«Η ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΣΤΟ ΜΕΤΑΦΟΡΝΤΙΣΜΟ.

ΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΜΕΤΑΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ»

Α. ΨΑΡΡΑ
Η ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΣΤΟ ΜΕΤΑΦΟΡΝΤΙΣΜΟ.
ΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΜΕΤΑΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ
ΠΕΡΙΛΗΨΗ
Η υπόθεση εργασίας στηρίχθηκε στη διαδεδομένη πλέον αντίληψη ότι το φορντιστικό
πρότυπο ανάπτυξης, το οποίο και εφαρμόστηκε στις περισσότερες οικονομίες σημειώνοντας
μάλιστα«χρυσές» επιδόσεις κατά την περίοδο 1945-1970, έχει εισέλθει σε κρίση. Έκτοτε,
διανύουμε μια περίοδο «αλλαγών» οι οποίες αφορούν στη δομή και οργάνωση των σύγχρονών
κοινωνιών. Φαίνεται, ότι ο καπιταλισμός βρίσκεται σ’ ένα σταυροδρόμι της ιστορικής του διαδρομής
το οποίο σηματοδοτεί την ανάδειξη νέων δυνάμεων –στο πεδίο της τεχνολογίας, της αγοράς, της
κοινωνίας αλλά και των θεσμών- ολότελα διαφορετικών απ’ τις δυνάμεις εκείνες που κυριάρχησαν
μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Επιπρόσθετα, ενδιαφέρον παρουσιάζει και η θέση για τη σχετική υποχώρηση των συμβόλων
της μεταπολεμικής βιομηχανικής περιόδου η οποία σηματοδότησε μια κινητικότητα περί των
χαρακτηριστικών της νέας, «αναδυόμενης εποχής». Όροι λοιπόν, όπως «κρίση της δομής»,
«μετασχηματισμός», «μετάβαση» περιγράφουν το παρόν, καθώς νέα επίθετα όπως «μετάφορντισμός», «μετά-μοντέρνο», «μετά-βιομηχανικό», και «5 ο Κύμα Kondratiev» επινοήθηκαν από
ακαδημαϊκούς θεωρητές της εποχής μας, για να περιγράψουν τον άδηλο χαρακτήρα της
επερχόμενης ιστορικής φάσης.
Ο συνδυασμός, λοιπόν, της επικαιρότητας των προαναφερθέντων θέσεων αλλά και η διάθεση
διερεύνησης των επερχόμενων αλλαγών, αποτέλεσαν την αφορμή για την εκπονηθείσα
διπλωματική εργασία, η οποία και πραγματεύθηκε τα ακόλουθα:

Ανάλυση της δομής και λειτουργίας του φορντιστικού αναπτυξιακού προτύπου, καθώς και των
διαδικασιών εκείνων που το οδήγησαν σε εξάντληση.

Καταγραφή των κυριότερων θεωρητικών θέσεων οι οποίες αποτελούν αυτό που ονομάζεται
θεωρία του Μεταφορντισμού ή ακόμα για κάποιους άλλους Μεταφορντική διαμάχη και οι
οποίες επιχειρούν να συντάξουν καινοτόμες αρχές για την εγκαθίδρυση ενός νέου κύματος
οικονομικής ευημερίας.

Παρουσίαση του τεχνολογικού πλαισίου που σχετίζεται με τη μετα-φορντική εποχή που
διανύουμε. Εν ολίγοις, τη διείσδυση της πληροφορικής τεχνολογίας στην παραγωγή και τις
επιπτώσεις της, τα ευέλικτα παραγωγικά συστήματα, τις «πειραματικές» διαθέσεις από
πλευράς των επιχειρήσεων με την υιοθέτηση νέων στρατηγικών όπως αυτή της «δικτύωσης» ή
της «απέριττης παραγωγής» καθώς και τις αναπτυξιακές δυνατότητες που ανοίγονται για τις
μεγάλες αλλά και τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις.

Στοιχειοθέτηση της «αθέατης» πλευράς του μεταφορντισμού. Αυτής που συνήθως δεν
προάγεται μέσω των θεωρήσεων, αντίθετα, απορρέει απ’ τη διαπλοκή του εν λόγω
αναπτυξιακού μοντέλου με τις οικονομικές, πολιτικές, κοινωνικές και χωρικές του συνιστώσες.

1

«Η ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΣΤΟ ΜΕΤΑΦΟΡΝΤΙΣΜΟ.
ΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΜΕΤΑΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ»

Τέλος, κριτική επισκόπηση και καταγραφή των ασυνεχειών επί του συνόλου των
προαναφερθέντων θεμάτων ώστε να αποσαφηνιστεί εν τέλει η αποτελεσματικότητα –σε
αναπτυξιακά

μεγέθη-

των

αναδιαρθρώσεων

που

επιτελούνται

επί

καθεστώτος

μεταφορντισμού. Άλλωστε, η μετα- βιομηχανική κοινωνία και η ανάπτυξη αυτής δεν
αναλύονται μόνο με τεχνολογικούς και παραγωγικούς όρους.

SUMMARY

The presumption of work was based on the disseminated concept that the fordistic
developmental model, which had been applied in most of the economies and had made an
outstanding performance during the period of 1945-1970, has passed though a crisis. Since then,
we have been going through a period of “changes”, concerning the structure and organization of
modern societies. At this point of history the rising of new powers is being signaled : in the field of
technology, market, society, but also in the field of institutions. These powers are completely
different from the ones that prevailed after the World War II.
Additionally, what seems quite interesting is the viewpoint concerning the relevant decline of
the symbols of the post – war industrial period, which signaled mobility as far as the characteristics
of the new “rising” period are concerned. Thus, terms like “structure crisis”, “transformation”,
“transition” describe the present, as new adjectives like “post – fordism”, “post – modern”, “post –
industrial” and “5th Kondratiev wave” were invented by academic theorists of our time, in order to
describe the obscure character of the oncoming historical phase.
So, the combination of timeliness of the viewpoints mentioned above, as well as the
disposition to explore the oncoming changes became the cause for the elaboration of this thesis,
which dealed with the following :

Analysis of the structure and function of the fordistic developmental model, as well as of those

procedures that led to its decline.

Listing of the main theoretic viewpoints, which compose what is known as Post- fordism theory

or –as others tend to call it- Post- fordic conflict and which attempt to compose innovative principles
for the establishment of a new wave of economic prosperity.

Presentation of the technological framework, which relates to the Post – fordic period in which

we are living. In a few words, what is presented is the permeation of the computer science into the
production and the consequences of this permeation, the flexible productive systems, the
“experimental” dispositions on behalf of the business world, like the one of “networking” or of “plain
production”, as well as the developmental options that are offered to big businesses, but also to
small and medium enterprises.

Composition of the “invisible” side of post – fordism. It is that side which is not usually

promoted trough theories, but on the contrary it emanates from the interweaving of the
developmental model mentioned above with its economic, political, social and territorial
components.

Finally, there will be a review and a listing of lack continuities in all of the topics mentioned

above, so that the effectiveness of restructuring that is accomplished in post – fordism reality is

2

είναι ακόμα αδιαμφισβήτητα βιομηχανικές. Κατ’ αυτό τον τρόπο υπάρχει σαφής διαχωρισμός ανάμεσα στο επιτελικό και εκτελεστικό τμήμα της παραγωγής. ΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΜΕΤΑΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ» clarified in the end in a developmental sense. Στην προσπάθεια όμως να αναλύσει και να κατανοήσει κανείς τη φύση των νέων εξελίξεων. στη Δυτική Ευρώπη και στη Βόρειο Αμερική κυριαρχούσε ένα υπόδειγμα οικονομικής και κοινωνικής οργάνωσης με λίγο – πολύ ξεκαθαρισμένη φυσιογνωμία : αυτό που κάποιοι αναλυτές ονομάζουν «φορντιστικός καπιταλισμός» (Πελαγίδης. Αναφορικά με το λειτουργικό κομμάτι της παραγωγικής διαδικασίας. αλλά και να διερευνήσει τις υπαρκτές και δυνατές διεξόδους απ’ τη σημερινή οικονομική κρίση. Το δε δεύτερο. αναφέρεται σ’ ένα δεδομένο σημείο αναφοράς. The Post – industrial society and its development cannot be analyzed only in technological and productive terms. με συγκεκριμένο τρόπο παρέμβασης στη μεταποιητική διαδικασία 2. βάσει των αρχών του φορντιστικού αναπτυξιακού προτύπου. τοποθετημένα σε ημιαυτόματη σειρά συναρμολόγησης. Η κινητήριος δύναμη συγκέντρωσης πληθυσμού και δραστηριοτήτων στις μεγάλες πόλεις είναι οι εξωτερικές οικονομίες κλίμακας τις οποίες απολαμβάνει η βιομηχανία ως κυρίαρχη μορφή οικονομικής δραστηριότητας (Πετράκος. η ανάλυση της δομής και λειτουργίας του φορντιστικού αναπτυξιακού προτύπου. Μουρίκη. 1998). λέγεται. 2 Η παραγωγική και χωρική έκφραση των προαναφερθέντων προτύπων δεν είναι άλλη απ’ τη λεγόμενη «κάθετη ολοκλήρωση» (Λυμπεράκη. θεωρείται αναγκαία. στην τυποποίηση του αντικειμένου εργασίας και στον στεγανό διαχωρισμό ανάμεσα στη σύλληψη και την υλοποίηση. 1996). Το Φορντιστικό Μοντέλο Ανάπτυξης Μέχρι τα μέσα. 1991β) 3 .«Η ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΣΤΟ ΜΕΤΑΦΟΡΝΤΙΣΜΟ. λοιπόν. Ενώ. χαρακτηρίζεται από ιεραρχικές και αυταρχικές δομές. λοιπόν.(Kumar. Το εν λόγω εργασιακό πλαίσιο στηρίζεται σε ένα στενό φάσμα εξειδίκευσης. της δεκαετίας του ’70. στοιχειοθετείται μέσα απ’ το μοντέλο του «μαζικού εργάτη». το «μετά» ως πρόθεμα κάθε απόπειρας περιγραφής της εποχής μας. καθώς και των διαδικασιών εκείνων που το οδήγησαν σε εξάντληση. ότι έχουν επέλθει σε μια διαδικασία ριζικών διαρθρωτικών αλλαγών. Η χωρική έκφραση του όρου συνδέεται με τις συγκεντρωτικές τάσεις των μεγάλων βιομηχανικών μονάδων στα αστικά κέντρα των ανεπτυγμένων καπιταλιστικά χωρών 1.ισχυρές αντιλήψεις. περιλαμβάνοντας ειδικευμένα στελέχη management καθώς και έμπειρους εργάτες – επιστάτες για την προώθηση των εντολών και τον έλεγχο των αποτελεσμάτων. ένα «πριν» που δεν είναι άλλο από την εποχή της μαζικής παραγωγής ή αλλιώς το σύστημα εκείνο που ονομάζεται Φορντισμός. προχωρά στον περαιτέρω κατατεμαχισμό της. 1995). η οποία διαρκεί από την εποχή της βιομηχανικής επανάστασης έως τις δύο πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες. Εισαγωγή Κατά τη διάρκεια του τελευταίου τετάρτου του 20 ου αιώνα υπήρξαν –και υπάρχουν. 1997). ότι οι δυτικές κοινωνίες εισήλθαν σε μια νέα φάση της ιστορίας τους. Το μεν πρώτο. ο φορντισμός βασισμένος στις Τεϊλοριανές μορφές οργάνωσης της εργασίας (Λυμπεράκη. ώστε να μην μπορούν πλέον να αναλύονται με τις ορολογίες και τις μεθόδους προγενέστερων θεωριών-στην παρούσα περίπτωση. 1 Είναι η λεγόμενη φάση της αστικοποίησης. ο οποίος λειτουργεί υπό τους ρυθμούς των ιμάντων μεταφοράς. Άλλωστε. μέσα απ’ την ενσωμάτωση των παραπάνω αρχών στα εξειδικευμένα μηχανήματα «ειδικής χρήσης».

Οι κυριότερες συνιστώσες του αφορούν την μαζική κατανάλωση τυποποιημένων προϊόντων. απόρροια του υψηλού όγκου αποθεμάτων ο οποίος ήταν συνυφασμένος με το συγκεκριμένο παραγωγικό μοντέλο («just –in– case production» για την περίπτωση καθυστερήσεων.«Η ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΣΤΟ ΜΕΤΑΦΟΡΝΤΙΣΜΟ. τη στενή συνεργασία και συνύφανση συμφερόντων ανάμεσα στο κράτος. Τα συστήματα διαχείρισης στηρίχθηκαν σε στρατηγικές ελέγχου της αγοράς και μηδενικής αλλαγής των προϊόντων. Τα παραπάνω αποτελούν την παραγωγική πλευρά του φορντισμού αλλά όχι και την επαρκή συνθήκη για την πλήρως ανεπτυγμένη μορφή ενός φορντιστικού «καθεστώτος συσσώρευσης». Η εν λόγω ανάγκη για την εύρυθμη λειτουργία του συστήματος είχε και τις αντίστοιχες πολιτικό-οικονομικές της εκφράσεις. ανεπαρκειών ή ελαττωματικών προϊόντων). οι οποίες να εξασφαλίζουν τη λεγόμενη μαζική κατανάλωση. άρχισαν να υποχωρούν ή ακόμα και να αντιστρέφονται στο τελευταίο τέταρτο του αιώνα μας. Ενδογενείς («αδυναμίες» του φορντικού παραγωγικού μοντέλου στις νέες συνθήκες)  Η ακαμψία και αδυναμία του συστήματος –φυσική ροπή προς την ομοιόμορφη και τυποποιημένη αγορά.  Ο μετασχηματισμός του τεχνολογικού υποβάθρου απ΄ την ενσωμάτωση ευέλικτων παραγωγικών συστημάτων σχεδίασης και παραγωγής. την καθιέρωση συλλογικών διαπραγματεύσεων σε εθνική κλίμακα ανάμεσα σε εργοδότες και εργαζομένους. αυτό που χρήζει επισήμανσης είναι το κοινωνικό πρότυπο που μορφοποιήθηκε στα πλαίσια του φορντισμού. όπως το γνωστό σε όλους Κράτος Πρόνοιας. κάτω απ’ την πίεση των ακόλουθων παραγόντων. την προσφορά τυποποιημένων αγαθών και υπηρεσιών απ’ το κράτος (δημοσιονομική πολιτική). τη σύσταση της βιομηχανικής εργατικής τάξης. την περιστολή της ανεργίας καθώς και το εργασιακό μοντέλο της πλήρους – τυπικής απασχόλησης. 4 . να ενισχύσει μια σειρά κανονικοτήτων οικονομικού χαρακτήρα ώστε να διασφαλίζεται η μεγέθυνση και ευημερία του φορντικού κύκλου συσσώρευσης και. να προωθήσει ρυθμιστικούς κανόνες για την εξασφάλιση της κοινωνικό-οικονομικής σταθερότητας του συστήματος. αφετέρου. και τέλος τη συγκρότηση μιας κουλτούρας και μιας πολιτικής πρακτικής τέτοιας που να αντανακλά οργανωμένες ταξικές συγκροτήσεις. οι οποίες όμως χαρακτηρίζονταν από μικρή ποικιλία και μεγάλη τυποποίηση. και αυτό γιατί η μαζική παραγωγή για να εφαρμοστεί και να λειτουργήσει χρειάστηκε μαζικές αγορές. Τέλος.να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις της ευμετάβλητης της ζήτησης. τις τράπεζες και τα βιομηχανικά συγκροτήματα. σήμανε και στο σπάσιμο της μαζικής παραγωγής. ΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΜΕΤΑΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ» Έτσι. άνοιξε ο δρόμος για την παραγωγή προϊόντων σε μεγάλες ποσότητες και σειρές. Η κρίση του Φορντικού Συστήματος Τα προαναφερθέντα στοιχεία «οργάνωσης» του «φορντιστικού τρόπου ανάπτυξης» όπως αυτά καταγράφηκαν μέσα απ’ τους γοργούς ρυθμούς αύξησης της συγκέντρωσης του κεφαλαίου. Πτώση του μοντέλου όπου η κρίσιμη παράμετρος για τη βιωσιμότητα και το δυναμισμό μιας επιχείρησης είναι το «μέγεθος». Την περίοδο του φορντιστικού μοντέλου ανάπτυξης η πολιτική έκφραση είναι Κεϋνσιανής προέλευσης με στόχο αφενός.

Η αναζήτηση της ιδιαιτερότητας και της μοναδικότητας.(Ανδρικοπούλου. απόρροια της τάσης των μεγάλων επιχειρήσεων να χωροθετούν μέρος της επιχείρησής τους σε οικονομίες χαμηλού εργατικού κόστους με ταυτόχρονη χαμηλή έως ανύπαρκτη συνδικαλιστική οργάνωση3 Εξωγενείς (μετασχηματισμοί του σύγχρονου καπιταλισμού)  Η διεθνοποίηση του οικονομικού συστήματος η οποία ενέτεινε τον ανταγωνισμό ενώ ταυτόχρονα περιόρισε τη δυνατότητα που διαθέτουν οι εθνικές κυβερνήσεις να επηρεάζουν τις οικονομίες τους με τα συνήθη οικονομικά εργαλεία. με κύριο γνώμονα το κόστος -φθηνά εργατικά χέρια. ιδίως στις περιπτώσεις εκείνες που απαιτείτο αλλαγή στις προδιαγραφές του προϊόντος.  Η μετατόπιση στο υπόδειγμα της καταναλωτικής συμπεριφοράς.«Η ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΣΤΟ ΜΕΤΑΦΟΡΝΤΙΣΜΟ. αποτέλεσμα της φορντικής στρατηγικής just – in – case production. ανοργάνωτη εργατική τάξη.  Η ανασύνθεση του χάρτη των κοινωνικών δυνάμεων και η ανάδυση νέων κοινωνικών τάξεων.  Η αποθήκευση μεγάλων ποσοτήτων εισροών αλλά και τελικών προϊόντων. ενώ η διαδικασία της εκτέλεσης μετεγκαταστάθηκε στις λιγότερο ανεπτυγμένες.  Η εισαγωγή νέων τεχνολογιών η οποία ενίσχυσε την παραγωγική αποκέντρωση και επαναπροσδιόρισε τον ρόλο μικρότερων επιχειρήσεων. Τα στάδια της σύλληψης και ειδικής επεξεργασίας των προϊόντων παρέμειναν χωρικά στις ανεπτυγμένες χώρες. η οποία οδηγούσε σε αποθέματα με μεγάλο κόστος. Όλα όσα προηγήθηκαν συνηγορούν στη εκτίμηση ότι οι δομές του σύγχρονου καπιταλισμού έχουν μετασχηματισθεί κάτω απ’ την επίδραση τριών θεμελιακών διαδικασιών :(Λυμπεράκη. ήρθε σε αντίθεση με την τυποποίηση και την παραγωγή πανομοιότυπων αγαθών και υπηρεσιών. 1990) 5 . τροφοδοτώντας ένα νέο ανταγωνισμό στη βάση του «συγκριτικού πλεονεκτήματος» κάθε περιοχής. αναφορικά με το συντονισμό και το συγχρονισμό των διαφόρων επιμέρους εργασιών απ΄ τη γεωγραφική πλέον διασπορά της παραγωγικής διαδικασίας (απόρροια της τεχνολογικής προόδου η οποία και συνέτεινε στη διεύρυνση της ακτίνας δράσης των παραγωγικών αλλά και οικονομικών δυνάμεων). η σημασία της οποίας επιτάθηκε στην τρέχουσα φάση όπου κυριαρχεί οικονομική αβεβαιότητα και το κόστος των ελαττωματικών προϊόντων αποκτά κρίσιμες διαστάσεις. Σημαντική η ενισχυμένη πλέον παρουσία και το ειδικό βάρος των εργαζομένων του τριτογενή τομέα.  Η κρίση του Κράτους Πρόνοιας και η ανάγκη περιστολής των κοινωνικών δαπανών.  Η υποχώρηση του δυναμισμού των γιγαντιαίων χώρων δουλειάς και κατ΄ επέκταση της διαπραγματευτικής ισχύος της εργατικής βιομηχανικής τάξης. ΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΜΕΤΑΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ»  Η δυσκολία αντιμετώπισης παραγωγής σύνθετων προϊόντων.  Η διάρρηξη του δόγματος περί της σύνδεσης των μισθών με την παραγωγικότητα. τα οποία πυροδότησαν μια σειρά εντάσεων γύρω απ’ τα θέματα κατανομής του εισοδήματος. 1992) -Της διεθνοποίησης «από τα πάνω» (διεθνικές επιχειρήσεις και υπερεθνικοί οργανισμοί οικονομικής ολοκλήρωσης) 3 Με την πάροδο του χρόνου όμως έγινε ανακατανομή των παραγωγικών δραστηριοτήτων ανάμεσα στα κέντρα του καπιταλισμού και την περιφέρεια.  Η έλλειψη ποιοτικού ελέγχου.

ανάμεσα στην τάση για αστάθεια. Σκοπός των Γάλλων Ρυθμιστών ήταν να αναπτυχθεί ένα θεωρητικό πλαίσιο το οποίο θα μπορούσε να «αιχμαλωτίσει» και να εξηγήσει το «παράδοξο» του καπιταλισμού. (Αmin. αρχών και μηχανισμών που στήριζαν το περασμένο μοντέλο ανάπτυξης –το φορντισμό. Με άλλα λόγια. έτσι ώστε να υποδηλώσει οριακές και όχι ριζικές αλλαγές σε σχέση με την φορντική οικονομική διάταξη (Λυμπεράκη.«Η ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΣΤΟ ΜΕΤΑΦΟΡΝΤΙΣΜΟ. απορύθμιση μεγάλων χώρων εργασίας. η οποία με τη σειρά της συμβάλλει στη συγκρότηση μιας περισσότερο πλουραλιστικής και ανομοιογενούς κοινωνίας των πολιτών Μέσα στο νέο πλαίσιο που διαγράφει το τέλος του «φορντικού καπιταλισμού». όσον αφορά τα 4 Είναι χαρακτηριστικό ότι δεν υπάρχει απόλυτη συμφωνία ούτε καν για την ονομασία της εποχής που έπεται του φορντισμού : ενώ κάποιοι θεωρητικοί υιοθετούν τον όρο «μετά –φορντισμός» (post – fordism) υποδηλώνοντας μια νέα ποιοτικά φάση συσσώρευσης. τον πολιτισμό. σημαντικές αλλαγές επιτελούνται στον τρόπο οργάνωσης της παραγωγικής διαδικασίας. Εν ολίγοις το συγκεκριμένο θεωρητικό εγχείρημα ασχολήθηκε με τον προσδιορισμό των δομών. Mistral (1986). τις κοινωνικές και εργασιακές σχέσεις κ. αυτό που αποδιοργανώνεται είναι το φορντικό σύστημα παραγωγής ή αλλιώς αυτό που συνήθως ονομάζεται απλά Φορντισμός. Andre & Delorne (1982). σ’ ότι αφορά στη σφαίρα της υλικής παραγωγής. 1994). Coriat (1979). ενώ ενδιαφέρον παρουσιάζει η πλέον σύγχρονη αναδιατύπωση της έννοιας του μεταφορντισμού (after – fordism). 1996) 5 Αναφέρονται οι : Aglietta (1979). 6 . περιλαμβάνοντας στους κόλπους τους και απόψεις που αφορούν την πολιτική. Η Σχολή της Ρύθμισης Η ρυθμιστική προσέγγιση εμφανίστηκε στη Γαλλία στις αρχές της δεκαετίας του ’70. Αυτό που οι θεωρητικοί ονομάζουν «αποκέντρωση από τα κάτω».fordism ) υπογραμμίζοντας τη δυναμική της συνέχειας παρά τη δημιουργία τομών και ρωγμών. άλλοι υιοθετούν τον όρο νέο –φορντισμός (neo. παραπέμπει σε νέα συστήματα οργάνωσης της παραγωγής που υπερβαίνουν το μοντέλο των γιγαντιαίων εργοστασίων. Αξιοσημείωτη είναι και η προσπάθεια μέρους αυτών να ξεφύγουν απ’ την ανάλυση ενός καθαρά τεχνοοικονομικού πλαισίου. Boyer (1986). ενώ προωθήθηκε έντονα κατά τη δεκαετία του ’80 από επιστήμονες της πολιτικής οικονομίας 5 στην προσπάθειά τους να εξηγήσουν τις δυναμικές των μακρών οικονομικών κύκλων σταθερότητας και αλλαγής. Αυτό που αξίζει να σημειωθεί είναι ότι ενώ υπάρχει συμφωνία γύρω απ΄ τις δομές του φορντικού συστήματος –ανάλυση σε 2 επίπεδα : «καθεστώς συσσώρευσης» και «τρόπος ρύθμισης».α. Το Θεωρητικό Πλαίσιο του Μεταφορντισμού4 Κοινός τόπος όλων των προσεγγίσεων που δημιουργούν το τρέχον θεωρητικό πλαίσιο είναι η αμφισβήτηση της δυναμικής της μαζικής παραγωγής και η προσπάθεια σύνταξης καινοτόμων επιχειρησιακών αρχών για την εγκαθίδρυση ενός νέου κύματος οικονομικής ευημερίας.καθώς και με την ερμηνεία των εσωτερικών του αντιπαραθέσεων προκειμένου να προσδιοριστούν οι μελλοντικές οικονομικές αναπτυξιακές δυνατότητες. ανάδειξη μικρότερης κλίμακας μονάδων) -Της αποδιοργάνωσης «από τα μέσα» (με την ανάδειξη μιας ισχυρής «μεσαίας» τάξης που συνδέεται με την ανάπτυξη των υπηρεσιών και γενικότερα του τριτογενή τομέα. και Jessop (1992). Μουρίκη. Lipietz (1985). ΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΜΕΤΑΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ» -Της αποκέντρωσης «από τα κάτω» (κατακερματισμός της παραγωγής. οι οποίες προσπαθούν να διασφαλίσουν μια μακρά περίοδο οικονομικής σταθερότητας. κρίση και αλλαγή και την παράλληλη ικανότητά του να εγκαθιδρύει ένα πλήθος αρχών και αξιών.αλλά και τα χαρακτηριστικά της κρίσης στην οποία αυτό έχει εισέλθει.

«Η ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΣΤΟ ΜΕΤΑΦΟΡΝΤΙΣΜΟ. ΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΜΕΤΑΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ» μελλοντικά σενάρια –τις μεταφορντικές αναπτυξιακές δυνατότητες. 7 . από μέρους των διαφόρων θεωρητικών της σχολής της ρύθμισης.εντοπίζονται σαφώς διακριτές «προδιαθέσεις».

Κλείνοντας. ενώ ολοκληρώθηκε στο βιβλίο του «The Coming of Post – Industrial Society» (1973). Μουρίκη. Κάθε επανάσταση συγκροτείται από μια δέσμη ριζικών καινοτομιών. καταγράφοντας έτσι μια έντονη αναντιστοιχία ανάμεσα στο αναδυόμενο νέο τεχνο – οικονομικό υπόδειγμα και στο διαμορφωμένο κοινωνικό –θεσμικό πλαίσιο. ΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΜΕΤΑΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ» Οι Νέο –Σουμπετεριανές προσεγγίσεις πηγάζουν σε μεγάλο βαθμό από τις εργασίες που έγιναν στα μέσα της δεκαετίας του 1980 από τον Chris Freeman και την Carlota Perez. Alvin Toffler “Future Shock” (1970) και Alain Touraine “The Postindustrial Society” (1971). με την περιοδικότητα στην εμφάνιση μακρών κυμάτων –50 χρόνων περίπου-. Τα μακρά αυτά κύματα αντανακλούν στην ουσία τη διαδικασία «δημιουργικής καταστροφής» και μακροχρόνιων μετασχηματισμών στην τεχνολογική βάση της οικονομίας (Λυμπεράκη. Η αφορμή που τροφοδότησε το πλαίσιο των εν λόγω θεωρητικών αναζητήσεων 6 ήταν η εμφάνιση κάποιων νέων φαινομένων και κοινωνικών κινημάτων -στη διάρκεια της δεκαετίας του ’60. υποστηρίζουν ότι βρισκόμαστε στη φάση παρακμής του Τέταρτου μακρού κύματος Kondratiev. Οι κυριότερες θέσεις της εν λόγω θεωρίας συνοψίζονται στα ακόλουθα : 6 Πρόκειται για τα έργα των: Peter Drucker “The Age of Discontinuity” (1969). η ραγδαία εξέλιξη της τεχνολογίας η οποία επέφερε σημαντικότατες αλλαγές στο πεδίο της απασχόλησης και η μαζική έξοδος των γυναικών στην αγορά εργασίας – ο «μαζικός εργάτης» του φορντισμού ήταν γένους αρσενικού-.«Η ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΣΤΟ ΜΕΤΑΦΟΡΝΤΙΣΜΟ. Η κρίση του τέταρτου Kondratiev αποτελεί προϊόν τόσο της τεχνολογικής ωρίμανσης όσο και των αρνητικών συνεπειών που επιφέρει ο ολιγοπωλιακός ανταγωνισμός στη δυναμική της μεγέθυνσης.τα οποία δεν μπορούσαν εύκολα να ενταχθούν στο πλαίσιο της βιομηχανικής κοινωνίας όπως : η άνοδος του τριτογενούς τομέα. δηλαδή του μακρού κύματος που χαρακτηρίζεται απ’ την κυριαρχία του φορντικού συστήματος. 2000) 8 . Διατυπώθηκε για πρώτη φορά απ’ τον κοινωνιολόγο Daniel Bell σε σχετικά άρθρα του που δημοσιεύθηκαν τη δεκαετία του ’60. θα λέγαμε ότι οι Νέο – Σουμπετεριανές προσεγγίσεις τοποθετούν την πληροφορική τεχνολογία στην καρδιά του πέμπτου κύματος Kondratiev και προκειμένου να διευκολυνθεί η μετάβαση στη «νέα εποχή» προτείνουν μια σειρά πρωτοβουλιών από πλευράς κράτους –οικονομικής κυρίως πολιτικής-. Στη βάση της προβληματικής των προαναφερθέντων θεωρητών οι περιοδικές θύελλες «δημιουργικής καταστροφής» στην ουσία αποτελούν θεμελιώδεις τεχνολογικές επαναστάσεις που προκαλούν τεράστια άλματα στη βιομηχανική παραγωγικότητα. 1996).(Ναξάκης. προσανατολισμένη στην εξάλειψη όλων εκείνων των παραγόντων που λειτουργούν ως εμπόδια στη διείσδυση του επερχόμενου τεχνοοικονομικού παραδείγματος. Η Θεωρία της Μεταβιομηχανικής Κοινωνίας Η έννοια της μετα – βιομηχανικής κοινωνίας δεν είναι καινούργια. στη διάρκεια των οποίων περικλείεται μια φάση ταχείας μεγέθυνσης και μια φάση στασιμότητας και κρίσης (Αmin. Εφαρμόζοντας οι θεωρητές αυτές τις γενικές αρχές ως εργαλεία ανάλυσης της τρέχουσας κρίσης. Η λογική της συγκεκριμένης θεωρίας κινείται γύρω απ’ την κυκλικότητα που χαρακτηρίζει την εξέλιξη των καπιταλιστικών οικονομιών. που με τη σειρά της εισάγει ένα νέο πακέτο αρχών και κανόνων οργάνωσης της παραγωγής και της ευρύτερης οικονομικής δραστηριότητας. 1996).

οι δύο συγγραφείς καθορίζουν το θεμέλιο λίθο της θεωρίας τους. περιόρισε την ανάπτυξη των χειροτεχνικών μεθόδων παραγωγής σε διάφορες περιοχές της Ευρώπης. 1995). όμως οι δύο πρώτες έχουν απολύτως γνωστό και πολλαπλά μελετημένο περιεχόμενο. τις λεγόμενες βιομηχανικές διαιρέσεις. Πιο συγκεκριμένα. Αυτό που κυρίως επιχειρεί η εν λόγω προσέγγιση είναι να αποδώσει τα χαρακτηριστικά του σύγχρονου καπιταλισμού. Από ‘ κει και πέρα και ιδίως μετά τη δεκαετία του ’30. αφορά την άποψη των θεωρητών περί της επίδρασης των νέων τάσεων. το ένα υπόδειγμα υποφέρει απ’ την απουσία των υποστηρικτικών δομών ανάπτυξης. έτσι και η φράση «μετα –βιομηχανική κοινωνία» ενδέχεται να γίνει ευρέως γνωστή και αποδεκτή μετά από αρκετό διάστημα (Kumar. είτε την ευέλικτη εξειδίκευση. παραμένει ουσιαστικά ένας «άδειος φάκελος». Στο βιβλίο τους «The Second Industrial Divide» (1984). επειδή θεωρείται ως η καλύτερη πρακτική απ’ τη βιομηχανία. Η πρώτη καταγράφεται στα τέλη του 19 ου αιώνα –First Industrial Divide-. την κυβέρνηση και τους άλλους οργανισμούς.«Η ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΣΤΟ ΜΕΤΑΦΟΡΝΤΙΣΜΟ. δηλαδή αυτή της μεταβιομηχανικής κοινωνίας. Ενώ. θα λέγαμε ότι η συγκεκριμένη προσέγγιση θεωρεί τον υπολογιστή ή και γενικότερα τις τεχνολογικές εξελίξεις ως την «αναλυτική μηχανή» της εποχής που διανύουμε. αντιπαραθέτοντας την ευέλικτη εξειδίκευση στη μαζική παραγωγή. 9 . θεωρούν ότι τα δύο βιομηχανικά υποδείγματα συνυπάρχουν απ’ τον 19 ο αιώνα και έπειτα ενώ σε διακεκριμένες στιγμές της ιστορίας. Κλείνοντας. ενώ η κοινωνία χαρακτηρίζεται άλλοτε ως κοινωνία της πληροφορίας και άλλοτε ως κοινωνία υπηρεσιών. Η Θεωρία της Ευέλικτης Εξειδίκευσης Η θεωρία της ευέλικτης εξειδίκευσης. Έτσι. Οι Piore & Sabel. ένα ορόσημο που διακρίνει σαφώς το «μετά». η τρίτη.όπως και στο παρελθόν ανάμεσα στη μαζική παραγωγή και στην 7 Ο Block παρατηρεί ότι όπως η φράση «βιομηχανική κοινωνία» δεν χρησιμοποιήθηκε παρά μόνο αρκετό καιρό μετά τη Βιομηχανική Επανάσταση . Michael Piore. Ο όρος «ευέλικτη εξειδίκευση» οφείλεται στους Piore & Sabel. ΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΜΕΤΑΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ» Η έννοια της μεταβιομηχανικής κοινωνίας αναγνωρίζει τρεις φάσεις της ανθρώπινης οικονομικής ιστορίας : την αγροτική οικονομία. ενώ το άλλο ολοένα και ενισχύεται. παίρνονται κάποιες κρίσιμες αποφάσεις οι οποίες τείνουν να ανάγουν σε μνημειώδη αναπτυξιακό πρότυπο είτε τη μαζική παραγωγή. αναφέρονται δύο βιομηχανικές διαιρέσεις. είναι συνδεδεμένη με τα ονόματα των Αμερικανών Κοινωνιολόγων Charles Sabel. 1994). η οποία ξεκίνησε απ’ τις αρχές της δεκαετίας του ‘ 70 –αρχή της περιόδου ύφεσης του παγκόσμιου οικονομικού συστήματος. παρά μια έννοια με δεδομένο και κοινά αποδεκτό περιεχόμενο 7.μορφοποιεί τη δεύτερη βιομηχανική διαίρεση –μια ανοιχτή επιλογή. τη βιομηχανική κοινωνία και τη μετα – βιομηχανική κοινωνία. όπου η ανάδυση των τεχνολογιών και τεχνικών της μαζικής παραγωγής. ως εναλλακτικό μοντέλο βιομηχανικής οργάνωσης στα πλαίσια μιας τεχνολογικά ανανεωμένης και ευέλικτης παραγωγής (Amin. οι οποίες μέλλεται να στοιχειοθετήσουν όχι μόνο ένα νέο παραγωγικό μοντέλο αλλά και ένα νέο τρόπο ζωής. Το ριζοσπαστικότερο όλων. Jonathan Zeitlin και πιο πρόσφατα του Paul Hirst. τις προοπτικές εξέλιξης του συστήματος και τις ευκαιρίες που «ανοίγονται» στη μεταβατική φάση που διανύουμε. η μαζική παραγωγή κυριάρχησε στις προηγμένες χώρες και βιομηχανίες και ενισχύθηκε ως αναπτυξιακό πρότυπο απ’ την εισαγωγή της Κεϋνσιανής δημοσιονομικής πολιτικής. Η παρούσα περίοδος.

αποτελούν την καταλληλότερη απάντηση για τις επιχειρήσεις όσον αφορά την αβεβαιότητα και τα νέα δεδομένα του διεθνούς ανταγωνισμού Στην πιο περιορισμένη εννοιολογική της εκδοχή. Η απόκλιση καταγράφεται κυρίως στον τρόπο προσέγγισης του θέματος. στην κάμψη του φορντισμού υπό τις νέες συνθήκες. είναι το μοντέλο της «Τρίτης Ιταλίας» (Xατζημιχάλης. όσο και αποκλίσεις. ανταποκρινόμενο στις νέες συνθήκες σύστημα παραγωγής και οργάνωσης της εργασίας.«Η ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΣΤΟ ΜΕΤΑΦΟΡΝΤΙΣΜΟ. δηλαδή το πρίσμα μέσα απ’ το οποίο αναλύεται καθώς και στο ειδικό βάρος που 10 . έξω απ’ τα στενά ρυθμιστικά πλαίσια της αγοράς. Αν και το μοντέλο αυτό των Piore & Sabel βασίζεται κατά κύριο λόγο στην αξιοποίηση του λανθάνοντος δυναμικού των ΜΜΕ αλλά και των πολυδύναμων εργαλείων της νέας τεχνολογίας –τα οποία εμφανίζουν ανάλογα χαρακτηριστικά με τα παραδοσιακά βιοτεχνικά εργαλεία. θα λέγαμε ότι η Ευέλικτη Εξειδίκευση εμφανίζεται σαν απάντηση στην κρίση της μεγάλης φορντικής επιχείρησης και σαν ο ιδανικός τρόπος προσαρμογής στην αβεβαιότητα και τον κατακερματισμό των αγορών στις σύγχρονες συνθήκες. στις νέες τάσεις αναδιάρθρωσης του παραγωγικού μοντέλου. κάτω απ’ τις επικρατούσες συνθήκες το φορντικό μοντέλο χάνει τη λειτουργικότητά του και συνεπώς πρέπει να εγκαταλειφθεί και ν’ αντικατασταθεί από ένα εναλλακτικό. σχετικά με τα όσα αναφέρθηκαν. ενισχυμένες από τις ευέλικτες και ποιοτικές δυνατότητες των νέων τεχνολογιών. της ευελιξίας και της δικτύωσης. θα αρκεστώ σε μερικές δικές μου σκέψεις όπως αυτές κατατέθηκαν στην εργασία μου και οι οποίες υπόκεινται καθαρά στην υποκειμενικότητα των λόγων μου. το μεταφορντικό «λεξιλόγιο» για την περιγραφή της ρευστής αυτής μεταβατικής περιόδου. βάσει της συγκεκριμένης προσέγγισης. Σύμφωνα με τους Piore & Sabel. η διάθεση μιας «ευέλικτης» -απαίτηση των καιρών. της συνεχούς εκμάθησης των εργαζομένων. Αναφορικά με το τεχνο-οικονομικό πλαίσιο που εξετάζεται υπάρχουν τόσο συνάφειες. σύγχρονων και πολλαπλά αλληλοεξαρτώμενων ΜΜΕ. εξειδικευμένων.υπάρχουν εφαρμογές του και για τη μεγάλη επιχείρηση. μέσα απ’ τις αρχές της ευρείας ειδίκευσης. οι αρχές της βιοτεχνικής παραγωγής. 1987) Κλείνοντας. Η σύγκλιση εντοπίζεται στην ευεργετική επίδραση της πληροφορίας. πολιτικά και πολιτιστικά δρώμενα. απόρροια της «νέας». Κοινός παρονομαστής όλων. η Ευέλικτη Εξειδίκευση ορίζεται ως ένα συνεργαζόμενο δίκτυο αποκεντρωμένων. οι οποίες συνεχώς αναπροσαρμόζουν και διαπραγματεύονται τις μεταξύ τους σχέσεις. δεν θα παραθέσω την εκτενή κριτική που έχει υποστεί το σύνολο των θεωρήσεων και οι οποίες είναι καταγεγραμμένες στην ελληνική και ξενόγλωσση βιβλιογραφία. ΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΜΕΤΑΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ» ευέλικτη εξειδίκευση. Ως πρότυπο αναφοράς για τους Piore & Sabel. σύνθετης πραγματικότητας.τοποθέτησης επί των ζητημάτων που εξετάζονται καθώς και μια ευαισθησία για τα κοινωνικά. στα ευέλικτα παραγωγικά συστήματα. Στην περίπτωση αυτή μιλάμε για εφαρμογή των αρχών της ευέλικτης εξειδίκευσης με την ευρεία έννοια. Κριτική του Θεωρητικού Πλαισίου της «Μετάβασης» Εξαιτίας της περιορισμένης έκτασης του εν λόγω άρθρου και της συνοπτικής παρουσίασης των θεωρήσεων. Αντίθετα. Άλλωστε. Είναι μια δυνατότητα η οποία γεννάται απ’ τη γενική κρίση των δομών της μαζικής παραγωγής και βρίσκει το πρόσωπό της στη γενική αποσταθεροποίηση του Αμερικανικού Φορντισμού.

οφείλεται και η διαφορετική ονοματολογία σχετικά με τον προσδιορισμό της τρέχουσας ιστορικής φάσης. ενώ η θεωρία της μετα. Έτσι.είναι ο ρόλος της ως «μέσο» εκτόνωσης των εγγενών προβλημάτων του φορντισμού. Αυτό που μπορώ να αναγνωρίσω για σύνολο των θεωρήσεων που παρατέθηκαν είναι η «μεταμοντέρνα» διάθεση που τις χαρακτηρίζει. υποσκελίζοντας ή αγνοώντας το ρόλο και τη θέση της «περιφέρειας» στην τρέχουσα φάση. σχετίζεται με την «μετα –φορά» του φορντικού συστήματος στην «περιφέρεια» γιατί έτσι επιτάσσει το συμφέρον του σύγχρονου καπιταλισμού και. το οποίο κατά την προσωπική μου εκτίμηση ενέχει την πιθανότητα μονομερούς εκτίμησης από πλευράς των θεωρήσεων για τα ζητήματα που πραγματεύονται. τον εθνικό πλούτο και το επίπεδο ανάπτυξης και ενώ έχουν σημειώσει θεαματικές οικονομικές προόδους. των αναπτυγμένων καπιταλιστικών χωρών. Αντίθετα. θα ήθελα να θίξω και ένα ακόμα σημείο. η νέο – Σουμπετεριανή προσέγγιση με βρίσκει αρνητική λόγω του τεχνολογικού ντετερμινισμού που τη διακρίνει. Οι θεωρίες που παρουσιάστηκαν αφορούν κυρίως την ανάπτυξη του «κέντρου». λοιπόν. η έννοια της «ανάπτυξης» μοιάζει λίγο παρωχημένη. που μέχρι τότε θεωρούνταν «απόκλιση» απ’ την νόρμα του κλασσικού φορντισμού. πολλές χώρες του Τρίτου Κόσμου εμφανίζουν μια αντιφατική σχέση –μη ισόρροπη. με την ευελικτοποίηση του φορντισμού στα κέντρα όπως αυτή καταγράφεται απ την εισαγωγή νέων παραγωγικών συστημάτων.βιομηχανικής κοινωνίας με προβληματίζει για τον αφελή οπτιμισμό της αναφορικά με τη συνολική επίδραση των τεχνολογικών επιτευγμάτων. ΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΜΕΤΑΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ» δίνεται άλλοτε στη μαζική παραγωγή και άλλοτε στις αναδιαρθρωμένες πρακτικές της χειροτεχνικής εργασίας. κανείς υπόψη τα παραπάνω θα μπορούσε να οδηγηθεί στο συμπέρασμα ότι ο μετα – φορντισμός αφενός. Αυτό που κυρίως προάγεται δια μέσω των θεωριών για το ρόλο της περιφερείας –και μάλιστα με έμμεσους προσδιορισμούς. Έτσι. Αν λάβει. Το «κέντρο» φιλοξενεί πια το κομμάτι του ελέγχου και της διαχείρισης 11 . από το «ατομικό» στο «παγκόσμιο» και απ΄ το «πολιτιστικό» στο «υλιστικό». η αλλοτρίωση του πολιτικού και του πολιτιστικού συστήματος και η απουσία οικολογικής συνείδησης –απαίτηση του σήμερα. μορφές επενδύσεων και παραγωγικών δραστηριοτήτων και κατ’ επέκταση ανάπτυξης. ευνοώντας έτσι τη μη ισόρροπη ανάπτυξη κέντρου και περιφέρειας και οδηγώντας ταυτόχρονα στην εξαθλίωση της δεύτερης απ’ την καταλήστευσή της.«Η ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΣΤΟ ΜΕΤΑΦΟΡΝΤΙΣΜΟ. Σημαντικότερες για την συμβολή τους θεωρώ τη ρυθμιστική θεωρία για την εκτενή και εμπεριστατωμένη ανάλυση του φορντικού μοντέλου καθώς και τη θεωρία της ευέλικτης εξειδίκευσης η οποία εγείρει μια σειρά συζητήσεων γύρω απ’ την αποτελεσματικότητα των ΜΜΕ. Επιπρόσθετα. καθώς όλες τους προσπαθούν να αποκτήσουν ένα πολύπλευρο κοινωνικό – πολιτιστικό προφίλ. αφού δείχνει να υποτιμά τον ανθρώπινο παράγοντα. Το κεντρικό σφάλμα που τις χαρακτηρίζει είναι η απουσία διαχωρισμού σε επιθυμητές και μη.τις αφήνουν στο περιθώριο των παραγωγικών διαδικασιών. παρά τα όσα πρεσβεύουν οι διάφορες θεωρίες και ιδίως όσα αφορούν τον ευαισθητοποιημένο κοινωνικό τους χαρακτήρα.ανάμεσα στο βιοτικό επίπεδο. αφετέρου. σχετικά με την αέναη εξεύρεση νέων αγορών και την εκμετάλλευση φθηνών εργατικών χεριών. Στις αποκλίσεις άλλωστε. κινούμενες σε ένα αριθμό διαφορετικών επιπέδων. η απορύθμιση των κοινωνικών δομών.

τόσο το πληροφορικό περιεχόμενο της παραγωγικής διαδικασίας ανάγεται σε «αναντικατάστατο κεφάλαιο» αφενός.ενώ η «περιφέρεια» επωμίζεται το μεγαλύτερο τμήμα της παραγωγής. ωστόσο εκτιμώ ότι θα έπρεπε να συμπληρωθούν τα «μεταφορντικά» σενάρια προκειμένου να καλυφθούν οι όποιες αδυναμίες και ασυνέχειες καταγράφονται στην τωρινή εκδοχή τους. ώστε καλύπτει ένα ευρύ φάσμα διακίνησης. με τη δεδομένη ποικιλία και πολυμορφία των δυνατοτήτων και διαφορετικών χρήσεων που προσφέρει η νέα τεχνολογία. Πιν. Αναγνωρίζω. Για το μεν πρώτο στο πεδίο διοίκησης και στη διαδικασία σχεδιασμού των προϊόντων. η οικονομική δομή γίνεται περισσότερη σύνθετη και αλληλοεξαρτώμενη. Στις δύο τελευταίες όμως δεκαετίες. η εφαρμογή και η χρήση των υπολογιστών στο παραγωγικό πλαίσιο διευρύνθηκε σε τέτοιο βαθμό.«Η ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΣΤΟ ΜΕΤΑΦΟΡΝΤΙΣΜΟ. μεγάλη/ μικρή. Κυρίως είναι θέμα του «τύπου» της επιχείρησης. Εθνική/ διεθνική. 1) 12 . Σε μια προσπάθεια σύμπτυξης των κυριότερων χαρακτηριστικών του νέου τεχνολογικού πλαισίου παρατίθεται ο ακόλουθος πίνακας. ΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΜΕΤΑΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ» της παραγωγής –εξ ου και η ενίσχυση του τριτογενή τομέα. Η τελευταία αντιπροσωπεύει τη σύγχρονη τεχνολογία στο επίπεδο της παραγωγής και εισάγει τον προγραμματισμό των εργαλειομηχανών. στην εύρυθμη συνεργασία ανάμεσα σε ξεχωριστές επιχειρήσεις. (βλ. 2001). είναι δύσκολο να καταλήξει κανείς σε γενικεύσεις γύρω απ΄ τις επιπτώσεις που προκαλεί η διάχυσή της στο διοικητικό και οργανωτικό επίπεδο των επιχειρήσεων. Πρόκειται για τις λεγόμενες εργαλειομηχανές γενικού σκοπού (general purpose machine tools). λοιπόν. επεξεργασίας και ανάκλησης πληροφοριών και δεδομένων. λοιπόν. χωρίς να μεταβάλλεται η δομή τους. την επικαιρότητα των λόγων των θεωριών που παράθεσα και την αξία που αυτές ενέχουν σε διαλεκτικό επίπεδο. αποθήκευσης. Η πληροφορική τεχνολογία έχει εισαχθεί στην παραγωγική διαδικασία με τη μορφή της ευέλικτης μεταποίησης. στο δε δεύτερο στην αποτελεσματική και αποδοτική ρύθμιση εκείνων των πληροφοριακών ροών που εξασφαλίζουν τη συγκρότηση και συνοχή του «δικτυωτού» συστήματος (Η/Υ και τηλεπικοινωνίες). Το νέο τεχνολογικό πλαίσιο : Οι αναδιαρθρωτικές τάσεις Το δεύτερο μισό του 20ου αιώνα θα μείνει ιστορικά χαραγμένο ως η εναρκτήρια εποχή των ηλεκτρονικών και της πληροφορικής. Ωστόσο. συνεχούς παραγωγής/ διακριτών μικρών σειρών κλπ. οι οποίες μπορούν να παράγουν μόνο ένα προϊόν με σταθερό σχέδιο (οι λεγόμενες μηχανές συγκεκριμένου προορισμού – purpose specific machine tools) (Αντωνοπούλου. ώστε να είναι σε θέση να μεταβάλλουν τις κινήσεις τους προσαρμοζόμενες σε ποικιλία σχεδίων. μέσω ηλεκτρονικών υπολογιστών. στο εσωτερικό των επιχειρήσεων και. εκείνο το οποίο είναι εντάσεως εργασίας. αφετέρου. Όσο. σε αντιδιαστολή με τις παραδοσιακές εργαλειομηχανές.

Η κρίση της μαζικής παραγωγής – συνυφασμένη με το φορντικό σύστημα. για την περιστολή του όγκου των αποθεμάτων  Management για την υιοθέτηση στρατηγικών που να απευθύνονται σε μικρά τμήματα της αγοράς  Παροχή υποστήριξης και τεχνικής βοήθειας μετά την πώληση (Service) για διαρκή καταναλωτικά αγαθά Τα αποτελέσματα της αναδιάρθρωσης Η διάχυση των νέων τεχνολογιών σε συνδυασμό με τις διεργασίες αναδιάρθρωσης της παραγωγής. Χαρακτηριστικά του νέου τεχνολογικού πλαισίου της παραγωγικής διαδικασίας. το Computer Aided Design (CAD) Ταχεία προσαρμογή στις αλλαγές και αέναη καινοτομία Οριζόντιες σχέσεις /διακανονισμοί και επαφές ανάμεσα σε : ΟΡΓΑΝΩΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΕΚΦΡΑΣΗ ΕΡΓΑΣΙΑΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ  στη διοίκηση και το εργατικό δυναμικό  στα διάφορα τμήματα της ίδιας της επιχείρησης  στην επιχείρηση και τους προμηθευτές της  στην επιχείρηση και τους υπεργολάβους της και τέλος   στην επιχείρησης και τους πελάτες της. ΜΕΓΕΘΟΣ ΜΟΝΑΔΑΣ  Δυνατότητες για οποιοδήποτε μέγεθος Μηχανήματα γενικής και πολλαπλής χρήσης Eυέλικτα Παραγωγικά Συστήματα: ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ  Τα Computer Numerically Control (CNC) machine tools  Τα Flexible Manufacturing Systems (FMS).time production). δημιουργούνται νέες ευκαιρίες αλλά και νέα προβλήματα σ’ όσους εμπλέκονται στους 13 . Ειδικότερα. δημιουργούν ρήξεις και ανατροπές στην οικονομική ορθοδοξία. τουλάχιστον όπως έχει διαμορφωθεί μέχρι σήμερα.και η ανάδειξη μιας πανσπερμίας εναλλακτικών οικονομικών και κοινωνικών ρυθμίσεων –απ΄ τις Ιαπωνικές καινοτομίες έως τα αποκεντρωμένα υποδείγματα τοπικών οικονομιών τύπου Τρίτης Ιταλίας-.«Η ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΣΤΟ ΜΕΤΑΦΟΡΝΤΙΣΜΟ. θα λέγαμε ότι ξαναμοιράζονται οι ρόλοι ανάμεσα στα οικονομικά και κοινωνικά υποκείμενα. ΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΜΕΤΑΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ» Πίνακας 1.  Τα Computer Integrated Manufacturing (CIM)  Τα Robots  Τέλος. όσο και στο εξωτερικό ΠΑΡΑΓΩΓΗ (ΠΡΟΪΟΝΤΑ) περιβάλλον της επιχείρησης (υπεργολαβικές σχέσεις)  ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ Στρατηγική Απέριττης Παραγωγής (just –in. διαγράφουν ένα οικονομικό περιβάλλον το οποίο είναι ανοιχτό σε καινούργιες κοινωνικές και οργανωτικές δυνατότητες και επιλογές. Ευρύ φάσμα τεχνικών δεξιοτήτων  Συνοχή ανάμεσα στη σύλληψη και στην υλοποίηση  Ποικιλία και εναλλαγή στα καθήκοντα  Ευρύς ορισμός αντικειμένου εργασίας Περισσότερο επίπεδες σχέσεις ανάμεσα στο επιτελικό και εκτελεστικό ΕΠΙΤΕΛΙΚΟ ΤΜΗΜΑ τμήμα και εγκατάλειψη αρχικών τρόπων ελέγχου (ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ – ΟΡΓΑΝΩΣΗ)  Πολύ – ειδίκευση ΕΚΤΕΛΕΣΤΙΚΟ ΤΜΗΜΑ  Πολιτική μηδενικού σφάλματος   Ποιοτικός έλεγχος Μεγάλες και μικρές σειρές καθώς και μεμονωμένα είδη  Δυνατότητες μεγάλης ποικιλίας   Εγκατάλειψη της τυποποίησης και παραγωγή κατά παραγγελία Στρατηγική Δικτύωσης τόσο στο εσωτερικό.

ο συνεκτικός ιστός ανάμεσα στις επιχειρήσεις μιας βιομηχανικής συνοικίας συγκροτείται από ένα συνδυασμό οικονομικών και έξω – οικονομικών παραγόντων. Εντούτοις. ΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΜΕΤΑΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ» οικονομικούς αυτούς διακανονισμούς. Έτσι. 1991β) Η οικονομική λογική που εξασφαλίζει τη βιωσιμότητα και την αποδοτικότητα μιας βιομηχανικής συνοικίας στηρίζεται σε δύο αρχές : την ύπαρξη και εκμετάλλευση των εσωτερικών και εξωτερικών οικονομιών κλίμακας και τη χρήση ευέλικτων παραγωγικών συστημάτων και πολύ – ειδικευμένο προσωπικό. Χωρίς βέβαια να σημαίνει ότι το εν λόγω μοντέλο –συγκεντρώσεις. τα οικονομικά υποκείμενα αφενός. Τέλος. που χρησιμοποιούν ευέλικτα μηχανήματα και εξειδικευμένο εργατικό προσωπικό ενώ παράγουν εξειδικευμένα προϊόντα των οποίων η ζήτηση δεν δοκιμάζει κάμψη. να σημαίνει μέχρι και «ευχή». Οι ΜΜΕ ανασύρονται απ’ την αφάνεια και τοποθετούνται στο στόχαστρο της προβληματικής περί της ανάκαμψης και της εξόδου απ’ την κρίση. όσο και στην τοπική κοινοτική ταυτότητα που αποτελεί το αποκρυστάλλωμα κοινών ιστορικών βιωμάτων και εμπειριών (Λυμπεράκη. Αυτά τα παραγωγικά συμπλέγματα στηρίζονται σε μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις. αλλά θα μπορούσε κάτω από κάποιες προϋποθέσεις. Με αυτό τον τρόπο καταφέρνουν να αποφεύγουν ή να αντεπεξέρχονται στον καταστροφικό ανταγωνισμό των τιμών που ασκούν οι μαζικοί παραγωγοί. Παράλληλα. αποτελεί ωστόσο ένα αναπτυξιακό υπόδειγμα στα πλαίσια του οποίου το μικρό μέγεθος δεν σημαίνει αναγκαστικά κατάρα. θα ήταν μεγάλη ειρωνεία να δούμε αυτή τη βιομηχανική δομή απλώς σαν μια «τοπική» οικονομία και την κοινωνία σαν «παραδοσιακή». Σε κάθε περίπτωση οι βιομηχανικές αυτές περιοχές ή «συνοικίες» –όπως τις αποκαλούν.«Η ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΣΤΟ ΜΕΤΑΦΟΡΝΤΙΣΜΟ.επωφελούνται απ’ την ίδια τη γεωγραφική «συγκέντρωση» σε υποδομές. ότι μέσα στις διεθνείς ανακατατάξεις που τροφοδοτεί η κρίση.αναφορικά με τις εργασιακές σχέσεις. να λειτουργήσουν περισσότερο συλλογικά απ’ ότι ατομικά. Αντίθετα. πηγές εργασίας και τεχνικών δεξιοτήτων. δημιουργείται μια παραγωγική κουλτούρα η οποία κοινωνικοποιεί τις εμπειρικές γνώσεις γύρω απ’ τη μεταποιητική διαδικασία.αποτελεί πανάκεια για όλες ανεξαιρέτως τις μικρές μονάδες –ανεξαρτήτως λοιπών χαρακτηριστικών και επιδόσεων-. ταχύτητα διάδοσης της πληροφορίας κ. χαρακτηριστική είναι και η ύπαρξη ενός ισχυρού θεσμικού ιστού –συγκεντρωτική τάση. ενώ σημαντικός θεωρείται και ο ρόλος που παίζει ή καλείται να παίξει η εκάστοτε Τοπική Αυτοδιοίκηση. τις συλλογικές ρυθμίσεις καθώς και το σύνολο των υποστηρικτικών μηχανισμών που υποβαστάζουν την επιχειρηματική δραστηριότητα. είναι το πλέον γνωστό μοντέλο αναλύσεων της εν λόγω κατηγορίας. βρισκόμαστε μπροστά σε 14 . Μικρό-Μεσαίες Επιχειρήσεις (ΜΜΕ) Ίσως ένα απ’ τα πιο ενδιαφέροντα νέα φαινόμενα που ανέδειξε η συνεχιζόμενη δυσπραξία των αγορών σε διεθνές επίπεδο ήταν η συγκρότηση ή η αναζωογόνηση περιφερειακών οικονομικών συμπλεγμάτων . δίκτυα. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε. Αυτοί οι παράγοντες αφορούν τόσο στην από κοινού αντιμετώπιση του οικονομικού κόστους. παρατηρείται μια στροφή στο λεξιλόγιο της οικονομικής πολιτικής. Έτσι. Η Τρίτη Ιταλία άλλωστε. αφετέρου. ως ανεπτυγμένη περιφερειακή οικονομία η οποία έχει αξιοποιήσει έντεχνα τους τοπικούς της πόρους.λπ. είναι σε θέση να αντιληφθούν ταχύτερα τις νέες τεχνολογικές δυνατότητες και.

οδηγεί στο συμπέρασμα ότι οι περιφερειακές διαφοροποιήσεις έχουν μεγάλη σημασία στην ανάπτυξη του σύγχρονου καπιταλιστικού συστήματος. ΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΜΕΤΑΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ» μια εναλλακτική μορφή καπιταλιστικής ανάπτυξης. Έτσι. χωρίς όμως να αναλαμβάνουν και την ευθύνη για την επιβίωσή τους. Σε παραγωγικό επίπεδο έχουμε τον κατακερματισμό της μεταποιητικής διαδικασίας σε ξεχωριστά τμήματα. πώληση. 1996). γι΄ αυτό και πρέπει να αναλύεται στη βάση των δικών της ιδιαιτεροτήτων. Παράλληλα. Αυτές οι χώρες πρωτοπορούν στο άνοιγμα δρόμου για νέες στρατηγικές επειδή η καθιέρωση του φορντικού υποδείγματος της μαζικής παραγωγής δεν είχε κυριαρχήσει ποτέ απόλυτα στις οικονομίες τους. κι ακόμα και όταν είχε κυριαρχήσει. Οι ίδιες ανησυχίες καθώς και το κόστος ανάπτυξης νέων προϊόντων και μεθόδων παραγωγής. συντήρηση μετά την πώληση). Αυτή είναι η «εμπειρία» του ιταλικού μοντέλου (Βagnasco. εκτός απ΄ μεταποιητικό στάδιο έχουμε και αυτό που έπεται και εντάσσεται στα πλαίσια της παροχής υπηρεσιών (ενίσχυση της «ανταγωνιστικής» εικόνας της επιχείρησης). Η ανάγκη ποιοτικού ελέγχου και η πολιτική μηδενικού σφάλματος. παρατηρείται μια μετατόπιση στη στρατηγική των μεγάλων επιχειρήσεων κάτι το οποίο συντείνει στην άποψη περί της ανάδειξης ενός νέου μοντέλου επιχείρησης. Προκειμένου οι επιχειρήσεις να μοιραστούν το αυξημένο κόστος συνεργάζονται με τρίτους. το management επανεντάσσεται στην παραγωγική διαδικασία ενώ ενισχύονται και οι τομείς της έρευνας και ανάπτυξης για τη βελτιστοποίηση του τελικού προϊόντος (διάχυση του know –how σε όλες τις βαθμίδες. έκθεση. δεν συνάδουν με το φορντιστικό πρότυπο του ανειδίκευτου εργάτη. Σε οργανωτικό επίπεδο. η Δυτική Γερμανία και η Ιαπωνία (Γεωργακοπούλου. Η μητρική εταιρεία συνήθως εξελίσσεται σε holding company και αντιμετωπίζει τις θυγατρικές ως ημι – ανεξάρτητες επιχειρήσεις που ειδικεύονται σε συγκεκριμένα τμήματα της αγοράς. γίνονται περισσότερο εμφανείς σε χώρες όπως η Ιταλία. προάγοντας τη συνεργασία και το συντονισμό.«Η ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΣΤΟ ΜΕΤΑΦΟΡΝΤΙΣΜΟ. η μαζική παραγωγή έτεινε να παίρνει τέτοια μορφή που σήμερα είναι περισσότερο επιδεκτική σε αναθεώρηση. Οι πειραματισμοί με νέους στρατηγικούς στόχους από την πλευρά των μεγάλων επιχειρήσεων –πολυεθνικών κατά κύριο λόγο-. δηλαδή υπεργολάβους. Μεγάλες Επιχειρήσεις Γενικά. 1991). Στο ίδιο μήκος κύματος κινείται και η νέα πνοή που δίνεται στα εργασιακά καθήκοντα. Η διαδικασία που ευνόησε τη μικρή βιομηχανία παρά το ότι έχει βαθιές τοπικές και κοινωνικές ρίζες – αποτελώντας συγχρόνως ειδικό τμήμα τους. όπως θα 15 . αυτή της επέκτασης της δραστηριότητας της επιχείρησης και στη φάση που ακολουθεί εκείνη της κατ’ εξοχήν παραγωγής (διαφήμιση. τα οποία τείνουν να αποκτούν πολλά από τα χαρακτηριστικά εκείνα που διακρίνουν τις μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις. Η εσωτερική δικτύωση όλων των συμβαλλόμενων μερών μιας επιχείρησης μορφοποιεί ένα λιγότερο ιεραρχημένο πρότυπο –έναντι του φορντικού-. Κατ’ αυτό τον τρόπο απαιτείται πολύ – ειδίκευση του εργατικού δυναμικού και αναβάθμιση των αρμοδιοτήτων του. Αυτό το σχήμα έχει το προτέρημα ότι επιτρέπει τη συνεχή και επιτυχημένη αναδιοργάνωση της παραγωγής σύμφωνα με τις επιταγές των ρευστών και απρόβλεπτων συνθηκών που κυριαρχούν στις αγορές ανά πάσα στιγμή. η οποία εμπεριέχει πληθώρα κοινωνικών προεκτάσεων. έχουν δώσει μια νέα διάσταση στη σχέση της επιχείρησης με το εξωτερικό της «περιβάλλον». καταγράφεται και μια νέα «ανάγκη». έλεγχοι ποιότητας).

ευρυμάθεια και τεχνική δεξιότητα του υπεργολάβου.«Η ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΣΤΟ ΜΕΤΑΦΟΡΝΤΙΣΜΟ. χαμηλός πληθωρισμός. Το «άλλο» πρόσωπο του Μεταφορντισμού Η στοιχειοθέτηση της συνολικής εικόνας του μεταφορντισμού δεν μπορεί να γίνει παρά με ένα μόνο τρόπο : την καταγραφή των οικονομικών. λοιπόν. πολιτικών. διεπιχειρησιακά δίκτυα όπου καθένας απ’ τους διαφόρους υπεργολάβους που συμμετέχουν δουλεύει για 4-5 μεγάλες επιχειρήσεις. Η ανάγκη για το συγκεκριμένο εγχείρημα προήλθε καθαρά απ’ τη διάθεση για συνολική αντιμετώπιση του πολυδιαδεδομένου όρου της «ανάπτυξης». “φυσικό” ποσοστό ανεργίας.Πιν. Τα στοιχεία που θα ακολουθήσουν και τα οποία αντλούν από σχετικό κεφάλαιο της διπλωματικής μου εργασίας. Δημιουργούνται.. οι οποίες παρέχουν τη δυνατότητα συντονισμού των προαναφερθέντων δραστηριοτήτων. λοιπόν. είναι κωδικοποιημένα διότι αποτελούν προσωπική ερμηνεία των όσων μελέτησα. Μην έχοντας διάθεση. πέρα από κάθε άλλη χρονική φάση. κοινωνικών και χωρικών μετασχηματισμών που έχουν λάβει χώρα την υπό εξέταση περίοδο. Τόσο η εσωτερική όσο και εξωτερική δικτύωση μιας επιχείρησης. άρση του κρατικού παρεμβατισμού 16 . η επιλογή άπτεται αποκλειστικά στην κριτική διάθεση του αναγνώστη. Πολιτικοί. καταγράφει την τάση για «παραγωγική αποκέντρωση» που βέβαια καθίσταται δυνατή. Οι σχέσεις αυτές διέπονται από ένα συγκεκριμένο θεσμικό πλαίσιο όπου ο υπεργολάβος δεσμεύεται απ’ την πολιτική μηδενικού σφάλματος και την παραγωγή στην ώρα της –ελαχιστοποίηση αποθεμάτων. να φανώ απόλυτη και γνωρίζοντας ότι οι απόψεις επί του θέματος είναι ιδιαίτερα διχαστικές στη διεθνή και ελληνική βιβλιογραφία.Ε. η καθεμιά απ’ τις οποίες επωφελείται απ΄ την αυξημένη εμπειρία. κεφαλαίου.ενώ δύναται να συμβάλλει και στο σχεδιασμό των προϊόντων (ο βαθμός στον οποίο συμμετέχει δημιουργικά στην παραγωγική διαδικασία εξαρτάται απ’ φύση της συνεργασίας του με τον εκάστοτε εντολέα). Ε. (Βλ. απ΄ τη συμβολή των τεχνολογιών πληροφορικής και των τηλεπικοινωνιών. ΙΑΠΩΝΙΑ  Διεύρυνση της οικονομικής πόλωσης σε παγκόσμια βάση (χάσμα ανάμεσα σε πλούσιες και φτωχές χώρες) ΜΟΝΕΤΑΡΙΣΜΟΣ = υπέρτατη αξία το χρήμα. ΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΜΕΤΑΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ» συνέβαινε στην περίπτωση των θυγατρικών. ΠΟΛΙΤΙ ΚΟΙ ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΙ ΕΠΙΛΟΓΗ ΕΠΑΝΑΧΩΡΟΘΕΤΗΣΗ ΜΕΡΟΥΣ ΤΗΣ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ    ΕΚΦΡΑΣΗ Αποβιομηχάνιση των κεντρικών καπιταλιστικών χωρών Εκβιομηχάνιση των χωρών της περιφέρειας Νέος Διεθνής Καταμερισμός Εργασίας ΔΙΑΙΡΕΣΗ ΣΕ ΧΩΡΕΣ ΕΠΙΤΕΛΙΚΟΥ ΚΑΙ ΕΚΤΕΛΕΣΤΙΚΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ Α) χώρες συγκεντροποιημένου ελέγχου της οικονομίας. παραγωγής γνώσης και τεχνολογίας Β) χώρες παραγωγής υλικών αγαθών ΜΕΤΑΠΟΙΗΣΗ : (μείωση του αριθμού των απασχολουμένων)  Παραδοσιακοί κλάδοι ΤΟΜΕΑΚΗ ΚΑΙ ΚΛΑΔΙΚΗ  Βιομηχανία ηλεκτρονικών και πληροφορικής ΑΝΑΔΙΑΡΘΡΩΣΗ ΤΡΙΤΟΓΕΝΗΣ : (αύξηση του αριθμού των απασχολουμένων)  Άνοδος του τομέα υπηρεσιών  Πολυεθνική επιχείρηση  Απελευθέρωση αγορών (προϊόντων. Χωρικοί και Κοινωνικοί Μετασχηματισμοί.2) Πίνακας 2. Οικονομικοί. υπηρεσιών)  Τροποποίηση της οικονομικής αγοράς –Κυριαρχία της χρηματιστηριακής/ συναλλαγματικής έναντι της εμπορικής ΔΙΕΘΝΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ συναλλαγής  Ανάδειξη οικονομικών «πόλων» (τάσεις συγκέντρωσης) : ΗΠΑ.

μερικά απασχολούμενοι. τον ελεύθερο χρόνο και τη διασκέδαση. ηλικιωμένοι. Απαραίτητο συμπλήρωμα αυτών η υψηλή προσπελασιμότητά τους. οι οποίες όμως ενέχουν διχαστικές επιλογές (εισοδηματική.ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΙ ΧΩΡΙΚΟΙ ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΙ «Η ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΣΤΟ ΜΕΤΑΦΟΡΝΤΙΣΜΟ.  Η ύπαρξη μεγάλου αριθμού και ποικιλίας υποστηρικτικών υπηρεσιών προς τα διοικητικά και χρηματιστηριακά κέντρα. κοινωνική.) ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΝΕΩΝ «ΠΟΛΩΝ» : Ανταγωνιστική εικόνα.α.  Η ύπαρξη σημαντικών υλικών υποδομών. μειονοτικές ομάδες. φυλετική πόλωση κ. ανεργία. νέοι. συρρίκνωση του κόστους)  Απευθύνεται κυρίως στις κοινωνικά επισφαλείς ομάδες (γυναίκες. δηλαδή ένα περιβάλλον πλούσιο σε πολιτιστική και κοινωνική υποδομή. ΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΜΕΤΑΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ» ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΔΡΑΣΗ ΤΩΝ ΔΥΝΑΜΕΩΝ ΤΗΣ ΑΓΟΡΑΣ ΓΙΑ ΤΗ ΡΥΘΜΙΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΜΕΙΩΣΗ ΤΟΥ ΠΛΗΘΩΡΙΣΜΟΥ : ΠΕΡΙΣΤΟΛΗ ΤΗΣ ΡΟΗΣ ΤΟΥ ΧΡΗΜΑΤΟΣ ΕΞΥΠΗΡΕΤΗΣΗ ΣΥΜΦΕΡΟΝΤΩΝ ΧΡΗΜΑΤΙΣΤΙΚΟΥ ΕΝΑΝΤΙ ΤΟΥ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ Απελευθέρωση αγορών. Πλασματική μείωση των ποσοστών ανεργίας Εξυπηρέτηση κυρίως των εργοδοτών (αριθμητική ευελιξία.  Η ύπαρξη σημαντικών ποιοτικών χαρακτηριστικών που συνδέονται με την πολιτιστική κληρονομιά. μετανάστες)  Ειδικευμένοι – Ανειδίκευτοι  Αριθμητική – Λειτουργική Ευελιξία ΝΕΟΣ ΤΑΞΙΚΟΣ ΔΙΑΧΩΡΙΣΜΟΣ :  «Αριστοκρατία της γνώσης»  «Νέα μεσαία τάξη» (τομέας παροχής υπηρεσιών και μεταποιητικοί κλάδοι υψηλής τεχνολογίας = «μαζικοί εργάτες της γνώσης»)  Χαμηλόμισθοι. τον πολιτισμό. άνεργοι  Αύξηση ανεργίας    Επαγγελματική Πόλωση ΑΝΕΡΓΙΑ.α Αντί Επιλόγου 17 . πτώση βιοτικού επιπέδου  Αποβιομηχάνιση “παραδοσιακά” βιομηχανικών περιοχών  Εκβιομηχάνιση περιοχών (Βιομηχανικές συγκεντρώσεις)  Οικουμενοπόλεις (Νέοι Τόποι Ε & Α της παραγωγής – τεχνοπόλεις και πόλοι συγκέντρωσης υπηρεσιών οικονομικού ελέγχου και διαχείρισης της παραγωγής) ΕΥΕΛΙΚΤΟΠΟΙΗΣΗ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: ΑΤΥΠΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΙ   ΚΑΤΑΜΕΡΙΣΜΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: ΑΝΑΣΥΝΘΕΣΗ ΤΟΥ ΧΑΡΤΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΔΥΝΑΜΕΩΝ   Προσπάθεια ανασύνταξης δυνάμεων: ‘  μέσα από ενασχόληση με τους μεταποιητικούς τομείς ηλεκτρονικών και πληροφορικής  ανάδειξη της πολιτισμικής ιδιαιτερότητας  Διαχυμένη εκβιομηχάνιση (ΜΜΕ)  Άτυπες μορφές απασχόλησης  Πολυαπασχόληση  Παραοικονομία  Συνδικαλιστική καχεξία  Η χωρική συγκέντρωση των επιτελείων των πολυεθνικών επιχειρήσεων και ισχυρών χρηματοπιστωτικών οργανισμών. ένταση του ανταγωνισμού Αύξηση των ποσοστών ανεργίας   Αύξηση επιτοκίων / Μείωση επενδύσεων Μείωση δημοσίων δαπανών / Συρρίκνωση Κράτους Πρόνοιας Αύξηση χρηματιστικής κερδοσκοπίας Εντείνει τις εξαγορές / συγχωνεύσεις για την περιστολή του “οριακών επιχειρήσεων”  Στρατηγικές βραχυχρόνιου κέρδους  Συμπίεση του εργατικού μισθού ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ  Στρατηγικές εξωτερικοποίησης ή και αποφυγής του κόστους παραγωγής  Εκχώρηση των κοινωνικών λειτουργιών του στην αγορά (ιδιωτικός τομέας) ΚΡΑΤΟΣ ΠΡΟΝΟΙΑΣ  Προσπάθεια ενεργοποίησης άτυπων δικτύων  Διάφορες εκδοχές. ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΟΛΩΣΗ  Εισοδηματική Πόλωση ΠΤΩΣΗ ΒΙΟΤΙΚΟΥ ΕΠΙΠΕΔΟΥ  Φυλετική Πόλωση (στη βάση του φύλου και φυλής)  Χωρική Πόλωση : «θύλακες»  Οικολογική καταστροφή κ. ειδικευμένη χωροθέτηση βάσει του συγκριτικού πλεονεκτήματος  Ερήμωση.

γεωγραφικές ενότητες. οι οποίοι πρέπει να ανταποκρίνονται επιτυχώς στις νέες απαιτήσεις. Η σύγχρονη κοινωνία επιβάλλεται να απορρίψει τόσο το κυρίαρχο αναπτυξιακό μοντέλο όσο και τον ίδιο τον ορισμό της ανάπτυξης. η οικονομική διάσταση θα πρέπει να είναι μια μόνο συνιστώσα. Η πραγματικότητα όμως διαψεύδει τον εν λόγω ισχυρισμό τόσο στην περιφέρεια όσο και στο δυτικό κόσμο πια. που συνάδει με τα αναπτυξιακά αυτά χαρακτηριστικά. δεξαμενές άντλησης εργατικού δυναμικού και πιθανές αγορές (Chodorkoff. την υπέρβαση του κατακερματισμού σε κράτη-έθνη και. αυτό που μέχρι σήμερα έχει υπονομεύσει στο μέγιστο βαθμό η «ομογενοποιημένη» κουλτούρα του σύγχρονου καπιταλισμού. παρά ότι αυτή η προοπτική αμφισβητεί τα συμφέροντα του κράτους και των πολυεθνικών. Για να υπάρξει. το εθνικό κράτος αρχίζει να υποχωρεί. 1994-95). τη διαμόρφωση νέων συνθηκών συσσώρευσης και ανάπτυξης. λοιπόν. Οι τοπικές και ιδιαίτερες ανάγκες των λαών υποτάσσονται σε μια «παγκόσμια» προοπτική η οποία θεωρεί τον κόσμο ως μια σειρά ανταλλάξιμων εξαρτημάτων. η στρατηγική των επιχειρήσεων ξεπερνάει τα εθνικά όρια –στα πλαίσια της «ελεύθερης αγοράς»-. ενέτειναν την άποψη περί της «ευθυγράμμισης» με τα οικονομικά.θεωρείται αναπόφευκτο και εξαιρετικά επιθυμητό αποτέλεσμα. η παγκοσμιοποίηση δημιουργείται μέσα από την ιδέα των πόλων. αφορούν πόλεις. Στο γενικό μέτρο επιτυχίας της ανάπτυξης για μια καλύτερη ποιοτικά ζωή. οδηγεί σε ανεπιθύμητες καταστάσεις και εν τέλει σε επιδείνωση της ποιότητας ζωής. ενώ ο Δυτικός Κόσμος γίνεται –και είναι σήμερα. η πολυπόθητη «ανάπτυξη». αυθεντική ανάπτυξη θα πρέπει τα οικονομικά ζητήματα να μπουν κάτω απ’ τον έλεγχο της κοινωνίας. ταξινομημένων κάτω από επικεφαλίδες όπως : πρώτες ύλες. ΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΜΕΤΑΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ» Η «παγκοσμιοποίηση» σήμανε την έναρξη μιας «νέας εποχής» με σκοπό αφενός. κοινωνικά και πολιτιστικά πρότυπα του δυτικού καπιταλιστικού κόσμου προκειμένου και ο υπόλοιπος κόσμος να φθάσει το επίπεδο ευημερίας. Η παγκοσμιοποίηση του καπιταλιστικού πολιτισμού δε –όπως και έγινε. αφετέρου.αποτελούν το σύνολο του κοινωνικόπολιτισμικού πλαισίου. Ο επαναπροσδιορισμός της ανάπτυξης πρέπει να στηριχθεί στην ποιότητα και όχι στην ποσότητα και το κέρδος αλλά και στο σεβασμό των πολιτισμικών ιδιαιτεροτήτων των λαών και των κοινοτήτων τους.πλουσιότερος όσο ποτέ άλλοτε. αν δεν παύσει να θεωρείται ως δεδομένο το θεσμικό πλαίσιο του κράτους και των 18 . Η ομογενοποίηση των διαφορών θεωρείται προοδευτική διαδικασία. και εν τέλει το ανθρώπινο δυναμικό. ταυτισμένη σήμερα με την οικονομική μεγέθυνση αφού υπόκειται ολοκληρωτικά στους νόμους της αγοράς. οι εθνικές οικονομίες διεθνοποιούνται –«ανοιχτή οικονομία»-. Οι υπόλοιπες συνιστώσες –δύσκολα μετρήσιμα κριτήρια. Βέβαια. Μέσα από το εν λόγω μοντέλο.«Η ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΣΤΟ ΜΕΤΑΦΟΡΝΤΙΣΜΟ. Άλλωστε. Κατ΄ αυτό τον τρόπο. οι οποίοι είναι οι πρωταγωνιστές της ανάπτυξης του σήμερα. ενώ μορφοποιούν τη βάση ενός νέου οργανωτικού μοντέλου ανάπτυξης –μεταφορντισμός-. Οι διαδικασίες αυτές. προϊόντα. λοιπόν. Το οικονομικό πεδίο είναι εκείνο που καθορίζει σήμερα τις συνθήκες υπό τις οποίες πραγματοποιείται η ανάπτυξη. ώστε ο άνθρωπος να ανακτήσει τον έλεγχο της αναπτυξιακής διαδικασίας απ’ το κράτος και την αγορά. βιομηχανικούς κλάδους.Οι νέοι αυτοί «πόλοι» πάνω στους οποίους και συγκροτήθηκε. επιχειρήσεις. των κέντρων και των πυρήνων.

Η ανάγκη ανάπτυξης στη βάση της κοινωνίας ενέχει τη δυνατότητα σεβασμού και αναγνώρισης της πολυπλοκότητας και ανομοιογένειας των κοινωνικών συστημάτων και της εξέτασης των αναπτυξιακών δυνατοτήτων του καθενός με μια σειρά κριτηρίων. που το τοπικό διαπλέκεται με το διεθνές. καθώς και στη δομή του ελληνικού εργατικού δυναμικού από την εφαρμογή σύγχρονων τεχνολογιών ευέλικτης παραγωγής». Τόπος. 47-79. Σήμερα. τ. αποτελεί πραγματική ανάγκη η επιστροφή στην τοπική ανάπτυξη.Π. πολιτισμικούς και χωρικούς μετασχηματισμούς. όπως αυτές καταγράφονται απ’ τους οικονομικούς. Απαίτηση πλέον αποτελεί η αποκατάσταση των αναπτυξιακών ασυνεχειών.α. Κλείνοντας. Η «εμπειρία» της ανάπτυξής τους βασίστηκε κατά κύριο λόγο στην αξιοποίηση των τοπικών τους πόρων (φυσικών. Η σημερινή πραγματικότητα όμως είναι πολύ διαφορετική. περιοχών. στην επανένταξη των περιθωριοποιημένων ατόμων. Σουμπετεριανές. Και αυτή τη φορά το παγκοσμιοποιήμενο σύστημα καλείται να ρίξει φως και στην αθέατη πλευρά του πράγματος. θα έλεγα ότι οι μεταφορντικές θεωρίες και τα μεταφορντικά σενάρια που τροφοδοτούν για την ανάπτυξη είναι από πολλές πλευρές απαίδευτα. Τα κριτήρια αυτά πρέπει να στοχεύουν στην ενδυνάμωση των αποδυναμωμένων τμημάτων της κοινωνίας. που το έθνος – κράτος έχει αυτοκαταλυθεί και η παγκοσμιοποίηση συνθλίβει τις ιδιαιτερότητες. πολιτικούς. ΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΜΕΤΑΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ» πολυεθνικών εταιρειών. Ν. λοιπόν. ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΥ Σ.. «Οι επιπτώσεις στην ελληνική οικονομία και κοινωνία. πρακτικών. 2. στην περιστολή της κοινωνικής και οικολογικής βίας και εν τέλει στη βελτιστοποίηση των συνθηκών διαβίωσης. οικονομικών. ρυθμιστικές κ. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Ελληνική 1.καλούνται να επαναπροσδιοριστούν μέσα απ’ το πρίσμα εκείνο που αναγορεύει τον άνθρωπο και τη φύση ως υπέρτατο αναπτυξιακό παράγοντα.Μ. ευέλικτες.προκείμενου να αποκαταστήσει μια ισόρροπη ανάπτυξη. Οι όποιες αναλύσεις. που οι επιλογές μοιάζουν περισσότερο διχαστικές από ποτέ. 19 . τρίτος κλπ. Κυρίως χαρακτηρίζονται από μια οπτιμιστική διάθεση για τον ευεργετικό ρόλο των νέων τεχνολογιών και η ανάλυσή τους στηρίζεται περισσότερο σε στείρα οικονομικά και παραγωγικά μεγέθη. (2001). Αθήνα. –μεταφορντικές. Άλλωστε. σσ. στον Τρίτο και Τέταρτο κόσμο. έστω και στη βάση των τεχνολογικών και παραγωγικών πρακτικών.. Μόνο τα έργα που αποφασίζουν οι ίδιοι οι κάτοικοι μιας περιοχής σε τοπικό επίπεδο θα βελτιώσουν την ποιότητα ζωής τους. ΑΝΔΡΙΚΟΠΟΥΛΟΥ Ε. Ε. δεύτερος. ο καπιταλισμός θα εξακολουθήσει να αποικίζει και να υπονομεύει την πολιτιστική και οικολογική ποικιλία που συνθέτει την εικόνα ενός υγιούς πλανήτη.1. Με άλλα λόγια καλείται να άρει τους συγκεκριμένους χαρακτηρισμούς –πρώτος. γι’ αυτό και δεν είναι δυνατή η εξολοκλήρου μεταφορά τους αλλού ή η αναγωγή τους σε ολοκληρωτικά μοντέλα. (1990). τα περισσότερα παραδείγματα με αναπτυξιακές δυνατότητες. Αποτελέσματα του Ερευνητικού Προγράμματος ΕΠΕΤ ΙΙ. «Βιομηχανικές Δομές και Τάσεις στη δεκαετία του ’80 : το παράδειγμα των περιοχών Θεσσαλονίκης και Θράκης». κοινωνικών και ανθρώπινων). είναι έμφορτα με τοπικές ιδιαιτερότητες και κοινωνικές πρακτικές. Αθήνα. παραγωγικών. κοινωνικούς.«Η ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΣΤΟ ΜΕΤΑΦΟΡΝΤΙΣΜΟ.

(1996). 14. 89-117. Παπαζήση ΕΠΕ.. Αθήνα. ΣΤΑΣΙΝΟΠΟΥΛΟΥ Ο. Σύγχρονα Θέματα.Ν. ΛΥΜΠΕΡΑΚΗ Α. «Ευελιξίες της Επιχείρησης και της Εργασίας : ‘Έννοια. (1998). τ. Αθήνα. σσ. «Η Παγκοσμιοποίηση της οικονομίας. ΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΜΕΤΑΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ» 3. GUTENBERG. Τόπος. Αθήνα. σσ. ΡΗΓΑ Β. Διδακτικές Σημειώσεις. «Με τη ραπτομηχανή στην κουζίνα και Πολωνούς στους αγρούς : Πόλεις.. 6... Αθήνα. «Συνταξιοδοτική Πολιτική : Θεωρία – Εμπειρία σε τρεις χώρες της Ε.«Η ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΣΤΟ ΜΕΤΑΦΟΡΝΤΙΣΜΟ. ιστορική εξέλιξη – σύγχρονες θεωρητικές προσεγγίσεις». (1997).. ΓΕΩΡΓΑΚΟΠΟΥΛΟΥ Β. ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΥ Σ. (1991). 17.σσ. Αθήνα. (1997). 13. (1996). «Αναπλάσεις Πόλεων. «Θεσσαλονίκη : Μείωση της Μονοκεντρικότητας στο Πολεοδομικό Συγκρότημα και ο Ρόλος του Τριτογενούς Τομέα». ΜΑΛΟΥΤΑΣ Θ. Γ. Αθήνα..Ο.. 1999. «Σύγχρονη Μακροοικονομική». . ΙΝΕ. Α. (1996). Βόλος. Περιφέρειες και Άτυπη Εργασία»... Θεσσαλονίκη. 12. Μεταφορά Επενδύσεων. ΚΑΥΚΑΛΑΣ. ο νεοφιλελευθερισμός και η κοινωνία των 2/3». ΠΕΤΡΑΚΗ – ΚΩΤΤΗ Α. (1991).. 11.. «Η Αθόρυβη Επανάσταση :Νέες Μορφές Οργάνωσης της Παραγωγής και της Εργασίας». ΒΑΪΟΥ Ν.Θ. Θεσσαλονίκη. ΠΕΛΑΓΙΔΗΣ Α. Ιδιαιτερότητες της Ελληνικής Εμπειρίας». ΚΟΜΝΗΝΟΣ Ν. ΝΑΞΑΚΗΣ Χ... GUTENBERG. (1990). (1993). Εξάντας. GUTENBERG. ΧΑΤΖΗΜΙΧΑΛΗΣ Κ. ΛΥΜΠΕΡΑΚΗ Α. Τεχνολογία και Αναδιάρθρωση της Παραγωγή : Σύγχρονες Τάσεις της Παραγωγής της ΙΝΤΡΑΚΟΜ». (1992). Βασικές Διαστάσεις και Επιλογές στις Σύγχρονες Συνθήκες». 8. 15. Αθήνα. Το Οικονομικό. Θεμέλιο. ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ Δ. Ινστιτούτο Διεθνών Οικονομικών Σχέσεων. ΚΟΜΝΗΝΟΣ Ν. Παπαζήση. ΛΙΟΔΑΚΗΣ Γ.. Αθήνα. τ. Αθήνα. ΓΡΑΒΑΡΗΣ Δ. 10. Ουτοπία. (1990). 21.1. Αθήνα. «Ευέλικτη Εξειδίκευση ... Ζήτη. 558. (1998). 81-92. σσ. 20. τ..10. Θεσσαλονίκη. «Προβλήματα του Κράτους Πρόνοιας στην Ελλάδα». 4. 20 . Σημειώσεις Διαλέξεων. Αθήνα. (1998). 4. σσ. ΜΟΥΡΙΚΗ Α. Νέος Τριτογενής». (1996). «Κράτος Πρόνοιας.2. 5. Τόπος.. «Πολεοδομική Προσέγγιση για την Αποκατάσταση και Αναβίωση των Παραδοσιακών Οικισμών». ΛΥΜΠΕΡΑΚΗ Α. σσ.. 19. Κρίση και Αναδιάρθρωση στη μικρή βιομηχανία».. 75 7. 9.. (2000). Εξάντας.Π.. 5. «Αστική και Περιφερειακή Οικονομική». Αθήνα. «Τοπική Ευελιξία και Κρίση της Βιομηχανίας στην Ελλάδα». Εξάντας. Ν. (1999). 4-15. 20-30 16. Κεφ. τχ. 171-202. Αθήνα. «Από τις κοινωνίες της παραγωγής στις κοινωνίες της πληροφορίας : Η ανάδυση νέων μορφών πλούτου». ΛΥΜΠΕΡΑΚΗ Α. «Κοινωνία. σελ.... «από νάιλον υψώνουμε σημαία…» : ευέλικτη αναδιάρθρωση και δικτύωση στη μικρή βιομηχανία του κλάδου παραγωγής προϊόντων από πλαστικό». «Η πρόκληση της Ανάπτυξης σε μικρή κλίμακα : Οικονομική Ευελιξία και Κοινωνικές Δυσκαμψίες». «Κοινωνικό Κράτος και Κοινωνική Πολιτική – Η σύγχρονη προβληματική». 18. (1999).. 35. «Η Διεθνοποίηση της Ελληνικής Βιομηχανίας : Ευελιξία και Αναδιάρθρωση». Αθήνα. Αθήνα. στο ΓΕΤΙΜΗΣ Π. 1988. ΜΑΛΙΝΔΡΕΤΟΣ Μ.Κ. ΠΕΤΡΑΚΟΣ Γ. (1993). τχ.

SASSEN S. (1994). (1996.. 11. 71-74 23... σσ. «The Art of Growth: ties between development organizations and the performing arts». Τόμος 45.Α. CHODORKOFF D. 4. vol. (1998).Α. «Dentro l’ architettura». σσ. ΧΑΤΖΗΜΙΧΑΛΗΣ Κ. 376-393.248 6. «Καπιταλιστική Ανασυγκρότηση και η Νέα Γεωγραφία της Παραγωγής». «To τέλος της εργασίας και το μέλλον της». Αθήνα. Democracy & Nature. TRAINER Τ. σσ. Αθήνα. «The global city: New York. Εισήγηση στο συνέδριο : «Η διεπιστημονικότητα στην ανάπτυξη».6. 3. (1991). Blackwell Oxford UK & Cambridge USA 2. Αφιέρωμα : «Υπεργολαβίες παραγωγής και άτυπες εργασιακές σχέσεις στην πόλη».. (1994-1995). Νέα Σύνορα . Α Reader».(1994). Polity Press». Torino. No 1. «Τι είναι ανάπτυξη . GREGOTTI V. Thousands Oaks: Pine Forge Press. σσ... Αθήνα. (1994-1995). «The three worlds of Welfare Capitalism. LAMMERS J.C. BAGNASCO Α. 26. Ο πολίτης. Ξενόγλωσση 1. Princeton University Press. Νο 7. Αθήνα. N.«Η ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΣΤΟ ΜΕΤΑΦΟΡΝΤΙΣΜΟ. «Το Διεθνές και το Τοπικό : Τα νέα όρια της άνιση ανάπτυξης στη δεκαετία του 1990». Κοινωνία και Φύση. Λιβάνης. (1987). KUMAR Κ. WHITT J. ΕΜΠ. 7. «From Post Industrial to Post Modern Society».». ANTONOPOULOU S. Θεσσαλονίκη. (1990). Σύγχρονα Θέματα. ESPING –ANDERSEN C. 8.. Blackwell Oxford UK & Cambridge USA. 21 . «Ανάπτυξη βασισμένη στη μικρή βιομηχανία : η περίπτωση της Τρίτης Ιταλίας». ΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΜΕΤΑΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ» 22.).. “The Process of Globalization and Class Transformation in The West”. Urban Affairs Quarterly.121 5. «Cities in the world economy».. Tokyo». Κοινωνία και Φύση. ΧΑΤΖΗΜΙΧΑΛΗΣ Κ. (1995).. Vol. (2000). 81-82. (1991). (1991). «Post Fordism. τχ. SASSEN S. 10. Νο 7.A. «Να ορίσουμε ξανά της ανάπτυξη». New Jersey. Bollati Borinhieri. RIFKIN J. 12. 9. AMIN Α.. London.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful