You are on page 1of 37

T.C.

MLL ETM BAKANLII

EL SANATLARI TEKNOLOJS

KRKTL DOKUMA TEZGHLARI


215ESB227

Ankara, 2011

bu modl, mesleki ve teknik eitim okul/kurumlarnda uygulanan ereve retim programlarnda yer alan yeterlikleri kazandrmaya ynelik olarak rencilere rehberlik etmek amacyla hazrlanm bireysel renme materyalidir. mill eitim bakanlnca cretsiz olarak verilmitir. PARA LE SATILMAZ.

NDEKLER
AIKLAMALAR ....................................................................................................................ii GR ....................................................................................................................................... 1 RENME FALYET 1 ........................................................................................................ 3 1.KRKTL DOKUMALARDA KULLANILAN TEZGHLAR ......................................... 3 1.1.Masa Tezghlar ............................................................................................................. 3 1.1.1. Tezgh zellikleri ................................................................................................. 4 1.1.2. Tezghta bulunan Paralarn zellikleri ................................................................ 4 1.2.Yatay(Yer) tezghlar..................................................................................................... 5 1.2.1. Tezgh zellikleri ................................................................................................. 6 1.2.2. Tezghta bulunan Paralarn zellikleri ................................................................ 6 1.3. Dikey Tezghlar............................................................................................................ 7 1.4. Dokumada Kullanlan Tezghlar .................................................................................. 8 1.4.1.Sarma (Aa )Tezghlar ......................................................................................... 8 1.4.2. Sarma (Demir) Tezghlar: ................................................................................... 10 1.5. Germeli Tezgh........................................................................................................... 13 1.5.1: Tezghta bulunan paralarn zellikleri: ............................................................. 14 1.5.2.Tezgh zellikleri ................................................................................................ 16 UYGULAMA FAALYET .............................................................................................. 17 LME VE DEERLENDRME .................................................................................... 18 RENME FAALYET2 .................................................................................................. 19 2. TEZGHLARIN BAKIMI VE ONARIMI ....................................................................... 19 2.1. Kullanlan Ara Gerelerin Bakm Ve Onarm ....................................................... 19 2.2. Mengenelerin Yalanmas .......................................................................................... 19 2.3. Makara Dililerinin Yalanmas ................................................................................. 20 2.4. Kirkit Dililerinin Onarm.......................................................................................... 20 2.5.aklar Bileyleme ....................................................................................................... 20 UYGULAMA FAALYET .............................................................................................. 21 LME VE DEERLENDRME .................................................................................... 22 RENME FAALYET3 .................................................................................................. 23 3. DOKUMADA KULLANILAN ALETLER....................................................................... 23 3.1. Kirkit ........................................................................................................................... 23 3.2. Hal Ba .................................................................................................................. 24 3.3. Mengene Sktrma Aleti ........................................................................................... 25 3.4. Ayarl Krkm Makas ................................................................................................. 25 3.4.1. Makas................................................................................................................... 25 3.4.2. Glcan.................................................................................................................. 26 3.4.3. Gelenbe................................................................................................................ 26 UYGULAMA FAALYET .............................................................................................. 28 LME VE DEERLENDRME .................................................................................... 29 MODL DEERLENDRME .............................................................................................. 30 CEVAP ANAHTARLARI ..................................................................................................... 31 KAYNAKA ......................................................................................................................... 33

AIKLAMALAR AIKLAMALAR
KOD ALAN DAL/MESLEK MODLN ADI SRE MODLN TANIMI N KOUL YETERLK AIKLAMA 215ESB227 El sanatlar teknolojisi El dokumacs Kirkitli dokuma tezghlar 40/32 Kirkitli Dokumalarda kullanlan dokuma tezghlarn reten renim materyalidir n koulu yoktur Kirkitli Dokuma tezghlar kurmak renci; Kirkitli dokumalarda kullanlan tezghlar ve zelliklerini, tezgh paralarn renir ve bakm onarmn yapan reten ders materyalidir. Genel Ama: Bu modl ile; uygun ortam ve ara-gere hazrlandnda, kirkitli dokuma tezgahlarn tanyabileceksiniz Amalar: 1. Teknie uygun olarak, Kirkitli dokumalarda kullanlan tezghlar tanyabileceksiniz. 2. Teknie uygun olarak, Tezghlarn bakm ve onarmn yapabileceksiniz. 3. Teknie uygun olarak Dokumada kullanlan aletleri tanyabileceksiniz. Aydnlk temiz atlye ortam, tezgh rnekleri, ders notlar, grsel ve basl kaynaklar. Her faaliyet sonrasnda o faaliyetle ilgili deerlendirme sorular ile kendi kendinizi deerlendireceksiniz. Modl iinde ve sonunda verilen retici sorularla edindiiniz bilgileri pekitirecek, uygulama rneklerini ve testleri gerekli sre iinde tamamlayarak etkili renmeyi gerekletireceksiniz. Srasyla aratrma yaparak, grup almalarna katlarak ve en son aamada alan retmenlerine danarak, lme ve deerlendirme uygulamalarn gerekletiriniz.

MODLN AMACI

ETM RETM ORTAMLARI VE DONANIMLARI

LME VE DEERLENDRME

ii

GR
GR
Sevgili renci Trk toplumunun zgn kltr deerlerinden biriside Dokuma dr. Dokumaclk Orta Asyada yaayan bir ata sanatmzdr.13.Yzyl ve 19. yzyllarda en gzel rneklerinin verildiini grmekteyiz. Yurdumuz sahip olduu doal kaynaklar, folklorik deerleri geleneksel el sanatlar ile her zaman turistler iin ilgi ekici olmutur. Sz konusu el sanatlar ierisinde dokumacln nemli bir yeri vardr. Bugn kalknmakta olan lkemizin nemli bir gelir kayna durumundadr Ayn zamanda lkemizde yok olmak zere olan dokumaclkta kullanlan tezghlar belirleyerek gnmzde ve ileride dokuma tezghlarn kullanarak geleneksellii modern hayata tama ansn yakalayabiliriz. Teknolojinin gelimesiyle fabrikasyon hallarn, daha ucuza mal edilmesi el halcln olumsuz etkilemitir. Fakat el dokumalarnn, incelii, zarafeti, gzellii, parlakl, kalitesi makine hallarnn nne geride brakmtr. Bu modl den elde edeceiniz bilgilerle, Kirkitli Dokumalarda kullanlan tezgahlar konusunda bilgi sahibi olacaksnz.

RENME FALYET-1
RENME FALYET 1
AMA Bu faaliyette verilecek bilgiler ve kazandrlacak beceriler dorultusunda, Kirkitli dokumalarda kullanlan tezghlar ve tezgh paralarn tanyabileceksiniz. ARATIRMA
Bu faaliyet ncesinde yapmanz gereken ncelikli aratrmalar unlardr: evrenizde var olan dokuma atlyelerini aratrnz. Atlyelerde bulunan tezgh eitlerini inceleyiniz. El dokuma tezghlarnn kullanm alanlarn inceleyiniz Tezghlarda bulunan paralar ve zelliklerini aratrnz Elde ettiiniz bilgileri arkadalarnzla paylanz.

1.KRKTL DOKUMALARDA KULLANILAN TEZGHLAR


Dokumalarn zerinde dokunduu aralara tezgh denir. Dz el dokumalar, hallar ve kilimler ayn tezghta dokunabilir. Ayn zg dzeni zerine bir veya daha ok dokuma teknii uygulanabilir. Kirkitli dokuma tezghlar genellikle 3 grupta toplanr. Masa Tezghlar Yatay Tezghlar Dikey Tezghlar

1.1.Masa Tezghlar
Dokuma retimi yapan okullarda kullanlan ve dokuma desinatrlerinin denemeler yapmas iin yaplm, ou kez kk ve ensiz dokuma veren tezghlardr.

Resim 1.1: Masa tezgah

1.1.1. Tezgh zellikleri


Tama ve kullanm kolay tezgh eididir. Kktipte dokuma almalarnda tercih edildiinden kullanm pratik kk dokumalarda kullanlan tezgh eididir.

1.1.2. Tezghta bulunan Paralarn zellikleri


Yan Tahta: Leventleri tutar ve zg iplerinin sarlmasn salar. ki adet olup aatan yaplm paradr. Dokuma yaplrken krk, yark ve atlak olup olmadna baklr.

Resim 1.2.

Levent (Merdane):Yan tahtaya monte edilen zg ipinin geirilmesinde kullanlan paradr. zgnn gerilmesini ve sarlmasn salar. Alt ve st olarak iki adettir.

Resim 1.3.

Tarak: ereve tezghta bulur ve zg iplerinin azlk almn salar.

Resim 1.4: Tarak

Resim 1.5: Tarak

1.2.Yatay(Yer) tezghlar
Yaygn olarak konarger yaants olanlar bu tip tezgh kullanmaktadr. Bu tezghlarda yan destek tahtas bulunmaz. Yere kurulan drt kazk zerine levent grevini grecek silindir biiminde iki sopa oyuklardan geirilir. pler bu silindir paralarn zerine gerdirilir

Resim 1.6: Yatay(Yer) Tezgh

1.2.1. Tezgh zellikleri


Yatay (Yer )tezghlarnda yan destek tahtas yoktur. Bu tezghlarda kilim dokuma yaplmaktadr. Daha eski yllarda evlerde ok kullanlmtr. Gnmzde ise ok fazla kullanlmamaktadr. Nadiren baz evlerde bulunmaktadr.

1.2.2. Tezghta bulunan Paralarn zellikleri


Kazk: Tezgh hazrlanrken drt adet kazk kullanlr. Kazklar demir veya aatan oluur. Kazklar leventleri desteklemek iin kullanlr.

Resim 1.7: Kazk

Levent (Syrga)

zg ipliklerinin geirildii yuvarlak uzun, aatan yaplm, silindir eklinde ara. Halk dilinde ad syrga ad verilir.

Resim 1.8: Levent (Syrga)

Tarak zerine zg ipliklerinin geirilmesi iin eit aralklarla dizilmi delikler bulunan ara. zg ipleri bu deliklerden geirilir. rme ilemi srasnda atk ipliklerinin eit sklkta dokunmasna yarar.

Resim 1.9: Tarak

1.3. Dikey Tezghlar


Kilim ve hallarn dokunduu tezgh eididir. En ilkelinden, en gelimiine kadar zglerin sarld iki uzun direk, zglerin alt-st ayrlmasna yarayan gc aac ve zglerin arasna konan varan gelen (var gel) tahta, el dokuma tezghn oluturur. Dikey Tezghlar ikiye ayrlr. Germeli tezgh Sarmal Tezgh

1.4. Dokumada Kullanlan Tezghlar


Hal dokuma tezghlar iki gruba ayrlr. Aa Tezghlar Demir tezghlar

1.4.1.Sarma (Aa )Tezghlar


Dokunan hal, tezghn alt merdanelerine sarlarak dokumaya devam edildii iin bu ismi almtr. Isparta tipi hallarn tamam bu tezghlarda dokunduu iin bu tezghlara Isparta tezgh da denir. Ayn zamanda lke genelinde en ok kullanlan tezgh tipidir. Tezghn retiminin kolay olmas, tezghn basit paralardan olumas, paralarn kolay monte edilmesi, zme ileminin dier tezghlara gre daha kolay olmas en ok kullanlan Tezgh tipi olmas balca nedenlerdir. Sarma tezghlar genellikle aatan yaplmakla birlikte, son zamanlarda metal malzeme ile de yaplmaktadr. Sarma tip tezghlarda dokunacak halnn zgs tezgh zerinde zlmez. zg baka bir zg aparatnda zldkten sonra tezgha aktarlmaktadr. Sarma tip tezghlarda dokuma srasnda ve dokuma bittikten sonra hata olumamas iin yan aalarda bulunan levent balarnn getii yuvalarn arasndaki mesafe ayn olmaldr. Ayrca levent balarnn da aplar birbirine eit olmaldr. Aksi takdirde geveyen zgleri skmak iin araya konulan aa paralar halda potluk meydana getirebilir.

Resim 1.10: Sarma (Aa) Tezgh

1.4.1.1. Tezghta Bulunan Paralarn zellikleri


Yan Tahtalar: Leventleri tutar ve Leventlerin dnmelerini salar. ki adettir.

Resim 1.11: Yan Tahtalar

Levent: ubuk demirlerine taklan zgnn alt ve stlerini tutar. zgnn gerilmesini ve sarlmasn salar. Alt ve st olarak iki adettir.

Resim 1.12: Levent

Gc: Halk arasnda gc demirine Gz demiri denir. Gz demiri zerinden yn zg yuma ile arka zg ipleri arasndan geirilerek gz demirine yumak dolanr. Bylelikle zg telleri n zg telleri ve arka zg telleri olarak aras alm olur.

Resim 1.13: Gc

Gergi Mekanizmas: Leventleri sabitler, zglerin gergin kalmasn salar.

Resim 1.14: Gergi Mekanizmas

1.4.2. Sarma (Demir) Tezghlar:

Resim 1.15: Demir Tezgh

10

1.4.2.1. Tezghta Bulunan Paralarn zellikleri


Yan demirler: Leventleri tutar, leventlerin dnerek ilem yapmasn salar.

Resim 1.16

Levent: Demir ubuklarn takld blmdr. zgnn ve halnn gerilmesini ve sarlmasn salar.

Resim 1.17

Gc Demiri: Halk arasnda gc demirine Gz demiri denir. Gz demiri zerinden yn zg yuma ile arka zg ipleri arasndan geirilerek gz demirine yumak dolanr. Bylelikle zg telleri n zg telleri ve arka zg telleri olarak aras alm olur.

11

Resim 1.18

Hal gergi mengenesi: Makaralar dndren dili ubuktur. Mengene sktrma aleti ile saa doru sktrlr.

Resim 1.19

Gz gergi mengenesi: Gz demirinin tezgha oturmasn salar

Resim 1.20.

Denge ubuu: Yan demirlerin dengede tutulmasn salar.

12

Resim 1.21

Demir oturak ayar: Oturak yksekliini ayarlamak iin kullanlr. Yukarya ve aaya doru hareket ettirilir.

Resim 1.22: Demir oturak ayar

1.5. Germeli Tezgh


lkemizde genellikle Hereke ve Kayseri yresinde retilen hal dokumasnda kullanlan tezgh tipidir. En ok Hereke hallarnn retiminde kullanld iin Hereke tipi tezgh olarak ta bilinir. Ana paralar bakmndan sarma tipe benzese de baz paralar farkldr. Germe tip tezghlarda gerdirme dzenei sarma tiplerin tersine, alt ve st merdaneleri ekerek deil iterek alr. Bu nedenle bu tezghlarda, sarma tip tezghlarda gerdirme iin kullanlan eri ve dz halkal demir ve gerdirme emberi bulunmaz. Germe tip tezghlar sarma tipten daha gelimi olduu iin daha kaliteli hal dokunmasna olanak salar. Ayrca tanabilir olduklarndan, yere sabitlemek iin kullanlan dzeneklere ve kol demirine ihtiya duyulmaz. Germe tip tezghlarda dokunan ksm alt merdane yardmyla tezghn arka ksmna kaydrlr. Bu ekilde halda (merdaneye sarlmaktan kaynaklanan) potluk olmayacak, zg iplii izi grlmeyecek ve daha az kirlenecektir. Ayrca dokunan ksm srekli gergin olduundan dzgn olacaktr. Germe tip tezghlar herhangi bir yere balanmadan dz bir zemin zerinde duracak ekilde tasarlanmtr. Germe tip tezghlarda dokunacak halnn zgs tezgh zerinde zlmektedir.

13

Resim 1.23: Germeli Tezgh

Resim 1.24.Germe Tezgh nden Grn

Resim 1.25.Yandan Grn

1.5.1: Tezghta bulunan paralarn zellikleri:


Sarma tezghta bulunan paralar unlardr: st levent Alt levent Yan dayanaklar Gc Varangelen Aa vidalar st levent: Demir ubuklarn takld blmdr. zgnn ve halnn gerilmesini ve sarlmasn salar.

14

Resim 1.26: st levent

Alt levent: Demir ubuklarn takld blmdr. zgnn ve halnn gerilmesini ve sarlmasn salar.

Resim 1.27: Alt levent

Yan dayanaklar:Leventleri tutar

Resim 1.28: Yan dayanaklar

Gc: Halk arasnda gcye Gz denir. Gz zerinden yn zg yuma ile arka zg ipleri arasndan geirilerek gcye yumak dolanr. Bylelikle zg telleri n zg telleri ve arka zg telleri olarak aras alm olur. ki adettir.

15

Resim 1.29: Gc

Varangelen: zg aralklarn amaya yarar.

Resim 1.30: Varangelen

Aa vidalar: Yan tahtalarla leventleri sktrr.

Resim 1.34.

1.5.2.Tezgh zellikleri
Bu tip tezghlarda hem hal hem de kilim dokunabilir. zgler hazrlanp tezgh dokumaya hazrlandnda dokuma alt levente sarlarak dokunur. Tezghlar metal ve aatan yaplp kullanlmaktadr. Sarma tip tezghta zg iplikleri alt ve st aacn dndrlmesiyle gerdirilir. Hal dokuma tezghlarnda zg, tezgh zerinde aadan yukarya doru dndrlr. Dokumas ilerleyen hal sarlmaz, tezgh zerinde aadan yukarya doru dndrlr. Dz tezghlarda gerdirme ii yan tahtalardaki yuvalara, leventlerin yanna aklan tahta kamalarla salanr.

16

UYGULAMA FAALYET UYGULAMA FAALYET


Aadaki lem basamaklar ve nerilerde belirtilen hususlar dikkate alarak, tezghlar hakknda bilgi kart hazrlaynz. lem Basamaklar neriler Aydnlk ve havadar ortam salaynz. alma ortamn hazrlaynz Atlyede nlnz giyiniz Kullanacanz malzemeleri temin ediniz. evrenizde bulunan dokuma atlyelerini aratrnz Tezghlar hakknda bilgi toplaynz Dokuma atlyelerini inceleyiniz Fotoraflarn ekiniz. Basl kaynaklardan faydalanabilirsiniz Sanal ortamdan faydalanabilirsiniz evrenizdeki dokuma atlyelerinden ve okulunuzdaki dokuma atlyesinden faydalanabilirsiniz

Tezghlarn fotoraflarn ekiniz Tezghn blmlerini inceleyiniz Tezghn blmleri hakknda bilgi toplaynz Dosya haline getiriniz.

Tezghn blmlerinin fotoraflarn ekiniz.

17

LME VE DEERLENDRME LME VE DEERLENDRME


Aadaki sorular doru- yanl sorulardr. Verilen ifadeye gre doru ise D yanl ise Y harfini iaretleyiniz. 1. 2. 3. 4. (.) Dokumalarn zerinde dokunduu aralara yaygn olarak tezgh denir (.) Kirkitli dokuma tezghlar genellikle 3 grupta toplanr. (.) Levent zgnn gerilmesini ve sarlmasn salar. (.) Gc aac gcye sarlan apraz tellerini idare edecek iplerin bir dzeyde olmasn salar. (.) Dz tip hal tezghnn sarma tezghlardan en nemli fark alt ve st aalarnn (levent) kendi ekseni etrafnda dnmesidir. (.) Dz tezghlarda zg, tezgh zerinde aadan yukarya doru dndrlr. (.) ubuk demiri zgnn ularna taklarak halnn alt ve stn tutar. (.) Payanda leventin dnmesini durdurur ve kol demirine desteklik yapar.

5.

6. 7. 8.

DEERLENDRME Cevaplarnz cevap anahtar ile karlatrnz. Doru cevap saynz belirleyerek kendinizi deerlendiriniz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap verirken tereddt yaadnz sorularla ilgili konular faaliyete geri dnerek tekrar inceleyiniz

18

RENME FAALYET2 RENME FAALYET2


AMA
Bu faaliyette verilen bilgi ve beceriler dorultusunda, uygun ortam salandnda, dokuma tezghlarnn bakm ve onarm konularnda bilgi sahibi olacaksnz.

ARATIRMA
Bu faaliyet ncesinde yapmanz gereken ncelikli aratrmalar unlardr: evrenizde bulunan dokuma atlyelerini inceleyiniz Kirkitli dokuma tezghlarn inceleyiniz Kirkitli dokuma tezghlarnn bakm ve onarm hakknda bilgi toplaynz Kirkitli dokuma tezghlar konusunda sanal ortamdan ve basl kaynaklardan kaynak taramas yapnz. Topladnz bilgileri ve dokmanlar rapor haline getiriniz. Hazrladnz raporu ve almalar snf ortamnda arkadalarnzla tartnz.

2. TEZGHLARIN BAKIMI VE ONARIMI


2.1. Kullanlan Ara Gerelerin Bakm Ve Onarm
Dokumada kullanlan tezghlar genellikle byk ve tanmas zor olan trlerdir. El dokuma modlnde okulun fiziki koullarna uygun olmas iin ereve tezghta dokuma yaplmas n grlmtr. Kirkitli dokumada en nemli ara tezghlardr. Dokumaya balamadan nce aa olan tezghlar gzden geirilerek krk ve aklmaya ihtiyac olan blgeleri tespit edilip tamirat yaplmaldr. Demir olanlarn boyas kalkm olan yerleri temizlenip boyanmal; pasl yerler temizlenmeli ve yalama ilemi yaplmaldr. Tezgh her dokumada yalanmaz, temiz ve tozsuz olmasna zen gsterilmelidir.

2.2. Mengenelerin Yalanmas


Demir tezghlar her dokumada yalanmaz, ara ara yalanmaldr, mengenelerin temiz ve tozsuz olmasna dikkat edilmelidir. Pas kf varsa temizlenmeli ve boyanmaldr.

19

2.3. Makara Dililerinin Yalanmas


Haly sarma ve gerdirmede rol alan makara ( Levent) yan dililerin ara ara tozlar temizlenmeli, yalanmaldr. Hal dzgn gerilmezse dokuma hatal kabilir.

2.4. Kirkit Dililerinin Onarm


Kirkit aa ise, dilerinin krk olup olmadna baklr. Demir ise, pas olumamasna dikkat edilir. Plakal kirkit ise vidalarnn sklna ve dzgnlne dikkat edilir. Bozuk olan plaka sklerek tamirat yaplr.

2.5.aklar Bileyleme
Dokuma yaparken, dm attktan sonra dokuma ipinin rahat ve abuk kesilmesi iin hal aksnn keskin olmas gerekir. Eer hal aks (bak) ipi rahat kesmiyorsa biley makinesinde veya biley tanda bileylenmelidir

20

UYGULAMA FAALYET UYGULAMA FAALYET


Aadaki lem basamaklar ve nerilerde belirtilen hususlar dikkate alarak, tezghlarn bakm ve onarm hakknda bilgi kart hazrlaynz.

lem Basamaklar

neriler Aydnlk ve havadar ortam salaynz.

alma ortamn hazrlaynz

Atlyede nlnz giyiniz Kullanacanz malzemeleri temin ediniz.

Kirkitli dokumalarda kullanlan tezghlarn bakm ve onarmnn ne zaman yaplabilecei konusunda bilgi toplaynz Kirkitli dokumalarda kullanlan tezghlarn bakm ve onarm konusunda bilgi toplaynz Mengenelerin yalanmas konusunda bilgi toplaynz Makara dililerinin yalanmas konusunda bilgi toplaynz

Basl kaynaklardan faydalanabilirsiniz Sanal ortamdan faydalanabilirsiniz Basl kaynaklardan faydalanabilirsiniz Sanal ortamdan faydalanabilirsiniz evrenizdeki dokuma atlyelerinden ve okulunuzdaki dokuma atlyesinden faydalanabilirsiniz evrenizdeki dokuma atlyelerinden ve okulunuzdaki dokuma atlyesinden faydalanabilirsiniz evrenizdeki dokuma atlyelerinden ve okulunuzdaki dokuma atlyesinden faydalanabilirsiniz evrenizdeki dokuma atlyelerinden ve okulunuzdaki dokuma atlyesinden faydalanabilirsiniz

Kirkit dililerinin onarm konusunda bilgi toplaynz

aklar bileyleme konusunda bilgi toplaynz

21

LME VE DEERLENDRME LME VE DEERLENDRME


Aadaki sorular doru- yanl sorulardr. Verilen ifadeye gre doru ise D yanl ise Y harfini iaretleyiniz. 1. 2. 3. 4. 5. 6. (.) Tezgh her dokumada yalanmaz, temiz ve tozsuz olmasna zen gsterilmelidir. (.) Hal dzgn gerilmezse dokuma hatal kabilir. (.) Haly sarma ve gerdirmede rol alan makaraya Levent denir. (.) Dokuma yaparken, dm attktan sonra dokuma ipinin rahat ve abuk kesilmesi iin hal aksnn keskin olmasna gerek yoktur. (.) Yan dililerin her zaman tozlar temizlenmeli, yalanmaldr. (.) Dokumaya balamadan nce aa olan tezghlar gzden geirilerek krk ve aklmaya ihtiyac olan blgeleri tespit edilip tamirat yaplmaldr. (.) Hal aks (bak) ipi rahat kesmiyorsa biley makinesinde veya biley tanda bileylenmelidir. (.) Dokumada kullanlan tezghlar genellikle ok byk olmayan ve tanmas kolay olan trlerdir.

7.

8.

DEERLENDRME Cevaplarnz cevap anahtar ile karlatrnz. Doru cevap saynz belirleyerek kendinizi deerlendiriniz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap verirken tereddt yaadnz sorularla ilgili konular faaliyete geri dnerek tekrar inceleyin.

22

RENME FAALYET3 RENME FAALYET3


AMA
Bu faaliyette verilen bilgi ve beceriler dorultusunda, uygun ortam salandnda, dokumada kullanlan aletler konusunda bilgi sahibi olacaksnz.

ARATIRMA
Bu faaliyet ncesinde yapmanz gereken ncelikli aratrmalar unlardr: evrenizde bulunan dokuma atlyelerini inceleyiniz Dokumada kullanlan aletleri inceleyiniz. Dokumada kullanlan aletler hakknda bilgi toplaynz Topladnz bilgileri ve dokmanlar rapor haline getiriniz. Hazrladnz raporu ve almalar snf ortamnda arkadalarnzla tartnz.

3. DOKUMADA KULLANILAN ALETLER


Dokumada kullanlan aletler; Kirkit Hal ba Mengene sktrma aleti Ayarl krkm makas Makas Glcan Gelenbe

3.1. Kirkit
Hal dokumada zgler arasna enine geirilen atklarn sktrlmasn ve dmlerin dokunacak halnn kalitesine gre yerletirilmesini salayan dili alete kirkit denir. Kirkitler dokunacak halnn kalitesine ve dokunduu yere gre deiik tip ve zelliklerde olabilir. Kirkitler genellikle metal veya sert aalardan yaplmaktadr. Tarak grnmndeki kirkitlerin dilerinin atklar arasnda kolayca hareketini salamak iin birde sap vardr.

23

Dokunacak halnn kalitesine gre zg ipliklerinin aralarndaki mesafe deiik olduundan, kirkitlerin di skl da farkl olmaktadr. nce dokunulu hallar iin ince dili, kaba dokunulu hallar iin kaln dili kirkitler kullanlr. Ayrca kirkitler yrelere gre de deiiklik gsterir. Isparta kirkiti, Hereke kirkiti gibi.

Resim.3.1: Aa Kirkit

Resim.3.2: Demir Kirkit

Kirkit kullanrken, dokunan halnn her tarafna ayn kuvvet ile vurularak sktrma ilemi yaplmaldr. Kirkit vuruundaki kuvvet fark, halnn baz yerlerinin ok baz yerlerinin ise az skmasndan dolay halnn kalitesinin dmesine sebep olabilir.

3.2. Hal Ba
Hal dokumada kullanlan nemli aletlerden biride baklardr. Dokuma srasnda, fazla gelen atk veya zg ipine balanan dmleri kesmeye yarar. Avu iine sabilecek byklkte olan hal baklarnn sap ksmlar aatan yaplr. Azlar, ancak ipleri kesecek kadar bilenir. Hal dokurken bak kullanm hal dokuyan kiiye kolaylk salar. Bakla ilmeleri keserken bak yukardan aaya doru vurularak kesim yaplmaldr. Bylece ilmeler zg tellerine dzgn bir ekilde oturur, ilmeler ayn boyda kesilmi olur ve ilmelerin arkalar halnn arkasnda dzgn bir yzey oluturarak halnn kalitesini arttrr. Elle ilme ipliini koparmak, ilme ipliinin firesi artaca iin, dokunan halnn maliyetini arttrr. lme iplikleri ekilme suretiyle incelecei iin ve hatta baz yerlerde zg zerinde kalmadan kopup yeri bo kalaca iin halnn kalitesi der.

Resim.3.3: Hal Ba

24

3.3. Mengene Sktrma Aleti


Tezghta bulunan zg iplerini ve haly gerdirmek, gevetmek ve tezghtaki mengenelerin ayarlarn yapabilmek iin mengene sktrma aleti kullanlr.

Resim.3.4: Mengene Sktrma Aleti

3.4. Ayarl Krkm Makas


Ayarl makaslar, el dokusu hallarda hav yksekliinin halnn her yerinde ayn olmas iin tasarlanan bir eit makastr. Bu makaslar hal dokunmaya balamadan nce ayarlanr ve hal dokuma ii bitene kadar ayar deitirilmez. Bir hal, ayarlanan makastan baka bir makasla kesilmez. Dokunan hal ister ipek, isterse yn olsun her dm srasndan sonra kesilmelidir. Eer 34 srada bir kesilirse bu keseni zorlayaca gibi havl yzeyde bozulmalara da sebep olur. Bu durum ise halnn kalitesini olumsuz ynde etkiler.

Resim.3.5.Ayakl Krkm Makas

3.4.1. Makas
Dz makas zg ipliklerinin hazrlk aamasnda kullanlr.

25

Resim.3.6: Makas

3.4.2. Glcan
krktan gelen iplii yumak yapmaya yarayan sarma aleti.

Resim.3.7: Glcan

3.4.3. Gelenbe
plii yumak yapmaya yarayan sarma aleti.

26

Resim.3.8: Gelenbe

27

UYGULAMA FAALYET UYGULAMA FAALYET


Aadaki lem basamaklar ve nerilerde belirtilen hususlar dikkate alarak, Dokumada Kullanlan Aletler hakknda bilgi kart hazrlaynz. lem Basamaklar alma ortamn hazrlaynz neriler Aydnlk ve havadar ortam salaynz. Atlyede nlnz giyiniz Kullanacanz malzemeleri temin ediniz. Dokumada kullanlan aletler Basl kaynaklardan faydalanabilirsiniz konusunda bilgi toplaynz Sanal ortamdan faydalanabilirsiniz Dokumada kullanlan fotoraflarn ekiniz. aletlerin Basl kaynaklardan faydalanabilirsiniz Sanal ortamdan faydalanabilirsiniz

Dokumada kullanlan aletlerin evrenizdeki dokuma atlyelerinden ve kullanm alanlarn aratrnz. okulunuzdaki dokuma atlyesinden faydalanabilirsiniz Hazrladnz dokmanlarndan oluturunuz. bilgi ve evrenizdeki dokuma atlyelerinden ve dosya okulunuzdaki dokuma atlyesinden faydalanabilirsiniz

28

LME VE DEERLENDRME LME VE DEERLENDRME


Aadaki sorular doru- yanl sorulardr. Verilen ifadeye gre doru ise D yanl ise Y harfini iaretleyiniz. 1. (.) Dokumada kullanlan aletler unlardr: Kirkit, Hal ba, Mengene sktrma aleti, Ayarl krkm makas, Makas, Glcan, Gelenbe. 2. (.) Hal dokumada zgler arasna enine geirilen atklarn sktrlmasn ve dmlerin dokunacak halnn kalitesine gre yerletirilmesini salayan dili alete kirkit denir. 3. (.) Kirkit vuruundaki kuvvet fark, halnn baz yerlerinin ok baz yerlerinin ise az skmasndan dolay halnn kalitesinin dmesine sebep olabilir. 4. (.) Makas dokuma srasnda, fazla gelen atk veya zg ipine balanan dmleri kesmeye yarar. 5. (.) Dokunan hal ister ipek, isterse yn olsun her dm srasndan sonra kesilmemelidir. 6. 7. ( ) Kirkit iplii yumak yapmaya yarayan sarma aletidir.

(.) Tezghta bulunan zg iplerini ve haly gerdirmek, gevetmek ve tezghtaki mengenelerin ayarlarn yapabilmek iin mengene sktrma aleti kullanlr.

8.

(.) Kirkitler dokunacak halnn kalitesine ve dokunduu yere gre deiik tip ve zelliklerde deildirler.

DEERLENDRME Cevaplarnz cevap anahtar ile karlatrnz. Doru cevap saynz belirleyerek kendinizi deerlendiriniz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap verirken tereddt yaadnz sorularla ilgili konular faaliyete geri dnerek tekrar inceleyin.

29

MODL DEERLENDRME MODL DEERLENDRME


1. (.) Dokumaclk retimi yaplan okullarda kullanlan ve dokuma desinatrlerinin denemeler yapmas iin yaplm, ou kez kk ve ensiz dokuma veren tezghlara yatay tezghlar denir. (.) Kirkitli dokuma tezghlar genellikle 3 grupta toplanr: Masa Tezghlar, Yatay Tezghlar, Dikey Tezghlar. (.) apraz ap kapatmaya yarayan paraya Varan gelen denir. (.) Leventin dnmesini durduran ve kol demirine desteklik yapan paraya engel denir. (.) Sarma tezghlar sekiz blmden oluur. (.) Sarma tezghlarda hem hal hem de kilim dokunabilir. (.) Dz tip hal tezghnn sarma tezghlardan en nemli fark alt ve st aalarnn (levent) kendi ekseni etrafnda dnmeyip, sadece yan tahtalardaki yuvalarnda aa yukar inip kacak durumda olmalardr. (.) Dokumas ilerleyen hal sarlmaz, tezgh zerinde aadan yukarya doru dndrlr. (.) Kirkitli dokumalarda kullanlan tezghlarn bakm ve onarm iki ekilde olur. (.) Dokumada kullanlan kirkit aa ise, dilerinin krk olup olmadna baklr. (.) Dz tezghlarda zg, tezgh zerinde aadan yukarya doru dndrlr.

2.

3. 4.

5. 6. 7.

8.

9. 10. 11.

30

CEVAP ANAHTARLARI CEVAP ANAHTARLARI


RENME FAALYET-1N CEVAP ANAHTARI 1 2 3 4 5 6 7 8 D D D Y Y D D Y

RENME FAALYET-2NN CEVAP ANAHTARI 1 2 3 4 5 6 7 8 D D D Y Y D D Y

RENME FAALYET-3N CEVAP ANAHTARI 1 2 3 4 5 6 7 8 9 D D D Y Y Y D D Y

31

MODL DEERLENDRMENN CEVAP ANAHTARI


1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Y D D Y Y D D D Y D D

32

KAYNAKA KAYNAKA
El Dokumacl Temel Ders Kitab ( Milli Eitim Basmevi- stanbul 1982 ) El Dokumacl Ve arpana Dokuma Tuna Demir Snmez Ankara- 1995 ) Grdes hal modl Hal dokuma modl Kilim dokuma modl nternette kirkitli dokumalarla ilgili web siteleri Grme Zarife ZG Grme Aynur ZDEMR

33