﻮل ﺑﺰرﮔﻲ ﺷﺪ‪.‬‬
‫‪ -4‬اﻣﺮوزه ﻋﻠﻮم و ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﭘﻴﺸﺮﻓﺖﻫﺎي ﺑﺴﻴﺎر ﻛﺮده اﻧﺪ و ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ ﻛﻪ در‬
‫ﺗﺤﻘﻴﻘﺎت و ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﺷﺎن‪ ،‬در ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﺷﻜﻞ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ را اﻋﻤﺎل‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫ﭘﺲ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ و ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ در اﺻﻞ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻛﻠﻲ در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻫﻢ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪ .‬در‬
‫ﻃﻮل ﻗﺮنﻫﺎ‪ ،‬ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ ﻛﻪ ﻧﺒﺮدي ﺳﺨﺖ ﻣﻴﺎن اﻳﻦ دو ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺟﺮﻳﺎن داﺷﺘﻪ‪ ،‬اﻳﻦ‬
‫ﺟﺪال در زﻣﺎن ﻣﺎ ﻫﻢ اداﻣﻪ دارد و ﻫﻨﻮز ﺷﻜﻞ آﻛﺎدﻣﻴﻚ ﺑﻪ ﺧﻮد ﻧﮕﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺟﺪاﻟﻲ ﻛﻪ ﺗﺎرﻳﺦ ﺑﺸﺮ را ﭘﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺗﻨﺎﻗﺾ ﻣﻴﺎن ﻋﻠﻢ و ﺟﻬﻞ‪ ،‬ﻳﺎ در واﻗﻊ ﻣﻴﺎن دو‬
‫ﺟﺮﻳﺎن ﻓﻜﺮي اﺳﺖ‪ .‬ﻳﻜﻲ ﺑﺸﺮﻳﺖ را ﺑﻪ ﺳﻮي ﺟﻬﻞ و ﻏﻔﻠﺖ ﻣﻲ ﻛﺸﺎﻧﺪ و او را در ﻏﻔﻠﺖ‬
‫زﻧﺪاﻧﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬آن دﻳﮕﺮي ﺑﻪ ﻋﻜﺲ‪ ،‬ﺑﺎ ﻧﺸﺎﻧﺪن ﻋﻠﻢ ﺑﻪ ﺟﺎي ﺟﻬﻞ‪ ،‬در اﻧﺪﻳﺸﻪ رﻫﺎﺋﻲ‬
‫اﻧﺴﺎن اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﺗﻨﺎﻗﺾ و ﺟﺪال‪ ،‬ﮔﺎﻫﻲ ﺻﻮرتﻫﺎي ﺑﺴﻴﺎر ﺟﺪي ﺑﻪ ﺧﻮد ﻣﻲﮔﻴﺮد ﻛﻪ ﺷﺎﺧﺺ ﺗﺮﻳﻦ‬
‫ﻧﻤﻮﻧﻪ اش دوران ﺗﻔﺘﻴﺶ ﻋﻘﺎﻳﺪ اﺳﺖ ) اﻧﻜﻴﺰاﺳﻴﻮن ‪ (Inquisition‬ﻛﻪ از آن ﺟﻤﻠﻪ ﻣﻲ ﺗﻮان‬
‫ﺑﻪ ﻧﻤﻮﻧﻪي ﮔﺎﻟﻴﻠﻪ ‪ Gallile‬اﺷﺎره ﻛﺮد‪ .‬ﮔﺎﻟﻴﻠﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﺑﻮد ﻛﻪ زﻣﻴﻦ ﻣﻲ ﭼﺮﺧﺪ‪ .‬اﻳﻦ ادﻋﺎ‪ ،‬ﻓﺼﻞ‬
‫ﺗﺎزه اي در ﻣﻌﺮﻓﺖ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﺎ اﻧﺠﻴﻞ و ادﻋﺎي ارﺳﺘﻮ در ﺗﻀﺎد ﻗﺮار ﻣﻲ ﮔﺮﻓﺖ ‪ :‬اﮔﺮ زﻣﻴﻦ‬
‫ﻣﻲﭼﺮﺧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻌﻨﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺮﻛﺰ ﺟﻬﺎن ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﻧﻘﻄﻪاي اﺳﺖ از ﺟﻬﺎن ﻛﻪ ﻗﻠﻤﺮو‬
‫و ﻣﺮزﻫﺎي ﻓﻜﺮي ﻣﺎ ﺑﺎﻳﺪ از آن ﻓﺮاﺗﺮ رود‪ .‬ﺑﺎ ﻛﺸﻒ ﮔﺎﻟﻴﻠﻪ‪ ،‬ﺗﻜﻠﻴﻒ اﻳﻦ ﺑﺎور و ﻧﻈﺮﻳﻪ ﭼﻪ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد ؟‬
‫ﺑﺮاي ﻧﮕﻪ داﺷﺘﻦ ﺑﺸﺮﻳﺖ در ﻏﻔﻠﺖ و ﺟﻬﻞ‪ ،‬دادﮔﺎﻫﻲ ﻣﺬﻫﺒﻲ ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻲﺷﻮد ﺗﺎ ﮔﺎﻟﻴﻠﻪ‬
‫را ﻣﺠﺒﻮر ﺑﻪ ﻣﻌﺬرت ﺧﻮاﻫﻲ ﻛﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ‪ ،‬ﻧﻤﻮﻧﻪاي از ﺟﺪال ﻣﻴﺎن ﺟﻬﻞ و ﻋﻠﻢ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﭘﺲ ﺑﺎﻳﺪ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن و داﻧﺸﻤﻨﺪان اﻳﻦ دوره را ﺑﺎ ﻗﺮاردادن آﻧﺎن در ﻣﺘﻦ اﻳﻦ ﺟﺪال ﺟﻬﻞ‬
‫ﻋﻠﻴﻪ ﻋﻠﻢ‪ ،‬در ﻣﻌﺮض ﻗﻀﺎوت ﺑﮕﺬارﻳﻢ‪ .‬در اﻳﻦ ﺻﻮرت اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ دﻓﺎع آﻧﺎن‬
‫از ﻋﻠﻢ‪ ،‬در واﻗﻊ دﻓﺎع آﻧﺎن از ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻨﻮز ﻣﻌﺮﻓﺖ ﭼﻨﺪاﻧﻲ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ آن‬
‫ﻧﺪارﻧﺪ‪ .‬در ﭼﻨﻴﻦ ﺣﺎﻟﺖ و ﺷﺮاﻳﻄﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ دﻛﺎرت در ﺟﺮﻳﺎن ﻣﺒﺎﺣﺚ ﻓﻠﺴﻔﻲ ﺧﻮد‪،‬‬
‫اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎ را ﺑﺮاي ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻫﻤﻮار ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪93‬‬

‫ﻫﻢ ﭼﻨﻴﻦ ﺑﺎﻳﺪ ﻣﺘﻮﺟﻪ ﺑﺎﺷﻴﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺟﺪال‪ ،‬در ﻃﻮل ﺗﺎرﻳﺦ ﻓﻘﻂ درﮔﻴﺮي ﻧﻈﺮي ﻧﺒﻮد‪،‬‬
‫ﺑﻠﻜﻪ درﮔﻴﺮي اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ و ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻫﻢ ﺑﻮد‪ .‬در اﻳﻦ ﻧﺒﺮد‪ ،‬ﻃﺒﻘﻪ ﺣﺎﻛﻢ ﻫﻤﻮاره در ﺳﻤﺖ ﺟﻬﻞ‬
‫و ﻧﺎداﻧﻲ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ .‬ﻋﻠﻢ اﻧﻘﻼﺑﻲ اﺳﺖ و در ﺧﺪﻣﺖ رﻫﺎﺋﻲ ﺑﺸﺮﻳﺖ ﻣﻲ اﻳﺴﺘﺪ‪.‬‬
‫در اﻳﻦ ﻣﻴﺎن وﺿﻊ و ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ ﺑﻮرژوازي ﺑﺴﻴﺎر ﺷﺎﺧﺺ اﺳﺖ‪ .‬در ﻗﺮن ﻫﺠﺪﻫﻢ‪ ،‬ﺑﻮژوازي‬
‫زﻳﺮ ﺳﻠﻄﻪ ﻃﺒﻘﻪ ﻓﺌﻮدال ﺑﻮد‪ .‬در آن زﻣﺎن‪ ،‬ﻋﻠﻢ ﻛﻪ ﭘﻴﺸﺘﺎز ﺑﻮد‪ ،‬ﺟﺪاﻟﻲ را ﻋﻠﻴﻪ ﺟﻬﻞ و‬
‫ﻧﺎداﻧﻲ رﻫﺒﺮي ﻣﻲﻛﻨﺪ و داﻳﺮت اﻟﻤﻌﺎرف را ﺑﻪ ﻣﺎ ارزاﻧﻲ ﻣﻲ دارد‪ .‬در ﻗﺮن ﺑﻴﺴﺘﻢ‪ ،‬ﻃﺒﻘﻪ‬
‫ﺣﺎﻛﻢ ﺑﻮرژوازي اﺳﺖ و در ﻧﺒﺮد ﻣﻴﺎن ﺟﻬﻞ و ﻋﻠﻢ‪ ،‬ﺑﻴﺶ از ﭘﻴﺶ و ﺑﺎ اﻋﻤﺎل ﺗﻮﺣﺶ در‬
‫ﺳﻤﺖ ﺟﻬﻞ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ ) .‬ﻧﻤﻮﻧﻪ آن ﻫﻴﺘﻠﺮﻳﺴﻢ اﺳﺖ‪(.‬‬
‫ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﭘﻴﺸﺎ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﺖ‪ ،‬ﻧﻘﺶ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﺎﻣﻠﻲ اﻳﻔﺎ ﻛﺮد و اﻫﻤﻴﺖ‬
‫ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﻋﻈﻴﻤﻲ داﺷﺖ‪ .‬در ﺟﺮﻳﺎن درﮔﻴﺮي ﻣﻴﺎن ﺟﻬﻞ و ﻋﻠﻢ‪ ،‬اﻳﻦ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﺗﻮاﻧﺴﺖ‬
‫درﻛﻲ ﻋﻤﻮﻣﻲ از ﺟﻬﺎن را ﺑﺴﻂ ﺑﺪﻫﺪ و در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻣﺬﻫﺐ ‪ ،‬و ﻣ‪Ĥ‬ﻻ ﺟﻬﻞ ﺑﺎﻳﺴﺘﺪ‪ .‬ﻫﻢ ﭼﻨﻴﻦ‪،‬‬
‫ﺑﻪ ﻳﻤﻦ ﺑﺴﻂ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ و ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ ﺗﺤﻘﻴﻘﻲ آن‪ ،‬ﺷﺮاﻳﻂ ﺑﺮاي ﺗﻮﻟﺪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ‬
‫ﻓﺮاﻫﻢ آﻣﺪ‪.‬‬
‫‪ -6‬ﺧﻄﺎﻫﺎي ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﭘﻴﺸﺎ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﺖ‬
‫ﺑﺮاي درك ﺗﻜﺎﻣﻞ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ و ﻣﻼﺣﻈﻪي دﻗﻴﻖ ﺧﻄﺎﻫﺎ و ﺷﻜﺎفﻫﺎي آن‪ ،‬ﻧﺒﺎﻳﺪ از ﻳﺎد‬
‫ﺑﺒﺮﻳﻢ ﻛﻪ ﻋﻠﻢ و ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﺑﻪ ﻫﻢ واﺑﺴﺘﻪ اﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ در آﻏﺎز ﭘﻴﺸﺘﺮ از ﻋﻠﻢ ﺑﻮد‪ ،‬و ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ ﻗﺎدر ﻧﺒﻮد از اﻗﺘﺪار ﺧﻮد دﻓﺎع‬
‫ﻛﻨﺪ‪ .‬ﺿﺮوري ﺑﻮد ﻛﻪ ﻋﻠﻢ ﺑﻪ وﺟﻮد آﻳﺪ و ﺑﺴﻂ ﻳﺎﺑﺪ ﺗﺎ ﺛﺎﺑﺖ ﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﺣﻖ ﺑﺎ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ‬
‫دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﻨﺘﻬﺎ‪ ،‬اﻧﺠﺎم اﻳﻦ اﻣﺮ ﺑﻴﺴﺖ ﻗﺮن ﺑﻪ درازا ﻛﺸﻴﺪ‪ .‬در اﻳﻦ زﻣﺎن ﻃﻮﻻﻧﻲ‪،‬‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﺗﺤﺖ ﺗﺎﺛﻴﺮ و ﻧﻔﻮذ ﻋﻠﻢ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ و ﺑﺨﺼﻮص روح ﻋﻠﻮم ﺑﺮ آن ﻣﺴﻠﻂ ﺷﺪ و در‬
‫اﻳﻦ راﺑﻄﻪي ﺗﻨﮕﺎﺗﻨﮓ‪ ،‬ﻋﻠﻮﻣﻲ ﻛﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻳﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ ﺑﻪ آن ﺳﻠﻄﻪ ﻛﺎﻣﻞ داﺷﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻪ اﻳﻦ ﺟﻬﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ ‪:‬‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻗﺮن ﮔﺬﺷﺘﻪ ]ﻣﻨﻈﻮر ﻗﺮن ﻫﺠﺪﻫﻢ اﺳﺖ[ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻋﻤﺪهاي ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ ]ﺗﺎﺑﻊ‬
‫ﻋﻠﻢ ﻧﻴﺮو و ﺣﺮﻛﺖ[ ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﺮاي آن ﻛﻪ در آن زﻣﺎن از ﻣﻴﺎن ﻫﻤﻪ ﻋﻠﻮم ﻃﺒﻴﻌﻲ‪ ،‬ﻣﻜﺎﻧﻴﻚ‪،‬‬
‫ﻳﻌﻨﻲ ﻓﻘﻂ ﻋﻠﻢ ﻧﻴﺮو و ﺣﺮﻛﺖ اﺟﺴﺎم ﺟﺎﻣﺪ – ﭼﻪ آﺳﻤﺎﻧﻲ ﻳﺎ زﻣﻴﻨﻲ– ‪ ،‬و ﻛﻮﺗﺎه آن ﻛﻪ‬

‫‪94‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬
‫ﻣﻌﺮﻓﺖ در ﻣﻮرد ﻧﻴﺮو و ﺣﺮﻛﺖ‪ ،‬ﻫﺮﮔﻮﻧﻪ ﻧﺘﻴﺠﻪ ﮔﻴﺮي ﻗﻄﻌﻲ را ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﺮد‪ .‬در آن‬
‫زﻣﺎن‪ ،‬ﺷﻴﻤﻲ دوران ﻛﻮدﻛﻲ ﺧﻮد را ﻣﻲﮔﺬراﻧﺪ‪ .‬زﻳﺴﺖ ﺷﻨﺎﺳﻲ ﻫﻨﻮز در ﻗﻨﺪاق ﺑﻮد‪،‬‬
‫ﺳﺎﺧﺘﺎر و ﺗﺮﻛﻴﺐ ﺳﺎﺧﺘﺎري ﮔﻴﺎه و ﺣﻴﻮان را ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻧﺎﻗﺼﻲ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻛﺮده ﺑﻮدﻧﺪ و‬
‫ﻣﻲﮔﻔﺘﻨﺪ ﻛﻪ آنﻫﺎ ﻣﻄﻠﻘﺎ ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻋﻠﻞ ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ اﻧﺪ‪ .‬ﻫﻤﺎن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ دﻛﺎرت در ﻣﻮرد‬
‫اﻧﺴﺎن ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻣﻲ ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬در ﻧﻈﺮ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎي ﻗﺮن ﻫﺠﺪﻫﻢ‪ ،‬اﻧﺴﺎن ﻫﻢ ﻣﺎﺷﻴﻦ ﺑﻮد‪.‬‬
‫)اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬ﻓﻮﻳﺮﺑﺎخ‪ .‬ﺻﻔﺤﻪ ‪(.26‬‬

‫ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﭘﺲ از » دوره ﺧﻮاب زﻣﺴﺘﺎﻧﻲ ﻗﺮون ﻣﻴﺎﻧﻪ‬
‫ﻣﺴﻴﺤﻲ« از ﺗﻜﺎﻣﻞ ﻃﻮﻻﻧﻲ و ﻛﻨﺪ ﻋﻠﻢ ﺳﺮ ﺑﺮ ﻣﻲ دارد‪.‬‬
‫اﺷﺘﺒﺎه ﺑﺰرگ اﻳﻦ دوره آن ﺑﻮد ﻛﻪ ﺟﻬﺎن را ﻣﻜﺎﻧﻴﺴﻤﻲ ﺑﺰرگ ﻣﻲ دﻳﺪ و ﻫﺮ ﭼﻴﺰي را‬
‫ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﻋﻠﻢ ﻛﻪ آن را ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ ﻣﻲ ﻧﺎﻣﻴﺪﻧﺪ ﻣﻮرد ﻗﻀﺎوت ﻗﺮار ﻣﻲ داد‪ .‬ﺑﺎ اﻳﻦ ﺗﺼﻮر ﻛﻪ‬
‫ﺣﺮﻛﺖ ﺻﺮﻓﺎ ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ وﻗﺎﻳﻊ ﻳﻜﺴﺎن‪ ،‬ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﺪاوم ﺧﻮد را ﺑﺎز‬
‫ﺗﻜﺜﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬در واﻗﻊ ﻓﻘﻂ ﻣﻨﻈﺮ ﻣﺎﺷﻴﻨﻲ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ دﻳﺪه ﻣﻲ ﺷﺪ‪ ،‬ﻧﻪ ﻣﻨﻈﺮ ﺣﻴﺎﺗﻲ آنﻫﺎ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ اﻳﻦ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ را ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ ﻧﺎﻣﻴﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﮕﺬارﻳﺪ ﺑﻪ ﻣﺜﺎﻟﻲ ﺗﻮﺟﻪ ﻛﻨﻴﻢ ‪ :‬اﻳﻦ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﭼﻪ ﺗﻌﺮﻳﻔﻲ از اﻧﺪﻳﺸﻪ داﺷﺘﻨﺪ ؟‬
‫ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺷﺎن ﺑﻪ اﻳﻦ ﺻﻮرت ﺑﻮد ‪ » :‬ﻫﻤﺎن ﻃﻮر ﻛﻪ ﻛﺒﺪ زرداب را در ﺧﻮد ﻣﺨﻔﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪،‬‬
‫ﻣﻐﺰ ﻫﻢ اﻧﺪﻳﺸﻪ را در ﺧﻮد ﻧﮕﻪ ﻣﻲ دارد! « اﻳﻦ ﺗﻌﺮﻳﻒ اﻧﺪﻛﻲ ﺳﺎده ﻟﻮﺣﺎﻧﻪ اﺳﺖ ! ﺑﻪ ﺧﻼف‬
‫اﻳﻦ ﺗﻌﺮﻳﻒ‪ ،‬ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻣﺎرﻛﺲ دﻗﺖ و ﺻﺮاﺣﺖ ﺑﻴﺸﺘﺮي را ﺑﻪ دﺳﺖ ﻣﻲ دﻫﺪ‪ .‬در اﻳﻦ‬
‫ﺗﻌﺮﻳﻒ‪ ،‬اﻧﺪﻳﺸﻪ و ﻓﻜﺮ ﻣﺎ ﻓﻘﻂ ﻧﺎﺷﻲ از ﻣﻐﺰ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ ﭼﺮا ﺑﻪ ﺟﺎي ﺗﺼﻮرات و‬
‫ﻓﻜﺮﻫﺎي دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﺗﺼﻮرات و ﻓﻜﺮﻫﺎي ﻣﻌﻴﻦ و ﻣﺸﺨﺼﻲ دارﻳﻢ‪ .‬در اﻳﻦ دﻗﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺘﻮﺟﻪ‬
‫ﺟﺎﻣﻌﻪ و آن ﭼﻪ ﻣﺎ را اﺣﺎﻃﻪ ﻛﺮده اﺳﺖ ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ و ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ ﻫﻤﻪي اﻳﻦ ﻋﻮاﻣﻞ دﺳﺖ در‬
‫دﺳﺖ ﻫﻢ ﻣﻲدﻫﻨﺪ و ﺑﺎﻋﺚ اﻳﺠﺎد ﺗﺼﻮرات و ﻓﻜﺮﻫﺎي ﻣﻌﻴﻨﻲ ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﺣﺎل آن ﻛﻪ‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻓﻜﺮ ﻓﻘﻂ ﭘﺪﻳﺪه اي ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ واﻗﻌﻴﺖ آن اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﻣﻮﺿﻮع ﻣﺎ ﻓﺮاﺗﺮ از آن ﻣﻲ رود‪ » .‬ﻛﺎرﺑﺮد اﻧﺤﺼﺎري ﻣﻌﻴﺎرﻫﺎي ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ درﻣﺮاﺣﻞ ﺗﻜﺎﻣﻞ‬
‫ﻃﺒﻴﻌﺖ ﺷﻴﻤﻴﺎﺋﻲ وارﮔﺎﻧﻴﻚ‪ ،‬ﺣﻘﻴﻘﺖ دارد و ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ ﻫﻢ ﻣﻌﺘﺒﺮﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﺑﺎﻻﺗﺮ‬
‫دﻳﮕﺮي ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ آن را در زﻣﻴﻨﻪ ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﻨﺪ و ﻣﺤﺪودﻳﺖ اﺟﺘﻨﺎب ﻧﺎﭘﺬﻳﺮي را ﺑﺮاي‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪95‬‬

‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻛﻼﺳﻴﻚ ﻓﺮاﻧﺴﻪ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺧﺎﺻﻲ اﻳﺠﺎد ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪) «.‬اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬ﻓﻮﻳﺮﺑﺎخ‪.‬‬
‫ﺻﻔﺤﻪﻫﺎي ‪ 26‬و ‪(.27‬‬
‫اﻳﻦ ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺧﻄﺎي ﺑﺰرگ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻗﺮن ﻫﺠﺪﻫﻢ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻧﺘﺎﻳﺞ اﻳﻦ ﺧﻄﺎ آن ﺑﻮد ﻛﻪ ﺗﺎرﻳﺦ ﺗﻜﺎﻣﻞ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻋﺎم ؛ ﻣﺜﻼ در ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮ ﺗﻜﺎﻣﻞ ﺑﺴﻂ‬
‫ﺗﺎرﻳﺨﻲ‪ ،‬ﻣﻮرد ﻏﻔﻠﺖ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ .‬اﻳﻦ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺟﻬﺎن ﺳﻴﺮ ﺗﻜﺎﻣﻞ را ﻧﻤﻲ‬
‫ﭘﻴﻤﺎﻳﺪ و در دورهﻫﺎ و ﻣﻘﺎﻃﻊ ﻣﻨﻈﻢ و ﻣﻌﻴﻨﻲ‪ ،‬ﺑﻪ ﺣﺎﻟﺖ ﻣﺸﺎﺑﻪ ﺑﺮ ﻣﻲﮔﺮدد‪ .‬اﻳﻦ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ‪،‬‬
‫ﺗﺼﻮري از ﺗﻜﺎﻣﻞ اﻧﺴﺎن و ﺣﻴﻮاﻧﺎت را ﻫﻢ در دﺳﺘﺮس ﻧﻤﻲ ﮔﺬارد‪.‬‬
‫دوﻣﻴﻦ ﻣﺤﺪودﻳﺖ ﺧﺎص اﻳﻦ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ در ﻧﺎﺗﻮاﻧﻲ آن ﺑﺮاي درك ﻛﺮدن ﺟﻬﺎن ﺑﻪ‬
‫ﻣﺜﺎﺑﻪ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺗﻜﺎﻣﻠﻲ ﻛﻪ در آن ﻣﺎده در ﺟﺮﻳﺎﻧﻲ ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﺑﺴﻂ ﻣﻲ ﻳﺎﺑﺪ ﻧﻬﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ‬
‫ﻧﺎﺗﻮاﻧﻲ‪ ،‬ﻣﻨﻄﺒﻖ ﺑﺎ ﺳﻄﺢ ﻋﻠﻢ ﻃﺒﻴﻌﻲ‪ ،‬و روش ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﺿﺪ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ در ﻓﻠﺴﻔﻪي‬
‫ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﺎ آن ﺑﻮد‪ .‬ﻣﻌﺮﻓﺖ آن زﻣﺎن در اﻳﻦ ﺳﻄﺢ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻃﺒﻴﻌﺖ در ﺣﺮﻛﺖ ﻫﻤﻴﺸﮕﻲ و‬
‫ﺛﺎﺑﺖ اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎ ﺑﻨﺎ ﺑﻪ اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎي آن زﻣﺎن‪ ،‬اﻳﻦ ﺣﺮﻛﺖ ﺑﻪ ﺻﻮرت داﻳﻤﻲ و اﺑﺪي در ﻳﻚ‬
‫داﻳﺮه ﻣﻲ ﭼﺮﺧﻴﺪ‪ .‬ﭘﺲ ﻫﺮﮔﺰ از ﻧﻘﻄﻪ ﺗﻜﺎن ﻧﻤﻲ ﺧﻮرد و ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻣﺪاوم و ﻣﻜﺮر ﻧﺘﺎﻳﺞ‬
‫ﻣﺸﺎﺑﻬﻲ را ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻣﻲﻛﺮد‪ ) .‬اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬ﻓﻮﻳﺮﺑﺎخ‪ .‬ﺻﻔﺤﻪ ‪( .27‬‬
‫اﻳﻦ دوﻣﻴﻦ ﺧﻄﺎي اﻳﻦ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺳﻮﻣﻴﻦ اﺷﺘﺒﺎﻫﺶ آن ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮ در ﺣﻮزهي ﻓﻜﺮ و ﺗﺎﻣﻞ ﻣﺤﺪود ﻣﻲ ﺷﺪ و آن‬
‫ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﺷﺎﻳﺪ و ﺑﺎﻳﺪ ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻧﻘﺶ ﻋﻤﻞ اﻧﺴﺎن در ﺟﻬﺎن و ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻧﺒﻮد‪ .‬ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ‬
‫ﻣﺎرﻛﺲ ﺑﻪ ﻣﺎ ﻣﻲ آﻣﻮزد ﻛﻪ ﻧﺒﺎﻳﺪ ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﺑﻴﺎن و ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺟﻬﺎن ﺑﭙﺮدازﻳﻢ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺎﻳﺪ آن را‬
‫ﺗﻐﻴﻴﺮ ﺑﺪﻫﻴﻢ‪ .‬اﻧﺴﺎن در ﺗﺎرﻳﺦ ﻋﻨﺼﺮ ﻓﻌﺎﻟﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺎﻋﺚ دﮔﺮﮔﻮﻧﻲﻫﺎﺋﻲ در ﺟﻬﺎن‬
‫ﺷﻮد‪.‬‬
‫ﻋﻤﻞ ﻛﻤﻮﻧﻴﺴﺖﻫﺎي روﺳﻴﻪ ﻣﺜﺎل زﻧﺪه اي از اﻗﺪام اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺗﻮاﻧﺎﺋﻲ آﻣﺎده‬
‫ﻛﺮدن‪ ،‬اﻧﺠﺎم و ﺑﻪ ارﻣﻐﺎن آوردن اﻧﻘﻼب را داﺷﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ از ‪ 1918‬ﺗﻮاﻧﺴﺖ ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﻢ را در‬
‫ﻗﻠﺐ دﺷﻮاريﻫﺎي ﺑﻲ ﺷﻤﺎر ﺳﺎﻣﺎن و ﺳﺎزﻣﺎن ﺑﺪﻫﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﭘﻴﺸﺎ ﻣﺎرﻛﺲ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ درك درﺳﺖ از ﻋﻤﻞ اﻧﺴﺎن آﮔﺎﻫﻲ ﻧﺪاﺷﺖ‪ .‬در آن‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪96‬‬

‫زﻣﺎن ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ اﻧﺴﺎن ﻣﺤﺼﻮل ﻣﺤﻴﻂ ﺧﻮﻳﺶ اﺳﺖ‪ ،‬ﺣﺎل آن ﻛﻪ ﻣﺎرﻛﺲ ﺑﻪ ﻣﺎ ﻣﻲ‬
‫آﻣﻮزد ﻛﻪ ﻣﺤﻴﻂ ﻣﺤﺼﻮل اﻧﺴﺎن اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ اﻧﺴﺎن ﻣﺤﺼﻮل ﻓﻌﺎﻟﻴﺖﻫﺎي ﺧﻮد در ﺷﺮاﻳﻂ‬
‫ﻣﻌﻴﻦ از ﭘﻴﺶ اﻳﺠﺎد ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ اﻧﺴﺎن ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺗﺤﺖ ﺗﺎﺛﻴﺮ ﻣﺤﻴﻂ ﺧﻮد ﻗﺮار‬
‫ﮔﻴﺮد‪ ،‬اﻳﻦ ﺗﻮاﻧﺎﺋﻲ را ﻫﻢ دارد ﻛﻪ ﻣﺤﻴﻂ و ﺟﺎﻣﻌﻪ اش را ﺗﻐﻴﻴﺮ ﺑﺪﻫﺪ‪ ،‬و در ﻧﺘﻴﺠﻪ‪ ،‬ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ‬
‫ﺧﻮد را ﺗﻐﻴﻴﺮ ﺑﺪﻫﺪ‪.‬‬
‫ﭘﺲ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻗﺮن ﻫﺠﺪﻫﻢ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻓﻜﺮي و ذﻫﻨﻲ ﺑﻮد‪ ،‬زﻳﺮا ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺗﻮﺳﻌﻪ و رﺷﺪ‬
‫ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ دﭼﺎر ﻏﻔﻠﺖ ﺑﻮد‪ .‬اﻳﻦ وﺿﻊ در آن زﻣﺎن اﺟﺘﻨﺎب ﻧﺎﭘﺬﻳﺮ ﺑﻮد‪ ،‬زﻳﺮا ﻣﻌﺮﻓﺖ‬
‫ﻋﻠﻤﻲ ﺑﻪ ﺣﺪ ﻛﺎﻓﻲ ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ ﻧﻜﺮده ﺑﻮد ﺗﺎ درﻛﻲ از ﺟﻬﺎن و ﭘﺪﻳﺪه ﻫﺎ را ﺧﺎرج از روش ﺗﻔﻜﺮ‬
‫ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﻣﻴﺴﺮ ﻛﻨﺪ‪.‬‬

‫ﻣﻨﺎﺑﻌﻲ ﻛﻪ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﺪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻨﻴﺪ‬
‫ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ آﺛﺎر ﻛﺎرل ﻣﺎرﻛﺲ و ﻓﺮدرﻳﺶ اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬ﺟﻠﺪ ﭼﻬﺎرم‪ ) .‬ﻧﻴﻮﻳﻮرك ‪ :‬اﻧﺘﺸﺎرات ﺑﻴﻦ‬
‫اﻟﻤﻠﻠﻲ‪ » ،( 1975 ،‬ﺧﺎﻧﻮاده ﻣﻘﺪس‪« .‬‬
‫گ‪ .‬و‪ .‬ﭘﻠﺨﺎﻧﻒ‪ ،‬رﺷﺪ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﺗﻚ ﮔﺮاﺋﻲ ﺗﺎرﻳﺦ ) ﻧﻴﻮﻳﻮرك ‪ :‬اﻧﺘﺸﺎرات ﺑﻴﻦ اﻟﻤﻠﻠﻲ‪1972 ،‬‬
‫(‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪﻫﺎي ‪ 5‬ﺗﺎ ‪.36‬‬
‫ﻓﺮدرﻳﺶ اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬ﻟﻮدوﻳﻚ ﻓﻮﻳﺮﺑﺎخ و ﭘﺎﻳﺎن ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻛﻼﺳﻴﻚ آﻟﻤﺎن )ﻧﻴﻮﻳﻮرك ‪ :‬اﻧﺘﺸﺎرات‬
‫ﺑﻴﻦ اﻟﻤﻠﻠﻲ‪ ، (1941 ،‬ﺻﻔﺤﻪﻫﺎي ‪ 82‬ﺗﺎ ‪.95‬‬

‫ﭘﺮﺳﺶﻫﺎﺋﻲ ﺑﺮاي ﺷﻤﺎ‬
‫ﻓﺼﻞ اول‬
‫ﭼﮕﻮﻧﻪ ﭘﺎﺳﺘﻮر ‪ Pasteur‬ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻫﻤﺰﻣﺎن ﻫﻢ داﻧﺸﻤﻨﺪ و ﻫﻢ ﻣﺬﻫﺒﻲ ﺑﺎﺷﺪ ؟‬
‫ﻓﺼﻞ دوم‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪97‬‬

‫ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺑﺪﻫﻴﺪ ﻛﻪ ﭼﺮا ﺧﻮاﻧﺪن ﻛﺘﺎب‪ ،‬ﻫﻢ ﻻزم اﺳﺖ و ﻫﻢ ﻛﺎﻓﻲ ﻧﻴﺴﺖ ؟‬
‫ﻓﺼﻞ ﺳﻮم‬
‫‪-1‬‬
‫‪-2‬‬
‫‪-3‬‬

‫ﭼﺮا ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ در ﻳﻮﻧﺎن ﻗﺪﻳﻢ ﻣﺘﻮﻟﺪ ﻧﺸﺪ ؟‬
‫ﺟﺮﻳﺎنﻫﺎي ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ اﺻﻮﻟﻲ را از ﻳﻮﻧﺎن ﻗﺪﻳﻢ ﺗﺎ ﻗﺮن ﻫﺠﺪﻫﻢ ﺑﻴﺎن ﻛﻨﻴﺪ‪.‬‬
‫ﺧﻄﺎﻫﺎ و ارزشﻫﺎي ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻗﺮن ﻫﺠﺪﻫﻢ ﻛﺪاﻣﻨﺪ ؟‬

‫ﻣﺘﻦ ﻧﻮﻳﺴﻲ‬
‫ﮔﻔﺖ و ﮔﻮﺋﻲ را در ﻣﻮرد ﺧﺪا ﻣﻴﺎن ﻳﻚ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖ و ﻳﻚ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ ﺗﻨﻈﻴﻢ ﻛﻨﻴﺪ‪.‬‬

‫‪98‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪99‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﻗﺴﻤﺖ ﺳﻮم‬

‫ﻣﺮوري ﺑﺮ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻚ‬

‫‪100‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪101‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪1‬‬
‫روش ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻚ در ﻋﻤﻞ ﭼﻴﺴﺖ ؟‬

‫‪ -1‬ﻣﺨﺘﺼﺎت اﻳﻦ روش‬
‫‪ (1‬ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺻﻔﺖ وﻳﮋه در روش ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ‪ :‬اﺻﻞ ﻫﻮﻳﺖ‬
‫‪ (2‬دوﻣﻴﻦ ﺻﻔﺖ وﻳﮋه در روش ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ‪ :‬ﺗﺠﺰﻳﻪ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ‬
‫‪ (3‬ﺳﻮﻣﻴﻦ ﺻﻔﺖ وﻳﮋه در روش ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ‪ :‬ﺗﻘﺴﻴﻢﻫﺎي اﺑﺪي و ﻏﻴﺮ ﻗﺎﺑﻞ ﮔﺬر‬
‫‪ (4‬ﭼﻬﺎرﻣﻴﻦ ﺻﻔﺖ وﻳﮋه در روش ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ‪ :‬اﺿﺪاد از دو ﺟﺎﻧﺐ ﻣﻨﺤﺼﺮ ﺑﻪ ﻓﺮدﻧﺪ‬
‫‪ – 2‬ﺧﻼﺻﻪ و ارزﻳﺎﺑﻲ‬
‫‪ – 3‬درك ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ از ﻃﺒﻴﻌﺖ‬
‫‪ – 4‬درك ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ از ﻓﻜﺮ‬
‫‪ – 5‬درك ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ از ﺟﺎﻣﻌﻪ‬
‫‪ – 6‬ﻣﻨﻄﻖ ﭼﻴﺴﺖ ؟‬
‫‪ - 7‬ﺗﺒﻴﻦ ﺟﻬﺎن » ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻚ «‬

‫ﻣﻲداﻧﻴﻢ ﻛﻪ ﺧﻄﺎﻫﺎي ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎي ﻗﺮن ﻫﺠﺪﻫﻢ از ﺷﻜﻞ اﺳﺘﺪﻻل آﻧﺎن ﻧﺸﺎت‬
‫ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ ،‬از روش ﺧﺎص ﻛﻨﻜﺎش آﻧﺎن ﻛﻪ آن را » روش ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ « ﻧﺎﻣﻴﺪﻳﻢ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪،‬‬
‫روش ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﺣﺎﻣﻞ درك ﻣﻌﻴﻨﻲ از ﺟﻬﺎن اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺎﻳﺪ ﺗﻮﺟﻪ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻴﻢ ﻛﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ‬
‫ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﺑﺎ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﺗﻔﺎوت دارد‪.‬‬
‫ﺑﻪ اﻳﻦ ﺟﻬﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺣﺎﻻ ﺑﺎﻳﺪ ﻳﺎد ﺑﮕﻴﺮﻳﻢ ﻛﻪ روش »ﻣﺘﺎﻓﻴﺮﻳﻜﻲ« در ﻋﻤﻞ‬
‫ﭼﻴﺴﺖ‪ ،‬و از ﻃﺮف دﻳﮕﺮ‪ ،‬روش دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ ﻛﺪام اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ -1‬ﻣﺨﺘﺼﺎت اﻳﻦ روش‬
‫آن ﭼﻪ را اﻳﻦ ﺟﺎ ﻣﻲ ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﻣﻮرد ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻗﺮار ﺑﺪﻫﻴﻢ » روش ﻗﺪﻳﻤﻲ ﺗﺤﻘﻴﻖ و ﺗﻔﻜﺮ‬

‫‪102‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﮕﻞ آن را ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﻣﻲ ﻧﺎﻣﺪ‪ ) «... ،‬اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬ﻓﻮﻳﺮﺑﺎخ‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪(.45‬‬
‫ﺑﮕﺬارﻳﺪ ﻣﺴﺘﻘﻴﻤﺎ ﺑﺎ ﻣﻼﺣﻈﻪ ﺳﺎدهاي آﻏﺎز ﻛﻨﻴﻢ‪ .‬ﭘﺮﺳﺸﻲ ﻛﻪ در ذﻫﻦ اﻏﻠﺐ ﻣﺮدم‬
‫ﻃﺒﻴﻌﻲ ﻣﻲ رﺳﺪ‪ ،‬اﻳﻦ اﺳﺖ‪ :‬ﺣﺮﻛﺖ ﻳﺎ ﺳﻜﻮن؟ آن ﭼﻪ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ آﻧﺎن ﺣﺎﻟﺖ ﻋﺎدي اﺷﻴﺎء ﻣﻲ‬
‫رﺳﺪ‪ ،‬ﺳﻜﻮن ﻳﺎ ﺣﺮﻛﺖ آنﻫﺎﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻃﻮر ﻛﻠﻲ ﻧﻈﺮ ﺑﺮ آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﺳﻜﻮن ﭘﻴﺶ از ﺣﺮﻛﺖ وﺟﻮد دارد و ﺑﺮاي آن ﻛﻪ‬
‫ﭼﻴﺰي ﺣﺮﻛﺖ ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻧﺨﺴﺖ ﺑﺎﻳﺪ در ﺣﺎﻟﺖ ﺳﻜﻮن ﺑﻮده ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫اﻧﺠﻴﻞ ﻫﻢ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻛﻪ ﭘﻴﺶ از ﺟﻬﺎن‪ ،‬ﻛﻪ ﺧﺪا آن را آﻓﺮﻳﺪه‪ ،‬آراﻣﺶ و ﺳﻜﻮﻧﻲ اﺑﺪي‬
‫ﺣﺎﻛﻢ ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﻛﻠﻤﺎﺗﻲ وﺟﻮد دارﻧﺪ ﻛﻪ اﻏﻠﺐ ﺑﺎﻳﺪ ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎده ﻣﺎ ﻗﺮار ﮔﻴﺮﻧﺪ ‪ :‬آراﻣﺶ و ﺳﻜﻮن‪،‬‬
‫ﺣﺮﻛﺖ و ﺗﻐﻴﻴﺮ‪ .‬اﻣﺎ اﻳﻦ دو واژه ي آﺧﺮي ﻣﺘﺮادف ﻫﻢ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺣﺮﻛﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ دﻗﻴﻖ ﻛﻠﻤﻪ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﺟﺎ ﺑﻪ ﺟﺎﺋﻲ‪ .‬ﻣﺜﻼ ﺳﻨﮕﻲ ﻛﻪ دارد ﻣﻲ اﻓﺘﺪ و‬
‫ﻗﻄﺎري ﻛﻪ در راه اﺳﺖ‪ ،‬ﻫﺮ دو در ﺣﺎل ﺣﺮﻛﺖ اﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺗﻐﻴﻴﺮ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﻔﻬﻮم درﺳﺖ ﻛﻠﻤﻪ‪ ،‬ﮔﺬار از ﺷﻜﻠﻲ ﺑﻪ ﺷﻜﻞ دﻳﮕﺮ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺜﻼ درﺧﺘﻲ ﻛﻪ‬
‫ﺑﺮگﻫﺎﻳﺶ رﻳﺨﺘﻪ‪ ،‬ﺷﻜﻞ ﺧﻮد را ﺗﻐﻴﻴﺮ داده اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎ در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل‪ ،‬ﮔﺬار از ﺣﺎﻟﺘﻲ ﺑﻪ‬
‫ﺣﺎﻟﺖ دﻳﮕﺮ ﻫﻢ ﻣﻌﻨﻲ ﻣﻲدﻫﺪ‪ .‬ﻣﺜﺎل دﻳﮕﺮ در ﻣﻮرد ﺗﻐﻴﻴﺮ ﺣﺎﻟﺖ‪ :‬ﻫﻮا ﻏﻴﺮ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻨﻔﺲ ﺷﺪه‬
‫اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﻳﻚ ﺗﻐﻴﻴﺮ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﺣﺮﻛﺖ ﺑﺮ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﺤﻞ‪ ،‬و ﺗﻐﻴﻴﺮ ﺑﺮ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﺷﻜﻞ ﻳﺎ ﺣﺎﻟﺖ دﻻﻟﺖ دارﻧﺪ‪ .‬ﺑﺮاي آن‬
‫ﻛﻪ ﮔﻴﺞ ﻧﺸﻮﻳﻢ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﻣﺘﻮﺟﻪ اﻳﻦ وﺟﻪ ﺗﻤﺎﻳﺰ ﺑﺎﺷﻴﻢ ) وﻗﺘﻲ ﺑﻪ آﻣﻮزش دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ رﺳﻴﺪﻳﻢ‪،‬‬
‫ﻧﺎﮔﺰﻳﺮﻳﻢ ﻣﻌﻨﻲ اﻳﻦ ﻛﻠﻤﺎت را دوﺑﺎره ﻣﺮور ﻛﻨﻴﻢ‪( .‬‬
‫ﻣﺘﻮﺟﻪ ﺷﺪه اﻳﻢ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻛﻠﻲ ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ ﺣﺮﻛﺖ و ﺗﻐﻴﻴﺮ آن ﭼﻨﺎن ﻋﺎدي ﻧﻴﺴﺖ‬
‫ﻛﻪ ﺳﻜﻮن‪ .‬ﻗﺪر ﻣﺴﻠﻢ آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎ ﺗﺮﺟﻴﺢ ﻣﻲدﻫﻴﻢ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ را در ﺳﻜﻮن و ﺗﻐﻴﻴﺮ‬
‫ﻧﻜﺮدﻧﻲ ﻣﻮرد ﺗﺎﻣﻞ ﻗﺮار دﻫﻴﻢ‪.‬‬
‫ﻣﺜﻼ ‪ :‬ﻣﺎ ﻳﻚ ﺟﻔﺖ ﻛﻔﺶ زرد ﺧﺮﻳﺪه اﻳﻢ و ﭘﺲ از ﻣﺪﺗﻲ ﻛﻪ ﻛﻔﺶﻫﺎ را ﺗﻌﻤﻴﺮ ﻫﻢ‬
‫ﻛﺮدهاﻳﻢ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﭘﺎﺷﻨﻪ و ﺗﺨﺖ ﻛﻔﺶ ﻧﻮ ﺑﺮاي ﺷﺎن ﮔﺬاﺷﺘﻪ اﻳﻢ و وﺻﻠﻪ ﭘﻴﻨﻪ ﺷﺎن ﻛﺮدهاﻳﻢ‪،‬‬
‫ﺑﺎز ﻫﻢ ﻣﻲ ﮔﻮﺋﻴﻢ » ﻣﻲﺧﻮاﻫﻢ ﻛﻔﺶ زردم را ﺑﭙﻮﺷﻢ‪ « ،‬ﺑﻲ آن ﻛﻪ ﺗﻮﺟﻪ ﻛﻨﻴﻢ اﻳﻦ ﻛﻔﺶ‬
‫دﻳﮕﺮ آن ﻛﻔﺶ زرد ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﺑﺮاي ﻣﺎ آن ﻛﻔﺶ ﻫﻨﻮز ﻫﻤﺎن ﻛﻔﺶ زردي اﺳﺖ ﻛﻪ آن را در‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪103‬‬

‫زﻣﺎﻧﻲ ﻣﻌﻴﻦ و ﺑﻪ ﻗﻴﻤﺘﻲ ﻣﻌﻴﻦ ﺧﺮﻳﺪه اﻳﻢ‪ .‬ﻣﺎ در ﻣﻮرد ﺗﻐﻴﻴﺮاﺗﻲ ﻛﻪ در ﻛﻔﺶﻫﺎي ﻣﺎ رخ‬
‫داده اﺳﺖ ﺗﺎﻣﻠﻲ ﻧﻤﻲﻛﻨﻴﻢ و ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﻫﻤﺎن ﻛﻔﺶ ﻗﺪﻳﻤﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺎ ﻫﻤﺎن ﻫﻮﻳﺖ و‬
‫ﻣﺨﺘﺼﺎﺗﻲ ﻛﻪ آن را ﺧﺮﻳﺪه اﻳﻢ‪ .‬ﻣﺎ ﺑﻪ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﺗﻮﺟﻪ ﻧﻤﻲﻛﻨﻴﻢ و ﻓﻘﻂ ﻫﻤﺴﺎﻧﻲ ﻫﻤﺎن ﻫﻮﻳﺖ را‬
‫ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ و اﻧﮕﺎري ﻛﻪ ﻫﻴﭻ اﺗﻔﺎق ﻣﻬﻤﻲ ﻧﻴﻔﺘﺎده اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ اﺳﺖ ‪:‬‬
‫‪ (1‬ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺻﻔﺖ وﻳﮋه در روش ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ‪ :‬اﺻﻞ ﻫﻮﻳﺖ‬

‫اﻳﻦ ﻣﻔﻬﻮم ﻋﺒﺎرت اﺳﺖ از ﺑﺮﺗﺮي )ﺗﻘﺪم( ﺳﻜﻮن ﺑﺮ ﺣﺮﻛﺖ و ﻫﻮﻳﺖ ﺑﺮﺗﻐﻴﻴﺮ در‬
‫ﻣﺮﺣﻠﻪي رو ﺑﻪ رو ﺷﺪن آن ﺑﺎ وﻗﺎﻳﻊ‪.‬‬
‫از اﻳﻦ ﺑﺮﺗﺮي )ﺗﻘﺪم(‪ ،‬ﻛﻪ ﺗﺸﻜﻴﻞ دﻫﻨﺪه ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺻﻔﺖ وﻳﮋه ي اﻳﻦ روش اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﮕﺎه‬
‫ﻛﻠﻲ ﻣﺎ ﺑﻪ ﺟﻬﺎن ﺗﺮﺳﻴﻢ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬در اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﻧﮕﺮش‪ ،‬ﺑﻪ ﻗﻮل اﻧﮕﻠﺲ ﺟﻬﺎن را ﻣﺘﺤﺠﺮ ﺗﻠﻘﻲ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬در ﻣﻮرد ﻃﺒﻴﻌﺖ‪ ،‬ﺟﺎﻣﻌﻪ و اﻧﺴﺎن ﻫﻢ ﻫﻤﻴﻦ ﻃﻮر‪ .‬ﭼﻨﻴﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻏﻠﺐ ادﻋﺎ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ » ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰ ﺗﺎزه اي زﻳﺮ ﺧﻮرﺷﻴﺪ ﻧﻴﺴﺖ‪ «،‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻌﻨﻲ ﻛﻪ ﻫﺮﮔﺰ ﺗﻐﻴﻴﺮ رخ‬
‫ﻧﺪاده‪ ،‬ﭘﺲ ﺟﻬﺎن ﺑﻲ ﺣﺮﻛﺖ ﺑﺎﻗﻲ ﻣﺎﻧﺪه اﺳﺖ و ﻫﻤﺎﻧﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻮده‪ .‬اﻳﻦ ﻋﺒﺎرت ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ‬
‫ﻋﻴﻨﺎ دﻻﻟﺖ ﻛﻨﺪ ﺑﺮ ﺑﺎزﮔﺸﺖ دورهاي ﺑﻪ وﻗﺎﻳﻊ ﻣﺸﺎﺑﻪ و ﻳﻚ ﺳﺎن‪ .‬ﺧﺪا ﺑﺎ اﻳﺠﺎد ﻣﺎﻫﻲﻫﺎ و‬
‫ﭘﺮﻧﺪﮔﺎن و ﭘﺴﺘﺎﻧﺪاران و ﻏﻴﺮه‪ ،‬ﺟﻬﺎن را آﻓﺮﻳﺪه و از آن زﻣﺎن ﭼﻴﺰي ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻧﻜﺮده و دﻧﻴﺎ‬
‫ﺗﻜﺎن ﻧﺨﻮرده اﺳﺖ‪ .‬ﻫﻢ ﭼﻨﻴﻦ ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ » اﻧﺴﺎنﻫﺎ ﻫﻤﻴﺸﻪ ﻳﻜﺴﺎﻧﻨﺪ‪ « ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﻛﻪ‬
‫ﮔﻮﺋﻲ اﻧﺴﺎنﻫﺎ ﻫﺮﮔﺰ ﺗﻐﻴﻴﺮي ﻧﻜﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﺗﻐﻴﻴﺮﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﻲ واﻛﻨﺶ و ﺑﺎزﺗﺎب درﻛﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﻤﻴﻘﺎ در ذﻫﻦ ﻣﺎ رﻳﺸﻪ دارد‪ ،‬و‬
‫ﺑﻮرژوازي از اﻳﻦ درك ﻧﺎدرﺳﺖ ﺣﺪاﻛﺜﺮ ﺑﻬﺮه را ﻣﻲ ﺑﺮد‪.‬‬
‫وﻗﺘﻲ ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﻢ ﻣﻮرد اﻧﺘﻘﺎد ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ ،‬ﻳﻜﻲ از راﻳﺞ ﺗﺮﻳﻦ دﻻﻳﻞ از ﭘﻴﺶ ﺑﺴﺘﻪ‬
‫ﺑﻨﺪي ﺷﺪه اي ﻛﻪ اراﺋﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻧﺴﺎن ﺧﻮد ﭘﺴﻨﺪ اﺳﺖ و ﻻزم اﺳﺖ ﻧﻴﺮوﺋﻲ‬
‫ﺑﺮاي ﻣﻬﺎر آن دﺧﺎﻟﺖ ﻛﻨﺪ‪ ،‬واﻻ ﻧﺎ ﺑﻪ ﺳﺎﻣﺎﻧﻲ و ﻫﺮج و ﻣﺮج ﻏﻠﺒﻪ ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد‪ .‬اﻳﻦ‪ ،‬ﺣﺎﺻﻞ‬
‫اﻧﺪﻳﺸﻪ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﻣﺒﻨﻲ ﺑﺮ آن اﺳﺖ ﻛﻪ اﻧﺴﺎن داراي ﻃﺒﻴﻌﺖ ﺛﺎﺑﺖ ﻏﻴﺮ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻐﻴﻴﺮ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻣﺴﻠﻢ اﺳﺖ ﻛﻪ اﮔﺮ ﻧﺎﮔﻬﺎن اﻳﻦ اﻣﻜﺎن را ﻣﻲ داﺷﺘﻴﻢ ﻛﻪ در رژﻳﻤﻲ ﻛﻤﻮﻧﻴﺴﺘﻲ زﻧﺪﮔﻲ‬
‫ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ آن ﻛﻪ ﻛﺎﻻ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﺴﺖ ﺑﻲ درﻧﮓ ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﻧﻴﺎز ﻣﺮدم ﻣﻴﺎن آنﻫﺎ ﺗﻮزﻳﻊ ﺷﻮد‪ ،‬و ﻧﻪ‬
‫ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﻛﺎر آن ﻫﺎ‪ ،‬ﻧﻴﺎز ﻫﺮ ﻛﺴﻲ ﺑﻪ ﺳﺮﻋﺖ ﺑﺮ ﻃﺮف ﻣﻲ ﺷﺪ و ﭼﻨﻴﻦ ﺟﺎﻣﻌﻪاي ﻧﻤﻲ ﺗﻮاﻧﺴﺖ‬

‫‪104‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫دوام داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺑﺎ اﻳﻦ وﺟﻮد‪ ،‬و ﻋﻠﻴﺮﻏﻢ ﭼﻨﻴﻦ ﺗﻌﺒﻴﺮي‪ ،‬اﻳﻦ اﺳﺖ آن ﭼﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ‬
‫ﻛﻤﻮﻧﻴﺴﺘﻲ ﻣﻲ ﻧﺎﻣﻴﻢ‪ ،‬و اﻳﻦ اﺳﺖ ﺟﺎﻣﻌﻪ اي ﻋﻘﻼﻧﻲ‪ .‬اﻣﺎ ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﻧﮕﺎه ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﻛﻪ رﻳﺸﻪ‬
‫در ﻣﺎ دارد‪ ،‬ﺗﺼﻮر ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ اﻧﺴﺎن آﻳﻨﺪه‪ ،‬ﻛﻪ در ﻓﺎﺻﻠﻪ زﻣﺎﻧﻲ ﻧﺴﺒﺘﺎ دور زﻧﺪﮔﻲ ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد‪،‬‬
‫ﻋﻴﻨﺎ ﻣﺜﻞ اﻧﺴﺎن اﻣﺮوز ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﻧﺘﻴﺠﻪ آن ﻛﻪ وﻗﺘﻲ ﻣﻲ ﮔﻮﻳﻨﺪ ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﺧﻮد ﭘﺴﻨﺪ ﺑﻮدن اﻧﺴﺎن ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻛﻤﻮﻧﻴﺴﺘﻲ ﻗﺎﺑﻞ‬
‫دوام ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﻓﺮاﻣﻮش ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ اﻧﺴﺎن ﻫﻢ ﻣﺜﻞ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺎ ﻫﺮ روز ﻧﻜﺎت اﻧﺘﻘﺎدي در ﺑﺎره اﺗﺤﺎد ﺷﻮروي را ﻣﻲ ﺷﻨﻮﻳﻢ ﻛﻪ ﻣﺸﻜﻼت درك ﺗﻨﻈﻴﻢ‬
‫ﻛﻨﻨﺪﮔﺎن اﻳﻦ اﻧﺘﻘﺎدﻫﺎ را ﺑﺮﻣﺎ آﺷﻜﺎر ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻗﺎﻋﺪه ﺳﺎزيﻫﺎ ﺑﻪ آن دﻟﻴﻞ ﺻﻮرت‬
‫ﻣﻲﮔﻴﺮد ﻛﻪ ﺳﺎزﻧﺪﮔﺎن آن ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ و ﺟﻬﺎن درك ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ دارﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﮕﺬارﻳﺪ از ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎي ﺑﺴﻴﺎري ﻛﻪ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﻧﺎم ﺑﺒﺮﻳﻢ‪ ،‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﻳﻜﻲ ﺑﭙﺮدازﻳﻢ ‪ :‬ﺑﻪ ﻣﺎ‬
‫ﻣﻲ ﮔﻮﻳﻨﺪ » ﻳﻚ ﻛﺎرﮔﺮ در اﺗﺤﺎد ﺷﻮروي ﺣﻘﻮﻗﻲ ﻣﻲﮔﻴﺮد ﻛﻪ ﺑﺎ ﻣﺠﻤﻮع ارزش آن ﭼﻪ‬
‫ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺑﺮاﺑﺮي ﻧﺪارد‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺟﻬﺖ ارزش اﺿﺎﻓﻪ وﺟﻮد دارد و ﻣﺎﻟﻴﺎت ﺑﻪ ﺣﻘﻮق او‬
‫ﺗﺤﻤﻴﻞ ﻣﻲﺷﻮد‪« .‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﻛﺎرﮔﺮ را ﻣﻲ ﭼﺎﭘﻨﺪ‪ .‬در ﻓﺮاﻧﺴﻪ ﻫﻢ ﻫﻤﻴﻦ وﺿﻊ ﺣﺎﻛﻢ اﺳﺖ و ﻛﺎرﮔﺮ اﺳﺘﺜﻤﺎر‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﭘﺲ ﻫﻴﭻ ﻓﺮﻗﻲ ﻣﻴﺎن ﻛﺎرﮔﺮ اﺗﺤﺎد ﺷﻮروي و ﻛﺎرﮔﺮ ﻓﺮاﻧﺴﻮي وﺟﻮد ﻧﺪارد‪.‬‬
‫درك ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ در اﻳﻦ ﻣﺜﺎل ﻛﺠﺎﺳﺖ؟ اﻳﻦ درك ﻋﺒﺎرت از آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺑﻪ دو‬
‫ﻧﻮع ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺗﻮﺟﻪ داﺷﺖ و ﺗﻔﺎوتﻫﺎي ﻣﻴﺎن اﻳﻦ دو ﺟﺎﻣﻌﻪ را ﺑﻪ ﺣﺴﺎب آورد‪ .‬اﻳﻦ درك و‬
‫درﻳﺎﻓﺖ اﺻﺮار ﻣﻲ ورزد ﻛﻪ ﭼﻮن در ﻫﺮ دو ﺟﺎﻣﻌﻪ ارزش اﺿﺎﻓﻲ وﺟﻮد دارد و اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع‬
‫واﺣﺪي اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺑﺪون در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻦ ﺗﻐﻴﻴﺮاﺗﻲ ﻛﻪ در اﺗﺤﺎد ﺟﻤﺎﻫﻴﺮ ﺷﻮروي رخ‬
‫داده‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ در ﺟﺎﺋﻲ ﻛﻪ اﻧﺴﺎن و ﻣﺎﺷﻴﻦ دﻳﮕﺮ در آن ﺑﻪ ﻟﺤﺎظ اﻗﺘﺼﺎدي و اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻣﺜﻞ‬
‫ﻓﺮاﻧﺴﻪ ﻣﻌﻨﻲ ﻣﺸﺘﺮك ﻧﺪارﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ از ﻫﺮ دو ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺗﻌﺮﻳﻔﻲ ﻣﺸﺎﺑﻪ ﺑﻪ دﺳﺖ داد‪ .‬ﺣﺎل آن‬
‫ﻛﻪ در ﻓﺮاﻧﺴﻪ ﻣﺎﺷﻴﻦ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺟﻬﺖ وﺟﻮد دارد ﺗﺎ ﺑﺮاي ﻛﺎرﻓﺮﻣﺎ ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻛﻨﺪ و اﻧﺴﺎن ﺑﺮاي اﻳﻦ‬
‫وﺟﻮد دارد ﻛﻪ اﺳﺘﺜﻤﺎر ﺷﻮد‪ .‬در اﺗﺤﺎد ﺟﻤﺎﻫﻴﺮ ﺷﻮروي اﻣﺎ‪ ،‬وﺟﻮد ﻣﺎﺷﻴﻦ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺟﻬﺖ‬
‫اﺳﺖ ﺗﺎ ﺑﺮاي اﻧﺴﺎن ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻛﻨﺪ و وﺟﻮد اﻧﺴﺎن ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻌﻨﻲ اﺳﺖ ﺗﺎ از ﺣﺎﺻﻞ ﻛﺎر ﻟﺬت ﺑﺒﺮد‪.‬‬
‫ارزش اﺿﺎﻓﻲ در ﻓﺮاﻧﺴﻪ ﺑﻪ ﺟﻴﺐ ﻛﺎرﻓﺮﻣﺎ ﻣﻲ رود‪ ،‬ﺣﺎل آن ﻛﻪ ارزش اﺿﺎﻓﻲ در اﺗﺤﺎد‬
‫ﺟﻤﺎﻫﻴﺮ ﺷﻮروي ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﺖ و ﺟﻤﻌﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ در آن از اﺳﺘﺜﻤﺎر ﺧﺒﺮي‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪105‬‬

‫ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬وﺿﻊ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫در ﻣﻮرد آدمﻫﺎي ﺻﺎدق‪ ،‬از ﻣﻨﻈﺮ روش ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﻓﻜﺮ ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﻳﻦ‬
‫ﻣﺜﺎل ﺧﻄﺎﻫﺎﺋﻲ در رﻳﺸﻪﻫﺎي ﻗﻀﺎوت وﺟﻮد دارد‪ .‬ﺑﺨﺼﻮص در ﻛﺎرﺑﺮد ﺻﻔﺖ وﻳﮋهي ﻧﺨﺴﺖ‬
‫اﻳﻦ روش ﻛﻪ اﺻﻞ ﻫﻮﻳﺖ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ اﻳﻦ ﺻﻔﺖ و ﺧﺼﻠﺖ ﺑﻨﻴﺎدﻳﻦ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺗﻐﻴﻴﺮ‬
‫ﺑﻬﺎﺋﻲ ﻧﻤﻲ دﻫﺪ و ﺳﻜﻮن را ﻣﻘﺪم ﻣﻲ ﺷﻤﺎرد‪ ،‬ﺑﺮ آن اﺳﺖ ﺗﺎ ﺑﻪ ﻫﻮﻳﺖ در ﻗﻠﺐ ﺗﻐﻴﻴﺮ‬
‫ﻣﺎﻫﻴﺘﻲ ﻫﻤﻴﺸﮕﻲ ﺑﺪﻫﺪ‪.‬‬
‫اﻣﺎ ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ ﻣﺎﻫﻴﺖ ﭼﻴﺴﺖ ؟ ﺧﺎﻧﻪ اي را دﻳﺪه اﻳﻢ ﻛﻪ ﻣﺮاﺣﻞ ﺳﺎﺧﺘﻤﺎﻧﺶ اول ژاﻧﻮﻳﻪ‬
‫‪ 1935‬ﺑﻪ ﭘﺎﻳﺎن رﺳﻴﺪه اﺳﺖ‪ .‬اول ژاﻧﻮﻳﻪ ‪ ،1936‬ﻣﺜﻞ ﺳﺎلﻫﺎي ﭘﺲ از آن‪ ،‬ﻣﻲ ﮔﻮﺋﻴﻢ اﻳﻦ‬
‫ﻫﻤﺎن ﺧﺎﻧﻪ اي اﺳﺖ ﻛﻪ اول ژﻧﻮﻳﻪ ‪ 1935‬ﺳﺎﺧﺘﻤﺎﻧﺶ ﺑﻪ ﭘﺎﻳﺎن رﺳﻴﺪه اﺳﺖ‪ .‬دﻟﻴﻞ ﻣﺎﻫﻢ آن‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﺎﻧﻪ ﻫﻨﻮز داراي دو ﻃﺒﻘﻪ‪ ،‬ﺑﻴﺴﺖ ﭘﻨﺠﺮه‪ ،‬دو در ﺟﻠﻮ و ﻏﻴﺮه اﺳﺖ و ﭼﻮن ﻫﻤﻴﺸﻪ‬
‫ﻫﻤﺎن اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻮد‪ ،‬ﺗﻐﻴﻴﺮي ﻧﻜﺮده و ﺗﻔﺎوﺗﻲ ﺑﺎ ﻗﺒﻞ ﻧﺪارد‪ .‬ﭘﺲ‪ ،‬ﻫﻤﺎن ﺑﻮدن ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ ﻋﻴﻦ‬
‫ﺳﺎﺑﻖ ﺑﻮدن ﭘﺪﻳﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ ﻓﺮﻗﻲ ﺑﺎ ﻗﺒﻞ ﻧﻜﺮده اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎ اﻳﻦ ﺧﺎﻧﻪ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻛﺮده اﺳﺖ ! ﻓﻘﻂ‬
‫در ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﻧﮕﺎه ﺳﻄﺤﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻲ رﺳﺪ ﺑﻪ ﻫﻤﺎن ﺻﻮرت ﺑﺎﻗﻲ ﻣﺎﻧﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻣﻌﻤﺎر ﻳﺎ ﺑﻨﺎﺋﻲ ﻛﻪ دﻗﻴﻖ ﺗﺮ ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ‪ ،‬ﻣﻲداﻧﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺧﺎﻧﻪ ﻫﻤﺎﻧﻲ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﺣﺘﻲ ﻳﻚ ﻫﻔﺘﻪ‬
‫ﭘﺲ از ﺳﺎﺧﺘﻨﺶ ﺑﻮده اﺳﺖ ‪ :‬اﻳﻦ ﺟﺎ ﺗﺮك ﻛﻮﭼﻜﻲ ﺑﺮداﺷﺘﻪ‪ ،‬آن ﺟﺎ ﺳﻨﮕﻲ ﻟﻖ ﺷﺪه‪ ،‬ﺟﺎي‬
‫دﻳﮕﺮ رﻧﮓ ورآﻣﺪه و ﺟﺰ آن‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬وﻗﺘﻲ ﻛﻪ » اﺟﻤﺎﻟﻲ « و ﺳﺮﺳﺮي ﺑﻪ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﺗﻮﺟﻪ‬
‫ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻲ رﺳﺪ ﻛﻪ ﻫﻤﺎن ﭘﺪﻳﺪه ﺳﺎﺑﻖ اﻧﺪ‪ .‬در ﺗﺤﻠﻴﻞ ﺗﻔﺼﻴﻠﻲ اﻣﺎ‪ ،‬ﻣﺪام در ﺣﺎل‬
‫ﺗﻐﻴﻴﺮﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻧﺘﺎﻳﺞ ﻋﻤﻠﻲ ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺻﻔﺖ وﻳﮋه روش ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﻛﺪاﻣﻨﺪ ؟‬
‫ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺗﺮﺟﻴﺢ ﻣﻲدﻫﻴﻢ ﻛﻴﻔﻴﺖ را در ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﺗﺼﻮر ﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ آنﻫﺎ‬
‫در ﺧﻮدﺷﺎن ﺛﺎﺑﺖ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل ﻣﻲ ﮔﻮﺋﻴﻢ » زﻧﺪﮔﻲ زﻧﺪﮔﻲ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻣﺮگ ﻣﺮگ‬
‫اﺳﺖ‪ « .‬در اﻳﻦ ﺻﻮرت ﺑﺮ آﻧﻴﻢ ﻛﻪ زﻧﺪﮔﻲ‪ ،‬زﻧﺪﮔﻲ ﺑﺎﻗﻲ ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ و ﻣﺮگ‪ ،‬ﻣﺮگ ﺑﺎﻗﻲ‬
‫ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﻫﻮﻳﺖ ﻫﺮ ﻣﻘﻮﻟﻪ در ﺧﻮد آن ﻣﻘﻮﻟﻪ ﺛﺎﺑﺖ اﺳﺖ‪.‬‬
‫وﻗﺘﻲ ﻋﺎدت ﻛﻨﻴﻢ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ را در ﻫﻮﻳﺖ ﺧﻮدﺷﺎن ﻣﻮرد ﺗﺎﻣﻞ ﻗﺮار ﺑﺪﻫﻴﻢ‪ ،‬در واﻗﻊ آنﻫﺎ‬
‫را از ﻫﻢ ﺟﺪا ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ .‬ﮔﻔﺘﻦ اﻳﻦ ﻛﻪ » ﻳﻚ ﺻﻨﺪﻟﻲ ﻳﻚ ﺻﻨﺪﻟﻲ اﺳﺖ « اﻗﺮار ﻃﺒﻴﻌﻲ‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ ﺗﺎﻛﻴﺪ اﻳﻦ ﺑﻴﺎن ﺑﺮ ﻫﻮﻳﺖ اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﺑﻴﺎن ﺑﻪ آن ﻣﻌﻨﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻫﻤﺎن زﻣﺎن آن‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪106‬‬

‫ﭼﻪ ﺻﻨﺪﻟﻲ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮ اﺳﺖ‪ .‬ﻃﺒﻴﻌﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻓﻜﺮ ﻛﻨﻴﻢ ﺗﺎﻛﻴﺪ ﺑﺮاﻳﻦ اﻣﺮ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ‬
‫ﺑﭽﮕﺎﻧﻪ ﻣﻲ رﺳﺪ‪ .‬در اﻳﻦ راﺑﻄﻪ‪ ،‬ﻣﺎ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﮕﻮﺋﻴﻢ »ﻳﻚ اﺳﺐ ﻳﻚ اﺳﺐ اﺳﺖ‪ ،‬و آن ﭼﻪ اﺳﺐ‬
‫ﻧﻴﺴﺖ ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮي اﺳﺖ‪ «.‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﺑﺎ دﻗﺖ ﺻﻨﺪﻟﻲﻫﺎ را از اﺳﺐﻫﺎ ﺟﺪا ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﻫﻤﺎن‬
‫ﻃﻮر ﻛﻪ در ﻫﺮ ﻣﻮرد دﻳﮕﺮي ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ .‬ﺧﻮب‪ ،‬ﭘﺲ ﺗﻤﺎﻳﺰي ﻗﺎﺋﻞ ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ و ﺑﺎ دﻗﺖ‬
‫زﻳﺎد ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ را از ﻫﻢ ﺟﺪا ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ .‬ﺑﺪﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﻮاﻧﺴﺘﻪ اﻳﻢ ﺟﻬﺎن را ﺑﻪ‬
‫ﻣﺠﻤﻮﻋﻪاي از ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي ﺟﺪا از ﻫﻢ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻛﻨﻴﻢ‪ .‬اﻳﻦ اﺳﺖ ‪:‬‬
‫‪(2‬‬

‫دوﻣﻴﻦ ﺻﻔﺖ وﻳﮋه در روش ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ‪ :‬ﺗﺠﺰﻳﻪ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ‬

‫ﻫﻤﻴﻦ اﻻن ﮔﻔﺘﻴﻢ ﺑﺪﻳﻬﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻛﺴﻲ ﺗﻌﺠﺐ ﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﺎ ﭼﺮا ﻫﻤﻪ اﻳﻦ ﺣﺮفﻫﺎ را‬
‫ﻣﻄﺮح ﻛﺮدهاﻳﻢ‪ .‬ﺑﺎ اﻳﻦ ﺣﺎل ﺧﻮاﻫﻴﻢ دﻳﺪ ﻛﻪ زدن اﻳﻦ ﺣﺮفﻫﺎ ﺿﺮوري ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﺮاي آن ﻛﻪ اﻳﻦ‬
‫دﺳﺘﮕﺎه اﺳﺘﺪﻻﻟﻲ‪ ،‬ﻣﺎ را ﺑﻪ آن ﺟﺎ رﻫﻨﻤﻮن ﻣﻲﺷﻮد ﺗﺎ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ را از زاوﻳﻪ ﻣﻌﻴﻨﻲ ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫ﺑﺎز ﻫﻢ ﺑﺎ ﻧﺘﺎﻳﺞ ﻋﻤﻠﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻲ ﺧﻮاﻫﻴﻢ دوﻣﻴﻦ ﺻﻔﺖ وﻳﮋهي اﻳﻦ روش را ﻣﻮرد‬
‫ﻗﻀﺎوت ﻗﺮار ﺑﺪﻫﻴﻢ‪.‬‬
‫اﮔﺮ در زﻧﺪﮔﻲ روزاﻧﻪ ﺑﺎ ﺟﺪاﻛﺮدن ﺣﻴﻮاﻧﺎت ﺑﻪ آنﻫﺎ ﻓﻜﺮ ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻧﻤﻲﺷﻮﻳﻢ ﻛﻪ‬
‫ﭼﻪ وﺟﻪ ﻣﺸﺘﺮﻛﻲ ﻣﻴﺎن ﺣﻴﻮاﻧﺎت از ﺟﻨﺲﻫﺎ و اﻧﻮاع ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن وﺟﻮد دارد‪ .‬ﻳﻚ اﺳﺐ ﻳﻚ‬
‫اﺳﺐ اﺳﺖ‪ ،‬ﻳﻚ ﮔﺎو ﻳﻚ ﮔﺎو اﺳﺖ‪ .‬راﺑﻄﻪي ﻣﻴﺎن آﻧﺎن وﺟﻮد ﻧﺪارد‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮ ﺟﺎﻧﻮر ﺷﻨﺎﺳﻲ ﻗﺪﻳﻢ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺣﻴﻮاﻧﺎت را ﺑﺎ ﺟﺪاﻛﺮدن واﺿﺢ آنﻫﺎ از‬
‫ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﻃﺒﻘﻪ ﺑﻨﺪي ﻣﻲﻛﻨﺪ و راﺑﻄﻪاي ﻣﻴﺎن آﻧﺎن ﻧﻤﻲﺑﻴﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ‪ ،‬ﻳﻜﻲ از ﻧﺘﺎﻳﺞ ﻛﻮﺷﺶﻫﺎي‬
‫روش ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ اﺳﺖ‪.‬‬
‫در ﻣﺜﺎﻟﻲ دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﺷﺎﻫﺪ ﺑﻴﺎورﻳﻢ ﻛﻪ ﺑﻮرژوازي ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﻋﻠﻢ ﻫﻤﺎن ﻋﻠﻢ ﺑﺎﻗﻲ‬
‫ﺑﻤﺎﻧﺪ و ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻫﻤﺎن ﻓﻠﺴﻔﻪ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﻫﻤﺎن ﻛﺎري را ﻛﻪ ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﺑﺎ ﺳﻴﺎﺳﺖ ﺑﻜﻨﺪ‪ ،‬در اﻳﻦ‬
‫دو ﻣﻘﻮﻟﻪ ﻧﻴﺰ اﻧﺠﺎم ﻣﻲدﻫﺪ‪ .‬و اﻟﺒﺘﻪ در اﻳﻦ روش ﻣﻄﻠﻘﺎ ﻫﻴﭻ وﺟﻪ ﻣﺸﺘﺮﻛﻲ ﻧﻴﺰ ﻣﻴﺎن اﻳﻦ‬
‫ﻣﻘﻮﻟﻪﻫﺎ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪.‬‬
‫ﻧﺘﺎﻳﺞ ﻋﻤﻠﻲ اﻳﻦ دﺳﺘﮕﺎه اﺳﺘﺪﻻﻟﻲ آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﻠﻢ ﺑﺎﻳﺪ در ﺣﻴﻄﻪ ي ﺧﻮد ﺑﺎﻗﻲ ﻧﻤﺎﻧﺪ‬
‫و ﺑﺎ ﻓﻠﺴﻔﻪ و ﺳﻴﺎﺳﺖ ﻗﺎﻃﻲ ﻧﺸﻮد‪ .‬ﻫﻤﻴﻦ ﻗﺎﻋﺪه در ﻣﻮرد ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن و ﺳﻴﺎﺳﺖ ﻣﺪاران ﻧﻴﺰ‬
‫اﻋﻤﺎل ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪107‬‬

‫وﻗﺘﻲ آدم ﺑﻲ ﺷﻴﻠﻪ ﭘﻴﻠﻪاي ﺑﻪ اﻳﻦ ﻃﺮﻳﻖ اﺳﺘﺪﻻل ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻣﻲ ﺗﻮان ﮔﻔﺖ ﻛﻪ‬
‫اﺳﺘﺪﻻلﻫﺎ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ اﻧﺪ‪ .‬ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه اﻧﮕﻠﻴﺴﻲ وﻟﺰ ‪ Wells‬ﭼﻨﺪ ﺳﺎل ﭘﻴﺶ ﺑﻪ اﺗﺤﺎد ﺷﻮروي‬
‫رﻓﺖ و ﺑﺎ ﻣﺎﻛﺴﻴﻢ ﮔﻮرﻛﻲ ‪ Maxim Gorky‬ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه ﺑﺰرگ ﻛﻪ ﺣﺎﻻ دﻳﮕﺮ از ﻣﻴﺎن ﻣﺎ رﻓﺘﻪ‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻼﻗﺎت ﻛﺮد‪ .‬ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه اﻧﮕﻠﻴﺴﻲ ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد اﻳﺠﺎد ﻳﻚ ﺑﺎﺷﮕﺎه ادﺑﻲ را داد ﻛﻪ از ﺳﻴﺎﺳﺖ‬
‫ﺟﺪا ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬زﻳﺮا ﺑﻪ ﻧﻈﺮ او ادﺑﻴﺎت ادﺑﻴﺎت اﺳﺖ و ﺳﻴﺎﺳﺖ ﺳﻴﺎﺳﺖ‪ .‬ﻣﻲ ﮔﻮﻳﻨﺪ ﮔﻮرﻛﻲ و‬
‫دوﺳﺘﺎﻧﺶ زدﻧﺪ زﻳﺮ ﺧﻨﺪه و وﻟﺰ رﻧﺠﻴﺪه ﺧﺎﻃﺮ ﺷﺪ‪ .‬واﻗﻌﻴﺖ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ وﻟﺰ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه را‬
‫ﺑﻴﺮون از ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﻲ دﻳﺪ‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﮔﻮرﻛﻲ و دوﺳﺘﺎﻧﺶ ﺧﻮب ﻣﻲ داﻧﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﻗﺎﻋﺪه‬
‫زﻧﺪﮔﻲ ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻴﺴﺖ و ﺣﻘﻴﻘﺖ آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﭼﻪ ﻣﺎ ﺑﺨﻮاﻫﻴﻢ‪ ،‬ﻳﺎ ﻧﺨﻮاﻫﻴﻢ‪ ،‬ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ در‬
‫زﻧﺪﮔﻲ در ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮﻧﺪ‪.‬‬
‫در ﻋﻤﻞ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ‪ ،‬ﻣﺎ ﺳﻌﻲ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ را ﻃﺒﻘﻪ ﺑﻨﺪي ﻛﺮده و از ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﺟﺪا‬
‫ﻛﻨﻴﻢ و ﻫﺮ ﭘﺪﻳﺪه اي را ﺑﺮاي ﺧﻮدش و در ﺧﻮدش ﺑﺸﻨﺎﺳﻴﻢ‪ .‬آنﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﺖ‬
‫ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺣﺎﻟﺖﻫﺎ و ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ را ﺑﺎ ﺟﺪا ﻛﺮدن آنﻫﺎ از ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻋﺎم ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻨﺪ‪ .‬ﺗﻮ‬
‫ﮔﻮﺋﻲ ﻛﻪ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﻣﺴﺘﻘﻞ از ﺷﻜﻞ ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻧﺪ‪.‬‬
‫دﻟﻴﻞ اﻳﻦ ﻃﺮﻳﻖ ﻛﻪ ﺣﺎﻟﺖ و ﻣﺎﻫﻴﺖ را از ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺟﺪا ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬در واﻗﻊ آن اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ را از راﺑﻄﻪ ﺷﺎن ﺑﺎ واﻗﻌﻴﺖ ﺟﺪا ﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻋﻴﻦ ﻫﻤﻴﻦ اﺷﺘﺒﺎه زﻣﺎﻧﻲ رخ ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ ﻣﺎ اول اﻧﺴﺎن را از اﻧﺴﺎن دﻳﮕﺮ؛ از ﻣﺤﻴﻂ و از‬
‫ﺟﺎﻣﻌﻪ‪ ،‬ﺟﺪا ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﺑﻌﺪ از او ﺳﺨﻦ ﻣﻲ ﮔﻮﺋﻴﻢ‪ .‬اﮔﺮ ﺑﺎ ﺟﺪا ﻛﺮدن ﻣﺎﺷﻴﻦ از ﺟﺎﻣﻌﻪاي ﻛﻪ‬
‫ﺑﺮاي آن ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺎﺷﻴﻦ ﻓﻘﻂ در ﭼﻬﺎرﭼﻮب ﺧﻮدش ﺗﻮﺟﻪ ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﻣﺮﺗﻜﺐ‬
‫اﺷﺘﺒﺎﻫﻲ ﻣﺸﺎﺑﻪ ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ و ﻣﻲﮔﻮﺋﻴﻢ » ﻣﺎﺷﻴﻦ در ﭘﺎرﻳﺲ‪ ،‬ﻣﺎﺷﻴﻦ در ﻣﺴﻜﻮ‪ ،‬ارزش اﺿﺎﻓﻲ‬
‫در اﻳﻦ ﺟﺎ و آن ﺟﺎ‪ ،‬ﻫﻴﭻ ﺗﻔﺎوﺗﻲ ﻣﻴﺎن آنﻫﺎ وﺟﻮد ﻧﺪارد و ﻣﻄﻠﻘﺎ از ﺟﻨﺲ ﻳﻚ ﻣﻘﻮﻟﻪ اﻧﺪ‪« .‬‬
‫اﻣﺎ اﻳﻦ ﻧﻮﻋﻲ اﺳﺘﺪﻻل اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﻣﺪام آن را ﺑﺨﻮاﻧﻴﻢ و ﺗﻜﺮار ﻛﻨﻴﻢ‪ .‬ﻛﺴﺎﻧﻲ‬
‫ﻛﻪ اﻳﻦ اﺳﺘﺪﻻل را ﻣﻲ ﭘﺬﻳﺮﻧﺪ‪ ،‬از اﻳﻦ ﺑﺎﺑﺖ اﻗﻨﺎع ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ ﻛﻪ ﻛﻠﻲ اﺳﺖ و ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮ‬
‫ﻋـﺎدي آن ﺗﺠـﺰﻳﻪ و ﺟـﺪا ﻛـﺮدن ﭘـﺪﻳﺪهﻫﺎﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ‪ ،‬ﻋﺎدت ﺧﺼﻠﺘﻲ و ﺻﻔﺖ وﻳـﮋهي روش‬
‫ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ اﺳﺖ‪.‬‬
‫)‪(3‬‬

‫ﺳﻮﻣﻴﻦ ﺻﻔﺖ وﻳﮋه در ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻚ ‪ :‬ﺗﻘﺴﻴﻢﻫﺎي اﺑﺪي و ﻏﻴﺮ ﻗﺎﺑﻞ ﮔﺬر‬

‫‪108‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫در زﻣﻴﻨﻪي ﻧﻈﺮي ﻛﻪ ﺳﻜﻮن و ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻧﺎﭘﺬﻳﺮي ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ را ﻣﻘﺪم ﻣﻲ ﭘﻨﺪارد‪ ،‬آنﻫﺎ را‬
‫ﻃﺒﻘﻪ ﺑﻨﺪي ﻛﺮدﻳﻢ‪ .‬ﺑﺎ اﻳﻦ ﻃﺒﻘﻪ ﺑﻨﺪي و ﻓﻬﺮﺳﺖ ﺑﺮداري‪ ،‬درﻳﺎﻓﺘﻴﻢ ﻛﻪ ﻣﻴﺎن ﺷﺎن ﭼﻨﺎن‬
‫ﺗﻘﺴﻴﻢ ﺑﻨﺪي ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﺎ را وادار ﻛﻨﻨﺪ رواﺑﻄﻲ را ﻛﻪ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﻣﻴﺎن آنﻫﺎ وﺟﻮد‬
‫داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻓﺮاﻣﻮﺷﻲ ﺑﺴﭙﺎرﻳﻢ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﻧﮕﺮش و داوري‪ ،‬ﻣﺎ را ﺑﻪ آن ﺟﺎ رﻫﻨﻤﻮن ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﺑﺎور ﻛﻨﻴﻢ اﻳﻦ ﺗﻘﺴﻴﻢ‬
‫ﺑﻨﺪيﻫﺎ ﻳﻚ ﺑﺎر ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺘﻪ‪ ،‬ﻫﻤﻴﺸﮕﻲ اﺳﺖ و در ﻣﻮرد ﻫﻤﻪ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﻣﺼﺪاق دارد ) ﻣﺜﻼ‬
‫ﻳﻚ اﺳﺐ ﻳﻚ اﺳﺐ اﺳﺖ ( و اﻳﻦ ﻛﻪ اﻳﻦ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﻣﻄﻠﻖ‪ ،‬ﻏﻴﺮ ﻗﺎﺑﻞ ﮔﺬر و اﺑﺪي اﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ‬
‫ﺳﻮﻣﻴﻦ ﺧﺼﻠﺖ و ﺻﻔﺖ وﻳﮋه روش ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻣﺎ وﻗﺘﻲ از اﻳﻦ روش ﺻﺤﺒﺖ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﻣﺤﺘﺎط ﺑﺎﺷﻴﻢ‪ ،‬ﺑﺮاي آن ﻛﻪ وﻗﺘﻲ ﻣﺎ‬
‫ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﺖﻫﺎ ﻣﻲ ﮔﻮﺋﻴﻢ در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ داري دو ﻃﺒﻘﻪ ي ﺑﻮرژوازي و ﭘﺮوﻟﺘﺎرﻳﺎ وﺟﻮد‬
‫دارد‪ ،‬ﻣﺎ ﻫﻢ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﺑﻨﺪياي ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﺑﺮﺳﺪ ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮ‬
‫ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎ اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ ﺑﺎﻗﻲ ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ ﻛﻪ ﻓﻘﻂ ﺑﺎ اﻳﺠﺎد ﺗﻘﺴﻴﻢ ﺑﻨﺪي ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﻛﺴﻲ‬
‫ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﻣﻲ اﻧﺪﻳﺸﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ روﺷﻲ ﻛﻪ ﺑﺮاي ﺗﻘﺴﻴﻢ ﺑﻨﺪي و رواﺑﻂ ﻣﻴﺎن ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ در اﻳﻦ‬
‫ﺗﻘﺴﻴﻢ ﺑﻨﺪي وﺟﻮد دارد ﺣﺎﺋﺰ اﻫﻤﻴﺖ اﺳﺖ و ﻧﺘﻴﺠﻪ را روﺷﻦ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل‪ ،‬وﻗﺘﻲ ﻣﺎ ﻣﻲ ﮔﻮﺋﻴﻢ دو ﻃﺒﻘﻪ در ﺟﺎﻣﻌﻪ وﺟﻮد دارد‪ ،‬ﺑﻮرژوازي ﺑﻲ درﻧﮓ ﻓﻜﺮ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻣﻨﻈﻮر ﺛﺮوﺗﻤﻨﺪ و ﻓﻘﻴﺮ اﺳﺖ‪ .‬و اﻟﺒﺘﻪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﺎ ﺧﻮاﻫﺪ ﮔﻔﺖ » ﻫﻤﻴﺸﻪ ﻏﻨﻲ و ﻓﻘﻴﺮ‬
‫وﺟﻮد داﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪« .‬‬
‫روش ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ اﺳﺘﺪﻻل ﻫﻤﻮاره اﻳﻦ اﺳﺖ‪ » :‬ﻫﻤﻴﺸﻪ ﺑﻮده اﺳﺖ « و » ﻫﻤﻴﺸﻪ ﺧﻮاﻫﺪ‬
‫ﺑﻮد‪ « .‬ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﺑﺮاي ﻫﻤﻴﺸﻪ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻣﺴﺘﻘﻞ از ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﻃﺒﻘﻪ ﺑﻨﺪي ﺷﺪه اﻧﺪ‪ ،‬ﺟﺪا ﺳﺎزي‬
‫ﻏﻴﺮ ﻗﺎﺑﻞ ﻋﺒﻮري دارﻧﺪ و دﻳﻮارﻫﺎﺋﻲ ﻣﻴﺎن آنﻫﺎ ﻛﺸﻴﺪه ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻣﻌﺘﻘﺪان ﺑﻪ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻚ‪ ،‬ﺑﻪ ﺟﺎي ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻣﻮﺟﻮدﻳﺖ ﺑﻮرژوازي و ﭘﺮوﻟﺘﺎرﻳﺎ‪ ،‬ﺟﺎﻣﻌﻪ را ﺑﻪ‬
‫ﻏﻨﻲ و ﻓﻘﻴﺮ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﺣﺘﻲ اﮔﺮ اﻳﻦ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﺑﻨﺪي آﺧﺮي ﺗﺼﺪﻳﻖ ﺷﻮد‪ ،‬ﺗﻘﺴﻴﻢ ﺑﻨﺪي‬
‫ﻣﻴﺎن ﺑﻮرژوازي و ﭘﺮوﻟﺘﺎرﻳﺎ از رواﺑﻂ دو ﺟﺎﻧﺒﻪ اش ﻛﻪ ﻣﺒﺎرزه ﻃﺒﻘﺎﺗﻲ اﺳﺖ ﻣﺴﺘﻘﻞ ارزﻳﺎﺑﻲ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﻧﺘﺎﻳﺞ ﻋﻤﻠﻲ اﻳﻦ ﺳﻮﻣﻴﻦ ﺻﻔﺖ وﻳﮋه ﻛﻪ ﻣﻴﺎن ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﻣﺮزﻫﺎي ﻣﻄﻠﻖ اﻳﺠﺎد‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ ﭼﻴﺴﺖ ؟ ﻣﺜﻼ‪ ،‬ﻣﻴﺎن اﺳﺐ و ﮔﺎو راﺑﻄﻪاي ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﻫﻤﻴﻦ‬
‫ﻗﺎﻋﺪه در ﻣﻮرد ﻫﻤﻪ ﻋﻠﻮم و ﻫﺮ آن ﭼﻪ ﻣﺎ را اﺣﺎﻃﻪ ﻛﺮده ﺑﻪ ﻛﺎر ﻣﻲ رود و ﺑﻪ ﻋﻨﻮان‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪109‬‬

‫ﺣﻘﻴﻘﺖ ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﺑﻌﺪﻫﺎ ﺧﻮاﻫﻴﻢ دﻳﺪ ﻛﻪ آﻳﺎ اﻳﻦ ﻗﺎﻋﺪه درﺳﺖ اﺳﺖ ؟ اﻣﺎ اﻛﻨﻮن‬
‫ﺑﺮﻣﺎﺳﺖ ﺗﺎ ﻧﺘﺎﻳﺞ اﻳﻦ ﺳﻪ ﺻﻔﺖ وﻳﮋه را ﻛﻪ ﺗﺎ ﻛﻨﻮن ﻣﺮور ﻛﺮدهاﻳﻢ‪ ،‬ﺑﺸﻨﺎﺳﻴﻢ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻃﻮر‬
‫ﻣﺸﺨﺺ ﻣﻮرد ﭼﻬﺎرم ﻣﻄﺮح ﻣﻲﺷﻮد ‪:‬‬
‫‪ (4‬ﭼﻬﺎرﻣﻴﻦ ﺻﻔﺖ وﻳﮋه در روش ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻚ ‪ :‬اﺿﺪاد از دو ﺟﺎﻧﺐ ﻣﻨﺤﺼﺮ ﺑﻪ ﻓﺮدﻧﺪ‬

‫از ﻫﻤﻪي آن ﭼﻪ ﺗﺎ ﻛﻨﻮن ﻣﺘﻮﺟﻪ آنﻫﺎ ﺷﺪه اﻳﻢ‪ ،‬ﭼﻨﻴﻦ ﺑﺮ ﻣﻲآﻳﺪ ﻛﻪ وﻗﺘﻲ ﻣﻲﮔﻮﺋﻴﻢ‬
‫» زﻧﺪﮔﻲ زﻧﺪﮔﻲ اﺳﺖ « و » ﻣﺮگ ﻣﺮگ اﺳﺖ «‪ ،‬دارﻳﻢ اﻋﻼم ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﻫﻴﭻ وﺟﻪ‬
‫ﻣﺸﺘﺮﻛﻲ ﻣﻴﺎن زﻧﺪﮔﻲ و ﻣﺮگ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ .‬ﻳﻌﻨﻲ ﺑﺪون ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ راﺑﻄﻪاي ﻛﻪ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ‬
‫ﻣﻴﺎن زﻧﺪﮔﻲ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬زﻧﺪﮔﻲ و ﻣﺮگ را ﺟﺪاﮔﺎﻧﻪ ﻣﻲﺑﻴﻨﻴﻢ و آنﻫﺎ را ﺟﺪا از ﻫﻢ‬
‫ﻃﺒﻘﻪ ﺑﻨﺪي ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ .‬در اﻳﻦ ﺷﺮاﻳﻂ‪ ،‬اﻧﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺗﺎزه ﺟﺎن ﺳﭙﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﭘﺪﻳﺪه ﻣﺮده‬
‫اي ﺗﻠﻘﻲ ﺷﻮد‪ ،‬زﻳﺮا ﺑﺮاﻳﺶ ﻏﻴﺮ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻳﻚ زﻣﺎن ﻫﻢ زﻧﺪه ﺑﺎﺷﺪ و ﻫﻢ ﻣﺮده‪،‬‬
‫ﺑﺮاي آن ﻛﻪ زﻧﺪﮔﻲ و ﻣﺮگ دو ﺟﺎﻧﺒﻪ ﺑﺴﺘﻪ و ﻣﻨﺤﺼﺮ ﺑﻪ ﻓﺮدﻧﺪ ﻛﻪ ﻓﻘﻂ ﭼﻬﺎرﭼﻮب ﺧﻮد را‬
‫دارﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺎ اﻳﻦ ﺗﺼﻮر ﻛﻪ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﻣﺠﺰا و ﻛﺎﻣﻼ ﺟﺪا از ﻫﻢ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺎ در ﻧﻬﺎﻳﺖ آنﻫﺎ را در‬
‫ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﻴﻢ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﺟﺎ ﺑﻪ ﭼﻬﺎرﻣﻴﻦ وﺟﻪ ﺧﺎص ﻳﺎ ﺻﻔﺖ وﻳﮋه در روش ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﻣﻲرﺳﻴﻢ ﻛﻪ‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ اﺿﺪاد از دو ﺟﺎﻧﺐ ﺑﺴﺘﻪ و ﻣﻨﺤﺼﺮ ﺑﻪ ﻓﺮدﻧﺪ و ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ را ﺧﺎرج ازﺧﻮد ﻧﮕﻪ ﻣﻲ‬
‫دارﻧﺪ و ﺑﻪ ﺣﺮﻳﻢ ﺧﻮد راه ﻧﻤﻲدﻫﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻗﺎﻋﺪه ﮔﻮﻳﺎي آن اﺳﺖ ﻛﻪ دو ﭘﺪﻳﺪه ﻣﺘﻀﺎد ﻧﻤﻲ‬
‫ﺗﻮاﻧﻨﺪ در ﻳﻚ زﻣﺎن وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪.‬‬
‫واﻗﻌﻴﺖ آن اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻣﺜﺎل ﻣﺮگ‪ ،‬اﻣﻜﺎن ﺳﻮﻣﻲ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﻣﺎ ﺑﺎﻳﺪ‬
‫ﻳﻜﻲ از دو اﻣﻜﺎن را اﻧﺘﺨﺎب ﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﺣﺎﻟﺖ ﻣﺠﺮد دارد‪ .‬ﻣﺎ اﻣﻜﺎن ﺳﻮﻣﻲ را ﻫﻢ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان‬
‫ﺗﻨﺎﻗﺾ ﻣﻮرد اﻋﺘﻨﺎ ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﻴﻢ و ﺑﺮ آﻧﻴﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺗﻨﺎﻗﺾ ﺑﺎﻳﺪ ﭘـﻮچ ‪ ،‬و ﺑﻨﺎﺑﺮآن ﻏﻴـﺮ ﻣﻤﻜﻦ‬
‫ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫ﭘﺲ ﭼﻬﺎرﻣﻴﻦ وﺟﻪ ﺧﺎص ﻳﺎ ﺻﻔﺖ وﻳﮋه در روش ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ‪ ،‬ﺗﻨﺎﻗﺾ ﻧﺎﺳﺎزﮔﺎر اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻧﺘﺎﻳﺞ ﻋﻤﻠﻲ اﻳﻦ ﺧﻂ اﺳﺘﺪﻻﻟﻲ‪ ،‬ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل زﻣﺎﻧﻲ ﻣﻮرد ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻗﺮار ﮔﻴﺮد ﻛﻪ‬
‫ﻣﺎ از دﻣﻮﻛﺮاﺳﻲ و دﻳﻜﺘﺎﺗﻮري ﺣﺮف ﻣﻲ زﻧﻴﻢ‪ .‬ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﺑﺮ آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ‬

‫‪110‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﻳﻜﻲ از اﻳﻦ دو را اﻧﺘﺨﺎب ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬زﻳﺮا دﻣﻮﻛﺮاﺳﻲ دﻣﻮﻛﺮاﺳﻲ اﺳﺖ و دﻳﻜﺘﺎﺗﻮري‬
‫دﻳﻜﺘﺎﺗﻮري‪ .‬دﻣﻮﻛﺮاﺳﻲ دﻳﻜﺘﺎﺗﻮري ﻧﻴﺴﺖ و دﻳﻜﺘﺎﺗﻮري ﻫﻢ دﻣﻮﻛﺮاﺳﻲ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﻣﺎ ﺑﺎﻳﺪ ﻣﻴﺎن‬
‫آن دو ﻳﻜﻲ را اﻧﺘﺨﺎب ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬در ﻏﻴﺮ اﻳﻦ ﺻﻮرت ﺑﺎ ﺗﻨﺎﻗﺾ ﻣﻮاﺟﻪ ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ‪ ،‬ﻳﻌﻴﻦ ﺑﺎ ﭘﻮﭼﻲ‪،‬‬
‫ﭘﺲ ﺑﺎ ﻏﻴﺮ ﻣﻤﻜﻦ‪.‬‬
‫ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮ و ﻧﮕﺮش ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﺖ ﻛﺎﻣﻼ ﻣﺘﻔﺎوت اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻣﺎ ﺑﻪ ﺧﻼف آنﻫﺎ ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل دﻳﻜﺘﺎﺗﻮري ﭘﺮوﻟﺘﺎرﻳﺎ‪ ،‬ﻫﻢ دﻳﻜﺘﺎﺗﻮري‬
‫ﺗﻮدهﻫﺎﺳﺖ و ﻫﻢ دﻣﻮﻛﺮاﺳﻲ ﺗﻮدهﻫﺎي اﺳﺘﺜﻤﺎر ﺷﺪه‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻋﻘﻴﺪه ﻣﺎ زﻧﺪﮔﻲ ﻣﻮﺟﻮدات زﻧﺪه ﺑﻪ اﻳﻦ دﻟﻴﻞ اﻣﻜﺎن ﭘﺬﻳﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻴﺎن ﺳﻠﻮلﻫﺎ‬
‫ﻛﺸﻤﻜﺶ ﻫﻤﻴﺸﮕﻲ وﺟﻮد دارد‪ ،‬و ﺑﻪ اﻳﻦ ﺟﻬﺖ ﻛﻪ در اﻳﻦ ﻛﺸﻤﻜﺶ ﺑﻌﻀﻲ ﺳﻠﻮلﻫﺎ ﻣﻲ‬
‫ﻣﻴﺮﻧﺪ ﺗﺎ ﺳﻠﻮلﻫﺎي دﻳﮕﺮي ﺟﺎي ﺷﺎن را ﺑﮕﻴﺮﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬زﻧﺪﮔﻲ در درون ﺧﻮد ﺷﺎﻣﻞ‬
‫ﻣﺮگ ﻫﻢ ﻫﺴﺖ‪ .‬ﻣﺎ ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﻣﺮگ ﻣﻘﻮﻟﻪ اي ﻛﻠﻲ و آن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﻣﻌﺘﻘﺪان ﺑﻪ‬
‫ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻚ ﺑﺎور دارﻧﺪ از زﻧﺪﮔﻲ ﺟﺪا ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﭼﻮن ﺳﻠﻮلﻫﺎي ﻣﻌﻴﻨﻲ ﺗﺎ ﻣﺪت زﻣﺎﻧﻲ ﺑﻪ ﺣﻴﺎت‬
‫ﺧﻮد اداﻣﻪ ﻣﻲدﻫﻨﺪ و از اﻳﻦ ﺟﺴﺪ زﻧﺪﮔﻲﻫﺎي دﻳﮕﺮي زاﺋﻴﺪه ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ -2‬ﺧﻼﺻﻪ و ارزﻳﺎﺑﻲ‬
‫ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻛﺮدﻳﻢ ﻛﻪ ﺻﻔﺖﻫﺎي ﻣﺘﻘﺎوت روش ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﻣﺎ را ﻣﺠﺒﻮر‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺗﺎ ﺑﻪ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ از زاوﻳﻪ اي ﻣﻌﻴﻦ ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﻢ‪ .‬و ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪ رﺳﻴﺪﻳﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ روش‬
‫ﻣﺎ را رﻫﻨﻤﻮن ﻣﻲﺷﻮد ﺗﺎ ﺑﻪ ﻃﺮﻳﻘﻲ ﻣﻌﻴﻦ اﺳﺘﺪﻻل ﻛﻨﻴﻢ‪ .‬ﺗﻮﺟﻪ ﻛﺮدﻳﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺷﻴﻮه ي‬
‫ﺗﺤﻠﻴﻞ داراي » ﻣﻨﻄﻖ« ﻣﻌﻴﻨﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎ در آﻳﻨﺪه آن را ﺑﺮرﺳﻲ ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﻛﺮد‪ .‬ﻫﻢ ﭼﻨﻴﻦ‬
‫ﻣﺘﻮﺟﻪ ﺷﺪﻳﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻣﻨﻄﻖ‪ ،‬ﺑﻪ ﺻﻮرت ﮔﺴﺘﺮده اي ﺑﻪ ﻃﺮز ﻧﮕﺎه‪ ،‬ﻓﻜﺮ‪ ،‬ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ و ﺗﺤﻠﻴﻞ‬
‫راﻳﺞ در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺴﻂ ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻫﺴﺘﻲ ﻛﻪ ﻓﻬﺮﺳﺖ زﻳﺮ ﺑﻪ ﻣﺎ اﻣﻜﺎن ﻣﻲ دﻫﺪ آن را ﺧﻼﺻﻪ ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬در ﻣﺤﺪودﻳﺘﻲ‬
‫ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد ﻛﻪ در اﻳﻦ ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻣﻲ ﻛﻨﻴﺪ‪:‬‬
‫‪ -1‬ﻣﺸﺎﻫﺪه ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ در ﺳﻜﻮن و ﻫﻮﻳﺖ آنﻫﺎ‪.‬‬
‫‪ -2‬ﺟﺪاﻛﺮدن ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ از ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ و ﺳﻮاﻛﺮدن آنﻫﺎ از رواﺑﻂ ﻣﺸﺘﺮك دوﺟﺎﻧﺒﻪ‪.‬‬
‫‪ -3‬اﻳﺠﺎد ﺗﻘﺴﻴﻢﻫﺎي اﺑﺪي و دﻳﻮارﻫﺎي ﻏﻴﺮ ﻗﺎﺑﻞ ﻋﺒﻮر ﻣﻴﺎن ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ‪.‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪111‬‬

‫‪ -4‬اﺻﺮا ورزﻳﺪن ﺑﺮاﻳﻦ ﻛﻪ دو ﭼﻴﺰ ﻣﺘﻀﺎد ﻧﻤﻲ ﺗﻮاﻧﻨﺪ در آن واﺣﺪ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ‬
‫ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬زﻳﺮا ﻣﺨﺘﺼﺎت آنﻫﺎ از دو ﺟﺎﻧﺐ ﻣﻨﺤﺼﺮ ﺑﻪ ﻓﺮد اﺳﺖ‪.‬‬
‫دﻳﺪﻳﻢ ﻛﻪ وﻗﺘﻲ ﻧﺘﺎﻳﺞ ﻋﻤﻠﻲ ﻫﺮﻳﻚ از اﻳﻦ ﺻﻔﺖﻫﺎي وﻳﮋه را ﻣﻲآزﻣﺎﺋﻴﻢ‪ ،‬ﺑﻪ آن ﺟﺎ‬
‫ﻣﻲرﺳﻴﻢ ﻛﻪ ﻫﻴﭻ ﻛﺪام ﺷﺎن رﺑﻄﻲ ﺑﻪ واﻗﻌﻴﺖ ﻧﺪارﻧﺪ‪.‬‬
‫آﻳﺎ ﺟﻬﺎن ﺑﺎ اﻳﻦ درك ﺳﺎزﮔﺎري دارد؟ آﻳﺎ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي ﻋﻴﻨﻲ ﻃﺒﻴﻌﺖ ﺑﻲ ﺣﺮﻛﺖ و ﺗﻐﻴﻴﺮ‬
‫ﻧﺎﭘﺬﻳﺮﻧﺪ؟ ﭘﺎﺳﺦ ﻣﻨﻔﻲ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺎ در ﻣﻲ ﻳﺎﺑﻴﻢ ﻛﻪ ﻫﻤﻪ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و ﻣﺎ ﺣﺮﻛﺖ‬
‫ﺷﺎن را ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬اﻳﻦ درك ﺑﺎ ﺧﻮد ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﻫﻤﺨﻮاﻧﻲ ﻧﺪارد‪ .‬ﺑﺪﻳﻬﻲ اﺳﺖ‬
‫ﻛﻪ ﻃﺒﻴﻌﺖ درﺳﺖ اﺳﺖ و اﻳﻦ درك ﻧﺎدرﺳﺖ‪.‬‬
‫از آﻏﺎز اﻳﻦ ﻛﺘﺎب‪ ،‬ﻓﻠﺴﻔﻪ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان اﻣﺮي ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻛﺮدﻳﻢ ﻛﻪ ﺟﻬﺎن‪ ،‬ﻃﺒﻴﻌﺖ و اﻧﺴﺎن‬
‫را ﺑﻴﺎن ﻛﻨﺪ‪ .‬ﮔﻔﺘﻴﻢ ﻛﻪ ﻋﻠﻢ ﺑﻪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺧﺎص ﻣﻲ ﭘﺮدازد و ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺗﺤﻘﻴﻖ در ﻣﻮرد‬
‫ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻛﻠﻲ ﺗﺮ و ﻋﺎم ﺗﺮي اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻋﻠﻢ ﭘﻴﻮﻧﺪ ﻣﻲ ﺧﻮرﻧﺪ و ﻋﻠﻮم را ﺑﺴﻂ ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺴﻴﺎر ﺧﻮب‪ ،‬روش ﻗﺪﻳﻤﻲ ﺗﻔﻜﺮ » ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ« ﻛﻪ ﺷﺎﻣﻞ ﺣﺎل ﻫﻤﻪ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬در‬
‫ﻋﻴﻦ ﺣﺎل درك و درﻳﺎﻓﺘﻲ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﮕﺎﻫﺶ ﺑﻪ ﺟﻬﺎن‪ ،‬اﻧﺴﺎن و ﻃﺒﻴﻌﺖ از زاوﻳﻪ‬
‫ﺧﺎﺻﻲ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻋﻠﻤﺎي ﻣﺎوراء ﻃﺒﻴﻌﻲ )ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻚ(‪ ،‬ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ و ﺗﺼﻮﻳﺮﻫﺎ و ﺗﺼﻮرات ذﻫﻨﻲ آنﻫﺎ‬
‫ﻣﺠﺮدﻧﺪ ﻛﻪ ﻳﻜﻲ ﭘﺲ از دﻳﮕﺮي و ﺟﺪا از ﻫﻢ ﺑﺎﻳﺪ ارزﻳﺎﺑﻲ ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﻳﻌﻨﻲ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺟﺎﻣﺪ و‬
‫ﻣﻮادي ﺛﺎﺑﺖ ﻛﻪ ﺗﺤﻘﻴﻖ در ﻣﻮرد آنﻫﺎ ﻳﻚ ﺑﺎرو ﺑﺮاي ﻫﻤﻴﺸﻪ اﻧﺠﺎم ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬آﻧﺎن ﻋﺪم‬
‫ﭘﻴﻮﺳﺘﮕﻲ ﻣﻄﻠﻖ آﻧﺘﻲ ﺗﺰﻫﺎ ) ﻣﺘﻀﺎدﻫﺎ ( را ﺑﺎور دارﻧﺪ‪ .‬ارﺗﺒﺎط آﻧﺎن ﺑﺎ ‪ » :‬آري‪ ،‬ﺑﻠﻪ‪ ،‬ﻧﻪ‪ ،‬ﺧﻴﺮ«‬
‫ﺻﻮرت ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ ،‬زﻳﺮا » اﮔﺮ راﺑﻄﻪ ﺑﻴﺶ از اﻳﻦﻫﺎ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻋﻤﻠﻲ ﺷﻴﻄﺎﻧﻲ اﺳﺖ‪ «.‬ﺑﺮاي او ﻳﺎ‬
‫ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ وﺟﻮد دارﻧﺪ‪ ،‬ﻳﺎ وﺟﻮد ﻧﺪارﻧﺪ و ﻏﻴﺮ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﭼﻴﺰي ﺧﻮدش ﺑﺎﺷﺪ و در ﻋﻴﻦ‬
‫ﺣﺎل و ﻫﻢ زﻣﺎن ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮي ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﻣﻨﻔﻲ و ﻣﺜﺒﺖ ﻣﻄﻠﻘﺎ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ را دﻓﻊ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬و ﻋﻠﺖ و‬
‫ﻣﻌﻠﻮل در ﺣﺎﻟﺖ ﻣﺘﻀﺎدﻫﺎي ﺟﺎﻣﺪ‪ ،‬در ﺑﺮاﺑﺮ ﻫﻢ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪) .‬اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬آﻧﺘﻲ دورﻳﻨﮓ‪،‬‬
‫ﺻﻔﺤﻪﻫﺎي ‪ 27‬و ‪(.28‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ » ﺟﻬﺎن ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ اي از ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي ﺛﺎﺑﺖ‬
‫اﺳﺖ‪ «.‬ﺑﺮاي آن ﻛﻪ دﻗﻴﻘﺎ ﻣﺘﻮﺟﻪ اﻳﻦ ﺷﻴﻮه ي ﻓﻜﺮ ﻛﺮدن ﺷﻮﻳﻢ‪ ،‬ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ ﻛﻪ درك و‬
‫درﻳﺎﻓﺘﺶ از ﻃﺒﻴﻌﺖ‪ ،‬ﺟﺎﻣﻌﻪ و اﻧﺪﻳﺸﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪112‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪ -3‬درك ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ از ﻃﺒﻴﻌﺖ‬
‫اﻋﺘﻘﺎد ﺑﻪ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻚ‪ ،‬ﻃﺒﻴﻌﺖ را ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ اي از »ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي ﺛﺎﺑﺖ« ﻣﻲداﻧﺪ‪ .‬دو ﻃﺮﻳﻖ‬
‫ﺑﺮاي ﻣﻼﺣﻈﻪ ي ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﺑﺎ اﻳﻦ اﺳﻠﻮب وﺟﻮد دارد‪ .‬ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﻃﺮﻳﻖ ﺑﺮ آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﺟﻬﺎن‬
‫ﻣﻄﻠﻘﺎ در ﺳﻜﻮن اﺳﺖ و ﺣﺮﻛﺖ ﻓﻘﻂ ﺗﻮﻫﻢ ﺣﺲﻫﺎي ﻣﺎﺳﺖ‪ .‬اﮔﺮ اﻳﻦ ﺟﻠﻮه را از ﺣﺮﻛﺖ‬
‫ﺳﻠﺐ ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﻃﺒﻴﻌﺖ ﻫﻴﭻ ﺗﻜﺎﻧﻲ ﻧﻤﻲ ﺧﻮرد‪.‬‬
‫از اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻣﻜﺘﺒﻲ از ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن ﻳﻮﻧﺎﻧﻲ ﺑﻪ ﻧﺎم ﻣﻜﺘﺐ اﻟﺌﺎﺗﻴﻚ ) اﻟﻨﺎت ( ‪ Eleatic‬دﻓﺎع‬
‫ﻣﻲﻛﺮد‪) .‬ﻣﻜﺘﺐ وﺣﺪت وﺟﻮد و ﻋﺪم واﻗﻌﻴﺖ ﺗﻐﻴﻴﺮ و ﺗﺒﺪﻳﻞ و ﺣﺮﻛﺖ – م( اﻳﻦ درك ﺳﺎده‬
‫ﮔﺮا‪ ،‬ﭼﻨﺎن ﺑﺎ واﻗﻌﻴﺖ در ﺗﻨﺎﻗﺾ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻣﺮوزه دﻳﮕﺮ ﻫﻮاﺧﻮاﻫﻲ ﻧﺪارد‪.‬‬
‫دوﻣﻴﻦ ﻃﺮﻳﻖ ﻣﻼﺣﻈﻪ ي ﻃﺒﻴﻌﺖ ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ اي از ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬از اوﻟﻲ ﻫﻢ‬
‫ﻣﻜﺎراﻧﻪ ﺗﺮاﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻧﻤﻲﮔﻮﻳﺪ ﻛﻪ ﻃﺒﻴﻌﺖ در ﺣﺎل ﺳﻜﻮن اﺳﺖ و ﺣﺮﻛﺖ ﻃﺒﻴﻌﺖ را‬
‫ﺑﻪ رﺳﻤﻴﺖ ﻣﻲ ﺷﻨﺎﺳﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﺑﺮ آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﻃﺒﻴﻌﺖ ﭘﻴﺮو ﺣﺮﻛﺘﻲ ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ در ﺟﻨﺒﺶ اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﺟﺎ‪ ،‬ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﻃﺮﻳﻖ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻃﺒﻴﻌﺖ رﺧﺖ ﺑﺮ ﻣﻲ ﺑﻨﺪد‪ ،‬ﺣﺮﻛﺖ دﻳﮕﺮ ﻧﻔﻲ ﻧﻤﻲﺷﻮد و‬
‫در وﻫﻠﻪ ي اول ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻧﻤﻲ رﺳﺪ ﻛﻪ درﻛﻲ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﻃﺮز ﻣﻲ ﮔﻮﻳﻨﺪ درك‬
‫» ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ« ‪ ،‬ﻳﺎ » ﻣﻜﺎﻧﻴﻚ ﮔﺮاﺋﻲ« ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﻃﺮز ﺗﻠﻘﻲ ﺧﻄﺎﺋﻲ را ﺑﻨﻴﺎد ﻣﻲ ﻧﻬﺪ ﻛﻪ اﻏﻠﺐ ﺻﻮرت ﻣﻲﮔﻴﺮد و ﻣﺎ در‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎي ﻗﺮن ﻫﻔﺪﻫﻢ و ﻫﺠﺪﻫﻢ ﺑﺎ آن ﻣﻮاﺟﻪ ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ‪ .‬ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻛﺮدﻳﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻧﻮع‬
‫ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻃﺒﻴﻌﺖ را ﺳﺎﻛﻦ ﺗﻠﻘﻲ ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺣﺮﻛﺖ آن را ﻗﺒﻮل دارد‪ .‬ﺗﻨﻬﺎ ﺗﻔﺎوت ﻗﻀﻴﻪ‬
‫اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﭘﻴﺮوان اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻣﻌﺘﻘﺪﻧﺪ ﺣﺮﻛﺖ ﺻﺮﻓﺎ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ و ﺟﺎ ﺑﻪ ﺟﺎﺋﻲ اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻳﻨﺎن ﻛﻠﻴﺖ ﻣﻨﻈﻮﻣﻪ ﺷﻤﺴﻲ را ﻣﻲﭘﺬﻳـﺮﻓﺘﻨﺪ ) زﻣﻴـﻦ دور ﺧﻮرﺷﻴﺪ ﻣـﻲ ﭼﺮﺧﺪ ( ‪ ،‬اﻣﺎ‬
‫ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ ﺣﺮﻛﺖ ﻣﻄﻠﻘﺎ ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ آن ﻛﻪ ﺻﺮﻓﺎ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﻜﺎن اﺳﺖ‪ ،‬و ﺑﺮ‬
‫آن ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ ﺣﺮﻛﺖ را ﻓﻘﻂ از اﻳﻦ ﻣﻨﻈﺮ ﺑﺎﻳﺪ ﻣﻼﺣﻈـﻪ ﻛﺮد‪.‬‬
‫وﻟﻲ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺳﺎدﮔﻲﻫﺎ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ .‬درﺳﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ ﮔﺮدش زﻣﻴﻦ ﺑﻪ دور ﺧﻮرﺷﻴﺪ‬
‫ﺣﺮﻛﺘﻲ ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ زﻣﻴﻦ ﻫﻨﮕﺎم ﮔﺮدش ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ دﺳﺘﺨﻮش ﺗﺤﻮﻻﺗﻲ ﻗﺮار ﮔﻴﺮد‪،‬‬
‫ﻣﺜﻼ ﺳﺮدﺗﺮ ﺷﻮد‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﺣﺮﻛﺖ اﻧﺘﻘﺎﻟﻲ زﻣﻴﻦ ﻓﻘﻂ ﻳﻚ ﺟﺎ ﺑﻪ ﺟﺎﺋﻲ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ‬
‫ﺗﻐﻴﻴﺮات دﻳﮕﺮي ﻧﻴﺰ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ در آن رخ دﻫﺪ‪.‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪113‬‬

‫ﭘﺲ آن ﭼﻪ ﺻﻔﺖ وﻳﮋه ي اﻳﻦ ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻮﺳﻮم ﺑﻪ ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ را ﺷﺎﺧﺺ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬اﻳﻦ‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﻓﻘﻂ ﺣﺮﻛﺖ ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ در آن ﻣﻮرد ﺗﺎﻣﻞ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد‪.‬‬
‫اﮔﺮ زﻣﻴﻦ ﭘﻴﻮﺳﺘﻪ ﻣﻲ ﭼﺮﺧﺪ و ﻫﻴﭻ اﺗﻔﺎﻗﻲ ﺑﺮاﻳﺶ ﻧﻤﻲ اﻓﺘﺪ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﻓﻘﻂ ﺟﺎ ﻋﻮض‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺧﻮد زﻣﻴﻦ ﺗﻐﻴﻴﺮي ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﻫﻤﺎﻧﻲ ﺑﺎﻗﻲ ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﻮده اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺎ اﻳﻦ‬
‫ﺗﻌﺮﻳﻒ‪ ،‬زﻣﻴﻦ ﭘﻴﺶ از ﻣﺎ ﻫﻤﺎن ﮔﻮﻧﻪ اداﻣﻪ داﺷﺘﻪ ﻛﻪ ﭘﺲ از ﻣﺎ ﺧﻮاﻫﺪ داﺷﺖ‪ .‬ﻳﻌﻨﻲ ﻛﻪ ﻣﻲ‬
‫ﭼﺮﺧﺪ و دوﺑﺎره ﻣﻲ ﭼﺮﺧﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ اﺗﻔﺎق ﻣﻲ اﻓﺘﺪ‪ ،‬اﻣﺎ اﻧﮕﺎري ﻛﻪ اﺗﻔﺎﻗﻲ ﻧﻴﻔﺘﺎده‬
‫اﺳﺖ‪ .‬در اﻳﻦ ﺻﻮرت‪ ،‬ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﺗﺼﺪﻳﻖ ﺣﺮﻛﺖ ﻓﻘﻂ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻌﻨﻲ ﻛﻪ ﺻﺮﻓﺎ ﺣﺮﻛﺖ‬
‫ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﻳﻚ ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ اﺳﺖ‪ ،‬زﻳﺮا اﻳﻦ ﺣﺮﻛﺖ ﺑﺪون ﺗﺎرﻳﺦ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻳﻚ ﺳﺎﻋﺖ ﺑﺎ ﻗﻄﻌﺎت ﻛﺎﻣﻞ و ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪه ﺑﺎ ﻣﻮاد ﻏﻴﺮ ﻗﺎﺑﻞ ﻓﺮﺳﺎﻳﺶ‪ ،‬ﺑﺪون آن‬
‫ﻛﻤﺘﺮﻳﻦ ﺗﻐﻴﻴﺮي ﺑﻜﻨﺪ ﺑﻪ ﻃﻮر اﺑﺪي ﻛﺎر ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﺳﺎﻋﺖ ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﻧﺨﻮاﻫﺪ داﺷﺖ‪ .‬ﭼﻨﻴﻦ‬
‫درﻛﻲ از ﺟﻬﺎن اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﺪاوم در ﺗﻔﻜﺮ دﻛﺎرت ﺑﺎ آن ﺑﺮﺧﻮرد ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ .‬دﻛﺎرت‬
‫ﺗﺼﻮري در ﻣﻮرد ﺷﻴﻤﻲ ﻧﺪارد )ﺑﻪ ﺗﻮﺿﻴﺢ او در ﻣﻮرد ﮔﺮدش ﺧﻮن ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﺪ(‪ .‬درك‬
‫ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ او از اﺷﻴﺎء در ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎي ﻗﺮن ﻫﺠﺪﻫﻢ ﺟﺎ ﻣﻲ اﻓﺘﺪ ) اﻟﺒﺘﻪ ﺟﺰ در ﻣﻮرد‬
‫دﻳﺪرو ﻛﻪ ﻛﻤﺘﺮ ﺑﻪ ﺧﻠﻮص ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ ﺑﻮدن ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ و در ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎي ﻣﻌﻴﻨﻲ از او‪ ،‬درك‬
‫دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ از ﭘﻴﺶ ﺳﺎﻳﻪ اﻓﻜﻨﺪه اﺳﺖ(‪.‬‬
‫ﺻﻔﺖ وﻳﮋه ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎي ﻗﺮن ﻫﺠﺪﻫﻢ آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﻃﺒﻴﻌﺖ را ﺑﻪ ﻣﻜﺎﻧﻴﺴﻤﻲ ﻣﺜﻞ‬
‫ﺳﺎﻋﺖ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫اﮔﺮ اﻳﻦ درك واﻗﻌﻴﺖ ﻣﻲ داﺷﺖ و درﺳﺖ ﻣﻲ ﺑﻮد‪ ،‬ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﺑﺪون آن ﻛﻪ اﺛﺮي از ﺧﻮد‬
‫ﺑﻪ ﺟﺎ ﺑﮕﺬارﻧﺪ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﺪاوم ﺑﻪ ﻧﻘﻄﻪ اول ﺑﺮ ﻣﻲ ﮔﺸﺘﻨﺪ و ﻃﺒﻴﻌﺖ ﺑﻪ ﺻﻮرﺗﻲ ﻣﺸﺎﺑﻪ در‬
‫ﺧﻮد ﺑﺎﻗﻲ ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺻﻔﺖ وﻳﮋه ي روش ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ -4‬درك ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ از ﺟﺎﻣﻌﻪ‬
‫درك ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﺑﺮ آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰ در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ‪ .‬اﻣﺎ اﻳﻦ ﻋﻘﻴﺪه در‬
‫ﻛﻠﻴﺖ ﺧﻮد دﻗﻴﻘﺎ اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺑﻴﺎن ﻧﺸﺪه اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ درك ﻣﻲ ﭘﺬﻳﺮد ﻛﻪ ﺗﻐﻴﻴﺮاﺗﻲ رخ ﻣﻲ‬
‫دﻫﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﻣﺜﻼ در ﻣﻮرد ﺗﻮﻟﻴﺪ‪ ،‬زﻣﺎﻧﻲ اﺗﻔﺎق ﻣﻲ اﻓﺘﺪ ﻛﻪ ﻛﺎﻻﻫﺎي ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪه از ﻣﻮاد ﺧﺎم‬

‫‪114‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﻳﺎ در ﻋﺎﻟﻢ ﺳﻴﺎﺳﺖ‪ ،‬وﻗﺘﻲ ﻛﻪ دوﻟﺖﻫﺎ ﺟﺎﻧﺸﻴﻦ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﻣﺮدم‬
‫اﻳﻦ را ﻗﺒﻮل دارﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ رژﻳﻢ ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ داري را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﭘﺪﻳﺪه اي ﺛﺎﺑﺖ و ﻫﻤﻴﺸﮕﻲ ﻣﻲ‬
‫ﭘﺬﻳﺮﻧﺪ‪ ،‬و ﺣﺘﻲ ﮔﺎﻫﻲ آن را ﺑﺎ ﻣﺎﺷﻴﻦ ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻪ اﻳﻦ ﻃﺮﻳﻖ‪ ،‬ﻓﺮد از ﻣﺎﺷﻴﻦ اﻗﺘﺼﺎدي ﺳﺨﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻛﻪ ﮔﺎﻫﻲ ﺧﺮاب ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬اﻣﺎ‬
‫ﻣﺎﻳﻞ اﺳﺖ آن را ﺗﻌﻤﻴﺮ ﻛﻨﺪ ﺗﺎ دوﺑﺎره ﺑﻪ ﻛﺎر ﺑﭙﺮدازد‪ .‬و اﻣﻴﺪوار اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻣﺎﺷﻴﻦ‬
‫اﻗﺘﺼﺎدي ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﺑﻪ ﻛﺎر ﺧﻮد اداﻣﻪ دﻫﺪ ﺗﺎ ﻣﺜﻞ دﺳﺘﮕﺎﻫﻲ ﺧﻮدﻛﺎر‪ ،‬ﺳﻮد را ﻣﻴﺎن ﺑﻌﻀﻲﻫﺎ و‬
‫ﻓﻘﺮ و ﻓﺎﻗﻪ را ﻣﻴﺎن دﻳﮕﺮان ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﺑﻴﻨﺶ از ﻣﺎﺷﻴﻦ ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻫﻢ ﺳﺨﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻛﻪ ﻫﻤﺎن رژﻳﻢ ﭘﺎرﻟﻤﺎﻧﻲ ﺑﻮرژوازي‬
‫اﺳﺖ‪ .‬و ﺗﻨﻬﺎ ﺗﻌﺮﻳﻔﺶ از آن اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ‪ :‬ﺑﺎﻳﺪ ﻛﺎر ﺧﻮدش را ﺑﻜﻨﺪ‪ ،‬ﮔﺎﻫﻲ ﺑﻪ ﭼﭗ‪ ،‬ﮔﺎﻫﻲ‬
‫ﺑﻪ راﺳﺖ‪ ،‬ﺗﺎ ﺑﺘﻮاﻧﺪ اﻣﺘﻴﺎزﻫﺎي ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ داري را ﺣﻔﻆ ﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺎ اﻳﻦ را ﻋﻤﻞ ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ و ﺑﻨﺎﺑﺮآن‪ ،‬درﻛﻲ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ در ﻧﮕﺮش ﺑﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﻲ ﺷﻨﺎﺳﻴﻢ‪.‬‬
‫اﮔﺮ اﻣﻜﺎن داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﭼﻨﻴﻦ ﺟﺎﻣﻌﻪاي ﻛﻪ دﻧﺪهﻫﺎي ﭼﺮخ اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ در آن ﻣﻲ ﭼﺮﺧﻨﺪ‪ ،‬ﻫﻢ‬
‫ﭼﻨﺎن ﺑﻪ ﺟﺮﻳﺎن ﺧﻮد اداﻣﻪ ﺑﺪﻫﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﻫﻴﭻ اﺛﺮي از ﺧﻮد ﺑﺎﻗﻲ ﻧﻤﻲ ﮔﺬاﺷﺖ و در ﻧﺘﻴﺠﻪ‪،‬‬
‫ﺟﺎﻧﺸﻴﻦ ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﻧﻴﺰ ﻧﻤﻲ داﺷﺖ‪.‬‬
‫درك ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ ﺑﺴﻴﺎر ﺑﺎ اﻫﻤﻴﺘﻲ ﻧﻴﺰ وﺟﻮد دارد ﻛﻪ در ﻣﻮرد ﻫﻤﻪ ي ﺟﻬﺎن‪ ،‬و ﺑﺨﺼﻮص‬
‫در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﺼﺪاق ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ درك ﺑﺮﮔﺴﺘﺮش ﺗﺼﻮر ﺟﺮﻳﺎن ﻣﻨﻈﻢ و‬
‫ﺑﺎزﮔﺸﺖ دوره اي وﻗﺎﻳﻊ ﻣﺸﺎﺑﻪ اﺻﺮار ﻣﻲ ورزد و ﺑﻪ اﻳﻦ ﻗﺎﻋﺪه ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﻛﻪ » ﺗﺎرﻳﺦ ﻣﺪام‬
‫ﺧﻮد را ﺗﻜﺮار ﻣﻲﻛﻨﺪ‪«.‬‬
‫ﺑﺎﻳﺪ ﺗﻮﺟﻪ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻴﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺗﺼﻮرات ﺑﺴﻴﺎر ﺷﻴﻮع ﻳﺎﻓﺘﻪ اﻧﺪ‪ .‬در اﻳﻦ ﻧﮕﺮش‪ ،‬ﺣﺮﻛﺖ‬
‫و ﺗﻐﻴﻴﺮ‪ ،‬ﻛﻪ وﺟﻮد دارﻧﺪ و ﻫﺮ ﻛﺴﻲ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ آن را در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻛﻨﺪ‪ ،‬اﻧﻜﺎر ﻧﺸﺪه اﻧﺪ‪،‬‬
‫اﻣﺎ ﺣﺮﻛﺖ ﺑﺎ اﻳﻦ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻛﻪ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ ﻣﻜﺎﻧﻴﺴﻢ ﺻﺮف ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬در آن ﺗﺤﺮﻳﻒ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ -5‬درك ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ از ﻓﻜﺮ‬
‫از ﻣﻴﺎن آن ﭼﻪ دور و ﺑﺮﻣﺎﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻪ ﻧﻮع ﺗﺼﻮري از ﻓﻜﺮ دارﻳﻢ ؟‬
‫ﻣﺎ ﺑﺮ اﻳﻦ ﺑﺎورﻳﻢ ﻛﻪ ﻓﻜﺮ اﻧﺴﺎن ﺟﺎوداﻧﻪ اﺳﺖ و ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻴﺰ ﺑﻮده اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﺎ در‬
‫ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻛﺮده ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬راه ﻋﻘﻞ و ﺷﻌﻮر ﻣﺎ ﻫﻤﺎن اﺳﺖ ﻛﻪ‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪115‬‬

‫اﻧﺴﺎنﻫﺎي ﻳﻚ ﻗﺮن ﭘﻴﺶ داﺷﺘﻨﺪ‪ .‬ﻣﺎ ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ اﺣﺴﺎﺳﺎت ﻣﺎ ﻫﻤﺎن اﺣﺴﺎﺳﺎت‬
‫ﻳﻮﻧﺎﻧﻲﻫﺎﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﺎ ﻣﻬﺮﺑﺎﻧﻲ و ﻋﺸﻖ ﻫﻤﻮاره وﺟﻮد داﺷﺘﻪ اﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺟﻬﺖ ﻣﻲ‬
‫ﮔﻮﺋﻴﻢ » ﻋﺸﻖ اﺑﺪي‪ «.‬ﺑﺎور ﻛﺮدن اﻳﻦ ﻗﻀﻴﻪ ﺑﺴﻴﺎر راﻳﺞ و ﻣﺸﺘﺮك اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﮕﻮﺋﻴﻢ‬
‫اﺣﺴﺎﺳﺎت اﻧﺴﺎن ﺗﻐﻴﻴﺮي ﻧﻜﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺟﻬﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ ﮔﻔﺘﻪ اﻧﺪ و ﻧﻮﺷﺘﻪ اﻧﺪ ﻛﻪ‪ ،‬ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل‪ ،‬ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺪون‬
‫ﭘﺎﻳﻪ و اﺳﺎﺳﻲ ﺟﺰ ﻏﻨﺎي ﻓﺮدي وﺧﻮد ﭘﺴﻨﺪاﻧﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ ﻫﻢ ﻫﺴﺖ ﻛﻪ اﻏﻠﺐ ﻣﻲ‬
‫ﺷﻨﻮﻳﻢ ﻣﺮدم ﻣﻲ ﮔﻮﻳﻨﺪ » آرزوﻫﺎي اﻧﺴﺎن ﻫﻤﻮاره ﻳﻚ ﺳﺎن ﻧﺒﻮده اﺳﺖ‪« .‬‬
‫ﻣﺎ اﻏﻠﺐ ﻫﻤﻴﻦ ﺟﻮر ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ .‬ﻳﻌﻨﻲ ﻣﻲﺷﻮد ﮔﻔﺖ ﻛﻪ ﻫﻤﻴﺸﻪ‪ .‬ﻣﺎ ﻣﻲ ﮔﺬارﻳﻢ ﻛﻪ‬
‫ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ در ﺣﺮﻛﺖ ﻓﻜﺮ ﻧﻔﻮذ ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻫﻤﺎن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﺑﺎ اﻧﻮاع دﻳﮕﺮ ﺣﺮﻛﺖﻫﺎ‬
‫ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫دﻟﻴﻞ ﮔﺮاﻳﺶ ﺑﻪ ﭼﻨﻴﻦ روﺷﻲ ﻫﻢ آن اﺳﺖ ﻛﻪ » اﻳﻦ ﻃﺮز ﻓﻜﺮ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﺎ ﺑﻲ ﻧﻬﺎﻳﺖ‬
‫ﺧﻮﺷﺎﻳﻨﺪ و ﻣﻄﺒﻮع ﻣﻲ رﺳﺪ‪ ،‬ﭼﻮن ﻃﺮﻳﻘﻪ اي از ﻓﻜﺮ ﻛﺮدن اﺳﺖ ﻛﻪ آن را ﺻﺤﻴﺢ ﺑﻪ ﮔﻮش‬
‫ﻣﺎ رﺳﺎﻧﺪه اﻧﺪ‪ «.‬و در ﭘﺎﻳﻪﻫﺎي آﻣﻮزﺷﻲ ﻣﺎ رﺧﻨﻪ ﻛﺮده اﺳﺖ‪) .‬اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬آﻧﺘﻲ دورﻳﻨﮓ‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ‬
‫‪( .28‬‬
‫ﻧﺘﻴﺠﻪ آن اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻃﺮﻳﻖ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﻣﺸﺎﻫﺪه و ﺗﻔﻜﺮ‪ ،‬ﻓﻘﻂ درك از ﺟﻬﺎن ﻧﻴﺴﺖ‪،‬‬
‫ﺑﻠﻜﻪ اﺳﻠﻮﺑﻲ از اﻗﺪام ﺑﺮاي ﻓﻜﺮ ﻛﺮدن ﻫﻢ ﻫﺴﺖ‪.‬‬
‫ﺑﺴﻴﺎر ﺧﻮب‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﻧﻔﻲ ﻣﺒﺎﺣﺚ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﻧﺴﺒﺘﺎ ﺳﺎده ﺑﻪ ﻧﻈﺮ‬
‫ﺑﻴﺎﻳﺪ‪ ،‬از ﺳﻮي دﻳﮕﺮ اﻣﺎ ﺧﻼص ﺷﺪن از اﺳﻠﻮب ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﻓﻜﺮ ﻛﺮدن دﺷﻮار ﺗﺮ اﺳﺖ‪ .‬در‬
‫اﻳﻦ راﺑﻄﻪ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﻳﻚ ﭼﻴﺰ را روﺷﻦ ﻛﻨﻴﻢ‪ .‬راﻫﻲ را ﻛﻪ در آن ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺟﺴﺖ و ﺟﻮ ﻣﻲﺷﻮد »‬
‫روش ‪ « Method‬ﻣﻲ ﻧﺎﻣﻴﻢ‪ .‬ﺑﻪ دو ﻣﺜﺎل ﺗﻮﺟﻪ ﻛﻨﻴﺪ ‪:‬‬
‫اﻟﻒ ( ﺗﻐﻴﻴﺮاﺗﻲ را ﻛﻪ در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﺻﻮري اﻧﺪ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ آن ﭼﻪ را ﻗﺒﻼ‬
‫وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺗﺠﺪﻳﺪ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻳﻚ » درك « اﺳﺖ‪.‬‬
‫ب ( وﻗﺘﻲ ﻛﺴﻲ دﻧﺒﺎل آن ﭼﻪ ﻣﻲ ﮔﺮدد ﻛﻪ ﻗﺒﻼ در ﺗﺎرﻳﺦ ﺟﺎﻣﻌﻪ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫ﻣﺤﺾ آن ﻛﻪ ﻧﺘﻴﺠﻪ ﮔﻴﺮي ﻛﻨﺪ » زﻳﺮ ﺧﻮرﺷﻴﺪ ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰ ﺗﺎزه اي وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ «،‬اﻳﻦ »‬
‫روش« اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪116‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ درك ﺑﻪ روش اﻟﻬﺎم ﻣﻲ دﻫﺪ و ﺑﺮاﻳﺶ ﺗﺼﻤﻴﻢ ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ ﻛﻪ‬
‫وﻗﺘﻲ روش ﻳﻚ ﺑﺎر از درك اﻟﻬﺎم ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ ،‬ﻣﺜﻞ ﻗﺒﻞ واﻛﻨﺶ ﻧﺸﺎن ﻣﻲ دﻫﺪ و آن را اداره و‬
‫راﻫﻨﻤﺎﺋﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫درك ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ را ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻛﺮدﻳﻢ‪ ،‬ﺣﺎﻻ ﻣﻲ ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ روش ﺗﺤﻘﻴﻖ در ﺑﺎره آن‬
‫ﭼﻴﺴﺖ‪ .‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻲ ﮔﻮﻳﻨﺪ ﻣﻨﻄﻖ‪.‬‬
‫‪ -6‬ﻣﻨﻄﻖ ﭼﻴﺴﺖ ؟‬
‫ﻣﻲ ﮔﻮﻳﻨﺪ »ﻣﻨﻄﻖ« ﻫﻨﺮ درﺳﺖ ﻓﻜﺮ ﻛﺮدن اﺳﺖ‪ .‬ﻓﻜﺮ ﻛﺮدن ﻣﻨﻄﺒﻖ ﺑﺎ ﺣﻘﻴﻘﺖ‪،‬‬
‫ﻣﺴﺎوي اﺳﺖ ﺑﺎ ﻓﻜﺮ ﻛﺮدن ﻣﻨﻄﺒﻖ ﺑﺎ ﻗﻮاﻋﺪ ﻣﻨﻄﻖ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﻗﻮاﻋﺪ ﭼﻴﺴﺘﻨﺪ ؟ ﺳﻪ اﺻﻞ آن ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از ‪:‬‬
‫‪ -1‬اﺻﻞ ﻫﻮﻳﺖ ‪ :‬اﻳﻦ ؛ ﻫﻤﺎن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﭘﻴﺸﺘﺮ دﻳﺪﻳﻢ‪ ،‬ﻗﺎﻋﺪه اي اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻫﺮ ﭼﻴﺰي ﻗﺎﻧﻢ ﺑﻪ ﻫﻮﻳﺖ ﺧﻮﻳﺶ اﺳﺖ و ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ )ﻳﻚ اﺳﺐ‬
‫ﻳﻚ اﺳﺐ اﺳﺖ‪( .‬‬
‫‪ -2‬اﺻﻞ ﻋﺪم ﺗﻨﺎﻗﺾ ‪ :‬ﻳﻚ ﭘﺪﻳﺪه ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ درﻋﻴﻦ ﺧﻮدش و ﻣﺘﻨﺎﻗﺾ ﺑﺎ ﺧﻮد‬
‫ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺑﺮ ﺷﻤﺎﺳﺖ ﻛﻪ اﻧﺘﺨﺎب ﻛﻨﻴﺪ ) زﻧﺪﮔﻲ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻫﻤﺰﻣﺎن‬
‫زﻧﺪﮔﻲ و ﻣﺮگ ﺑﺎﺷﺪ(‪.‬‬
‫‪ -3‬اﺻﻞ ﻃﺮد ﻣﻮرد ﺳﻮم‪ :‬ﻳﺎ دﻓﻊ ﺣﺎﻟﺖ ﺳﻮم‪ ،‬ﻛﻪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻌﻨﻲ اﺳﺖ ‪ :‬ﻣﻴﺎن دو‬
‫اﻣﻜﺎن ﻣﺘﻨﺎﻗﺾ‪ ،‬ﺟﺎﺋﻲ ﺑﺮاي اﻣﻜﺎن ﺳﻮم وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ .‬ﺑﺎﻳﺪ ﻣﻴﺎن زﻧﺪﮔﻲ و‬
‫ﻣﺮگ ﻳﻜﻲ را اﻧﺘﺨﺎب ﻛﻨﻴﺪ‪ .‬اﻣﻜﺎن ﺳﻮﻣﻲ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﻣﻨﻄﻘﻲ ﺑﻮدن ﻳﻌﻨﻲ درﺳﺖ ﻓﻜﺮ ﻛﺮدن‪ .‬درﺳﺖ ﻓﻜﺮ ﻛﺮدن ﻫﻢ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ‬
‫ﭘﺬﻳﺮش اﻳﻦ ﺳﻪ ﻗﺎﻋﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫در ﺳﻄﺮﻫﺎي ﮔﺬﺷﺘﻪ‪ ،‬ﺳﻪ اﺻﻠﻲ را ﻛﻪ ﻣﻮرد ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻗﺮار دادﻳﻢ ﺷﻨﺎﺧﺘﻴﻢ ﻛﻪ ﻫﺮ ﺳﻪ‬
‫اﺻﻞ‪ ،‬از درك ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﺳﺮﭼﺸﻤﻪ ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪.‬‬
‫در ﻧﺘﻴﺠﻪ‪ ،‬ﻣﻨﻄﻖ و ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻚ ﺗﻨﮕﺎﺗﻨﮓ ﺑﻪ ﻫﻢ ﻣﺮﺑﻮط اﻧﺪ‪ .‬ﻳﻌﻨﻲ ﻣﻨﻄﻖ ﻳﻚ اﺑﺰار اﺳﺖ‪،‬‬
‫ﻳﻚ روش ﺗﻌﻘﻞ و اﺳﺘﺪﻻل اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻣﻘﺪﻣﻪ ي ﺧﻮد ﻫﺮ ﭼﻴﺰي را ﺑﻪ ﻃﺮﻳﻘﻲ ﺑﺴﻴﺎر‬
‫ﻣﺸﺨﺺ ﻃﺒﻘﻪ ﺑﻨﺪي ﻣﻲﻛﻨﺪ و در ﻧﺘﻴﺠﻪ‪ ،‬ﻣﺎ را ﻧﺎﭼﺎر ﻣﻲﻛﻨﺪ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ را ﻓﻘﻂ ﺑﺎ ﻣﺎﻫﻴﺖ‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪117‬‬

‫دروﻧﻲ ﺧﻮدﺷﺎن ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ‪ .‬ﭘﺲ ﻣﺎ را ﻣﻘﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ اﻧﺘﺨﺎب ﻛﻨﻴﻢ و ﺑﮕﻮﺋﻴﻢ ﺑﻠﻪ ﻳﺎ ﺧﻴﺮ‪ ،‬و ‪،‬‬
‫ﺳﺮاﻧﺠﺎم‪ ،‬اﻣﻜﺎن ﺳﻮم را ﻣﻴﺎن دو ﻣﻮرد ﻃﺮد ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﺜﺎل ﻣﺮگ و زﻧﺪﮔﻲ ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ آن‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬
‫وﻗﺘﻲ ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد » ﻫﻤﻪ اﻧﺴﺎنﻫﺎ ﻓﻨﺎ ﭘﺬﻳﺮﻧﺪ‪ ،‬اﻳﻦ رﻓﻴﻖ ﻳﻚ اﻧﺴﺎن اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ اﻳﻦ‬
‫رﻓﻴﻖ ﻓﻨﺎ ﭘﺬﻳﺮ اﺳﺖ‪ «.‬ﺑﺎ ﻣﻮﺿﻮﻋﻲ رو ﺑﻪ رو ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ ﻛﻪ ﺑﻪ آن ﻣﻲ ﮔﻮﻳﻨﺪ ﻗﻴﺎس ﻣﻨﻄﻘﻲ‬
‫)‪) (Syllogism‬اﻳﻦ‪ ،‬ﺷﻜﻞ ﺷﺎﺧﺺ اﺳﺘﺪﻻل ﻣﻨﻄﻘﻲ اﺳﺖ(‪ .‬ﺑﺎ اﻳﻦ روش اﺳﺘﺪﻻﻟﻲ ﻛﻪ‬
‫ﻗﻴﺎﺳﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺎ ﺟﺎﻳﮕﺎه و ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ ان رﻓﻴﻖ را ﻣﺸﺨﺺ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ و در واﻗﻊ او را در ﻃﺒﻘﻪ‬
‫ﺑﻨﺪي ﺧﺎﺻﻲ ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﻴﻢ‪.‬‬
‫وﻗﺘﻲ ﺑﺎ اﻧﺴﺎن ﻳﺎ ﭘﺪﻳﺪه اي دﻳﮕﺮ رو ﺑﻪ رو ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ‪ ،‬ﺗﻤﺎﻳﻞ ذﻫﻨﻲ ﺑﻪ ﻣﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ » او را‬
‫در ﻛﺪام ﻃﺒﻘﻪ و ﻣﻘﻮﻟﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﮕﺬارﻳﻢ؟« ﺗﻨﻬﺎ ﭘﺮﺳﺶ ذﻫﻦ ﻣﺎ ﻓﻘﻂ ﻫﻤﻴﻦ اﺳﺖ‪ .‬ﭼﻴﺰﻫﺎ را‬
‫ﻣﺜﻞ داﻳﺮهﻫﺎ و ﺟﻌﺒﻪﻫﺎﺋﻲ در اﺑﻌﺎد ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ و دﻏﺪﻏﻪ ي ﻣﺎ آن اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ‬
‫داﻳﺮهﻫﺎ و ﺟﻌﺒﻪﻫﺎ را‪ ،‬ﺑﺎ ﻧﻈﻢ ﻣﻌﻴﻨﻲ در درون ﻫﻢ ﻗﺮار دﻫﻴﻢ‪.‬‬
‫در ﻣﺜﺎل ﻣﺎ‪ ،‬اول ﺣﻠﻘﻪ ﺑﺰرﮔﻲ را در ﻧﻈﺮ ﻣﻲ ﮔﻴﺮﻳﻢ ﻛﻪ ﻫﻤﻪ ي ﻓﻨﺎﭘﺬﻳﺮﻫﺎ را ﺷﺎﻣﻞ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺑﻌﺪ ﺣﻠﻘﻪ ﻛﻮﭼﻜﻲ را در ﻧﻈﺮ ﻣﻲﮔﻴﺮﻳﻢ ﻛﻪ ﺷﺎﻣﻞ ﻫﻤﻪ ي اﻧﺴﺎنﻫﺎﺳﺖ‪ ،‬و در ﺣﻠﻘﻪ‬
‫ﺳﻮم رﻓﻴﻖ ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد‪.‬‬
‫اﮔﺮ ﺑﺨﻮاﻫﻴﻢ آنﻫﺎ را ﻃﺒﻘﻪ ﺑﻨﺪي ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬در آن ﺻﻮرت ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﻣﻨﻄﻖ ﻣﻌﻴﻨﻲ ﺣﻠﻘﻪﻫﺎ‬
‫را در ﻫﻢ ﺟﺎ ﺑﺪﻫﻴﻢ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬درك ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ از ﻣﻨﻄﻖ و ﻗﻴﺎس ﺳﺎﺧﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﻗﻴﺎس ﻣﻨﻄﻘﻲ ﺗﺮﻛﻴﺒﻲ از‬
‫ﻗﻀﻴﻪ ﻳﺎ ﺟﻤﻠﻪ اﺧﺒﺎري اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ دو ﻗﻀﻴﻪ اول ﺻﻐﺮا و ﻛﺒﺮا ﻣﻲ ﮔﻮﻳﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ ﻓﺮض‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬ﻗﻀﻴﻪ ﺳﻮم ﻫﻢ ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻳﺎ ﺣﻜﻢ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﻣﺜﺎل دﻳﮕﺮي ﺗﻮﺟﻪ ﻛﻨﻴﻢ‪ » :‬در اﺗﺤﺎد‬
‫ﺷﻮروي‪ ،‬ﭘﻴﺶ از آﺧﺮﻳﻦ ﻗﺎﻧﻮن اﺳﺎﺳﻲ‪ ،‬دﻳﻜﺘﺎﺗﻮري ﭘﺮوﻟﺘﺎرﻳﺎ ﺑﻪ وﺟﻮد آﻣﺪ‪ .‬دﻳﻜﺘﺎﺗﻮري‬
‫دﻳﻜﺘﺎﺗﻮري اﺳﺖ‪ .‬اﺗﺤﺎد ﺟﻤﺎﻫﻴﺮ ﺷﻮروي ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﺘﻲ ﻳﻚ دﻳﻜﺘﺎﺗﻮري اﺳﺖ‪ .‬ﭘﺲ ﺗﻔﺎوﺗﻲ‬
‫ﻣﻴﺎن دﻳﻜﺘﺎﺗﻮري اﺗﺤﺎد ﺟﻤﺎﻫﻴﺮ ﺷﻮروي ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﺘﻲ‪ ،‬اﻳﺘﺎﻟﻴﺎ‪ ،‬آﻟﻤﺎن و ﻫﻤﻪ ﻛﺸﻮرﻫﺎي‬
‫دﻳﻜﺘﺎﺗﻮري وﺟﻮد ﻧﺪارد‪«.‬‬
‫اﻳﻦ ﺟﺎ‪ ،‬ﻣﻄﺮح و ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ دﻳﻜﺘﺎﺗﻮري ﺑﺮاي ﻛﻪ و در ﻣﻮرد ﭼﻪ ﻛﺴﻲ اﻋﻤﺎل‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﻫﻤﺎن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ وﻗﺘﻲ ﻛﺴﻲ ﻻف دﻣﻮﻛﺮاﺳﻲ ﺑﻮرژوازي را ﻣﻲ زﻧﺪ‪ ،‬ﻣﻄﺮح ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ‬

‫‪118‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫اﻳﻦ دﻣﻮﻛﺮاﺳﻲ ﺑﺮاي ﺗﺎﻣﻴﻦ ﻣﻨﺎﻓﻊ ﭼﻪ ﻛﺴﺎﻧﻲ اﻋﻤﺎل ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫ﺑﻪ اﻳﻦ ﻃـﺮﻳﻖ‪ ،‬ﻣﺴـﺎﺋﻞ ﺑﻴﺎن ﻣﻲ ﺷـﻮﻧﺪ‪ ،‬ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ و دﻧﻴـﺎي اﺟﺘﻤﺎﻋـﻲ ﭼﻨﺎن ﻣﻼﺣﻈـﻪ‬
‫ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ﻛﻪ اﻧﮕﺎري ﺑﻪ ﺣﻠﻘﻪﻫﺎي ﺟﺪاﮔﺎﻧﻪ ﺗﻌﻠﻖ دارﻧﺪ‪ ،‬و اﻳﻦ ﺣﻠﻘﻪ ﻫﺮﮔﺰ در ﻫﻢ ﻗﺮار‬
‫ﻧﻤﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎ اﻳﻦﻫﺎ ﭘﺮﺳﺶﻫﺎي ﻧﻈﺮي اﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ در ﻓﻌﺎﻟﻴﺖ ﻣﻘﻴﺪ ﺑﻪ ﻃﺮﻳﻖ ﻣﻌﻴﻨﻲ از ﻋﻤﻞاﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻣﻲﺗﻮاﻧﻴﻢ ﺑﻪ ﻣﺜﺎل ﺗﺎﺳﻒ آور آﻟﻤﺎن در ﺳﺎل ‪ 1919‬اﺗﺨﺎذ ﺳﻨﺪ ﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ در آن ﺳﻮﺳﻴﺎل‬
‫دﻣﻮﻛﺮاﺳﻲ‪ ،‬ﺑﺎ ﻫﺪف ﺗﺎﻣﻴﻦ دﻣﻮﻛﺮاﺳﻲ دﻳﻜﺘﺎﺗﻮري‪ ،‬ﭘﺮوﻟﺘﺎرﻳﺎ را ﻧﺎﺑﻮد ﻛﺮد‪ ،‬ﺑﺪون آن ﻛﻪ‬
‫ﻣﺘﻮﺟﻪ ﺷﻮد ﺑﺎ ﭼﻨﻴﻦ اﻗﺪاﻣﻲ ﺑﻪ دوام ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ داري ﻛﻤﻚ ﻣﻲﻛﻨﺪ و راه را ﺑﺮاي ﺗﻮﻟﺪ ﻧﺎزﻳﺴﻢ‬
‫ﻣﻲﮔﺸﺎﻳﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺸﺎﻫﺪه و ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ي ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺟﺪا ازﻫﻢ‪ ،‬ﻛﺎري ﺑﻮد ﻛﻪ ﺟﺎﻧﻮرﺷﻨﺎﺳﻲ و‬
‫زﻳﺴﺖ ﺷﻨﺎﺳﻲ ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻣﺸﺎﻫﺪه و ﻓﻬﻤﻴﺪه ﺷﺪ ﺗﻜﺎﻣﻠﻲ در ﺟﺎﻧﻮران و ﮔﻴﺎﻫﺎن وﺟﻮد‬
‫دارد‪ ،‬اﻧﺠﺎم دادﻧﺪ‪ .‬ﭘﻴﺶ از آن‪ ،‬ﻫﻤﻪي ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي ﻫﺴﺘﻲ ﻃﺒﻘﻪ ﺑﻨﺪي ﻣﻲﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬زﻳﺮا ﻓﻜﺮ‬
‫ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﻫﻤﻮاره ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﺑﻮدهاﻧﺪ‪ » .‬و در واﻗﻊ در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻋﻠﻢ ﻃﺒﻴﻌﻲ ﺗﺎ‬
‫ﭘﺎﻳﺎن ﻗﺮن ﭘﻴﺶ ﻣﻨﺰﻟﻪ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ي ﻋﻠﻢ ﻣﺴﻠﻂ ﻣﻄﺮح ﺑﻮد‪) «.‬اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬ﻓﻮﻳﺮﺑﺎخ‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪(.45‬‬
‫اﻣﺎ در ﭘﺎﻳﺎن ﺑﺎﻳﺪ ﺑﮕﻮﺋﻴﻢ ‪:‬‬
‫‪ -7‬ﺗﺒﻴﻴﻦ ﺟﻬﺎن »ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻚ«‬
‫ﺑﺨﺶ ﺑﺎ اﻫﻤﻴﺘﻲ در ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻫﺴﺖ ﻛﻪ آن را ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻚ ﻣﻲ ﻧﺎﻣﻨﺪ‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ ﻓﻘﻂ ﺑﺮاي‬
‫ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺑﻮرژوازي ﺑﺎ اﻫﻤﻴﺖ اﺳﺖ‪ ،‬زﻳﺮا ﺑﻪ ﺧﺪا و روح ﻣﺮﺗﺒﻂ اﺳﺖ‪ .‬در اﻳﻦ ﻓﻠﺴﻔﻪ‪ ،‬ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ‬
‫ﺟﺎوداﻧﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﺧﺪا ﺟﺎوداﻧﻪ و ﻏﻴﺮ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻐﻴﻴﺮاﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻤﻴﺸﻪ ﻗﺎﺋﻢ ﺑﻪ ﻣﺎﻫﻴﺖ ﺧﻮد ﺑﺎﻗﻲ‬
‫ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ‪ ،‬ﻫﻤﺎن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ روح‪ .‬ﻫﻤﻴﻦ وﻳﮋﮔﻲ در ﻣﻮرد ﺑﺪي و ﺧﻮﺑﻲ و ﻏﻴﺮه ﻧﻴﺰ ﻣﺼﺪاق دارد‪.‬‬
‫ﻫﻤﻪ ي اﻳﻦ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﺑﻪ وﺿﻮح ﺗﺒﻴﻴﻦ ﺷﺪه اﻧﺪ و ﻫﻤﻴﺸﮕﻲ و ﺛﺎﺑﺖ و ﺟﺎوداﻧﻪ اﻧﺪ‪ .‬در اﻳﻦ‬
‫ﺑﺨﺶ از ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻛﻪ آن را ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻚ ﻣﻲ ﻧﺎﻣﻨﺪ‪ ،‬ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ را ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪ ﺗﻮده ﺛﺎﺑﺖ ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﺪ و‬
‫اﺳﺘﺪﻻل ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺿﺪ ﺧﻮد ﻣﻮﺟﻮدﻳﺖ ﻣﻲ ﻳﺎﺑﺪ‪ .‬ﻣﺜﻼ ‪ :‬روح در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻣﺎده‪،‬‬
‫ﻣﺎده در ﻣﻘﺎﺑﻞ روح‪ ،‬ﺧﻮﺑﻲ در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺑﺪي‪ ،‬و ﺑﺪي ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺘﻀﺎد ﺧﻮﺑﻲ و ﻏﻴﺮه‪ .‬ﻳﻌﻨﻲ ﻛﻪ‬
‫ﺑﺎﻳﺪ ﮔﻔﺖ ﻣﺘﻀﺎدﻫﺎ از دو ﺟﺎﻧﺐ ﻣﻨﺤﺼﺮ ﺑﻪ ﻓﺮد و ﻣﺤﺪودﻧﺪ‪.‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪119‬‬

‫اﻳﻦ روش اﺳﺘﺪﻻل و ﺗﻔﻜﺮ‪ ،‬ﻳﺎ در واﻗﻊ اﻳﻦ درك را » ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻚ « ﻣﻲ ﺧﻮاﻧﻨﺪ ﭼﻮن ﺑـﺎ‬
‫ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ و ﺗﺼﻮراﺗﻲ ﺳﺮ وﻛﺎر دارد ‪ ،‬ﻣﺜﻞ ﺧﺪا‪ ،‬ﻧﻴﻜﻲ‪ ،‬روح‪ ،‬ﺑﺪي و ﻣﻔﺎﻫﻴﻤﻲ ﻣﺜﻞ اﻳﻦﻫﺎ ﻛﻪ‬
‫ﺧﺎرج از ﻓﻴﺰﻳﻚ )ﻋﺎﻟﻢ ﻃﺒﻴﻌـﻲ( دﻧﺒﺎل ﺷﺎن ﻣﻲ ﮔﺮدﻧﺪ‪ .‬ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻚ از ﺗﺮﻛﻴﺐ ﻳﻮﻧﺎن » ﻣﺘﺎ‬
‫‪ « meta‬ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ » ﻣﺎوراء « و » ﻓﻴﺰﻳﻚ ‪) « Physics‬ﺣﻜﻤﺖ ﻃﺒﻴﻌﻲ( ﻛﻪ ﻋﻠﻢ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي‬
‫ﺟﻬﺎن اﺳﺖ ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻲﺷﻮد‪) .‬در ﻓﺎرﺳﻲ ﺑﻪ ﻣﺎوراء ﻃﺒﻴﻌﻲ و ﻣﺒﺤﺚ ﻋﻠﻮم ﻣﺎوراء ﻃﺒﻴﻌﻲ و‬
‫ﻣﺎوراء اﻟﻄﺒﻴﻌﻪ ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ – م(‬
‫ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ واﻗﻌﻪ اي ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﻫﻢ ﻫﺴﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ درك ﻓﻠﺴﻔﻲ را » ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻚ « ﻧﺎﻣﻴﺪه اﻧﺪ‪.‬‬
‫ارﺳﺘﻮ ﻛﻪ ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ رﺳﺎﻟﻪ ﻣﻨﻄﻖ را ﻧﻮﺷﺖ ) ﻫﻤﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻫﻨﻮز ﻫﻢ ﺗﺪرﻳﺲ ﻣﻲﺷﻮد(‪ ،‬ﭼﻨﺪان‬
‫ﻗﻠﻤﻔﺮﺳﺎﺋﻲ ﻧﻜﺮده اﺳﺖ‪ .‬ﭘﺲ از ﻣﺮگ او‪ ،‬ﺷﺎﮔﺮداﻧﺶ ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎﻳﺶ را ﺗﻨﻈﻴﻢ ﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﻓﻬﺮﺳﺘﻲ‬
‫ﻣﺸﺮوح از آنﻫﺎ ﻓﺮاﻫﻢ آوردﻧﺪ و ﭘﺲ از ﻧﻮﺷﺘﻪ اي ﺑﺎ ﻋﻨﻮان ﻓﻴﺰﻳﻚ‪ ،‬ﻛﺎري از او را ﭘﻴﺪا‬
‫ﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﻲ ﻋﻨﻮان ﺑﻮد و ﺑﻪ ﻣﻮارد ذﻫﻦ ﻣﺮﺑﻮط ﻣﻲ ﺷﺪ‪ .‬اﻳﻦ اﺛﺮ را ﺑﺎ وراي ﻓﻴﺰﻳﻚ ﺧﻮاﻧﺪن‬
‫آن ﺑﻪ زﺑﺎن ﻳﻮﻧﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻫﻤﺎن ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻚ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻘﻮﻟﻪ ﺑﻨﺪي ﻛﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫در ﭘﺎﻳﺎن‪ ،‬ﺑﮕﺬارﻳﺪ ﺑﺮ راﺑﻄﻪاي ﻛﻪ ﻣﻴﺎن ﺳﻪ ﻣﻮردي ﻛﻪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﺮدﻳﻢ اﺻﺮار ﺑﻮرزﻳﻢ ﻛﻪ‬
‫ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ‪ ،‬ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ و ﻣﻨﻄﻖ اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﺳﻪ اﺻﻞ‪ ،‬ﻫﻤﻮاره ﺑﺎ ﻫﻢ رخ ﻣﻲدﻫﻨﺪ و ﺑﻪ ﻧﺎم‬
‫ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﺧﻮاﻧﺪه ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﺗﺮﻛﻴﺐ‪ ،‬ﻧﻈﺎﻣﻲ را ﺷﻜﻞ ﻣﻲ دﻫﺪ ﻛﻪ ﺗﻨﻬﺎ در راﺑﻄﻪ ي‬
‫اﺟﺰاﻳﻲ ﺑﺎ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﻗﺎﺑﻞ ﻓﻬﻢ اﻧﺪ‪.‬‬

‫ﭘﺮﺳﺶﻫﺎي اﻣﺘﺤﺎﻧﻲ‬
‫‪-1‬‬
‫‪-2‬‬
‫‪-3‬‬
‫‪-4‬‬

‫ﺑﺎ ﻛﻤﻚ ﻣﺜﺎلﻫﺎ‪ ،‬ﻧﺸﺎن ﺑﺪﻫﻴﺪ ﻛﻪ ﻣﺎ ﻋﺎدت دارﻳﻢ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ را در ﺳﻜﻮن ﺷﺎن‬
‫ﻣﻮرد ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻗﺮار دﻫﻴﻢ‬
‫ﻣﺜﺎلﻫﺎﺋﻲ ﺑﺰﻧﻴﺪ از درك ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ از ﺟﻬﺎن‬
‫درك ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ ﭼﻴﺴﺖ و ﭼﺮا اﻳﻦ درك ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ اﺳﺖ ؟‬
‫ﺻﻔﺖﻫﺎي وﻳﮋه درك و روش ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﻛﺪام اﻧﺪ ؟‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪120‬‬

‫ﺑﻨﻮﻳﺴﻴﺪ ﻛﻪ ‪:‬‬
‫آﻳﺎ اﻧﺴﺎن ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻫﻢ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﻓﻜﺮ ﻛﻨﺪ و ﻫﻢ اﻧﻘﻼﺑﻲ ﺑﺎﺷﺪ ؟‬

‫‪121‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﻗﺴﻤﺖ ﭼﻬﺎرم‬

‫آﻣﻮزش دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ‬

‫‪122‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪123‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪1‬‬
‫ﻣﻘﺪﻣﻪاي ﺑﺮ آﻣﻮزش دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ‬

‫‪-1‬‬
‫‪-2‬‬
‫‪-3‬‬
‫‪-4‬‬

‫اﺣﺘﻴﺎطﻫﺎي ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ‬
‫ﻣﻨﺸﺎء روش دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ ﻛﺠﺎﺳﺖ‬
‫ﭼﺮا دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﻣﺪﺗﻲ ﻃﻮﻻﻧﻲ زﻳﺮ ﺳﻠﻄﻪ درك ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﺑﻮد ؟‬
‫ﭼﺮا ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻗﺮن ﻫﺠﺪﻫﻢ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﺑﻮد ؟‬

‫‪ -5‬ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﻣﺘﻮﻟﺪ ﺷﺪ ‪ :‬ﻫﮕﻞ و ﻣﺎرﻛﺲ‬

‫‪ -1‬اﺣﺘﻴﺎطﻫﺎي ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ‬
‫وﻗﺘﻲ ﺣﺮف از دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﺑﻪ ﻣﻴﺎن ﻣﻲآﻳﺪ‪ ،‬اﻏﻠﺐ در ﻟﻔﺎﻓﻪاي ﻣﺮﻣﻮز ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد و ﭼﻨﺎن‬
‫ﺑﻴﺎن ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ اﻧﮕﺎري ﭼﻴﺰي ﻣﻌﻤﺎﺋﻲ و ﭘﻴﭽﻴﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ آﮔﺎﻫﻲ اﻧﺪﻛﻲ از‬
‫دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ دارﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺪون ﻧﻈﻢ و ﺗﺮﺗﻴﺐ و اﺳﺘﺪﻻل از آن ﺳﺨﻦ ﻣﻲ ﮔﻮﻳﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻣﺎﻳﻪ ﺗﺎﺳﻒ‬
‫اﺳﺖ و ﺑﻪ ﺧﻄﺎﻫﺎﺋﻲ ره ﻣﻲ ﺑﺮد ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ از آن ﭘﺮﻫﻴﺰ ﻛﺮد‪.‬‬
‫اﺻﻄﻼح دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ در واژه ﺷﻨﺎﺳﻲ ﻣﻌﻨﻲ ﺑﺴﻴﺎر ﺳﺎده ي ﻫﻨﺮ ﺑﺤﺚ و ﺟﺪل را ﻣﻲ دﻫﺪ‪.‬‬
‫در اﻳﻦ ﻣﻔﻬﻮم‪ ،‬اﻏﻠﺐ ﻣﻲ ﺷﻨﻮﻳﻢ از آدمﻫﺎﺋﻲ ﺣﺮف ﻣﻲ زﻧﻨﺪ ﻛﻪ رﺳﺎ و ﺑﺎ اﺣﺎﻃﻪ ﻛﺎﻣﻞ ﺑﻪ‬
‫ﻣﻮﺿﻮع ﺑﺤﺚ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و ﭼﻨﺎن ﻣﺴﻠﻂ ﺳﺨﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﻛﻪ ﺗﻮ ﮔﻮﺋﻲ ﻫﻤﻪﺷﺎن ﻳﻚ‬
‫دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﺴﻴﻦاﻧﺪ! ‪.‬‬
‫ﻣﺎ ﻧﻤﻲ ﺧﻮاﻫﻴﻢ اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ را ﺑﻴﺎﻣﻮزﻳﻢ‪ .‬اﻳﻦ واژه‪ ،‬از ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮ ﻓﻠﺴﻔﻲ ﺣﺎﻣﻞ‬
‫ﻣﻌﻨﻲ ﺧﺎﺻﻲ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﺧﻼف ﻓﻜﺮي ﻛﻪ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ در ﻣﻌﻨﻲ ﻓﻠﺴﻔﻲ ﺧﻮد ﺑﺴﻴﺎر‬
‫ﺳﺎده اﺳﺖ‪ ،‬ﻫﻴﭻ رﻣﺰ و رازي ﻧﺪارد و ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ در دﺳﺘﺮس ﻫﺮﻛﺴﻲ ﻗﺮار ﺑﮕﻴﺮد‪.‬‬
‫اﻣﺎ‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻫﺮ ﻛﺴﻲ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ را ﺑﻔﻬﻤﺪ‪ ،‬اﻳﻦ اﺻﻮل ﻫﻨﻮز ﻣﺸﻜﻼت ﺧﻮد‬
‫را دارﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ اﺳﺖ آن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ اﻳﻦ اﺻﻮل را ﺑﻔﻬﻤﻴﻢ‪.‬‬

‫‪124‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫در ﻣﻴﺎن اﻧﻮاع ﻛﺎرﻫﺎي ﻳﺪي‪ ،‬ﺑﻌﻀﻲﻫﺎ ﺳﺎده اﻧﺪ و ﺑﻌﻀﻲ دﻳﮕﺮ ﭘﻴﭽﻴﺪه‪ .‬ﻣﺜﻼ ﺑﺴﺘﻪ ﺑﻨﺪي‬
‫ﺟﻌﺒﻪﻫﺎ ﻛﺎر ﺳﺎدهاي اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ ﺳﻮار ﻛﺮدن ﻳﻚ دﺳﺘﮕﺎه رادﻳﻮ‪ ،‬ﻧﻤﻮﻧﻪاي از ﻛﺎر دﺷﻮاري اﺳﺖ‬
‫ﻛﻪ ﺑﻪ ﺗﺨﺼﺺ‪ ،‬دﻗﺖ و ﻣﻬﺎرت ﻧﻴﺎز دارد‪.‬‬
‫دﺳﺖﻫﺎ و اﻧﮕﺸﺖﻫﺎ ﻧﻘﺶ اﺑﺰار ﻛﺎر را ﺑﺮاي ﻣﺎ دارﻧﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﻓﻜﺮ ﻫﻢ اﺑﺰار ﻛﺎر اﺳﺖ‪ .‬و ﺑﻪ‬
‫ﻫﻤﺎن ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻛﻪ اﻧﮕﺸﺖﻫﺎ ﻫﻤﻴﺸﻪ ﻛﺎرﻫﺎي ﺟﺰﺋﻲ را اﻧﺠﺎم ﻧﻤﻲدﻫﻨﺪ‪ ،‬ﻓﻜﺮ ﻫﻢ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ از‬
‫ﭘﺲ اﻧﺠﺎم ﻫﻤﻪ ﻛﺎرﻫﺎي ﺟﺰﺋﻲ ﺑﺮ آﻳﺪ‪.‬‬
‫درﺗﺎرﻳﺦ ﻛﺎر ﺑﺸﺮي‪ ،‬اول اﻧﺴﺎن ﻓﻘﻂ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﺴﺖ ﻛﺎرﻫﺎﺋﻲ را اﻧﺠﺎم ﺑﺪﻫﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﻬﺎرت‬
‫ﻧﻴﺎز ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ‪ .‬ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ ﻋﻠﻢ ﺑﻪ اﻧﺴﺎن اﻳﻦ ﺗﻮاﻧﺎﺋﻲ را داد ﺗﺎ وﻇﺎﻳﻒ دﻗﻴﻖ ﺗﺮ و ﻇﺮﻳﻒ ﺗﺮي را‬
‫اﻧﺠﺎم ﺑﺪﻫﺪ‪.‬‬
‫در ﺗﺎرﻳﺦ ﻓﻜﺮ ﻫﻢ‪ ،‬ﻋﻴﻨﺎ ﻫﻤﻴﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻚ ﻳﻚ روﺷﻲ از ﻓﻜﺮ‬
‫ﻛﺮدن اﺳﺖ ﻛﻪ ﻓﻘﻂ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻣﺜﻞ اﻧﮕﺸﺖﻫﺎي ﻣﺎ وﻇﺎﻳﻔﻲ را اﻧﺠﺎم ﺑﺪﻫﺪ ﻛﻪ ﺧﺎم اﻧﺪ و‬
‫ﻧﻴﺎزي ﺑﻪ ﻣﻬﺎرت ﻧﺪارﻧﺪ ) در ﻣﻮرد وﻇﺎﻳﻒ اﻧﮕﺸﺖﻫﺎ ﻣﺜﻞ ﻣﻴﺦ ﻛﻮﺑﻲ ﺟﻌﺒﻪ‪ ،‬و در ﻣﻮرد ﻓﻜﺮ‬
‫ﻣﺜﻞ ﺑﻴﺮون ﻛﺸﻴﺪن ﻛﺸﻮﻫﺎي ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻚ (‪ .‬دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﺑﺎ اﻳﻦ روش ﺗﻔﺎوت دارد‪ ،‬ﺑﺮاي آن ﻛﻪ‬
‫ﺑﻪ ﻣﺎ ﺗﻮاﻧﺎﺋﻲ اﻧﺠﺎم وﻇﺎﻳﻔﻲ را ﻣﻲ دﻫﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ دﻗﺖ و ﻣﻬﺎرت ﺑﺰرگ ﺗﺮي ﻧﻴﺎز دارﻧﺪ‪ .‬ﺗﻜﺎﻣﻞ‬
‫ﻓﻜﺮ‪ ،‬درﺳﺖ ﻣﺜﻞ ﺗﻜﺎﻣﻞ ﻛﺎر ﻳﺪي اﺳﺖ‪ .‬ﻳﻌﻨﻲ ﺗﺎرﻳﺦ ﻣﺸﺎﺑﻬﻲ دارد و ﺣﺎﻣﻞ ﻫﻴﭻ ﮔﻮﻧﻪ رﻣﺰ و‬
‫رازي ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬در اﻳﻦ ﺳﻴﺮ ﺗﻜﺎﻣﻠﻲ‪ ،‬ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ ﺷﻔﺎف اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻣﺸﻜﻼﺗﻲ ﻛﻪ ﻣﺎ ﺑﺎ آنﻫﺎ رو ﺑﻪ رو ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ‪ ،‬از اﻳﻦ ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻧﺎﺷﻲ ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﺎ‬
‫ﺑﻴﺴﺖ و ﭘﻨﺞ ﺳﺎل ﺟﻌﺒﻪﻫﺎ را ﻣﻴﺦ ﻛﻮﺑﻲ ﻛﺮدهاﻳﻢ و ﺑﻌﺪ‪ ،‬ﻧﺎﮔﻬﺎن در ﻣﻘﺎﺑﻞ رادﻳﻮﺋﻲ ﻗﺮار‬
‫ﻣﻲﮔﻴﺮﻳﻢ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ آن را ﺳﺮﻫﻢ ﻛﻨﻴﻢ‪ .‬اﻳﻦ ﺟﺎ ﺑﺪون ﺗﺮدﻳﺪ ﺑﺎ دﺷﻮاريﻫﺎي ﻓﺮاواﻧﻲ ﺑﺮﺧﻮرد‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ و ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ ﻛﻪ دﺳﺖﻫﺎي ﻣﺎ آﻣﻮزش و ﻣﻬﺎرت ﻻزم را ﻧﺪارﻧﺪ‪ .‬ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﻣﺮور‬
‫ﻣﻲﺗﻮاﻧﻴﻢ آﻣﻮزش و ﻣﻬﺎرت ﺿﺮوري را ﻛﺴﺐ ﻛﻨﻴﻢ و وﻇﻴﻔﻪ ﺟﺪﻳﺪ را اﻧﺠﺎم ﺑﺪﻫﻴﻢ‪ .‬ﺑﻌﺪ ﻣﻲ‬
‫ﺑﻴﻨﻴﻢ آن ﭼﻪ در آﻏﺎز ﺑﺮاي ﻣﺎ ﺑﺴﻴﺎر دﺷﻮار ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺮور ﺳﺎده ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﺧﻮاﻫﺪ رﺳﻴﺪ‪.‬‬
‫در ﻣﻮرد دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ‪ ،‬وﺿﻊ ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﻣﻨﻮال اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺎ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻓﻜﺮ ﻛﺮدن ﺑﺎ روش ﻗﺪﻳﻤﻲ‬
‫ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻚ‪ ،‬اول ﻧﺎ آزﻣﻮده و ﺧﺎم ﻫﺴﺘﻴﻢ‪ ،‬ﭘﺲ ﺑﺎﻳﺪ در ﭘﻲ اﻧﻌﻄﺎف و دﻗﺖ و ﭘﺨﺘﮕﻲ روش‬
‫دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﺑﺎﺷﻴﻢ‪ .‬در اﻳﻦ ﺻﻮرت‪ ،‬ﻣﻼﺣﻈﻪ ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﻛﺮد ﻛﻪ ﻫﻴﭻ ﮔﻮﻧﻪ ﭘﻴﭽﻴﺪﮔﻲ و رﻣﺰ و‬
‫رازي در دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪.‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪125‬‬

‫‪ -2‬ﻣﻨﺸﺎء روش دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﻛﺠﺎﺳﺖ ؟‬
‫ﻣﻲداﻧﻴﻢ ﻛﻪ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻚ ﺟﻬﺎن را ﻣﺠﻤﻮﻋﻪاي از ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي ﺛﺎﺑﺖ ﻣﻲداﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ اﮔﺮ ﺑﻪ‬
‫ﻃﺒﻴﻌﺖ ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺧﻼف اﻳﻦ ﻧﮕﺮش‪ ،‬ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ در ﺣﺎل ﺣﺮﻛﺖ و‬
‫ﺗﻐﻴﻴﺮ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻌﺪ در ﻣﻲ ﻳﺎﺑﻴﻢ ﻛﻪ وﺿﻊ ﻣﺸﺎﺑﻬﻲ ﻧﻴﺰ در ﻋﺎﻟﻢ ﻓﻜﺮ وﺟﻮد دارد‪ .‬ﻧﺘﻴﺠﻪي اﻳﻦ‬
‫ﻣﻜﺎﺷﻔﻪ‪ ،‬ﭘﻲ ﺑﺮدن ﺑﻪ ﺗﻘﺎﺑﻞ ﻣﻴﺎن ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻚ و واﻗﻌﻴﺖ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺮاي رﺳﻴﺪن ﺑﻪ ﺗﻌﺮﻳﻔﻲ ﺳﺎده‬
‫ﻛﻪ ﺣﺎﻣﻞ ﻣﻌﻨﻲ اﻳﻦ ﻛﻠﻤﺎت ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﮕﻮﺋﻴﻢ » ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻚ« ﺑﻪ » ﺳﻜﻮن« ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ و‬
‫»دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ« ﺑﻪ ﺣﺮﻛﺖ‪.‬‬
‫ﺣﺮﻛﺖ و ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻛﻪ در ﻫﻤﻪ ي ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﻣﺎ وﺟﻮد دارﻧﺪ‪ ،‬اﺳﺎس دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ را‬
‫ﺷﻜﻞ ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪.‬‬
‫وﻗﺘﻲ ﺑﻪ ﻃﺒﻴﻌﺖ‪ ،‬ﺗﺎرﻳﺦ ﻧﻮع ﺑﺸﺮ و ﻓﻌﺎﻟﻴﺖ ذﻫﻨﻲ ﺧﻮدﻣﺎن ﺑﺮ ﻣﻲﮔﺮدﻳﻢ‪ ،‬ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ‬
‫ﺗﺼﻮﻳﺮي ﻛﻪ در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻣﺎ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ ،‬ﺟﺮﻳﺎن ﭘﺮ ﭘﻴﭻ و ﺧﻤﻲ از راﺑﻄﻪﻫﺎ و رواﺑﻂ ﻣﺘﻘﺎﺑﻞ‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ در آن ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰ ﺑﻪ آن ﺻﻮرﺗﻲ ﻛﻪ ﺑﻮده‪ ،‬در آن ﺟﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﺑﻮده و آن ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﺑﻮده‬
‫ﺑﺎﻗﻲ ﻧﻤﻲﻣﺎﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ ﺣﺮﻛﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﭘﺪﻳﺪ ﻣﻲآﻳﺪ و ﻧﺎ ﭘﺪﻳﺪ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪ ) .‬اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬آﻧﺘﻲ دورﻳﻨﮓ‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪( .26‬‬
‫ﺑﻨﺎ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﺘﻦ اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬ﻣﺎ ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ ﻛﻪ از دﻳﺪﮔﺎه دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ‪ ،‬ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪،‬‬
‫ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰ آن ﺟﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﺑﻮده ﺑﺎﻗﻲ ﻧﻤﻲﻣﺎﻧﺪ‪ ،‬ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰ آن ﭼﻪ ﻛﻪ ﺑﻮده ﺑﺎﻗﻲ ﻧﻤﻲﻣﺎﻧﺪ و در‬
‫ﻧﺘﻴﺠﻪ‪ ،‬ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮ و ﻧﮕﺮش ﻛﺎﻣﻼ ﺑﺎ واﻗﻌﻴﺖ ﻣﻨﻄﺒﻖ اﺳﺖ‪ .‬ﻫﻴﭻ‬
‫ﭼﻴﺰ در ﺟﺎﺋﻲ ﻛﻪ اﺷﻐﺎل ﻛﺮده ﺑﻮده ﺑﺎﻗﻲ ﻧﻤﻲﻣﺎﻧﺪ‪ ،‬زﻳﺮا ﺣﺘﻲ آن ﭼﻪ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﺎ ﺳﺎﻛﻦ ﻣﻲ‬
‫رﺳﺪ‪ ،‬ﺣﺮﻛﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﻳﻌﻨﻲ ﺑﺎ ﮔﺮدش زﻣﻴﻦ ﺑﻪ دور ﺧﻮرﺷﻴﺪ و ﺣﺮﻛﺖ وﺿﻌﻲ زﻣﻴﻦ ﺑﺮ‬
‫ﻣﺤﻮر ﺧﻂ ﻓﺮﺿﻲ ﺧﻮد‪ ،‬ﺣﺮﻛﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬در ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻚ اﻣﺎ‪ ،‬اﺻﻞ اﻳﻦ ﻫﻤﺎﻧﻲ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻛﻪ‬
‫ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﺑﺎ ﺧﻮد و درﺧﻮد ﺑﺎﻗﻲ ﺑﻤﺎﻧﻨﺪ و ﺣﺎﻟﺘﻲ اﻧﺘﺰاﻋﻲ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬اﻣﺎ در روش‬
‫دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺧﻼف ﺗﺼﻮر ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ‪ ،‬ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰ ﺑﻪ آن ﺻﻮرﺗﻲ ﻛﻪ‬
‫ﺑﻮده ﺑﺎﻗﻲ ﻧﻤﻲﻣﺎﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺎ ﺗﺼﻮر ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻫﻤﻴﺸﻪ » ﻫﻤﺎن« ﻛﻪ ﺑﻮده اﻳﻢ ﺑﺎﻗﻲ ﻣﻲ ﻣﺎﻧﻴﻢ‪ ،‬وﻟﻲ اﻧﮕﻠﺲ ﺑﻪ ﻣﺎ‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ » ﻫﻤﺎنﻫﺎ ﻣﺘﻔﺎوت اﻧﺪ «‪ .‬ﻣﺎ ﺧﻴﺎل ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻫﻮﻳﺖ ﻣﺎن ﺛﺎﺑﺖ و ﻣﺜﻞ ﮔﺬﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪،‬‬

‫‪126‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫اﻣﺎ در ﻫﻤـﺎن ﻟﺤﻈﻪ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺗﺼﻮر را ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﺗﻐﻴﻴـﺮ ﻛﺮدهاﻳﻢ‪ .‬از ﺑﭽﮕﻲ ﺑﻪ ﺑﺰرﮔﺴﺎﻟﻲ‬
‫رﺳﻴﺪه اﻳﻢ و اﻳﻦ ﺑﺰرﮔﺴﺎﻟﻲ‪ ،‬ﺑﻪ ﻟﺤﺎظ ﺟﺴﻤﻲ ﻫﻴﭻ ﮔﺎه ﻫﻤﺎﻧﻲ ﺑﺎﻗﻲ ﻧﻤﻲﻣﺎﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﻮده اﺳﺖ‪،‬‬
‫ﺑﻠﻜﻪ ﻫﺮ روز ﭘﻴﺮﺗﺮ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﺑﺮﺧﻼف ﺗﺼﻮر ﮔﻤﺮاه ﻛﻨﻨﺪهي ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن ﻣﻜﺘﺐ » اﻟﺌﺎت « ﻛﻪ ﻣﺒﺘﻨﻲ ﺑﺮ‬
‫وﺣﺪت وﺟﻮد و ﻋﺪم واﻗﻌﻴﺖ ﺗﻐﻴﻴﺮ و ﺗﺒﺪﻳﻞ و ﺣﺮﻛﺖ اﺳﺖ‪ ،‬واﻗﻌﻴﺖ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ‬
‫در ﺣﺎل ﺣﺮﻛﺖ و ﺗﻐﻴﻴﺮ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻫﻢ ﭼﻨﻴﻦ ﺗﺎرﻳﺦ ﺑﻪ ﻣﺎ ﺛﺎﺑﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﻫﻤﺎن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﺑﻮده اﻧﺪ ﺑﺎﻗﻲ ﻧﻤﻲ‬
‫ﻣﺎﻧﻨﺪ‪ .‬ﺟﺎﻣﻌﻪ در ﻫﻴﭻ ﻟﺤﻈﻪاي ﺳﺎﻛﻦ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬در آﻏﺎز‪ ،‬ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻳﻮﻧﺎن ﻗﺪﻳﻢ ﺑﻪ ﺻﻮرت‬
‫ﺟﺎﻣﻌﻪاي ﺑﺮده داري ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﻌﺪﻫﺎ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺮده داري ﺟﺎي ﺧﻮد را ﺑﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻓﺌﻮداﻟﻲ و ﺑﻌﺪ ﻫﻢ‬
‫ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ داري داد‪ .‬ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ي اﻳﻦ ﺟﻮاﻣﻊ ﺑﻪ ﻣﺎ ﺛﺎﺑﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻋﻮاﻣﻞ اﻳﺠﺎد ﺟﺎﻣﻌﻪاي‬
‫ﺟﺪﻳﺪ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﺴﺘﻤﺮ و ﻏﻴﺮﻗﺎﺑﻞ اﻧﻜﺎري در ﻣﺘﻦ آن ﺟﺎﻣﻌﻪ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ و ﺑﺎ رﺷﺪ آن‬
‫ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻳﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬در اﻳﻦ ﺳﻴﺮ ﺗﺎرﻳﺨﻲ‪ ،‬ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ داري ﻫﺮ روز ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ و‬
‫ﺣﺎﺻﻞ ﻫﻤﻴﻦ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﺑﻮده ﻛﻪ ﺑﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ اﺗﺤﺎد ﺟﻤﺎﻫﻴﺮ ﺷﻮروي ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﺘﻲ اﻧﺠﺎﻣﻴﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻪ دﻟﻴﻞ آن ﻛﻪ ﻫﻴﭻ ﺟﺎﻣﻌﻪاي در ﺣﺎﻟﺖ ﺳﻜﻮن ﺑﺎﻗﻲ ﻧﻤﻲﻣﺎﻧﺪ‪ ،‬ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﺘﻲ ﻫﻢ ﻛﻪ‬
‫در اﺗﺤﺎد ﺷﻮروي اﻳﺠﺎد ﺷﺪ‪ ،‬رو ﺑﻪ ﺳﻤﺖ ﺗﻐﻴﻴﺮ اﺳﺖ‪ .‬آﺛﺎر اﻳﻦ دﮔﺮﮔﻮﻧﻲ از ﻫﻢ اﻛﻨﻮن‬
‫ﻣﺸﻬﻮد اﺳﺖ و ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺟﻬﺖ ﻣﻌﺘﻘﺪان ﺑﻪ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻚ ﻧﻤﻲ ﻓﻬﻤﻨﺪ آن ﺟﺎ ﭼﻪ اﺗﻔﺎﻗﻲ دارد‬
‫ﻣﻲ اﻓﺘﺪ‪ .‬آنﻫﺎ ﺑﺮ راي و ﻧﻈﺮ ﺧﻮد در ﻣﻮرد دﮔﺮﮔﻮﻧﻲ ﻛﺎﻣﻞ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎي اﺣﺴﺎس‬
‫اﻧﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻫﻨﻮز زﻳﺮ ﺗﺎﺛﻴﺮ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ داري اﺳﺖ‪ ،‬اداﻣﻪ ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻫﻤﺎن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ اﺷﺎره ﻛﺮدﻳﻢ‪ ،‬اﺣﺴﺎﺳﺎت ﻣﺎ ﻫﻢ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﻣﺎ ﺗﻐﻴﻴﺮ در ﻋﺸﻖ را ﻣﻲ‬
‫ﺑﻴﻨﻴﻢ و ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ ﻛﻪ ﮔﺎﻫﻲ ﻋﺸﻖ ﺑﻪ ﻧﻔﺮت ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫در ﻃﺒﻴﻌﺖ‪ ،‬ﺗﺎرﻳﺦ و اﻧﺪﻳﺸﻪ‪ ،‬ﺗﻐﻴﻴﺮ و ﺣﺮﻛﺖ را ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ .‬ﺑﺮاﻳﻦ ﭘﺎﻳﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ آﻏﺎز ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫ﻳﻮﻧﺎﻧﻲﻫﺎ را اﻳﻦ ﺣﻘﻴﻘﺖ ﺗﻜﺎن داده ﺑﻮد ﻛﻪ ﺗﻐﻴﻴﺮ و ﺣﺮﻛﺖ ﻫﻤﻪ ﺟﺎ وﺟﻮد دارد‪ .‬دﻳﺪﻳﻢ‬
‫ﻛﻪ ﻫﺮاﻛﻠﻴﺘﻮس ﺑﻪ ﻋﻨﻮان » ﭘﺪر دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ « ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﻛﺴﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ درﻛﻲ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ از‬
‫ﺟﻬﺎن را ﻣﻄﺮح ﻛﺮد‪ .‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻌﻨﻲ ﻛﻪ او ﺟﻬﺎن را در ﺣﺮﻛﺖ و ﻏﻴﺮﺛﺎﺑﺖ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻛﺮد‪.‬‬
‫ﻃﺮﻳﻘﻪي ﻧﮕﺮش ﻫﺮاﻛﻠﻴﺘﻮس ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻳﻚ روش ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪127‬‬

‫اﻳﻦ روش دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ اﻣﺎ‪ ،‬ﺗﻮاﻧﺴﺖ ﺗﺎ ﻣﺪﺗﻲ ﻃﻮﻻﻧﻲ ﺣﻘﺎﻧﻴﺖ ﺧﻮد را ﺣﻔﻆ ﻛﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﺎﻳﺪ‬
‫ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ ﭼﺮا ﺳﻠﻄﻪ ي درك ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﺗﺎ دﻳﺮ زﻣﺎﻧﻲ ﭘﺲ از آن اداﻣﻪ ﻳﺎﻓﺖ‪.‬‬
‫‪ -3‬ﭼﺮا ﺳﻠﻄﻪ درك ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﺗﺎ دﻳﺮزﻣﺎﻧﻲ ﺑﻪ روش دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ اداﻣﻪ ﻳﺎﻓﺖ؟‬
‫دﻳﺪﻳﻢ ﻛﻪ ﻧﮕﺮش دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ ﻗﺪﻣﺖ ﺗﺎرﻳﺨﻲ دارد‪ ،‬اﻣﺎ داﻧﺶ ﻧﺎﻛﺎر آﻣﺪ اﻧﺴﺎن ﺑﺎﻋﺚ ﺷﺪ‬
‫ﻛﻪ درك ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﺑﺘﻮاﻧﺪ آن را زﻳﺮ ﭘﻮﺷﺶ ﻗﺮار دﻫﺪ و ﺑﺮ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﭘﻴﺸﻲ ﺑﮕﻴﺮد‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﺟﺎ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﻣﻴﺎن اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ ﻛﻪ زاﺋﻴﺪه ﺟﻬﻞ اﻧﺴﺎن ﺑﻮد‪ ،‬و درك ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﻛﻪ از‬
‫آﮔﺎﻫﻲ ﻧﺎﻛﺎﻓﻲ از دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﺳﺮﭼﺸﻤﻪ ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬ﺑﻪ راﺑﻄﻪاي ﻣﻮازي ﺑﺮﺳﻴﻢ‪.‬‬
‫ﭼﮕﻮﻧﻪ و ﭼﺮا اﻳﻦ اﻣﻜﺎن ﭘﺬﻳﺮ ﺑﻮد ؟‬
‫اﻧﺴﺎنﻫﺎ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ در ﻣﻮرد ﻃﺒﻴﻌﺖ را در ﺣﺎﻟﺖ ﻧﺎداﻧﻲ ﻛﺎﻣﻞ آﻏﺎز ﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬ﺑﺮاي ﺗﺤﻘﻴﻖ در‬
‫ﻣﻮرد ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ وﺟﻮد آنﻫﺎ ﭘﻲ ﻣﻲ ﺑﺮدﻧﺪ‪ ،‬آنﻫﺎ را ﻃﺒﻘﻪ ﺑﻨﺪي ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬اﻣﺎ از‬
‫ﻃﺮﻳﻖ اﻳﻦ دﺳﺘﻪ ﺑﻨﺪي‪ ،‬ﻋﺎدت ذﻫﻨﻲ ﺑﻪ وﺟﻮد آﻣﺪ‪ .‬ﺑﺎ ﻣﻘﻮﻟﻪ ﺑﻨﺪي و ﺟﺪاﻛﺮدن ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ از‬
‫ﻫﻢ‪ ،‬ذﻫﻦﻫﺎي ﻣﺎ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻛﻠﻲ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺟﺪاﺳﺎزيﻫﺎ ﻋﺎدت ﻣﻲﻛﻨﺪ و در ﻫﻤﻴﻦ وﺿﻊ اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺻﻔﺖ وﻳﮋه ي روش ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ آﺷﻜﺎر ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬واﻗﻌﺎ ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﻋﺪم رﺷﺪ‬
‫ﻻزم ﻋﻠﻮم ﺑﻮد ﻛﻪ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻚ ﭘﺪﻳﺪ آﻣﺪ‪ .‬ﻫﻤﻴﻦ ﺻﺪ و ﭘﻨﺠﺎه ﺳﺎل ﭘﻴﺶ ) ﻣﻨﻈﻮر ﺻﺪ و ﭘﻨﺠﺎه‬
‫ﺳﺎل ﭘﻴﺶ از دﻫﻪ ي ﺳﻲ ﻗﺮن ﺑﻴﺴﺘﻢ‪ ،‬ﺗﺎرﻳﺦ ﻧﮕﺎرش اﻳﻦ ﻛﺘﺎب اﺳﺖ – م ( ﻣﺮدم ﻋﻠﻮم را ﺑﺎ‬
‫ﺟﺪا ﻛﺮدن آنﻫﺎ از ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﻣﻲ آﻣﻮﺧﺘﻨﺪ‪ .‬ﻣﺜﻼ ﺷﻴﻤﻲ‪ ،‬ﻓﻴﺰﻳﻚ و زﻳﺴﺖ ﺷﻨﺎﺳﻲ ﺟﺪا از ﻫﻢ‬
‫آﻣﻮﺧﺘﻪ ﻣﻲ ﺷﺪﻧﺪ و ﻫﻴﭻ راﺑﻄﻪاي ﻣﻴﺎن آنﻫﺎ ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻧﻤﻲ ﺷﺪ‪ .‬اﻳﻦ روش ﺟﺪاﺳﺎزي‬
‫درﺧﻮد ﻋﻠﻮم ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺑﻪ ﻛﺎر ﺑﺮده ﻣﻲ ﺷﺪ ‪ :‬ﻓﻴﺰﻳﻚ ﺑﺎ ﺻﺪا‪ ،‬ﺣﺮارت‪ ،‬ﻣﻐﻨﺎﻃﻴﺲ و ﺑﺮق و ﻏﻴﺮه‬
‫ﺳﺮ وﻛﺎر داﺷﺖ‪ ،‬اﻣﺎ ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ اﻳﻦ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻛﻠﻲ ﺑﺎ ﻫﻢ ﻏﻴﺮ ﻣﺮﺗﺒﻂ اﻧﺪ‪ ،.‬ﺑﻪ‬
‫ﻫﻤﻴﻦ ﺟﻬﺖ ﻫﺮ ﻣﻘﻮﻟﻪاي در ﻣﺤﺪوده ي ﺧﻮدش ﻣﻮرد ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ و آﻣﻮزش ﻗﺮار ﻣﻲ ﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬
‫در اﻳﻦ ﻋﻤﻞ‪ ،‬ﺑﻪ ﺳﻬﻮﻟﺖ ﺻﻔﺖ دوم ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻚ را ﻛﻪ ﻣﺪﻋﻲ اﺳﺖ راﺑﻄﻪاي ﻣﻴﺎن‬
‫ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﻧﻴﺴﺖ و وﺟﻪ ﻣﺸﺘﺮﻛﻲ ﻣﻴﺎن آنﻫﺎ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ ،‬ﺷﺎﻫﺪ ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ‪.‬‬
‫ﻫﻢ ﭼﻨﻴﻦ‪ ،‬ﺳﻬﻞ ﺗﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ را در ﺣﺎل اﻳﺴﺘﺎﺋﻲ ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻛﻨﻴﻢ ﺗﺎ در ﺣﺎل‬
‫ﺣﺮﻛﺖ‪ .‬ﺑﮕﺬارﻳﺪ ﻋﻜﺎﺳﻲ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺜﺎل در ﻧﻈﺮ ﺑﮕﻴﺮﻳﻢ‪ .‬ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ در آﻏﺎز از‬
‫ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ در ﺣﺎل ﺳﻜﻮن آنﻫﺎ ﺗﺼﻮﻳﺮ ﺑﺮداري ﻣﻲﺷﻮد ) اﻳﻦ ﻋﻜﺎﺳﻲ اﺳﺖ (‪ ،‬در ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺑﻌﺪ‬

‫‪128‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫از ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ در ﺣﺎل ﺣﺮﻛﺖ ﺗﺼﻮﻳﺮ ﺑﺮداري ﻣﻲﺷﻮد ) اﻳﻦ ﺳﻴﻨﻤﺎﺳﺖ (‪ .‬ﭘﺲ‪ ،‬اﻳﻦ ﻣﺜﺎل در‬
‫ﻣﻮرد ﺗﻮﺳﻌﻪ ي ﻋﻜﺎﺳﻲ و ﺳﻴﻨﻤﺎ‪ ،‬آﻳﻨﻪ ي ﻋﻠﻮم و ذﻫﻦ اﻧﺴﺎن اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺎ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ را ﭘﻴﺶ از‬
‫آن ﻛﻪ در ﺣﺎل ﺣﺮﻛﺖ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬در ﺣﺎل اﻳﺴﺘﺎﺋﻲ و ﺳﻜﻮن ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﻲ ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﻴﻢ‪.‬‬
‫ﭼﺮا ﭼﻨﻴﻦ اﺳﺖ ؟ ﺑﺮاي اﻳﻦ ﻛﻪ ﻣﺮدم داﻧﺶ ﻛﺎﻓﻲ ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﻣﺮدم ﺑﺮاي‬
‫آﻣﻮﺧﺘﻦ آﺳﺎن ﺗﺮﻳﻦ ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮ را اﻧﺘﺨﺎب ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬ﺧﻮب‪ ،‬ﻓﻬﻤﻴﺪن و آﻣﻮﺧﺘﻦ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎﺋﻲ‬
‫ﻛﻪ در ﺣﺎل اﻳﺴﺘﺎﺋﻲ و ﺳﻜﻮن اﻧﺪ‪ ،‬ﺳﻬﻞ ﺗﺮ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﻃﻮر ﻳﻘﻴﻦ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ در ﺣﺎل‬
‫ﺳﻜﻮن ﻣﺮﺣﻠﻪ ي ﺿﺮوري ﺗﻔﻜﺮ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﻪ آن ﺑﺎﻳﺪ ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺮﺣﻠﻪاي‬
‫ﻏﻴﺮ ﻛﺎﻓﻲ و ﻧﺎﻗﺺ ﻧﮕﺮﻳﺴﺖ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ و ﺗﺤﻘﻴﻖ در ﻣﻮرد ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ در‬
‫ﺣﺎل ﭘﺪﻳﺪآﻣﺪن ﻫﺴﺘﻨﺪ ﺷﻮد‪.‬‬
‫ﮔﺮﻳﺰي ﺑﻪ اﻳﻦ ﺣﺎﻟﺖ ذﻫﻨﻲ در زﻳﺴﺖ ﺷﻨﺎﺳﻲ ؛ ﻣﺜﻼ در ﺟﺎﻧﻮر ﺷﻨﺎﺳﻲ و ﮔﻴﺎه ﺷﻨﺎﺳﻲ‬
‫ﻣﻲ زﻧﻴﻢ‪ .‬ﭼﻮن ﺣﻴﻮاﻧﺎت و ﮔﻴﺎﻫﺎن را ﺧﻮب ﻧﻤﻲ ﺷﻨﺎﺧﺘﻨﺪ‪ ،‬اول ﺣﻴﻮاﻧﺎت را در ﺟﻨﺲ و ﻧﻮع‬
‫ﻃﺒﻘﻪ ﺑﻨﺪي ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬دﻟﻴﻠﺶ ﻫﻢ آن ﺑﻮد ﻛﻪ ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﺮدن ﻫﻴﭻ وﺟﻪ ﻣﺸﺘﺮﻛﻲ ﻣﻴﺎن آﻧﺎن‬
‫وﺟﻮد ﻧﺪارد و اﻳﻦ ﺣﺎﻟﺖ ﻫﻤﻮاره ﭼﻨﻴﻦ ﺑﺎﻗﻲ ﺧﻮاﻫﺪ ﻣﺎﻧﺪ )ﺳﻮﻣﻴﻦ ﺻﻔﺖ وﻳﮋه ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻚ(‪.‬‬
‫از ﻫﻤﻴﻦ درﻳﺎﻓﺖ‪ ،‬ﻧﻈﺮﻳﻪ »ﺛﺒﺎت ‪ «Fixism‬ﺳﺮﭼﺸﻤﻪ ﮔﺮﻓﺖ )ﻛﻪ ﺑﻪ ﺧﻼف ﻧﻈﺮﻳﻪ » ﺗﻜﺎﻣﻞ‬
‫« ﺑﺮ آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﻮع ﺣﻴﻮاﻧﺎت ﻫﻤﻴﺸﻪ ﻫﻤﺎن اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻮده و آنﻫﺎ ﻫﺮﮔﺰ ﻣﺴﻴﺮ ﺗﻜﺎﻣﻞ را‬
‫ﻧﻤﻲ ﭘﻴﻤﺎﻳﻨﺪ(‪ ،‬و در ﻧﺘﻴﺠﻪ‪ ،‬ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ را ﻣﺪ ﻧﻈﺮ دارد ﻛﻪ ﺧﻮد ﻧﺎﺷﻲ از ﺟﻬﻞ‬
‫اﻧﺴﺎن اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ -4‬ﭼﺮا ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻗﺮن ﻫﺠﺪﻫﻢ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﺑﻮد ؟‬
‫ﻣﻲداﻧﻴﻢ ﻛﻪ ﻣﻜﺎﻧﻴﻚ در ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻗﺮن ﻫﺠﺪﻫﻢ ﻧﻘﺶ ﻋﻈﻴﻤﻲ اﻳﻔﺎ ﻛﺮد و اﻳﻦ‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ را اﻏﻠﺐ » ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ« ﺧﻮاﻧﺪه اﻧﺪ‪ .‬ﭼﺮا ﭼﻨﻴﻦ ﺑﻮد ؟ ﺑﺮاي آن ﻛﻪ‬
‫درك ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺘﻲ ﺑﻪ ﮔﺴﺘﺮش ﻫﻤﻪ ي ﻋﻠﻮم واﺑﺴﺘﻪ اﺳﺖ و در ﻣﻴﺎن اﻳﻦ ﻋﻠﻮم‪ ،‬اول‬
‫ﻣﻜﺎﻧﻴﻚ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻳﺎﻓﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﻃﻮر ﻛﻠﻲ ﺑﺎﻳﺪ ﮔﻔﺖ ﻣﻜﺎﻧﻴﻚ ﺗﺤﻘﻴﻖ درﺑﺎب ﻣﺎﺷﻴﻦ اﺳﺖ و ﺑﻪ‬
‫زﺑﺎن ﻋﻠﻤﻲ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ي ﺣﺮﻛﺖ ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪ ﺟﺎ ﺑﻪ ﺟﺎﺋﻲ اﺳﺖ‪ .‬ﭼﻮن ﺣﺮﻛﺖ ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ ﺳﺎده ﺗﺮﻳﻦ‬
‫ﻧﻮع ﺣﺮﻛﺖ ﺑﻮد‪ ،‬ﻣﻜﺎﻧﻴﻚ ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﻋﻠﻤﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻳﺎﻓﺖ‪ .‬ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ي ﺣﺮﻛﺖ ﺳﻴﺒﻲ ﺑﺮ‬
‫درﺧﺖ ﻛﻪ در دﺳﺖ ﺑﺎد ﺗﻜﺎن ﻣﻲ ﺧﻮرد‪ ،‬ﺳﺎده ﺗﺮ از ﺗﺤﻘﻴﻖ در ﻣﻮرد ﺗﻐﻴﻴﺮي اﺳﺖ ﻛﻪ‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪129‬‬

‫ﻧﺎﺷﻲ از ﺳﻴﺒﻲ رﺳﻴﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﺗﺎﺛﻴﺮ ﺑﺎد ﺑﺮ ﺳﻴﺐ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺴﻴﺎر ﺳﻬﻞ ﺗﺮ از ﺳﻴﺐ رﺳﻴﺪه‬
‫ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﺷﻮد‪ .‬اﻣﺎ اﻳﻦ ﺗﺤﻘﻴﻖ »ﻧﺎﺗﻤﺎم« اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬در را ﺑﻪ روي ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﻣﻲﮔﺸﺎﻳﺪ‪.‬‬
‫اﮔﺮ ﭼﻪ اﻳﻦ دﺳﺘﻪ از ﻣﺘﻔﻜﺮان واﻗﻌﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ در ﺣﺮﻛﺖ اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ‬
‫ﻳﻮﻧﺎﻧﻴﺎن ﺑﺎﺳﺘﺎن ﻧﻤﻲ ﺗﻮاﻧﻨﺪ از اﻳﻦ ﻣﻼﺣﻈﻪ اﺳﺘﻔﺎده ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬زﻳﺮا داﻧﺶ آﻧﺎن ﻛﺎﻓﻲ ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ و ﻃﺒﻘﻪ ﺑﻨﺪي ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬و ﻣﺮدم ﺑﺎ‬
‫ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ي ﺟﺎ ﺑﻪ ﺟﺎﺋﻲ آنﻫﺎ ﻛﻪ ﻣﻜﺎﻧﻴﻚ از آن ﺳﺮﭼﺸﻤﻪ ﻣﻲﮔﻴﺮد راﺿﻲ اﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﺟﺎﺳﺖ‬
‫ﻛﻪ ﻧﻘﺺ ﻣﻌﺮﻓﺖ ﻋﻠﻤﻲ ﺑﺎﻋﺚ ﻗﺪ ﻋﻠﻢ ﻛﺮدن درك ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻚ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫ﻣﻲداﻧﻴﻢ ﻛﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻫﻤﻮاره ﺑﺮ ﭘﺎﻳﻪ ﻋﻠﻢ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد و در ﻗﺮن ﻫﺠﺪﻫﻢ ﻋﻠﻢ زﻳﺮ‬
‫ﺳﻠﻄﻪ ي روح ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﺑﻮد‪ .‬از ﻣﻴﺎن ﻫﻤﻪ ي ﻋﻠﻮم‪ ،‬ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻳﺎﻓﺘﻪ ﺗﺮﻳﻦ ﺷﺎن در ﺧﻼل اﻳﻦ‬
‫ﻣﺪت ﻣﻜﺎﻧﻴﻚ ﺑﻮد‪ .‬ﺑﻪ ﻗﻮل اﻧﮕﻠﺲ » ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺟﻬﺖ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﺑﻮدن و ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ‬
‫ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ ﺑﻮدن ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻗﺮن ﻫﺠﺪﻫﻢ‪ ،‬اﺟﺘﻨﺎب ﻧﺎﭘﺬﻳﺰ ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﺮاي آن ﻛﻪ ﻋﻠﻮم داراي اﻳﻦ‬
‫ﻣﺨﺘﺼﺎت ﺑﻮدﻧﺪ‪«.‬‬
‫ﭘﺲ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﮕﻮﺋﻴﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ و ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ‪ ،‬ﺑﻪ اﻳﻦ دﻟﻴﻞ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ‬
‫ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﺎ ﭘﺬﻳﺮش ﻣﺎده ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻋﺎﻣﻞ ﻣﻘﺪم ﺑﻪ ﭘﺮﺳﺶ اﺳﺎﺳﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﭘﺎﺳﺦ ﻣﻲ داد‪ ،‬اﻣﺎ در‬
‫ﻋﻴﻦ ﺣﺎل ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﺑﻮد ﺑﻪ اﻳﻦ ﺟﻬﺖ ﻛﻪ ﺟﻬﺎن را ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ اي از ﭼﻴﺰﻫﺎي ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ ﻣﻲ‬
‫ﭘﻨﺪاﺷﺖ‪ ،‬و ﻣﻀﺎﻓﺎ ﺑﻪ اﻳﻦ دﻟﻴﻞ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ از ﻣﻨﻈﺮ ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ ﻣﻲ ﻧﮕﺮﻳﺴﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻌﺪ زﻣﺎﻧﻲ رﺳﻴﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻳﻤﻦ ﺗﺮاﻛﻢ ﺗﺤﻘﻴﻘﺎت‪ ،‬اﻧﺴﺎن ﻣﺘﻮﺟﻪ ﺷﺪ ﻛﻪ ﻋﻠﻮم ﺑﺪون ﺣﺮﻛﺖ‬
‫ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬و درﻳﺎﻓﺖ ﻛﻪ ﻋﻠﻢ دﻳﮕﺮﮔﻮن ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﭘﺲ از ﺟﺪا ﻛﺮدن ﺷﻴﻤﻲ از زﻳﺴﺖ ﺷﻨﺎﺳﻲ و‬
‫ﻓﻴﺰﻳﻚ‪ ،‬ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻨﺪ ﻛﻪ اﻣﻜﺎن ﻧﺪارد ﺑﺪون در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻦ راﺑﻄﻪ ي ﻋﻠﻮم ﺑﺎ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ‪ ،‬ﺑﻪ ﻳﻜﻲ از‬
‫آنﻫﺎ ﭘﺮداﺧﺖ و ﺑﺎ آن ﺳﺮوﻛﺎر داﺷﺖ‪ .‬ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل‪ ،‬ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ در ﻣﻮرد ﮔﻮارش‪ ،‬ﻛﻪ ﺑﻪ ﻗﻠﻤﺮو‬
‫زﻳﺴﺖ ﺷﻨﺎﺳﻲ ﻣﺮﺑﻮط ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺑﺪون درك ﺷﻴﻤﻲ ﻣﻘﺪور ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪ .‬ﺑﺎ ﻃﻠﻴﻌﻪ ي ﻗﺮن‬
‫ﻧﻮزدﻫﻢ‪ ،‬رواﺑﻂ دروﻧﻲ ﻋﻠﻮم ﺑﻪ ﻃﺮز ﻣﺤﺴﻮﺳﻲ ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻣﻲﺷﻮد و ﺑﻪ ﻳﻤﻦ ﻋﻤﻴﻖ ﺗﺮ ﺷﺪن‬
‫ﻣﻌﺮﻓﺖ در ﺣﻜﻤﺖ ﻃﺒﻴﻌﻲ‪ ،‬روح ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ از ﺣﻴﻄﻪ ي ﻋﻠﻮم رﺧﺖ ﺑﺮ ﻣﻲ ﺑﻨﺪد‪ .‬ﺗﺎ آن‬
‫زﻣﺎن‪ ،‬ﭘﺪﻳﺪه ﻓﻴﺰﻳﻚ ﻣﺠﺰا ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ و آﻣﻮﺧﺘﻪ ﻣﻲ ﺷﺪ‪ .‬ﺣﺎﻻ دﻳﮕﺮ ﻛﺴﻲ ﻧﻤﻲ ﺗﻮاﻧﺴﺖ اﻧﻜﺎر‬
‫ﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻫﻤﻪ اﻳﻦ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ از ﻃﺒﻴﻌﺘﻲ واﺣﺪﻧﺪ‪ .‬ﺑﺪﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﺮق و ﻣﻐﻨﺎﻃﻴﺲ ﻛﻪ‬
‫ﺟﺪا از ﻫﻢ ﻣﻮرد ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ و آﻣﻮزش ﻗﺮار ﻣﻲ ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬در ﻋﻠﻤﻲ واﺣﺪ ﺑﻪ ﻧﺎم اﻟﻜﺘﺮو ﻣﻐﻨﺎﻃﻴﺲ‬

‫‪130‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﻳﻜﻲ ﺷﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻫﻢ ﭼﻨﻴﻦ ﺑﺎ ﺷﻨﺎﺧﺖ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي ﺻﺪا و ﺣﺮارت‪ ،‬داﻧﺸﻤﻨﺪان ﺗﺼﺪﻳﻖ ﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ ﻫﺮ دو از‬
‫ﻃﺒﻴﻌﺘﻲ ﻣﺸﺎﺑﻪ ﻧﺸﺎت ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪.‬‬
‫اﻧﺴﺎن ﺑﺎ ﭼﻜﺶ زدن ﺻﺪا ﻣﻲ ﺳﺎزد و ﺣﺮارت ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﺣﺮﻛﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﺣﺮارت ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬و ﻣﻲداﻧﻴﻢ ﻛﻪ ﺻﺪا ﻧﺎﺷﻲ از ارﺗﻌﺎش در ﻫﻮاﺳﺖ‪ ،‬و ارﺗﻌﺎش ﻫﻢ‬
‫ﺣﺮﻛﺖ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬اﻳﻦ دو ﭘﺪﻳﺪه در ﻃﺒﻴﻌﺖ ﻣﺸﺎﺑﻪ اﻧﺪ‪.‬‬
‫در زﻳﺴﺖ ﺷﻨﺎﺳﻲ‪ ،‬ﺑﺎ ﻃﺒﻘﻪ ﺑﻨﺪي رو ﺑﻪ اﻓﺰاﻳﺶ ﻟﺤﻈﻪ ﺑﻪ ﻟﺤﻈﻪ‪ ،‬داﻧﺸﻤﻨﺪان ﻣﻮﻓﻖ ﺑﻪ‬
‫ﻛﺸﻒ » اﻧﻮاﻋﻲ« ﺷﺪﻧﺪ ﻛﻪ در ﻃﺒﻘﻪ ﺑﻨﺪي ﺧﺎص ﮔﻴﺎه ﻳﺎ ﺣﻴﻮان ﻗﺮار ﻧﻤﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪ .‬ﻫﻢ ﭼﻨﻴﻦ‪،‬‬
‫در اﻳﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺟﺪاﺋﻲ ﻗﻄﻌﻲ ﻣﻴﺎن ﮔﻴﺎﻫﺎن و ﺣﻴﻮاﻧﺎت وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺖ‪ .‬ﭘﺲ از ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت‬
‫ﺑﻴﺸﺘﺮ‪ ،‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪ رﺳﻴﺪﻧﺪ ﻛﻪ ﺣﻴﻮاﻧﺎت ﻫﻤﻴﺸﻪ آن ﭼﻪ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻧﺒﻮده اﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ واﻗﻌﻴﺖﻫﺎ‬
‫ﻧﻈﺮﻳﻪ ﺛﺒﺎت و روح ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻚ را ﻣﺤﻜﻮم ﻛﺮد‪.‬‬
‫در ﻗﺮن ﻧﻮزدﻫﻢ ﺑﻮد ﻛﻪ دﮔﺮﮔﻮﻧﻲ ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ ﻣﺎ‪ ،‬ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ را ارﺗﻘﺎء داد ﺗﺎ ﺑﻪ‬
‫دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﺑﺮﺳﺪ‪ .‬دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ روح ﻋﻠﻢ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻣﺮﺣﻠﻪ ي ﺗﻜﺎﻣﻠﻲ ﺧﻮد‪ ،‬درك ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ‬
‫را ﻛﻨﺎر زد‪ .‬ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﺑﻪ اﻳﻦ دﻟﻴﻞ ﺗﻮاﻧﺎﺋﻲ دﮔﺮﮔﻮﻧﻲ را ﭘﻴﺪا ﻛﺮد ﻛﻪ ﻋﻠﻮم ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻛﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻋﻠﻮم ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ‪ ،‬در اﻧﻄﺒﺎق و ﻫﻤﺎﻫﻨﮕﻲ ﺑﺎ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻫﻤﺎن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ‬
‫ﻋﻠﻮم ﺟﺪﻳﺪ در ﻫﻤﺎﻫﻨﮕﻲ و اﻧﻄﺒﺎق ﺑﺎ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﺟﺪﻳﺪ‪ ،‬و ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﺸﺨﺺ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ‬
‫دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ -5‬ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﺘﻮﻟﺪ ﺷﺪ ‪ :‬ﻫﮕﻞ و ﻣﺎرﻛﺲ‬
‫اﮔﺮ ﺑﭙﺮﺳﻴﻢ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﺑﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﺻﻮرت‬
‫ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪ‪ ،‬ﭘﺎﺳﺨﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻛﻠﻲ ﺑﺎ آن ﻣﻮاﺟﻪ ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ ﺑﻪ ﻋﺒﺎرت زﻳﺮ اﺳﺖ ‪:‬‬
‫‪ -1‬ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﻗﺮن ﻫﺠﺪﻫﻢ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ؛‬
‫‪ -2‬ﻋﻠﻮم ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻛﺮدﻧﺪ ؛‬
‫‪ -3‬ﻣﺎرﻛﺲ و اﻧﮕﻠﺲ وارد ﺻﺤﻨﻪ ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬آﻧﺎن ﺑﺎ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﺑﻪ دو ﺻﻮرت‬
‫ﺑﺮﺧﻮرد ﻛﺮدﻧﺪ ‪ :‬ﻧﺨﺴﺖ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻚ را ﻛﻨﺎر زدﻧﺪ‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ را ﻧﮕﻪ داﺷﺘﻨﺪ و‬
‫دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ را ﺑﻪ آن اﻓﺰودﻧﺪ‪.‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪131‬‬

‫اﮔﺮ اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﺑﺮاي ﻣﺎ ﺑﻪ وﺟﻮد آﻣﺪه ﺗﺎ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ را ﺑﻪ اﻳﻦ ﻃﺮﻳﻖ ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫ﺧﺎﻃﺮ روش ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺪﻋﻲ اﺳﺖ ﻣﺎ ﺑﺮاي ﺳﺎﺧﺘﻦ ﻧﻤﻮﻧﻪ و ﺧﻼﺻﻪ ﻛﺮدن‬
‫ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ‪ ،‬آنﻫﺎ را ﺳﺎده ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ .‬ﺣﺎل آن ﻛﻪ ﻣﺎ‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﻼف اﻳﻦ روش‪ ،‬ﻫﻤﻮاره ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ‬
‫ﺑﺴﭙﺎرﻳﻢ ﻛﻪ ﻋﻮاﻣﻞ واﻗﻌﻴﺖ ﻫﻴﭻ ﮔﺎه ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺧﻼﺻﻪ و ﻣﺤﺪود ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﻋﻨﺎﺻﺮ واﻗﻌﻴﺖ ﭘﻴﭽﻴﺪه‬
‫ﺗﺮ از آﻧﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻲ رﺳﻨﺪ و ﻣﺎ ﺑﻪ آنﻫﺎ ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ .‬ﻣﻨﻈﻮر آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﭼﻨﻴﻦ‬
‫دﮔﺮﮔﻮﻧﻲ و ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺳﺎده اي از ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﺑﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ وﺟﻮد‬
‫ﻧﺪاﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫در واﻗﻊ‪ ،‬دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ ﻫﮕﻞ )‪ (1770 –1831‬ﻓﻴﻠﺴﻮف اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖ آﻟﻤﺎﻧﻲ‬
‫ﻣﻄﺮح ﺷﺪ ﻛﻪ ﺗﻮاﻧﺴﺖ ﺑﻪ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻛﻪ در ﻋﻠﻢ ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ ﺑﻮد ﭘﻲ ﺑﺒﺮد‪ .‬ﺑﺎ ﻋﻄﻒ ﺑﻪ اﻧﺪﻳﺸﻪ‬
‫ﻗﺪﻳﻤﻲ ﻫﺮاﻛﻠﻴﺘﻮس‪ ،‬ﻫﮕﻞ ﺑﻪ ﻳﺎري ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ ﻋﻠﻤﻲ ﺗﻮاﻧﺴﺖ ﻛﺸﻒ ﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ در‬
‫ﺟﻬﺎن در ﺣﺎل ﺣﺮﻛﺖ و ﺗﻐﻴﻴﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰي در اﻧﺰوا ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﻫﺮ ﭼﻴﺰي واﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ‬
‫ﭼﻴﺰﻫﺎي دﻳﮕﺮ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺪﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻫﮕﻞ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ را ﺑﻪ وﺟﻮد آورد‪ .‬ﺑﻪ ﻳﻤﻦ ﻫﮕﻞ‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎ اﻣﺮوز از ﺣﺮﻛﺖ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ ﺟﻬﺎن ﺳﺨﻦ ﻣﻲ ﮔﻮﺋﻴﻢ‪ .‬ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ دﺳﺘﺎورد ﻫﮕﻞ‬
‫ﺣﺮﻛﺖ ﻓﻜﺮ ﺑﻮد ﻛﻪ آن را دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﻃﺒﻴﻌﻲ ﻧﺎﻣﻴﺪ‪.‬‬
‫اﻣﺎ ﻫﮕﻞ ﻓﻴﻠﺴﻮف اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖ اﺳﺖ‪ ،‬زﻳﺮا اوﻟﻮﻳﺖ را ﺑﻪ روح ﻣﻲ دﻫﺪ و‪ ،‬در ﻧﺘﻴﺠﻪ‪ ،‬در‬
‫ﻣﻮرد ﺣﺮﻛﺖ و ﺗﻐﻴﻴﺮ اﻧﺪﻳﺸﻪ ﺧﺎص دارد‪ .‬او ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺗﻐﻴﻴﺮات روﺣﻲ ﻣﺤﺮك ﺗﻐﻴﻴﺮاﺗﻲ‬
‫در ﻣﺎده اﻧﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻫﮕﻞ‪ ،‬ﺟﻬﺎن ﺗﺼﻮري اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ ﻣﺎده ﺷﺪه و ﭘﻴﺶ از ﺟﻬﺎن‪،‬‬
‫ﻧﺨﺴﺖ روح ﺑﻮد ﻛﻪ ﺟﻬﺎن را ﻛﺸﻒ ﻛﺮد‪ .‬ﺧﻼﺻﻪ آن ﻛﻪ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ او روح و ﺟﻬﺎن‪ ،‬ﻫﺮ دو در‬
‫ﺣﺎل ﺗﻐﻴﻴﺮ اﺑﺪي اﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻣﻲﮔﻴﺮد ﻛﻪ ﺗﻐﻴﻴﺮ در روح ﺑﺎﻋﺚ ﺗﻐﻴﻴﺮات در ﻣﺎده ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫ﻣﺜﺎل ‪ :‬ﻣﺨﺘﺮع ﺗﺼﻮر واﻧﺪﻳﺸﻪ اي دارد‪ ،‬او ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺼﻮر ﺻﻮرت واﻗﻌﻲ ﻣﻲ دﻫﺪ‪ ،‬و در‬
‫اﻳﻦ ﺗﺼﻮر ﻣﺎدي ﺷﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻣﺎده ﺗﻐﻴﻴﺮ ﺑﻪ وﺟﻮد ﻣﻲآﻳﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ‪ ،‬ﻣﺴﻠﻤﺎ ﻫﮕﻞ ﻳﻚ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﺴﻴﻦ اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ را ﺗﺎﺑﻊ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ‬
‫ﻣﻲداﻧﺪ‪.‬‬
‫در ﭼﻨﻴﻦ ﺻﻮرﺗﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎرﻛﺲ )‪ (1818–1883‬و اﻧﮕﻠﺲ )‪ (1820 –1895‬ﺑﻪ‬
‫ﻣﺜﺎﺑﻪ رﻫﺮوان ﻫﮕﻞ‪ ،‬اﻣﺎ ﭘﻴﺮوان ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ ﻛﻪ اوﻟﻮﻳﺖ را ﺑﻪ ﻣﺎده ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪ ،‬ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‬
‫دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ او ﺗﺎﻛﻴﺪ و ادﻋﺎﺋﻲ دارد ﻛﻪ ﺻﺤﻴﺢ اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ واروﻧﻪ اﺳﺖ‪ .‬اﻧﮕﻠﺲ در اﻳﻦ ﻣﻮرد‬

‫‪132‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﻫﮕﻞ روي ﺳﺮاﻳﺴﺘﺎده اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ آن را واروﻧﻪ ﻛﺮد و روي ﭘﺎ‬
‫ﺑﺮﮔﺮداﻧﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﻣﺎرﻛﺲ و اﻧﮕﻠﺲ ﻋﻠﺖ اﺻﻠﻲ اﻳﻦ ﺣﺮﻛﺖ ﻓﻜﺮ را ﻛﻪ ﻫﮕﻞ ﺗﻌﺮﻳﻒ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ واﻗﻌﻴﺖ ﻣﺎده ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و آن را ﺗﺒﻌﻴﺖ از اﺻﻄﻼح ﻫﮕﻞ‪ ،‬دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ‬
‫ﻃﺒﻴﻌﻲ ﻣﻲ ﻧﺎﻣﻨﺪ‪.‬‬
‫آنﻫﺎ ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻫﮕﻞ ﺣﻖ دارد ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻓﻜﺮ و ﺟﻬﺎن ﻣﺪام در ﺣﺎل ﺗﻐﻴﻴﺮﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ‬
‫اﺷﺘﺒﺎه ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ اﻳﻦ ﺗﻐﻴﻴﺮ در ﺗﺼﻮر و اﻧﺪﻳﺸﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎﻋﺚ ﺗﻐﻴﻴﺮاﺗﻲ در‬
‫ﭘﺪﻳﺪﻫﺎ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮ آﻧﺎن‪ ،‬ﺑﻪ ﻋﻜﺲ آن ﭼﻪ ﻫﮕﻞ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ ،‬ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﺑﻪ ﻣﺎ ﺗﺼﻮر و‬
‫اﻧﺪﻳﺸﻪ ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪ ،‬و ﻓﻜﺮ و اﻧﺪﻳﺸﻪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺟﻬﺖ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ اﺷﻴﺎء ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﻣﺎ ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺑﮕﻮﺋﻴﻢ ﻛﻪ » ﻣﺎرﻛﺲ و اﻧﮕﻠﺲ از ﻃﺮﻓﻲ ﻣﺎﻟﻚ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻤﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ‬
‫ﻛﻪ از ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻗﺮن ﻫﺠﺪﻫﻢ ﻓﺮاﻧﺴﻪ ﺑﻪ آنﻫﺎ رﺳﻴﺪه‪ ،‬و از ﻃﺮف دﻳﮕﺮ ﺻﺎﺣﺐ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ‬
‫ﻫﮕﻞ‪ .‬زﻳﺮا ﻛﺎري ﻛﻪ آﻧﺎن در ﻧﺘﻴﺠﻪ ي اﻳﻦ ﺗﺤﻮل ﻛﺮده اﻧﺪ‪ ،‬ﻓﻘﻂ‬
‫ﺗﻠﻔﻴﻖ اﻳﻦ دو ﺑﺎ ﻫﻢ ﺑﻮده اﺳﺖ‪« .‬‬
‫اﻳﻦ ﺳﺎده ﻛﺮدن و درك ﻧﻤﻮﻧﻪ ﺳﺎز اﺳﺖ ﻛﻪ ﻓﺮاﻣﻮش ﻣﻲﻛﻨﺪ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﺑﺴﻴﺎر ﭘﻴﭽﻴﺪه ﺗﺮ‬
‫از اﻳﻨﻨﺪ‪ .‬و در واﻗﻊ ﺑﺎﻳﺪ ﮔﻔﺖ ﻛﻪ درﻛﻲ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻣﺎرﻛﺲ و اﻧﮕﻠﺲ ﻣﺴﻠﻤﺎ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ را از ﻫﮕﻞ ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ آن را دﮔﺮﮔﻮن ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫آﻧﺎن ﻫﻤﺎن ﺑﺎ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻛﺎري ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﺗﺎ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ را ﺑﺮاي ﻣﺎ ﭘﺪﻳﺪ آورﻧﺪ‪.‬‬

‫ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ‪:‬‬
‫ه‪ .‬ﺳﻠﺰﻣﻦ و ه‪ .‬ﻣﺎرﺗﻞ‪ ،‬ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﺖ ‪ :‬از ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎي ﻣﺎرﻛﺲ‪ ،‬اﻧﮕﻠﺲ و‬
‫ﻟﻨﻴﻦ ) ﻧﻴﻮﻳﻮرك‪ :‬اﻧﺘﺸﺎرات ﺑﻴﻦ اﻟﻤﻠﻠﻲ‪ ،( 1963 ،‬ﻗﺴﻤﺖ ﺳﻮم » دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ و روش‬
‫دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ‪«.‬‬

‫‪133‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪2‬‬
‫اﺻﻮل دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ‬
‫اﺻﻞ اول ‪ :‬ﺗﻐﻴﻴﺮ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ‬

‫‪-1‬‬
‫‪-2‬‬
‫‪-3‬‬

‫ﻣﻨﻈﻮر از ﺣﺮﻛﺖ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ ﭼﻴﺴﺖ ؟‬
‫» ﺑﺮاي دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰ ﻧﻬﺎﺋﻲ‪ ،‬ﻣﻄﻠﻖ و ﻣﻘﺪس ﻧﻴﺴﺖ‪ ) «...‬اﻧﮕﻠﺲ(‬
‫ﻣﺮﺣﻠﻪ ‪Process‬‬

‫‪ -1‬ﻣﻨﻈﻮر از ﺣﺮﻛﺖ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ ﭼﻴﺴﺖ ؟‬
‫ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ اﺻﻞ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ آﻏﺎز ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ » ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰ ﻫﻤﺎن‬
‫ﺟﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﻫﺴﺖ ﻧﻤﻲﻣﺎﻧﺪ‪ ،‬ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰ ﻫﻤﺎن ﭼﻪ ﻫﺴﺖ ﺑﺎﻗﻲ ﻧﻤﻲﻣﺎﻧﺪ‪ «.‬دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ دﻻﻟﺖ ﺑﺮ‬
‫ﺣﺮﻛﺖ و ﺗﻐﻴﻴﺮ دارد‪ .‬در ﻧﺘﻴﺠﻪ‪ ،‬وﻗﺘﻲ ﻛﺴﻲ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ اﺷﻴﺎء را از ﻣﻨﻈﺮ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ‪،‬‬
‫ادﻋﺎي او ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻌﻨﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ آنﻫﺎ را از ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮ ﺣﺮﻛﺖ و ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ‪ .‬وﻗﺘﻲ ﻣﻲ‬
‫ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﭼﻴﺰي را ﺑﻨﺎ ﺑﻪ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ آن را در ﺣﺮﻛﺖ و ﺗﻐﻴﻴﺮش ﻣﺮور‬
‫ﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﻳﻚ ﺳﻴﺐ اﺳﺖ‪ .‬دو راه ﺑﺮاي ﺷﻨﺎﺧﺘﻦ ﺳﻴﺐ دارﻳﻢ‪ ،‬ﻳﺎ ﺑﺎﻳﺪ از ﻣﻨﻈﺮ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ آن‬
‫را ﺑﺸﻨﺎﺳﻴﻢ‪ ،‬ﻳﺎ از ﻧﻘﻈﻪ ﻧﻈﺮ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ‪.‬‬
‫در ﺻﻮرت اﻧﺘﺨﺎب راه اول‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺗﻮﺿﻴﺤﻲ در ﻣﻮرد اﻳﻦ ﻣﻴﻮه‪ ،‬ﺷﻜﻞ و رﻧﮓ آن ﺑﻪ دﺳﺖ‬
‫ﺑﺪﻫﻴﻢ‪ .‬ﺑﺎﻳﺪ از ﻣﺨﺘﺼﺎﺗﺶ ﻧﺎم ﺑﺒﺮﻳﻢ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ از ﻣﺰه و ﺳﺎﻳﺮ ﺟﻠﻮهﻫﺎ و ﻣﺨﺘﺼﺎﺗﺶ ﺣﺮف ﺑﺰﻧﻴﻢ‪.‬‬
‫آن ﮔﺎه اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﺳﻴﺐ را ﺑﺎ ﻫﻠﻮ ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﺷﺒﺎﻫﺖﻫﺎ و ﺗﻔﺎوتﻫﺎﺷﺎن را‬
‫ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻛﻨﻴﻢ و در ﻧﻬﺎﻳﺖ ﻧﺘﻴﺠﻪ ﺑﮕﻴﺮﻳﻢ ﻛﻪ ﺳﻴﺐ ﺳﻴﺐ اﺳﺖ و ﻫﻠﻮ ﻫﻠﻮ‪ .‬ﺑﻪ ﺷﻬﺎدت‬
‫ﻛﺘﺎبﻫﺎي ﻓﺮاوان‪ ،‬اﻳﻦ روﺷﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻗﺒﻼ ﺑﺮاي ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﺑﻪ ﻛﺎر ﻣﻲ رﻓﺖ‪.‬‬

‫‪134‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫اﮔﺮ ﻣﻲ ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﺳﻴﺐ را از ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺧﻮد را در ﭼﻬﺎر‬
‫ﭼﻮب ﺣﺮﻛﺖ ﺑﮕﺬارﻳﻢ‪ .‬ﻣﻨﻈﻮر ﺣﺮﻛﺖ ﺳﻴﺐ ﻫﻨﮕﺎم اﻓﺘﺎدن از درﺧﺖ در زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻣﻲ‬
‫ﭼﺮﺧﺪ و ﺟﺎ ﺑﻪ ﺟﺎ ﻣﻲﺷﻮد ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﻣﻨﻈﻮر ﺣﺮﻛﺖ ﺳﻴﺐ در ﺟﺮﻳﺎن ﺗﻜﺎﻣﻞ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻌﺪ‬
‫در ﻣﻲ ﻳﺎﺑﻴﻢ ﻛﻪ ﺳﻴﺐ رﺳﻴﺪه ﻫﻤﻴﺸﻪ ﭼﻴﺰي ﻧﺒﻮده ﻛﻪ ﻫﺴﺖ‪ .‬ﺳﻴﺐ رﺳﻴﺪه‪ ،‬ﭘﻴﺶ از‬
‫رﺳﻴﺪن ﺳﺒﺰ ﺑﻮد‪ ،‬و ﭘﻴﺶ از آن ﻛﻪ ﮔﻞ ﺷﻮد‪ ،‬ﻏﻨﭽﻪ ﺑﻮد‪ .‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﻃﺮﻳﻖ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﺗﺎ ﺷﺮاﻳﻂ‬
‫درﺧﺖ ﺳﻴﺐ در ﺑﻬﺎر ﺑﻪ ﻋﻘﺐ ﺑﺮﮔﺮدﻳﻢ‪ .‬ﺳﻴﺐ ﻫﻤﻴﺸﻪ ﺳﻴﺐ ﻧﺒﻮد و ﺑﺮاي ﺧﻮدش ﺗﺎرﻳﺨﻲ‬
‫دارد‪ .‬ﻫﻢ ﭼﻨﻴﻦ‪ ،‬اﻳﻦ ﻫﻢ ﻛﻪ ﻫﺴﺖ ﺑﺎﻗﻲ ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﻣﺎﻧﺪ‪ .‬اﮔﺮ ﺑﻴﻔﺘﺪ‪ ،‬اﮔﺮ ﺑﭙﻮﺳﺪ‪ ،‬و اﮔﺮ ﻣﺘﻼﺷﻲ‬
‫و ﭘﺮاﻛﻨﺪه ﺷﻮد‪ ،‬در ﺻﻮرﺗﻲ ﻛﻪ ﻣﺮاﺣﻞ درﺳﺖ ﻃﻲ ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬داﻧﻪﻫﺎﻳﺶ در زﻣﻴﻦ ﻣﻲ ﻧﺸﻴﻨﺪ و‬
‫ﺑﻌﺪ ﺟﻮاﻧﻪ و درﺧﺖ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﻧﻪ ﺳﻴﺐ ﻫﻤﻴﺸﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﻛﻪ ﻫﺴﺖ ﺑﻮده‪ ،‬ﻧﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﻛﻪ‬
‫ﻫﺴﺖ ﺑﺎﻗﻲ ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻲ ﮔﻮﻳﻨﺪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ از ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮ ﺣﺮﻛﺖ‪ .‬ﻳﻌﻨﻲ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ از ﻣﻨﻈﺮ ﮔﺬﺷﺘﻪ و‬
‫آﻳﻨﺪه‪ .‬ﺑﺎ اﻳﻦ ﺷﻴﻮه ي ﺗﺤﻘﻴﻖ‪ ،‬ﺳﻴﺐ ﺣﺎﺿﺮ ﻓﻘﻂ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﮔﺬر ﻣﻴﺎن آن ﭼﻪ ﺑﻮد‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ‬
‫ﮔﺬﺷﺘﻪ‪ ،‬و آن ﭼﻪ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ آﻳﻨﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﺮاي روﺷﻦ ﺗﺮ ﺷﺪن اﻳﻦ ﺷﻴﻮه ي ﻧﮕﺮش ﺑﻪ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ‪ ،‬دو ﻣﺜﺎل دﻳﮕﺮ ﻣﻲ زﻧﻴﻢ‪ :‬زﻣﻴﻦ و‬
‫ﺟﺎﻣﻌﻪ‪.‬‬
‫از ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ‪ ،‬ﻣﺎ ﺑﺎﻳﺪ ﺷﻜﻞ زﻣﻴﻦ را ﺑﻪ ﺗﻔﺼﻴﻞ ﺑﻴﺎن ﻛﻨﻴﻢ‪ .‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻔﻬﻤﻴﻢ ﻛﻪ‬
‫در ﺳﻄﺢ زﻣﻴﻦ درﻳﺎﻫﺎ و ﺧﺸﻜﻲﻫﺎ و ﻛﻮهﻫﺎ وﺟﻮد دارﻧﺪ‪ ،‬و ﺑﺎﻳﺪ ﻃﺒﻴﻌﺖ ﺧﺎك آن را ﻣﻮرد‬
‫ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻗﺮار ﺑﺪﻫﻴﻢ‪ .‬ﺳﭙﺲ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ زﻣﻴﻦ را ﺑﺎ ﺳﻴﺎرهﻫﺎي دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﻳﺎ ﺑﺎ ﻣﺎه ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ ﻛﻨﻴﻢ و‬
‫در ﻧﻬﺎﻳﺖ ﺑﺎﻳﺪ ﻧﺘﻴﺠﻪ ﺑﮕﻴﺮﻳﻢ ﻛﻪ زﻣﻴﻦ‪ ،‬زﻣﻴﻦ اﺳﺖ‪.‬‬
‫از اﻳﻦ ﭼﻨﺪ ﻣﺜﺎل‪ ،‬ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ ﻛﻪ ﺗﺎﻣﻞ در ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ از ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ ﺑﻪ اﻳﻦ‬
‫ﻣﻌﻨﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ آنﻫﺎ را ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي ﻣﻮﻗﺘﻲ در ﻧﻈﺮ ﺑﮕﻴﺮﻳﻢ ﻛﻪ ﺗﺎرﻳﺨﻲ در ﮔﺬﺷﺘﻪ‬
‫داﺷﺘﻪ اﻧﺪ و ﻣﻲ روﻧﺪ ﻛﻪ ﺗﺎرﻳﺨﻲ در آﻳﻨﺪه داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻋﺒﺎرت دﻳﮕﺮ‪ ،‬آﻏﺎزي دارﻧﺪ و‬
‫ﻣﻲ روﻧﺪ ﺗﺎ ﭘﺎﻳﺎﻧﻲ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ -2‬ﺑﺮاي دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ‪ ،‬ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰ ﻧﻬﺎﺋﻲ‪ ،‬ﻣﻄﻠﻖ و ﻣﻘﺪس ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬
‫» ﺑﺮاي دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ‪ ،‬ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰي ﻧﻬﺎﺋﻲ‪ ،‬ﻣﻄﻠﻖ و ﻣﻘﺪس ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﻧﻬﺎد ﻧﺎ ﭘﺎﻳﺪار‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪135‬‬

‫ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ و در ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ را آﺷﻜﺎر ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺪون آن ﻛﻪ ﻣﺮﺣﻠﻪ ي‬
‫ﻣﺘﻮاﻟﻲ ﺷﺪن و ﮔﺬﺷﺘﻦ را ﺑﮕﺬارﻧﺪ‪ ،‬دوام ﺑﻴﺎورد‪) «...‬اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬ﻓﻮﻳﺮ ﺑﺎخ‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪(.12‬‬
‫ﺗﻌﺮﻳﻒ زﻳﺮ‪ ،‬آن ﭼﻪ را ﻫﻢ اﻛﻨﻮن ﻣﻄﺮح ﻛﺮدﻳﻢ و ﻗﺼﺪ آﻣﻮﺧﺘﻦ آن را دارﻳﻢ‪ ،‬ﺗﺎﺋﻴﺪ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ ‪» :‬ﺑﺮاي دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ‪ ،‬ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰﻧﻬﺎﺋﻲ ﻧﻴﺴﺖ‪«.‬‬
‫اﻳﻦ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﺑﺪان ﻣﻌﻨﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮاي دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ‪ ،‬ﻫﺮ ﭼﻴﺰي ﮔﺬﺷﺘﻪ اي دارد و آﻳﻨﺪه‬
‫اي ﺧﻮاﻫﺪ داﺷﺖ‪ .‬در ﻧﺘﻴﺠﻪ‪ ،‬ﻳﻚ ﺑﺎر ﺑﺮاي ﻫﻤﻴﺸﻪ اﻳﻦ ﺟﺎ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﭘﺲ آن ﭼﻪ اﻣﺮوز وﺟﻮد‬
‫دارد‪ ،‬ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻧﻬﺎﺋﻲ ﺑﺎﺷﺪ‪) .‬ﺑﻪ ﻣﺜﺎلﻫﺎي ﺳﻴﺐ‪ ،‬زﻣﻴﻦ و ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺗﻮﺟﻪ ﻛﻨﻴﺪ‪(.‬‬
‫ﺑﺮاي دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ‪ ،‬ﻫﻴﭻ ﻗﺪرﺗﻲ در ﺟﻬﺎن و ﻣﺎوراي ﺟﻬﺎن ﻣﺘﺼﻮر ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﺑﺘﻮاﻧﺪ‬
‫ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ را در ﺣﺎﻟﺖ ﻫﻤﻴﺸﮕﻲ ﻧﮕﻪ دارد‪ .‬ﺑﻨـﺎﺑﺮاﻳﻦ » ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰ ﻣﻄﻠﻖ ﻧﻴﺴﺖ‪) «.‬ﻣﻄﻠﻖ ﺑﻪ‬
‫ﻣﻌﻨﻲ ﻏﻴﺮ ﻣﺸﺮوط ﺑﻮدن‪ ،‬و ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺟﻬﺎﻧﻲ‪ ،‬اﺑﺪي و ﻛﺎﻣﻞ ﺑﻮدن اﺳﺖ‪(.‬‬
‫» ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰ ﻣﻘﺪس ﻧﻴﺴﺖ« اﻳﻦ ﺑﺪان ﻣﻌﻨﻲ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ را ﺗﺤﻘﻴﺮ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﻧﻪ! ﭼﻴﺰ ﻣﻘﺪس ﺑﻪ آن ﭼﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﺛﺎﺑﺖ و ﻏﻴﺮ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻐﻴﻴﺮ اﺳﺖ‪ .‬ﻳﻌﻨﻲ ﻧﻪ‬
‫ﺑﺎﻳﺪ آن را ﻟﻤﺲ ﻛﺮد‪ ،‬ﻧﻪ ﺑﺎﻳﺪ در ﺑﺎره اش ﺑﺤﺚ ﻛﺮد‪ ،‬ﻓﻘﻂ ﺑﺎﻳﺪ آن را ﻣﻮرد ﺳﺘﺎﻳﺶ و ﺗﻜﺮﻳﻢ‬
‫و ﺗﻌﻈﻴﻢ ﻗﺮار داد‪ .‬ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل‪ ،‬ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻛﺎﭘﻴﺘﺎﻟﻴﺴﺘﻲ » ﻣﻘﺪس« اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺴﻴﺎر ﺧﻮب‪،‬‬
‫دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﺑﻪ ﻣﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻛﻪ ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺧﺎرج از ﺣﻮزه ي ﺣﺮﻛﺖ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻳﺎ ﺗﺒﺪﻳﻞ و‬
‫دﮔﺮﮔﻮﻧﻲ ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﻗﺮار ﮔﻴﺮد‪.‬‬
‫» ﮔﺬار« از » ﮔﺬر« ﻣﻲآﻳﺪ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ ﻋﺒﻮر ﻛﺮدن و ﮔﺬﺷﺘﻦ‪ .‬ﭘﺪﻳﺪه ي ﮔﺬرا ﻛﻪ در‬
‫ﺣﺎﻟﺖ » ﮔﺬار« اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻴﺰي اﺳﺖ ﻛﻪ رﺷﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﭘﻴﺮ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﺑﺎﻳﺪ ﻧﺎﭘﺪﻳﺪ ﺷﻮد‪.‬‬
‫دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﺑﻪ ﻣﺎ ﻧﺸﺎن ﻣﻲ دﻫﺪ ﻫﺮ ﭼﻴﺰي ﻛﻪ ﮔﺬرا ﺑﺎﺷﺪ و ﻣﺮﺣﻠﻪ ي ﮔﺬار را ﻃﻲ ﻛﻨﺪ‪،‬‬
‫دﻳﮕﺮ ﻫﻴﭻ دﻟﻴﻠﻲ ﺑﺮاي » ﺑﻮدن« ﻧﺪارد‪ ،‬و اﻳﻦ ﻛﻪ ﻫﺮ ﭼﻴﺰي ﻣﺤﻜﻮم ﺑﻪ ﻧﺎﭘﺪﻳﺪ ﺷﺪن اﺳﺖ‪.‬‬
‫آﻧﭽﻪ ﺟﻮان اﺳﺖ‪ ،‬رﺷﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﭘﻴﺮ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬آن ﭼﻪ اﻣﺮوز زﻧﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﻓﺮدا ﻣﻲ ﻣﻴﺮد‪ ،‬و‬
‫ﺑﺮاي دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ » ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰ ﺟﺰ ﻣﺮاﺣﻞ ﻣﺘﻮاﻟﻲ ﺑﻮدن و درﮔﺬﺷﺘﻦ « وﺟﻮد ﻧﺪارد‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﺗﺼﻮر ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻌﻨﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰي ﺟﺰ ﺗﻐﻴﻴﺮ اﺑﺪي‬
‫ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﻳﻌﻨﻲ درك اﻳﻦ واﻗﻌﻴﺖ ﻛﻪ ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰ ﺧﺎﺻﻲ ﺟﺰ » ﺷﺪن و ﺑﻮدن« اﺑﺪي ﻧﻴﺴﺖ‪.‬اﻣﺎ‬
‫ﺷﺪن و ﺑﻮدن ﻛﻪ اﻧﮕﻠﺲ در ﺗﻌﺮﻳﻒ ﺧﻮد از آن ﺳﺨﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﭼﻴﺴﺖ ؟‬

‫‪136‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﻣﺪادي ﻛﻪ اﻣﺮوز ﻛﻬﻨﻪ ﺷﺪه‪ ،‬روزي ﻧﻮ ﺑﻮد‪ .‬ﭼﻮﺑﻲ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻣﺪاد از آن ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪه‪ ،‬از‬
‫ﺗﺨﺘﻪ در آﻣﺪه‪ ،‬و اﻳﻦ ﺗﺨﺘﻪ از ﻳﻚ درﺧﺖ ﺟﺪا ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﭘﺲ ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﺳﻴﺐ و ﻣﺪاد‪،‬‬
‫ﻫﺮ دو ﺑﺮاي ﺧﻮد ﺗﺎرﻳﺨﻲ دارﻧﺪ و ﻫﻴﭻ ﻛﺪام ﺷﺎن ﻫﻤﻴﺸﻪ آن ﭼﻪ ﻧﺒﻮدﻧﺪ ﻛﻪ اﻣﺮوز ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫آﻳﺎ ﺗﻔﺎوﺗﻲ ﻣﻴﺎن اﻳﻦ دو ﺗﺎرﻳﺦ وﺟﻮد دارد ؟ ﻣﺴﻠﻤﺎ !‬
‫ﺳﻴﺐ ﺳﺒﺰ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺷﺪ ﺑﻪ ﺳﻴﺐ رﺳﻴﺪه‪ .‬زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺳﻴﺐ ﺳﺒﺰ ﺑﻮد‪ ،‬اﮔﺮ ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ درﺳﺖ‬
‫و ﻃﺒﻴﻌﻲ ﭘﻴﺶ ﻣﻲ رﻓﺖ‪ ،‬ﻣﻲ ﺷﺪ ﻛﻪ ﻧﺮﺳﺪ ؟ ﺣﺘﻤﺎ ﺑﺎﻳﺪ ﻣﻲ رﺳﻴﺪ‪ ،‬درﺳﺖ ﻫﻤﺎن ﻃﻮر ﻛﻪ‬
‫اﮔﺮ ﺑﻪ زﻣﻴﻦ ﻣﻲ اﻓﺘﺎد‪ ،‬ﻓﺎﺳﺪ و ﻣﺘﻼﺷﻲ ﻣﻲﺷﻮد و ﺗﺨﻢﻫﺎﻳﺶ را در زﻣﻴﻦ ﭘﺨﺶ ﻣﻲﻛﺮد‪.‬‬
‫وﻟﻲ درﺧﺘﻲ ﻛﻪ ﻣﺪاد ﺑﻪ آن ﺑﺮ ﻣﻲ ﮔﺮدد ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﺴﺖ ﺗﺨﺘﻪ ﻧﺸﻮد و اﻳﻦ ﺗﺨﺘﻪ‬
‫ﻣﻲﺗﻮاﻧﺴﺖ ﻣﺪاد ﻧﺸﻮد‪ .‬ﺧﻮد ﻣﺪاد ﻫﻢ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻫﻤﺎن ﻃﻮر دﺳﺖ ﻧﺨﻮرده ﺑﻤﺎﻧﺪ و ﻧﻮﻛﺶ ﺗﻴﺰ‬
‫ﻧﺸﻮد‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﻣﺘﻮﺟﻪ اﺧﺘﻼف ﻣﻴﺎن اﻳﻦ دو ﺗﺎرﻳﺦ ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ‪ .‬در ﻣﻮﺿﻮع ﺳﻴﺐ‪ ،‬اﮔﺮ واﻗﻌﻪ اي‬
‫ﻏﻴﺮ ﻋﺎدي رخ ﻧﺪﻫﺪ‪ ،‬ﮔﻞ ﺳﻴﺐ ﻣﻲﺷﻮد و ﺳﻴﺐ ﺳﺒﺰ ﻣﻲ رﺳﺪ‪ .‬ﭘﺲ ورود ﺑﻪ ﻳﻚ ﻣﺮﺣﻠﻪ‪،‬‬
‫ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺑﻌﺪي را ﻟﺰوﻣﺎ و ﺑﻪ ﺻﻮرت اﺟﺘﻨﺎب ﻧﺎﭘﺬﻳﺮي در ﭘﻲ دارد )اﻟﺒﺘﻪ اﮔﺮ واﻗﻌﻪ اي ﺗﻜﺎﻣﻞ‬
‫را ﻣﺘﻮﻗﻒ ﻧﻜﻨﺪ(‪.‬‬
‫از ﻃﺮف دﻳﮕﺮ‪ ،‬در ﺗﺎرﻳﺦ ﻣﺪاد‪ ،‬درﺧﺖ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺗﺨﺘﻪ ﻧﺸﻮد‪ ،‬ﺗﺨﺘﻪ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻣﺪاد ﻧﺸﻮد‪ ،‬و‬
‫ﻣﺪاد ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺗﺮاﺷﻴﺪه ﻧﺸﻮد‪ .‬ﭘﺲ‪ ،‬در اﻳﻦ ﻣﺜﺎل‪ ،‬ﺑﺎ ورود ﺑﻪ ﻳﻚ ﻣﺮﺣﻠﻪ‪ ،‬ﻣﺮﺣﻠﻪ ي ﺑﻌﺪي‬
‫ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ در ﭘﻲ آن ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ .‬اﮔﺮ ﺗﺎرﻳﺦ ﻣﺪاد از ﻫﻤﻪ ﻣﺮاﺣﻞ ﺧﻮد ﮔﺬﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ‬
‫دﺧﺎﻟﺖ ﻋﺎﻣﻞ ﺧﺎرﺟﻲ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ اﻧﺴﺎن ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫در ﺗﺎرﻳﺦ ﺳﻴﺐ‪ ،‬در ﻣﻲ ﻳﺎﺑﻴﻢ ﻛﻪ ﻣﺮاﺣﻞ در ﭘﻲ ﻫﻢ ﻣﻲ آﻳﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺮﺣﻠﻪ دوم از ﻣﺮﺣﻠﻪ اول‬
‫ﻧﺎﺷﻲ ﻣﻲﺷﻮد ﺗﺎ ﺑﻪ آﺧﺮ‪ .‬اﻳﻦ ﺗﺎرﻳﺦ‪ ،‬ﻫﻤﺎن ﺷﺪن و ﺑﻮدن اﺳﺖ ﻛﻪ اﻧﮕﻠﺲ از آن ﺳﺨﻦ‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ .‬در ﺗﺎرﻳﺦ ﻣﺪاد‪ ،‬ﻣﺮاﺣﻞ ﺑﻪ ﻣﻮازات ﻫﻢ و ﺑﺪون آن ﻛﻪ ﻳﻜﻲ ﻧﺎﺷﻲ از دﻳﮕﺮ ﺑﺎﺷﺪ ﻗﺮار‬
‫ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﺑﺪان ﺟﻬﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺳﻴﺐ ﻣﺮاﺣﻞ ﻃﺒﻴﻌﻲ را ﻣﻲ ﭘﻴﻤﺎﻳﺪ‪.‬‬
‫‪ -3‬ﻣﺮﺣﻠﻪ ‪Process‬‬

‫)واژه ‪ Process‬رﻳﺸﻪ ﻻﺗﻴﻦ دارد و ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ ‪ :‬ﺣﺮﻛﺖ ﺑﻪ ﭘﻴﺶ‪ ،‬ﻳﺎ ﻋﻤﻞ ﭘﻴﺶ رﻓﺘﻦ و‬
‫ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ ﺗﺪرﻳﺠﻲ اﺳﺖ‪) (.‬ﻣﻌﻨﻲ ﮔﻮﻳﺎي آن در زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﻲ ﻃﻲ ﻣﺮاﺣﻞ ﺗﻜﺎﻣﻞ اﺳﺖ‪ ،‬در‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪137‬‬

‫ادﺑﻴﺎت ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﺘﻲ‪ ،‬اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ و ﺳﻴﺎﺳﻲ‪ ،‬ﺧﻮد واژه ﭘﺮوﺳﻪ را ﺑﻪ ﻛﺎر ﺑﺮده اﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ‬
‫ﻣﺘﺮﺟﻢ ﻓﺎرﺳﻲ ﻣﺘﻦ‪ ،‬واژه ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻛﻮﺗﺎه ﺗﺮ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ راﺣﺖ ﺗﺮﻳﻦ ﮔﺰﻳﻨﻪ ي ﻛﻮﺗﺎه و‬
‫ﻣﻌﺎدل ﮔﻮﻳﺎي ﻓﺎرﺳﻲ ﺑﺎﺷﺪ – م‪(.‬‬
‫ﭼﺮا ﺳﻴﺐ ﺳﺒﺰ رﺳﻴﺪه ﻣﻲﺷﻮد ؟ اﻳﻦ ﺗﺤﻮل ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻣﺤﺘﻮي آن اﺳﺖ‪ .‬ﺳﻠﺴﻠﻪ ﻣﺮاﺗﺐ‬
‫دروﻧﻲ ﻣﺤﺮك ﺳﻴﺐ ﺑﺮاي رﺳﻴﺪن اﺳﺖ‪ .‬رﺳﻴﺪه ﺷﺪن ﺳﻴﺐ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﺣﺘﻲ‬
‫ﭘﻴﺶ از رﺳﻴﺪن‪ ،‬ﺳﻴﺐ ﺑﻮده‪ ،‬و ﺑﻪ اﻳﻦ ﻋﻠﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﻤﻲ ﺗﻮاﻧﺴﺘﻪ ﺑﻪ ﻣﺮﺣﻠﻪ رﺳﻴﺪن ﻧﺮﺳﺪ‪.‬‬
‫وﻗﺘﻲ اﻧﺴﺎن ﮔﻠﻲ را ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﺳﻴﺐ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﺑﻌﺪ ﺳﻴﺐ ﺳﺒﺰ را ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﻲ‬
‫رﺳﺪ‪ ،‬در ﻣﻲ ﻳﺎﺑﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺳﻠﺴﻠﻪ ﻣﺮاﺗﺐ دروﻧﻲ‪ ،‬ﺳﻴﺐ را در ﺟﻬﺖ ﺗﻜﺎﻣﻞ ﺑﺮ ﻣﻲ اﻧﮕﻴﺰاﻧﺪ‪.‬‬
‫اﻳﻦ‪ ،‬ﻋﻤﻠﻲ اﺳﺖ‪ .‬ﻛﻪ زﻳﺮ ﻓﺸﺎر ﻧﻴﺮوﻫﺎي دروﻧﻲ ﺻﻮرت ﻣﻲ ﭘﺬﻳﺮد‪ .‬ﺑﻪ اﻳﻦ آﺧﺮي ﻣﻲ ﮔﻮﻳﻨﺪ‬
‫اﺗﻮدﻳﻨﺎﻣﻴﺴﻢ‪ ،‬ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ ﻧﻴﺮوﺋﻲ ﻧﺸﺎت ﮔﺮﻓﺘﻪ از ﺧﻮد و در ﺧﻮد ﭘﺪﻳﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻣﺪاد ﻫﻨﻮز ﻳﻚ ﺗﺨﺘﻪ ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﻟﺰوﻣﺎ دﺧﺎﻟﺖ اﻧﺴﺎن آن را ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ ﻣﺪاد‬
‫ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬ﺑﺮاي آن ﻛﻪ ﺗﺨﺘﻪ ﺧﻮد ﺑﻪ ﺧﻮد ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ ﻣﺪاد ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ .‬در اﻳﻦ ﺗﺒﺪﻳﻞ و‬
‫دﮔﺮﮔﻮﻧﻲ‪ ،‬ﻧﻴﺮوي دروﻧﻲ در ﻛﺎر ﻧﺒﻮد‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ اﺗﻮدﻳﻨﺎﻣﻴﺴﻢ و ﺟﺮﻳﺎن ﻣﺮﺣﻠﻪ وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻪ اﻳﻦ ﺟﻬﺖ‪ ،‬دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺮ ﺣﺮﻛﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺮ اﺗﻮدﻳﻨﺎﻣﻴﺴﻢ ﻫﻢ دﻻﻟﺖ دارد‪.‬‬
‫ﭘﺲ ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﺣﺮﻛﺖ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ در ﺧﻮدش ﺷﺎﻣﻞ ﻃﻲ ﻣﺮاﺣﻞ ﺗﻜﺎﻣﻠﻲ در ﺧﻮد‬
‫ﭘﺪﻳﺪه‪ ،‬ﻳﺎ اﺗﻮدﻳﻨﺎﻣﻴﺴﻢ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺳﻴﻤﺎي اﺻﻠﻲ آن اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺮاي آن ﻛﻪ ﻫﺮ ﺣﺮﻛﺖ و ﺗﻐﻴﻴﺮي‬
‫دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬اﮔﺮ ﺑﺨﻮاﻫﻴﻢ ﻳﻚ ﻛﻚ را از ﻣﻨﻈﺮدﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ ﻣﻮرد ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻗﺮار دﻫﻴﻢ‪،‬‬
‫ﺑﺎﻳﺪ ﺑﮕﻮﺋﻴﻢ ﻫﻤﻴﺸﻪ اﻳﻦ ﻧﺒﻮده ﻛﻪ ﻫﺴﺖ‪ ،‬و در آﻳﻨﺪه ﻧﻴﺰ ﭼﻴﺰي ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﺑﻮد ﻛﻪ اﻣﺮوز‬
‫ﻫﺴﺖ‪ .‬اﮔﺮ ﻓﺸﺎرش ﺑﺪﻫﻴﻢ‪ ،‬ﻣﺴﻠﻤﺎ ﺗﻐﻴﻴﺮي در آن ﺑﻪ وﺟﻮد ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ‪ ،‬اﻣﺎ آﻳﺎ اﻳﻦ ﺗﻐﻴﻴﺮ‬
‫دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ اﺳﺖ؟ ﻧﻪ‪ .‬ﭼﺮا؟ ﺑﺮاي آن ﻛﻪ اﻳﻦ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻪ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬وﻗﺘﻲ از ﺗﻐﻴﻴﺮ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ ﺳﺨﻦ ﻣﻲ ﮔﻮﺋﻴﻢ ﺧﻴﻠﻲ ﺑﺎﻳﺪ ﻣﺮاﻗﺐ ﺑﺎﺷﻴﻢ‪ .‬ﻣﺎ ﻓﻜﺮ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ اﮔﺮ زﻣﻴﻦ ﺑﻪ ﺣﻴﺎت ﺧﻮد اداﻣﻪ دﻫﺪ‪ ،‬ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﺘﻲ ﺟﺎﻳﮕﺰﻳﻦ ﺟﺎﻣﻌﻪ‬
‫ﻛﺎﭘﻴﺘﺎﻟﻴﺴﺘﻲ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﺗﻐﻴﻴﺮ‪ ،‬دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪ .‬اﻣﺎ اﮔﺮ زﻣﻴﻦ ﻣﻨﻔﺠﺮ ﺷﻮد‪،‬‬
‫ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻛﺎﭘﻴﺘﺎﻟﻴﺴﺘﻲ ﻧﻪ از ﻃﺮﻳﻖ ﺗﻐﻴﻴﺮ اﺗﻮدﻳﻨﺎﻣﻴﻚ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ از ﻃﺮﻳﻖ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ ﻣﺤﻮ‬
‫ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪.‬‬

‫‪138‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫در زﻣﻴﻨﻪ اي دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﻣﺎ ﻣﻲ ﮔﻮﺋﻴﻢ وﻗﺘﻲ اﻳﻦ ﻧﻈﻢ و ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻃﺒﻴﻌﻲ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬اﺻﻞ‬
‫ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ وﺟﻮد ﺧﻮاﻫﺪ داﺷﺖ‪ .‬اﻣﺎ وﻗﺘﻲ آزاداﻧﻪ ﻫﻢ آﻫﻨﮓ ﺷﻮد‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ از ﻣﺤﻴﻂ‬
‫ﻃﺒﻴﻌﻲ ﺧﻮد ﺑﺮ آﻳﺪ‪ ،‬اﺗﻮدﻳﻨﺎﻣﻴﻚ اﺳﺖ‪ .‬ﻧﻈﻢ و ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ از ﺑﻴﺮون ﺑﻪ ﭘﺪﻳﺪه ﺗﺤﻤﻴﻞ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬اﻳﻦ ﻫﻤﺎن ﻧﻈﻢ و ﺗﺮﺗﻴﺒﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ از رﻫﺒﺮان ﻣﺘﻔﺎوت ﺑﺎ ﻧﻴﺮوﻫﺎي ﺗﺤﺖ ﻓﺮﻣﺎن‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫آﻧﺎن ﺗﺤﻤﻴﻞ ﻣﻲﺷﻮد‪) .‬اﻳﻦ ﺟﺎ ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ ﻗﻠﻤﺮو و ﻧﻈﻢ و ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻏﻴﺮ ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ‪ ،‬ﻧﻈﻢ و‬
‫ﺗﺮﺗﻴﺐ اﺗﻮدﻳﻨﺎﻣﻴﻚ‪ ،‬در دﺳﺘﺮس ﻫﺮ ﺳﺎزﻣﺎﻧﻲ ﻗﺮار ﻧﻤﻲﮔﻴﺮد!(‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻃﺮز ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ ﺑﺎﻳﺪ از اﺳﺘﻔﺎده از دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ اﺟﺘﻨﺎب ﺑﻮرزﻳﻢ‪ .‬در‬
‫واﻗﻊ ﺑﺎﻳﺪ ﮔﻔﺖ اﻳﻦ ﺗﻤﺎﻳﻠﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎ در اﺛﺮ ﻋﺎدت ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﺑﻪ ﻓﻜﺮ ﻛﺮدن ﭘﻴﺪا ﻛﺮدهاﻳﻢ‪.‬‬
‫ﻣﺎ ﻧﺒﺎﻳﺪ ﻣﺜﻞ ﻃﻮﻃﻲ ﺗﻜﺮار ﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﻫﻤﻮاره ﻫﻤﻴﻦ ﻧﺒﻮده اﻧﺪ ﻛﻪ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬وﻗﺘﻲ‬
‫ﻳﻚ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﭼﻨﻴﻦ ﺑﮕﻮﻳﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺒﻴﻨﺪ ﻛﻪ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﻗﺒﻼ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺑﻮده اﻧﺪ‪ .‬ﺑﺮاي آن ﻛﻪ اﺑﺮاز‬
‫اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﺑﻪ ﻣﻨﺰﻟﻪ ي ﭘﺎﻳﺎن ﻳﻚ ﺑﺤﺚ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ آﻏﺎز ﺗﺤﻘﻴﻘﻲ ﺗﻮام ﺑﺎ وﺳﻮاس در ﻣﻮرد‬
‫اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﻗﺒﻼ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺑﻮده اﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺎرﻛﺲ‪ ،‬اﻧﮕﻠﺲ و ﻟﻨﻴﻦ ﺑﻪ ﻃﺮز وﺳﻴﻊ و ﺑﻪ ﺗﻔﺼﻴﻞ در اﻳﻦ ﻣﻮرد ﺗﺤﻘﻴﻖ ﻛﺮده اﻧﺪ ﻛﻪ‬
‫ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ داري‪ ،‬ﭘﻴﺶ از آﻧﺎن ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺑﻮده‪ ،‬آﻧﺎن ﻛﻮﭼﻚ ﺗﺮﻳﻦ ﺟﺰء را ﺑﺮاي ﻣﻼﺣﻈﻪ‬
‫ﺗﻐﻴﻴﺮ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ زﻳﺮ ذره ﺑﻴﻦ ﮔﺬاﺷﺘﻪ اﻧﺪ‪ .‬ﻟﻨﻴﻦ ﺑﺮاي ﺗﻮﺿﻴﺢ دادن و ﻧﻘﺪ ﺗﻐﻴﻴﺮﻫﺎ در‬
‫ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ داري‪ ،‬و ﺷﻨﺎﺧﺖ دوران اﻣﭙﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺘﻲ‪ ،‬ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﺗﻔﺼﻴﻠﻲ ﻓﺮاوان و ﻛﺎر آﻣﺎري‬
‫ﺑﺴﻴﺎري ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫وﻗﺘﻲ از اﺗﻮدﻳﻨﺎﻣﻴﺴﻢ ﺳﺨﻦ ﻣﻲ ﮔﻮﺋﻴﻢ‪ ،‬ﻫﺮﮔﺰ ﻧﺒﺎﻳﺪ آن را ﺑﻪ ﻋﺒﺎرﺗﻲ ادﺑﻲ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﻛﻠﻤﻪ را ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺎ آﮔﺎﻫﻲ و ﺑﺮاي ﻛﺴﺎﻧﻲ ﺑﻪ ﻛﺎر ﺑﺒﺮﻳﻢ ﻛﻪ در ﻣﺠﻤﻮع آن را ﻣﻲ ﻓﻬﻤﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺎﻻﺧﺮه‪ ،‬وﻗﺘﻲ ﻣﻄﻠﺒﻲ را ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﭘﺲ از آن ﻛﻪ درﻳﺎﻓﺘﻴﻢ ﺗﻐﻴﻴﺮات‬
‫دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ آن ﭼﮕﻮﻧﻪ اﺳﺖ و اﻋﻼم ﻛﺮدﻳﻢ ﺑﻪ ﭼﻪ ﺗﻐﻴﻴﺮي ﭘﻲ ﺑﺮده اﻳﻢ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ دﻧﺒﺎل دﻟﻴﻞ‬
‫ﺑﮕﺮدﻳﻢ ﺗﺎ ﺛﺎﺑﺖ ﻛﻨﺪ ﭼﺮا اﻳﻦ ﺗﻐﻴﻴﺮ اﺗﻮدﻧﻴﺎﻣﻴﻚ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﻋﻠﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻲ ﮔﻮﺋﻴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ‪ ،‬ﺗﺤﻘﻴﻖ و ﻋﻠﻢ ﺑﺎ ﻫﻢ راﺑﻄﻪ ي ﺗﻨﮕﺎﺗﻨﮓ‬
‫دارﻧﺪ‪.‬‬
‫دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﻃﺮز ﺑﻴﺎن و ﺷﻨﺎﺧﺖ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﺑﺪون ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ در اﺣﻮال آنﻫﺎ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ‬
‫روﺷﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﺎﻓﻲ و ﺗﺎﻣﻞ ﻣﻄﻠﻮب ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻣﻲ رﺳﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪ‪ ،‬ﺑﺎ‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪139‬‬

‫ﺗﺤﻘﻴﻖ در ﺷﻨﺎﺧﺖ آﻏﺎز و ﭘﺎﻳﺎن ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ‪ ،‬و اﻳﻦ ﻛﻪ از ﻛﺠﺎ آﻣﺪه اﻧﺪ و ﺑﻪ ﻛﺠﺎ ﻣﻲ روﻧﺪ‬
‫ﺣﺎﺻﻞ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪140‬‬

‫‪3‬‬
‫اﺻﻞ دوم ‪ :‬ﻋﻤﻞ ﻣﺘﻘﺎﺑﻞ‬
‫)در ﺗﺮﺟﻤﻪﻫﺎي ادﺑﻴﺎت ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﺘﻲ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺗﺎﺛﻴﺮ ﻣﺘﻘﺎﺑﻞ ﺟﺎ اﻓﺘﺎده اﺳﺖ – م(‬

‫‪-1‬‬
‫‪-2‬‬

‫‪-3‬‬
‫‪-4‬‬

‫ﺳﻠﺴﻠﻪ ﻣﺮاﺗﺐ ﻣﺮﺣﻠﻪ‬
‫ﻛﺸﻔﻴﺎت ﺑﺰرگ ﻗﺮن ﻧﻮزدﻫﻢ‬
‫ﻛﺸﻒ ﺳﻠﻮل زﻧﺪه و ﺗﻜﺎﻣﻞ آن‬
‫‪(1‬‬
‫ﻛﺸﻒ دﮔﺮﮔﻮﻧﻲ اﻧﺮژي‬
‫‪(2‬‬
‫ﻛﺸﻒ ﺗﻜﺎﻣﻞ اﻧﺴﺎن و ﺣﻴﻮاﻧﺎت‬
‫‪(3‬‬
‫ﺗﻜﺎﻣﻞ ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﻣﺎرﭘﻴﭽﻲ‬
‫ﻧﺘﻴﺠﻪ‬

‫‪ -1‬ﺳﻠﺴﻠﻪ ﻣﺮاﺗﺐ ﻣﺮﺣﻠﻪ‬
‫در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﺗﺎرﻳﺦ ﺳﻴﺐ‪ ،‬دﻳﺪﻳﻢ ﻛﻪ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﭼﻴﺴﺖ‪ .‬ﺑﮕﺬارﻳﺪ ﻧﮕﺎﻫﻲ دﻳﮕﺮ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﺜﺎل‬
‫ﺑﻴﻨﺪازﻳﻢ‪ .‬دﻧﺒﺎل اﻳﻦ ﮔﺸﺘﻴﻢ ﻛﻪ ﺳﻴﺐ از ﻛﺠﺎ آﻣﺪه و ﻣﺠﺒﻮر ﺷﺪﻳﻢ ﺟﺴﺖ و ﺟﻮي ﺧﻮد را ﺗﺎ‬
‫ﻣﺒﺪاء درﺧﺖ ﺑﻪ ﻋﻘﺐ ﺑﺒﺮﻳﻢ‪ .‬اﻣﺎ ﻫﻤﻴﻦ ﻣﺴﺎﻟﻪ ﺗﺤﻘﻴﻖ را‪ ،‬در ﻣﻮرد درﺧﺖ ﻫﻢ ﻣﻄﺮح‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ .‬ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ در ﺑﺎره ﺳﻴﺐ‪ ،‬ﻣﺎ را ﺑﻪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ در ﻣﻮرد اﺻﻞ و ﺳﺮﻧﻮﺷﺖ درﺧﺖ رﻫﻨﻤﻮن‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬درﺧﺖ از ﻛﺠﺎ آﻣﺪه اﺳﺖ ؟ ﺧﺎﺳﺘﮕﺎه درﺧﺖ ﻳﻚ ﺳﻴﺐ اﺳﺖ‪ .‬درﺧﺖ از ﺳﻴﺒﻲ‬
‫ﭘﺪﻳﺪ آﻣﺪه ﻛﻪ ﺑﻪ زﻣﻴﻦ اﻓﺘﺎده و ﭘﻮﺳﻴﺪه و ﺑﺎﻋﺚ ﺗﻮﻟﺪ ﻧﻬﺎﻟﻲ ﺗﺎزه ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ راﺑﻄﻪ‪ ،‬ﻣﺎ را‬
‫ﺑﻪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ي ﺧﺎك‪ ،‬ﺑﻪ ﺑﺮرﺳﻲ ﺷﺮاﻳﻄﻲ ﻛﻪ ﺗﺨﻢ ﺳﻴﺐ در آن ﺟﻮاﻧﻪ ﻣﻲ زﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺗﺎﺛﻴﺮ ﻫﻮا‪،‬‬
‫ﺧﻮرﺷﻴﺪ و ﻏﻴﺮه رﻫﻨﻤﻮن ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﻃﺮﻳﻖ‪ ،‬از ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ در ﻣﻮرد ﺳﻴﺐ‪ ،‬ﺑﻪ ﺗﺤﻘﻴﻖ در‬
‫ﻣﻮرد ﺧﺎك ﻣﻲرﺳﻴﻢ ﻛﻪ ﻣﻘﺪم ﺑﺮ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ در ﻣﻮرد ﺳﻴﺐ و آن درﺧﺖ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ .‬اﻳﻦ‬
‫ﻣﺮﺣﻠﻪ ي ﺗﻜﺎﻣﻠﻲ آﺧﺮي‪ ،‬ﺳﻠﺴﻠﻪ ﻣﺮاﺗﺐ ﺧﻮد را در ﺧﺎك ﻃﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﺟﺎ ﺑﻪ واﻗﻌﻴﺘﻲ‬
‫ﻣﻲرﺳﻴﻢ ﻛﻪ ﺑﻪ آن ﻣﻲ ﮔﻮﻳﻨﺪ » ﺳﻠﺴﻠﻪ ﻣﺮاﺗﺐ ﻣﺮﺣﻠﻪ ي ﺗﻜﺎﻣﻠﻲ« )ﻛﻪ ﻣﺎ آن را ﺑﻪ اﺧﺘﺼﺎر‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪141‬‬

‫» ﺳﻠﺴﻠﻪ ﻣﺮاﺗﺐ ﻣﺮﺣﻠﻪ« ﻣﻲ ﻧﺎﻣﻴﻢ – م( اﻳﻦ ﻣﺎ را ﻗﺎدر ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺗﺎ دوﻣﻴﻦ اﺻﻞ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ‬
‫را ﺑﻴﺎن ﻛﻨﻴﻢ و ﻣﻮرد ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻗﺮار دﻫﻴﻢ‪ .‬اﻳﻦ ﻗﺎﻋﺪه‪ ،‬اﺻﻞ ﻋﻤﻞ ﻣﺘﻘﺎﺑﻞ )ﺗﺎﺛﻴﺮ ﻣﺘﻘﺎﺑﻞ( اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﮕﺬارﻳﺪ ﻣﺜﺎل دﻳﮕﺮي را در ﻣﻮرد ﺳﻠﺴﻠﻪ ﻣﺮاﺗﺐ ﻣﺮﺣﻠﻪ‪ ،‬از داﻧﺸﮕﺎه ﻛﺎرﮔﺮي ﭘﺎرﻳﺲ ﺑﺮرﺳﻲ‬
‫ﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫اﮔﺮ اﻳﻦ داﻧﺸﮕﺎه را از ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ ﻣﻮرد ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻗﺮار ﺑﺪﻫﻴﻢ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ از‬
‫ﻛﺠﺎ ﺑﻪ وﺟﻮد آﻣﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﭘﺎﺳﺨﻲ ﻛﻪ ﻣﻲرﺳﻴﻢ‪ ،‬اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﭘﺎﺋﻴﺰ ‪،1932‬‬
‫ﻋﺪه اي از رﻓﻘﺎ دور ﻫﻢ ﺟﻤﻊ ﺷﺪﻧﺪ و ﺗﺼﻤﻴﻢ ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ ﺑﺮاي آﻣﻮزش ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ‪ ،‬ﻳﻚ‬
‫داﻧﺸﮕﺎه ﻛﺎرﮔﺮي را در ﭘﺎرﻳﺲ ﺗﺎﺳﻴﺲ ﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫اﻣﺎ اﻳﻦ ﻛﻤﻴﺘﻪ ﻓﻜﺮ آﻣﻮزش ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ را از ﻛﺠﺎ آورده اﺳﺖ ؟ ﺑﺪﻳﻬﻲ اﺳﺖ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻋﻠﺖ‬
‫ﻛﻪ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ وﺟﻮد دارد‪ .‬ﺑﻌﺪ اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ ﻣﻄﺮح ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ از ﻛﺠﺎ آﻣﺪه‬
‫اﺳﺖ ؟‬
‫ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﭘﮋوﻫﺶ در ﻣﻮرد ﺳﻠﺴﻠﻪ ﻣﺮاﺗﺐ ﻣﺮﺣﻠﻪ‪ ،‬ﻣﺎ را درﮔﻴﺮ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﺗﻔﺼﻴﻠﻲ و‬
‫ﺗﻜﻤﻴﻠﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻋﻼوه‪ ،‬ﭘﮋوﻫﺶ ﺑﺮاي ﻳﺎﻓﺘﻦ ﻣﻨﺒﻊ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ‪ ،‬اﻳﺠﺎب ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﺎ‬
‫ﺑﺪاﻧﻴﻢ اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻃﺒﻘﻪ ﻛﺎرﮔﺮ اﺳﺖ‪ .‬ﭼﻪ ﻣﻮاﻓﻖ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ ﺑﺎﺷﻴﻢ‪ ،‬ﻳﺎ ﻣﺨﺎﻟﻒ آن‪،‬‬
‫ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ ﻛﻪ در اﻳﻦ ﺻﻮرت ﭘﺮوﻟﺘﺎرﻳﺎ وﺟﻮد دارد‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬دو ﺑﺎره ﻣﻲ ﭘﺮﺳﻴﻢ ‪ :‬ﭘﺮوﻟﺘﺎرﻳﺎ از‬
‫ﻛﺠﺎ ﭘﺪﻳﺪ آﻣﺪه اﺳﺖ؟‬
‫ﻣﻲداﻧﻴﻢ ﻛﻪ ﺳﺮﭼﺸﻤﻪ ﭘﺮوﻟﺘﺎرﻳﺎ ﻳﻚ ﻧﻈﺎم اﻗﺘﺼﺎدي اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ آن ﻣﻲ ﮔﻮﺋﻴﻢ ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ‬
‫داري‪ .‬و ﻣﻲداﻧﻴﻢ ﻛﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻪ ﻃﺒﻘﺎت ﺗﻘﺴﻴﻢ ﺷﺪه و ﻣﺒﺎرزه ﻃﺒﻘﺎﺗﻲ‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﻼف آن ﭼﻪ‬
‫دﺷﻤﻨﺎن ﻣﺎ ادﻋﺎ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻋﻠﺖ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ ﻧﺒﻮده اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﻋﻜﺲ‪ ،‬ﻣﺎ ﻣﻲداﻧﻴﻢ ﻛﻪ‬
‫ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ ﻣﻌﻄﻮف ﺑﻪ وﺟﻮد اﻳﻦ ﻣﺒﺎرزه ﻃﺒﻘﺎﺗﻲ اﺳﺖ و ﺗﻮان ﺧﻮد را از ﭘﺮوﻟﺘﺎرﻳﺎﺋﻲ ﻛﻪ‬
‫ﻗﺒﻼ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﻣﻲﮔﻴﺮد‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬از ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺑﻪ ﻣﺮﺣﻠﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺗﺠﺮﺑﻪ ي ﺷﺮاﻳﻂ وﺟﻮد ﻛﺎﭘﻴﺘﺎﻟﻴﺴﻢ ﻣﻲرﺳﻴﻢ‪ .‬ﺑﻪ اﻳﻦ‬
‫ﻃﺮﻳﻖ‪ ،‬ﻣﺎ ﺳﻠﺴﻠﻪ ﻣﺮاﺗﺐ ﻣﺮﺣﻠﻪ را در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺧﻮد دارﻳﻢ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﺎ ﻧﺸﺎن ﻣﻲ دﻫﺪ ﻫﺮ ﭼﻴﺰي‬
‫در ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮ ﺗﺎﺛﻴﺮ دارد‪ .‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻲ ﮔﻮﻳﻨﺪ اﺻﻞ ﻋﻤﻞ ﻣﺘﻘﺎﺑﻞ )ﺗﺎﺛﻴﺮ ﻣﺘﻘﺎﺑﻞ(‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﺘﻴﺠﻪ ﮔﻴﺮي دو ﻣﺜﺎل ﺳﻴﺐ و داﻧﺸﮕﺎه ﻛﺎرﮔﺮي ﭘﺎرﻳﺲ‪ ،‬ﺑﮕﺬارﻳﺪ ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ ﻳﻚ‬
‫ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻚ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺑﻪ آنﻫﺎ ﻣﻲ ﭘﺮدازد‪.‬‬

‫‪142‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫در ﻣﻮرد ﺳﻴﺐ‪ ،‬او ﻓﻘﻂ ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ »ﺳﻴﺐ از ﻛﺠﺎ آﻣﺪه اﺳﺖ؟«‪ ،‬و ﺑﺎ اﻳﻦ ﭘﺎﺳﺦ راﺿﻲ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ » ﺳﻴﺐ از درﺧﺖ آﻣﺪه‪ « .‬آن ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﺎوراء ﻃﺒﻴﻌﺖ ﻣﻌﺘﻘﺪاﺳﺖ‪ ،‬ﻓﺮاﺗﺮ از اﻳﻦ‬
‫ﻧﻤﻲ رود و ﺑﻪ ﻣﺮاﺣﻞ دﻳﮕﺮ ﻛﺎري ﻧﺪارد‪.‬‬
‫در ﻣﻮرد داﻧﺸﮕﺎه ﻛﺎرﮔﺮان‪ ،‬ﻓﻘﻂ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺑﺴﻨﺪه ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ در ﻣﻮرد ﺧﺎﺳﺘﮕﺎه آن ﺑﮕﻮﻳﺪ‬
‫اﻳﻦ داﻧﺸﮕﺎه را ﻋﺪه اي از آدمﻫﺎ ﻛﻪ ﻣﻲ ﺧﻮاﻫﻨﺪ » ﻣﺮدم ﻓﺮاﻧﺴﻪ را ﻓﺎﺳﺪ ﻛﻨﻨﺪ « ﺑﻨﻴﺎن‬
‫ﻧﻬﺎده اﻧﺪ‪ ،‬و ﻳﺎوهﻫﺎﺋﻲ از اﻳﻦ دﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻣﺎ ﻳﻚ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﺴﻴﻦ‪ ،‬ﻫﻤﻪ ي ﺳﻠﺴﻠﻪ ﻣﺮاﺗﺐ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺗﻜﺎﻣﻠﻲ را ﻛﻪ از ﻳﻚ ﻃﺮف ﺑﻪ ﺳﻴﺐ‬
‫ﺧﺘﻢ ﻣﻲﺷﻮد و از ﻃﺮف دﻳﮕﺮ ﺑﻪ داﻧﺸﮕﺎه ﻛﺎرﮔﺮي‪ ،‬ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ و دﻧﺒﺎل ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﺴﻴﻦ واﻗﻌﻴﺖ و روﻳﺪاد ﻣﻌﻴﻦ را ﺑﺎ ﺗﻔﺼﻴﻞ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ آن ﺑﻪ ﻛﻞ رﺑﻂ ﻣﻲ دﻫﺪ‪.‬‬
‫او‪ ،‬ﺳﻴﺐ را ﺑﻪ درﺧﺖ رﺑﻂ ﻣﻲ دﻫﺪ‪ ،‬از آن ﻫﻢ ﻓﺮاﺗﺮ ﻣﻲ رود و ﺑﻪ ﻛﻠﻴﺖ ﻃﺒﻴﻌﺖ ﺑﺮ ﻣﻲ‬
‫ﮔﺮدد‪.‬‬
‫داﻧﺸﮕﺎه ﻛﺎرﮔﺮي ﻓﻘﻂ » ﻣﻴﻮه «ي ﭘﺮوﻟﺘﺎرﻳﺎ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﻣﻴﻮه ي ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ داري‬
‫ﻫﻢ ﻫﺴﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ ﺑﻪ ﺧﻼف ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﺴﻴﻦ ﻛﻪ ﺟﻬﺎن را ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ اي از ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي ﺛﺎﺑﺖ‬
‫و ﻣﺠﺮد ﺗﺼﻮر ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﺴﻴﻦ ﺟﻬﺎن را ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ اي از ﻣﺮﺣﻠﻪﻫﺎي ﺗﻜﺎﻣﻠﻲ ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ‪ .‬و‬
‫اﮔﺮ ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮ و درك دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ در ﻣﻮرد ﻃﺒﻴﻌﺖ و ﻋﻠﻮم واﻗﻌﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ در ﻣﻮرد ﺟﺎﻣﻌﻪ‬
‫ﻫﻢ واﻗﻌﻴﺖ دارد‪ » .‬روش ﻗﺪﻳﻤﻲ ﺗﺤﻘﻴﻖ و ﺗﻔﻜﺮ ﻛﻪ ﻫﮕﻞ آن را ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﻣﻲ ﻧﺎﻣﺪ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ‬
‫روﺷﻲ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ را ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬ﭘﺎﻳﺪار و ﺑﺎ ﺛﺒﺎت ﻣﻲ ﭘﻨﺪارد و آﺛﺎر آن ﻫﻨﻮز ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺎ اﻗﺘﺪار ذﻫﻦ‬
‫ﻣﺮدم را ﺷﻜﺎر ﻛﻨﺪ‪ ،‬در دوره ﺧﻮد از ﻣﺸﺮوﻋﻴﺖ ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮد‪ ) « .‬اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬ﻓﻮﻳﺮﺑﺎخ‪،‬‬
‫ﺻﻔﺤﻪ ‪( .45‬‬
‫در ﻧﺘﻴﺠﻪ‪ ،‬اﺷﻴﺎء و ﺟﺎﻣﻌﻪ در اﻳﻦ دوره ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ اي از » ﻣﻮاد ﻋﻴﻨﻲ از ﭘﻴﺶ‬
‫ﺳﺎﺧﺘﻪ و ﭘﺎﻳﺪار« ﻣﻮرد ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ‪ .‬در آن ﮔﻮﻧﻪ ﻧﮕﺮش‪ ،‬ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ اﺷﻴﺎء و ﺟﺎﻣﻌﻪ‬
‫ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻧﻤﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺨﺼﻮص در ﻣﻮرد ﺟﺎﻣﻌﻪ‪ ،‬ﺳﺮﻧﻮﺷﺖ ﺷﺎن اﻳﻦ ﻧﺒﻮد ﻛﻪ ﻣﺤﻮ ﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫اﻧﮕﻠﺲ اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺑﻪ ﭘﺮاﻫﻤﻴﺖ ﺗﺮﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ ي دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﻣﻲ ﭘﺮدازد ‪:‬‬
‫اﻧﺪﻳﺸﻪ اي ﺑﺎ ﺑﻨﻴﺎﻧﻲ ﻋﻈﻴﻢ ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﺟﻬﺎن را ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ اي از‬
‫ﭼﻴﺰﻫﺎي ﭘﻴﺶ ﺳﺎﺧﺘﻪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪ ﺗﺮﻛﻴﺒﻲ از ﻣﺮاﺣﻞ ﺗﻜﺎﻣﻠﻲ ﻧﮕﺮﻳﺴﺖ ﻛﻪ در آن‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪143‬‬

‫ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي ﻇﺎﻫﺮا ﺑﺎ ﺛﺒﺎت و ﭘﺎﻳﺪار‪ ،‬دواﻣﻲ ﺑﻴﺸﺘﺮ از ﺗﺼﻮر و درﻛﻲ ﻛﻪ ﻓﻜﺮ آنﻫﺎ در ﺳﺮ‬
‫ﻣﺎ اﻳﺠﺎد ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻧﺪارﻧﺪ‪ .‬ﺗﺼﻮﻳﺮﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ از ﻣﺠﺮاي ﺗﻐﻴﻴﺮ ﭘﻲ درﭘﻲ در ﻣﺮاﺣﻞ ﺗﻜﺎﻣﻠﻲ ي‬
‫ﭘﺪﻳﺪ آﻣﺪن و ﻣﺤﻮ ﺷﺪن ﻣﻲ ﮔﺬرﻧﺪ ﻛﻪ در آن‪ ،‬ﻋﻠﻴﺮﻏﻢ ﻫﻤﻪ ﺣﻮادﺛﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ‬
‫ﻣﻲآﻳﻨﺪ‪ ،‬و ﺑﻪ رﻏﻢ ﻓﺴﺎد آﻧﻲ‪ ،‬ﺗﺤﻮﻟﻲ ﭘﻴﺸﺮو در ﭘﺎﻳﺎن وﺟﻮد دارد و ﻣﻮﺟﻮدﺗﻴﺶ را اﻋﻼم‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ) .‬اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬ﻓﻮﻳﺮﺑﺎخ‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪(.44‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻛﺎﭘﻴﺘﺎﻟﻴﺴﺘﻲ را ﻫﻢ ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪ » ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ اي از ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي ﭘﻴﺶ‬
‫ﺳﺎﺧﺘﻪ« ﻧﮕﺮﻳﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺎﻳﺪ آن را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ اي از ﻣﺮاﺣﻞ ﺗﻜﺎﻣﻠﻲ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﺮد‪.‬‬
‫ﻣﻌﺘﻘﺪان ﺑﻪ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻚ ﺗﺼﺪﻳﻖ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻛﺎﭘﻴﺘﺎﻟﻴﺴﺘﻲ ﻫﻤﻴﺸﻪ وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺘﻪ‪،‬‬
‫و ﻣﻲ ﮔﻮﻳﻨﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺮاي ﺧﻮد ﺗﺎرﻳﺨﻲ دارد‪ ،‬اﻣﺎ ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻇﻬﻮر آن‪،‬‬
‫ﺗﻜﺎﻣﻞ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﺘﻮﻗﻒ ﺷﺪه و از اﻳﻦ ﭘﺲ ﺛﺎﺑﺖ ﺧﻮاﻫﺪ ﻣﺎﻧﺪ‪ .‬اﻳﻨﺎن ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ را ﺑﻪ ﺻﻮرت‬
‫ﭘﺎﻳﺎن ﻳﺎﻓﺘﻪ ﻣﻲ ﻧﮕﺮﻧﺪ‪ ،‬ﻧﻪ ﺑﻪ ﺻﻮرت آﻏﺎز ﻣﺮﺣﻠﻪ اي ﺟﺪﻳﺪ‪ .‬داﺳﺘﺎن آﻓﺮﻳﺪن ﺟﻬﺎن ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ‬
‫ﺧﺪا‪ ،‬ﺑﻴﺎن ﺟﻬﺎن ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ اي از ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي ﻛﺎﻣﻞ اﺳﺖ‪ .‬ﺧﺪا ﻫﺮ روز ﻛﺎري ﺗﻜﻤﻴﻠﻲ‬
‫ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .‬او ﮔﻴﺎﻫﺎن و ﺣﻴﻮاﻧﺎت و اﻧﺴﺎن را ﻳﻚ ﺑﺎر و ﺑﺮاي ﻫﻤﻴﺸﻪ آﻓﺮﻳﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﻧﻈﺮﻳﻪ ي‬
‫ﺛﺒﺎت از اﻳﻦ ﺟﺎ ﻧﺎﺷﻲ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﺑﻪ ﻃﺮﻳﻖ ﻣﺘﻔﺎوﺗﻲ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ را ﻣﻲ ﻧﮕﺮد‪ .‬اﻳﻦ روش اﺳﺘﺪﻻﻟﻲ‪ ،‬ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ را ﺑﻪ‬
‫ﻣﺜﺎﺑﻪ ﻣﺎدهﻫﺎي ﺛﺎﺑﺖ ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ آنﻫﺎ را ﻣﺎدهﻫﺎي » در ﺣﺮﻛﺖ« ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ‪.‬‬
‫دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰ ﻛﺎﻣﻞ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﻫﻤﻴﺸﻪ ﭘﺎﻳﺎن ﻳﻚ ﻣﺮﺣﻠﻪ و آﻏﺎز ﻣﺮﺣﻠﻪ دﻳﮕﺮ‪ ،‬و‬
‫ﻫﻤﻮاره دوره ي ﺗﻐﻴﻴﺮ و رﺷﺪ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﻋﻠﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎ ﺑﻪ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺟﺎﻣﻌﻪ‬
‫ﻛﺎﭘﻴﺘﺎﻟﻴﺴﺘﻲ ﺑﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﺘﻲ ﻣﻌﺘﻘﺪﻳﻢ‪ .‬از آن ﺟﺎ ﻛﻪ ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰ ﺑﻪ ﻃﻮر ﺛﺎﺑﺖ و‬
‫ﭘﺎﻳﺪار ﺗﻤﺎم ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻛﺎﭘﻴﺘﺎﻟﻴﺴﺘﻲ ﭘﺎﻳﺎن ﻳﻚ ﻣﺮﺣﻠﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﭘﻲ آن ﺟﺎﻣﻌﻪ‬
‫ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﺘﻲ و ﺑﻌﺪ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻛﻤﻮﻧﻴﺴﺘﻲ ﻣﻲآﻳﺪ و ﺳﻴﺮ ﺗﻜﺎﻣﻞ اداﻣﻪ ﺧﻮاﻫﺪ داﺷﺖ‪ .‬ﻫﻤﻴﺸﻪ و‬
‫ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻣﺪاوم ﻣﺮﺣﻠﻪ ي ﻛﻤﺎل و رﺷﺪ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ و وﺟﻮد ﺧﻮاﻫﺪ داﺷﺖ‪.‬‬
‫اﻣﺎ ﺑﺎﻳﺪ ﺧﻴﻠﻲ دﻗﺖ ﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﺑﻪ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﭼﻴﺰي ﻛﻪ ﺧﻮد ﺑﻪ ﺧﻮد‪ ،‬و ﺑﻪ‬
‫ﺻﻮرت اﺟﺘﻨﺎب ﻧﺎﭘﺬﻳﺮ رخ ﻣﻲ دﻫﺪ ﻧﮕﺎه ﻧﻜﻨﻴﻢ‪ ،‬زﻳﺮا در اﻳﻦ ﺻﻮرت‪ ،‬آدم ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﻧﺘﻴﺠﻪ‬
‫ﺑﮕﻴﺮد » وﻗﺘﻲ ﺷﻤﺎ ﺗﺎ اﻳﻦ ﺣﺪ اﻃﻤﻴﻨﺎن دارﻳﺪ ﻛﻪ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﻄﻠﻮب ﺷﻤﺎ رخ ﻣﻲ دﻫﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﭼﺮا‬

‫‪144‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﻣﺒﺎرزه ﻣﻲ ﻛﻨﻴﺪ؟« ﻟﻨﻴﻦ در اﻳﻦ ﻣﻮرد ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ » ﺑﺮاي اﻳﺠﺎد ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﺘﻲ‪ ،‬ﺿﺮوري‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎﻣﺎﺋﻲ ﻛﻨﻴﻢ؛« ﻛﻪ اﺷﺎره اش ﺑﻪ ﺿﺮورت اﻧﻘﻼب و ﻋﻤﻞ اﺳﺖ‪.‬‬
‫واﻗﻌﻴﺖ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﭼﻨﺪان ﻫﻢ ﺳﺎده ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﻧﺒﺎﻳﺪ ﻧﻘﺶ اﻧﺴﺎن را در ﺳﺮﻋﺖ‬
‫دادن‪ ،‬ﻳﺎ ﻛﻨﺪ ﻛﺮدن اﻳﻦ دﮔﺮﮔﻮﻧﻲ ﻓﺮاﻣﻮش ﻛﺮد‪ ) .‬ﻣﺎ در ﻓﺼﻞ ﭘﻨﺠﻢ اﻳﻦ ﻗﺴﻤﺖ ﻛﻪ از‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﺳﺨﻦ ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﮔﻔﺖ‪ ،‬دوﺑﺎره ﺑﻪ اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ ﺧﻮاﻫﻴﻢ رﺳﻴﺪ‪(.‬‬
‫ﻋﺠﺎﻟﺘﺎ‪ ،‬آن ﭼﻪ ﻣﻮرد اﺷﺎره ﻣﺎﺳﺖ وﺟﻮد ﺳﻠﺴﻠﻪ ﻣﺮاﺗﺐ ﻣﺮﺣﻠﻪ در ﻫﺮ ﭼﻴﺰي اﺳﺖ ﻛﻪ از‬
‫ﻣﺠﺮاي ﻗﺪرت دروﻧﻲ ﭘﺪﻳﺪه ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻣﻲﺷﻮد ) اﺗﻮدﻳﻨﺎﻣﻴﺴﻢ (‪ .‬ﺗﻜﺮار ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ در‬
‫دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰي ﻛﺎﻣﻞ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﻣﺎ ﺑﺎﻳﺪ ﺗﻜﺎﻣﻞ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ را ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪ ﻋﻤﻠﻲ ﻛﻪ ﻧﻬﺎﺋﻲ‬
‫ﻧﻴﺴﺖ درك ﻛﻨﻴﻢ‪ .‬در ﭘﺎﻳﺎن ﻫﺮ ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻧﻤﺎﻳﺸﻲ ﺟﻬﺎن‪ ،‬ﭘﺮدهي اول ﻧﻤﺎﻳﺶ ﺑﻌﺪي آﻏﺎز‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬روﺷﻦ ﺗﺮ و ﺟﺎﻣﻊ ﺗﺮ آن ﻛﻪ‪ ،‬اﻳﻦ ﭘﺮدهي ﻗﺒﻼ در آﺧﺮﻳﻦ ﭘﺮده ﻧﻤﺎﻳﺶ ﭘﻴﺸﻴﻦ آﻏﺎز‬
‫ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ -2‬ﻛﺸﻔﻴﺎت ﺑﺰرگ ﻗﺮن ﻧﻮزدﻫﻢ‬
‫ﺗﺎ ﺟﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﻣﺎ ﻣﻲداﻧﻴﻢ‪ ،‬آن ﭼﻪ ﺑﺎﻋﺚ ﺗﻀﻌﻴﻒ ﻃﺮز ﻓﻜﺮ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﺷﺪ و ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ‬
‫داﻧﺸﻤﻨﺪان و ﺳﭙﺲ ﻣﺎرﻛﺲ و اﻧﮕﻠﺲ راﺑﺮ آن داﺷﺖ ﺗﺎ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ را در ﺣﺮﻛﺖ ﺷﺎن ﻣﻮرد‬
‫ﺗﺎﻣﻞ ﻗﺮار دﻫﻨﺪ‪ ،‬ﻛﺸﻔﻴﺎت ﻗﺮن ﻧﻮزدﻫﻢ ﺑﻮد‪ .‬ﻫﻤﺎن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ اﻧﮕﻠﺲ در رﺳﺎﻟﻪ ﻟﻮدوﻳﮓ‬
‫ﻓﻮﻳﺮﺑﺎخ اﺷﺎره ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺳﻪ ﻛﺸﻒ ﺑﺰرگ ﻋﻠﻤﻲ در اﻳﻦ دوره ﺑﻮد ﻛﻪ ﻋﻠﺖ ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ‬
‫دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﺷﺪ ) ﺻﻔﺤﻪ ‪( .46‬‬
‫‪ (1‬ﻛﺸﻒ ﺳﻠﻮل زﻧﺪه و ﺗﻜﺎﻣﻞ آن‬

‫ﭘﻴﺶ از اﻳﻦ ﻛﺸﻒ‪ ،‬ﻧﻈﺮﻳﻪ » ﺛﺒﺎت « ﺑﻪ ﻋﻨﻮان اﺳﺎس ﻫﻤﻪ ي اﺳﺘﺪﻻلﻫﺎ ﺟﺎ اﻓﺘﺎده ﺑﻮد‪.‬‬
‫» ﻧﻮع « )ﻛﻪ در ﻃﺒﻘﻪ ﺑﻨﺪي ﺑﻌﺪ از ﺟﻨﺲ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد – م( ﭼﻨﺎن ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ‬
‫ﮔﻮﺋﻲ ﺑﺎ » ﻧﻮع « دﻳﮕﺮ ﺑﻴﮕﺎﻧﻪ اﺳﺖ‪ .‬اﻓﺰون ﺑﺮ اﻳﻦ‪ ،‬دو ﻗﻠﻤﺮو ﺑﻪ ﻛﻠﻲ ﻣﺘﻔﺎوت ﺑﺎ ﻫﻢ ﻃﺒﻘﻪ‬
‫ﺑﻨﺪي ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ ‪ :‬ﻗﻠﻤﺮو ﺣﻴﻮان و ﻗﻠﻤﺮو ﮔﻴﺎه‪.‬‬
‫ﺑﻌﺪ اﻳﻦ ﻛﺸﻒ ﺻﻮرت ﭘﺬﻳﺮﻓﺖ و ﺑﻪ اﻧﺪﻳﺸﻪ » ﺗﻜﺎﻣﻞ « اﻣﻜﺎن داد ﺗﺎ ﺻﺮاﺣﺖ ﺑﻴﺸﺘﺮي‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪145‬‬

‫ﭘﻴﺪا ﻛﻨﺪ‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ ﻣﺘﻔﻜﺮان و داﻧﺸﻤﻨﺪان ﻗﺮن ﻫﺠﺪﻫﻢ‪ ،‬ﺷﺮوع ﺑﻪ ﮔﺴﺘﺮش آن ﻛﺮده ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﻛﺸﻒ‪ ،‬ﺑﻪ ﻓﻬﻤﻲ ﻣﻨﺠﺮ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ زﻧﺪﮔﻲ از ﺗﻮاﻟﻲ ﺗﻮﻟﺪﻫﺎ و ﻣﺮگﻫﺎ ﺳﺎﺧﺘﻪ‬
‫ﺷﺪه و ﻫﺮ ﭘﺪﻳﺪه زﻧﺪه اي ﺗﺴﻠﺴﻞ ﺳﻠﻮلﻫﺎﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ آﮔﺎﻫﻲ‪ ،‬ﻫﻴﭻ ﻣﺮزي را ﻣﻴﺎن ﺣﻴﻮاﻧﺎت و‬
‫ﮔﻴﺎﻫﺎن ﺑﺎﻗﻲ ﻧﻤﻲ ﮔﺬارد و ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ‪ ،‬درك ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ را ﻋﻘﺐ ﻣﻲ راﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ (2‬ﻛﺸﻒ دﮔﺮﮔﻮﻧﻲ اﻧﺮژي‬

‫ﻗﺒﻼ ﻋﻠﻢ ﺑﺮ آن ﺑﻮد ﻛﻪ‪ ،‬ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل‪ ،‬ﺻﺪا‪ ،‬ﺣﺮارت و ﻧﻮر‪ ،‬ﻛﺎﻣﻼ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻫﻢ ﺑﻴﮕﺎﻧﻪ اﻧﺪ‪.‬‬
‫اﻣﺎ ﺣﺎﻻ ﻛﺸﻒ ﺷﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻤﻪ ي اﻳﻦ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺑﻪ ﻫﻢ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬و اﻳﻦ ﻛﻪ‬
‫در ﻣﺎده راﻛﺪ و ﺟﺎﻣﺪ؛ ﻫﻤﺎن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ در ﻃﺒﻴﻌﺖ‪ ،‬ﺳﻠﺴﻠﻪ ﻣﺮاﺗﺐ ﻣﺮﺣﻠﻪي ﺗﻜﺎﻣﻞ وﺟﻮد‬
‫دارد‪ .‬اﻳﻦ ﻣﻜﺎﺷﻔﻪ‪ ،‬ﺿﺮﺑﻪ دﻳﮕﺮي ﺑﻪ ﻃﺮز ﺗﻔﻜﺮ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ وارد ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ (3‬ﻛﺸﻒ ﺗﻜﺎﻣﻞ اﻧﺴﺎن و ﺣﻴﻮاﻧﺎت‬

‫اﻧﮕﻠﺲ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ داروﻳﻦ ﻛﺸﻒ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻫﻤﻪ ي دادهﻫﺎي ﻃﺒﻴﻌﺖ ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻣﺮﺣﻠﻪي‬
‫ﻃﻮﻻﻧﻲ ﺗﻜﺎﻣﻞ ﻣﻮﺟﻮدات ﺗﻚ ﺳﻠﻮﻟﻲ اﻧﺪ‪ ،‬و ﻫﺮ آن ﭼﻪ ﻣﺤﺼﻮل ﻣﺮﺣﻠﻪي ﻃﻮﻻﻧﻲ اﺳﺖ‪،‬‬
‫ﺳﻠﻮلﻫﺎي ﺧﻮدش را دارد‪.‬‬
‫اﻧﮕﻠﺲ ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻣﻲﮔﻴﺮد ﻛﻪ ﺑﻪ ﻳﻤﻦ اﻳﻦ ﺳﻪ ﻛﺸﻒ ﺑﺰرگ‪ ،‬ﻣﺎ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﺳﻠﺴﻠﻪ‬
‫ﻣﺮاﺗﺐ ﻫﻤﻪ ي اﻳﻦ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي ﻃﺒﻴﻌﻲ را در ﺣﻮزه و ﻗﻠﻤﺮو ﻣﺘﻔﺎوت ﺧﻮدﺷﺎن ﭘﻲ ﺑﮕﻴﺮﻳﻢ‪،‬‬
‫ﺑﻠﻜﻪ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﺗﺴﻠﺴﻞ راﺑﻄﻪ ﻣﻴﺎن ﺣﻮزهﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ را دﻧﺒﺎل ﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫ﭘﺲ ﺑﺎﻳﺪ ﮔﻔﺖ اﻳﻦ ﻋﻠﻢ اﺳﺖ ﻛﻪ دوﻣﻴﻦ اﺻﻞ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﻋﻤﻞ ﻣﺘﻘﺎﺑﻞ را از ﻛﺎر‬
‫در آورده و اﻣﻜﺎن ﭘﺬﻳﺮﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻣﻴﺎن ﻗﻠﻤﺮو ﮔﻴﺎه‪ ،‬ﺣﻴﻮان و ﻣﺎده ﻣﻌﺪﻧﻲ‪ ،‬ﺷﻜﺎف ﺷﺪﻳﺪي وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ آن ﭼﻪ‬
‫ﻫﺴﺖ ﻓﻘﻂ ﻣﺮاﺣﻞ ﺗﻜﺎﻣﻠﻲ اﺳﺖ‪ ،‬زﻳﺮا ﻫﻤﻪي ﭼﻴﺰﻫﺎ ﺑﻪ ﻫﻢ ﻣﺮﺑﻮط اﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ اﺻﻞ‪ ،‬در ﻣﻮرد‬
‫ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻫﻢ ﻣﺼﺪاق دارد‪ .‬ﺟﻮاﻣﻊ ﻣﺨﺘﻠﻒ را ﻛﻪ ﺳﺮاﺳﺮ ﺗﺎرﻳﺦ ﺑﺸﺮ را ﺑﻪ ﻫﻢ ﭘﻴﻮﻧﺪ ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪،‬‬
‫ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺳﻠﺴﻠﻪ اي از ﻣﺮاﺣﻞ ﺗﻜﺎﻣﻠﻲ ﻧﮕﺮﻳﺴﺖ ﻛﻪ در ﺟﺮﻳﺎن آن ﻳﻚ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻨﺎ ﺑﻪ‬
‫ﺿﺮورت از دل ﺟﺎﻣﻌﻪ اي در ﻣﻲآﻳﺪ ﻛﻪ ﭘﻴﺶ از آن وﺟﻮد داﺷﺘﻪ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑـﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﺧﺎﻃـﺮ ﺑﺴـﭙﺎرﻳﻢ ﻛﻪ ﻋﻠﻢ‪ ،‬ﻃﺒﻴﻌﺖ و ﺟﺎﻣﻌﻪ را ﺑﺎﻳـﺪ ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑـﻪ ﺳﻠﺴﻠﻪ‬

‫‪146‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﻣﺮاﺗﺐ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺑﻨﮕﺮﻳﻢ و ﻳﺎدﻣﺎن ﻧﺮود ﻣﻮﺗﻮري ﻛﻪ ﺑﺎﻋﺚ ﺗﻜﺎﻣﻞ اﻳﻦ ﻣﻘﺎﻃﻊ ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﻣﻲﺷﻮد‪،‬‬
‫اﺗﻮدﻳﻨﺎﻣﻴﺴﻢ اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ – 3‬ﺗﻜﺎﻣﻞ ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﻣﺎرﭘﻴﭽﻲ‬
‫اﮔﺮ ﺑﻪ ﺳﻴﺮ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺗﻜﺎﻣﻠﻲ ﻛﻪ داﻧﺴﺘﻦ در ﻣﻮرد آن را آﻏﺎز ﻛﺮدهاﻳﻢ از ﻓﺎﺻﻠﻪي‬
‫ﻧﺰدﻳﻚﺗﺮ ﺗﻮﺟﻪ ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﺳﻴﺐ ﻧﺘﻴﺠﻪ ي ﺳﻠﺴﻠﻪ ﻣﺮاﺗﺐ ﻣﺮﺣﻠﻪ ) ﭘﺮوﺳﻪ( اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺳﻴﺐ از ﻛﺠﺎ آﻣﺪه؟ ﺳﻴﺐ از درﺧﺖ ﺑﻪ وﺟﻮد آﻣﺪه‪ .‬درﺧﺖ از ﻛﺠﺎ ﭘﺪﻳﺪ آﻣﺪه ؟ از ﺳﻴﺐ‪.‬‬
‫ﺑﻌﺪ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﻓﻜﺮ ﻛﻨﻴﻢ داﻳﺮه ي ﻣﻌﻴﻮﺑﻲ دارﻳﻢ ﻛﻪ در آن ﻫﻤﻮاره ﺑﻪ ﻧﻘﻄﻪ ي اول ﺑﺮ‬
‫ﻣﻲﮔﺮدﻳﻢ‪ .‬درﺧﺖ‪ ،‬ﺳﻴﺐ‪ ،‬ﺳﻴﺐ‪ ،‬درﺧﺖ‪ .‬اﮔﺮ ﻣﺜﺎل ﺗﺨﻢ ﻣﺮغ و ﻣﺮغ را ﻫﻢ در ﻧﻈﺮ ﺑﮕﻴﺮﻳﻢ‪،‬‬
‫ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻣﻲرﺳﻴﻢ‪ .‬ﺗﺨﻢ ﻣﺮغ از ﻛﺠﺎ آﻣﺪه ؟ از ﻣﺮغ درﺳﺖ ﺷﺪه‪ .‬ﻣﺮغ از ﻛﺠﺎ آﻣﺪه؟‬
‫از ﺗﺨﻢ ﻣﺮغ‪.‬‬
‫اﮔﺮ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ را از اﻳﻦ ﻣﻨﻈﺮ ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬اﺗﻔﺎﻗﻲ ﻛﻪ ﻣﻲ اﻓﺘﺪ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ‬
‫داﻳﺮه اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﻋﻼوه‪ ،‬اﻳﻦ ﺟﻠﻮه ﻧﻈﺮﻳﻪ » ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﺑﻲ ﭘﺎﻳﺎن« را اﻳﺠﺎد ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .‬ﻳﻌﻨﻲ ﻛﻪ‬
‫ﻣﺎ ﻫﻤﻴﺸﻪ ﺑﻪ ﻳﻚ ﻧﻘﻄﻪ ﺑﺮ ﻣﻲﮔﺮدﻳﻢ‪ .‬ﻧﻘﻄﻪ ﻋﺰﻳﻤﺖ‪.‬‬
‫اﻣﺎ ﺑﮕﺬارﻳﺪ دﻗﻴﻘﺎ ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ ﻣﺴﺎﻟﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺑﻴﺎن ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫‪ -1‬اﻳﻦ ﻳﻚ ﺳﻴﺐ اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ -2‬وﻗﺘﻲ ﺳﻴﺐ ﻣﺘﻼﺷﻲ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﻳﻚ درﺧﺖ ﻳﺎ ﭼﻨﺪ درﺧﺖ ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ -3‬ﻫﺮ درﺧﺖ ﻳﻚ ﺳﻴﺐ ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺳﻴﺐﻫﺎي ﻣﺘﻌﺪد ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻣﻲ‬
‫ﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﻣﺎ ﺑﻪ ﻧﻘﻄﻪ اول ﺑﺮ ﻧﻤﻲﮔﺮدﻳﻢ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﻪ ﺳﻴﺐ ﺑﺮ ﻣﻲﮔﺮدﻳﻢ‪ ،‬ﻣﻨﺘﻬﺎ در ﺳﻄﺢ‬
‫دﻳﮕﺮي‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ‪ ،‬وﻗﺘﻲ از درﺧﺖ آﻏﺎز ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﻣﺮاﺣﻞ زﻳﺮ را دارﻳﻢ ‪:‬‬
‫‪ -1‬درﺧﺘﻲ ﻛﻪ ﻣﺤﺼﻮل ﻣﻲ دﻫﺪ‪،‬‬
‫‪ -2‬ﻣﺤﺼﻮل درﺧﺖ ﺳﻴﺐﻫﺎﺋﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ در ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺑﻌﺪي؛‬
‫‪ -3‬درﺧﺖﻫﺎﺋﻲ ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪147‬‬

‫اﻳﻦ ﺟﺎ دوﺑﺎره ﺑﻪ درﺧﺖ ﺑﺮ ﻣﻲﮔﺮدﻳﻢ‪ ،‬اﻣﺎ در ﺳﻄﺤﻲ دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﻣﻘﺼﺪ و ﻣﻴﺪان ﻋﻤﻞ‬
‫ﮔﺴﺘﺮده ﺗﺮ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬آن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﻣﻈﺎﻫﺮ ﻣﺎ را ﺑﻪ ﻓﻜﺮ ﻛﺮدن وا ﻣﻲ دارﻧﺪ‪ ،‬داﻳﺮه ﻧﺪارﻳﻢ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺎ‬
‫ﻣﺮاﺣﻞ ﺗﻜﺎﻣﻠﻲ رو ﺑﻪ رو ﻫﺴﺘﻴﻢ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﻋﻨﻮاﻧﺶ را ﺗﻜﺎﻣﻞ ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﺑﮕﺬارﻳﻢ‪.‬‬
‫ﺗﺎرﻳﺦ ﺑﻪ ﻣﺎ ﻧﺸﺎن ﻣﻲ دﻫﺪ ﻛﻪ زﻣﺎن‪ ،‬ﺑﺪون آن ﻛﻪ اﺛﺮي از ﺧﻮد ﺑﻪ ﺟﺎ ﺑﮕﺬارد ﻃﻲ‬
‫ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ .‬زﻣﺎن ﻣﻲ ﮔﺬرد‪ ،‬اﻣﺎ ﺗﻜﺎﻣﻞ ﻣﺸﺎﺑﻪ ﺑﺎز ﻧﻤﻲ ﮔﺮدد‪ .‬ﺟﻬﺎن‪ ،‬ﻃﺒﻴﻌﺖ و ﺟﺎﻣﻌﻪ‪ ،‬ﺗﻜﺎﻣﻠﻲ‬
‫را ﺑﻨﻴﺎن ﻣﻲﻧﻬﻨﺪ ﻛﻪ ﺗﺎرﻳﺨﻲ اﺳﺖ؛ ﺗﻜﺎﻣﻠﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ زﺑﺎن ﻓﻠﺴﻔﻲ آن را » ﻣﺎرﭘﻴﭽﻲ« ﻣﻲ‬
‫ﻧﺎﻣﻨﺪ‪.‬‬
‫از اﻳﻦ ﺗﺠﺴﻢ اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﺗﺎ ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ ﺧﻮد را ﺷﻔﺎف ﺗﺮ ﻛﻨﻴﻢ‪ .‬اﻳﻦ در واﻗﻊ ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ‬
‫اي اﺳﺖ ﺑﺮاي ﺗﻮﺿﻴﺢ واﻗﻌﻴﺘﻲ از ﻃﺮﻳﻖ ﻣﺜﺎل ﻛﻪ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﻣﺮﺣﻠﻪي داﻳﺮهاي ﺧﻮد در‬
‫ﺣﺎل ﺗﻜﺎﻣﻞاﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﻪ ﻧﻘﻄﻪ ﻋﺰﻳﻤﺖ ﺧﻮد ﺑﺎز ﻧﻤﻲ ﮔﺮدﻧﺪ‪ .‬ﻳﻌﻨﻲ اﻳﻦ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﺮﺣﻠﻪ اي اﻧﺪﻛﻲ‬
‫ﺑﺎﻻﺗﺮ و در ﺳﻄﺤﻲ دﻳﮕﺮ ﺑﺮ ﻣﻲ ﮔﺮدﻧﺪ‪ .‬و در ﺗﺪاوم ﺧﻮد ﺻﻌﻮد ﻣﺎرﭘﻴﭽﻲ را ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫ﭘﺲ ﺟﻬﺎن‪ ،‬ﻃﺒﻴﻌﺖ و ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺗﻜﺎﻣﻞ )ﻣﺎرﭘﻴﭽﻲ( ﺗﺎرﻳﺨﻲ دارﻧﺪ‪ ،‬و ﻓﺮاﻣﻮش ﻧﻜﻨﻴﻢ ﻛﻪ آن‬
‫ﭼﻪ اﻳﻦ ﺗﻜﺎﻣﻞ را ﺑﺮ ﻣﻲ اﻧﮕﻴﺰاﻧﺪ‪ ،‬اﺗﻮدﻳﻨﺎﻣﻴﺴﻢ اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ – 4‬ﻧﺘﻴﺠﻪ‬
‫در ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﻓﺼﻞﻫﺎي دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ‪ ،‬دواﺻﻞ اول را ﻣﺮور ﻛﺮدﻳﻢ ﻛﻪ ﻣﺮﺑﻮط ﻣﻲ ﺷﺪ ﺑﻪ‬
‫ﺗﻐﻴﻴﺮ و ﻋﻤﻞ ﻣﺘﻘﺎﺑﻞ ) ﺗﺎﺛﻴﺮ ﻣﺘﻘﺎﺑﻞ (‬
‫ﺑﺮاي آﻣﻮﺧﺘﻦ اﺻﻞ ﺗﻨﺎﻗﺾ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ دو اﺻﻞ ﺗﻐﻴﻴﺮ و ﻋﻤﻞ ﻣﺘﻘﺎﺑﻞ را ﻳﺎد ﻣﻲ ﮔﺮﻓﺘﻴﻢ‪ ،‬زﻳﺮا‬
‫اﻳﻦ ﻗﺎﻋﺪه و اﺻﻠﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﺎ اﻣﻜﺎن ﻣﻲ دﻫﺪ ﺗﺎ ﻗﺪرﺗﻲ را ﻛﻪ ﻣﺤﺮك ﺗﻐﻴﻴﺮ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ‬
‫اﺳﺖ ﺑﻔﻬﻤﻴﻢ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ اﺗﻮدﻳﻨﺎﻣﻴﺴﻢ را‪.‬‬
‫در ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﻓﺼﻞ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ آﻣﻮزش دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ‪ ،‬دﻳﺪﻳﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻣﺪﺗﻲ ﻃﻮﻻﻧﻲ‬
‫زﻳﺮ ﺳﻠﻄﻪ درك ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﺑﻮد‪ ،‬و ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻛﺮدﻳﻢ ﻛﻪ ﭼﺮا ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻗﺮن ﻫﺠﺪﻫﻢ‬
‫ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﺑﻮد‪ .‬ﭘﺲ از آن ﻛﻪ ﺑﻪ اﺧﺘﺼﺎر ﺳﻪ ﻛﺸﻒ ﺑﺰرگ ﻗﺮن ﻧﻮزدﻫﻢ را ﻣﺮور ﻛﺮدﻳﻢ و‬
‫دﻳﺪﻳﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ را ﻗﺎدر ﺑﻪ ﺗﻜﺎﻣﻞ ﻛﺮد ﺗﺎ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﺷﻮد‪ ،‬ﺣﺎﻻ ﺑﻬﺘﺮ‬
‫ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ ﭼﺮا ﺑﺮاي ﺗﺎرﻳﺦ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺿﺮوري ﺑﻮد از ﺳﻪ دوره ﺑﺰرﮔﻲ ﻛﻪ ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻛﺮدﻳﻢ‬

‫‪148‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪ (2‬ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻗﺮن ﻫﺠﺪﻫﻢ‬
‫‪ (1‬ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻳﻮﻧﺎن ﻗﺪﻳﻢ )ﻧﻈﺮﻳﻪ اﺗﻢﻫﺎ(؛‬
‫ﺑﮕﺬرد ‪:‬‬
‫)ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ و ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ( ‪ (3‬ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﺑﻪ اوج ﺧﻮد ﺑﺮﺳﺪ‪.‬‬
‫در اﻳﻦ ﺑﺮرﺳﻲ و ﮔﺬر ﺗﺎرﻳﺨﻲ‪ ،‬ﺑﻪ اﻳﻦ واﻗﻌﻴﺖ دﺳﺖ ﻳﺎﻓﺘﻴﻢ ﻛﻪ ﺧﺎﺳﺘﮕﺎه ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ‬
‫ﻋﻠﻮم اﻧﺪ و اﻳﻦ ﻣﺸﺮب ﻓﻠﺴﻔﻲ ﺑﻪ ﻋﻠﻮم ﭘﻴﻮﻧﺪ ﺧﻮرده اﺳﺖ‪ .‬ﭘﺲ از اﻳﻦ ﺳﻪ ﻓﺼﻞ‪ ،‬ﺧﻮاﻫﻴﻢ‬
‫دﻳﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ ادﻋﺎ ﺗﺎ ﭼﻪ ﺣﺪي ﺑﻪ ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻧﺰدﻳﻚ اﺳﺖ‪ .‬در ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ي ﺣﺮﻛﺖ و ﺗﻐﻴﻴﺮ‬
‫دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ و ﻗﺎﻧﻮن ﻋﻤﻞ ﻣﺘﻘﺎﺑﻞ دﻳﺪﻳﻢ ﻛﻪ ﻣﺒﺎﺣﺚ و روش اﺳﺘﺪﻻﻟﻲ ﻣﺎ ﺑﺮاﺳﺎس ﻋﻠﻢ‬
‫اﺳﺘﻮار اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺮوزه‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت و ﺗﺤﻘﻴﻘﺎت ﻓﻠﺴﻔﻲ ﺑﻲ ﻧﻬﺎﻳﺖ ﺗﺨﺼﺼﻲ ﺷﺪه و‬
‫در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ داﻧﺸﻤﻨﺪان )ﻛﻪ ﻋﻤﻮﻣﺎ از ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﻏﺎﻓﻞ اﻧﺪ( ﮔﺎﻫﻲ اوﻗﺎت ﻧﻤﻲ‬
‫ﺗﻮاﻧﻨﺪ اﻫﻤﻴﺖ ﻛﺸﻔﻴﺎت ﺧﻮد را در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﻛﻠﻴﺖ ﻋﻠﻮم درك ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬اﻧﺠﺎم اﻳﻦ ﻛﺎر ﺑﻪ ﻋﻬﺪه‬
‫ي ﻓﻠﺴﻔﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎﻣﻮرﻳﺘﺶ ؛ ﻫﻤﺎن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﮔﻔﺘﻪ اﻳﻢ‪ ،‬ﺑﻪ دﺳﺖ دادن ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺟﻬﺎن و‬
‫ﻣﻬﻢ ﺗﺮﻳﻦ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻛﻠﻲ آن اﺳﺖ‪ .‬و‪ ،‬ﺑﻪ ﻃﻮر اﺧﺺ‪ ،‬اﻳﻦ وﻇﻴﻔﻪ ﺑﻪ ﻋﻬﺪه ي ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ‬
‫ﻓﻠﺴﻔﻲ اﺳﺖ ﺗﺎ ﻫﻤﻪ ي ﻛﺸﻔﻴﺎت ﺧﺎص ﻫﺮ ﻋﻠﻤﻲ را در ﺳﻨﺘﺰ ﺑﻪ وﺣﺪت ﺑﺮﺳﺎﻧﺪ و ﺑﻪ اﻳﻦ‬
‫ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻧﻈﺮﻳﻪ اي را ﺑﻨﻴﺎن ﻧﻬﺪ ﻛﻪ ﻣﺎ را ﺑﻪ ﻗﻮل دﻛﺎرت ﺑﻴﺶ از ﭘﻴﺶ » ارﺑﺎب و ﻣﺎﻟﻚ‬
‫ﻃﺒﻴﻌﺖ« ﻛﻨﺪ‪.‬‬

‫‪149‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪4‬‬
‫اﺻﻞ ﺳﻮم ‪ :‬ﺗﻨﺎﻗﺾ‬

‫‪-1‬‬
‫‪-2‬‬
‫‪-3‬‬
‫‪-4‬‬
‫‪-5‬‬
‫‪-6‬‬
‫‪-7‬‬

‫زﻧﺪﮔﻲ و ﻣﺮگ‬
‫ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﺑﻪ ﺿﺪ ﺧﻮد ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ‬
‫اﺛﺒﺎت‪ ،‬ﻧﻔﻲ‪ ،‬و ﻧﻔﻲ ﻧﻔﻲ‬
‫ﺧﻼﺻﻪ‬
‫وﺣﺪت و ﺟﻨﮓ اﺿﺪاد‬
‫ﺧﻄﺎﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ از آنﻫﺎ اﺟﺘﻨﺎب ورزﻳﺪ‬
‫ﻧﺘﺎﻳﺞ ﻋﻤﻠﻲ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ‬

‫دﻳﺪﻳﻢ ﻛﻪ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ‪ ،‬ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ را در ﺣﺎل ﺗﻐﻴﻴﺮ ﭘﻴﻮﺳﺘﻪ‪ ،‬ﺗﻜﺎﻣﻞ ﻣﺪاوم‪ ،‬و ﻛﻮﺗﺎه آن ﻛﻪ‬
‫دﺳﺘﺨﻮش ﺣﺮﻛﺖ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ‪) .‬اﺻﻞ اول(‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﺣﺮﻛﺖ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ ﺑﻪ دﻟﻴﻞ آن وﺟﻮد دارد ﻛﻪ ﻫﺮ ﭼﻴﺰي‪ ،‬در ﻟﺤﻈﻪاي ﻛﻪ ﻣﺎ آن را‬
‫ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﻧﺘﻴﺠﻪي ﺳﻠﺴﻠﻪ ﻣﺮاﺗﺐ ﻣﺮاﺣﻞ ﺗﻜﺎﻣﻠﻲ اﺳﺖ‪ .‬ﻳﻌﻨﻲ ﻛﻪ ﻣﺮاﺗﺐ ﻫﺮ‬
‫ﺻﺤﻨﻪاي‪ ،‬از دﻳﮕﺮي ﻧﺸﺎت ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ .‬و در اداﻣﻪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ‪ ،‬دﻳﺪه اﻳﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻣﺮاﺗﺐ ﻣﺮﺣﻠﻪي‬
‫ﺗﻜﺎﻣﻠﻲ‪ ،‬ﻟﺰوﻣﺎ در زﻣﺎن ﺑﻪ ﺣﺮﻛﺖ ﭘﻴﺸﺮﻓﺘﻪ ﻣﻲرﺳﻨﺪ‪ ،‬و اﻳﻦ » ﻋﻠﻴﺮﻏﻢ ﻫﺮ ﮔﻮﻧﻪ ﺳﻴﺮ‬
‫ﻗﻬﻘﺮاﺋﻲ آﻧﻲ« رخ ﻣﻲ دﻫﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺎ اﻳﻦ ﺣﺮﻛﺖ را ﺗﻜﺎﻣﻞ » ﺗﺎرﻳﺨﻲ « ﻳﺎ » ﻣﺎرﭘﻴﭽﻲ « ﻧﺎﻣﻴﺪﻳﻢ‪ ،‬و ﻣﻲداﻧﻴﻢ ﻛﻪ از ﻃﺮﻳﻖ‬
‫اﺗﻮدﻳﻨﺎﻣﻴﺴﻢ دﺳﺘﺨﻮش ﺗﻮﻟﻴﺪ ﺧﻮد ﺑﻪ ﺧﻮدي ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫اﻣﺎ ﻗﻮاﻧﻴﻦ اﺗﻮدﻳﻨﺎﻣﻴﺴﻢ ﻛﺪاﻣﻨﺪ ؟ ﻛﺪام ﻗﻮاﻋﺪﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﺮاﺣﻞ را در ﭘﻲ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﻗﺮار‬
‫ﻣﻲدﻫﻨﺪ؟ اﻳﻦ ﻗﻮاﻧﻴﻦ را » اﺻﻞ ﺣﺮﻛﺖ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ« ﻣﻲ ﻧﺎﻣﻴﻢ‪.‬‬
‫دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﺑﻪ ﻣﺎ ﻣﻲ آﻣﻮزد ﻛﻪ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﺟﺎوداﻧﻲ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ .‬آنﻫﺎ آﻏﺎز‪ ،‬ﺑﻠﻮغ و ﭘﻴﺮي دارﻧﺪ‬
‫ﻛﻪ ﭘﺎﻳﺎﻧﻲ ﺑﺮ آن ﻣﺘﺮﺗﺐ اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﭘﺎﻳﺎن‪ ،‬ﻣﺮگ اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪150‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﻫﻤﻪ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي ﻋﺎﻟﻢ از اﻳﻦ ﻣﺮاﺣﻞ ﻣﻲ ﮔﺬرﻧﺪ‪ :‬ﺗﻮﻟﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻮغ‪ ،‬ﭘﻴﺮي‪ ،‬و ﭘﺎﻳﺎن‪ .‬راﺳﺘﻲ ﭼﺮا‬
‫ﭼﻨﻴﻦ اﺳﺖ؟ ﭼﺮا ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﺟﺎوداﻧﻪ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ؟‬
‫اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺸﻲ دﻳﺮﻳﻨﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻤﻮاره ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ ﺑﺸﺮ ﺑﻮده‪ .‬ﭼﺮا ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻤﻴﺮﻳﻢ؟ ﻣﺎ اﻳﻦ‬
‫ﺿﺮورت را ﻧﻤﻲ ﻓﻬﻤﻴﻢ‪ .‬در ﻃﻮل ﺗﺎرﻳﺦ‪ ،‬اﻧﺴﺎن در روﻳﺎي زﻧﺪﮔﻲ ﺟﺎودان و در ﭘﻲ راﻫﻜﺎري‬
‫ﺑﻮده ﺗﺎ اﻳﻦ ﺳﺮﻧﻮﺷﺖ را ﺗﻐﻴﻴﺮ دﻫﺪ‪ .‬ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل‪ ،‬در ﻗﺮون ﻣﻴﺎﻧﻪ اﻛﺴﻴﺮﻫﺎي ﺟﺎدوﺋﻲ ﺑﺮاي‬
‫ﺟﺎوداﻧﻪ ﻛﺮدن ﺟﻮاﻧﻲ و زﻧﺪﮔﻲ درﺳﺖ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﭘﺲ ﭼﺮا ﻫﺮﭼﻴﺰي ﻛﻪ ﺑﻪ دﻧﻴﺎ ﻣﻲآﻳﺪ‪ ،‬ﻧﺎﮔﺰﻳﺮ اﺳﺖ ﺑﻤﻴﺮد؟ اﻳﻦ ﻳﻚ ﻗﺎﻧﻮن ﺑﺰرگ‬
‫دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮاي درك ﺑﻬﺘﺮ آن‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺎ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻚ ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ اش ﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫‪ -1‬زﻧﺪﮔﻲ و ﻣﺮگ‬
‫در دﺳﺘﮕﺎه ﻧﻈﺮي ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ‪ ،‬ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ در وﺿﻊ وﺣﺎل ﻣﺠﺮد و ﻗﺎﺋﻢ ﺑﻪ ﺧﻮﻳﺶ ارزﻳﺎﺑﻲ‬
‫ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬و ﭼﻮن ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻚ ﺑﺎ اﻳﻦ روش ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ را ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬آنﻫﺎ را ﻳﻚ ﺟﺎﻧﺒﻪ‪،‬‬
‫ﻳﻌﻨﻲ ﻳﻚ ﺳﻮﻳﻪ ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ ﻣﻲ ﺗﻮان ﮔﻔﺖ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ را از ﻳﻚ ﻃﺮف‬
‫آنﻫﺎ ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻚ اﻧﺪ‪ .‬ﺧﻼﺻﻪ آن ﻛﻪ وﻗﺘﻲ ﻣﻌﺘﻘﺪان ﺑﻪ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻚ ﭘﺪﻳﺪه اي ﺑﻪ ﻧﺎم‬
‫زﻧﺪﮔﻲ را ﻣﻮرد ﺗﺎﻣﻞ ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪ ،‬آن را ﺑﺪون در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻦ راﺑﻄﻪ اش ﺑﺎ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي‬
‫دﻳﮕﺮ ﻣﻲ ﻧﮕﺮﻧﺪ‪ .‬ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﺴﻴﻦ زﻧﺪﮔﻲ را ﻳﻚ ﺟﺎﻧﺒﻪ ﺑﺮاي ﺧﻮد زﻧﺪﮔﻲ و در ﺧﻮد زﻧﺪﮔﻲ‬
‫ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ‪ .‬او زﻧﺪﮔﻲ را ﻓﻘﻂ از ﻳﻚ ﺳﻮ ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ‪ .‬اﮔﺮ ﺑﺨﻮاﻫﺪ ﻣﺮگ را ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺷﻴﻮه اش‬
‫ﻫﻤﻴﻦ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺮگ را ﻫﻢ ﻳﻚ ﺟﺎﻧﺒﻪ ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﻧﺘﻴﺠﻪ اش از آن ﺑﺎ ﺑﻴﺎن ‪ :‬زﻧﺪﮔﻲ‬
‫زﻧﺪﮔﻲ اﺳﺖ و ﻣﺮگ ﻣﺮگ اﺳﺖ‪ ،‬ﺣﺎﺻﻞ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﺑﻴﻦ اﻳﻦ دو‪ ،‬ﻫﻴﭻ وﺟﻪ ﻣﺸﺘﺮﻛﻲ وﺟﻮد‬
‫ﻧﺪارد‪ ،‬ﻛﺴﻲ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻫﻢ زﻧﺪه ﺑﺎﺷﺪ و ﻫﻢ ﻣﺮده‪ ،‬ﭼﺮا ﻛﻪ اﻳﻦ دو ﺑﺎ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ در ﺗﻨﺎﻗﺾ اﻧﺪ و‬
‫ﻛﺎﻣﻼ در ﺟﻬﺖ ﻣﺨﺎﻟﻒ ﻫﻢ ﻗﺮار دارﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻣﻼﺣﻈﻪ ي ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻃﺮﻳﻖ‪ ،‬ﺳﻄﺤﻲ ﻧﮕﺮي اﺳﺖ‪ .‬در ﻧﮕﺎه دﻗﻴﻖ ﺗﺮ‪ ،‬ﻣﻘﺪﻣﺘﺎ ﺑﻪ‬
‫ﻧﻈﺮ ﻣﻲ رﺳﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ دو ﭘﺪﻳﺪه ﻧﻤﻲ ﺗﻮاﻧﻨﺪ ﻣﺨﺎﻟﻒ ﻫﻢ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬و ﺣﺘﻲ ﻧﻤﻲ ﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺑﻪ آن‬
‫ﺷﺪت از ﻫﻢ ﺟﺪا ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬زﻳﺮا ﺗﺠﺮﺑﻪ و واﻗﻌﻴﺖ ﺑﻪ ﻣﺎ ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﺮگ اداﻣﻪ زﻧﺪﮔﻲ‬
‫اﺳﺖ و از زﻧﺪه ﺑﻮدن ﺳﺮﭼﺸﻤﻪ ﻣﻲﮔﻴﺮد‪.‬‬
‫ﺑﺴﻴﺎر ﺧﻮب‪ ،‬آﻳﺎ زﻧﺪﮔﻲ ﻫﻢ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ از ﻣﺮگ ﻧﺎﺷﻲ ﺷﻮد؟ ﭘﺎﺳﺦ ﻣﺜﺒﺖ اﺳﺖ‪ .‬ﺗﻐﻴﻴﺮ و‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪151‬‬

‫ﺗﺒﺪﻳﻞ ) اﺳﺘﺤﺎﻟﻪ ( ﻋﻨﺎﺻﺮ ﺑﺪن ﻣﺮده‪ ،‬ﺑﺎﻋﺚ ﺗﻮﻟﺪ زﻧﺪﮔﻲﻫﺎي دﻳﮕﺮ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻛﻮد‬
‫زﻣﻴﻦ ﺑﻪ ﻛﺎر ﻣﻲ رود‪ ،‬و زﻳﺴﺘﻦ را ﺑﺎرورﺗﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﻣﺮگ در ﺑﺴﻴﺎري از ﻣﻮﻗﻌﻴﺖﻫﺎ‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫زﻧﺪﮔﻲ ﻛﻤﻚ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﻣﺮگ ﺑﻪ زﻧﺪﮔﻲ ﺗﻮاﻧﺎﺋﻲ ﻣﻲ دﻫﺪ ﺗﺎ ﻣﺘﻮﻟﺪ ﺷﻮد‪ ،‬و زﻧﺪﮔﻲ در ﺧﻮد‬
‫ﺑﺪنﻫﺎي زﻧﺪه ﻓﻘﻂ ﺑﻪ اﻳﻦ دﻟﻴﻞ ﻣﻘﺪور اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﺴﺘﻤﺮ ﺳﻠﻮلﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﺗﺎزه ﻣﺘﻮﻟﺪ‬
‫ﺷﺪه اﻧﺪ ﺟﺎﻳﮕﺰﻳﻦ ﺳﻠﻮلﻫﺎي ﻣﺮده ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ )ﺑﻪ ﻳﺎدداﺷﺖ ﻣﺘﺮﺟﻢ اﻧﮕﻠﻴﺴﻲ ﺗﻮﺟﻪ ﻛﻨﻴﺪ‪(.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬زﻧﺪﮔﻲ و ﻣﺮگ ﺑﻪ ﻃﻮر ﭘﻴﻮﺳﺘﻪ در ﺣﺎل ﺗﻐﻴﻴﺮ و ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮﻧﺪ و در ﻫﺮ‬
‫ﭼﻴﺰي‪ ،‬ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻧﺎﭘﺬﻳﺮ ﺑﻮدن اﻳﻦ ﻗﺎﻧﻮن را ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ‪ :‬ﻫﻤﻪ ﺟﺎ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﺑﻪ ﺿﺪ ﺧﻮد‬
‫ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ – 2‬ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﺑﻪ ﺿﺪ ﺧﻮد ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ‬
‫ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﺴﻴﻦﻫﺎ ﻣﺘﻀﺎدﻫﺎ را در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻫﻢ ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ واﻗﻌﻴﺖ ﻧﺸﺎن ﻣﻲ دﻫﺪ ﻛﻪ‬
‫ﻣﺘﻀﺎدﻫﺎ ﺑﻪ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬و اﻳﻦ ﻛﻪ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ آن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﺑﺎﻗﻲ ﻧﻤﻲ‬
‫ﻣﺎﻧﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﻪ ﺿﺪ ﺧﻮد ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫وﻗﺘﻲ » درﺳﺘﻲ« و » ﺧﻄﺎ « را در ﻧﻈﺮ ﺑﮕﻴﺮﻳﻢ‪ ،‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﻓﻜﺮ ﻣﻲ اﻓﺘﻴﻢ ﻛﻪ ﻫﻴﭻ وﺟﻪ‬
‫ﻣﺸﺘﺮﻛﻲ ﻣﻴﺎن آنﻫﺎ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ .‬درﺳﺘﻲ‪ ،‬درﺳﺘﻲ اﺳﺖ و ﺧﻄﺎ‪ ،‬ﺧﻄﺎ‪ .‬اﻳﻦ ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮ ﻳﻚ‬
‫ﺟﺎﻧﺒﻪ ﻛﻪ دو ﭼﻴﺰ ﻣﺘﻀﺎد را ﻣﻄﻠﻖ ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺜﻞ ﻫﻤﺎن درك ﻳﻚ ﺟﺎﻧﺒﻪ ي زﻧﺪﮔﻲ و ﻣﺮگ‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬
‫از اﻳﻦ ﮔﺬﺷﺘﻪ‪ ،‬ﺑﻌﻀﻲ وﻗﺖﻫﺎ ﻛﻪ ﻓﺮﻳﺎد ﻣﻲ ﻛﺸﻴﻢ‪ » :‬واي‪ ،‬دارد ﺑﺎ ﺑﺎران ﻣﻲ ﺑﺎرد! « ﻣﻲ‬
‫ﺑﻴﻨﻴﻢ ﭘﻴﺶ از آن ﻛﻪ ﺣﺮف ﻣﺎن را ﺗﻤﺎم ﻛﻨﻴﻢ ﺑﺎران ﺑﻨﺪ ﻣﻲآﻳﺪ‪ .‬ﺟﻤﻠﻪ‪ ،‬وﻗﺘﻲ آن را ﺷﺮوع‬
‫ﻛﺮدﻳﻢ‪ ،‬درﺳﺖ ﺑﻮد‪ ،‬اﻣﺎ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ ﺧﻄﺎ ﺷﺪ‪ ) .‬ﻳﻮﻧﺎﻧﻴﺎن ﺑﺎﺳﺘﺎﻧﻲ ﻣﺘﻮﺟﻪ اﻳﻦ واﻗﻌﻴﺖ ﺷﺪه‬
‫ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻣﻲﮔﻔﺘﻨﺪ ﺑﺮاي آن ﻣﺮﺗﻜﺐ اﺷﺘﺒﺎه ﻧﺸﻮﻳﻢ‪ ،‬ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ ﺳﻜﻮت ﻛﻨﻴﻢ!(‬
‫ﺑﮕﺬارﻳﺪ در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﻫﻤﻴﻦ ﺣﺎﻟﺖ ﺑﺮﮔﺮدﻳﻢ ﺑﻪ ﻣﺜﺎل ﺳﻴﺐ‪ .‬ﺳﻴﺐ رﺳﻴﺪه اي را روي‬
‫زﻣﻴﻦ ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ و ﻣﻲ ﮔﻮﺋﻴﻢ‪ » :‬آن ﻳﻚ ﺳﻴﺐ رﺳﻴﺪه اﺳﺖ‪ « .‬ﺣﺎل آن ﻛﻪ ﺳﻴﺐ ﭘﻴﺶ از‬
‫آن ﻣﺪﺗﻲ روي زﻣﻴﻦ ﺑﻮده و در ﺣﺎل ﻓﺴﺎد و ﻣﺘﻼﺷﻲ ﺷﺪن اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬درﺳﺘﻲ ﺗﺒﺪﻳﻞ‬
‫ﺑﻪ ﺧﻄﺎ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻋﻠﻢ ﻫﻢ ﻣﺎ را ﺑﺎ ﻣﺜﺎلﻫﺎي ﻓﺮاواﻧﻲ از ﻗﻮاﻧﻴﻦ رو ﺑﻪ رو ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﺳﺎﻟﻴﺎن دراز ﺑﻪ ﻋﻨﻮان‬

‫‪152‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫» ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﺻﺤﻴﺢ « ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ و ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ ﻋﻠﻢ در ﻟﺤﻈﻪ ي ﻣﻌﻴﻨﻲ ﺛﺎﺑﺖ ﻛﺮده‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ » ﺧﻄﺎ و ﻧﺎدرﺳﺖ « اﻧﺪ‪.‬‬
‫ﭘﺲ ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ » درﺳﺘﻲ« ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ » ﺧﻄﺎ« ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬اﻣﺎ آﻳﺎ ﺧﻄﺎ و اﺷﺘﺒﺎه‬
‫ﻫﻢ ﺑﻪ درﺳﺘﻲ و ﺻﺤﺖ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻣﻲﺷﻮد؟‬
‫در آﻏﺎز ﺗﻤﺪن‪ ،‬ﺑﺨﺼﻮص در ﻣﺼﺮ‪ ،‬ﻣﺮدان ﺑﺮاي ﺗﻮﺿﻴﺢ ﻃﻠﻮع و ﻏﺮوب ﺧﻮرﺷﻴﺪ‪،‬‬
‫ﻣﻲﭘﻨﺪاﺷﺘﻨﺪ ﺟﻨﮕﻲ ﻣﻴﺎن ﺧﺪاﻳﺎن درﮔﻴﺮ اﺳﺖ‪ .‬در ﺣﻮزه اي ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻔﺘﻨﺪ ﺧﺪاﻳﺎﻧﻲ‬
‫ﺧﻮرﺷﻴﺪ را ﻣﻲﻛﺸﻨﺪ ﻳﺎ ﺑﻪ درون ﻓﺸﺎر ﻣﻲدﻫﻨﺪ ﺗﺎ آن را ﺑﻪ ﺣﺮﻛﺖ در آورﻧﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﺧﻄﺎﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻣﺎ ﻋﻠﻢ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻛﻪ ﺑﺨﺸﻲ از اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﺗﺼﺪﻳﻖ ﻣﻲﺷﻮد و آن ﺑﺨﺶ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ اﻳﻦ اﺳﺖ‬
‫ﻛﻪ در واﻗﻊ ﻧﻴﺮوﻫﺎﺋﻲ ﺧﻮرﺷﻴﺪ را ﺑﻪ ﺣﺮﻛﺖ در ﻣﻲ آورﻧﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺧﻄﺎ‬
‫از ﻧﻈﺮ ارزﻳﺎﺑﻲ ﻗﻄﺮ ﺧﻮرﺷﻴﺪ اﺷﺘﺒﺎه ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬
‫ﭘﺲ اﮔﺮ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ ﺿﺪ ﺧﻮد ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬اﻳﻦ واﻗﻌﺎ ﭼﮕﻮﻧﻪ اﻣﻜﺎن ﭘﺬﻳﺮ اﺳﺖ؟‬
‫ﭼﮕﻮﻧﻪ زﻧﺪﮔﻲ ﺑﻪ ﻣﺮگ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﻲ ﻳﺎﺑﺪ؟‬
‫اﮔﺮ ﻓﻘﻂ زﻧﺪﮔﻲ وﺟﻮد داﺷﺖ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﺻﺪ در ﺻﺪ زﻧﺪﮔﻲ ﻧﺎب‪ ،‬ﭘﺲ ﻣﺮﮔﻲ در ﻛﺎر ﻧﺒﻮد‪ .‬و‬
‫اﮔﺮ ﻣﺮگ ﺑﻜﻠﻲ ﺧﻮدش ﻣﻲ ﺑﻮد ؛ ﻳﻌﻨﻲ ﺻﺪ در ﺻﺪ ﻣﺮگ ﻧﺎب‪ ،‬ﺑﺮاي ﻳﻜﻲ اﻣﻜﺎن ﻧﻤﻲ داﺷﺖ‬
‫ﺗﺎ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ دﻳﮕﺮي ﺷﻮد‪ .‬اﻣﺎ ﻫﻤﻴﺸﻪ ﻣﺮﮔﻲ در زﻧﺪﮔﻲ‪ ،‬و ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬زﻧﺪﮔﻲ اي در ﻣﺮگ‬
‫وﺟﻮد دارد‪.‬‬
‫ﺑﺎ ﻧﮕﺎه دﻗﻴﻖ ﺗﺮ‪ ،‬ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﻣﻮﺟﻮد زﻧﺪه از ﺳﻠﻮلﻫﺎﺋﻲ ﺗﺮﻛﻴﺐ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ‬
‫اﻳﻦ ﺳﻠﻮلﻫﺎ ﺑﺎزﺳﺎزي ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬و در ﻫﻤﺎن ﻣﺤﻞ ﻧﺎﭘﺪﻳﺪ و ﭘﺪﻳﺪار ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﺳﻠﻮلﻫﺎ ﺑﻪ‬
‫ﻃﻮر ﭘﻴﻮﺳﺘﻪ در ﻣﻮﺟﻮد زﻧﺪه زﻧﺪﮔﻲ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و ﻣﻲ ﻣﻴﺮﻧﺪ‪ .‬ﭘﺲ در اﻳﻦ ﻣﻮﺟﻮد زﻧﺪه‪ ،‬ﻫﻢ‬
‫زﻧﺪﮔﻲ ﻫﺴﺖ و ﻫﻢ ﻣﺮگ‪.‬‬
‫ﺿﻤﻨﺎ اﻳﻦ را ﻫﻢ ﻣﻲداﻧﻴﻢ ﻛﻪ رﻳﺶ اﻧﺴﺎن ﻣﺮده ﺑﻪ در آﻣﺪن اداﻣﻪ ﻣﻲ دﻫﺪ‪ .‬ﻧﺎﺧﻦﻫﺎ و‬
‫ﻣﻮﻫﺎﻳﺶ ﻫﻢ ﻫﻤﻴﻦ ﻃﻮر‪ .‬اﻳﻦﻫﺎ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي ﺷﻔﺎﻓﻲاﻧﺪ ﻛﻪ ﺛﺎﺑﺖ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ زﻧﺪﮔﻲ ﭘﺲ از‬
‫ﻣﺮگ اداﻣﻪ ﻣﻲ ﻳﺎﺑﺪ‪.‬‬
‫در اﺗﺤﺎد ﺷﻮروي‪ ،‬ﺧﻮن اﻧﺴﺎن ﻣﺮده را ﺗﺤﺖ ﺷﺮاﻳﻂ ﺧﺎﺻﻲ ﺑﺮاي ﺗﺰرﻳﻖ ﺑﻪ اﻧﺴﺎن زﻧﺪه‬
‫ذﺧﻴﺮه ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﭘﺲ ﺑﺎ ﺧﻮن ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﻣﺮده اﺳﺖ‪ ،‬اﻧﺴﺎن زﻧﺪهاي ﺑﺎزﺳﺎزي ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬در‬
‫ﻧﺘﻴﺠﻪ‪ ،‬ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﺑﮕﻮﺋﻴﻢ ﻛﻪ در ﻗﻠﺐ ﻣﺮگ‪ ،‬زﻧﺪﮔﻲ وﺟﻮد دارد‪ » .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬زﻧﺪﮔﻲ ﺗﻨﺎﻗﻀﻲ‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪153‬‬

‫اﺳﺖ ﻛﻪ در ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﺑﺮوز ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺮاﺣﻞ ﺗﻜﺎﻣﻠﻲ را ﻣﻲﮔﺬراﻧﺪ و ﺑﻪ ﻃﻮر ﻫﻤﻴﺸﮕﻲ ﭘﺪﻳﺪ‬
‫ﻣﻲآﻳﺪ و ﺗﺤﻠﻴﻞﻣﻲ رود‪ .‬ﺑﻪ ﻣﺤﺾ آن ﻛﻪ ﺗﻨﺎﻗﺾ ﺑﺎز اﻳﺴﺘﺪ‪ ،‬زﻧﺪﮔﻲ ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﭘﺎﻳﺎن ﻣﻲرﺳﺪ و‬
‫ﻣﺮگ وارد ﻣﻲﺷﻮد‪ ) « .‬اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬آﻧﺘﻲ دورﻳﻨﮓ‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪(.133‬‬
‫ﭘﺲ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﺑﻪ ﻫﻢ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﻳﻚ ﭘﺪﻳﺪه ﻓﻘﻂ ﺧﻮدش ﻧﻴﺴﺖ‪،‬‬
‫ﭼﻴﺰﻫﺎي دﻳﮕﺮي ﻫﻢ ﻫﺴﺖ ﻛﻪ ﻣﺘﻀﺎد آﻧﻨﺪ‪ ،‬زﻳﺮا ﺷﺎﻣﻞ ﺿﺪ ﺧﻮدش ﻧﻴﺰ ﻫﺴﺖ‪.‬‬
‫اﮔﺮ ﭘﺪﻳﺪهاي‪ ،‬ﺑﺎ داﻳﺮه ﻣﺠﺴﻢ ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﻧﻴﺮوﺋﻲ دارﻳﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ را ﺑﻪ ﺳﻤﺖ زﻧﺪﮔﻲ‬
‫ﻣﻲ راﻧﺪ‪ ،‬و ﻓﺸﺎر را از ﻣﺮﻛﺰ ﺑﻪ ﺑﻴﺮون ﺳﻮق ﻣﻲ دﻫﺪ و ﺑﺎﻋﺚ ﺗﺠﻠﻲ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬اﻣﺎ ﻧﻴﺮوﻫﺎﺋﻲ‬
‫ﻫﻢ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ ﭘﺪﻳﺪه را ﺑﻪ ﺟﻬﺖ ﻣﺨﺎﻟﻒ ﻣﻲ راﻧﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻧﻴﺮوﻫﺎي ﻣﺮگ‪ ،‬از ﺑﻴﺮون ﺑﻪ‬
‫درون وارد ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ و ﺑﺎﻋﺚ ﺗﺮاﻛﻢ و ﻓﺸﺎر ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫ﭘﺲ‪ ،‬در ﻫﺮ ﭘﺪﻳﺪه اي ﻧﻴﺮوﻫﺎي ﻣﺨﺎﻟﻒ ﺑﺎ ﻫﻢ در ﮔﻴﺮﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻧﻴﺮوﻫﺎ‪ ،‬در ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﺑﺎ ﻫﻢ‬
‫وﺟﻮد دارﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻣﻴﺎن اﻳﻦ ﻧﻴﺮوﻫﺎ ﭼﻪ اﺗﻔﺎﻗﻲ ﻣﻲ اﻓﺘﺪ؟ آنﻫﺎ ﺑﺎ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ در ﺟﻨﮓ اﻧﺪ‪ .‬در ﻧﺘﻴﺠﻪ‪ ،‬ﻳﻚ‬
‫ﭘﺪﻳﺪه ﻓﻘﻂ ﺑﺎ ﻧﻴﺮوﺋﻲ ﻛﻪ در ﻳﻚ ﺟﻬﺖ ﻋﻤﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ داراي ﺣﺮﻛﺖ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﻫﺮ ﭼﻴﺰي‬
‫واﻗﻌﺎ ﺑﺎ دو ﻧﻴﺮو و در ﺟﻬﺖﻫﺎي ﻣﺨﺎﻟﻒ ﺣﺮﻛﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﻳﻚ ﻧﻴﺮو در ﺟﻬﺖ اﺛﺒﺎت و‬
‫ﻧﻴﺮوي دﻳﮕﺮ در ﺟﻬﺖ ﻧﻔﻲ ﭘﺪﻳﺪه‪ ،‬ﻳﻜﻲ در ﺟﻬﺖ زﻧﺪﮔﻲ و ﻳﻜﻲ در ﺟﻬﺖ ﻣﺮگ‪ .‬اﺛﺒﺎت و‬
‫ﻧﻔﻲ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﻳﻌﻨﻲ ﭼﻪ؟‬
‫در زﻧﺪﮔﻲ ﻧﻴﺮوﻫﺎﺋﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺣﺎﻓﻆ زﻧﺪﮔﻲ اﻧﺪ و وﻇﻴﻔﻪ ﺷﺎن در ﺟﻬﺖ اﺛﺒﺎت زﻧﺪﮔﻲ‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﻧﻴﺮوﻫﺎﺋﻲ ﻫﻢ در ارﮔﺎنﻫﺎي زﻧﺪه ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﻛﺎرﺷﺎن در ﺟﻬﺖ ﻧﻔﻲ اﺳﺖ‪ .‬در ﻫﻤﻪ‬
‫ﭼﻴﺰ‪ ،‬ﺑﻌﻀﻲ ﻧﻴﺮوﻫﺎ ﺗﻤﺎﻳﻞ ﺑﻪ اﺛﺒﺎت دارﻧﺪ و ﻧﻴﺮوﻫﺎي دﻳﮕﺮ ﻗﺼﺪ ﻧﻔﻲ‪ ،‬و ﻣﻴﺎن اﺛﺒﺎت و ﻧﻔﻲ‬
‫ﺗﻨﺎﻗﺾ وﺟﻮد دارد‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﻧﺎﻇﺮ ﺑﺮ ﺗﻐﻴﻴﺮ اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ ﭼﺮا ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ؟ دﻟﻴﻠﺶ آن‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻣﻴﺎن ﺧﻮدﺷﺎن ﺳﺎزش ﻧﺪارﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺮاي آن ﻛﻪ ﺟﻨﮕﻲ ﻣﻴﺎن ﻧﻴﺮوﻫﺎ وﺟﻮد دارد‪،‬‬
‫ﻳﻌﻨﻲ ﻣﻴﺎن ﺧﺼﻮﻣﺖﻫﺎي دروﻧﻲ‪ .‬ﭘﺲ ﻋﻠﺘﺶ آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻴﺎن ﺷﺎن ﺗﻨﺎﻗﺾ وﺟﻮد دارد‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﺳﻮﻣﻴﻦ ﻗﺎﻧﻮن دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ اﺳﺖ ‪ :‬ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻮن درﺧﻮدﺷﺎن ﺣﺎﻣﻞ‬
‫ﺗﻨﺎﻗﺾ اﻧﺪ‪.‬‬

‫‪154‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪ -3‬اﺛﺒﺎت‪ ،‬ﻧﻔﻲ‪ ،‬و ﻧﻔﻲ ﻧﻔﻲ )ﻧﻔﻲ در ﻧﻔﻲ(‬
‫اﻳﻦ ﺟﺎ ﺑﺎﻳﺪ ﻣﻴﺎن آن ﭼﻪ ﺑﻪ ﺗﻨﺎﻗﺾ ﮔﻔﺘﺎري ﻣﻌﺮوف اﺳﺖ و آن ﭼﻪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺗﻨﺎﻗﺾ‬
‫ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻛﺮدﻳﻢ؛ ﻛﻪ ﺗﻨﺎﻗﺾ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ ﺧﻮاﻧﺪه ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬وﺟﻪ ﺗﻤﺎﻳﺰي ﻗﺎﺋﻞ ﺷﻮﻳﻢ‪ .‬در آن‬
‫ﭼﻪ ﺑﻪ ﺗﻨﺎﻗﺾ ﮔﻔﺘﺎري ﻣﻌﺮوف اﺳﺖ‪ ،‬وﻗﺘﻲ ﻣﺜﻼ ﻛﺴﻲ ﺑﻪ ﻣﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ » ﺑﻠﻪ «‪ ،‬ﺷﻤﺎ در‬
‫ﺟﻮاﺑﺶ ﻣﻲﮔﻮﺋﻴﺪ » ﻧﻪ « اﻣﺎ ﺗﻨﺎﻗﺾ ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ ﻣﺎ ﻛﻪ آن را ﺗﻨﺎﻗﺾ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ ﻣﻲ ﻧﺎﻣﻴﻢ‪ ،‬در‬
‫ﺑﺎره ﺗﻨﺎﻗﺾ در واﻗﻌﻴﺖﻫﺎ و در ﺧﻮد ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﺑﺤﺚ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫وﻗﺘﻲ از ﺗﻨﺎﻗﻀﺎﺗﻲ ﺳﺨﻦ ﻣﻲ ﮔﻮﺋﻴﻢ ﻛﻪ در ﻗﻠﺐ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻛﺎﭘﻴﺘﺎﻟﻴﺴﺘﻲ وﺟﻮد دارد‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫اﻳﻦ ﻣﻌﻨﻲ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ در ﻣﻮرد ﻧﻈﺮﻳﻪﻫﺎي ﻣﻌﻴﻦ‪ ،‬ﺑﻌﻀﻲﻫﺎ ﺑﮕﻮﻳﻨﺪ ﺑﻠﻪ و ﺑﻌﻀﻲ دﻳﮕﺮ ﺑﮕﻮﻳﻨﺪ‬
‫ﻧﻪ‪ .‬اﻳﻦ ﻣﻌﻨﻲ‪ ،‬ﺣﺎﻛﻲ از ﺗﻨﺎﻗﺾ در واﻗﻌﻴﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﺸﺎن ﻣﻲ دﻫﺪ ﻧﻴﺮوﻫﺎي واﻗﻌﻲ وﺟﻮد‬
‫دارﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ در ﭘﻴﻜﺎرﻧﺪ‪ :‬اول ﺑﻪ ﻧﻴﺮوﺋﻲ ﺑﺮ ﻣﻲﺧﻮرﻳﻢ ﻛﻪ ﻗﺼﺪ ﺗﺜﺒﻴﺖ ﺧﻮد را دارد‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﻧﻴﺮو ﻃﺒﻘﻪ ﺑﻮرژواﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﺧﻮدش را ﺣﻔﻆ ﻛﻨﺪ‪ .‬ﺑﻌﺪ ﻧﻴﺮوي دوم اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ را‬
‫ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﻗﺼﺪ ﻧﻔﻲ ﻃﺒﻘﻪ ﺑﻮرژوا را دارد‪ .‬اﻳﻦ ﻧﻴﺮو‪ ،‬ﭘﺮوﻟﺘﺎرﻳﺎﺳﺖ‪ .‬ﭘﺲ ﺗﻨﺎﻗﺾ در‬
‫واﻗﻌﻴﺖ وﺟﻮد دارد‪ ،‬زﻳﺮا ﺑﻮرژوازي ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺪون آن ﻛﻪ ﺿﺪ ﺧﻮد‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﭘﺮوﻟﺘﺎرﻳﺎ اﻳﺠﺎد‬
‫ﻛﻨﺪ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﻫﻤﺎن ﻃﻮر ﻛﻪ ﻣﺎرﻛﺲ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ » ،‬ﺑﻮرژوازي‪ ،‬وراي ﻫﺮ ﭼﻴﺰي‪،‬‬
‫ﮔﻮرﻛﻨﺎن ﺧﻮد را ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ) « .‬ﻣﺎرﻛﺲ و اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻴﻔﺴﺖ ﻛﻤﻮﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﻧﻴﻮﻳﻮرك‪:‬‬
‫اﻧﺘﺸﺎرات ﺑﻴﻦ اﻟﻤﻠﻠﻲ‪ ،1948 ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪( .21‬‬
‫ﺑﺮاي ﺟﻠﻮﮔﻴﺮي از اﻳﻦ واﻗﻌﻪ‪ ،‬ﺑﻮرژوازي راﻫﻲ ﻧﺪارد ﺟﺰ آن ﻛﻪ ﺧﻮدش ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻫﻢ‬
‫ﻛﻪ اﻣﻜﺎن ﭘﺬﻳﺮ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬در ﻧﺘﻴﺠﻪ‪ ،‬ﺑﺮاي اﺛﺒﺎت ﺧﻮدش‪ ،‬ﻧﺎﻓﻲ ﺧﻮدش را ﺧﻠﻖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﮕﺬارﻳﺪ ﻣﺜﺎل ﺗﺨﻢ ﻣﺮﻏﻲ را ﺑﺰﻧﻴﻢ ﻛﻪ زﻳﺮ ﻣﺮغ ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﻣﻲداﻧﻴﻢ در ﺗﺨﻢ‬
‫ﻣﺮغ ﻧﻄﻔﻪ اي ﻫﺴﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ ﺣﺮارت ﻣﻌﻴﻦ و در ﺷﺮاﻳﻂ ﻣﻌﻴﻨﻲ ﭘﺮورده ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬اﻳﻦ ﻧﻘﻄﻪ‪ ،‬در‬
‫ﻣﺮﺣﻠﻪ ي ﭘﺮورش ﺟﻮﺟﻪ ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﭘﺲ‪ ،‬ﻧﻄﻔﻪ از ﭘﻴﺶ ﻧﻔﻲ ﺗﺨﻢ ﻣﺮغ اﺳﺖ‪ .‬ﭘﺲ ﻣﻲ‬
‫ﺑﻴﻨﻴﻢ ﻛﻪ در ﺗﺨﻢ ﻣﺮغ دو ﻧﻴﺮو وﺟﻮد دارد‪ :‬ﻳﻚ ﻧﻴﺮو ﻗﺼﺪ دارد آن را ﺗﺨﻢ ﻣﺮغ ﻧﮕﻪ دارد‪،‬‬
‫ﻳﻚ ﻧﻴﺮو ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ آن را ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ ﺟﻮﺟﻪ ﻛﻨﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﺗﺨﻢ ﻣﺮغ ﺑﺎ ﺧﻮدش ﻧﺎﺳﺎزﮔﺎر‬
‫اﺳﺖ و ﻫﻤﻪ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﺑﺎ ﺧﻮدﺷﺎن ﻧﺎﺳﺎزﮔﺎرﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ درك اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ دﺷﻮار ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﺑﺮﺳﺪ‪ ،‬زﻳﺮا ﻛﻪ ﻣﺎ ﺑﻪ اﺳﺘﺪﻻل ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ‬
‫ﻋﺎدت ﻛﺮدهاﻳﻢ‪ .‬اﻣﺎ درﺳﺖ ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎ ﺑﺎﻳـﺪ ﺑﻜﻮﺷﻴﻢ ﺑﻪ دﻳـﺪن ﭘﺪﻳﺪهﻫـﺎ در‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪155‬‬

‫واﻗﻌﻴﺖ ﺷﺎن ﻋﺎدت ﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫ﻳﻚ ﭘﺪﻳﺪه ﺑﺎ اﺛﺒﺎت آﻏﺎز ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ از ﻧﻔﻲ ﻣﻲآﻳﺪ‪ .‬ﺟﻮﺟﻪ ﻳﻚ وﺟﻪ اﺛﺒﺎﺗﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ از‬
‫ﻧﻔﻲ ﺗﺨﻢ ﻣﺮغ ﻣﺘﻮﻟﺪ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬اﻳﻦ‪ ،‬ﺑﺮﺷﻲ از ﻣﺮﺣﻠﻪي ﺗﻜﺎﻣﻠﻲ اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎ ﺟﻮﺟﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﻮﺑﻪي‬
‫ﺧﻮد در ﺟﺮﻳﺎن ﺗﻐﻴﻴﺮ و ﺗﺤﻮل ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ ﻣﺮغ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬در ﺟﺮﻳﺎن اﻳﻦ ﺗﺒﺪﻳﻞ و دﻳﮕﺮﮔﻮﻧﻲ‪،‬‬
‫ﻣﻴﺎن ﻧﻴﺮوﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ در ﺣﺎل ﭘﻴﻜﺎرﻧﺪ ﺗﺎ ﺟﻮﺟﻪ را ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ ﻣﺮغ ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬و آن ﻧﻴﺮوﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ‬
‫ﻣﻲﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺟﻮﺟﻪ ﻫﻢ ﭼﻨﺎن ﺟﻮﺟﻪ ﺑﺎﻗﻲ ﺑﻤﺎﻧﺪ‪ ،‬ﺗﻨﺎﻗﺾ وﺟﻮد ﺧﻮاﻫﺪ داﺷﺖ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﻣﺮغ‬
‫ﻧﻔﻲ ﺟﻮﺟﻪ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪ ،‬ﺟﻮﺟﻪ ﻫﻢ ﻛﻪ از ﻧﻔﻲ ﺗﺨﻢ ﻣﺮغ ﭘﺪﻳﺪار ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ‪ ،‬ﻣﺮغ ﻧﻔﻲ ﻧﻔﻲ ) ﻧﻔﻲ در ﻧﻔﻲ ( اﺳﺖ‪ .‬و اﻳﻦ دورهي ﻛﻠﻲ ﺻﺤﻨﻪﻫﺎ و‬
‫ﺑﺮشﻫﺎي دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ اﺳﺖ ‪:‬‬
‫‪ -1‬اﺛﺒﺎت ﻳﺎ ﺗﺎﻛﻴﺪ را ﻫﻤﭽﻨﺎن ﺗﺰ ﻣﻲ ﻧﺎﻣﻨﺪ‬
‫‪ -2‬ﻧﻔﻲ ﻳﺎ آﻧﺘﻲ ﺗﺰ‬
‫‪ -3‬ﻧﻔﻲ ﻧﻔﻲ ﻳﺎ ﺳﻨﺘﺰ‬
‫اﻳﻦ ﻛﻠﻤﺎت ﺗﻜﺎﻣﻞ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ را ﺧﻼﺻﻪ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬از اﻳﻦ اﺻﻄﻼﺣﺎت ﺑﺮاي ﺑﻴﺎن ﺳﻠﺴﻠﻪ‬
‫ﻣﺮاﺗﺐ ﻣﻘﺎﻃﻊ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺗﺤﻮل اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻲﺷﻮد ﺗﺎ ﻧﺸﺎن ﺑﺪﻫﻨﺪ ﻛﻪ ﻫﺮ ﻣﻘﻄﻌﻲ ﺗﺨﺮﻳﺐ ﻣﻘﻄﻊ‬
‫ﭘﻴﺸﻴﻦ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺗﺨﺮﻳﺐ و وﻳﺮاﻧﻲ ﻧﻔﻲ اﺳﺖ‪ .‬ﺟﻮﺟﻪ ﻧﻔﻲ ﺗﺨﻢ ﻣﺮغ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺮاي آن ﻛﻪ ﺑﺮاي ﻣﺘﻮﻟﺪ ﺷﺪن‬
‫ﺗﺨﻢ ﻣﺮغ را از ﺑﻴﻦ ﻣﻲ ﺑﺮد‪ .‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ‪ ،‬ﺳﻨﺒﻠﻪ ي ﮔﻨﺪم ﻧﻔﻲ داﻧﻪ ﮔﻨﺪم اﺳﺖ‪ .‬داﻧﻪ در‬
‫ﺧﺎك ﻧﺸﻮ ﻧﻤﺎ ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﺟﻮاﻧﻪ ﻣﻲ زﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻧﺸﻮ و ﻧﻤﺎ‪ ،‬رﺷﺪ داﻧﻪي ﮔﻨﺪم اﺳﺖ ﻛﻪ ﺟﻮاﻧﻪ‬
‫ﻣﻲ زﻧﺪ ﺗﺎ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ ﮔﻴﺎه ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬اﻳﻦ ﮔﻴﺎه‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﻮﺑﻪ ﺧﻮد ﮔﻞ ﻣﻲدﻫﺪ و ﺳﻨﺒﻠﻪ ﺗﻮﻟﻴﺪ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬آﺧﺮي ﻛﻪ ﺳﻨﺒﻠﻪ ي ﮔﻨﺪم ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻧﻔﻲ ﮔﻴﺎه ﻳﺎ ﻧﻔﻲ ﻧﻔﻲ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ آن ﻧﻔﻲ ﻛﻪ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ از آن ﺳﺨﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ ،‬ﻃﺮﻳﻖ دﻳﮕﺮي‬
‫از ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺖ از ﺗﺨﺮﻳﺐ و وﻳﺮاﻧﻲ اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ‪ ،‬ﻧﻔﻲ آن ﭼﻴﺰي اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﺎﭘﺪﻳﺪ و وﻳﺮان ﺷﺪه‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ -1‬ﻓﺌﻮداﻟﻴﺴﻢ ﻧﻔﻲ ﻧﻈﺎم ﺑﺮده داري ﺑﻮد‪.‬‬
‫‪ -2‬ﻛﺎﭘﻴﺘﺎﻟﻴﺴﻢ ﻧﻔﻲ ﻓﺌﻮداﻟﻴﺴﻢ اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ -3‬ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﻢ ﻧﻔﻲ ﻛﺎﭘﻴﺘﺎﻟﻴﺴﻢ اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪156‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﻫﻤﺎن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﻣﺎ ﻣﻴﺎن ﺗﻨﺎﻗﺾ ﻟﻔﻈﻲ و ﺗﻨﺎﻗﺾ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ وﺟﻪ ﺗﻤﺎﻳﺰ ﻗﺎﺋﻞ ﺷﺪﻳﻢ‪ ،‬اﻳﻦ‬
‫ﺟﺎ ﻫﻢ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ روﺷﻨﻲ ﺑﻔﻬﻤﻴﻢ ﻧﻔﻲ ﮔﻔﺘﺎري ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ » ﻧﻪ « ﭼﻴﺴﺖ و ﻧﻔﻲ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ‬
‫ﻛﻪ ﻣﺮادش ﺗﺨﺮﻳﺐ و وﻳﺮاﻧﻲ و ﺗﺒﺎﻫﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﻛﺪام اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻣﺎ وﻗﺘﻲ ﻧﻔﻲ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ وﻳﺮاﻧﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻨﻈﻮر ﻫﺮ ﻧﻮع وﻳﺮاﻧﻲ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ وﻳﺮاﻧﻲ و ﺗﺒﺎﻫﻲ‬
‫دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ اﺳﺖ‪ .‬ﭘﺲ‪ ،‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻳﻚ ﻛﻚ را ﻟﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬آن ﺣﺸﺮه ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺗﺒﺎﻫﻲ‬
‫دروﻧﻲ ﻧﻤﻲ ﻣﻴﺮد‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﻛﻪ ﻣﺮگ او ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﻧﻔﻲ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﻧﺎﺑﻮدي ﻛﻚ ﻧﺘﻴﺠﻪ‬
‫ﻣﺮﺣﻠﻪ ي اﺗﻮدﻳﻨﺎﻣﻴﻚ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﻛﺎﻣﻼ ﻧﺘﻴﺠﻪ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻧﺎﺑﻮدي )ﺗﺨﺮﻳﺐ‪ ،‬وﻳﺮاﻧﻲ‪ ،‬ﺗﺒﺎﻫﻲ( ﻓﻘﻂ زﻣﺎﻧﻲ ﻧﻔﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺤﺼﻮل اﺛﺒﺎت ﺑﺎﺷﺪ و از‬
‫ﺛﺒﺎت ﻧﺎﺷﻲ ﺷﻮد‪ .‬ﺗﺨﻢ ﻣﺮﻏﻲ ﻛﻪ زﻳﺮ ﻣﺮغ ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﺷﺪه و ﺗﺼﺪﻳﻖ و اﺛﺒﺎت ﺗﺨﻢ ﻣﺮغ اﺳﺖ‪،‬‬
‫ﺑﻪ ﺳﻤﺖ ﻧﻔﻲ ﺧﻮد ﺗﻜﺎﻣﻞ ﻣﻲ ﻳﺎﺑﺪ و ﺟﻮﺟﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﻣﺮﺣﻠﻪ ي آﺧﺮ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﺟﻮﺟﻪ‪ ،‬ﺑﺎ‬
‫ﺷﻜﺴﺘﻦ و اﻧﻬﺪام ﭘﻮﺳﺘﻪ‪ ،‬ﻧﺸﺎﻧﻪي ﻧﺎﺑﻮد ﻛﺮدن و ﻧﻔﻲ ﺗﺨﻢ ﻣﺮغ اﺳﺖ‪.‬‬
‫در ﺟﻮﺟﻪ‪ ،‬دو ﻧﻴﺮوي ﻣﺘﻘﺎﺑﻞ را ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ‪ » :‬ﺟﻮﺟﻪ « و » ﻣﺮغ « را‪ .‬در ﺟﺮﻳﺎن‬
‫ﺗﻜﺎﻣﻞ اﻳﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ‪ ،‬ﻣﺮغ ﺗﺨﻢﻫﺎﺋﻲ ﻣﻲﮔﺬارد ﻛﻪ از اﻳﻦ ﻃﺮﻳﻖ ﻧﻔﻲ ﻧﻔﻲ ﺣﺎﺻﻞ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﺑﻌﺪ‬
‫از اﻳﻦ ﺗﺨﻢ ﻣﺮغﻫﺎ‪ ،‬ﻣﻘﻄﻊ و ﺳﻠﺴﻠﻪ ﻣﺮاﺗﺐ ﺗﺎزهاي از ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺗﻜﺎﻣﻞ آﻏﺎز ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫در ﻗﻀﻴﻪ ي ﮔﻨﺪم ﻫﻢ‪ ،‬اول اﺛﺒﺎت را ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ‪ ،‬ﺑﻌﺪ ﻧﻔﻲ ﻧﻔﻲ را‪.‬‬
‫ﺑﮕﺬارﻳﺪ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺜﺎﻟﻲ دﻳﮕﺮ در ﻧﻈﺮ ﺑﮕﻴﺮﻳﻢ‪.‬‬
‫در آﻏﺎز ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻤﻲ اﺑﺘﺪاﺋﻲ و ﺧﻮد ﺑﻪ ﺧﻮدي را ﻣﻲﻳﺎﺑﻴﻢ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺟﻬﺎﻟﺘﺶ‪ ،‬ﻧﻔﻲ‬
‫ﺧﻮد را ﺑﻪ وﺟﻮد ﻣﻲآورد ﻛﻪ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ ﻛﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻛﻬﻨﻪ را ﻧﻔﻲ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺧﻮدش در ﻧﻮﺑﺖ دﻳﮕﺮ ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻧﻮﻳﻦ‪ ،‬ﻳﺎ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ‪ ،‬رد‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬زﻳﺮا ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺑﻪ ﻣﻮازات ﻋﻠﻮم ﺗﻜﺎﻣﻞ ﻣﻲ ﻳﺎﺑﺪ و زﻣﻴﻨﻪﻫﺎي اﻧﻬﺪام اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ را ﻓﺮاﻫﻢ‬
‫ﻣﻲآورد‪ .‬ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺟﺎ ﻫﻢ ﺑﺎ اﺛﺒﺎت‪ ،‬ﻧﻔﻲ و ﻧﻔﻲ ﻧﻔﻲ رو ﺑﻪ رو ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ‪.‬‬
‫در ﺗﻜﺎﻣﻞ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻫﻢ‪ ،‬ﻫﻤﻴﻦ داﻳﺮه ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫در آﻏﺎز ﺗﺎرﻳﺦ‪ ،‬ﻣﺘﻮﺟﻪ وﺟﻮد ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻛﻤﻮﻧﻴﺴﺖ اﺑﺘﺪاﺋﻲ ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ ﻛﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ اي ﺑﺪون‬
‫ﻃﺒﻘﺎت و ﻣﺒﺘﻨﻲ ﺑﺮ ﻣﺎﻟﻜﻴﺖ اﺷﺘﺮاﻛﻲ ﺑﺮزﻣﻴﻦ اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎ اﻳﻦ ﻧﻮع ﻣﺎﻟﻜﻴﺖ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ ﻣﺰاﺣﻤﻲ‬
‫در راه ﺗﻜﺎﻣﻞ ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬و در اﻳﻦ ﻣﺴﻴﺮ ﻧﻔﻲ ﺧﻮد را اﻳﺠﺎد ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻃﺒﻘﺎﺗﻲ‬
‫اﺳﺖ‪ .‬اﺳﺎس اﻳﻦ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻃﺒﻘﺎﺗﻲ ﻣﺎﻟﻜﻴﺖ ﺧﺼﻮﺻﻲ و اﺳﺘﺜﻤﺎر ﻓﺮد از ﻓﺮد اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎ اﻳﻦ‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪157‬‬

‫ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻫﻢ ﻧﻔﻲ ﺧﻮدش را در ﺧﻮدش ﺣﻤﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬زﻳﺮا ﺗﻜﺎﻣﻞ ﻋﺎﻟﻲ اﺑﺰار ﺗﻮﻟﻴﺪ‪ ،‬ﺿﺮورت‬
‫ﻧﻔﻲ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻪ ﻃﺒﻘﺎت‪ ،‬و ﻧﻔﻲ ﻣﺎﻟﻜﻴﺖ ﺧﺼﻮﺻﻲ را ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه دارد‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫ﻧﻘﻄﻪي ﻋﺰﻳﻤﺖ ﺑﺎز ﻣﻲﮔﺮدﻳﻢ ﻛﻪ ﺿﺮورت ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻛﻤﻮﻧﻴﺴﺘﻲ‪ ،‬ﻣﻨﺘﻬﺎ در ﺳﻄﺤﻲ دﻳﮕﺮ اﺳﺖ‪.‬‬
‫در آﻏﺎز‪ ،‬اﻧﺴﺎن ﺑﺎ ﻓﻘﺪان ﻛﺎﻻي اﻗﺘﺼﺎدي رو ﺑﻪ رو ﺑﻮد‪ ،‬اﻣﺮوز اﻧﺴﺎن از ﻇﺮﻓﻴﺖ ﺑﺴﻴﺎر ﺑﺎﻻي‬
‫ﺗﻮﻟﻴﺪ ﺑﺮﺧﻮردار اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺗﻮﺟﻪ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻴﺪ در ﻣﻮرد ﻫﻤﻪي ﻣﺜﺎلﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ آوردﻳﻢ‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﻘﻄﻪي ﻋﺰﻳﻤﺖ ﺑﺮ‬
‫ﻣﻲﮔﺮدﻳﻢ‪ ،‬ﻣﻨﺘﻬﺎ در ﺳﻄﺤﻲ دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﺳﻄﺤﻲ ﺑﺎﻻﺗﺮ ) ﺗﻜﺎﻣﻞ ﻣﺎرﭘﻴﭽﻲ (‪.‬‬
‫ﭘﺲ ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﺗﻨﺎﻗﺾ اﺻﻞ ﺑﺰرگ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ اﺳﺖ و ﺗﻜﺎﻣﻞ‪ ،‬ﭘﻴﻜﺎريﺳﺖ‬
‫ﻣﻴﺎن ﻧﻴﺮوﻫﺎي ﻣﺘﻀﺎد‪ .‬و ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ ﻛﻪ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﺑﻪ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ‪،‬‬
‫ﺑﻠﻜﻪ ﻫﺮ ﭼﻴﺰي ﺑﻪ ﺿﺪ ﺧﻮد ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬و در ﻣﻲ ﻳﺎﺑﻴﻢ ﻛﻪ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﺑﺎ ﺧﻮد ﺳﺎزﮔﺎر‬
‫ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﭼﺮا ﻛﻪ ﻫﻤﻮاره ﻧﺒﺮدي در درون آنﻫﺎ ﻣﻴﺎن ﻧﻴﺮوﻫﺎي ﻣﺨﺎﻟﻒ ﺟﺮﻳﺎن دارد‪ .‬دﻟﻴﻠﺶ‬
‫آن اﺳﺖ ﻛﻪ در آنﻫﺎ ﺗﻨﺎﻗﻀﻲ ﭘﻴﻮﺳﺘﻪ وﺟﻮد دارد‪.‬‬
‫ﻳﺎدداﺷﺖ ‪ :‬اﺻﻄﻼﺣﺎت » اﺛﺒﺎت«‪ » ،‬ﻧﻔﻲ« و » ﻧﻔﻲ ﻧﻔﻲ« ﻓﻘﻂ ﺗﻨﺪ ﻧﻮﻳﺴﻲ ﻟﻔﻈﻲ اﻧﺪ ﺑﺮاي‬
‫ﻟﺤﻈﻪ ي ﺗﻜﺎﻣﻞ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﻣﺮاﻗﺐ ﺑﺎﺷﻴﻢ ﻛﻪ ﺳﻌﻲ ﻧﻜﻨﻴﻢ اﻳﻦ ﺳﻪ ﻣﺮﺣﻠﻪ و ﺻﺤﻨﻪ را‬
‫ﻫﻤﻪ ﺟﺎ ﭘﻴﺪا ﻛﻨﻴﻢ‪ .‬ﮔﺎﻫﻲ وﻗﺖﻫﺎ ﻧﻤﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﻫﻤﻪ ي آنﻫﺎ را ﭘﻴﺪا ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬زﻳﺮا ﺗﻜﺎﻣﻞ ﻛﺎﻣﻞ ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬
‫ﭘﺲ ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ ﺳﻌﻲ ﻛﻨﻴﻢ اﻳﻦ ﺗﻐﻴﻴﺮات را ﻛﺎﻣﻼ در ﻫﺮ ﭼﻴﺰي ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ‪ .‬ﺑﮕﺬارﻳﺪ‬
‫ﺑﺨﺼﻮص ﻳﺎد آوري ﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﺗﻨﺎﻗﺾ ﻗﺎﻧﻮن ﺑﺰرگ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﻗﺎﻧﻮن‪ ،‬ﻧﻘﻄﻪ ي اﺻﻠﻲ اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪ -4‬ﺧﻼﺻﻪ‬
‫داﻧﺴﺘﻴﻢ ﻛﻪ روش دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ ﻓﻜﺮ ﻛﺮدن‪ ،‬اﺳﺘﺪﻻل و ﺗﺠﺰﻳﻪ و ﺗﺤﻠﻴﻞ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺎ اﻳﻦ ﺗﻮاﻧﺎﺋﻲ‬
‫را ﻣﻲ دﻫﺪ ﻛﻪ ﻧﮕﺎه درﺳﺘﻲ ﺑﻪ ﺟﻬﺎن داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻴﻢ و درﺳﺖ ﺑﻴﺎﻣﻮزﻳﻢ‪ ،‬زﻳﺮا ﻣﺎ را ﺑﺮ آن ﻣﻲ‬
‫دارد ﺗﺎ دﻧﺒﺎل ﻣﻨﺸﺎء ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ ﺑﮕﺮدﻳﻢ و ﺗﺎرﻳﺦ آن را ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻛﺮدﻳﻢ ﻛﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎ روش ﻗﺒﻠﻲ ﺗﻔﻜﺮ در زﻣﺎن ﺧﻮد ﺿﺮورت داﺷﺖ‪ .‬اﻣﺎ ﺑﮕﺬارﻳﺪ‬
‫ﺗﻜﺮار ﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﺑﺎ روش دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﺗﺎﻣﻞ در اﻳﻦ واﻗﻌﻴﺖ ﻛﻪ ﻫﻤﻪ ي‬
‫ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﻇﺎﻫﺮا ﺳﺎﻛﻦ و ﺑﻲ ﺣﺮﻛﺖاﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻴﺰي ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ ﺟﺰ ﻣﻘﺎﻃﻊ و ﺻﺤﻨﻪﻫﺎي‬
‫ﻣﺮﺣﻠﻪي ﺗﻜﺎﻣﻠﻲ ﻛﻪ در آن ﻫﺮ ﭘﺪﻳﺪهاي آﻏﺎز و ﭘﺎﻳﺎﻧﻲ دارد‪ .‬ﻳﻌﻨﻲ ﻛﻪ در ﻫﺮ ﭼﻴﺰي‬

‫‪158‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫» ﻋﻠﻴﺮﻏﻢ ﻫﻤﻪ ﺣﻮادث و وﻗﺎﻳﻌﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻲ آﻳﻨﺪ و ﻫﻤﻪ اﺳﺘﺤﺎﻟﻪﻫﺎي زودﮔﺬر‪ ،‬ﺗﻜﺎﻣﻞ‬
‫ﭘﻴﺸﺮﻓﺘﻪ اي در ﭘﺎﻳﺎن وﺟﻮد دارد‪) «...‬اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬ﻓﻮﻳﺮﺑﺎخ‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪( .44‬‬
‫ﻓﻘﻂ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﺑﻪ ﻣﺎ اﻳﻦ ﺗﻮاﻧﺎﺋﻲ را ﻣﻲدﻫﺪ ﺗﺎ رﺷﺪ و ﺗﻜﺎﻣﻞ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ را ﺑﻔﻬﻤﻴﻢ‪ .‬ﺗﻨﻬﺎ‬
‫دﻳﺎﻛﻠﺘﻴﻚ ﻣﺎ را ﻗﺎدر ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺗﺎ از ﻣﻴﺎن رﻓﺘﻦ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي ﻛﻬﻦ و زاﻳﺶ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي ﻧﻮﻳﻦ را‬
‫درﻳﺎﺑﻴﻢ‪ .‬ﻓﻘﻂ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﺑﺎﻋﺚ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﻣﺎ ﺑﺎ ﺷﻨﺎﺧﺘﻦ وﺟﻮدﻫﺎ ﻛﻪ از اﺿﺪاد ﺳﺎﺧﺘﻪ‬
‫ﺷﺪهاﻧﺪ‪ ،‬رﺷﺪ و ﻧﻤﻮ را در دﮔﺮﮔﻮﻧﻲﻫﺎ ﺑﻔﻬﻤﻴﻢ‪ ،‬زﻳﺮا ﺗﺎ ﺟﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ درك دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ ﻣﺮﺑﻮط‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬رﺷﺪ و ﻧﻤﻮ ﻃﺒﻴﻌﻲ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﺗﻜﺎﻣﻞ‪ ،‬ﺟﺪاﻟﻲ ﭘﻴﻮﺳﺘﻪ ﻣﻴﺎن ﻧﻴﺮوﻫﺎي ﻣﺨﺎﻟﻒ و‬
‫ﻧﻴﺮوﻫﺎي اﺻﻠﻲ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﺗﻨﺎﻗﺾ ﻗﺎﻧﻮن ﺑﺰرگ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ اﺳﺖ‪.‬‬
‫آﻣﻮﺧﺘﻴﻢ ﻛﻪ ﺗﻨﺎﻗﺾ از ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﭼﻴﺴﺖ‪ ،‬اﻣﺎ دوﺑﺎره ﺑﺮاﻳﻦ ﻣﺴﺎﻟﻪ ﺗﺎﻛﻴﺪ‬
‫ﺑﻮرزﻳﻢ ﺗﺎ ﺟﺰﺋﻴﺎت ﻣﻌﻴﻨﻲ را ﺑﻪ آن ﺑﻴﻔﺰاﺋﻴﻢ و ﺑﻪ ﺧﻄﺎﻫﺎي ﻣﻌﻴﻨﻲ اﺷﺎره ﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﻧﺒﺎﻳﺪ‬
‫ﻣﺮﺗﻜﺐ آنﻫﺎ ﺷﻮﻳﻢ‪.‬‬
‫در اﻳﻦ ﺗﺮدﻳﺪي وﺟﻮد ﻧﺪارد ﻛﻪ ﻣﺎ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺎ ادﻋﺎي ﻣﻨﻄﺒﻖ ﺑﺎ واﻗﻌﻴﺖ‪ ،‬ﻣﺒﻨﻲ ﺑﺮ آن ﻛﻪ‬
‫ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ ﺿﺪ ﺧﻮد ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬آﺷﻨﺎ ﺷﻮﻳﻢ‪ .‬ﻣﺴﻠﻤﺎ اﻳﻦ آﺷﻨﺎﺋﻲ ﻣﻮﺟﺐ ﺗﻼﻃﻢ ﻓﻬﻢ و‬
‫ﻣﺘﻌﺠﺐ ﻛﺮدن ﻣﺎ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬دﻟﻴﻠﺶ ﻫﻢ آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎ ﺑﻪ ﻓﻜﺮ ﻛﺮدن ﺑﺎ روش ﻛﻬﻨﻪ ي‬
‫ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﻋﺎدت ﻛﺮدهاﻳﻢ‪ .‬اﻣﺎ ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻛﺮدﻳﺪ ﻛﻪ دﻟﻴﻞ ﻛﺎر در ﻛﺠﺎﺳﺖ‪ .‬ﻣﺎ ﺑﻪ ﺻﻮرت‬
‫ﺗﻔﺼﻴﻠﻲ و ﺑﺎ ﻣﺜﺎلﻫﺎﺋﻲ‪ ،‬دﻳﺪﻳﻢ ﻛﻪ ﻣﻮرد ادﻋﺎي ﻣﺎ وﺟﻮد واﻗﻌﻲ دارد و ﭘﻲ ﺑﺮدﻳﻢ ﻛﻪ ﭼﺮا‬
‫ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﺑﻪ ﺿﺪ ﺧﻮد ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻪ اﻳﻦ ﺟﻬﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻲﺗﻮان ﮔﻔﺖ اﮔﺮ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ دﻳﮕﺮﮔﻮن ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬اﮔﺮ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ‬
‫ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و ﺗﻜﺎﻣﻞ ﻣﻲ ﻳﺎﺑﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺮاي آن اﺳﺖ ﺑﺎ ﺧﻮد در ﺗﻨﺎﻗﺾ اﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺮاي آن اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫اﺿﺪاد ﺧﻮد را در ﺧﻮد ﺣﻤﻞ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺮاي آن ﻛﻪ در درون ﺧﻮد ﺧﺎﺻﻴﺖ ﺗﺎﺛﻴﺮ ﻣﺘﻘﺎﺑﻞ را‬
‫دارﻧﺪ ﻛﻪ وﺣﺪت و ﺟﻨﮓ اﺿﺪاد اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ -5‬وﺣﺪت و ﺟﻨﮓ اﺿﺪاد‬
‫ﻫﺮ ﭼﻴﺰي ﻳﻚ ﺗﺎﺛﻴﺮ ﻣﺘﻘﺎﺑﻞ اﺿﺪاد اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻋﻼم ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻄﻠﺒﻲ‪ ،‬در آﻏﺎز ﻣﻬﻤﻞ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻲرﺳﺪ‪ .‬ﻣﻌﻤﻮﻻ ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ » ﻳﻚ‬
‫ﭘﺪﻳﺪه و اﺿﺪادش ﻫﻴﭻ وﺟﻪ ﻣﺸﺘﺮﻛﻲ ﻧﺪارﻧﺪ‪ « .‬اﻣﺎ در روش دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ‪ ،‬ﻫﺮ ﭼﻴﺰي در آن‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪159‬‬

‫واﺣﺪ ﻫﻢ ﺧﻮدش اﺳﺖ و ﻫﻢ ﺿﺪ ﺧﻮدش‪ .‬ﻳﻌﻨﻲ ﻛﻪ ﻫﺮ ﭼﻴﺰي ﺗﺎﺛﻴﺮ ﻣﺘﻘﺎﺑﻞ اﺿﺪاد اﺳﺖ‪ ،‬و‬
‫ﻣﺎ ﺑﺎﻳﺪ اﻳﻦ واﻗﻌﻴﺖ را ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺑﺪﻫﻴﻢ‪.‬‬
‫ﺑﺮاي ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻪ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻚ اﺳﺖ‪ ،‬وﺣﺪت و ﺟﻨﮓ اﺿﺪاد اﻣﺮي ﻏﻴﺮ ﻣﻤﻜﻦ‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺮاي او‪ ،‬ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﭼﻴﺰي ﻣﺠﺮد و ﻣﻔﺮدﻧﺪ ﻛﻪ از ﻫﻤﺎﻫﻨﮕﻲ ﻛﺎﻣﻞ دروﻧﻲ ﺑﺮﺧﻮردارﻧﺪ‪.‬‬
‫اﻣﺎ ﻣﺎ اﻳﻦ ﺟﺎ دارﻳﻢ ﻣﺨﺎﻟﻒ اﻳﻦ ﻧﻈﺮ را ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ .‬ﻳﻌﻨﻲ اﻋﻼم ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ از‬
‫دو ﭘﺎره ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ – ﺧﻮدﺷﺎن و ﺿﺪ ﺧﻮدﺷﺎن –‪ ،‬و ﻣﻲ ﮔﻮﺋﻴﻢ در ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ دو ﭘﺎره‬
‫وﺟﻮد دارد ﻛﻪ ﺑﺎ ﻫﻢ در ﭘﻴﻜﺎرﻧﺪ‪ ،‬زﻳﺮا ﺑﺎ ﻫﻢ ﻫﻤﺎﻫﻨﮕﻲ ﻧﺪارﻧﺪ‪ ،‬و ﺑﺮاي آن ﻛﻪ ﻧﻘﻴﺾ‬
‫ﻳﻜﺪﻳﮕﺮﻧﺪ‪.‬‬
‫اﮔﺮ ﻣﺜﺎل ﺟﻬﻞ و ﻋﻠﻢ را در ﻧﻈﺮ ﺑﮕﻴﺮﻳﻢ‪ ،‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻌﺮﻓﺖ ﻣﻲرﺳﻴﻢ ﻛﻪ از ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮ‬
‫ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ اﻳﻦ دو ﻣﻮﺿﻮع ﻛﺎﻣﻼ ﺑﺎ ﻫﻢ ﻣﺨﺎﻟﻔﻨﺪ و ﻣﻐﺎﻳﺮت دارﻧﺪ‪ .‬ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺟﺎﻫﻞ اﺳﺖ‬
‫ﻋﺎﻟﻢ ﻧﻴﺴﺖ و ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﻋﺎﻟﻢ اﺳﺖ ﺟﺎﻫﻞ ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬
‫در ﻧﮕﺎﻫﻲ ﺑﻪ ﻋﻮاﻣﻞ‪ ،‬ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻋﻮاﻣﻞ ﺣﺎﻛﻲ از ﭼﻨﻴﻦ ﺗﻀﺎد ﺟﺎﻣﺪي ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫در واﻗﻌﻴﺖ اﻣﺮ ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﻧﺨﺴﺖ ﺟﻬﺎﻟﺖ ﻏﺎﻟﺐ ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﻌﺪ ﻋﻠﻢ ﻇﻬﻮر ﻛﺮد‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪،‬‬
‫ﺗﺤﻘﻴﻖ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ و ﺑﻪ اﻳﻦ ﻳﻘﻴﻦ ﻣﻲرﺳﻴﻢ ﻛﻪ ﻣﻘﻮﻟﻪ اي ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ ﺿﺪ ﺧﻮد ﺷﺪه اﺳﺖ ‪:‬‬
‫ﻳﻌﻨﻲ ﺟﻬﺎﻟﺖ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ ﻋﻠﻢ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻫﻴﭻ ﺟﻬﺎﻟﺘﻲ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﺑﺪون ﻋﻠﻢ و ﻣﻌﺮﻓﺖ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺻﺪ درﺻﺪ ﻧﺎداﻧﻲ ﺧﺎﻟﺺ وﺟﻮد‬
‫ﻧﺪارد‪ .‬ﻫﺮ ﻛﺴﻲ‪ ،‬ﺻﺮف ﻧﻈﺮ از اﻳﻦ ﻛﻪ ﻣﻤﻜﻦ ﺗﺎ ﭼﻪ ﺟﺎﻫﻞ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬دﺳﺖ ﻛﻢ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ اﺷﻴﺎء و‬
‫ﻏﺬا را ﺑﻪ ﺟﺎ ﺑﻴﺎورد‪ .‬ﺟﻬﺎﻟﺖ ﻫﺮﮔﺰ ﻣﻄﻠﻖ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﻫﻤﻴﺸﻪ آﺛﺎري از ﻣﻌﺮﻓﺖ در ﺟﻬﺎﻟﺖ ﭘﻴﺪا‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﺑﺬرﻫﺎي ﻣﻌﺮﻓﺖ‪ ،‬از ﭘﻴﺶ در ﺟﻬﺎﻟﺖ ﭘﺎﺷﻴﺪه ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﻣﺎ ﺑﻪ درﺳﺘﻲ ﺑﺮ‬
‫آﻧﻴﻢ ﻛﻪ ﺿﺪ ﭘﺪﻳﺪه در ﺧﻮد ﭘﺪﻳﺪه وﺟﻮد دارد‪.‬‬
‫ﺣﺎﻻ ﺑﮕﺬارﻳﺪ ﻧﮕﺎﻫﻲ ﺑﻪ ﻣﻌﺮﻓﺖ ﺑﻴﻨﺪازﻳﻢ‪ .‬آﻳﺎ ﺻﺪ در ﺻﺪ ﻣﻌﺮﻓﺖ ﺧﺎﻟﺺ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ وﺟﻮد‬
‫داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ؟ ﻧﻪ‪ .‬ﻫﻤﻴﺸﻪ اﻧﺴﺎن ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﭼﻴﺰي ﺟﻬﺎﻟﺖ دارد‪ .‬ﻟﻨﻴﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ » ﻣﻮﺿﻮع‬
‫ﻣﻌﺮﻓﺖ ﭘﺎﻳﺎن ﻧﺎﭘﺬﻳﺮ اﺳﺖ‪ « ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﻫﻤﻴﺸﻪ ﭼﻴﺰي ﺑﺮاي ﻳﺎد ﮔﺮﻓﺘﻦ وﺟﻮد دارد‪ .‬ﻣﻌﺮﻓﺖ‬
‫ﻣﻄﻠﻖ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ .‬ﺗﻤﺎﻣﻲ ﻣﻌﺮﻓﺖ و ﻫﺮ ﻋﻠﻤﻲ ﺷﺎﻣﻞ ﺟﻬﺎﻟﺘﻲ ﻧﻴﺰ ﻫﺴﺖ‪.‬‬
‫آن ﭼﻪ در واﻗﻌﻴﺖ اﻣﺮ وﺟﻮد دارد‪ ،‬ﻣﻌﺮﻓﺖ و ﺟﻬﺎﻟﺖ ﻧﺴﺒﻲ‪ ،‬و اﺧﺘﻼط ﻣﻌﺮﻓﺖ و ﻧﺎداﻧﻲ‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪160‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬در اﻳﻦ ﻣﺜﺎل ﺗﺎﻣﻞ ﻣﺎ ﺑﺮﺗﺒﺪﻳﻞ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﺑﻪ ﺿﺪ ﺧﻮد ﻣﺘﻤﺮﻛﺰﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺗﻮﺟﻪ‬
‫ﻣﺎ ﻣﻌﻄﻮف ﺑﻪ وﺟﻮد ﻣﺘﻀﺎدﻫﺎ در ﭘﺪﻳﺪه اي واﺣﺪ اﺳﺖ‪ ،‬ﻳﺎ‪ ،‬ﺑﻪ ﻋﺒﺎرت دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﺑﻪ ﺗﺎﺛﻴﺮ ﻣﺘﻘﺎﺑﻞ‬
‫ﻣﺘﻀﺎدﻫﺎ‪.‬‬
‫ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﺑﻪ ﻣﺜﺎﻟﻲ ﺑﺮﮔﺮدﻳﻢ ﻛﻪ ﻗﺒﻼ ﻣﻄﺮح ﻛﺮدهاﻳﻢ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺜﺎل زﻧﺪﮔﻲ و ﻣﺮگ‪ ،‬ﻳﺎ‬
‫درﺳﺘﻲ و ﺧﻄﺎ‪ ،‬و ﻣﻲﺗﻮاﻧﻴﻢ در ﻫﺮ دو ﻣﺜﺎل؛ ﻣﺜﻞ ﻫﺮ ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮي‪ ،‬در ﻳﺎﺑﻴﻢ ﻛﻪ ﺗﺎﺛﻴﺮ ﻣﺘﻘﺎﺑﻞ‬
‫ﻣﺘﻀﺎدﻫﺎ وﺟﻮد دارد‪ .‬ﭘﺲ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻣﻲرﺳﻴﻢ ﻛﻪ ﻫﺮ ﭼﻴﺰي‪ ،‬در آن واﺣﺪ ﻫﻢ ﺧﻮدش‬
‫اﺳﺖ و ﻫﻢ ﺗﻀﺎد ﺧﻮدش‪ .‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺟﻬﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻧﮕﻠﺲ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ‪:‬‬
‫اﮔﺮ ﭼﻪ ﺗﺤﻘﻴﻖ ﻫﻤﻮاره از اﻳﻦ ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮ آﻏﺎز ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﻣﻄﺎﻟﺒﻪ ﺑﺮاي راه ﺣﻞﻫﺎي ﻧﻬﺎﺋﻲ و ﻳﺎﻓﺘﻦ‬
‫ﺣﻘﺎﻳﻖ ﭘﺎﻳﺪار‪ ،‬ﻳﻚ ﺑﺎر و ﺑﺮاي ﻫﻤﻴﺸﻪ ﺑﺎز ﻣﻲ اﻳﺴﺘﺪ‪ ،‬زﻳﺮا اﻧﺴﺎن ﻫﻤﻴﺸﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﺤﺪودﻳﺖ‬
‫ﻣﻌﺮﻓﺘﻲ ﻛﻪ ﻛﺴﺐ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬آﮔﺎه اﺳﺖ‪ .‬ﻳﻌﻨﻲ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻣﻌﺮﻓﺖ ﺑﻪ‬
‫ﻧﺘﺎﻳﺠﻲ ﻛﻪ ﻣﻌﺮﻓﺖ از آن ﻛﺴﺐ ﺷﺪه‪ ،‬ﻣﺸﺮوط اﺳﺖ‪ .‬از ﻃﺮف دﻳﮕﺮ‪ ،‬اﻧﺴﺎن دﻳﮕﺮ ﺑﻪ ﺧﻮد اﺟﺎزه‬
‫ﻧﻤﻲدﻫﺪ آﻧﺘﻲ ﺗﺰﻫﺎﺋﻲ از ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻚ ﻛﻬﻨﻪي ﻫﻨﻮز راﻳﺞ‪ ،‬ﺑﻪ او ﻏﻠﺒﻪ ﻛﻨﻨﺪ و ﻣﻴﺎن درﺳﺖ و‬
‫ﻧﺎدرﺳﺖ‪ ،‬ﺧﻮب و ﺑﺪ‪ ،‬ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ و ﻣﺘﻔﺎوت‪ ،‬و اﻳﺠﺎﺑﻲ و اﺗﻔﺎﻗﻲ‪ ،‬ﺳﺮﮔﺮدان ﺑﻤﺎﻧﺪ‪ .‬اﻧﺴﺎن ﻣﻲداﻧﺪ ﻛﻪ‬
‫اﻳﻦ آﻧﺘﻲ ﺗﺰﻫﺎ ﻓﻘﻂ ارزش ﻧﺴﺒﻲ دارﻧﺪ‪ .‬و ﻣﻲداﻧﺪ آن ﭼﻪ اﻛﻨﻮن ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺣﻘﻴﻘﺖ ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬آن روي ﺧﻮد را ﻫﻢ ﻛﻪ ﻧﺎدرﺳﺘﻲ و ﺧﻄﺎ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﺧﻮد ﺣﻤﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻌﺪﻫﺎ ﺧﻮد را‬
‫اﺑﺮاز ﻣﻲدارد‪ .‬ﻋﻴﻨﺎ ﻣﺜﻞ آن ﭼﻪ ﻛﻪ اﻛﻨﻮن ﺧﻄﺎ و ﻧﺎدرﺳﺖ ﺗﺸﺨﻴﺺ داده ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬اﻣﺎ آن روي‬
‫ﺧﻮد را ﻫﻢ ﻛﻪ ﻗﺒﻼ ﺑﺎ ﻓﻀﻠﻴﺖ ﺧﻮد ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺣﻘﻴﻘﺖ ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﻣﻲﺷﺪ‪ ،‬ﺣﻤﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ) .‬اﻧﮕﻠﺲ‪،‬‬
‫ﻓﻮﻳﺮﺑﺎخ‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪( .45‬‬

‫اﻳﻦ ﻣﺘﻦ اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬ﺑﻪ روﺷﻨﻲ ﻧﺸﺎن ﻣﻲ دﻫﺪ ﻛﻪ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ و ﻣﻌﻨﻲ واﻗﻌﻲ ﺗﺎﺛﻴﺮ ﻣﺘﻘﺎﺑﻞ‬
‫در اﺿﺪاد را ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﻓﻬﻤﻴﺪ‪.‬‬
‫‪ -6‬ﭘﺮﻫﻴﺰ از ﺧﻄﺎﻫﺎ‬
‫ﺑﺮاي ﭘﺮﻫﻴﺰ از ﻫﺮ ﮔﻮﻧﻪ ﺳﻮء ﺗﻔﺎﻫﻤﻲ‪ ،‬ﻗﺎﻧﻮن ﺑﺰرگ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ را ﻛﻪ ﺗﻨﺎﻗﺾ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ‬
‫ﺷﻔﺎف ﺗﻮﺿﻴﺢ داد‪.‬‬
‫در درﺟﻪ اول‪ ،‬ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺗﻨﺎﻗﺾ را ﺑﻪ ﺷﻴﻮه ي ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻛﺮد‪ .‬ﻧﺒﺎﻳﺪ ﻓﻜﺮ ﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ در‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪161‬‬

‫ﻫﺮ ﻣﻌﺮﻓﺘﻲ‪ ،‬درﺳﺘﻲ ﺑﻪ اﺿﺎﻓﻪ ﺧﻄﺎ وﺟﻮد دارد‪ ،‬ﻳﺎ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺗﻮاﻣﺎن‪ ،‬ﺑﺨﺸﻲ از آن درﺳﺖ‬
‫اﺳﺖ و ﺑﺨﺶ دﻳﮕﺮش ﺧﻄﺎ‪.‬‬
‫اﮔﺮ اﻳﻦ ﻗﺎﻧﻮن و اﺻﻞ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ ﺑﻪ ﺻﻮرﺗﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ آن اﺷﺎره ﺷﺪ ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎده ﻗﺮار‬
‫ﮔﻴﺮد‪ ،‬آنﻫﺎﺋﻲ را ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ در ﻫﻤﻪي ﻋﻘﺎﻳﺪ درﺳﺘﻲ ﺑﻪ اﺿﺎﻓﻪ ﺧﻄﺎ وﺟﻮد دارد‪ ،‬ﭘﺲ‬
‫» ﺑﮕﺬارﻳﺪ ﺧﻄﺎ را از آنﻫﺎ ﺣﺬف ﻛﻨﻴﻢ ﺗﺎ آن ﭼﻪ درﺳﺖ و ﺧﻮب اﺳﺖ ﺑﺎﻗﻲ ﺑﻤﺎﻧﺪ «‪ ،‬ﺗﺎﺋﻴﺪ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﮔﻔﺘﻪ اﻧﺪ در آن ﭼﻪ ﻣﻮﺳﻮم ﺑﻪ ﺣﻠﻘﻪ ي ﻣﺴﻠﻢ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ اﺳﺖ‪ ،‬ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ‬
‫ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ ﺣﻖ دارد اﺷﺎره ﻛﻨﺪ ﻛﻪ در ﻛﺎﭘﻴﺘﺎﻟﻴﺴﻢ ﻛﺎرﺧﺎﻧﻪﻫﺎ‪ ،‬ﺗﺮاﺳﺖﻫﺎ و ﺑﺎﻧﻚﻫﺎﺋﻲ وﺟﻮد‬
‫دارﻧﺪ ﻛﻪ زﻧﺪﮔﻲ اﻗﺘﺼﺎدي را در دﺳﺖ ﺧﻮد دارﻧﺪ‪ ،‬و درﺳﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﮕﻮﺋﻴﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ زﻧﺪﮔﻲ‬
‫اﻗﺘﺼﺎدي ﻧﺎﮔﻮار ﻣﻲ ﮔﺬرد‪ .‬و ﻣﻲ اﻓﺰاﻳﻨﺪ ﺣﺎﻻ ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ ﺧﻄﺎي ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ ﭼﻴﺴﺖ؟ ﺧﻄﺎي‬
‫ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ ﻣﺒﺎرزه ﻃﺒﻘﺎﺗﻲ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻴﺎﺋﻴﺪ ﻧﻈﺮﻳﻪ ي ﺟﻨﮓ ﻃﺒﻘﺎت را ﺣﺬف ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬در اﻳﻦ‬
‫ﺻﻮرت‪ ،‬دﺳﺘﮕﺎه ﻧﻈﺮي ﺧﻮﺑﻲ ﺧﻮاﻫﻴﻢ داﺷﺖ‪ .‬ﻫﻢ ﭼﻨﻴﻦ‪ ،‬ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ اﻳﻦ ﻛﻪ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ي اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ‪ ،‬درﺳﺖ و واﻗﻌﻲ اﺳﺖ » اﻣﺎ ﭼﺮا دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ را ﻗﺎﻃﻲ اﻳﻦ ﺑﺤﺚ‬
‫ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﺮده اﻧﺪ؟ اﻳﻦ‪ ،‬روي ﻧﺎدرﺳﺖ و ﺧﻄﺎي ﺳﻜﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻴﺎﺋﻴﺪ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ را ﺣﺬف ﻛﻨﻴﻢ‬
‫و ﺑﻘﻴﻪ ي ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺑﺨﺶ ﺻﺤﻴﺢ آن ﻧﮕﻪ دارﻳﻢ !«‬
‫اﻳﻦﻫﺎ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ از ﺗﺎﺛﻴﺮ ﻣﺘﻘﺎﺑﻞ ﺗﻀﺎدﻫﺎﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻣﺜﺎل دﻳﮕﺮي ﺗﻮﺟﻪ ﻛﻨﻴﺪ‪ :‬ﭘﺲ از آن ﻛﻪ ﭘﺮودون ‪ Proudhon‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﺗﻀﺎدﻫﺎ ﭘﻲ‬
‫ﺑﺮد‪ ،‬ﻓﻜﺮ ﻛﺮد ﻛﻪ در ﻫﺮ ﭼﻴﺰي ﺟﻨﺒﻪي ﺧﻮب و ﺑﺪ وﺟﻮد دارد‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﺑﺎ ﻋﻠﻢ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻛﻪ‬
‫ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺷﺎﻣﻞ ﺑﻮرژوازي و ﭘﺮوﻟﺘﺎرﻳﺎﺳﺖ‪ ،‬ﮔﻔﺖ » ﺑﻴﺎﺋﻴﺪ ﺟﻨﺒﻪ ي ﺑﺪ ﺟﺎﻣﻌﻪ را ﻛﻪ‬
‫ﭘﺮوﻟﺘﺎرﻳﺎﺳﺖ‪ ،‬ﺣﺬف ﻛﻨﻴﻢ! « ﺑﺮ اﻳﻦ ﻣﺒﻨﺎ ﺑﻮد ﻛﻪ ﭘﺮودون دﺳﺘﮕﺎه اﻋﺘﺒﺎرﻫﺎﻳﺶ را ﻣﺒﺘﻨﻲ ﺑﺮ‬
‫ﻧﻈﺮﻳﻪي » دو ﺑﺨﺶ ﻛﻴﻔﻴﺖ « ﺑﻨﻴﺎن ﻧﻬﺎد ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻔﺖ ﺑﮕﺬارﻳﻢ ﭘﺮوﻟﺘﺎرﻳﺎ ﻣﺎﻟﻚ ﺷﻮد‪ .‬ﺑﺎ اﻳﻦ‬
‫روش‪ ،‬ﻓﻘﻂ ﺑﻮرژوازي در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺴﺖ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ و در اﻳﻦ ﺻﻮرت‪ ،‬ﺟﺎﻣﻌﻪ‬
‫» ﺧﻮب « ﻣﻲ ﺑﻮد‪.‬‬
‫اﻣﺎ ﻣﺎ ﺧﻮب ﻣﻲداﻧﻴﻢ ﻛﻪ ﭘﺮوﻟﺘﺎرﻳﺎﺋﻲ ﺑﺪون ﺑﻮژوازي ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و‬
‫ﺑﻮرژوازي ﻓﻘﻂ ﺑﺎ وﺟﻮد ﭘﺮوﻟﺘﺎرﻳﺎ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﻳﻌﻨﻲ اﻳﻦ دو ﺑﺨﺶ‪ ،‬دو ﺟﺮﻳﺎن‬
‫ﻣﺘﻀﺎدﻧﺪ ﻛﻪ ﺗﻔﻜﻴﻚ ﻧﺎﭘﺬﻳﺮﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ وﺣﺪت و ﺟﺪال ﺗﻀﺎدﻫﺎ‪ ،‬دروﻧﻲ و واﻗﻌﻲ وﺟﺪاﺋﻲ‬
‫ﻧﺎﭘﺬﻳﺮﻧﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﺑﺮاي ﺧﻼص ﺷﺪن از ﺗﻀﺎدﻫﺎ‪ ،‬ﻛﺎﻓﻲ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﻳﻜﻲ را از دﻳﮕﺮي ﺟﺪا‬

‫‪162‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﻛﻨﻴﻢ‪ .‬در ﺟﺎﻣﻌﻪ اي ﻛﻪ اﺳﺎس آن اﺳﺘﺜﻤﺎر ﻓﺮد از ﻓﺮد اﺳﺖ‪ ،‬ﻟﺰوﻣﺎ دو ﻃﺒﻘﻪ ي ﻣﺘﺨﺎﺻﻢ‬
‫وﺟﻮد دارﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺜﻞ ارﺑﺎﺑﺎن و ﺑﺮدﮔﺎن در ﻳﻮﻧﺎن ﻗﺪﻳﻢ‪ ،‬ﻣﻼﻛﺎن و رﻋﻴﺖﻫﺎ در ﻗﺮون وﺳﻄﻲ‪،‬‬
‫ﺑﻮرژوازي و ﭘﺮوﻟﺘﺎرﻳﺎ در اﻳﻦ دوران‪.‬‬
‫ﺑﺮاي از ﻣﻴﺎن ﺑﺮداﺷﺘﻦ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ داري‪ ،‬اﻳﺠﺎد ﺟﺎﻣﻌﻪ اي ﺑﺪون ﻃﺒﻘﺎت‪ ،‬و ﺑﺎ ﻫﺪف‬
‫ﺗﻮاﻧﻤﻨﺪ ﻛﺮدن اﻧﺴﺎن ﺑﺮاي ﺳﺎﺧﺘﻦ ﺟﺎﻣﻌﻪ اي ﻛﻪ ﺑﻪ ﻟﺤﺎظ ﻣﺎدي و ﻓﻜﺮي ﭘﻴﺸﺮﻓﺘﻪ ﺗﺮ ﺑﺎﺷﺪ‪،‬‬
‫و ﺣﺮﻛﺖ ﺑﻪ ﺳﻮي ﻋﺎﻟﻲ ﺗﺮﻳﻦ ﺷﻜﻞ ﻛﻤﻮﻧﻴﺴﻢ ﺑﺮاي ﭘﺪﻳﺪ آوردن ﻣﺴﺎوات ﻣﻴﺎن ﻧﻮع ﺑﺸﺮ‪ ،‬در‬
‫ﻧﻬﺎﻳﺖ ﺑﻮرژوازي و ﭘﺮوﻟﺘﺎرﻳﺎ ﻫﺮ دو ﺑﺎﻳﺪ ﻣﺤﻮ ﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺎ اﻳﻦ ﺣﺎل‪ ،‬وﻗﺘﻲ رواﺑﻂ ﻣﺘﻘﺎﺑﻞ ﺗﻀﺎدﻫﺎ را ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ در ﺗﻮﺿﻴﺢ و ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ي‬
‫ﻣﺜﺎلﻫﺎ ﺑﺴﻴﺎر ﻣﺮاﻗﺐ ﺑﺎﺷﻴﻢ‪ .‬ﺑﺎﻳﺪ ﭘﺮﻫﻴﺰ ﻛﻨﻴﻢ از اﻳﻦ ﻛﻪ ﻫﻤﻪ ﺟﺎ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ دﻧﺒﺎل‬
‫ﻧﻔﻲ ﻧﻔﻲ ﺑﮕﺮدﻳﻢ‪ ،‬ﻳﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ رواﺑﻂ ﻣﺘﻘﺎﺑﻞ ﺗﻀﺎدﻫﺎ و رﺳﻮخ آنﻫﺎ را در ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﺟﺴﺖ و ﺟﻮ‬
‫ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬زﻳﺮا ﻣﻌﺮﻓﺖ و داﻧﺎﺋﻲ ﻣﺎ ﻋﻤﻮﻣﺎ ﻣﺤﺪود اﺳﺖ و اﻳﻦ ﻣﺴﺎﻟﻪ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻣﺎ را ﺑﻪ ﻛﻮﭼﻪ ﺑﻦ‬
‫ﺑﺴﺖ ﺑﺒﺮد‪.‬‬
‫ﻣﻬﻢ آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺪاﻧﻴﻢ در اﻳﻦ اﺻﻞ ﭼﻪ ﭼﻴﺰي ﺣﺎﺋﺰ اﻫﻤﻴﺖ اﺳﺖ‪ .‬دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ و ﻗﻮاﻧﻴﻦ‬
‫آن ﻣﺎ را ﻣﺠﺒﻮر ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺗﺎ ﺑﺮاي ﻛﺸﻒ ﺗﻜﺎﻣﻞ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ و ﻧﻴﺮوﻫﺎي ﺣﺎﺿﺮ در آنﻫﺎ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ‬
‫ﻣﺘﻀﺎدﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﻜﺎﻣﻞ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ي آنﻫﺎ ﺑﭙﺮدازﻳﻢ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ‬
‫رواﺑﻂ ﻣﺘﻘﺎﺑﻞ اﺿﺪادي را ﻛﻪ در ﭘﺪﻳﺪه وﺟﻮد دارﻧﺪ ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﻲ و ﺗﺤﻘﻴﻖ ﻗﺮار ﺑﺪﻫﻴﻢ‪ .‬و در‬
‫اﻳﻦ ﺗﻔﺤﺺ ﻣﺘﻮﺟﻪ ﺑﺎﺷﻴﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ رواﺑﻂ ﻣﺘﻘﺎﺑﻞ اﺿﺪاد و رﺳﻮخ آنﻫﺎ در ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ‪ ،‬ﻣﻌﺎدل ﺑﺎ‬
‫آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﮕﻮﺋﻴﻢ ﻳﻚ ﺗﺼﺪﻳﻖ و اﺛﺒﺎت ﻫﺮﮔﺰ ﺗﺼﺪﻳﻖ و اﺛﺒﺎت ﻣﻄﻠﻖ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﭼﺮا ﻛﻪ در‬
‫ﺧﻮد ﺷﺎﻣﻞ ﺟﺰء ﻣﻨﻔﻲ اﺳﺖ‪ .‬و ﻧﻜﺘﻪ اﺳﺎﺳﻲ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ وﺟﻮد ﻫﻤﻴﻦ ﻣﻨﻔﻲﻫﺎ در‬
‫ﭘﺪﻳﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ اﺳﺘﺤﺎﻟﻪ و دﮔﺮﮔﻮﻧﻲ ﺣﺎﺻﻞ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﻧﻔﻲ در واﻗﻊ » ﻣﺤﻠﻞ « اﺳﺖ و اﮔﺮ‬
‫وﺟﻮد ﻧﻤﻲ داﺷﺖ‪ ،‬ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﻧﻤﻲ ﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬اﮔﺮ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﭘﺲ‬
‫ﺑﺎﻳﺪ ﺷﺎﻣﻞ اﺻﻞ ﻣﺤﻠﻞ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬از آن ﺟﺎ ﻛﻪ ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﺗﻜﺎﻣﻞ ﻣﻲ ﻳﺎﺑﻨﺪ‪ ،‬ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ‬
‫از ﭘﻴﺶ اﻋﻼم ﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ اﺻﻞ ﻣﺤﻠﻞ وﺟﻮد دارد‪ ،‬اﻣﺎ ﻧﻤﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﺑﺪون ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ي ﺗﻔﺼﻴﻠﻲ در‬
‫ﻣﻮرد ﺧﻮد ﭘﺪﻳﺪه‪ ،‬اﻳﻦ اﺻﻞ را ﻛﺸﻒ ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﭼﺮا ﻛﻪ اﻳﻦ اﺻﻞ در ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ ﺟﻠﻮه ي ﻳﻜﺴﺎﻧﻲ‬
‫ﻧﺪارد‪.‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪163‬‬

‫‪ -7‬ﻧﺘﺎﻳﺞ ﻋﻤﻠﻲ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ در ﻋﻤﻞ ﻣﺎ را ﺑﺮ آن ﻣﻲ دارد ﻛﻪ ﻫﻤﻮاره در ﻫﺮ دو ﺟﺎﻧﺐ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ‬
‫ﺗﺎﻣﻞ ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ در ﻳﻚ ﺟﺎﻧﺐ آنﻫﺎ‪ .‬ﻫﺮﮔﺰ ﻧﺒﺎﻳﺪ درﺳﺘﻲ و ﺣﻘﻴﻘﺖ را ﺑﺪون ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ‬
‫ﻧﺎداﻧﻲ ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻛﻨﻴﻢ‪ .‬ﺑﺰرگ ﺗﺮﻳﻦ اﺷﺘﺒﺎه ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻚ‪ ،‬ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﺸﺨﺺ آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﻳﻚ‬
‫ﺟﻨﺒﻪ ي ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ را ﺑﻪ ﻃﻮر ﻳﻚ ﺟﺎﻧﺒﻪ ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬اﮔﺮ ﻣﺎ ﻣﺮﺗﻜﺐ اﺷﺘﺒﺎهﻫﺎي ﺑﺴﻴﺎري‬
‫ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ‪ ،‬ﺑﺮ ﻣﻲ ﮔﺮدد ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﺴﺎﻟﻪ ﻛﻪ ﻳﻚ ﺟﺎﻧﺐ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ را ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ و ﻳﻚ ﺟﺎﻧﺒﻪ‬
‫اﺳﺘﺪﻻل ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻓﻠﺴﻔﻪ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﺟﻬﺎن ﻓﻘﻂ در ﺗﺼﻮر اﻧﺴﺎن وﺟﻮد دارد‪ ،‬ﻣﺎ ﻫﻢ‬
‫ﻣﻲ ﭘﺬﻳﺮﻳﻢ ﻛﻪ در ﺣﻘﻴﻘﺖ ﭼﻴﺰﻫﺎﺋﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ در ﻓﻜﺮﻫﺎي ﻣﺎ وﺟﻮد دارﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ درﺳﺖ‬
‫اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ ﻧﮕﺎه ﻳﻚ ﺟﺎﻧﺒﻪ دارد و ﻓﻘﻂ اﻳﻦ ﻣﻨﻈﺮ را ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ‪ .‬اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ ﻓﻘﻂ‬
‫اﻧﺴﺎﻧﻲ را ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ ﻛﻪ ﺳﺎزﻧﺪهي ﭼﻴﺰﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ در واﻗﻌﻴﺖ ﻳﺎﻓﺖ ﻧﻤﻲ ﺷﻮﻧﺪ اﺳﺖ‪ ،‬و ﺑﻌﺪ‬
‫ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻣﻲﮔﻴﺮد ﻛﻪ ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰي ﺧﺎرج از ﺗﺼﻮرات ﻣﺎ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ .‬اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ در اﺷﺎره ﺑﻪ اﻳﻦ‬
‫ﺗﻮاﻧﺎﺋﻲ ذﻫﻦ اﻧﺴﺎن درﺳﺖ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﺎ ﭼﺸﻢ ﭘﻮﺷﻲ از ﻣﻌﻴﺎر و ﻣﻘﻴﺎس ﻋﻤﻞ‪ ،‬ﻓﻘﻂ ﻫﻤﺎن‬
‫ﻧﺘﻴﺠﻪ را ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﻫﻢ اﺷﺘﺒﺎه ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬زﻳﺮا ﺗﻨﻬﺎ ﻳﻚ ﺟﺎﻧﺐ ﻣﺴﺎﺋﻞ را ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ‬
‫دﻳﺪﮔﺎه ﺟﻬﺎن را ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪ ﻳﻚ ﻣﻜﺎﻧﻴﺴﻢ ﻣﻮرد ﺗﺎﻣﻞ ﻗﺮار ﻣﻲ دﻫﺪ‪ .‬آﻳﺎ ﻓﻌﻞ و اﻧﻔﻌﺎل ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ‬
‫وﺟﻮد دارد؟ ﺑﻠﻪ! آﻳﺎ اﻳﻦ ﻓﻌﻞ و اﻧﻔﻌﺎل ﻧﻘﺶ ﻣﻬﻤﻲ دارد؟ ﺑﻠﻪ! ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﻧﻈﺮ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ‬
‫ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ در ﺑﻴﺎن اﻳﻦ اﻣﺮ درﺳﺖ اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ اﻳﻦ اﺷﺘﺒﺎه اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎ ﻓﻘﻂ ﺣﺮﻛﺖ ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ‬
‫را ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫ﻃﺒﻴﻌﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎ ﺗﻤﺎﻳﻞ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻴﻢ ﻫﻤﻪ ي ﭼﻴﺰﻫﺎ و ﻣﺮدم را ﻓﻘﻂ ﻳﻚ ﺳﻮﻳﻪ‬
‫ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ‪ .‬اﮔﺮ در ﻣﻮرد رﻓﻴﻘﻲ ﻧﻈﺮ ﻣﻲدﻫﻴﻢ‪ ،‬ﺗﻘﺮﻳﺒﺎ ﻫﻤﻴﺸﻪ ﺟﻨﺒﻪ ي ﺧﻮب ﻳﺎ ﺑﺪش را ﻣﻲ‬
‫ﺑﻴﻨﻴﻢ‪ ،‬ﺣﺎل آن ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﻫﺮ دو ﺟﻨﺒﻪ را ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ‪ ،‬ﭼﺮا ﻛﻪ ﺑﺪون ﭼﻨﻴﻦ ﻧﮕﺎﻫﻲ ﻣﻤﻜﻦ ﻧﻴﺴﺖ‬
‫ﻛﺎدرﻫﺎي ﻳﻚ ﺳﺎزﻣﺎن را ﺗﺎﻣﻴﻦ ﻛﻨﻴﻢ‪ .‬اﮔﺮ ﺑﺎ ﻣﺨﺎﻟﻔﻲ ﻣﻮاﺟﻪ ﺷﻮﻳﻢ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺳﺎزﻣﺎﻧﻲ ارﺗﺠﺎﻋﻲ‬
‫ﺗﻌﻠﻖ دارد‪ ،‬او را ﺑﺎ ﻣﺤﻚ رﻫﺒﺮاﻧﺶ ﻣﻮرد ﻗﻀﺎوت ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﻴﻢ‪ .‬ﺣﺎل آن ﻛﻪ ﺷﺎﻳﺪ او ﻋﻀﻮي‬
‫رﻧﺠﻴﺪه و ﻧﺎراﺿﻲ ﺑﺎﺷﺪ و ﻣﺎ ﻧﺒﺎﻳﺪ در ﻣﻮرد او ﻣﺜﻞ ﻣﺴﺌﻮﻻن ﻓﺎﺷﻴﺴﺖ داوري ﻛﻨﻴﻢ‪ .‬ﺑﻪ‬
‫ﻫﻤﻴﻦ ﺻﻮرت‪ ،‬ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ اﻳﻦ روش اﺳﺘﺪﻻﻟﻲ را در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﻣﺴﺌﻮﻻن ﺳﺎزﻣﺎﻧﻲ ﻫﻢ ﺑﻪ ﻛﺎر‬

‫‪164‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﺑﺒﺮﻳﻢ و درﻳﺎﺑﻴﻢ در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﺎ ﺑﺪ ﺑﻴﺎﻳﻨﺪ‪ ،‬اﻏﻠﺐ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ آن اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﺧﻮد آنﻫﺎ زﻳﺮ ﺳﻠﻄﻪ ي ﺳﺎﺧﺘﺎر ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻗﺮار دارﻧﺪ و‪ ،‬در ﺷﺮاﻳﻂ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ دﻳﮕﺮي‪ ،‬ﺷﺎﻳﺪ‬
‫آدمﻫﺎي دﻳﮕﺮي ﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫اﮔﺮ ﺗﺎﺛﻴﺮ ﻣﺘﻘﺎﺑﻞ و وﺣﺪت و ﺟﻨﮓ ﺗﻀﺎدﻫﺎ را ﺑﻪ ذﻫﻦ ﺑﺴﭙﺎرﻳﻢ‪ ،‬ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ را از ﭼﻨﺪ‬
‫ﻣﻨﻈﺮ ﻣﻲ ﻧﮕﺮﻳﻢ‪ .‬در اﻳﻦ ﺻﻮرت‪ ،‬ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻣﺮﺗﺠﻊ‪ ،‬از ﻃﺮﻓﻲ ﻣﺮﺗﺠﻊ اﺳﺖ‪،‬‬
‫اﻣﺎ از ﻃﺮف دﻳﮕﺮ ﻛﺎرﮔﺮ اﺳﺖ و در ﻣﻮرد او ﺗﻨﺎﻗﺾ وﺟﻮد دارد‪ .‬ﺑﺎﻳﺪ ﺟﺴﺖ و ﺟﻮ ﻛﻨﻴﻢ و‬
‫ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ ﭼﺮا ﺑﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﺳﺎزﻣﺎﻧﻲ ﭘﻴﻮﺳﺘﻪ‪ ،‬و در ﻫﻤﺎن ﺣﺎل ﺑﻔﻬﻤﻴﻢ ﻛﻪ ﭼﺮا ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺑﻪ آن‬
‫ﺳﺎزﻣﺎن ﻣﻲ ﭘﻴﻮﺳﺘﻪ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬در دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﺑﺎﻳﺪ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ و اﻣﻮر را از ﻫﻤﻪ ي زواﻳﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻨﺪ ﻣﺘﻔﺎوت‬
‫ﺑﺎﺷﻨﺪ ﻣﻮرد ﺗﺎﻣﻞ ﻗﺮار ﺑﺪﻫﻴﻢ‪.‬‬
‫ﺑﺮاي ﺧﻼﺻﻪ ﻛﺮدن‪ ،‬و ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﺘﻴﺠﻪ ي ﻧﻈﺮي‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﮕﻮﺋﻴﻢ ‪ :‬ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺟﻬﺖ‬
‫ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﺷﺎﻣﻞ ﺗﻨﺎﻗﺾ دروﻧﻲ اﻧﺪ )ﺗﻨﺎﻗﺾ ﺑﺎ ﺧﻮدﺷﺎن و اﺿﺪادﺷﺎن(‪ .‬ﺗﻀﺎدﻫﺎ در‬
‫ﻛﺸﻤﻜﺶ اﻧﺪ و ﺗﻐﻴﻴﺮ از اﻳﻦ ﻛﺸﻤﻜﺶﻫﺎ ﻧﺎﺷﻲ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﭘﺲ ﺗﻐﻴﻴﺮ در واﻗﻊ راه ﺣﻞ‬
‫ﻛﺸﻤﻜﺶ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ داري ﺣﺎﻣﻞ ﺗﻨﺎﻗﺾ دروﻧﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﻛﺸﻤﻜﺶ ﻣﻴﺎن ﭘﺮوﻟﺘﺎرﻳﺎ و ﺑﻮرژوازي‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﻛﺸﻤﻜﺶ ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ ﺗﻐﻴﻴﺮ اﺳﺖ و ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ داري ﺑﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﺘﻲ‪،‬‬
‫ﭘﺎﻳﺎن اﻳﻦ ﻛﺸﻤﻜﺶ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻫﺮ ﺟﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﺗﻨﺎﻗﺾ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺗﻐﻴﻴﺮ و ﺣﺮﻛﺖ ﻧﻴﺰ وﺟﻮد دارد‪ .‬ﺗﻨﺎﻗﺾ ﻧﻔﻲ‬
‫اﺛﺒﺎت اﺳﺖ‪ .‬وﻗﺘﻲ دوره ﺳﻮم ؛ ﻳﻌﻨﻲ ﻧﻔﻲ ﻧﻔﻲ ﺣﺎﺻﻞ ﺷﺪ‪ ،‬راه ﺣﻞ ﭘﺪﻳﺪ ﻣﻲآﻳﺪ‪ ،‬زﻳﺮا در آن‬
‫ﻟﺤﻈﻪ دﻟﻴﻞ ﺗﻨﺎﻗﺾ ﻣﺤﻮ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬اﻳﻦ‪ ،‬ﻣﺮﺣﻠﻪ ي اﻧﺤﺎء اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﻣﻲ ﺗﻮان ﮔﻔﺖ در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻋﻠﻮم – ﺷﻴﻤﻲ‪ ،‬ﻓﻴﺰﻳﻚ‪ ،‬زﻳﺴﺖ ﺷﻨﺎﺳﻲ و ﻏﻴﺮه –‬
‫ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﺧﺎص ﺧﻮد آنﻫﺎ را ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﻋﻤﻮﻣﻲ ﺗﺮﻳﻦ ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﺗﻐﻴﻴﺮ را‬
‫ﻣﻮرد ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻗﺮار ﻣﻲ دﻫﺪ‪ .‬اﻧﮕﻠﺲ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ‪ » :‬دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﭼﻴﺰي ﻧﻴﺴﺖ ﺟﺰ ﻋﻠﻢ ﻗﻮاﻧﻴﻦ‬
‫ﻋﻤﻮﻣﻲ ﺣﺮﻛﺖ و ﺗﻜﺎﻣﻞ ﻃﺒﻴﻌﺖ‪ ،‬ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻧﺴﺎﻧﻲ و ﻓﻜﺮ‪ ) «.‬اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬آﻧﺘﻲ دورﻳﻨﮓ‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ‬
‫‪(.155‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪165‬‬

‫ﻣﻨﺎﺑﻌﻲ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻨﻴﺪ‬
‫اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬آﻧﺘﻲ دورﻳﻨﮓ ) ﻧﻴﻮﻳﻮرك ‪ :‬اﻧﺘﺸﺎرات ﺑﻴﻦ اﻟﻤﻠﻠﻲ‪ ،( 1939 ،‬ﺻﻔﺤﻪﻫﺎي ‪ 131‬ﺗﺎ‬
‫‪.159‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪166‬‬

‫‪5‬‬
‫ﭼﻬﺎرﻣﻴﻦ اﺻﻞ ‪ :‬ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻛﻤﻴﺖ ﺑﻪ ﻛﻴﻔﻴﺖ‬
‫ﻳﺎ ﻗﺎﻧﻮن ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ ﺑﺎ ﺟﻬﺶﻫﺎ‬

‫‪ -1‬اﺻﻼﺣﺎت ﻳﺎ اﻧﻘﻼب ‪:‬‬
‫اﺳﺘﺪﻻل ﺳﻴﺎﺳﻲ‬
‫‪(1‬‬
‫اﺳﺘﺪﻻل ﺗﺎرﻳﺨﻲ‬
‫‪(2‬‬
‫اﺳﺘﺪﻻل ﻋﻠﻤﻲ‬
‫‪(3‬‬
‫‪ -2‬ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﺗﺎرﻳﺨﻲ‬

‫‪(1‬‬

‫ﺗﺎرﻳﺦ را ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﻲﺷﻮد ﺗﻮﺿﻴﺢ داد‬

‫‪(2‬‬

‫ﺗﺎرﻳﺦ ﻛﺎر اﻧﺴﺎن اﺳﺖ‬

‫ﭘﻴﺶ از ﭘﺮداﺧﺘﻦ ﺑﻪ ﻣﺴﺎﻟﻪ ي ﻛﺎر ﺑﺮد دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ در ﺗﺎرﻳﺦ‪ ،‬ﺿﺮوري اﺳﺖ ﻛﻪ آﺧﺮﻳﻦ‬
‫اﺻﻞ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ را ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫اﻳﻦ آﻣﻮزش‪ ،‬ﻣﻄﺎﻟﻌﺎﺗﻲ را ﻛﻪ ﭘﻴﺸﺘﺮ ﻛﺮدهاﻳﻢ‪ ،‬و از آن ﻃﺮﻳﻖ دﻳﺪه اﻳﻢ ﻛﻪ ﻧﻔﻲ ﻧﻔﻲ‬
‫)ﻧﻔﻲ در ﻧﻔﻲ( ﭼﻴﺴﺖ و ﻣﻨﻈﻮر از ﺗﺎﺛﻴﺮ ﻣﺘﻘﺎﺑﻞ‪ ،‬وﺣﺪت و ﺟﻨﮓ اﺿﺪاد ﻛﺪام اﺳﺖ‪ ،‬ﺳﺎده ﺗﺮ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺜﻞ ﻫﻤﻴﺸﻪ‪ ،‬ﺑﮕﺬارﻳﺪ ﺑﺎ ﻣﺜﺎلﻫﺎ آﻏﺎز ﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬

‫‪ -1‬اﺻﻼﺣﺎت ﻳﺎ اﻧﻘﻼب‬
‫وﻗﺘﻲ از ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺳﺨﻦ ﺑﻪ ﻣﻴﺎن ﻣﻲآﻳﺪ‪ ،‬ﻣﺮدم ﻣﻲ ﭘﺮﺳﻨﺪ » ﺑﺎﻳﺪ در ﺻﺪد اﺻﻼﺣﺎت‬
‫ﺑﺎﺷﻴﻢ ﻳﺎ اﻧﻘﻼب ﻛﻨﻴﻢ؟« ﺑﺤﺚ ﻣﺮدم اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮاي ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻛﺎﭘﻴﺘﺎﻟﻴﺴﺘﻲ ﺑﻪ‬
‫ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﺘﻲ‪ ،‬اﺻﻼﺣﺎت ﭘﻴﺎﭘﻲ ﻛﺎرﺳﺎز اﺳﺖ ﻳﺎ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻧﺎﮔﻬﺎﻧﻲ ﻛﻪ اﻧﻘﻼب اﺳﺖ؟‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪167‬‬

‫ﺑﺮاي ﭘﺮداﺧﺘﻦ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﺴﺎﻟﻪ‪ ،‬ﺑﮕﺬارﻳﺪ آﻧﭽﻪ را آﻣﻮﺧﺘﻪاﻳﻢ ﻣﺮور ﻛﻨﻴﻢ‪ .‬ﻫﺮ ﺗﺒﺪﻳﻠﻲ‬
‫ﻧﺘﻴﺠﻪي ﺟﻨﮓ ﻣﻴﺎن ﻧﻴﺮوﻫﺎي ﻣﺘﻀﺎد اﺳﺖ‪ .‬وﻗﺘﻲ ﭘﺪﻳﺪه اي ﻣﺴﻴﺮ ﺗﻜﺎﻣﻠﻲ را ﻣﻲ ﭘﻴﻤﺎﻳﺪ‪،‬‬
‫ﻋﻠﺘﺶ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺷﺎﻣﻞ ﺗﻀﺎدﻫﺎي ﺧﻮﻳﺶ اﺳﺖ و ﻫﺮ ﭼﻴﺰي وﺟﻮد ﺗﺎﺛﻴﺮ ﻣﺘﻘﺎﺑﻞ‬
‫ﺗﻀﺎدﻫﺎﺳﺖ‪ .‬ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﺟﻨﮓ اﺿﺪاد و ﺗﺒﺪﻳﻞ ﭘﺪﻳﺪه ﺑﻪ ﺿﺪ ﺧﻮدش را ﻣﻮرد ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻗﺮار‬
‫دﻫﻴﻢ‪ .‬اﻳﻦ ﺗﺒﺪﻳﻞ ) اﺳﺘﺤﺎﻟﻪ ( ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺻﻮرت ﻣﻲ ﭘﺬﻳﺮد؟ اﻳﻦ ﻣﺴﺎﻟﻪي ﺟﺪﻳﺪي اﺳﺖ ﻛﻪ در‬
‫ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻣﺎ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد‪.‬‬
‫آدم ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﺑﺎور ﻛﻨﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ دﮔﺮﮔﻮﻧﻲ رﻓﺘﻪ رﻓﺘﻪ و از ﻣﺠﺮاي دﮔﺮﮔﻮﻧﻲﻫﺎي‬
‫ﻛﻮﭼﻚ رخ ﻣﻲ دﻫﺪ‪ ،‬و اﻳﻦ ﻛﻪ ﺳﻴﺐ ﺳﺒﺰ در اﺛﺮ ﺳﻠﺴﻠﻪ ﺗﻐﻴﻴﺮات ﭘﻴﺸﺮوﻧﺪه ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ ﺳﻴﺐ‬
‫رﺳﻴﺪه ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫ﺧﻴﻠﻲ از ﻣﺮدم ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻲ اﻧﺪﻳﺸﻨﺪ ﻛﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ رﻓﺘﻪ رﻓﺘﻪ دﮔﺮﮔﻮن ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬و اﻳﻦ ﻛﻪ‬
‫ﻧﺘﻴﺠﻪ ي ﺳﻠﺴﻠﻪ اي از اﻳﻦ دﮔﺮﮔﻮﻧﻲﻫﺎ‪ ،‬ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻛﺎﭘﻴﺘﺎﻟﻴﺴﺘﻲ ﺑﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ‬
‫ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﺘﻲ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪ .‬اﻳﻦ دﮔﺮﮔﻮﻧﻲﻫﺎي ﻛﻮﭼﻚ‪ ،‬اﺻﻼﺣﺎتاﻧﺪ و ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ اي از آنﻫﺎ‪،‬‬
‫ﻳﻌﻨﻲ ﺗﻐﻴﻴﺮات ﺗﺪرﻳﺠﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ اي ﻧﻮﻳﻦ را ﺑﺮاي ﻣﺎ ﺑﺮﭘﺎ ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد‪.‬‬
‫ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻣﻲ ﮔﻮﻳﻨﺪ اﺻﻼح ﻃﻠﺒﻲ‪ .‬ﺑﻪ ﻃﺮﻓﺪاران اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻫﻢ ﻣﻲ ﮔﻮﻳﻨﺪ اﺻﻼح‬
‫ﻃﻠﺐ‪ ،‬اﻣﺎ ﻧﻪ ﺑﺮاي آن ﻛﻪ ﻣﻄﺎﻟﺒﻪ ﺷﺎن اﺻﻼﺣﺎت اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﻪ اﻳﻦ دﻟﻴﻞ ﻛﻪ ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‬
‫اﺻﻼﺣﺎت ﻛﺎﻓﻲ اﺳﺖ و ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ي آنﻫﺎ ﺟﺎﻣﻌﻪ را ﺑﻪ ﺗﺪرﻳﺞ دﻳﮕﺮﮔﻮن ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﺑﮕﺬارﻳﺪ‬
‫ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ اﻳﻦ ﺗﻠﻘﻲ درﺳﺖ اﺳﺖ ‪:‬‬
‫‪ (1‬اﺳﺘﺪﻻل ﺳﻴﺎﺳﻲ ‪:‬‬

‫اﮔﺮ ﺑﻪ روﻳﺪادﻫﺎ ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﻢ؛ ﻣﺜﻼ اﻳﻦ ﻛﻪ در ﻛﺸﻮرﻫﺎي‬

‫دﻳﮕﺮ ﭼﻪ اﺗﻘﺎﻓﻲ اﻓﺘﺎده اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﻫﺮ ﺟﺎ اﻳﻦ روش را آزﻣﻮده اﻧﺪ‪ ،‬ﻛﺎرﺳﺎز‬
‫ﻧﺒﻮده اﺳﺖ‪ .‬ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻛﺎﭘﻴﺘﺎﻟﻴﺴﺘﻲ و اﻧﻬﺪام آن‪ ،‬در ﻳﻚ ﻛﺸﻮر ﻣﻮﻓﻖ ﺑﻮده؛ در‬
‫اﺗﺤﺎد ﺟﻤﺎﻫﻴﺮ ﺷﻮروي ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﺘﻲ‪ .‬و ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺗﺒﺪﻳﻞ از ﻣﺠﺮاي‬
‫ﻳﻚ ﺳﻠﺴﻠﻪ اﺻﻼﺣﺎت ﺻﻮرت ﻧﭙﺬﻳﺮﻓﺘﻪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ از ﻃﺮﻳﻖ اﻧﻘﻼب رخ داده اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ (2‬اﺳﺘﺪﻻل ﺗﺎرﻳﺨﻲ ‪ :‬آﻳﺎ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻛﻠﻲ اﻳﻦ ﺣﻘﻴﻘﺖ دارد ﻛﻪ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﺑﺎ ﺗﻐﻴﻴﺮات‬
‫ﻛﻮﭼﻚ دﮔﺮﮔﻮن ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ؟ ﻳﻌﻨﻲ ﺑﺎ اﺻﻼﺣﺎت؟‬
‫ﺑﮕﺬارﻳﺪ ﺑﺎز ﻫﻢ ﺑﻪ وﻗﺎﻳﻊ ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﻢ‪ .‬اﮔﺮ ﺗﻐﻴﻴﺮات ﺗﺎرﻳﺨﻲ را ﻣﺮور ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ ﻛﻪ‬
‫اﻳﻦ ﺗﻐﻴﻴﺮات ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻧﺎ ﻣﺤﺪود رخ ﻧﺪاده اﻧﺪ و ﭘﻴﻮﺳﺘﻪ ﻧﺒﻮده اﻧﺪ‪ .‬ﻟﺤﻈﺎﺗﻲ ﻣﻲرﺳﻨﺪ‬

‫‪168‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬
‫ﻛﻪ ﺑﻪ ﺟﺎي ﺗﻐﻴﻴﺮات ﻛﻮﭼﻚ‪ ،‬ﺗﻐﻴﻴﺮ ﺑﺎ ﺟﻬﺸﻲ ﻧﺎﮔﻬﺎﻧﻲ واﻗﻊ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫در ﺗﺎرﻳﺦ ﺟﻮاﻣﻊ‪ ،‬وﻗﺎﻳﻊ ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ اي ﻛﻪ رخ داده اﻧﺪ‪ ،‬ﺗﻐﻴﻴﺮات ﻧﺎﮔﻬﺎﻧﻲ ﺑﻮده اﻧﺪ! ﻳﻌﻨﻲ‬
‫اﻧﻘﻼبﻫﺎ‪.‬‬
‫اﻣﺮوزه روز‪ ،‬ﺣﺘﻲ آنﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ آﺷﻨﺎ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻣﻲ داﻧﻨﺪ ﺗﻐﻴﻴﺮات ﺗﻨﺪي در‬
‫ﺗﺎرﻳﺦ رخ داده اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺎ اﻳﻦ ﺣﺎل‪ ،‬ﺗﺎ ﻗﺮن ﻫﻔﺪﻫﻢ ﺑﺮ آن ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ » ﻃﺒﻴﻌﺖ ﻧﻤﻲ‬
‫ﭘﺮد« و ﺟﻬﺸﻲ در آن ﺻﻮرت ﻧﻤﻲﮔﻴﺮد‪ .‬ﻣﺮدم زﻳﺮ ﺑﺎر ﻧﻤﻲ رﻓﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﻫﻴﭻ ﮔﻮﻧﻪ ﺗﻐﻴﻴﺮ‬
‫ﺟﻬﺸﻲ را در ﺗﺪاوم ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﻋﻠﻢ ﭘﺎ ﺑﻪ ﺻﺤﻨﻪ ﮔﺬاﺷﺖ و ﺑﺎ دﻻﺋﻞ ﺧﻮد‬
‫آﺷﻜﺎر ﻛﺮد ﻛﻪ ﺗﻐﻴﻴﺮات ﺑﻪ ﻃﻮر ﻧﺎﮔﻬﺎﻧﻲ رخ داده اﻧﺪ‪ .‬اﻧﻘﻼب ‪ 1789‬ﭼﺸﻢ ﻣﺮدم را‬
‫ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺑﺎز ﻛﺮد و در ﻣﺘﻦ ﺧﻮد ﻧﻤﻮﻧﻪ ي آﺷﻜﺎري ﺑﻮد از ﮔﺴﺴﺘﻲ ﺷﻔﺎف ﺑﺎ ﮔﺬﺷﺘﻪ‪.‬‬
‫ﺑﻌﺪ روﺷﻦ ﺷﺪ ﻛﻪ ﻫﻤﻪي ﻣﺮاﺣﻞ ﻗﻄﻌﻲ ﺗﺎرﻳﺨﻲ‪ ،‬ﺑﺎ اﻫﻤﻴﺖ‪ ،‬ﻧﺎﮔﻬﺎﻧﻲ‪ ،‬و ﺑﻪ ﺻﻮرت‬
‫ﺗﺤﻮل ﺑﺮق آﺳﺎ ﺑﻮده اﻧﺪ‪ .‬ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل‪ ،‬ﺑﺎ وﺟﻮدي ﻛﻪ دو ﻛﺸﻮر ﻣﻤﻜﻦ ﺑﻮد در ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ‬
‫وﺿﻊ دوﺳﺘﺎﻧﻪ ﺑﻮده ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬رواﺑﻂ ﻣﻴﺎن آنﻫﺎ ﺑﻪ ﺳﺮدي ﮔﺮاﺋﻴﺪه و ﺳﺨﺖ ﺗﺮ و ﺗﻠﺦ ﺗﺮ‬
‫ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻌﺪ ﻫﻢ ﺑﻪ ﺳﺮﻋﺖ ﺧﺼﻠﺖ ﺧﺼﻤﺎﻧﻪ ﺑﻪ ﺧﻮد ﮔﺮﻓﺘﻪ و ﻧﺎﮔﻬﺎن ﻛﺎرﺷﺎن ﺑﻪ‬
‫ﺟﻨﮓ ﻛﺸﻴﺪه ﻛﻪ ﮔﺴﺴﺘﻦ ﻧﺎﮔﻬﺎﻧﻲ ﺑﺎ ﺗﺪاوم وﻗﺎﻳﻊ ﺑﻮده اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺜﺎل دﻳﮕﺮي ﺑﻴﺎورﻳﻢ ‪:‬‬
‫در آﻟﻤﺎن ﭘﺲ از ﺟﻨﮓ ‪) 1914-1918‬ﺟﻨﮓ ﺟﻬﺎﻧﻲ اول(‪ ،‬ﻓﺎﺷﻴﺴﻢ رﻓﺘﻪ رﻓﺘﻪ ﺳﺮ‬
‫ﺑﺮداﺷﺖ‪ .‬ﺑﻌﺪ‪ ،‬ﻳﻚ روز ﻫﻴﺘﻠﺮ ﺑﻪ ﻗﺪرت رﺳﻴﺪ‪ .‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ‪ ،‬آﻟﻤﺎن وارد ﻣﺮﺣﻠﻪ ي‬
‫ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﺟﺪﻳﺪ ﻣﻲ ﺷﺪ‪.‬‬
‫اﻣﺮوز‪ ،‬آنﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺗﻐﻴﻴﺮات ﻧﺎﮔﻬﺎﻧﻲ را ﻧﻔﻲ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻣﻲ ﮔﻮﻳﻨﺪ ﻛﻪ ﻫﻤﻪ اﻳﻦﻫﺎ‬
‫ﺗﺼﺎدﻓﻲ اﻧﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻃﻮر ﺗﺼﺎدﻓﻲ اﺗﻔﺎﻗﻲ اﻓﺘﺎد‪ ،‬اﻣﺎ ﻣﻤﻜﻦ ﺑﻮد اﺗﻔﺎق ﻧﻴﻔﺘﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺎ اﻳﻦ اﺳﺘﺪﻻل‪ ،‬ﻣﺮدم ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ در ﻣﻮرد اﻧﻘﻼبﻫﺎ در ﺗﺎرﻳﺦ ﺟﻮاﻣﻊ ﺑﮕﻮﻳﻨﺪ » ﻫﻤﻪ‬
‫ﺗﺼﺎدﻓﻲ ﺑﻮده اﻧﺪ‪« .‬‬
‫ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل‪ ،‬در ﻣﻮرد ﺗﺎرﻳﺦ ﻓﺮاﻧﺴﻪ ﻣﻲﺷﻮد ﮔﻔﺖ ﺳﻘﻮط ﻟﻮﺋﻲ ﭼﻬﺎردﻫﻢ و اﻧﻘﻼب‬
‫ﻓﺮاﻧﺴﻪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺟﻬﺖ رخ داد ﻛﻪ ﻟﻮﺋﻲ ﭼﻬﺎردﻫﻢ ﺿﻌﻴﻒ و ﺳﺴﺖ ﺑﻮد‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ » اﮔﺮ‬
‫ﻣﺮد ﺟﺪي و ﺳﺮﺳﺨﺘﻲ ﺑﻮد‪ ،‬در ﻓﺮاﻧﺴﻪ اﻧﻘﻼب ﻧﻤﻲ ﺷﺪ‪ « .‬ﺣﺘﻲ در ﻣﻮرد او ﻣﻲ‬
‫ﺧﻮاﻧﻴﻢ ﻛﻪ اﮔﺮ ﻏﺬا ﺧﻮردﻧﺶ را در وارﻧﻪ ‪ Varennes‬ﻃﻮل ﻧﻤﻲ داد‪ ،‬دﺳﺘﮕﻴﺮ ﻧﻤﻲ‬
‫ﺷﺪ وﺟﺮﻳﺎن ﺗﺎرﻳﺦ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﻲﻛﺮد‪ .‬ﺑﺎ اﻳـﻦ اﺳﺘﺪﻻل‪ ،‬ﮔﻔﺘﻪ اﻧﺪ ﻛـﻪ اﻧﻘﻼب ﻓﺮاﻧﺴـﻪ ﻓﻘﻂ‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪169‬‬

‫ﻳﻚ ﺗﺼﺎدف ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﺑﺮﻋﻜﺲ اﻳﻦ‪ ،‬دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ اﻧﻘﻼبﻫﺎ را ﺿﺮورت ﻣﻲداﻧﺪ‪ .‬در واﻗﻊ‪ ،‬ﺗﻐﻴﻴﺮات ﺗﺪرﻳﺠﻲ‬
‫ﺻﻮرت ﻣﻲ ﭘﺬﻳﺮد‪ ،‬اﻣﺎ ﺗﺮاﻛﻢ آنﻫﺎ ﺑﻪ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻧﺎﮔﻬﺎﻧﻲ ره ﻣﻲ ﺑﺮد‪.‬‬
‫‪ ( 3‬اﺳﺘﺪﻻل ﻋﻠﻤﻲ ‪ :‬ﺑﮕﺬارﻳﺪ آب را ﻣﺜﺎل ﺑﺰﻧﻴﻢ‪ .‬اﮔﺮ ﮔﺮم ﻛﺮدن آب را از ﺻﻔﺮ‬
‫ﺷﺮوع ﻛﻨﻴﻢ و ﺣﺮارت را از ‪1‬و ‪ 2‬و ‪ 3‬درﺟﻪ ﺳﺎﻧﺘﻴﮕﺮاد ﺑﻪ ‪ 98‬درﺟﻪ ﺑﺮﺳﺎﻧﻴﻢ‪ ،‬ﺗﻐﻴﻴﺮ‬
‫ﺻﻮرت ﭘﻴﻮﺳﺘﻪ ﺧﻮاﻫﺪ داﺷﺖ‪ .‬اﻣﺎ اﻳﻦ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻧﺎ ﻣﺤﺪود اداﻣﻪ ﻳﺎﺑﺪ؟ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ‬
‫ﺣﺮارت را ﺗﺎ ‪ 99‬درﺟﻪ ﺳﺎﻧﺘﻴﮕﺮاد ﻫﻢ ﺑﺎﻻ ﺑﺒﺮﻳﻢ‪ ،‬اﻣﺎ در ‪ 100‬درﺟﻪ ﺳﺎﻧﺘﻴﮕﺮاد‪،‬‬
‫ﺗﻐﻴﻴﺮي ﻧﺎﮔﻬﺎﻧﻲ رخ ﺧﻮاﻫﺪ داد و آب ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ ﺑﺨﺎر ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪.‬‬
‫اﮔﺮ ﺑﺮﻋﻜﺲ ﻋﻤﻞ ﻛﻨﻴﻢ و ﺣﺮارت آب را از ‪ 99‬درﺟﻪ ﺳﺎﻧﺘﻴﮕﺮاد ﺑﻪ ‪ 1‬درﺟﻪ ﻛﺎﻫﺶ‬
‫ﺑﺪﻫﻴﻢ‪ ،‬ﺑﺎزﻫﻢ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﭘﻴﻮﺳﺘﻪ ﺧﻮاﻫﻴﻢ داﺷﺖ‪ ،‬اﻣﺎ ﻧﻤﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ درﺟﻪ ﺣﺮارت آب را ﻧﺎ ﻣﺤﺪود‬
‫ﭘﺎﺋﻴﻦ ﺑﻴﺎورﻳﻢ‪ ،‬ﺑﺮاي آن ﻛﻪ در ﺻﻔﺮ درﺟﻪ ﺳﺎﻧﺘﻴﮕﺮاد‪ ،‬آب ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ ﻳﺦ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪.‬‬
‫از ‪ 1‬ﺗﺎ ‪ 99‬درﺟﻪ ﺳﺎﻧﻴﺘﮕﺮاد‪ ،‬آب ﻫﻢ ﭼﻨﺎن آب ﺑﺎﻗﻲ ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﻓﻘﻂ درﺟﻪ ﺣﺮارﺗﺶ‬
‫ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻲ ﮔﻮﻳﻨﺪ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻛﻤﻲ‪ ،‬ﻛﻪ ﺑﻪ ﭘﺮﺳﺶ » ﭼﻘﺪر؟« ﭘﺎﺳﺦ ﻣﻲ دﻫﺪ‪،‬‬
‫ﻣﺜﻼ اﻳﻦ ﻛﻪ » آب ﭼﻘﺪر ﺣﺮارت دارد؟ « وﻗﺘﻲ آب ﺑﻪ ﻳﺦ ﻳﺎ ﺣﺮارت ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺗﻐﻴﻴﺮ‬
‫ﻛﻴﻔﻲ ﺻﻮرت ﻣﻲﮔﻴﺮد ﻛﻪ ﺗﻐﻴﻴﺮ در ﻛﻴﻔﻴﺖ اﺳﺖ‪ .‬در اﻳﻦ ﺗﻐﻴﻴﺮ آب دﻳﮕﺮ آب ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ‬
‫ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ ﻳﺦ ﻳﺎ ﺑﺨﺎر ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫وﻗﺘﻲ ﭘﺪﻳﺪه اي ﻃﺒﻴﻌﺘﺶ را ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻧﻤﻲدﻫﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻛﻤﻲ رو ﺑﻪ رو ﻫﺴﺘﻴﻢ )در ﻣﺜﺎل‬
‫آب‪ ،‬ﺗﻐﻴﻴﺮ در درﺟﻪ ﺣﺮارت ﺻﻮرت ﻣﻲ ﭘﺬﻳﺮد‪ ،‬و ﻧﻪ ﺗﻐﻴﻴﺮ در ﻃﺒﻴﻌﺖ آب(‪ .‬وﻗﺘﻲ ﻃﺒﻴﻌﺖ‬
‫ﭘﺪﻳﺪه ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﭘﺪﻳﺪه ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ ﭘﺪﻳﺪه اي دﻳﮕﺮ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬اﻳﻦ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻛﻴﻔﻲ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﺗﻜﺎﻣﻞ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻧﺎﻣﺤﺪود ﻛﻤﻲ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ‬
‫ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬در ﻧﻬﺎﻳﺖ دﺳﺘﺨﻮش ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻛﻴﻔﻲ ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﻛﻤﻴﺖ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ ﻛﻴﻔﻴﺖ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬اﻳﻦ‪ ،‬ﻗﺎﻧﻮن ﻛﻠﻲ اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎ‪ ،‬ﻣﺜﻞ ﻫﻤﻴﺸﻪ‪ ،‬ﻣﺎ ﻧﺒﺎﻳﺪ ﻓﻘﻂ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻓﺮﻣﻮل ﻣﺠﺮد ﺑﺴﻨﺪه‬
‫ﻛﻨﻴﻢ‪ .‬در ﻓﺼﻞ » دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ‪ ،‬ﻛﻤﻴﺖ و ﻛﻴﻔﻴﺖ « ﻛﺘﺎب آﻧﺘﻲ دورﻳﻨﮓ اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬ﻣﺜﺎلﻫﺎي‬
‫ﺑﺴﻴﺎري را در ﺗﻮﺿﻴﺢ دﻗﻴﻖ ﺑﻮدن اﻳﻦ ﻗﺎﻧﻮن؛ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ در ﻋﻠﻮم ﻃﺒﻴﻌﻲ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ در ﻫﺮ ﭼﻴﺰ‬

‫‪170‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫دﻳﮕﺮي‪ ،‬ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ .‬ﻳﻌﻨﻲ ﻗﺎﻧﻮﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﻨﺎ ﺑﺮ آن » ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻛﻤﻲ‪ ،‬ﻧﺎﮔﻬﺎن و در ﻧﻘﻄﻪ اي‬
‫ﻣﻌﻴﻦ‪ ،‬ﺗﻔﺎوت ﻛﻴﻔﻲ اﻳﺠﺎد ﻣﻲﻛﻨﺪ‪) «...‬اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬آﻧﺘﻲ دورﻳﻨﮓ‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪(.138‬‬
‫ﺑﻪ ﻣﺜﺎل دﻳﮕﺮي ﺑﻪ ﻧﻘﻞ از ه‪ .‬واﻟﻮن ‪ H. Wallon‬ﻛﻪ در ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ داﺋﺮت اﻟﻤﻌﺎرف‬
‫ﻓﺮاﻧﺴﻪ آﻣﺪه و ه‪ .‬واﻟﻮن در آن ﺑﻪ اﻧﮕﻠﺲ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺗﻮﺟﻪ ﻛﻨﻴﺪ ‪ :‬ﺗﺮاﻛﻢ اﻧﺮژي‬
‫ﻋﺼﺒﻲ در ﻛﻮدك ﺑﺎﻋﺚ ﺧﻨﺪه ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬اﻣﺎ اﮔﺮ ﺑﺎ ﺷﺪت اداﻣﻪ ﻳﺎﺑﺪ‪ ،‬ﺧﻨﺪه ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ‬
‫ﻗﻄﺮهﻫﺎي اﺷﻚ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ ﻛﻪ در اﻳﻦ ﺻﻮرت‪ ،‬ﻛﻮدﻛﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻫﻴﺠﺎن آﻣﺪه و ﺑﻪ ﺷﺪت‬
‫ﻣﻲﺧﻨﺪد‪ ،‬اﻳﻦ ﺧﻨﺪه ﺑﻪ ﮔﺮﻳﻪ ﻣﻨﺠﺮ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫ﻣﺜﺎل دﻳﮕﺮي ﻣﻲ زﻧﻴﻢ ﻛﻪ ﺑﺴﻴﺎر ﻫﻢ ﻣﻌﺮوف اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﻣﺜﺎل در ﻣﻮرد ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ‬
‫ﺳﻤﺖ ﻣﺤﻞ اﺧﺬ راي ﻣﻲ ﺷﺘﺎﺑﺪ‪ .‬اﮔﺮ ‪ 4500‬راي ﺑﺮاي اﻛﺜﺮﻳﺖ ﻣﻄﻠﻖ ﺿﺮوري ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻧﺎﻣﺰد‬
‫اﻧﺘﺨﺎﺑﺎﺗﻲ ﺑﺎ ‪ 4499‬راي اﻧﺘﺨﺎب ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﺷﺪ و ﻫﻤﺎن ﻧﺎﻣﺰدي ﻛﻪ ﻫﺴﺖ ﺑﺎﻗﻲ ﺧﻮاﻫﺪ ﻣﺎﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺎ ﻳﻚ راي دﻳﮕﺮ‪ ،‬اﻳﻦ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻛﻤﻲ ﺑﻪ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻛﻴﻔﻲ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬زﻳﺮا ﻧﺎﻣﺰد ﺑﻪ ﻣﻘﺎم‬
‫ﻣﻨﺘﺨﺐ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﻗﺎﻧﻮن‪ ،‬ﺣﻞ ﻣﺴﺎﻟﻪ را در دﺳﺘﺮس ﻣﺎ ﻣﻲ ﮔﺬارد ‪ :‬اﺻﻼﺣﺎت ﻳﺎ اﻧﻘﻼب‪.‬‬
‫اﺻﻼح ﻃﻠﺒﺎن ﺑﻪ ﻣﺎ ﻣﻲ ﮔﻮﻳﻨﺪ ‪ » :‬ﺷﻤﺎ ﻏﻴﺮ ﻣﻤﻜﻦ را ﻣﻲ ﺧﻮاﻫﻴﺪ ﻛﻪ آن ﻫﻢ ﻓﻘﻂ‬
‫ﺑﺮﺣﺴﺐ ﺗﺼﺎدف رخ ﻣﻲ دﻫﺪ؛ ﺷﻤﺎ ﻛﺸﻮر ﺧﻴﺎﻟﻲ ﻣﻲ ﺧﻮاﻫﻴﺪ‪ « .‬اﻣﺎ ﺑﺎ اﻳﻦ ﻗﺎﻧﻮن ﻣﻲﺗﻮاﻧﻴﻢ‬
‫ﺑﻔﻬﻤﻴﻢ آن ﻛﻪ واﻗﻌﺎ روﻳﺎي ﻏﻴﺮ ﻣﻤﻜﻦ درﺳﺮ دارد ﻛﻴﺴﺖ! ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻃﺒﻴﻌﺖ و ﻋﻠﻢ ﺑﻪ ﻣﺎ‬
‫ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ ﺗﻐﻴﻴﺮات ﻗﻄﻌﻲ ﺗﺪرﻳﺠﻲ اﻧﺠﺎم ﻧﻤﻲ ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ در ﻟﺤﻈﻪ ي ﻣﻌﻴﻨﻲ‬
‫ﻧﺎﮔﻬﺎن ﺗﻐﻴﻴﺮ رخ ﻣﻲ دﻫﺪ‪ .‬ﻣﺎ اﻳﻦ ﻣﺴﺎﻟﻪ را ﺳﺮﺧﻮد اﻋﻼم ﻧﻤﻲﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﻋﻠﻢ و ﻃﺒﻴﻌﺖ و‬
‫واﻗﻌﻴﺖ اﻧﺪ ﻛﻪ اﻋﻼم ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ اﻳﻦ اﻣﺮ ﺣﻘﻴﻘﺖ دارد‪.‬‬
‫در اﻳﻦ ﺻﻮرت ﺑﺎﻳﺪ ﺑﭙﺮﺳﻴﻢ » ﻣﺎ ﭼﻪ ﻧﻘﺸﻲ در اﻳﻦ ﺗﻐﻴﻴﺮات ﻧﺎﮔﻬﺎﻧﻲ دارﻳﻢ؟ « ﻣﺎ ﺑﺮآﻧﻴﻢ‬
‫ﺗﺎ ﺑﺎ ﺑﻪ ﻛﺎر ﺑﺮدن ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ در ﺗﺎرﻳﺦ‪ ،‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ ﭘﺎﺳﺦ ﺑﺪﻫﻴﻢ و ﻣﺴﺎﻟﻪ را روﺷﻦ ﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫اﻛﻨﻮن ﺑﻪ ﻣﻌﺮوف ﺗﺮﻳﻦ ﻗﺴﻤﺖ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﻛﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﺗﺎرﻳﺨﻲ اﺳﺖ‬
‫ﻣﻲرﺳﻴﻢ‪.‬‬
‫‪ -2‬ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﺗﺎرﻳﺨﻲ‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪171‬‬

‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﭼﻴﺴﺖ ؟ ﺣﺎﻻ ﻛﻪ ﻣﻲداﻧﻴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﭼﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﺳﺎدﮔﻲ ﻣﻲ‬
‫ﺗﻮاﻧﻴﻢ اﻳﻦ روش را در ﺗﺎرﻳﺦ ﺟﻮاﻣﻊ ﺑﺸﺮي ﺑﻪ ﻛﺎر ﺑﺒﺮﻳﻢ‪.‬‬
‫ﺑﺮاي درك ﺷﻔﺎف اﻳﻦ ﻣﻘﻮﻟﻪ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ روﺷﻦ ﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﺗﺎرﻳﺦ ﭼﻴﺴﺖ‪ .‬ﺗﺎرﻳﺦ ﺣﺎﻛﻲ از‬
‫ﺗﻐﻴﻴﺮات اﺳﺖ؛ ﺗﻐﻴﻴﺮ در ﺟﺎﻣﻌﻪ‪ .‬ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺗﺎرﻳﺨﻲ دارد ﻛﻪ از ﻣﺠﺮاي آن ﭘﻴﻮﺳﺘﻪ در ﺣﺎل‬
‫ﺗﻐﻴﻴﺮ اﺳﺖ و ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ وﻗﺎﻳﻊ ﺑﺰرﮔﻲ در آن رخ ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪ .‬ﭼﻮن ﺟﻮاﻣﻊ در ﺗﺎرﻳﺦ‬
‫ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﺳﺌﻮال ﭘﻴﺶ ﻣﻲآﻳﺪ ﻛﻪ ﭼﻪ ﭼﻴﺰي ﺑﻴﺎن ﻛﻨﻨﺪه ي ﺗﻐﻴﻴﺮات اﺳﺖ ؟‬
‫‪(1‬‬

‫ﺗﺎرﻳﺦ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻴﺎن ﺷﻮد ؟‬

‫در اﻳﻦ راﺑﻄﻪ اﻏﻠﺐ ﭘﺮﺳﻴﺪه ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ » ﺑﻪ ﭼﻪ ﻋﻠﺘﻲ ﻫﻤﻴﺸﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺟﻨﮓ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ‬
‫ﺑﺎﺷﺪ ؟ اﻧﺴﺎن ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺘﻮاﻧﺪ در ﺻﻠﺢ زﻧﺪﮔﻲ ﻛﻨﺪ! «‬
‫ﺑﻪ اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶﻫﺎ‪ ،‬ﻣﻲ ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﭘﺎﺳﺦﻫﺎي ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺘﻲ ﺑﺪﻫﻴﻢ‪.‬‬
‫ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﻛﺎردﻳﻨﺎلﻫﺎ ﺑﮕﻮﻳﻨﺪ ﺟﻨﮓ ﺗﻨﺒﻴﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﻳﻚ ﭘﺎﺳﺦ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺘﻲ‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺮاي آن ﻛﻪ ﺧﺪا ﺗﻮﺿﻴﺢ دﻫﻨﺪه ي ﻫﻤﻪ ي وﻗﺎﻳﻊ اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ‪ ،‬ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺗﺎرﻳﺦ ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ‬
‫روح اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ روح اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﺎرﻳﺦ را ﻣﻲ آﻓﺮﻳﻨﺪ و ﻣﻲ ﺳﺎزد‪.‬‬
‫ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻦ از ﻣﺸﻴﺖاﻟﻬﻲ ﻫﻢ ﭘﺎﺳﺨﻲ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺘﻲ اﺳﺖ‪ .‬ﻫﻴﺘﻠﺮ در » ﺟﻨﮓ ﻣﻦ«‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻛﻪ ﺗﺎرﻳﺦ را ﻣﺸﻴﺖ اﻟﻬﻲ ﻣﻲﺳﺎزد‪ ،‬و ﻣﺸﻴﺖاﻟﻬﻲ را ﺷﻜﺮ ﻣﻲﮔﺬارد ﻛﻪ ﻣﺤﻞ ﺗﻮﻟﺪ‬
‫او را در ﻣﺮز اﺗﺮﻳﺶ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .‬ﮔﻔﺘﻦ اﻳﻦ ﻛﻪ ﺧﺪا‪ ،‬ﻳﺎ ﻣﺸﻴﺖ اﻟﻬﻲ ﻣﺴﺌﻮل ﺗﺎرﻳﺦ‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻈﺮﻳﻪ ي ﺑﻲ درﺳﺮي اﺳﺖ‪ :‬از دﺳﺖ اﻧﺴﺎن ﻛﺎري ﺳﺎﺧﺘﻪ ﻧﻴﺴﺖ و در ﻧﺘﻴﺠﻪ‪ ،‬از‬
‫دﺳﺖ ﻣﺎ ﻫﻴﭻ ﻛﺎري ﺑﺮاي ﻣﺘﻮﻗﻒ ﻛﺮدن ﺟﻨﮓ ﺑﺮ ﻧﻤﻲآﻳﺪ و ﺑﺎﻳﺪ ﺑﮕﺬارﻳﻢ ﻛﻪ رخ ﺑﺪﻫﺪ‪.‬‬
‫آﻳﺎ ﻣﺎ ﺗﻮاﻧﻴﻢ از ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮ ﻋﻠﻤﻲ‪ ،‬ﻣﺪاﻓﻊ ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪاي ﺑﺎﺷﻴﻢ؟ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﺻﺤﺖ آن را‬
‫در واﻗﻌﻴﺖﻫﺎ ﭘﻴﺪا ﻛﻨﻴﻢ؟ ﻧﻪ‪.‬‬
‫ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺗﺎﻛﻴﺪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ در اﻳﻦ ﺑﺤﺚ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﺎرﻳﺦ ﺳﺎﺧﺖ ﺧﺪا ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ‬
‫ﺣﺎﺻﻞ ﻛﺎر اﻧﺴﺎن اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬اﻧﺴﺎن ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ در ﺗﺎرﻳﺦ ﻋﻤﻞ ﻛﻨﺪ و ﺟﻠﻮ ﺟﻨﮓ را ﺑﮕﻴﺮد‪.‬‬
‫‪ (2‬ﺗﺎرﻳﺦ ﺣﺎﺻﻞ ﻛﺎر اﻧﺴﺎن اﺳﺖ‬

‫‪172‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻫﺮ ﭼﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬اﻧﺴﺎن ﺗﺎرﻳﺦ ﺧﻮد را ﻣﻲ ﺳﺎزد‪ .‬ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﻛﻪ در آن ﻫﺮ ﻓﺮدي در‬
‫ﭘﻲ ﻓﺮﺟﺎم ﺧﻮاﺳﺘﻪﻫﺎي آﮔﺎﻫﺎﻧﻪ ي ﺧﻮﻳﺶ اﺳﺖ و دﻗﻴﻘﺎ ﺑﺮآﻳﻨﺪ اﻳﻦ ﺧﻮاﺳﺘﻪﻫﺎ ﻛﻪ در ﺟﻬﺖﻫﺎي‬
‫ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻋﻤﻞ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و ﺗﺎﺛﻴﺮﻫﺎي ﻣﺘﻨﻮع آنﻫﺎ ﺑﺮ دﻧﻴﺎي ﺧﺎرج اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﺎرﻳﺦ را ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻲ‬
‫دﻫﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﻣﺴﺎﻟﻪ ي ﺧﻮاﺳﺘﻪﻫﺎي اﻓﺮاد ﺑﺴﻴﺎري ﻧﻴﺰ در اﻳﻦ ﻣﻘﻮﻟﻪ ﻧﻘﺶ دارد‪ .‬آرزوﻫﺎ را‬
‫ﺳﻮدا ﻳﺎ ﺗﺎﻣﻞ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬اﻣﺎ اﻫﺮمﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﺑﻲ درﻧﮓ ﺳﻮدا ﻳﺎ ﺗﺎﻣﻞ را ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ اﻧﻮاع‬
‫ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن دارﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﺨﺸﻲ از آنﻫﺎ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﻧﻤﻮدﻫﺎي ﺧﺎرﺟﻲ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺨﺸﻲ دﻳﮕﺮ‬
‫اﻧﮕﻴﺰهﻫﺎي ﺧﻴﺎﻟﻲ‪ ،‬ﺟﺎه ﻃﻠﺒﻲﻫﺎ و ﺷﻮر و ﺣﺮارت ﺗﻨﻮع ﻃﻠﺒﻲﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ اﻧﺴﺎنﻫﺎ‪ .‬ﻣﻨﺘﻬﺎ‪ ،‬از‬
‫ﻃﺮﻓﻲ دﻳﺪه اﻳﻢ آرزوﻫﺎي ﻓﺮدي ﺑﺴﻴﺎري ﻛﻪ در ﺗﺎرﻳﺦ ﻓﻌﺎل ﺑﻮده اﻧﺪ‪ ،‬در اﻏﻠﺐ ﻣﻮارد ﻧﺘﺎﻳﺠﻲ ﺑﻪ‬
‫ﺑﺎر آورده اﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ اﻓﺮاد ﻧﺒﻮده و اﻏﻠﺐ در ﺟﻬﺖ ﻣﺨﺎﻟﻒ آن ﻫﻢ ﺑﻮده اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪،‬‬
‫اﻧﮕﻴﺰهﻫﺎي آﻧﺎن در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﻧﺘﺎﻳﺞ ﻛﻠﻲ ﻧﻴﺰ در درﺟﻪ دوم اﻫﻤﻴﺖ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬از ﻃﺮف‬
‫دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﭘﺮﺳﺶ ﺑﺎزﻫﻢ ﺑﻴﺸﺘﺮي ﻣﻄﺮح ﻣﻲﺷﻮد‪ :‬ﭼﻪ ﻧﻴﺮوﻫﺎي ﻣﺤﺮﻛﻲ ﭘﺸﺖ اﻳﻦ اﻧﮕﻴﺰهﻫﺎ ﻗﺮار‬
‫دارﻧﺪ؟ ﻋﻠﺖﻫﺎي ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﻛﻪ ﺧﻮد را در ﻣﻐﺰ ﻋﺎﻣﻼن ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ اﻳﻦ اﻧﮕﻴﺰهﻫﺎ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﺪاﻣﻨﺪ؟‬
‫)اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬آﻧﺘﻲ دورﻳﻨﮓ‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪( .49‬‬

‫ﭘﺲ اﻳﻦ ﻣﺘﻦ اﻧﮕﻠﺲ ﺑﻪ ﻣﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ اﻳﻦ اﻧﺴﺎنﻫﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﺧﻮاﺳﺘﻪﻫﺎ و‬
‫آرزوﻫﺎﺷﺎن ﻋﻤﻞ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﺴﻴﺎري از اﻳﻦ آرزوﻫﺎ‪ ،‬اﻏﻠﺐ در ﺟﻬﺖ ﻣﺸﺎﺑﻪ ﻧﻤﻲ روﻧﺪ‪ .‬ﭘﺲ‬
‫ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻛﻨﻨﺪه ﭼﻴﺴﺖ و ﭼﻪ ﻋﺎﻣﻠﻲ در ﻣﻮرد ﺧﻮاﺳﺘﻪﻫﺎي اﻧﺴﺎن ﺗﺼﻤﻴﻢ ﻣﻲﮔﻴﺮد ؟‬
‫ﺑﻌﻀﻲ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﻣﻲ ﭘﺬﻳﺮﻧﺪ ﻛﻪ اﻋﻤﺎل اﻧﺴﺎنﻫﺎ ﺗﺎرﻳﺦ را ﻣﻲ ﺳﺎزد و اﻳﻦ اﻋﻤﺎل‬
‫ﺑﺮآﻳﻨﺪ ﺧﻮاﺳﺘﻪﻫﺎي آنﻫﺎﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﮔﺮوه از اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﺑﺮ آﻧﻨﺪ ﻛﻪ آرزوﻫﺎ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻛﻨﻨﺪه‬
‫ﻋﻤﻞ اﻧﺪ‪ ،‬و اﻳﻦ اﺣﺴﺎﺳﺎت و ﻓﻜﺮ ﻣﺎﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻨﺸﺎء آرزوﻫﺎﺳﺖ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﻣﺮاﺣﻞ ﺳﻪ ﮔﺎﻧﻪ ي‬
‫» ﻓﻜﺮ‪ ،‬آرزو و ﻋﻤﻞ« ﭘﻴﺶ روي اﻧﺴﺎن اﺳﺖ‪ .‬در اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ‪ ،‬ﺑﺮاي ﺗﻮﺿﻴﺢ ﻋﻤﻞ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ‬
‫ﺑﺮﮔﺮدﻳﻢ و ﻋﻠﺖ و آرزوي ﺗﺼﻤﻴﻢ ﮔﻴﺮﻧﺪه را ﺟﺴﺖ و ﺟﻮ ﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻲ درﻧﮓ روﺷﻦ ﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﻋﻤﻞ ﻣﺮدان ﺑﺰرگ و ﺗﻔﻜﺮ آﻧﺎن ﻏﻴﺮ ﻗﺎﺑﻞ اﻧﻜﺎر اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻣﻨﺘﻬﺎ اﻳﻦ ﻧﻘﺶ را ﺑﺎﻳﺪ ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺑﺪﻫﻴﻢ‪ .‬ﻣﺮاﺣﻞ ﺳﻪ ﮔﺎﻧﻪ ي » ﻓﻜﺮ‪ ،‬آرزو و ﻋﻤﻞ « ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‬
‫ﻛﻪ ﺗﻮﺿﻴﺢ دﻫﻨﺪه ي اﻳﻦ ﻧﻘﺶ اﻧﺪ‪ .‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﻃﺮﻳﻖ‪ ،‬ﺑﻌﻀﻲﻫﺎ ادﻋﺎ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ در ﻗﺮن‬
‫ﻫﺠﺪﻫﻢ » دﻳﺪرو « و داﺋﺮت اﻟﻤﻌﺎرﻓﻲﻫﺎ ﺑﺎ ﺑﺮدن ﻋﻘﺎﻳﺪ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺣﻘﻮق ﺑﺸﺮ در ﻣﻴﺎن‬
‫ﻣﺮدم‪ ،‬ﺑﺎ اﻏﻮا ﻛﺮدن آﻧﺎن ﻣﻮﻓﻖ ﺷﺪﻧﺪ و ﺑﺎ اﻳﻦ ﻋﻘﺎﻳﺪ‪ ،‬ﺧﻮاﺳﺘﻪﻫﺎي اﻧﺴﺎنﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻫﺮ‬
‫ﺣﺎل و در ﻧﺘﻴﺠﻪ اﻧﻘﻼب را ﺑﺮﭘﺎ ﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﮔﻤﺮاﻫﻲ ﻛﺸﺎﻧﺪه ﺷﺪ‪ .‬ﻫﻤﻴﻦ ﻃﻮر اﺳﺖ در اﺗﺤﺎد‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪173‬‬

‫ﺟﻤﺎﻫﻴﺮ ﺷﻮروي ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﺘﻲ ﻛﻪ ﻋﻘﺎﻳﺪ ﻟﻨﻴﻦ در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﮔﺴﺘﺮش ﻳﺎﻓﺖ و ﻣﺮدم‬
‫درﻫﻤﺎﻫﻨﮕﻲ ﺑﺎ آن ﻋﻤﻞ ﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬ﭘﺲ ﻣﺮدم از اﻳﻦ اﻣﺮ ﻧﺘﻴﺠﻪ ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ ﻛﻪ اﮔﺮ ﻋﻘﺎﻳﺪ اﻧﻘﻼﺑﻲ‬
‫وﺟﻮد ﻧﻤﻲ داﺷﺖ‪ ،‬اﻧﻘﻼﺑﻲ رخ ﻧﻤﻲ داد‪ .‬اﻳﻦ ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮ‪ ،‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪ ره ﻣﻲ ﺑﺮد ﻛﻪ ﻧﻴﺮوي‬
‫ﻣﺤﺮك ﺗﺎرﻳﺦ‪ ،‬ﻋﻘﺎﻳﺪ رﻫﺒﺮان ﺑﺰرگ اﺳﺖ‪ ،‬و اﻳﻦ رﻫﺒﺮاﻧﻨﺪ ﻛﻪ ﺗﺎرﻳﺦ را ﻣﻲ ﺳﺎزﻧﺪ‪ .‬ﺷﻤﺎ‬
‫ﺗﺮﻛﻴﺐ ﻋﻤﻞ ﻓﺮاﻧﺴﻮي را ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ » ﭼﻬﻞ ﭘﺎدﺷﺎه ﻓﺮاﻧﺴﻪ را ﺳﺎﺧﺘﻨﺪ « ﻣﻲ ﺷﻨﺎﺳﻴﺪ‪.‬‬
‫اﻣﺎ ﻣﺎ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﻛﻴﺐ اﺿﺎﻓﻪ ﻛﻨﻴﻢ ‪ :‬ﭘﺎدﺷﺎﻫﺎﻧﻲ ﻛﻪ » ﻋﻘﺎﻳﺪ « ﭼﻨﺪاﻧﻲ ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺘﻲ در اﻳﻦ ﻣﻮرد ﭼﻴﺴﺖ ؟‬

‫دﻳﺪﻳﻢ ﻛﻪ ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮﻫﺎي ﻣﺸﺘﺮﻛﻲ ﻣﻴﺎن ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻗﺮن ﻫﺠﺪﻫﻢ و ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﺟﺪﻳﺪ‬
‫وﺟﻮد داﺷﺖ‪ ،‬اﻣﺎ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻗﺮن ﻫﺠﺪﻫﻢ در ﻣﻮرد ﺗﺎرﻳﺦ ﻧﻈﺮﻳﻪ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺘﻲ داﺷﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻪ اﻳﻦ ﺟﻬﺖ‪ ،‬ﭼﻪ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖ ﺑﻲ ﭘﺮده ﭘﺸﺖ اﻳﻦ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻧﺎﻫﻤﺎﻫﻨﮓ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ‬
‫ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻳﺎ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺘﻲ ﻛﻪ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻗﻴﺎﻓﻪ داده ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺘﻲ ﻛﻪ ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻛﺮدﻳﻢ‬
‫و ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻲرﺳﺪ ﻛﻪ ﺗﺎرﻳﺦ را ﺗﻮﺿﻴﺢ ﻣﻲ دﻫﺪ‪ ،‬ﻣﺒﻴﻦ ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬اﻧﮕﻠﺲ در ﻣﻮرد‬
‫ﻣﺤﺮكﻫﺎي ﻋﻤﻞ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ‪:‬‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻛﻬﻦ ﻫﺮﮔﺰ ﺑﻪ اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ ﭘﺎﺳﺦ ﻧﺪاده اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﺗﺼﻮرش از ﺗﺎرﻳﺦ اﺳﺎﺳﺎ‬
‫ﻋﻤﻞ ﮔﺮاﻳﺎﻧﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﻫﺮ ﭼﻴﺰي را ﺑﻨﺎ ﺑﻪ اﻧﮕﻴﺰهﻫﺎي ﻋﻤﻞ داوري ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬اﻧﺴﺎنﻫﺎ را در ﻓﻌﺎﻟﻴﺖ‬
‫ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﺷﺎن ﺑﻪ ﻧﺠﻴﺐ و ﻓﺮوﻣﺎﻳﻪ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﺑﻌﺪ ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻣﻲﮔﻴﺮد ﻛﻪ ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﻗﺎﻋﺪه‪،‬‬
‫ﻧﺠﻴﺐﻫﺎ ﻓﺮﻳﺐ ﺧﻮرده و ﻓﺮوﻣﺎﻳﮕﺎن ﻓﺎﺗﺢ اﻧﺪ‪ .‬از اﻳﻦ رو‪ ،‬ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻛﻬﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻣﻲﮔﻴﺮد ﻛﻪ از‬
‫ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ي ﺗﺎرﻳﺦ آﻣﻮزش ﭼﻨﺪاﻧﻲ ﻋﺎﻳﺪ ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ .‬ﭘﺲ در ﻣﻲ ﻳﺎﺑﻴﻢ ﻛﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻛﻬﻨﻪ در‬
‫ﻗﻠﻤﺮو ﺗﺎرﻳﺦ ﺑﺎ ﺧﻮد ﺻﺎدق ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬زﻳﺮا ﻧﻴﺮوﻫﺎي ﻣﺤﺮك آرﻣﺎﻧﻲ را ﻛﻪ در ﺗﺎرﻳﺦ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان‬
‫ﻋﻠﺖﻫﺎي ﻏﺎﺋﻲ ﻋﻤﻞ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺟﺎي ﺗﺤﻘﻴﻖ در ﻣﻮرد آن ﭼﻪ در ﭘﺲ آنﻫﺎ ﻧﻬﻔﺘﻪ اﺳﺖ ﻋﻤﺪه‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪) ...‬اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬ﻓﻮﻳﺮ ﺑﺎخ‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪(.49‬‬

‫ادﻋﺎ ﺑﺮ ﺳﺮ آرزوﻫﺎ و ﻓﻜﺮﻫﺎﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎ ﭼﺮا ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن ﻗﺮن ﻫﺠﺪﻫﻢ ﺑﻪ ﺻﺮاﺣﺖ اﻳﻦ ﻋﻘﺎﻳﺪ‬
‫را داﺷﺘﻨﺪ؟ اﮔﺮ ﺳﻌﻲ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ روش و ﺗﻔﻜﺮي از ﻧﻮع ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ را اراﺋﻪ دﻫﻨﺪ‪ ،‬ﻛﺴﻲ ﺑﻪ‬
‫ﺣﺮف ﺷﺎن ﮔﻮش ﻧﻤﻲ داد‪ ،‬ﭼﺮا ﻛﻪ در آن زﻣﺎن‪ ،‬ﻣﺮدم در ﻧﻤﺎﻳﻪ ي اﻳﻦ روش و ﺗﻔﻜﺮ را ﻧﻤﻲ‬
‫ﻓﻬﻤﻴﺪﻧﺪ‪ .‬واﻗﻌﻴﺖ ﻓﻘﻂ اﻳﻦ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﻋﻘﺎﻳﺪ ﺣﺎﻣﻞ ﺟﻮﻫﺮ ﺧﻮﻳﺸﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﻣﺴﺎﻟﻪ ﻓﻬﻤﻴﺪن‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪174‬‬

‫ﺟﻮﻫﺮ اﻳﻦ ﻋﻘﺎﻳﺪ ﻫﻢ ﻫﺴﺖ‪ .‬در ﻧﺘﻴﺠﻪ‪ ،‬ﻫﻤﺎن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ زﻣﺎنﻫﺎ و ﺷﺮاﻳﻂ ﻣﻌﻴﻨﻲ ﺑﺮاي ﺧﻠﻖ‬
‫ﻋﻘﺎﻳﺪ وﺟﻮد دارﻧﺪ‪ ،‬ﺷﺮاﻳﻂ و زﻣﺎن ﻣﻌﻴﻦ ﺑﺮاي ﭘﺬﻳﺮش آنﻫﺎ ﻫﻢ ﺑﺎﻳﺪ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﻋﻠﺖﻫﺎﺋﻲ را ﺟﺴﺖ وﺟﻮ ﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻋﻘﺎﻳﺪ را ﭘﺪﻳﺪ ﻣﻲ آورﻧﺪ‪ ،‬و‬
‫درﻳﺎﺑﻴﻢ ﻛﻪ در ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻧﻬﺎﺋﻲ ﻛﺎر ﻧﻴﺮوﻫﺎي ﻣﺤﺮك ﺗﺎرﻳﺦ ﭼﻴﺴﺖ‪.‬‬

‫ﭘﺮﺳﺶﻫﺎي آزﻣﺎﻳﺸﻲ‬
‫ﻓﺼﻞ اول‬
‫‪-1‬‬
‫‪-2‬‬
‫‪-3‬‬
‫‪-4‬‬

‫ﻣﻨﺸﺎء روش ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﭼﻴﺴﺖ ؟‬
‫ﻣﻨﺸﺎء روش دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ ﭼﻴﺴﺖ ؟‬
‫ﭼﮕﻮﻧﻪ و ﭼﺮا ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﺷﺪ؟‬
‫راﺑﻄﻪ ي ﻓﻠﺴﻔﻲ ﻣﻴﺎن ﻫﮕﻞ و ﻣﺎرﻛﺲ ﭼﻴﺴﺖ ؟‬

‫ﻓﺼﻞ دوم‬
‫‪ -1‬ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ ﭼﻴﺴﺖ ؟‬
‫‪ -2‬درك دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﭼﻴﺴﺖ ؟‬
‫ﻓﺼﻞ ﺳﻮم‬
‫‪ -1‬درك دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﭼﻴﺴﺖ ) ﭘﺎﺳﺦ دوره ﻗﺒﻠﻲ را ﺑﺎ اﻳﻦ دوره ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ ﻛﻨﻴﺪ‪(.‬‬
‫‪ -2‬ﺗﻜﺎﻣﻞ ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﭼﻴﺴﺖ؟‬
‫‪ -3‬ﭼﮕﻮﻧﻪ و ﭼﺮا ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ؟‬
‫ﻓﺼﻞ ﭼﻬﺎرم‬
‫‪ -1‬ﭼﻄﻮر ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ را درك ﻧﻜﻨﻴﻢ ؟‬
‫ﻓﺼﻞ ﭘﻨﺠﻢ‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬
‫‪ -1‬دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﭼﻴﺴﺖ ؟‬
‫‪ -2‬اﺻﻮل دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﻛﺪاﻣﻨﺪ ؟‬

‫‪175‬‬

‫‪176‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪177‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﻗﺴﻤﺖ ﭘﻨﺠﻢ‬

‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﺗﺎرﻳﺨﻲ‬

‫‪178‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪179‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪1‬‬
‫ﻧﻴﺮوﻫﺎي ﻣﺤﺮك ﺗﺎرﻳﺦ‬

‫‪-1‬‬
‫‪-2‬‬
‫‪-3‬‬
‫‪-4‬‬

‫ﺧﻄﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ از آن ﭘﺮﻫﻴﺰ ﻛﺮد‬
‫» ﻫﺴﺘﻲ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ « و آﮔﺎﻫﻲ‬
‫ﻧﻈﺮﻳﻪﻫﺎي اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺘﻲ‬
‫» ﻫﺴﺘﻲ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ « و ﺷﺮاﻳﻂ زﻧﺪﮔﻲ‬

‫‪ -5‬ﻣﺒﺎرزه ﻃﺒﻘﺎﺗﻲ‪ ،‬ﻣﺤﺮك ﺗﺎرﻳﺦ‬

‫ﺑﻪ ﻣﺤﺾ آﻧﻜﻪ ﭘﺮﺳﺶ » ﻣﻨﺸﺎء اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎي ﻣﺎ ﻛﺠﺎﺳﺖ ؟ « در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻣﺎ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد‪،‬‬
‫ﺿﺮورت دﻧﺒﺎل ﻛﺮدن ﺗﺤﻘﻴﻘﺎت ﻣﺎ آﺷﻜﺎرﺗﺮ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬اﮔﺮ ﺑﻪ ﺷﻴﻮه ي ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎي ﻗﺮن‬
‫ﻫﺠﺪﻫﻢ اﺳﺘﺪﻻل ﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ » ﻫﻤﺎن ﻃﻮر ﻛﻪ ﻛﺒﺪ ﻣﺎ زرداب ﺗﺮﺷﺢ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪،‬‬
‫ذﻫﻦ ﻣﺎ ﻫﻢ ﻓﻜﺮ ﺗﺮﺷﺢ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ «،‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﭼﻨﻴﻦ ﭘﺎﺳﺦ ﺑﺪﻫﻴﻢ ﻛﻪ ﻃﺒﻴﻌﺖ‬
‫ذﻫﻦ را ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ و‪ ،‬در ﻧﺘﻴﺠﻪ‪ ،‬اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎي ﻣﺎ ﻣﺤﺼﻮل ﻃﺒﻴﻌﺖ و ﺗﻮﻟﻴﺪ ذﻫﻦ ﻣﺎ‬
‫ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫در اﻳﻦ ﺻﻮرت‪ ،‬ﻣﻲ ﺗﻮان ﮔﻔﺖ ﻛﻪ ﺗﺎرﻳﺦ ﺑﺎ ﻋﻤﻞ اﻧﺴﺎنﻫﺎ ﺳﺎﺧﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﻣﺤﺮك اﻳﻦ‬
‫ﻋﻤﻞ آرزوﻫﺎي آنﻫﺎﺳﺖ و اﻳﻦ ﺧﻮاﺳﺘﻪﻫﺎ ﺑﻴﺎن ﻋﻘﺎﻳﺪ آﻧﺎن اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﻮد از ﻣﻐﺰﻫﺎي آﻧﺎن‬
‫ﺣﺎﺻﻞ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬اﻣﺎ ﻣﺮاﻗﺐ ﺑﺎﺷﻴﺪ !‬
‫‪ -1‬ﺧﻄﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ از آن ﭘﺮﻫﻴﺰ ﻛﺮد‬
‫اﮔﺮ ﺑﺎ ﺑﻴﺎن اﻳﻦ ﻛﻪ اﻧﻘﻼب ﻓﺮاﻧﺴﻪ ﻧﺘﻴﺠﻪ ي ﭘﺸﺖ ﻛﺎر اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎﺋﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ در ذﻫﻦ‬
‫ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن وﺟﻮد داﺷﺖ اﻳﻦ اﻧﻘﻼب را روﺷﻦ ﻛﺮدﻳﻢ‪ ،‬اﻳﻦ اﺳﺘﺪﻻل ﺑﺮاي ﺑﻴﺎن ﻛﻮﺷﺶ‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻣﺤﺪود و ﻧﺎﭼﻴﺰ و ﻓﻘﻴﺮ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫‪180‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫آن ﭼﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﻣﻼﺣﻈﻪ ﺷﻮد‪ ،‬اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﭼﺮا اﻳﻦ ﻋﻘﺎﻳﺪ ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ ي ﻣﺘﻔﻜﺮان اﻳﻦ دوره‬
‫ﻣﻄﺮح ﺷﺪه و ﻣﻮرد ﻗﺒﻮل ﺗﻮدهﻫﺎ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﭼﺮا دﻳﺪرو در درك اﻳﻦ ﻋﻘﺎﻳﺪ ﺗﻨﻬﺎ‬
‫ﻧﺒﻮده‪ ،‬و ﺑﻪ ﭼﻪ دﻟﻴﻠﻲ اﻛﺜﺮﻳﺖ ﺑﺰرﮔﻲ از ﻣﻐﺰﻫﺎ از ﻗﺮن ﺷﺎﻧﺰدﻫﻢ ﺑﻪ ﮔﺴﺘﺮش و رﺷﺪ اﻳﻦ‬
‫اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎ ﻫﻤﺖ ﮔﻤﺎﺷﺘﻨﺪ؟‬
‫آﻳﺎ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺟﻬﺖ ﺑﻮده ﻛﻪ اﻳﻦ ﻣﻐﺰﻫﺎ ﻧﺎﮔﻬﺎن وزن و ﺳﻄﺢ ﻳﻚ ﺳﺎن ﭘﻴﺪا ﻛﺮده اﻧﺪ؟ ﻧﻪ‪.‬‬
‫ﺗﻐﻴﻴﺮاﺗﻲ در اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎ ﺑﻪ وﺟﻮد آﻣﺪه‪ ،‬اﻣﺎ ﺗﻐﻴﻴﺮي در درون ﺟﻤﺠﻤﻪ رخ ﻧﺪاده اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻲ رﺳﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺗﻌﺮﻳﻒ از ﻣﻐﺰ‪ ،‬ﺷﺒﻴﻪ ﺗﻮﺿﻴﺢ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺘﻲ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﺳﺨﻦ‬
‫ﮔﻔﺘﻦ از ﻣﻐﺰ دﻳﺪرو‪ ،‬در واﻗﻊ ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻦ از اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎي ﻣﻐﺰ اوﺳﺖ‪ .‬ﭘﺲ اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ ي‬
‫ﺗﺤﺮﻳﻒ ﺷﺪه و ﻧﺎدرﺳﺖ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺘﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ در آن ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﮔﺮاﻳﺶ اﺣﻴﺎ ﺷﺪه‬
‫ي اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺘﻲ اﻫﻤﻴﺖ درﺟﻪ اول را ﺑﻪ ﻓﻜﺮ و اﻧﺪﻳﺸﻪ ﻣﻲ دﻫﺪ‪.‬‬
‫ﺑﮕﺬارﻳﺪ ﺑﺮﮔﺮدﻳﻢ ﺑﻪ ﻣﺮاﺣﻞ ‪ :‬ﺗﺎرﻳﺦ‪ ،‬ﻋﻤﻞ‪ ،‬آرزو و اﻧﺪﻳﺸﻪ‪ .‬اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎ ﻣﻔﻬﻮم و دروﻧﻤﺎﻳﻪ‬
‫اي دارﻧﺪ‪ .‬ﻣﺜﻼ ﻃﺒﻘﻪ ﻛﺎرﮔﺮ ﺑﺮاي ﻣﺤﻮ ﻛﺎﭘﻴﺘﺎﻟﻴﺴﻢ ﻣﺒﺎرزه ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ‪ ،‬ﻓﻜﺮ و اﻧﺪﻳﺸﻪ اي‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ از ﻃﺮﻳﻖ ﻣﺒﺎرزات ﻛﺎرﮔﺮي ﺑﻴﺎن ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﺑﻪ ﻃﻮر ﻳﻘﻴﻦ‪ ،‬آﻧﺎن ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻮن‬
‫ﻣﻐﺰ دارﻧﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﻣﻐﺰ ﺷﺮط ﺿﺮوري ﺑﺮاي ﻓﻜﺮ ﻛﺮدن اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ ﺷﺮط ﻛﺎﻓﻲ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﻣﻐﺰ‬
‫ﻋﻤﻞ ﻣﺎدي اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎ را ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺗﻮﺿﻴﺢ ﻧﻤﻲ دﻫﺪ ﻛﻪ ﭼﺮا اﻧﺴﺎن ﻋﻘﻴﺪه ﻣﻌﻴﻨﻲ را‬
‫ﺑﻪ ﺟﺎي ﻋﻘﺎﻳﺪ دﻳﮕﺮ ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ » .‬ﻫﺮ آن ﭼﻪ ﺑﺎﻋﺚ ﺣﺮﻛﺖ اﻧﺴﺎن ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ از ﻣﺠﺮاي‬
‫ذﻫﻨﻲ او ﺑﮕﺬرد‪ ،‬اﻣﺎ ﺷﻜﻠﻲ ﻛﻪ در ذﻫﻦ ﺑﻪ ﺧﻮد ﺧﻮاﻫﺪ ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬ﺑﺴﺘﮕﻲ ﻓﺮاواﻧﻲ ﺑﻪ ﻧﺘﺎﻳﺞ‬
‫دارد‪) « .‬اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬ﻓﻮﻳﺮﺑﺎخ‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪(. 50‬‬
‫‪ » -2‬ﻫﺴﺘﻲ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ « و آﮔﺎﻫﻲ‬
‫ﻣﻲداﻧﻴﻢ ﻛﻪ اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎي ﻣﺎ ﺑﺎزﺗﺎب ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﻫﺪفﻫﺎﺋﻲ ﻫﻢ ﻛﻪ اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎي ﻣﺎ‬
‫ﺷﺎﻣﻞ آنﻫﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬اﻧﻌﻜﺎس ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎﻳﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﻛﺪام ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ؟‬
‫ﺑﺮاي ﭘﺎﺳﺦ دادن ﺑﻪ اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ اﻧﺴﺎن ﻛﺠﺎ زﻧﺪﮔﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ و اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎﻳﺶ‬
‫ﻛﺠﺎ ﺑﺮوز ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬در اﻳﻦ ﺻﻮرت‪ ،‬ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ ﻛﻪ اﻧﺴﺎن در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻛﺎﭘﻴﺘﺎﻟﻴﺴﺘﻲ‬
‫زﻧﺪﮔﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎﻳﺶ در ﭼﻨﻴﻦ ﺟﺎﻣﻌﻪ اي ﻣﺘﺒﻠﻮر ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ و از آن ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻧﺸﺄت‬
‫ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪.‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪181‬‬

‫» آﮔﺎﻫﻲ اﻧﺴﺎن ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻛﻨﻨﺪه زﻧﺪﮔﻲ اوﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ زﻧﺪﮔﻲ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ اوﺳﺖ‬
‫ﻛﻪ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻛﻨﻨﺪه آﮔﺎﻫﻲ اوﺳﺖ‪) «.‬ﻛﺎرل ﻣﺎرﻛﺲ » ﻣﻘﺪﻣﻪ« ﻧﻘﺪ اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ‪ ،‬ﻧﻴﻮﻳﻮرك ‪:‬‬
‫اﻧﺘﺸﺎرات ﺑﻴﻦ اﻟﻤﻠﻠﻲ‪ ،1970 ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪(.21‬‬
‫در اﻳﻦ ﺗﻌﺮﻳﻒ‪ ،‬آن ﭼﻪ را ﻣﺎرﻛﺲ » ﻫﺴﺘﻲ آﻧﺎن« ﻣﻲ ﻧﺎﻣﺪ‪ ،‬ﺑﺮآن ﭼﻪ ﻣﺎ ﻫﺴﺘﻴﻢ دﻻﻟﺖ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬و » آﮔﺎﻫﻲ« ﻳﻌﻨﻲ آن ﭼﻪ ﻣﺎ ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ و آن ﭼﻪ آرزوﻳﺶ را دارﻳﻢ‪.‬‬
‫ﻋﻤﻮﻣﺎ ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد ﻣﺎ ﺑﺮاي ﻛﻤﺎل ﻣﻄﻠﻮﺑﻲ ﻣﺒﺎرزه ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﻋﻤﻴﻘﺎ در ﻣﺎ رﻳﺸﻪ‬
‫دارد‪ ،‬و اﻳﻦ آﮔﺎﻫﻲ ﻣﺎﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﺴﺘﻲ ﻣﺎ را ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﻣﺎ ﺑﻪ ﻃﺮﻳﻖ ﻣﻌﻴﻨﻲ ﻋﻤﻞ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬زﻳﺮا ﺑﻪ ﻃﺮﻳﻖ ﻣﻌﻴﻨﻲ ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬و ﺑﺮاي آن ﻛﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻲ ﺧﻮاﻫﻴﻢ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻦ ﺧﻄﺎي ﺑﺰرﮔﻲ اﺳﺖ‪ ،‬زﻳﺮا در واﻗﻊ اﻳﻦ ﻫﺴﺘﻲ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻣﺎﺳﺖ‬
‫ﻛﻪ آﮔﺎﻫﻲ ﻣﺎ را ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻳﻚ ﭘﺮوﻟﺘﺎرﻳﺎ ﻣﺜﻞ ﭘﺮوﻟﺘﺎرﻳﺎ ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬و ﻳﻚ ﺑﻮرژوا ﻫﻢ ﻣﺜﻞ ﻳﻚ ﺑﻮرژوا )ﺑﻌﺪ ﻫﺎ‬
‫ﺧﻮاﻫﻴﻢ دﻳﺪ ﻛﻪ ﭼﺮا وﺿﻊ ﻫﻤﻮاره ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻴﺴﺖ(‪ .‬اﻣﺎ ﺑﻪ ﻃﻮر اﻋﻢ ﺑﺎﻳﺪ ﮔﻔﺖ‪ » ،‬ﻓﻜﺮ اﻧﺴﺎن‬
‫در ﻗﺼﺮ ﺗﻔﺎوت دارد ﺑﺎ ﻓﻜﺮ اﻧﺴﺎن در ﻛﻠﺒﻪ‪) «.‬اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬ﻓﻮﻳﺮﺑﺎخ‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪(.38‬‬
‫‪ – 3‬ﻧﻈﺮﻳﻪﻫﺎي اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺘﻲ‬
‫اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﻣﻲ ﮔﻮﻳﻨﺪ ﻳﻚ ﭘﺮوﻟﺘﺮ ﻳﺎ ﻳﻚ ﺑﻮرژوا‪ ،‬اﻳﻦ ﻳﺎ آن اﺳﺖ‪ ،‬زﻳﺮا ﻣﺜﻞ اﻳﻦ ﻳﺎ آن‬
‫ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺮﻋﻜﺲ‪ ،‬ﻣﺎ ﻣﻲ ﮔﻮﺋﻴﻢ وﻗﺘﻲ ﻛﺴﻲ ﻣﺜﻞ ﻳﻚ ﭘﺮوﻟﺘﺮ ﻳﺎ ﺑﻮرژوا ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ اﻳﻦ دﻟﻴﻞ‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻳﺎ آن اﺳﺖ‪ .‬ﻳﻚ ﭘﺮوﻟﺘﺮ آﮔﺎﻫﻲ ﻃﺒﻘﺎﺗﻲ ﭘﺮوﻟﺘﺎرﻳﺎﺋﻲ دارد‪ ،‬زﻳﺮا ﻳﻚ ﭘﺮوﻟﺘﺮ‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻣﺎ ﺑﺎﻳﺪ ﺗﻮﺟﻪ دﻗﻴﻘﻲ ﺑﻪ ﻧﺘﺎﻳﺞ ﻋﻤﻠﻲ اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺘﻲ ﺑﻜﻨﻴﻢ‪ .‬ﺑﻨﺎ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ‪،‬‬
‫اﮔﺮ ﻛﺴﻲ ﺑﻮرژواﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ دﻟﻴﻞ آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺜﻞ ﻳﻚ ﺑﻮرژوا ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﺑﺮاي آن‬
‫ﻛﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻛﺎﻓﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﻃﺮز ﻓﻜﺮش را ﺗﻐﻴﻴﺮ ﺑﺪﻫﺪ‪ .‬ﭘﺲ ﺑﺮاي ﻣﺘﻮﻗﻒ ﻛﺮدن اﺳﺘﺜﻤﺎر‬
‫ﺑﻮرژوازي‪ ،‬ﻛﺎﻓﻴﺴﺖ ﻛﻪ ارﺑﺎﺑﺎن ﻋﻘﺎﻳﺪﺷﺎن را ﺗﻐﻴﻴﺮ ﺑﺪﻫﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ اي اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎي ﻣﺴﻴﺤﻲ ﻃﺮﻓﺪار آﻧﻨﺪ و ﺑﻨﻴﺎﻧﮕﺬاران ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﻢ ﺗﺨﻴﻠﻲ ﻫﻢ ﻣﺪاﻓﻊ آن‬
‫ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬

‫‪182‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﺑﻪ ﻋﻼوه‪ ،‬ﻓﺎﺷﻴﺴﺖﻫﺎﺋﻲ ﻫﻢ ﻛﻪ ﺑﺎ ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ داري ؛ اﻟﺒﺘﻪ ﻧﻪ ﺑﺮاي اﻧﺤﺎي آن‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺮاي‬
‫» ﻋﻘﻼﻧﻲ! « ﻛﺮدن آن ﻣﺒﺎرزه ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻫﻤﻴﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ را ﻣﻄﺮح ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﻓﺎﺷﻴﺴﺖﻫﺎ ﻣﻲ‬
‫ﮔﻮﻳﻨﺪ ﺑﻪ ﻣﺤﺾ آن ﻛﻪ ﻣﺪﻳﺮﻳﺖ ﺑﻔﻬﻤﺪ ﻛﻪ ﻛﺎرﮔﺮان را اﺳﺘﺜﻤﺎر ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬دﺳﺖ از اﻳﻦ ﻛﺎر‬
‫ﺑﺮ ﻣﻲ دارد‪ .‬ﭘﺲ ﻣﺎ ﺑﻪ ﻧﻈﺮﻳﻪ اي ﻛﺎﻣﻼ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺘﻲ رو ﺑﻪ رو ﻫﺴﺘﻴﻢ ﻛﻪ ﺧﻄﺮﻫﺎي آن ﺑﺮ ﻣﺎ‬
‫آﺷﻜﺎر اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ » - 4‬ﻫﺴﺘﻲ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ « و ﺷﺮاﻳﻂ زﻧﺪﮔﻲ‬
‫ﻣﺎرﻛﺲ از » ﻫﺴﺘﻲ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ « ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ .‬ﻣﻨﻈﻮر او ﭼﻴﺴﺖ ؟‬
‫» ﻫﺴﺘﻲ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ« را ﺷﺮاﻳﻂ ﻣﺎدي زﻧﺪﮔﻲ ﻛﻪ اﻧﺴﺎن در ﺟﺎﻣﻌﻪ دارد ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫اﻳﻦ آﮔﺎﻫﻲﻫﺎي اﻧﺴﺎن ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﺷﺮاﻳﻂ ﻣﺎدي زﻧﺪﮔﻲ را رﻗﻢ ﻣﻲ زﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺷﺮاﻳﻂ‬
‫ﻣﺎدي زﻧﺪﮔﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ آﮔﺎﻫﻲﻫﺎي اﻧﺴﺎن را ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺷﺮاﻳﻂ ﻣﺎدي زﻧﺪﮔﻲ ﻛﺪاﻣﻨﺪ؟ در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﺮدم ﻏﻨﻲ و ﻓﻘﻴﺮ وﺟﻮد دارﻧﺪ ﻛﻪ ﻃﺮز‬
‫ﻓﻜﺮﺷﺎن ﻣﺘﻔﺎوت اﺳﺖ و ﻋﻘﺎﻳﺪ آﻧﺎن در ﻣﻮرد ﻣﻮﺿﻮع واﺣﺪ ﺑﺎ ﻫﻤﺪﻳﮕﺮ ﺗﻔﺎوت دارد‪.‬‬
‫ﺳﻮار ﻗﻄﺎر زﻳﺮزﻣﻴﻨﻲ ﺷﺪن‪ ،‬ﺑﺮاي ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﻓﻘﻴﺮ و ﺑﻴﻜﺎر اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺮي ﺗﺠﻤﻠﻲ اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ‬
‫ﺑﺮاي آن ﻛﻪ ﺛﺮوﺗﻤﻨﺪ اﺳﺖ و اﺗﻮﻣﺒﻴﻞ دارد‪ ،‬دون ﺷﺎن اﺳﺖ‪.‬‬
‫آﻳﺎ آدم ﻓﻘﻴﺮ در ﻣﻮرد ﻗﻄﺎر زﻳﺮزﻣﻴﻨﻲ ﭼﻨﻴﻦ ﺗﺼﻮرﻫﺎﺋﻲ دارد ﭼﻮن ﻓﻘﻴﺮ اﺳﺖ؟ ﻳﺎ ﺑﺮاي‬
‫آن ﻛﻪ ﺳﻮار ﻗﻄﺎر زﻳﺮ زﻣﻴﻨﻲ ﻣﻲﺷﻮد ﭼﻮن ﻓﻘﻴﺮ اﺳﺖ‪ .‬ﻓﻘﻴﺮ ﺑﻮدن ﺷﺮط زﻧﺪﮔﻲ اوﺳﺖ‪.‬‬
‫ﭘﺲ ﺑﺮاي آن ﻛﻪ ﺑﺘﻮاﻧﻴﻢ ﺷﺮاﻳﻂ زﻧﺪﮔﻲ اﻧﺴﺎن را ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺑﺪﻫﻴﻢ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ ﭼﺮا ﻣﺮدم‬
‫ﻏﻨﻲ و ﻣﺮدم ﻓﻘﻴﺮ وﺟﻮد دارﻧﺪ‪.‬‬
‫در ﻣﺮﺣﻠﻪي اﻗﺘﺼﺎدي ﺗﻮﻟﻴﺪ‪ ،‬ﮔﺮوﻫﻲ از ﻣﺮدم ﻣﻮﻗﻌﻴﺖﻫﺎي ﻫﻤﺎﻧﻨﺪي را اﺷﻐﺎل ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‬
‫) ﻣﺜﻼ‪ ،‬در ﻧﻈﺎم ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ داري ﻣﻮﺟﻮد‪ ،‬ﻣﺎﻟﻜﻴﺖ ﺑﺮ اﺑﺰار ﺗﻮﻟﻴﺪ‪ ،‬ﻳﺎ ﺑﺮﻋﻜﺲ ﻛﺎرﻛﺮدن ﺑﺎ اﺑﺰار‬
‫ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ آﻧﺎن ﺗﻌﻠﻖ ﻧﺪارد(‪ ،‬و در ﻧﺘﻴﺠﻪ‪ ،‬در ﻣﻌﻴﺎرﻫﺎي ﻣﻌﻴﻨﻲ ﺷﺮاﻳﻂ ﻣﺎدي زﻧﺪﮔﻲ‬
‫ﻣﺸﺎﺑﻬﻲ ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و ﻃﺒﻘﻪ اي را ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪ .‬ﺑﺎ اﻳﻦ ﺣﺎل‪ ،‬درك از ﻃﺒﻘﻪ ﻓﻘﻂ ﺑﻪ‬
‫ﺛﺮوت و ﻓﻘﺮ ﺑﺮ ﻧﻤﻲ ﮔﺮدد‪ .‬ﻳﻚ ﭘﺮوﻟﺘﺮ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ از ﻳﻚ ﺑﻮرژوا ﻫﻢ ﺑﻴﺸﺘﺮ در آﻣﺪ داﺷﺘﻪ‬
‫ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﺎ وﺟﻮد اﻳﻦ ﻳﻚ ﭘﺮوﻟﺘﺮ اﺳﺖ‪ ،‬زﻳﺮا ﻣﺘﻜﻲ ﺑﻪ ﻳﻚ ارﺑﺎب اﺳﺖ‪ ،‬و ﺑﻪ اﻳﻦ ﺟﻬﺖ ﻛﻪ‬
‫ﻧﻪ زﻧﺪﮔﻲ او اﻣﻨﻴﺖ دارد‪ ،‬ﻧﻪ اﺳﺘﻘﻼل او‪ .‬ﺷﺮاﻳﻂ ﻣﺎدي زﻧﺪﮔﻲ ﻓﻘﻂ ﺷﺎﻣﻞ ﭘﻮﻟﻲ ﻛﻪ ﻛﺴﺐ‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪183‬‬

‫ﻣﻲﺷﻮد ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﻣﺸﻤﻮل ﺳﺎﺧﺘﺎر اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻧﻴﺰ ﻫﺴﺖ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﺑﺎ ﻣﺮﺣﻠﻪ ي زﻳﺮ ﻣﻮاﺟﻪ‬
‫ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ ‪:‬‬
‫ﻣﺮدم‪ ،‬ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﺧﻮاﺳﺘﻪﻫﺎﺷﺎن ﺗﺎرﻳﺦ ﺧﻮد را در ﺟﺮﻳﺎن ﻋﻤﻞ ﻣﻲ ﺳﺎزﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﺧﻮاﺳﺘﻪﻫﺎ‪،‬‬
‫ﺑﻴﺎن ﻋﻘﺎﻳﺪ آنﻫﺎﺳﺖ‪ .‬ﻣﻨﺸﺎء آن اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎ و ﻋﻘﺎﻳﺪ‪ ،‬ﺷﺮاﻳﻂ ﻣﺎدي زﻧﺪﮔﻲ آﻧﺎن اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺜﻼ‪،‬‬
‫ﻋﻀﻮﻳﺖ آﻧﺎن در ﻃﺒﻘﻪ‪.‬‬
‫‪ – 5‬ﻣﺒﺎرزه ﻃﺒﻘﺎﺗﻲ‪ ،‬ﻣﺤﺮك ﺗﺎرﻳﺦ‬
‫ﻣﺮدم ﻋﻤﻞ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﺑﺮاي آن ﻛﻪ ﻋﻘﺎﻳﺪ ﻣﻌﻴﻨﻲ دارﻧﺪ‪ .‬داﺷﺘﻦ اﻳﻦ ﻋﻘﺎﻳﺪ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ‬
‫ﺷﺮاﻳﻂ ﻣﺎدي زﻧﺪﮔﻲ آنﻫﺎﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺮاي آن ﻛﻪ ﺑﻪ اﻳﻦ‪ ،‬ﻳﺎ آن ﻃﺒﻘﻪ ﺗﻌﻠﻖ دارﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﺑﻪ ﻫﻴﭻ‬
‫وﺟﻪ ﺑﺪان ﻣﻌﻨﻲ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﻓﻘﻂ دو ﻃﺒﻘﻪ در ﺟﺎﻣﻌﻪ وﺟﻮد دارﻧﺪ‪ .‬در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻃﺒﻘﺎت‬
‫ﻣﺘﻌﺪدي وﺟﻮد دارﻧﺪ ﻛﻪ دو ﻃﺒﻘﻪ از ﻣﻴﺎن آﻧﺎن در ﭘﻴﻜﺎر ﺑﻨﻴﺎدﻳﻦ اﻧﺪ‪ :‬ﺑﻮرژوازي و ﭘﺮوﻟﺘﺎرﻳﺎ‪.‬‬
‫ﭘﺲ ﺑﺎﻳﺪ ﮔﻔﺖ ﻛﻪ در ﭘﺲ ﻋﻘﺎﻳﺪ‪ ،‬ﻃﺒﻘﺎت وﺟﻮد دارﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻪ ﻃﺒﻘﺎﺗﻲ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﺑﺎﻫﻢ در ﭘﻴﻜﺎرﻧﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬اﮔﺮ ﻋﻘﺎﻳﺪي را ﻛﻪ‬
‫اﻧﺴﺎنﻫﺎ دارﻧﺪ ﻣﻮرد دﻗﺖ ﻗﺮار ﺑﺪﻫﻴﻢ‪ ،‬ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻋﻘﺎﻳﺪ ﻣﺘﻨﺎﻗﺾ اﻧﺪ در وراي آنﻫﺎ‬
‫ﻃﺒﻘﺎت را ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﺧﻮدﺷﺎن ﻫﻢ در ﺗﻨﺎﻗﺾ اﻧﺪ‪.‬‬
‫در ﻧﺘﻴﺠﻪ‪ ،‬ﻣﻮﺗﻮر ﻣﺤﺮك ﺗﺎرﻳﺦ ﻣﺒﺎرزه ﻃﺒﻘﺎﺗﻲ اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﮔﺮ ﻣﺎ ﻛﺴﺮي ﺑﻮدﺟﻪي ﺛﺎﺑﺖ را در ﻧﻈﺮ ﺑﮕﻴﺮﻳﻢ‪ ،‬ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ دو راه ﺣﻞ وﺟﻮد‬
‫دارد‪ .‬ﻳﻚ راه ﺣﻞ ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻪ اداﻣﻪ آن وﺿﻌﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ اﻗﺘﺼﺎد ارﺗﺪوﻛﺴﻲ اﺳﺖ‪،‬‬
‫ﻳﻌﻨﻲ ﺻﺮﻓﻪ ﺟﻮﺋﻲ‪ ،‬وام‪ ،‬ﻣﺎﻟﻴﺎتﻫﺎي ﺟﺪﻳﺪ و ﻏﻴﺮه‪ ،‬آن دﻳﮕﺮي اﻣﺎ‪ ،‬ﺑﺮ آن اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫دﺳﺘﻤﺰدﻫﺎ ﺑﺎﻳﺪ ﺗﺮﻣﻴﻢ ﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﻣﻴﺎن اﻳﻦ ﻋﻘﺎﻳﺪ ﺟﺪال ﺳﻴﺎﺳﻲ وﺟﻮد دارد‪ .‬ﻣﻌﻤﻮﻻ ﻳﻜﻲ » ﻣﺘﺎﺳﻒ «‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺎ آن دﻳﮕﺮي در اﻳﻦ ﻣﻮرد ﺑﻪ ﺗﻮاﻓﻘﻲ ﺑﺮﺳﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﻳﻚ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﺖ‬
‫ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻔﻬﻤﺪ و در اﻳﻦ راه ﺗﺤﻘﻴﻖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ در ﭘﺲ اﻳﻦ ﺟﺪال ﺳﻴﺎﺳﻲ ﭼﻪ ﻧﻬﻔﺘﻪ‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﭘﺲ ﺟﺪال اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ را ﻛﺸﻒ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻛﻪ از آن ﺟﻤﻠﻪ اﺳﺖ ﻣﺒﺎرزه ﻃﺒﻘﺎﺗﻲ؛ ﺟﺪال‬
‫ﻣﻴﺎن آنﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ راه ﺣﻞ اول )ﻛﺎﭘﻴﺘﺎﻟﻴﺴﺖ( ﻣﻌﺘﻘﺪﻧﺪ‪ ،‬و آﻧﺎﻧﻲ ﻛﻪ )ﻃﺒﻘﺎت ﻣﺘﻮﺳﻂ و‬
‫ﭘﺮوﻟﺘﺎرﻳﺎ( ﺗﺮﻣﻴﻢ دﺳﺘﻤﺰدﻫﺎ را ﺑﺎور دارﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺪاوم اﺳﺖ‪ .‬اﻧﮕﻠﺲ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ‪:‬‬

‫‪184‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫در ﺗﺎرﻳﺦ ﻣﺪرن‪ ،‬دﺳﺖ ﻛﻢ اﻳﻦ اﻣﺮ ﺛﺎﺑﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ ﻫﻤﻪ ي ﻣﺒﺎرزات ﺳﻴﺎﺳﻲ‪ ،‬ﻣﺒﺎزره ﻃﺒﻘﺎﺗﻲ اﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻛﻞ ﻣﺒﺎرزات ﻃﺒﻘﺎﺗﻲ ﺑﺮاي رﻫﺎﺋﻲ‪ ،‬ﻋﻠﻴﺮﻏﻢ ﺷﻜﻞ ﺳﻴﺎﺳﻲ و ﺿﺮوري آن‪ ،‬و ﺑﺮاي آن ﻛﻪ ﻫﺮ‬
‫ﻣﺒﺎرزه ﻃﺒﻘﺎﺗﻲ ﻣﺒﺎرزه ﺳﻴﺎﺳﻲ اﺳﺖ‪ ،‬در ﻧﻬﺎﻳﺖ ﺑﻪ ﻣﺴﺎﻟﻪ رﻫﺎﺋﻲ اﻗﺘﺼﺎدي ﺑﺮ ﻣﻲ ﮔﺮدد‪) .‬اﻧﮕﻠﺲ‪،‬‬
‫ﻓﻮﻳﺮﺑﺎخ‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪(.52‬‬

‫ﭘﺲ ﺣﻠﻘﻪ ي دﻳﮕﺮي ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﺗﺎ ﺑﻪ ﻣﺮﺣﻠﻪ اي ﻛﻪ از آن ﺑﺮاي ﺗﺒﺒﻴﻦ ﺗﺎرﻳﺦ‬
‫اﺳﺘﻔﺎده ﻛﺮدﻳﻢ ﺑﻴﻔﺰاﺋﻴﻢ‪ .‬ﺗﺎ ﺑﻪ ﺣﺎل ﻣﺮاﺣﻞ ‪ :‬ﻋﻤﻞ‪ ،‬آرزو و ﻋﻘﺎﻳﺪ را دارﻳﻢ ﻛﻪ در ﭘﺲ آنﻫﺎ‬
‫ﻣﺒﺎرزه ﻃﺒﻘﺎﺗﻲ را ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ و زﻳﺮ ﻃﺒﻘﺎت ﻫﻢ اﻗﺘﺼﺎد را‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﻣﺒﺎرزه ﺿﺮوري‬
‫ﻃﺒﻘﺎﺗﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﺎرﻳﺦ را ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬اﻣﺎ اﻳﻦ اﻗﺘﺼﺎد اﺳﺖ ﻛﻪ وﺿﻊ ﻃﺒﻘﺎت را ﺗﻌﻴﻴﻦ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫اﮔﺮ ﻣﻲ ﺧﻮاﻫﻴﻢ واﻗﻌﻴﺖ ﺗﺎرﻳﺨﻲ را ﺑﻴﺎن ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ ﭼﻪ ﻋﻘﺎﻳﺪي ﺑﺎ ﻫﻢ در ﺟﺪال‬
‫ﺑﻮده اﻧﺪ‪ ،‬دﻧﺒﺎل ﻃﺒﻘﺎﺗﻲ ﺑﮕﺮدﻳﻢ ﻛﻪ در ﭘﺲ اﻳﻦ ﻋﻘﺎﻳﺪ ﻧﻬﻔﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬و‪ ،‬ﺳﺮاﻧﺠﺎم‪ ،‬ﺷﺮاﻳﻂ‬
‫اﻗﺘﺼﺎدي را ﻛﻪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻃﺒﻘﺎت ﺷﻜﻞ ﻣﻲ دﻫﺪ در ﻧﻈﺮ ﺑﮕﻴﺮﻳﻢ‪.‬‬
‫ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﻛﺴﻲ ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ ﻫﻨﻮز ﻧﺪاﻧﺪ ﺣﺎﻟﺖ ﻃﺒﻘﺎﺗﻲ و اﻗﺘﺼﺎدي از ﻛﺠﺎ آﻣﺪه اﺳﺖ ) و‬
‫اﻫﻞ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﻫﻴﭻ ﻫﺮاﺳﻲ ﻧﺪارﻧﺪ ﻛﻪ در ﻣﻌﺮض اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶﻫﺎي ﭘﻲ در ﭘﻲ ﻗﺮار ﺑﮕﻴﺮﻧﺪ‪،‬‬
‫زﻳﺮا ﻣﻲ داﻧﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﺎ ﺑﺎﻳﺪ ﻣﻨﺒﻊ ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ را ﭘﻴﺪا ﻛﻨﻴﻢ (‪ .‬اﻳﻦ‪ ،‬آن ﭼﻴﺰي اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎ در‬
‫ﻓﺼﻞ ﺑﻌﺪ ﺑﻪ آن ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﭘﺮداﺧﺖ‪ ،‬اﻣﺎ ﻋﺠﺎﻟﺘﺎ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﺑﮕﻮﺋﻴﻢ ‪:‬‬
‫ﺑﺮاي آن ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﻨﺸﺎء اﻳﻦ ﻃﺒﻘﺎت ﭘﻲ ﺑﺒﺮﻳﻢ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺗﺎرﻳﺦ ﺟﺎﻣﻌﻪ را ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻨﻴﻢ‪ .‬در اﻳﻦ‬
‫ﺻﻮرت‪ ،‬در ﻣﻲ ﻳﺎﺑﻴﻢ ﻛﻪ ﻃﺒﻘﺎت ﻣﻮﺟﻮد ﻫﻤﻴﺸﻪ ﻳﻜﺴﺎن ﻧﺒﻮده اﻧﺪ‪ .‬در ﻳﻮﻧﺎن ارﺑﺎﺑﺎن و‬
‫ﺑﺮدﮔﺎن ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬در ﻗﺮون وﺳﻄﻲ ﺳﺮفﻫﺎ و اﻋﻴﺎن‪ ،‬ﺑﻌﺪ ﻫﻢ ﺑﻮرژوازي و ﭘﺮوﻟﺘﺎرﻳﺎ‪.‬‬
‫در ﺗﻌﺮﻳﻒ ﺑﺎﻻ‪ ،‬در ﻣﻲﻳﺎﺑﻴﻢ ﻛﻪ ﻃﺒﻘﺎت ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬و اﮔﺮ دﻧﺒﺎل دﻟﻴﻞ اﻳﻦ ﺗﻐﻴﻴﺮ‬
‫ﺑﮕﺮدﻳﻢ‪ ،‬ﺧﻮاﻫﻴﻢ دﻳﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻋﻠﺖ ﺷﺮاﻳﻂ اﻗﺘﺼﺎدي رخ داده اﺳﺖ ) ﻣﻨﻈﻮرﻣﺎن از ﺷﺮاﻳﻂ‬
‫اﻗﺘﺼﺎدي‪ ،‬ﺳﺎﺧﺘﺎر ﺗﻮﻟﻴﺪ‪ ،‬ﺗﻮزﻳﻊ‪ ،‬ﻣﺒﺎدﻟﻪ‪ ،‬ﻣﺼﺮف ﻛﻨﻨﺪه‪ ،‬و در ﻧﻬﺎﻳﺖ ﺷﺮاﻳﻂ ﺗﻮﻟﻴﺪ اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫آن را ﺑﻪ ﺗﻜﻨﻮﻟﻮژي ﻫﻢ ﻣﻲ ﺷﻨﺎﺳﻴﻢ (‪.‬‬
‫ﻣﺘﻨﻲ از اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬ﺑﺤﺚ را ﺗﻜﻤﻴﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ ‪:‬‬
‫ﺑﻮرژوازي و ﭘﺮوﻟﺘﺎرﻳﺎ‪ ،‬ﻫﺮ دو در ﻧﺘﻴﺠﻪ دﮔﺮﮔﻮﻧﻲ ﺷﺮاﻳﻂ اﻗﺘﺼﺎدي‪ ،‬و روﺷﻦ ﺗﺮ آن ﻛﻪ‪ ،‬از ﺷﺮاﻳﻂ‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪185‬‬

‫ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻇﻬﻮر ﻛﺮده اﻧﺪ‪ .‬دﮔﺮﮔﻮﻧﻲ ﻧﺨﺴﺖ از ﺻﻨﻒ ﭘﻴﺸﻪ ور ﺑﻪ ﻣﻮﻧﻮﻓﺎﻛﺘﻮر)ﻛﺎرﮔﺎه(‪ ،‬ﺑﻌﺪ از ﻛﺎرﮔﺎه‬
‫ﺑﻪ ﺳﻄﺢ ﻋﻈﻴﻢ ﺻﻨﻌﺖ؛ ﺑﺎ ﻛﻤﻚ ﺑﺨﺎر و ﻛﻤﻚ ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ‪ ،‬ﺑﺎﻋﺚ ﺗﻜﺎﻣﻞ اﻳﻦ دو ﻃﺒﻘﻪ ﺷﺪ‪.‬‬
‫)اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬ﻓﻮﻳﺮﺑﺎخ‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪(.51‬‬

‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬در آﺧﺮﻳﻦ ﺗﺤﻠﻴﻞ‪ ،‬ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﻣﺎ ﺑﺎﻳﺪ ﻣﻮﺗﻮر ﻣﺤﺮك ﺗﺎرﻳﺦ را در ﻣﺮاﺣﻞ زﻳﺮ‬
‫ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻛﻨﻴﻢ ‪:‬‬
‫اﻟﻒ ( ﺗﺎرﻳﺦ ﺑﺮآﻳﻨﺪ ﻛﺎر اﻧﺴﺎن اﺳﺖ‪.‬‬
‫ب ( ﻋﻤﻞ‪ ،‬ﻛﻪ ﺗﺎرﻳﺦ را ﻣﻲ آﻓﺮﻳﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﺧﻮاﺳﺘﻪﻫﺎي اﻧﺴﺎن ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫پ ( اﻳﻦ ﺧﻮاﺳﺘﻪﻫﺎ‪ ،‬ﺑﻴﺎن ﻋﻘﺎﻳﺪ آنﻫﺎﺳﺖ‪.‬‬
‫ج ( اﻳﻦ ﻋﻘﺎﻳﺪ‪ ،‬ﺑﺎزﺗﺎب ﺷﺮاﻳﻂ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ اي اﺳﺖ ﻛﻪ در آن زﻧﺪﮔﻲ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫چ ( اﻳﻦ ﺷﺮاﻳﻂ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻃﺒﻘﺎت و ﻣﺒﺎرزه آﻧﺎن را ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ح ( ﺧﻮد ﻃﺒﻘﺎت را ﺷﺮاﻳﻂ اﻗﺘﺼﺎدي ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺮاي آن ﻛﻪ روﺷﻦ ﺷﻮد در ﭼﻪ ﺷﻜﻞ و ﺗﺤﺖ ﭼﻪ ﺷﺮاﻳﻄﻲ اﻳﻦ ﻣﺮاﺣﻞ ﭘﺪﻳﺪ ﻣﻲ آﻳﻨﺪ‪،‬‬
‫ﺑﮕﺬارﻳﺪ ﺑﮕﻮﺋﻴﻢ ﻛﻪ ‪:‬‬
‫‪ -1‬ﻋﻘﺎﻳﺪ‪ ،‬ﺑﻴﺎن ﺧﻮد را در زﻧﺪﮔﻲ‪ ،‬در ﻗﻠﻤﺮو ﺳﻴﺎﺳﻲ ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ -2‬ﻣﺒﺎرزه ﻃﺒﻘﺎﺗﻲ ﻛﻪ ﭘﺸﺖ ﻣﺒﺎرزه ﻋﻘﺎﻳﺪ ﻗﺮار دارد‪ ،‬در ﻗﻠﻤﺮو ﺳﻴﺎﺳﻲ اﻋﻼم ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫‪ -3‬ﺷﺮاﻳﻂ اﻗﺘﺼﺎدي )ﻛﻪ ﺑﺎ وﺿﻊ ﺗﻜﻨﻮﻟﻮژي ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻲﺷﻮد(‪ ،‬ﺑﻴﺎن ﺧﻮد را در ﻗﻠﻤﺮو‬
‫اﻗﺘﺼﺎدي ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬

‫ﻣﻨﺎﺑﻌﻲ ﻛﻪ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﺪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻨﻴﺪ‬
‫ﻛﺎرل ﻣﺎرﻛﺲ و ﻓﺮدرﻳـﺶ اﻧﮕﻠـﺲ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻴﻔﺴﺖ ﺣـﺰب ﻛﻤﻮﻧﻴﺴﺖ )ﻧﻴﻮﻳﻮرك‪ :‬اﻧﺘﺸﺎرات‬
‫ﺑﻴﻦ اﻟﻤﻠﻠﻲ‪.1948 ،‬‬
‫ﻛﺎرل ﻣﺎرﻛﺲ‪ ،‬ﻣﻘﺪﻣﻪ اي ﺑﺮ ﻧﻘﺪ اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ )ﻧﻴﻮﻳﻮرك‪ :‬اﻧﺘﺸﺎرات ﺑﻴﻦ اﻟﻤﻠﻠﻲ‪،‬‬
‫‪ ،(1970‬ﺻﻔﺤﻪﻫﺎي ‪ 5‬ﺗﺎ ‪.23‬‬
‫ه‪ .‬ﺳﻠﺰام‪ ،‬د‪ .‬ﮔﻮﻻوي‪ ،‬ه‪ .‬ﻣﺎرﺗﻞ ‪ :‬دﻳﻨﺎﻣﻴﺰم ﺗﻐﻴﻴﺮ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ‪ ،‬ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ اي در ﻋﻠﻢ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ‬
‫ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﺖ )ﻧﻴﻮﻳﻮرك‪ :‬اﻧﺘﺸﺎرات ﺑﻴﻦ اﻟﻤﻠﻠﻲ‪ ،(1970 ،‬ﺻﻔﺤﻪﻫﺎي ‪ 19‬ﺗﺎ ‪.42‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪186‬‬

‫‪2‬‬
‫ﻣﻨﺸﺎء ﻃﺒﻘﺎت و ﺷﺮاﻳﻂ اﻗﺘﺼﺎدي ﭼﻴﺴﺖ ؟‬

‫‪-1‬‬
‫‪-2‬‬
‫‪-3‬‬
‫‪-4‬‬
‫‪-5‬‬
‫‪-6‬‬

‫ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﺑﺰرگ ﻛﺎر‬
‫ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻪ ﻃﺒﻘﺎت‬
‫دوﻣﻴﻦ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﺑﺰرگ ﻛﺎر‬
‫دوﻣﻴﻦ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻪ ﻃﺒﻘﺎت‬
‫ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻛﻨﻨﺪه ﺷﺮاﻳﻂ اﻗﺘﺼﺎدي ﭼﻴﺴﺖ ؟‬
‫ﺣﺎﻟﺖﻫﺎي ﺗﻮﻟﻴﺪ‬

‫‪ -7‬ﺗﻮﺿﻴﺢ‬

‫دﻳﺪﻳﻢ ﻛﻪ در آﺧﺮﻳﻦ ﺗﺤﻠﻴﻞ‪ ،‬ﻧﻴﺮوﻫﺎي ﻣﺤﺮك ﺗﺎرﻳﺦ ﻃﺒﻘﺎﺗﻨﺪ و ﭘﻴﻜﺎرﻫﺎي آﻧﺎن را‬
‫ﺷﺮاﻳﻂ اﻗﺘﺼﺎدي رﻗﻢ ﻣﻲ زﻧﺪ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ را ﻣﺮاﺣﻞ زﻳﺮ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺑﻴﺎن ﻛﻨﻨﺪ‪:‬‬
‫ﻣﺮدم ﻓﻜﺮﻫﺎﺋﻲ در ﺳﺮ دارﻧﺪ ﻛﻪ آﻧﺎن را ﺑﻪ ﻋﻤﻞ واﻣﻲ دارد‪ .‬اﻳﻦ ﻓﻜﺮﻫﺎ زاﺋﻴﺪه ي ﺷﺮاﻳﻂ‬
‫ﻣﺎدي زﻧﺪﮔﻲ اﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﺮدم در آن زﻧﺪﮔﻲ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﺷﺮاﻳﻂ ﻣﺎدي زﻧﺪﮔﻲ را‪ ،‬ﺟﺎﻳﮕﺎه‬
‫اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ آﻧﺎن ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻲﻛﻨﺪ؛ ﻳﻌﻨﻲ ﺑﻪ ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ ﻃﺒﻘﺎﺗﻲ آﻧﺎن ﺑﺴﺘﮕﻲ دارد و ﺧﻮد ﻃﺒﻘﺎت را‬
‫ﺷﺮاﻳﻂ ﻣﺎدي اي ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ در آن در ﺣﺎل ﺗﺤﻮل اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ ﭼﻪ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻛﻨﻨﺪه ﺷﺮاﻳﻂ اﻗﺘﺼﺎدي و ﻃﺒﻘﺎت ﻧﺎﺷﻲ از آن اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ -1‬ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﺑﺰرگ ﻛﺎر‬
‫ﺑﺎ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﺗﻜﺎﻣﻞ ﺟﺎﻣﻌﻪ و ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ وﻗﺎﻳﻊ ﮔﺬﺷﺘﻪ‪ ،‬ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺗﺎﻣﻠﻲ ﻛﻪ اﻧﺴﺎن ﻣﻲﻛﻨﺪ در‬
‫اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﺟﺎﻣﻪ ﺑﻪ ﻃﺒﻘﺎت‪ ،‬ﻫﻤﻴﺸﻪ وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺘﻪ‪ .‬اﻫﻞ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ادﻋﺎ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪187‬‬

‫ﻛﻪ ﻣﺎ رﻳﺸﻪ و اﺻﻞ ﻫﺮ ﭼﻴﺰي را ﺟﺴﺖ و ﺟﻮ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ .‬ﺑﺮاﺳﺎس اﻳﻦ ﺗﺤﻘﻴﻖ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺣﺎﻻ‬
‫ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ در ﮔﺬﺷﺘﻪﻫﺎي ﺑﺴﻴﺎر دور‪ ،‬ﻃﺒﻘﻪ اي وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺖ‪ .‬اﻧﮕﻠﺲ در ﻣﻨﺸﺎء‬
‫ﺧﺎﻧﻮاده‪ ،‬ﻣﺎﻟﻜﻴﺖ ﺧﺼﻮﺻﻲ و دوﻟﺖ ﺑﻪ ﻣﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ‪:‬‬
‫ﺗﻮﻟﻴﺪ در ﺗﻤﺎم ﻣﺮاﺣﻞ ﭘﻴﺸﻴﻦ ﺟﺎﻣﻌﻪ‪ ،‬اﺳﺎﺳﺎ ﺟﻤﻌﻲ ﺑﻮد‪ .‬ﻳﻚ ﻃﺒﻘﻪ‪ ،‬ﻳﻚ ﻃﺒﻘﻪ ﺑﻨﺪي و ﺑﻌﺪ‬
‫ﻃﺒﻘﻪ و ﻃﺒﻘﻪ ﺑﻨﺪي دﻳﮕﺮي وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺖ‪ .‬ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ‪ ،‬ﻣﺼﺮف ﺗﻮﻟﻴﺪات اﻧﺴﺎن ﻫﻢ ﺟﻤﻌﻲ ﺑﻮد‪.‬‬
‫اﻳﻦ‪ ،‬ﻛﻤﻮﻧﻴﺴﻢ اوﻟﻴﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻫﻤﻪ اﻧﺴﺎنﻫﺎ در ﺗﻮﻟﻴﺪ ﺷﺮﻛﺖ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬اﺑﺰار ﻛﺎر ﺧﺼﻮﺻﻲ اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ آنﻫﺎ ﻛﻪ ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎده‬
‫ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻧﺪ‪ .‬ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻛﺎري ﻛﻪ در اﻳﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪي ﻣﺎدوﻧﻲ وﺟﻮد دارد‪ ،‬ﻓﻘﻂ‬
‫ﻣﻴﺎن دو ﺟﻨﺲ زن و ﻣﺮد اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺮد ﺷﻜﺎر ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺎﻫﻲ ﻣﻲﮔﻴﺮد و ﻛﺎرﻫﺎﺋﻲ از اﻳﻦ دﺳﺖ را‬
‫اﻧﺠﺎم ﻣﻲ دﻫﺪ‪ ،‬اﻣﻮر ﺧﺎﻧﻪ ﻫﻢ ﺑﺎ زن اﺳﺖ‪ .‬در اﻳﻦ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻛﺎر‪ ،‬از ﻋﻼﻳﻖ » ﺧﺼﻮﺻﻲ « ﺧﺒﺮي‬
‫ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬
‫اﻣﺎ اﻧﺴﺎن در اﻳﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺑﺎﻗﻲ ﻧﻤﺎﻧﺪ‪ .‬ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺗﻐﻴﻴﺮ در زﻧﺪﮔﻲ اﻧﺴﺎن‪ ،‬ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻛﺎر در ﺟﺎﻣﻌﻪ‬
‫اﺳﺖ‪ » .‬اﻣﺎ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻛﺎر‪ ،‬رﻓﺘﻪ رﻓﺘﻪ ﺧﻮد را وارد ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪) « .‬ﻓﺮدرﻳﺶ اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬ﻣﻨﺸﺎ‬
‫ﺧﺎﻧﻮاده‪ ،‬ﻣﺎﻟﻜﻴﺖ ﺧﺼﻮﺻﻲ و دوﻟﺖ‪(،‬ﻧﻴﻮﻳﻮرك‪ :‬اﻧﺘﺸﺎرات ﺑﻴﻦ اﻟﻤﻠﻠﻲ‪ ،1942 ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪(.233‬‬

‫اﻳﻦ ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ واﻗﻌﻪ‪ ،‬ﺟﺎﺋﻲ رخ ﻣﻲ دﻫﺪ ﻛﻪ اﻧﺴﺎن ‪:‬‬
‫ﺣﻴﻮاﻧﺎﺗﻲ را ﻛﺸﻒ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﻲﺷﻮد آنﻫﺎ را اﻫﻠﻲ ﻛﺮد‪ .‬وﻗﺘﻲ ﺣﻴﻮان اﻫﻠﻲ ﺷﺪ‪ ،‬ﻧﻮﺑﺖ زاد و‬
‫وﻟﺪ و ﭘﺮورش اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻮﻓﺎﻟﻮي وﺣﺸﻲ را ﺑﺎﻳﺪ ﺷﻜﺎر ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﻮﻓﺎﻟﻮي اﻫﻠﻲ ﻫﺮ ﺳﺎل ﻣﻲزاﻳﺪ‬
‫و ﺑﻪ ﻣﺎ ﺷﻴﺮ ﻣﻲ دﻫﺪ‪ .‬ﻋﺪهاي از ﭘﻴﺸﺮﻓﺘﻪﺗﺮﻳﻦ ﻗﺒﺎﻳﻞ؛ ﻣﺜﻞ آرﻳﺎﺋﻲﻫﺎ‪ ،‬ﺳﺎﻣﻲﻫﺎ و ﺣﺘﻲ ﺷﺎﻳﺪ‬
‫دﻳﺮﺗﺮ ﺗﻮراﻧﻲﻫﺎ‪ ،‬ﺣﺎﻻ دﻳﮕﺮ ﻛﺎر اﺻﻠﻲﺷﺎن رام ﻛﺮدن ﮔﻠﻪ و ﺑﻌﺪ ﻫﻢ رﺳﻴﺪﮔﻲ ﺑﻪ اﻣﺮ زاد و وﻟﺪ و‬
‫ﻧﮕﻬﺪاري آنﻫﺎ ﺑﻮد‪ .‬ﻗﺒﺎﻳﻞ ﺷﺒﺎن‪ ،‬ﺧﻮد را از اﻧﺒﻮه ﺑﻘﻴﻪ ﻛﻪ ﺑﺮﺑﺮ ﺑﻮدﻧﺪ ﺟﺪا ﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ‬
‫ﺗﻘﺴﻴﻢ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﺑﺰرگ ﻛﺎر اﺳﺖ‪ ) .‬اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬ﻣﻨﺸﺎء ﺧﺎﻧﻮاده‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪( .218‬‬

‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺣﺎﻟﺖ ﺗﻮﻟﻴﺪ‪ ،‬ﺷﻜﺎر و ﻣﺎﻫﻲ ﮔﻴﺮي را دارﻳﻢ و در ﺣﺎﻟﺖ دوم‪،‬‬
‫ﮔﻠﻪ داري را ﻛﻪ ﺑﻪ ﻇﻬﻮر ﻗﺒﺎﻳﻞ ﺷﺒﺎن ﻣﻨﺠﺮ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻛﺎر‪ ،‬ﭘﺎﻳﻪ اي اﺳﺖ ﺑﺮاي ‪:‬‬

‫‪188‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪ -2‬ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻪ ﻃﺒﻘﺎت‬
‫اﻓﺰاﻳﺶ ﺗﻮﻟﻴﺪ در ﺷﺎﺧﻪﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﮔﻠﻪ داري‪ ،‬ﻛﺸﺎورزي و ﻛﺎرﻫﺎي دﺳﺘﻲ ﺑﻮﻣﻲ‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫ﻧﻴﺮوي ﻛﺎر اﻧﺴﺎن ﻇﺮﻓﻴﺖ داد ﺗﺎ ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻣﺎزاد ﺑﺮ ﻣﺼﺮف داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﻫﻢ زﻣﺎن‪ ،‬ﻛﺎر روزاﻧﻪاي‬
‫ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ ﻫﺮ ﻳﻚ از اﻋﻀﺎي ﻗﺒﻴﻠﻪ‪ ،‬اﺟﺘﻤﺎع ﺧﺎﻧﻮاده‪ ،‬ﻳﺎ ﺧﺎﻧﻮاده ﻣﻨﻔﺮد اﻧﺠﺎم ﻣﻲ ﺷﺪ‪،‬‬
‫اﻓﺰاﻳﺶ ﻳﺎﻓﺖ‪ .‬ﺣﺎﻻ دﻳﮕﺮ اﻳﻦ ﺿﺮورت ﭘﻴﺶ آﻣﺪه ﺑﻮد ﺗﺎ ﻧﻴﺮوﻫﺎي ﺟﺪﻳﺪ ﻛﺎر وارد ﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺟﻨﮓ‪ ،‬اﻳﻦ ﻧﻴﺮوﻫﺎ را ﺗﺎﻣﻴﻦ ﻛﺮد‪ .‬اﺳﺮاي ﺟﻨﮕﻲ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ ﺑﺮده ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬ﺑﺎ اﻓﺰاﻳﺶ ﺗﻮﻟﻴﺪ‪،‬‬
‫ﻧﻴﺮوي ﻛﺎر و ﺑﻨﺎ ﺑﺮ آن‪ ،‬اﻓﺰاﻳﺶ ﺛﺮوت و ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻣﺰارع ﺗﻮﻟﻴﺪ‪ ،‬ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺗﻘﺴﻴﻢ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻛﺎر‪،‬‬
‫در ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ ﻣﺴﺘﻮﻟﻲ ﺷﺪن ﺷﺮاﻳﻂ ﻋﻤﻮﻣﻲ ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﭘﺪﻳﺪ آﻣﺪ ﺗﺎ ﺑﺮدهداري را ﺑﻪ وﺟﻮد آورد‪.‬‬
‫از ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺗﻘﺴﻴﻢ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﺑﺰرگ ﻛﺎر‪ ،‬ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻪ دو ﻃﺒﻘﻪ ﺑﻪ وﺟﻮد آﻣﺪ ‪:‬‬
‫ارﺑﺎﺑﺎن و ﺑﺮدﮔﺎن‪ ،‬اﺳﺘﺜﻤﺎر ﻛﻨﻨﺪﮔﺎن و اﺳﺘﺜﻤﺎر ﺷﻮﻧﺪﮔﺎن‪) .‬اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬ﻣﻨﺸﺎء ﺧﺎﻧﻮاده‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ‬
‫‪(.220‬‬
‫ﺣﺎﻻ ﺑﻪ آﺳﺘﺎﻧﻪ ﺗﻤﺪن رﺳﻴﺪه اﻳﻢ‪ .‬ﺗﻤﺪن ﺑﺎ ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ ﺟﺪﻳﺪ در ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻛﺎر ﺷﻜﻔﺘﻪ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬در ﭘﺎﺋﻴﻦ ﺗﺮﻳﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ ي ﺑﺮﺑﺮﻳﺖ‪ ،‬اﻧﺴﺎن ﻣﺴﺘﻘﻴﻤﺎ ﺑﺮاي ﻧﻴﺎزﻫﺎي ﺧﻮدش ﺗﻮﻟﻴﺪ‬
‫ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬ﻫﺮ ﮔﻮﻧﻪ ﻋﻤﻞ ﻣﺒﺎدﻻﺗﻲ ﻓﻘﻂ ﺑﺮﺣﺴﺐ اﺗﻔﺎق رخ ﻣﻲ داد‪ .‬ﻣﻮاد ﻣﻮرد ﻣﺒﺎدﻟﻪ‪ ،‬اﺿﺎﻓﻪ‬
‫ﺗﻮﻟﻴﺪ اﺗﻔﺎﻗﻲ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬در ﻣﺮﺣﻠﻪ ي ﻣﻴﺎﻧﻲ ﺑﺮﺑﺮﻳﺖ‪ ،‬در ﻣﻴﺎن ﻣﺮدم ﺷﺒﺎن ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻣﺎﻟﻜﻴﺖ در‬
‫ﺷﻜﻞ ﮔﻠﻪ داري ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ‪ .‬زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ رﻣﻪ ﺑﻪ اﻧﺪازه ﻣﻌﻴﻨﻲ ﻣﻲ رﺳﻴﺪ‪ ،‬ﻣﻌﻤﻮﻻ ﺗﻮﻟﻴﺪ اﺿﺎﻓﻪ‬
‫ﻣﻲﻛﺮد ﻛﻪ ﺑﻴﺶ از اﺣﺘﻴﺎﺟﺎت ﺧﻮد ﻗﺒﻴﻠﻪ ﺑﻮد‪ .‬اﻳﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻛﺎر ﻣﻴﺎن ﻣﺮدم ﺷﺒﺎن‬
‫و ﻗﺒﺎﻳﻞ ﻋﻘﺐ ﻣﺎﻧﺪه اي ﻛﻪ ﮔﻠﻪ ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬و ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺑﻪ ﻣﻮﺟﻮدﻳﺖ دو ﺳﻄﺢ ﻣﺘﻔﺎوت ﺗﻮﻟﻴﺪ‬
‫ﻛﻪ در ﻛﻨﺎرﻫﻢ و در ﺷﺮاﻳﻂ ﺿﺮوري داد و ﺳﺘﺪ زﻧﺪﮔﻲ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ ﻣﻨﺠﺮ ﺷﺪ‪) .‬اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬ﻣﻨﺸﺎء‬
‫ﺧﺎﻧﻮاده‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪(.224‬‬
‫ﭘﺲ در اﻳﻦ زﻣﺎن دو ﻃﺒﻘﻪ در ﺟﺎﻣﻌﻪ دارﻳﻢ ‪ :‬ارﺑﺎﺑﺎن و ﺑﺮدﮔﺎن‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻪ‬
‫ﺣﻴﺎت ﺧﻮد اداﻣﻪ ﻣﻲ دﻫﺪ و دﺳﺘﺨﻮش ﺗﺤﻮل ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﻃﺒﻘﻪ ﺟﺪﻳﺪي ﭘﺪﻳﺪ ﻣﻲآﻳﺪ و رﺷﺪ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ -3‬دوﻣﻴﻦ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻛﺎر ﺑﺰرگ‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪189‬‬

‫ﺛﺮوت ﺑﻪ ﺳﺮﻋﺖ ﻓﺰوﻧﻲ ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺛﺮوت اﻓﺮاد‪ .‬ﻣﺤﺼﻮﻻت ﻧﺴﺎﺟﻲ‪ ،‬ﻓﻠﺰ ﻛﺎري و‬
‫ﺳﺎﻳﺮﻛﺎرﻫﺎي دﺳﺘﻲ ﻛﻪ روز ﺑﻪ روز ﺑﻴﺸﺘﺮ از ﻫﻢ ﻣﺘﻤﺎﻳﺰ ﻣﻲ ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬ﻧﺸﺎﻧﻪي رﺷﺪ ﺗﻨﻮع و ﻣﻬﺎرت‬
‫ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﻋﻼوه ﺑﺮ ﻏﻠﻪ و ﮔﻴﺎﻫﺎن داﻧﻪ دار و اﻧﻮاع ﻣﻴﻮهﻫﺎ‪ ،‬ﺣﺎﻻ دﻳﮕﺮ ﻛﺸﺎورزي ﺷﺮاب و روﻏﻦ ﻫﻢ‬
‫ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻣﻲﻛﺮد ﻛﻪ ﺳﺎﺧﺘﻦ ﺷﺎن را آﻣﻮﺧﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬اﻧﺠﺎم ﭼﻨﻴﻦ ﻓﻌﺎﻟﻴﺖﻫﺎي ﮔﻮﻧﺎﮔﻮﻧﻲ‪ ،‬دﻳﮕﺮ از‬
‫ﻳﻚ ﻓﺮد و اﺷﺘﻐﺎل ﻫﻤﺎن ﻓﺮد ﺑﻪ ﭼﻨﺪ ﻛﺎر ﺑﺮ ﻧﻤﻲ آﻣﺪ‪ .‬ﭘﺲ دوﻣﻴﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ ي ﺗﻘﺴﻴﻢ ﺑﺰرگ ﻛﺎر‬
‫رخ داد و ﺻﻨﺎﻳﻊ دﺳﺘﻲ از ﻛﺸﺎورزي ﺟﺪا ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬اﻓﺰاﻳﺶ ﻣﺴﺘﻤﺮ ﺗﻮﻟﻴﺪ و ﺗﻘﺎرن ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻛﺎر‪،‬‬
‫ارزش ﻧﻴﺮوي ﻛﺎر اﻧﺴﺎن را ﺑﺎﻻ ﺑﺮد‪ .‬ﺣﺎﻻ دﻳﮕﺮ ﺑﺮده داري ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺑﺨﺶ اﺳﺎﺳﻲ در ﺗﺮﻛﻴﺐ‬
‫ﻧﻈﺎم اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ در آﻣﺪه ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﺑﺮدﮔﺎن ﺑﻪ ﺻﻮرت اﻧﺒﻮه رواﻧﻪ ﻛﺎر در ﻣﺰارع و ﻛﺎرﮔﺎهﻫﺎ ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﺑﺎ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﺗﻮﻟﻴﺪ ﺑﻪ دو ﺷﺎﺧﻪ‬
‫ي اﺻﻠﻲ ﺑﺰرگ ؛ ﻳﻌﻨﻲ ﻛﺸﺎورزي و ﺻﻨﺎﻳﻊ دﺳﺘﻲ‪ ،‬ﻛﺎﻻ ﻣﺴﺘﻘﻴﻤﺎ ﺑﺮاي ﻣﺒﺎدﻟﻪ ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ‬
‫ﺑﺮآﻳﻨﺪ آن ﺗﺠﺎرت اﺳﺖ‪) ...‬اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬ﻣﻨﺸﺎء ﺧﺎﻧﻮاده‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪(.222‬‬

‫‪ -4‬دوﻣﻴﻦ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻪ ﻃﺒﻘﺎت‬
‫ﺑﻪ اﻳﻦ ﻃﺮﻳﻖ‪ ،‬ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﺑﺰرگ ﻛﺎر‪ ،‬ارزش ﻛﺎر اﻧﺴﺎن را ﺑﺎﻻ ﻣﻲ ﺑﺮد‪ ،‬و ﺑﺎﻋﺚ رﺷﺪ‬
‫ﺛﺮوت ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ دوﺑﺎره ارزش ﻛﺎر اﻧﺴﺎن را ﺑﺎﻻ ﻣﻲﺑﺮد و دوﻣﻴﻦ ﺿﺮورت ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻛﺎر را‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫ﻛﺸﺎورزي و ﺻﻨﺎﻳﻊ دﺳﺘﻲ‪ ،‬اﻳﺠﺎب ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬در اﻳﻦ دوران‪ ،‬اﻓﺰاﻳﺶ ﻣﺪاوم ﺗﻮﻟﻴﺪ و ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه‬
‫آن اﻓﺰاﻳﺶ ﻧﻴﺮوي ﻛﺎر اﻧﺴﺎن‪ ،‬ﺑﺮدهداري را » اﺟﺘﻨﺎب ﻧﺎﭘﺬﻳﺮ« ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻋﺚ ﺗﻮﻟﻴﺪ ﺗﺠﺎري‬
‫ﻣﻲﺷﻮد و ﺳﻮﻣﻴﻦ ﻃﺒﻘﻪ را ﭘﺪﻳﺪ ﻣﻲآورد‪ :‬ﺑﺎزرﮔﺎﻧﺎن‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬در اﻳﻦ ﻟﺤﻈﻪ از ﺗﺤﻮل ﺟﺎﻣﻌﻪ‪ ،‬ﺳﻪ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻛﺎر و ﺳﻪ ﻃﺒﻘﻪ دارﻳﻢ‪ :‬دﻫﻘﺎﻧﺎن‪،‬‬
‫ﺻﻨﻌﺘﻜﺎران‪ ،‬و ﺑﺎزرﮔﺎﻧﺎن‪ .‬ﺑﺮاي ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺑﺎر ﻣﻲﺑﻴﻨﻴﻢ ﻃﺒﻘﻪاي ﻇﻬﻮر ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ در ﺗﻮﻟﻴﺪ‬
‫ﺷﺮﻛﺖ ﻧﺪارد‪ .‬اﻳﻦ ﻃﺒﻘﻪ ﺑﺎزرﮔﺎن‪ ،‬ﺑﺮ دو ﻃﺒﻘﻪ دﻳﮕﺮ ﺣﺎﻛﻢ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺮآﻳﻨﺪه ﻣﺮﺣﻠﻪ ي ﺑﺎﻻي ﺑﺮﺑﺮﻳﺖ‪ ،‬ﺗﻘﺴﻴﻢ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻛﺎر ﻣﻴﺎن ﻛﺸﺎورزي و ﺻﻨﺎﻳﻊ دﺳﺘﻲ ﺑﻮد‪ ،‬و ﻫﻢ‬
‫ﭼﻨﻴﻦ اﻓﺰاﻳﺶ ﻣﺴﺘﻤﺮ آن ﺑﺨﺶ از ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻛﻪ ﻣﺴﺘﻘﻴﻤﺎ ﺑﺮاي ﻣﺒﺎدﻟﻪ ﺑﻮد‪ .‬آن ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﻣﺒﺎدﻟﻪ‬
‫ﻣﻴﺎن ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﻓﺮدي‪ ،‬ﺣﺎﺋﺰ اﻫﻤﻴﺖ ﺣﻴﺎﺗﻲ در ﻛﺎر اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﺷﺪ‪ .‬ﺗﻤﺪن‪ ،‬ﺑﺨﺼﻮص ﺑﺎ‬
‫ﺳﺮﻋﺖ دادن ﺗﻀﺎد ﻣﻴﺎن ﺷﻬﺮ و روﺳﺘﺎ‪ ،‬ﺗﻤﺎﻣﻲ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻛﺎر ﻣﻮﺟﻮد را ﺑﻪ ﻫﻢ ﭘﻴﻮﻧﺪ داد و ﺗﺸﺪﻳﺪ‬
‫ﻛﺮد ) ﺷﻬﺮ ﺑﻪ ﻟﺤﺎظ اﻗﺘﺼﺎدي ﺑﺮ روﺳﺘﺎ ﻣﺴﻠﻂ ﺷﺪ – ﻣﺜﻞ ﻳﻮﻧﺎن ﺑﺎﺳﺘﺎن – ‪ ،‬ﻳﺎ روﺳﺘﺎ ﺑﻪ ﺷﻬﺮ‬
‫ﻣﺴﻠﻂ ﺷﺪ‪ ،‬ﻣﺜﻞ ﻗﺮون ﻣﻴﺎﻧﻪ‪ ( .‬و ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﺳﻮﻣﻴﻦ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻛﺎر ﺷﻜﻞ ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﺗﺤﻮل‪،‬‬

‫‪190‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﻃﺒﻘﻪ اي را ﭘﺪﻳﺪ ﻣﻲآورد ﻛﻪ دﻳﮕﺮ ﺑﻪ ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻣﺮﺑﻮط ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﻓﻘﻂ ﺑﺮﻣﺒﺎدﻟﻪ ﺗﻮﻟﻴﺪات‬
‫ﻣﺘﻤﺮﻛﺰ اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﻃﺒﻘﻪ‪ ،‬ﺑﺎزرﮔﺎﻧﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺻﻮرت واﺳﻄﻪﻫﺎي اﺟﺘﻨﺎب ﻧﺎﭘﺬﻳﺮ ﻣﻴﺎن دو ﻧﻴﺮوي‬
‫ﻣﻮﻟﺪ در ﻣﻲ آﻳﻨﺪ و ﻫﺮ دو را اﺳﺘﺜﻤﺎر ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬اﻳﻨﺎن ﺑﻪ ﺑﻬﺎﻧﻪ آن ﻛﻪ ﻣﻔﻴﺪ ﺗﺮﻳﻦ ﻃﺒﻘﻪ در ﻣﻴﺎن‬
‫ﻣﺮدﻣﻨﺪ؛ ﻳﻌﻨﻲ ﻃﺒﻘﻪ اﻧﮕﻞﻫﺎ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﭘﺎداش ﺧﺪﻣﺎت ﻧﺎﭼﻴﺰﺷﺎن ﺷﻴﺮه ي ﺗﻮﻟﻴﺪ را در داﺧﻞ‬
‫و ﺧﺎرج ﻣﻲ ﻣﻜﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺳﺮﻋﺖ ﺛﺮوت ﻛﻼﻧﻲ ﻣﻲ اﻧﺪوزﻧﺪ و ﺑﻪ ﻧﻔﻮذ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ دﺳﺖ ﻣﻲ ﻳﺎﺑﻨﺪ و ﺑﻪ‬
‫اﻳﻦ دﻟﻴﻞ‪ ،‬ﺑﻪ درﺟﺎت ﺑﺎﻻﺗﺮ و ﻛﻨﺘﺮل ﻋﻈﻴﻢ ﺗﺮ ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻧﺎﺋﻞ ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﺗﺎ آن ﻛﻪ در ﻧﻬﺎﻳﺖ‪،‬‬
‫ﺧﻮدﺷﺎن ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ ﻧﻴﺮوي ﻣﻮﻟﺪ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﺗﻮﻟﻴﺪﺷﺎن ﺑﺤﺮان ادواري ﺗﺠﺎرت اﺳﺖ‪) .‬اﻧﮕﻠﺲ‪،‬‬
‫ﻣﻨﺸﺎء ﺧﺎﻧﻮاده‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪﻫﺎي ‪ 224‬ﺗﺎ ‪(.225‬‬

‫ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ‪ ،‬ﻣﺮﺣﻠﻪ اي را ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻛﻤﻮﻧﻴﺴﻢ اوﻟﻴﻪ آﻏﺎز ﻣﻲﺷﻮد و ﺑﻪ‬
‫ﻛﺎﭘﻴﺘﺎﻟﻴﺴﻢ ﻣﻲ رﺳﺪ‪.‬‬
‫‪ -1‬ﻛﻤﻮﻧﻴﺴﻢ اوﻟﻴﻪ‬
‫‪ -2‬اﻧﺸﻘﺎق ﻣﻴﺎن ﺑﺮﺑﺮﻫﺎ و ﻗﺒﺎﻳﻞ ﺷﺒﺎن ) ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻛﺎر‪ :‬ارﺑﺎﺑﺎن و ﺑﺮدﮔﺎن (‬
‫‪ -3‬ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻣﻴﺎن ﻛﺸﺎورزان و ﺻﻨﻌﺘﻜﺎران )دوﻣﻴﻦ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻛﺎر‪(.‬‬
‫‪ -4‬ﺗﻮﻟﺪ ﻃﺒﻘﻪ ﺑﺎزرﮔﺎن ) ﺳﻮﻣﻴﻦ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻛﺎر ( ﻛﻪ ‪:‬‬
‫‪ -5‬ﻣﻮﻟﺪ ﺑﺤﺮانﻫﺎي ادواري ﺗﺠﺎرت اﺳﺖ ) ﻛﺎﭘﻴﺘﺎﻟﻴﺴﻢ (‬
‫ﺣﺎﻻ ﻣﻲداﻧﻴﻢ ﻣﻨﺸﺎء ﻃﺒﻘﺎت ﻛﺠﺎﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ ﺑﻴﺎﻣﻮزﻳﻢ ﻛﻪ ‪:‬‬
‫‪ -5‬ﺷﺮاﻳﻂ اﻗﺘﺼﺎدي را ﭼﻪ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻲﻛﻨﺪ ؟‬
‫ﻧﺨﺴﺖ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ اﺧﺘﺼﺎر ﺟﻮاﻣﻊ ﻣﺨﺘﻠﻔﻲ را ﻛﻪ ﭘﻴﺶ از ﻣﺎ وﺟﻮد داﺷﺘﻨﺪ ﻣﺮور ﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫اﺳﻨﺎدي در دﺳﺖ ﻧﺪارﻳﻢ ﻛﻪ از ﻃﺮﻳﻖ آنﻫﺎ ﺟﻮاﻣﻌﻲ را ﻛﻪ ﭘﻴﺶ از ﻳﻮﻧﺎن ﺑﺎﺳﺘﺎن وﺟﻮد‬
‫داﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺗﻔﺼﻴﻞ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻨﻴﻢ‪ .‬اﻣﺎ‪ ،‬ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل‪ ،‬ﻣﻲداﻧﻴﻢ ﻛﻪ در ﺟﺎﻣﻌﻪ ي ﻳﻮﻧﺎن ارﺑﺎﺑﺎن و‬
‫ﺑﺮدﮔﺎن وﺟﻮد داﺷﺘﻨﺪ و ﻃﺒﻘﻪ ﺑﺎزرﮔﺎن ﺗﺎزه ﺷﺮوع ﺑﻪ ﻧﺸﻮ و ﻧﻤﺎ ﻛﺮده ﺑﻮد‪ .‬ﺑﻌﺪ‪ ،‬در ﻗﺮون‬
‫ﻣﻴﺎﻧﻪ‪ ،‬ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻓﺌﻮداﻟﻲ ﺑﺎ ﺑﺰرگ ﻣﺎﻟﻜﺎن و دﻫﻘﺎﻧﺎن واﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ زﻣﻴﻦ ) ﺳﺮفﻫﺎ ‪ ،( Serfs -‬ﺑﻪ‬
‫ﺑﺎزرﮔﺎﻧﺎن اﻳﻦ ﺗﻮاﻧﺎﺋﻲ را داد ﺗﺎ ﺑﻴﺸﺘﺮ و ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣﺎل ﺑﻴﻨﺪوزﻧﺪ و اﻫﻤﻴﺖ ﭘﻴﺪا ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﻣﺤﻞ‬
‫ﺗﻤﺮﻛﺰ آﻧﺎن‪ ،‬ﻗﻠﺐ ﺑﺎزارﻫﺎي ﻣﻜﺎره در ﺷﻬﺮكﻫﺎي ﻧﺰدﻳﻚ ﺑﻪ ﻗﻠﻌﻪﻫﺎ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﻪ‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪191‬‬

‫ﺑﻮرگﻫﺎ‪ Bourgs‬ﻳﺎ ﺑﻮرژوا ﻣﻌﺮوف ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﻮرژوا ‪ Bourgeois‬از آن آﻣﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﻋﻼوه‪،‬‬
‫در ﻗﺮون ﻣﻴﺎﻧﻪ‪ ،‬ﭘﻴﺶ از ﻣﺮﺣﻠﻪ ي ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻛﺎﭘﻴﺘﺎﻟﻴﺴﺘﻲ‪ ،‬ﻓﻘﻂ ﻣﺠﺘﻤﻊﻫﺎي اﻗﺘﺼﺎدي ﻛﻮﭼﻚ‬
‫وﺟﻮد داﺷﺖ‪ .‬وﺿﻊ اﺑﺘﺪاﺋﻲ اﻳﻦ ﻣﺠﺘﻤﻊﻫﺎ ﭼﻨﺎن ﺑﻮد ﻛﻪ ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻛﻨﻨﺪه ﺻﺎﺣﺐ وﺳﺎﻳﻞ ﻛﺎر‬
‫ﺧﻮد ﺑﻮد‪ .‬اﺑﺰار ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ اﻓﺮاد ﺑﻮد و ﻓﻘﻂ ﺑﺮاي ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻓﺮدي ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎده ﻗﺮار ﻣﻲ‬
‫ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬در ﻧﺘﻴﺠﻪ‪ ،‬اﻳﻦ اﺑﺰار ﺗﻮﻟﻴﺪ ﺟﺰﺋﻲ‪ ،‬ﻛﻮﭼﻚ و ﻣﺤﺪود ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﻧﻘﺶ ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﺗﻮﻟﻴﺪ‬
‫ﻛﺎﭘﻴﺘﺎﻟﻴﺴﺘﻲ و ﺑﻮرژوازي‪ ،‬ﻣﺘﻤﺮﻛﺰ ﻛﺮدن و ﺗﻮﺳﻌﻪ دادن اﻳﻦ اﺑﺰار ﺗﻮﻟﻴﺪ‪ ،‬و ﺗﺒﺪﻳﻞ آنﻫﺎ ﺑﻪ‬
‫اﻫﺮمﻫﺎي ﻗﺪرﺗﻤﻨﺪ ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻧﻮﻳﻦ ﺑﻮد‪.‬‬
‫)‪...‬از ﻗﺮن ﭘﺎﻧﺰدﻫﻢ‪ ،‬ﺑﻪ ﻟﺤﺎظ ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﺳﻪ دوره ي ﺗﻌﺎوﻧﻲ ﺳﺎده‪ ،‬ﻛﺎرﮔﺎه و ﺻﻨﻌﺖ ﻧﻮﻳﻦ از ﻛﺎر در‬
‫آﻣﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﺑﻮرژوازي‪ ،‬آن ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﻫﻤﻴﺸﻪ ﻋﻤﻞ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻤﻲ ﺗﻮاﻧﺴﺖ اﻳﻦ اﺑﺰار ﺿﻌﻴﻒ ﺗﻮﻟﻴﺪ‬
‫را ﺑﺪون دﮔﺮﮔﻮن ﻛﺮدن آﻧﺎن ﺑﻪ اﺑﺰار ﻗﺪرﺗﻤﻨﺪ ﺗﻮﻟﻴﺪ‪ ،‬و ﻫﻤﺰﻣﺎن از اﺑﺰار ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻓﺮدي ﺑﻪ اﺑﺰار‬
‫ﺗﻮﻟﻴﺪ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻛﻪ ﻓﻘﻂ ﺑﺎ ﻛﺎر ﺟﻤﻌﻲ اﻧﺴﺎن ﻗﺎﺑﻞ اﺳﺘﻔﺎده ﺑﻮد‪ ،‬ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻛﻨﺪ ‪) .‬ف‪ .‬اﻧﮕﻠﺲ‪،‬‬
‫ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﻢ ‪ :‬ﺗﺨﻴﻠﻲ و ﻋﻠﻤﻲ‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪(.56‬‬

‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﻮازات ﺗﻜﺎﻣﻞ ﻃﺒﻘﺎت ) ارﺑﺎﺑﺎن و ﺑﺮدﮔﺎن‪ ،‬ﺑﺰرگ‬
‫ﻣﺎﻟﻜﺎن و ﺳﺮفﻫﺎ (‪ ،‬ﺗﻜﺎﻣﻞ ﺷﺮاﻳﻂ ﺗﻮﻟﻴﺪ‪ ،‬ﺗﻮزﻳﻊ و ﻣﺒﺎدﻟﻪ ي ﺛﺮوت ﻫﻢ وﺟﻮد دارد‪ .‬ﻳﻌﻨﻲ‬
‫ﺷﺮاﻳﻂ اﻗﺘﺼﺎدي و اﻳﻦ ﺗﻜﺎﻣﻞ اﻗﺘﺼﺎدي‪ ،‬ﮔﺎم ﺑﻪ ﮔﺎم و ﻣﻨﻄﺒﻖ ﺑﺎ ﺗﻜﺎﻣﻞ اﺳﻠﻮبﻫﺎي ﺗﻮﻟﻴﺪ‬
‫ﭘﻴﺶ ﻣﻲ رود‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ‪:‬‬
‫‪ -6‬اﺳﻠﻮبﻫﺎي ﺗﻮﻟﻴﺪ‬
‫ﺷﺮاﻳﻂ‪ ‬وﺳﺎﻳﻞ و اﺑﺰار‪ ،‬ﻛﺎرﺑﺮد آنﻫﺎ‪ ،‬روشﻫﺎي ﻛﺎر‪ ،‬و در ﻳﻚ ﻛﻼم ﺣﺎﻟﺖ ﺗﻜﻨﻮﻟﻮژي‪،‬‬
‫ﺷﺮاﻳﻂ اﻗﺘﺼﺎدي را ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﭼﺮخ ﻧﺦ رﻳﺴﻲ‪ ،‬دﺳﺘﮕﺎه ﺑﺎﻓﻨﺪﮔﻲ دﺳﺘﻲ‪ ،‬و ﭼﻜﺶ آﻫﻨﮕﺮان‪ ،‬ﺟﺎي ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻧﺦ رﻳﺴﻲ‬
‫ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ‪ ،‬دﺳﺘﮕﺎه ﺑﺎﻓﻨﺪﮔﻲ ﺑﺮﻗﻲ و ﭼﻜﺶ ﺑﺨﺎر دادﻧﺪ‪ ،‬و ﻛﺎرﺧﺎﻧﻪﻫﺎ ﻛﻪ ﻛﺎر ﺟﻤﻌﻲ ﺻﺪﻫﺎ ﻫﺰار‬
‫ﻛﺎرﮔﺮ را ﻣﻲ ﻃﻠﺒﻴﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺟﺎي ﻛﺎرﮔﺎهﻫﺎي ﻓﺮدي را ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ‪ ،‬اﻣﺮ ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻧﻴﺰ از ﻳﻚ‬
‫ﺳﻠﺴﻠﻪ ﺗﻮﻟﻴﺪ ﺧﺼﻮﺻﻲ‪ ،‬ﺟﺎي ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻳﻚ ﺳﻠﺴﻠﻪ ﺗﻮﻟﻴﺪ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ داد‪ ،‬و ﺗﻮﻟﻴﺪ از ﺣﺎﻟﺖ‬

‫‪192‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﻓﺮدي ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺗﻮﻟﻴﺪ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ در آﻣﺪ‪) .‬ف‪ .‬اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﻢ‪ :‬ﺗﺨﻴﻠﻲ و ﻋﻠﻤﻲ‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ‬
‫‪(.56‬‬

‫اﻳﻦ ﺟﺎ ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﺗﻜﺎﻣﻞ اﺳﻠﻮبﻫﺎي ﺗﻮﻟﻴﺪ‪ ،‬ﻧﻴﺮوﻫﺎي ﻣﻮﻟﺪ را ﺑﻪ ﻃﻮر ﻛﻠﻲ‬
‫دﻳﮕﺮﮔﻮن ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﺣﺎﻻ‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ وﺳﺎﻳﻞ ﺗﻮﻟﻴﺪ ﺟﻤﻌﻲ ﺷﺪه اﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺎﻟﻜﻴﺖ ﻫﻤﭽﻨﺎن‬
‫ﺧﺼﻮﺻﻲ ﺑﺎﻗﻲ ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ! و ﻣﺎﺷﻴﻦﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﻓﻘﻂ از ﻃﺮﻳﻖ ﻛﺎر ﺟﻤﻌﻲ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻨﺪ ﻋﻤﻞ ﻛﻨﻨﺪ‪،‬‬
‫در ﻣﺎﻟﻜﻴﺖ ﻓﺮد ﺑﺎﻗﻲ ﻣﻲ ﻣﺎﻧﻨﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ‪ ،‬ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ ﻛﻪ ‪:‬‬
‫ﻧﻴﺮوﻫﺎي ﻣﻮﻟﺪ ﺑﺎ ﺷﺘﺎب ﺑﻪ ﺳﻮي ﺑﻪ رﺳﻤﻴﺖ ﺷﻨﺎﺧﺘﻦ ﻋﻤﻠﻲ ﺧﺼﻠﺖ ﺧﻮد ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪ ﻧﻴﺮوﻫﺎي‬
‫ﻣﻮﻟﺪ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻣﻲ روﻧﺪ‪) ...‬آﻧﺎن ﺣﻜﻢ ﺑﻪ( اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻛﺮدن اﻧﺒﻮه ﻋﻈﻴﻢ وﺳﺎﻳﻞ ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻣﻲدﻫﻨﺪ‬
‫ﻛﻪ ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ اﻧﻮاع ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺷﺮﻛﺖﻫﺎي ﺳﻬﺎﻣﻲ ﻣﻲﺷﻮد‪ ...‬اﻳﻦ ﺷﻜﻞ ﻫﻢ ﻛﻔﺎﻳﺖ ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ‪ ...‬در‬
‫ﻧﻬﺎﻳﺖ‪ ،‬دوﻟﺖ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﻤﺎﻳﻨﺪه ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻛﺎﭘﻴﺘﺎﻟﻴﺴﺘﻲ‪ ،‬ﻋﻬﺪه دار ﺳﻤﺖ و ﺳﻮي ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻣﻲﺷﻮد‪) ...‬‬
‫اﻳﻦ ( ﻧﺸﺎن ﻣﻲ دﻫﺪ ﻛﻪ ﺑﻮرژوازي ﺗﺎ ﭼﻪ ﺣﺪ ﺑﺮاي اﻳﻦ ﻣﻨﻈﻮر ﻏﻴﺮ ﺿﺮوروي اﺳﺖ‪ .‬ﺣﺎﻻ دﻳﮕﺮ‬
‫ﻫﻤﻪ وﻇﺎﻳﻒ ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ داري ﺑﺎ ﻛﺎر ﻣﺰدوري اﺟﺮا ﻣﻲﺷﻮد‪) .‬ف‪ .‬اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﻢ ‪ :‬ﺗﺨﻴﻠﻲ و‬
‫ﻋﻠﻤﻲ‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪﻫﺎي ‪ 65‬ﺗﺎ ‪(.67‬‬

‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﺗﻨﺎﻗﻀﺎت ﻧﻈﺎم ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ داري ﺑﺮاي ﻣﺎ روﺷﻦ ﻣﻲﺷﻮد ‪:‬‬
‫از ﻃﺮﻓﻲ ﺳﻴﺮ ﺗﻜﺎﻣﻠﻲ ﻣﺎﺷﻴﻦﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ در ﺟﺮﻳﺎن رﻗﺎﺑﺖ ﻧﺎﮔﺰﻳﺮ ﺻﺎﺣﺒﺎن ﻛﺎرﺧﺎﻧﻪﻫﺎ ﺳﺎﺧﺘﻪ‬
‫ﻣﻲﺷﺪﻧﺪ و ﺑﺎ رﺷﺪ ﻣﺪاوم ﺟﺎ ﺑﻪ ﺟﺎﺋﻲ ﻛﺎرﮔﺮان ﻛﺎﻣﻞ ﺗﺮ ﻣﻲﺷﺪﻧﺪ‪ ...‬از ﻃﺮف دﻳﮕﺮ رﺷﺪ ﻧﺎﻣﺤﺪود‬
‫ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻫﺮ ﻛﺎرﺧﺎﻧﻪ ﻛﻪ آن ﻫﻢ ﺑﺮآﻳﻨﺪ رﻗﺎﺑﺖ ﻧﺎﮔﺰﻳﺮ ﺑﻮد‪ ،‬ﺷﻜﻞ ﻣﻮﺟﻮد را ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻲ داد‪ .‬در ﻫﺮ‬
‫دو ﺳﻤﺖ ﻣﻌﺎدﻟﻪ‪ ،‬رﺷﺪ ﺑﻲ ﺳﺎﺑﻘﻪ ي ﻧﻴﺮوﻫﺎي ﻣﻮﻟﺪ‪ ،‬ﻋﺮﺿﻪ ي ﺑﻴﺶ از ﺗﻘﺎﺿﺎ‪ ،‬ﺗﻮﻟﻴﺪ اﺿﺎﻓﻲ‪،‬‬
‫اﺷﺒﺎع ﺷﺪن ﺑﺎزارﻫﺎ‪ ،‬ﺑﺤﺮانﻫﺎي ادواري ﻫﺮ ده ﺳﺎل ﻳﻚ ﺑﺎر‪ ،‬ﺣﻠﻘﻪ ﺷﺮﻳﺮاﻧﻪ اي را ﺑﻪ وﺟﻮد‬
‫ﻣﻲآورد‪ :‬اﻳﻦ ﺟﺎ اﻓﺰاﻳﺶ وﺳﺎﻳﻞ ﺗﻮﻟﻴﺪ و ﺗﻮﻟﻴﺪ‪ ،‬آن ﺟﺎ اﻓﺰاﻳﺶ ﻛﺎرﮔﺮاﻧﻲ ﻛﻪ ﻧﻪ ﺑﻪ اﺳﺘﺨﺪام در‬
‫ﻣﻲ آﻣﺪﻧﺪ و ﻧﻪ وﺳﺎﻳﻞ زﻧﺪﮔﻲ داﺷﺘﻨﺪ‪) .‬ف‪ .‬اﻧﮕﺲ‪ ،‬ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﻢ‪ :‬ﺗﺨﻴﻠﻲ و ﻋﻠﻤﻲ‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪( .74‬‬

‫ﭘﺲ ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻣﻴﺎن ﻛﺎر ﻛﻪ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ و ﮔﺮوﻫﻲ ﺷﺪه و ﻣﺎﻟﻜﻴﺖ ﺑﺮاﺑﺰار ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻛﻪ‬
‫ﺧﺼﻮﺻﻲ ﺑﺎﻗﻲ ﻣﺎﻧﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﻨﺎﻗﺾ وﺟﻮد دارد‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﻫﻢ ﺻﺪا ﺑﺎ ﻣﺎرﻛﺲ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﮕﻮﺋﻴﻢ ‪:‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪193‬‬

‫از ﺷﻜﻞﻫﺎي ﺗﻜﺎﻣﻞ ﻧﻴﺮوﻫﺎي ﻣﻮﻟﺪ‪ ،‬اﻳﻦ رواﺑﻂ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ زﻧﺠﻴﺮ آﻧﺎن )ﻧﻴﺮوي ﻛﺎر( ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬آن‬
‫ﮔﺎه دوره ي اﻧﻘﻼب اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻓﺮا ﻣﻲ رﺳﺪ‪) .‬ﻣﺎرﻛﺲ‪ » ،‬ﻣﻘﺪﻣﻪ‪ « ،‬ﻧﻘﺪ اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ‬
‫‪(.21‬‬

‫‪ -7‬ﭼﻨﺪ ﺗﻮﺿﻴﺢ‬
‫ﭘﻴﺶ از آن ﻛﻪ اﻳﻦ ﻓﺼﻞ را ﺑﻪ ﭘﺎﻳﺎن ﺑﺒﺮﻳﻢ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﭼﻨﺪ ﺗﺬﻛﺮ ﺑﺪﻫﻴﻢ و ﺑﺮاﻳﻦ واﻗﻌﻴﺖ‬
‫ﺗﺎﻛﻴﺪ ﺑﻮرزﻳﻢ ﻛﻪ در اﻳﻦ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ‪ ،‬ﻫﻤﻪ ي ﺻﻔﺖﻫﺎي وﻳﮋه و ﻗﻮاﻧﻴﻦ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ را ﻛﻪ ﭘﻴﺸﺘﺮ‬
‫آﻣﻮﺧﺘﻪ اﻳﻢ‪ ،‬ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫در واﻗﻊ‪ ،‬ﻣﺎ ﺑﺎ ﺳﺮﻋﺖ ﺑﺴﻴﺎري ﺗﺎرﻳﺦ ﺟﺎﻣﻌﻪﻫﺎ‪ ،‬ﻃﺒﻘﺎت و اﺳﻠﻮبﻫﺎي ﺗﻮﻟﻴﺪ را ﭘﻲ‬
‫ﮔﺮﻓﺘﻴﻢ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻫﺮ ﻗﺴﻤﺖ از اﻳﻦ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻗﺴﻤﺖ دﻳﮕﺮ واﺑﺴﺘﻪ‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﭘﺲ در ﻣﻲ ﻳﺎﺑﻴﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺗﺎرﻳﺦ اﺳﺎﺳﺎ در ﺣﺮﻛﺖ اﺳﺖ و اﻧﮕﻴﺰه‪ ‬ﺗﻐﻴﻴﺮاﺗﻲ ﻛﻪ در ﻫﺮ‬
‫ﻣﺮﺣﻠﻪ اي از ﺗﻜﺎﻣﻞ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ رخ ﻣﻲ دﻫﺪ‪ ،‬ﭘﻴﻜﺎر دروﻧﻲ ﻣﻴﺎن ﻋﻨﺎﺻﺮ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻣﺤﺎﻓﻈﻪ ﻛﺎر‬
‫و ﭘﻴﺸﺮو اﺳﺖ؛ ﭘﻴﻜﺎري ﻛﻪ ﺑﻪ اﻧﻬﺪام ﻳﻚ ﺟﺎﻣﻌﻪ و ﺗﻮﻟﻴﺪ ﺟﺎﻣﻌﻪ اي ﻧﻮﻳﻦ ره ﻣﻲ ﺑﺮد‪ .‬ﻫﺮ‬
‫ﺟﺎﻣﻌﻪاي‪ ،‬داراي ﺻﻔﺖﻫﺎي وﻳﮋه و ﺳﺎﺧﺘﺎري ﻛﺎﻣﻼ ﻣﺘﻔﺎوت ﺑﺎ ﺟﺎﻣﻌﻪ ي ﭘﻴﺶ از ﺧﻮد اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻳﻦ دﮔﺮﮔﻮﻧﻲﻫﺎي اﺳﺎﺳﻲ‪ ،‬ﭘﺲ از اﻧﺒﻮﻫﻲ از وﻗﺎﻳﻊ رخ ﻣﻲدﻫﻨﺪ ﻛﻪ در ﻧﻔﺲ ﺧﻮدﺷﺎن ﻛﺎﻓﻲ‬
‫ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻲ رﺳﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ در ﻟﺤﻈﻪ ي ﻣﻌﻴﻨﻲ ﺑﺎ ﺗﺮاﻛﻢ ﺧﻮد ﺷﺮاﻳﻄﻲ اﻳﺠﺎد ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ اﻧﮕﻴﺰه‬
‫ي ﺟﻬﺶ‪ ،‬ﻳﺎ ﺗﻐﻴﻴﺮ اﻧﻘﻼﺑﻲ ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫ﭘﺲ ﻣﺎ ﺻﻔﺖﻫﺎي وﻳﮋه و ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﻋﻤﻮﻣﻲ ﺑﺰرگ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ را اﻳﻦ ﭼﻨﻴﻦ ﺑﺎز ﻣﻲ‬
‫ﺷﻨﺎﺳﻴﻢ‪:‬‬
‫ﺗﺎﺛﻴﺮ ﻣﺘﻘﺎﺑﻞ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ و وﻗﺎﻳﻊ‬
‫ﺣﺮﻛﺖ و ﺗﻐﻴﻴﺮ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ‬
‫اﺗﻮدﻳﻨﺎﻣﻴﺴﻢ‬
‫ﺗﻨﺎﻗﺾ‬
‫ﻋﻤﻞ ﻣﺘﻘﺎﺑﻞ ) ﺗﺎﺛﻴﺮ ﻣﺘﻘﺎﺑﻞ (‬
‫و ﺗﻜﺎﻣﻞ ﺟﻬﺸﻲ ) ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻛﻤﻴﺖ ﺑﻪ ﻛﻴﻔﻴﺖ (‬

‫‪194‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ‬
‫ف‪ .‬اﻧﮕﻠﻴﺲ‪ ،‬ﻣﻨﺸﺎء ﺧﺎﻧﻮاده‪ ،‬ﻣﺎﻟﻜﻴﺖ ﺧﺼﻮﺻﻲ و دوﻟﺖ )ﻧﻴﻮﻳﻮرك‪ ،‬اﻧﺘﺸﺎرات‬
‫ﺑﻴﻦ اﻟﻤﻠﻠﻲ‪ ،‬ﭼﺎپ ﺟﺪﻳﺪ ‪.(1972‬‬
‫ف‪ .‬اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﻢ ‪ :‬ﺗﺨﻴﻠﻲ و ﻋﻠﻤﻲ )ﻧﻴﻮﻳﻮرك‪ ،‬اﻧﺘﺸﺎرات ﺑﻴﻦ اﻟﻤﻠﻠﻲ‪.(1935 ،‬‬
‫ه‪ .‬ﺳﻠﺴﺎم و ه‪ .‬ﻣﺎرﺗﻞ‪ ،‬ﻣﻄﺎﻟﻌﻪي ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻣﺎرﻛﺲ‪ :‬از ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎي ﻣﺎرﻛﺲ‪ ،‬اﻧﮕﻠﺲ و ﻟﻨﻴﻦ‬
‫) ﻧﻴﻮﻳﻮرك‪ :‬اﻧﺘﺸﺎرات ﺑﻴﻦ اﻟﻤﻠﻠﻲ‪ ( 1963 ،‬ﻗﺴﻤﺖ ﭼﻬﺎرم‪.‬‬

‫ﭘﺮﺳﺶﻫﺎي آزﻣﺎﻳﺸﻲ‬
‫ﻓﺼﻞ اول‬
‫‪ -1‬اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ ﺗﺎرﻳﺦ را ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺗﻮﺿﻴﺢ ﻣﻲدﻫﻨﺪ ؟‬
‫‪ -2‬ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﭼﻴﺴﺖ ؟‬
‫‪ -3‬ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎي ﻗﺮن ﻫﺠﺪﻫﻢ در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺗﺎرﻳﺦ ﭼﻪ ﻣﻮﺿﻌﻲ داﺷﺘﻨﺪ ؟‬
‫ﻓﺼﻞ دوم‬
‫‪ -1‬ﻣﻨﺸﺎء ﻃﺒﻘﺎت ﻛﺠﺎﺳﺖ ؟‬
‫‪ -2‬ﻧﻴﺮوﻫﺎي ﻣﺤﺮك ﺗﺎرﻳﺦ ﻛﺪاﻣﻨﺪ ؟‬
‫ﻧﻮﺷﺘﻨﻲ ‪:‬‬
‫ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ )ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﺗﺎرﻳﺨﻲ(‪ ،‬ﭼﮕﻮﻧﻪ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ را ﺑﺎ ﺗﺎرﻳﺦ ﻣﻨﻄﺒﻖ ﻣﻲﻛﻨﺪ؟‬

‫‪195‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﻗﺴﻤﺖ ﺷﺸﻢ‬

‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ‬
‫و اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژيﻫﺎ‬

‫‪196‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪197‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪1‬‬
‫ﻛﺎرﺑﺮد روش دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ در اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژيﻫﺎ‬

‫‪-1‬‬
‫‪-2‬‬
‫‪-3‬‬
‫‪-4‬‬
‫‪-5‬‬
‫‪-6‬‬
‫‪-7‬‬

‫اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژيﻫﺎ ﺑﺮاي ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ ﭼﻪ اﻫﻤﻴﺘﻲ دارﻧﺪ ؟‬
‫اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژي ﭼﻴﺴﺖ ) ﻋﺎﻣﻞ اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژﻳﻜﻲ و ﺷﻜﻞﻫﺎي اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژﻳﻜﻲ (‬
‫ﺳﺎﺧﺘﺎر اﻗﺘﺼﺎدي و ﺳﺎﺧﺘﺎر اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژﻳﻜﻲ‬
‫ﻣﻌﺮﻓﺖ درﺳﺖ و ﻣﻌﺮﻓﺖ ﻏﻠﻂ‬
‫ﻛﻨﺶ و واﻛﻨﺶ ﻋﺎﻣﻞﻫﺎي اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژﻳﻜﻲ‬
‫روش ﺗﺤﻠﻴﻞ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ‬
‫ﺿﺮورت ﻣﺒﺎرزه اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژﻳﻜﻲ‬

‫‪ -8‬ﻧﺘﻴﺠﻪ‬

‫‪ -1‬اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژيﻫﺎ ﺑﺮاي ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ ﭼﻪ اﻫﻤﻴﺘﻲ دارﻧﺪ؟‬
‫ﻣﺪام ﺑﻪ ﮔﻮش ﻣﺎ ﺧﻮرده اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ ﻓﻠﺴﻔﻪ اي ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺘﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﻘﺶ‬
‫اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎ در ﺗﺎرﻳﺦ را اﻧﻜﺎر ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬و ﻣﻨﻜﺮ ﻧﻘﺶ ﻋﺎﻣﻞ اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژﻳﻜﻲ اﺳﺖ‪ ،‬و ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ‬
‫ﺗﺎﺛﻴﺮﻫﺎي اﻗﺘﺼﺎدي ﺗﻮﺟﻪ دارد‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﺑﺮداﺷﺖ ﻧﺎدرﺳﺖ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ اﻫﻤﻴﺖ ﻧﻘﺶ ذﻫﻦ‪ ،‬ﻫﻨﺮ و اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎ در زﻧﺪﮔﻲ‬
‫را اﻧﻜﺎر ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ‪ .‬درﺳﺖ ﺑﺮﻋﻜﺲ اﻳﻦ ﺗﺼﻮر‪ ،‬ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ اﻫﻤﻴﺖ ﺧﺎﺻﻲ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺷﻜﻞﻫﺎي‬
‫اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژﻳﻜﻲ ﻣﻲ دﻫﺪ‪ .‬ﻣﺎ ﺑﺮ آﻧﻴﻢ ﻛﻪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ در ﻣﻮرد اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ را ﺑﺎ اﻳﻦ‬
‫ﺑﺤﺚ ﺑﻪ ﭘﺎﻳﺎن ﺑﺒﺮﻳﻢ ﻛﻪ روش ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ در ﻣﻮرد اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژيﻫﺎ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺑﻪ ﻛﺎر‬
‫ﺑﺮده ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﺧﻮاﻫﻴﻢ دﻳﺪ ﻛﻪ ﻧﻘﺶ اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژيﻫﺎ و ﺗﺎﺛﻴﺮ ﻋﺎﻣﻞ اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژﻳﻜﻲ ﭼﻴﺴﺖ و‬
‫ﺷﻜﻞﻫﺎي اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژﻳﻜﻲ ﻛﺪاﻣﻨﺪ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﺑﺨﺶ از ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ ﻛﻪ ﻗﺼﺪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪي آن را دارﻳﻢ‪ ،‬در ﺣﻮزه ي اﻳﻦ ﻓﻠﺴـﻔﻪ ﻛﻤﺘﺮ‬

‫‪198‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﻋﻠﺘﺶ ﻫﻢ آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮاي ﻣﺪﺗﻲ ﻃﻮﻻﻧﻲ‪ ،‬ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﺑﺨﺸﻲ از‬
‫ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ ﻛﻪ ﺑﺎ اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ ﺳﺮ و ﻛﺎر دارد ﻣﺘﻤﺮﻛﺰ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬در ﻧﺘﻴﺠﻪ‪ ،‬اﻳﻦ ﻣﻘﻮﻟﻪ را‬
‫ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ از » ﻛﻞ «ي ﻛﻪ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ را ﺷﻜﻞ ﻣﻲ دﻫﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ از ﺷﺎﻟﻮده ي آن ﺟﺪا ﻛﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺣﺎل آن ﻛﻪ آن ﭼﻪ ﺑﻪ اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ اﻳﻦ ﺗﻮاﻧﺎﺋﻲ را داد ﻛﻪ ﻋﻠﻢ واﻗﻌﻲ ﺑﺸﻮد‪ ،‬ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ‬
‫دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﻌﺘﺮﺿﻪ ﺑﺎﻳﺪ اﺷﺎره ﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻃﺮز ﻋﻤﻞ ﻧﺎﺷﻲ از روح ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫اﻳﻦ ﻫﻤﻪ درد ﺳﺮ ﻛﺸﻴﺪه اﻳﻢ ﺗﺎ ﺧﻮد را از ﺷﺮ آن ﺧﻼص ﻛﻨﻴﻢ‪ .‬ﺑﮕﺬارﻳﺪ در اداﻣﻪ ﺗﻜﺮار‬
‫ﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ وﻗﺘﻲ ﻣﺎ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ را ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻣﺠﺮد ﻣﻲ ﻧﮕﺮﻳﻢ و ﺑﻪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ي ﻳﻚ ﺟﺎﻧﺒﻪ ي‬
‫آنﻫﺎ ﻣﻲ ﭘﺮدازﻳﻢ‪ ،‬ﻋﻤﻼ ﻣﺮﺗﻜﺐ اﺷﺘﺒﺎه ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻧﺎدرﺳﺖ از ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ‪ ،‬از اﻳﻦ واﻗﻌﻴﺖ ﻧﺎﺷﻲ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﺑﺮ ﻧﻘﺶ‬
‫اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژيﻫﺎ در ﺗﺎرﻳﺦ و در زﻧﺪﮔﻲ‪ ،‬ﺑﻪ ﻃﻮر ﻛﺎﻓﻲ ﺗﺎﻛﻴﺪ ﻧﺸﺪه اﺳﺖ‪ .‬در ﻧﺘﻴﺠﻪ‪ ،‬ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ‬
‫از ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﻣﺠﺰا ﺷﺪه ﻛﻪ در اﻳﻦ ﺻﻮرت‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﮔﻔﺖ ﻛﻪ از ﺧﻮدش ﺟﺪا ﺷﺪه‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺧﻮﺷﺤﺎﻟﻴﻢ ﻛﻪ ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ در ﺳﺎلﻫﺎي اﺧﻴﺮ‪ ،‬ﺑﻪ ﻟﻄﻒ ﻛﺎر داﻧﺸﮕﺎه ﻛﺎرﮔﺮي ﭘﺎرﻳﺲ‪ ،‬ﻛﻪ‬
‫از ﻃﺮﻳﻖ آن ﻫﺰاران داﻧﺸﺠﻮ ﺟﺬب آﻣﻮزش ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ ﺷﺪهاﻧﺪ‪ ،‬ﻫﻢ ﭼﻨﻴﻦ ﺑﻪ ﻳﻤﻦ ﻛﺎر‬
‫رﻓﻘﺎي روﺷﻨﻔﻜﺮي ﻛﻪ از ﻣﺠﺮاي ﻛﺎر و ﻛﺘﺎبﻫﺎي ﺧﻮد ﺑﻪ ﻣﺴﺎﻟﻪ ﭘﺮداﺧﺘﻪ اﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ‬
‫ﺷﺨﺼﻴﺖ واﻗﻌﻲ و ﻧﻜﺎﺗﻲ را ﻛﻪ ﺑﻪ آن ﺗﻌﻠﻖ دارد‪ ،‬ﺑﺎز ﻳﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ -2‬اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژي ﭼﻴﺴﺖ؟ ﻋﺎﻣﻞ اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژﻳﻜﻲ و ﺷﻜﻞﻫﺎي اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژﻳﻜﻲ‬
‫اﻳﻦ ﻓﺼﻞ را ﻛﻪ ﺑﻪ ﻧﻘﺶ اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژيﻫﺎ اﺧﺘﺼﺎﺻﻲ دارد‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺎ ﭼﻨﺪ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﺑﺎزﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﭼﻪ ﻣﻲﮔﻮﺋﻴﻢ اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژي؟ در درﺟﻪ اول‪ ،‬اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژي در ﺑﺮﮔﻴﺮﻧﺪهي ﻓﻜﺮﻫﺎ و‬
‫اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎﺳﺖ‪ .‬اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژي ﻣﺠﻤﻮﻋﻪاي از ﻓﻜﺮﻫﺎ و اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎﺳﺖ ﻛﻪ ﻳﻚ »ﻛﻞ«‪ ،‬ﻳﻚ ﻧﻈﺮﻳﻪ‪،‬‬
‫ﻳﻚ ﻧﻈﺎم‪ ،‬و ﺣﺘﻲ در ﻣﻮاﻗﻌﻲ ﺣﺎﻟﺖ ذﻫﻦ را ﺷﻜﻞ ﻣﻲ دﻫﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ ﻳﻚ اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژي اﺳﺖ ﻛﻪ ﻳﻚ » ﻛﻞ« را ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻲدﻫﺪ و روش ﺣﻞ ﻣﺴﺎﺋﻞ‬
‫را در دﺳﺘﺮس ﻣﺎ ﻣﻲ ﮔﺬارد‪ .‬اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژي ﺟﻤﻬﻮري ﺧﻮاه‪ ،‬ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ اي از ﻓﻜﺮ و اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎﺳﺖ‬
‫ﻛﻪ ﻣﺎ آنﻫﺎ را در ذﻫﻦ ﻳﻚ ﺟﻤﻬﻮري ﺧﻮاه ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪199‬‬

‫اﻣﺎ اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژي ﺗﻨﻬﺎ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ اي از ﻓﻜﺮﻫﺎ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﻋﺎري از ﻫﺮ اﺣﺴﺎﺳﻲ ﺑﺎﺷﺪ ) اﻳﻦ‬
‫ﻳﻚ درك ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ اﺳﺖ(‪ .‬اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژي اﻟﺰاﻣﺎ اﺣﺴﺎﺳﺎت‪ ،‬دوﺳﺘﻲﻫﺎ‪ ،‬ﻧﻔﺮتﻫﺎ‪ ،‬اﻣﻴﺪﻫﺎ و‬
‫ﺗﺮسﻫﺎ و ﻏﻴﺮه را ﻫﻢ ﺷﺎﻣﻞ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬در اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژي ﭘﺮوﻟﺘﺎرﻳﺎﺋﻲ‪ ،‬ﻋﻨﺎﺻﺮ ﻣﻄﻠﻮب ﻣﺒﺎرزه‬
‫ﻃﺒﻘﺎﺗﻲ را ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬اﻣﺎ اﺣﺴﺎﺳﺎت ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻲ ﺑﺎ اﺳﺘﺜﻤﺎر ﺷﺪﮔﺎن ﻧﻈﺎم ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ‬
‫داري و زﻧﺪاﻧﻴﺎن را ﻫﻢ در آن ﻣﻲ ﻳﺎﺑﻴﻢ‪ ،‬ﻫﻤﺎن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ اﺣﺴﺎﺳﺎت اﻧﻘﻼب و ﺣﺮارت و‬
‫ﺟﺴﺎرت و ﺟﺰ آن را‪ .‬ﻫﻤﻪ ي اﻳﻦ ﻋﻨﺎﺻﺮﻧﺪ ﻛﻪ ﻳﻚ اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژي را ﻣﻲ ﺳﺎزﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﮕﺬارﻳﺪ ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ ﻣﻨﻈﻮر از ﻋﺎﻣﻞ اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژﻳﻜﻲ ﭼﻴﺴﺖ ؟ ﻣﻨﻈﻮر اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژي‬
‫را ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪ ﻋﻠﺖ ﻳﺎ ﻧﻴﺮوﺋﻲ در ﻧﻈﺮ ﺑﮕﻴﺮﻳﻢ ﻛﻪ ﺗﻮان ﻋﻤﻞ ﻛﺮدن دارد و داراي اﻣﻜﺎن اﻋﻤﺎل‬
‫ﻧﻔﻮذ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺳﺨﻦ از ﻧﻔﻮذ ﻋﺎﻣﻞ اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژﻳﻜﻲ ﺑﻪ ﻣﻴﺎن ﻣﻲآﻳﺪ‪ .‬ﺑﺮاي‬
‫ﻣﺜﺎل‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﮔﻔﺖ ﻣﺬاﻫﺐ ﻋﺎﻣﻞ اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژﻳﻜﻲ اﻧﺪ ﻛﻪ داراي ﺗﻮان اﺧﻼﻗﻲي ﻧﻔﻮذ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﺎﻣﻞ‬
‫اﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺷﻜﻞ اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژﻳﻜﻲ ﭼﻴﺴﺖ ؟ اﻳﻦ اﺻﻄﻼح ﺑﻪ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ اي از ﻓﻜﺮﻫﺎي ﺧﺎص اﻃﻼق‬
‫ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﻳﻚ اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژي را در زﻣﻴﻨﻪاي ﺗﺨﺼﺼﻲ ﺷﻜﻞ ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪ .‬ﻣﺬاﻫﺐ و اﻗﻮام‪ ،‬ﻫﻤﺎن‬
‫ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﻋﻠﻢ‪ ،‬ﻓﻠﺴﻔﻪ‪ ،‬ادﺑﻴﺎت‪ ،‬ﻫﻨﺮ و ﺷﻌﺮ‪ ،‬ﺷﻜﻞﻫﺎي اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژي اﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬اﮔﺮ ﻣﻲ ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﺑﻪ ﻧﻘﺶ ﺗﺎرﻳﺦ اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژي ﺑﻪ ﻃﻮر ﻛﻠﻲ‪ ،‬و ﺷﻜﻞﻫﺎي آن ﺑﻪ‬
‫ﻃﻮر ﺧﺎص ﭘﻲ ﺑﺒﺮﻳﻢ‪ ،‬در ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﻣﺎن ﻧﺒﺎﻳﺪ اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژي را از ﺗﺎرﻳﺦ و زﻧﺪﮔﻲ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺟﺪا‬
‫ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﻧﻘﺶ‪ ،‬ﻋﻮاﻣﻞ و ﺷﻜﻞﻫﺎي آن را از آﻏﺎز و در ﺑﺴﺘﺮ ﺟﺎﻣﻌﻪ‪ ،‬ﻣﻮرد ﺗﺤﻘﻴﻖ‬
‫ﻗﺮار دﻫﻴﻢ‪.‬‬
‫‪ -3‬ﺳﺎﺧﺘﺎر اﻗﺘﺼﺎدي و ﺳﺎﺧﺘﺎر اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژﻳﻜﻲ‬
‫در ﻣﻄﺎﻟﻌﻪي ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﺗﺎرﻳﺨﻲ‪ ،‬دﻳﺪﻳﻢ ﻛﻪ ﺗﺎرﻳﺦ ﺟﺎﻣﻌﻪﻫﺎ را در ﻣﺮاﺣﻞ زﻳﺮ ﻣﻲ ﺗﻮان‬
‫ﺗﻮﺿﻴﺢ داد‪:‬‬
‫اﻧﺴﺎن ﺗﺎرﻳﺦ را ﺑﺎ اﻋﻤﺎل و ﺑﻴﺎن ﺧﻮاﺳﺘﻪﻫﺎي ﺧﻮد ﻣﻲ ﺳﺎزد‪ .‬ﺑﻴﺎن آﻣﺎل اﻧﺴﺎن را اﻓﻜﺎر و‬
‫اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎي او ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ‪.‬‬
‫ﻫﻢ ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻛﺮدﻳﻢ ﻛﻪ ﻣﻴﺎن ﻋﺎﻣﻞ اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژﻳﻜﻲ و ﻋﺎﻣﻞ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ‪ ،‬ﻋﺎﻣﻞ ﺳﻴﺎﺳﻲ‬
‫وﺟﻮد دارد ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪ ﺑﻴﺎن ﻣﺒﺎرزه ي اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ‪ ،‬در ﻣﺒﺎرزه ي اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژﻳﻜﻲ ﻣﺘﺒﻠﻮر ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬

‫‪200‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬اﮔﺮ ﺳﺎﺧﺘﻤﺎن ﺟﺎﻣﻌﻪ را در ﭘﺮﺗﻮ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﻣﻮرد ﺗﺤﻘﻴﻖ ﻗﺮار دﻫﻴﻢ‪،‬‬
‫ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﺷﺎﻟﻮده ي آن ﺑﻨﺎي اﻗﺘﺼﺎدي اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ ﺑﺎﻻﺗﺮ از آن ﺑﻨﺎي اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻗﺮار دارد‬
‫ﻛﻪ ﺑﻨﺎي ﺳﻴﺎﺳﻲ‪ ،‬و در ﻧﻬﺎﻳﺖ ﺑﻨﺎي اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژﻳﻜﻲ را ﺗﺎﺋﻴﺪﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﭘﺲ ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﺑﺮاي‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎ‪ ،‬ﺑﻨﺎي اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژﻳﻜﻲ در ﺑﺎﻻي ﺳﺎﺧﺘﻤﺎن اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ ،‬ﺣﺎل آن ﻛﻪ‬
‫ﺑﺮاي اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖﻫﺎ‪ ،‬اﺳﺎس ﺑﻨﺎي اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژﻳﻜﻲ اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻧﺴﺎن در ﺗﻮﻟﻴﺪ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﺣﻴﺎت ﺧﻮد‪ ،‬ﺑﻪ ﺻﻮرت اﺟﺘﻨﺎب ﻧﺎﭘﺬﻳﺮي وارد رواﺑﻄﻲ ﻗﻄﻌﻲ ﺷﺪﻛﻪ‬
‫ﻣﺴﺘﻘﻞ از آرزوﻫﺎﻳﺶ ﺑﻮد‪ .‬ﻣﻨﻈﻮر رواﺑﻂ ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻣﺘﻨﺎﺳﺐ ﺑﺎ ﻣﺮﺣﻠﻪ ي ﻣﻌﻴﻦ رﺷﺪ ﻧﻴﺮوﻫﺎي ﻣﺎدي‬
‫ﺗﻮﻟﻴﺪ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ي اﻳﻦ رواﺑﻂ ﺗﻮﻟﻴﺪ‪ ،‬ﺑﻨﺎي اﻗﺘﺼﺎدي ﺟﺎﻣﻌﻪ را ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻲ دﻫﺪ‪ .‬ﻳﻌﻨﻲ‬
‫ﺷﺎﻟﻮده اي واﻗﻌﻲ را ﻛﻪ روﺑﻨﺎي ﻗﺎﻧﻮﻧﻲ و ﺳﻴﺎﺳﻲ از آن ﻧﺎﺷﻲ ﻣﻲﺷﻮد و ﺷﻜﻞﻫﺎي ﻗﻄﻌﻲ آﮔﺎﻫﻲ‬
‫اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﺑﻪ آن ﻣﺮﺑﻮط اﺳﺖ‪ .‬ﻃﺮز ﺗﻮﻟﻴﺪ زﻧﺪﮔﻲ ﻣﺎدي‪ ،‬وﺿﻌﻴﺖ ﻛﻠﻲ ﻣﺮﺣﻠﻪ ي اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ‪،‬‬
‫ﺳﻴﺎﺳﻲ و ﺣﻴﺎت روﺷﻨﻔﻜﺮي را رﻗﻢ ﻣﻲ زﻧﺪ‪ ) .‬ﻣﺎرﻛﺲ‪ » ،‬ﻣﻘﺪﻣﻪ « ﻧﻘﺪ اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ‬
‫ﺻﻔﺤﻪﻫﺎي ‪ 20‬و ‪(.21‬‬

‫در ﻧﺘﻴﺠﻪ‪ ،‬ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﺑﻨﺎي اﻗﺘﺼﺎدي ﺷﺎﻟﻮده ي ﺟﺎﻣﻌﻪ را ﺷﻜﻞ ﻣﻲ دﻫﺪ‪ .‬ﻫﻢ ﭼﻨﻴﻦ‬
‫ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﺑﮕﻮﺋﻴﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻧﻘﺶ را زﻳﺮﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﻋﻬﺪه دارد ) ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ ﺑﻨﺎي زﻳﺮﻳﻦ‪ ،‬ﻳﺎ‬
‫ﭘﺎﺋﻴﻦﺗﺮ اﺳﺖ‪( .‬‬
‫اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژي در ﻫﻤﻪ ي اﺷﻜﺎل ﺧﻮد ‪ :‬اﻗﻮام‪ ،‬ﻣﺬﻫﺐ‪ ،‬ﻋﻠﻢ‪ ،‬ﺷﻌﺮ‪ ،‬ﻫﻨﺮ و ادﺑﻴﺎت‪ ،‬ﻣﻘﻮﻟﻪ اي‬
‫ﺑﺎﻻﺗﺮ ‪ ،Supra‬ﻳﺎ روﺑﻨﺎ را ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻲ دﻫﺪ )ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ ﺳﺎﺧﺘﺎر در ﺑﺎﻻﺳﺖ(‬
‫ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺘﻲ‪ ،‬ﭼﻮن ﻣﺎ ﻣﻲداﻧﻴﻢ ﻛﻪ ﻓﻜﺮﻫﺎ و اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎ ﺑﺎزﺗﺎب ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ‬
‫ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬و ﻣﻲداﻧﻴﻢ ﻛﻪ زﻧﺪﮔﻲ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻛﻨﻨﺪه آﮔﺎﻫﻲ ﻣﺎﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﺑﮕﻮﺋﻴﻢ ﻛﻪ‬
‫روﺑﻨﺎ ﺑﺎزﺗﺎب زﻳﺮﺑﻨﺎﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻧﻘﻞ ﻗﻮﻟﻲ از اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬ﻣﻮﺿﻮع را روﺷﻦ ﻣﻲﻛﻨﺪ ‪:‬‬
‫ﻋﻘﻴﺪه » ﻛﺎﻟﻮﻳﻦ « ﺑﺎ ﺟﺴﺎرت ﺑﻮرژوازي زﻣﺎن او ﺟﻮر در ﻣﻲ آﻣﺪ‪) .‬ﺟﺎن ﻛﺎﻟﻮﻳﻦ ‪John‬‬
‫‪ ،1509–1564 /Calvi‬اﺻﻼح ﻃﻠﺐ ﻓﺮاﻧﺴﻮي ﭘﺮوﺗﺴﺘﺎن ﺑﺮ اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﺗﺎﻛﻴﺪ داﺷﺖ ﻛﻪ ﺗﻘﺪﻳﺮ‬
‫و رﺳﺘﮕﺎري از ﮔﻨﺎه ﻣﻨﺤﺼﺮا در ﮔﺮو ﻟﻄﻒ و ﻣﺮﺣﻤﺖ ﺧﺪاﺳﺖ – م‪ (.‬دﻛﺘﺮﻳﻦ ﺗﻘﺪﻳﺮ او‪ ،‬ﺗﻮﺟﻴﻪ‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪201‬‬

‫ﻣﺬﻫﺒﻲ اﻳﻦ ﺣﻘﻴﻘﺖ ﺑﻮد ﻛﻪ در دﻧﻴﺎي رﻗﺎﺑﺖ ﺗﺠﺎري‪ ،‬ﻣﻮﻓﻘﻴﺖ ﻳﺎ ﺷﻜﺴﺖ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻓﻌﺎﻟﻴﺖ ﻳﺎ‬
‫زﻳﺮﻛﻲ اﻧﺴﺎن ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ ﻧﺘﺎﻳﺠﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ از ﺣﻴﻄﻪ ي ﻣﻬﺎرت او ﺧﺎرج اﺳﺖ‪ .‬او‬
‫ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﻛﺎﻣﻴﺎﺑﻲ و ﻧﺎﻛﺎﻣﻲ را رﻗﻢ ﻣﻲ زﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﻣﺮﺣﻤﺖ ﻗﺪرتﻫﺎي اﻗﺘﺼﺎدي ﻧﺎﺷﻨﺎﺧﺘﻪي‬
‫ﻋﺎﻟﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻛﻨﻨﺪه اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ‪ ،‬ﺑﺨﺼﻮص در دوره ي اﻧﻘﻼب اﻗﺘﺼﺎدي ﻛﻪ ﻫﻤﻪ‬
‫ﺟﺮﻳﺎنﻫﺎ و ﻣﺮاﻛﺰ اﻗﺘﺼﺎدي ﺟﺎي ﺧﻮد را ﺑﻪ ﺟﺮﻳﺎنﻫﺎ و ﻣﺮاﻛﺰ ﺟﺪﻳﺪ دادﻧﺪ‪ ،‬و در زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ‬
‫ﻫﻨﺪوﺳﺘﺎن و آﻣﺮﻳﻜﺎ ﺑﻪ روي ﺟﻬﺎن ﮔﺸﻮده ﺷﺪﻧﺪ و ﻣﻘﺪس ﺗﺮﻳﻦ ﻛﺎﻻيﻫﺎي اﻗﺘﺼﺎدي – ارزش‬
‫ﻃﻼ و ﻧﻘﺮه– ﺷﺮوع ﺑﻪ در ﻫﻢ ﺷﻜﺴﺘﻦ و ﻓﺮو رﻳﺨﺘﻦ ﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﻛﺎرﺳﺎز اﻓﺘﺎد‪) .‬اﻧﮕﻠﺲ‪،‬‬
‫ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﻢ ‪ :‬ﺗﺨﻴﻠﻲ و ﻋﻠﻤﻲ‪ ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪( .18‬‬

‫در زﻧﺪﮔﻲ اﻗﺘﺼﺎدي ﺑﺎزرﮔﺎﻧﺎن ﭼﻪ اﺗﻔﺎﻗﻲ ﻣﻲ اﻓﺘﺪ ؟ آن اﺗﻔﺎق اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻫﻢ رﻗﺎﺑﺖ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺎزرﮔﺎﻧﺎن و ﺑﻮرژواﻫﺎ‪ ،‬اﻳﻦ ﺗﺠﺮﺑﻪ را ﻣﺜﻞ ﻫﻢ از ﺳﺮﮔﺬراﻧﺪه اﻧﺪ ﻛﻪ در آن ﻳﻜﻲ ﻓﺎﺗﺢ اﺳﺖ‬
‫و دﻳﮕﺮي ﻣﻐﻠﻮب‪ .‬اﻏﻠﺐ ﭘﻴﺶ آﻣﺪه ﻛﻪ ﻛﺎردان ﺗﺮﻳﻦ و زﻳﺮك ﺗﺮﻳﻦ ﺷﺎن‪ ،‬ﺑﺎ ﺑﺤﺮاﻧﻲ ﻛﻪ‬
‫آنﻫﺎ را ﭘﺎﺋﻴﻦ و ﺑﺎﻻ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬در رﻗﺎﺑﺖ ﺷﻜﺴﺖ ﺧﻮرده اﻧﺪ‪ .‬ﺑﺮاي آﻧﺎن‪ ،‬اﻳﻦ ﺑﺤﺮان ﻏﻴﺮﻗﺎﺑﻞ‬
‫ﭘﻴﺶ ﺑﻴﻨﻲ و ﻓﻘﻂ ﺿﺮﺑﻪ ي ﺳﺮﻧﻮﺷﺖ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺮاﺳﺎس اﻳﻦ ﻋﻘﻴﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺪون ﻫﻴﭻ دﻟﻴﻞ‬
‫ﻇﺎﻫﺮي‪ ،‬ﮔﺎﻫﻲ اوﻗﺎت ﻛﻮدن ﺗﺮﻳﻦ ﺑﺎزرﮔﺎﻧﺎن از ﺑﺤﺮان ﺳﺎﻟﻢ در آﻣﺪه اﻧﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ‪ ،‬ﻗﻠﺐ‬
‫واﻗﻌﻴﺖ در ﻣﺬﻫﺐ ﭘﺮوﺗﺴﺘﺎن اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺎ اﻳﻦ ﻧﮕﺎه اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻌﻀﻲﻫﺎ ﺑﻪ ﻃﻮر اﺗﻔﺎﻗﻲ ﻣﻮﻓﻖ ﻣﻲ‬
‫ﺷﻮﻧﺪ و ﺑﺮآﻧﻨﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻣﻮﻓﻘﻴﺖ ﻫﻤﺎن ﻧﻈﺮﻳﻪ ﺗﻘﺪﻳﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎي آن‪ ،‬اﻧﺴﺎن ﺑﺎﻳﺪ‬
‫ﺗﺴﻠﻴﻢ ﺳﺮﻧﻮﺷﺘﻲ ﺷﻮد ﻛﻪ ﺑﻪ ﻃﻮر ﺛﺎﺑﺖ و ﺟﺎوداﻧﻪ از ﺟﺎﻧﺐ ﺧﺪا ﻣﻘﺮر ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫از اﻳﻦ ﻣﺜﺎل ﺑﺎزﺗﺎب ﺷﺮاﻳﻂ اﻗﺘﺼﺎدي‪ ،‬ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ رو ﺑﻨﺎ اﻧﻌﻜﺎس زﻳﺮ ﺑﻨﺎﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻣﺜﺎل دﻳﮕﺮي ﺗﻮﺟﻪ ﻛﻨﻴﻢ‪ .‬ذﻫﻨﻴﺖ دوﻛﺎرﮔﺮ ﻓﺎﻗﺪ اﺗﺤﺎدﻳﻪ را در ﻧﻈﺮ ﺑﮕﻴﺮﻳﻢ ﻛﻪ ﺑﻪ‬
‫ﻟﺤﺎظ ﺳﻴﺎﺳﻲ رﺷﺪ ﻧﻴﺎﻓﺘﻪ اﻧﺪ‪ .‬ﻳﻜﻲ از اﻳﻦ ﻛﺎرﮔﺮان در ﻛﺎرﺧﺎﻧﻪ اي ﺑﺰرگ ﻛﺎر ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ‬
‫ﻛﺎر در آن ﻣﻨﻄﻖ دارد‪ ،‬آن دﻳﮕﺮي ﺑﺮاي ﭘﻴﺸﻪ وري ﻛﻮﭼﻚ ﻛﺎر ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﺑﺮاي اوﻟﻲ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ‬
‫ﻛﺎر اﺳﺘﺜﻤﺎر ﻛﻨﻨﺪه اي ﺳﺘﻤﮕﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﻛﻪ اﻳﻦ ﺿﻌﻒ وﻳﮋه ﻛﺎﭘﻴﺘﺎﻟﻴﺴﻢ اﺳﺖ‪ .‬دوﻣﻲ ﺻﺎﺣﺐ‬
‫ﻛﺎر را ﻛﺎرﮔﺮي ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ اﮔﺮ ﭼﻪ وﺿﻊ ﺧﻮﺑﻲ دارد‪ ،‬اﻣﺎ ﻳﻚ ﻛﺎرﮔﺮ اﺳﺖ ﻧﻪ ﻳﻚ ﻇﺎﻟﻢ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻃﻮر ﻳﻘﻴﻦ ﺑﺎزﺗﺎب ﺷﺮاﻳﻂ ﻛﺎر اﺳﺖ ﻛﻪ درك آنﻫﺎ از ﻣﺪﻳﺮﻳﺖ را ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻲ ﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺮاي دﻗﺖ ﺑﻴﺸﺘﺮ‪ .‬اﻳﻦ ﻣﺜﺎل ﻣﻬﻢ ﺑﺎﻋﺚ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﻣﺎ ﻣﻼﺣﻈﺎت ﻣﻌﻴﻨﻲ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻴﻢ‪.‬‬

‫‪202‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪ -4‬آﮔﺎﻫﻲ درﺳﺖ و آﮔﺎﻫﻲ ﻧﺎدرﺳﺖ‬
‫ﮔﻔﺘﻴﻢ ﻛﻪ اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژيﻫﺎ ﺑﺎزﺗﺎب ﺷﺮاﻳﻂ ﻣﺎدي ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻧﺪ و ﺣﻴﺎت اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ آﮔﺎﻫﻲ‬
‫اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ را ﻣﻌﻴﻦ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ از اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﻧﺘﻴﺠﻪ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﻮد ﻛﻪ ﭘﺮوﻟﺘﺎرﻳﺎ ﺧﻮد ﺑﻪ ﺧﻮد ﺑﺎﻳﺪ اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژي‬
‫ﭘﺮوﻟﺘﺎرﻳﺎﺋﻲ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫ﭼﻨﻴﻦ ﻓﺮﺿﻲ ﻣﻨﻄﺒﻖ ﺑﺎ واﻗﻌﻴﺖ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬زﻳﺮا ﻛﺎرﮔﺮاﻧﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ داراي آﮔﺎﻫﻲ‬
‫ﻛﺎرﮔﺮي ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺗﻤﺎﻳﺰي ﻗﺎﺋﻞ ﺷﻮﻳﻢ‪ :‬ﻣﺮدم ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ در ﺷﺮاﻳﻄﻲ ﻣﻌﻴﻨﻲ زﻧﺪﮔﻲ ﻛﻨﻨﺪ‪،‬‬
‫اﻣﺎ آﮔﺎﻫﻲ ﺷﺎن ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ آن ﺷﺮاﻳﻂ‪ ،‬ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﻣﻨﻄﺒﻖ ﺑﺎ واﻗﻌﻴﺖ ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ .‬اﻳﻦ‪ ،‬ﻫﻤﺎن‬
‫ﻣﻘﻮﻟﻪ اي اﺳﺖ ﻛﻪ اﻧﮕﻠﺲ از آن ﺑﻪ ﻋﻨﻮان » داﺷﺘﻦ آﮔﺎﻫﻲ ﻧﺎدرﺳﺖ « ﻳﺎد ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺜﺎل ‪ :‬ﺑﻌﻀﻲ ﻛﺎرﮔﺮان ﺗﺤﺖ ﺗﺎﺛﻴﺮ دﻛﺘﺮﻳﻦ ﺻﻨﻒ ﮔﺮاﺋﻲ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﺮ ﻣﻲ‬
‫ﮔﺮدد ﺑﻪ ﺳﻤﺖ ﻗﺮنﻫﺎي ﻣﻴﺎﻧﻪ و ﭘﻴﺸﻪ وران‪ .‬در اﻳﻦ ﻣﻮرد‪ ،‬ﻣﻌﺮﻓﺘﻲ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻓﻼﻛﺖ‬
‫ﻛﺎرﮔﺮان وﺟﻮد دارد‪ ،‬اﻣﺎ اﻳﻦ ﻳﻚ آﮔﺎﻫﻲ ﺣﻘﻴﻘﻲ و ﺻﺤﻴﺢ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع‪،‬‬
‫اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژي ﺑﻪ ﻃﻮر ﻳﻘﻴﻦ ﺑﺎزﺗﺎﺑﻲ از ﺷﺮاﻳﻂ زﻧﺪﮔﻲ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ اﺳﺖ‪ ،‬وﻟﻲ ﻛﺎﻣﻞ و دﻗﻴﻖ‬
‫ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬
‫در ﻗﻠﻤﺮو آﮔﺎﻫﻲ ﻣﺮدم‪ ،‬اﻳﻦ ﺑﺎزﺗﺎب اﻏﻠﺐ » واروﻧﻪ « اﺳﺖ‪ .‬ﻣﻼﺣﻈﻪ ي وﺟﻮد ﻓﻼﻛﺖ‪،‬‬
‫ﺑﺎزﺗﺎب ﺷﺮاﻳﻂ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ وﻗﺘﻲ ﻛﺴﻲ ﻓﻜﺮ ﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﺑﻪ ﭘﻴﺸﻪ وري راه ﺣﻞ‬
‫ﻣﺴﺎﻟﻪ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪ ،‬اﻳﻦ ﺑﺎزﺗﺎب ﻏﻠﻂ از ﻛﺎر در ﻣﻲآﻳﺪ‪.‬‬
‫ﻛﺎرﮔﺮي ﻫﻢ ﻛﻪ ﺳﻠﻄﻨﺖ ﻃﻠﺐ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻌﺮﻓﺘﻲ دارد ﻛﻪ ﻫﻢ درﺳﺖ اﺳﺖ و ﻫﻢ ﻏﻠﻂ‪ .‬ﭘﺲ‬
‫در اﻳﻦ ﻣﺜﺎل ﻣﻌﺮﻓﺘﻲ را ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﺑﺨﺸﻲ از آن درﺳﺖ اﺳﺖ و ﺑﺨﺶ دﻳﮕﺮ ﻧﺎدرﺳﺖ‪.‬‬
‫درﺳﺖ اﺳﺖ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺟﻬﺖ ﻛﻪ آن ﻛﺎرﮔﺮ ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﻓﻘﺮ و ﻓﻼﻛﺘﻲ را ﻛﻪ ﺑﺎ آن دﺳﺖ و‬
‫ﮔﺮﻳﺒﺎن اﺳﺖ ﺑﺮاﻧﺪازد‪ ،‬ﻏﻠﻂ اﺳﺖ ﺑﻪ اﻳﻦ دﻟﻴﻞ ﻛﻪ او ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻳﻚ ﺷﺎه ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻋﻠﻴﻪ ﻓﻘﺮ‬
‫و ﻓﻼﻛﺖ ﻛﺎرﮔﺮان ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬و دﻗﻴﻘﺎ ﺑﻪ اﻳﻦ دﻟﻴﻞ ﻛﻪ ﻏﻠﻂ اﺳﺘﺪﻻل ﻛﺮده‪ ،‬و ﺑﻪ آن ﺧﺎﻃﺮ ﻛﻪ‬
‫اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژي ﺧﻮد را در درﻣﺎﻧﺪﮔﻲ اﻧﺘﺨﺎب ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺎ وﺟﻮدي ﻛﻪ ﺑﻪ ﻃﺒﻘﻪي ﻣﺎ ﺗﻌﻠﻖ دارد‪،‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪203‬‬

‫ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ دﺷﻤﻦ ﻃﺒﻘﺎﺗﻲ ﻣﺎ از ﻛﺎر در آﻳﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﻣﻌﺮﻓﺖ ﻏﻠﻂ ﻳﻌﻨﻲ اﻳﻦ ﻛﻪ اﺷﺘﺒﺎه ﻛﻨﻴﻢ‪،‬‬
‫ﻳﺎ در ﻣﻮرد ﺷﺮاﻳﻂ واﻗﻌﻲ ﮔﻮل ﺧﻮرده ﺑﺎﺷﻴﻢ‪.‬‬
‫ﭘﺲ ﻣـﻲﺗﻮاﻧﻴـﻢ ﺑﮕﻮﺋﻴﻢ ﻛﻪ اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژي ﺑﺎزﺗﺎب ﺷـﺮاﻳﻂ ﻣﻮﺟـﻮد اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ در ﻋﻴـﻦ ﺣﺎل‬
‫ﺑﺎزﺗﺎب اﺟﺘﻨﺎب ﻧﺎﭘﺬﻳﺮ ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻋﻼوه‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ اﺷﺎره ﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﻫﻤﻪ ي ﺗﺮﻓﻨﺪﻫﺎ را ﺑﻪ ﻛﺎر زده اﻧﺪ ﺗﺎ ﺑﻪ ﻣﺎ آﮔﺎﻫﻲ ﻏﻠﻂ‬
‫ﺑﺪﻫﻨﺪ و ﺑﻪ ﺗﺎﺛﻴﺮ اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژي ﻃﺒﻘﺎت ﺣﺎﻛﻢ ﺑﺮ ﻃﺒﻘﺎت اﺳﺘﺜﻤﺎر ﺷﺪه ﺑﻴﻔﺰاﻳﻨﺪ‪ .‬ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ‬
‫ﻋﻨﺎﺻﺮ ﺑﺮاي درك زﻧﺪﮔﻲ را ﻛﻪ ﺑﻪ ﺻﻮرت آﻣﻮزﺷﻲ و ﺗﻌﻠﻴﻤﺎﺗﻲ درﻳﺎﻓﺖ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﻣﺎ را در‬
‫ﻣﻌﺮض آﮔﺎﻫﻲ ﻏﻠﻂ ﻣﻲ ﮔﺬارﻧﺪ‪ .‬رواﺑﻂ ﻣﺎ در زﻧﺪﮔﻲ‪ ،‬زﻣﻴﻨﻪﻫﺎي ﻧﺎﭘﺨﺘﻪ در ﺑﻌﻀﻲ از ﻣﺎ‪،‬‬
‫ﺗﺒﻠﻴﻐﺎت‪ ،‬ﻣﻄﺒﻮﻋﺎت و رادﻳﻮ ﻫﻢ ﺑﻪ ﻣﻮﻗﻊ ﺧﻮد آﮔﺎﻫﻲ ﻣﺎ را ﻣﺨﺪوش ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻧﺘﻴﺠﻪ آن ﻛﻪ ﻛﺎر اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژﻳﻜﻲ‪ ،‬ﺑﺮاي ﻣﺎ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﺖﻫﺎ در اوﻟﻮﻳﺖ ﻗﺮار دارد‪ .‬آﮔﺎﻫﻲﻫﺎي‬
‫ﻏﻠﻂ را ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺮاي ﻛﺴﺐ آﮔﺎﻫﻲ درﺳﺖ ﻣﻨﻬﺪم ﻛﺮد‪ .‬ﺑﺪون ﻛﺎر اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژﻳﻜﻲ‪ ،‬اﻳﻦ دﮔﺮﮔﻮﻧﻲ‬
‫اﻣﻜﺎن ﻧﺪارد‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬آﻧﻬﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ را دﻛﺘﺮﻳﻦ ﻣﻬﻠﻚ ﻣﻲ ﭘﻨﺪارﻧﺪ‪ ،‬اﺷﺘﺒﺎه ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬زﻳﺮا در‬
‫واﻗﻌﻴﺖ اﻣﺮ ﻣﺎ ﺑﺎور دارﻳﻢ ﻛﻪ اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژيﻫﺎ ﻧﻘﺶ ﺑﺰرﮔﻲ را در ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻳﻔﺎ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬و اﻳﻦ ﻛﻪ‬
‫ﻣﺎ ﺑﺎﻳﺪ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ را ﻳﺎد ﺑﮕﻴﺮﻳﻢ و ﻳﺎد ﺑﺪﻫﻴﻢ ﺗﺎ ﺑﺘﻮاﻧﻨﺪ ﺑﻪ اﺑﺰار و ﺳﻼﺣﻲ ﺟﺎﻣﻊ و‬
‫ﻣﻮﺛﺮ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺷﻮد‪.‬‬
‫‪ -5‬ﻛﻨﺶ و واﻛﻨﺶ ﻋﻮاﻣﻞ اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژﻳﻜﻲ‬
‫از ﻣﺜﺎلﻫﺎي ﻳﺎد ﺷﺪه در ﻣﻮرد آﮔﺎﻫﻲ درﺳﺖ و ﻧﺎدرﺳﺖ‪ ،‬دﻳﺪﻳﻢ ﻛﻪ ﻧﺒﺎﻳﺪ ﻫﻤﻴﺸﻪ‬
‫ﺑﻜﻮﺷﻴﻢ ﺗﺎ ﻓﻜﺮﻫﺎ و اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎ را ﺑﺎ اﻗﺘﺼﺎد ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺑﺪﻫﻴﻢ‪ ،‬ﭼﺮا ﻛﻪ در اﻳﻦ ﺻﻮرت اﻋﻤﺎل ﻧﻔﻮذ‬
‫ﻋﻘﺎﻳﺪ را ﻣﻨﻜﺮ ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ‪ .‬اﻳﻦ روش ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻏﻠﻂ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ اﺳﺖ‪.‬‬
‫در ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻧﻬﺎﺋﻲ ﺑﺎﻳﺪ ﮔﻔﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻳﻘﻴﻦ اﻓﻜﺎر و ﻋﻘﺎﻳﺪ را ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺎ اﻗﺘﺼﺎد ﺗﻮﺿﻴﺢ داد‪،‬‬
‫اﻣﺎ ﺑﺎﻳﺪ داﻧﺴﺖ ﻛﻪ آن اﻓﻜﺎر و ﻋﻘﺎﻳﺪ‪ ،‬ﻓﻌﺎﻟﻴﺖﻫﺎي ﺧﻮد را ﻫﻢ دارﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎ ﺑﻪ درك ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺘﻲ از ﺗﺎرﻳﺦ‪ ،‬ﻋﻨﺼﺮ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻛﻨﻨﺪهي ﻧﻬﺎﺋﻲ در ﺗﺎرﻳﺦ‪ ،‬ﺗﻮﻟﻴﺪ و ﺑﺎز ﺗﻮﻟﻴﺪ‬
‫زﻧﺪﮔﻲ واﻗﻌﻲ اﺳﺖ‪ .‬ﻧﻪ ﻣﺎرﻛﺲ ﻫﺮﮔﺰ ﭼﻴﺰي ﺟﺰ اﻳﻦ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻪ ﻣﻦ‪ .‬ﺣﺎﻻ اﮔﺮ ﻛﺴﻲ‬
‫ﻣﻮﺿﻮع را ﭘﻴﭽﺎﻧﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ اﻗﺘﺼﺎد ﺗﻨﻬﺎ ﻋﻨﺼﺮ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻛﻨﻨﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﺣﺮف ﻣﺎ را ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ‬

‫‪204‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﻋﺒﺎرﺗﻲ ﺑﻲ ﻣﻌﻨﻲ‪ ،‬ﻣﺠﺮد و ﻧﺎ ﻣﻔﻬﻮم ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .‬ﺷﺮاﻳﻂ اﻗﺘﺼﺎدي اﺳﺎس اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ ﻋﻨﺎﺻﺮ‬
‫ﻣﺨﺘﻠﻒ روﺑﻨﺎ ﻧﻴﺰ ﺳﻌﻲ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﺗﺎﺛﻴﺮ ﺧﻮد را ﺑﺮ ﺟﺮﻳﺎن ﭘﻴﻜﺎرﻫﺎي ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﺑﮕﺬارﻧﺪ و در‬
‫ﺑﺴﻴﺎري ﻣﻮارد در ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻛﺮدن ﺷﻜﻞ اﻳﻦ ﻣﻨﺎزﻋﺎت ﻏﺎﻟﺐ ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﻋﻤﻞ ﻣﺘﻘﺎﺑﻠﻲ در ﻫﻤﻪ ي اﻳﻦ‬
‫ﻋﻨﺎﺻﺮ وﺟﻮد دارد ﻛﻪ در آن‪ ،‬ﻣﻴﺎن اﻧﺒﻮه ﺣﻮادث ﺑﻲ ﭘﺎﻳﺎن‪ ،‬ﺟﻨﺒﺶ اﻗﺘﺼﺎدي در ﻧﻬﺎﻳﺖ ﺧﻮد را‬
‫ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺿﺮورت ﻣﻄﺮح ﻣﻲﻛﻨﺪ )ﻣﻨﻈﻮر ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ و وﻗﺎﻳﻌﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ رواﺑﻂ دروﻧﻲ آنﻫﺎ‬
‫ﭼﻨﺎن دور ﻳﺎ ﻏﻴﺮ ﻗﺎﺑﻞ اﺛﺒﺎت اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ آنﻫﺎ را ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي زﻧﺪه ﻧﭙﻨﺪارﻳﻢ(‪) .‬ﻛﺎرل‬
‫ﻣﺎرﻛﺲ و ﻓﺮدرﻳﺶ اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬ﻣﻨﺘﺨﺐ آﺛﺎر‪ ،‬ﻧﻴﻮﻳﻮرك‪ ،‬اﻧﺘﺸﺎرات ﺑﻴﻦ اﻟﻤﻠﻠﻲ‪ ،1968 ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪(.692‬‬

‫ﭘﺲ ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﻫﺮ ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮي را ﺑﺎﻳﺪ ﭘﻴﺶ از ﺟﺴﺖ و ﺟﻮي ﻋﺎﻣﻞ اﻗﺘﺼﺎدي‬
‫ﺑﻴﺎزﻣﺎﺋﻴﻢ و ﺑﺪاﻧﻴﻢ در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ در ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻧﻬﺎﺋﻲ اﻗﺘﺼﺎد ﻋﻠﺖ اﺳﺖ‪ ،‬ﻫﻤﻴﺸﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ‬
‫داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻴﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺗﻨﻬﺎ ﻋﻠﺖ ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬
‫اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژيﻫﺎ ﺑﺎزﺗﺎب و ﺗﺎﺛﻴﺮ ﺷﺮاﻳﻂ اﻗﺘﺼﺎدي اﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ راﺑﻄﻪي ﻣﻴﺎن اﻳﻦ دو‪ ،‬ﭼﻨﺪان ﺳﺎده‬
‫ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﭼﺮا ﻛﻪ ﻣﺎ ﻋﻤﻞ ﻣﺘﻘﺎﺑﻞ اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژيﻫﺎ در زﻳﺮ ﺑﻨﺎ را ﻫﻢ در ﻧﻈﺮ ﻣﻲ ﮔﻴﺮﻳﻢ‪.‬‬
‫اﮔﺮ ﺑﺨﻮاﻫﻴﻢ ﺟﻨﺒﺶ ﺗﻮده اي را ﻛﻪ در ﺷﺸﻢ ﻓﻮرﻳﻪ ‪ 1934‬در ﻓﺮاﻧﺴﻪ‪ 4‬رخ داد ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ‬
‫ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﺑﺮاي ﻧﺸﺎن دادن ﻣﻘﻮﻟﻪ اي ﻛﻪ ﻫﻤﻴﻦ اﻻن ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ اﻳﻦ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ را از دو‬
‫زاوﻳﻪ اﻧﺠﺎم ﺑﺪﻫﻴﻢ‪.‬‬
‫‪ -1‬ﺑﻌﻀﻲﻫﺎ اﻳﻦ ﺟﻨﺒﺶ را ﭼﻨﻴﻦ ﺗﻮﺿﻴﺞ ﻣﻲدﻫﻨﺪ ﻛﻪ ﻋﻠﺖ آن ﺑﺤﺮان اﻗﺘﺼﺎدي ﺑﻮد‪.‬‬
‫اﻳﻦ‪ ،‬درﻛﻲ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺘﻲ اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ ﺗﻮﺿﻴﺤﻲ ﻳﻚ ﺟﺎﻧﺒﻪ اﺳﺖ؛ ﺗﻮﺿﻴﺤﻲ ﻛﻪ در‬
‫ﻣﻮرد اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع و ﺑﺤﺮان‪ ،‬ﻓﻘﻂ ﻋﺎﻣﻞ اﻗﺘﺼﺎدي را در ﻧﻈﺮ ﻣﻲﮔﻴﺮد‪.‬‬
‫‪ -2‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﺑﺨﺸﻲ از اﻳﻦ اﺳﺘﺪﻻل درﺳﺖ اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ ﻣﺸﺮوط ﺑﻪ آن ﻛﻪ ﻳﻚ ﻋﺎﻣﻞ‬
‫ﺗﻮﺿﻴﺤﻲ دﻳﮕﺮ ﻫﻢ ﺑﻪ آن اﻓﺰوده ﺷﻮد ‪ :‬ﻣﺮدم ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ و اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژي‬
‫ﺷﺎن ﭼﻪ ﺑﻮد‪ .‬ﺧﻮب‪ ،‬در اﻳﻦ ﺟﻨﺒﺶ ﺗﻮده اي‪ ،‬ﻣﺮدم » ﺿﺪﻓﺎﺷﻴﺴﺖ « ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ‬
‫‪ .٤‬ژرژ ﭘﻮﻟﻴﺘﺴﺮ ﺑﻪ ﺟﺒﻬﻪ ﺧﻠﻖ اﺷﺎره دارد ﻛﻪ اﺋﺘﻼﻓﻲ ﺑﻮد ﻣﻴﺎن اﺣﺰاب ﺟﻨﺎح ﭼﭗ ) ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﺖ ﻫﺎ‪،‬‬
‫ﻛﻤﻮﻧﻴﺴﺖ ﻫﺎ و رادﻳﻜﺎل ﻫﺎ ( ﻛﻪ در ﺳﺎل ‪ 1936‬در ﻓﺮاﻧﺴﻪ ﺑﻪ ﻗﺪرت رﺳﻴﺪ ‪ .‬ﺷﻮرش ﺷﺸﻢ ﻓﻮرﻳﻪ ‪،1934‬‬
‫ﺑﺮاي اﻳﻦ ﺟﻨﺒﺶ ﺑﺴﻴﺎر ﺧﻄﻴﺮ ﺑﻮد‪ ،‬زﻳﺮا ﻧﺨﺴﺖ ﺑﻪ ﮔﺮوه ﺑﻨﺪي آﻧﻲ ﺗﻮده ﻫﺎ ﺑﻪ رﻫﺒﺮي اﺣﺰاب ﭼﭗ اﻧﺠﺎﻣﻴﺪ‪ ،‬و‬
‫ﺑﻌﺪ‪ ،‬در ﻫﻤﺎن ﺳﺎل‪ ،‬ﺑﻪ ﺗﻮاﻓﻖ ﻋﻠﻴﻪ ﻓﺎﺷﻴﺴﻢ و ﺟﻨﮓ ﻛﻪ ﻣﻴﺎن ﻛﻤﻮﻧﻴﺴﺖ ﻫﺎ و ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﺖ ﻫﺎ ﺑﻪ اﻣﻀﺎ رﺳﻴﺪ‪.‬‬
‫ﭘﺲ از ﭘﻴﺮوزي ﺟﺒﻬﻪ ﺧﻠﻖ در اﻧﺘﺨﺎﺑﺎت ‪ ، 1936‬ﻟﺌﻮﺑﻠﻮم ‪ Leon Blum‬دوﻟﺖ ﭼﭗ را ﺗﺸﻜﻴﻞ داد ﻛﻪ ﺗﺎ‬
‫ﺳﺎل ‪ 1937‬در ﻗﺪرت ﺑﻮد ) ﺗﻮﺿﻴﺢ ﻣﺘﺮﺟﻢ اﻧﮕﻠﻴﺴﻲ(‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪205‬‬

‫اﺣﺴﺎﺳﺎت ﻣﺪﻳﻮن ﺗﺒﻠﻴﻐﺎﺗﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ اﻳﺠﺎد ﺟﺒﻬﻪ ﺧﻠﻖ ﺷﺪ‪) .‬اﺋﺘﻼف اﺣﺰاب‬
‫ﭼﭗ و ﻣﻴﺎﻧﻪ رو – م ( اﻣﺎ ﺑﺮاي آن ﻛﻪ اﻳﻦ ﺗﺒﻠﻴﻐﺎت ﻛﺎرﺳﺎز ﺷﻮد‪ ،‬زﻣﻴﻨﻪ اي‬
‫ﻣﻄﻠﻮب ﺿﺮوري ﺑﻮد‪ .‬ﻛﺎري ﻛﻪ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﺴﺖ در ﺳﺎل ‪ 1936‬اﻧﺠﺎم ﺑﺪﻫﺪ‪ ،‬در ﺳﺎل‬
‫‪ 1932‬ﻏﻴﺮ ﻣﻤﻜﻦ ﺑﻮد‪ .‬ﻣﻲداﻧﻴﻢ ﻛﻪ ﭘﺲ از ﻃﻲ ﻣﺮاﺣﻞ‪ ،‬اﻳﻦ ﺟﻨﺒﺶ ﺗﻮده اي و‬
‫اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژي آن‪ ،‬ﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ ﺑﺎ ﻣﺒﺎرزه اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻛﻪ از آن اﻟﻬﺎم ﻣﻲ ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺳﺮاﻧﺠﺎم‬
‫در اﻗﺘﺼﺎد اﺛﺮ ﺑﮕﺬارد‪.‬‬
‫ﭘﺲ در اﻳﻦ ﻣﺜﺎل ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژي ﻛﻪ ﺑﺎزﺗﺎب ﺷﺮاﻳﻂ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﺒﺪﻳﻞ‬
‫ﺑﻪ ﻋﻠﺖ وﻗﺎﻳﻊ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫رﺷﺪ ﺳﻴﺎﺳﻲ‪ ،‬ﻗﻀﺎﺋﻲ‪ ،‬ﻓﻠﺴﻔﻲ‪ ،‬ﻣﺬﻫﺒﻲ‪ ،‬ادﺑﻲ‪ ،‬ﻫﻨﺮي و ﻏﻴﺮه‪ ،‬ﭘﺎﻳﻪ در رد اﻗﺘﺼﺎدي دارﻧﺪ‪ .‬اﻣﺎ‬
‫ﻫﻤﻪ ي اﻳﻦ ﻣﻘﻮﻟﻪﻫﺎ‪ ،‬ﺑﺮ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ و ﺑﺮ ﺑﻨﻴﺎد اﻗﺘﺼﺎدي ﺗﺎﺛﻴﺮ دارﻧﺪ‪ .‬ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﺷﺮاﻳﻂ‬
‫اﻗﺘﺼﺎدي ﺑﻪ ﺗﻨﻬﺎﺋﻲ ﻋﻠﺖ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺳﺎﻳﺮ ﻣﻘﻮﻟﻪﻫﺎ اﻧﻔﻌﺎﻟﻲ و ﺗﺎﺑﻊ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻋﻜﺲ‪ ،‬در ﺿﺮورت‬
‫اﻗﺘﺼﺎدي‪ ،‬ﻓﻌﻞ و اﻧﻔﻌﺎﻻت دروﻧﻲ وﺟﻮد دارد ﻛﻪ در ﻧﻬﺎﻳﺖ ﺧﻮد را ﺑﺮوز ﻣﻲ دﻫﺪ‪) .‬ﻛﺎرل ﻣﺎرﻛﺲ‬
‫و ﻓﺮدرﻳﺶ اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬ﻣﻨﺘﺨﺐ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎ‪ ،‬ﻣﺴﻜﻮ ‪ :‬اﻧﺘﺸﺎرات ﭘﺮوﮔﺮس‪ ،1955 ،‬ﺻﻔﺤﻪ ‪( .467‬‬

‫در ﻧﺘﻴﺠﻪ‪،‬‬
‫اﺳﺎس ﺣﻖ وراﺛﺖ – ﺑﺎ اﻳﻦ ﻓﺮض ﻛﻪ ﻣﺮاﺣﻞ رﺷﺪ ﺧﺎﻧﻮاده ﻧﻴﺰ ﻫﻤﻴﻦ ﮔﻮﻧﻪ اﺳﺖ‪ ،-‬اﻗﺘﺼﺎد اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﺎ اﻳﻦ ﺣﺎل‪ ،‬اﺛﺒﺎت اﻳﻦ ﻣﺴﺎﻟﻪ دﺷﻮار اﺳﺖ ﻛﻪ؛ ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل‪ ،‬آزادي ﻛﺎﻣﻞ وﺻﻲ در اﻧﮕﻠﺴﺘﺎن و‬
‫ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﺳﻔﺖ و ﺳﺨﺘﻲ ﻛﻪ در ﻫﻤﻪ ﺟﺰﺋﻴﺎت در ﻓﺮاﻧﺴﻪ ﺑﻪ او ﺗﺤﻤﻴﻞ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﻓﻘﻂ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ‬
‫اوﺿﺎع اﻗﺘﺼﺎدي اﺳﺖ‪ .‬اﮔﺮ ﭼﻪ ﻫﺮ دو ﻣﻮرد‪ ،‬در اﺑﻌﺎد ﻗﺎﺑﻞ ﺗﺎﻣﻠﻲ ﺑﺮ ﻣﻲ ﮔﺮدﻧﺪ ﺑﻪ ﻓﻀﺎي‬
‫اﻗﺘﺼﺎدي‪ ،‬زﻳﺮا ﻫﺮ دو ﻣﻮرد ﺑﺮ ﺗﻮزﻳﻊ داراﺋﻲ ﺗﺎﺛﻴﺮ ﻣﻲ ﮔﺬارﻧﺪ‪) .‬ﻣﺎرﻛﺲ و اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬ﻣﻨﺘﺨﺐ آﺛﺎر‬
‫ﺻﻔﺤﻪ ‪(.696‬‬

‫ﺑﺮاي اﺗﺨﺎذ ﺳﻨﺪ ﺑﻪ ﻣﺜﺎل ﻧﺰدﻳﻚ ﺗﺮي‪ ،‬ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﻣﺎﻟﻴﺎتﻫﺎ را ﻧﻤﻮﻧﻪ ﺑﻴﺎورﻳﻢ‪ .‬ﻫﻤﻪي ﻣﺎ‬
‫در ﻣﻮرد ﻣﺎﻟﻴﺎتﻫﺎ ﻧﻈﺮ و ﻋﻘﻴﺪه اي دارﻳﻢ‪ .‬ﺛﺮوﺗﻤﻨﺪان ﻣﻲ ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﻣﺎﻟﻴﺎت ﺷﺎن ﻛﺎﻫﺶ ﻳﺎﺑﺪ‪،‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺑﺎ ﻣﺎﻟﻴﺎت ﻏﻴﺮ ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ ﻣﻮاﻓﻘﻨﺪ‪ .‬ﺑﺮﻋﻜﺲ آﻧﺎن‪ ،‬ﻛﺎرﮔﺮان وﻃﺒﻘﺎت ﻣﺘﻮﺳﻂ ﻣﻲ‬

‫‪206‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎي ﻣﺎﻟﻴﺎت ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ و ﭘﻴﺸﺮو اﻧﺠﺎم ﺷﻮد‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﻧﻈﺮﻳﺎﺗﻲ ﻛﻪ‬
‫در ﻣﻮرد ﻣﺎﻟﻴﺎتﻫﺎ دارﻳﻢ ﻛﻪ ﻳﻚ ﻋﺎﻣﻞ اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژﻳﻜﻲ اﺳﺖ‪ ،‬رﻳﺸﻪ در ﺷﺮاﻳﻂ اﻗﺘﺼﺎدي ﻣﺎ‬
‫دارد ﻛﻪ ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ داري اﻳﺠﺎد و ﺑﻪ ﻣﺎ ﺗﺤﻤﻴﻞ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﺛﺮوﺗﻤﻨﺪان ﺑﺮ آﻧﻨﺪ ﻛﻪ‬
‫اﻣﺘﻴﺎزﻫﺎي ﺧﻮد را ﺣﻔﻆ ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬و ﺑﺮاي ﺣﻔﻆ ﺷﺮاﻳﻂ ﻣﻮﺟﻮد اﺧﺬ ﻣﺎﻟﻴﺎت ﺑﻪ ﻣﺒﺎرزه ﺑﭙﺮدازﻧﺪ‬
‫و ﻗﻮاﻧﻴﻦ را در اﻳﻦ ﺟﻬﺖ ﺗﻨﻈﻴﻢ ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﻣﻨﺸﺎء ﻓﻜﺮي دارﻧﺪ و در اﻗﺘﺼﺎد ﻣﻨﻌﻜﺲ‬
‫ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬زﻳﺮا ﺗﺠﺎرتﻫﺎي ﻛﻮﭼﻚ و ﭘﻴﺸﻪ وران را ﻧﺎﺑﻮد ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و ﺗﻤﺮﻛﺰ ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ داري را‬
‫ﺷﺪت ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪.‬‬
‫در ﻧﺘﻴﺠﻪ‪ ،‬ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﺷﺮاﻳﻂ اﻗﺘﺼﺎدي ﺳﺮﭼﺸﻤﻪ ﺗﻐﻴﻴﺮ و ﺗﺒﺪﻳﻞ در ﺷﺮاﻳﻂ اﻗﺘﺼﺎدي‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬و ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ ي اﻳﻦ ﻋﻤﻞ ﻣﺘﻘﺎﺑﻞ رواﺑﻂ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﻫﻤﻪ‬
‫اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژيﻫﺎ را ﺑﻴﺎزﻣﺎﺋﻴﻢ‪ .‬ﻓﻘﻂ در ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻧﻬﺎﺋﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ ﻫﻤﻮاره ﺿﺮورتﻫﺎي‬
‫اﻗﺘﺼﺎدي ﻏﺎﻟﺐ ﻣﻲ آﻳﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻣﻲداﻧﻴﻢ ﻛﻪ اﮔﺮ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪﮔﺎن و ﻣﺘﻔﻜﺮان از اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژيﻫﺎ دﻓﺎع ﻧﻤﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎري ﻣﺎﻣﻮرﻳﺖ‬
‫ﺷﺎن ﺗﺮوﻳﺞ آنﻫﺎﺳﺖ‪ .‬ﻓﻜﺮﻫﺎ و ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎي آﻧﺎن‪ ،‬اﻏﻠﺐ ﭼﻨﺪان ﺷﺎﺧﺺ و ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬اﻣﺎ‬
‫در واﻗﻊ ﺣﺘﻲ در ﻗﺼﻪﻫﺎ و داﺳﺘﺎنﻫﺎي ﺳﺎده‪ ،‬ﺑﺮاﺳﺎس ﺗﺤﻠﻴﻞﻫﺎي ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﻧﻮﻋﻲ‬
‫اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژي را ﭘﻴﺪا ﻛﻨﻴﻢ‪ .‬دﺳﺖ زدن ﺑﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﺗﺤﻠﻴﻞﻫﺎﺋﻲ‪ ،‬اﻗﺪام ﺑﺴﻴﺎر ﻇﺮﻳﻔﻲ اﺳﺖ و در‬
‫اﻧﺠﺎم آن ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺴﻴﺎر ﻣﺤﺘﺎط ﺑﺎﺷﻴﻢ‪ .‬ﻣﺎ ﻣﻲ ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﺑﻪ روش دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ ﺗﺤﻠﻴﻞ اﺷﺎره ﻛﻨﻴﻢ‬
‫ﻛﻪ ﻛﻤﻚ ﺑﺰرﮔﻲ ﺑﻪ ﻣﺎ ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﺎﻳﺪ دﻗﺖ ﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ ﻧﺒﺎﺷﻴﻢ و ﺳﻌﻲ ﻧﻜﻨﻴﻢ‬
‫ﻏﻴﺮ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻮﺿﻴﺢ را ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺑﺪﻫﻴﻢ‪.‬‬
‫‪ -6‬روش ﺗﺤﻠﻴﻞ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ‬
‫ﺑﺮاي ﺑﻪ ﻛﺎر ﺑﺮدن روش دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﻨﺎﺳﺐ‪ ،‬ﺧﻴﻠﻲ ﭼﻴﺰﻫﺎ را ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺪاﻧﻴﻢ‪ .‬اﮔﺮ‬
‫ﻣﻮﺿﻮع ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ آن را ﻧﻤﻲ ﺷﻨﺎﺳﻴﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ آن را ﺑﺎ دﻗﺖ ﻣﻮرد ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻗﺮار دﻫﻴﺪ‪ ،‬ﭼﺮا ﻛﻪ‬
‫در ﻏﻴﺮ اﻳﻦ ﺻﻮرت‪ ،‬داوري ﺷﻤﺎ ﻓﻘﻂ در ﺣﺪ ﻛﺎرﻳﻜﺎﺗﻮري از واﻗﻌﻴﺖ ﺑﺎﻗﻲ ﺧﻮاﻫﺪ ﻣﺎﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺮاي ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻳﻚ ﻛﺎر ادﺑﻲ؛ ﻛﺘﺎب ﻳﺎ داﺳﺘﺎن‪ ،‬ﺑﻪ روﺷﻲ اﺷﺎره ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ در ﺗﺤﻠﻴﻞ‬
‫ﺳﺎﻳﺮ ﻣﻮﺿﻮعﻫﺎ ﻫﻢ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎده ﻗﺮار ﮔﻴﺮد‪.‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪207‬‬

‫اﻟﻒ( اول ﺑﺎﻳﺪ ﺗﻮﺟﻪ ﺷﻤﺎ ﺑﻪ ﻣﺤﺘﻮي ﻛﺘﺎب ﻳﺎ داﺳﺘﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻣﻲ ﺧﻮاﻫﻴﺪ آن را ﺗﺤﻠﻴﻞ‬
‫ﻛﻨﻴﺪ ﻣﻌﻄﻮف ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺑﺮرﺳﻲ ﻣﺤﺘﻮي ﻛﺘﺎب را ﻣﺴﺘﻘﻞ از ﻣﺴﺎﻟﻪ ي اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ اﻧﺠﺎم ﺑﺪﻫﻴﺪ‪،‬‬
‫زﻳﺮا ﻣﻨﺸﺎء ﻫﺮ ﭼﻴﺰي ﻣﺒﺎرزه ﻃﺒﻘﺎﺗﻲ‪ ،‬ﻳﺎ ﺷﺮاﻳﻂ اﻗﺘﺼﺎدي ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬
‫ﺗﺎﺛﻴﺮﻫﺎي ادﺑﻲ را ﺑﺎﻳﺪ ﻣﻮرد ﺗﺎﻣﻞ ﻗﺮار ﺑﺪﻫﻴﻢ‪ .‬ﺳﻌﻲ ﻛﻨﻴﺪ ﺑﺒﻴﻨﻴﺪ ﻛﺎري ﻛﻪ در دﺳﺖ‬
‫ﺑﺮرﺳﻲ دارﻳﺪ ﺑﻪ ﻛﺪام » ﻣﻜﺘﺐ ادﺑﻲ « ﺗﻌﻠﻖ دارد‪ .‬ﺑﻪ رﺷﺪ و ﺗﺤﻮل دروﻧﻲ اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژيﻫﺎ‬
‫ﺗﻮﺟﻪ ﻛﻨﻴﺪ‪ .‬اﮔﺮ ﺑﺨﻮاﻫﻴﻢ ﻋﻤﻠﻲ ﺗﺮ ﺣﺮف ﺑﺰﻧﻴﻢ‪ ،‬ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﻼﺻﻪ اي از ﻣﻮﺿﻮع ﻣﻮرد‬
‫ﺗﺤﻠﻴﻞ را ﺗﻬﻴﻪ ﻛﻨﻴﺪ و ﻫﺮ ﭼﻴﺰ ﺟﺎﻟﺐ ﺗﻮﺟﻬﻲ را ﻛﻪ در آن دﻳﺪﻳﺪ‪ ،‬ﻳﺎدداﺷﺖ ﻛﻨﻴﺪ‪.‬‬
‫ب( ﭘﺲ از آن ﺑﺒﻴﻨﻴﺪ ﻛﻪ ﺷﺨﺼﻴﺖﻫﺎي داﺳﺘﺎن ﺑﻪ ﻛﺪام ﮔﺮوهﻫﺎي اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﺗﻌﻠﻖ‬
‫دارﻧﺪ‪ .‬ﺧﺎﺳﺘﮕﺎه و ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ ﻃﺒﻘﺎﺗﻲ اﻳﻦ ﺷﺨﺼﻴﺖﻫﺎ را ﭘﻴﺪا ﻛﻨﻴﺪ‪ .‬ﻋﻤﻞ ﺷﺨﺼﻴﺖﻫﺎ را ﻣﻮرد‬
‫ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻗﺮار ﺑﺪﻫﻴﺪ و ﺑﺒﻴﻨﻴﺪ آﻳﺎ آن ﭼﻪ در داﺳﺘﺎن اﺗﻔﺎق ﻣﻲ اﻓﺘﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻃﺮﻳﻘﻲ ﺑﺎ ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮ‬
‫اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ارﺗﺒﺎط دارد‪.‬‬
‫اﮔﺮ اﻧﺠﺎم اﻳﻦ ﻛﺎر ﻣﻘﺪور ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬و اﮔﺮ اﻳﻦ ﻋﻤﻞ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ ﻃﻮر اﺳﺘﺪﻻﻟﻲ ﺻﻮرت‬
‫ﭘﺬﻳﺮد‪ ،‬ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ ﺑﻪ ﺟﺎي ﺟﻌﻞ واﻗﻌﻴﺖ‪ ،‬دﺳﺖ از ﺗﺤﻠﻴﻞ ﺑﺮدارﻳﺪ‪ .‬ﻫﻴﭻ وﻗﺖ ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺗﻮﺿﻴﺢ‬
‫ﻣﺴﺎﻟﻪ اي را ﺟﻌﻞ ﻛﻨﻴﺪ‪.‬‬
‫پ( ﭘﺲ از آن ﻛﻪ ﻣﺘﻮﺟﻪ ﺷﺪﻳﺪ ﻛﺪام ﻃﺒﻘﻪ ﻳﺎ ﻃﺒﻘﺎت در ﮔﻴﺮﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﺷﺮاﻳﻂ‬
‫اﻗﺘﺼﺎدي ﺑﭙﺮدازﻳﺪ‪ .‬ﻳﻌﻨﻲ وﺳﺎﻳﻞ ﺗﻮﻟﻴﺪ و ﺷﻴﻮه ي ﺗﻮﻟﻴﺪ را در زﻣﺎن وﻗﻮع داﺳﺘﺎن ﺑﺮرﺳﻲ‬
‫ﻛﻨﻴﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل‪ ،‬اﮔﺮ زﻣﺎن وﻗﻮع داﺳﺘﺎن دوره ﻣﻌﺎﺻﺮ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻧﻈﺎم اﻗﺘﺼﺎدي ﻛﺎﭘﻴﺘﺎﻟﻴﺴﺘﻲ‬
‫اﺳﺖ‪ .‬در زﻣﺎن ﺣﺎﺿﺮ داﺳﺘﺎنﻫﺎ و روﻣﺎنﻫﺎي ﺑﻲ ﺷﻤﺎري را ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﻛﺎﭘﻴﺘﺎﻟﻴﺴﻢ را ﻧﻘﺪ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و ﺑﺎ آن در ﮔﻴﺮﻧﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﺑﺮاي درﮔﻴﺮﺷﺪن ﺑﺎ ﻛﺎﭘﻴﺘﺎﻟﻴﺴﻢ‪ ،‬دو راه وﺟﻮد دارد ‪:‬‬
‫‪ -1‬راه ﻳﻚ اﻧﻘﻼﺑﻲ ﻛﻪ در ﺟﺴﺖ وﺟﻮي ﺣﺮﻛﺖ ﺑﻪ ﭘﻴﺶ اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ -2‬راه ﻳﻚ ﻣﺮﺗﺠﻊ ﻛﻪ ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻪ ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺑﺮﮔﺮدد‪ .‬اﻏﻠﺐ در داﺳﺘﺎن ﻧﻮﻳﺴﻲ ﺟﺪﻳﺪ‬
‫ﻳﺎ اﻳﻦ ﺷﻜﻞ ﺑﺮﺧﻮرد ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ در آن آدمﻫﺎ ﺣﺴﺮت » روزﻫﺎي ﺧﻮب ﮔﺬﺷﺘﻪ « را ﻣﻲ‬
‫ﺧﻮرﻧﺪ‪.‬‬

‫‪208‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ج( وﻗﺘﻲ ﻫﻤﻪ ي اﻳﻦ دﻗﺖﻫﺎ را ﻛﺮدﻳﻢ‪ ،‬ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ دﻧﺒﺎل اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژي ﺑﮕﺮدﻳﻢ‪ .‬وﻗﺘﻲ‬
‫اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژي را ﺟﺴﺖ و ﺟﻮ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﻧﻘﺸﻲ را ﻛﻪ اﻳﻔﺎ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺑﻪ ذﻫﻦ ﺑﺴﭙﺎرﻳﻢ‪ ،‬و ﺗﺎﺛﻴﺮ‬
‫آن را در ذﻫﻦ ﺧﻮاﻧﻨﺪﮔﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻛﺘﺎب را ﻣﻲ ﺧﻮاﻧﻨﺪ ﺑﺮرﺳﻲ ﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫چ( آﻧﮕﺎه‪ ،‬ﺑﺎ ﻋﻠﻢ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻛﻪ ﭼﺮا ﭼﻨﻴﻦ داﺳﺘﺎن ﻳﺎ ﻧﻮوﻟﻲ در ﭼﻨﺎن زﻣﺎﻧﻲ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ از ﺗﺤﻠﻴﻞ ﺧﻮد ﻧﺘﻴﺠﻪ ﺑﮕﻴﺮﻳﻢ‪ .‬در اﻳﻦ ﺻﻮرت‪ ،‬ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﻣﻮﺿﻊ و‬
‫ﻣﻘﺼﻮد ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه ) ﻛﻪ اﻏﻠﺐ ﻧﺎﺧﻮد آﮔﺎه اﺳﺖ (‪ ،‬آن اﺛﺮ را ﻣﻮرد اﻧﺘﻘﺎد‪ ،‬ﻳﺎ ﺳﺘﺎﻳﺶ ﻗﺮار‬
‫ﺑﺪﻫﻴﻢ‪.‬‬
‫اﻳﻦ روش ﺗﺤﻠﻴﻞ‪ ،‬ﻓﻘﻂ زﻣﺎﻧﻲ ﻣﻮﺛﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ در اﺳﺘﻔﺎدهي از آن‪ ،‬ﻫﻤﻪ ي آن ﭼﻪ ﭘﻴﺶ‬
‫ﺗﺮ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪ رﻋﺎﻳﺖ ﺷﻮد‪ .‬ﺑﺎﻳﺪ ﻳﺎدﻣﺎن ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ راه و روش ﺟﺪﻳﺪ‬
‫درك ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ را در دﺳﺘﺮس ﻣﺎ ﻣﻲ ﮔﺬارد‪ ،‬از ﻣﺎ ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﻛﻪ ﺑﺮاي ﺑﺤﺚ در ﻣﻮرد آنﻫﺎ و‬
‫ﺗﺤﻠﻴﻞ آنﻫﺎ‪ ،‬ﺧﻮب ﺑﺸﻨﺎﺳﻴﻢ ﺷﺎن‪.‬‬
‫در ﻧﺘﻴﺠﻪ‪ ،‬ﺣﺎﻻ ﻛﻪ دﻳﺪﻳﻢ روش ﻣﺎ ﺷﺎﻣﻞ ﭼﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ در ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت‪ ،‬ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺷﺨﺼﻲ و‬
‫ﻣﺒﺎرزاﺗﻲ ﺧﻮد‪ ،‬ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ را در ﺣﺎل ﺣﺮﻛﺖ‪ ،‬ﺗﻐﻴﻴﺮﻫﺎ‪ ،‬ﺗﻨﺎﻗﺾﻫﺎ و اﻫﻤﻴﺖ ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﺷﺎن در‬
‫ﻧﻈﺮ ﺑﮕﻴﺮﻳﻢ‪ ،‬ﻧﻪ در ﺣﺎﻟﺖ اﻳﺴﺘﺎ‪ .‬ﺑﺎﻳﺪ ﺳﻌﻲ ﻛﻨﻴﻢ ﻫﻤﻪ ي ﺟﻨﺒﻪﻫﺎي آنﻫﺎ را ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ ﻗﺮار‬
‫ﺑﺪﻫﻴﻢ‪ ،‬ﻧﻪ آن ﻛﻪ ﻳﻚ ﺟﺎﻧﺒﻪ ﺑﻪ آنﻫﺎ ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﻢ‪ .‬ﺧﻼﺻﻪ آن ﻛﻪ ﻫﻤﻴﺸﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻜﻮﺷﻴﻢ روح‬
‫دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ را ﻫﻤﻪ ﺟﺎ ﺑﻪ ﻛﺎر ﺑﺒﺮﻳﻢ‪.‬‬
‫‪ -7‬ﺿﺮورت ﻣﺒﺎرزه اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژﻳﻜﻲ‬
‫ﺣﺎﻻ ﺑﻬﺘﺮ ﻣﻲداﻧﻴﻢ ﻛﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﺷﻜﻞ ﻧﻮﻳﻦ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻛﻪ ﻣﺎرﻛﺲ‬
‫و اﻧﮕﻠﺲ آن را ﺑﻨﻴﺎن ﻧﻬﺎده اﻧﺪ و ﻟﻨﻴﻦ آن را ﺗﻮﺳﻌﻪ داده اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻴﺴﺖ‪ .‬در اﻳﻦ ﻛﺘﺎب‪ ،‬ﻣﺎ ﺑﻪ‬
‫ﻃﻮر اﺧﺺ از ﻣﺘﻦﻫﺎي ﻣﺎرﻛﺲ و اﻧﮕﻠﺲ ﻧﻘﻞ ﻛﺮدهاﻳﻢ‪ ،‬اﻣﺎ ﻧﻤﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ اﻳﻦ دوره ي‬
‫ﻣﻄﺎﻟﻌﺎﺗﻲ را ﺑﺪون اﺷﺎره ﺑﻪ اﻳﻦ واﻗﻌﻴﺖ ﺑﻪ ﭘﺎﻳﺎن ﺑﺒﺮﻳﻢ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻛﺎر ﻓﻠﺴﻔﻲ ﻟﻨﻴﻦ ﻫﻢ ﺑﺎﻳﺪ‬
‫ﺑﭙﺮدازﻳﻢ‪ .‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ اﺳﺖ ﻛﻪ در اﻳﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ‪ ،‬از ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ – ﻟﻨﻴﻨﻴﺴﻢ ﺳﺨﻦ ﻣﻲ‬
‫ﮔﻮﺋﻴﻢ‪.‬‬
‫ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ – ﻟﻨﻴﻨﻴﺴﻢ و ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ از ﻫﻢ ﺟﺪاﺋﻲ ﻧﺎﭘﺬﻳﺮﻧﺪ‪ .‬ﺗﻨﻬﺎ از ﻃﺮﻳﻖ‬
‫ﻣﻌﺮﻓﺖ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻧﺴﺎن ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر و ﻏﻨﺎي ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ –‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪209‬‬

‫ﻟﻨﻴﻨﻴﺴﻢ ﭘﻲ ﺑﺒﺮد‪ .‬اﻳﻦ آﮔﺎﻫﻲ‪ ،‬ﻣﺎ را ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪ رﻫﻨﻤﻮن ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﻣﺒﺎرز ﺑﻪ ﺧﻮﺑﻲ‬
‫ﻣﺴﻠﺢ ﺑﻪ اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژي ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪ ،‬ﻣﮕﺮ آن ﻛﻪ ﻛﺎﻣﻼ ﺑﺎ اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ آﺷﻨﺎ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺑﺎ ﻋﻠﻢ ﺑﻪ‬
‫ﻫﻤﻴﻦ‪ ،‬ﺑﻮرژوازي ﺑﺮ آن اﺳﺖ ﺗﺎ ﺑﻪ ﻫﺮ وﺳﻴﻠﻪ اي اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژي ﺧﻮد را در آﮔﺎﻫﻲ ﻛﺎرﮔﺮان‬
‫رﺳﻮخ دﻫﺪ‪ .‬ﺑﺎ وﻗﻮف ﻛﺎﻣﻞ ﺑﻪ ﻫﻤﻪ ﺟﻨﺒﻪﻫﺎي دﻛﺘﺮﻳﻦ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ – ﻟﻨﻴﻨﻴﺴﻢ اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﺑﻮرژوازي در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ‪ ،‬ﻛﻪ در ﺣﺎل ﺣﺎﺿﺮ ﻛﻤﺘﺮ ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪه‪ ،‬ﻛﺎرزار‬
‫ﺳﻜﻮت را ﺳﺎزﻣﺎن داده اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻴﺎن اﻳﻦ واﻗﻌﻴﺖ ﺑﺴﻴﺎر دردﻧﺎك اﺳﺖ ﻛﻪ آﻣﻮزش رﺳﻤﻲ‪ ،‬اﻳﻦ‬
‫روش را ﺑﻜﻠﻲ از ﻗﻠﻢ اﻧﺪاﺧﺘﻪ و ﺗﺪرﻳﺲ روش ﺷﻨﺎﺳﻲ در ﻣﺪارس و داﻧﺸﮕﺎهﻫﺎ در ﻃﻮل ﺻﺪ‬
‫ﺳﺎل ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻧﻜﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﮔﺮ ﻗﺒﻼ روش ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﺑﺮ روش دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ ﻏﺎﻟﺐ ﺑﻮد‪ ،‬ﻫﻤﺎن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ دﻳﺪﻳﻢ اﻳﻦ‬
‫ﻏﻠﺒﻪ ﻣﺪﻳﻮن ﺟﻬﺎﻟﺖ ﻣﺮدم ﺑﻮد‪ .‬اﻣﺮوزه ﻋﻠﻢ وﺳﺎﻳﻞ و اﻣﻜﺎﻧﺎﺗﻲ را در اﺧﺘﻴﺎر ﻣﺎ ﮔﺬاﺷﺘﻪ اﺳﺖ‬
‫ﺗﺎ ﺑﮕﻮﺋﻴﻢ روش دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ ﻣﻨﺎﺳﺐ ﺗﺮﻳﻦ وﺳﻴﻠﻪ ﺑﺮاي ﺗﺤﻘﻴﻖ ﻋﻠﻤﻲ اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻓﺘﻀﺎح اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﭽﻪﻫﺎي ﻣﺎ ﻣﻲ آﻣﻮزﻧﺪ ﻛﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺑﺎ روﺷﻲ ﻛﻪ زاﺋﻴﺪه ي ﺟﻬﺎﻟﺖ اﺳﺖ‬
‫ﻓﻜﺮ ﻛﻨﻨﺪ و ﺑﻴﺎﻣﻮزﻧﺪ‪.‬‬
‫در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ داﻧﺸﻤﻨﺪان در ﺗﺤﻘﻴﻘﺎت ﻋﻠﻤﻲ و داﻧﺶ ﺗﺨﺼﺼﻲ ﺧﻮد‪ ،‬دﻳﮕﺮ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ‬
‫ﺑﺪون در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻦ ﺗﺎﺛﻴﺮ ﻣﺘﻘﺎﺑﻞ ﻋﻠﻮم ﻋﻤﻞ ﻛﻨﻨﺪ؛ و در اﻳﻦ ﻃﺮﻳﻖ‪ ،‬ﻧﺎﺧﻮد آﮔﺎه از ﻗﺴﻤﺘﻲ‬
‫از دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﺑﻬﺮه ﻣﻲﺟﻮﻳﻨﺪ‪ ،‬اﻏﻠﺐﺷﺎن آﻣﻮزشﻫﺎي روﺷﻨﻔﻜﺮاﻧﻪاي را ﺑﻪ ﻛﺎر ﻣﻲﺑﺮﻧﺪ ﻛﻪ از‬
‫روح ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ اﺷﺒﺎع ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬اﮔﺮ داﻧﺸﻤﻨﺪان ﺑﺰرﮔﻲ ﻣﺜﻞ ﭘﺎﺳﺘﻮر ‪ Pasteur‬و ﺑﺮﻧﻠﻲ‬
‫‪ Branly‬ﻛﻪ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖ و ﻣﺬﻫﺒﻲ ﺑﻮدﻧﺪ و ﺧﺪﻣﺎت ﺑﺰرﮔﻲ ﻫﻢ ﺑﻪ ﺑﺸﺮﻳﺖ ﻛﺮدﻧﺪ از آﻣﻮزش‬
‫دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ ﺑﺮﺧﻮردار ﻣﻲ ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺗﺎ ﭼﻪ ﺣﺪ ﭘﻴﺸﺮﻓﺘﻪﺗﺮ ﻣﻲ ﺑﻮدﻧﺪ ؟‬
‫اﻣﺎ ﺷﻜﻠﻲ از ﻛﺎرزار ﻋﻠﻴﻪ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ – ﻟﻨﻴﻨﻴﺴﻢ وﺟﻮد دارد ﻛﻪ ﺣﺘﻲ ﺧﻄﺮﻧﺎك ﺗﺮ از‬
‫ﺗﻮﻃﺌﻪ ﺳﻜﻮت اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﺷﻜﻞ‪ ،‬ﺗﺤﺮﻳﻒﻫﺎﺋﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻮرژوازي ﻣﻲ ﻛﻮﺷﺪ ﺣﺘﻲ در ﺟﻨﺒﺶ‬
‫ﻛﺎرﮔﺮي ﺳﺎزﻣﺎﻧﺪﻫﻲ ﻛﻨﺪ‪ .‬در اﻳﻦ ﻟﺤﻈﻪ ﺗﺎرﻳﺨﻲ‪ ،‬ﺷﺎﻫﺪ ﭘﺪﻳﺪ آﻣﺪن » ﻧﻈﺮﻳﻪ ﭘﺮدازان«ي‬
‫ﻫﺴﺘﻴﻢ ﻛﻪ ادﻋﺎ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ » ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﺖ«اﻧﺪ و ﺑﺮ آﻧﻨﺪ ﺗﺎ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ را » ﻧﻮﺳﺎزي« ﻳﺎ‬
‫» ﺟﻮان « ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﻛﺎرزارﻫﺎﺋﻲ ﺑﺎ اﻳﻦ ﻃﺒﻴﻌﺖ‪ ،‬اﻏﻠﺐ آن ﺑﺨﺶ از ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮﻫﺎي ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ را‬
‫اﺳﺎس ﺧﻮد ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﻨﺪ ﻛﻪ ﻛﻤﺘﺮ ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪه اﻧﺪ‪ .‬در اﻳﻦ ﻣﻮرد‪ ،‬ﺑﺨﺼﻮص ﺑﺎﻳﺪ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ را ﻧﺎم ﺑﺮد‪.‬‬

‫‪210‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﻣﺜﻼ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان درك ﻋﻤﻞ اﻧﻘﻼﺑﻲ ﻗﺒﻮل‬
‫دارﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﻧﻪ ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪ درك ﻛﻠﻲ از ﺟﻬﺎن‪ .‬آنﻫﺎ ﻣﻲ ﮔﻮﻳﻨﺪ آدم ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺪون آن ﻛﻪ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ را ﺑﭙﺬﻳﺮد‪ ،‬ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﺖ ﻛﺎﻣﻞ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬در ﭘﻴﺮوي از اﻳﻦ وﺿﻊ و ﺣﺎل‪ ،‬ﻛﻮﺷﺶﻫﺎي‬
‫ﮔﻮﻧﺎﮔﻮﻧﻲ در ﺟﻬﺖ ﺟﻌﻞ و ﺗﺰوﻳﺮ رخ ﻣﻲ دﻫﺪ‪ .‬ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻫﻨﻮز ﺧﻮد را ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﺖ ﻣﻲ‬
‫ﻧﺎﻣﻨﺪ‪ ،‬ﺳﻌﻲ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ درﻳﺎﻓﺖﻫﺎﺋﻲ را وارد درك ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ ﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ اﺳﺎس آن‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ‬
‫ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺘﻲ ﺳﺎزﮔﺎر ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬در ﮔﺬﺷﺘﻪ ﻫﻢ ﭼﻨﻴﻦ ﻛﻮﺷﺶﻫﺎﺋﻲ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻋﻠﻴﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﻛﻮﺷﺶﻫﺎ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻟﻨﻴﻦ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ و اﻣﭙﻴﺮﻳﻮﻛﺮﻳﺘﻴﺴﻴﺴﻢ را ﻧﻮﺷﺖ‪ .‬در اﻳﻦ‬
‫زﻣﺎن ﻛﻪ دوره ﭘﺮﮔﻮﺋﻲﻫﺎي وﺳﻴﻊ اﺳﺖ‪ ،‬ﺷﺎﻫﺪ ﺗﻮﻟﺪ دوﺑﺎره و ﭼﻨﺪ ﺑﺮاﺑﺮ ﺷﺪن اﻳﻦ‬
‫ﻛﻮﺷﺶﻫﺎﺋﻴﻢ‪ .‬اﮔﺮ ﻣﺎ ﻓﻠﺴﻔﻪ واﻗﻌﻲ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ را ﻧﺸﻨﺎﺳﻴﻢ‪ ،‬ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ اﻧﺘﻈﺎر داﺷﺘﻪ‬
‫ﺑﺎﺷﻴﻢ آﻧﺎﻧﻲ را ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ و ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮﻫﺎي ﻓﻠﺴﻔﻲ آن ﻳﻮرش ﻣﻲﺑﺮﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎز ﺷﻨﺎﺳﻴﻢ و‬
‫اﻓﺸﺎ ﻛﻨﻴﻢ ؟‬
‫‪ -8‬ﻧﺘﻴﺠﻪ‬
‫ﺧﻮﺷﺒﺨﺘﺎﻧﻪ اﻛﻨﻮن ﺳﺎلﻫﺎﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺨﺼﻮص در ﻃﺒﻘﻪ ﻛﺎرﮔﺮ‪ ،‬ﺷﺎﻫﺪ اﻗﺒﺎل ﻋﻈﻴﻤﻲ ﺑﻪ‬
‫آﻣﻮﺧﺘﻦ ﻛﻞ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ و رﺷﺪ ﻋﻼﻗﻪ ﺑﺮاي آﻣﻮﺧﺘﻦ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ ﻫﺴﺘﻴﻢ‪ .‬در ﺷﺮاﻳﻂ‬
‫ﻛﻨﻮﻧﻲ‪ ،‬اﻳﻦ ﻧﺸﺎﻧﻪي روﺷﻨﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻃﺒﻘﻪ ﻛﺎرﮔﺮ ﺑﻪ ﺣﻘﺎﻧﻴﺖ اﺳﺘﺪﻻلﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ در آﻏﺎز اﻳﻦ‬
‫ﻣﺒﺎﺣﺚ ﺑﻪ آنﻫﺎ ﭘﺮداﺧﺘﻴﻢ‪ ،‬ﭘﻲ ﺑﺮده اﺳﺖ‪ .‬ﻛﺎرﮔﺮان ازﻃﺮﻳﻖ ﺗﺠﺮﺑﻪﻫﺎي ﺧﻮدﺷﺎن‪ ،‬ﺿﺮورت‬
‫راﺑﻄﻪ ي ﻋﻤﻞ و ﻧﻈﺮ را درك ﻛﺮده اﻧﺪ‪ ،‬و در ﻫﻤﺎن ﺣﺎل ﺑﻪ ﺿﺮورت ﮔﺴﺘﺮش ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت‬
‫ﻧﻈﺮي ﭘﻲ ﺑﺮده اﻧﺪ‪ .‬ﻧﻘﺶ ﻫﺮ ﻣﺒﺎرزي‪ ،‬ﺗﻌﻤﻴﻖ اﻳﻦ ﮔﺮاﻳﺶ و دادن ﺟﻬﺖ و ﻣﺤﺘﻮي ﻣﻨﺎﺳﺐ‬
‫ﺑﻪ آن اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺎ ﺧﻮﺷﺤﺎﻟﻴﻢ ﻛﻪ ﻣﻲ ﺑﻴﻨﻴﻢ ﺑﻪ ﻳﻤﻦ داﻧﺸﮕﺎه ﻛﺎرﮔﺮي ﭘﺎرﻳﺲ )ﻛﻪ اﻣﺮوزه‬
‫داﻧﺸﮕﺎه ﻧﻮول ﻧﺎﻣﻴﺪه ﻣﻲﺷﻮد(‪ ،‬ﻫﺰاران ﺗﻦ آﻣﻮﺧﺘﻪ اﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﭼﻴﺴﺖ‪.‬‬
‫وﻗﺘﻲ اﻳﻦ ﺗﺼﻮﻳﺮ ﺑﻪ ﻣﺒﺎرزات ﻣﺎ ﻋﻠﻴﻪ ﺑﻮرژوازي ﺷﺪت ﻣﻲ ﺑﺨﺸﺪ و ﺑﻪ ﻣﺎ ﻧﺸﺎن ﻣﻲ دﻫﺪ ﻛﻪ‬
‫ﻋﻠﻢ در ﻛﺪام ﺳﻤﺖ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ ،‬ﺿﻤﻨﺎ وﻇﻴﻔﻪ ي ﻣﺎ را ﻫﻢ ﺑﻪ ﻣﺎ ﻳﺎد آوري ﻣﻲ ﻛﻨﺪ‪ .‬ﺑﺎﻳﺪ‬
‫ﺑﻴﺎﻣﻮزﻳﻢ‪ .‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺪاﻧﻴﻢ و ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ را در ﻫﻤﻪ ي ﺣﻠﻘﻪﻫﺎي آن آﻣﻮزش ﺑﺪﻫﻴﻢ‪ .‬ﺑﻪ ﻣﻮازات‬
‫ﻣﺒﺎرزه در ﺧﻴﺎﺑﺎنﻫﺎ و ﻣﺤﻞ ﻛﺎر‪ ،‬ﻣﺒﺎرزان ﺑﺎﻳﺪ ﻣﺒﺎرزه اي اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژﻳﻚ را رﻫﺒﺮي ﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫وﻇﻴﻔﻪ ي آﻧﺎن دﻓﺎع از اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژي ﻣﺎ ﻋﻠﻴﻪ ﻫﻤﻪ اﺷﻜﺎل ﺣﻤﻠﻪ‪ ،‬و در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل رﻫﺒﺮي ﺿﺪ‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪211‬‬

‫ﺣﻤﻠﻪ ﺑﺮاي اﻧﻬﺪام اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژي ﺑﻮرژوازي در آﮔﺎﻫﻲ ﻛﺎرﮔﺮان اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎ ﺑﺮاي ﻏﺎﻟﺐ آﻣﺪن ﻫﻤﻪ‬
‫ﺟﻨﺒﻪﻫﺎ و ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮﻫﺎي اﻳﻦ ﭘﻴﻜﺎر‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﻣﺴﻠﺢ ﺷﻮﻳﻢ‪ .‬واﻗﻌﻴﺖ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺒﺎرزه ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ‬
‫ﺑﻪ راﺳﺘﻲ ﺑﺎ داﻧﺶ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﻣﺴﻠﺢ ﺷﻮد‪.‬‬
‫ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ اي ﺑﻲ ﻃﺒﻘﻪ را ﺑﻨﻴﺎن ﻧﻨﻬﺎده اﻳﻢ ﻛﻪ در آن ﻫﻴﭻ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻧﺘﻮاﻧﺪ ﺟﻠﻮ‬
‫رﺷﺪ ﻋﻠﻢ را ﺑﮕﻴﺮد‪ ،‬ﺑﺨﺶ اﺳﺎﺳﻲ وﻇﻴﻔﻪ ﻣﺎ ﻫﻤﻴﻦ اﺳﺖ‪.‬‬

‫ﭘﺮﺳﺶﻫﺎي آزﻣﺎﻳﺸﻲ‬
‫اﻳﻦ واﻗﻌﻴﺖ دارد ﻛﻪ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ ﺳﺎﻳﺮ ﻋﻘﺎﻳﺪ را اﻧﻜﺎر ﻣﻲﻛﻨﺪ ؟‬
‫ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﺨﺘﻠﻔﻲ ﻛﻪ ﺳﺎﺧﺘﻤﺎن ﺟﺎﻣﻌﻪ را ﻣﺸﺮوط ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و ﺑﻨﻴﺎن ﻣﻲدﻫﻨﺪ‬

‫‪-1‬‬
‫‪-2‬‬
‫ﻛﺪاﻣﻨﺪ ؟‬
‫‪ -3‬ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از روش ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ‪ ،‬داﺳﺘﺎﻧﻲ را ﻛﻪ ﺧﻮاﻧﺪه اﻳﺪ ﺗﺤﻠﻴﻞ‬
‫ﻛﻨﻴﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺮور ﻛﻠﻲ‬
‫در ﻗﻠﻤﺮو ﻓﻜﺮ و ﻋﻤﻞ‪ ،‬ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﭼﻪ ﻓﺎﻳﺪه اي ﺑﺮاي ﺷﻤﺎ داﺷﺘﻪ‬
‫اﺳﺖ ؟‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪212‬‬

‫داﻧﺸﻨﺎﻣﻪ ﻛﺘﺎب‬
‫‪ Agnostics‬ﻧﺎﻣﻲ ﻓﻠﺴﻔﻲ ﺑﺮاي آنﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﻣﺪﻋﻲ ﺑﻮدﻧﺪ ﺣﻘﻴﻘﺖ ﺧﺎرج از دﺳﺘﺮس‬
‫ذﻫﻦ اﻧﺴﺎن اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ Alchemy‬ﻧﺎم ﻛﻴﻤﻴﺎﮔﺮان ﻗﺮون وﺳﻄﻲ‪ .‬ﻓﻨﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺟﺎدوﮔﺮي‬
‫ﻣﻲ ﺷﺪ ﺗﺎﻋﻠﻢ‪ .‬در ﺟﺴﺖ و ﺟﻮي درﻣﺎﻧﻲ ﺑﺮاي ﻫﻤﻪ ي دردﻫﺎ ) اﻛﺴﻴﺮ(‪ ،‬و ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻓﻠﺰات ﺑﻪ‬
‫ﻃﻼ ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از » ﮔﻮﮔﺮد ﺳﺮخ « ﺑﻮد‪.‬‬
‫‪ Analysis‬ﻣﺮﺣﻠﻪ اي اﺳﺖ ذﻫﻨﻲ ﻛﻪ ﺷﺎﻣﻞ ﺗﺠﺰﻳﻪ ﻛﺮدن ﻳﻚ ﭼﻴﺰ ﻳﺎ ﻓﻜﺮ و‬
‫اﻧﺪﻳﺸﻪ ﺑﻪ ﻋﻨﺎﺻﺮ ﺧﻮد اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ Anatomy‬ﻋﻠﻤﻲ ﻛﻪ در ﻣﻮرد ﺳﺎﺧﺘﻤﺎن ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي زﻧﺪه و رواﺑﻂ ﻣﻴﺎن اﻧﺪامﻫﺎي‬
‫ﻣﺨﺘﻠﻔﻲ ﻛﻪ آن را ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻲدﻫﻨﺪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫‪) Anaximenes of miletus‬ﻗﺮن ﺷﺸﻢ ﭘﻴﺶ از ﻣﻴﻼد(‪ .‬ﻓﻴﻠﺴﻮف ﻣﻜﺘﺐ اﻳﻮن( –‬
‫‪ Ion -Ionic‬ﻳﻮﻧﺎن‪ .‬ﭘﻴﺮو ﻣﻌﻠﻢ ﺧﻮد اﻧﺎﻛﺴﻴﻤﺎﻧﺪر‪ Anaximander ،‬ﺑﻮد و اﻧﺎﻛﺴﺎﮔﻮراس‬
‫‪ Anaxagoras‬و دﻳﻮژن ‪ Diogenes‬از آﭘﻮﻟﻮن ‪ Apollonia‬ﺷﺎﮔﺮداﻧﺶ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﻓﻠﺴﻔﻪ او‬
‫اﻳﻦ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﺎد ﻋﻨﺼﺮ اﺻﻠﻲ ﺣﻴﺎت اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ 384 -322) Aristotle‬ﭘﻴﺶ از ﻣﻴﻼد(‪ .‬ارﺳﺘﻮ و اﻓﻼﺗﻮن ﺑﺰرگ ﺗﺮﻳﻦ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن‬
‫ﻳﻮﻧﺎن ﻗﺪﻳﻢ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬در آﺗﻦ ﺗﺪرﻳﺲ ﻣﻲﻛﺮد و ﻳﻚ ﺳﺎل ﭘﻴﺶ از ﻣﺮﮔﺶ ﺑﺮاي آن ﻛﻪ ﺑﻪ دﻟﻴﻞ‬
‫ﻧﺪاﺷﺘﻦ ﺗﻘﻮا ﺗﺤﺖ ﭘﻴﮕﺮد ﻗﺮار ﻧﮕﻴﺮد‪ ،‬از آن ﺟﺎ ﮔﺮﻳﺨﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺷﺎﮔﺮد‪ ،‬و در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل‬
‫رﻗﻴﺐ ﻧﻈﺮي اﻓﻼﺗﻮن‪ ،‬ارﺳﺘﻮ ﻣﻲﻛﻮﺷﺪ ﺗﺎ از ﻃﺮﻳﻖ ﻣﺸﺎﻫﺪه و ﻣﻄﺎﻟﻌﻪي ﻣﻌﻴﻦ ﺟﻬﺎن ﻗﺎﺑﻞ‬
‫ﺗﺼﻮر‪ ،‬ﺑﻨﻴﺎدي واﻗﻊ ﮔﺮاﻳﺎﻧﻪ ﺑﻪ ﻓﻠﺴﻔﻪ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺘﻲ اﻓﻼﺗﻮن ﺑﺪﻫﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﻣﺜﻞ اﻓﻼﺗﻮن ﻧﻘﻄﻪ ي‬
‫ﻋﺰﻳﻤﺖ ﺧﻮد را ﺑﺮ ﺗﺼﻮر ﻣﻲ ﮔﺬارد‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮ اﻳﻦ روش‪ ،‬ﻫﺮ وﺟﻮد ﻳﺎ ذاﺗﻲ ﺷﺎﻣﻞ دو اﺻﻞ اﺳﺖ‪:‬‬
‫ﻣﺎده ﺗﻮده اي ﻧﺎﻗﺺ و ﺟﺎﻣﺪ و ﺑﻲ ﺻﻮرت اﺳﺖ و ﺑﺮاي آن ﻛﻪ ﭼﻨﻴﻦ و ﭼﻨﺎن و » اﻳﻦ « ﻳﺎ‬
‫» آن« ﺷﻮد ﺑﺎﻳﺪ » ﺻﻮرت« داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺻﻮرت ﺑﺮاﺑﺮ ﺑﺎ ﺗﺼﻮر‪ ،‬ﻓﻌﺎل و ﺧﺎص اﺳﺖ‪ .‬ﺻﻮرت‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﺎده ﻛﻴﻔﻴﺖ ﻣﻲ دﻫﺪ‪ .‬ﺻﻮرت ﻋﺎﻟﻲ ﻛﻪ در ﺑﺮﮔﻴﺮﻧﺪه ﻫﻤﻪ ي ﭼﻴﺰﻫﺎي دﻳﮕﺮ‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬ﺧﺪاﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﻃﺮﻳﻖ‪ ،‬ارﺳﺘﻮ ﺑﺎ اﻧﻜﺎر درك ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ دﻣﻮﻛﺮﻳﺘﻮس‪ ،‬در ﻧﻬﺎﻳﺖ ﻧﺘﻴﺠﻪ‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪213‬‬

‫ﻣﻲﮔﻴﺮد ﻛﻪ ﻧﻈﻢ دﻫﻨﺪه ﺟﻬﺎن ﺧﺪاﺳﺖ ‪ .‬ارﺳﺘﻮ ﺑﻨﻴﺎﻧﮕﺬار ﻣﻨﻄﻖ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺗﺌﻮري اﺳﺘﺪﻻل‬
‫ﺻﺤﻴﺢ اﺳﺖ‪ .‬ﻧﻈﺮﻳﻪي رﺷﺪ‪ ،‬ﻣﺮﻛﺰ ﻧﻈﺮي ﻧﻈﺎم ﻓﻜﺮي اوﺳﺖ‪ .‬رﺷﺪ ﻛﻴﻬﺎﻧﻲ‪ ،‬رﺷﺪ اﻧﺪاﻣﻲ‪ ،‬و‬
‫رﺷﺪ ﺻﻮرتﻫﺎي دوﻟﺖ‪ ،‬ﺟﻤﻠﮕﻲ ﺗﺼﻮر ﺗﻜﺎﻣﻞ از ﻧﺎﻗﺺ ﺑﻪ ﻛﺎﻣﻞ‪ ،‬و از ﻋﺎم ﺑﻪ ﺧﺎص اﻧﺪ‪.‬‬
‫اﻧﮕﻠﺲ او را ذﻫﻦ ﺟﺎﻣﻊ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن و ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﻲ ﻣﻲداﻧﺪ ﻛﻪ ﭘﻴﺶ از اﻳﻦ ﺻﻮرتﻫﺎي اﺳﺎﺳﻲ‬
‫ﺗﻔﻜﺮ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ را ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫در ﻗﺮون ﻣﻴﺎﻧﻪ‪ ،‬ﭘﻴﺮوان اﻳﻦ اﻧﺪﻳﺸﻤﻨﺪ ﺑﺰرگ و ﺑﻨﻴﺎﻧﮕﺬار ﻣﻨﻄﻖ‪ ،‬ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮﻫﺎي‬
‫ﺻﻮري و ﻣﺠﺮد آﻣﻮزشﻫﺎي او ﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ‪ .‬و از آن ﺟﺎ ﻛﻪ ﻗﺎدر ﻧﺒﻮدﻧﺪ در ﭘﺮﺗﻮ ﻋﻠﻢ ﺗﻔﻜﺮ‬
‫ارﺳﺘﻮﺋﻲ را ﺑﺎزﻧﮕﺮي ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬آن را ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ ﻗﺎﻋﺪه اي ﺟﺎﻣﺪ و ﺳﺘﺮون ﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﻨﻴﺎد ﻓﻀﻞ‬
‫ﻓﺮوﺷﻲ در ﻧﻬﻀﺖ ﻓﻠﺴﻔﻲ و ﻣﺬﻫﺒﻲ ﻗﺮون وﺳﻄﻲ ﺷﺪ‪ -Scholasticism ) .‬ﺷﻴﻮه ﻣﺪرﺳﻪ‬
‫اي و ﻛﺘﺎﺑﻲ‪(.‬‬
‫در ﺷﻴﻤﻲ و ﻓﻴﺰﻳﻚ‪ ،‬ﻧﺎم ﻛﻮﭼﻚ ﺗﺮﻳﻦ ذره از ﻣﺎده ي ﻋﻨﺼﺮ ﻛﻪ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ‬
‫‪Atom‬‬
‫وارد ﺗﺮﻛﻴﺐ ﺷﻮد ‪.‬‬
‫در ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ ﻛﻬﻦ‪ ،‬اﻳﻦ ﻛﻠﻤﻪ ﻣﻌﺮف ﻛﻮﭼﻚ ﺗﺮﻳﻦ ﻋﻨﺼﺮ ﻣﺎده ﺑﻮد ﻛﻪ ﻣﻄﻠﻘﺎ‬
‫ﻏﻴﺮﻗﺎﺑﻞ دﻳﺪن و ﻋﻨﺼﺮ اوﻟﻴﻪ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﺎ ﺗﺮﻛﻴﺐ و ﺗﺮاﻛﻢ‪ ،‬ﻫﻤﻪ ي ﻃﺒﻴﻌﺖ را در ﺑﺮ ﻣﻲ ﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬
‫‪ Bacon‬ﻓﺮاﻧﺴﻴﺲ ﺑﻴﻜﻦ )‪ .(1561 -1626‬ﻓﻴﻠﺴﻮف ﻣﻌﺮوف اﻧﮕﻠﻴﺴﻲ ﻛﻪ از ﺧﺎﻧﻮاده‬
‫اﻋﻴﺎن ﺑﻮد ‪ .‬در ﺳﺎل ‪ 1953‬ﺑﻪ ﻋﻀﻮﻳﺖ ﻣﺠﻠﺲ ﻋﻮام در آﻣﺪ ‪ ،‬در ﺳﺎل ‪ 1604‬ﻣﺸﺎور ﻋﺎﻟﻲ‬
‫ﺷﺪ‪ ،‬در ﺳﺎل ‪ 1613‬او را ﺑﻪ ﺳﻤﺖ دادﺳﺘﺎن ﻛﻞ ﮔﻤﺎردﻧﺪ و در ﺳﺎل ‪ 1617‬ﻋﻨﻮان ﻟﺮدي‬
‫ﮔﺮﻓﺖ و در ﺳﺎل ‪ 1618‬ﻟﺮد اﻋﻈﻢ و ﻣﻬﺮدار ﺳﻠﻄﻨﺘﻲ و ﻣﺸﺎور ﻣﺨﺼﻮص ﺷﺎه ﺷﺪ‪ .‬در ﺳﺎل‬
‫‪ 1624‬ﻣﺠﻠﺲ او را ﺑﻪ اﺗﻬﺎم ﻓﺴﺎد ﻣﺎﻟﻲ ﺑﻪ زﻧﺪان و ﺳﻠﺐ ﻫﺮ ﮔﻮﻧﻪ ﺻﻼﺣﻴﺘﻲ ﻣﺤﻜﻮم ﻛﺮد‪،‬‬
‫اﻣﺎ ﭘﺲ از دو روز ﺑﺎ وﺳﺎﻃﺖ ﺷﺎه آزاد ﺷﺪ و ﺑﻪ زﻧﺪﮔﻲ ﻋﺎدي ﺑﺎزﮔﺸﺖ‪.‬‬
‫ﻓﺮاﻧﺴﻴﺲ ﺑﻴﻜﻦ ﻣﻮﻟﻒ ﺑﺴﻴﺎري از آﺛﺎر ﻋﻠﻤﻲ و ﻓﻠﺴﻔﻲ اﺳﺖ‪ .‬از ﻣﻴﺎن اﻳﻦ آﺛﺎر ﺷﺎﺧﺺ‬
‫ﺗﺮﻳﻦ ﺷﺎن ارﻏﻨﻮن ﺟﺪﻳﺪ )ﺳﺎز ﺟﺪﻳﺪ ‪ (1620 –Novum Organum‬اﺳﺖ‪ .‬در اﻳﻦ ﻛﺘﺎب‬
‫ﻓﺮاﻧﺴﻴﺲ ﺑﻴﻜﻦ ﺑﻪ ﺧﻼف ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻚ ﻗﺪﻳﻤﻲ ﻛﻪ از اوﻟﻮﻳﺖ ﺗﺼﻮرﻫﺎ دﻓﺎع ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺪاﻓﻊ‬
‫ﻣﻨﻄﻖ ﻣﺒﺘﻨﻲ ﺑﺮ ﺗﺠﺮﺑﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻴﻜﻦ از ﺑﻨﻴﺎﻧﮕﺬاران ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺟﺪﻳﺪ و روﺷﻦ ﻋﻠﻤﻲ اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ Berkeley‬ﺟﺮج ﺑﺮﻛﻠﻲ )‪ (1685-1753‬ﻓﻴﻠﺴﻮف اﻧﮕﻠﻴﺴﻲ‪ ،‬ﻛﺸﻴﺶ‪ ،‬و ﺑﺮاي ﻣﺪت‬
‫ﻛﻮﺗﺎﻫﻲ ﻣﻴﺴﻴﻮﻧﺮ ﻧﺎﻣﻮﻓﻖ ﻣﺬﻫﺒﻲ در آﻣﺮﻳﻜﺎ‪ .‬ﻓﻌﺎﻟﻴﺖﻫﺎي ﻛﺸﻴﺸﻲ او )ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻛﺸﻴﺶ‬

‫‪214‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﻛﺎﺗﻮﻟﻴﻚ در اﻳﺮﻟﻨﺪ ﭘﺮوﺗﺴﺘﺎن ﻛﻪ در آﻏﺎز ﻗﺮن ﻫﺠﺪﻫﻢ ﺿﻤﻴﻤﻪ و ﻣﺴﺘﻌﻤﺮه ﺑﺮﻳﺘﺎﻧﻴﺎ ﺷﺪ(‪،‬‬
‫ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﻠﺖ ﭘﻴﺮوز اﻧﮕﻠﻴﺴﻲ‪ ،‬ﻃﺒﻴﻌﺘﻲ ﻛﺎﻣﻼ ارﺗﺠﺎﻋﻲ داﺷﺖ‪ .‬ﺑﻴﻜﻦ ﺑﻪ ﻣﻮازات اﺣﺘﻜﺎر‬
‫رواﻧﻲ ‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﻤﺎن ﺷﺪت و ﺣﺘﻲ ﺑﻴﺶ از آن‪ ،‬ﻏﺮق در اﺣﺘﻜﺎر ﻣﺎدي ﺑﻮد‪ ) .‬ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل در‬
‫راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﺳﻮدي ﻛﻪ از ﺧﺎﻧﻪﻫﺎي ﻛﺎرﮔﺮان و ﻛﻮدﻛﺎن ﻛﺎرﮔﺮ ﻣﻲﺑﺮدﻧﺪ‪ ( .‬ﻛﺘﺎب او ﺑﻪ ﻋﻨﻮان‬
‫رﺳﺎﻟﻪاي ﺑﺮاي ﺟﻠﻮﮔﻴﺮي از ﻧﺎﺑﻮدي ﺑﺮﻳﺘﺎﻧﻴﺎي ﻛﺒﻴﺮ )‪ (1720‬ﻛﻪ در ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ ﻓﺮورﻳﺨﺘﻦ‬
‫ﺷﺮﻛﺖ درﻳﺎي ﺟﻨﻮب ﺑﻪ ﻋﻨﻮان واﻗﻌﻪاي اﺣﺘﻜﺎري ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪ‪ ،‬ﺷﺎﻫﺪ اﻳﻦ واﻗﻌﻴﺖ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻟﻨﻴﻦ ﻓﻠﺴﻔﻪ او را ﻋﻤﻴﻘﺎ ﺗﻮﺿﻴﺢ داده اﺳﺖ ‪ .‬ﺑﺤﺚ ﻣﺸﺎﺑﻬﻲ را ﻧﻴﺰ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﺪ در ﻓﺼﻞ دوم از‬
‫ﻗﺴﻤﺖ اول ﻫﻤﻴﻦ ﻛﺘﺎب ﭘﻴﺪا ﻛﻨﻴﺪ‪ .‬درﻳﺎﻓﺖﻫﺎي اﻗﺘﺼﺎدي او ) در ﭘﮋوﻫﻨﺪه ‪،(the Querist‬‬
‫ﺑﺨﺼﻮص در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﭘﻮل‪ ،‬ﻋﻤﻴﻘﺎ ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ ﻣﺎرﻛﺲ در ﻣﻘﺪﻣﻪ اي ﺑﺮﻧﻘﺪ اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ‬
‫ﺗﺤﻠﻴﻞ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬آﺛﺎر او ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از ‪ :‬ﺟﺴﺘﺎر در ﺑﺎره ﻧﻈﺮﻳﻪ ﺟﺪﻳﺪ روﻳﺖ )‪ ،(1707‬ﻣﺒﺎدي‬
‫ﻋﻠﻢ اﻧﺴﺎن )‪ ،(1710‬و ﺳﻪ ﮔﻔﺖ و ﮔﻮ ﻣﻴﺎن ﻫﻴﻼس و ﻓﻴﻠﻮﻧﻮﺋﻮس )‪ (1712‬ﻛﻪ ﻣﻌﺮوف ﺗﺮﻳﻦ‬
‫ﻛﺎر اوﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ Branly‬ادوارد ﺑﺮﻧﻠﻲ )‪ ، (1846-1940‬ﻓﻴﺰﻳﻜﺪان ﻓﺮاﻧﺴﻮي‪ .‬در ﺳﺎل ‪ 1873‬ﺧﻮاص‬
‫اﻛﺴﻴﺪﻣﺲ را در ﺑﺎز ﭘﺎﻻﺋﻲ ﺟﺮﻳﺎنﻫﺎي ﻣﺘﻨﺎوب ﻛﺸﻒ ﻛﺮد‪ .‬در ﺳﺎل ‪ 1888‬ﺑﺎ ﻛﺸﻒ ﻟﻮﻟﻪ اي‬
‫ﻛﻪ ﭘﺮ از ﺑﺮادهﻫﺎي آﻫﻦ ﺑﻮد‪ ،‬ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ارﺗﺒﺎط رادﻳﻮﺋﻲ را ﺑﻴﻨﺎن ﻧﻬﺎد‪ .‬ﺑﻪ ﻳﻤﻦ ﺧﻼﻗﻴﺖ او ﺑﻮد‬
‫ﻛﻪ رادﻳﻮ ﺑﻪ وﺟﻮد آﻣﺪ‪ .‬در ﺳﺎل ‪ ،1898‬در ﻣﻘﺎﺑﻞ آﻛﺎدﻣﻲ ﻋﻠﻮم ﻛﺸﻒ ﺧﻮد در ﻣﻮرد‬
‫ﻛﺸﺘﻲﻫﺎي ﺑﻪ ﺧﻄﺮ اﻓﺘﺎده را اﻋﻼم ﻛﺮد‪.‬‬
‫‪ Cartesianism‬ﻧﺎﻣﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻓﻠﺴﻔﻪ دﻛﺎرت داده ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻛﭙﺮﻧﻴﻚ )‪ ،(1473-1543‬ﺳﺘﺎره ﺷﻨﺎس ﻣﻌﺮوف ﻟﻬﺴﺘﺎﻧﻲ ﻣﻮﻟﻒ‬
‫‪Copernicus‬‬
‫ﻛﺎري ﺑﺎ ﻋﻨﻮان ﺷﺶ ﻛﺘﺎب در ﺑﺎب اﻧﻘﻼبﻫﺎي ﻛﺮات آﺳﻤﺎﻧﻲ ﻛﻪ در آن ﭼﺮﺧﺶ زﻣﻴﻦ ﺑﻪ‬
‫دور ﺧﻮد و ﮔﺮدش آن ﺑﻪ دور ﺧﻮرﺷﻴﺪ را ﺛﺎﺑﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ژان ﻻروﻧﺪ دﻻﻣﺒﺮت )‪ ، (1717-1783‬ﻳﻜﻲ از ﺷﺎﺧﺺ ﺗﺮﻳﻦ‬
‫‪D,Alembert‬‬
‫ﻧﻤﺎﻳﻨﺪﮔﺎن ﻋﺼﺮ آﮔﺎﻫﻲ در ﻓﺮاﻧﺴﻪ و رﻳﺎﺿﻲ داﻧﻲ ﺑﺰرگ ﻛﻪ دﺳﺖ ﺑﻪ ﻛﻮﺷﺶﻫﺎي ﻣﻮﺛﺮي‬
‫در ﺑﻨﻴﺎن ﻧﻬﺎدن اﺻﻮل ﻣﻜﺎﻧﻴﻚ زد‪ .‬ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ دﻳﺪرو‪ ،‬اﻳﻨﺴﻜﻠﻮﭘﺪي ) داﺋﺮت اﻟﻤﻌﺎرف ﻓﺮاﻧﺴﻪ (‬
‫ﻳﺎ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻃﺒﻘﻪ ﺑﻨﺪي ﺷﺪهي ﻋﻠﻮم‪ ،‬ﻫﻨﺮﻫﺎ و ﺗﺠﺎرت راﻣﻨﺘﺸﺮ ﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻛﺎر ﻋﻈﻴﻢ ﻛﻪ‬
‫ﺳﺨﺖ ﺑﺎ ﭘﺎدﺷﺎﻫﻲ درﮔﻴﺮ ﺑﻮد و ﺗﻮزﻳﻊ ﮔﺴﺘﺮده اي داﺷﺖ و ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﺷﻮراي ارﺗﺠﺎﻋﻲ آن را‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪215‬‬

‫ﻣﻤﻨﻮع اﻋﻼم ﻛﺮد‪ ،‬دﺳﺘﺎورد ﺑﺰرگ ﻋﺼﺮ آﮔﺎﻫﻲ ﻓﺮاﻧﺴﻪ ﺑﻮد‪ 33) .‬ﺟﻠﺪ ‪.(1751-1777‬‬
‫ﻣﻘﺪﻣﻪي اﻳﻦ داﺋﺮت اﻟﻤﻌﺎرف را او ﻧﻮﺷﺖ‪ .‬از ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮ ﻓﻠﺴﻔﻲ‪ ،‬دﻻﻣﺒﺮت از ﺷﻜﺎﻛﺎن ﺑﻮد و‬
‫ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻲ اﻧﺪﻳﺸﻴﺪ ﻛﻪ ﻧﻪ ﻣﺎده در ﺟﻮﻫﺮ ﺧﻮد ﻗﺎﺑﻞ ﺷﻨﺎﺳﺎﺋﻲ اﺳﺖ ‪ ،‬و ﻧﻪ روح‪ ،‬و ﺟﻬﺎن‬
‫ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ آن ﭼﻪ ﻣﺎ اﺣﺴﺎس ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﺎﻣﻼ ﻣﺘﻔﺎوت ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬آﺛﺎر اﺻﻠﻲ او‬
‫ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از‪ :‬ﺷﺮﺣﻲ ﺑﺮ ادﺑﻴﺎت‪ ،‬ﺗﺎرﻳﺦ و ﻓﻠﺴﻔﻪ )‪ (1753‬و ﻋﻨﺎﺻﺮ ﻓﻠﺴﻔﻪ )‪.(1758‬‬
‫ﭼﺎرﻟﺰ راﺑﺮت داروﻳﻦ )‪ ،(1809-1882‬ﻃﺒﻴﻌﻲ دان ﻧﺎﻣﺪار اﻧﮕﻠﻴﺴﻲ و‬
‫‪Darwin‬‬
‫ﻧﻈﺮﻳﻪ ﭘﺮداز ﻗﺮن ﻧﻮزدﻫﻢ در ﺗﻜﺎﻣﻞ ﻋﻠﻮم ﻃﺒﻴﻌﻲ‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮﻳﻪ اﺳﺘﺤﺎﻟﻪ ﻛﻪ ﭘﻴﺸﺘﺮ ﻻﻣﺎرك‬
‫‪ Lamark‬و ﮔﻮﺗﻪ ‪ Goethe‬و دﻳﮕﺮان آن را ﭘﻴﺶ ﺑﻴﻨﻲ ﻛﺮده ﺑﻮدﻧﺪ ‪ ،‬ﻗﺎﻋﺪه اي ﻣﻌﻴﻦ‬
‫ﺑﺨﺸﻴﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬راهﻫﺎﺋﻲ ﻧﻮﻳﻦ را ﭘﻴﺶ ﭘﺎي ﻋﻠﻢ ﮔﺸﻮد‪ .‬داروﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﺗﻜﺎﻣﻞ ﺧﻮد را ﺑﺮ‬
‫ﻓﺮﺿﻴﻪ ي اﻧﺘﺨﺎب ﻃﺒﻴﻌﻲ‪ ،‬ﻣﺜﻼ اﻧﺘﺨﺎب در ﺗﻨﺎزع ﺑﻘﺎ‪ ،‬ﺑﻨﻴﺎن ﻧﻬﺎد ﻛﻪ ﺑﻪ ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﺗﻄﺒﻴﻖ ﺑﺮاي‬
‫ﺑﻘﺎ ره ﻣﻲ ﺑﺮد‪ .‬ﺑﻨﻴﺎﻧﮕﺬار ﻧﻈﺮﻳﻪ ﺗﻜﺎﻣﻞ ‪ ،‬ﺑﺎ ﺗﺠﺮﺑﻪ ي ﺗﻮﻟﻴﺪ ﺣﻴﻮان ﻣﺼﻨﻮﻋﻲ آﻏﺎز ﻛﺮد‪ .‬اﻣﺎ‬
‫ﺳﺌﻮال اﻳﻦ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻋﺎﻣﻞ ﺗﻮﻟﻴﺪ در ﻃﺒﻴﻌﺖ ﻧﺎﺑﻴﻨﺎ ﻛﺠﺎﺳﺖ؟ ﺑﺮاي ﭘﺎﺳﺦ دادن ﺑﻪ اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ‪،‬‬
‫داروﻳﻦ از » رﺳﺎﻟﻪ اي در ﻣﻮرد اﺻﻞ ﺟﻤﻌﻴﺖ « ﻛﻪ ﺗﻮﻣﺎس ﻣﺎﻟﺘﻮس ‪ T. Malthus‬در ﺳﺎل‬
‫‪ 1789‬ﻧﻮﺷﺘﻪ اﺳﺖ ﺑﻬﺮه ﻣﻲ ﺟﻮﻳﺪ‪) .‬ﻛﺸﻴﺶ اﻧﮕﻠﻴﺴﻲ ﺗﻮﻣﺎس ﻣﺎﻟﺘﻮس ﻛﻪ از ‪1766‬ﺗﺎ‬
‫‪ 1834‬ﻣﻲ زﻳﺴﺘﻪ‪ ،‬ﺑﺮ آن ﺑﻮده ﻛﻪ اﻓﺰاﻳﺶ ﺟﻤﻌﻴﺖ ﺟﻬﺎن ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺗﺼﺎﻋﺪ ﻫﻨﺪﺳﻲ اﺳﺖ‪،‬‬
‫ﺣﺎل آن ﻛﻪ اﻓﺰاﻳﺶ آذوﻗﻪ و ﻣﻮاد ﻏﺬاﺋﻲ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺗﺼﺎﻋﺪ ﻋﺪدي اﺳﺖ و اﮔﺮ از اﻓﺰاﻳﺶ روز‬
‫اﻓﺰون ﺟﻤﻌﻴﺖ ﺟﻬﺎن ﺟﻠﻮﮔﻴﺮي ﻧﺸﻮد ‪ ،‬دﻧﻴﺎ را ﻓﻘﺮ و ﻓﺎﻗﻪ و ﺗﺒﺎﻫﻲ و ﻧﻴﺴﺘﻲ ﻓﺮا ﺧﻮاﻫﺪ‬
‫ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬ﭘﻴﺮوان ﻋﻘﻴﺪه ﻣﺎﻟﺘﻮس را ﻣﺎﻟﺘﻮﺳﻴﻦ ‪ Malthusian‬ﻣﻲ ﻧﺎﻣﻨﺪ‪ -‬م( داروﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ ي‬
‫ﻣﺎﻟﺘﻮس را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﻘﻄﻪ ي ﺷﺮوع ﻧﻈﺮﻳﻪ ﺧﻮد در ﺑﺎب ﻋﺪم ﺗﻨﺎﺳﺐ ﻣﻴﺎن رﺷﺪ ﺟﻤﻌﻴﺖ و‬
‫رﺷﺪ اﻣﻜﺎﻧﺎت ﺣﻴﺎت ﻗﺮار ﻣﻲ دﻫﺪ‪.‬‬
‫اﮔﺮ ﭼﻪ زﻳﺴﺖ ﺷﻨﺎﺳﻲ ﺟﺪﻳﺪ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي ﻧﻮ و ﻋﻈﻴﻢ دﻳﮕﺮي را ﻣﻮرد ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻗﺮار داده و‬
‫ﻋﻮاﻣﻠﻲ را ﻛﻪ ﻋﻤﻮﻣﺎ ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎده ي داروﻳﻦ ﺑﻮد‪ ،‬ﻛﺎﻣﻞ و اﺻﻼح ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬درك اﺳﺎﺳﻲ‬
‫در ﻧﻈﺮﻳﻪ ﺗﻜﺎﻣﻞ‪ ،‬ﻛﻢ و ﺑﻴﺶ ﻫﻨﻮز ﺑﺮاﻧﺪﻳﺸﻪ ي ﺟﺪﻳﺪ اﺳﺘﻮار اﺳﺖ‪ .‬در اﻳﻦ ﻣﻮرد‪ ،‬اﻧﮕﻠﺲ در‬
‫» ﺗﻜﺎﻣﻞ ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﻢ « ﻣﻲ ﻧﻮﻳﺴﺪ » داروﻳﻦ ﺑﺎ اﺛﺒﺎت اﻳﻦ واﻗﻌﻴﺖ ﻛﻪ ﻫﻤﻪ ي ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي‬
‫ارﮔﺎﻧﻴﻚ ﻃﺒﻴﻌﺖ‪ ،‬از ﮔﻴﺎﻫﺎن ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺗﺎ ﺣﻴﻮاﻧﺎت؛ و از آن ﺟﻤﻠﻪ اﻧﺴﺎن‪ ،‬ﻣﺤﺼﻮل ﻣﺮﺣﻠﻪ ي‬
‫ﺗﻮﻟﻴﺪ ﺗﻜﺎﻣﻞ اﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﻴﻠﻴﻮنﻫﺎ ﺳﺎل ﺑﻪ درازا ﻛﺸﻴﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺰرگ ﺗﺮﻳﻦ ﺿﺮﺑﻪ را ﺑﻪ درك و‬

‫‪216‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫درﻳﺎﻓﺖ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ وارد آورد‪ « .‬در ﺳﺎل ‪ ،1883‬اﻧﮕﻠﺲ در ﺳﺨﻨﺮاﻧﻲ ﺧﻮد ﺑﺮ ﮔﻮر ﻣﺎرﻛﺲ ‪،‬‬
‫راﺑﻄﻪ ي ﻣﻴﺎن ﻣﺎرﻛﺲ و داروﻳﻦ را ﺑﻪ اﻳﻦ ﺻﻮرت ﺗﻨﻈﻴﻢ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ » :‬درﺳﺖ ﻫﻤﺎن ﻃﻮر ﻛﻪ‬
‫داروﻳﻦ ﻗﺎﻧﻮن ﺗﻜﺎﻣﻞ ارﮔﺎﻧﻴﻚ ﻃﺒﻴﻌﺖ را ﻛﺸﻒ ﻛﺮد‪ ،‬ﻣﺎرﻛﺲ ﺑﻪ ﻗﺎﻧﻮن ﺗﻜﺎﻣﻞ ﺟﺎﻣﻌﻪ ي‬
‫اﻧﺴﺎﻧﻲ ﭘﻲ ﺑﺮد‪« .‬‬
‫در ﺳﺎل ‪ ،1860‬ﻣﺎرﻛﺲ در ﻧﺎﻣﻪ اي ﺑﻪ اﻧﮕﻠﺲ در ﺑﺎب ﻧﻈﺮﻳﻪ اﺳﺎﺳﻲ داروﻳﻦ در ﻛﺘﺎب‬
‫» اﺻﻞ اﻧﻮاع ‪ (1859) « On the Origin of the species‬ﻛﻪ ﺑﻪ ﺗﺎزﮔﻲ ﻣﻨﺘﺸﺮﺷﺪه ﺑﻮد‪،‬‬
‫ﺑﺎ اﺣﺘﺮام ﺑﺴﻴﺎر ﺑﻪ او ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺑﻮد ‪ » :‬اﮔﺮ ﭼﻪ ﻛﺘﺎب ﺑﻪ روش ﻧﺎ آزﻣﻮدهي اﻧﮕﻠﻴﺴﻲ ﻧﻮﺷﺘﻪ‬
‫ﺷﺪه‪ ،‬اﻣﺎ از ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮ ﻋﻠﻢ ﻃﺒﻴﻌﻲ‪ ،‬ﻛﺘﺎب ﺷﺎﻣﻞ ﺑﻨﻴﺎدي اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮﻫﺎي ﻣﺎ‬
‫ﻣﻨﻄﺒﻖ اﺳﺖ‪ «.‬ﻣﺎرﻛﺲ در ﻧﺎﻣﻪ اي ﺑﻪ ﻻﺳﺎل ‪ Lassalle‬ﻫﻢ ﺑﻪ ﻣﻮرد ﻣﺸﺎﺑﻬﻲ اﺷﺎره‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ » :‬ﻛﺎر داروﻳﻦ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﺎﻣﻞ اﺳﺖ و ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺎ درﻧﮓ در ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮ ﻋﻠﻢ ﻃﺒﻴﻌﻲ‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫ﻋﻨﻮان ﭘﺎﻳﻪ و اﺳﺎس در ﻣﻮرد ﻣﺒﺎرزه ﻃﺒﻘﺎﺗﻲ در ﺗﺎرﻳﺦ ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻦ ﻗﺮار ﮔﻴﺮد‪...‬‬
‫ﻋﻠﻴﺮﻏﻢ ﻫﻤﻪ ي ﺧﻄﺎﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ دارد‪ ،‬ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺿﺮﺑﻪ ي ﻛﺸﻨﺪه اي در‬
‫ﻣﻮرد ﻋﻠﻢ ﻃﺒﻴﻌﺖ ﺑﻪ اﻟﻬﻴﻮن وارد آورده‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺗﺠﺮﺑﻲ ﻣﻮﺿﻮﻋﻲ ﻋﻘﻼﻧﻲ را در‬
‫ﻣﻘﺎﺑﻞ آﻧﺎن ﻗﺮار داده اﺳﺖ ‪«...‬‬
‫)ﻧﺎم ﻛﺎﻣﻞ » اﺻﻞ اﻧﻮاع « » اﺻﻞ اﻧﻮاع از راه اﻧﺘﺨﺎب ﻃﺒﻴﻌﻲ اﺳﺖ‪On the origin of .‬‬
‫‪ « species by means of natural selection‬اﺻﻞ اﻧﻮاع ﻧﻈﺮﻳﻪ اﺳﺎﺳﻲ و ﻣﻌﺮوف‬
‫داروﻳﻦ اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ آﺛﺎر دﻳﮕﺮ او ‪ » :‬ﺗﻐﻴﻴﺮ ﺣﻴﻮاﻧﺎت و ﻧﺒﺎﺗﺎت ﺗﺤﺖ ﺗﺎﺛﻴﺮ اﻫﻠﻲ ﺷﺪن‬
‫‪ The variation of Animals and plants under Domestication‬و » ﻧﺰول اﻧﺴﺎن‬
‫‪ ، « The Descent of Man‬ﻣﻮﺿﻮع » اﺻﻞ اﻧﻮاع « را ﺗﻜﻤﻴﻞ و ﺑﺎز ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎ ﺑﻪ‬
‫ﻧﻈﺮﻳﻪي ﻣﻄﺮح ﺷﺪه در اﺻﻞ اﻧﻮاع ﻛﻪ ﻗﺎﻧﻮن ﺗﺒﺪﻳﻞ اﻧﻮاع اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻮﺟﻮدات در آﻏﺎز ﭘﻴﺪاﻳﺶ‪،‬‬
‫آن ﮔﻮﻧﻪ ﻧﺒﻮده اﻧﺪ ﻛﻪ اﻣﺮوز ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺟﺎﻧﺪار ﻧﻮع واﺣﺪ ﺑﻮده و در ﻣﺮﺗﺒﻪ اي ﺑﺴﻴﺎر‬
‫ﭘﺴﺖ و ﺳﺎده ﻗﺮار داﺷﺘﻪ ﻛﻪ ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎﺋﻲ از آن ‪ ،‬اﻣﺮوزه ﻫﻢ وﺟﻮد دارد ‪ .‬ﭘﺲ از آن ‪ ،‬ﺑﻨﺎ ﺑﻪ‬
‫ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﻃﺒﻴﻌﻲ‪ ،‬ﻃﻲ ﻣﻴﻠﻴﻮنﻫﺎ ﺳﺎل ﺗﻨﻮع ﻛﻨﺪ رخ داده و اﻧﻮاع‪ ،‬ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﻫﻤﺎن ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﻃﺒﻴﻌﻲ‬
‫و ﺷﺮاﻳﻄﻲ ﻛﻪ ﻛﻤﺎل ﻛﻨﺪ را ﻣﻲﮔﺬراﻧﺪه اﻧﺪ‪ ،‬رو ﺑﻪ ﻛﻤﺎل رﻓﺘﻪ اﻧﺪ و در ﺟﺮﻳﺎن ﻃﻮﻻﻧﻲ‬
‫ﺗﻜﺎﻣﻞ‪ ،‬دو رﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﻧﺪ ‪ :‬ﮔﻴﺎه و درﺧﺖ – ﺟﺎﻧﻮر‪ .‬ﺟﺎﻧﻮر ﻧﻴﺰ از ﻣﺮﺣﻠﻪ ي ﭘﺴﺖ اوﻟﻴﻪ‪،‬‬
‫ﻣﺮاﺣﻠﻲ دﻳﮕﺮ ﻣﺜﻞ ﺻﺪف و اﺳﻔﻨﺞ و ﻣﺮﺟﺎن را ﻛﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺑﻪ ﮔﻴﺎه ﺷﺒﺎﻫﺖ دارﻧﺪ را ﭘﻴﻤﻮده‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪217‬‬

‫اﺳﺖ‪ .‬ﭘﺲ از آن از ﻣﺮﺣﻠﻪ ﻫﻮام و ﺣﺸﺮات ﮔﺬﺷﺖ‪ ،‬اﺳﺘﺨﻮان دار ﺷﺪ و ﺑﻪ ﺻﻮرت‬
‫ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎﺋﻲ ﻣﺜﻞ ﻣﺎﻫﻲ و ﻣﺎر و ﺳﻮﺳﻤﺎر و ﭘﺮﻧﺪﮔﺎن در آﻣﺪ و در ﻣﺮاﺣﻞ ﻋﺎﻟﻲ ﺗﺮ ﭘﺴﺘﺎﻧﺪار‬
‫ﺷﺪ‪ .‬آن ﮔﺎه اﻧﻮاع ﭼﻬﺎرﭘﺎﻳﺎن ﺑﻪ وﺟﻮد آﻣﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺮﺣﻠﻪ ي ﺳﮓ و ﻓﻴﻞ و ﺧﺮس و ﻣﻴﻤﻮن‬
‫رﺳﻴﺪﻧﺪ و ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﺣﻴﻮان دوﭘﺎ ﻛﻪ آن را ﺣﻴﻮان ﻧﺎﻃﻖ ﻣﻲﻧﺎﻣﻨﺪ و ادﻋﺎ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ » اﺷﺮف‬
‫ﻣﺨﻠﻮﻗﺎت « اﺳﺖ ﭘﺪﻳﺪ آﻣﺪ و ﻋﺮﺻﻪ ي ﺟﻬﺎن را ﺑﺮ ﻫﻤﻪ ﻣﻮﺟﻮدات‪ ،‬و ﺑﻪ ﻣﺮور زﻣﺎن ﺣﺘﻲ‬
‫ﻧﻮع ﺧﻮدش‪ ،‬ﺗﻨﮓ ﻛﺮد‪ -‬م (‬
‫اﺳﺘﺘﻨﺎج ‪ :‬اﺳﺘﺪﻻﻟﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻗﻀﻴﻪ ﻳﺎ واﻗﻌﻴﺘﻲ آﻏﺎز ﻣﻲﺷﻮد و ﺑﻪ‬
‫‪Deduction‬‬
‫اﻋﻼم ﻧﺘﺎﻳﺠﻲ ﻛﻪ در ﭘﻲ دارد ره ﻣﻲ ﺑﺮد‪ ،‬ﻳﺎ ﺑﻪ ﻧﺘﺎﻳﺠﻲ ﻛﻪ از ﻛﻞ ﺑﻪ ﺟﺰء ﻣﻲ رﺳﻨﺪ ﻣﻨﺠﺮ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪) .‬ﭘﻲ ﺑﺮدن از ﻛﻞ ﺑﻪ ﺟﺰء‪ ،‬ﻳﺎ از ﻋﻠﺖ ﺑﻪ ﻣﻌﻠﻮل ﻛﻪ در ﻣﻨﻄﻖ ﺑﻪ اﺳﺘﻨﺎج و اﺳﺘﻘﺮاء‬
‫ﺟﺰء از ﻛﻞ ﻣﻌﺮوف اﺳﺖ – م(‬
‫‪ Democritus‬دﻣﻮﻛﺮﻳﺘﻮس )‪ 370-460‬ﭘﻴﺶ از ﻣﻴﻼد ﻣﺴﻴﺢ(‪ .‬ﻓﻴﻠﺴﻮف ﻳﻮﻧﺎﻧﻲ و‬
‫ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ ﻳﻮﻧﺎن ﻗﺪﻳﻢ‪ .‬دﻣﻮﻛﺮﻳﺘﻮس ﺑﺮآن اﺳﺖ ﻛﻪ ﻓﻘﻂ اﺗﻢﻫﺎ و ﺧﻼء وﺟﻮد‬
‫دارﻧﺪ‪ .‬اﺗﻢ ﻫﺎ ﺑﻲﻧﻬﺎﻳﺖ ﻛﻮﭼﻚ‪ ،‬ﻏﻴﺮ ﻗﺎﺑﻞ ﻣﺸﺎﻫﺪه و ﻋﻨﺎﺻﺮ اوﻟﻴﻪاﻧﺪ ﻛﻪ در ﺷﻜﻞ‪ ،‬ﺟﺎذﺑﻪ و‬
‫ﺣﺎﻟﺖ ﻣﺘﻔﺎوت‪ ،‬و ﺑﻪ ﻃﻮر اﺑﺪي‪ ،‬در ﺣﺮﻛﺖ اﻧﺪ‪ .‬ﻣﻨﺸﺎء اﺷﻴﺎء ‪ ،‬ﺳﺎزﻣﺎن اﺗﻢﻫﺎﺳﺖ‪.‬‬
‫دﻣﻮﻛﺮﻳﺘﻮس ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ روح ﻣﺎده اﺳﺖ و ﻣﺜﻞ ﻫﺮ ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮي از اﺗﻢﻫﺎ ﺗﺮﻛﻴﺐ ﺷﺪه‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﻋﻼوه ﺑﺮ اﻳﻦ‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮ او ﻛﻴﻔﻴﺖ اﺷﻴﺎء ) رﻧﮓ آنﻫﺎ‪ ،‬ﺑﻮي آنﻫﺎ و ﻧﻤﻮدﻫﺎي دﻳﮕﺮ(‬
‫ﻛﺎﻣﻼ ذﻫﻨﻲ اﺳﺖ و ﻣﻨﺸﺎء آن وﻫﻢ و ﺧﻴﺎل و اﺣﺴﺎس اﺳﺖ‪ .‬ﺟﻬﺎن واﻗﻌﻲ ي ﻋﻴﻨﻲ ﺷﺎﻣﻞ‬
‫ﭼﻨﻴﻦ ﻛﻴﻔﻴﺖﻫﺎﺋﻲ ﻧﻴﺴﺖ و وﻇﻴﻔﻪ ﻋﻘﻞ و اﺳﺘﺪﻻل ﺑﺎﻳﺪ ﻣﺠﺮد ﻛﺮدن اﻳﻦ ﻛﻴﻔﻴﺖﻫﺎ ﺑﺮاي‬
‫ﻛﺸﻒ ﺧﻮد اﺗﻢﻫﺎ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺗﻨﺎﻗﻀﻲ ﻛﻪ در ﺗﻔﻜﺮ دﻣﻮﻛﺮﺗﻴﻮس در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﺻﻔﺖ ذﻫﻨﻲ‬
‫»ﻛﻴﻔﻴﺖﻫﺎ « و اﻳﺠﺎد آنﻫﺎ از ﻃﺮﻳﻖ اﺣﺴﺎس ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻣﻮرد ﺗﺎﻣﻞ ﻗﺮار ﮔﻴﺮد‪ ،‬ﻣﺴﺎﻟﻪ ي‬
‫ﻣﻌﺮﻓﺖ را در ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ در اﺑﺘﺪاﺋﻲ ﺷﻜﻞ آن ﻣﻄﺮح ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﻧﻈﺮﻳﻪاش در ﻣﻮرد‬
‫اﺗﻢﻫﺎ‪ ،‬ﭘﻴﺸﮕﻮﺋﻲ درﺧﺸﺎن ﻧﻈﺮﻳﻪ ي ﺟﺪﻳﺪ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ اﺗﻢ اﺳﺖ‪.‬‬
‫رﻧﻪ دﻛﺎرت )‪ ( 1596 -1650‬ﻓﻴﻠﺴﻮف دوآﻟﺴﻴﺖ ‪Dualist‬‬
‫‪Rene Descdrtes‬‬
‫» دو ﺣﻘﻴﻘﺘﻲ « ﻓﺮاﻧﺴﻮي )دوآﻟﻴﺴﺖ ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ روح و ﻣﺎده را ﻛﻪ دو ﻣﻮﺿﻮع ﻣﻐﺎﻳﺮﻧﺪ‪،‬‬
‫ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ در ﻛﻨﺎرﻫﻢ ﻣﻲ ﮔﺬارد (‪ .‬دﻛﺎرت در ﻣﻘﺎﺑﻞ اﺳﻜﻮﻻﺳﺘﻴﺴﻴﻢ اﻳﺴﺘﺎد و‬
‫ﻫﻨﺪﺳﻪ ﺗﺤﻠﻴﻠﻲ را اﻳﺠﺎد ﻛﺮد‪ .‬دوآﻟﻴﺴﻢ او ﺟﻬﺎن ﻣﺎدي و ﻗﺎﺑﻞ درك را ﺑﻪ ﻓﻴﺰﻳﻚ‪ ،‬و دﻗﻴﻖ‬

‫‪218‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﺗﺮ آن ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﻜﺎﻧﻴﻚﻫﺎي رﻳﺎﺿﻲ‪ ،‬و از ﺳﻮي دﻳﮕﺮ روح ﻋﻘﻼﻧﻲ را ﺑﻪ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻚ ﻣﺮﺑﻮط ﻛﺮد‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ‪ ،‬در ﻋﻤﻞ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ و در ﺗﺌﻮري اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖ اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ دوﮔﺎﻧﮕﻲ )دوآﻟﻴﺴﻢ‬
‫– دو ﺣﻘﻴﻘﻲ(‪ ،‬او را در ﻫﺮ دو ﻣﻮرد ﮔﺮاﻳﺶ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺘﻲ ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ‪ ،‬و ﮔﺮاﻳﺶ روح‬
‫ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﭘﺪر ﻓﻠﺴﻔﻪ ي ﺑﻮرژوازي در ﻋﺼﺮ ﺟﺪﻳﺪ در آورد‪ .‬ﺑﺮاي ﻧﻔﻲ و وﻳﺮان‬
‫ﻛﺮدن اﺳﺎس ﻣﻜﺘﺐ اﺳﻜﻮﻻﺳﺘﻴﻚ و اﻳﺠﺎد روﺷﻲ ﻧﻮ ﺑﺮاي رﻫﺒﺮي ﻋﻘﻞ و ﻛﺸﻒ ﺣﻘﻴﻘﺖ‪،‬‬
‫ﻫﻢ ﭼﻨﻴﻦ اﻋﻼم روش رﻳﺎﺿﻲ ﺑﺮاي ﻫﻤﻪ ي ﻋﻠﻮم‪ ،‬دﻛﺎرت ﻃﺮح ﻣﻮﺿﻮع » ﻣﻦ ﻓﻜﺮ ﻣﻲ‬
‫ﻛﻨﻢ‪ ،‬ﭘﺲ ﻣﻦ ﻫﺴﺘﻢ « را در ﺑﺎب ﻫﻤﻪ ي ﺣﻘﺎﻳﻖ ﺑﺪﻳﻬﻲ ﭘﻴﺪا ﻛﺮد‪ .‬از ﻃﺮﻳﻖ ﻳﻚ ﺳﻠﺴﻠﻪ‬
‫ﻗﻴﺎس ﻣﻨﻄﻘﻲ‪ ،‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪ ره ﺑﺮد ﻛﻪ وﺟﻮد روح در واﻗﻊ ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﺎ وﺟﻮد روح ﻛﻞ و‬
‫ﺧﺪاﺳﺖ‪ .‬و ﺑﺮاﺳﺎس وﺟﻮد ﺧﺪاﺳﺖ ﻛﻪ وﺟﻮد ﺟﻬﺎن ﻣﺎدي را ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬اﻣﺎ‪ ،‬درﻋﻴﻦ‬
‫ﺣﺎل و ﻫﻤﺰﻣﺎن‪ ،‬ﺑﺮاي دﻛﺎرت ﻣﺎده ﺑﻪ ﻣﻨﺰﻟﻪ ي ﺑﺴﻂ و ﮔﺴﺘﺮي اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬اﻋﻼم‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻋﻠﻮم ﻃﺒﻴﻌﻲ ﻓﺎرغ از اﻟﻬﻴﺎت ﻣﺎوراي ﻋﺎﻟﻢ ادراك اﺳﺖ‪ .‬آن ﭼﻪ در اﺻﻞ در‬
‫ﻓﻠﺴﻔﻪي دﻛﺎرت ﻧﻘﺶ ﭘﻴﺸﺮو دارد‪ ،‬اﻋﺘﻘﺎد او ﺑﻪ روش ﻋﻠﻤﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻨﺎﺑﺮآن‪ ،‬اﺷﻴﺎء ﺑﻪ‬
‫ﺳﺎده ﺗﺮﻳﻦ اﺟﺰاء ﺗﺸﻜﻴﻞ دﻫﻨﺪه ي ﺧﻮد ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬اﮔﺮ ﭼﻪ ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ي ﻫﮕﻞ‬
‫ﺑﺮاﺳﺎس ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻚ ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ ﺧﻮد اﺷﻴﺎء را ﻣﻨﻔﺮد ﻛﺮده و ﺑﻪ روش ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲ رواﺑﻂ‬
‫آنﻫﺎ را ﻣﺨﺘﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎ اﻳﻦ ﺣﺎل ﺑﻪ ﺑﻨﻴﺎد و اﺳﺎس ﺑﺤﺚ ﺳﻨﺘﺰﻫﺎي دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ آنﻫﺎ ﻣﻲ‬
‫ﭘﺮدازد‪ .‬دﻛﺎرت در » روش ﺟﺪﻳﺪ « ﺧﻮد اﻫﻤﻴﺖ ﻋﻈﻴﻤﻲ را ﺑﻪ ﺗﻮﺳﻌﻪ ي ﺗﻜﻨﻴﻜﻲ و ﺻﻨﻌﺘﻲ‬
‫زﻣﺎن ﺧﻮد ﺑﻪ ارﻣﻐﺎن ﻣﻲآورد‪ .‬واﻗﻌﻴﺖ آن اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ روش ﻣﺜﻞ ﻛﻞ ﺗﻔﻜﺮ ﻓﻠﺴﻔﻲ او )ﻛﻪ‬
‫در آن ﺣﻴﻮاﻧﺎت را ﻣﺼﻨﻮﻋﻲ! در ﻧﻈﺮ ﻣﻲﮔﻴﺮد( ‪ ،‬وﻳﮋﮔﻲ ﻓﻠﺴﻔﻲ دوران ﻛﺎرﮔﺎهﻫﺎي ﺟﻤﻌﻲ‬
‫اﺳﺖ ‪ .‬ﺑﻪ ﻫﺮ ﺻﻮرت ‪ ،‬اﻳﻦ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪه ي ﮔﺮان ﺑﻬﺎ و ارزﺷﻤﻨﺪ ﻣﻴﺮاث ﻋﻘﻼﻧﻲ اﺳﺖ‪ .‬از‬
‫ﻣﻴﺎن آﺛﺎر او ﻣﻲ ﺗﻮان از » ﺑﺤﺚ در ﺑﺎره ي روش ‪،(1637) Dicscourse on Method‬‬
‫»ﺗﻔﻜﺮات ﻣﺎ ﺑﻌﺪ ﻃﺒﻴﻌﻲ ‪ » ،(1641) « Meditation‬اﺻﻮل ﻓﻠﺴﻔﻪ ‪Principles of‬‬
‫‪ » ،(1644) «philosophy‬ﺑﺤﺚ در ﺑﺎره ﻋﻮاﻃﻒ روح ‪« Treatise on passions‬‬
‫)‪ (1649‬و » ﺑﺤﺚ در ﺑﺎره اﻧﺴﺎن « را ﻧﺎم ﺑﺮد ﻛﻪ ﭘﺲ از ﻣﺮگ او ﻣﻨﺘﺸﺮ ﺷﺪه اﺳﺖ ‪.‬‬
‫) ﻃﺮز ﺗﻔﻜﺮ رﻧﻪ دﻛﺎرت در ﻧﻴﻤﻪ اول ﻗﺮن ﻫﻔﺪﻫﻢ ﺑﺎﻋﺚ ﭘﺪﻳﺪ آﻣﺪن ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻚ ﻳﺎ ﻣﺎ‬
‫ﺑﻌﺪاﻟﻄﺒﻴﻌﻪ ي ﺟﺪﻳﺪ ﺷﺪ‪ .‬ﺑﺎ اﻳﻦ روش ﺑﻮد ﻛﻪ ﻓﻴﻠﺴﻮف‪ ،‬رﻳﺎﺿﻲ دان و ﻓﻴﺰﻳﻚ دان‬
‫ﻓﺮاﻧﺴﻮي ﺟﺮﻳﺎن اﻳﺴﺘﺎي اﺳﻜﻮﻻﺳﺘﻴﻚ را ﻛﻪ ﻗﺮنﻫﺎ ﺑﺮ ﻓﻜﺮ و ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺣﺎﻛﻢ ﺑﻮد ‪ ،‬وﻳﺮان ﻛﺮد‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪219‬‬

‫و ﻣﻮرد ﻏﻀﺐ ﺣﺎﻛﻤﻴﺖ ﻛﻠﻴﺴﺎ ﺑﺮاروﭘﺎ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬روش دﻛﺎرت ﻛﻪ ﺑﻪ ﻛﺎرﺗﺰﻳﺎﻧﻴﺴﻢ‬
‫‪ Cartesianisme‬ﻣﻌﺮوف ﺑﻮد‪ ،‬در اﻳﻦ ﺧﻼﺻﻪ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ » اﻧﺴﺎن ﺑﺮاي رﺳﻴﺪن ﺑﻪ‬
‫ﺣﻘﻴﻘﺖ ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﻳﻚ ﺑﺎر در زﻧﺪﮔﻲ ﺧﻮد را از ﻫﻤﻪي ﻋﻘﺎﻳﺪي ﻛﻪ ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ ﺧﻼص ﻛﻨﺪ و‬
‫دوﺑﺎره و از اﺳﺎس ‪ ،‬ﻫﻤﻪ ي دﺳﺘﮕﺎهﻫﺎي آﮔﺎﻫﻲ و داﻧﺶ ﺧﻮد را ﺑﻨﻴﺎن ﻧﻬﺪ‪ « .‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ‬
‫ﺟﻬﺖ‪ ،‬ﺑﺮاي ﻛﺴﺐ داﻧﺶ روش ﺧﺎﺻﻲ را ﺑﺮﮔﺰﻳﺪ و ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪ ره ﺑﺮد ﻛﻪ اﻧﺴﺎن ﺗﻮاﻧﺎﺋﻲ‬
‫ﻛﺴﺐ ﻋﻠﻢ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ ﻓﻬﻤﻴﺪن ﺣﻘﻴﻘﺖ وﺟﻮد و ﭘﻲ ﺑﺮدن ﺑﻪ ﻣﺠﻬﻮﻻت ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬را دارد‪.‬‬
‫ﻫﻤﻴﻦ ﻧﻈﺮ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﻪ اﺳﺎس ﺳﻨﺘﻲ و راﻳﺞ اﺳﻜﻮﻻﺳﺘﻴﻚ ﻫﺠﻮم ﺑﺮد‪ .‬ﭘﻴﺶ از او‪ ،‬و ﺑﺨﺼﻮص‬
‫ﻃﺮﻓﺪاران اﺳﻜﻮﻻﺳﺘﻴﻚ ﺑﺮ آن ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ ﻋﻠﻢ آﻧﺎن واﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺑﻪ داﻧﺶ ﭘﻴﺸﻨﻴﺎن‬
‫اﺳﺖ‪ .‬آﻧﺎن‪ ،‬ﻗﺮنﻫﺎ ﺟﺮﻳﺎن ﺗﻔﻜﺮ را اﻳﺴﺘﺎ ﻧﮕﻪ داﺷﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ و ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ ﻛﺴﺐ‬
‫ﻣﻌﺮﻓﺖ ﻓﻘﻂ در آﻣﻮﺧﺘﻦ ﻃﺮز ﺗﻔﻜﺮ و ﻓﻠﺴﻔﻪ ي ﭘﻴﺸﻴﻨﻴﺎن ﺧﻼﺻﻪ ﻣﻲﺷﻮد و ﺑﺮ آن ﺑﻮدﻧﺪ‬
‫ﻛﻪ وﺳﻴﻠﻪ ﻛﺴﺐ ﻋﻠﻢ ﻣﻨﻄﻖ ‪ ،‬ﻳﺎ ﺑﻪ ﻗﻮل ﻣﺤﻤﺪ ﻋﻠﻲ ﻓﺮوﻏﻲ در ﺳﻴﺮ ﺣﻜﻤﺖ در اروﭘﺎ » ﻓﻦ‬
‫ﺑﺮﻫﺎن « اﺳﺖ‪ .‬ﺣﺎل آن ﻛﻪ در ﻋﻤﻞ ‪ ،‬ﻗﻮاﻋﺪ ﻣﻨﻄﻖ؛ ﺑﺎ ﻫﻤﻪ درﺳﺘﻲ و اﺳﺘﻮاري‪ ،‬ﻣﺠﻬﻮﻟﻲ را‬
‫ﻣﻌﻠﻮم ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ و ﻧﺘﻴﺠﻪ اش ﺟﺰ داﻧﺴﺘﻦ اﺻﻄﻼﺣﺎت و ﻣﺴﻠﻂ ﺷﺪن ﺑﻪ ﺗﻮاﻧﺎﺋﻲ ﺑﻴﺎن و ﻗﻮه‬
‫ﺗﻔﻬﻴﻢ ﻧﻤﻲ ﺗﻮاﻧﺴﺖ ﺑﺎﺷﺪ ‪ ،‬ﭼﺮا ﻛﻪ در ﻣﻨﻄﻖ ﻧﻴﺰ ﻧﺘﻴﺠﻪ ﮔﻴﺮي ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﺎ ﻣﻘﺪﻣﻪﻫﺎﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ‬
‫زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻣﻘﺪﻣﻪﻫﺎ ﻣﻌﻠﻮم ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻧﺘﻴﺠﻪاي ﻫﻢ وﺟﻮد ﻧﺨﻮاﻫﺪ داﺷﺖ و ﻧﻤﻲ ﺗﻮان ﺑﻪ اﻋﺘﺒﺎر‬
‫ﻗﻮاﻋﺪ ﻣﻨﻄﻘﻲ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﻌﻠﻮل رﺳﻴﺪ‪ .‬در ﻧﮕﺮش دﻛﺎرت‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ اﮔﺮ ﻣﻘﺪﻣﻪﻫﺎي درﺳﺖ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ‬
‫ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬ﻧﺘﻴﺠﻪ ﺧﻮد ﺑﻪ ﺧﻮد ﺣﺎﺻﻞ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ ‪ .‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮ او ‪ ،‬ﻋﻘﻞ اﻧﺴﺎن ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﻓﻄﺮت ﺧﻮد‬
‫ﻗﻮاﻋﺪ ﻣﻨﻄﻘﻲ را ﺑﻪ ﻛﺎر ﻣﻲ ﺑﺮد و ﺑﻪ اﻳﻦ ﻫﻤﻪ ﺑﺤﺚ و ﺟﺪل اﻫﻞ ﻣﻨﻄﻖ ﻧﻴﺎزي ﻧﺪارد‪.‬‬
‫رﻧﻪ دﻛﺎرت رﻳﺎﺿﻴﺎت را ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻛﺎﻣﻞ و ﻣﻨﺤﺼﺮ ﺑﻪ ﻓﺮد ﻋﻠﻢ ﻣﻲداﻧﺪ و ﺑﺮ آن اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﺑﺮاي ﻛﺸﻒ ﻧﺎ داﻧﺴﺘﻪﻫﺎ ‪ ،‬ﻫﻤﺎن راﻫﻲ را ﺑﺎﻳﺪ رﻓﺖ ﻛﻪ رﻳﺎﺿﻲ داﻧﺎن رﻓﺘﻪ اﻧﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪،‬‬
‫ﻧﻈﺮﻳﻪ از آن ﺟﺎ ﻛﻪ ﻋﻠﻴﻪ ﭼﻴﺰي ﺟﺰ ﺑﺮآﻳﻨﺪ ﻋﻠﻢ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﭘﺲ ﻫﻤﺎن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﻋﻘﻞ اﻧﺴﺎن‬
‫ﻳﻜﻲ اﺳﺖ ‪ ،‬ﻋﻠﻢ ﻫﻢ ﻳﻜﻲ ﺑﻴﺶ ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬
‫دﻛﺎرت ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﻠﻮم ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﺑﻪ ﻫﻢ ﻣﺮﺗﺒﻂ و از ﻳﻚ ﻧﺴﺦ اﻧﺪ و اﻧﺴﺎن ﻋﺎﻟﻢ‬
‫ﺑﺎﻳﺪ ﺟﺎﻣﻊ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻫﻢ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫در اﺳﻠﻮب رﻳﺎﺿﻲ‪ ،‬دﻛﺎرت روش ﺗﺤﻠﻴﻞ را ﻛﻪ ﭘﻴﺶ از او در ﻫﻨﺪﺳﻪ ﺑﻪ ﻛﺎر ﻣﻲ ﺑﺮدﻧﺪ‬
‫ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ‪ ،‬ﻫﻤﺎن روﺷﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ در دورهﻫﺎي ﺑﻌﺪ در ﺣﺴﺎب ﻧﻴـﺰ ﺑـﻪ ﻛﺎر ﻣـﻲ‬

‫‪220‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﺑﺮدﻧﺪ ﻛﻪ آن را ﺟﺒﺮ و ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﻧﻴﺰ ﻧﺎﻣﻴﺪه اﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﺳﻴﺮ ﺣﻜﻤﺖ در اروﭘﺎ‪ ،‬و ﺑﺎ اﺻﻼﺣﺎﺗﻲ در ﺑﻴﺎن ‪ ،‬دﻛﺎرت اﺻﻮل روش ﺧﻮد‬
‫را در ﭼﻬﺎر ﻗﺎﻋﺪه ﺗﻨﻈﻴﻢ ﻛﺮده اﺳﺖ ‪ -1 :‬ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰ را ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻧﺪاﻧﻢ‪ ،‬ﻣﮕﺮ آن ﻛﻪ ﺑﺮ ﻣﻦ‬
‫روﺷﻦ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و در ﺗﺼﺪﻳﻖﻫﺎي ﺧﻮد از ﺷﺘﺎﺑﺰدﮔﻲ‪ ،‬ذﻫﻨﻴﺎت و ﺗﻤﺎﻳﻞ ﭘﺮﻫﻴﺰ ﻛﻨﻢ و آن ﭼﻴﺰ‬
‫را در ﺻﻮرﺗﻲ ﺑﭙﺬﻳﺮم ﻛﻪ در ﺷﻔﺎف ﺑﻮدن آن ﻫﻴﭻ ﮔﻮﻧﻪ ﺷﻚ و ﺷﺒﻬﻪ اي وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺘﻪ‬
‫ﺑﺎﺷﺪ‪ -2 .‬ﻫﺮ ﻣﺸﻜﻞ و ﻣﺴﺎﻟﻪ اي را ﻛﻪ ﻣﻮرد ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻗﺮار ﻣﻲ دﻫﻢ‪ ،‬ﺗﺎ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻢ و ﺑﻪ‬
‫ﺣﺪي ﻛﻪ در ﺳﻬﻮﻟﺖ ﺣﻞ آن ﺿﺮوري اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ اﺟﺰاء ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻛﻨﻴﻢ‪ -3 .‬ﺑﻪ ﻓﻜﺮ ﺧﻮد ﻧﻈﻢ‬
‫و ﺗﺮﺗﻴﺐ ﺑﺪﻫﻢ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ از ﺳﺎده ﺗﺮﻳﻦ ﭼﻴﺰﻫﺎ ﻛﻪ آﮔﺎﻫﻲ در ﻣﻮرد آنﻫﺎ آﺳﺎن ﺑﺎﺷﺪ آﻏﺎز‬
‫ﻛﻨﻢ و رﻓﺘﻪ رﻓﺘﻪ ﺑﻪ آﮔﺎﻫﻲ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺗﺮﻛﻴﺐ ﺑﺮﺳﻢ‪ .‬ﺣﺘﻲ در اﻣﻮري ﻛﻪ ﻃﺒﻌﺎ ﺗﻘﺪم و ﺗﺎﺧﺮ‬
‫ﻧﺪارﻧﺪ‪ ،‬ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻗﺎﺋﻞ ﺷﻮم‪ -4 .‬در ﻫﺮ ﻣﻮردي ‪ ،‬ﻋﻠﺖ و ﻣﻌﻠﻮل را ﭼﻨﺎن ﻣﻮرد دﻗﺖ ﻗﺮار دﻫﻢ‬
‫و در روش ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﭼﻨﺎن ﺷﻔﺎف ﻋﻤﻞ ﻛﻨﻢ ﻛﻪ اﻃﻤﻴﻨﺎن ﻳﺎﺑﻢ ﭼﻴﺰي را ﻓﺮو ﮔﺬار ﻧﻜﺮده ام‪.‬‬
‫ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﺑﻮد ﻛﻪ رﻧﻪ دﻛﺎرت ﺳﻜﻮن و رﻛﻮد ﻓﻜﺮ و اﻧﺪﻳﺸﻪ و ﻓﻠﺴﻔﻪ را ﻛﻪ ﻣﺎﻧﻊ‬
‫رﺷﺪ ﺑﻮد ﺷﻜﺴﺖ و ﺑﻪ ﺣﺎﻛﻤﻴﺖ ﭘﻴﺮوي ﺑﻲ ﭼﻮن و ﭼﺮا و ﻣﺪرﺳﻪ اي از ارﺳﺘﻮ در اروﭘﺎ‬
‫ﭘﺎﻳﺎن داد – م (‬
‫‪ . Dialectics‬واژه ي دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ در اﺻﻞ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ ﻓﻦ ﻳﺎ ﻋﻠﻢ ﺑﺤﺚ و ﻣﻨﺎﻇﺮه اﺳﺖ‪ .‬در‬
‫ﻧﻈﺮ اﻓﻼﺗﻮن‪ ،‬دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ در درﺟﻪ اول ﻓﻦ اﺳﺘﺨﺮاج ﻫﻤﻪ ي ﻧﺘﺎﻳﺞ ﻣﺜﺒﺖ و ﻣﻨﻔﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫در ﻓﻜﺮ ﻳﺎ اﺻﻠﻲ وﺟﻮد دارد‪ .‬و در درﺟﻪ دوم ﺣﺮﻛﺖ ﻋﻘﻼﻧﻲ ﻓﻜﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻣﺮاﺣﻞ ﻣﺘﻮﻟﻲ‬
‫ﺑﻪ ﺗﻌﺎﻟﻲ ﻣﻲ رﺳﺪ‪ ،‬از ﻣﻔﺮوﺿﺎت ﻣﻔﻬﻮم ﻣﻨﺘﻬﻲ ﺑﻪ اﻧﺪﻳﺸﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬اﺻﻮل اﺑﺪي و ﺗﻐﻴﻴﺮ‬
‫ﻧﺎﭘﺬﻳﺮ ﭼﻴﺰي اﺳﺖ‪ ،‬و ‪ ،‬در ﻧﻬﺎﻳﺖ ‪ ،‬ﻣﻘﺪم ﺑﺮ ﻫﻤﻪ ي اﻳﺪهﻫﺎ‪ ،‬ﻓﻜﺮ و اﻧﺪﻳﺸﻪ ي ﻧﻴﻜﻲ اﺳﺖ‪ .‬از‬
‫آن ﺟﺎ ﻛﻪ ﺑﺮاي اﻓﻼﺗﻮن ﻓﻜﺮﻫﺎ ﺗﻨﻬﺎ واﻗﻌﻴﺖﻫﺎﺋﻲ اﻧﺪ ﻛﻪ ﺣﺎﺋﺰ ارزﺷﻨﺪ‪ ،‬دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﻳﺎ ﻋﻠﻢ‬
‫ﻓﻜﺮﻫﺎ ‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﻮدي ﺧﻮد ﻋﻠﻢ را در ﺑﺮدارﻧﺪ‪.‬‬
‫در ﻧﻈﺮ ﻫﮕﻞ‪ ،‬دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﺣﺮﻛﺖ ﻓﻜﺮﻫﺎ )اﻳﺪهﻫﺎ( در ﺗﻮاﻟﻲ ﻣﺮاﺣﻞ ﺗﺰ‪ ،‬آﻧﺘﻲ ﺗﺰ و ﺳﻨﺘﺰﻧﺪ‪،‬‬
‫ﺗﺎ ﻣﺮﺣﻠﻪ اي ﻛﻪ ﻓﻜﺮ ﻣﻄﻠﻖ ﺣﺎﺻﻞ ﺷﻮد‪.‬‬
‫ﺑﺮاي ﻣﺎرﻛﺲ و ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﺖﻫﺎ‪ ،‬دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ دﻳﮕﺮ ﺣﺮﻛﺖ ﻓﻜﺮﻫﺎ )اﻳﺪهﻫﺎ( ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ‬
‫ﺣﺮﻛﺖ ﺧﻮد اﺷﻴﺎء در ﺟﺮﻳﺎن ﺗﻀﺎدﻫﺎﺳﺖ و از اﻳﻦ ﺣﺮﻛﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺣﺮﻛﺖ ﻓﻜﺮ ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪ‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪221‬‬

‫اﻧﻌﻜﺎس آﮔﺎﻫﻲ ﺑﻪ وﺟﻮد ﻣﻲآﻳﺪ‪ .‬ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ي ﺟﺎﻣﻊ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﺖ را در ﺑﺨﺶ‬
‫ﭼﻬﺎرم ﻫﻤﻴﻦ ﻛﺘﺎب ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﺪ ﭘﻴﺪا ﻛﻨﻴﺪ‪.‬‬
‫دﻧﻴﺲ دﻳﺪرو )‪ ،(1713-1784‬ﻋﺎﻟﻲ ﻗﺪرﺗﺮﻳﻦ ﻣﺘﻔﻜﺮ‬
‫‪Denis Diderot‬‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎي ﻋﺼﺮ روﺷﻨﮕﺮي ﻓﺮاﻧﺴﻪ ﻛﻪ رﻫﺒﺮ و روح داﺋﺮاﻟﻤﻌﺎرﻓﻲﻫﺎﺳﺖ‪ .‬ﺑﺎ ﻳﻚ رﺑﻊ‬
‫ﻗﺮن ﻛﺎر‪ ،‬او ﺗﻮاﻧﺴﺖ ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه داﻟﻤﺒﺮ‪ d, Alembert ،‬داﺋﺮت اﻟﻤﻌﺎرف ﻣﻌﺮوف ﻣﻮﺳﻮم ﺑﻪ »‬
‫اﺗﺤﺎد ﻣﻘﺪس ﻋﻠﻴﻪ ﺧﺸﻚ اﻧﺪﻳﺸﻲ و اﺳﺘﺒﺪاد« را ﻣﻨﺘﺸﺮ ﻛﻨﺪ‪ .‬اﻧﺘﺸﺎر اﻳﻦ اﺛﺮ ﻣﺘﻌﻬﺪ‪ ،‬ﻛﻪ‬
‫ﻣﻮرد ﭘﻴﮕﺮد و آزار و اذﻳﺖ ﻗﺎﻧﻮﻧﻲ دوﻟﺖ و ﻳﺴﻮﻋﻴﻮن ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬اﻗﺪام اﺧﻼﻗﻲ ﻣﺴﺘﺤﻜﻢ‪،‬‬
‫اﺑﺮاز ﻋﺰم راﺳﺦ‪ ،‬ﺑﺰرگ ﺗﺮﻳﻦ ﺳﺮﺳﺨﺘﻲ و ﻓﺪاﻛﺎري ﻣﻄﻠﻖ ﺑﻮد‪ .‬اﻧﮕﻠﺲ ﻧﻮﺷﺖ ‪ » :‬اﮔﺮ ﻛﺴﻲ‬
‫ﺑﺎ ﻋﺸﻖ و ﺟﺎذﺑﻪ ي واﻓﺮ ﻫﻤﻪ ﻋﻤﺮش را ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ واﻗﻌﻲ ﻛﻠﻤﻪ وﻗﻒ ﺣﻘﻴﻘﺖ و درﺳﺘﻲ ﻛﺮد‪،‬‬
‫دﻳﺪرو ﺑﻮد‪ « .‬دﻳﺪرو در زﻣﻴﻨﻪﻫﺎي ﮔﻮﻧﺎﮔﻮﻧﻲ ﻣﺜﻞ ﻋﻠﻮم ﻃﺒﻴﻌﻲ و رﻳﺎﺿﻲ‪ ،‬ﺗﺎرﻳﺦ و ﺟﺎﻣﻌﻪ‪،‬‬
‫اﻗﺘﺼﺎد و دوﻟﺖ‪ ،‬ﻗﺎﻧﻮن و اﺧﻼق‪ ،‬و ﻫﻨﺮ و ادﺑﻴﺎت ﻗﻠﻢ زده اﺳﺖ‪ ) .‬ﻳﺴﻮﻋﻴﻮن ‪ Jesuit‬ﻛﻪ ﺑﺎ‬
‫دوﻟﺖ ﻣﺘﺎﺛﺮ از ﺧﻮد ﺳﻌﻲ ﻛﺮدﻧﺪ ﻣﺎﻧﻊ اداﻣﻪ ي ﻧﻮﺷﺘﻦ داﺋﺮت اﻟﻤﻌﺎرف و ﺑﻌﺪﻫﻢ اﻧﺘﺸﺎر آن‬
‫ﺷﻮﻧﺪ و از اﻧﺠﺎم ﻫﻴﭻ آزار و اذﻳﺘﻲ در ﻣﻮرد دﻳﺪرو ﻛﻮﺗﺎﻫﻲ ﻧﻜﺮدﻧﺪ‪ ،‬اﻋﻀﺎي ﻓﺮﻗﻪ ﻣﺬﻫﺒﻲ اي‬
‫ﺑﻪ ﻧﺎم » اﻧﺠﻤﻦ ﻋﻴﺴﻲ « ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ در ﺳﺎل ‪ 1534‬ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ ‪ Ignatius Loyola‬ﺗﺎﺳﻴﺲ‬
‫ﺷﺪ و ﺑﻪ ﺗﺼﻮﻳﺐ ﭘﺎپ زﻣﺎن ﻫﻢ رﺳﻴﺪ ‪ -‬م(‬
‫دﻳﺪرو ﻛﻪ از ﻛﺎﺗﻮﻟﻴﺴﻴﺴﻢ ﺧﺸﻚ اﻧﺪﻳﺶ و ﺳﺮﺳﺨﺖ ﺑﺮﺧﺎﺳﺘﻪ ﺑﻮد‪ ،‬از ﺧﺪاﮔﺮاﺋﻲ ﺑﻪ‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ رزﻣﻨﺪه و اﻧﻜﺎر ﺧﺪا ﺗﻜﺎﻣﻞ ﻳﺎﻓﺖ و ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﺗﺠﺴﻢ ﻋﺎﻟﻲ ﺗﺮﻳﻦ ﻫﺪفﻫﺎي ﻓﻠﺴﻔﻪ‬
‫ي اﻧﻘﻼب ﺑﻮرژوازي در ﻋﺼﺮ روﺷﻨﮕﺮي ﻓﺮاﻧﺴﻪ ﺷﺪ‪ .‬او ﻋﻤﻴﻖ ﺗﺮﻳﻦ و ﭘﺎﻳﺎﺗﺮﻳﻦ ﻧﻔﻮذ را در‬
‫ﺟﺎﻣﻌﻪ ي زﻣﺎن ﺧﻮد داﺷﺖ‪ .‬اﻣﺎ ﺗﻔﻜﺮ او ﻣﺤﺪود ﺑﻪ ﺣﺪود ﺑﺎرﻳﻚ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻣﺒﺘﺬل ﻧﺒﻮد‪ .‬در‬
‫آﺛﺎر او ﺟﺮﻗﻪﻫﺎﺋﻲ از ﺗﻔﻜﺮ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ وﺟﻮد دارﻧﺪ‪ .‬ﭘﻴﺶ از رﺳﻴﺪن ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ از ﻛﻤﺎل‪،‬‬
‫در ﻛﺘﺎب » ﺗﻔﻜﺮﻫﺎي ﻓﻠﺴﻔﻲ« )ﻻﻫﻪ‪ (1746 ،‬ﻛﻪ ﺑﻪ دﺳﺘﻮر ﭘﺎرﻟﻤﺎن در ﻣﻼء ﻋﺎم ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ‬
‫ي دژﺧﻴﻢ ) ﻣﺎﻣﻮر اﻋﺪام ( ﺳﻮزاﻧﺪه ﺷﺪ‪ ،‬و در ﻛﺘﺎب » ﺷﻜﺎك ﺳﺮﮔﺮدان « )‪ (1747‬ﻛﻪ‬
‫ﭘﻴﺶ از اﻧﺘﺸﺎر ﻣﺼﺎدره ﺷﺪ‪ ،‬ﺳﺨﺖ ﺑﻪ ﻛﻠﻴﺴﺎ ﺗﺎﺧﺘﻪ ﺑﻮد‪ » .‬رﺳﺎﻟﻪ اي در ﺑﺎب ﻧﺎﺑﻴﻨﺎﺋﻲ «‬
‫)ﻟﻨﺪن‪ (1749 ،‬ﻛﻪ اﺛﺮ دﻳﺪرو در اﻧﻜﺎر ﺧﺪا ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﻪ ﻗﻴﻤﺖ ﻳﻚ ﺳﺎل زﻧﺪاﻧﻲ ﺷﺪن او ﺗﻤﺎم‬
‫ﺷﺪ‪ .‬واﻗﻌﻴﺖ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ دﻳﺪرو ﭘﻴﺸﺮو ﻻﻣﺎرك ‪ Lamarck‬و داروﻳﻦ اﺳﺖ ‪ ،‬ﭼﺮا ﻛﻪ او‬
‫ﭘﻴﺶ از آﻧﺎن ﺑﺎ ﺻﺮاﺣﺖ و ﻋﺰم راﺳﺦ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪ رﺳﻴﺪه ﺑﻮد ﻛﻪ ﺗﻜﺎﻣﻞ ﺗﺮﻛﻴﺐ ﻣﻮﺟﻮد‬

‫‪222‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫زﻧﺪه و آﻏﺎز ﺣﻴﺎت » ﻣﻮﺟﻮد اﺑﺘﺪاﺋﻲ « در ﺟﺮﻳﺎن دﮔﺮﮔﻮﻧﻲ ﭘﻴﺸﺮو‪ ،‬ﺑﻪ ﭘﺪﻳﺪ آﻣﺪن ﺣﻴﻮاﻧﺎت‬
‫و ﮔﻴﺎﻫﺎن ﻣﺘﻨﻮع اﻧﺠﺎﻣﻴﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮ دﻳﺪرو ‪ ،‬ﻫﻤﺎن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﺗﻜﺎﻣﻞ ﻓﺮدي در ﺟﻨﺲﻫﺎي‬
‫ﻣﺨﺘﻠﻒ وﺟﻮد دارد‪ ،‬ﺗﻜﺎﻣﻞ اﻧﻮاع ﻫﻢ ﺑﺪﻳﻬﻲ اﺳﺖ‪.‬او ﺑﺎ دﻧﺒﺎل ﻛﺮدن ﻣﻨﻄﻘﻲ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﺗﻜﺎﻣﻞ‪،‬‬
‫ﺳﺮاﻧﺠﺎم واﻗﻌﻴﺖ ﺗﻜﺎﻣﻞ ﻣﺎده را ﻣﻲ ﭘﺬﻳﺮد‪ .‬در اﺛﺮي ﺑﻪ ﻧﺎم » ﺗﻔﻜﺮاﺗﻲ در ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻃﺒﻴﻌﺖ«‬
‫)‪ ،(1754‬ﺑﺮاي ﺗﻮﺿﻴﺢ ﭘﺪﻳﺪه ي روح‪ ،‬ﺑﻪ ﻓﺮﺿﻴﻪ اﺗﻢﻫﺎ ﻛﻪ ﺑﺎ اﺣﺴﺎس ﺑﻪ روح ﺑﺨﺸﻴﺪه ﻣﻲ‬
‫ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬در ﺣﻴﻮاﺗﺎت وﺟﻮد دارﻧﺪ و ﺑﺎﻋﺚ اﻳﺠﺎد ﻓﻜﺮ در اﻧﺴﺎن ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﺗﻜﻴﻪ ﻣﻲﻛﺮد‪ .‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮ‬
‫دﻳﺪرو‪ ،‬ﻫﻤﻪ ي اﻋﻤﺎل ﻃﺒﻴﻌﻲ ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎي ذاﺗﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺷﺎﻣﻞ ﺗﻤﺎﻣﻲ ﻫﺴﺘﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ در‬
‫آن وﺣﺪت ﻧﻴﺮوﻫﺎ در دﮔﺮﮔﻮﻧﻲﻫﺎ و ﻋﻤﻞ ﻣﺘﻘﺎﺑﻞ ﻧﻤﺎﻳﺎن اﺳﺖ‪ .‬از ﻣﻴﺎن ﻫﻮﺷﻤﻨﺪاﻧﻪ ﺗﺮﻳﻦ و‬
‫ﮔﺴﺘﺎﺧﺎﻧﻪ ﺗﺮﻳﻦ ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎي او‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ‪ » :‬ﻣﻜﺎﻟﻤﻪ ﻣﻴﺎن دﻻﻣﺒﺮ و دﻳﺪرو « )‪ (1769‬و‬
‫» روﻳﺎي دﻻﻣﺒﺮ« )‪ (1769‬اﺷﺎره ﻛﺮد ﻛﻪ در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل ﻛﺎﻣﻞ ﺗﺮﻳﻦ ﻧﺜﺮ زﻳﺒﺎي ادﺑﻴﺎت روزﮔﺎر‬
‫ﺧﻮد را ﻧﻤﺎﻳﻨﺪﮔﻲ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬از اﻳﻦ ﮔﺬﺷﺘﻪ‪ ،‬دﻳﺪرو ﻧﻤﺎﻳﺸﻨﺎﻣﻪ ﻧﻮﻳﺴﻲ ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ و ﺻﺎﺣﺐ‬
‫ﻧﺜﺮي ﺷﺎﺧﺺ ﺑﻮد‪ .‬در ﻣﺒﺎرزه اش ﺑﺮاي اﻳﺠﺎد اﺻﻼﺣﺎﺗﻲ درﻫﻨﺮ و ﺗﺎﺗﺮ‪ ،‬از ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﺑﻪ‬
‫ﻣﺜﺎﺑﻪ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪه ي آﺷﻜﺎر زﻧﺪﮔﻲ و واﻗﻌﻴﺘﻲ ﻣﻨﺴﺠﻢ دﻓﺎع ﻣﻲﻛﺮد‪ .‬ﻋﻼو ﺑﺮ اﻳﻦ‪ ،‬دﻳﺪرو آﺛﺎر‬
‫ﻛﻨﺎﻳﻪ دار ﺑﺴﻴﺎري را در زﻣﻴﻨﻪ ي داﺳﺘﺎنﻫﺎي ﻛﻮﺗﺎه ﺑﻪ رﺷﺘﻪ ﺗﺤﺮﻳﺮ در آورده اﺳﺖ‪ .‬او‪ ،‬در‬
‫ﻋﻴﻦ ﺣﺎل ﻛﻪ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه ﻣﺤﺒﻮب ﻣﺎرﻛﺲ ﺑﻮد‪ ،‬داراي اﻳﻦ اﻫﻤﻴﺖ ﻧﻴﺰ ﻫﺴﺖ ﻛﻪ ﻟﺴﻴﻨﮓ‬
‫‪ Lessing‬ﺷﻴﻠﺮ ‪ Schiller‬و ﮔﻮﺗﻪ‪ ، Goethe‬ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ آﺛﺎر او را ﻣﻲ ﺳﺘﻮدﻧﺪ ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺴﻴﺎر از‬
‫آنﻫﺎ را ﺑﻪ آﻟﻤﺎﻧﻲ ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬ﻣﻬﻢ ﺗﺮﻳﻦ اﺛﺮ او در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ‪ » :‬ﺑﺮادرزاده روﻣﺌﻮ‬
‫‪ (1762) « Rameau,s Nephew‬اﺳﺖ ﻛﻪ اﻧﮕﻠﺲ آن را » ﺷﺎﻫﻜﺎر دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ « ﻣﻲ ﻧﺎﻣﺪ‪.‬‬
‫) » ﺳﻴﺮﺣﻜﻤﺖ در اروﭘﺎ «ي ﻣﺤﻤﺪ ﻋﻠﻲ ﻓﺮوﻏﻲ ‪ ،‬ﺑﺪون ﺗﻌﻤﻖ از ﻛﻨﺎر دﻳﺪرو ﻣﻲ ﮔﺬرد‬
‫و ﺣﺘﻲ ﻧﺎﻣﻲ از آﺛﺎر او ﻧﻤﻲ ﺑﺮد‪ ،‬ﻫﻤﺎن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ در ﮔﺰارش ﻓﻠﺴﻔﻪ ي ﻗﺮن ﻧﻮزدﻫﻢ ‪ ،‬اﺻﻼ از‬
‫ﻧﺎم ﻣﺎرﻛﺲ و اﻧﮕﻠﺲ ﻫﻢ در » ﺳﻴﺮﺣﻜﻤﺖ« او ﺧﺒﺮي ﻧﻴﺴﺖ‪ -‬م(‬
‫‪ Duehring, Eugen‬ﻳﻮﮔﻦ دورﻳﻨﮓ )‪ (1833 –1921‬ﻓﻴﻠﺴﻮف و اﻗﺘﺼﺎد دان‬
‫آﻟﻤﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻣﺪﺗﻲ در داﻧﺸﮕﺎه ﺑﺮﻟﻴﻦ داﻧﺸﻴﺎر ﻓﻠﺴﻔﻪ و اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ ﺑﻮد‪ .‬دورﻳﻨﮓ ﻛﻪ دﻳﺮي‬
‫ﻧﭙﺎﺋﻴﺪ ﻧﺎﺑﻴﻨﺎ ﺷﺪ‪ ،‬ﺗﺎ ﻫﻨﮕﺎم ﻣﺮگ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه در ﺑﺮﻟﻴﻦ و ﭘﺲ از آن در ﻧﻮآوس‬
‫‪ Nowawes‬زﻧﺪﮔﻲ ﻛﺮد‪ .‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ ﺗﺮﻳﻦ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪه ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﻢ ﺑﻮرژواﺋﻲ‪،‬‬
‫» ﻓﻌﺎﻟﻴﺖﻫﺎي ﻓﺮدي ذﻫﻦ « را اﺳﺎس ﻧﻈﻢ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻣﻲ ﭘﻨﺪاﺷﺖ‪ ،‬ﺑﺮﻧﻈﺮﻳﻪ ي اﻓﺰاﻳﺶ‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪223‬‬

‫ﻣﻴﺰان ﺷﺮﻛﺖ ﻛﺎرﮔﺮان در ﺗﻮﻟﻴﺪ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﭘﺎ ﻣﻲ ﻓﺸﺮد و اﻧﺘﻈﺎر داﺷﺖ ﻛﻪ راه ﻧﺠﺎت آﻳﻨﺪه‬
‫از ﻣﺠﺮاي آﺷﺘﻲ ﺗﻀﺎدﻫﺎي ﻃﺒﻘﺎﺗﻲ ﺑﮕﺬرد‪ .‬دورﻳﻨﮓ ﺧﻮد را ﻣﺼﻠﺢ ﺑﺸﺮﻳﺖ ﺗﻠﻘﻲ ﻣﻲﻛﺮد‪ .‬در‬
‫ﺣﻀﻮر ﺟﻤﻌﻴﺖﻫﺎي اﻧﺒﻮﻫﻲ‪ ،‬در ﺑﺎره ي ﻣﺴﺎﺋﻞ ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﺳﺨﻨﺮاﻧﻲ ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬اﻣﺎ ﭼﻴﺰي‬
‫ﻧﮕﺬﺷﺖ ﻛﻪ در ﭘﻲ ﺣﻤﻼت ﺧﺸﻤﮕﻴﻦ ﺑﻪ ﭘﺮﻓﺴﻮرﻫﺎي ﺑﺮﻟﻴﻦ‪ ،‬از آن ﺳﺨﻨﺮاﻧﻲﻫﺎي ﭘﻲ درﭘﻲ‬
‫ﻣﺤﺮوم ﺷﺪ‪ .‬ﻣﻴﺎن ﺳﺎلﻫﺎ ‪ 1870‬و ‪ ،1880‬ﭘﻴﺮوان ﺑﺴﻴﺎري در ﺳﻮﺳﻴﺎل دﻣﻮﻛﺮاﺳﻲ داﺷﺖ‪،‬‬
‫ﻧﻈﺮﻳﻪ ﺧﺎﺻﻲ را در زﻣﻴﻨﻪ ي ﻧﻈﺎم اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ و ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻛﻪ ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎي ﻓﻜﺮ » ﺣﻘﺎﻳﻖ ﻧﻬﺎﺋﻲ و‬
‫ﻣﻄﻠﻖ « ﺳﺎﺧﺘﻪ و ﭘﺮداﺧﺘﻪ ﺑﻮد و ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﺮد ﻛﻪ ﻛﺎﺷﻒ آن اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﻮﺳﻌﻪ داد‪ .‬دﺷﻤﻦ‬
‫ﻣﺴﻴﺤﻴﺖ و ﻳﻚ ﺿﺪ ﻳﻬﻮدي ﺗﻨﺪ و ﺗﻴﺰ ﺑﻮد‪ .‬ﻋﻠﻴﺮﻏﻢ ﺗﻤﺎﻳﻞ ﺧﻮدش‪ ،‬ﻏﻴﺮﻣﺴﺘﻘﻴﻢ ﺑﻪ‬
‫ﻛﻤﻮﻧﻴﺴﻢ ﻋﻠﻤﻲ ﺧﺪﻣﺖ ﻛﺮد ﻛﻪ در واﻗﻊ ﻣﺒﻨﺎي آن ﺣﻤﻼت آﺗﺸﻴﻦ او ﺑﻪ ﻣﺎرﻛﺲ و ﻻﺳﺎل‬
‫و » ﻓﻠﺴﻔﻪ ي واﻗﻌﻴﺖ « او ﺑﻮد ﻛﻪ ﻧﺎﺷﻲ از ﺑﻴﻤﺎري ﺧﻮد ﺑﺰرگ ﺑﻴﻨﻲ و ﺟﻨﻮن اﻧﺠﺎم ﻛﺎرﻫﺎي‬
‫ﺑﺰرگ ﺑﻮد و ﺑﺎﻋﺚ ﺷﺪ ﻛﻪ اﻧﮕﻠﺲ اﺛﺮ ﻛﻼﺳﻴﻚ ﻣﻌﺮوف ﺧﻮد ﺑﻪ ﻧﺎم » اﻧﻘﻼب آﻗﺎي ﻳﻮﮔﻦ‬
‫دورﻳﻨﮓ در ﻋﻠﻢ « )آﻧﺘﻲ دورﻳﻨﮓ( را ﺑﻨﻮﻳﺴﺪ‪ .‬دﻳﺮي ﻧﮕﺬﺷﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ اﺛﺮ ﻓﺮدرﻳﺶ اﻧﮕﻠﺲ‬
‫ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ راﻫﻨﻤﺎي ﻓﻠﺴﻔﻲ ﻧﺴﻞ ﺟﺪﻳﺪ ﻛﺎرﮔﺮان اﻧﻘﻼﺑﻲ ﺷﺪ‪ .‬در اﻳﻦ اﺛﺮ‪ ،‬اﻧﮕﻠﺲ ﻛﻞ ﻧﻈﺎم‬
‫ﻣﺒﺘﺬل دورﻳﻨﮓ را از ﻫﻢ درﻳﺪ و ﺑﺮاي ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺑﺎر ﺷﺮﺣﻲ ﻛﺎﻣﻞ و ﺷﻔﺎف از ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ‬
‫دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ را ﺑﻪ دﺳﺖ داد‪.‬‬
‫ﻓﻼﺳﻔﻪ آﻟﺌﺎ ‪ ، Elea‬ﺷﻬﺮي ﻛﻪ ﻳﻮﻧﺎﻧﻲﻫﺎ آن را در ﺟﻨﻮب اﻳﺘﺎﻟﻴﺎ ﺑﻨﺎ‬
‫‪Eleatics‬‬
‫ﻧﻬﺎدﻧﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﺧﻼف ﻫﺮاﻛﻠﻴﺘﻮس و ﻣﻜﺘﺐ ﻣﻴﻠﺘﻮس ‪ ) Miletus‬ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﺪ ﺑﻪ ﺗﺎﻟﺲ‪،( Thales‬‬
‫اﻟﺌﺎتﻫﺎ ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻪ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻧﺎﭘﺬﻳﺮي و ﺛﺒﺎت ﻫﺴﺘﻲ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﻣﻌﺮوف ﺗﺮﻳﻦ آﻧﺎن زﻧﻮ ‪500 ) Zeno‬‬
‫ﺳﺎل ﭘﻴﺶ از ﻣﻴﻼد ﻣﺴﻴﺢ( ﺑﻮد‪.‬‬
‫‪ Encyclopedia‬داﺋﺮت اﻟﻤﻌﺎرف )داﻧﺸﻨﺎﻣﻪ(‪ ،‬در ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻛﻠﻲ آن ﺑﺎﻳﺪ ﮔﻔﺖ ﻛﺎري‬
‫اﺳﺖ ﺷﺎﻣﻞ ﺧﻼﺻﻪ اي از داﻧﺶ ﺑﺸﺮي‪ .‬در ﺗﺎرﻳﺦ ادﺑﻴﺎت ﻓﺮاﻧﺴﻪ ‪ ،‬داﺋﺮت اﻟﻤﻌﺎرف ﻛﺎر‬
‫ﺑﺰرﮔﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ در ﻗﺮن ﻫﺠﺪﻫﻢ ﻣﻨﺘﺸﺮ ﺷﺪ و در آن ‪ ،‬ﺑﺮاي ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺑﺎر‪ ،‬ﻫﻤﻪ ي داﻧﺶ‬
‫ﺑﺸﺮي از ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮ ﺑﻮرژوازي اﻧﻘﻼﺑﻲ ﻣﻌﺮﻓﻲ ﺷﺪه ﺑﻮد‪ .‬ﻋﻼوه ﺑﺮ ﻧﻔﻮذ ﮔﺴﺘﺮده اي ﻛﻪ داﺋﺮت‬
‫اﻟﻤﻌﺎرف داﺷﺖ‪ ،‬ﺑﺎ اﻓﺸﺎي ﺷﺪﻳﺪ ﺑﻲ ﻋﺪاﻟﺘﻲ ﭘﺎدﺷﺎﻫﻲ ﻓﺌﻮداﻟﻲ‪ ،‬ﺑﻪ ﺳﻪ زﻣﻴﻨﻪ ي ﻣﺸﺨﺺ ﺑﻪ‬
‫ﻃﻮر ﻗﻄﻌﻲ ﭘﺮداﺧﺖ ﻛﻪ ﻋﺒﺎرت ﺑﻮدﻧﺪ از ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ‪ ،‬ﻧﻔﻲ وﺟﻮد ﺧﺪا‪ ،‬و‬
‫ﭘﻴﺸﺮﻓﺖﻫﺎي ﻓﻨﻲ‪.‬‬

‫‪224‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﻓﺮدرﻳﺶ اﻧﮕﻠﺲ)‪ ،(1820 -1895‬ﻋﺰﻳﺰﺗﺮﻳﻦ دوﺳﺖ و‬
‫‪Engels Frederick‬‬
‫ﻳﮕﺎﻧﻪ ﺗﺮﻳﻦ رﻓﻴﻖ ﻣﺎرﻛﺲ‪ ،‬ﺷﺮﻳﻚ او در ﺑﻨﻴﺎﻧﮕﺬاري ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ و ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﻢ‬
‫ﻋﻠﻤﻲ‪ ،‬ﻧﻮﺷﺘﻦ ﻣﺎﻧﻴﻔﺴﺖ ﻛﻤﻮﻧﻴﺴﺖ؛ و ﻳﻜﻲ از ﺑﻨﻴﺎﻧﮕﺬاران اﺗﺤﺎدﻳﻪ ﻛﻤﻮﻧﻴﺴﺖﻫﺎ‪ ،‬اﻧﺠﻤﻦ‬
‫ﺑﻴﻦ اﻟﻤﻠﻠﻲ ﻛﺎرﮔﺮان و اﻧﺘﺮﻧﺎﺳﻴﻮﻧﺎل )ﺑﻴﻦ اﻟﻤﻠﻞ( اول ﺑﻮد‪ .‬ﭘﺲ از ﻣﺮگ ﻣﺎرﻛﺲ در ﺳﺎل‬
‫‪ ،1883‬اﻧﮕﻠﺲ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان رﻫﺒﺮ ﻣﻌﻨﻮي و ﺑﺰرگ ﺗﺮﻳﻦ رﻓﻴﻖ ﻣﻮرد اﻋﺘﻤﺎد ﺟﻨﺒﺶ ﺟﻬﺎﻧﻲ‬
‫ﻛﺎرﮔﺮان ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪ‪ .‬ﺷﺎﻳﺴﺘﮕﻲ اﺳﺎﺳﻲ او در ﻣﺘﺒﻠﻮر ﻛﺮدن و رﺷﺪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ‬
‫ﻧﻬﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬در ﻣﻴﺎن آﺛﺎر ﻧﻈﺮي او‪ ،‬اﻫﻤﻴﺖ درﺟﻪ ي اول را ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ رﺳﺎﻟﻪﻫﺎي ﻓﻠﺴﻔﻲ او‬
‫داد‪ .‬اﻳﻦ آﺛﺎر‪ ،‬ﻛﺎرﻫﺎﺋﻲ را ﺷﺎﻣﻞ ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ ﻛﻪ ﺗﺎﺛﻴﺮﺷﺎن ﺑﺮﺗﻔﻜﺮ ﭘﺮوﻟﺘﺎرﻳﺎﺋﻲ ﭘﺮ دوام ﺑﻮده و‬
‫ﺑﻪ اﻫﻤﻴﺖ ﺷﺎن ﻣﺪام اﻓﺰوده ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬در اﻳﻦ رﺳﺎﻟﻪﻫﺎ‪ ،‬اﻧﮕﻠﺲ ﺑﺎ اﺳﺘﺎدي و ﺷﻔﺎﻓﻴﺘﻲ ﺑﻲ‬
‫ﻧﻈﻴﺮ رواﺑﻂ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ ﻣﻴﺎن ﻓﻠﺴﻔﻪ و ﻣﺒﺎرزه ﻃﺒﻘﺎﺗﻲ‪ ،‬ﻓﻠﺴﻔﻪ و رﺷﺪ ﻧﻴﺮوﻫﺎي ﻣﻮﻟﺪ و‬
‫ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ ﻣﻮازي ﻋﻠﻮم ﻃﺒﻴﻌﻲ را روﺷﻦ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬اﻧﮕﻠﺲ ﺧﻮاﻧﻨﺪه را ﺑﻪ راهﻫﺎي‬
‫ﺟﺪﻳﺪ رﺳﻴﺪن ﺑﻪ اﻳﻦ ﺣﻘﻴﻘﺖ رﻫﻨﻤﻮن ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﻓﻠﺴﻔﻪ اي ﻛﻪ ﺑﻪ راﺳﺘﻲ اﻧﺴﺎن را رﻫﺎ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬زﻳﺮا ﻓﻘﻂ اﻳﻦ ﻓﻠﺴﻔﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ‬
‫در ﻣﻘﺎﺑﻞ اﻓﺴﺎﻧﻪ ﺳﺎزيﻫﺎي اﻳﺪآﻟﻴﺴﻢ و ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻣﺒﺘﺬل ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ ﺑﺎﻳﺴﺘﺪ‪ ،‬آن را ﻣﺤﻔﻮظ‬
‫ﺑﺪارد و ﺑﻪ اﻧﺴﺎن اﻃﻤﻴﻨﺎن ﺑﺪﻫﺪ ﻛﻪ ﺗﻨﻬﺎ اﻳﻦ ﻃﺮز ﻧﮕﺮش و ﺗﻔﻜﺮ ﭘﻴﺮوز ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪ .‬آﺛﺎر‬
‫ﺑﻨﻴﺎدي اﻧﮕﻠﺲ را ﻣﻲ ﺗﻮان ﺑﺪﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺑﺮ ﺷﻤﺮد‪ :‬آﻧﺘﻲ دورﻳﻨﮓ‪ ،‬اﺛﺮي ﺟﺪﻟﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺷﻴﻮه‬
‫ي ﻟﺴﻴﻨﮓ ﺗﺪوﻳﻦ ﺷﺪه‪ ،‬ﺳﺮﺷﺎر از ﺗﺎزﮔﻲ‪ ،‬ﺟﺮات و ﻗﺪرت رزﻣﻨﺪﮔﻲ اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﻛﺎر‪ ،‬ﻣﺪاﻓﻌﻪ‬
‫اي ﻏﻨﻲ و ﭼﺸﻤﮕﻴﺮ از درك ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺘﻲ از ﺟﻬﺎن اﺳﺖ‪ .‬ﻟﻮدوﻳﻚ ﻓﻮﻳﺮﺑﺎخ و ﭘﺎﻳﺎن‬
‫ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻛﻼﺳﻴﻚ آﻟﻤﺎﻧﻲ؛ رﺳﺎﻟﻪ اي درﺧﺸﺎن در ﺑﺎره ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ ﻓﻠﺴﻔﻪ از ﻫﮕﻞ ﺗﺎ ﻣﺎرﻛﺲ‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﻳﻜﻲ از ﻛﺎرﻫﺎي ﻛﻤﺘﺮ ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪهي اﻧﮕﻠﺲ ﻛﻪ از ﻛﻴﻔﻴﺖ ﺑﺎﻻﺋﻲ ﺑﺮﺧﻮردار اﺳﺖ و‬
‫ﺑﻪ ﻣﻮازات آﻧﺘﻲ دورﻳﻨﮓ او‪ ،‬ﺳﻼح اﺳﺎﺳﻲ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﺖﻫﺎ ﻋﻠﻴﻪ ﻧﻈﺎم ﻓﻠﺴﻔﻲ ﺟﺪﻳﺪ‬
‫اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺘﻲ ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﻲ رود‪ ،‬دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﻃﺒﻴﻌﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪي ﻣﻘﺎﻟﻪﻫﺎي و‬
‫ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎي ﭘﺮاﻛﻨﺪهي اوﺳﺖ و ﻣﻴﺎن ﺳﺎلﻫﺎي ‪ 1873‬و ‪ 1892‬ﺑﻪ رﺷﺘﻪ ﺗﺤﺮﻳﺮ در آﻣﺪه‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﺣﺘﻲ اﮔﺮ اﻳﻦ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ در ﺑﻌﻀﻲ ﻣﻮارد ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﻛﺸﻔﻴﺎت اﺧﻴﺮ ﻋﻠﻤﻲ ﻛﻬﻨﻪ ﺷﺪه ﺑﺎﺷﺪ‪،‬‬
‫ﻣﻨﺒﻌﻲ ﻛﻬﻨﻪ ﻧﺸﺪﻧﻲ را ﺑﺮاي ﻫﻤﻪ آنﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ در راه ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﺟﻬﺪ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪،‬‬
‫در ﺟﻬﺖ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺻﺤﻴﺢ آن ﻣﻲ ﻛﻮﺷﻨﺪ و ﻗﺎﻧﻊ ﺷﺪه اﻧﺪ ﻛﻪ ﺗﺮﻛﻴﺐ ﻫﻤﺎﻫﻨﮓ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪225‬‬

‫ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻋﻠﻮم ﻃﺒﻴﻌﻲ ﺟﺪﻳﺪ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻨﻴﺎن ﻣﻲﻧﻬﺪ‪ .‬از ﻣﻴﺎن آﺛﺎر ﻧﻈﺮي و روش ﺷﻨﺎﺳﺎﻧﻪي‬
‫اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ از ‪ :‬ﺷﺮاﻳﻂ ﻃﺒﻘﻪ ﻛﺎرﮔﺮ در اﻧﮕﻠﺴﺘﺎن )‪ ، (1845‬ﻣﺎﻧﻴﻔﺴﺖ ﻛﻤﻮﻧﻴﺴﺖ‬
‫)‪ -(1848‬ﺑﻪ اﺗﻔﺎق ﻛﺎرل ﻣﺎرﻛﺲ ‪ ، -‬اﻧﻘﻼب ﺑﻮرژوادﻣﻮﻛﺮاﺗﻴﻚ در آﻟﻤﺎن )‪-1852‬‬
‫‪ -(1850‬ﻣﺸﺘﻤﻞ ﺑﺮ » ﺟﻨﮓﻫﺎي دﻫﻘﺎﻧﻲ‪ » « ،‬اﻧﻘﻼب و ﺿﺪ اﻧﻘﻼب در آﻟﻤﺎن « »‬
‫ﻛﺎرزار ﺑﺮاي ﺗﺸﻜﻴﻞ راﻳﺶ ‪ » ،« Reich‬ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﻢ ‪ :‬ﺗﺨﻴﻠﻲ و ﻋﻠﻤﻲ « )‪ » (1880‬ﻣﻨﺸﺎء‬
‫ﺧﺎﻧﻮاده‪ ،‬ﻣﺎﻟﻜﻴﺖ ﺧﺼﻮص و دوﻟﺖ « )‪ ،(1884‬ﭘﺮﺳﺶﻫﺎﺋﻲ در ﻣﻮرد ﻣﺴﻜﻦ )‪،(1872‬‬
‫ﺗﺎﻣﻠﻲ در ﻣﺴﻴﺤﻴﺖ اوﻟﻴﻪ )ﻛﻪ در ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ اي ﺑﻪ ﻧﺎم در ﺑﺎره ﻣﺬﻫﺐ ﻣﺎرﻛﺲ و اﻧﮕﻠﺲ‬
‫ﺗﺠﺪﻳﺪ ﭼﺎپ ﺷﺪه اﺳﺖ(‪ ،‬اﻧﮕﻠﺲ در ﻣﻮرد ﻛﺎﭘﻴﺘﺎل‪ ،‬و » ﻧﻘﺪي ﺑﺮ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ي ارﻓﻮرت‬
‫‪ (1891) «Erfurt‬ﻧﺎم ﺑﺮد‪.‬‬
‫ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ي ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي اﻧﮕﺲ ﻧﻴﺰ ﺑﺮاي درك اﻫﻤﻴﺖ او اﺟﺘﻨﺎب ﻧﺎﭘﺬﻳﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺷﺎﺧﺺ‬
‫ﺗﺮﻳﻦ آنﻫﺎ ﻣﻜﺎﺗﺒﺎت ﻣﻴﺎن ﻛﺎرل ﻣﺎرﻛﺲ و ﻓﺮدرﻳﺶ اﻧﮕﻠﺲ اﺳﺖ )ﺑﻪ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ آﺛﺎر ﻛﺎرل‬
‫ﻣﺎرﻛﺲ و ﻓﺮدرﻳﺶ اﻧﮕﻠﺲ‪ ،‬از اﻧﺘﺸﺎرات ﺑﻴﻦ اﻟﻤﻠﻠﻲ ﻧﻴﻮﻳﻮرك‪ 1975 -1976 ،‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ‬
‫ﻛﻨﻴﺪ‪(.‬‬
‫‪ Epicurus‬اﭘﻴﻜﻮر‪ ،‬ﻓﻴﻠﺴﻮف ﻳﻮﻧﺎﻧﻲ)‪ 341 – 270‬ﭘﻴﺶ از ﻣﻴﻼد(‪ .‬در آﺗﻦ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬
‫درس ﻣﻲداد‪ .‬از آﺛﺎر او ﻛﻪ ﻣﻲ ﮔﻮﻳﻨﺪ ﺑﻪ ‪ 300‬ﺟﻠﺪ ﺳﺮ ﻣﻲ زد‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ ﭼﻨﺪ ﻧﺎﻣﻪ ﺑﻪ ﺟﺎ ﻣﺎﻧﺪه‬
‫ﻛﻪ ﺣﺎوي دﻛﺘﺮﻳﻦ اوﺳﺖ‪ ،‬و ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ اي از ﮔﻔﺘﺎرﻫﺎﻳﺶ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻧﻈﺮ اﭘﻴﻜﻮر‪ ،‬ﺟﻬﺎن از اﺗﻢﻫﺎي ﺑﻲ ﺷﻤﺎر ﺗﺮﻛﻴﺐ ﺷﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﺧﺎﺻﻴﺖ ﻋﻠﺖ و‬
‫ﻣﻌﻠﻮﻟﻲ ﺑﻪ ﻫﻢ ﻣﻲ ﭘﻴﻮﻳﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ وﺣﺪت ﻣﻲ رﺳﻨﺪ و ﺗﺠﺰﻳﻪ ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ و ﻧﻘﻄﻪ آﻏﺎز آنﻫﺎ‬
‫واﻗﻌﻪاي اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻨﺎ ﺑﻪ اﺗﻔﺎق رخ داده اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﻋﻘﻴﺪه ي اﭘﻴﻜﻮر‪ ،‬ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﺧﺪاﻳﺎﻧﻲ‬
‫وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﻫﻴﭻ رﺑﻄﻲ ﺑﻪ دﻧﻴﺎي ﻣﺎ ﻧﺪارﻧﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬اﻧﺴﺎن آزاد اﺳﺖ و‬
‫ﺿﺮورﺗﻲ ﻧﺪارد ﻛﻪ از ﻣﺮگ ﺑﺘﺮﺳﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﻓﺎرغ از ﺗﺮس و ﺧﻄﺎ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺧﻮﺑﻲﻫﺎي ﺷﻜﻨﻨﺪه و‬
‫زودﮔﺬر را ﺗﺮك ﻛﻨﺪ و ﺑﻪ ﺟﺴﺖ و ﺟﻮي ﺧﻮﺑﻲﻫﺎي ﺑﺎ دواﻣﻲ ﻛﻪ ﺑﺎﻋﺚ ﻟﺬت ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ‬
‫ﺑﺮﺧﻴﺰد‪.‬‬
‫ﻟﻮدوﻳﻚ ﻓﻮﻳﺮﺑﺎخ )‪ .(1804–1872‬ﻓﻴﻠﺴﻮف ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ‬
‫‪Feuerbach Ludwig‬‬
‫آﻟﻤﺎﻧﻲ‪ ،‬ﻓﺮزﻧﺪ ﺟﺮم ﺷﻨﺎس ﻣﻌﺮوﻓﻲ ﺑﻪ ﻧﺎم ﭘﺎول‪ -‬آﻧﺴﻠﻢ ﻓﻮﻳﺮﺑﺎخ ‪Paul Anselme‬‬
‫‪ . Feuerbach‬ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻋﻘﺎﻳﺪ ﻓﻠﺴﻔﻲ ﺧﻮد ‪ ،‬ﻧﺎﭼﺎر ﺷﺪ ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ آﻛﺎدﻣﻴﻚ را رﻫﺎ ﻛﻨﺪ و ﺑﻪ‬

‫‪226‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫دﻟﻴﻞ ﻧﺘﺎﻳﺞ اﻳﻦ ﺗﺤﻤﻴﻞ و اﺟﺒﺎر‪ ،‬در روﺳﺘﺎ ﺑﻪ زﻧﺪﮔﻲ اداﻣﻪ ﺑﺪﻫﺪ‪ .‬از ﻃﻴﻒ ﻫﮕﻠﻴﺴﺖﻫﺎي‬
‫ﭼﭗ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﮔﺮوﻳﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻃﻴﻒ ﻣﻲﮔﻔﺘﻨﺪ » ﻓﻜﺮ از وﺟﻮد ﭘﺪﻳﺪ ﻣﻲآﻳﺪ‪ ،‬ﻧﻪ وﺟﻮد از‬
‫ﻓﻜﺮ«‪ ،‬اﻧﺴﺎن ﻣﺤﺼﻮل ﻃﺒﻴﻌﺖ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺬﻫﺐ ﺑﺎزﺗﺎب اﺳﺮار آﻣﻴﺰ ﻃﺒﻴﻌﺖ اﻧﺴﺎن اﺳﺖ‪ » .‬در‬
‫ﺧﺪاي اﻧﺴﺎن‪ ،‬ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﺪ اﻧﺴﺎن را ﺑﺠﺎ آورﻳﺪ و ﺗﺼﺪﻳﻖ ﻛﻨﻴﺪ و در اﻧﺴﺎن ﻫﻢ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﺪ‬
‫ﺧﺪاي او را ﺑﺠﺎ آورﻳﺪ و ﺗﺼﺪﻳﻖ ﻛﻨﻴﺪ‪ .‬اﻳﻦ دو ﭼﻴﺰ ﻳﻜﺴﺎﻧﻨﺪ‪ « .‬اﻳﻦ ﺧﺪا ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ اﻧﺴﺎن را‬
‫آﻓﺮﻳﺪه‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ اﻳﻦ اﻧﺴﺎن اﺳﺖ ﻛﻪ در ﺗﺼﻮر ﺧﻮد ﺧﺪا را آﻓﺮﻳﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻓﻠﺴﻔﻪ ي ﻓﻮﻳﺮﺑﺎخ‪ ،‬ﺣﻠﻘﻪي راﺑﻂ ﻣﻴﺎن ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻫﮕﻞ و ﻣﺎرﻛﺲ اﺳﺖ‪ .‬اﮔﺮ ﭼﻪ در ﺟﺎﻫﺎﺋﻲ‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻓﺮاﻧﺴﻪ در ﻗﺮن ﻫﺠﺪﻫﻢ را ﻣﻮرد اﺳﺘﻬﺰاء ﻗﺮار ﻣﻲ دﻫﺪ‪ ،‬ﺑﺎ اﻳﻦ ﺣﺎل‪ ،‬در ﻋﻤﻞ‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻓﺮاﻧﺴﻪ را اﺣﻴﺎ ﻣﻲﻛﻨﺪ و آن ﮔﺎه ﻛﻪ از ﻛﺮدارﻫﺎي اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ و ﭘﺪﻳﺪه ﺳﺨﻦ‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ ،‬آن را ﺑﺎ ﻫﻤﻪ ي ﺷﺎﻳﺴﺘﮕﻲﻫﺎ و ﺧﻄﺎﻫﺎ‪ ،‬ﻫﻤﻪ ي ارزشﻫﺎ و ﻏﺮور ﺗﺨﺎﺻﻢ اﻧﻘﻼﺑﻲ‪،‬‬
‫در ﻧﻔﺮت از ﺗﻤﺎﻣﻴﺖ » اﻟﻬﻴﺎت « و ﮔﺮاﻳﺶﻫﺎﻳﺶ ﺑﻪ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ‪ ،‬ﻣﻮرد ﺑﺎزﺳﺎزي ﻗﺮار ﻣﻲ دﻫﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺎرﻛﺲ و اﻧﮕﻠﺲ ﻛﻪ ﻣﺪﺗﻲ از ﭘﻴﺮوان ﻓﻮﻳﺮﺑﺎخ ﺑﻮدﻧﺪ ‪ ،‬ﭼﻴﺰي ﻧﮕﺬﺷﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ اﻋﻼم ﻋﺪم‬
‫ﻛﻔﺎﻳﺖ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ او ﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ‪ .‬آن دو ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ را ﺑﻪ وﺟﻮد آوردﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﺴﺎ‬
‫ﻓﺮاﺗﺮ از ﻓﻮﻳﺮﺑﺎخ ﻣﻲ رﻓﺖ‪ ،‬و در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل ﻗﺴﻤﺖﻫﺎي ﺑﺎ ارزش ﺗﻔﻜﺮ او را ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎده ﻗﺮار‬
‫دادﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ Galileo‬ﮔﺎﻟﻴﻠﻪ )‪ . (1564 -1642‬رﻳﺎﺿﻲ دادن‪ ،‬ﻓﻴﺰﻳﻜﺪان‪ ،‬ﺳﺘﺎره ﺷﻨﺎس و ﺑﻨﻴﺎن‬
‫ﮔﺬار ﻋﻠﻮم ﺗﺠﺮﺑﻲ در اﻳﺘﺎﻟﻴﺎ‪ .‬او ﻗﺎﻧﻮن ﺗﺪاوم ﻳﻚ ﻧﻮاﺧﺖ ﺣﺮﻛﺖ آوﻧﮓ )ﭘﺎﻧﺪول( را ﻛﺸﻒ‬
‫ﻛﺮد و ﻣﺪﻋﻲ ﺷﺪ ﻛﻪ ﺟﺴﻢﻫﺎ ﺑﺎ وزنﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺑﺎ ﺳﺮﻋﺖ ﻣﺴﺎوي در ﺧﻼء رﻫﺎ ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫در ﺳﺘﺎره ﺷﻨﺎﺳﻲ ﻧﻴﺰ ﻧﻈﺎم ﻛﭙﺮﻧﻴﻚ را ﭘﺬﻳﺮﻓﺖ‪ ،‬ﺗﻠﺴﻜﻮپ ﺳﺘﺎره ﺷﻨﺎﺳﻲ ﺟﺪﻳﺪي را ﺳﺎﺧﺖ‬
‫و ﺑﻪ ﻛﺸﻔﻴﺎﺗﻲ ﻧﺎﺋﻞ آﻣﺪ ﻛﻪ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻛﭙﺮﻧﻴﻚ را ﺗﺎﺋﻴﺪ ﻣﻲﻛﺮد‪ .‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ‪ ،‬ﻧﻈﺮ داد ﻛﻪ‬
‫ﺧﻮرﺷﻴﺪ ﻣﺮﻛﺰ ﺟﻬﺎن اﺳﺖ و زﻣﻴﻦ ﺑﻪ دور ﺧﻮرﺷﻴﺪ ﻣﻲ ﭼﺮﺧﺪ‪ .‬دادﮔﺎه ﺗﻔﺘﻴﺶ ﻋﻘﺎﻳﺪ‬
‫)اﻧﮕﻴﺰاﺳﻴﻮن( او را ﻣﺠﺒﻮر ﻛﺮد ﻛﻪ ادﻋﺎي ﺧﻮد را ﭘﺲ ﺑﮕﻴﺮد‪ .‬ﮔﺎﻟﻴﻠﻪ ﭘﺲ ازﺗﻮﺑﻪ ﻛﺮدن‪ ،‬آن‬
‫ﻛﻠﻤﺎت ﻣﻌﺮوف را ﺗﻜﺮار ﻛﺮد ﻛﻪ » ﺑﺎ اﻳﻦ ﺣﺎل زﻣﻴﻦ ﻣﻲ ﭼﺮﺧﺪ! «‬
‫) ﻓﺮﺿﻴﻪ ي ﭘﻴﺸﻴﻦ ﻛﻪ ﺑﺮاي ﻛﻠﻴﺴﺎ ﻣﻘﺪس ﺑﻮد‪ ،‬زﻣﻴﻦ را ﻣﺮﻛﺰ ﺟﻬﺎن ﻣﻲ داﻧﺴﺖ‪ .‬ﺑﻪ‬
‫ﻣﺤﺾ آن ﻛﻪ ﮔﺎﻟﻴﻠﻪ ﻛﺘﺎﺑﻲ ﻧﻮﺷﺖ ﻣﺒﻨﻲ ﺑﺮ آن ﻛﻪ ﻓﺮﺿﻴﻪ ﻣﺮﻛﺰﻳﺖ زﻣﻴﻦ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺟﻬﺎن‬
‫ﻣﺎدي درﺳﺖ ﻧﻴﺴﺖ و ﺧﻮرﺷﻴﺪ ﻣﺮﻛﺰ ﻣﻨﻈﻮﻣﻪ ي ﺷﻤﺴﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺎپ او را ﺑﻪ رم اﺣﻀﺎر ﻛﺮد‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪227‬‬

‫و ﻓﺮﺿﻴﻪ ي او را ﻛﻔﺮ ﺷﻤﺮد‪ .‬رﻫﺒﺮ ﻛﺎﺗﻮﻟﻴﻚﻫﺎي ﺟﻬﺎن ﮔﺎﻟﻴﻠﻪ را وادار ﻛﺮد ﻛﻪ در دادﮔﺎه‬
‫ﺗﻔﺘﻴﺶ ﻋﻘﺎﻳﺪ زاﻧﻮ ﺑﺰﻧﺪ‪ ،‬ﺣﺮﻓﺶ را ﭘﺲ ﺑﮕﻴﺮد و از ﺧﺪا ﻃﻠﺐ ﺑﺨﺸﺶ ﻛﻨﺪ‪ .‬رواﻳﺘﻲ ﺑﺮ آن‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﮔﺎﻟﻴﻠﻪ ﭘﺲ از » اﺳﺘﻐﻔﺎر« و ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ از دادﮔﺎه » ﻋﺪﻟﻲ اﻟﻬﻲ« ﭘﺎپ ﺑﻴﺮون ﻣﻲ‬
‫رﻓﺖ‪ ،‬ﺑﺎ اﻧﮕﺸﺖ روي زﻣﻴﻦ ﻧﻮﺷﺖ » ﺑﺎ اﻳﻦ ﺣﺎل زﻣﻴﻦ ﻣﻲ ﭼﺮﺧﺪ «‪ ،‬و رواﻳﺘﻲ دﻳﮕﺮي‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻋﺼﺎ ﺑﻪ زﻣﻴﻦ ﻛﻮﺑﻴﺪ و ﮔﻔﺖ » اﻣﺎ زﻣﻴﻦ‪ ،‬ﻣﻲداﻧﻢ ﻛﻪ ﺗﻮ ﺑﻪ دور ﺧﻮرﺷﻴﺪ‬
‫ﻣﻲﭼﺮﺧﻲ «‪.‬‬
‫‪ Hegel, Georg Wilhelm Friedrich‬ﮔﺌﻮرگ وﻳﻠﻬﻠﻢ ﻓﺮدرﻳﺶ ﻫﮕﻞ )‪-1831‬‬
‫‪ (1770‬ﻣﻬﻢ ﺗﺮﻳﻦ ﻓﻴﻠﺴﻮف اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖ آﻟﻤﺎن‪ .‬اﻫﻤﻴﺖ ﺧﺎص ﻫﮕﻞ در روش دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻜﻲ‬
‫اوﺳﺖ ﻛﻪ درك او در اﻳﻦ روش از ﻣﻮﺿﻊ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺘﻲ ﺑﻮد‪ .‬ﻫﮕﻞ اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺘﻲ ﻣﻌﻘﻮل و‬
‫واﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻣﺎدي ﺑﻮد‪ .‬در دﺳﺘﮕﺎه ﻧﻈﺮي او‪ ،‬اﺻﻞ اوﻟﻴﻪ و ﻋﻤﺪه ي واﻗﻌﻴﺖ؛ اﻧﺪﻳﺸﻪ ي‬
‫ﻣﻄﻠﻖ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﺨﺴﺖ ﺧﻮد را در ﻃﺒﻴﻌﺖ آﺷﻜﺎر و ﻣﺘﺠﻠﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﭘﺲ از آن ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ‬
‫روح و ﻣﻌﺮﻓﺖ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬اﻳﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ ي اﻳﺠﺎد اﻧﺪﻳﺸﻪ ‪ ،‬ﺷﺎﻣﻞ روﻧﺪ ﺗﻜﺎﻣﻞ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﻣﻨﻄﻘﻲ‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮآﻳﻨﺪ ﺗﺎرﻳﺦ واﻗﻌﻲ آن‪ ،‬ﭼﻴﺰي ﺟﺰ ﺗﺠﻠﻲ و ﺑﻴﺎن ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﺟﻬﺎن و ﺗﺎرﻳﺦ‬
‫آن را اﻧﺪﻳﺸﻪ ي ﻧﺎب اﻳﺠﺎد ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﺟﻬﺎن ﭼﻴﺰي ﺟﺰ اﺑﺮاز اﻧﺪﻳﺸﻪ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬آن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ‬
‫ﻓﻮﻳﺮﺑﺎخ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﺗﺼﻮر و اﻧﺪﻳﺸﻪ ﭼﻴﺰي ﺟﺰ ﺧﺪاي ﻣﺴﻴﺤﻲ ﻛﻪ ﭘﻮﺷﺸﻲ اﻧﺘﺰاﻋﻲ و‬
‫ﻣﻨﻄﻘﻲ دارد‪ ،‬ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﻣﺎرﻛﺲ و اﻧﮕﻠﺲ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﻫﮕﻞ را ﻛﻪ واروﻧﻪ اﻳﺴﺘﺎده ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﺎ ﺗﺰرﻳﻖ‬
‫ﻣﺤﺘﻮي ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺘﻲ ﺑﻪ روي ﭘﺎ ﺑﺮﮔﺮداﻧﺪﻧﺪ و ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ‪ ،‬آن را ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ ﺳﻼح ﻧﻈﺮي‬
‫اﻧﻘﻼﺑﻲ ﻛﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫)‪ Hegelianis. (Young‬ﭘﻴﺮوان ﺟﻮان ﻫﮕﻞ‪ .‬ﭘﺲ از ﻣﺮگ ﻫﮕﻞ‪ ،‬ﭘﻴﺮوان او ﺑﻪ دو‬
‫ﮔﺮوه ﻣﺘﺨﺎﺻﻢ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﺷﺪﻧﺪ ﻛﻪ ﻫﺮ ﮔﺮوﻫﻲ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺧﻮد را از ﻧﻈﺮﻳﻪ او داﺷﺖ‪ .‬آنﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ‬
‫ﻟﻔﻆ ﺑﻪ ﻟﻔﻆ و ﺑﺪون ﻫﻴﭻ ﻗﻮه ي اﺑﺘﻜﺎري از ﻧﻈﺮﻳﺎت او ﭘﻴﺮوي ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﻫﮕﻠﻴﻴﻦﻫﺎي‬
‫راﺳﺖ را ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻲ دادﻧﺪ‪ .‬اﻳﻨﺎن از دوﻟﺖ ﭘﺮوس دﻓﺎع ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬ﮔﺮوﻫﻲ ﻛﻪ ﻧﺘﻴﺠﻪ‬
‫ﮔﻴﺮيﻫﺎي اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺘﻲ و ﻣﺤﺎﻓﻈﻪ ﻛﺎراﻧﻪ ي ﻫﮕﻞ را رد ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ اﺳﺎس روش او را ﻣﻲ‬
‫ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻫﮕﻠﻴﻦﻫﺎي ﭼﭗ ﻳﺎ » ﻫﮕﻠﻴﻦﻫﺎي ﺟﻮان « را ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻲ دادﻧﺪ‪ .‬اﻳﻨﺎن ﺑﻪ ﻫﻤﻪ‬
‫اﺷﻜﺎل ارﺗﺠﺎع ﺣﻤﻠﻪ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬از ﻣﻴﺎن آﻧﺎن ﻣﻲ ﺗﻮان ارﻓﻮﻟﺪ روج‪ ،‬اﺷﺘﺮاوس‪ ،‬ﺑﺮوﻧﻮ‪ ،‬ﺑﺎﺋﺮ‪،‬‬
‫ﻓﻮﻳﺮﺑﺎخ‪ ،‬اﺳﺘﻴﺮﻧﺮ‪ ،‬ﻛﻮﺋﭙﻦ‪ ،‬ﻛﺎرل ﻣﺎرﻛﺲ و ﻓﺮدرﻳﺶ اﻧﮕﻠﺲ را ﻧﺎم ﺑﺮد‪.‬‬

‫‪228‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪ Helvetius Cloude Adrien‬ﻛﻠﻮد آدرﻳﻦ ﻫﻠﻮﻳﺘﻴﻮس )‪ (1715-1771‬در ﭘﺎرﻳﺲ‬
‫زاده ﺷﺪ‪ .‬ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه‪ ،‬ﻓﻴﻠﺴﻮف و ﻳﻜﻲ از ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖﻫﺎي ﺑﺰرگ ﻗﺮن ﻫﺠﺪﻫﻢ ﺑﻮد‪ .‬آﺛﺎر‬
‫ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ او ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از » درﺑﺎره روح « )‪ (1758‬ﻛﻪ ﺑﻪ دﺳﺘﻮر ﭘﺎرﻟﻤﺎن ﺳﻮزاﻧﺪه ﺷﺪ‪ ،‬و » در‬
‫ﺑﺎره اﻧﺴﺎن« )‪ ،(1772‬دﺷﻤﻦ ﺳﺮ ﺳﺨﺖ ﻓﺌﻮداﻟﻴﺴﻢ و اﻟﻬﻴﺎت ﺑﻮدو از آن ﮔﻮﻧﻪ ﻗﺎﻧﻮن ﮔﺬاري‬
‫ﻛﻪ ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎي ﻫﻤﺎﻫﻨﮕﻲ ﻣﻄﺎﻟﺒﺎت ﻓﺮدي و اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﺑﺎﺷﺪ دﻓﺎع ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬اﻣﺎ در ﻣﻮرد اﺻﻼح‬
‫ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺮ آﻣﻮزش ﺗﺎﻛﻴﺪ ﻣﻲ ورزﻳﺪ‪.‬‬
‫‪ Heraclitus‬ﻫﺮاﻛﻠﻴﺘﻮس )‪ 544-475‬ﭘﻴﺶ از ﻣﻴﻼد(‪ .‬او را » ﻣﺒﻬﻢ « ﻫﻢ ﻣﻲ‬
‫ﺧﻮاﻧﺪﻧﺪ‪ .‬در ﺷﻬﺮ ﺑﺎزرﮔﺎﻧﻲ آﭘﻪﺳﻮس ‪ Ephesus‬آﺳﻴﺎي ﺻﻐﻴﺮ ﻣﻲ زﻳﺴﺘﻪ و ﻳﻜﻲ از ﻣﻌﺮوف‬
‫ﺗﺮﻳﻦ ﻓﻼﺳﻔﻪ ﻳﻮﻧﺎن ﻗﺪﻳﻢ در دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﺑﻮده‪ .‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮ او » ﺷﺪن« ﻗﺎﻧﻮن ﺑﻨﻴﺎدي ﺟﻬﺎن‬
‫ﻫﺴﺘﻲ اﺳﺖ و ﺟﻮﻫﺮ واﺻﻞ ﺟﻬﺎن ﻛﺸﻤﻜﺶ و ﺗﺎﺛﻴﺮ ﻣﺘﻘﺎﺑﻞ اﺿﺪاد و ﺟﺮﻳﺎن وﺣﺪت‬
‫» ﺷﺪن « و » ﻧﺸﺪن « اﺳﺖ‪ .‬ﻫﺮاﻛﻠﻴﺘﻮس ﻗﺎﻧﻮن ﻋﻤﻮﻣﻲ ﺟﻬﺎن را در اﻳﻦ ﺑﻲ ﺛﺒﺎﺗﻲ ي‬
‫ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ‪ ،‬و در ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﺪاوم ﻫﻤﻪ ي ﻫﺴﺘﻲ ﻣﻲ دﻳﺪه‪ .‬در اﻳﻦ ﻗﺎﻧﻮن ﻋﺎم‪ ،‬ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ ﺟﺮﻳﺎن‬
‫دارد و ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰي ﺛﺎﺑﺖ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬در ﻧﺘﻴﺠﻪ » ﻣﺎ ﻧﻤﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ دوﺑﺎر در آب ﻳﻚ رودﺧﺎﻧﻪ ﺷﻨﺎ‬
‫ﻛﻨﻴﻢ‪« .‬‬
‫ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻫﺮاﻛﻠﻴﺘﻮس‪ ،‬ﻧﺰاع و ﺻﻠﺢ‪ ،‬ﺗﺎﺑﺴﺘﺎن و زﻣﺴﺘﺎن‪ ،‬ﺳﺮﻋﺖ و ﺟﺰ آن‪ ،‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان‬
‫اﺻﻞ ﺗﻨﺎﻗﺾ ﺑﺮ ﺟﻬﺎن ﭼﻴﺮهاﻧﺪ‪ .‬و آراﻣﺶ‪ ،‬ﻓﺮاواﻧﻲ‪ ،‬ﻗﺤﻄﻲ ‪ ،‬ﺟﺰ آن‪ ،‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان اﺻﻞ ﺗﻨﺎﻗﺾ‬
‫ﺑﺮ ﺟﻬﺎن ﭼﻴﺮهاﻧﺪ و ذاﺗﻲي ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰﻧﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﻫﺮ ﭼﻴﺰي ﺑﻴﺎن و ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺗﻀﺎدﻫﺎﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ Holbach, Paul Henry Dietrich‬ﭘﻞ ﻫﻨﺮي دﻳﺘﺮش ﻫﻠﺒﺎخ )‪(1723-1789‬‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ ﻓﺮاﻧﺴﻮي‪ .‬در دوازده ﺳﺎﻟﮕﻲ ﺑﻪ ﭘﺎرﻳﺲ رﻓﺖ‪ ،‬زﺑﺎن ﻓﺮاﻧﺴﻮي آﻣﻮﺧﺖ‪ ،‬ﭘﺲ‬
‫ﻓﺮاﻧﺴﻪ ﺳﺮزﻣﻴﻦ واﻗﻌﻲ ﭘﺪري او ﺷﺪ و ﺑﻌﺪﻫﺎ ﺑﻪ ﻻﻳﺪن رﻓﺖ‪ .‬ﻫﻠﺒﺎخ ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه دﻳﺪرو ﻣﻬﻢ‬
‫ﺗﺮﻳﻦ ﻧﻘﺶ را در ﺗﺪوﻳﻦ داﺋﺮت اﻟﻤﻌﺎرف داﺷﺖ‪ .‬ﻧﻘﺶ او در ﺗﺪوﻳﻦ داﺋﺮت اﻟﻤﻌﺎرف‪ ،‬ﻧﻮﺷﺘﻦ‬
‫ﻣﻘﺎﻟﻪﻫﺎ و اﻇﻬﺎر ﻧﻈﺮﻫﺎﺋﻲ در ﺑﺎره ﻋﻠﻮم ﻃﺒﻴﻌﻲ ﺑﻮد‪ .‬در ﻣﻴﻬﻤﺎﻧﻲﻫﺎي او ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﻣﻐﺰﻫﺎي آن‬
‫دورهي ﻓﺮاﻧﺴﻪ ﮔﺮدﻫﻢ ﻣﻲآﻣﺪﻧﺪ‪ .‬در اﻳﻦ ﻣﺤﻔﻞ ﺑﻮد ﻛﻪ اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژي اﻧﻘﻼﺑﻲ ﻃﺒﻘﻪ ﻋﻮام ﺷﻜﻞ‬
‫ﮔﺮﻓﺖ و اﺻﻮل ﻓﻠﺴﻔﻪ اي ﻛﻪ ﺑﻌﺪﻫﺎ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﻓﺮاﻧﺴﻮي ﻗﺮن ﻫﺠﺪﻫﻢ ﺧﻮاﻧﺪه ﺷﺪ‪ ،‬در‬
‫ﺣﻠﻘﻪ ي ﻛﻮﭼﻚ دوﺳﺘﺎن ﺗﻌﺮﻳﻒ ﺧﺎص ﺧﻮد را ﭘﻴﺪا ﻛﺮد‪ .‬در ﻛﺎرﻫﺎي ﻫﻠﺒﺎخ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ‬
‫ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ ﺑﺎ ﺳﻴﺴﺘﻤﺎﺗﻴﻚﺗﺮﻳﻦ و ﻛﺎﻣﻞﺗﺮﻳﻦ ﺑﻴﺎن ﺗﻌﺮﻳﻒ ﺷﺪ‪ .‬ﻫﻠﺒﺎخ در ﻣﻘﺎﺑﻞ دوﮔﺎﻧﮕﻲ ﻛﻪ‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪229‬‬

‫ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﺟﻬﺎن ﺑﻪ ﻣﺎده و روح ﺑﻮد‪ ،‬اﻳﺴﺘﺎد‪ .‬در ﻧﻈﺮﻳﻪي او‪ ،‬اﻧﺴﺎن ﭼﻴﺰي ﺟﺰ‬
‫ﻣﺤﺼﻮل ﺿﺮوري ﻃﺒﻴﻌﺖ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﻃﺒﻴﻌﺖ ﻣﺎده ي در ﺣﺎل ﺣﺮﻛﺖ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺎده ﭼﻴﺰي اﺳﺖ‬
‫ﻛﻪ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ‪ ،‬ﻳﺎ ﻏﻴﺮ ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ در اﺣﺴﺎس ﻣﺎ ﻋﻤﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﻧﻈﺎمﻫﺎي روﺣﻲ و اﻟﻬﻲ‪،‬‬
‫ﻓﻘﻂ ﻣﺤﺼﻮل ﻓﻌﺎﻟﻴﺖ ﻣﻐﺰي اﻧﺴﺎن‪ ،‬و ﻣﻴﻮه ي ﺟﻬﺎﻟﺖ او و ﺧﺪﻋﻪ و ﻧﻴﺮﻧﮓ آﮔﺎﻫﺎﻧﻪ ي‬
‫اﻛﺜﺮﻳﺖ‪ ،‬و ﺑﻪ وﻳﮋه ﻛﻠﻴﺴﺎﺳﺖ ﻛﻪ از ﻃﺮﻳﻖ اﻳﻦ ﻓﺮﻳﺐ ﻛﺎري ﺳﻮد ﻣﻲ ﺑﺮﻧﺪ‪ .‬ﻛﺘﺎب » ﻧﻈﺎم‬
‫ﻃﺒﻴﻌﺖ « او )‪ ،(1770‬در زﻣﺎن ﺧﻮدش ﺗﺎﺛﻴﺮ اﻧﻘﻼﺑﻲ ﻓﻮق اﻟﻌﺎده اي داﺷﺖ‪.‬‬
‫دﻳﻮﻳﺪ ﻫﻴﻮم )‪ .(1711 -1776‬ﻓﻴﻠﺴﻮف اﺳﻜﺎﺗﻠﻨﺪي‪ .‬از ﺟﻤﻠﻪ‬
‫‪Hume David‬‬
‫ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن ﺷﻜﺎك و آﮔﻨﻮﺳﺘﻴﻚ‪ ،‬و ﺳﻴﺎﺳﺘﻤﺪاري ﻓﻌﺎل ﺑﻮد‪ .‬ﻣﻘﺎﻟﻪﻫﺎي ﺑﺴﻴﺎري در ﻣﺴﺎﺋﻞ‬
‫ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ اﻗﺘﺼﺎد اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻧﻮﺷﺘﻪ و ﻣﻮرﺧﻲ ﺑﺰرگ ﺑﻮد‪ .‬ﻓﻠﺴﻔﻪ ي او ﻣﺮﺣﻠﻪ اوج ﮔﻴﺮي‬
‫ﺟﻬﺖ ﻓﻜﺮي ﺧﺎص ﺑﻮژوازي اﻧﮕﻠﺴﺘﺎن را ﻧﻤﺎﻳﻨﺪﮔﻲ ﻣﻲﻛﺮد‪ .‬اﻳﻦ ﺟﻬﺖ ﺧﺎص ﻓﻜﺮي‬
‫ﺑﺎﻓﻠﺴﻔﻪ ي ﺗﺠﺮﺑﻲ ﺟﺎن ﻻك آﻏﺎز ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﺑﻪ ذﻫﻦ ﮔﺮاﺋﻲ ﺑﺮﻛﻠﻲ ﻣﻲﮔﺮود و ﺑﺎﻻﺧﺮه‬
‫در ﻣﻮرد ﻫﻤﻪ ي ﭘﺮﺳﺶﻫﺎي ﺑﻨﻴﺎدي ﺑﻪ آﮔﻨﻮﺳﺘﻴﺴﻢ ﻛﻪ ﻧﻈﺮﻳﻪي اﻋﺘﻘﺎد ﺑﻪ ﻏﻴﺮ ﻣﻤﻜﻦ‬
‫ﺑﻮدن ﻣﻌﺮﻓﺖ ﺣﻘﻴﻘﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﻤﺎﻳﻞ ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﻫﻴﻮم ﻣﺜﻞ ﺑﺮﻛﻠﻲ ﻧﻈﺮ ﺑﻪ ﻧﻔﻲ وﺟﻮد ﻣﺎده‬
‫ﻧﺪارد‪ .‬ﺳﻬﻞ اﺳﺖ‪ ،‬ﻓﻠﺴﻔﻪي ﺷﻜﺎك ﺧﻮد را ﺑﻪ رواﺑﻂ ﻋﻠﺖ و ﻣﻌﻠﻮﻟﻲ اﺷﻴﺎء ﻫﻢ ﺑﺴﻂ ﻣﻲ‬
‫دﻫﺪ و ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ رواﺑﻂ ﻋﻠﺖ و ﻣﻌﻠﻮﻟﻲ واﻗﻌﻴﺖ ﻋﻴﻨﻲ ﻧﺪارﻧﺪ و ﻓﺮآﻳﻨﺪ ﻋﺎدت ذﻫﻨﻲ اﻧﺪ‪ .‬اﻧﺴﺎن‬
‫ﻧﺎﻇﺮ ﺑﺮﺗﻜﺮار ﻣﻨﻈﻢ ﺳﻠﺴﻠﻪ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎﺋﻲ اﺳﺖ و ﻓﻘﻂ از اﻳﻦ ﺗﻜﺮار‪ ،‬و ﻧﻪ دﻟﻴﻞ دﻳﮕﺮي‪ ،‬ﻧﺘﻴﺠﻪ‬
‫ﻣﻲﮔﻴﺮد ﻛﻪ راﺑﻄﻪ ﻣﻴﺎن ﻋﻠﺖ و ﻣﻌﻠﻮل را ﭘﻴﺪا ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .‬ﻫﻴﻮم در اﺛﺒﺎت ﻧﻈﺮ ﺧﻮد‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻣﻦ ﻣﻲﺑﻴﻨﻢ ﻛﻪ ﻫﺮ وﻗﺖ ﺳﻨﮓ ﻣﺮﻣﺮ ﺳﻔﻴﺪي ﺑﻪ ﻣﺮﻣﺮ ﻗﺮﻣﺰي ﻣﻲ ﺧﻮرد‪ ،‬دوﻣﻲ ﺑﻪ‬
‫ﺣﺮﻛﺖ در ﻣﻲآﻳﺪ‪ .‬ﻣﻦ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻳﻚ ﻧﻮاﺧﺘﻲ ﻣﻲ ﮔﻮﻳﻢ‪ :‬ﺿﺮﺑﻪ ي ﻣﺮﻣﺮ ﺳﻔﻴﺪ ﻋﻠﺖ ﺣﺮﻛﺖ‬
‫ﻣﺮﻣﺮﻗﺮﻣﺰ اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎ از ﻛﺠﺎ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻢ اﻃﻤﻴﻨﺎن ﭘﻴﺪا ﻛﻨﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ اﻣﺮي ﻏﻴﺮ ﻗﺎﺑﻞ اﺟﺘﻨﺎب و‬
‫راﺑﻄﻪي ﻋﻴﻨﻲ ﻋﻠﺖ و ﻣﻌﻠﻮل اﺳﺖ و ﻧﻪ ﻓﻘﻂ وﻫﻢ و ﭘﻨﺪاري ﺷﺨﺼﻲ؟ ﭼﻪ ﺗﻀﻤﻴﻨﻲ وﺟﻮد‬
‫دارد ﻛﻪ ﻓﺮدا ﻫﻢ ﺿﺮﺑﻪ ي ﻣﺮﻣﺮ ﺳﻔﻴﺪ‪ ،‬دوﺑﺎره ﻣﺮﻣﺮ ﻗﺮﻣﺰ را ﺑﻪ ﺣﺮﻛﺖ در ﻣﻲآورد و ﻋﻠﺖ‬
‫ﺣﺮﻛﺖ )ﻛﻪ ﻣﻌﻠﻮل اﺳﺖ( ﻣﻲﺷﻮد؟ ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﻫﻴﻮم زﻳﺮ ﺑﺎر ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻦ ﻫﻴﭻ ﮔﻮﻧﻪ ﺗﻀﻤﻴﻨﻲ‬
‫ﺑﺮاي راﺑﻄﻪي ﻋﻠﺖ و ﻣﻌﻠﻮﻟﻲ ﻧﻤﻲرود ﻛﻪ ﻧﻘﻄﻪ ي ﻣﺮﻛﺰي ﺗﻌﺮﻳﻒ ﺟﻬﺎن و ﻣﻌﺮﻓﺖ ﻣﺎ ﻧﺴﺒﺖ‬
‫ﺑﻪ ﺟﻬﺎن اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﭘﺲ در ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻧﻬﺎﺋـﻲ ﺑﺎﻳـﺪ ﮔﻔﺖ ﻛﻪ ﺑـﻪ ﻧﻈﺮ او ‪ ،‬دﻧﻴﺎي ﺧـﺎرج از ذﻫـﻦ » ﻓﺮﺿﻴﻪ « و‬

‫‪230‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫» ﺑﺎور « و » ﮔﻤﺎن « ي ﺑﻴﺶ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﺑﺮاي رد ﻧﻈﺮ ﻫﻴﻮم اﺳﺖ ﻛﻪ ﻛﺎﻧﺖ دﺳﺘﮕﺎه ﻧﻈﺮي ﻧﻘﺎد‬
‫ﺧﻮد را ﻣﻄﺮح ﻣﻲﻛﻨﺪ ‪ .‬ﻧﻈﺮﻳﻪ ي ﻫﻴﻮم در ﺑﺎب ﭘﻮل ﻛﻪ ﻣﺎرﻛﺲ در » ﻧﻘﺪ اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ«‬
‫آن را ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬رﻫﻨﻤﻮد ﻋﻤﻞ درك اﺳﺮارآﻣﻴﺰ ﺑﻮرژوازي او در ﻣﻮرد رواﺑﻂ‬
‫اﻗﺘﺼﺎدي اﺳﺖ ﻛﻪ در آن روﺑﻨﺎي ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﻫﻤﻮاره ﺟﺎﻳﮕﺰﻳﻦ ﻣﺮاﺣﻞ اﺻﻠﻲ و ﺑﻨﻴﺎدي ﻣﻲ‬
‫ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﻛﺎرﻫﺎي ﻓﻠﺴﻔﻲ ﻋﻤﺪه ي او ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از » ﺷﺮﺣﻲ ﺑﺮ ﻃﺒﻴﻌﺖ اﻧﺴﺎن« )‪-1740‬‬
‫‪ (1739‬و » ﺗﺤﻘﻴﻘﻲ در ﺑﺎب درك ﺑﺸﺮي« )‪.(1748‬‬
‫‪ Induction‬اﺳﺘﻘﺮاء – ﻗﻴﺎس ﻛﻞ از ﺟﺰء )اﺻﻄﻼﺣﻲ در ﻣﻨﻄﻖ(‪ .‬ﻧﻮﻋﻲ روش‬
‫اﺳﺘﺪﻻﻟﻲ ﻛﻪ ازﻛﻨﺎر ﻫﻢ ﮔﺬاﺷﺘﻦ واﻗﻌﻴﺖﻫﺎﺋﻲ ﺑﺎ ﻣﻌﻨﻲ ﻣﺸﺎﺑﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﺘﻴﺠﻪاي ﻛﻠﻲ ﻣﻲ رﺳﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﺑﻴﺎن دﻳﮕﺮ‪ ،‬روﺷﻲ اﺳﺘﺪﻻﻟﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ از ﺟﺰء ﺑﻪ ﻛﻞ ﻣﻨﺘﺞ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫‪ Kant, Emmanuel‬اﻣﺎﻧﻮﺋﻞ ﻛﺎﻧﺖ )‪ .(1724-1804‬ﻓﻴﻠﺴﻮف ﻧﺎﻣﻲ آﻟﻤﺎﻧﻲ‪ .‬ﻫﻤﻪ‬
‫ي ﻋﻤﺮش را ﺑﻪ ﺗﺪرﻳﺲ در داﻧﺸﮕﺎه ﻛﻮﻧﻴﮕﺰﺑﺮگ ‪ Königsberg‬ﮔﺬراﻧﺪ‪ .‬در ﺳﺎل ‪1755‬‬
‫رﺳﺎﻟﻪ » ﺗﺎرﻳﺦ ﻃﺒﻴﻌﻲ ﺟﻬﺎن ‪ « Universal Natural History‬و » ﻧﻈﺮﻳﺎت آﺳﻤﺎنﻫﺎ‬
‫‪ « Theories of the Heavens‬را ﻧﻮﺷﺖ‪ .‬اﻳﻦ دو رﺳﺎﻟﻪ ‪ ،‬راه را ﺑﺮاي ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻻﭘﻼس‬
‫‪ Laplace‬در ﺑﺎب ﺷﻜﻞ ﮔﻴﺮي اﺟﺴﺎم آﺳﻤﺎﻧﻲ ﻫﻤﻮار ﻛﺮد‪ .‬در ﺳﺎل ‪ 1781‬رﺳﺎﻟﻪ » ﻧﻘﺪ‬
‫ﺧﺮد ﻧﺎب« ‪ Critique of Pure Reason‬و در ﺳﺎل ‪ 1781‬رﺳﺎﻟﻪ » ﺻﻠﺢ ﭘﺎﻳﺪار «‬
‫‪ Perpetual Peace‬را ﻧﻮﺷﺖ‪ .‬آﮔﻨﻮﺳﺘﻴﺴﻴﻢ )ﺷﻜﺎك ﻧﮕﺮي( او ﺑﺮ آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﻏﻴﺮ ﻣﻤﻜﻦ‬
‫اﺳﺖ اﺷﻴﺎء را آن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ در درون ﺧﻮد ﻫﺴﺘﻨﺪ ﺑﺸﻨﺎﺳﻴﻢ و آنﻫﺎ را ﻓﻘﻂ آن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﺑﺮ‬
‫ﻣﺎ ﻧﻤﻮدار ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ در ﺟﻠﻮهﻫﺎ ﺷﺎن ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﺑﺸﻨﺎﺳﻴﻢ‪.‬‬
‫ﻛﺎﻧﺖ ﺑﺎ اﺷﺘﻴﺎق از اﻧﻘﻼب ﻓﺮاﻧﺴﻪ اﺳﺘﻘﺒﺎل ﻛﺮد‪ .‬ﻟﻴﺒﺮال ﺑﻮد‪ ،‬اﻣﺎ در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﺛﺎﺑﺖ‬
‫اﻳﺴﺘﺎدﮔﻲ ﻣﻲﻛﺮد‪ .‬در ﻣﺬﻫﺐ ﻋﻘﻞ ﮔﺮاﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﻪ ﻣﺬاﻫﺐ ﻣﺜﺒﺖ اﺣﺘﺮام ﻣﻲ ﮔﺬارد‪ .‬در ﻋﻠﻢ‬
‫اﺧﻼق‪ ،‬ﻫﺮ ﮔﻮﻧﻪ ﻗﺎﻧﻮن ﺧﺎرج از اﻧﺴﺎن را ﻧﻔﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﻗﻮاﻧﻴﻦ دروﻧﻲ را ﺑﻪ ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﻣﺮدود‬
‫ﺑﻴﺮوﻧﻲ ﺗﺮﺟﻴﺢ ﻣﻲ دﻫﺪ‪ .‬در آزاد اﻧﺪﻳﺸﻴﺪن ﺑﻲ ﺑﺎك ﺑﻮد‪ ،‬اﻣﺎ ﻧﻈﻢ ﻣﺮاﺗﺐ ﻋﻤﻠﻲ را ﻣﺤﺘﺮم‬
‫ﻣﻲ ﺷﻤﺮد‪ .‬ﺑﺎ اﻳﻦ ﻣﺨﺘﺼﺎت ذﻫﻨﻲ‪ ،‬ﺑﻪ ﻃﻮر ﺧﻼﺻﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﮔﻔﺖ ﻛﻪ ﻧﻤﻮﻧﻪ ي ﻳﻚ ﺑﻮرژوا‬
‫ﻟﻴﺒﺮال ﺑﻮد‪.‬‬
‫) ﺗﻌﺮﻳﻒ ﺗﻜﻤﻴﻠﻲ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﻠﻲ ﻓﺮوﻏﻲ در ﺳﻴﺮﺣﻜﻤﺖ در اروﭘﺎ را ﻣﻲ ﺗﻮان ﺑﺮاﻳﻦ ﻣﺘﻦ‬
‫اﻓﺰود ﻛﻪ ﻛﺎﻧﺖ ﻋﻘﻞ ﻧﻈﺮي و ﻋﻤﻠﻲ را ﻧﻘﺎدي ﻛﺮده و ﺑﺮ آن ﺑﻮده ﻛﻪ ﻋﻘﻞ ﻧﻈﺮي از درك‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪231‬‬

‫ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻋﺎﺟﺰ اﺳﺖ و » ﺟﺰﻣﻴﻮن « ﻛﻪ ﻣﻲ ﮔﻮﻳﻨﺪ ﻋﻘﻞ ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ را درك ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬اﺷﺘﺒﺎه‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و » ﺷﻜﺎﻛﺎن« ‪ Agnosists‬ﻫﻢ ﻛﻪ ﻋﻘﻞ را از درك ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ ﻋﺎﺟﺰ ﻣﻲ داﻧﻨﺪ‪ ،‬در‬
‫اﺷﺘﺒﺎﻫﻨﺪ‪ » .‬ﻣﺒﺎﻧﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ اﺧﻼق « و » ﻧﻘﺎدي ﻋﻘﻞ ﻋﻤﻠﻲ )ﺧﺮدﻋﻤﻠﻲ( « از ﺳﺎﻳﺮ آﺛﺎر‬
‫ﻣﻌﺮوف اﻳﻦ ﻓﻴﻠﺴﻮف اﻧﺪ‪ .‬ﺧﺎرج از ﺗﻌﺮﻳﻒﻫﺎي رﺳﻤﻲ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﮔﻔﺖ اﺣﺘﻴﺎط ﻛﺎﻧﺖ در ﺑﺮﺧﻮردي‬
‫ﻗﺎﻃﻊ ﺑﺎ ﻣﺬﻫﺐ و اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ ﻣﺎوراي ﻃﺒﻴﻌﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻓﺸﺎري ﺑﻮد ﻛﻪ ﻓﺮدرﻳﺶ ﮔﻴﻮم دوم‬
‫ﭘﺎدﺷﺎه ﭘﺮوس و ﻧﻈﺎم در ﺑﺎري او ﺑﻪ اﻣﺎﻧﻮﺋﻞ ﻛﺎﻧﺖ وارد آوردﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻛﺎﻧﺖ رﺳﺎﻟﻪ اي ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺑﻮد ﺑﻪ ﻧﺎم » دﻳﻦ ﻓﻘﻂ در ﺣﺪود ﻋﻘﻞ ‪Religion within the‬‬
‫‪ « limits of Reason alone‬ﻛﻪ ﻓﺮدرﻳﺶ ﮔﻴﻮم او را ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻧﻮﺷﺘﻦ آن ﺳﺨﺖ ﺳﺮزﻧﺶ‬
‫ﻛﺮد و ﺣﺘﻲ از او ﺗﻌﻬﺪ ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ ﻛﻪ دﻳﮕﺮ در اﻣﻮر دﻳﻨﻲ ﭼﻴﺰي ﻧﻨﻮﻳﺴﺪ‪ .‬اﮔﺮ ﭼﻪ ﭘﺲ از ده‬
‫ﺳﺎل ﻓﺮدرﻳﺶ ﮔﻴﻮم دوم ﻣﺮد و اﻟﺘﺰام ﻛﺎﻧﺖ ﺑﺎﻃﻞ ﺷﺪ‪ ،‬اﻣﺎ اﺷﺘﻐﺎل او ﺑﻪ ﺳﺎﻳﺮ اﻣﻮر ﻓﻜﺮي و‬
‫ﻓﻠﺴﻔﻲ‪ ،‬و ﺗﺮﺳﻲ ﻛﻪ در او ﻣﺎﻧﺪه ﺑﻮد‪ ،‬ﺣﺪ و ﻣﺮزي را در ذﻫﻦ او ﺷﻜﻞ داد‪ -‬م ( ‪.‬‬
‫‪ La Mettrie Julien Offroy‬ﺟﻮﻟﻴﺎن اوﻓﺮوي ﻻﻣﺘﺮي )‪ (1709 -1751‬ﭘﺰﺷﻚ و‬
‫ﻓﻴﻠﺴﻮف ﻓﺮاﻧﺴﻮي‪ .‬اﻧﺘﺸﺎر ﻛﺘﺎب » ﺗﺎرﻳﺦ ﻃﺒﻴﻌﻲ روح« ﻛﻪ ﺑﻪ ﺻﺮاﺣﺖ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺘﻲ ﺑﻮد‪،‬‬
‫ﺑﺎﻋﺚ ﺷﺪ ﻛﻪ ﻣﻮﻗﻌﻴﺘﺶ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﭘﺰﺷﻚ ارﺗﺶ از دﺳﺖ ﺑﺪﻫﺪ و ﻛﺎرش ﺑﻪ دادﮔﺎه‬
‫ﻓﺮدرﻳﺶ دوم ﺑﻜﺸﺪ‪ .‬ﻻﻣﺘﺮي ﻛﺘﺎبﻫﺎي ﺑﺴﻴﺎر ي ﻧﻮﺷﺖ ﻛﻪ در آنﻫﺎ ﻧﻈﺮﻳﻪ ي دﻛﺎرﺗﻲ‬
‫)ﭘﻴﺮو ﻓﻠﺴﻔﻪ دﻛﺎرت ‪ (Cartesian‬در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﻣﺎﺷﻴﻨﻲ ﺑﻮدن ﺣﻴﻮاﻧﺎت را ﺑﻪ اﻧﺴﺎن ﺗﻌﻤﻴﻢ‬
‫داد و ﺑﻪ ﺗﻮﺿﻴﺢ اﻳﻦ ﻧﻘﻄﻪ ﻧﻈﺮ ﭘﺮداﺧﺖ ﻛﻪ اﺣﺴﺎﺳﺎت‪ ،‬ﺗﺼﻮرات ذﻫﻨﻲ و داوريﻫﺎي اﻧﺴﺎن‬
‫ﻧﺎﺷﻲ از ﻋﻤﻞ ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ ﺳﻠﺴﻠﻪ اﻋﺼﺎب اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺮاي ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻣﻲ ﺗﻮان از ﻛﺘﺎب » اﻧﺴﺎن‬
‫ﻣﺎﺷﻴﻦ« ‪ Man the Machine‬ﻛﻪ در ﺳﺎل ‪ 1748‬ﻧﻮﺷﺘﻪ اﺳﺖ ﻧﺎم ﺑﺮد ‪.‬‬
‫‪ Lenin, Vladimir illyich‬وﻻدﻳﻤﻴﺮ اﻳﻠﻴﻴﭻ ﻟﻨﻴﻦ‪ .‬ﺑﻴﺴﺖ و دوم آورﻳﻞ ‪ 1870‬در‬
‫ﺳﻴﻤﺒﺮﻳﺴﻚ ‪ Simbirsk‬روﺳﻴﻪ ﻛﻪ ﺑﻌﺪﻫﺎ ﺑﻪ اوﻟﻴﺎﻧﻮوﺳﻚ ‪ Ulyanovsk‬ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻧﺎم داد‪،‬‬
‫ﭼﺸﻢ ﺑﻪ ﺟﻬﺎن ﮔﺸﻮد‪ .‬ﭘﺪرش ﻧﻴﻜﻼﻳﻮﻳﭻ اوﻟﻴﺎﻧﻮف ﺑﺎزرس ﻣﺪارس ﻋﻤﻮﻣﻲ ﻣﻨﻄﻘﻪي‬
‫ﺳﻴﻤﺒﺮﻳﺴﻚ ﺑﻮد‪ .‬ﻟﻨﻴﻦ در دروان ﺗﺤﺼﻴﻞ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻓﻌﺎﻟﻴﺖﻫﺎﻳﺶ در ﺣﻠﻘﻪﻫﺎي ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﺖ‪،‬‬
‫ﺑﺎ ﻣﺴﺌﻮﻻن ﻣﺸﻜﻞ ﭘﻴﺪا ﻛﺮد‪.‬‬
‫در ﺳﺎل ‪ ،1895‬ﻛﺎرﮔﺮان ﺣﻠﻘﻪﻫﺎي ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﺘﻲ ﺳﻨﺖ ﭘﺘﺮزﺑﻮرگ را در‬
‫» اﺗﺤﺎد ﻣﺒﺎرزه ﺑﺮاي آزادي ﻃﺒﻘﻪ ﻛﺎرﮔﺮ« ﻛﻪ ﻫﺴﺘﻪ ي ﺣﺰب ﭘﻮرﻟﺘﺎرﻳﺎي اﻧﻘﻼﺑﻲ در روﺳﻴﻪ‬

‫‪232‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫را ﻧﻤﺎﻳﻨﺪﮔﻲ ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬ﺑﻪ وﺣﺪت رﺳﺎﻧﺪ‪ .‬در دوﻣﻴﻦ ﻛﻨﮕﺮه ﺣﺰب ﻛﺎر ﺳﻮﺳﻴﺎل دﻣﻮﻛﺮاﺗﻴﻚ‬
‫روﺳﻴﻪ ﻛﻪ در ژوﺋﻴﻪ ‪ 1903‬ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻳﺎﻓﺖ‪ ،‬ﻟﻨﻴﻦ ﺑﺎ اﻓﺸﺎي ﮔﺮاﻳﺶ اﭘﻮرﺗﻮﻧﻴﺴﺘﻲ اﻛﻮﻧﻮﻣﻴﺴﻢ‪،‬‬
‫ﺗﺤﻘﻖ ﭘﻴﺮوزي ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ اﻧﻘﻼﺑﻲ را اﻣﻜﺎن ﭘﺬﻳﺮ ﻛﺮد و ﺗﻮاﻧﺴﺖ ﮔﺮوﻫﻲ را ﻛﻪ ﺑﻪ‬
‫ﺑﻠﺸﻮﻳﻚﻫﺎ ‪) Bolsheviks‬اﻛﺜﺮﻳﺖ( ﻣﻌﺮوف ﺑﻮدﻧﺪ در ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﺧﻮد ﻣﺘﺤﺪ ﻛﻨﺪ‪ .‬در ﺟﺮﻳﺎن‬
‫ﻛﻨﮕﺮه و ﭘﺲ از آن ﻛﻪ ﻣﺒﺎرزه اي ﺑﺎ ﻣﻨﺸﻮﻳﻚﻫﺎ ‪ ) Mensheviks‬اﻗﻠﻴﺖ( ﺟﺮﻳﺎن داﺷﺖ‪،‬‬
‫ﻟﻨﻴﻦ ﺑﺮاي ﺳﺎزﻣﺎﻧﺪﻫﻲ ﺑﻨﻴﺎنﻫﺎي ﺣﺰب ﺑﻠﺸﻮﻳﻚ ﻛﻪ ﺣﺰﺑﻲ از ﻧﻮع دﻳﮕﺮ ﺑﻮد‪ ،‬ﻓﻌﺎﻟﻴﺖ ﻛﺮد‪.‬‬
‫ﻛﺘﺎب ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ و اﻣﭙﻴﺮﻳﻮﻛﺮﻳﺘﻴﺴﻴﺴﻢ ‪Materialism and Empirio-Criticism‬‬
‫ﻟﻨﻴﻦ ﻛﻪ در ﺳﺎل ‪ 1909‬اﻧﺘﺸﺎر ﻳﺎﻓﺖ‪ ،‬زﻣﻴﻨﻪﻫﺎي ﮔﺴﺘﺮدهاي را ﺑﻪ ﻣﻮازات ﺧﻂ ﻣﺸﻲ ﺟﺪﻳﺪ‬
‫ﺑﺮاي وﻇﻴﻔﻪ ي ﺗﺸﻜﻴﻞ ﺣﺰب اﻧﻘﻼب اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻓﺮاﻫﻢ آورد‪ .‬در اﻳﻦ ﻛﺘﺎب‪ ،‬ﻟﻨﻴﻦ درﺟﻬﺖ‬
‫ﻣﺒﺎرزه ﺑﺎ ﺗﺠﺪﻳﺪ ﻧﻈﺮ ﻃﻠﺒﺎن‪ ،‬ﺗﻔﺮﻗﻪ اﻓﻜﻨﺎن و ﺗﺤﺮﻳﻒ ﻛﻨﻨﺪﮔﺎن‪ ،‬و ﺑﺎ ﻫﺪف ﮔﺴﺘﺮش ﻫﺮﭼﻪ‬
‫ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ و اﻳﺠﺎد ﻳﮕﺎﻧﮕﻲ در ﻧﺘﺎﻳﺞ ﺗﻜﺎﻣﻞ در ﻋﻠﻢِ از زﻣﺎن اﻧﮕﻠﺲ ﺑﻪ ﺑﻌﺪ ‪،‬‬
‫از ﺑﻨﻴﺎدﻫﺎي ﻧﻈﺮي ﺣﺰب ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﺘﻲ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ ﺗﺎرﻳﺨﻲ‪ ،‬دﻓﺎﻋﻲ ﺟﺎﻧﺎﻧﻪ ﻛﺮد‪.‬‬
‫درﺟﺮﻳﺎن ﺟﻨﮓ اول ﺟﻬﺎﻧﻲ‪ ،‬ﻋﻼوه ﺑﺮ ﻓﻌﺎﻟﻴﺖﻫﺎي دﻳﮕﺮ‪ ،‬دﺳﺖ ﺑﻪ ﻛﻮﺷﺸﻲ وﺳﻴﻊ و ﻋﻤﻴﻖ‬
‫در ﺗﻮﺳﻌﻪ ي ﺑﻨﻴﺎدﻫﺎي ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ زد‪ .‬ﻳﺎدداﺷﺖﻫﺎي ﻓﻠﺴﻔﻲ و ﺑﻴﺎﻧﺎت و ﻋﺒﺎرات او در اﻳﻦ‬
‫دوره‪ ،‬ﻣﻨﺒﻊ ﻣﻬﻢ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﺖ را ﻧﻤﺎﻳﻨﺪﮔﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻳﺎدداﺷﺖﻫﺎ در ﻛﺘﺎب » ﻳﺎد‬
‫داﺷﺖﻫﺎي ﻓﻠﺴﻔﻲ« ﻟﻨﻴﻦ ﻣﻨﺘﺸﺮ ﺷﺪه اﻧﺪ‪.‬‬
‫در آورﻳﻞ ‪ ،1917‬ﻟﻨﻴﻦ از ﺗﺒﻌﻴﺪ ﺑﺎزﮔﺸﺖ و ﺑﻲ درﻧﮓ ﺑﻪ آﻣﺎده ﻛﺮدن ﺣﺰب ﺑﻠﺸﻮﻳﻚ‬
‫ﺑﺮاي اﻧﻘﻼب ﭘﺮوﻟﺘﺎرﻳﺎﺋﻲ ﭘﺮداﺧﺖ ﻛﻪ در ﻧﻮاﻣﺒﺮ ﺻﻮرت ﭘﺬﻳﺮﻓﺖ‪ .‬در ﻃﻮل ﺗﺎﺑﺴﺘﺎن‪ ،‬ﻛﺘﺎب‬
‫درﺧﺸﺎن » دوﻟﺖ و اﻧﻘﻼب « ‪ State and Revolution‬را ﻛﺎﻣﻞ ﻛﺮد ﻛﻪ در آن ﺑﻪ ﺑﺴﻂ‬
‫آﻣﻮزشﻫﺎي ﻣﺎرﻛﺲ و اﻧﮕﻠﺲ در ﻣﻮرد دﻳﻜﺘﺎﺗﻮري ﭘﺮوﻟﺘﺎرﻳﺎ ﭘﺮداﺧﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﻟﻨﻴﻦ ﺑﺎ ﺗﺎﺳﻴﺲ‬
‫ﺟﻤﻬﻮري ﺷﻮراﺋﻲ‪ ،‬ﺑﻴﺸﺘﺮﻳﻦ ﺗﻮان ﺧﻮد را ﺻﺮف ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﺘﻲ ﺟﺪﻳﺪ ﻛﺮد‪ ،‬از‬
‫ﺣﻤﺎﻳﺖ دﻫﻘﺎﻧﺎن ﺑﺮاي اﻳﺠﺎد اﻳﻦ ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺑﺮﺧﻮردار ﺷﺪ و ﻣﺒﺎرزه اي ﻣﻮﻓﻖ را ﻋﻠﻴﻪ ﻧﻴﺮوﻫﺎي‬
‫ﺿﺪ اﻧﻘﻼب و ﻧﻴﺮوﻫﺎي ﺧﺎرﺟﻲ ﺳﺎزﻣﺎن داد‪ .‬در ﺳﺎل ‪ ،1919‬ﺣﺎﺻﻞ ﺳﺎلﻫﺎ ﻛﺎر و ﻛﻮﺷﺶ‬
‫او‪ ،‬ﺑﺮﭘﺎﺋﻲ ﺳﻮﻣﻴﻦ ﺑﻴﻦ اﻟﻤﻠﻞ ﻛﻤﻮﻧﻴﺴﺖ و اﺣﻴﺎي ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﺳﻨﺖﻫﺎي ﻣﺒﺎرزات اﻧﻘﻼﺑﻲ ﻃﺒﻘﻪ‬
‫ﻛﺎرﮔﺮ ﺷﺪ‪.‬‬
‫در ﭘﺎﻳﺎن ﺟﻨﮓ داﺧﻠﻲ‪ ،‬ﻟﻨﻴﻦ ﻛﺎر ﺑﺎزﺳﺎزي اﻗﺘﺼﺎد ﻣﻠﻲ ﺷﻮروي را ﺳﺎزﻣﺎﻧﺪﻫﻲ و ﻫﺪاﻳﺖ‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪233‬‬

‫ﻛﺮد ﻛﻪ در ﻧﺘﻴﺠﻪ ي آن اﻧﺘﻘﺎل ﻛﻤﻮﻧﻴﺴﻢ ﺟﻨﮓ ﺑﻪ » ﺳﻴﺎﺳﺖ ﻧﻮﻳﻦ اﻗﺘﺼﺎدي« ﺻﻮرت‬
‫ﭘﺬﻳﺮﻓﺖ‪ .‬ﮔﺬﺷﺘﻪ از اﻳﻦ اﻗﺪام اﻧﻘﻼﺑﻲ‪ ،‬ﻣﺒﺎرزه اي ﺳﺨﺖ را ﻋﻠﻴﻪ ﻃﺮﻓﺪاران ﺗﺮوﺗﺴﻜﻲ‪،‬‬
‫ﺑﻮﺧﺎرﻳﻦ و ﺳﺎﻳﺮ دﺷﻤﻨﺎن ﺑﻠﺸﻮﻳﺴﻢ ﻛﻪ ﻛﻤﺮ ﺑﻪ ﺗﺨﺮﻳﺐ وﺣﺪت و ﺗﻀﻌﻴﻒ ﻗﺪرت رزﻣﻨﺪهي‬
‫ﺣﺰب ﺑﺴﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﭘﻴﺶ ﺑﺮد‪ .‬ﺷﺮاﻳﻂ دﺷﻮار زﻧﺪﮔﻲ ﻟﻨﻴﻦ در روزﻫﺎي ﺣﺎﻛﻤﻴﺖ ﺗﺰار‪ ،‬ﻛﺎر‬
‫ﻃﺎﻗﺖ ﻓﺮﺳﺎي ﻋﻤﻠﻲ و ﻧﻈﺮي او و زﺧﻤﻲ ﻛﻪ در ﻧﺘﻴﺠﻪ ي ﺗﺮور ‪ 1918‬ﺑﺮ ﺟﺎﻧﺶ ﻧﺸﺴﺖ‪،‬‬
‫ﻗﻮاي ﺟﺴﻤﻲ رﻫﺒﺮ ﺑﺰرگ را ﻛﺎﻫﺶ داد و ﻋﻤﺮش را ﻛﻮﺗﺎه ﻛﺮد‪ .‬ﻟﻨﻴﻦ در ‪ 21‬ژاﻧﻮﻳﻪ ‪1924‬‬
‫در ﮔﺬﺷﺖ‪.‬‬
‫ﻧﻘﺶ وﻻدﻳﻤﻴﺮ اﻳﻠﻴﻴﭻ ﻟﻨﻴﻦ در ﺑﺴﻂ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ ﭼﻨﺎن ﻋﻈﻴﻢ ﺑﻮد ﻛﻪ از زﻣﺎن او ﺗﺎ‬
‫ﻛﻨﻮن‪ ،‬ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﻢ ﻋﻠﻤﻲ ﺑﻪ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ‪ -‬ﻟﻨﻴﻨﻴﺴﻢ ﻣﻌﺮوف ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ Leucippus‬ﻟﺌﻮﺳﻴﭙﻮس )ﻗﺮن ﭘﻨﺠﻢ ﭘﻴﺶ از ﻣﻴﻼد(‪ .‬ﻓﻴﻠﺴﻮف ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ‪ .‬ﺷﺎﮔﺮد‬
‫زﻧﻮ ‪ Zeno‬و ﻣﻌﻠﻢ دﻣﻮﻛﺮﻳﺘﻮس ﻛﻪ ﻧﻈﺮﻳﻪ اﺗﻢﻫﺎ را ﺑﺴﻂ داد‪.‬‬
‫ﺟﺎن ﻻك )‪ .(1632-1704‬ﻓﻴﻠﺴﻮف اﻧﮕﻠﻴﺴﻲ‪ .‬ﻧﻤﺎﻳﻨﺪه ﻣﻜﺘﺐ‬
‫‪Locke John‬‬
‫اﺻﺎﻟﺖ ﺗﺠﺮﺑﻪ ‪ Empricism‬ﻛﻪ ﻣﺪﻋﻲ ﺑﻮد ﺗﺠﺮﺑﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻨﻴﺎد ﻫﻤﻪ ي ﻣﻌﺮﻓﺖﻫﺎﺳﺖ‪ .‬ﻛﺘﺎب‬
‫» رﺳﺎﻟﻪ اي در ﺑﺎب ﻓﻬﻢ اﻧﺴﺎن « ‪Essay Concerning Human Understanding‬‬
‫)‪ ،(1690‬ﺟﺎن ﻻك را ﺑﺮاي ﻳﺎﻓﺘﻦ راه ﺣﻞ ﻣﺴﺎﻟﻪ ي داﻧﺶ و ﻣﻌﺮﻓﺖ ﻣﺘﻮﺟﻪ اﺻﻞ ﺗﺠﺮﺑﻪ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﺑﺮاي ﺗﻌﻤﻖ در اﻳﻦ ﺗﻮﺟﻪ‪ ،‬ﻓﻴﻠﺴﻮف اﻧﮕﻠﻴﺴﻲ وﺟﻮد ﺗﺼﻮرات ﻓﻄﺮي را ﻧﻔﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ‬
‫و ﻣﻨﺸﺎء ﺗﻤﺎﻣﻲ ﺗﺼﻮرات ذﻫﻨﻲ را دو ﻣﺒﻨﺎي اﺣﺴﺎﺳﺎت ﺑﻴﺮوﻧﻲ و اﺣﺴﺎﺳﺎت دروﻧﻲ ﻣﻲداﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺗﺎ ﺟﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﻻك اﺣﺴﺎﺳﺎت ﺑﻴﺮوﻧﻲ را ﺑﺎ ﺗﺎﺛﻴﺮ اﺷﻴﺎء ﺑﺮ ﻣﺎ ﻣﻲداﻧﺪ‪ ،‬و اﻳﻦ ﻛﻪ ﺣﺘﻲ ﻓﺮﺿﻴﻪ‬
‫ﮔﺴﺘﺎﺧﺎﻧﻪ ي آن زﻣﺎن را ﻣﻄﺮح ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﺎده ) اﮔﺮ ﺧﺪا ﭼﻨﺎن ﺑﺨﻮاﻫﺪ( ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻓﻜﺮ‬
‫ﻛﻨﺪ‪ ،‬از ﺟﺎﻳﮕﺎه ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ ﺳﺨﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ .‬اﻣﺎ آن ﺟﺎ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ و ﺗﺼﻮرات روح و‬
‫ﺧﺪا‪ -‬ﻛﻪ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ او ﺑﻪ ﻗﻠﻤﺮو ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺗﻌﻠﻖ دارﻧﺪ‪ -‬ﻣﺮﺗﺒﻂ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬دوﮔﺎﻧﻪ ﻧﮕﺮ اﺳﺖ ) ﻳﻌﻨﻲ‬
‫ﺟﻬﺎن را ﺑﻪ ﻣﺎده و روح ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻣﻲﻛﻨﺪ( و ﺧﺪا ﺷﻨﺎﺳﻲ اﻧﮕﻠﻴﺴﻲ را راه ﻣﻲ اﻧﺪازد‪ .‬ﺻﻔﺖ‬
‫وﻳﮋه ي ﻧﻈﺮﻳﻪ ي او در ﻣﻮرد داﻧﺶ و ﻣﻌﺮﻓﺖ‪ ،‬ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻛﺮدن ﻓﻬﻢ و درك اﻧﺴﺎن ﺑﻪ ذرات‬
‫ﻛﻮﭼﻚ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل‪ ،‬ﻣﻐﺰ و ﻓﻬﻢ را ﺗﺎ ﺣﺪ ﻣﻮزاﺋﻴﻜﻲ از اﺣﺴﺎﺳﺎت ﻛﻪ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ اي از‬
‫اﺟﺰاء ﻛﻮﭼﻚ اﻧﺪ ﭘﺎﺋﻴﻦ ﻣﻲآورد‪ .‬اﻳﻦ ﻣﻮزاﺋﻴﻚ آﮔﺎﻫﻲ‪ ،‬ﺷﺎﻣﻞ ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰ ﻧﻴﺴﺖ ﺟﺰ آﻳﻨﻪ ي‬
‫ﺗﺼﻮرات ﺧﺮد ﺷﺪه ي دﻧﻴﺎي ﺑﻮرژواز‪ .‬در ﻧﻈﺮﻳﺎت ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺳﻴﺎﺳﺖ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ‪ ،‬ﺟﺎن ﻻك در‬

‫‪234‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﻧﻬﺎﻳﺖ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﻈﺮﻳﻪ ﭘﺮداز ﻟﻴﺒﺮاﻟﻴﺴﻢ از ﻋﻼﺋﻖ ﺑﻮرژوازي دﻓﺎع ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺣﻤﺎﻳﺖ از ﻧﻈﺎم‬
‫ﭘﺎدﺷﺎﻫﻲ ﻣﺸﺮوﻃﻪ و ﺗﺤﻤﻞ دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸﺎن ﺧﺪاﻧﺸﻨﺎس ﻣﻲ ﭘﺮدازد‪ .‬آﺛﺎر ﻣﻌﺮوف او ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از‪:‬‬
‫» رﺳﺎﻟﻪ اي در ﺑﺎب ﻓﻬﻢ اﻧﺴﺎن « )‪ (1690‬و » ﻧﺎﻣﻪ اي در ﺑﺎب ﺗﺤﻤﻞ دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸﻲ«‬
‫)‪.(1685-1704‬‬
‫‪ Lucretius, Titus Lucretius Carus‬ﺗﻴﺘﻮس ﻻﻛﺮﻳﺘﻴﻮس ﻛﺎروس )‪95 -51‬‬
‫ﭘﻴﺶ از ﻣﻴﻼد(‪ .‬ﺷﺎﻋﺮ ﻧﺎﻣﻲ ﻻﺗﻴﻦ ﻛﻪ در روم ﻣﺘﻮﻟﺪ ﺷﺪ‪ .‬ﺷﺎﮔﺮد اﭘﻴﻜﻮر ﻛﻪ ﻋﻘﺎﻳﺪ‬
‫ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺘﻲ ﻣﻌﻠﻢ ﺧﻮد را در ﺷﻌﺮﻫﺎﻳﺶ ﺑﺎز ﺗﺎﺑﺎﻧﺪ‪ .‬اﺛﺮ ﻣﻬﻢ او » در ﻃﺒﻴﻌﺖ اﺷﻴﺎء «‬
‫‪ On the Nature of things‬اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ Marx, Karl Heinrich‬ﻛﺎرلﻫﺎﻳﻨﺮﻳﺶ ﻣﺎرﻛﺲ )‪ .(1818-1883‬ﻳﻜﻲ از ﺑﺰرگ‬
‫ﺗﺮﻳﻦ ﻧﺎﺑﻐﻪﻫﺎي ﻗﺮن ﻧﻮزدﻫﻢ‪ ،‬ﺑﻨﻴﺎﻧﮕﺬار ﻓﻨﺎ ﻧﺎﭘﺬﻳﺮ ﻛﻤﻮﻧﻴﺴﻢ ﻋﻠﻤﻲ‪ ،‬ﻧﻈﺮ و ﻋﻤﻞ ﻣﺒﺎرزه ي‬
‫ﻃﺒﻘﺎﺗﻲ و اﻧﻘﻼب ﻧﻮﻳﻦ ﭘﺮوﻟﺘﺎرﻳﺎي ﺟﻬﺎن‪ .‬در ﻧﻈﺮ او آرﻣﺎن ﻛﻤﻮﻧﻴﺴﺖ ﻣﺪﻳﻮن ﻧﻈﺮﻳﻪ و‬
‫ﺑﺮﻧﺎﻣﻪي ﻋﻠﻤﻲ آن اﺳﺖ‪ .‬دﺳﺘﮕﺎه ﻧﻈﺮي و ﻋﻤﻠﻲ ﻣﺎرﻛﺲ‪ ،‬ﻣﺒﺘﻨﻲ ﺑﺮ اﺻﻮل ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ‬
‫دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ اﺳﺖ‪ .‬در ﺧﻼل ﺗﺤﻠﻴﻞﻫﺎي اﺳﺘﺎداﻧﻪ اش از ﻣﺴﺎﺋﻞ واﻗﻌﻲ و ﻣﺤﺴﻮس ﻛﻪ ﻣﺮﺑﻮط‬
‫ﻣﻲﺷﻮد ﺑﻪ ﭘﺮﺳﺶ اﺳﺎﺳﻲ در ﻣﻮرد ﻛﺸﻒ ﻗﻮاﻧﻴﻦ دروﻧﻲ ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ داري‪ ،‬ﻳﺎ ﺗﻮﺿﻴﺢ دورهﻫﺎ و‬
‫وﻗﺎﻳﻌﻲ ﻛﻪ ﺗﺎرﻳﺦ ﺑﺸﺮ آنﻫﺎ را رﻗﻢ زده اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺎرﻛﺲ ﺑﺮﺗﺮي ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ را ﺑﻪ‬
‫ﻣﺜﺎﺑﻪ روﺷﻲ ﺑﺮاي ﺗﺤﻘﻴﻖ در ﺑﺎره ي رواﺑﻂ ﺗﺎرﻳﺨﻲ درﮔﺬﺷﺘﻪ ﺑﺎ ﻫﺪف دﺳﺘﻴﺎﺑﻲ ﺑﻪ داﻧﺶ ﻣﺎ‬
‫ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻧﻴﺮوﻫﺎي واﻗﻌﻲ ﻣﺤﺮك ﺗﻜﺎﻣﻞ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ در زﻣﺎن ﺣﺎل‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﻤﺎﻳﺶ ﻣﻲ ﮔﺬارد؛‬
‫ﻫﻤﺎن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﺗﻤﺎﻳﻼت و ﮔﺮاﻳﺶﻫﺎي ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻛﻨﻨﺪه ي رﺷﺪ و ﺗﻜﺎﻣﻞ در آﻳﻨﺪه‬
‫ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﻧﻘﺪ درﺧﺸﺎن او از ﺟﺎﻣﻌﻪ ي ﺑﻮرژوا‪ ،‬ﻫﻢ وﻳﺮاﻧﮕﺮ ﺑﻮد و ﻫﻢ ﺳﺎزﻧﺪه‪ .‬وﻳﺮاﻧﮕﺮ از‬
‫اﻳﻦ ﺟﻬﺖ ﻛﻪ ﻣﺮگ ﺑﻮرژوازي را اﻋﻼم ﻛﺮد‪ ،‬و ﺳﺎزﻧﺪه از آن ﺟﻬﺖ ﻛﻪ ﭘﻴﺮوزي ﭘﺮوﻟﺘﺎرﻳﺎ را‬
‫اﻋﻼم ﻛﺮد‪ .‬دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ او‪ ،‬ﻫﻤﺰﻣﺎن روﺷﻲ ﺗﺤﻘﻴﻘﻲ و رﻫﻨﻤﻮد ﻋﻤﻞ ﺑﺮاي ﻛﻮﺷﺶ اﻧﺴﺎن‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ ﻣﺎرﻛﺲ‪ ،‬ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ در داﻧﺶ و آﮔﺎﻫﻲ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺗﺎرﻳﺦ ﺑﺸﺮ ﺑﺴﻂ‬
‫ﻣﻲ ﻳﺎﺑﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﻣﺸﻤﻮل داﻧﺶ ﺗﺎرﻳﺦ ﻃﺒﻴﻌﻲ ﻫﻢ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﺑﺎﻳﺪ ﺗﺎﻛﻴﺪ ورزﻳﺪ ﻛﻪ ﻣﺤﺮك ﻧﮕﺎه‬
‫او ﺑﻪ اﻧﻘﻼب در ﻋﻠﻮم ﻃﺒﻴﻌﻲ‪ ،‬ﻧﻈﺮﻳﻪ ي ﺗﻜﺎﻣﻞ ﭼﺎرﻟﺰ داروﻳﻦ ﺑﻮد‪ .‬روش ﻓﻜﺮ و ﻋﻤﻞ ﻛﻪ‬
‫دروﻧﻤﺎﻳﻪ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪ ﮔﺮان ﺑﻬﺎﺗﺮﻳﻦ ﺳﻼح ﭘﺮوﻟﺘﺎرﻳﺎ در ﻣﺒﺎرزه ي رﻫﺎﺋﻲ‬
‫ﺑﺨﺶ و ﻧﺎﺋﻞ ﺷﺪن ﺑﻪ اﻧﺴﺎن ﮔﺮاﺋﻲ ﻛﺎﻣﻞ ﻋﻤﻞ ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪235‬‬

‫ﺑﮕﺬارﻳﺪ ﺑﻪ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﺗﺎرﻳﺦ ﻧﮕﺎﻫﻲ ﺑﻪ ﻣﻬﻢ ﺗﺮﻳﻦ آﺛﺎر ﻣﺎرﻛﺲ ﺑﻴﻨﺪازﻳﻢ‪ » :‬دﺳﺘﻨﻮﺷﺘﻪﻫﺎي‬
‫اﻗﺘﺼﺎدي و ﻓﻠﺴﻔﻲ« )‪ » ،(1844‬ﺧﺎﻧﻮاده ﻣﻘﺪس« )‪ (1845‬و » اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژي آﻟﻤﺎﻧﻲ«‬
‫)‪ ،(1845-1846‬ﻛﺎري ﻣﺸﺘﺮك ﺑﺎ ﻓﺮدرﻳﺶ اﻧﮕﻠﺲ‪ » ،‬ﻓﻘﺮ ﻓﻠﺴﻔﻪ « )‪ » ،(1847‬ﻣﺎﻧﻴﻔﺴﺖ‬
‫ﻛﻤﻮﻧﻴﺴﺖ« ﺑﺎ ﻓﺮدرﻳﺶ اﻧﮕﻠﺲ )‪ » ،(1848‬ﻛﺎر ﻣﺰدوري و ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ« )‪ (1849‬و » ارزش‪،‬‬
‫ﻗﻴﻤﺖ و ﺳﻮد « )‪ » ،(1865‬ﻣﺒﺎرزه ﻃﺒﻘﺎﺗﻲ در ﻓﺮاﻧﺴﻪ‪ » ، «1848 -1850‬ﻫﺠﺪﻫﻤﻴﻦ‬
‫ﺑﺮوﻣﺮ ﻟﻮﺋﻲ ﺑﻨﺎﭘﺎرت « )‪ » ،(1852‬ﻣﻘﺎﻟﻪ اي در ﻧﻘﺪ اﻗﺘﺼﺎد ﺳﻴﺎﺳﻲ« )‪ » ،(1859‬آﻗﺎي‬
‫ﻓﻮﮔﺖ « )‪ » ،(1860‬ﻛﺎﭘﻴﺘﺎل ﺟﻠﺪ اول« )‪ ،(1867‬ﺟﻠﺪﻫﺎي دوم و ﺳﻮم ﻛﺎﭘﻴﺘﺎل را اﻧﮕﻠﺲ‬
‫ﭘﺲ از ﻣﺮگ ﻣﺎرﻛﺲ ﻣﻨﺘﺸﺮ ﻛﺮد‪ » .‬ﻧﻘﺪ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﮔﻮﺗﺎ « )‪ (1875‬و » ﻧﻈﺮﻳﻪﻫﺎي ارزش‬
‫اﺿﺎﻓﻪ« ﻫﻢ ﻛﻪ اﻏﻠﺐ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺟﻠﺪ ﭼﻬﺎرم ﻛﺎﭘﻴﺘﺎل ﺗﻠﻘﻲ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﭘﺲ از ﻣﺮگ ﻣﺎرﻛﺲ‬
‫ﻣﻨﺘﺸﺮ ﺷﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻌﻀﻲ دﻳﮕﺮ از آﺛﺎر ﻣﺎرﻛﺲ ﻫﻢ ﻛﻪ ﺑﺎ ﺧﻮاﻧﺪن آنﻫﺎ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺧﻮاﻫﻴﻢ آﻣﻮﺧﺖ‪ ،‬ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از ‪:‬‬
‫» ﺷﻜﻞﻫﺎي ﭘﻴﺸﺎ ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ «‪ » ،‬در ﺑﺎره اﺳﺘﻌﻤﺎر«‪ » ،‬ﺟﻨﮓ داﺧﻠﻲ در اﻳﺎﻻت ﻣﺘﺤﺪه «‪،‬‬
‫» ﻧﺎﻣﻪﻫﺎﺋﻲ ﺑﻪ آﻣﺮﻳﻜﺎﺋﻲﻫﺎ «‪ ،‬و ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ي ﻳﻚ ﺟﻠﺪي آﺛﺎر ﻣﺎرﻛﺲ‪ .‬ﺑﺮاي آﮔﺎﻫﻲ ﺑﺎزﻫﻢ‬
‫ﺑﻴﺸﺘﺮ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﻣﻘﺎﻻت ﻟﻨﻴﻦ در ﺑﺎره ﻣﺎرﻛﺲ و » آﻣﻮزشﻫﺎي ﻣﺎرﻛﺲ « او ﻣﺮاﺟﻌﻪ‬
‫ﻛﻨﻴﺪ‪.‬‬
‫‪ Mechanics‬ﻣﻜﺎﻧﻴﻚ ‪ :‬ﻋﻠﻢ ﺣﺮﻛﺖﻫﺎ و ﻧﻴﺮوﻫﺎ‪.‬‬
‫‪ Metaphysics‬ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻚ ‪ :‬دﺳﺘﮕﺎﻫﻲ ﻛﻢ و ﺑﻴﺶ ﺧﻴﺎﻟﻲ و ﺗﺸﻜﻴﻞ ﺷﺪه از ﻋﻘﺎﻳﺪ‬
‫و ﻓﺮﺿﻴﻪﻫﺎي ﻣﺬﻫﺒﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺳﻌﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺟﻬﺎن را ﺑﺎ اﺻﻮل ﻓﺮاﻃﺒﻴﻌﻲ و ﻏﻴﺮ ﻣﺎدي‬
‫ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺑﺪﻫﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﺗﻮﺿﻴﺢ‪ ،‬اﻏﻠﺐ ﺑﻪ ﺧﺪا ﻣﺮﺗﺒﻂ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬روﺷﻲ از ﺗﻔﻜﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ راﺑﻄﻪ و‬
‫ﺗﺎﺛﻴﺮ ﻣﺘﻘﺎﺑﻞ اﺷﻴﺎء و ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي ﻣﺎدي را ﺑﺎ ﻣﺴﺘﻘﻞ اﻧﮕﺎﺷﺘﻦ آنﻫﺎ‪ ،‬ﻧﻔﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ و‬
‫ﻧﻤﻲﭘﺬﻳﺮد ﻛﻪ اﺷﻴﺎء و ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي ﻣﺎدي در ﺣﺮﻛﺖ داﻳﻤﻲ اﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ دﺳﺘﮕﺎه ﺧﻴﺎﻟﻲ‪ ،‬در ﺗﻀﺎد‬
‫ﺑﺎ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ اﺳﺖ) ﺑﻪ ﻗﺴﻤﺖ ﺳﻮم ﻫﻤﻴﻦ ﻛﺘﺎب ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﺪ(‪.‬‬
‫‪Moliere, Jean-Baptiste Poquelin,alias‬‬
‫ژان ﺑﺎﭘﺘﻴﺴﺖ ﭘﻮﻛﻠﻦ ﻣﻮﻟﻴﺮ‬
‫)‪ (1622 -1673‬ﺑﺰرگ ﺗﺮﻳﻦ ﻛﻤﺪي ﻧﻮﻳﺲ ﻓﺮاﻧﺴﻪ‪ .‬ﺗﺎﺗﺮ او ﻫﻤﻪ ي ﻣﻈﺎﻫﺮ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ‬
‫دوراﻧﺶ را در ﺑﺮ ﻣﻲ ﮔﺮﻓﺖ‪ :‬دﻫﻘﺎﻧﺎن‪ ،‬ﺑﺎزرﮔﺎﻧﺎن‪ ،‬ﺑﻮرژواﻫﺎ‪ ،‬ﭘﺰﺷﻜﺎن‪ ،‬ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﺎن و روﺳﭙﻴﺎن‪.‬‬
‫در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻋﻨﺼﺮ ﻛﻤﻴﻚ ﻧﻤﺎﻳﺸﻨﺎﻣﻪﻫﺎي او ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻛﺎرﻫﺎي دﻳﮕﺮش در ﺑﻪ‬

‫‪236‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﺧﻨﺪه اﻧﺪاﺧﺘﻦ آدم‪ ،‬ﻃﺒﻴﻌﺖ ﻛﺎﻣﻼ ﻣﺘﻔﺎوﺗﻲ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﻛﻪ ﻣﺜﻼ در اﺛﺮ ﮔﺬاﺷﺘﻦ ﺑﺮ‬
‫ﺗﻤﺎﺷﺎﮔﺮ ﻛﺎﻣﻼ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻛﻤﺪيﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ در زﻣﻴﻨﻪﻫﺎي اﺧﻼق‪ ،‬و ﺷﺨﺼﻴﺖ و ﺧﺼﻠﺖ اﻧﺴﺎن‬
‫اﺳﺘﻮار اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺘﻔﺎوت ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬آﺛﺎر او در ﻫﺮ زﻣﻴﻨﻪي ﻛﻤﻴﻚ‪ -‬ﻧﻮع ﻓﻘﻂ ﺧﻨﺪه دار و ﻧﻮﻋﻲ ﻛﻪ‬
‫ﺑﻪ اﺧﻼق و ﺷﺨﺼﻴﺖ و ﻧﺎداﻧﻲ و ﻛﮋيﻫﺎي اﺧﻼﻗﻲ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻧﺸﺘﺮ ﻣﻲ زﻧﺪ – ﺗﻜﺎن دﻫﻨﺪه‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﻣﻮﻟﻴﺮ ﻫﻤﻴﺸﻪ ﺑﺎ ﻋﻄﻒ ﺑﻪ ﻗﻀﺎوت درﺳﺖ ﺗﻤﺎﺷﺎﮔﺮان‪ ،‬از ﻗﻀﺎوت ﺻﺤﻴﺢ دﻓﺎع ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫او ﻣﻲداﻧﺪ ﻛﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻫﻤﺰﻣﺎن ﻣﺤﺮك ﺧﻨﺪه و ﻓﻜﺮ ﺷﻮد‪ .‬ﻣﻮﻟﻴﺮ از ﻣﺠﺮاي ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻋﺎم و‬
‫ﻋﺎدي روزاﻧﻪ‪ ،‬و ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از زﺑﺎن ﮔﻔﺖ و ﮔﻮي روزﻣﺮه و ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺑﺎ ﺳﻠﻴﻘﻪﻫﺎي ﻋﻤﻮﻣﻲ و‬
‫ﻣﻨﻄﻘﻪ اي‪ ،‬ﺑﻪ ﻃﺮز ﺣﻴﺮت آوري ﻃﺒﻴﻌﻲ ﺟﻠﻮه ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﻣﻮﺿﻮع ﻧﻤﺎﻳﺸﻨﺎﻣﻪﻫﺎي او‪ ،‬واﻗﻌﻴﺖ‬
‫ﺟﺎري زﻧﺪﮔﻲ اﻧﺴﺎن اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﻮد را ﺑﺎ ﺗﻠﺨﻲﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ در راﺑﻄﻪﻫﺎ ﺑﺎﻋﺚ ﺧﻨﺪه ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ‬
‫ﺑﺮوز ﻣﻲ دﻫﺪ‪ .‬ﺗﻨﺎﺳﺐ ﻋﻨﺎﺻﺮ دراﻣﺎﺗﻴﻚ ﻛﺎرﻫﺎي او‪ ،‬ﺑﺴﻴﺎر ﺣﺎﺋﺰ اﻫﻤﻴﺖ اﺳﺖ‪.‬‬
‫از ﺟﻤﻠﻪ آﺛﺎر ﻧﻤﺎﻳﺸﻲ ﻣﻮﻟﻴﺮ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺗﺎرﺗﻮف‪ ،‬دون ژوان‪ ،‬ﻣﺮدم ﮔﺮﻳﺰ‪ ،‬ﺧﺴﻴﺲ‪ ،‬زﻧﺎن‬
‫داﻧﺸﻤﻨﺪ و ﻣﺮﻳﺾ ﺧﻴﺎﻟﻲ را ﻧﺎم ﺑﺮد‪.‬‬
‫‪ Mysticism‬ﺗﺼﻮف‪ .‬ﺣﺎﻟﺖ و رﻓﺘﺎري ﻓﻠﺴﻔﻲ و ﻣﺬﻫﺒﻲ ﻛﻪ در ﺗﻠﻘﻲ و ﻧﮕﺎه آن‪،‬‬
‫ﻛﻤﺎل )در ﻣﻌﺮﻓﺖ و اﺧﻼق( ﺣﺎﻣﻞ ﻧﻮﻋﻲ ﺧﻠﺴﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﭘﺮ رﻣﺰ و رازي اﻧﺴﺎن را‬
‫ﺑﺎ ﺧﺪا ﺑﻪ وﺣﺪت ﻣﻲرﺳﺎﻧﺪ‪ .‬ﺗﺼﻮف‪ ،‬ﻫﻢ ﭼﻮن اﻳﻦ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ دﻻﻟﺖ ﺑﺮ ﺗﻤﺎﻳﻞ ذﻫﻨﻲ در‬
‫ﺟﻬﺖ ﺗﺮﺟﻴﺢ دادن اﺑﻬﺎم و راز ﺑﺮ واﻗﻌﻴﺖ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻫﺮ ﺻﻮرت‪ ،‬اﻳﻦ ﻣﺸﺮب در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻋﻘﻞ‬
‫ﮔﺮاﺋﻲ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد‪.‬‬
‫‪ Mytholigy‬ﻣﻴﺘﻮﻟﻮژي‪ -‬اﻓﺴﺎﻧﻪ ﺷﻨﺎﺳﻲ‪ .‬ﺗﺎرﻳﺦ اﻓﺴﺎﻧﻪ اي و داﺳﺘﺎﻧﻲ ﺧﺪاﻳﺎن در‬
‫دوران ﺑﺎﺳﺘﺎن ‪ ،‬ﻳﺎ ﻣﻴﺎن ﻣﺮدم اﺑﺘﺪاﺋﻲ‪ .‬اﻳﻦ ﺗﺎرﻳﺦ‪ ،‬ﻫﻤﻪ ي ﻧﻈﺎمﻫﺎي ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ اﺳﻄﻮره را در‬
‫ﺑﺮ ﻣﻲﮔﻴﺮد‪.‬‬
‫‪ Nominalism‬ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺻﻮري‪ .‬ﻧﻈﺮﻳﻪ اي ﻓﻠﺴﻔﻲ ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﺗﺼﻮر ﻛﻠﻲ‪ ،‬اﻗﺴﺎم و‬
‫اﻧﻮاع‪ ،‬ﻓﻘﻂ در ﻧﺎم وﺟﻮد دارﻧﺪ و ﺗﻨﻬﺎ ﻫﺴﺘﻲﻫﺎي ﻓﺮدي اﻧﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎ ﺑﺮ اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪي ﻓﻠﺴﻔﻲ‪،‬‬
‫درك و ﺗﺼﻮر‪ ،‬ﻳﺎ اﻗﺴﺎم‪ ،‬ﻓﻘﻂ در ﻫﻮش و ﺧﺮد وﺟﻮد دارﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ Orthodoxy‬ارﺗﺪﻛﺴﻲ‪ -‬راﺳﺖ دﻳﻨﻲ‪ .‬اﻧﻄﺒﺎق ﺑﺎ اﺻﻮل اﻳﻤﺎن ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻣﺬﻫﺒﻲ‬
‫ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪه‪ .‬اﻳﻦ ﭘﻴﺮوي و اﻧﻄﺒﺎق‪ ،‬ﺑﻪ اﺻﻮل و درك دﻗﻴﻖ از ﻳﻚ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻳﺎ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻋﻠﻤﻲ‬
‫ﻧﻴﺰ ﺗﻌﻤﻴﻢ ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬وﻓﺎداري و ﺗﻌﺼﺐ و ﺧﺸﻚ اﻧﺪﻳﺸﻲ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﺻﻮل ﻧﻴﺰ ﻣﻌﻨﻲ ﻣﻲ‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪237‬‬

‫دﻫﺪ‪.‬‬
‫‪ Paleontology‬ﻣﺒﺤﺚ زﻳﺴﺖ ﺷﻨﺎﺳﻲ دوران ﻗﺪﻳﻢ‪ .‬ﻋﻠﻤﻲ ﻛﻪ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻓﺴﻴﻞﻫﺎ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫‪ Pasteur, Louis‬ﻟﻮﺋﻲ ﭘﺎﺳﺘﻮر )‪ .(1822-1895‬ﻣﺘﻮﻟﺪ ‪ Dole‬ﻓﺮاﻧﺴﻪ‪ .‬ﺷﻴﻤﻲ دان‬
‫و زﻳﺴﺖ ﺷﻨﺎس ﻧﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻛﺸﻒﻫﺎي ﻓﺮاوان ﻋﻠﻤﻲ و ﺧﺪﻣﺎت ﮔﺮان ﺑﻬﺎي ﺧﻮد ﺑﻪ ﺗﺎﻣﻴﻦ‬
‫زﻧﺪﮔﻲ ﺑﻬﺘﺮ ﺑﺮاي اﻧﺴﺎن ‪ ،‬ﺑﻪ ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ ﻋﻠﻢ ﻛﻤﻚ ﺷﺎﻳﺎﻧﻲ ﻛﺮد ﺗﺎ ﺑﺎ ﺑﻴﻤﺎريﻫﺎي واﮔﻴﺮدار‬
‫ﻣﺒﺎرزه ﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ Phlogistic‬واﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ اﺻﻞ آﺗﺶ‪ .‬اﺻﻞ ﻳﺎ ﻣﺎﻳﻪاي ﻛﻪ ﺷﻴﻤﻲ داﻧﺎن اوﻟﻴﻪ ﺗﺼﻮر‬
‫ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ آن ﭘﺪﻳﺪه ي ﺳﻮﺧﺖ ﻳﺎ آﺗﺶ را ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺑﺪﻫﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ Physiology‬ﻓﻴﺰﻳﻮﻟﻮژي‪ -‬ﻋﻠﻢ ﻃﺒﻴﻌﻲ ﻳﺎ ﻓﻴﺰﻳﻚ‪ .‬ﻋﻠﻤﻲ ﻛﻪ وﻇﺎﻳﻒ و ﻋﻤﻞ اﻋﻀﺎي‬
‫زﻧﺪه را ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ Plato‬اﻓﻼﺗﻮن )‪ 427 -348‬ﭘﻴﺶ از ﻣﻴﻼد(‪ .‬ﻓﻴﻠﺴﻮف ﻳﻮﻧﺎﻧﻲ و ﺑﺰرگ ﺗﺮﻳﻦ ﻣﺘﻔﻜﺮ‬
‫اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺖ ﻳﻮﻧﺎن ﻗﺪﻳﻢ ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﻧﻈﺮﻳﻪ اﻓﻼﺗﻮن‪ ،‬ﭼﻴﺰﻫﺎﺋﻲ را ﻛﻪ ﻣﺎ ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬واﻗﻌﻴﺖ ﺣﻘﻴﻘﻲ را ﺷﺎﻣﻞ‬
‫ﻧﻤﻲ ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﻓﻘﻂ ﻧﻤﻮد و ﺟﻠﻮه اﻧﺪ‪ ،‬ﻳﺎ اﻧﻌﻜﺎسﻫﺎ و ﻧﺴﺨﻪﻫﺎي از واﻗﻌﻴﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮ او‬
‫واﻗﻌﻴﺖ ﺣﻘﻴﻘﻲ ﻓﻘﻂ ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ اﻳﺪهﻫﺎ ) ﺻﻮرتﻫﺎ‪ ،‬ﻣﺜﺎلﻫﺎ( اﺳﺖ ﻛﻪ اﺷﻴﺎء ﻧﻤﻮدﻫﺎ و‬
‫ﺟﻠﻮهﻫﺎي آﻧﺎﻧﻨﺪ‪ .‬اﺻﻞ اﺷﻴﺎء و ﭼﻴﺰﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﻣﺎ آنﻫﺎ را ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ و ﺑﻪ ﺗﺼﻮر در ﻣﻲ‬
‫آورﻳﻢ‪ ،‬در آﺳﻤﺎن ﻣﻌﻨﻮي و ﻫﻮﺷﻤﻨﺪ ﻣﻌﻠﻖ اﻧﺪ و ﺣﺎﻟﺘﻲ ﺗﻐﻴﻴﺮﻧﺎﭘﺬﻳﺮ و ﺟﺎوداﻧﻪ دارﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬ﺑﻪ ﺗﻌﺪاد اﺷﻴﺎء ﺻﻮرت در آﺳﻤﺎن ﻫﻮﺷﻤﻨﺪ و ﻣﻌﻨﻮي وﺟﻮد دارد‪ .‬ﻣﺜﻼ ﺻﻮرت و‬
‫ﻣﺜﺎﻟﻲ ﺑﺮاي ﻣﻴﺰ‪ ،‬ﺻﻮرﺗﻲ ﺑﺮاي ﺻﻨﺪﻟﻲ و ﺟﺰ آن‪ .‬ﻛﺎﻣﻼ ﺑﺎﻳﺪ ﻗﺎﺑﻞ درك ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ در ﻧﻈﺮ‬
‫اﻓﻼﺗﻮن‪ ،‬اﻳﻦ ﺻﻮرتﻫﺎ )اﻳﺪهﻫﺎ( ﻓﻘﻂ در ﻣﺎ ﻧﻤﻮد و ﺟﻠﻮه ي ﻣﺤﺾ ﻧﺪارﻧﺪ‪ .‬ﺑﻠﻜﻪ ﻫﺴﺘﻲﻫﺎي‬
‫واﻗﻌﻲ‪ ،‬زﻧﺪﮔﻲ اي ﻣﺴﺘﻘﻞ از ﻣﺎ دارﻧﺪ‪ .‬ﺑﺮاي اﻓﻼﺗﻮن‪ ،‬ﻣﻌﺮﻓﺖ ﻓﻘﻂ ﺑﻪ اﻳﻦ دﻟﻴﻞ اﻣﻜﺎن ﭘﺬﻳﺮ‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎ اﻳﺪهﻫﺎ ) ﺻﻮرتﻫﺎ(ﺋﻲ را ﻛﻪ در زﻧﺪﮔﻲ ﻗﺒﻠﻲ ﺧﻮد ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻛﺮدهاﻳﻢ‪ ،‬ﺑﻪ ﻳﺎد ﻣﻲ‬
‫آورﻳﻢ‪ .‬ﻣﻨﻈﻮر اﻓﻼﺗﻮن‪ ،‬زﻧﺪﮔﻲ ي ﭘﻴﺶ از ﺗﻮﻟﺪ ﺟﺴﻤﺎﻧﻲ اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ‪ ،‬ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ‬
‫ﺗﺠﺪﻳﺪ ﺣﻴﺎت اﺳﺖ‪ .‬ﻋﻼوه ﺑﺮ اﻳﻦ‪ ،‬اﻓﻼﺗﻮن ﺑﻪ ﻋﻨﺎﺻﺮ اﺳﺘﺪﻻﻟﻲ ) ﻣﻨﺸﺎء( ﻫﻢ ﭘﺮداﺧﺘﻪ اﺳﺖ‪،‬‬
‫اﻣﺎ ﺑﻪ روش اﻳﺪهآﻟﻴﺴﺘﻲ و ﺷﻔﺎﻫﻲ‪ ) .‬ﺑﺎوﺟﻮدي ﻛﻪ اﻓﻼﺗﻮن آﻣﻮزﻧﺪه ﺷﻴﻮه ﻣﺸﺎء ﻳﺎ اﺳﺘﺪﻻل‬

‫‪238‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﺑﻮد‪ ،‬ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﺮد اﺛﺒﺎت وﺟﻮد ﺻﻮرتﻫﺎ ) اﻳﺪهﻫﺎ(؛ ﻛﻪ در ادﺑﻴﺎت ﻓﻠﺴﻔﻲ زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﻲ ﺑﻪ‬
‫ﻣﺜﺎل ﻣﻌﺮوف ﺷﺪه اﻧﺪ و ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺟﻬﺖ در ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻓﻠﺴﻔﻪ ي او ﺑﻪ » ﻣﺜﻞ اﻓﻼﺗﻮن «‬
‫ﺷﻬﺮت داﺷﺘﻪ اﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺮ اﺳﺎس ﻛﺸﻒ و ﺷﻬﻮد اﺳﺖ و ﻧﻴﺎزي ﺑﻪ اﺳﺘﺪﻻل ﻧﺪارد‪ -‬م (‬
‫در ﻧﻈﺮﻳﻪ ي ﺳﻴﺎﺳﺖ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ‪ ،‬اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ اﻓﻼﺗﻮﻧﻲ اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژي ﻃﺒﻘﺎت ﺣﺎﻛﻢ ﺟﺎﻣﻌﻪ اي‬
‫ﻗﺪﻳﻤﻲ اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻛﻪ در آن ﺗﻮﺳﻌﻪ ي اﻗﺘﺼﺎد ﺗﺠﺎري و رﺑﺎﺧﻮاري ﺑﺎﻋﺚ ﺷﺪت ﻳﺎﻓﺘﻦ‬
‫اﻧﺤﻄﺎط و ﻓﺴﺎد ﻣﻲ ﺷﺪ‪ ،‬اﺳﺎس ﻛﺎر ﺑﺮدﮔﻲ ﺑﻮد‪ .‬اﻓﻼﺗﻮن آﻣﺎل ﺧﻮد در ﺑﺎره ي ﺣﻜﻮﻣﺖ را‬
‫در اﺛﺮي ﺑﻪ ﻧﺎم ﺟﻤﻬﻮري ) ﺟﻤﻬﻮرﻳﺖ – ﺟﻤﻬﻮر( ‪ The Republic‬ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ در آن‬
‫ﻣﺎﻟﻜﻴﺖ را ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ارﻳﺴﺘﻮﻛﺮاتﻫﺎي ﺣﺎﻛﻢ ﻣﻲداﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﮔﺮوه ﺣﺎﻛﻢ‪ ،‬ﺷﺎﻣﻞ ﺑﺰرگ ﺗﺮﻳﻦ‬
‫ﮔﻤﺮاﻫﻲ و اﻧﺤﺮاف ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﻢ ﺗﺨﻴﻠﻲ ﻋﻬﺪ ﺑﺎﺳﺘﺎن ﺑﻮد‪ .‬آﺛﺎر اﺻﻠﻲ اﻓﻼﺗﻮن ﻛﻪ ﺑﻪ ﺷﻜﻞ‬
‫ﮔﻔﺖ و ﮔﻮ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﻧﺪ‪ ،‬ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از ﻛﺮﻳﺘﻮن ‪ ، Kriton‬آﭘﻮﻟﻮژي‪ ، Apology‬ﻓﻴﺪو‬
‫‪ ، Phaedo‬ﺗﻴﻤﺎﺋﻮس ‪ ، Timaeus‬ﻓﺎﺋﺪروس ‪ ، Phaedrus‬ﮔﻮرﮔﻴﺎس ‪ ،Gorgias‬ﺿﻴﺎﻓﺖ‬
‫‪ ،Banquet‬ﺗﺌﺎﺗﺘﻮس ‪ Theaetetus‬ﺟﻤﻬﻮري ‪) ،The Republic‬ﻛﻪ در ادﺑﻴﺎت ﻓﻠﺴﻔﻲ‬
‫ﻓﺎرﺳﻲ )ﺟﻤﻬﻮر( و )ﺟﻤﻬﻮرﻳﺖ( ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ و ﺳﻴﺮ ﺣﻜﻤﺖ در اروﭘﺎ ﺗﻮﺿﻴﺢ ﻣﻲ دﻫﺪ‬
‫ﻛﻪ » اﺻﻞ اﻳﻦ ﺗﺼﻨﻴﻒ ﺑﻪ ﻳﻮﻧﺎﻧﻲ ‪ Politeia‬ﻧﺎم دارد و ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﺳﺎزﻣﺎن ﺣﻜﻮﻣﺖ‪ ،‬ﻳﺎ‬
‫ﺳﺎزﻣﺎن ﻛﺸﻮر‪ ،‬ﻳﺎ ﻛﺸﻮر داري اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻌﺪﻫﺎ روﻣﻴﺎن اﻳﻦ واژه را در ﻻﺗﻴﻨﻲ ﺑﻪ ‪Republica‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻛﺮدﻧﺪ و از ﻫﻤﻴﻦ ﻣﺎﺧﺬ اروﭘﺎﺋﻴﺎن آن را ﺑﻪ ‪ Reüublique‬و ‪ Republic‬ﺑﺮﮔﺮداﻧﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺤﻤﺪﻋﻠﻲ ﻓﺮوﻏﻲ ﻣﻲ ﻧﻮﻳﺴﺪ ﻛﻪ » اﻳﻦ اﺛﺮ ﻧﺰد ﻣﺎ ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ رﺳﺎﻟﻪ ﺳﻴﺎﺳﺖ اﺳﺖ – م ( و‬
‫ﻗﻮاﻧﻴﻦ ‪ The Laws‬و ﺟﺰ آن ‪.‬‬
‫‪ Port-Royal‬ﭘﻮرت روﻳﺎل‪ .‬در ﺳﺎل ‪ 1204‬ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪ‪ .‬ﺻﻮﻣﻌﻪ ي ﻣﻌﺮوف ﭘﻴﺮوان‬
‫ﺗﻌﻠﻴﻤﺎت ﻛﻮرﻧﻠﻴﻮس ﺟﺎﻧﺴﻮن ‪ Jansenist‬در ﻧﺰدﻳﻜﻲ ﺷﻮر ‪ Chevreuse‬ﻓﺮاﻧﺴﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺷﻬﺮت اﻳﻦ ﻣﻜﺎن ﻣﺪﻳﻮن ﺟﻨﮕﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻴﺎن ﺟﺎﻧﺴﻨﻴﺴﺖﻫﺎ و ﻳﺴﻮﻋﻴﺖﻫﺎ در زﻣﺎن ﻟﻮﺋﻲ‬
‫ﭼﻬﺎردﻫﻢ در ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬و ﻧﻴﺰ ﻣﺪﻳﻮن»رﺳﺎﻟﻪ ﻣﻨﻄﻖ« ﮔﺮاﻳﺶﻫﺎي ارﺳﺘﻮﺋﻲ ﻛﻪ در اﻳﻦ ﻣﺤﻞ‬
‫ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﭘﻮرت روﻳﺎل را در ﺳﺎل ‪ 1710‬ﺑﻪ دﺳﺘﻮر ﭘﺎدﺷﺎه وﻳﺮان ﻛﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ Proudhon, Pierre-Joseph‬ﭘﻴﺮژوزف ﭘﺮودون )‪ .(1809 -1865‬ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه و‬
‫اﻗﺘﺼﺎددان ﻓﺮاﻧﺴﻮي‪ .‬ﻧﻤﺎﻳﻨﺪه ﻛﻼﺳﻴﻚ ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﻢ ﺧﺮده ﺑﻮرژواﺋﻲ ﻓﺮزﻧﺪ دﻫﻘﺎﻧﻲ ﻓﻘﻴﺮ ﺑﻮد‬
‫ﻛﻪ ﺑـﻪ ﻋﻨـﻮان ﻣﺼﺤﺢ در ﭘﺎرﻳﺲ ‪ ،‬ﻣﺎرﺳـﻲ و ﺷـﻬﺮﻫﺎي دﻳﮕـﺮ ﻛﺎر ﻛﺮد‪ .‬ﻣﺪﺗـﻲ ﻫـﻢ ﻣﺪﻳـﺮ‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪239‬‬

‫ﭼﺎﭘﺨﺎﻧﻪاي در » ﺑﺴﺎﻧﻜﻮن « ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﻛﺘﺎب » داراﺋﻲ ﭼﻴﺴﺖ؟ « ﺑﺮودون در ﺳﺎل‪ 1840‬ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻛﻪ ﺣﺎﻣﻞ ﺟﻤﻠﻪ ﻣﻌﺮوف‬
‫» داراﺋﻲ ﻳﻌﻨﻲ دزدي « اﺳﺖ‪ .‬ﻛﺘﺎب » ﻧﻈﺎم ﺗﻨﺎﻗﻀﺎت اﻗﺘﺼﺎدي ﻳﺎ ﻓﻠﺴﻔﻪ ي ﻓﻘﺮ« او در‬
‫ﺳﺎل ‪ 1846‬ﻣﻨﺘﺸﺮ ﺷﺪ ﻛﻪ ﻣﺎرﻛﺲ در ﻛﺘﺎب » ﻓﻘﺮ ﻓﻠﺴﻔﻪ « ﺑﻪ آن ﭘﺎﺳﺦ داده اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﭘﺮودون ﻛﺘﺎب دﻳﮕﺮي دارد ﺑﻪ ﻧﺎم » ﻗﺪرت ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻃﺒﻘﻪ ﻛﺎرﮔﺮ « )‪ (1851‬ﻛﻪ ﻧﻔﻮذ‬
‫ﻋﻤﻴﻘﻲ ﺑﺮ ﺟﻨﺒﺶ ﻛﺎرﮔﺮان ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﺖ ﻓﺮاﻧﺴﻪ از ﺧﻮد ﺑﻪ ﺟﺎ ﮔﺬاﺷﺖ‪ .‬ﮔﻔﺘﻪ اﻧﺪ ﻛﻪ‬
‫ﭘﺮودون ﺧﻴﺎل ﭘﺮدازي ﺧﺮده ﺑﻮرژواﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ ﻫﻴﭻ ﻳﻚ از آن ﻣﺒﺎﺣﺚ ﺗﺎب اﻳﺴﺘﺎدﮔﻲ در‬
‫ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻧﻘﺪ ﻣﺎرﻛﺲ را ﻧﺪارد ﻛﻪ ﻫﻤﻮاره واﻛﻨﺶ او ﺻﺎدﻗﺎﻧﻪ ﺑﻮده‪ .‬ﭘﺲ از اﻧﻘﻼب ‪،1848‬‬
‫ﭘﺮودون ﺑﻪ ﻋﻀﻮﻳﺖ ﻣﺠﻤﻊ ﻗﺎﻧﻮن ﮔﺬاري در آﻣﺪ‪ .‬در زﻣﺎن ﻛﻮدﺗﺎي دوم دﺳﺎﻣﺒﺮ ‪ ،1851‬ﺑﻪ‬
‫ﻟﻮﺋﻲ ﺑﻨﺎﭘﺎرت اﻋﺘﻤﺎد ﻛﺮد ﺗﺎ ﭘﻴﺮوزي ﻋﺪاﻟﺖ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ را ﺗﻀﻤﻴﻦ ﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ Rationalism‬ﻋﻘﻞ ﮔﺮاﺋﻲ‪ .‬دﺳﺘﮕﺎﻫﻲ ﻛﻪ اﺳﺎس آن ﻋﻘﻞ و اﺳﺘﺪﻻل اﺳﺖ و در‬
‫ﺟﻬﺖ ﻣﺨﺎﻟﻒ ﻧﻈﺎمﻫﺎﺋﻲ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد ﻛﻪ ﺑﻨﻴﺎدﺷﺎن وﺣﻲ و اﻟﻬﺎم ﻣﺬﻫﺒﻲ اﺳﺖ‪ .‬ﻋﻨﻮان‬
‫راﺳﻴﻮﻧﺎﻟﻴﺴﻢ )ﻋﻘﻞ ﮔﺮاﺋﻲ( ﻫﻢ ﭼﻮن اﻳﻦ ﺑﻪ دﺳﺘﮕﺎﻫﻲ ﻫﻢ اﺗﻼق ﺷﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ در ﺗﻘﺎﺑﻞ ﺑﺎ‬
‫اﻣﭙﺮﻳﺴﻴﺴﻢ )ﻓﺮض ﮔﺮاﺋﻲ( ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻓﻘﻂ از ﻃﺮﻳﻖ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ ﺑﻪ آﮔﺎﻫﻲ ﺑﺮﺳﻴﻢ‪ ،‬و‬
‫ﻧﻪ از ﻃﺮﻳﻖ ﻋﻠﻢ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ .‬اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﺑﺮ آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﻘﻞ و اﺳﺘﺪﻻل اﺳﺎس‬
‫اﻳﺪهﻫﺎﺳﺖ‪ .‬در ﻧﻬﺎﻳﺖ‪ ،‬اﻳﻦ ﻋﻨﻮان ﻫﻢ ﭼﻮن اﻳﻦ ﺷﺎﺧﺺ و ﺗﺎﺋﻴﺪ ﻛﻨﻨﺪه ي روﺷﻲ از ﺗﻔﻜﺮ‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺘﻜﻲ ﺑﻪ ﻋﻘﻞ اﺳﺖ و ﺗﻮﻫﻢ را ﻧﻔﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﺑﺮاي ﻣﺎ‪ ،‬راﺳﻴﻮﻧﺎﻟﻴﺴﻢ )ﻋﻘﻞ ﮔﺮاﺋﻲ(‬
‫ﺑﺨﺼﻮص روﺷﻲ از ﺗﻔﻜﺮ ﻋﻠﻤﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎ را ﻣﺠﺒﻮر ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﻋﻘﻞ و اﺳﺘﺪﻻل ﺗﻜﻴﻪ‬
‫ﻛﻨﻴﻢ و از ﻫﺮ ﺗﻜﻴﻪ ﮔﺎه دﻳﮕﺮي ﻛﻪ ﻣﺒﺘﻨﻲ ﺑﺮ ﺗﺼﻮرات ﻏﻴﺮﻗﺎﺑﻞ ﻣﻬﺎر‪ ،‬ﺧﻴﺎل ﭘﺮدازي و‬
‫» دﻳﻦ « اﺳﺖ ﺑﭙﺮﻫﻴﺰﻳﻢ‪ .‬ﻧﺒﺎﻳﺪ ﻓﺮاﻣﻮش ﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﻛﻤﻚ ﻗﻮاﻧﻴﻦ دﻳﺎﻟﻜﺘﻴﻚ اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﻋﻘﻞ ﮔﺮاﺋﻲ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺣﺎﺻﻞ ﻣﻄﻠﻮﺑﻲ ﺑﺪﻫﺪ و » ﻣﺪرن « ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫‪ Sensualism‬ﺣﺲ ﮔﺮاﺋﻲ‪ .‬دﺳﺘﮕﺎﻫﻲ ﻓﻠﺴﻔﻲ ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻫﻤﻪ اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎ و‬
‫ﺗﺼﻮرات ﻣﺴﺘﻘﻴﻤﺎ ﻧﺎﺷﻲ از اﺣﺴﺎﺳﺎت اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ Spiritualism‬روح ﮔﺮاﺋﻲ‪ .‬ﻧﻈﺮﻳﻪ اي ﻓﻠﺴﻔﻲ ﻛﻪ ﺑﺮاﺳﺎس آن روح ﺑﻪ ﻋﻨﻮان واﻗﻌﻴﺘﻲ‬
‫ﺟﺪا از ﻣﺎده وﺟﻮد دارد‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺎده زﻧﺪﮔﻲ ﻣﻲ ﺑﺨﺸﺪ و آن را اداره ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ دﻛﺘﺮﻳﻦ‪،‬‬
‫اﻏﻠﺐ در ﺧﺪا روح ﻛﻞ را ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ ﻛﻪ ﻫﻤﻪ ي ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﻃﺒﻴﻌﺖ ﻣﺘﻜﻲ ﺑﻪ آن اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ‪،‬‬

‫‪240‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ﺻﻮرت دﻳﮕﺮ و ﻧﺘﻴﺠﻪ ي اﻳﺪهآﻟﻴﺴﻢ اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ Teleology‬ﭘﺎﻳﺎن ﺷﻨﺎﺳﻲ ﻳﺎ ﺣﻜﻤﺖ ﻋﻠﻞ ﻏﺎﺋﻲ و ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﺣﻜﻤﺖ ﻏﺎﺋﻲ‪ .‬ﻓﺮﺿﻴﻪ‬
‫اي ﻛﻪ ﺑﻨﺎ ﺑﺮ ﻫﻤﻪ ي ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ در ﻃﺒﻴﻌﺖ‪ ،‬ﭘﺎﻳﺎﻧﻲ ﻧﺪارد‪ Telos) .‬در زﺑﺎن ﻳﻮﻧﺎﻧﻲ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ‬
‫‪ end‬اﺳﺖ(‪ .‬در اﻳﻦ ﻓﺮﺿﻴﻪ‪ ،‬ﻣﻘﺼﺪ ﺧﺎص ﻧﻬﺎﺋﻲ را ﺧﺪا ﻳﺎ ﻣﺸﻴﺖ اﻟﻬﻲ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺎﻫﺮاﻧﻪ ﺗﺮﻳﻦ ﺷﻜﻞ اﻳﻦ ﻓﺮﺿﻴﻪ را در ﻗﺮن ﻫﺠﺪﻫﻢ ﺑﺮﻧﺎردﻳﻦ دوﺳﻦ ﭘﻴﺮ ‪Bernardin de‬‬
‫‪ Saint Pierre‬از ﻛﺎر در آورد ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻔﺖ اﮔﺮ ﺳﻴﺒﻲ از ﺷﺎﺧﻪ درﺧﺘﻲ آوﻳﺨﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫اﻳﻦ ﻣﻌﻨﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ آدم ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ راﺣﺘﻲ آن را ﺑﭽﻨﻴﺪ‪ ،‬ﻳﺎ اﮔﺮ ﻛﺪوﺋﻲ در زﻣﻴﻦ در ﻣﻲآﻳﺪ‬
‫و ﻧﻪ روي درﺧﺖ‪ ،‬ﻋﺎﺑﺮ ﺧﻄﺮ ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ آن را از زﻣﻴﻦ ﺑﻜﻨﺪ‪ ،‬و ﻣﺜﺎلﻫﺎﺋﻲ از اﻳﻦ دﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻣﺮوزه ﻫﻨﻮز ﺑﻌﻀﻲ زﻳﺴﺖ ﺷﻨﺎﺳﺎن ﺑﻪ ﺻﻮرت اﻏﺮاق آﻣﻴﺰ و ﻣﺴﺨﺮه اي از اﻳﻦ ﻓﺮﺿﻴﻪ‬
‫اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ Thales‬ﺗﺎﻟﺲ‪ .‬ﻳﻜﻲ از ﻣﺘﻔﻜﺮان اﺻﻠﻲ ﻣﻜﺘﺐ ﻣﻴﻠﺘﻮس )ﻣ‪‬ﻠَﻄﻲ( در آﺳﻴﺎي ﺻﻐﻴﺮ‬
‫)ﻗﺮن ﺷﺸﻢ ﭘﻴﺶ از ﻣﻴﻼد(‪ .‬ﻣﻜﺘﺐ ﻣﻴﻠﻴﻮﺗﻦ‪ ،‬ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﻣﻜﺘﺐ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺖ در ﻳﻮﻧﺎن ﺑﺎﺳﺘﺎن‬
‫ﺑﻮد‪) .‬ﺳﻴﺮ ﺣﻜﻤﺖ در اروﭘﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ » ‪ ...‬ﻗﺪﻳﻤﻲ ﺗﺮﻳﻦ داﻧﺸﻤﻨﺪ ﻳﻮﻧﺎن ﺗﺎﻟﺲ ]ﻳﺎ ﻃﺎﻟﺲ[‬
‫ﻣ‪‬ﻠَﻄﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻫﻨﺪﺳﻪ و ﻧﺠﻮم دﺳﺘﻲ داﺷﺘﻪ و ﺗﻮاﻧﺴﺘﻪ اﺳﺖ ﻛﺴﻮﻓﻲ را در ﺳﺎل ‪585‬‬
‫ﻗﺒﻞ از ﻣﻴﻼد‪ ،‬ﭘﻴﺶ از وﻗﻮع ﺧﺒﺮ دﻫﺪ‪ .‬از ﺧﺎﺻﻴﺖ ﻛﻬﺮﺑﺎ آﮔﺎه ﺑﻮده و رﻃﻮﺑﺖ را ﻣﺎده اﻟﻤﻮاد‬
‫داﻧﺴﺘﻪ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ آب را ﻣﺎﻳﻪ ﺣﻘﻴﻘﻲ ﻣﻮﺟﻮدات ﭘﻨﺪاﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ -‬م( ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن اﻳﻦ ﻣﻜﺘﺐ‪،‬‬
‫ﻛﻮﺷﻴﺪﻧﺪ ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺑﺪﻫﻨﺪ ﻛﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﻨﺸﺎء ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ ﻫﻮا ‪ ،‬آﺗﺶ و آب اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ Theology‬ﺧﺪا ﺷﻨﺎﺳﻲ‪ » .‬ﻋﻠﻢ «! ﺧﺪا‪ .‬ﻣﻄﺎﻟﻌﻪي ﻋﻘﺎﻳﺪ ﺗﻌﺼﺐ آﻣﻴﺰ دﻳﻨﻲ و‬
‫ﻣﺘﻦﻫﺎي ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ آن‪.‬‬
‫‪ Thmas Aquinas, Saint‬ﺗﻮﻣﺎس اﻛﻴﻨﺎس ﻣﻘﺪس )‪ (1227 -1274‬ﻣﺘﺨﺼﺺ‬
‫اﻟﻬﻴﺎت و ﻓﻴﻠﺴﻮف ﻗﺮون ﻣﻴﺎﻧﻪ‪ .‬ﻣﻮﻓﻖ ﺑﻪ درﻳﺎﻓﺖ درﺟﻪ دﻛﺘﺮاي ﻛﻠﻴﺴﺎ ﺷﺪ‪ .‬آﺛﺎر اﺻﻠﻲ او‬
‫ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از ‪) Summa Contra gentiles‬درﺑﺎره ﺣﻘﻴﻘﺖ دﻳﻦ ﻛﺎﺗﻮﻟﻴﻚ( ‪ .‬و ‪Summa‬‬
‫‪) Theologiae‬در ﺑﺎره ﺣﻘﻴﻘﺖ ﺧﺪاﺷﻨﺎﺳﻲ(‪ .‬ﻛﺘﺎب اوﻟﻲ ﺑﻪ ﺗﻮﺿﻴﺢ دﻛﺘﺮﻳﻦ ﻛﺎﺗﻮﻟﻴﻚ ﻣﻲ‬
‫ﭘﺮدازد‪ ،‬از آن دﻓﺎع ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﻧﺸﺎن ﺑﺪﻫﺪ ﻛﻪ دﻳﻦ و ﻋﻘﻞ ﻫﺮﮔﺰ در ﺗﻘﺎﺑﻞ ﺑﺎ ﻫﻢ‬
‫ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ .‬دوﻣﻴﻦ ﻛﺘﺎب ﻛﻪ ﻛﻠﻴﺴﺎ آن را ﭼﻮن ﻛﺘﺎبﻫﺎي ﻣﻘﺪس ﻗﻠﻤﺪاد ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺳﻪ‬
‫ﺑﺨﺶ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻣﻲﺷﻮد‪ -1 :‬رﺳﺎﻟﻪ اي در ﺑﺎب ﺧﺪا‪ -2 ،‬ﻧﻈﺮﻳﻪ اﺳﺘﻌﺪادﻫﺎي اﻧﺴﺎن‪ -3 ،‬رﺳﺎﻟﻪ‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪241‬‬

‫اي در ﺑﺎب ﻋﻴﺴﻲ ﻣﺴﻴﺢ‪ ،‬رﻫﺎﺋﻲ و آﺋﻴﻦﻫﺎي دﻳﻨﻲ‪ .‬ﺗﻮﻣﺎﺳﻴﺴﻢ دﻛﺘﺮﻳﻦ ﺧﺪاﺷﻨﺎﺳﻲ و‬
‫ﻓﻠﺴﻔﻲ ﺗﻮﻣﺎس ﻣﻘﺪس اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻨﻮز ﻫﻢ در ﻣﻴﺎن ﻓﻼﺳﻔﻪ ي ﻛﺎﺗﻮﻟﻴﻚ ﮔﺴﺘﺮش دارد‪ .‬اﻳﻦ‬
‫دﻛﺘﺮﻳﻦ‪ ،‬ﺷﺪﻳﺪا اﺳﻜﻮﻻﺳﺘﻴﻚ و اﺳﺎﺳﺎ ارﺗﺠﺎﻋﻲ اﺳﺖ ‪.‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫‪242‬‬
‫ﺑﻪ اﻳﻦ ﻗﻠﻢ ﻣﻨﺘﺸﺮ ﺷﺪه اﺳﺖ‬
‫ﺷﻌﺮ ‪:‬‬
‫‪ – 1‬ﺗﻤﻴﺸﻪ‬

‫ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﺗﺮاﻧﻪ ﻫﺎ‬

‫‪ – 2‬ﭘﺎدر رﻛﺎب ﺧﻮﻳﺶ‬

‫ﺷﻌﺮﺑﻠﻨﺪ‬

‫‪ – 3‬ﻛﻠﻤﺎت ﮔﻤﺸﺪه‬

‫ﺷﻌﺮ ﺑﻠﻨﺪ‬

‫‪ – 4‬ﺷﻌﺮ ﺗﺒﻌﻴﺪ‬

‫ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﺷﻌﺮ‬

‫‪ – 5‬روزﻫﺎي ﻋﻠﻒ‬

‫ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﺷﻌﺮ‬

‫‪ – 6‬از ﺧﻴﺎﺑﺎن ﺳﭙﻴﺪار ﻧﻘﺮه اي ﺑﺮﮔﺮد‬

‫ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﺷﻌﺮ‬

‫‪ – 7‬آوازﻫﺎي ﭘﻨﺎﻫﻨﺪه‬

‫ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﺷﻌﺮ‬

‫‪ – 8‬اﻳﻦ اﺑﺮ اﻳﻦ زﻣﻴﻦ‬

‫ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﺷﻌﺮ‬

‫‪ – 9‬اﻳﻦ ﻫﺰاره ﺳﻮم‬

‫ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﺷﻌﺮ‬

‫‪ – 10‬وﺳﻌﺖ ﺳﺎده‬

‫ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﺷﻌﺮ‬

‫‪ – 11‬ﺑﻪ ﻟﻄﻒ آﻓﺘﺎب‬

‫ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﺷﻌﺮ‬

‫‪ – 12‬ﭘﻠﻪﻫﺎي ﻣﻬﺘﺎب‬

‫ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﺷﻌﺮ‬

‫‪ – 13‬ﺳﺎﻗﻪﻫﺎي ﺗﻮ‬

‫ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﺷﻌﺮ‬

‫‪ – 14‬آﻓﺘﺎب ﺟﻨﮕﻞ ﺧﻴﺰ‬

‫ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﺷﻌﺮ‬

‫‪ – 15‬ﺳﺮزﻣﻴﻦ و ﻟﺒﺨﻨﺪ‬

‫ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﺷﻌﺮ‬

‫‪ – 16‬ﻋﻄﺮ ﺧﻨﺪهﻫﺎي ﺗﻮ‬

‫ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﺷﻌﺮ‬

‫‪ – 17‬در ﺷﻤﺎل و ﺟﻨﻮب دﻟﺘﻨﮕﻲ‬

‫ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﺷﻌﺮ‬

‫‪ – 18‬ﺗﺎرﻳﺦ ﺷﻤﺎر ذﻫﻦ ﺷﺐ‬

‫ﺷﻌﺮ ﺑﻠﻨﺪ‬

‫‪ – 19‬ﻧﺎﺧﺪاﺋﻲ ﺑﺎ آﻫﻨﮕﻲ دﻳﮕﺮ‬

‫ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﺷﻌﺮ‬

‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ‪:‬‬
‫‪ – 20‬ﺗﺮﺑﻴﺖ اروﭘﺎﺋﻲ‬

‫رﻣﺎن‬

‫روﻣﻦ ﮔﺎري‬

‫‪ – 21‬ﺳﻴﻼبﻫﺎي ﺑﻬﺎري‬

‫رﻣﺎن‬

‫ارﻧﺴﺖ ﻫﻤﻴﻨﮕﻮ‬

‫‪ – 22‬آﻧﻬﺎ ﻛﻪ دوﺳﺖ دارﻧﺪ‬

‫رﻣﺎن‬

‫اروﻳﻨﮓ اﺳﺘﻮن‬

‫‪243‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬
‫) ﭼﻬﺎر ﺟﻠﺪ (‬
‫‪ – 23‬ﺑﺴﻴﺴﻮ‬

‫ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﺷﻌﺮ‬

‫‪ – 24‬ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺰم و اﻧﺴﺎن‬

‫ﻣﻌﻴﻦ ﺑﺴﻴﺴﻮ‬
‫ارﻧﺴﺘﻮ ﭼﻪ ﮔﻮارا‬
‫ﻓﻴﺪل ﻛﺎﺳﺘﺮو‬

‫‪ – 25‬ﺑﻤﺐﻫﺎي آزادﻳﺒﺨﺶ اﻣﺮﻳﻜﺎ‬

‫ﻣﻘﺎﻟﻪﻫﺎي ‪:‬‬

‫ﻧﻮام ﭼﺎﻣﺴﻜﻲ‬
‫آروﻧﺪ ﻫﺎﺗﻲ روي‬
‫ﻣﻴﻼن ري‬

‫‪ – 26‬ﺑﺎزي ﺷﻴﻄﺎن‬

‫) ﭘﺮوژه اﻣﭙﺮاﺗﻮري اﻣﺮﻳﻜﺎ(‬

‫راﺑﺮت درﻳﻔﻮس‬

‫) دو ﺟﻠﺪ (‬
‫‪ – 27‬ﺑﺮاﻧﺪازي‬

‫ﻗﺮن آﻣﺮﻳﻜﺎﺋﻲ ﺗﻐﻴﻴﺮ رژﻳﻢ ﻫﺎ‬

‫اﺳﺘﻴﻔﻦ ﻛﻴﻨﺰر‬

‫) از ﻫﺎواﺋﻲ ﺗﺎ ﻋﺮاق (‬
‫‪ – 28‬اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

‫ژرژ ﭘﻠﻴﺘﺴﺮ‬

‫آﺛﺎر دﻳﮕﺮ ‪:‬‬
‫‪ – 29‬ﺷﻴﺮ ﻗﺎﻓﻼن ﻛﻮه‬

‫رﻣﺎن‬

‫‪ – 30‬ﻟﺤﻈﻪﻫﺎي ﻛﻮﺗﺎه اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎي ﺑﻠﻨﺪ‬

‫ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﻣﺼﺎﺣﺒﻪ ﻫﺎ‬

‫‪ – 31‬ﻗﺒﻴﻠﻪ آﺗﺶ در ﺗﻠﻪ ﮔﺮگ‬

‫ﺧﺎﻃﺮات زﻧﺪان‬

‫‪ – 32‬ﺷﺒﻴﺨﻮن ﺗﺎﺗﺎرﻫﺎ‬

‫ﭼﺎپ اول ‪- 1377‬‬
‫ﭼﺎپ دوم ‪1390‬‬

‫‪ – 33‬ﺗﻨﺎﻗﺾ دﻣﻮﻛﺮاﺳﻲ و ﺟﻤﻬﻮري اﺳﻼﻣﻲ‬
‫‪ – 34‬ﻛﺎﻟﺒﺪ ﺷﻜﺎﻓﻲ » ﺳﺒﺰ«‬

‫ﭘﻨﺞ ﻣﻘﺎﻟﻪ‬
‫ﺗﺤﻠﻴﻞ‬

‫ﻛﺎرﻫﺎى ﻣﺸﺘﺮك ‪:‬‬
‫‪ – 35‬ﻧﻤﻮدارى از ﺷﻌﺮ اﻣﺮوز اﻳﺮان‬
‫‪ – 36‬ﺟ‪‬ﻨﮓ ﺟﮕﻦ‬

‫‪ – 37‬ﭘﻨﺠﻤﻴﻦ ﺟ‪‬ﻨﮓ ﺟﮕﻦ‬

‫ﺑﺎ ﻓﺮﻳﺪون اﻳﻞ ﺑﻴﮕﻲ‬
‫ﭼﻬﺎر ﺷﻤﺎره‬

‫ﺑﺎ ﻓﺮﻳﺪون اﻳﻞ ﺑﻴﮕﻰ‬

‫ﺑﺎ ﺳﻌﻴﺪ ﺳﻠﻄﺎﻧﭙﻮر ‪،‬‬
‫ﻧﺎﺻﺮ رﺣﻤﺎﻧﻰ ﻧﮋاد ‪،‬‬

‫اﺻﻮل ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬

244

Georges Politzer

ELEMENTARY PRINCIPLES
OF PHILOSOPHY

Translated by
Fereidoun Gilani

Printed in Germany
2011

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful