You are on page 1of 21

CHIC BNG OAN NGHIT (V truyn ngn Chuyn ngi con gi Nam Xng) T th k th XVI, nn vn hc trung i Vit Nam

bt u xut hin th loi vn xui, truyn ngn, tu bt. Mt trong nhng tc phm l tp truyn ngn Truyn k mn lc ca Nguyn D. Ngay t khi mi ra i cho n nay, ng vn chng ny c nhiu ngi ng gi l Thin c k bt- cy bt k diu truyn ti ngn i. Truyn ngn Chuyn ngi con gi Nam Xng l tc phm th 16 trong s 20 truyn ca tp K bt . Nh nho Nguyn D khi ngun t mt truyn c tch vn ch c ct truyn s si mang tn l truyn V chng Trng, ri b sung chi tit, xy dng nhn vt, gt gia li vn,sang to nn mt ng vn chng bc hc c sc, l k. T mt vic a vui- m m ngi m ch vo chic bng ca mnh ni vi a con nh rng l cha ca n - cu chuyn k v s phn oan nghit ca mt ngi ph n c nhan sc, c hnh, di ch ph quyn phong kin b nghi ng, b s nhc, b tc, phi t vn. Tuy xa la ci trn au kh, nhng xung di thu cung, ngi ph n y c sng an lnh gia cc thn tin, Tc phm thm m ni xt thng mt kip ngi oan kh, ng thi th hin c m ngn i ca nhn dn ta l ngi tt phi c n tr xng ng d ch l mt th gii huyn b. Nu ngi trn khng hiu c chic bong m thm, lng l m oan nghit kia th thn tin linh diu s gi oan cho chic bong, ra ni kh au cho con ngi y l i , l cm hng tot ra t cu chuyn v cng l nhng lp ngha hm n m chng ta c th c - hiu v suy ngm c. Nhng gi tr ni dung hin thc v lng mn ca tc phm c biu hin trong s phn, phm cht, tnh cch cc nhn vt. Nhn vt th nht : nng V Nng. l mt ngi v doan chnh, mt nng du tho hin, mt ngi m rt mc thng con, vy m b hm oan, ri vo au kh, b tc. K v phm cht v bi kch ca V Nng, tc gi t nhn vt vo nhng tnh hung, s vic, chi tit c th. Tnh hung th nht : trong cuc sng v chng bnh thng, nng bit r chng c tnh a nghi nn gi gn khun php, khng tng lc no v chng phi n tht ho, mu thun. Nng vn tnh thu m, nt na, t dung tt p, nhng khng c sng cnh hnh phc gia nh yn m lu di. Nc nh c bin, v chng nng phi tm xa nhau. Tnh hung th hai : khi tin chng ra trn, V Nng c x rt ng mc, chn tnh. Nng rt chn ru y v ni nhng li a tin, dn d ngt ngo, nng m mt tnh yu chung thu : Thip chng dm mong eo c n phong hu, mc o gm tr v qu c, ch xin ngy v mang theo c hai ch bnh yn, th l ri. Ch e vic qun kh liu, th gic khn lng. Nh vy, iu m c ln lao nht ca V Nng khng phi l danh vng m l mt cuc sng gia nh yn m. Bit chng dn thn ni trn mc, nng rt xt thng v lo lng. Cn phn ngi v nh, V Nng by t ni khc khoa, nh nhung da dit bng nhng li ni n tnh, ai nghe m khng xc ng : Nhn trang soi thnh c, li sa son o rt, gi ngi i xa, trng liu r bi hoang, li thn thc tm tnh. ng l li ni, cch ni ca mt ngi thu m, du dng, tng nhp, tng nhp bin ngu i xng, khoan ho nh nhp p tri tim vy. Tri tim y giu tnh yu thng, bit chu ng nhng th thch, bit i ch yn lng ngi i xa, ng trn trng bit bao. Tnh hung th ba : Trong nhng ngy thng ba xa chng, tnh cm v vic lm ca V Nng ng trn trng hn. Mt mnh nng phi m ang mi vic trong gia nh. Mt mnh nng chia s tnh cm yu thng vi tt c mi ngi trong nh. Vi chng, mi khi thy bm ln y vn, my che kn ni th ni bun gc b chn tri khng th no qun c. Nng va thng chng, va nh chng, thng v au bun chochnh mnh phi c n v v. Vi con, a b ra i khi cha n va i xa,

nng cng yu thng da dit. Nng tm mi cch nui dy, chm sc v an i con khi thy trng vng khi khng c nha bn cnh. Cn vi m chng, V Nng tht xng ng l nng du hin tho. B c m nng ht sc thuc thang l bi thn pht v ly li ngt ngo khn kho khuyn ln. Tnh thng yu chn thnh v vic lm nhn hu y ca V Nng khin b m chng v cng mn thng, cm ng. Trc khi qua i, c trng tri li vi nng : Chng con ni xa xi, cha bit sng cht th no, khng th v n n c. Sau ny, tri xt lng lnh, ban cho phc c, ging dng ti tt, con chu ng n, xanh kia quyt chng ph con, cng nh con chng ph m. Nhng li ni chn tnh nh trn ca b m chng chng minh tnh ngha m chng nng du ca V Nng tt p bit bao, vt ln trn thi i. C th ni, trong ba t cch : mt ngi v, mt ngi con, mt ngi m, nng V Nng nu cao phm cht cao phm hnh ca ngi ph n Vit Nam m ang giu tinh thng, thu chung, v cng nhn hu ng c ngi ca, ngs c n n, p ngha. Nhng, con ngi c hnh y b hm oan, b nghi ng, rung ry. Tnh hung th t ca cu chuyn th hin r ci bi kch v ni au kh y ca V Nng. Sau khi k lt qua s vic Trng Sinh nghe li a con ni thng c mt ngi n ng m no cng n, ri v nh la mng v, t thi nghi ng, nh p v, nh vn tp trung bt lc ghi li nhng li ni, li gii by, thanh minh ca V Nng, y mu thun ca truyn n nh im, t m thm s phn v tnh cch nhn vt. Li ni th nht : V Nng ni trong nc mt, va khc va ni : Thip vn con k khSum hp cha tho tnhCch bit ba nm, gi gn mt titng liu tng hoa cha h bn gt. u c s mt nt h thn nh li chng ni. Dm xin by t ci mi nghi ng. V Nng ni vy chng hiu bn cht tt p ca mnh. Nng cu xin chng nghi oan, ngha l ht lng tm cch hn gn li hnh phc gia nh ang c nguy c tan v. Li ni th hai : V Nng ni trong tm trng bt c d, m khng th chu ng, khng th cm lng c. Nng ni ln ni tht vng khi khng hiu v sao li b i x tn nhn, b mng nhicdnh ui i, khng c quyn c t bo v, c thanh minh. Ngay c khi c h hng lng xm bnh vc v bin bch cho, nng cng vn b dn ti ch n c. Hnh phc gia nh, nim kht khao c hng th vui nghi gia, nghi tht dng nh tan v. Tnh yu thng, lng tin khng cn na, Tt c bnh ri trm gy, my tnh ma tan, sen r trong ao, liu tn trc gi. C ni au kh ch chng n ho nh ni vng phu cng chng cn ngha g na Ch mt on vn ngn m tc gi v nn bao nhiu hnh nh thin nhin vi bao nhiu nt biu hin ca nhng mt mt ng tic, nhng ci cht v cng xt xa. No l bnh ri, trm gy, no l sen r, liu tn v khc tuyt bng hoa rng cung, ku xun ci n ka n, nc thm bun xa. Nh vn mn thin nhin biu hin tm trng con ngi theo phong cch c l ca vn chng trung i. Ngn t, nhp iu ca hai cu vn y ngn nga, tng trng, biu cm, lm xc ng tm hn bn c chng ta. Xc ng nht l khi nghe li than th ca V Nng bn b sng Hong Giang. Nng khng ni m than. Khng than th vi chng, vi con ngi na m nga mt ln tri, than vi tri, gii by tm lng v phm hnh ca mnh vi v tr bao la. V Nng au n hiu rng cuc hn nhn, hnh phc gia nh ca nng khng th hn gn c. Tht vng n tt cng, chn chng cng n tt . Nhng nng vn tm gi chay sch, vn giu gn bo v t dung p gp g dng sng qu hng, tm s vi tri t : K bc mnh nythn sng c linh, xin ngi chng gim. Li than y chnh l li nguyn, V Nng nu ln hai gi nh v kip sau ca mnh bng nhng hnh nh i lp : Ngc M Nng, c Ngu m v mi cho c tm cm cho diu qu. Tuy gi nh hai kh nng v phm gi ca mnh, nhng thc cht V Nng khng nh trc sau, khi sng cng nh khi cht mnh vn lun l mt con ngi chn chnh, mt ngi oan trang, chung thu. Ni xong nng gieo 2

mnh xung sng, t vn Hnh ng ny ca V Nng tht l quyt lit, y cu chuyn n cao tro, y kch tnh. V Nng tm n ci cht va bo ton danh d va u tranh ph phn ngi chng c ghen, thiu nim tin trong quan h v chng. cng l mt hnh ng b tc, au kh ca mt kip ngi n c, mng ngha o l ca ngi xa. Cn ngay nay, nu ai b ri vo hon cnh o le tng t, chc s khng nh V Nng, tm n ci cht tuy vng m s bnh tnh, kin tr tm mi cch - bng li ni, bng vic lm c th t bo v, minh oan cho mnh, chng li tt c nhng g bt cng, phi l, c on, nhn tm D sao th V Nng, ngi ph n sng trong x hi phong kin y cng rt ng thng, ng trn trng. Vi nng, khng cn ng no khc. Nng hnh ng quyt lit nht sau bao nhiu cay ng, bao nhiu gii by, u tranh v van ni. C th ni V Nng l mt ph n xinh p, nt na hin thc, li m ang, tho vt, rt mc hiu tho th knh m chng, mt d thu chung vi chng, ht mc thng con, ht lng vun p hnh phc gia nh. Mt con ngi nh th, ng ra phi c hng hnh phc trn vn, vy m phi i mt vi bit bao oan ung, au n ri li phi cht mt cch lng l, bi thng. Khc ho mt nhn vt va c phm hnh mang c tnh o c truyn thng Vit Nam, va phi chu nhng au kh kh tiu biu cho bit bao ph n nc ta thi xa, nh vn Nguyn D biu hin tm lng trn trng v xt thng su sc. Mi hnh nh, mi t ng, cu vn dnh cho nhn vt m cm hng nhn vn, lay ng tm hn bn c chng ta. Nhn vt th hai : Nu V Nng l mt chn dung c nhiu nt p, th Trng Sinh l mt hnh nh ca con ngi mang nhiu tnh xu. Ngay vo u cu chuyn, nh vn k : Trng c tnh hay a nghi, i vi v phng nga qu sc Tuy l con nh ho ph nhng khng c hc. Nhn vt hin ln vi vi nt phc tho nh th cng bc l tnh cch con ngi. Sau ba nm qun ng v, tnh cch ca Trng Sinh bc l r dn. Va v ti nh bit m qua i, Trng Sinh mang tm trng nng v. Chng ni m qua i, con va hc ni Cha v, b mt, lng cha bun kh lm ri. Ni lng y ca Trng Sinh ng c thng cm. Nu l ngi giu tnh thng, bit thng m, thng con, hn chng cng bit thng v v cm thng nhng ni vt v ca v trong ba nm mnh xa nh. Nhng o le thay, chng li phi i mt vi mt s vic khng bnh thng. l cu chuyn ca hai cha con khi ving m b m. Li ca a tr ln b hn nhin, ngy th kch ng tnh a nghi, thi ghen tung trong lng Trng Sinh. Li ni c tch lm hai phn nu nhng thng tin mp m, ng suy ngh. Th ra ng cng l cha ti ?. Thot u a tr ngc nhin c hai ngi cha, mt ngi cha c v mt ngi cha mi. Sau , a tr k v ngi cha m n tng bit. l mt ngi ch nn thin tht mt ngi n ng, m no cng n, m n i cng i, m n ngi cng ngi, nhng chng bao gi b n c. Chao i, ton l nhng d kin ng ng ! Tuy ch l thi th th ca tr ln ba nhng sao n chn tht lm vy. Tc ng c xa tng c kt kinh nghim i hi gi, v nh hi tr. Th l vn sn tnh a nghi, hay ghen, li ang trong tm trng bun kh, Trng Sinh inh ninh l v h. Chng inh ninh, ngha l khng nh iu mnh nghe c l chnh xc, khng nh rng v mnh khng chung thu, h n, phn bi mnh. l cch suy ngh vi vng, mt chiu ca con ngi vn c on. T s suy ngh y, Trng Sinh x s h . Chng khng bnh tnh phn on, phn tch li a con ni, cng khng thng thn, hi han, hoc cht vn, thm ch c th theo di hnh ng, thi ca v Tri li, chng khng chu nghe nhng li phn trn ca v, khng tin c nhng nhn chng bnh vc cho nng, cng khng cho v c c hi gii by, ging gii, minh oan. Nt ca cu chuyn mi lc thm cng thng. nh im l thi v hnh ng ca Trng Sinh. Chng tr thnh k v phu, th bo mng nhic nng v nh ui i. Th l bi kch xy ra. V Nng b y n ci cht oan nghit. Trong nhng nguyn nhn ca ci cht y c bn tay ca Trng Sinh. Chng chnh l ngi bc t 3

ngi v ng yu ng qu nht ca mnh. Ch n khi cn li hai cha con v v mt mnh, i mt vi ci bng ca chnh mnh ci bng oan khut, chng ni thu hiu ni oan tnh ca v. Hnh phc tan v. Li lm ca chng khng sao sa ni. Nh vy, nhaan vt Trng Sinh l biu tng cho nhng ngi n ng nng t tng ph quyn trong xhx hi phong kin xa, cng l biu tng cho tt c nhng ai trong ci i ny mang thi ghen tung v c, sng c nim tin, li v phu, tn nhn, Nhn vt c ngha ph phn nghim khc x hi, ng thi cnh tnh con ngi trong cuc sng xa cng nh ngy nay. Ngoi bi kch ca hai nhn vt chnh trong cu chuyn, tc phm cn kh thm phn Truyn k, mang tnh lng mn. k o, kh th v. iu ng ni l ngha ca nhng yu t truyn k y. Trc ht, n hon chnh thm nt p ca nhn vt V Nng. D th gii khc, nng cng nng tnh vi i, quan tm n chng con, phn m t tin, vn khao kht c phc hi danh d. iu quan trng hn l nhng yu t truyn k y em li cho tc phm mt cch kt truyn c hu. N nh khc v thanh trong bn nhc ngn ln nhng uwowcs m ngn i ca nhn dn ta rng cuc i lun cng bng, ngi t d tri bao oan khut, cui cng s c n tr xng ng, ci thin bao gi cng chin thng Nh on v thanh truyn k ny, tc phm Chuyn ngi con gi Nam Xng vi i phn no m hng bi thng, au n, nh thc trong lng ngi c nhng nim tin, nhng mong mun ti sng, lc quan. Th hin nhng kha cnh ni dung su rng nh trn, Chuyn ngi con gi Nam Xng t ti nhng c sc ngh thut rt ng trn trng. Trc ht l cch dn dt tnh hung, s vic, chi tit ca truyn. Tt c mi din bin tnh cch, s phn nhn vt xoay quanh hnh nh ci bng. Ci bng y khng xut hin phn u, phn gia, cng khng c m t nhu ln trong i thc ca hai m con V Nng n tng hin ln hng m m n xut hin cui tc phm, ch mt ln duy nht, li l ci bng ca chnh Trng Sinh. Nh ti sp xp chi tit nh th ca nh vn m cu chuyn tr nn hi hp, hp dn, kch tnh mi lc mt cng thng, khin ngi c khng th bung ri trang sch. Ci bng oan nghit bit bao, ci bng tht buc v cng n g ti tnh bit bao. Cng vi ngh thut dn dt tnh tit cu chuyn, nh vn khc ho nhn vt, nht l nhn vt V Nng, Trng Sinh v cu n.Cc nhn vt hin ln vi li ni, c ch bc l s din bin tm trng tnh cch kh l gch, cht ch. Thm na, li k, ging vn v nhng hnh nh so snh, n d, tuy c phn c l, nhng vn sinh ng,cht hin thc lng mn hi ho, biu v biu cm kt hp nhun nh. Tm li, Chuyn ngi con gi Nam Xng khng nh nt p tm hn mang tnh truyn thng ca ngi ph n Vit Nam, ng thi th hin nim thng cm cho s phn nh nhoi, y tnh cht bi kch ca h di ch phong kin. y l mt ng vn hay, thnh cng v mt dng truyn, khc ho nhn vt, kt hp t s, tr tnh v kch, kt hp ngi bt hin thc v lng mn. T mt chic bng ang nghit, tc phm thm m cm hng nhn vn, m ra trc mt ngi c bit bao iu su rng v tnh ngha v chng, v quan h gia ngi vi ngi. l mt ng Thin c k bt, ng tm hiu v suy ngm

NHNG DU HIU KHNG LNH (V on tu bt Chuyn c trong ph cha Trnh) Trong cc ng vn xui thi k trung i nc ta, bn cnh Truyn k mn lc - mt Thin c k bt - ngi i thng nhc ti V trung tu bt (Theo ngn bt vit trong ma) 4

ca Phm nh H. Tc phm ra i vo u th k XIX. Khc vi Truyn k mn lc, tp sch vit trong ma y thuc th loi tu bt. Dng vn tu bt, danh nho Phm nh H tu theo hng th v suy ngh ca ring mnh, ghi chp li nhng s vic, nhng cu chuyn c th chn thc, nhng iu tai nghe, mt thy trong cuc sng. Khi c Truyn k mn lc, chng ta bt gp y nhng yu lng mn, huyn o, cn trong V trung tu bt th m c cht hin thc. Mt trong nhng bc tranh hin thc y l nhng chuyn trong ph cha Trnh Sm. Vit li nhng cu chuyn c y, tc gi d bo l triu bt tng, l nhng du hiu khng lnh, nhng in g. Trc ht l nhng cu chuyn v thi n chi xa x, v ca cha Trnh Sm v cc quan li hu cn trong ph cha. Tc gi Phm nh H k ba s vic tiu biu. Vic th nht : cha cho xy dng nhiu cung in, nh i cc ni tho mn i i chi ngm cnh p, thc c trin min, ni tip tng n khng cng. V vy, nh vn vit vic xy nh i c lm lin tc. Ngha l vic huy ng sc dn, thu tin bc, chim t ai, bt nhn cng lin tc din ra hng thng, hng nm, ni ny, ni khc.Vic th hai : nhng cuc rong chi ca cha Thnh Vng (Trnh Sm). Cha thng thch i chi, thng ng - ti n ng, ngm cnh p, hng cnh ngon, vt l, tho mn th vui c th xc ln tinh thn - cc li cung (cung in, lu i xa kinh thnh) trn H Ty, ni T Trm, ni Dng Thu. Trong nhng chuyn di lich y ca cha c bit nht l cuc do chi trn H Ty, Vng quanh bn mt h, binh lnh phi dn hu, va bo v, va sn sng lm theo li cha sai bo. Cng vng quanh bn mt h, cc quan trong triu phi u bt khn, mc o n b ci trang l nhng th dn bun bn, by hng ho nh mt khu ch sm ut, ng vui, vui cho thin h th t m vui cho cha th nhiu. Thuyn ng n u th cha v cc h tng i thn tu gh vo b mua bn. Cha v cn thn ti, th nhc cng phi tu ln nhng khc nhc t du gn xa vng t di bng cy, bn no . ng l bc tranh cuc sng phn hoa m gi di. Tc gi ch ghi chp khch quan, khng mt li nhn xt, m s vic n c t phi by nhng nt rm hm, nc ci, ng ch trch. Vic th ba ng ch trch hn l cu chuyn cha sc thu ly ra lnh bng vn bn - cp ot mt cch trng trn tt c nhng loi trn cm d th, c m, qui thch v chu hoa cy cnh trong nhn dn. Chn mt cnh in hnh ca nhng cuc cp ot y - cnh lnh trng tr mt cy a v th v ph cha tc gi miu t bng nhng t ng sng ng, mt ging vn tht nng n. Cy a to, cnh l rm r, c rc qua sng nh mt cy c th mc trn u non hc , r di n vi trng, phi mt c binh mi khing ni, li bn ngi i km, u cm gng nh thanh la c thc qun lnh khing i cho u tay. l mt m rc cng phu, tn km. Cy a y vn u non hc t do phng khong gia rng ni nay b rc v vn nh cha b ngoi c v oai phong, song nhn k thy ti nghip qu. Bi v t nay, a u cn l biu tng trng tn, bt dit, biu tng cho sc sng ca con ngi, ca qu hng, t nc. a b p buc im xuyt, by v thnh th chi ring ca nh cha. Cy a cng ging nh thn phn ca mun loi trn cm d th, c mc, qui thch, chu hoa cy cnh trong dn gian b cm t, b tha ho. Bao nhiu ci p ca t nhin, nhng th vui tao nh, chnh ng ca nhn dn b nh cha chim ot. S phn ca cy tri ni, hoa l, v tri nh th, hi s phn con ngi ra sao ? Ngi vit tu bt, danh nho Phm nh H a ra nhng s vic c th chn thc v khch quan, khng bnh lun m cc hnh nh, chi tit c hin ln y n tng. n tng nht l cnh m ni vn nh cha : Mi khi m thanh cnh vng, ting chim ku vn ht ran khp bn b, hoc na m n o nh trn ma sa gi tp, v tan n, k thc gi bit l triu bt tng Ting chim ku, vn ht khp bn b gia m khuya thanh vng, hay l ting mun loi than th ? Trn ma sa gi tp n o hay s gin d ca tri t ? Nhng m thanh y gi cm gic gh rn nh mt iu g ang tan tc v, suy sp au n, ch khng phi l mt cnh p bnh yn, phn thc, no m. Nghe nhng m thanh y k thc gi nh nho 5

Phm nh H bit l triu bt tng. n dng vn cui ca nhng cu chuyn nh cha, cm ngh ca tc gi bc l trc tip, nhng li vn vn nh nhng, t nh, gin tip bng mt danh t chung l k thc gi. K thc ga l nhng ngi c hc vn, c hiu bit su rng. Vit cu vn y, Phm nh H l mt ngi c tm phn on, d cm chnh xc. ng thy r nhng cuc n chi xa hoa, v ca cha Trinh Sm l triu bt tng, nhng du hiu khng lnh, nhng im g. N bo trc s suy vong tt yu ca mt triu i ch chm lo vic n chi hng lc trn m hi, nc mt v c xng mu ca dn lnh. Qu thc, iu xy ra khng lu sau khi Trinh Sm mt. Sch xa c cu Thng bt chnh, h tc lon - cp trn khng chn chnh, nghim tc th cp di t s lon. Cha ngi cao mi m n chi, sa o, tt yu cc quan di th lm cn. Do , t nhng cu chuyn ca cha, Phm nh H chuyn , k n chuyn cc quan bn hon quan cung gim li thng nh gi b mng, ra ngoi do dm. on vn th hai ny, tc gi tp trung k mt s vic. l vic bn hon quan by tr cp ot, vu co, ph hoi ti sn ca nhn dn mt cch trng trn, tn c. Chng thc hin cng vic rt bi bn. ng tc mt : d xem nh no c vt qu, th bin vo hai ch phng th ngha l ly dng cha. ng tc th hai : tro qua tng thnh ln ra ly phng i ng tc th ba : nu nh no phn ng, th buc cho ti giu vt bu ca vua cha on vn tu bt ny nh vn s dng lin tc cc ng t miu t thi v hnh ng bon hon quan trong ba cu vn c t nhn mnh : d xem, tro, ln, ly phng, buc ti, do dm ng l nhng thi , hnh ng ca mt l u tru mt nga, va n cp, va la lng, Sach snh sanh vt cho y ti tham ( Truyn Kiu). Hu qu ca nhng v cp bc trng trn y l : Ngi dn b buc ti phi np tin, phi ph nh hu tng b ca ra ku van ch cht v t mnh phi p b ni non b hoc ph b cy cnh trnh khi tai v. Ngi dn phi chu bit bao nhiu cnh au dn, bao nhiu bt cng, phi l. Chnh ti gia nh Phm nh H - mt gia nh qu tc cn k ph cha cng b ci ho n cp kia gieo xung. Trc nh tin ng trng mt cy l hoa trng xo thm lng, trc nh trung ng trng hai cy lu ra qu trng rt p B cung nhn ta u sai cht i cng l v c y. So vi ging vn k chuyn cc gia nh khc quanh kinh thnh b quy nhiu, ging k on vn cui ny c nh nh nhng hn, song n t m thm tnh hin thc, tng thm ngha ph phn, t co. Bi v, nn cp bc, sch nhiu thi Trnh Sm tr thnh cn sc trong x hi, khng ch gy au kh cho dn thng m cn e da c nhng gia nh quyn qu, quan li, khng ch cp bc ca ci vt cht m cn hu dit c nhng th vui tao nh mang tnh vn ho truyn thng ca bit bao gia nh Vit Nam chng ta. Nhng t ng cui on vn dng li, nhng li k ca tc gi vn cn vng vn ngn nga trong lng chng ta nhng cn gic xt xa, nui tic, thng cho cy p, hoa thm, cm thng vi nhng con ngi phi sng trong mt x hi phong kin hn lon n mc nt n nh vy. on tu bt Chuyn c trong ph cha Trnh y khng ch c higiiastr hin thc, phi by b mt xu xa ca cha, ca bn quan li, lnh trng m cn hp dn bn c bi mt ngi bt ti hoa. Phm nh H ghi chp ngi thc, vic thc rt c th, chnh xc theo tr nh, cm xc, suy ngh ca ring mnh. T ng cu vn t nhin, tri chy, khng b g b bi ct truyn, nhn vtnh trong truyn ngn. Khi k chuyn, lc chuyn sang miu t, ngu hng th im vo mt d cm, d bo, nhp vn lc khoan thai, khi dn dp nhn mnh, ng nh bung th t do nhng tc phm vn tp trung vo mt ch , tot ln cm xc tr tnh r nt ca tc gi. Ni tm li, bng th vn tu bt ghi chp tu hng nhng s vic mt cch c th, chn thc, sinh ng, Chuyn c trong ph ch Trnh gip chng ta hiu v i sng xa hoa v ca bn vua cha, quan li phong kin thi vua L, cha Trnh suy tn na cui th k

XVIII. l mt x hi y ry nhng du hiu khng ln, nhng im g ng ch trch v ng xo b. Lch s xo b ci x hi y.

NGI ANH HNG O VI (V Hi th mi bn, trch tiu thuyt Hong L nht thng ch)

M nay o vi c o Gip dn dng nc bit bao cng trnh Hai cu th trch trong Ai t vn ca cng cha Ngc Hn khc chng khng phi l ci nhn ca tc gi Hong L nht thng ch. on trch hi th mi bn ny, ti hin hnh tng Nguyn Hu nhng bng mt nhn quan khc,mt thin cm khc,thin cm hng v nh L.Hnh tng nhn vt ny thuc mt vng khng gian ngh thut,vng thc t tng ngc chiu.Tnh cht phi chnh thng ca Nguyn Hu khng nm trong nh ngi ca,nhng tng ch,tng dng miu t th chn dung ngi anh hng o vi t t sng sng c hin ln .Khi bc tng i hon thin th chnh nh vn cng khng khi bt ng, l iu him thy trong vn hc nc nh. Hi th mi bn bt u bng ci vic hn h ca L Chiu Thng Cng rn cn g nh.Tn s Ngh cng hai chc vn qun thanh ko sang chnh l thc hin ci tri qui lut ca lnh s l phn dn hi nc ca vua L,nhm hai mc ch khc nhau.V danh ngha,chi vin cho mt nc nh,vi t cch l mt nc ln (nc ca thin t hay mt nc ln bang?).Cn trn thccht, chng c mt ci g rt kh hiu.C xem li l trong bi hch th nhng iu h bt mnh phi ng ly rt l nng l, cn h th ch lng vng bn b sng,ly thanh th sung do dm m thi.V sao m Tn S Ngh li khng ra tay? Thi n binh bt ngny hon ton khng ging s khn trng n gp gp lc ko qun sang. T ca i hng thng ti thng long, i binh ca Tn tng c tng hng hi tin ln vi tc ngy i m ngh,xuyn rng vt ni.Nay,ti kinh thnh,gic cn cha tip cn c,h vi dng li l c lm sao?s khng thc lng ca Tn S Ngh trong s nghip ph L c tin on ca ngi cung nhn y:H chng qua ch l ngi khch, chuyn ny sang cng ct xem s th kh hay d liu b tin lui m thi. i phng ca Nguyn Hu do vy khng hn l bn bn nc m l l cp nc.Bn bn nc th hn nhng khng c lc lng. Cn bn cp nc th khong ch tng mnh qun ng m tham vng tm a cng khng th coi thng. Trong chin tranh, thng li bao gi cng thuc v k mnh.V vy ci mnh ca Nguyn Hu, ngi cm qun c soi t nhiu pha. Ch mt ci nhn ca ngi cung nhn c t ph Trng Yn cng r :Nguyn Hu l mt tay anh hng lo luyn, dng mnh v c ti cm qun. Xem hn ra Bc vo Nam, n hin nh qu thn, khng ai c th lng bit. Ci nhn hn khng sai. Nguyn Hu Chnh, V Vn Nhm lng hnh, ln p ngi vua b Nguyn Hu trng tr nh. Nhng trng tr theo ci kiu bt Hu Chnh nh bt tr con, git Vn Nhm nh git con ln th trong lch s nhng nhn vt xut chng ca nc chng ta cha thy ln no. Bi tnh hiu qu, tnh tc thi ca hnh ng ch nh mt chp mt, mt ci tr bn tay. Uy ca Nguyn Hu ta h sm st, n ni Khng mt ngi no dm nhn thng vo mt. Chn dung y qu tht nh huyn thoi, mt nh sao bng nhng hon ton khng c lp. c mch ngun, c su ci r. Nguyn Hu lm nhng vic cha ng tng lm trc him ho xm lng l khng l ngi nhn chng lm iu tn bo . Nguyn Hu ng ln trong hon cnh y, ci tm ,ci tr ca Nguyn Hu l ci tm ci tr ca tin nhn. Ngn c o l dn ng cho cuc xut qun thn tc, v ci tm, ci tr ca trm h by gi lm cho con ng y rng ra. S thu hiu, lng nghe ca Nguyn Hu mt cch thnh thc v khim tn cng iu chnh cho cn bo cm hn tm thi nn xung. Nhn c tin cp bo ca Nguyn Vn Thuyt t tam ip chy trm vo Ph Xun, Bc Bnh Vng gin lm nh thn chinh cm qun lp tc i ngay.Nghe li can ngn ca cc tng s di quyn, ng chp nhn lng tn ph ca mi ngi lm nghi thc ln ngi hong . Khi ti Tam ip, S, Ln mang gm n xin chu ti v ng l h c ti. Ngi ch tng (cng l vua mi) khng phi khng hiu ti danh ln nht trong binh php phi x l nh th no. ng ra th qun thua chm tng, l lut. Nhng khng c lut l no tri c nhn tm. Lng S, Ln khng phi th, hn na l mu lc ca Ng Th Nhm. L ra b trng pht, nhng 8

cui cng li c ngi khen. Cch hiu ngi v dng ngi n mc tri k, tri m nh th khng phi l ngi cm qun no cng c c. u phi ngu nhin m Nguyn Hu trong vic tp hp, t chc lng li lm c ci vic L Li trc tng lm Dng cn trc ngn c php phi (Bnh Ng i co). Tng ca Nguyn Hu l Hm H Hu i kn lnh Ngh An theo quy nh c ba trai trng (ba xut inh) th ly mt ngi. Th m chng my chc chn mt vn qun tinh nhu.Nim tin ca vua Quang Trung l da vo c s lng dn y. Khng bit l ng ni vi mi ngi hay ni vi chnh mnh trong ln gp S, Ln Tam ip .Ln ny ta ra, thn hnh cm qun,phng lc tin nh c tnh sn. Chng qua mi ngy c th ui c ngi Thanh. C c ci tm, ci tr, k thao lc phi c quyn mu, m linh hn ca ci quyn mu l ci dng. Nh ta bit : quyt tm ca Tn S Ngh l vo ti so huyt ca Nguyn Hu Ph Xun vi mc tiu Bn gic y nht nh ln lt b bt sng, khng mt tn no lt li v t c hm mnh ngi Nam H s n m xem. Cn Nguyn Hu ch mt trn l thng v ui c chng v phng Bc.Tn S Ngh vo Nam , Nguyn Hu ra bc, hai cuc hnh tin tri chiu nhng u ly thi im ngy h cy nu lm mc.Ring vi Nguyn Hu trc mt trn chin dng nh khng cn sc(k th ng hn gp bi )th m dm hn vi cc tng ca mnh n ngy mng 7 nm mi th vo thnh thng long m tic n mng. iu th hin r lng quyt tm chin thng k th xm lc ca Ngyun Hu. Qu tht, theo di cuc hnh qun ca Nguyn Hu t Tam ip tr ra, ngi c mi hiu th no l thn tc. V lc lng , qun ca Nguyn Hu chia lm nm o, c c thu b , nhng b binh l chnh. Phng tin hnh qun khng ni n la nga ch c mt s voi, trong c con voi Vua Quang Trung ci. Vy th i qun ch yu l chy b, khng ch t Tam ip m trc t Ngh An, khi nh vua h lnh tin qun Cc qun u nghim chnh m i . Vy i y l i b . H va i va nh . Th m m 30 thng Chp Mu Thn (1788 ) cn Tam Ip ,mng 3 thng ging nm k u (1789) ti H Hi, vt qua hai con sng Gin khu v Thanh Quyt . Hn mt trm cy s ,m h ch hnh qun trong ba ngy. Gnguyn tc y ,m sng ngy mng 5, i qun n n Ngc Hi, vt qua s khng c khng phi l khng ng k ca n ny di s ch huy ca tn Thi Th in Chu Sm Nghi ng , cng ngy hm y, i qun tin n Thng Long . Iu c thc m nh khng c thc, ng nh li dn ca vua Quang Trung:cc ngi nh ly, ng cho l ta ni khoc. Hnh nh trong lch s chng xm lc ca dn tc Vit Nam , c hai cu ni gn ging nhau khi nhn nh v s thng bi, hn thua. y l cu tr li vua Trn ca Trn Hng o Nm nay th trn gic nhn v li dn trn y ca Nguyn Hu.Cng vi cuc hnh qun thn tc c mt khng hai trong lch s chin tranh, cch nh ca vua Quang Trung bin ho nh thn, khng mt th sch v no c c. l cch nh bao vy, chia ct ch, to yu t bt ng. i phng ri vo mt th c by sn khng kp tr tay. V sao khi ti sng Thanh Quyt ton do thm ca qun Thanh b chy, Quang Trung cho truy ui n cng ? thc ra lc lng qun ch khng c g ng k. iu quan trng vi Quang Trung l nhng trn nh ln tip theo, Tn S Ngh khng th ch ng phng. m bo c yu t bt ng ngha l m bo c mt na thng li. Do vy n H Hi, mi ti khi Quang Trung bc loa truyn go, qun lnh trong n lc y mi bit. V b ng , b bt ngAi ny rng ri s hi, lin xin ra hng , lng thc kh gii u b qun Nam ly ht. Ni cho cng, thng bi trong chin tranh ph thuc vo hai yu t: Th v lc.Lc lin quan n Th v Th i qun Ty Sn c th to ra Lc.Quang Trung tn dng v pht huy hai yu t trung tm then cht y. Bt ng l mt kha cnh ca th. ay c bt ng v thi gian v a im tn cng . Cn c s bt ng v cch nh. K ch cho d c bit thi im tn cng nhng khng bit cch nh ca i phng, cng rt kh phng. V vy n H Hi chin thng nhanh chng, d dng. Khng cn bn mt mi tn no m k th t em mnh chu tri. Ci cn nh vo mu. phi c mt quyn mu t ti mc ngh 9

thut mi c th va chin thng v vang va bo ton lc lng. Nhng ti n Ngc Hi, ca ng ca kinh thnh Thng Long th cch nh H Hi khng th ng dng c na. Mun p o i phng ngay t pht u th phi cn n mt phng sch khc, v hiu ho lc lng phn cng ca ch. Quang Trung dng rm v vn, ngha l mt th khin,mc n gin m tht sng to ti tnh to ra l chn i qun vn vi i hnh y dn chnht tin ln. Diu k y lm cho cc mi tn qun gic bn ra Chng trng ngi no c. Qun gic phi dng n ng phun khi tung ho m lm cho qun Nam ri lon th bng chc gi li i hng, qun Thanh t hi mnh, khn n khng phng chng . Ut c v tng gii, qun ng, ch v mu lc c tha m phi t tri tay np mng, Sm Nghi ng tht c cht l chuyn ng nhin. iu Nguyn Tri tng kt trong Bnh Ng i co nh mt trn sch khng knh ngc nh hai trn tan tc chim mung c Quang Trung k tha thi i ng. t ti tinh trit , tnh tuyt i, va tiu dit ton b lc lng i phng va b gy hon ton ch ca chng, nht l vo a bn trng yu nh n Ngc Hi, Quang Trung phi hp tn cng pha trc vi hai cnh nh th ca hai gng km.Lc lng ca ch khng nh b nh H Hi, chng cm thy mtThin La a vng bao vy. Qun ng chin i bi nh, qun rt chy cng v cng hong lon. Chy v pha Yn Duyn th thy qun ca Quang Trung ging trng m c, tt sang ng Vnh Kiu chy trn th qun voi ca Quang Trung t i ng ko sang chn li. Cn ci cht no nhc nh hn i vi chng l vo ci th cng ng v hong lon bi phn y phi trn c xung m Mc nh cho Qun Ty Sn la voi cho giy p, cht n vn ngi. Gi cho mnh ci th v lc y, i binh ca Ty Sn ko thng vo thnh Thng Long. iu th v l cc trn nh ca Quang Trung ngy mt quy m ln rng hn nh cn bo xoy tng dn cng , vt qua mi cnh ca vng ngoi tin vo i bn doanh m tuyt nhin khng gp mt vt cn no ng k. Nhng vt cn y d l Sm Nghi ng hay Tn S Ngh, d l H Hi, Ngc Hi, hay c Thng Long, qun xm lc u vo mt tnh th khng my khc nhau:S hi, cung cung, bt lc. Sm Nghi ng t t nh, Tn S Ngh khng th tr tay mt khi s mt mt .th lnga khng kp ng yn,ngi ngi khng kp mc o gip cm u nhm hng Bc m chy.Chi tit c thc ny tuy ch l chi tit nh nhng ngha ca n li rt ln. Ch mi t ngy trc hai chc vn qun Thanh hng h t phng Bc ko sang nh lm c nc Nam, hm hnh l th, nay mt mng gip cng khng cn, ni g n bn bn nc cu vinh L Chiu Thng. T cch tin nhn hn h ca y c c t trong nhiu trng hp, nh nhng git nc mt tin a Tn S Ngh bin cng pha Bc ca vua L thc thm hi m cng nc ci. Nh th l bc phc tho v nhn vt Quang Trung va hon tt vi nhng ng nt cui cng. Bc tng i c mt khng hai trong lch s vn hc nc nh c sng sng hin ln di bu tri trong veo cn sc mi thuc n ca kinh thnh. Trong khi hon mn ca ngi thng cuc, vua Quang Trung mang ngha nhng g thuc v dn tc. l o l Vit Nam, ti ch Vit Nam, sc mnh Vit Nam. Phi chng hnh tng t nhiu sng li trong gic m ca Nguyn Du khi bin i mt k tho d trong Kim Vn Kiu truy n ca Thanh Tm Tai Nhn thnh mt anh hng ti th - T Hi trong Truyn Kiu ? Tr li im nhn ca tc gi Hong L nht thng ch, nhn tng qut th l mt ci nhn khch quan .Hnh tng nhn vt Quang Trung do nh c mt th nh sng soi vo. Tuy nhin, bn cnh , cn nhng yu t duy tm nm ngoi nhn thc v quy lut lch s, v i sng con ngi. Chng hn nh khng t ln khi tng thut s kin hay ngha ca nhn vt , nh vn ni n c tri. C tri chnh l thin l, l mnh m con ng i khng cng ni. K trn chin Ngc Hi, k ch ng dng ho h l qun Thanh. Cch phn cng ny khng phi l khng c tc dng v k ch mu c c mt th v bc ca s tng hnh. Nhng t ngt thay, trong chc lt tri tr gi. l mt biu hin ca c tri. Ri khi Quang Trung ko qun 10

vo Thng Long, Tn S Ngh khng h hay bit. No hay cuc vui cha tn, c tri i . l Thin l, ngi hp vi n l i ngha, cn ng c li l Tn S Ngh, L Chiu Thng, tht bi l l ng nhin. Chnh L Chiu Thng th nhn s khoanh tay bt lc trc ci c tri, mnh tri y khi y ni vi Tn S Ngh lc chia tayc (1) khng c ti, chng gi ni x tc. i n tng qun vng lnh ch ca hong sang cu vin, no ng lng tri khng gip nc nh, nay ngi li b m i. Knh chc tng qun v triu c hai ch v n phc. Song, ngay trong ci yu t duy tm ny khng hn ch mang ngha tiu cc. Ci tch cc ln ngi mi thay c, nng thay ma. Khch quan, iu y hp vi lng ngi. s tin b rt ng ghi nhn y chnh l im , ci ch m cuc sng em li cho tc phm vn chng nhng chn l ngh thut mi nm ngoi nh kin hoc s p t ca bt k ai.

HAI BC CHN DUNG (c Ch em Thu Kiu trch Truyn Kiu)

11

V mt ngh thut, vn hc trung i - k c truyn vn xui v truyn th - thng t miu t chn dung. Chng hn t V Th Thit trong Chuyn ngi con gi Nam Xng (Truyn k mn lc), Nguyn D ch phc ho s si Tnh thu m, nt na, li thm t dung tt ngha l c c nt ln ngi. Thanh Tm Ti Nhn tc gi ca Kim Vn Kiu truyn (Trung Quc), tuy c sng to hn ch : khng k bng ngn t ca tc gi m thng qua nhn vt, ay l nhn vt Kim Trng thy nhng nt ni bt v hai c gi h Vng : Thu Kiu my nh m di, mt trong m sng, mo nh trng thu, sc ta hoa o. Cn Thu Vn th tinh thn tnh chnh, dung mo oan trang, c mt phong thi ring kh m t. Tip thu, c ngha l k tha v sng to - k c sng to t mt nguyn mu ca ngi xa Nguyn Du c mt cch lm khc trn nhng phng hng lm cho ngh thut gn vi cuc i hn, ci p gn vi ci thc hn, do m sc sng ca ngh thut di do, mnh m hn. S hp dn i vi ngi c v th c tng cng ng k. Ni nh vy khng c ngha l trong vn k chuyn ca Nguyn Du khng cn nhng vng cn, nhng hng ro, nhng khun mu. Chng hn ngay trong trch on ny, cch k ca nh th c nh theo mt dn , lp lang c sp t t u : gii thiu chung trc, Kiu v Vn t sau. Sau khi miu t c th tng ngi, nh th gp li nh mt kt lun, l nhn v tng th. Nhng trong ci khi tng th y, ngi bt nh th c s bt ph v c th ni ng thnh cng, nhng thnh cng rt ng k trong mt thi vn chng bng pht. Trc khi i vo phn tch tng phn, nu cn c mt nhn xt chung th nhn xt l: hai mi bn cu th t ngui, t v p ngi t trong tng th Truyn Kiu nh mt kt cu ring rt hon chnh, hi ho, ng i. Trong c hai ci chung (bn cu u v bn cu cui), c c ci ring (mi su cu gia). Ring v ci chung, cch miu t s hi ho ng i khng ch biu hin trng thi cn bng v s lng cu, mad ci chnh l ging iu ca ngi k. Ngay tring ging iu, nu bn cu u c tnh cht phm bnh th bn cu kt nh l mt s khp m. V d phm bnh hay khp m, ging th vn th thi, thong dong : u lng hai t nga Hai cu th u mang sc thi trung tnh, ch my may c mt nhn xt g. S ra i ca hai c khng c g khc thng c bit c. Nhng n hai cu sau , ging th c s chuyn i, giai iu th khc : mt cu th hai nhp (cu ba) : Mai ct cch / tuyt tinh thn ging nh mt n tng, mt ci g tht kh ni, kh qun. Nhp 3 / 3 thay cho nhp i thng l, ring m iu th vi ba thanh trc lin nhau (ct, cch, tuyt) trong ch mt t bt buc (tuyt) phi l thanh trc, din t mt thi phm bnh, mt ngi khen him thy. Sc m nh ca th bt u. N to c s ch . S ch ny trn hai cp : l nhng v p khc nhau, v c hai u hon m (Mi ngi mt v, mi phn vn mi), cn l v p tinh thn trong tng ho ca ct cch - c hnh thc ln ni dung. Ring cp th hai cn l s ch dn ca nh th trong qa trnh khm ph v p ca hai c gi v sau. Nhan sc cu Vn bt u bng mt ging k va khch quan, va nh tr chuyn to mi giao cm gia ngi ni vi ngi nhe, m tht l c c : Vn xem trang trng khc vi T xem xen vo cu k li mt du n ch quan ca ngi k. Nhng nhan sc ca Thu Vn n khc vi tng ng vi cm t tuyt vi (Cnh hng bay bng tuyt vi). Khc vi l ci p kh lng ni ht, ci p ca p ca nhan sc, v c ci p ngoi nhan sc. Bn thn ca n th m ngha khng ch trong li. Tuy nhin, c th ho cng ng thi c bit ho v p ca Thu Vn, phi dc tip nhng cu sau . C nhiu ngi khi phn tch ba cu tip thng ch ch n : khun trng, nt ngi, hoa ci, ngc tht ngha l nhng ng danh t c l m t quan tm hn n nhng v ng km theo, nh : y n, n nang, oan trang. Theo chng ti hiu, khun trng ch khun mt, nt ngi ch lng my, hoa ch n ci, ngc ch ting ni d cch iu ln theo m thc c sn ca th xa t trnh i nhng suy din qu xa v khng ng c. V d khun trng c 12

gii thichslaf khun mt trn tra (?), lng my sc nt, m nh con ngi (?), tc en ng nh hn my (?) gii thch nh th chng nhng khng ng m cn h thp nhan sc ca Thu Vn, n i vo khuynh hng dung tc, tm thng ho, khng trung thnh vi v thanh cao, trong trng nh tuyt trong tinh thn cu v p y. Chng hn nh nu hiu my ngi l lng my p th li lo ci v p ca ngi v tng nh T Ha Ru hm, hm n, my ngi. Khi phc li ba v ng ni trn, chng ti mun nhn mnh vo cch hiu sau y : nh th mun cht lc v p ca Thu Vn kha cnh hi ho, dung ho gia dung nhan v c hnh. Nhan sc lm ti tn cho c hnh ( khng l kh hnh), ngc li : c hnh lm cho nhan sc tr nn thu m, nt na. Nt o ca Thu Vn nm trn ng ranh gii y thng nht mt cch tuyt i hai kha cnh rt kh gp nhau. Trong v kch Hamlt ca Sch-xpia, trong tm trng gi in, Ham-lt ni vi -ph-li-a bng mt cu rt tnh, v ci nghch l va nu : Nu c va l ngi c hnh li va nhan sc, th c hnh lm sao c th ni chuyn c vi nhan sc ca c ?. Thc hin s thng nht ny l kh, tham ch l r kh khi nh th thot ra ngoi m hnh cng thc m vn t chn thc kh t m, chi tit v p tinh thn ca mt nhan sc tri cho. To ra u y mt th hng thm du dng, tinh khit t ci dng v phc hu, hin thc ca Thu Vn. V p y rt ng My thua nc tc, tuyt nhng mu da. Trc v p ca Thu Vn, thin nhin l my, tuyt cng n v cm mn. T Thu Vn nh th l p, hay, kt thc nh th l gn. Nhng trong mi lin kt ca mch th, ngi k chuyn nh ly c tn vinh mt nhn vt th hai tip ni : Kiu cng sc so mn m. l hai phm cht ca Thu Kiu m Thu Vn ch c nhng hoc c cha trn vn : ti v sc. Sc so l tr tu, l ti, l kh nawg nhn thc nhanh nhy, thng minh v ng x linh hot. kp thi. Ti cn l cm k thi ho, bn th vui tao nh m nng c . Cn mn m l tnh, l s nng nn, say m khng nht nho, v tm. thc nhn mnh ny l dng cng ngh thut nh (chng hn nh t Thu Vn trc i chiu), m cn l thieej cm ca nh th. Thin cm ny tng theo cp s bng bin php ip . Cng cu trc l hn, nhng hnh thc nh cha cha . Cn phi hai nm r mi So b ti sc li l phn hn. Nhng ti sc - s lp b i so vi sc so, mn m l khng hon ton trng kht. Tht ra, t ti sc Thu Kiu, Nguyn Du vn da vo m phng, ly thin nhin lm chun mc miu t con ngi. T Thu Vn cng th, Ch c iu : l hai vng thin nhin khc. Nu thien nhin dng t Vn l mt thin nhin vin mn, n nh, trn y, th khi t Thu Kiu thin nhin sng ng hn, bin ho hn. y l cha ni cch c t, khc ho c trng tm hn, tp tring vo mt nt bao trm : i mt. Ln thu thu, nt xun sn Hoa ghen thua thm, liu hng km xanh. ng l i mt v lng my, mt i mt trong sut nh khng mu, mt i mt bit khc, bit ci, mt tui tr tim nng ang bng thc. Nhan sc y khng ch l nhan sc, n ho linh hn, Khi t Vn, nh th ni Vn xem trang trng khc vi, y l cm nhn ch quan. Cn ln thu thu nht l nt xun sn th v p n y l khch quan, t n, nm ngoi kh nng nm bt ca nh th. V p Kiu nhn chung l v p vt ngng, khng th mt khun mu no c th m trm - k c thin nhin, mt tiu ch ti a cho v p con ngi ca vn chng trung i. Tuyt i ho nhan sc ca nhn vt l mt cch lm khng d. thuyt phc, ngi ta c th chp nhn, c mt con ng mm ho m thi s tm ra : Sc nh i mt, ti nh ho hai. Ngha l trong s ton bch c s hn thua. Ni ti thua sc khng c nghi l ti thng hay ti hn. Thua l so vi nhan sc, ch cn ti y cng rt him hoi trong thin h. Thng minh vn sn tnh tri, 13

Pha nh thi ho, d mi ca ngm. Trong bn ci ti y, c l ti n ca Kiu l ni bt. Bi v quen thuc nhng ng thi t duy t khi qut n c th. Nhng n ci c th th th ho, ht xng c dn chung li thnh mt cu. Cn ti n sau cn n bn cu. V trong bn cu th y, cu no cng ni n mt bc k ti. Khi th thun phc (lu), lc th ni bt (n t) mt ti nng tri ph (khc nh) nht l vi cung bc mnh, Mt thin bc mnh li cng no nhn. Ngi ta thng ni n v p s phn ca nng Kiu v Hoa ghen thua thm, liu hn km xanh. Khng ch v thin nhin gin hn, ghen tc, m Kiu cng nh th : cho ly kip hng nhan Lm cho, cho hi, cho tn, cho cn. Nhng nu xt cho cng, ting n mi lm cho i nng au n. Ri ting n y cng i sut mi lm nm lu lc, i ht cuc i. Khng phi ngu nhin m hn hai tr, nm sau, T Hu nh Nguyn Du l nh ting n y : Ting n xa t ngang dy Hai trm nm li cng lm say lng ngi.
(Knh gi c Nguyn Du).

Nhng, tt c l cu chuyn v sau. Cn lc ny, nhng trang u ca cuc i hai ch em cha c mt vt mc no giy vo, n cn tinh nguyn, thanh sch. Bn cu kt on tr v trng thi thong dong : Phang lu rt mc hng qun, m m trng r mn che c ngha l gn ging vi bn cu u on. Nhng nh trn ni : nu bn cu u l phm bnh, nhn xt th bn cu cui c tnh cht khp m cu chuyn. on th ng li m vn c mt ci g khng yn. Xun xanh xp x phi chng l cht thong hi hp, i ch, mt ci g ang ti pha ngoi kia, pha Tng ong ong bm i v mc ai m nhng c gi mn che, trng r cha my bn tm thao thc ?

QUA O NGANG Trong lch s vn hc Vit Nam, B huyn Thanh Quan (Nguyn Th Hinh) thuc vo s tc gi li tc phm khng nhiu, nhng gy c mi cm tnh nng thm ni bn c. Nhng ai c th b u cm thy mt iu th m i, ngt ngo, mt ni bun c n, lng l m nh trong tm hn. Bi Qua o ngang ny cng nh vy. V mt thanh lut, bi th lm ng theo lut th ng tht ngn bt c th trc. C bi ch c ba ch c, chen, ta l khng theo st lut chun, nhng c lut nht, tam, ng, bt lun cho php. iu ng ch l my ch khng theo st li nm trong dng ca tc gi l tng thm thanh bng cho bi th c thm m i, v to nn s lp t t nhin : chen l chen hoa v ta vi ta. Xt v mt t cnh, bi th cc t cnh chiu t hoang vng , c c th hin mt nim c trung, nh tic kn o ca nh th. Bi th m u bng cnh bng x t ni o cao heo ht. Bng x t - s kt hp hai t ng ngha : x v t nh ko di ci bng chiu ra cho tnh cm thm ngao ngn, bng khung. Cnh chiu t trong th c thng gi nh v mt triu i c, non nc c. Cnh C cy chen , l chen hoa, tuy c c cy hoa l, nhng hn khng phi cnh p bi v s chen , chen hoa gi v um tm, hoang di, v trt t, chem ln. li khng sc hng, ng nt. Hnh nh my ch tiu phu lom khom mi mt hi ci di ni, nh chng quan tm g th s, cn lc c my tp lu ch (c sch chp l r - ng bo thiu s ; c l y l my tp lu tm che ma, nng ca k tiu phu, khng phi lu ch), gy nn cm gic va

14

hoang vng, va xa l, ay ng l ni sn cng thu tn ca x Dng Ngoi thi vua L, cha Trnh. T y tr vo l x khc. Chnh lc y vng ln ting con chim cuc ku bun nghe nh vua Thc xa khc nc c: Nh nc au lng con quc quc Thng nh mi ming ci gia gia y ng ra phi vit l con cuc cuc, con chim cuc ku cuc cuc. Nhng ngi nghe li nghe l quc quc nn chp l quc. nh con chim mang hn Thc ang khc nc. Chim a a c c chch thnh gia gia cho i vi quc quc v hp cnh nh nh ; v ting ku mi ming m v ch mi ng thng lm sao. y l ting chim ku khi chiu xung hay ting lng thng nh ro go trong tm hn B huyn ? Tht kh m phn bit, khi con ngi ang ng trn ng phn chia xa kia ca hai x. Dng chn ng li : tri, non, nc Mt mnh tnh ring, ta vi ta Mt pht dng chn li, nhn tri, nhn non, nhn nc, nh mt ng tc cho t bit, mt c ch phi tri tm lng. Cn by ch trong cu kt l mt l cm thn, ch no cng mang nng mt nim n chic m khng c ai chia s. Mt mnh tnh khng ging vi mt tm tnh, bi n thiu nguyn vn, nh b ct x ra, v cng c t khim na. Li l tnh ring, tnh c nhn ca tc gi, hn khng ginh vi tnh s ng ng thi. Ta vi ta ngha l ch ta mi hiu ta ; m nh vy cng tng thm cm gic v s c c. Bu tri, ngn ni, b bin cng gi ra mt khng gian bao la, cao rng bao nhiu, li cng tng phn vi mnh tnh b nh, on chic by nhiu. Hai cu th m rt nhiu . Nhng ci bun thm lng m vn cng ci. Phi chng y l nt c trng ca ni bun xa, ni bun trc cnh non sng bin i, triu i hng ph, nhng tnh ring vn cn bt bin vi chnh mnh ? Qua o Ngang du phi gin n l vt qua mt con o, mt a danh, a gii. Qua o Ngang cn l vt qua mt triu i, vt ln chnh mnh. Ci tn o Nganh i vi B huyn c th c cht v ngang tri no , o c phong kin khng chp nhn mt thn dn c th th hai vua, hai triu i, nhng triu i mi vn cn s cng tc ca cc thn dn triu i c. Qua o Ngang thi y c ngha l ri b t c, cha c vo theo cha mi, t mi. iu lm cho b khng h thn l b vn khng thi thng tic cu triu. Bi th m i, tha thit. Cnh sc o Ngang c miu t bng nhng ng nt tiu biu ca cnh thc, li va tiu biu cho ni lng, ng l tnh, cnh ho hp nt cch c in.

BN N CHI NH Ai tng n bn chi bt cht vo lc nh khng c sn mt thc g hn l rt bi ri. Nh th ln Trung Quc Ph vo lc ng nh c ngoi thnh Thnh bn sui 15

Cn Kh, ng gi yu lm, bng c khch qu n chi m nh khng c g, trong bi th Khch n (Tn ch), ng mi khch ngm hoa : Khng him ng ni khng thc nhm Tha hng xin mi ngm khm hoa Trong mt bi khc, bi Khch n (Khch ch), ng li vit : Cm nc ch xa khng mn Ru mi nh ngt ch th i Nu chu ung cng ng hng xm Cch ro xin gi cn chn vui. Xem th thy th Ph nh ngho, au yu m tm lng i khch chn thnh rt mc. Ch t cng cn c ru em mi, d l th ru nm c cn li, cn c vn hoa mi ngm chi, li cn nh mi ng hng xm gp ru na. Tnh hung bn n chi nh ca Nguyn Khuyn xem ta kh khn hn nhiu. Xin ch y l bn n chi nh ch khng phi khch. Khch th thng phi khch kh i cht, khng nh bn. Bn l nhng ngi thch chi vi nhau, thng cm nhau, gip nhau, knh trng nhau, nhng cng xu xoa vi nhau. C th bn ngy no ta cng gp, li c th bn v hon cnh lu lm mi thy n nh. Ngi bn y thuc loi sau, c bit n chi khi nh th khng cn lm quan na. by lu nay bc ti nh by ly nay l mt khong thi gian di m khi ni hn nh th tnh vi ln n trc. Bc l cch xng h va thn mt, va trn trng. Cu th y nghe nh mt li cho, mt ting reo vui. Nhng ci thi im bn n chi lc ny mi oi om lm sao ! Tr thi i vng, ch thi xa Cu th bo hiu mt tnh hung kh x, nhng cng th hin tm lng i vi bn : bn lu mi n thm th vic u tin l ngh n chuyn thit bn tht nhiu, tht ngon. Bn cu th tip theo, cu no cng ngh n cc th c th tip bn m khng c, gn nh mt cuc tng duyt cc th sn vt c trong nh : Ao su nc c khn chi c Vn rng ro tha kh ui g Ci cha ra cy, c mi n Bu va rng rn, mp ng hoa Ci th ca my cu ny l t cho thy ci g cng c m khng c g, khng c g m vn c. C g, c c, c ci, c c, c bu, c mp, c ao, c vn, c th ni l nh cng phong lu, kh gi y ch ! C ngi nhn xt cc th c y gi ln mt khng kh in vin, que king rt thn thit, m m. Nhng c m chng c g, bi v khng ng lc, khng ng thi v. n c ming tru l u cu chuyn nh th cng khng c. Ci ny th tc gi li tha nhn l khng c, k cng li : u tr tip khch tru khng c Ci s khng c ca tc gi n y l cao tro. lng qu, cy cau, dy tru, ming v lm sao li khng c, hung na, li l i vi mt ng i u gi nhng ci cng chy nh Nguyn Khuyn, th lm sao m khng c c ? Nhng t c ci s khng c y c cng iu ln ti cc i m ni ln ci th lun lun sn c dnh cho bn - y l tm lng : Bc n chi y, ta vi ta Ta vi ta hiu nhau, ta vi ta qu nhau, ta vi ta l tt c! Phi chng y c s tc ng ca nguyn tc v tng tc : y ci v (khng) cho n tn cng ci hu (c) hin ln vi tt c sc nng ? Phi ni rng khi y ci v ln tn cng th bi th vo ci th chng chnh. Ci g cng khng c th ly g t tnh bn ? Cu kt bt ng cn li 16

tt c, lp li th cn bng. Cu kt v vy c mt sc nng tnh cm rt ln. Bi th t nhin lm ta lin tng ti bi Ngm trng trong tp Nht k trong t ca H Ch Minh sau ny : Trong t khng ru cng khng hoa Cnh p m nay kh hng h ; Ngi ngm trng soi ngoi ca s, Trng nhm khe ca ngm nh th. Nh th H Ch Minh cng gp mt tnh cnh tng t : bn trng n, nhng Trong t khng ru cng khng hoa, bit lm sao y ? Gii php cui cng l tm lng i vi tm lng : ngi ngm trng, trng ngm ngi, vt cao ln trn mi thiu thn. Th mi bit gii php ca Nguyn Khuyn cng l gii php mun thu ca con ngi. V d mm cm tht c h, m tnh cm lnh nht, tip n chiu l, th phng cn c th v g ? Trong bi th ny, ni l chng c g, nhng tm lng mun i bn tt c hin ln rt r. Nhng y l mt bi th a vui. Ngi c ch qua tht th, ngh rng nh htow bn ngi ni chuyn sung ri tin bn ra v. Cng ng tng rng Nguyn Khuyn rt giu c. Rt c th bi th l a vui, mt cht cng iu duyn dng trc ba cm, khng c thinh son nh , l li t khim bc bch tm lng thnh. Cn c mt iu l na l trong cc th c ngh n mi bn y li khng thy c ru, mt th m t Ph n H Ch Minh, v c Nguyn Khuyn trong cc trng hp khc khng th khng nhc n : Ru ngon khng c bn hin, Khng mua khng phi khng tin mua ! (Khc Dng Khu), Ru ting rng hay (Thu m). Nhng ai cng bit, mt bi th tm cu khng phi ci g cng ni ht c, v chng ta, nhng ngi c, khng phi ci g cng hiu ht c. Bit u trong mm, ru sn ri ! c sc ca bi th l li th lut m din t li ni thng, li khu ng : by lu nay bc ti nh, Tr thi i vng, ch thi xa Ci cha ra cy, c mi nuk, Bu va rng rn, mp ng hoa Bc n chi y, ta vi ta. Li th t nhin nh l xut khu thnh chng, tng nh khng c cht dng cng no. c sc th hai l to mi th chnh vnh, su cu ni ti ci khng c, ri dng mt cu kt bt ng cn bng li tt c, bin nhng cu th v ci khng c tr thnh v ngha, khng quan trng, v cao ci ta vi ta m p, thn tnh.

VIC NHN NGHA CT YN DN (V on Nc i Vit ta ca Nguyn Tri) Nh ta bit, co cng vi hch, chiu l nhng vn bn c tnh cht cng v hnh chnh t ban truyn hoc trnh by, gii thch mt ch trng hoc cng b mt s kin. y, Nguyn Tri dng t i co v s kin m bi vn ni n l mt s kin ln : cng cuc bnh Ng. i hi mt bi co ni ring, mt bi vn ngh lun ni chung phi l s cht ch nh, trong trng hp ny, tc gi va lc thut chin tranh va bn lun v chin tranh. N va l lch s va l t tng. Lm th no phi hp c ci b ni v chiu su hm n y, iu ny qu khng n gin cht no. Hin din bng cu ch th bi vn gm c bn phn : chn dung quc gia i Vit ; ti c ca qun th ; cuc dy binh thng li ; mt trang s mi m ra, y l theo trnh t ca loi vn miu t, t s thng thng. Da vo m phn tch khng phi l khng c l. Nhng bi vn cn mt tng ngha th hai l chuyn ch t tng ca ngi vit. Chnh t tng (mch chm) ca ngi vit mi to ra cho bi vn ci ngha kp lm cho cu, ch to sng, lung linh, rung ng lng ngi t n nay, xng ng l mt thin c hng vn m ngi xa ca ngi.

17

t on mt ca bi vn trong kt cu chung, vn cn phn tch rt ra : s tn ti ca quc gia i Vit l mt chn l vnh hng. Quc gia y c t tng ring, c sc mnh ring, ngha l nhng yu t tinh thn nm trong mt h thng song hnh cng vi cc yu t vt cht nh a l, t ai. Vy, t tng ring y l g ? ng vi tr li l o l nhn ngha, d cu vn trong bi co l Vic nhn ngha ct yn dn. Bi nhn ngha vn l hc thuyt ca Nho gian ni v quan h i x gia con ngi vi con ngi. Nhng n Nguyn Tri, n c nng ln, c m rng ra trong mt mi quan h khc : gia cc quc gia, dn tc vi nhau. Cng nh sau ny, cch Nguyn Tri nm th k, H Ch Minh, trong Tuyn ngn c lp suy rng ra (Suy rng ra, cu y c ngha l). T quyn sng ca con ngi c th, t o l m con ngi c th y nn theo m suy rng ra nh vy l hp l vi l gch ca t duy, nht l n ph hp vi hon cnh lch s ca dn tc ta, mt dn tc vn l i tng nhm ng ca bao nhiu th lc bn ngoi t ng sang ty, t nam n bc. Nhn ngha l tri vi bo ngc. Nhn ngha l tnh thng v l phi hng v pha nhn dn. Tr bo v yn dn l nhn ngha, l ni chung. Cn ni ring, khi t nc b xm lng, v thng dn (nhn), v vic phi, nn lm (ngha), qun i y tr thnh qun iu pht. Nhn ngha khng cn l mt khi nim khoan dung m l tr c, c tr c mi t c ci ch yn dn. Tnh cht ch trong ni bt hn ln gia hai kha cnh tng nh i lp m thng nht. Hai cu vn nh hm sc mt chn l thing ling, l ngi ni m nh l tri ni, ngha l cng mt th sch tri (hai ch thin th trong Nam quc sn h). Chnh s m rng v khi nim nhn ngha ny, Nguyn Tri a c n vo mt khi nim rng hn : nn vn hin. t nc c ch quyn khng ch da vo yu t lch s, t ai, m ch yu l t nc y thc s c mt nn vn hin. l du hiu ca mt nn vn minh. Nn vn ho phi vt th ny chnh l s b sung quan trng cho tinh thn dn tc. Quc gia i Vit khng ch c Ni sng b ci chia (dng li trong bi Nam quc sn h) m cn c Phong tc Bc Nam cng khc. Ci khc y phi chng l ch chng ta, dn tc ta nng khi nim nhn ngha thnh l sng, thnh o l, thnh bn lnh, ct cch ring ca mnh. Bc chn dung tinh thn ca quc gia i Vit c phn chm chnh l ch . V cng chnh l v l m Nguyn Tri c th t ho : mt nc nh m c th snh vai, ngang hng vi mt nc ln : T Triu, inh, L, Trn bao i xy nn c lp, Cng Hn, ng, Tng, Nguyn mi bn xng mt phng. So vi cu th Nam quc sn h Nam c i L, nim t ho, t tn nng ln mt bc, nng ln bng mt thc vn hoa hn hoi. Ci linh, ci hn va ca a linh to ra nhn kit l l ng nhin nh th. Cch nhn vo lch s dn tc bng ci nhn nh th l c chiu su, m bo sc sng trng tn khng g khut phc c. on vn trn thut, ng hn l t thut y nu hiu su xa th c n hai lp ngha : gia cc triu i phng Nam v phng Bc khng ch cso s tn ti ngang hng m cn c l do c s tn ti ngang hng. Mun tn ti ngang hng, quc gia i Vit tr bng mu ca mnh, nhng d c th, chng ta th hi sinh tt c (ch ca H Ch Minh) nh i ly ch quyn, ly c lp, t do. Cn mt iu na : nu tnh ton, cn ong mt cch my mc, bnh qun th lch s ca mnh t phng nam lm sao c di tng ng lch s vng t phng bc? iu m Nguyn Tri ni l bao i xy nn c lp?hay Nh nc i Vit ta t trc?hocvn xng nn vn hin luthc th ch c my trm nm lm sao c th snh vai vi lch s my ngn nm tnh t thi Xun thu-Chin quc?s thiu ht v di vt l y c nim kiu hnh v tm l b vo cn cn khng cn nghin lch. N c cn bng. on vn khng h c nh chng minh (v ch c mc ch trn thut) m c tc dng nh mt s t phn bin (hi v p) mt cch hng hn, y l do m vang ca lng yu nc t thn ln ting. y l ting ni t bn trong,ci ngoi li, ln su di mt bng cu ch. on vn thc s c mc ch chng minh bt u t hai chVy nn : Vy nn : 18

Lu Cung tham cng nn tht bi, Triu Tit thch ln phi tiu vong Nhng n chng minh cho ci g ? C l c hai, c t tng nhn ngha, mt o l lm ngi, ngn c ca i qun iu pht, c ch quyn dn tc da trn t tng y, ngha l da trn nn tng ca mt nn vn hin lu. Cuc ung u lch s gia k phi ngha, bt nhn vi quc gia i Vit l trn tinh thn y. K th tht bi, tiu vong v ng c ch k, v thch ln, tham cng. Da vo tng gii qun ng, khng ly nhn ngha lm gc, m ch ly tr dng lm cnh, hu qu y khng th no trnh khi. y va c ci nguyn c ca s bi von, c c chng tch ca s bi vong nh nhng hin vt trong vin bo tng, vi k ch l s nhc nh mun i khn ra, ting xu cn ghi, cn vi ta, l minh chng cho mt l phi hng hn m dn tc i Vit gi trn nim tin vo (tt nhin cn l tinh thn x thn, thc v hnh nh x thn nh cch ni ca Trn Quc Tun (Du cho trm thn ny phi ngoi ni c, nghn xc ny gi trong da nga). Bch ng, Hm T vi lch s dn tc nh nhng du son chi li lm phn chn lng ngi bao nhiu th cng nhng a danh , vi k ch, bao nhiu tham vng, danh d b vnh vin chn vi. Nhng cn ng ni thm : li tin tri (hai cu u bi co) c ng nghim theo lut qu bo (nhn no qu y) tc thi. Ci cht ca M, Toa vi chng l t ngt, bt ng, khng sao hiu ni ? Ngc li ci cht bt c k t y, ch chng ta hiu : iu g xy ra theo lut nh, mnh tri. on vn m u bi Bnh Ng i co khng di, tuy vy, n vn l im ta, l nn mng l lun cho ton bi. N hon thnh xut sc nhim v ca k dn ng t ni xut pht. on vn y c sc khi qut rt cao : bin nhng g xy ra thnh nhng qui lut vn hnh. Ngi thng k thua l do ngh v lm thun chiu hay ngc chiu vi n. Khp li on vn bng hai cu Vic xa xem xt - Chng c cn ghi, Nguyn Tri mun bin li ni ca mnh thnh li ca ngi chp s, bin ci ch quan thnh khch quan, bin mt hin tng c bit thnh qui lut mun i mi tnh ton ca con ngi hy soi mnh vo . B ni ca li vn l s nghim khc rn dy, cn chiu su thm tha mt o l, mt t tng, mt l phi lm ngi : nhn ngha.

BNH TRI NC - MT BI TH A NGHA (V bi th Bnh tri nc ca H Xun Hng) Trong i ng nhng nh th n ca thi k vn hc trung i Vit Nam, H Xun Hng c coi l nh th ti hoa v c o nht. Tuy cuc i gp nhiu o le ngang tri, nhng nhng tc phm th ca b vn thm m tnh thng con ngi, ngi sng nim tin yu v trn trng i vi con ngi, trc ht l i vi ngi ph n. H Xun Hng li cho i trn di 50 bi th ng lut, ch Hn v ch Nm. Trong , ni ting nht l nhng bi th Nm. Do , b c tn xng l B cha th Nm. Mt trong nhng bi th Nm c sc ca H Xun Hng l bi Bnh tri nc. y l mt tc phm biu cm a ngha, va m tnh dn tc, va tp trung nt tiu biu ca hng th H Xun Hng. Tn bi th Bnh tri nc, ta hiu nh th vit v ci bnh tri - mt c sn ca dn tc ta m nhng ngi dn bnh thng Vit Nam t thnh th n nng thn ai cng bit. iu th v l tc gi khng ng ngoi quan st ri miu t m ho thn, nhp hn vo bnh troi tt ting t miu t mnh, t gii by tm s ca mnh. Ni khc i. H Xun Hng nhn ho ci bnh tri, cho chic bnh tri tr chuyn, giao tip vi ngi c : 19

Thn em va trng li va trn By ni ba chm vi nc non Rn nt mc du tay k nn M em v gi tm lng son. Tuy bi th thuc th th ng, tht ngn t tuyt, nhng tr mt t ghp nc non l t Hn Vit, cn li tt c t ng trong bi th u thun Vit, nm na, gin d m rt trong sng, p . Thm na, trong bi th m u bng hai ting Thn em dng thnh ng by ni ba chm v cm t tm lng son rt gn vi cch ni ca nhn dn trong vn hc dn gian. Nh vy, t ti n ngn ng, ging iu, bi th Bnh tri nc m bn sc dn tc, rt ng qu. ng qu hn na l tnh a ngha, giu cm xc ca bi th. Ngha th nht, cn gi l ngha t thc, ngha ni : qua li tm s ca bnh tri, ngi c thy th hin hnh nh v qu trnh sinh thnh ca chic bnh. Bnh tri mang mu trng ca bt np, c hnh trn xinh xo. Nu ngi lm bnh nho bt nhiu nc qu th bnh nt (nho), t nc qu th rn (cng). Khi cho vo nc ngui, bnh chm, lc nc si, chn ti, s ni ln. D bnh rn, hay nt, trn hay mo th no, ci nhn ng bn trong vn ngt ngo ti , chic bnh vn em li cho mi ngi nim vui, ming ngon trong ngy l, ngy hi H Xun Hng qu l mt ngi bit miu t s vt. Qua ngn ng th ca b, hnh nh chic bnh tri hin ra tht ng yu. Chic bnh ng yu v bn thn n p xinh, ngon ngt m cn ng yu hn na cch ni, iu ni ca bnh tri : Thn em, m em sao duyn dng, khim nhng v tnh cm n th. Nghe li tm s ca bnh tri, chng ta ng y khng phi vt v tri m l mt sinh th c tr tu v tm hn. Chic bnh tri c linh hn, hay chnh H Xun Hng thi hn vo hnh nh, ngn ng ca th ? Do , ngi c hiu ngay rng n sau li chic bnh tri l li tm s, nhng ni nim da dit ca con ngi. Ngha th hai ca bi th r rng l ni v nhan sc, thn phn v phm cht ca con ngi, nhng ngi ph n Vit Nam trong x hi phong kin xa : Thn em va trng li va trn By ni ba chm vi nc non Hai cu th u miu t nhan sc, va k v thn phn con ngi. Nhn vt tr tnh dng i t em xng h : Thn em, gn gi vi cch ni ca bit bao bi ca dao dn ca quen thuc, nghe va du dng, khim tn va c cht ti nghip ng thng. Tip sau, c gi, hay ngi ph n t gii thiu mnh va trng li va trn. Ngh thut dng t tht kho. Nha t thc ng l v p ca chic bnh tri. Nhng ngha n d th y chnh l nhan sc, phm hnh ngi ph n. Ph n Vit Nam p qu, da d tng tro, thn hnh trn ln, phc hu. Phm hnh cng nhn hu, ng x trc sau trn vn, thu chung. Vi t trn ngha ca th tr nn lp lnh, t m khin ngi dc khng th suy ngh vi vng. Ai hiu gin n rng : cu th t hnh nh ngi ph n va trng tro va trn tra th tht nc ci. c th, nht l th tr tnh, ta khng ch dng li ngha t thc m phi tng tng, suy ngm rng v su hiu ht, hiu ng ngha n d, hiu ng tinh thn ca ngn ng v cm xc ca tc gi. Gii thiu v ngi ph n nh cch ni cu th nht, H Xun Hng khng ch ca ngi nhan sc, v p bn ngoi m cn trn trng c tm hn, c hnh bn trong, cch ni nng ng x khim nhng duyn dng ca ch em. Tip sau, n cu th th hai, ging th c cht trng xung k v thn phn ch em : By ni ba chm vi nc non. Thnh ng dn gian ta c cu : ba chm by ni chn lnh nh dng tm tt cuc i con ngi, nht l ngi ph n trong x hi xa. H Xun Hng s dng cu thnh ng mt cch sng to trong th ca mnh, nu r cuc i long ong, vt v ca con ngi. Cum t vi nc non nhn mnh thm cuc i long ong, chm ni, vt v y. Gii t vi i lin cng hnh nh nc non cho ta hiu s phn, cuc i ngi ph n bp bnh, chm ni, xung ghnh, ln thc v chng, v con v v c mi ngi, c non sng, t nc. 20

Mt cuc i x thn, v tha nh th cao c bit bao nhiu, ng cm thng v ng trn trng bit bao nhiu. n hai cu th cui, thn phn ca ngi ph n cng c nhn mnh thm, phm hnh, bn cht, o c ca ch em cng c cao hn : Rn nt mc du tay k nn M em vn gi tm lng son. Nu cu th hai, nh th cng ch em than th v s phn chm ni, long ong th n cu ba, li b sung thm mt cp t hi hn na ca s phn l : s ph thuc. Cu th Rn nt mc du ta k nn hnh tng ho cuc i khng c lm ch, khng c t quyt nh tng lai hnh phc ca ngi ph n xa Hai t rn, nt c ln nghe tht ti nghip, thn phn con ngi ng nh mt vt dng nh nhoi, tm thng nht. Nhng bn lnh ca con ngi, nht l ph n Vit Nam, trong c n s H Xun Hng th lun lun vt trn cnh ng. Do , hai cu th c cu trc lin mch theo kiu cu ghp kt ni nhau bng lin t ghp Mc du m, to nn hai ngha i lp rt n tng. Ta c th din xui cp cu th ny c chng : Mc du cuc i em rn nt, ph thuc tay k nn, M em vn gi vng tm lng son st, thu chung R rng nhng ngi ph n Vit Nam vt ln trn, thch thc v chin thng hon cnh, chin thng s phn, gi vng phm cht, o c, tm lng nhn hu, trn y, chung thu vi cuc i, vi con ngi. Hnh nh tm lnh son cui bi th nh ln v p bn lnh lm ngi, thm tnh ngi, s sng mi trong tm hn bn c chng ta. Ch bn cu th, hai mi tm ch, ngn ng bnh d, ch yu l thun Vit, bi th Bnh tri nc cho thy hnh th xinh p, phm cht trong trng son st, cng thn phn chm ni ca ngi ph n Vit Nam xa mt cch su sc. Vi bi th ny, n thi s H Xun Hng hai ln ho thn, va lm chic bnh tri, va nhn danh ngi ph n tm s vi bn c nhng tnh cm trong sng, nhn do, nhn vn ngt ngo, thm thit. Bnh tri nc ng l mt ng vn chng a ngha, c o.

21