You are on page 1of 32

EVRE TERMLER SZL

-AA KATMANI [A-Horizon] Organik madde bakmndan zengin yzey topra. A-AIRLIKLI SES DZEYI [A-Weighted sound level] nsan kulann daha kolaylkla iitebilecei orta frekanslara daha fazla arlk veren, ses basn dzeylerinin llmesi yntemi. A- lekli ses dzeyleri dB(A) olarak yazlr. ABS 1. Alkil benzen sulfonat: deterjanlara eklenen, biyobozulmaya direnli, kararl bir yzey aktif madde. 2. Akrilonitril-butadien-stiren (bir tr plastik madde). ACI SU [Brackish] Hafif tuzlu su. AIGA P DKME [Open dumping] Atklarn rahatsz edici kokulara, su, toprak ve hava kirliliine yol aacak biimde ak alanlara dklmesi. AIK ALAN [Open space] Ya imar grmemi ya da konutlardan ve dier yaplardan nispeten arnm toprak paras; insann faaliyet gsterdii evrenin kart olan arazi de bu kavrama dhildir. AIK BOALTIM [Outfall] lem grm yda grmemi atk suyu ya da dier sv atklar dorudan doruya alc ortama ileten tayc ya da boru hatt. AIK MADEN OCAI LETMECLG [Open-cast mining = Strip mining] Kmrn yda dier madenlerin s derinliklerden topran ve kayann st katman kaldrlarak karlmas. Yzey madencilii olarak da adlandrlr. AIK YAKMA [Open burning] Atk miktarn (hacmini) azaltmak amacyla plk alanlarnda yaklmas ilemi. ADYABATK SAPMA ORANI (Adiabatic lapse rate) Yksekliin artmas ile balantl olarak sdaki dme (sapma) oran. ADSORPSYON (Adsorption) Molekllerin kat yzeylere tutunmas. AEROBK (Aerobic) Serbest oksijenin varlnda yaayan ya da aktif olabilen organizma; suda znm oksijenin oksitleyici olarak hareket ettii durum. AEROBK AYRIMA (Aerobic decomposition) Haval koullarda faaliyet gsteren mikroorganizmalar veya mantarlarn organik maddeleri ayrtrmalar. AEROSOL (Aerosol) Havada asl parack biiminde madde; sv maddeleri pskrten basnl kap. AFET ALANLARI (Hazardous areas) Deprem, heyelan, , orman yangn ve takn gibi doal afetlere yatkn alanlar. AIR METALLER (Heavy metals) Kurun, cva, inko v.b. gibi evre asndan tehlikeli nitelik tayan metaller. AIRLIKSAL AKI (Gravity flow) Anmay ve ar basnc nleyecek azami hzda kesintisiz aka olanak salamak amacyla belirli bir asgari eimle yerletirilmi borulara sahip artma ve su salama sistemindeki sv ak. A [Active ingredient ]Aktif bileen. AKIKAN ATIK [Effluent] Evsel veya endstriyel ilemlerden kaynaklanan, artm ncesi ya da sonras evreye braklan sv atklar. AKIKAN YATAK [Fluidized bed] inden hava ya da bir gaz flenen ince paracklardan oluan kat madde yata. flenen hava ya da gazn denetimi kat maddenin bir sv gibi davranmasna yneliktir. AKIKAN YATAK YANMASI [Fluidized bed combustion] Sv yakt ya da kk kmrn svlatrlm yatakta yaklmas. Bu sre daha dk sda yanmann olumasn saladndan, daha az miktarda nitrojen oksit retimine yol at gibi, srece kireta ilavesi ile de kkrt oksitlerin yatak iinde olumayarak atmosfere atlmas olanan ortadan kaldrr. AKIKANLIK (KIVAM) [Viscosity] Svnn ak hzn belirleyen zellii. AKFER [Aquifer] Suyun ok uzak mesafelere gitmesini salayan, yeralt sularn pnarlara ve kuyulara ileten gzenekli toprak yada jeolojik oluum. AKTF AMUR SREC [Activated sludge process] Atk su artma tesislerinde kullanlan, aerobik biyolojik artma sreci. AKTF KARBON [ Activated carbon ] Endstriyel baca gazlarndan kaynaklanan kokularn ve zehirli maddelerin giderilmesine ynelik adsorbsiyon srecinde kullanlan madde. AKUSTK EVRE [ Acoustical environment] Belli bir ses kaynan kuatan evre. ALBEDO [Albedo] Yeryznn gne n yanstma yzdesi. Havadan alnan bir rnekteki katlarn yanstc niteliiyle ilgili bir l. ALAK ARAZLER [ Bottom lands] Bir akarsu kanalna bitiik ve ondan biraz yksek arazi.

ALD [ Approximate lethal dose ] Yaklak ldrc doz. ALDRN [Aldrin] zellikle DDT'ye direnli zararllara kar etkili olan, klorlu hidrokarbon pestisit. ALERJ YAPICILAR [Allergenics] Alerjiye yol aan maddeler. ALFA RADYASYON [Alpha radiation] Nispeten dk bir nfuz gcne sahip radyasyon. Bk. Beta radyasyon, Gamma radyasyon. ALICI [ Receptor ] Kirlilikten dolay belirli risklere maruz bulunan canl ya da cansz nesne. ALICI SULAR [Receiving waters] lemden geirdikten sonra sv ya da kat kirleticilerin iine boaltld su oluumlar. ALINTI [Borrow] Bir baka alanda dolgu malzemesi olarak kullanlmak zere bir yerden (alandan) kazlp alnan malzeme. ALIMA [Acclimatization] Canl bir organizmann yeni bir evreye alma ya da o evreye dayankl hale gelme sreci. AMONYAK [Ammonia] Endstriyel srelerde ve gbre retiminde kullanlan zehirli, tahri edici gaz. AMONYAKLAMA [Ammonification] Nitratlarn ve nitritlerin bakterilerce amonyum bileiklerine indirgenmesi. AMONYAKLAYICI BAKTERLER [Ammonifying bacteria] Atk sularda veya kat atklarda amonyak aa karan bakteriler. ANA KANAL [Main sewer] Byk bir blge iin kolektr ilevi gren lam kanal. ANA KAYA [Bedrock] Topran altnda bulunan yekpare kaya ANAEROBiK [Anaerobic] Serbest oksijenin bulunmad koullarda yaama ve byme yeteneine sahip organizma; serbest oksijenin bulunmad koullar. ANAEROBK AYRIMA [Anaerobic decomposition] Havann bulunmad koullarda faaliyet gsteren mikroorganizmalarn organik maddeleri ayrtrmas. ANAEROBK RME [Anaerobic digestion] Organik yk yksek atk suyun havasz koullarda artlmas sreci. Tarm topranda kullanlmasn salamak iin baz organik atklarn pis kokusunun giderilmesi sreci. ANC [Acid-neutralizing capacity ] Asit etkisizletirme kapasitesi. ANHDRK [Anhydrous]Susuz. ANOKSYA [Anoxia]Oksijen yetersizlii. ANTAGONSTK ETK [Antagonistic effect] Ters sinerjistik etki. Bilekenin birimlerinin her birine gre daha az etkili olmas. ANTMKROBYAL [Antimicrobial] Mikrobiyal bymeyi nleyen kimyasal ya da biyolojik maddeler. AOM [Active organic matter] Aktif organik madde. ARITMA [Treatment] Atk su veya gazlarn kirleticilerden temizlenmesi ilemlerinin tm. ARL [Annual release limit]Yllk boaltma snr. ARTMA [Accretion ] Cansz maddenin d yzeyine doal etkilerle eitli maddelerin eklenmesiyle oluan byme sreci. ASBEST KRLLIG [Asbestos pollution] imento sanayiinden ve otomobillerdeki fren balatalarnn anmasndan kaynaklanan emisyonlarn yol at asbest kaynakl hava kirlilii. ASDOFILK [Acidophilic] Asitte yada asitli koullarda yaayan. ASIT TORTULLANMASI [Acid deposition] Normal dzeylerden daha fazla asidite tayan yala toprak veya yzey sularnda pH azalmas ve asitleme. Bk. AST YAGMURU. AST YAMURU [Acid rain] Esas olarak. Sanayi tesislerinden, konutlarn stlmasndan ve otomobillerden kaynaklanan, slfr ve azot oksitleri ieren su buhar emisyonlarnn yol at asit kelmesi. ASTLENME [Acidification] Topran ve suyun asitli emisyonlarla kirlenmesi. ASTL TEMZLEYIC [Acid pickles] Metalyzeyleri temizlemek iin kullanlan endstriyel atk su. ASTLLK PROFL [Acidity profile] Belirli bir yerdeki deien asitlilik dzeylerinin, gemi eilimleri de gsteren kayd. ASKIDA KATI MADDE [SS=Suspended solidsJ Suda ve lam suyunda bulunan, yaklak mikron byklnde veya daha byk olmakla birlikte, szgelimi kum tanesinden daha kk katlar ifade etmek iin kullanlan terim. AINMA [Abrasion]Yzeylerin eitli nedenlerle anmas. AINMA (PASLANMA) [Corrosion] Genellikle kimyasal etkiyle, bir maddede zamanla oluan ypranma. Anmaya yol aan etki maddeleri iinde en ok bilinenleri slfr oksitleri ve klor, fluor vb. bileikleridir. ATIIN YENDEN LENMESI [Waste recycling] Yeniden kullanmak amacyla atk maddelerin toplanmas ve ileme tabi tutulmas; kdn, camn, alminyum un ve plastiin yeniden ilenmesi gibi. ATIK [Waste] evre de bakalamaya yol aacak miktarda evreye boaltlan, sv, kat, gaz ya da radyoaktif istenmeyen her tr madde.

ATIK GMME [Landfill] Atn toprak katmanlar arasna gmlmesinden ibaret, kat atk tasfiyesinin en yaygn yntemi; Atklarn gmld ukur. ATIK ISISI [Waste heat] zellikle nkleer enerji santrallerince evreye braklan kullanlmam s. ATIK KOLU [Waste stream ] evreye boaltlan ve ileme tabi tutulmas gereken sv ve kat atklarn miktar. ATK ZMLEMESi [Waste assimilation] Doal bir kaynan boaltlan atklar zmleyerek kendi kendisini temizleyebilmesi. ATIK SU [Wastewater] Konutlarn pissu ve lam sularndan, endstriyel sv atklardan ve sel sularndan kaynaklanan sv atk. ATIK SU YNETiMi [Wastewater management] insan saln ve evreyi korumak amacyla, atk suyun izlenmesi, ilenmesi ve tasfiyesiyle ile ilgili sistemler gelitirilmesi ve uygulanmas. ATIK TANMAS [Handling] Sv ve kat atklarn toplanmas ve nakli. ATIK YAKIMI [Incineration] Yanabilen atklarn denetimli biimde yaklarak zararsz bir kalnt haline getirilmesi ilemi. Atk hacmi bu yolla yzde 80-90 azalm olur. ATIK YK TAHSSS ALIMASI [Waste load allocation study] Bir akarsuya boaltlabilecek, zmsenebilir toplam azami gnlk atk ykn belirlemek iin yaplan alma. ATMOSFER KiRLiLii [Atmospheric pollution] Temelde insan faaliyetlerinin sonucu olarak, dorudan doruya atmosfere verilen yada atmosferde kimyasal tepkimeler sonucu oluan gaz ve partikl maddelerin yol at kirlilik oran. ATMOSFER BULANIKLII (TOZLULUGU) [Atmospheric turbidity; dustiness] Belli bir yerin havasndaki younlam toz paracklar. ATMOSFERK SAPMA ORANI [Atmospheric lapse rate] Atmosferin alt tabakasnda yksekliin artmas ile oluan s dmesi oran. ATOM ENERJS [Atomic energy] Nkleer tepkime srasnda serbest kalan enerji. Nkleer enerji. ATOMK SOURMA SPEKTROGRAFS [AAS=Atomic absorption spectrography] Bir sv karmndaki metal miktarlarn saptayan analiz yntemi. AYRITIRICILAR [Decomposers] Biyolojik bozulma yaratan, bakteriler ve mantarlar gibi ayrtrc organizmalar. AZALTMA [Abatement] Kirlilik dzeyini drmek iin uygulanan yntem. AZAM TALEP DNEM [Peak demand period] Bir kamu kuruluunun ya da toplulua hizmet veren herhangi bir sistemin en fazla hizmet talebiyle karlat dnem. AZAMLETRME [Maximization] Atk oluturmadan kanma, buna karlk kaynaklardan gerekletirilen retimin niceliini ve niteliini arttrma almalarn ieren koruma nlemi. AZGELM ALAN [Depressed area] Ekonomik ve fiziksel gerileme gsteren blge. AZOT DNGS [ Nitrogen cycle] Atmosferdeki azotun bitkiler tarafndan zmlenmesi, sonra topraktan geerek atmosfere dnmesi sreci. Azot, proteinlerin nemli bir bileenidir ve bu nedenle hem bitkiler hem de hayvanlar iin gereklidir. AZOT OKST [Nitric oxide] Yanmadan oluan, Havaya braklnca zehirli hale gelen kirletici madde.

-BBACA ATIKLARI [Stack effluents] Sanayi bacalarndan yaylan gazlar ve asl paracklar. BACA DUMANI [Plume] Bacadan kan deiik biimlerde atmosfere dalan gzle grlebilir duman emisyonu. BACA ETKS [Chimney effect] Isdaki deimenin gazlarda yol at yukarya ynelik hareket. BACA GAZI [Flue gas ] Yanmadan sonra bacalardan kan ve azot oksitleri, karbon oksitleri, su buhar, slfr oksitleri, paracklar ve birok kimyasal kirletici madde ieren duman. BACA GAZI KKRTNN GDERLMES [Flue gas desulfurization] Birok yntem kullanlmaktadr. En yaygn gazlarn kireta zeltisiyle ile ykand ve oluan amurun ayrlarak baz durumlarda iindeki kkrd kazanmak zere yeniden ileme tabi tutulduu kireta/alta srecidir. BAHEL KENT [Garden city] Balca zellikleri bitiik yap dzeni ve evresinde yeil kuak olan kent imar. BAKR BLGELER [Wilderness] nsan yerleimlerinin ya da uygarlklarn ulamad topraklar. Karalarn te birinden fazlas hala bakir blgedir ve bunlarn en genileri Grnland ve Antarktika' da bulunmaktadr. BAKTER [Bacteria] Klorofilsiz, tek hcreli ya da ipliksi mikroorganizma; bakteri havada, toprakta ve denizde ayran maddede olutuu ve bozunma srecine yardmc olduu iin kirlilik kontrol asndan byk nem tar. BALIK KATLAMI [Fish kill]. Byk miktarda baln topluca imhas. BALYALAMA [Bailing] p sktrarak kat, Yksek younlukta bloklar haline getirme sreci. BANKET [Berm] Eilimli bir yzeyden gelen drenaj stabilize etmeye yada denetlemeye yardmc

olan, insan yapm taraa. BARAJ [Dam] Suyun doal akna engel oluturarak bir nehrin ya da akarsuyun ak ynn denetlemeye ynelik duvar, ky yda baka tr bir yap. BARYER [Barrier] Biyotann gme ya da gnlk hareketini engelleyen etken. BAT [Best available technology] En iyi kullanlabilir teknoloji. BATAKLIIMSI ALAN [Bog] Youn trofikasyon sonucu su kaynaklarnn zengin organik birikintilerle kaplanarak oluturduu alan. BATAKLIK GAZI [Marsh gas] Bataklklarda ve turbalklarda oluan gaz (esas olarak metan). BATAKLIKLAR [Marshes] En azndan belli bir sre hali ve ky sularyla kaplanan kara-su alanlar. BATIRMA [Sinking] Petrol dkntlerini denetleme ilemi; bu ilem, kum, tebeir, ilenmi uucu kl, imento tozu vb. kullanlarak petroln fiziksel olarak batrlmasyla gerekletirilir. BATYAL [Bathyal] Gllerin ve okyanuslarn en derin tabakasyla ilgili. BDL [Below detection limit] Saptama snrnn altnda. BEKLETME HAVZASI [Detention basin] Takn nlemek iin sel suyunu denetimli biimde tutup brakmaya ynelik havuz ya da depo. BEKLETME SRES [Detention period] Birim hacimdeki bir sv ya da gazn ak srecinde bir tank ya da odada tutulma ortalama sresi. BELED KATI ATIK [Municipal solid waste] Kentsel alanlardaki konut ve iyerlerinin, lam amurunun da dahil olduu, kat atklar. BELRTE (NDKATR) TRLER [Indicator species] Bir ekosistemde, kk evresel deimelere zellikle duyarl olmas itibariyle, evre koullar konusunda bilgi salayan ve evresel tehlikelerle ilgili erken uyarlarda bulunan trler. Bunun bir rnei denizmaruludur; denizmarulunun su iinde youn olarak bymesi bir trotikasyon sreci belirtisidir. BENTOS [Benhtos] Deniz dibi blgesinde yaayan yda burada olumu hayvan ve bitki yaam. BENZEN [Benzene]Kanser yapan endstriyel zc. BENZEM; SMLASYON [Simulation] Doal bir srecin laboratuar koullarnda yda bilgisayar modeli kullanlarak snanmas. BENZPREN Kmr ve sigara dumannda bulunan kanser yapc bir hidrokarbon. BPEO [Best practicable environmental option] En kullanl evresel seenek. BERLYUM [Beryllium] nsanlar zerinde zararl etkilere sahip metalik bir eleman. BESN AI [Food web] Karlkl balant iindeki besin zincirleri dizisi. BESN BTES [Nutrient budget] Belli bir yaayan sistem asndan, alnan ya da kaybedilen gerekli mineral besinlerin miktarlarn belirlemeye ynelik tahmin. BESN GDERME [Nutrient stripping] Alc sularda trofikasyonu yavalatmak amacyla yada atk suyun yeniden kullanlabilmesi iin uygulanan nc derece artma. BESN ZNCR [Food chain ] Her halkann bir ncekinden beslendii ve enerji salad, buna karlk bir sonrakine besin ve enerji aktard organizmalar zinciri. BESN ZNCR BASAMAI [Trophic level] Bir hayvann besin zincirindeki yeri. BESNLER [Nutrients] Bitkilerin ve hayvanlarn bymesi ve gelimesi iin gerekli maddeler. BETA RADYASYONU [Beta radiation ] Yksek hzda negatif elektron radyasyonu. BEZ FLTRE [Fabric filter] Endstriyel emisyonlardan kaynaklanan tozu ve paracklar tutan, evlerdeki elektrikli sprge torbasna benzer, kumatan yaplma aygt. BDON [Skip] Byk atk haznesi, konteynr. BNA BALANTISI [ House connection] Atk suyu bir binadan sokaa yerletirilmi hatta ileten pis su borular iin kullanlan terim. BRM MLKYET [Condominium] ok birimli bir yapda bireysel mlkiyet. BRNCL HAVA KRLETICLER [Primary air pollutants] Atmosfere dorudan verilen hava kirleticileri. BRNCL LEM [Primary treatment] lenmemi lam suyunu artmann en yaygn biimi; kaba ve kat maddelerin ayrld n ilem. BIRLEK RETM [Cogeneration] Elektrik retiminde oluan atk snn stmada, soutmada ve atk su artmnda kullanlmas. BIRLEK ISI VE G [CHP = Combined heat and power] Elektrik ve snn birlikte retim. Terim, atk s ya da hava kullanan santraller iin de kullanlr. BIRLEK KANALZASYON [Combined sewer] Atk suyun ve sel suyunun toplanmasna yarayan tek bir kanalizasyon sistem. BIRLEK TASFYE [Codisposal] Genellikle yanma gerektiren entegre bir ilem yoluyla lam amurunun ve kat atklarn birlikte tasfiyesi yntem. BRLEK ZARARLI ORGANZMA DENETM [Integrated pest management] Zararl organizmalarn yaylmasn biyolojik, kltrel ve kimyasal yaklamlar birletirerek denetleme yntemi. zellikle, en azndan bir kimyasal laca kar diren kazanm organizmalarla mcadelede kullanlr.

BTK LDRC [Herbicide] Zararl ot ldrc ve yaprak dkc olarak kullanlan kimyasal madde BYOAKMLASYON [Bioaccumulation]Biyoyounlama. BYOBOZULMAYA URAMAZ [Nonbiodegradable] Bakterilerin ayrtramad organik madde. BYODENEME [Bioassay] Potansiyel olarak' zehirli leiklerin niteliinin ve gcnn, standart test organizmalaryla etkileimlerini gzlem e yoluyla laboratuar koullarnda denenmesi. BYOENERJETK [Bioenergetics] Bitkilerle hayvanlar, bitkilerle bitkiler ve hayvanlarla hayvanlar arasndaki enerji aktarmnn incelenmesi. BYOZLEM[Biomonitoring] Potansiyel olarak zararl bir durumda bitki ve hayvan yaamndaki farkllamalar deerlendirmek amacyla doal bir ortamn biyolojik konumundaki deiikliklerin izlenmesi. BYOJEOKMYASAL DNG [Biogeochemical cycling] Kimyasal elemanlarn fiziksel evre ile organizmalar arasndaki dngs. BYOKMYASAL OKSJEN HTYACI [BOD=Biochemical oxygen demand] Organik kirliliin bir ls olarak kullanlan ifade. Bir su veya atk sudaki organik maddelerin biyokimyasal srelerle tam ayrmalar iin bu ilemi yapan mikroorganizmalarn, suyun birim hacmi bana gereksinim duyduklar oksijen miktar. Evsel atk su ileme srelerinin etkinliini lmede de kullanlr. BYOKTLE [Biomas] Belli bir alan ya da hacimdeki canl organizmalarn toplam ktlesi ya da miktar. BYOKTLE ENERJS [Biomass energy] Bir bioktledeki organik atklar, bitkiler yda aa gibi organik maddelerden retilen enerji. BYOLOJK ARITMA [Biological treatment] Atk suyun mikroorganizmalar kullanlarak artlmas. BYOLOJK BYME (YKSELME) [Biological magnification] Besin zincirinin ardk dzeylerinde, maddelerin artan miktarlarda birikmesi. BYOLOJK ETLLK [Biological diversity] Organizmalarn eitlerinin alan ya da hacim birimi bana says; belli bir zamanda belli bir yerdeki trlerin bileimi. BYOLOJK DENGE [Biological balance] Hayvanlarla bitkiler, bitkilerle bitkiler ve hayvanlarla hayvanlar arasndaki denge. BYOLOJK POTANSYEL [Biotic potential] Bir organizmann varlm srdrme ve reme yetenei. BIYOLOJK KALKAN [Biological shield] Bir nkleer reaktrn personelini ve evresini korumak amacyla, ntronlar ve gamma radyasyonu absorbe etmek (sourmak) iin nkleer reaktrn merkezi etrafnda ina edilen koruyucu kalkan yada kaln beton duvar. BYOLOJK YA DKNT DENETM [Biological oil spill control] Sudaki ya tabakalarm ayrtrmak iin bakteri kltrlerinin kullanlmas ilemi. BYOM [Biome] Belli bir doal ortam ve iklimdeki btn canl organizmalardan oluan karmak topluluk. BYOMETR [Biometry] Biyolojik sorunlarn incelenmesinde istatistik yntemlerin uygulanmas. BYOSFER [Biosphere] Gezegenimizin ve atmosferinin yaam kayna btn blmlerini ieren alan. BYOSDLER [Biocides] Organizmalar ldrme yeteneine sahip kimyasal maddeler; sterilize ediciler. BYOTA [Biota] Belirli bir blgede ya da evrede bulunan bitki ve hayvan yaamnn btn. BYOTK [Biotic] Bir evredeki bitkiler, hayvanlar ve mikroorganizmalarla ilgili. BYOYOGUNLAMA FAKTR [Bioconcentration factor] Organizmalarda baz kimyasal maddelerin birikme mertebesini ifade eden bir l. Genellikle bu kimyasal maddeler besin zinciri iinde artarak bulunurlar. rnek: DOT. BOD [Biochemical oxygen demand] Biyokimyasal oksijen ihtiyac. BOP [Blow-out preventer]Kaak nleyici. BORU IKII ARITMA [ End-of-pipe treatment] Emisyon boru hattnn bitiminde uygulanan artma sistemi. BORU HATTI[Pipeline ] Deiik maddeleri uzak mesafelere ileten, pompalama donanm, vanalar ve dier makinalar ile birlikte boru ebekesi. BOALTIM [Discharge]evreye braklan btn kirleticiler iin kullanlan terim. Gaz boaltmlar emisyon, sv boaltmlar ise sv atk (effluent) diye de adlandrlr. BOZULMA [Impairment ] Bir doal kaynan kirlenmesi sreci. BOZULMAMI ALAN [Unspoiled area] nsan etkinlikleriyle deitirilmemi doal alanlar. BLGE ISITMASI [DH = distriet heating] Belirli bir saydaki konut yda iyerine stma salamak zere, merkezi olarak kurulan sistem. . BLGELEME [Zoning] Belli amalarla blgelere ayrarak toprak imarnn denetlenmesi. BRT TABAN ALANI [Gross floor area] Bir binann taban alan toplam. BSO [Benzene soluble organics] Benzende znebilen organik maddeler. BUHAR [Vapor] Atmosfer s ve basncnda sv ya da kat durumda bulunan maddelerin gaz hali. BUHARLAMA HAVUZU [Evaporation pond] Lam suyu tasfiyesinde kullanlan s ve yapay havuz;

bu sistemde atk geni arazilere datlr ve buharlatrlr. BULANIKLIK [Turbidity] Suda ve havada asl bulunan maddelerin neden olduu, gne nlarnn ortama girme ve bitkilerin byme dzeylerini denetleyen, ime suyu kalitesi asndan ok zararl ortam koullar. BUV [Backscattered ultraviolet] Geri salm mortesi. BTNSELC [Holistic] Paralarla btnler arasndaki organik ya da ilevsel ilikiyi vurgulayan ve bir konuyu karlkl bamllk ilikisi iindeki paralarn btnledii tek bir sistem olarak gren yaklam. BYME TEORS[Growth theory] Kentlerde ve blgelerde yerleim, byme ve toprak kullanm modelleri konusunda kent bilimcilerinin oluturduklar teoriler.

-CCA [Carbon absorption or adsorption] Karbon sourmas. CANSIZ EVRE [Abiotic environment] Doadaki fiziksel ve cansz kimyasal unsurlar. rnek: toprak, su, atmosfer. CBD [Central business district]Merkezi i blges. CBSR [Carcinogen bioassay in smail rodents] Kk kemirgenlerde kanser yapc biyo-denemesi. CCC [Countercurrent chromatography] Ters akm kromatografisi. CFC [Chlorofluorocarbon]Kloroflorokarbon. CIVA [Mercury] Besin zincirlerinde, zellikle tatl su ve deniz organizmalarnda youn olarak bulunabilen ve zararl etkilere yol aan zehirli metalik eleman. CNR [Composite noise rating]Bileik grlt lm. CNS [Central nervous system]Merkezi sinir sistemi. COD [Chemical oxygen demand]Kimyasal oksijen ihtiyac. COH [Coefficient of haze]Sis katsays. COHb [Carboxyhaemoglobin]Karboksihemoglobin. COM [Complex organic mixture ]Karmak organik karm. CPOM [Coarse particulate organic matter] Byk parackl organik madde. C.Q. [Commercial quality] Ticari kalite. CRUF [Clinker]Frnlardaki ergimi kalnt.

-ALIMA ORTAMI[Work environment ]yerinin koullar. ALKANTl [Turbulence] Geliigzel hava veya su sirklsyonuna neden olan inili kl devinim. Nedeni genellikle ak alandaki przllk ve engebeliktir. AMUR [ Sludge ] Atk suyun artlmas srasnda szme, keltme yda biyolojik artma sonucu oluan younlam kat. AMUR SIVISI [ Slurry ] Atk su ileme tesislerinde amuru tayan sv. AMUR SNDRM [Sludge digestion] Atk su amurunun biyolojik oksijen ihtiyacn evresel ynden kabul edilebilir bir dzeye indirmek amacyla uygulanan anaerobik ilem. AMUR TASFYES [Sludge disposal] Atk su amurunun nihai tasfiye ilemi. AMURUN YAKILMASI [Sludge incineration] Atk su amurunun hacim ynnden kltlp, ilenerek tutuabilirlik kazandrldktan sonra yaklmas. APRAZ-MEDYA YAKLAIMI [Cross-media approach] evre sorunlarna, szgelimi sadece hava kirliliini deil, etkileim iindeki btn faktrleri gz nnde bulundurarak yaklamak. ENTME (YONTMA) [Spalling] Yongalar ya da paralar haline getirme. EREVE YAKLAIM [Bubble concept] Kirletici emisyonlarnn denetimi balamnda amalanan snrlamalarn uygulanmasnda, belirli kirleticilerin k kaynaklarndan ziyade bunlarn etkiledikleri alanlarn ele alnmas gerektiini savunan yaklam. EVRE [Environment] Bir organizmann var olduu ortam yada koullar. Bu evre doal fiziksel eleri, ayrca organizmann etkiletii insan rn koullar ierir. EVRE ANALZ [Environmental analysis] Belirli bir arazinin topografik, hidrolojik, jeolojik ve kltrel zellikleri gibi evresel zelliklerinin incelenmesi. EVRE DEGERLENDRMES [Environmental assessment] Bir eylemin ya da projenin evre bakmndan yararl olup olmadn ve evresel etki raporunun hazrlanmas gerekip gerekmediini belirlemek amacyla yaplan inceleme. EVRE DOSTU [Environment-friendly] rnlerde normal olarak bulunan zararl elerden bazlarn tasfiye etmek amacyla tasarlanm ya da deitirilmi rnleri ifade etmek iin kullanlan terim. EVRE KORUMA [Environment protection] Potansiyel olarak tehlikeli atk maddelerin evreye boaltlmasnn asgariye indirilmesi yada nlenmesi amacyla kaynaklarn ynetimi.

EVRE KORUMA AJANSI [EPA = Environmental Protection Agency] Kirleticiler ile ilgili tm kanun ve ynetmelikleri uygulamak ile grevli Amerikan federal kuruluu. EVRE KALTE HEDEF [EQO=Environmental quality objective] evrenin belirli bir boyutu iin amalanan kalite dzeyinin ortaya konmas. Bu dzey ulalr olmayabilir ve nicelik olarak ifade edilebilir. EVRE KALTE STANDARDI [EQS=Environmental quality standard] Bir evre de bir kirletici iin zin verilebilir en yksek dzey ya da evrenin baz vasflar iin kabul edilebilir en dk dzey. EVRE MHENDSL [Environmental engineering] evre mhendislii, evrenin korunmasna, kirliliin azaltlmasna vb. elverili teknoloji sistemlerinin tasarlanmasn ve evre srelerinin incelenmesini, ayrca belirli binalarn bu adan i tasarmlarnn gerekletirilmesini ierir. EVRE SORUNLARI BLMSEL KOMTES [SCOPE = Scientific Committee on Problems of the Environment] Balca ilgi alan evreyi iyiletirmek ve kirlilikle ilgili eitli sorunlar incelemek olan uluslararas kurulu. EVRE YOLU [Beltway] Kentsel bir alan evreleyen, ana ulam arterlerine bal yol. EVRE YNETIMI [Environmental management] Toprak, su ve hava gibi doal kaynaklarn evresel adan kabul edilebilir uygulamalar yoluyla kullanlmas. EVRE YNNDEN DUYARLI ALAN [ESA=Environmentally sensitive area] Bir lkenin doal yerleimleri ve sregelmekte olan tarmsal etkinlikleri korumak yada modern, youn tarmdan geleneksel olana gemek iin zel nlemler almak gereini duyduu alanlar iin kullanlan terim. EVRESEL ETK DEGERLENDRMES [EIA=Environmental impact assessment] Yeni gelime ve projelerin evreye olabilecek srekli ya da geici potansiyel etkilerinin, sosyal sonular ve alternatif zmleri de iine alacak biimde analizi ve deerlendirilmesi. EVRESEL ETK RAPORU [Environmental impact statement] evresel etki deerlendirmesi almalarnn sonularn ieren detayl rapor. EVRLME (NVERSYON) [Inversion] Atmosferin aa tabakalarnda gerekleen ve souk hava katmannn daha yukardaki scak hava katman tarafndan tutulmasyla oluan atmosfer olay. Rzgar olmad zaman, kirleticilerin dalmas olana bulunamaz ve byk hava kirlilii olaylar gerekleebilir. IKI KANALI [Outlet channel] Sv at toplayp gtrmeye yarayan suyolu yda drenaj kanal. IKI YER-VARI YER ARATIRMASI [O-D Survey=Origin destination survey] Bir ulam planlama teknii. NKOLU SU KRLL [Zinc water pollution] Galvanizleme, polimer ileme ve dier uygulamalarn sonucu olarak endstriyel atk suda ortaya kan kirlilik. OCUKLARA DOKUNMAZ [Childproof] ocuklar iin tehlikeli olmayan. OK ALEL KONUT [Multifamily dwelling] ki yda daha fazla aile birimini barndran konut. OK IKILI KRLETC KAYNAK [Nonpoint source ] Su kirliliine katkda bulunan, yzeysel su yda yamur aknts gibi, yaylm ve i ie geimi akntlar. KELME [Precipitation] Elektrik alan etkimesi ya da ssal deime sonucunda, paracklann iinde asl bulunduklar gaz akntsndan ayrlmas ilemi. KELTME [Sedimentation] Katlarn yerekimi nedeniyle kelmesi doal sreci; atk suyun ileme tabi tutulmasnda, erozyon gleri araclyla paracklarn ayrlmas ve tanmas sreci. KELTME TANKI [Sedimentation tank] keltilebilir katlarn atk sudan ayrld atk su ileme tesisinin bir blm. LLEME [Desertification] Genellikle ar otlatma, yaygn ormanszlatrma ya da aykr tarm ve sulama uygulamalar sonucunda topran l haline gelmesi sreci. P [Garbage] Evlerden yda ticari amala gda hazrlanmas ve kullanlmasndan kaynaklanan hayvan, sebze ve meyve at; genelde tm atk rnler iin kullanlr. P BOALTMA [Tipping]pn ak alanlara dklmesi. P ISLAHI [Refuse reclamation] Kat atn yararl rn haline getirilmesi. PLK [Dump site] p gibi kat atklarn boaltlp st ak brakld atk tasfiye alan. ZNM OKSJEN [DO=Dissolved oxygen] Su veya atk su iinde znm halde bulunan oksijen miktar. RME [Putrefaction] Anaerobik haldeki maddenin organik ayrmas; bu sre sonunda kt kokulu gazlar ve oksitlenmesi tamamlanamam rnler oluur. RME VE RTME [Digestion] Enzimlerin etkisiyle organik dnmesini ifade etmekte kullanlan, atk su artmyla ilgili terim. rnek: La1m amurunun anaerobik rtlmesi.

-DDAILMA [Dispersion] Szgelimi, bir doal kaynaktaki younlam kirleticinin yaylma sreci. DAINIK YAYILMA [Sprawl] Kentsel gelimenin civardaki krsal kesime doru denetimsiz yaylmas.

DALGA GC [Wave power] Deniz suyu devinimlerinin oluturduu gcn enerji retiminde kullanlabilecei, potansiyel yenilenebilir enerji kayna. DALGAKIRAN [Jetty] Bir liman akntlardan ve gelgitlerden korumak amacyla gelgite ak koylarda, gllerde yada rmaklarda gerekletirilen yap. DAMITMA TESSLER [Distillation plants] Tuzlu suyu ime suyuna dntren byk lekli tesisler. DAMLATMALI FLTRE [Trickling filter] Atk suyun artlmas srecinde ikincil artma tesislerinde kullanlan biyolojik filtre. Filtre, atk suyun pskrtlp serpildii 5- ocm boyutunda talardan oluan 12m derinliinde ve o-30m apnda bir yataktr. Talar arasnda byme olana bulan mikroorganizmalar, ak sresi iinde organik maddeleri ayrtrrlar. DARBE LER [Impactor; Impinger] (darbe) Maddeleri arpma noktasnda toplayan ve len alet. DAYANIKLI KMYASALLAR [Persistent chemicals] Zararsz hale getirilmelerini ya da giderilmelerini salayacak biyolojik ve kimyasal srelere kar direnli toprak ve su kirleticileri. Bunlara rnek olarak kurun, bakr, arsenik, ya da tarm ilalar, sert deterjanlar (biyolojik olarak bozunmayan) ve radyonklidIer (radyoaktif ekirdekler) gsterilebilir. dBA [Decibel A]Desibel A. DDT [DDT] Diklorodifeniltrikloretan'n ksa yazl; son derece kuvvetli bir bcek ldrc. Kalntlar yaklak 15 yl varln srdrr. DEM DERECES [Gradient] Is, basn, younluk, nem gibi evreyi etkileyen bir niceliin deerindeki deime. DEMOGRAFi [Demography] Genellikle istatistik teknikler kullanlarak nfusun incelenmesi. DEMOGRAFiK GE [Demographic transition] Genellikle ekonomik ve toplumsal gelimeye bal olarak, belli bir nfusun doum orannda gzlenen dme eilimi. DENGEL NFUS [Equilibrium population] Deimeyen nfus; belli bir srede doum says lm saysna eit olan nfus. DENZ DBi BLGES [Benthic region] Hem ky hem de derin deniz taban olmak zere, btn okyanus dibini kapsayan deniz blgesi. DENZ DB SONDAJI [Offshore drilling] Pahal donanm ve yzer platformlar kullanarak deniz altndan petrol ve gaz karlmas. DENZ EKOSSTEM [Marine ecosystem] Okyanuslarn ve denizlerin ekosistemleri; pellajik ve bentik blmler olarak ikiye ayrlr. DENZ ISI ENERJS EVRLMES [Ocean thermal energy conversion] Deniz yzeyinde gnele snan su ile yzeyin altndaki souk su arasndaki s farklarndan yararlanmak suretiyle enerji retilmesi yntem. DENZ KRLLi SZLEMES [MARPOL = Marine Pollution Convention] Uluslararas Deniz Kuruluu'nun (IMO) nderliinde kabul edilen ve yakt tayan tankerlerin deniz kirliliine yol amalarn nlemek amacyla oluturulan szleme. DENZ KRLLGiN ZLEME PROGRAMI [MARPOLMON = Marine Pollution Monitoring Programme] Deniz Kirlilii Szlemesi'nin bir uygulamas. DENZ SEDD [Seawall] Sahili koruyan ve i ksmlara ynelik taknlar nleyen, sahil eridindeki salam duvar. DENZE P DKME [Ocean dumping] Lam amuru, taranm materyal, sanayi atklar ya da dier maddelerin de iinde bulunduu atklarn denize dklmesi. DEPREM ZARARLARININ AZALTILMASI [Earthquake hazard mitigation ] Tahmin, uyar sistemleri ve zellikle depreme dayankl yap nas gibi yntemlerle, depremlerin insan yaamna ve mallara verebilecei zararlarn asgariye indirilmesi. DERN DENZ DB BLGES [Abyssal-benthic zone ] Okyanusun en derin yerleri. DERME ATMA KONUT [Jeny built housing] Genellikle hemen kar etmek iin yetersiz malzeme ve iilikle ina edilen konut. DESBEL [Decibel] Sesin iddetinin llmesinde kullanlan uluslararas birim. Ksaca dB olarak yazlr. DESiBEL A [dEA=decibel A] nsann hassas olduu frekanslara daha fazla arlk veren grlt ve ses lme birimi. DETERJANLAR [Detergents] Yaygn olarak kullanlan, yzey aktif temizleme maddesi. Bakterileri ve organizmalar da yok eden deterjanlar su kirliliinin balca nedenlerinden biridir. DETRTUS [Detritus] Gllerin yda ormanlarn dibini tabann zenginletiren ayrm madde. DEVR SRE [Circular process] Atklarn yeniden ilenip kullanlr hale getirilmesi; atklarn yeniden kullanm. DEVRDAM [Flow through]Kesintisiz dolam. DEZENFEKSYON (MKROPSUZLATlRMA) [Disinfection] Hastalk yapc organizmalarn, szgelimi, klorlama yoluyla yok edilmesi.

DI KAYNAKLI KRLLK [Imission] Uzaktaki bir hava kirlilik kayna nedeniyle oluan yerel hava kirlilii. DI KITA SAHANLII [DCS = outer continental shelf] Bir lkenin kylarnda, birka kilometreden 400 kilometre uzaklklara kadar uzanabilen ve genellikle ait olduu lkenin, petrol, gaz ve mineral kaynaklar bakmndan yararlanma hakkna sahip olduu kabul edilen deniz blgesi. DlKI ORGANZMALARI [Fecal coliform organisms] nsanlarn ve hayvanlarn barsaklarnda bulunan bakteri grubu; bu organizmalarn evre sularndaki varl, hastalk yapan organizmalarn da bu sularda varlnn iareti olarak kabul edilmektedir. DISALUKLAR [Externalities] , Bakalarnn etkinliklerinin bir sonucu olarak bir toplumsal grubun demek zorunda kald sosyal maliyet yda elde ettii sosyal fayda. DELDRN [Dieldrin] Oktaloks diye de bilinen, klorlu hidrokarbonlar snfndan beyaz kristalimsi tarm ilac. Birok haarat asndan zehirli etkiye sahip ve baz kular iin de ldrcdr. DFFZR [Diffuser] Gaz veya svy kartrld ortama daha iyi datmak amac ile kullanlan ve besleme borusunun ucunda bulunan ince delikli aygt. DMETL SLFT [DMS] Oksitlendiinde asit tortulanmasna katkda bulunan, kirlilik koullarnda planktonlarn rettii kimyasal madde. DNLENME SSTEM [Recreation system] Toplulua dinlenme elenme olanaklar salayan tesislerin ve programlarn btnn ifade etmek iin kullanlan terim. DOKSN [Dioxin] Bitki ldrclerde bulunan, son derece zehirli maddeler kmesi. DC [Dissolved inorganic carbon] znm inorganik karbon. DP [Dissolved inorganic phosphorus] znm inorganik fosfor. DSTROFK GLLER [Dystrophic lakes] ok dk kire ieriine ve youn humusa sahip bundan dolay da suyun kahverengi renk ald gller. DYALZ [Dialysis] Atk su artmnda kullanlan, byk organik paracklar kklerden ayrma yntemi. DM [Dry matter]Kuru madde. DO [Dissolved oxygen]znm oksijen. DOBSON BRM [Dobson unit] Ozon lmnde kullanlr; bir dobson birimi, milimetrenin yzde birine eittir. DOAL KORUMA ALANI [Nature preserve] Doal evrenin koruma ve inceleme amalaryla korunduu alan. DOAL AYIKLANMA [Natural selection] Baz organizmalarn belirli bir evrenin koullarna daha iyi uymalarndan tr oalarak yaamlarn srdrmesi. DOAL GAZ [Natural gas] Yerkabuunun altnda, belli jeolojik oluumlarla gerekleen, metan ve hidrokarbonlar ieren yakt. DOAL KAYNAK [Natural resource] evrede doal olarak gerekleen su, hava ve gaz gibi kaynaklar. DOAL RADYASYON [Natural radiation] Esas olarak toprakta ve kayalarda ayran uranyumun yol at, radon gibi gazlar karan radyasyon. DORUSAL KRLETC KAYNAK [Line source] Bir doru boyunca kirlilik emisyonu yda dearj. Tkank bir evre yolunda yol boyunca hareket halindeki trafiin oluturduu hava kirlilii dorusal bir kaynak oluturur. DOUM HIZI [Birth rate] Belirli bir grubun birim zamanda olarak ifade edilen doum oran. Belli bir a,lan4a her 1.000 kiilik nfus bana yllk doum says ise "kaba doum hz" olarak adlandrlr. DOURGANLIK [Fecundity] Bir canlnn dourabilme yetisi. DOURGANLIK HIZI [Fertility rate] 15-44 ya arasnda, dourma andaki her 1.000 kadn bana den canl doum says. DOLGU [Riprap] Set erozyonunu nlemek iin dzensiz biimde bir araya konmu krk kaya, ta yda betondan yaplma duvar. DOLGU YAPILANMA [Infill development] Kent dokusunda yaylm haldeki, genellikle kk boyutta olduklar iin bo kalm arsalarn konut yada konut-d amalarla yaplanmas. DOLGULU KULE [Packed tower] Kirli havann dolgu maddesi (seramik paralar, aa yongas vb.) doldurulmu bir kuleden geirilmesi ve bu arada dolgu materyalinin zerine sv, pskrtlerek kirleticilerin sourulmas esasna dayal kirlilik denetim aygt. DOM [ Dissolved organic matter] znm organik madde. DMS [ Dimethyl sulfide ]Dimetil slfit. DNT [Dinitroto/uene ] Dinitrotoluen. DUMAN [Fumes] Buharlarn younlamasndan yda kimyasal tepkimeden oluan, genellikle 5 mikrondan kk solunabilir ve bulut grnmndeki uucu kat paracklar. DUMAN [Smoke] Szgelimi kmr gibi bir yaktn eksik yanmas sonucunda oluan, minik

paracklardan ibaret, gzle grlebilir gaz halindeki sspansiyon. DUMANLER [Smokemeter] Baca ve egzos gazlarnn. Younluunu lmeye yarayan aygt. DURULTMA [Clarification] kebilir nitelikteki yzen kat maddelerin keltme, havalandrma ve szme yoluyla atk sudan ayrlmas. DURULTMA ODASI [Settling chamber] Yakma bacalarndan yada snai ilemlerden kan gazlardaki partikl maddelerin n artmnda kullanlan ve doal bir ekme bacasyla alan oda. Bu odada iri partikl maddeler yerekimi etkisi ile ktrlr ve toplanr. DURULTMA TANKI[Settling tank] -pamlatmal filtre veya' aktif amur sreci sonunda ksmen artlm atk suyun, sv ve kat bileenlerin ayrlabilecei biimde keltildii tank. DUV [Dangerous ultraviolet]Tehlikeli ultraviyole (mortesi). DNYA EVRE VE GELME KOMSYONU [WCED=World Commission on Environment and Development] Ekonomk gelimeyi yadsmayan, ancak dnya evresini tehdit etmeyen evre ve enerji politikalarnn benimsenmesi gerektiini savunan Brundtland Raporu'nu hazrlayan, Birlemi Milletlerin oluturduu bir komisyon. DEY KALKI VE N [VTOL= Vertical takeof! and landing ] Havaalanlarnda alan ekonomisi salayan ve ayrca geleneksel kalk ve inilerdeki belli tehlikeleri gideren dey kalk ve inie elverili uak. DZEY [Grade]Yer seviyesi.

-EEAA [Electrical aerosol analyser]Elektrikli aerosol analizci. EC [Effect concentration; environmental concentration] Etki younlamas; evresel younlama. ECD [ Electron capture detector ]Elektron tutma detektr. EDAFK [Edaphic] Toprakla ve onun bitki ve hayvan yaam zerindeki etkisiyle ilgili. EF [ Emission factor; enrichmentfactor ]Emisyon etkeni. EFEO [Environmentally favorable energy options] evre ynnden elverili enerji seenekleri. EA [Environmental impact assessment] evresel etki deerlendirmesi. EL [Environmental impainnent liability] evresel bozulmann sorumluluu. EKSTK [Ekistics]nsan yerleimlerini inceleyen bilim dal. EKMAN TABAKASI [Ekman layer] Yakn atmosferde rzgrn veya okyanuslarda st akntlarn ykseklik veya derinlikle yn deitirdii tabaka. EKOLOJ [Ecology] Organizmalarn birbirleriyle ve evreleriyle olan ilikileri inceleyen bilim dal. EKOLOJK KONUM [Nichel] Bir trn yaamn srdrmesi iin gerekli tm koullar salayan ekolojik yaama ortamndaki yeri. EKOSFER [Ecosphere] Yeryznn canllar ieren blm; biyosfer ve karlkl etkileimin sz konusu olduu atmosfer, hidrosfer ve litosfer kesiti. EKOSSTEM [Ecosystem) Birbirleri ile ve cansz ortamla iliki iinde olan kendi iinde yeterli bitki ve hayvan topluluu. EKOTON [Ecotone] Yamur orman ile ona bitiik aalk yada otlak gibi iki ekolojik topluluk arasndaki gei alan. ELEKTRODYALZ [Electrodialysis] Suyun tuzunun giderilmesinde kullanlan elektrokimyasal ilem. ELEKTROSTATK KTRC [Electrostatic precipitator] Yklenmi paracklarn ktrlmesi sreci ile bu paralar tayan gazn atmosfere brakmadan nce tabi tutulduu etkili temizleme yntemi. ELEME [Screening] Yzen ve asl duran iri kat maddeleri lam suyundan bir tr elek kullanarak gerekletirilen ayrma ilemi; bir kom posttan yabanc maddelerin ayrlmas. EMiSYON [Enission] Gaz yada gaz ve partikl karmlarnn atmosfere verilmesi. EMSYON ENVANTER [ Emission inventory] Belirli bir corafi alanda havaya boaltlan balca hava kirleticilerinin listesi. Listeleme miktar (gn/ton) ve kirlilik kayna gz nne alnarak yaplr. EMSYON STANDARDI [ Emission standard] Belli koullarda belli bir kaynaktan yasal olarak boaltlabilen azami kirletici miktar. Boaltm standard olarak da adlandrlr. EN Y KULLANILABLR TEKNOLOJ [BAT = best available technology] Maliyeti gz nne almakszn yada uygulanmasnn gereklilii kantlanm, kirlilii maksimum azaltabilen teknoloji. Optimum teknolojik sre. EN KULLANILI EVRESEL SEENEK [BPEO=best practicable environmental option] Belirli bir ortamda (deniz, hava, toprak) bir kirleticiye kar getirilen zmn bir dier ortamda kirlilie yol aabilecei olaslnn gz nnde bulundurulmas gereklini vurgulayan kavram. EN OLASI SAYI [MPN = Most probable number] Kirlenmi sudaki bakterilerin saysnn olaslk formllerine dayal olarak istatistiksel tahmini. EN YKSEK VE EN Y KULLANIM [Highest and best use] Bir yerin (yrenin) optimal kullanm.

ENDEMK [Endemic]Belirli bir blgenin yerli tr. ENDRN [Endrin] Klorlu hidrokarbonlar snfndan ok zehirli, geni spektrumlu bcek ldrc. ENDSTRYEL ATIK [Industrial waste] Endstriyel ilemler sonucunda ortaya kan atk, zellikle sv atklar. Bu atklarn hava, toprak ve su zerinde olumsuz etkileri vardr. ENDSTRYEL ATIK SU [Industrial sewage] Endstriyel ilemlerden oluan atk su. Ham maddelerden, rnlerden ya da imalatta kullanlan maddelerden kaynaklanr. ENERJ DNM [Energy conversion] Bir enerji biiminin dierine dnmesi. ENERJNN KORUNMASI [Energy conservation] naat yasalar, toprak kullanm ynetmelikleri, ulam politikas ve alternatif enerji kaynaklaryla ilgili olarak enerji kaynaklarnn denetimli kullanm. ENGELLEYCLER [ Inhibitors ] Bir sistemin ileyiini durduran yada yavalatan kimyasal maddeler; bozulmay nlemek iin petrol rnlerine eklenen maddeler. ENTROP [Entropy] Yararlanlamayan enerjinin lm; bir sistemdeki dzensizliin dzeyinin lm. ENZM [ Enzyme ]Canl maddeye zg katalizr. EPA [Environmental Protection Agency ]evre koruma ajans. EPDEMOLOJ [Epidemiology] Bir nfus topluluundaki hastalklarn sklklarnn ve yaygnlklarnn incelenmesiyle ilgili tp bilimi. EQO [Environmental quality objective]evre kalite hedefi. EQS [Environmental quality standard]evre kalite standard. ER [Endogenous respiration] solunum. ERM DII ALAN [Nonattainment area ] Herhangi bir hava kirletici madde asndan ulusal hava kalitesi standartlarn aan alan. EROZYON [Erosion] Havann yda insanlarn mdahalesi sonucunda kaya paracklarnn ve topran asl yerlerinden kopmalar, tanmalar ve baka bir yerde kalmalar sreci. ESA [Environmentally sensitive area] evre ynnden duyarl alan. ESER ELEMENTLER [Trace elements] Havada, suda ve yiyeceklerde ok dk younluklarda bulunan kurun, bakr, inko, arsenik, cva ve vanadyum v.b gibi elementler. ESMER KMR [Brown coal ]Dk kaliteli kmr; linyit. ESNEK ZAMAN [Flexible time]Deiken alma saatleri. EBASIN ERLERI [Isobars ] Hava haritalarnda eit baro metrik basn noktalarn birletiren izgiler; bu izgiler, kirlilik dalmas iin nem tayan hava akm detaylarn oluturur. EK DOZU [Threshold dose] Bir maddenin llebilir bir etki yaratmak iin uygulanmas gereken asgari dozu. llebilir asgari doz. EK SINIRI DEERI [TL V = Threshold limit value] Bir iinin maruz kalabilecei ve kendisi iin tehlikeli olmayan azami kirletici dozu. ETEK [Boom] Sudaki ya serpintilerinin yaylmasn nlemek iin kullanlan aygt. ETOBUR; ETIL [Carnivore] Et yiyerek enerji salayan canl. EV ALERJI YAPICILAR [Indoors allergens] Hayvan ve bitki artklar, polen, spor ve alg (su yosunu) ieren ev ii tozlar. EVSEL ATK SU [Domestic sewage] Evlerin ve iyerlerinin oluturduu ve fabrikalarn endstriyel nitelik tamayan pis sularnn da dhil olduu atk su. EVSEL ATK SU ARITIMI [Sewage treatment] Sala ve evreye ynelik tehlikenin azaltlmas amacyla atk suyun artlmas ilemi; ilkin mekanik ilemlerin kullanld, daha sonra bunu biyolojik ve kimyasal ilemlerin izledii btnsel bir sre. EVSEL ATK SU ARITMA TEsIsI [ Sewage treatment plant ] inde atk suyun ileme tabi tutulduu ve nihai tasfiye aamasna hazrland yan tesis.

-FFAUNA [Fauna] Jeolojik bir dnemle yada yreyle ilgili, insanlar dndaki hayvanlarn tmnn yaam. FENOLLER [Phenols] Tarm ilalarnn, eczaclktaki rnlerin, sepilemedeki etki maddelerinin, reinelerin ve boyalarn retiminde kullanlan, insan ve su yaam bakmndan zehirli etki tayan endstriyel atk suda bulunan aromatik bileikler. FERAL [Feral] Yabani koullarda yaayan hayvanlar ya da bitkiler. FTOPLANKTON [Phytoplankton] Bitkisel plankton. FZKO-KMYASAL ARITIM [Physico-chemical treatment] Atk su artmnda phtlatrma, yumaklatrma ve ktrme gibi fiziksel ve kimyasal sreleri ieren artm basamaklarnn tm. FLOR [Fluorine]Klora benzer, tepkime yapan gaz. FLORA [Flora] Bir jeolojik dnem yda yre ile ilgili bitki yaam. FLORDLER [Fluorides]Flor ieren bileikler. FOSFATLAR [Phosphates] Bitkiler iin gerekli besin nitelii tayan ve insan ve hayvan gdasnn

normal bileeni olan fosfor bileikleri; ayn zamanda lam suyu ve tarmsal yzey aklarnda da oluur ve su oluumlarnda trofkasyona neden olur. FOSL YAKITLAR [Fossil fuels] Kmr, petrol, doal gaz vb. gibi doal organik yaktlarn tm. Fosil yaktlar bitki ve hayvan maddesinin milyonlarca yl boyunca toprak altnda ayrmasndan oluur. FOSJEN (Phosgene) Renksiz tahri edici gaz. FOTOKMYASAL DUMAN (Photochemical smog) Endstriyel ilemlerden ve otomobil egzoz gazlarndan kaynaklanan hidrokarbon ve azot oksitleri emisyonlarnn kirlettii havada kuvvetli gne nn etkisiyle gerekleen fotokimyasal tepkimenin oluturduu duman ya da pus. FOTOSENTEZ (Photosynthesis) Klorofil ieren bitkilerin atmosferdeki karbondioksitten ve sudan, gne n enerji kayna olarak kullanarak karbonhidrat oluturmas, serbest kalan oksijenin ise atmosfere braklmas sreci. FOTOVOLTAK YNTEM (Photovoltaics) Gne enerjisi rneinde olduu gibi, fotosel kullanarak ktan elektrik retme yntemi. FPOM (Fine particulate organic matter) nce parackl organik madde. FPC (Fish protein concentrate) Konsantre balk proteini. FREATK (Phreatic) Yeralt suyuyla ilgili. FREON (Freon) Yaygn biimde kullanlan klorofluorokarbon.

-GGAC (Granular activated carbon) Taneli aktif karbon GAMMA RADYASYON (Gamma radiation)ok ksa dalga boyundaki elektromanyetik radyasyon. GARP (Global Atmosferic Resarch programme) Global Atmosfer aratrmas program. GAZ KROMATOGRAF (GC:gas chromatograph) Bir gaz veya sv karmn iindeki maddelerin (gazlarn veya uucu svlarn) oranlarn belirleyebilen analiz cihaz. GAZ DEZENFEKTAN (Fumigant) Gazlatrlm bcek ldrc. Genellikle yaplarda yda seralarda kullanlr. GCM (General Circulation model) Genel dolam modeli. GECEYARISI P DKME (midnight dumping) Gizli, yasad p dkme. GEMS (Global Environmental Monitoring system) Global evre zleme sistemi. GEZEREV (Mobile home) Su ve elektrii bulunan, iinde yaamaya mahsus karavan. GIDA KATKI MADDELER (Food additives) Gda maddelerine dayankllk, ekicilik, kvam, tat yada hazrlama kolayl dalamak iin, hazrlanmalar yada ilenmeleri srasnda zellikle katlan maddeler. GRDAP (Eddy) Havann ve su akmlarnda trblansn neden olduu her trl boyutta anafor hareketi. GRDAP YAYILMASI (Eddy difusion) alkantl (turbulant) bir ak rejiminde bulunan yabanc maddelerin molekler difzyona kyasla ok daha byk bulutlarda yaylm. GRD (nput) Girdi, kirlilik balamnda, bir ortama bulunan ve evre iin zararl kirleticiler ieren her tr gaz ya da sv atklar ifade eder. GZL YAI (Occult precipitation) Potansiyel bir kirlilik nedeni oluturan ve aalarla bitkileri etkileyen, yamur dndaki nem durumu. GOR (Gas/oil ratio) Gaz/ya oran GLET (Pond)Genellikle glden kk ve havuzdan byk, doal yada yapay olarak yaplm su oluumu. GRAS(Generally recognized as safe) Genellikle emniyetli kabul edilen. GR ALAN(Grey area) Afet alan; ortalama alan-ekonomik adan gelimesi baz yrelerden daha hzl, bazlarndan da daha dk seyreden ara alan. GROYN (Groyne) Kum hareketlerini nlemek, kum kaybn asgariye indirmek ve belli bir kumsal kesimini korumak iin kyya dik olarak ina edilen mendirek. GRUP (Cohort) Ortak bir istatistik nitelie sahip bireylerden oluan bir grubu belirtmek iin kullanlan demokratik terim. GRUP DAVASI (Class action) Vatanda davas diye de adlandrlr. Ortak karlara sahip bir grubun temsilcisi olarak birden fazla kiinin dava amalar yda haklarnda dava almas durumu. Genellikle evreyle ilgili davalarda kullanlr. GRUP YAAMLILIK YNTEM(Cohort survival method) Ya ve cinsiyete gre ayrlm nfus gruplarnn, lmllk, dourganlk ve g olaslklar gz nne alnarak gelecekteki bir tarih itibariyle yalanmasn inceleyen nfus projeksiyonu yntemi. GBRELER (Fertilizers) Eknlerin bymesini salamak iin topraa eklenen maddeler. Doal organik gbreler hayvan gbresi, kompost ve tela ierir; inorganik gbreler ise ezilmi kireta, alta, kkrt ve kaya fosfat ierir. Bunun yan sra sentetik olarak retilen byk miktarlarda azot, potasyum, fosfor ve slfr bileikleri kullanlr.

GNLK RT (Daily cover) Dklen kat at rtmek zere bir gnde serpilmesi gereken toprak. GRLT KRLL (Noise pollution) nsanlar zerinde olumsuz fizyolojik ve psikolojik etkiler yaratan, arzu edilmeyen sesler. Grlt kirliliinin balca kaynaklar arasnda uaklarn almas, yol trafii, inaat ve ar donanm bulunmaktadr. GRLT VE SAYI NDEKS (Noise and number index) ngilterede Heathrow hava liman yresinde yaplan bir aratrmaya dayanlarak gelitirilen, uak grltsnden kaynaklanan rahatszln llmesine ynelik indeks. GW (Gross weight) Brt arlk.

-HHAL (Estuary) Gelgit olay HAREKETL KAYNAK (Mobile source) Otomobil, motosiklet, uak gemi gibi hareket halindeki hava kirlilii oluturucular. HARTA AKITIRMA TEKN(Map overlap technique) Potansiyel deprem tehlikesi ve toprak geirgenlii gibi etkenlerin saptanmas da dhil, toprak kullanm planlamasnda kullanlan mekansal verilerin sentezi yntemi. HASTALIK YAPICI(Pathogen) Hastalk oluturan herhangi bir etki maddesi; genellikle bu terim, hastala yol aan canl bir organizmay anlatmakla snrl tutulmaktadr. HASTALIK HIZI(Morbidity rate)Belli bir dnemde, belli bir alandaki belli bir nfus asndan, belirli bir hastaln beher 1.000 yada 100.000 kii bana gerekleme oran. HAVA KALTE STANDARTLARI (Air quality standards) Bir blgede belirli bir zaman srecinde almamas gereken hava kirletici konsantrasyonlar. HAVA KALTES YNETMEL(Air quality act)Hava kalitesi standartlar ve dier tedbirleri ieren ynetmelik. HAVA KALTESNN ZLENMES(Air quality monitoring)Hava kaynandan srekli rnek alnmas ve analiz edilmesi. HAVA KRLL(Air pollution)Toz, gaz, sis, koku, duman ya da buhar kirleticilerin insan, bitki ve hayvan yaamna yada maddi nesnelere zarar verecek, yada yaamdan, maddi nesnelerden rahata yararlanmasna engel olacak miktar, younluk ve zamanda atmosferde bulunmas. HAVA KRLL DENETM [Air pollution control] Temiz hava kriterlerinin ve standartlarnn saptanmas ve uygulanmas. HAVA KRLLG OLAYI [Air pollution episode] Hava Kirlilii Salgn diye de adlandrlan ve gnlerce devam eden akut hava kirlilii olay. HAVA KRLL SZGEC [Air pollution filter] Baca yada havalandrma klarnda belirli bykle kadar olan paracklar szen aygt. HAVA KUAGI [Airshed] Belli bir yrenin atmosfer kua ] (blgesi). HAVA-YER ARA YZEY [Air-ground interface] Atmosferin alt tabakalarnn yerle tepkime ilikisi iinde olduu snr. HAVADAK VE SUDAK AZOT BiLEKLER [Nitrogen compounds in air and water] Bunlar havayla suyun kalitesini nemli lde etkiler ve kirliliin balca nedenlerini olutururlar. HAVALANDIRMA [Aeration] zellikle atk su artma srecinin bir blm olarak, haval koullarn yaratlmas amacyla suya hava verilmesi. HAVALANDIRMA TANKI [Aeration tank] Havalandrma ileminin yapld tank. HAVAYLA TANAN KALINTILAR [ Airborne residuals] Havadaki duman ve toz. HAYVANLARA YASAK BLGE [Livestock exclusion zone] Byk ve kkba iftlik hayvanlarna yasaklanm blge. HEKSAKLOROBENZEN [Hexachlorobenzene] Tohum kozala ve sebze tohumlarnda mantara kar kullanlan ila. HEPTAKLOR [Heptachlor] Klorlu hidrokarbon grubundan bir bcek ldrc. HER BESN YYEN [Omnivore] Hem bitki hem de hayvan tketerek enerji salayan organizma. HETEROTROF [Heterotroph] Enerjiyi karmak organik maddelerin kimyasal ayrmasndan salayan organizmalar ya da hayvanlar. HGV [Heavy goods vehicle ]Ar yk tat. HIZ KESC YKSELT (KASS) [Sleeping policeman = Speed bunmp ] Trafii yavalamaya zorlayan yol yzeyindeki yapay deime. HDROGRAFK ARATIRMA [Hydrographic survey] Denizcilik, mhendislik projeleri yda dier amalarla kullanlmak zere, bir su oluumunun fiziksel zellikleriyle ilgili veri elde etmek iin yaplan aratrma. HDROJEN SLFR [Hydrogen sulfide ] Organik materyalin anaerobik koullarda ayrmas ile oluan, rk yumurta kokusunda, renksiz ve son derece zehirli gaz. Hidrojen slfr ayrca petrol

rafinerilerinde, slfr artma tesislerinde, baz metalurjik srelerde ve slfr ieren bileikler kullanan eitli kimya sanayilerinde de oluur. HDROKARBONLAR [Hydrocarbons ]Genellikle fosil yaktlarda ve bu maddelerin ksmen yanmasndan oluan rnlerde, szgelimi petrolle ileyen tatlarn egzoz gazlarnda bulunan ve yalnzca karbon ve hidrojenden oluan organik bileikler. HDROLOJK DNG [Hydraulogic cycle] Suyun yeryzyle atmosfer arasndaki srekli dnm. HDROLOJK NCELEME [Hydraulogic study ] Bir alann su varln niceliksel deerlendirilmesi, topran korunmas, takn denetimi, barajlar ve su depolar tasarm yaplmas ve bir imar almasnn olas etkinliklerinin belirlenmesi amacyla corafi bir alandaki sularn deiik ynlerinin sistematik deerlendirmesinin yaplmas. HDROSFER [Hydrosphere] Yeryznn okyanuslar, gller ve rmaklar gibi sudan oluan blm. HZMET ALANI [Catchment area] Belidi bir programn, etkinliin, hizmetin kullanclarnn ounluunun bulunduu corafik blge. HNEL [Highest no effect level]En yksek etkisiz dzey. HNS [Hazardous and noxious substanees] Tehlikeli ve zararl maddeler. HUMUS [Humus] Bitkilerin yetimesi asndan byk nem tayan, topraktaki ayrma sonucu oluan koyu renkte madde; lam suyu artma ilemlerinde biyokimyasal sre sonunda ortamda kalan karmak organik madde art. HUMUSLAMA [Humification] Topraktaki l organik maddenin, genellikle atl rn humusu oluturmak zere ayrmas. HURDA [Junk ]p, kullanlmamak zere atlan ey.

-IIRMAK HAVZASI [River basin] Dier drenaj havzalarndan bir datm bendi ile ayrlan rman drenaj havzas. ISIADASI [Heat island] Birbirine yakn ok sayda s kaynann kentsel alanlarda snn artmasna neden olarak bu alanlarla etraflar arasnda gece ss ynnden farkllk yaratan ve dolaysyla scak havay ve kirleticileri tutan bir sis kubbesi oluumuna yol aan olumsuz durum. ISKARTA [Spoil] Madencilik almalarnn sonucunda ortaya kan atk materyal; su oluumlarndan taranarak karlm materyaller iin de kullanlr. IIK ALAN SU TABAKASI [Euphotic zone] Okyanusta fotosentezi ve bitkisel planktonlarn yaamasn salayacak kadar k alan ak deniz blgesi. IZGARA MODEL [Gridiron pattern ] Sokaklarn birbiriyle dik ayla kesitii sokak plan.

- SULAR [Inland waters] Denizler ve okyanuslar dnda yeryzndeki tm su kaynaklar. SELLEM ATIK [Internalized waste] Ayn tesis iinde yeniden ilenip kullanlan atk. TEN YANMALI MOTOR [ICE = internal combustion engine] inde yaktn belirli bir alana hapsedilerek, mekanik enerji elde etmek amacyla yakld aygt. KNCL HAVA KRLETCLER [Secondary air pollutants] tmosfere braklan birincil hava kirleticileriyle atmosferde doal olarak bulunan kimyasal maddelerin tepkimeye girmeleri sonucu oluan hava kirleticileri. Bk. Birincil Hava Kirleticileri. KNCL LEM [Secondary treatment] kelmeden sonra, aktif amur veya rtme gibi biyokimyasal ilemlerle endstriyel veya evsel atk suyun artlmas. LAVE (NLEMLER, DONANIM) [Add-on (measures, equipment) ] Kirlilii denetlemek ve snrlamak iin kullanlan ek nlemler yda donanm. LAVE SU [Make-up water] Sistemde sznt, buharlama, boa akma, patlak gibi nedenlerden kaynaklanan kaybn giderilmesi iin salanan su. LER ARITMA [Advanced treatment] Biyolojik artma sonras atk suyun kalitesini arttrmak iin uygulanan fziko kimyasal srelerin tm. MARLI ALAN [Improved land] Su salanarak, kanalizasyon sistemi, yollar ve dier temel donanm oluturularak daha yararl hale getirilmi toprak. MHOF TANKI [Imhoff tank] Kompakt yapda olduu ve mekanik donanm gerektirmedii iin kk artma tesislerinde kullanlan, iinde hem keltme hem de anaerobik amur kartrma ileminin gerekletii, iki aamal lam suyu artma tank. NSAN EKOLOJS [Human ecology] Bireylerin ve insan topluluklarnn kendi evreleriyle olan ilikisini inceleyen ekoloji dal. NSAN GBRES [Night soil]nsan dks. NSAN YERLEM [Human settlement] Bir insan topluluunun mesken tuttuu yer. Geici nitelikteki,

kamp yeri gibi yerler bu tanmn dndadr. NSAN VE BYOSFER PROGRAMI [MAB = Man and the Biosphere Programme] Birlemi Milletler evre Program'nn yrtt bir alma. NSANDAN KAYNAKLANAN [Anthropogenically-emitted] nsan faaliyetleri sonucu oluan. NAATA ELVERL ALAN [Buitdable area] Potansiyel inaatlara uygun toprak. OM [Inert organic matter]Sabit organik madde. S [Smut] Bacadan karak civardaki alana den kk kurum paras; slfrik asit ieren isler asitli is olarak da adlandrlr. LETM KAYIPLARI [Operational losses] Buharlama ve szntdan kaynaklanan su kayplar. YERI HAVASI [Occupational air] Fabrikalardaki yda dier iyerlerindeki kapal meknlardaki hava. YON DEGMES [Ion exchange] Sv atk artmnda kullanlan, sert suyu yeniden kullanmak iin uygulanan yumuatma ilemi. Bu ilemde svdaki istenmeyen iyonlar svnn iinden geirildii reinedeki zararsz iyonlarla yer deitirir. YONLAMA [Ionization] Ntr bir atomun yda atom grubunun elektron kayb yda kazanlmas yoluyla elektrik ykl hale gelmesi sreci. YONOSFER [Ionosphere] Atmosferin yer yzeyinden 80 kilometre ve daha yukardaki tabakalar. YOT 131 [Iodine 131 ] Bir gamma n yaycs ve genellikle inek style insanlara geebilen bir kirlilik kayna. X RENE [ IX resin]yon deitirici reine. Z BLGES [Footprint] Uak grltsnden akustik adan etkilenen alan. ZN VERLEBLRAZAMYOGUNLUK[Maximumpennissible oncentration ]Normal lde teneffs edildiinde yda tketildiinde, kritik bir organ iin azami makul dozu gemeyen, havada, suda, stte vb. bulunan radyoizotop younluu. ZLEME PROGRAMI [Monitoring program] Herhangi bir kirletici maddenin varlnn, etkisinin yda dzeyinin nicelik yada nitelik ynnden saptanmas yada llmesi amacyla lm donanmnn karmak bir sistemle devreye sokulmas. ZOTOPLAR [Isotopes] Ayn elemann deiik atom arlndaki atomlar.

-JJEOLOJiK HARTA [Geologic map] Kaya oluumlar ile fay hatlar gibi dier fiziksel zelliklerin dalmlarn ve aralarndaki ilikileri gsteren harita. JEOLOJK TEHLIKELER [Geologic hazards] Faylar, yanardalar, heyelanlar, depremler ve toprak kmeleri gibi, doal kkenli yda insan faaliyetinin yol at tehlikeli jeolojik koullar. JEOSFER [Geosphere] Yeryznn, atmosfer, hidrosfer ve biyosfer dndaki kat, cansz blm. JEOTERMAL ENERJ [Geothermal energy] Belli elemanlarn radyoaktif ayrmasndan oluan, yeryznn i ss; bu s, potansiyel olarak byk ve aslnda ulalmam bir enerji kaynadr.

-KKABA KRLLiK [Coarse pollution ] Ar yda youn kirlilik; bir inin 1/8'inden daha byk boyutlu, istenmeyen herhangi bir madde. KABOT DENETiMi [Cabot control] Yzeye bir fitil sokup dknty tututurmak suretiyle gerekletirilen, petrol (ya) dkntlerini temizleme yntem. KAAK [Blow out] Basn kontrol kaybolduunda ortaya kan ya yada gaz sznts. KAHVERENG DUMAN [Brown smoke] Fosil yaktlarn nispeten dk sda yanmasndan oluan ve siyah dumandan daha az youn duman. KALINTl [Residue] Kat atn ilenmesi sonucunda ortaya kan nihai rn; yakma ileminden sonra frnda oluan kat maddelerden ibaret kalnt. KALINTI KLOR [Residual chlorine] Klorlama ilemi sonras suda kalan klor miktar. KALMA SRES [Residence time] ncelenen bir maddenin bir havuzda yada rezervuarda kald ortalama sre. KALSYUM HDROKSiT [Calcium hydroxide] Snm kire diye de bilinen, artma srelerinde pH ayarlamas ve phtlatrma ilemlerinde kullanlan kalsiyum bileii. KANAL [Channel] Suyun belirli bir dorultuda akmasm salayan doal yada yapay oluum. KANALZASYON ANA BORULARI [Sewer mains] Atk suyu yanallardan toplayan ve ana kanallara ileten, ap geni lam kanallar. KANALZASYON ANA HAT KANALI (Trunk sewer) Atk suyu lam ana borularndan toplayan ve artma tesisine yada bir boaltma menfezine ileten, geni apl ana borusu. KANALZASYON KAPASTES [Sewer capacity) Bir kanalizasyon borusunun tutabilecei azami atk su miktar; beher gn iin kii bana belli sayda galon olarak ifade edilir.

KANALZASYON SSTEM [Sewerage system] Atk suyun toplanmasnda, ilenmesinde ve tasfiyesinde kuanlan donanm. KANALLAMA [Channelization] Byk miktardaki suyun, su dzeyini tehlikeli biimde ykseltmeksizin iletilmesini salamak zere aknt kanallarnn deitirilmesi. KANSER YAPICILAR [Carcinogenes ] Kansere yol aan etki maddeleri. KAPALI AKFER [Confined aquifer) Kaya katmanlar arasnda skp kalm yeralt suyu. KAPALI SSTEM [Closed system] Dndaki nesnelerle madde alverii olmayan sistem. KARADAN ESEN RZGR [Land breeze] zellikle karann denizlerden daha hzl souduu bulutsuz gecelerde, karalardan denize doru olan hava hareketi. KARBOKSHEMOGLOBN [COHb = Carboxyhaemoglobin] Kanda oksijen tayan hemoglobin pigmentinin karbon monoksit ile birletiinde oluturduu bileik. Bu madde, oksijen tanmn engelleyip, lme yol aar. KARBON DNGS [Carbon cycle] Karbon atomlarnn fiziksel, jeolojik, kimyasal ve dier sreler sonucunda atmosfer, okyanuslar, yeryz vb. arasndaki dolam. KARBON SOURMASI (ABSORPSYONU YADA ADSORPSYONU) [CA = Carbon absorption or adsorption] Aktif karbon kullanlarak yaplan sourma veya adsorpsiyon. KARBON DOKST [Carbon dioxide] Yeterli oksijen koullarnda fosil yaktlarn yanmasyla oluan, atmosferde mevcut bir bileik. Soluduumuz oksijeni yayan klorofilli bitkiler in gerekli olup kendi bana zehirli deildir, ancak youn haldeyken boucu olabilir. KARBON MONOKST [Carbon monoxide] Fosil yaktlarn yeterince hava ile yanmamasndan oluan, gzle grlmeyen, tatsz, kokusuz ve son derece zehirli bir gaz. KARIIK IMARLI BLGE [Mixed developing zone] Farkl imar (gelime) tiplerinin gerekletii alan. KATALTK DNTRC [Catalytic converter) Katalitik susturucu (catalytic mufflers). KATALTK SUSTURUCU [Catalytic mufflers] Katalitik dntrc diye de bilinir. ten yanmal motoru bulunan tatlarn egzos borularna taklan hava kirliliini denetleme aygt. KATI ATIK [Solid waste ] Kat zellikleri tayan her trl atk madde. KATI ATIK YNETM [Solid waste management] Kat atklarn toplanmasn, ilenmesini ve tasfiyesini, ayrca yeniden ilenerek kullanlmasn planl biimde denetleme sistemi. KATIIK GIDA [Adulterated food] Safl giderilmi gda maddesi. KATKI MADDELERI [Additives ] stenen nitelikleri slah etmek veya istenmeyen nitelikleri gidermek iin eklenen maddeler. KATODiK KORUMA [Cathodic protection] Metal bazl yeralt veya sualt borularn paslanmaya (oksitlenmeye) kar koruyan elektrokimyasal yntem. KATRAN [Tar] Kmr ve odunun damtlmasndan sonra geriye kalan siyah yapkan madde; petrol artm sonucunda oluan kalnty da ifade eder. KELAT [Chelat] Deniz suyundan organik materyali ayrmaya yarayan kimyasal ayrma aygt; Kelatlamaya ynelik etki maddeleri, kpk oluumunu nlemek amacyla deterjanlarda kullanlr. KEMRGEN LDRC LALAR [Rodenticides] Kemirgenleri ldren kimyasal maddeler. KEND KENDNE TEMZLENME (ZARITIM) [Self purification] Bir su oluumunun organik atklarla kirlendikten sonra yeniden arnma konusundaki doal ynelimi. KENT MERKEZ [City core] Kentin en youn ve genellikle merkezi i alannn bulunduu blgesi. KENT PLANLAMASI [Urban planning] Kentsel bir alann fiziksel altyap, konut ve ulam, toprak kullanm, kentsel byme de dhil, eitli elerinin planlanmas sreci. KENTSEL YZEYSEL AKI [Urban runoff] Youn imar grm alanlarda oluan ve zellikle asl katlar, zehirli maddeler, bakteriler, besin maddeleri, asbest, ya, gres ya ve tuz gibi kayna kent sokaklar, inaat malzemeleri ve pler olan eitli kirleticilerin bulat yzeysel su ak. KIRMIZI GELGTLER [Red tides] Kirlilik ve trofikasyon sonucunda, deniz planktonu tiplerinin zehirli olabilecek dzeyde younlamasyla ky sularnn renginin bozulmas ekliyle oluan doal olay. KIRMIZI KL [Laterite] Nemli tropikal ve subtropikal blgelere zg, demir ve alminyum oksitleri bakmndan zengin, olduka ince krmz renkli toprak. KIRMIZI VER KTABI [Red data book] Nadir ve tehlike altnda bulunan trlerle ilgili olarak IDCN'nin tuttuu bilgi dosyas. KIYI BLGES YNETM [Coastal zone management ] Ky sularnn ve su havzalarnn, kirlilikten korumak ve azami yarar salamak amacyla ynetimi. KIYI BLGES [Littoral zone] Kkl bitki rtsnn ortaya kt, gne nn su tabanna nfuz edebildii yksek dzeyde fotosentez olayna olanak veren tatl sulardaki s ky blgesi. KIYI SU BEND [Coastal watershed] Sel suyunu depolayp sonra ky sularna brakarak, su denetim sistemi ilevi gren arazi paras. KIYI SRKLENMES[ Littoral drift] Krlan dalgalarn oluturduu akntlarla kumlarn denize ekilmesi. Bu durum ky koruma planlar asndan nem tar.

KIYISAL [Littoral] Sahilde yada sahil yaknnda bulunan; sahille ilgili. KMYASAL LEM [Chemical treatment] Zehirli, kokulu yada andrc nitelikteki gazlarn ve emisyonlarn artlmasnda kullanlan kimyasal yntemler. KMYASAL KRLLK [Chemical pollution ] Gaz, kat yda sv haldeki kimyasal maddelerin etkisiyle havada, suda ve toprakta oluan kirlilik. KMYASAL OKSJEN HTYACI [COD = chemical oxygen demand] Bir su rneindeki organik ve oksitlenebilir inorganik bileikleri ykseltgemek iin gerekli oksijen miktarn len, suyun kalitesiyle ilgili bir gsterge. KMYASAL MUTAGENLER [Chemical mutagens] Daha sonraki kuaklarda doutan gelen kusurlarn artna yol aabilen, kimyasal kkenli potansiyel mutasyon nedenleri. KRLETEN DER LKES [PPP = Polluter pays principle] Kirliliin stesinden gelmenin bedelini kirleticinin karlamas gerektiini savunan ilke. KRLETC [Contaminant] Havay, suyu, topra yada evreni herhangi bir gesini kirleten madde. KRLETC [ Pollutant ] Arzu edilmeyen etkilere yol aan kat, sv yada gaz halindeki madde. Birincil kirleticiler grlt ve lam suyu gibi dorudan olumu kirleticileri ierir; ikincil kirleticiler ise kirlenmi ortam la tepkimeye giren birincil kirleticiler tarafndan retilir, r. ozon. KRLETC SIZINTI[Leachate] Suyun topraa gml kat atklarn arasndan szarken mevcut asl ve znm kat maddeyi ve bakterileri emerek oluturduu, bazan yeralt sularna da karabilen kirletici. KRL SS [Smog] nceleri duman (smoke) ile sisin (fog) birlikte tanmlanmas iin kullanlmtr. Daha sonra ise zellikle atmosferde fotokimyasal tepkimeye urayan otomobil egzoslarnn ve dier emisyonlarn yol at kentsel alanlardaki fotokimyasal pusu anlatmak iin kullanlmtr. KRLLK (KRLENME) [Pollution] evrenin insan, bitki ve hayvan yaam asndan tehlikeli yda potansiyel olarak tehlikeli olacak derecede kirlenmesi; bozulmayan yada dalmayan atk materyalin evreye braklmas. KRLLGN DNTRLMES [Rendering pollution] Sabunun ham maddesi olan donyan ve hayvan yeminde kullanlan, protein oran yksek, yasz bir rn elde etmek iin hayvan atklarnn piirilmesi ilemi. KRLLGN KAYDIRILMASI [Translocation] Kat atk toplanmasnda olduu gibi, kirliliin bir alandan yada yreden bir dierine kaydrlmas. KLOR [Chlorine] Aartc, oksitleyici etki maddesi olarak su artma yada mikrop giderme amacyla kullanlan halojen eleman; zehirli bir gaz. KLOR HTYACI [Chlorine demand] Belirli bir hacim pis suda bulunan btn patojenik bakterileri ldrmek iin gerekli klor miktar. KLORDAN [Chlordane] Etkin maddesi klor olan uucu nitelikteki bcek ldrc. KLORLAMA [Chlorination] Mikroplar giderme amacyla ime suyu yada atk suya klor eklenmesi. KLORLANMI HDROKARBONLAR [Chlorinated hydrocarbons] Organoklorlar diye de adlandrlrlar. Bu maddeler endrin heptaklor, aldrin, toksafen, dieidrin, DDT, klordan ve metoksiklor gibi sentetik zehirler ierir. Bu sentetik zehirler toprakta, akarsu ve deniz dibinde deimeden kalrlar. KLOROFL [Chlorophyll] Oksijen retmek iin ve karbon dioksiti kullanan, bitkilerde bulunan renk maddesi. KLOROFLUOROKARBONlar [CFCs = Chlorofluorocarbons] Aerosol pskrtclerde, soutmada, plastik kpkte ve endstriyel zclerde kullanlan, ozon tabakasnn tkenmesine yol aan ana faktr olduu ve sera etkisine katkda bulunduu dnlen son derece kararl (kalc) bileikler. KOBALT 60 [Cobalt 60] Hem insanlara hem de hayvanlara zararl nitelik tamakla birlikte tpta kullanlan radyoaktif kobalt. KOKU GiDERME [Deodorization] Uygun olmayan kokularn ve gazlarn giderilmesi yada nlenmesi. KOKU MADDESi [Odorant] Gazlara koku eklemekte kullanlan ve bylece szntlar konusunda uyarc olan madde. KOLFORM BAKTERLER [Colifom bacteria ] nsanlarn ve scak kanl hayvanlarn kaln basaklarnda yaayan ve sudaki konsantrasyonu patojenlerin de bulunabileceini gsteren indikatr bakteriler. KOLLEKTR [Collectors] Gaz, sv ya da katlardan kirleticileri ayrp toplayan kirlilik denetleme aygt. KOLLODLER [Colloids] Bykl 10-1000 angstrom arasnda deien, bir baka maddede asl, ok kk paracklar. KOMPOSTLAMA [Composting] Kat atk ve amur gibi organik maddeleri, anaerobik rtme yoluyla bir tr gbreye dntrmekten ibaret biyolojik bir sre. KONTROL BENDi [Check dam] zellikle toprak erozyonunu denetlemek amacyla kullanlan, suyun ve molozun kanaldaki akn geciktirmeye ynelik kk bent. KONTUR ERD MADENCL[Contour strip mining] Kontur hatlar boyunca yaplan yzey madencilii.

KORiDOR GELM [Corridor development] erit biimindeki geliim; dorusal bir gzergh izleyen kentsel geliim. KORUMA [Conservation] Doal ve insanlarn oluturduu evre kaynaklarnn (madenIer, su, ormanlar, balk yataklar, vahi yaam vb.) tkenme ve israfa kar ve ayn zamanda gzelliinin bozulmamas amacyla korunmas, ynetimi ve aklc kullanm. KORUMA [Preservation] zellikle gemiten kalma yaplarn yararl durumunun, bakmla, mmkn olduu kadar uzun sre korunmas sreci. KORUMA ERD [Shelter belt] Topra rzgr erozyonundan korumak iin dikilen aalar ve allar. KOZMK IINLAR [Cosmic rays] Uzaydan gelen alfa, beta ve gamma nlar. Bu nlar yeryzn etkileyen karmak bir radyasyon (ma) sistemi oluturur. KMR KALTES [Coal rank] Bir kmrn dierlerine gre kalite dzeyi. KMR-SU KARIIMI [Coal-water mixture] Boru hatlarnda, tankerlerde vb. gerekleen, kirlilie yol amadan ayrlmas zor olan karm. KPK GiDERCLER [Antifoamants, defoamants] Kprmeyi azaltmada kullanlan veya kpk oluumunu denetlemek iin deterjanlara eklenen kimyasal maddeler. KRSTALLETRME [Crystallization] Sv atklarn artlmasnda atk maddeden suyu ayrmak iin kullanlan yntem. KRTK ALANLAR [Critical areas] Bataklk ve su taknlarna ak alanlar gibi sk geliim kontrol gerektiren, evresel ynden hassas yada tehlikeli alanlar. Bazen tarihsel ve arkeolojik ynden zellik tayan yreleri anlatmak iin de kullanlr. KRYOSFER [Cryosphere] Yeryzndeki kar ve buz keltilerinin btn. KULLANICI DOSTU [User friendly] Nasl kullanlaca konusunda aklayc bilgi verilmeden nispeten kolayca kullanlabilen makineler ve bilgisayar yazlmn ifade eden niteleme. KULLANILABLR BESN [Available ntrient] Byme iin zmlenebilecek durumdaki besleyici eleman yada bileik miktar. KULLANMA SUYU [Potable water] Ar mineral yada tuz younluu tamayan, insan, hayvan yada bakterilerle ilgili zararl madde birikimi iermeyen, insanlarn tketmesine elverili su. KUM FLTRES [Sand filter] Atk suda askda bulunan maddeyi szmeye yarayan kum dolu yatak. KURAKIL BTK [ Xerophyte ] Kurak koullarda yaayabilen bitki. KURUN [Lead] Biriken bir zehir olup kk miktarlar bile ciddi hastalklara yda lme yol aan, doal evrede bulunan inorganik bir eleman. Bilinen en eski su kirleticilerden biridir ve kurun borularn su datm ebekesinde kullanlmalar sonucu oluur. Havada bulunan kurunun byk blm benzine katk maddesi olarak konan tetraetil kurun (TEL) bileiinden kaynaklanmaktadr. KURUN ARSENAT [Lead arsenate] Bir bcek zahiri tr KURUNSUZ BENZN [Unleaded gasoline] Organik kurun bileikleri katlmam benzin. KURUM [Soot] Ksmi yanmadan oluan ince karbon paracklar yada yksek karbon ieriine sahip paracklar. KURUTMA YATAI [Drying bed] Birincil ilemden sonra, suyun szlp buharlatrlmas iin lam amurunun yayld zel alan. KKRTN GDERLMES [Desulfurization] Fosil yaktlarn kkrt ieriinin tasfiye edilmesi yda azaltlmas ilemi. KL [Ash)Yanan maddelerin brakt kalnt. KME MAR [Cluster development] naat alann aza indirmek amacyla kmeler halinde yaplan binalar. KMEKENT [Conurbation] Birlemi kentsel topluluklar grubu yada a.

-LLAER [Lowest achievable emission rate] Gerekletirilebilir en dk emisyon oran. LAGN [Lagoon] Lam amurunun ilenmesinde kullanlan oksitleme havuzu. LAIM UKURU [Cesspool] Konutlarn pis su depolama tank. LENTK[ Lenitic ] Kendi kendine temizlenen, hzla akan sular. LENTK [Lentic] Gl, havuz, bataklk gibi kirlilie maruz durgun sular. LHD [Litre/household/day]Litre/Hane/Gn. LDAR (IIK SAPTAMA VE UZAKLIK TAYN) [ Light detection and ranging] Uzak mesafeye yaylm baca zerrelerini bulmaya yarayan hava kirliliiyle ilgili teknik. LKEN [Lichen] Kayalarda ve aalarda oluan, slfr dioksit gibi kirletici maddelerin varln gsteren suyosunu ve mantar birleimi. LMNOLOJ [Limnology] Tatl sularn fiziksel, kimyasal ve biyolojik durumlarn inceleyen bilim dal. LNDAN [Lindane] Klorlanm hidrokarbonlar ailesinden dayankl suda znmeyen bir tarm ilac. LNYT (ESMER KMR) [Lignite = brown coal] Dk kalorili bir kmr cinsi.

LTOSFER [Lithosphere] Genellikle yer yzeyinden yaklak seksen kilometre derinlie kadar uzanan yer kabuu katman. LZMETRE [Lysimeter] Buharlama sonucu su kayb orann len alet. LZZ [Lysis]Hcrelerin tahribi (ykm). LNG [Liquefied natural gas ]Svlatrlm doal gaz. LPG [ Liquefied petroleum gas ]Svlatrlm petrol gaz. LRT [Light rail transport; Long range transport] Hafif rayl ulam; uzun menzilli tamaclk. LTC [Laboratory test chamber]Laboratuar deneme odas. LV [Limit values]Snr deerleri.

-MMAB [Man and the Biosphere Programme] nsan ve biyosfer program. MAC [Maximum allowable concentration] zin verilebilir azami younluk. MAD [Maximum allowable dose] zin verilebilir azami doz. MADENCLK ATIKLARI [Mining wastes] Madencilik almalarnn sonucunda, bitki rtsn ve su kaynaklarn kirletici etkiye sahip materyel, zellikle kaya ve maden artklar. MAHALLE [Neighborhood] Bir kentsel alandaki corafi veya ynetsel alt blm. MAKROBESNLER [Macronutrients] Organizmalarn nispeten byk miktarlar halinde yararland karbon, hidrojen, oksijen, azot fosfor, slfr, potasyum ve kalsiyum gibi mineral besinler. MAKROKLMATOLOJ [Macroclimatology] En byk (gezegensel) lekli rejimler ve fenomenlerle ilgilenen, klimatolojinin alt dal. MAKROTKETCLER [Macroconsumers] Paracklar halindeki organik maddelerle heterotrofik beslenme yoluyla enerjilerini salayan organizmalar. MAKUL GNLK GR [ADI = acceptable daily intake] Bir kaynan stesinden gelebilecei gnlk kirlilik miktar. MALYET ETKNL ANALZ [Cost-effectiveness analysis] Belirlenmi bir amaca ulamak iin mevcut olaslklarn maliyetlerinin karlatrlmas. Burada herbir olasln dolayl ve dolaysz tm maliyetleri gz nne alnarak toplam maliyeti en dk olan seilir. MALYET-FAYDA ANALZ [Cost-benefit analysis] Alternatif programlar, potansiyel faydalar ve olas maliyetleri asndan deerlendirmeye ynelik bir analiz yntemi. MAMUR EVRE [Built environment)Doal evre zerinde insan eliyle gerekletirilen deiikliklerin, yaplar, parklar vb. dhil olmak zere, btn. MANYETK AYIRMA [Magnetic separation] Kat atktaki metalleri, yeniden kullanlabilir hale getirmek iin mknats uygulama yoluyla ortamdan uzaklatrma. MAP [Major air pollutants ] Balca hava kirleticileri. MARPO [ Marine Pollution Convention ] Deniz kirlilii szlemesi. MARPOLMON [ Marine Pollution Monitoring Programme] Deniz kirliliini izleme program. MATC [Maximum allowable toxic concentration] zin verilebilir azami zehir younluu. MCE [Marginal cost-effectiveness]Marjinal maliyet etkinlii. MED [Marine Environment Data Information System] Deniz evresi veri ve bilgi sistemi. MEGALOPOLS [Megalopolis] Kmekent; birok kentsel alann daha byk bir btn halinde birlemesi. MEKANK TOPLAMA [Mechanical collection ] Hava, su ve toprak kirliliinin, daha nceden ileme tabi tutulmadan mekanik toplama yntemiyle denetlenmesi ve nlenmesi. MEPC [ Marine Environment Protection Committee] Deniz evresini Koruma Komitesi. MERKAPTANLAR [ Mercaptans ] Petrol rafinerilerindeki bir srete oluan ve kostik soda ile ovularak (ykanarak) ayrlan, keskin kt kokulu, sIfr ieren organik bileikler. METALK HURDA [Scrap] lenen metallerin kullanlmam ve atlan paralar. METAN [Methane] Bataklk topraklarda, lam sularnda ve ayrca kmr madenierinde organik maddenin anaerobik koullarda ayrmasndan oluan, genellikle bataklk gaz olarak adlandrlan, doal, renksiz gaz. Atmosferde younluunun artmas "sera etkisi"ne katkda bulunur. METROPOLTEN ALAN (ANAKENT ALANI) [Metropolitan area] Byk ehir ve ekonomik, toplumsal ve siyasal-idari etkenler nedeniyle ona bal civar yreler. METRUK ARAZ [Derelict land] Terkedilmi,kullanlmayan arazi; bo kalan arazi (nadas arazisi). MEZOPOZ [Mezopause]Mezosferin st ksm. MEZOSFER [Mesosphere] Meteoritlerin (gktalarnn) yanp yok olduu sanlan, stratosferlerle termosfer arasndaki blge. MKROBESNLER [Micronutrients] Organizmalarn ok kk miktarlarda yararland mineral besinler. MKROKLM [Microclimate] Kk bir alandaki yresel iklim koullar.

MKROORGANZMALAR [Microorganisms] Biyolojik ileme tabi tutma srelerinde aktif etki maddesi ilevi gren yda indirgeme faaliyetine katkda bulunan, sv atklarda bulunan mikroskobik bitkiler yada hayvanlar. MKROPLAR [Microbes] ok kk bitkiler ve hayvanlar; hastala yol aan bazlar lam suyunda bulunur. MKROPSUZLATIRMA (DEZENFEKSYON) [Disinfection] Hastalk yapc organizmalarn szgelimi klorlama yoluyla yok edilmesi. MONOKLTR [Monoculture]Tek bir rn yetitirilmesi. MP [Melting point]Ergime noktas. MPN [ Most probable number]Bk. En olas say. MUCUR [ Slag ]Cruf, ergimi metalin yzeyindeki pislik. MUTAGENLER [Mutagens] Genleri deitirme yeteneine sahip etki maddeleri. MUTASYON [Mutation] Bir genin yda kromozomun yapsndaki aktarlabilir deiim. MW [ Megawatt ] Megawatt; bir milyon watt byklnde, s veya elektrik reten tesislerin kapasitelerini belirtmekte kullanlan enerji birimi.

-NNADR [Rare] Saylar daha da azalacak olursa varlklar tehlike altna girecek trleri ifade etmek iin kullanlr. NAP [Noise abatement procedure]Grlt azaltm yntemi. NDSI [Noise depreciation sensitivity index] Grlt kayb duyarl indeksi. NEKTON ORGANZMALAR [Nekton organisms ] Deniz ekosisteminin aktif olarak yzen mrekkepbal, balk ve balina gibi hayvanlar. NET YENDEN REME HIZI [Net reproduction rate] Mevcut dourganlk ve lm hzlar srecek olursa, ortalama bir kadn yaam sresince doabilecek kz ocuklarn ortalama says. NHA RT [Final cover] Hijyenik kurallara uygun olarak dzenlenmi bir kat atk dkme alannda atn stne serpilen en st toprak rt. NKEL [Nickel] Normal olarak insana zarar vermeyen, fakat scak karbon monoksitle tepkime ilikisi iine girince ldrc bir zehir oluturan eser element. ldrc zehir etkisi otomobillerde yanma srasnda gerekleir. NTRAT GDERME [Denitrification] Nitrattaki azotu indirgemek yoluyla ortamdan uzaklatrmak. NTRATLAMA [Nitrification] Amonyum iyonunun nitrosomonas ve nitrobakter trnden mikroorganizmalar tarafndan nitrit ve nitrat iyonlarna ykseltgenme ilemi. NOKTA KAYNAK [Point source] Su kirliliinin bir su yoluna ulaabilecei bamsz ve farkl tayc; egzoz bacas gibi, batmsz nitelik tayan sabit hava kirlilii kayna. NTR ATMOSFER [Neutral atmosphere] Sapma orannn beher 1.000 feetlik ykseklik iin 5.4 F dereceden daha az olduu troposferin en alt katmanndaki havann durumu. NTP [Nomal conditions of temperature and pressure ] Normal s ve basn koullar. NUPLEKS [Nuplex] Sakinlerinin sal ve yaamas iin gerekli her eyi ieren, nkleer enerji ile altrlmas dnlen konut ve iyerlerinden oluan yapay meknlar. NFUS DAILIMI [Population distribution] Topluma ynelik hizmet ve etkinliklerin yer seimini ve toprak kullanm biimlerini etkileyen, nfusun mekansal dalm. NFUS DNAM [Population dynamics] Doum, lm ve g olaylar sonucunda nfus iinde gerekleen saysal ve yapsal deiim sreci. NFUS NDEKS [Population index] Dolayl aralarla gerekletirilen, bir nfusun bykl yda dier zellikleriyle ilgili tahmin. NFUS ZELLKLER [Population characteristics] Ya dalm, mekan dalm, gelir modelleri, hane halk oluumu ve bykl konusunda bilgi gibi, planlama asndan gerekli bir topluluun nfus yapsyla ilgili olgular. NFUS PROJEKSYONU [Population projection] Gemi eimlerin srecei varsaymna dayanan, gelecekteki nfusla ilgili ngr. NFUS SAYIMI [Census] Bir lkedeki insanlarn resmi olarak ve belirli aralklarla saym. NKLEER ENERJ [Nuclear energy] zellikle elektrik retimi iin nkleer fzyon yada fzyon ile oluturulan enerji. Nkleer enerji tesisleri, atk tasfiyesi ve kaza tehlikesi asndan kayg kaynadr. NWT [Non-waste technology ]Atksz teknoloji.

-OOCS [Outer continental shelf]D kta sahanl. OKSJEN UKURU [Oxygen sag] Biyolojik solunum nedeniyle, ounlukla geceleri, sudaki znm

oksijen younluundaki d; ak boaltm nedeni ile bir akarsuda ani znm oksijen d. OKSIJEN TKENMES [Oxygen depletion] Kimyasal yda biyolojik kullanmla oksijenin giderilmesi yda tketilmesi. OKSTLEME HAVUZLARI [Oxidation ponds] Atk su artmnda birincil aamada atn stabilizasyonu iin kullanlan, atk suyun oksijenlendii ve artld nispeten s lagnler ya da havuzlar. OKSTLEME LEMLER [Oxidation processes] Atk suda organizmalarn biyolojik bymesini hzlandran, bylece organik ieriini azaltan aerobik lam suyu ileme sreleri. OKSTLEYC [Oxidant] Yeni bir madde oluturmak zere havada kimyasal olarak tepkiyen, oksijen ieren madde; fotokimyasal dumann (sisin) birincil kayna. OKTANOL-SU AYRILIM KATSAYISI[Octanol-water partition coefficient ] Kimyasal maddelerin organik ve inorganik fazlarda znme oranlarn ifade eden katsay. OLGUN KENT [Mature city] Nfusu ve ekonomik faaliyeti azami dzeye ulam, bymekten ok durumunu koruma ve planl klme ihtiyac iinde olan kent. OLGOTROFK GLLER [Oligotrophic lakes] Ayrt edici zellikleri dk besin dzeyi, derin sulardaki byk miktarlarda znm oksijen, duru souk su ve snrl bitki yaam olan gller. OM [Oxidizable matter]Oksitlenebilir madde. ONKOJENK [Oncogenic]Kanser yapc, karsinojenik. OPTMUM NFUS [Optimum population] Nfus iindeki kii bana mmkn olan en yksek gelire olanak veren ideal nfus younluu. ORGANOFOSFATLAR [Organophosphates] Bcek denetiminde kullanlan, fosfor ieren, malathion ve parathion gibi ksa mrl (etki sresi snrl) tarm ilalar. ORMAN YETTRME [Afforestation] Orman yetitirme yda mevcutlarn gelitirilmesi. ORMANCILIK [ Forestry ] Kaynaklarnn en verimli kullanmn salamak amacyla ormanlarn ve orman arazisinin ynetimi. ORMANSIZLATIRMA [Deforestation] Aalarn ve allklarn ekilebilinir toprak kazanmak yada kereste elde etmek amacyla yok edilmesi. ORTALAMA YAAM UMUDU [Life expectancy] Bir organizmann umulan yaam sresi. ORTAM [Ambient] evreleyen atmosfer, belli bir yerin evresi. ORTAM GRLTS [Ambient noise] Belli bir evrede fondaki grlt. ORTAM HAVASI [Ambient air] evreleyen atmosferin igal ettii snrs belli olmayan blge; soluduumuz hava. ONOGRAF [Oceanography] Okyanuslarn ve denizlerin btn ynleriyle bilimsel ynden incelenmesi ve aratrlmas. OTOBUR; OTUL [Herbivore] Bitki tketerek enerji salayan heterotrof organizma. OTOJENK ARDIIKLIK [Autogenic succession] Bir aamasnn yerini bir baka aama alrken ayn zamanda yaanlan ortam da bakalatran ardk dizi. OTOMOTV EMSYONLAR [Automotive emissions] Tatlardan kaynaklanan kirlilik: Yakt deposu veya karbratrlerden oluan buharlama, krank karteri kaa ve egzoz borusu emisyonlar. OTOTROFLAR (KENDBESLERLER) [Autotrophs] eker, niasta, protein, ya ve vitamin gibi molekler yaplar oluturmak iin gne enerjisini tutarak ve kimyasal enerjiye dntrerek kendi besinini reten, kendi kendine beslenen canllar; foto sentetik bitkiler. OZON [Ozone] Oksijenden geen elektrik boaltm ve radyasyonla oluan, oksijenin tepkimeci, zehirli biimi. Solunan atmosferde tahri edici olabilir, stratosfer de ise mor tesi nlar szd iin gereklidir. OZON TABAKASI [Ozone layer] Zararl mortesi radyasyonu szen, ozon ieren st atmosfer katman. CFC trnden kimyasal maddelerin atmosfere braklmas sonucunda ozon tabakasnn zayflad, bunun ise cilt kanserinde arta yol aaca hesaplanmaktadr. OZONOSFER [Ozonosphere] Yeryznn 20-50 kilometre zerindeki ozon ieren atmosfer katman (stratosferin bir blm).

-TME [Milling] Kat atklar kk paracklara indirgeme ilemi. LTLER [Criteria] Kararlarn yda yarglarn dayand standartlar yada kurallar. LDRC DOZ 50 [LD 50 = Lethal dose 50] Bir maddenin enenecei canl grubunun yzde 50 ' sini ldrecek 'tek dozluk miktar. LM HIZI [Death rate] Yl ortasndaki beher 1000 bireylik nfus itibariyle belli bir ylda gerekleen lmlerin says. LM HIZI [Mortality rate] Belli bir nfustaki lmlerin says. Deiik biimlerde hesaplanr. Bir hesaplama yntemi olan kaba lm hz, belli bir corafi alanda beher 1.000 kii bana yllk lmlerin toplam saysdr.

N ILEM [ Pretreatment ] Artmann daha etkili olmas iin, belli maddelerin birincil ilem ncesinde atk sudan ayrlmas sreci. RG [Braiding] Birbirine bal ok sayda kanal bulunan nehir korkuluu modeli. RNEKLEME [Sampling] Kirli hava, su, vb. den alnan rneklerin incelenmesi; rneklerin toplanmasn da ifade eder. RSELENME [Degradation] Byk organik molekllerin daha kk molekllere ayrmasna ve dengeli materyal oluumuna yol aan sre. RT MALZEMES [Cover material] Kat atklarn dklp brakld ukurlarda, ukurlarn zerini rtmekte kullanlan toprak. TROFKASYON [Eutrophication] Atklarla gelen ar besin maddelerinin vejetasyonu uyarmasyla gllerin znm oksijen yokluu sonucunda lmesine kadar gidebilen yalanma sreci. ZARITIM (KEND KENDNE -TEMZLENME) [Selfpurification] Bir su oluumunun organik atklarla kirlendikten sonra yeniden arnma konusundaki doal ynelimi. ZMLEME KAPASTES [Assimilative capacity] Tketilen besinleri vcut maddelerine dntrme yetenei; belli- maddeleri zmleme yetenei.

-PPAKET ARITMA TESS [Package treatment plant] Prefabrik, tanabilir, lam suyu ileme tesisi. PARATON [Parathion] Son derece zehirli organofosfat tarm ilac. PARACIK MADDE [Particulate matter] Gaz yda havada asl durabilen, gzle grlebilen yda grnmeyen, kat yada sv, toz, kum, kl ve sis gibi paracklar. PAS TEMZLEME [Scaling] Oksitleyiciler yda dier andrc maddelere maruz kalm bir yzeyde anmann durdurulmas amacyla tabakalar halindeki pasn sklmesi ilemi. PCBs [Polychlorinated biphenyls]Poliklorlu bifeniller. PCC [Pollution control costs ]Kirlilik denetim maliyetleri. PDR [ Precision depth recorder ]Hassas derinlik kayt aygt. PEP [Program evaluation procedures] Program deerlendirme ilemleri. PEROKSASETL NTRAT [Peroxyacetyl nitrate] ikincil nitelikte bir kirletici saylan ve gzde tahrie yol aan fotokimyasal duman bileeni. PESTSTLER [Pesticides] Zararl bitki ve hayvanlar yok etmekte kullanlan, insan rn kimyasal maddeler. Bcek ldrc, yaprak dkc ve kemirgen ldrc trden baz tarm ilalar insan faaliyetleri yda genel salk asndan tehdit oluturabilir. PETROL DKNTS [Oil spill] Tankerlerle ham petrol tanm srasnda ya da deniz dibi sondaj platformlarnda oluabilecek kazalarda denize dklen byk miktarlarda ham petroln meydana getirdii tabaka veya alan. (Bk. Petrol Kirlilii) PETROL KRLIL [Oil pollution ] Petroln tanmas yda karlmas srasnda byk lde dklme yda szma sonucunda ky sularnn ve ky blgelerinin petrolle kirlenmesi. Bu tr kirlenme ku lmlerine, deniz kabuklularnn kirlenmesine ve ky blgelerinin bozulmasna yol aar. PETROL SIZINTISI [Oil slick] Gemilerin limanlardaki faaliyetlerinin yol at, su yzeyindeki nispeten kk miktarlardaki petrol. PEYZAJ DZENLEMES [ Landscaping ] Bitki rtsn, dier doal yda insan yapm eleri dzenleyerek doal peyzaj insanlarn kullanmas amacyla bakalatrma sanat ve i. PIHTILATIRMA [Coagulation] (Topaklanma; Yumaklatrma) Fiziko-kimyasal bir n artma sreci. Burada atk suya demir (III) klorr, alminyum slfat zeltileri eklenerek znm veya koloidal maddelerin yzen ve kebilen katlara dnmesi salanr. PG[Pig] Radyoaktif materyalin gemilerle tanmasnda ya da depolanmasnda kullanlan ve genellikle kurundan yaplma metal kap. PLE [Pile] Bir tr nkleer reaktr. PRETRN [Pyrethrin] Genellikle tarmda kullanlan aerosol bcek ldrc madde. PROLZ [Pyrolysis] Oksijenin bulunmad koullarda atn scaklk etkisiyle yanmas. PLANKTON [Plankton] Deniz, rmak, glet ve gl sularnda yaayan ve akntlarla tanan ok kk boyutlarda hayvanlar ve bitkiler. PLUTONYUM [Plutonium] Nkleer enerji retimi srasnda oluan ve uzun bir yarlanma mddetine sahip zehirli atklarn ortaya kmasna yol aan eleman. POLKLORLU BFENLLER [PCBs = Polychlorinated biphenyls] Elektrik transformatrlerinde, yaltkan akkanlardan plastie kadar eitli rnlerin yapmnda kullanlan son derece dayankl zehirli endstriyel kimyasallar snf; zellikle su oluumlarnda bulunur. POLVNL KLORD [PVC = Polyvinyl chloride] Yannca hidroklorik asit yayan ve mobilya ve giysi gibi ev eyasnda bulunan ve yaygn olarak kullanlan plastik yda reine. POM [Particulate organic matter] Parack halinde organik madde.

POMPALAMA STASYONU [Pumping station] me suyu temin yada kanalizasyon sisteminde suyun yada lam suyunun daha yksek bir kota transferi iin gerekli enerjiyi salayan istasyon. POSA [Tailings] Tarm rnlerinin yda maden cevherinin ilenmesi srasnda ayrlan atk yda ham madde kalnts. PPM [Part(s) per million]Milyonda bir. PPP [ Polluter pays principle]Kirleten der ilkesi. PSD [Partide size distribution]Parack byklk dalm. PUSLU EVRE [Mesic environment ] nce bir sis tabakasnn hi kaybolmad nemli evre. PSKRTC [ Propellant ]Basn altndaki svy pskrtmek iin kullanlan arac kimyasal. Genellikle kloroflorokarbonlardan oluan bu gazlar aerosol pskrtme kutularnda pskrtc olarak da yaygn biimde kullanlr. PVC [ Polyvinyl chloride ] Polivinil klorid.

-RRA [Risk assessment ]Risk deerlendirmesi RAD [Roentgen absorbed dose] Sourulmu radyasyon dozu birimi. RADON [Radon] Topran yda kayalarn havaya sald doal radyoaktif gaz; bu gaz yetersiz havalandrlm binalarda birikebilir ve sal tehlikeye sokar. RADYASYON [Radiation] Elektromanyetik dalgalar yda paracklar biimindeki enerji emisyonu (yaym) yada aktarm. RADYASYON TEHLKES [Radiation hazard] Radyoaktif maddelerin yaydklar paracklarn ve nlarn yol at tehlike; byk dozlar hzl lme neden olur, buna karlk dk dzeyde radyasyona maruz kalnmas, kanser riskinde arta yol aar. RADYOAKTF ATIK [Radioactive waste] Nkleer reaktr ilemlerinden yda tpta aratrma, askeri ve snai etkinlikler gibi kaynaklardan retilen atk. RADYOAKTF SERPNT [Radioactive fallout] Radyoaktif paracklarn yer yzeyine inmesi; yda radyoaktif paracklarn kendisi. RADYOJENK [Radiogenic] Radyoaktif ayrmadan oluan madde. RADYONKLD [Radionuclide]Radyoaktif ekirdek. RAHATSIZ EDC KOKU [Odor nuisance] Genellikle aminlerin, merkaptanlarn yada slfr bileiklerinin varlndan kaynaklanan, doal nedenlerin yada endstriyel ilemlerin yol at, arzu edilmeyen kokular. RBA [Risk-benefit analysis]Risk-yarar analizi RDF [Refuse derived fuels]pten karlan yaktlar. REM [Rem] nsan dokusuna bir rad veren iyonlatrc radyasyon dozu birimi. REZERVUAR [Reservoir] Yapay olarak doldurulmu su oluumu; ayn zamanda herhangi bir eyin fazladan bulunan miktar. RSK FONKSYONU (DENKLEM) [ Risk function] Bir hedefe ynelik zarar riskiyle, o hedefin maruz kald hava kirleticilerinin younluu arasndaki iliki. RNTGEN [Roentgen]Radyasyona maruz kalma birimi. RZGR DZLER [Windrows] Rzgrn doal etkisiyle havalanma salamak iin, alanlar zerine sralar halinde yaylm kat atk kmeleri. RZGR ENERJS [Wind power] Yel deirmenlerinde ve rzgr jeneratrlerinde olduu gibi, rzgr gc kullanlarak enerji retimi. RZGR PROFL [Wind profile] Rzgr hzndaki deiimlerin, yksekliin ve mesafenin bir fonksiyonu olarak, grafik halinde gsterilmesi. RZGR TNEL [Wind tunnel] Havann dzgn bir hzla geebilecei kanal; hava akm modellerinin aratrlmasnda kullanlr. RZGARLER [Anemometre] Rzgr hzn lmeye yarayan aygt.

-SSABT GAZ [Inert gas] zellikle petrol tankerlerinde bo yerleri doldurmak iin kullanlan, olaan koullarda baka maddelerle tepkime ilikisi iine girmeyen buhar. SABT KAYNAK [Stationary source] Sabit konumdaki hava kirlilii kayna. rnek: Enerji santralleri yda atk yakma tesisleri. SABT YKSEKLK NOKTASI [Bench mark] zellikle harita yapmnda kullanlan, bir ykseklik yda uzaklk iin referans noktas ilevi gren, sabit ykseklikteki bir yer zerindeki iaret. SAlLMA [Scattering] Bir parackla veya parack sistemiyle arpmann yol at, gelen paracn veya gelen radyasyonun dorultusunda veya enerjisinde deime sreci.

SALIK [Health] Dnya Salk rgt'nn tanmyla, "sadece hastalk yda sakatln yokluu deil; fziksel, zihinsel ve toplumsal ynden tam bir iyilik halidir. SALIA DOKUNAN [ Deleterious]Zararl. SALIK MHENDSL [Sanitary engineering] Su salanmas, kanalizasyon ve kat atk sistemleri, salk koruma ve gdalarn ilenmesi, kemirgen ve bcek denetimi ve radyasyon denetimi gibi konular ieren bir mhendislik dal. SALMONELLA [Salmonella] Gda zehirlenmesine yol aan ve tifo tayabilen, hastalk yapc bakteriler. SAM [Sound absorption material] Sesi sourucu madde. SANAY ALANI [Industrial area] Sanayileri barndrmak amacyla ve sanayi park kullanmna ynelik olarak planlanm, bir kentin iindeki yada yresindeki alan. Sanayi alan hava ve su kirliliinin, grlt kirlenmesinin ve atk tasfiyesinin denetimiyle ilgili evre kurallarna tabidir. SAPMA [Variance] Belli bir yasann, kuraln yda dzenlemenin uygulanmasndaki istisna. SAPMA ORANI [Lapse rate] Yksekliin artmasyla sda meydana gelen dme oran. SAPROFiTLER [Saprophytes] Organik maddeleri ayrtrarak yaayan bitkiler. SAPROPEL [Sapropel] Oksijensiz koullarda derin suda oluan kelti katman. SAPTAMA SINIRI [ Detection limit] Bir maddenin saptanabilir hale geldii snr. SAPTIRMA BEND [Diversion dam] Suyun btnnn yda bir blmnn akn saptrmak iin bir akarsu zerine ina edilen set. SARI KEK [Yellowcake]Uranyum oksit. SARNI [Cistem] Yeraltnda yda kapal (rtl) durumda bulunan, insan yaps su depolama tesisi. SAVAK [Weir] Artma tesislerinin knda suya sabit bir debi salamak zere konulan dikey engel. SCOPE [Scientific Committee on Problems of the Environment ] evre sorunlar bilimsel komitesi. SD [Standard deviation ]Standart sapma. SEL SUYU KANALI [Storm sewer] Kar ve yamur sonucu oluan yzeysel sel suyu akn toplamak zere ina edilmi kanal. SENTETK YAKITLAR [ Synthetic fuels ] Doalolarak tabiatta bulunmayan, zellikle kmr, petrol isti ve katran kumu gibi fosil yaktlardan birtakm ilemler sonucu retilen yaktlar. SENTEZ GAZI [SYNGAS = synthesis gas ] Kor halindeki kok ya da benzer artklar zerinden buhar geirmek suretiyle elde edilen karbonmonokst-hidrojen karm gaz. Uygun katalizrlerle eitli kimyasal maddelerin retiminde kullanlr. SEPTK ALAN [Septic field] Septik tank (foseptik) sisteminde, sv atn bir tasfiye sistemine boaltld ikincil evre. SEPTK TANK (FOSEPTK) [Septic tank] Kanalizasyon sistemlerine bal olmayan konutlardan gelen lam suyunu ileme tabi tutan, yeraltndaki geirimsiz tank. SERA ETKS [Greenhouse effect] Bata karbon dioksit olmak zere baz atmosferik gazlar sera camnn etkisini andrr bir etkiye sahiptir; geirir ama sy ierde tutar ve s artna yol aar. Atmosfer ile yer arasndaki s dengesi, sanayilemedeki ve fosil yaktlarn yanmasndaki arttan kaynaklanan atmosferik karbon diokst artlarndan etkilenir; bu ise atmosferdeki ortalama sy ykseltir. Bu gelimenin, buzullarn erimesi ve okyanusun ykselmesi gibi geni kapsaml sonular douran iklim deimelerine yol amasndan korkulmaktadr. SERPNT [Fallout] Nkleer patlamadan sonra atmosferde kalan ve yamur yda dier meteorolojik olaylarla yeryzne inen radyoaktif toz. SERTLK [Hardness] erdii kalsiyum ve bir suyun magnezyum iyonlarnn toplam miktar. SES BASIN DZEY [Sound pressure level] Desibel (dB) olarak llen ses younluu. SFD [Single family dwelling ] Tek aileli konut. SICAK SU KRLL [Thermal pollution ] eitli nedenlerle snm suyun su kaynaklarna aktlmasyla, ortamn ssnn, iindeki canllar iin zararl sonular yaratacak dzeye gelmesi. Scak su kirliliinin olumsuz etkilerinden birisi, mavi-yeil suyosunlarnn oalmasna yardm ederek su ortamndaki trofikasyonu hzlandrmasdr. SIHH ATIK SU SSTEM [Sanitary sewer] Atk suyu konutlardan veya iyerlerinden alp tayan atk su sistemi; kanalizasyon. SIHH ATIK GMME UKURU [Sanitary landfill] Kat atklarn her gn, sktrlm ve toprakla rtlm katmanlar halinde gmld ukurlar. Doldurulan alanlar yeillendirilip park haline getirilebilir. SIKITIRMA [Compaction] Atk maddenin fiziksel olarak kltlmesi. SINIR TESI KRLLK [Transboundary pollution, transfrontier pollution ] Bir lkedeki emisyonlarn genellikle hava yda su ile tanarak bir dier lkeyi etkilemesi. SIYIRMA [Skimming] Suyun yzeyinden petroln yada pislik katmannn mekanik yntemle alnmas.

SIZDIRMA [Leaching] Yamur suyunun etkisiyle kirletici szntnn bir toprak yda atk materyal katmanndan ayrlmas sreci. SIZDIRMA ALANI [Leaching field] Atk svnn foseptikten civardaki topraa gemesine ve szarak filtre edilmesine olanak salayan, kapal hendekler iindeki ak boru sistemi. SIZINTI [Seepage] Yzey suyunun topraktan geerek aalara ynelmesi hareketi. SKLON KOLLEKTR [Cyclone separator] Merkezka kuvvetiyle ve mekanik olarak alan, byk paracklar ortamdan uzaklatrarak hava kirliliini denetlemeye yarayan aygt. SLT [Silt] norganik karakterli kelti. SNERJSTK ETK [Synergistic effect] Kimyasal maddelerin ve srelerin ngrlemeyen kombinasyonlar oluturarak beraber tepkimeye girme ve bunun sonucunda da tek balarna sahip olduklarndan belirgin bir biimde daha gl yada btnyle farkl bir etki gsterme eilimleri. SS [ Fog ] Atmosferde asl durumdaki grlebilir nem. Grn 1000 metrenin altna dt atmosfer olay. SSLENDRME [ Fogging ] Sv durumdaki bir kimyasal maddeyi hzla starak dumana benzeyen ok kk zerreler oluturmasn salama yoluyla yaplan zararllara kar ilalama. Sivrisinek ve karasineklerle mcadelede kullanlr. SYAH DUMAN [Black smoke ] Kmrn yanmasndan yda herhangi bir baka fosil yaktn yanmasndan oluan duman. SYAH GELGT [Black tide ] Petrol dkntleriyle kirlenmi deniz. SYAH KAR [Black snow] Atmosferin paracklarla youn biimde yklenmi bir blmnden inen kar. SYAH YA [Black oil] Siyah hidrokarbon; renksiz yalarn tersine, daha koyu renkli yalar. SYAH YAMUR [Black rain] Petrol dknts, petrol kuyusu veya orman yangn gibi nedenlerle atmosfere dalan kurumun yala yeryzne inmesi. SYANR [Cyanides] Hidrosiyanik asidin son derece zararl tuzlar. Siyanr ieren endstriyel atk su, su kirliliine nemli katkda bulunur. SNG [ Subtitute natural gas ]Yardmc doal gaz. SOURUCULAR [Absorbers] Kirli bir gaz emisyonunda gaz karm iindeki bileenleri sv ortama aktarmakta kullanlan hava kirlilii denetleme cihazlar. SOUTMA HAVUZU [Cooling pond] Nkleer reaktrden yaylan yakt elemanlarnn depoland ve ksa mrl fizyon rnlerinin paralanmasna olanak veren byk su tank. SOUTMA KULES [Cooling tower] Termik santrallerde veya endstride kullanlan soutma suyunun ilem sonras ssn almak iin kullanlan yap. Burada soutma ileminden sonra snan soutma suyu kulenin tepesindeki difzrlerden aaya pskrtlerek snn kulenin altndan flenen havaya gemesi salanr. SONK PATLAMA [Sonic boom] Spersonik patlama diye de adlandrlr. Ses hzn aan bir hzda giden uan oluturduu patlamal grlt. Bu olay grlt kirliliin e yol aar. STABLZASYON [Stabilization] Atklardaki aktif organik maddenin ntr materyale dnmesi. STANDARTLAR [Standards] Kirleticilere maruz kalma konumunda almamas gereken dzeyleri gsteren kurallar. STP [Standard conditions of temperature and pressure]Standart s ve basn koullar. STRATOPOZ [Stratopause] Stratosferin st snr. STRATOSFER [Stratosphere ] Troposfer zerinde uzanan ve ok dk nemlilik koullarna sahip st atmosfer katman. Atmosferin 15-50 km. ykseklik arasndaki tabakas. SU ARITMA [Water treatment] keltme, phtlatrma, filtrasyon, dezenfeksiyon, yumuatma ve havalandrma gibi, sudaki zararl maddeleri giderici ve suyu kullanlr veya iilir hale getirici ilemler. SU AYIRIM HATTI [Watershed] Drenaj havzalarn ayran ykseltilmi snr hatt. SU BAI[ Headwater ] Bir akarsuyun yda rman genellikle ykseklerde bulunan kayna ve yukar kesimleri. SU EKOSSTEM [Aquatic ecosystem] Kara (tatl su) ve deniz (okyanus) ile ilgili su ekosistemleri. SU HAKLARI [Water rights ] Balklk ve gemicilik haklar, suyun kaynak d kullanm haklar vb. dhil, su kullanmyla ilgili olarak dzenlenmi haklar. SU KALTES STANDARTLARI [Water quality standards] Konutlarn kullanmas, sulama, balk retimi, endstriyel kullanm yda enerji retimi gibi belirli amalarla kullanlacak su ile ilgili olarak uyulmas gereken kurallar ve snrlar. SU KAYBI [Evapotranspiration] Terleme yoluyla bitkilerden ve eitli ekillerde yerin yzeyinden buharlaan toplam su miktar. SU KAYNAKLARI YNETM [Water resources management] Su kaynaklarnn salanmas, kullanlmas, korunmas ve datm gibi etkinlikleri ieren ynetim. SU KRLL [Water pollution] Suyun yararl kullanmn etkileyecek miktarlarda kimyasal, fiziksel yda biyolojik maddelerin katlmasyla kalitesinin bozulmas. Su kirlenmesinin en yaygn kaynaklar;

yetersiz evsel atk su artma tesisleri, endstriyel atklarn boaltlmas, yzeysel ak, madencilik faaliyetleri ve sulamadr. SU KORUMA [Water conservation] Konutlarn, sanayinin ve tarmn tkettii su miktarnn azaltlmasna ynelik programlar ve yntemler. Uygulama rnekleri genellikle yzeysel akn yeniden kullanlmas, rezervuarlardaki buharlamann azaltlmas ve yeniden ilenmi suyun endstriyel amalarla kullanlmas gibi alanlarda grlr. ifte boru tesisat sisteminin, gelecek yllarda, suyun yeniden ilenme yzdesinin artmas sonucunu dourmas beklenmektedir. SUDA RN YETTRLMES [Aquaculture] Tatl veya tuzlu suda yaayan organizmalarn retimlerinin yapay olarak hzlandrlmas yntemi. SU SALAMA SSTEM [Water supply system] me suyunun kaynaktan tketiciye kadar toplanmas, ilenmesi, depolanmas ve datm. SU SERTL [Water hardness ] Suda kalsiyum karbonat ve dier kimyasal maddelerin bulunmasndan kaynaklanan su sertlii kprmeyi nler ve su zerinde birikinti olumasna yol aar. Su, kire ve soda kl ile ileme tabi tutularak ve filtre edilerek yda gzenekli bir katyondan geirilerek yumuatlabilir. SU STERLZASYONU [Water sterilization] Artmadan sonra ime suyuna uygulanan ilem. SU TOPLAMA [Impound] Hidroelektrik enerji retimi, ime suyu salanmas yda sulama gibi amalarla su toplanmas ve depolanmas. SU TOPLAMA HAVZASI (DRENAJ HAVZASI) [ Drainage basin ] Ya sularnn belirli bir ka doru srekli olarak akmasn salayan arazi paras. SU TUTMA HAVZASI [Catchment] Ya sularn alp toplayan drenaj havzas. SU YUMUATIClLARI [Water softeners ] Suyu iyon-deiimi ilemiyle yumuatan mineral bileikler. SULAK ALANLAR [Wetlands ] Doymu toprak koullar gerektiren bitki rtsn yda su yaamn besleyecek yeterli yerst yda yeralt sularna sahip, turbalk ve bataklk gibi alanlar; birok balk ve su kuu tr iin yetime ortam salayan nemli vahi yaam ortamlar. SULU OKSTLEME [Wet oxidation] Scak gazlarn oluumuna yol aan alevsiz yanma yntemiyle, son derece younlatrlm am urun paralanmas. SULU YIKAYICI [Wet scrubber] Kabarcklaan atk gaz svdan geirerek yda svy gaz akntsna pskrterek, paracklarn yda gazlarn giderilmesi iin kullanlan hava kirlilii denetleme aygt. SUSUZLATIRILMI AMUR [Dewatered sludge ] Yanmaya yda gbre olarak kullanlmaya elverili bir kvama getirmek amacyla sv ieriini azaltc ileme tabi tutulmu lam amuru. SUYLA TAINAN HASTALIKLAR [Waterbome diseases ] Genellikle kirlilik bulam suyla tanan kolera, tifo, iek, dizanteri, mide ve barsak iltihab, hepatit gibi salgn hastalklar. SUYUN SIZMASI [Percolation] Suyun kayalardan yda topraktan aalara doru szarak (szlerek) inmesi. SUYUN TEKRAR KULLANIMI [Water reuse ] Atk suyun artmdan sonra alc ortama dearj edilmeyip zellikle sulama amacyla kullanlmas. SUYUN TEMZLENMES [Water purification ] me suyu retmek iin gerekli yntemlerin bir paras olarak filtrasyon, kimyasal ilemler, damtma yda dondurma ilemleri yoluyla suyun ileme tabi tutulmas. SLFR (KKRT) [Sulfur] ok eitli ticari ve tbbi kullanm alanlarna sahip, metalik olmayan eleman. SLFR (KKRT) DNGS [Sulfur cycle] Kkrt ieren bileiklerin biyosfer, hidrosfer, atmosfer ve litosferdeki evrimi. SLFR (KKRT) DOKST [Sulfur dioxide] Slfrn havada yanmasyla oluan renksiz, tahri edici keskin kokulu gaz; ou yaktta bulunan slfrn yanmasndan oluan belli bal hava kirleticilerinden biri. SLFR (KKRT) TROKST [Sulfur moxide] Kkrt dioksitn atmosferde katalitik yda fotokimyasal srelerle ykseltgendii oksijen ve bir kkrt atomundan oluan bileik. Havadaki nem ile slfrik aside dnr ve asit yamuruna neden olur. SLFRK AST [Sulfuric acid] Saf haldeyken renksiz durumdaki koyu yal sv. En yaygn kullanlan, son derece zehirli ve andrc bir endstriyel kimyasal maddedir. SPRNT [ Litter ] Sokaklara, karayollarna ve bo arsalara geliigzel atlp salm kat atk. SRAT TREN [Bullet train ]Son derece sratli tren. SRDRLEBLR GELME [Sustainable development] imdiki kuaklarn ihtiyalarnn gelecek kuaklarn ihtiyalarn tehlikeye atmadan karlanmasna olanak veren ekonomik byme politikalar. SZME [Filtration] Sv atk artmnda kullanlan, bakterileri ve dier organizmalar azaltrken kelmemi atk maddeyi ve koloidIeri ayran ve at taneli maddelerden oluan bir katmandan geirerek szme salayan ilem. Lam suyu artm filtreleri genellikle kumlu filtrelerdir, basnl szme ise amurun suyunun ayrlmasnda kullanlr.

SZLME [Infiltration] Yzeyden akan suyu topran sourmas; topran suyu akarsulara ve yzey akntlarna aamal olarak brakan bir depo gibi ilev grmesine olanak salayan szlme (szma) sreci. SYNDET [ Synthetic detergent ]Sentetik deterjan.

-ERT GELME [ Strip development = Ribbon development ] Bir ana Caddenin uzunluu boyunca oluan, youn, byk ksm ticari amal yaplanma.

-TTABAN ALANI KATSAYISI [Floor area ratio] Bir bina arsasnn toplam bykl ile o arsa zerine ina edilecek binann izin verilen azami taban alam arasndaki oran. TAHR EDC [Irritant] Gzlerde rahatszla yda ciltte kantya yol aan, havayla tanan kirletici. TAKSONOM [Taxonomy]Organizmalar snflandrma bilimi. TARIMSAL KiRLLK [Agricultural pollution] Tarmsal faaliyet sonucu oluan sv ve kat atklar. TARIMSAL (EKO)SSTEM [Agro(eco)system] Tarmsal faaliyetlerle evreleri arasndaki iliki. TARIMSAL ORMANCILIK [Agroforestry] Tarm rnleri yada hayvanlarla ayn toprakta aa veya benzeri bitkiler yetitirmeye ynelik, tarm ve ormanclk yntemlerini birletiren toprak ynetimi teknikleri. TARH KORUMA [Historic preservation] Gelecek kuaklara ynelik olarak tarihsel varlklarn saptanmas, deerlendirilmesi, korunmas, bakm, restorasyonu ve yeniden kurulmas. TASFYE [Disposal] Bir maddenin tasfiyesi yda ileme uratlmas sreci. Atk tasfiyesi, atk suyunun ileme tabi tutulmas ve kat atklarn ilenmesini ifade eder. TAIMA KAPASTES [Carrying capacity] Bir sistemin evre nitelii bozulmadan nfusta meydana gelen art kaldrma konusundaki azami yetenei. TAYICI [Vector] Hastalk, parazit yada enfeksiyon tayan organizma. TAKIN [Flood] Topran geici olarak bir akarsu yda ok miktarda yamur veya dier nedenlerle oluan byk su ktlelerinin basknna uramas. TAKIN ALANI [Flood plain] Bir takn kaynann bitiiinde olup vadi tabann oluturan ve genellikle takna urayan arazi. TAKIN ALANI YNETM [Flood plain management] Takn alanlarnn kullanlabilmesi ve taknlardan en az zarar grmesi iin dzenlenmi planlama ve uygulama. Bu alanlardaki imarn tipini, younluunu ve yapsal eklini belirleyen ynetmelikler, takn alan ynetiminin esasn oluturur. TAKIN DENETM [Flood control] Taknlarn yol at zarar denetlemek yda asgariye indirmek iin kullanlan set, kanal, bent ve baraj gibi teknikler. TATLI SU KAYNAKLARI [Freshwater bodies] gller, pnarlar, aylar, rmaklar, dereler, vb. Gletler, TEHDT ALTINDAK TRLER [Endangered species ] Btnyle yada nemli bir blm itibariyle tkenme tehlikesi altndaki fauna ve flora. TEHDT ALTINDAK TRLER [Threatened species] Nadir bulunan ve yakn gelecekte varlklarn srdrmeleri eitli nedenlerle zorlanabilecek olan trler. TEHLKEL ATIKLAR [Hazardous wastes ] Gereince ynetilmedii takdirde insan sal ve evre iin tehlike oluturan, hastala yda lme yol aabilen maddeler ieren atklar. zellikle hidrokarbonlar gibi tutuabilir atklar, asitler ve alkaliler gibi andrc atklar, kendiliinden tepkimeye yatkn reaktif atklar, tarm ilalar, arsenik bileikleri, radyoaktif bileikler, kadmiyum bileikleri vb. TEK KULLANMALIK [Disposable] Bir kez kullandktan sonra atmaya ynelik. TEK YNL PAKETLEME [One way packaging] Geri kazanlamayan paketleme; bir kez kullanp atlan paketleme. TEL [Tetraethyllead]Tetraetil kurun. TEMEL PROFL [Baseline profile] Yapay bozulmalardan nce bir blgede bulunan evre koullarnn ve organizmalarn aratrlmas. TEMZ TEKNOLOJiLER [Clean technologies ] Kirletici etkileri olmayan teknolojiler. TEMZLEME [Purification] Organik, ayrabilen materyalin sabit, kararl materyale dntrlmesi ilemi; lam suyu ileme srecinin bir blm; suya uygulandnda, bu ilem, klorlama ya da havalandrma gibi ilemlerle zararl bakterilerin yok edilmesi anlamna gelir; hava asndan ise atmosferin paracklardan temizlenmesi demektir. TERASLAMA [Terracing] Suyun yzeysel akn denetlemek ve toprak erozyonunu asgariye indirmek amacyla bir yamacn konturu zerine kurulan topraktan set. TERMK SANTRAL [Fossil fuel plant] Fosil yakt kullanan elektrik santral. TERMOSFER [Thermosphere] Menopozun zerinde bulunan ve ykseldike snn artt atmosfer

katman. TERS OZMOZ [Reverse osmosis] Yksek younluktaki zeltilerde zcnn basn altnda filtrelerden geerek daha dk younluktaki zeltiye doru hareketi; arzu edilmeyen znm katlarn ve kolloidIerin giderilmesi iin suyun ileme tabi tutulmasnda kullanlr. TESVYE [Grading] levsel toprak yzeyi ve alt drenaj modelleri kurmak ve toprak erozyonunu asgariye indirmek, grn iyiletirmek, sulamay kolaylatrmak yda fazla topra en yararl biimde datmak iin bir yerin profilinin yeniden oluturulmas. TETRAETiL KURUN [TEL = Tetraethyl lead] ok zehirli organik kimyasal madde. Belirli miktarda petrol yaktna katldnda tortullamay nler, yaktn oktan saysn arttrarak motordan daha iyi verim alnmasn salar. Eksoz borusundan atlan inorganik haldeki kurun insan sal asndan tehlike yarattndan yaktlara kurun bileikleri ilavesine kar eitli yasal nlemler uygulamasna balanmtr. TETRAMETL KURUN [TML = tetramethyl lead ] Benzinde vuruntu nleyici etki maddesi olarak kullanlan tetraetil kuruna benzeyen, ama ondan daha aktif olan bir kimyasal madde. THP [Toxicity, hazard, persistenee ] Zehirlilik, tehlike, dayankllk. TIRMANMA [ Entrainment ] Gaz veya svlarda kelti halde veya askda bulunan partikl maddelerin dikey tama gleri aracl ile aadan yukar doru hareketi. TCAR ATIKLAR [Trade effluents ] yeri atklar. TLV [Threshold limit value]Eik snr deeri. TMF [Tropical moist forest ]Tropikal nem orman. TML [Tetramethyl lead]Tetrametil kurun. TNEL [Total noise exposure level] Toplam grltye maruz kalma dzeyi. TNR [Total noise rating]Toplam grlt deerlendirmesi. TOKSKOLOJ [Toxieology] Zehirleri ve etkilerini, etkime mekanizmalarn ve artlma yntemlerini inceleyen bilim dal. TOLERANS [Tolerance] Bir organizmann evresindeki deiimlerin stesinden gelme yetenei; insan yda hayvan besinine uygulanan bir kimyasal maddenin emniyet dzeyi. TOPAK, YUMAK [Floc] Biyolojik yda kimyasal etkimeyle lam suyunda oluan kat maddeler kmesi. TOPAKLANMA, YUMAKLATlRMA [Flocculation] Atk su artm srasnda fizikokimyasal olarak topaklarn olumasyla kelmemi atk maddelerin ortamdan ayrlmas. TOPLAMA KANALI [Interceptor sewer] Aknty ana kanallardan toplayp lam suyu artma tesisine tayan byk kanal hatt. TOPLAMA EBEKES[Colleetion network] Kanalizasyon sisteminin btn iin kullanlan terim. TOPLULUK [Community] Belli bir corafi alana yerlemi ve etkileim iinde bulunan trlerden oluan grup. TOPOGRAFYA [Topography]Yer yzeyinin fiziksel biimi. TOPRAK KMES [Land subsidence] Yer yzeyinin eitli nedenlerle, zellikle kmr, tuz, altn, su yda petrol gibi maddelerin karlmas ilemleri sonucunda aa doru gmesi. TOPRAK EROZYONU [Soil erosion] Toprak paracklarnn havann etkisiyle deiip ufalanmas ve sonra da rzgr ve su tarafndan tanmas doal sreci. TOPRAK ISLAHI [Land reclamation] Barajlar, kanallar ve pompalama sistemleri ina ederek topran tarm ve gelitirme amacyla kullanlabilecek biimde deitirilmesi. TOPRAK KAYMASI [Mass wasting] Yerekimi etkisiyle, kaya yda topran yava, yava yada yksek bir hzla aa doru hareketi. TOPRAK KORUNMASI [ Soil conservation ] Erozyondan tr topran bozulmasn, topran denge kaybn yada bitkilerin ald besin maddelerinin kaybn asgariye indirmek amacyla uygulanan toprak kullanm ynetimi. TOPRAK KULLANIM HARTASI [Land use map] Bir corafi blgedeki toprak kullanm durumunu, siyasi snrlar, ulam an ve yredeki su oluumlarn da ierecek biimde gsteren harita. TOPRAK KULLANIM PLANI [Land use plan] Topran, kamusal ve zel imar almalar da dhil olmak zere, nasl kullanlaca konusundaki resmi neri. TOPRAK KULLANIMI [Land use] Topran sanayi, konut, dinlenme yda dier amalara tahsis edili biimleri. TOPRAK KULLANIMI ARATIRMASI [Land use survey] Belli bir alanda topran kullanm biimlerinin envanterinin karlmas almas. Bu alma, genellikle aklamal harita olarak ve istatistik verilerle zetlenir. TOPRAK RTS [Ground cover] Rzgr ve suyun yol at toprak erozyonunu azaltmak amacyla yetitirilen bitkiler. TOPRAK YNETM [Land management] Mevcut nfusun ve gelecek kuaklarn ihtiyalar ve doal

evrenin korunmas bakmndan azami uzun vadeli yarar salamak amacyla topran gelitirilmesini ve korunmasn amalayan ynetim. TOPRAK BLM (PEDOLOJ) [ Pedology ] Toprakla ilgili bilim. TOPRAKSAL [Terrestrial]Toprakla ilgili, karayla ilgili. TORTUNUN KELMES [Deposition of sediment] Akan suyun enerjisinin kelmemi tortunun ykn kaldramamas durumunda, materyalin, su stunundan aknt yatana kelmesi. TOVALOP [Tanker Owners'Voluntary Agreement concerning Liability for Oil Pollution ] Tanker sahiplerinin petrol kirliliine ilikin sorumluluklar konusundaki gnll szleme. TOZ [ Dust] Duman yda sisi oluturan zerrelerden daha byk, havada asl durabilen kat paracklar. TRAFK KIRLL [Traffic pollution] Trafiin younlamasyla artan ve aralardan kaynaklanan atmosfer ve grlt kirliliinin oluturduu kirlilik btn. TROPOPOZ [Tropopause]Troposferin st snr. TROPOSFER [Troposphere] Yer yzeyinden 0-16 kilometrelik bir ykseklie yaylan, hava olaylarnn meydana geldii atmosferinin i katman. TSC [Two stage combustion ]ki aamal yanma. TSD [Treatment, storage and disposal] leme, depolama ve tasfiye. TURBA [Peat] Turbalklarda ve bataklklarda bulunan, ksmen ayrm materyalden oluan yakt. TURBALIK [Fen]Dz bataklk arazi. TUTMA HAVZASI [Retention basin] Herhangi bir olaan d nedenle fazla yzeysel ak alan ve uzun sreli depolama amacyla tutan havuz yda rezervuar (depo). TUTMA HCRES [Catch basin] SelIerin tad sprnt ve molozlar engelleyerek kanalizasyonun tkanmasn nleyen, sokan altndaki drenaj hcresi (odas). TUTUCU [Arrester] Baca emisyonlarndan kaynaklanan paracklar toplayan mekanik toplayc. TUTUABLR [ Inflammable ]Kolayca alevalan. TUTUMA DERECES [Incendivity] Alevalabilir maddelerdeki alt yanma snr. TUTUTURMA [Flaring] Atmosferdeki fazla yda gereksiz gazn yaklmas ilemi. TUZLU SU KARIMASI [Salt water intrusion ] Yeralt suyuna tuzlu su bulamas; bu olay genellikle ky alanlarnda gerekleir. Halilerde gel git olaylar ile alt akntyla hali ilerine tuzlu su tanm. TUZLULUK [ Salinity ]Sudaki tuz miktar; doal kaynaklardan oluabilecei gibi atk su szntsndan da oluur. Suyun ar lde yeniden kullanlmas tuzluluu arlatrr. TUZUNU GDERME [Desalination] nsanlarn yda hayvanlarn tketmesine elverili hale getirmek iin suyun tuzunu giderme ilemi. TKENME [Depletion] Doal kaynaklarn azalmas, tkenmesi, kurumas, zellikle tketim amacyla kullanm, buharlama yda sznt dolaysyla su kayb. TKETC [Consumer ]retici organizmalar veya kendilerinden daha zayf tketicileri yiyerek enerji salayan canllar. Tketiciler birncil, ikncil ve nc) gibi snflara ayrlrlar. Birncil tketiciler reticileri yiyerek yaarlar. kincil tketiciler birncil tketicileri yerler vb. rnein ot yiyen bir geyik birincil tketicidir. Geyii yiyen aslan ise ikincil tketici olmaktadr. (Bk. retici) TR [Species] Bir bitki yda hayvan grubu. Grubun yeleri arasnda yakn bir benzerlik, ortak bir kken ve srekli bir reme sistemi vardr. Tr, yaygn olarak kullanlan en kk biyolojik snflandrma birimidir.

-UUCS [Uncontrolled site] Denetimsiz p dkme sahas. UUCU[Volatile]Nispeten dk slarda buharlaabilen. UUCU ALERJ YAPICILAR [Aerdallergens] Alerjik hastalklara yol aan bitki tozu ve polen gibi havadan gelen alerji yapclar. UUCU KL [Fly ash] Baca gaznn tad dk younlukta, yanc olmayan paracklar. UF [Uncertainty factor ]Belirsizlik faktr. UF ALAMA [Shredding] Kat atn daha hzl ayrmas iin kk paralara blnerek kltlmesi. UNEP [UNEP = United Nations Environment Programme] Birlemi Milletler evre Program. URANYUM [Uranium] Nkleer enerji retimi iin gerekli radyoaktif metalik eleman. UYGULAMA PLANI [Implementation plan ] Belli bir srede evre kalite standartlarnn karlanmas iin yaplmas gerekli ilerin anahatlar. UYUM [Adaptation] Canl organizmalarn evre koullarnn stesinden gelme yetenei. UYUMLU BAKTERILER [Facultative bacteria ] Hem aerobik hem de anaerobik koullarda yaayabilen mikroorganizmalar. UZAKTAN ALGILAMA [Remote sensing] Elektromanyetik enerjinin bulunmasyla, szgelimi havadan fotograf ekme gibi, fiziksel zelliklerle ilgili uzak mesafelerden bilgi toplama yntem.

-NCL ARITMA [Tertiary treatment] kincil ilemden sonra gelen atk suyu artma ilemi. Bu aamada, belli amalarla kullanmaya elverili su elde etmek zere organik kirleticiler, znm inorganik tuzlar, fosfor ve azot giderilir. RETCLER [Producers] Fotosentez ile byyen canllar, bitkiler. RETM REAKTR [Breeder] Paralanmayan atomlar, ayn yda farkh elemanh paralanabilir atomlara dntren ve tkettiinden fazla yakt reten reaktor. ST KATMAN [Lift] Shhi bir kat atk gmme ileminde, atn sktrlm katman ile nihai rtnn oluturduu blm. STNE DOLDURMA SSTEM [Load on top system] Yakt tayan gemilerde denizi kirletmekten kanmak amacyla yeni yklemeyi denize dklmeyip tanklarda braklm kalnt ve ykama suyu karmnn zerine yapma yntemi. Daha sonra uygun tesislerin bulunduu limanlarda petrol ve su, birbirinden ayrlmak iin gerekli ilemlere tabii tutulurlar.

-VVAH YAAM YNETM [Wildlife management]Trlerin doal ekosistemlerinde bakm ve gelitirilmesi; evre dengesinin ve tr eitliliinin korunmas. VENTUR GAZ YlKAYICISI [Venturi scrubber] Gazlardan tozu gidermeye yarayan sulu ykayc tipi. VER [Data] Analizlerde yda yorumlarda kullanlan, sonu karmaya yarayan bilgi yda olgular. VNL KLORD [Vinyl chloride] Kanser yapabilen, PVC gibi' plastik madde retiminde kullanlan kimyasal bileik. VOC [Volatile organic compounds] Uucu organik bileikler. VOLKANK KAYA [Igneous rock] Bazalt, granit ve zellikle lav gibi, ergimi ve ksmen ergimi durumda katlaarak oluan kaya. VP [Vapor pressure]Buhar basnc. VS [Volatile solids] Uucu katlar. VSS [Volatile suspended solids]i Uucu kelmemi kat madde. VTOL [Vertical takeoff and landing] Dey kalk ve ini. VURUNTU NLEYC [Anti-knock]Motorun daha dzgn almas iin yakta eklenen ve genellikle kurun ieren bileikler.

-WWCED [World Commission on Environment and Development] Dnya evre ve gelime komisyonu. WCIP [World Climate Impact Studies Programme] Dnya kliminin Etkisini nceleme Program. WES [Waste-to-energy system] Atktan enerjiye sistem. WWF [World Wildlife Fund] Dnya Vahi Yaam Fonu. www [World Weather Watch] Dnya Hava zleme.

-YYAGMUR ORMANI [Rain forest] Yllk yan yksek olduu sk aalk; baz yrelerde yokedilme tehdidi altnda bulunan, birok esiz aa trn ieren global bir bitki rts tipi. YAKIT KATKILARI [Fuel additives ] Daha iyi sonu almak iin yakta katlan maddeler. YAKLAIK LDRC DOZ [ALD = approximate lethal dose ]eitli kirleticilere gre deien, canl organizmamn lmne sebebiyet veren yaklak en dk doz. YAN GET [Bypass] Trafk, su yda kanalizasyon akndaki younluu haffletmek iin ina edilen yan yol veya kanaL. YAN YOL [Feeder road ]Ana yola balanan yol. YANAL [Lateral] Atk suyu konut ve iyerleri balant borularndan alp ana lam hattna ileten daha kk apl pis su boru a. YAPAY SU OLUUMLARI [Artificial water bodies] Sulama, rekreasyon, drenaj, genel ve tarmsal su teminine ynelik olarak insanlarn oluturduu su kaynaklar. YAPRAK DKCLER [Defoliants] Bitkilerin ve aalarn vaktinden nce yapraklarn dkmelerine yol aan kimyasal maddeler. YARARLI KULLANIM [Benefical use] Kamu yararna, insanlarn esenliine, gvenliine ve evre salna ve ayrca bitki ve hayvan yaamna katkda bulunan evre kullanm.

YARDIMCI DOAL GAZ [SNG = Subtitute natural gas ] Herhangi bir kaynaktan elde edilen, doal gazn zelliklerini tayan gaz. YARILANMA MDDET [Half-life] Bir radyoaktif izotopun atomlarnn yarsnn paralanmas iin gerekli olan sre; kirletici etki sresi asndan tarun ilalar ve dier kirleticiler iin de bu' terim uygulanr. YA YAPISI [Age structure] Nfusun ya gruplarna gre snflandrlmas. YAAM DNGS [Life cycle] Bir canInn yumurta dllenmesinden lme kadar geirdii deiik aamalar. YAAM KUAKLARI [Life zones ] Genellikle bir rnek iklim ve toprak zelliklerine sahip alanlar ve bunun bir sonucu olarak da, tr, bileim ve evreye uyum bakmndan son derece birrneklik gsteren biyota. YAAM MEKNI [Biotope] Belirli bir bitki ve hayvan topluluu iin elverili nitelikteki nispeten birrnek evre koullarnn oluturulduu snrl bir blge. YAAM ORTAMI [ Habitat ]Bir organznann yada organizma grubunun yerletii, fiziksel evrenin grece birrneklii ve ilgili btn biyolojik trlerin sk etkileimi ile belirlenen doal evre. Yaama ortam l, tropik orman, ayrlk alan, kutup tundras yda buz denizi olabilir. YAAYARLR [Viable]Canl, reyen sistemler. YAYILIM ALANI [Range] Biyolojik biimlerin corafin dalm. YEDEK (ENERJ) RETM KAPASTES [Reserve generating capacity ] Beklenmedik enerji taleplerini karlamaya ynelik fazladan enerjiretme kapasitesi. YENDEN LEME [Recycling ] zellikle kagt, cam va plastik gibi yararl rnlerin retilmesi iin, atk materyalin yeniden kullanlr hale getirilmesi ilemi. YENLENEBLR (DOAL) KAYNAK [ Renewable resource] Kendini doal biimde yenileyen yda insan mdahalesiyle yenilenebilen, aa, hava yda su gibi doal kaynaklar. YENLENEBLR ENERJ KAYNAKLARI [Renewable energy sources] Gne enerjisi, rzgr enerjisi, jeotermal enerji, su enerjisi, biokide enerjisi, gelgit enerjisi ve retici nkleer enerji reaktrleri gibi kendiliinden yenilenebilir, kullanmakla eksilmeyen enerji kaynaklar. YENLENEMEZ KAYNAK [Nonrenewable resource] Snrl olarak bulunan mineral gibi doal, kuralolarak cansz kaynak. YERALTI SU DZEY [Water table] Taban yatanda biriken yeralt suyunun dzeyi. YERALTI SUYU [Groundwater] Yerst (yzey) su kaynaklarndan sznt yda yamur yoluyla yenilenen, yer yzeyinin altnda yutaklanan su oluumlar. YERALTI SUYU KiRLL [Groundwater pollution)Yeralt sularnn kirliliinin balca kaynaklar lam suyu tesisat, lam ukurlar vb. ile ky blgelerinde tuzlu su szntlardr. YERALTI SUYU ZENGNLEMES [Groundwater recharge] Ya suyu veya yzey sularnn szma yoluyla yeralt sularn oaltmas. YERST SUYU (YZEY SUYU) [ Surface water] Okyanuslar da dhil, yeryzndeki btn sular tanmlamakta kul1anlan geni kapsaml terim. Dar anlamyla ise akarsu yataklarnda bulunan suyu ifade eder. YERYZNN ZLENMES [Earthwatch] nemli evresel ynelimlerin saptanmas, insan faaliyetinin evre zerindeki etkilerinin incelenmesi, evreye ynelik potansiyel teWikelerin erken uyarlarnn belirlenmesi ve doal kaynaklarn izlenmesi iin gelitirilen geni kapsaml evre deerlendirme program. YEL [Green] Yeniden ilenip kullanlan kt rnler ve biyolojik bozulmaya urayabilir plastik torbalar gibi" evre dostu" rnleri ifade eden suat (szck); evre sorunlarna ilgi gsterilmesini savunan siyasal partiler iin de kullanlr. YEiL DEVRM [Green revolution] Youn gbre ve gelitirilmi sulama sistemi kullanm ve zellikle buday ve pirin gibi rn tohumlarnn yeni eitlerinin benimsenmesi yoluyla daha baarl tarmsal verim elde edilmesini ifade eder. YEiL KUAK [Green beit] Bir yerleim alan evresinde yer alan, yaplama olmayan toprak kua. YETERSZ BESLENME (Malnutrition ] Organizmann varln srdrmesi ve bymesi iin gerekli asli metabolizma gelerinden birinde yda birkanda, genellikle beslenme eksikliinden kaynaklanan yetersizlik durumu. YIKAYARAK TASFYE [Elutriation ] Yzdrme (ykama) ilemi srasnda deiik kelme hzlarndan yararlanarak ayrma ilemi. YIKAYICI [Scrubber ] Bir su pskrtcsnden oluan hava kirlilii aygt. Pskrtlen su arzu edilmeyen paracklarla arpr, onlar tutar ve emisyondan ayrr; emisyon daha sonra kirden arnm olarak bacaya gider. YIKAYICI [Washer ] Toplama ortam olarak sv ile ileyen gaz artcs, damlack ayrcs, sulu toz toplaycs iin kullanlan genel term.

YIKINTI [ Debris ] Herhangi bir yapnn tahribi sonucunda ortaya kan kayalarn, kerestenin, molozun, tulalarn, talarn vb. oluturduu birikint. YILLIK BOALTMA SINIRI [ARL = annual release limit] Kirlilik kaynandan bir ylda salnabilecek maksimum atk miktar. YIRTICI [Predator] Avlanarak yaayan yaratk ve organizma. "Yrtc zinciri"nde, birbirini izleyen her bir besin ilikisi kademesinde yer alan tketici, tketilenden genellikle daha byk ve gldr. Bu balamda nihai yrtc, insan olmaktadr. YNELENEN DOZ ZEHiRLiLii [Repeated dose toxicity] Belli bir tehlikeye birka kez maruz kalmann zehirli etkisi. YOGUNLUK [Density] Bir yerin nfusunun, yerleim birimlerinin yda taban alannn, toprak alan birimiyle olan ve oran olarak ifade edilen ilikisi. YOGUNLUA BALI ETKEN [Density-dependent factor] Tam anlamyla etkili olabilmesi nfus younluuna bal evre etkeni. YOGUNLUA BALI OLMAYAN ETKEN [Density-independent factor ] Nfus younluuna bal olnadan etkisini gsteren evre etken. YONTMA (ENTME) [Spalling] Yongalar yda paralar haline getirme. YOSUN LDRC [Agicide] Yosunlara etkili zehirli kimyasal bir madde. YOSUN PATLAMASI [Algal bloom] Su kaynaklarnn eitli atklar ve akntlar yoluyla besleyiciler, zellikle nitratJar ve fosfatlar ynnden zenginleme si sonucu iJerindeki su yosunlarnn hzla serpilip gelimesi. YOSUNLAR [Algae] Tamamen yda ksmen su altnda yaayan veya nemli yzeylerde byyen, baz kimyasal ekrnanlarn buJunduu kouHarda hzJa oalan, klorofil ve dier fotosentez pigmentleri ieren bitkiJer. YKSEK ENERJL YlKAYICI [High energy scrubber] Kirli gaz atomize suyla temizleyen hektr. YZDRME [Flotation] Maddelerin sv atklardan yzdrlerek ayrlmasna yarayan fizikokimyasal artma yntem. YZER SETLER [Floating booms] Kk bir alanda toplanm youn bir kitleyle uramak yaylm bir kitleyle uramaktan ok daha kolayolduu iin, suya yaylm petrol belirli bir alanda tutmak amacyla kuHanlan, eitli maddelerden retilebiten yzer engeHer. YZEY AKTF MADDE [Surfactant] Deterjanlarda kullanlan ve atk sularda bulunduunda alc ortam sularnda kprmeye yol aan yzeyaktif bir kimyasal madde. Etkin su kirlilii nedenlerinden biridir. YZEYSEL AKI [Runoff] Yeryznde akarak yada toprak yzeyinden szarak yzeydeki su oluumlaryla yeniden birleen su ve yamur suyu. YZEYSEL AKI EROZYONU [Runoff erosion] Yzeysel akn yol at erozyon; erozyona urayan toprakta bitki rtsnn yerinden sklmesiyle sonulanr.

-ZZAR SZGELER [Membranes] Suyun antlmasnda, tuzunun giderilmesinde ve ayrca sna srelerde kullanlan, zardan yaplma filtreler. ZARARLI [Noxious] Fiziksel ynden zararl olumsuz etkilere sahip. ZEHRL MADDELER [Toxic substances ] Deiik biimlerde maruz kalma sonucu zarara yol aabilen kimyasal maddeler. ZENGNLETRME [Recharge ] (Bk. Yeralt suyu zenginlemesi). ZFT [Bitumen] Yzeyleri havann etkilerine kar dayanklklmak yda yol yzeylerini kaplamakta kullanlan petrol kalnts. ZMMERMAN LEM [ZIMPRO = Zimmerman process] Basn altnda, kapal bir kapta BO-Biyolojik Oksijen htiyac'n azaltmak in, lam amurunun ilenmesinde kullanlan bir sulu oksitlerne ilemi. ZMPRO [ Zimmerman process] Zimmerman ilemi. ZOOPLANKTON [Zooplankton ] Hayvansal plankton.
KAYNAK: Ferzan Bayramolu Yldrm, Uluslar aras Yerel Ynetimler Birlii Akdeniz ve Ortadou Blge Tekilat(IULAEMME), 1995(ikinci bask) Not: Yaynn hazrl ve basks Mlga T.C.evre Bakanlnn mali katklaryla gerekletirimitir.