You are on page 1of 39

T.C.

MLL ETM BAKANLII

EL SANATLARI TEKNOLOJS

CCM DOKUMA

ANKARA, 2012

Bu modl, mesleki ve teknik eitim okul/kurumlarnda uygulanan ereve retim Programlarnda yer alan yeterlikleri kazandrmaya ynelik olarak rencilere rehberlik etmek amacyla hazrlanm bireysel renme materyalidir. Mill Eitim Bakanlnca cretsiz olarak verilmitir. PARA LE SATILMAZ.

NDEKLER
AIKLAMALAR .................................................................................................................... ii GR ....................................................................................................................................... 1 RENME FAALYET1 .................................................................................................... 3 1.CCM DOKUMA ................................................................................................................ 3 1.1.Kirkitli dokumalar .......................................................................................................... 3 1.1.1.Tarihesi ................................................................................................................. 3 1.1.2.eitleri................................................................................................................... 4 1.2. Cicim Dokuma .............................................................................................................. 4 1.3. Cicim Dokuma Trleri .................................................................................................. 5 1.3.1.ki Atlamal Cicim Dokuma ................................................................................... 5 1.3.2. Atlamal Cicim Dokuma ................................................................................... 6 1.4. Cicim Dokumada Desen zellikleri ............................................................................. 6 1.4.1.Desen Aratrma ..................................................................................................... 6 1.4.2.Yararlanlacak kaynaklar: ....................................................................................... 6 1.5. Motif zellikleri ........................................................................................................... 7 1.6. Yresellik ...................................................................................................................... 7 1.7. Motif Anlamlar ............................................................................................................ 7 1.8. Desen Hazrlama ........................................................................................................... 9 1.8.1. Desen Hazrlarken Kullanlan Ara Gereler ...................................................... 10 1.8.2. Desen Hazrlama Aamalar ................................................................................ 10 UYGULAMA FAALYET .............................................................................................. 12 LME VE DEERLENDRME ................................................................................... 13 RENME FAALYET2 .................................................................................................. 14 2. CCM DOKUMAYA HAZIRLIK .................................................................................... 14 2.1. Bez Aya Dokuma ..................................................................................................... 14 2.2. Zincir (iti) rme ....................................................................................................... 15 2.3. Cicim Dokuma ............................................................................................................ 16 2.4. Cicim Dokuma Yaparken Dikkat Edilecek Noktalar .................................................. 17 2.5. Dokumay Tezghtan kartma .................................................................................. 18 2.6. Saak Balama ............................................................................................................ 18 2.6.1.Saak yaparken dikkat edilecek noktalar:............................................................. 19 2.7. Cicim Dokuma rnekleri ............................................................................................ 19 UYGULAMA FAALYET .............................................................................................. 27 LME VE DEERLENDRME .................................................................................... 31 MODL DEERLENDRME .............................................................................................. 32 CEVAP ANAHTARLARI ..................................................................................................... 33 KAYNAKA ......................................................................................................................... 35

AIKLAMALAR AIKLAMALAR
ALAN DAL/MESLEK MODLN ADI MODLN TANIMI SRE N KOUL YETERLLK El Sanatlar Teknolojisi El Dokumacl Cicim Dokuma Cicim Dokumay reten renme materyalidir. 40/32 Kilim dokuma modln alm olmak Cicim Dokuma yapmak Genel Ama Gerekli ortam salandnda cicim dokuma konusunda bilgi sahibi olacaktr Amalar 1. Cicim dokuma hakknda bilgi sahibi olabileceksiniz. 2. Cicim dokuma yapabileceksiniz. Ortam: Aydnlk ve temiz ortam Donanm: Aydnlk ortam, grsel basl kaynaklar, mukavva, makas, cetvel, milimetrik kt, boya kalemi, kalem, tezgh, zg ipleri, dokuma ipleri, desen, atk ipleri, kirkit Modln iinde yer alan, her faaliyetten sonra verilen lme aralar ile kazandnz bilgileri lerek kendi kendinizi deerlendireceksiniz. retmen, modln sonunda, size lme arac ( test, oktan semeli, doru-yanl, vb. ) kullanarak modl uygulamalar ile kazandnz bilgi ve becerileri lerek deerlendirecektir.

MODLN AMACI

ETM RETM ORTAMLARI VE DONANIMLARI

LME VE DEERLENDRME

ii

GR GR
Sevgili renci, El dokumaclnda temel olan Kilim, cicim, zili, sumak teknikleri ana unsur olarak yer alr. Gnmzde teknolojinin gelimesi ile el dokumacl kaybolmaya yz tutmu durumdadr. El dokumacln yaatmak iin istenilen amaca uygun retim biimini yakalamak, kaliteli ara gere seimi yapmak ok nemlidir. Seilen alet ve gereleri dzgn kullanabilmek, dokuma tezghlarn tanmak, zelliklerini bilmek kaliteyi artran unsurlar iinde yer almaktadr. El dokuma altnda retimin istenilen kalitede ve kapasitede gelitirilebilmesi iin kullanlan dokuma tezghlarnn zelliklerini bilmek, tezghlar ve dokumalar hakknda bilgi sahibi olmak kanlmaz bir ihtiyatr. Bu modlde cicim deseni hazrlamay, zg hazrlamay, cicim dokumaya balamadan nce yaplacak almalar, cicim dokumay ve dokunan rn tezghtan kartma becerisini kazanacaksnz. Edindiiniz bilgi ve kazandnz beceriler el dokuma alann ve alma koullarn tanmanza yardmc olacaktr.

RENME FAALYET1 RENME FAALYET1


AMA
Geleneksellie, yresellie ve yeniliklere uygun cicim dokuma,deseni hazrlayabileceksiniz.

ARATIRMA
Kirkitli Dokumalar ile ilgili bilgi toplaynz. Cicim Dokuma ile ilgili bilgi toplaynz. Motif zelliklerini aratrnz. Desen hazrlama yntemlerini aratrnz. Cicim dokuma desenlerinin fotoraflarn ekiniz. Elde ettiiniz bilgileri arkadalarnzla paylanz.

1.CCM DOKUMA
1.1.Kirkitli dokumalar
El dokumalarnn dokumasnda; atk ipliini ve ilmekleri sktrmak amacyla kullanlan araca Kirkit ve bu aracn kullanld el dokumalarna da Kirkitli Dokumalar denilmektedir.

1.1.1.Tarihesi
Dokumaclk ok eski sanatlardan biridir. lk insanlar vcutlarn d etkenlerden korumak iin hayvan derilerini kullanmlard. nce hayvan postlar ve deriyle daha sonrada bitki sap ve lifleriyle dokuma yapmay renmiler. Bitki saplaryla balayan dokumaclk, yn ve pamuktan dokumalarla gnmze kadar gelmitir. Elde edilen lifler uzun olmad ndan dokumaya elverili deildi. Bitkisel veya hayvansal liflerin birbirine eklenerek iplik yaplmas, istenilen uzunlukta dokumalar yapma olana vermesi bakmndan nemli bir bulu olmutur. Bilinen en eski hal, M.. 5-3 yzyllar arasnda Orta Asyada dokunan ve dokunduu blgenin adn alan PAZRK halsdr. Kirkitli dokumalar bulan ve gelitirenler Trklerdir. Kirkitli (kilim-cicim-sumak-zili, hal) dokumalar, Trklerin Orta Asyadan g etmesiyle dnyaya yaylmtr. nsanlarn, konutlarn denmesinde rt ve yayg gereksinimlerini karlamak amacyla yn ipliklerini birbiri arasndan bir alt bir st geirerek ilknce kilim yaptklar, sonradan da bu ipliklerin arasna ksa yn ipliklerini dmleyerek haly bulduklar sanlmaktadr. Geleneksel Trk

El Sanatlar, Anadolu'nun binlerce yllk tarihinden gelen eitli uygarlklarn kltr miras yla, kendi z deerlerini birletirerek zengin bir mozaik oluturmutur. Dokumaclk Anadolu'da ok eskiden beri yapla gelen, ou yrede geim kayna olmu ve olmaya devam eden bir el sanatdr. Kilim, cicim, zili, sumak ve hal dokumalar bu gne kadar, dank olarak Trkiyenin hemen her yerinde dokunmu ve dokunmaktadr. Trkiyenin doal koullarnn deiik ve tarih boyunca eitli kltrlere yuva olmasndan dolay bu dokumalar, teknikleri ve desenleri bakmndan ok eitlidir. Ancak blge zellikleri gstermekte ve geleneksel olarak yapldklar iin bilhassa desen bakmndan ok az deimektedir. Bu nedenle kolaylkla tarihsel sralama yaplamamaktadr. Sadece renklerinden, sentetik boyalarn lkemize giri tarihi olan 1880 ve 1890sonras veya ncesi olarak tarihlendirme yaplabilmektedir. Bu da her zaman geerli olamaz.

1.1.2.eitleri
Dz kirkitli dokumalar Kilim, Cicim, Zili, Sumak, Hal eklinde sralanmtr. Kilim, kendi iinde dokunu zeliklerine gre farkl gruplara ayrlr. Cicim dokumada dokunu zellikleri bakmndan eitlilik gstermektedir. Sumak dokuma drt eitte dokunup retilmektedir. Genellikle sumak dier dokumalar iinde yardmc ssleme gibi kullanlmaktadr. Dz kirkitli dokumalar, farkl dokuma teknikleriyle oluturulmasna karn genel olarak kilim adyla bilinmektedir. Buda yanl bir bilgidir. Dokunu ve kullanm zellikleri bakmndan hepsinin karakteristik zellikleri farkldr. Anadoluda dokunan kilimler desen zelliklerine gre Trk, Yrk, Trkmen ve Afar gibi isimlerle anlrlar. Yalnz bu kilimlerde, bir motif deiik isimler alarak hepsinde kullanlabilir. Ayn isimde olup da farkl, hi birbirine benzemeyen birok motiflere de rastlanmaktadr.

1.2. Cicim Dokuma


Cicim; zg ve atk iplikleri arasna renkli desen iplikleri atlarak sktrma suretiyle meydana getirilen dokuma trdr. Dokumann yzeyinde sonradan ine ile yaplm gibi kabark desenler oluur. Zemini oluturan atk ve zg iplikleri genellikle ayn renk ve k alnlkta, deseni meydana getiren iplikler ise ayr renk ve kalnlkta olur.

Desen 1.1. Cicim Dokuma Deseni

Resim 1.1. Cicim Dokuma

Resim 1.2. Cicim Dokuma

1.3. Cicim Dokuma Trleri


Cicim atk yzl veya bez aya tekniiyle yaplr, desen ipinin atl ekline gre iki atlamal veya atlamal olarak farkllk gsterir.

1.3.1.ki Atlamal Cicim Dokuma


Desen iplikleri iki zg zerinden atlayarak ilerler. Desene gre dokumann arkas nda, yukarya apraz, saa ve sola doru devam eder. Desen iplikleri sray tamamladnda

atk iplii atlr. Genellikle bez aya zemin zerine serpme motifler dokunur. Sk motifli, atk yzl cicim dokumalarda da ayn teknik uygulanr.

1.3.2. Atlamal Cicim Dokuma


Bu tr cicim dokumalarda desen iplikleri zg iplii atlayarak ilerler. Bez aya veya atk yzl zemin zerine sk motifler uygulanr.

1.4. Cicim Dokumada Desen zellikleri


Cicim dokumasnn deseni kareli izilir. Kareli ktta her dik kare sras bir zg ipliinin, her yatay kare sras ise bir atk ipliinin karldr. Desenin neresinde, hangi renkte desen iplii, ka tane zg ipliinin, zerinden atlayp arkaya geecekse, o kadar kareyi, o desen ipliinin renginde boyanr. Desen iplii sralarnn aralarnda birer yatay kare srasn bo braklr. Bunlar, desen ipliklerini aralarnda sktran atk ipliklerinin karldr. Deseni ende, dokumanzda kullanacanz zg iplii says kadar kare iine sdrmak veya yerletirmek zorunda olduunuzu unutmaynz. Dokuma yaplnca, iplikler sktrlaca iin, kareli kttakine gre daha bask bir desen elde edileceini dikkate alnz.

1.4.1.Desen Aratrma
Cicim dokuma deseninin hazrlanmasndan nce, hazrlanacak desenle ilgili bir n aratrmann yaplmas gerekmektedir. Desen aratrmas yapabilmek iin gemiten bu gne kullanlan cicim dokuma desenleri grlmeli, cicim dokumalarda kullanlan desenlerin b iimleri, kullanlan motiflerin zellikleri aratrlarak, desen hazrlama ileminin birinci basaman gerekletirilmelidir. Cicim dokumaclnda desenler oluturulurken atk iplikleri ve desen iplikleri sra takip eder. Atk plii atldktan sonra yaplacak desene gre desen iplii bir veya daha fazla zg iplii zerinden atlatlarak desen oluturulur. Cicim dokumalarda dokumann yzeyinde meydana getirilen desenler kullanlan desen ipliinin kalnlna ve inceliine, desendeki motiflerin birbirine ok yakn serpme motifler halinde oluuna gre deiik grnm verirler.

1.4.2.Yararlanlacak kaynaklar:
Bir dokumann yresel zelliklerini en iyi yanstan faktrlerden biri ol an cicim dokuma desenlerini aratrmada yararlanlacak kaynaklara ulamak, gnmzde olduka kola ylamtr. Genel olarak syleyecek olursak yararlanlacak kaynaklar unlardr: Daha nce yaplm cicim dokumalar ve bunlarn resimleri Daha nce allm cicim dokuma desenleri Kitap, dergi, basl kaynaklardaki cicim dokuma motif ve resimleri

nternet siteleri Geometrik Desenler Bitkisel Karakterler

1.5. Motif zellikleri


Geometrik desenler (kare-dikdrtgen). Canl ve cansz varlklar (insan-hayvan-koboynuzu-eya). Doa (iek- aa-ku-bulut). Bitkisel karakterler (iek-aa). Duygu ve dnceleri anlatan desenler (eli belinde-elti eltiye kst). Cicim dokumalara baktmzda genelde parlak renklerle dokunduu dikkati ekmektedir. Cicim ince dokunmu nakl kilimdir. Dokumalar tek para yapld gibi ince uzun eritler halinde birka para da dokunabilir. Dokuma paralarna kanat veya ak denir. Motiflerde genellikle parlak renkler kullanlr. (Krmz (vine), lacivert (koyu gk), koyu sar (knal sar), siklamen (almes), mor (deli mavi), siyah (gara veya ana gara), yeil (cevizi), imeni yeil, beyaz, mavi, turkuaz) Motifler genellikle geometrik, duygu ve dnceleri anlatan bitkisel karakterler tamaktadr Dokuma kenarlar genellikle ince bordrlerle evrilir.

1.6. Yresellik
Dz el dokumalar dokunduklar yerlere gre de isimlendirilirler. Bunun iin ehir merkezlerinden balayarak kasaba, bucak, ky ve gebe halinde yaayan airetler esas alnabilir. Antep, Siirt, Silifke, Krehir, Karaman, Sivas, Emirda, Eme, kilim ve dokumalar ilk akla gelen dokumalardr.

1.7. Motif Anlamlar


Dokumalar insanlarn fiziksel ve psikolojik ihtiyalarn karlamak, beklentilerini yerine getirmek iin dokunurdu. Dini inanlar ve dinsel yaam filozofik dnceleri, insan ruhunu zenginletirdi ve gelitirdi. Dokumalardaki motiflerin anlamlar blgelere gre farkllk gsterir. Ancak motifler dini inanlar, asaleti, gc sembolize eder. El dokumaclnda dokumalarn dili sadece dokumacnn hnerini gstermekle kalmaz, ayrca onlarn mesajlarn da iletir. Cicim dokumalarda eitli hayvan, iek aa gibi figratif motiflerin yan sra soyut motifler de yer alr. Kartal : G, kudret, muska, hkmet egemenlii ve eski dini trelerden ortaya kan tlsmlar gibi eleri temsil eden kartal figrleri, hal dokumaclnda totemleri iaret eder.

Resim 1.3. Kartal

Ptrak: Ptrak, insanlarn giysilerine ve hayvanlarn tylerine yapan pamuksu bir bitkidir. Onun, kem baklar savuturmaya gcnn yettiine inanlr. Dier taraftan ieklerle dolu anlamnda gelen "Ptrak gibi" deyimi, bu motifin bolluun bir sembol olarak un torbalar zerinde kullanlmasn aklar.

Resim 1.4. Ptrak

Gz: Baz insanlar ktle, zarara, anszla ve hatta lme bile sebep olan gl baklar olduuna inanlr. Gz motifleri, insan gznn kem baklara kar en iyi koruyucu olduu inancndan dolay ortaya karld.

Resim 1.5.Gz

engel ve ha: Trk hallarnda halar ve eitli engel tipleri, insanlar tehlikelerden korumas iin sk sk kullanlr.

Resim 1.6.engel ve Ha

Bereket: Birlikte kullanlm "elibelinde" ve "koboynuzu" motifleri bir erkek ve bir kadn belirtir. Bereket deseni, diiyi gsteren iki adet "eli belinde" motifi ve erkei gsteren iki adet "koboynuzu" motifinden oluur. Kompozisyonun ortasndaki gz motifi, aileyi kem gzlere kar korumas iin kullanlmtr.

Resim 1.7. Bereket

Ejderha: Ejderha, aslan gibi ayaklar, ylan gibi kuyruu olan ve kanatlar bulunan mitolojik bir yaratktr. Ejderha, hava ve suyun efendisidir. Ejderha ve Anka'nn uuunun, bereketli bahar yamurlar getirdiine inanlr. Kocaman bir ylan olduuna inanlan ejderha, hazinelerin ve hayat aac gibi srl nesnelerin koruyucusudur.

Resim 1.8. Ejderha

1.8. Desen Hazrlama


Yzeylerin zerinde varlklar, nesneleri belirli izgilerle gsterme, tasvir etme olarak adlandrlabilir. Cicim dokuma deseni kareli kda izilir.

Kareli ktta her dik kare sras zg ipliinin; yatay kare sras atk ipliinin Desende; hangi renk desen iplii, ka zg ipliinin arkasndan atlayp geecekse, o kadar kare o desen ipliinin renginde boyanr. Her desen iplii sralarnn aralarna bir kare yatay sra bo braklr. Bo braklan sralar desen ipliklerinin aralarnda skacak atk iplerini gsterir. Deseni, en geniliinde dokumada kullanlacak zg iplii says kadar kare iine sdrmak gerekir. Dokumann ok enli dokunmas pek mmkn olmayabilir. Genilii taraktaki delik ve ara says belirler. izim ile dokuma arasnda farkllklar olabilir. plik kalnl dokumada dikkate

karldr. alnmaldr.

1.8.1. Desen Hazrlarken Kullanlan Ara Gereler


Grsel basl kaynaklar, Dokuma rnler, Makas, Cetvel, Milimetrik kt, Boya kalemi, Mukavva, Kalem,

1.8.2. Desen Hazrlama Aamalar


Dokunulmas dnlen cicim dokumann ncelikle boyutlar belirlenir. Daha sonra cicim dokumadaki dm saylar hesaplanarak her dmn bir kareye gelecei gereini unutmadan, boyutlara uygun kareli kt hazrlanr. Desen kurun kalemle kareli kda izilir. Kurun kalemle taslak almas yaparak, kareli ktta yerleri belirlenmi desen, hazrlanacak cicim dokumada uygulanacak renklerle boyanr.

Cicim dokumann fonuna uygun renkte tamam boyanarak desen almas tamaml anr.

Resim 1.9. Cicim dokuma

10

Desen 1.2: Cicim dokuma deseni

11

UYGULAMA FAALYET UYGULAMA FAALYET


Aada verilen bilgiler dorultusunda Cicim Dokuma ve Desen Hazrlama konularnda aratrmalar yapp dosya hazrlaynz lem Basamaklar Kirkitli Dokumalarla ilgili bilgi toplaynz. Cicim dokumann tanmn aratrnz. neriler Basl kaynaklardan faydalanabilirsiniz Sanal ortamdan faydalanabilirsiniz Basl kaynaklardan faydalanabilirsiniz Sanal ortamdan faydalanabilirsiniz

Cicim dokumann tarihesini arat- Basl kaynaklardan faydalanabilirsiniz rnz. Sanal ortamdan faydalanabilirsiniz Cicim dokuma trlerini aratrnz. Basl kaynaklardan faydalanabilirsiniz Sanal ortamdan faydalanabilirsiniz Cicim desenleri ile ilgili bilgi topla- evrenizdeki dokuma atlyelerinden ve okuynz. lunuzdaki dokuma atlyesinden faydalanabilirsiniz Motif zellikleri ile ilgili bilgi topla- evrenizdeki dokuma atlyelerinden ve okuynz. lunuzdaki dokuma atlyesinden faydalanabilirsiniz Desen hazrlama ekillerini aratr- evrenizdeki dokuma atlyelerinden ve okunz. lunuzdaki dokuma atlyesinden faydalanabilirsiniz Cicim dokuma fotoraflar ekiniz. evrenizdeki dokuma atlyelerinden ve okulunuzdaki dokuma atlyesinden faydalanabilirsiniz Cicim desenlerinin fotoraflarn evrenizdeki dokuma atlyelerinden ve okuekiniz. lunuzdaki dokuma atlyesinden faydalanabilirsiniz Topladnz bilgi ve dokmanlar Basl kaynaklardan faydalanabilirsiniz dosya haline getiriniz. Sanal ortamdan faydalanabilirsiniz

12

LME VE DEERLENDRME LME VE DEERLENDRME


Aadaki cmlelerin banda bo braklan parantezlere, cmlelerde verilen bilgiler doru ise D, yanl ise Y yaznz. 1. ( ) El dokumalarnn bir ksmnn dokunmasnda; atk ipliini ve ilmekleri sktrmak amacyla kullanlan araca Kirkit denir. ( ) Cicim; zg ve atk iplikleri arasna renkli desen iplikleri atlarak sktrma suretiyle meydana getirilen dokuma trdr. ( ) Cicim dokumalarda dokumann yzeyinde meydana getirilen desenler kullanlan desen ipliinin kalnlna ve inceliine, desendeki motiflerin birbirine ok yakn serpme motifler halinde oluuna gre deiik grnm verirler. ( ) Cicim dokumada motiflerde genellikle mat renkler kullanlr.

2.

3.

4.
5.

( ) Kareli ktta her dik kare sras atk ipliinin; yatay kare sras zg ipliinin karldr. ( ) Kartal figrleri g, kudret, muska, hkmet egemenlii ve eski dini trelerden ortaya kan tlsmlar gibi eleri temsil eder. ( ) Cicim dokumalarda eitli hayvan, iek aa gibi figratif motiflerin yer alr. Soyut motifler de yer almaz. ( ) Yzeylerin zerinde varlklar, nesneleri belirli izgilerle gsterme, tasvir etme ye Desen denir.

6.

7.

8.

9.

) Dokuma paralarna kanat veya ak denir.

DEERLENDRME
Cevaplarnz cevap anahtaryla karlatrnz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap verirken tereddt ettiiniz sorularla ilgili konular faaliyete geri dnerek tekrarlaynz. C evaplarnzn tm doru ise bir sonraki renme faaliyetine geiniz.

13

RENME FAALYET2 RENME FAALYET2


AMA
Geleneksel el sanatlarmza zg kltrel zeliimizi yanstan cicim dokuma yapabileceksiniz.

ARATIRMA
evrenizde bulunan dokuma atlyelerini inceleyiniz. Cicim dokuma ile ilgili bilgi toplaynz. Cicim dokuma eitlerini aratrnz. Cicim dokuma yaparken dikkat edilecek noktalar aratrnz. Cicim dokuma konusunda sanal ortamda ve basl kaynaklardan kaynak taramas yapnz.

2. CCM DOKUMAYA HAZIRLIK


2.1. Bez Aya Dokuma
zg iplikleri zerine iki sra arga atlr ve sonra zincir halkas rlr. Dokumann balangcnda ve bitiinde 510 sra zg ipi ile dz dokuma (bez aya) yaplr. Atk ve zglerin eit ekilde, birbirinin altndan ve stnden getii dokuma tr bez aya veya dz dokumadr. Normal gerilimdeki atk ve zglerin arsndan orta gerginlikte atklarn geirilmesi ile atk ve zglerin edeerli olarak yzeyde grld bir dokuma eididir.

Resim 2.1: Bez aya dokuma

14

2.2. Zincir (iti) rme


Zincir halka ile iti rme ayn ilevi yapar. Yresellik bakmndan deiik adlar verilebilir. Zincir rme atk iplerinin zlmemesi ve balang dokumasnn net, dzgn durmas iin gereklidir. Dokumaya bitirirken iti veya zincir halkas rlr. Cicim dokumaya balamada iki teknik kullanlr. Bunlar; Zincir halkas (iti rme) teknii ve bez aya dokumadr. Sol el iaret parmana iplik dolanr.

Resim 2.2: pliin ele dolanmas

pin ucu iaret parma ve baparmak arasnda tutulur ve iten da doru evrilerek halka yaplr. Halkann iinden iaret parma yardm ile aradaki iplik ierden ekilerek zincir halkas oluturulur. lem tekrar edilerek dokumann eni kadar zincir rme yaplr.

Resim 2.3: Zincir halka oluturma

15

Resim 2.4. pin iten ekilmesi

Resim 2.5. rlm zincir halkas

Resim 2.6: rlm zincir halkas

2.3. Cicim Dokuma


Cicim teknii dz bez dokuma arasna uyguland gibi bantlar halinde izgili, kareli dokumalara veya atk yzl yani kilim dokumalara da uygulanabilir. Desenleri sk olan c icimlere, yanllkla zili de denilebilir.

16

Resim 2.7: Cicim Dokuma

Cicim: zg, atk iplikleri arasna renkli desen iplikleri atlarak sktrlmak suretiyle meydana gelen dokuma trdr. Cicim atk yzl veya bez aya tekniiyle dokunmakt adr. Cicim dokumada; Zemini oluturan atk ve zgler ounlukla ayn renk ve kalnlkta ipliklerdir. Atk atldktan sonra, desenin durumuna gre ayrlan zg grubunu, zgnn arkasndan ne geirilen desen iplii stten atlayarak arkaya geer. Desen iplikleri dokumann enini tamamlayacak ekilde, desenin durumuna gre zg ipliklerinin stnden ve altndan geirildikten sonra arka yzden apraz olarak yukarya geer ve ayn yerden, bir saa bir sola kayarak tekrar n tarafa geirip bekler. Bu arada zg grubuna dolanm olur. Arkadan gelip ne geen desen ipliklerini kolayca takip edebilmek iin dokumann tersinden dokunur. Bazen iki kii ile dokunur. Desen takibine ikinci kii yardmc olur. Cicim dokuma ile heybe, sofra alt, gelin uval, hur, minder, divan rts, tandr rts, namazlk, yayg, yastk v.b yaplmaktadr. Kylerde eskiden ok sayda dokuyucu olduu biliniyor; siyah, pembe, beyaz renklerde dolapl/kareli olan cicimin de dokunduu, ancak gnmzde ok az kiinin dokumaya devam ettii belirlenmitir. Cicimin uzatmas yaklak 5 m., eni gz karar iki kar, parmak olmakta; dokunduktan sonra drt para ( ak-kanat) yan yana dikilerek kullanlmaktadr.

2.4. Cicim Dokuma Yaparken Dikkat Edilecek Noktalar


Cicim dokuma yapmak iin dokunacak rn eidine gre tezgh seilir. Tezgh temizlenerek dokumaya hazr hale getirilir. Desen hazrlanr Desene uygun zg ve atk ip trleri ayarlanr. Desen ve dokuma boyutlarna uygun zg ipi geirilir.(Baknz Kirkitli dokumalarda zg hazrlama modlne) Cicim dokumaya balarken saak pay braknz

17

iti ve bez aya dokumas yapnz. Cicim dokumay bitirirken nce bez aya dokuyunuz sonra iti rgs yapnz ve en son olarak saak pay braknz. Kareli kdn her dik sras bir zg ipliinin, her yatay kare sras bir atk ipliinin karldr. Dokuma yaplnca kareli kttaki desenden daha bask bir desen ortaya kar Desen iplikleri kk melik- yumak ya da kelebek yaparak kullanlr. Dokumann arkasnda byk desen iplikleri birikmemelidir. Her renk iin ayr ayr yumak kullanlmaldr. Ayn renk gruplar yukar doru ekilerek, yrtlerek dokuma yaplmaldr. Byk geiler yaplmamaldr. zg ipliklerinin daralmamasna dikkat etmelidir. Dokumada daralma olmasn diye sadan- soldan bir iple gerdirilerek tezgha balanr. Dokumaya balamadan evvel zincir halka rlmelidir.510 sra dz bez aya dokuma yaplmaldr. Desene gre dokuma ilemine devam etmelidir. Desen iplii arkadan gelip ne geen desen ipliklerini kolayca takip edebilmek iin cicim dokumalar tersinden dokunur. Bu nedenle iki dokuyucu tarafndan dokunur. Cicim dokumann yzeyinde sonradan ine ile ilenmi gibi kabark desenler oluur. Cicim dokumalarda, dokumann yzeyinde meydana getirilen desenler, ipliin kalnlna, inceliine, serpme motifler halinde oluuna gre deiik grnm almaktadr. Desen atldktan sonra bir sra bo dokuma yaplr, kirkitle sktrlr. ereve tezghta kirkitin grevini tarak yapar. rnn lsne gre dokuma yaplr ve tamamlanr. Desen yerletirme ii ve dokuma bitince 510 sra bez aya dokuma yaplr ve zincir halka ekilir. Saak pay braklarak dokuma tamamlanr.

2.5. Dokumay Tezghtan kartma


Dokumay tezghtan kartmadan nce hatalar varsa baklr. Giderilmesi mmkn olan hatalar tespit edilip dzeltilir. Leventler gevetilir. Dokuma serbest braklr. Alt ucundan ve st ucundan saak pay braklarak zgler kesilir. Yava ve dikkatli olarak zgler leventlerden boaltlr. Arkadaki atk ipi ular dm atlp kesilir ve yok edilir. Kenar dzgnl kontrol edilir. Saaklarna balama teknikleri uygulanr.

2.6. Saak Balama


Saak: Dokuma kenarlarndan taan zg ipliklerini dmleyerek veya balayarak elde edilir.

18

Saak kullanlacak dokuma cinsine gre yn, pamuk, ipek gibi dokumada kullanlan ipliklerle hazrlanr. Genellikle dokumann tezghtan ktktan sonra kalan zg ipi ularndan rlerek, balanarak veya bklerek yaplr.

2.6.1.Saak yaparken dikkat edilecek noktalar:


Dokuma tezghtan karldktan sonra istenilen saak boyu tespit edilir. Fazlalklar makasla dzeltilir. Saak ipleri eit sayda gruplanr. stenilen kalnlkta iplik gruplar balanr. Dokuma ile uyumlu lde saak balama ya da rme ilemi hazrlanr ve kesilir. Saak ularnn bozuk yerleri makasla kesilerek dzeltilir. Dokuma sslenmi ve tamamlanm olur.

2.7. Cicim Dokuma rnekleri

Resim 2.8: Kee ile cicim dokuma yelek

Resim 2.9: Cicim dokuma yelek

19

Resim 2.10: Cicim dokuma

Resim 2.11: Cicim dokuma

20

Resim 2.12. Cicim dokuma

Resim 2.13. Cicim dokuma

21

Resim 2.14. Cicim dokuma

Resim 2.15: Cicim dokuma

22

Resim 2.16: Cicim dokuma

Resim 2.17: Cicim dokuma

Resim 2.18: Cicim dokuma

23

Resim 2.19.Cicim dokuma

Resim 2.20: Cicim dokuma

24

Resim 2.21. Heybe dokuma

Resim 2.22. Tezghta cicim dokuma

Resim 2.23.Cicim dokuma

25

Resim 2.24.Cicim dokuma

26

UYGULAMA FAALYET UYGULAMA FAALYET


Aadaki ilem basamaklar ve nerilerde belirtilen hususlar dikkate olarak basit cicim dokuma tekniini uygulaynz. lem Basamaklar alma ortamn hazrlaynz. neriler Aydnlk ve havadar ortam salaynz. Atlyede nlnz giyiniz. Kullanacanz malzemeleri temin ediniz. Deseninizi belirleyiniz. Kullanacanz atk ipliklerinin renklerini belirleyiniz.

Kullanacamz atk ipliini 10 veya 15 cm. uzunluunda yapacamz dokumann llerine gre hazrlaynz.

plii dolama ilemi bitince iplik dalmasn diye ba ksmndan balaynz.

27

Desene gre zemin rengini zg ipliklerinin arasndan bir alt, bir st geiriniz. Bez aya dokumada olduu gibi.

Atk ipliklerini zg ipliklerinin 3 stnden bir altndan alarak deseni oluturunuz. Her desen koyulan sradan sonra bir sra zemin renginden bez aya dokuma yapnz.

Cicim dokumada bir iplik kaydrlarak desen oluturulur.

28

Ayn ilemleri tekrarlayarak dokumanz devam ettiriniz.

Balangta olduu gibi bez aya dokuma ve iti rme yaparak dokumanz bitiriniz.

Cicim dokuma

29

UYGULAMA FAALYET
Aada dokumay tezgahtan kartnz. lem Basamaklar neriler Dokumay tezghtan kartnz. Dokumay tezghtan kartrken dikkatli olunuz. Yava hareketlerle zg iplerini leventlerden kartnz.

zg iplerinin dzgnln Tezghtan kan dokumann birka gn bekletilip kontrol ediniz. ekmesini salaynz. zg iplerinin gerginliini kontrol ediniz. Saak boylarn eit ekilde Balama yapmak iin saak iplerini dzeltiniz. kesip dzeltiniz. Fazla uzun olanlar ksaltnz.

Balama ekillerinden birini Saak balama yntemlerinden rne uygun olan uygulaynz. seip uygulaynz. rme bkme ya da balama yntemlerini uygulaynz.

Balama yaptktan sonra saak- Hepsinin ayn boyda ve ayn kalnlkta olmasna larn ularn kesip dzeltiniz. zen gsteriniz.

Bitmi rn kontroln yapnz.

Tezghtan dokumay karrken zglerin gerginliini kontrol ediniz. Saak uzunluunu iyi ayarlaynz. Saak balama ekillerinin rnle uyumlu olmasna dikkat ediniz. Biten rnlerin kenar temizliini yapnz. Altta kalan ipularn temizleyip dm atnz. Yaplan ilerinizi genel grnm olarak son kontrolden geiriniz.

30

LME VE DEERLENDRME LME VE DEERLENDRME


Aadaki cmlelerin banda bo braklan yerlere , verilen sorulara doru ise D, yanl ise Y yaznz. 1. ( ) zg, atk iplikleri arasna renkli desen iplikleri atlarak sktrlmak suretiyle meydana gelen dokuma trne denir. ( ) Cicim dokumada zemini oluturan atk ve zgler ounlukla . renk ve kalnlkta ipliklerdir. ( ) Cicimin uzatmas yaklak 5 m.- eni gz karar iki kar parmak olmakta; dokunduktan sonra .. para ( ak-kanat) yan yana dikilerek kullanlmaktadr. ( )ki Atlamal Cicim Dokumada desen iplikleri . zg zerinden atlayarak ilerler. ( ) Cicim dokumaya balamadan evvel halka rlmelidir ( ) Cicim deseni yerletirme ii ve dokuma bitince . sra bez aya dokuma yaplr ( ) Atk ve zglerin eit ekilde, birbirinin altndan ve stnden getii dokuma tr bez aya veya dz dokumadr. ( ) Dokumay tezghtan karrken leventler gevetilir. Dokuma serbest braklr.

2.

3.

4.

5. 6.

7.

8.

9.

( ) Saak: Dokuma kenarlarndan taan zg ipliklerini dmleyerek veya balayarak elde edilir. ( ) Saak ipleri farkl sayda gruplanr.
( ) Cicim dokumay bitirirken nce iti rgs yaplr, sonra bez aya dokunur

10. 11. 12.

( ) Saak kullanlacak dokuma cinsine gre yn, pamuk, ipek gibi dokumada kullanlan ipliklerle hazrlanr.

DEERLENDRME
Cevaplarnz cevap anahtaryla karlatrnz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap verirken tereddt ettiiniz sorularla ilgili konular faaliyete geri dnerek tekrarlaynz. C evaplarnzn tm doru ise Modl Deerlendirmeye geiniz.

31

MODL DEERLENDRME MODL DEERLENDRME


Modl ile kazandnz bilgileri, aadaki sorular doru veya yanl olarak cevapla ndrarak deerlendiriniz. Aadaki cmlelerin banda bo braklan parantezlere, cmlelerde verilen bilgiler doru ise D, yanl ise Y yaznz.

1. 2.
3.

Bilinen en eski hal, M.. 5-3 yzyllar arasnda Orta Asyada dokunan ve dokunduu blgenin adn alan halsdr. Dz kirkitli dokumalar, farkl dokuma teknikleriyle oluturulmasna karn genel olarak adyla bilinmektedir.
Cicim dokumaclnda desenler oluturulurken atk iplikleri ve desen ri takip eder. zg ipi hazrlanrken dokuma yaplacak uzunluk tespit edilir. Elde edilen lnn zerene .. pay ve fire pay ilave edilir.

4.

5.

Tezghn genilii kadar olan .. aac, tezghn yan tahtalarnn i


tarafndaki kk tahta dayanaklara oturtulur.

6.
7.

ereve tezghtaki ............................ gc olarak da adlandrlr. Desen dikey (zg) iplerle elde edilirse . yzl dokuma adn alr. Cicim atk yzl veya bez aya tekniiyle yaplr, desen ipinin atl ekline gre . atlamal veya atlamal olarak farkllk gsterir.
Cicim dokumada; Zemini oluturan atk ve zgler ounlukla .. renk ve kalnlkta ipliklerdir.

8.
9.

10. 11.

Saak ularnn bozuk yerleri kesilerek dzeltilir. Arkadaki .. ipi ular dm atlp kesilir ve yok edilir.

DEERLENDRME
Cevaplarnz cevap anahtaryla karlatrnz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap verirken tereddt ettiiniz sorularla ilgili konular faaliyete geri dnerek tekrarlaynz. Cevaplarnzn tm doru ise bir sonraki modle gemek iin retmeninize bavurunuz.

32

CEVAP ANAHTARLARI CEVAP ANAHTARLARI


RENME FAALYET-1N CEVAP ANAHTARI
1 2 3 4 5 6 7 8 9 Doru Doru Doru Yanl Yanll Doru Yanl Doru Doru

RENME FAALYET-2N CEVAP ANAHTARI


1 2 3 4 5 6 7 8 9 zincir atk iti mekik bez aya iki melik uzun dokuyu

33

RENME FAALYET-3NN CEVAP ANAHTARI


1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 cicim ayn drt iki zincir 510 Doru Doru Doru Yanl Yanl Doru

MODL DEERLENDRMENN CEVAP ANAHTARI


1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 pazirik kilim sra saak gc tarak zg iki- ayn makasla atk

34

KAYNAKA KAYNAKA
AYTA etin, Orta Dereceli Kz Teknik retim Okullar El Dokumacl Temel Ders Kitab, Milli Eitim Basmevi-stanbul1982. GRGNAY Neriman, Ouz Damgalar ve Gktrk Harflerinin El Sanatlarmzdaki zleri, T.C. Kltr Yaynlar Sanat Eserleri 2002. DENZ Bekir, Trk Dnyasnda Hal ve Dz dokuma Yayglar, Atatrk Kltr Merkezi Bakanl Yaynlar 2000. ACAR BALPINAR Belks, Kilim, Cicim, Sumak Trk Dz Yayglar, Eren Yaynlar. DEMR SNMEZ Tuna, El Dokumacl ve arpana Dokuma, T.H.K. Basm Evi 1995. YURTSEVEN Sekin, Eitimi Ev Ekonomisi Ders kitab, 678 snflar Evos Basn Yayn Datm Ankara1998.

35