f (x + h) − f (x) −(x + h) − (− x

)
=
= −1 ,
h
h
f (0 + h) − f (0)
1 αν h > 0
=
άρα f ′(x) = −1. Αν x = 0 τότε φ(h) =

1 αν h < 0
h
Υπενθυμίζουμε την εξής Πρόταση: Το όριο της f δεν υπάρχει, ∃ lim f ⇔ ∃ (x n ),
αν x < 0 και h ≠ 0 : x + h < 0 τότε φ(h) =

x →x 0

x n ∈ X \ {x 0 } : η x n → x n → ∞ και η ( f (x n ) ) δεν συγκλίνει στο

.

(−1) n
η h n → 0 όταν n → ∞
n
1
f (0 + h n ) − f (0) h n
1
=
= nn =
φ(h n ) =
. Η φ(hn) είναι 1, −1, 1, −1,...
hn
hn
(−1)
(−1) n
n
Η φ(hn) δεν συγκλίνει (στο 0) άρα το lim φ(h) δεν υπάρχει και επομένως ∃ η

Θεωρούμε την ακολουθία h n =

h →0

παράγωγος στο 0.
Παράδειγμα: Η f :

: f (x) = x 2 , x ≤ 0
= x, x > 0 είναι

παραγωγίσιμη στο x ≠ 0 αλλά δεν είναι παραγωγίσιμη
στο x = 0. Πράγματι, αν x > 0, f ′(x) = 1 ,
αν x ≤ 0, f (x) = x 2 και αν
h ≠ 0 : x + h ≤ 0 ⇒ f (x) = (x + h) 2 .
f (x + h) − f (x)
2hx + h 2
Τότε, f ′(x) = lim
= lim
= lim(2x + h) = 2x .
h →0
h →0
h →0
h
h
2
f (0 + h) − f (0) h
= =h
φ(h) = h αν h < 0
Για x = 0 φ(h) =
h
h
= 1 αν h > 0
(−1) n
→ 0 όταν n → ∞. Η φ(h n ) → 0 άρα ∃ lim φ(h) και επομέΈστω h n =
h →0
n
νως δεν υπάρχει η παράγωγος στο 0.

Έστω f :

1
: f (x) = xημ , x ≠ 0
x
= 0,
x =0

η f είναι παραγωγίσιμη στο x ≠ 0 αλλά

213

δεν είναι παραγωγίσιμη στο x = 0.

1 ⎞′


Για x ≠ 0 f (x) = ⎜ xημ ⎟ =
x⎠

1
1 ⎛ 1 ⎞′
1 1
1
+ xσυν ⎜ ⎟ = ημ − συν .
Για την περίπτωση x = 0
x
x⎝x⎠
x x
x
1
f (0 + h) − f (0) hημ h
1
=
= ημ . Δεν υπάρχει το όριο της φ όταν το h → 0.
φ(h) =
h
h
h
1
+1 αν n = άρτιος
. Η h n → 0 όταν n → ∞ , φ(h n ) =
Έστω h n =
−1 αν n = περιττός
n π
2nπ + ( −1)
2
Επομένως δεν υπάρχει lim φ(h).
= ημ

h →0

Πρόταση 9.3: Έστω f : I →

συνάρτηση ορισμένη σ’ ένα ανοικτό διάστημα Ι που

περιέχει το x 0 ∈ I. Αν η f είναι διαφορίσιμη στο x0 τότε η f είναι συνεχής στο x0.

Απόδειξη: f (x) − f (x 0 ) =

f (x) − f (x 0 )
(x − x 0 ) ,
x − x0

lim [ f (x) − f (x 0 ) ] = f ′(x 0 ) ⋅ 0 .

x →x0

Δηλαδή, όταν το x → x 0 το f (x) → f (x 0 ) και η απόδειξη είναι πλήρης. Δηλαδή,
αν μια συνάρτηση δεν είναι συνεχής σε κάποιο σημείο του πεδίου ορισμού δεν
είναι διαφορίσιμη σ’ αυτό το σημείο, (αν ήταν διαφορίσιμη θα ήταν συνεχής).
9.4 Παρατηρήσεις: (i) Μια συνάρτηση συνεχής σ’ ένα σημείο x0 δεν είναι κατ’

ανάγκην παραγωγίσιμη στο σημείο x0. Για παράδειγμα η f :

: f (x) = x

είναι συνεχής στο 0 αλλά δεν είναι παραγωγίσιμη στο x 0 = 0.
(ii) Υπάρχουν συνεχείς συναρτήσεις που δεν είναι παραγωγίσιμες σε άπειρα
f : → : f (x) = − x + 2n 2n − 1 ≤ x ≤ 2n
σημεία, π.χ.
n = 0,1, 2,... = x − 2n 2n ≤ x ≤ 2n + 1

Η f είναι συνεχής αλλά δεν παραγωγίζεται στα σημεία x = 0, ±1, ± 2, ± 3.

214

Θεώρημα 9.5: Αν f ,g : ( α,β ) →

είναι δύο παραγωγίσιμες συναρτήσεις στο

x 0 ∈ ( α,β ) , τότε οι συναρτήσεις f + g, λf , f ⋅ g είναι παραγωγίσιμες στο x 0 και

ισχύουν: (i) ( f + g )′ ( x 0 ) = f ′ ( x 0 ) + g′ ( x 0 ) , (ii) ( λf )′ ( x 0 ) = λf ′ ( x 0 )
(iii) ( f ⋅ g )′ ( x 0 ) = f ′ ( x 0 ) g ( x 0 ) + f ( x 0 ) g′ ( x 0 ) .
∀x ∈ ( α,β ) , τότε η

Αν επιπλέον, η g(x) ≠ 0,

f ′ ( x 0 ) g ( x 0 ) − f ( x 0 ) g′ ( x 0 )
⎛ f ⎞′
f
είναι παραγωγίσιμη και ⎜ ⎟ ( x 0 ) =
2
g
⎝g⎠
⎡⎣g ( x 0 ) ⎦⎤

g′ ( x 0 )
⎛ 1 ⎞′
.
⎜ ⎟ ( x0 ) = −
2
g
⎝ ⎠
⎡⎣g ( x 0 ) ⎤⎦

Η απόδειξη παραλείπεται.

Θεώρημα 9.5 (Κανόνας της αλυσίδας): Υποθέτομε ότι η f είναι διαφορίσιμη

στο x0 και η g είναι διαφορίσιμη στο f ( x 0 ) = y. Τότε, ( gof )′ ( x 0 ) =
= g′ ( f ( x 0 ) ) ⋅ f ′ ( x 0 ) .

Απόδειξη: ( gof ) (x) = g ( f (x) ) . Θεωρούμε τη συνάρτηση
ορσ

Γράφωμε,

g ( f (x 0 + h) ) − g ( f (x 0 ) )
.
h

k = f ( x 0 + h ) − f ( x 0 ) , f ( x 0 + h ) = y + k . Επειδή η f είναι διαφο-

ρίσιμη στο x 0 είναι και συνεχής στο x 0 , οπότε αν h → 0 ⇒ k → 0. Υποθέτομε ότι k ≠ 0. Τότε:

g ( f (x 0 + h) ) − g ( f (x 0 ) ) g ( f (x 0 + h) ) − g ( f (x 0 ) )
=

h
f (x 0 + h) − f (x 0 )

f ( x 0 + h ) − f ( x 0 ) g ( y + k ) − g(y) f ( x 0 + h ) − f ( x 0 )
.
=

h
k
h

⎧g ( y + k ) − g ( y)

Θέτομε G ( k ) = ⎨
k
ορσ
⎪⎩
g′ ( y )

k≠0

Η g είναι διαφορίσιμη στο y (εξ’

k=0

υποθέσεως). Η G είναι συνεχής στο 0, όταν το k → 0, G(k) → g′(y) = G(0) .
Όταν h → 0, k → 0 ⇒ G(k) → g′(y) = G(0) .
Για k ≠ 0

g (f ( x0 + h )) − g (f ( x0 ))
h

= G(k) ⋅

215

f ( x0 + h ) − f ( x0 )
.
h

Πριν εφαρμόσωμε τον κανόνα της αλυσίδας. ( gof )′ ( x 0 ) = g′ ( f ( x 0 ) ) ⋅ f ′ ( x 0 ) . γ ∈ Ι.f : I ⎯⎯ συνεχής.6 (της αντιστρόφου συναρτήσεως για παραγωγίσιμες συναρ1−1 τήσεις): Έστω f : ( α. α < β < γ. 2f (x) ⋅ f ′(x) = 0 και εφ’ όσον η f (x) ≠ 0 ⇒ f ′(x) = 0 άτοπο.Η προηγούμενη σχέση ισχύει και για k = 0. γιατί η f δεν είναι παραγωγίσιμη σε κανένα σημείο. x∈ = −1 ∉ x ( f (x) ) 2 = 1. I⊂ και f : I → συνεχής. Από το προηγούμενο θεώρημα της ενδιάμεσης τιμής η f ( ( α. Τότε. Απόδειξη: Έστω Ι διάστημα της . y 0 = f ( x 0 ) .β ) ) = ( γ. Θεώρημα 9. τότε f (α) < f (β) < f (γ) ή f (α) > f (β) > f (γ) ] (i) Εφ’ όσον η f είναι 1 − 1. Είναι γνωστό ότι αν η f : I ⎯⎯ είναι συνεχής η f −1 είναι συνεχής συνάρτηση.β.β ) . x h = f −1 ( y 0 + h ) → f −1 ( y0 ) = x 0 αν h → 0 216 . τότε η f(I) είναι επίσης διάστημα. Παρατήρηση: Έστω f : f (x) = 1 → . (ii) αν f ′ ( x 0 ) = 0 τότε η f −1 δεν είναι παραγωγίσιμη στο y0. f ( x h ) = f ( x 0 ) 1−1 → ή y 0 + h = y0 . (i) αν f ′ ( x 0 ) ≠ 0 η f −1 είναι παραγωγίσιμη στο y0 και ( f )′ ( y ) = f ′ (1x −1 0 0 ) . Δηλαδή. δηλ.β ) ) είναι ένα διάστημα και επειδή η f είναι 1 − 1 και συνεχής είναι γνήσια 1−1 → μονότονη και επομένως. 0 = G(k) ⋅ όταν η h → 0 ( ⇒ k → 0 ) g ( f ( x0 + h )) − g ( f ( x0 )) h f ( x0 + h ) − f ( x0 ) =0 h → g′ ( y ) ⋅ f ′ ( x 0 ) .δ ) ⎡⎣ γιατί αν Ι διάστημα. ∀ h ≠ 0 :γ < y0 + h < δ ∃ ένα μοναδικό x h : α < x h < β και f ( x h ) = y0 + h = f ( x 0 ) + h [ Βέβαια x h ≠ x 0 γιατί αν x h = x 0 . h = 0]. 1 − 1. και α.β ) ⎯⎯ → συνεχής και παραγωγίσιμη στο x 0 ∈ ( α. f ( ( α. πρέπει να ελέγχωμε τις υποθέσεις του θεωρήματος.

δηλ. έπεται ότι η f είναι συνεχής στο (α.β ) . 1 = f −1 0 0 ) = 0. 1−1 Πόρισμα 9. f ′ f −1 Απόδειξη: Αφού η f ′(x) ≠ 0 ∀x ∈ ( α. Το lim− καx →x0 x − x0 x − x0 λείται αριστερά παράγωγος (συμβολίζεται με f +′ ( x 0 ) . Τότε η αντίστροφη συνάρτηση f −1 είναι παραγωγίσιμη ′ στο f ( ( α.8 Πλευρικές παράγωγοι Ορισμός 9.8. ( )′ ( f (x) ) f ′(x). τότε καλείται δεξιά παράγωγος. Ας υποθέσωμε ότι η f −1 είναι παραγω- 0 γίσιμη στο y0 = f ( x 0 ) .β ) ) και f −1 = ( ) 1 .β ]. x 0 ∈ [ α.1: Έστω α < β και f : [ α. ∀x ∈ ( α. (ii) Έστω f ′ ( x 0 ) = 0.f −1 ( y 0 + h ) − f −1 ( y 0 ) x h − x 0 xh − x0 1 = = = όταν h → 0 h h f ( xh ) − f ( x0 ) f ( xh ) − f ( x0 ) xh − x0 f −1 ( y 0 + h ) − f −1 ( y 0 ) 1 1 1 ′ → .β ] → . f −′ ( x 0 ) ) . f −1 ( y0 ) = = = h f ′( x0 ) f ′ ( x 0 ) f ′ f −1 ( y 0 ) ( ) = (f ′ 1 f −1 )( y ) ( ) . 217 .7: Έστω f : ( α.β ) ⎯⎯ → παραγωγίσιμη και μονότονη συνάρτηση: f ′(x) ≠ 0 ∀x ∈ ( α.β ) από τον κανόνα της αλυσίδας. 9. Η f είναι παραγωγίσιμη δεξιά στο x0 αν υπάρχει η δεξιά παράγωγος αν ∃ f +′ ( x 0 ) και η f είναι παραγωγίσιμη αριστερά στο x0 αν υπάρχει η αριστερά παράγωγος ∃ f −′ ( x 0 ) . ( f )′ ( y ) = f ′ (1x −1 0 0) = ( f′ f 1 −1 ( y0 ) ( f )′ = f ′ 1f −1 ) −1 .β ) . Αν υπάρχει το lim+ x →x0 f (x) − f (x 0 ) f (x) − f (x 0 ) .β ) ) . άτοπο. Έχομε x = f −1 ( f (x) ) . 1 = f −1 ( )′ ( f ( x ) ) f ′ ( x Για x = x 0 . β) και από γνωστό θεώρημα η f −1 είναι συνεχής στο f ( ( α.

8. Έστω g: h: → → με g(x) = xf (x) . Πρόταση 9. g(x) → 0 →1 xn 218 . f ′ ( β ) = f −′ (β) . f ( x n ) = ημ ⎜ π + 2nπ ⎟ = 1 → f (0) = 0 . f +′ ( α ) .β ] → συνάρτηση και x 0 ∈ ( α. f (x) = ⎨ x ⎩⎪ 0 x≠0 x=0 . Το lim h(x) υπάρχει ⇔ αν και μόνο αν υπάρχουν τα πλευρικά x →x0 όρια της h όταν το x τείνει από αριστερά και δεξιά στο x0 και είναι ίσα. f ′ ( α ) = f +′ (α).8. Παράδειγμα: Να βρεθούν οι πλευρικές παράγωγοι της f (x) = x στο σημείο 0.β ) .β ) και υπάρχουν οι πλευρικές παράγωγοι. 9. Απόδειξη: Η απόδειξη είναι αποτέλεσμα της εξής προτάσεως. f : [ α. Στην περίπτωση αυτή ορίζομε. Η f είναι παραγωγίσιμη στο x0 αν και μόνο αν η f είναι παραγωγίσιμη από δεξιά και αριστερά στο x0: f +′ (x 0 ) = f −′ ( x 0 ) = f ′ ( x 0 ) . Έστω h : X → συνάρτηση και x0 από αριστερά και δεξιά σημείο συσσωρεύσεως του Χ.β ) → είναι παραγωγίσιμη στο ( α. ⎝2 ⎠ g ( 0 + x n ) − g(0) (ii) 0 ≤ g(x) = xf (x) ≤ x όταν x → 0 .β ] → είναι παραγωγίσιμη αν η f : ( α.Η f : [ α. f −′ (β ) . Δείξτε ότι: (i) η f δεν είναι συνεχής στο 0. Αλλά. { f ( 0 + h ) − f (0) 0 + h − 0 h 1 αν h > 0 = = = −1 αν h < 0 h h h f ( 0 + h ) − f ( 0) f (0 + h ) − f (0) lim = 1 = f +′ ( 0 ) lim = −1 = f −′ ( 0 ) h →0+ h →0− h h Έχομε. (ii) η g είναι συνεχής h(x) = x 2f (x) στο 0 αλλά δεν είναι διαφορίσιμη στο 0 και (iii) η h είναι διαφορίσιμη στο 0 και h′(0) = 0.3: Έστω f : ⎧ 1 ⎪ημ → . n∈ και x n → 0 ⎛1 ⎞ όταν n → ∞. Λύση: (i) Θεωρούμε την ακολουθία ( x n ) xn = 1 π + 2nπ 2 .2: Έστω α < β.

άρα h′(0) = 0. f (0) = f (0) ⇒ f (0) = 0 ⇒ d = 0 και f (x) = cx. f ′(xy)x = f ′(y) . όταν n → ∞ . ότι οι παράγωγοι της f υπάρχουν και είναι συνεχείς όπου η f ορίζεται. (iii) h(x) ≤ x 2 . −x n xn ⎝2 ⎠ όταν n → ∞ . f ′(x)f (y) = f (x)f ′(y) (ii) f ′(x)f (y) = f ′(x + y) = f ′(y)f (x)..⎛π ⎞ ημ ⎜ + 2nπ ⎟ 1 π⎞ 2 ⎛ ⎠ ημ ⎜ 2nπ + ⎟ = ⎝ όταν n → ∞.4: Να βρεθούν όλες οι λύσεις των εξισώσεων: (i) f ( x + y ) = f (x) + f (y) ⎫ x ∈ (ii) f ( x + y ) = f (x) ⋅ f (y) ⎬⎭ y (iii) f ( xy ) = f (x) + f (y) ⎫ x >0 (iv) f ( xy ) = f (x) ⋅ f (y) ⎬⎭ y . g ( 0 + x n ) = π ⎝ π 2⎠ 2nπ + + 2nπ 2 2 g (0 + xn ) − 0 g ( 0 − x n ) − g(0) ⎛π ⎞ → −1. 219 . f ′(x) = c ⇒ f (x) = cx + d .8. = ημ ⎜ + 2nπ ⎟ → 1. 0 ≤ x 9.5: Έστω f (x) = ⎨ x ⎪⎩ 0 x=0 (i) Είναι η f (x) διαφορίσιμη στο 0. f ′(x) f ′(y) 2 = = c ⇒ log f (x) = cx + d ⇒ f (x) = ecx +d . Λύση: (i) Παραγωγίζομε ως προς x και y ∀x. 2⎠ 2⎠ ⎝ ⎝ h(x) − h(0) − 0 ≤ x → 0 όταν x → 0 . (ii) Είναι η f ′(x) συνεχής στο 0. f ′(x) f ′(y) = = f ′(xy) ⇒ y x yf ′(y) e = . f (1) = 2f (1) ⇒ f (1) = 0. x > 0 άρα f (x) = c log x + d x > 0. g (0 − xn ) −x n π⎞ ⎛ −ημ ⎜ 2nπ + ⎟ π ⎞⎤ −1 ⎡ ⎛ 2⎠ ⎝ ημ ⎢ − ⎜ 2nπ + ⎟ ⎥ = ⋅ = π 2 π ⎝ ⎠ ⎣ ⎦ 2nπ + 2nπ + 2 2 π⎞ π⎞ ⎛ ⎛ ⋅ ⎜ 2nπ + ⎟ = − ημ ⎜ 2nπ + ⎟ → −1 όταν n → ∞ . y f ′(x) = f ′(x + y) = f ′(y) δηλ. (iii) f ′(xy)y = f ′(x). γιατί. f (0) = ( f (0) ) ⇒ f (0) = 1 f (x) f (y) log f (0) = log1 = d = 0 άρα η f (x) = ecx . x x f (1) = c log1 + d = 0 ⇒ d = 0. ⇒ f ′(x) = ⎧ 2 1 ⎪ x ημ x≠0 9. Υποθέτομε.8.

⎪⎩−1 + x x < 0 f (x) − f (0) f (x) 1+ x ⎛ 1⎞ Απόδειξη: f +′ (0) = lim+ = lim+ = lim+ = lim+ ⎜1 + ⎟ = +∞. x →0 x →0 x →0 x →0 ⎝ x−0 x x x⎠ Άρα. Απόδειξη: Η f(x) στο 0 είναι συνεχής.1 h 2 ημ f ( 0 + h ) − f (0) h = lim hημ 1 = 0 . f ( h + 0 ) − f (0) = h →0 h f ′(0) = lim 1 −0 f (h) − f (0) 1 h = lim = lim = lim ημ όριο που δεν υπάρχει. x →0 x →0 x →0 x →0 ⎝ x −0 x x x⎠ f (x) − f (0) f (x) −1 + x ⎛ 1⎞ f −′ (0) = lim− = lim− = lim− = lim− ⎜1 − ⎟ = − ( −∞ ) = +∞. 9. παρά το γεγονός ότι f ′(0) = 0. Έχει αναγνωριστεί ότι αυτή η διαδικασία άθροισης είναι 220 .8. δεν έπεται ότι είναι παραγωγίσιμη σ’ αυτό το σημείο. (ii) Έχει η f(x) παράγωγο στο 0. h →0 h →0 h →0 h h h Αυτό το παράδειγμα αποδεικνύει ότι αν μια συνάρτηση είναι συνεχής σ’ ένα σημείο. Υπάρχει η f ′(0) = 0. x →0 ⎝ x →0 x x⎠ x⎠ επομένως η f ′(x) δεν είναι συνεχής στο 0. x x lim f ′(x) = x →0 1 1⎞ 1⎞ ⎛ = lim ⎜ −συν + 2xημ ⎟ το οποίον δεν υπάρχει (επειδή δεν υπάρχει το lim συν ⎟ . Απόδειξη: f ′(0) = lim = lim h →0 h →0 h →0 h h h Επομένως.9 Θεμελιώδες θεώρημα του απειροστικού λογισμού Στη διαδικασία της άθροισης μπορεί να χρησιμοποιηθεί η έννοια των απείρως μικρών μεταβολών. 1 ⎧ ⎪ xημ x≠0 9. hημ 9.7: Έστω f (x) = ⎨ x ⎪⎩ 0 x=0 (i) Είναι η f(x) συνεχής στο 0. η f είναι διαφορίσιμη στο 0. f ′(x) = −συν x →0 1 1 + 2xημ . ⎧ 1+ x x > 0 ⎪ f (x) = ⎨ 0 x=0 στο 0.6: Εξετάστε αν παραγωγίζεται στο η συνάρτηση: f : → .8. η f ′(0) = +∞. Η f ′ θα ήταν συνε- χής στο 0 αν f ′(0) = lim f ′(x) .

Ορισμός 9. όπου k είναι οποιαδήποτε σταθερά.β ] → ολοκληρώσιμη συνάρτηση.β ] → F : [ α. αν y = x 2 η παράγωγος της y είναι 2x. Ορισμός 9.2: Έστω f : [ α. Αν μια συνάρτηση f : [ α. τότε η f είναι ολοκληρώσιμη στο [γ.β ] → ολοκληρώσιμη συνάρτηση. Υπ’ αυτή την έννοια η ολοκλήρωση είναι αντίστροφη της παραγώγισης. Η σταθερά k λέγεται σταθερά της ολοκλήρωσης. δηλ.ισοδύναμη του αντιστρόφου της παραγώγισης.9. 9.9.β ] → x είναι ολοκλη- ρώσιμη συνάρτηση και α ≤ γ ≤ δ ≤ β .9. Η F είναι το αόριστο ολοκλήρωμα της f. Για παράδειγμα. x Άρα η F(x) είναι καλώς ορισμένη. με σταθερά M = f = sup { f (x) : x ∈ [ α.1: Έστω f : [ α. π. Αυτό μπορεί να γραφεί με το εξής μαθηματικό σύμβολο: ∫ 2xdx = x 2 . το αόριστο ολοκλήρωμα της f ικανοποιεί τη συνθήκη Lipschitz. β α ∫α f = − ∫β f y z y Παρατήρηση: Με τον ανωτέρω ορισμό η ισότητα ∫x f = ∫x f + ∫z f ισχύει για κάθε τρεις αριθμούς ανεξάρτητα από τη διάταξη που έχουν στο πεδίο ορισμού της f.3 Θεώρημα (συνέχειας του αορίστου ολοκληρώματος): Έστω f : [ α. Τότε. Η αντίστροφη συνάρτηση μιας παραγώγου είναι το ολοκλήρωμα. η οποία μπορεί να πάρει οποιαδήποτε τιμή. 221 . y y x y z y ∫x f = ∫z f − ∫z f = ∫z f + ∫x f = ∫x f . Ένα ολοκλήρωμα αυτής της μορφής ονομάζεται αόριστο ολοκλήρωμα. Θέτομε. Άρα η F είναι ομοιόμορφα συνεχής.β ] → ολοκληρώσιμη συνάρτηση. Θέτομε : F(x) = ∫α f (t) dt . Η συνάρτηση 2x προκύπτει επίσης κατά την παραγώγιση οποιασδήποτε συνάρτησης της μορφής x 2 + k. δ]. Το ολοκλήρωμα του 2x είναι το x2 επειδή η παράγωγος του x2 είναι 2x. έχει έννοια το ολοκλήρωμα ∫α f (t) dt .χ. Επομένως είναι αυστηρά αναγκαίο να γραφεί 2 ∫ 2xdx = x + k .β ]} . Έτσι το ολοκλήρωμα του 2x είναι x2.

το αόριστο ολοκλήρωμά της.1 Ορισμός: Έστω f : I → .β ) έπεται ότι η F είναι παραγωγίσιμη στο x0 και F′(x 0 ) = f (x 0 ).β ) με t − x 0 < δ ⇒ f (t) − f (x 0 ) < ε .β ] → συνεχής συνάρτηση στο x 0 ∈ [ α.β ) . 9. Δηλ. Δηλαδή.9. x →x0 x − x0 θαίρετα μικρός θετικός αριθμός. 222 . αν η f είναι συνεχής στο x 0 ∈ ( α. Η F : I → είναι μια αρχική συνάρτηση ή μια αντιπαράγωγος της f στο Ι αν F′(x) = f (x) ∀x ∈ I. Παρατήρηση: Από το πρώτο θεμελιώδες θεώρημα του Απειροστικού Λογισμού. αν f : [ α. Θέτομε F : [ α.5.. Απόδειξη: Υποθέτομε ότι η f είναι συνεχής στο x 0 ∈ ( α.β ] → ολοκληρώσιμη συνάρτηση. ∫ 1 dx d x 2 t + t + 1dt = x 2 + x + 1. Είναι γνωστό ότι δύο τυχαίες αντιπαράγωγοι μιας δεδομένης συναρτήσεως διαφέρουν κατά μια σταθερά.Απόδειξη: F(x) − F(y) = x y x ∫α f − ∫α f = ∫y f ≤ f x − y . τότε το αόριστο ολοκλήρωμα x με F(x) = ∫α f (t)dt είναι μια αντιπαράγωγος της f γιατί F′(x 0 ) = f (x 0 ) . 0 F(x) − F(x 0 ) − f (x 0 ) = x − x0 1 1 1 x x x f (t)dt − f (x 0 )dt = ( f (t) − f (x 0 ) ) dt ≤ ∫ ∫ ∫ x0 x0 x0 x − x0 x − x0 x − x0 ≤ 1 1 x f (t) − f (x )dt < ⋅ ε ⋅ x − x 0 = ε και επειδή ο ε > 0 είναι αυ∫ 0 x − x 0 x0 x − x0 F(x) − F(x 0 ) = f (x 0 ) = F′(x 0 ) . κάθε συνεχής συνάρτηση έχει τουλάχιστον μια αντιπα- ράγωγο.β ] → : x F(x) = ∫α f (t) το αόριστο ολοκλήρωμα της f. ∫ 0 dx 9.9. Αν x ∈ [ α.β ] με x ≠ x 0 x x x τότε F(x) − F(x 0 ) = ∫α f (t) dt − ∫α 0 f (t)dt = ∫x f (t)dt .9. (Ι διάστημα) συνάρτηση. Τότε.β ] . ∀ε > 0 ∃ δ > 0 : ∀t ∈ ( α. έπεται ότι lim Παράδειγμα: d x t te dt = xe x .5 Δεύτερο θεμελιώδες θεώρημα Απειροστικού Λογισμού 9.4 Θεώρημα (1ο θεμελιώδες θεώρημα του Απειροστικού Λογισμού): Έστω f : [ α.β ] → F : [ α.

α Επειδή το F(α) = 0 = ∫α f (x) ⇒ G(α) = γ .10.β ]. 9.9. ∀ y : 0 < y − x < δ .β ) και f : ( α.1: Έστω α < β. Τότε μια συνάρτηση ικανοποιεί την G(x) − G(α) = ∫α f = F(x) ⇔ G′(x) = f (x). ∀x ∈ [ α.β ] → συνεχής συνάρτηση. η F είναι παραγωγίσιμη και G′(x) = F′(x) = f (x) ∀x ∈ [ α. ∃ δ > 0: α < x − δ < x < x + δ < β και f (y) < f (x). x + δ) Απόδειξη: Εφ’ όσον η f ′(x) > 0. Τότε. x ∈ ( α.β ] ⇒ F(β) − F(α) = ∫α f . 9. η f είναι γνησίως αύξουσα στο x.β ] → F : [ α. άρα x G(x) − G(α) = F(x) = ∫α f (t)dt (*) . β x Απόδειξη: Θέτομε x = β οπότε F(x) − F(α) = ∫α f σύμφωνα με το προηγούμενο θεώρημα (*).9.5. x) ∀y ∈ (x.β ] G : [ α. y−x 223 . ∀ε > 0 ∃ δ > 0 : α < x − δ < x < x + δ < β και f (y) − f (x) − f ′(x) < ε. f (x) < f (z). δηλ. ∃ f ′(x) .β ) → διαφορίσιμη στο x.3 Πόρισμα: Αν η f : [ α. Για x = α G(α) = F(α) + γ . 9.β ] και άρα υπάρχει σταθερά γ: G(x) = F(x) + γ ∀x ∈ [ α.β ] → είναι συνεχής συνάρτηση και με F′(x) = f (x) ∀x ∈ [ α.β ] → με G′(x) = f (x) ⇒ G′(x) = F′(x).β ].β ]. ∀x ∈ [ α.5. αν η f ′(x) > 0. Αφού η f είναι συνεχής από το 1ο θεώρημα του Απειροστικού Λογισμού. ∀x ∈ [ α. ∀y ∈ (x − δ. Αντίστροφα: ⇐ Αν G : [ α.10 Θεώρημα Μέσης Τιμής Λήμμα 9.Αν F′(x 0 ) = f (x 0 ) ή F′(x 0 ) = G′(x 0 ) = ( F(x 0 ) − G(x 0 ) )′ = 0 ⇔ F(x 0 ) − G(x 0 ) = c G′(x 0 ) = f (x 0 ) ή F(x 0 ) = G(x 0 ) + c.β ] → x Απόδειξη: ⇒ Υποθέτομε ότι G(x) − G(α) = F(x).2 Θεώρημα: Έστω f : [ α.

ξ + δ ) f ( ξ ) ≥ f (x) . Παρατηρήσεις: (i) Αν η f παίρνει μέγιστη τιμή στο x τότε το x είναι τοπικό μεγιστο για την f.2: Έστω A ⊂ και f : A → . 2 f (z) − f (x) f ′(x) f ′(x) < ή . (z − x) < f (z) − f (x) Αν x < z < x + δ. ή 0< 2 Έστω ε = Ορισμός 9. δηλ. f (x) < f (z) ο. x ∈ A. ότι το x είναι τοπικό μέγιστο ή τοπικό ελάχιστο στο x. Το x λέγεται τοπικό ελάχιστο για την f αν ∃ δ > 0 : f (x) ≤ f (y). τότε y−x 2 2 ′ ή ( αν α < ε ⇒ −α < ε ) . Συνήθως λέμε. f ′(x) − f (y)y −− fx(x) < f (x) 2 f ′(x) f (y) − f (x) f ′(x) ή − <0 (x − y) − ( f (x) − f (y) ) < 0 ή 2 y−x 2 f ′(x) 0< (x − y) < f (x) − f (y) . x + δ ) . ένα τοπικό μέγιστο δεν είναι κατ’ ανάγκην μέγιστο.δ. (iii) Τα τοπικά μέγιστα ή ελάχιστα λέγονται τοπικά ακρότατα. x) . 224 . x + δ ) . (ii) Μια συνάρτηση είναι δυνατόν να μην έχει κανένα τοπικό μέγιστο ή τοπικό ελάχιστο ή να έχει ένα ή περισσότερα (πεπερασμένα ή άπειρα) τοπικά μέγιστα ή τοπικά ελάχιστα.f (y) − f (x) f ′(x) f ′(x) − f ′(x) < > 0. f (y) < f (x). Η f έχει «τοπικό μέγιστο» στο ξ αν έχει ένα «μικρό λόφο» πάνω από το ξ και έχει «τοπικό ελάχιστο» στο ξ αν έχει μια «μικρή κοιλάδα» πάνω από το ξ. Το αντίστροφο δεν ισχύει.ε. ∀ y ∈ (x − δ. τότε f ′(x) − z−x 2 2 f ′(x) (z − x) < f (z) − f (x) και επομένως. Υποθέτομε ότι x – δ < y < x. Το x είναι σημείο τοπι- κού μεγίστου για την f στο Α αν ∃ δ > 0 : f (y) ≤ f (x).10. ∀ y ∈ A ∩ ( x − δ. ∀ y ∈ A ∩ ( x − δ. γιατί ∃ δ > 0 : ∀ x ∈ ( ξ − δ. Η f έχει τοπικό μέγιστο στο ξ.

είναι δυνατόν η f ′(x 0 ) = 0. έχει ελάχιστο στο x 0 = 0 ενώ δεν υπάρχει η f ′(0). β] και επειδή. ∃ ξ ∈ ( α. (στα σημεία που έχομε f ′(x) > 0 ή f ′(x) < 0 η f δεν έχει τοπικά ακρότατα). 2 (ii) Αν ένα από τα x. (γιατί η f δεν είναι διαφορίσιμη στο 0.4 (Θεώρημα Rolle): Έστω α < β και f : [ α. ∀t ∈ [ α.β ) είναι παραγωγίσιμη και f ( α ) = f ( β ) . ∃ ξ ∈ ( α. f (x) = x 3 . x ∈ ( α. Παράδειγμα: (i) f : → .β ) . Τότε f ′(x) = 0. Υποθέτομε ότι το x είναι τοπικό ακρότατο για την f στο (α.β ] : f (x) ≤ f (x 0 ). Πρόταση 9. Τότε.10. 225 .β ] → είναι συνεχής. Υποθέτομε ότι η f ( α. 1601-1665): Έστω α < β. υπάρχουν x και y στο [α. β] π. Από το προηγούμενο Λήμμα αν f ′(x) > 0 η f είναι γνησίως αύξουσα στο x ή αν f ′(x) < 0 η f είναι γνησίως φθί- νουσα στο x.β ) → συνάρτηση διαφορίσιμη στο x. Παρατηρήσεις: (i) Το αντίστροφο της «αρχής του Fermat» δεν ισχύει. β] για τα οποία η f παίρνει ελά- χιστη και μέγιστη τιμή f (x) ≤ f (t) ≤ f (y) .β ) τότε από το Θεώρημα του Fermat (το x είναι ακρότατο): f ′(x) = 0. f(α) = f(β) η f είναι σταθερή.β ) : f ′ ( ξ ) = 0. f (x) = x . χωρίς να υπάρχει ακρότατο στο x0. y0 ∈ [ α.β ] → συνεχής.β ) και f : ( α. (i) Αν τα x και y είναι ελάχιστη μέγιστη άκρα του διαστήματος [α. η f παίρνει μέγιστη και ελάχιστη τιμή. (Michel Rolle. Απόδειξη: Ας υποθέσωμε ότι η f ′(x) ≠ 0.10. επομένως. (ii) Η f : → .Πρόταση 9. ∃ x 0 . δηλ. Σε κάθε περίπτωση η f δεν έχει τοπικό μέγιστο ή τοπικό ελάχιστο στο x.β ] . ξ = x ∈ ( α. υπάρχουν οι πλευρικές παράγωγοι και είναι άνισες). δηλ. 1652-1719). f (y0 ) ≤ f (x) ∀ x ∈ [ α. β). Η f δεν έχει τοπικό ακρότατο στο x 0 = 0 . εν τούτοις f ′(0) = 0 .3 (Η αρχή του Fermat.β ] . y δεν είναι ένα από τα άκρα του διαστήματος [α. Απόδειξη: Είναι γνωστή η πρόταση «αν f : [ α.χ. Τότε α+β : f ′(ξ) = 0 (η παράγωγος σταθερής συναρτήσεως είναι μηδέν).

β−α f (β) − f (α) (x − α).10. άρα από f (β) − f (α) =0 το θεώρημα του Rolle ∃ ξ ∈ ( α. Επιπλέον.f (α) ) . Η g β−α είναι συνεχής και παραγωγίσιμη στο (α. τότε ∃ ξ ∈ ( α. g(α) = 0 = g(β) . ( β. Υποθέτομε ότι η f ( α.10.β ) : f ′ ( ξ ) = f (β) − f (α) .f (α) ) . Γιατί η f ′ ( ξ ) είναι η κλίση (συντελεστής διευθύνσεως) της εφαπτομένης στο ( ξ.β ) : g′(ξ) = 0 ή g′(ξ) = f ′(ξ) − β−α f (β) − f (α) .β ) είναι ο γεωμετρικός μέσος των α.f (ξ) ) είναι παράλληλη με την ευθεία που διέρχεται από τα ( α. Δηλαδή.5 Θεώρημα Μέσης Τιμής: Έστω α < β και f : [ α. Τότε ∃ ξ ∈ ( α. Ισχύουν οι υποθέσεις x f (β) − f (α) του θεωρήματος της Μέσης Τιμής.β ) είναι παραγωγίσιμη (διαφορίσιμη). ή f ′(ξ) = β−α Απόδειξη: Θέτομε.β ] → . β−α ξ Παράδειγμα 9. f (x) = 226 .f (β) ) .f (ξ) ) και η f (β) − f (α) η β−α κλίση της ευθείας που διέρχεται από τα ( α. g : [ α. 1 .9. β).β ) : f ′ ( ξ ) = β−α 1 1 − 1 β α − 2 = ⇒ ξ = αβ .β ] → είναι συνεχής και η f ( α. β. g(x) = f (x) − f (α) − Η Γεωμετρική Ερμηνεία του Θεωρήματος της Μέσης Τιμής: Αν η f : [ α. α < β.β ) είναι παραγωγίσιμη.6: (i) f : [ α.f (β) ) . ( β. ∃ ξ ∈ ( α.β ) : η εφαπτομένη του γραφήματος στο ( ξ. ο ξ ∈ ( α.β ] → συνεχής συνάρ- τηση.β ] → .

1] → : f (x) = 0 + 1 + . διαφορίσιμη συνάρτηση. g(b) = ∫α f (t)dt = 0 Άρα ∃ξ1 ∈ ( α. f (b) = −1.. 0 ≤ α < β ≤ 1: β p(β) = 0 Τότε από το θεώρημα της Μέσης Τιμής θα υπήρχε ξ ∈ ( α.1) : α 0 + α1ξ + . Άτοπο. p′(ξ) = 3ξ 2 − 3 = 0.1) : f ′ ( ξ ) = 1 ⇒ξ= f ′ ( ξ ) = α 0 + α1ξ + . Δηλαδή. αν ξ 2 ≡ ξ και f : [ α. όταν x → ∞ .7: Έστω f : [ α. δηλ. γιατί ± ≠ 1( α. x −α f (x) = f ′(ξ)(x − α) + f (α) ≥ m(x − α) + f (α) ..(ii) Αποδείξτε ότι ∀γ ∈ το πολυώνυμο p(x) = x 3 − 3x + γ δεν μηδενίζεται δύο φορές στο [0. 1]. b ) : f ( ξ1 ) = 0 . + n = 0 .ξ1 ) : f ′ ( ξ 2 ) = 0. x]. b ) : g′ ( ξ1 ) = 0 . g(α) = 0. 2 α α α (iv) Αν 0 + 1 + .β ] → . b ) : f ′ ( ξ ) = 0.. b ] → συνεχής συνάρτηση διαφορίσιμη στο (α. τότε ξ ∈ ( 0. τότε. από το θεώρημα της μέσης τιμής ξ ∈ ( 0. β−α (iii) Αν f : [ α...β ) . άρα 1 2 n +1 f (1) − f (0) = 0. ⇒ ξ = ±1 . x →+∞ . άρα ∃ξ1 ∈ ( α. x →+∞ Απόδειξη: Εφαρμόζω το θεώρημα της μέσης τιμής στο διάστημα [α. f (x) − f (α) = f ′(ξ)(x − α) .β) : f ′(ξ) = f (β) − f (α) = 2ξ = α + β β−α α +β . f ( 0 ) = f (1) = 0 . Πράγματι. α < β. 1 2 n +1 α x α x2 α αν f : [ 0. 227 lim f (x) = +∞ .. β. Αν inf {f ′(x) : x > α} = m > 0 . x ) : f ′ ( ξ ) = m(x − α) + f (α) → +∞ και επειδή f (x) ≥ m(x − α) + f (α). f (α) = 0 f (ξ1 ) = 0 9.10. f (x) = x 2 ∃ξ ∈ (α.. ∫α f = 0. + n x n +1 . f (x) − f (α) . + α n ξ n = 0. τότε lim f (x) = +∞.10. Τότε ∃ξ ∈ ( α.8: Έστω α ∈ x άρα ∃ξ 2 ∈ ( α. 9.1] . g′(x) = f (x) .. b Απόδειξη: Θέτω g : [ α. Ας υποθέσωμε ότι υπάρχουν α p(α) = 0 ∈ [ 0. Ο ξ ∈ είναι ο αριθμητικός μέσος των α. b ] → με g(x) = ∫α f (t)dt . b) με f (α) = 0. Τότε ∃ξ ∈ ( α. + α n ξ n = 0.β ) : p′(ξ) = 0 = = p(β) − p(α) . +∞ ) → b f ′ ( ξ ) = 0.

τότε η f ′(x) > 0 ∀x ∈ ( α. δηλαδή η f ′ διατηρεί το πρόσημο. [το ξ είναι διάφορο από το σημείο στο οποίο g′(x) ≠ 0. g(x1 ) < g(x). Τότε η f ( I ) = {f (x) : x ∈ I} είναι διάστημα. 228 και f : I → συ- . g′(y) = f ′(y) − γ > 0. δηλ.β ) ) είναι διάστημα. άρα ξ ≠ x ξ≠y γιατί στο ξ επιτυγχάνεται η ελάχιστη τιμή της g.11 Θεώρημα Ενδιάμεσης Τιμής: Έστω Ι διάστημα ⊂ νεχής συνάρτηση. x ≤ y. Απόδειξη: Επαναλαμβάνομε τον ορισμό του διαστήματος: Ένα σύνολο I ⊂ ⎛ x ⎞ είναι διάστημα αν ⎜ ∀ ∈ I. 1842-1917).10. (Gaston Darboux.β ) → . αν x < x1 < y1 < y. η g(y) είναι αύξουσα ( ↑ ) . g : ( α.δ. το f ′ ( ( α. Για να συμβαίνει αυτό πρέπει να υπάρχει ξ ∈ ( α. y : α < x < y < β και κατά συνέπεια ∃ξ ∈ [ x.10.10.β ) → είναι διαφορίσιμη και f ′(x) ≠ 0 ∀x ∈ ( α.x ) ⇒ f(y) < f(x) g′(x) < 0 < g′(y) ⇒ ∀ z ∈ ( x. το ξ είναι ακρότατο]. ελαχίστη τιμή στο ξ. y ) . χωρίς βλάβη της γενικόy ⎝ ⎠ * f ′(x) ⎛ ⎞ ∈ f ′ ( ( α. y ] : η g παίρνει * g′(x) = f ′(x) − γ < 0. Άρα κατά τον ορισμό. f ′(ξ) = γ ∈ f ′ ( ( α.9 Θεώρημα Darboux: Αν α < β και f : ( α.10 Πόρισμα: Αν α < β. (* γιατί είχαμε αποδείξει στο Λήμμα για το θεώρημα της ενδιάμεσης τιμής ότι αν ′ > 0 η f είναι γνησίως αύξουσα στο x.β ) → διαφορίσιμη συνάρτηση. x ≤ z ≤ y ⎟ ⇒ z ∈ I . ∃ δ > 0 : α < x . 9. 9. η f : ( α. ξ ∈ ( x.β ) ) .9. Από την αρχή του Fermat g′(ξ) = 0.β ) ) . g(t) = f (t) − γt. Θέτομε. f (x) ∀ y ∈ ( x . Η g είναι συνεχής και άρα από γνωστή πρόταση υπάρχουν x. δηλ.β ) ) και αν f ′(x) < γ < f ′(y) ⎟ ⇒ τητος αρκεί να δείξω ότι ⎜ αν f ′(y) ⎝ ⎠ το γ∈ f ′ ( ( α.β ) ή f ′(x) < 0 ∀x ∈ ( α.β ) .β ) . (η εικόνα της f ′) είναι διάστημα.. τότε το σύνολο f ′ ( ( α.β ) : γ = f ′ ( ξ ) .x + δ ) ⇒ f(z) > f(x)) Τότε. g(y1 ) < g(y) g(x) είναι φθίνουσα ( ↓ ) .β ) ) .δ < x < x + δ < β.

β ] → (i) συνάρτηση στο [α. είναι δυνατόν η f να είναι γνησίως αύξουσα χωρίς η f ′(x) > 0 ∀x ∈ ( α. y ] υπάρχει ξ ∈ (x. ΑΛΛΑ f ′(0) = 0 . Μονότονες Συναρτήσεις 9. +1] → 0 f ′(x) = 2xημ =0 1 1 − συν x x 1 : f (x) = x 2 ημ . (iii) Αν f ′(x) < 0 ∀x ∈ ( α. y−x Ανάλογα αποδεικνύονται οι άλλες σχέσεις. (β) Τα αντίστροφα των (ii) και (iv) ισχύουν. Απόδειξη: (i) Έστω α ≤ x < y ≤ β. (iv) Αν f ′(x) ≤ 0 ∀x ∈ ( α. x ≠ 0 x =0 x =0 Η f είναι παραγωγίσιμη x ≠ 0 αλλά η f ′ δεν είναι συνεχής στο x = 0.. Πράγματι. x =0 Στη θέση 0 δεν ορίζεται. Για παράδειγμα: f : [ −1. αν η 229 .β ) ⇒ η f είναι φθίνουσα.12 Θεώρημα (Κριτήριο μονοτονίας συναρτήσεων): Έστω f : [ α. Αν f ′(x) > 0 ∀x ∈ ( α. f (x) = x 3 . (v) Αν f ′(x) = 0 ∀x ∈ ( α.β ) ⇒ η f είναι σταθερή.Παρατήρηση: Δεν είναι δυνατόν να αποδείξωμε το θεώρημα του Darboux χρησιμοποιώντας το θεώρημα της Ενδιάμεσης Τιμής για την f ′ γιατί η f ′ δεν είναι πάντα συνεχής.β ) ⇒ η f είναι γνησίως φθίνουσα.β ) . Από το θεώρημα της Μέσης Τιμής για το [ x.10. β] και παραγωγίσιμη στο (α. (ii) Αν f ′(x) ≥ 0 ∀x ∈ ( α. Παράδειγμα: f : → . γνησίως αύξουσα. Παρατηρήσεις: (α) Τα αντίστροφα των (i) και (iii) δεν ισχύουν. Δηλ. y) : 0 < f ′(ξ) = f (y) − f (x) και άρα f (y) − f (x) = f ′(ξ)(y − x) > 0 .β ) ⇒ η f είναι αύξουσα. β).β ) ⇒ η f είναι γνησίως αύξουσα. η f παραγωγίσιμη.

άρα (1 + x ) > 1 + ρx. η f ′′(x) > 0 .3) → : f (x) = 0. Θα δείξω ότι η f ⎣ 2⎦ είναι γνησίως αύξουσα. π 2 άρα η f (x) ↑. υπάρχει σταθερά γ: f (x) − g(x) = γ στο [α. 2 δύο συνεχείς συναρτήσεις παραγω- γίσιμες στο (α.3) ∀x στο πεδίο ορισμού της f.1) η f δεν είναι σταθερή αλλά f ′(x) = 0 =1. Για −1 < x < 0 f ′′(x) < 0 άρα η f ′(x) είναι γνησίως φθίνουσα ⇒ − 1 < x < 0 ⇒ f ′(x) < 0 γιατί. Θέτομε f : ( −1. Αρκεί να αποδείξω την ανισότητα για 0 < x < π . f ′(0) = 0. +∞ ) . .g : [ α. x ≠ x 0 ⇒ f (x) − f (x 0 ) ≥0 x − x0 άρα και f ′(x 0 ) ≥ 0. f (x) > f (0) = 0.13 Πόρισμα: Έστωσαν f . β].χ.β ) . αν 0 < ρ < 1 ρ−2 ∀ x > 0 .β ] → είναι συνεχής στο (α. (γ) Η υπόθεση της (v) ότι η f ορίζεται σ’ ένα διάστημα [α. x ∈( 2. f ′(x) > 0 = f ′(0). Επίσης. ∀x ∈ ( α. Άρα η f είναι γνησίως φθίνουσα στο ( −1.β] δεν είναι δυνατόν να παραληφθεί από την υπόθεση. f ′(x) = ρ (1 + x ) ρ −1 (ii) (1 + x ) < 1 + ρx ρ f (x) = (1 + x ) − ρx − 1 ρ f ′′(x) = ρ ( ρ − 1)(1 + x ) − ρ. +∞ ) → . ⎥ → .1. π.0 ) και γνησίως αύξουσα στο ( 0. άρα η f ′ θα είναι γνησίως αύξουσα ⇒ ∀x > 0. x ≠ 0 ισχύουν (i) (1 + x ) > 1 + ρx ρ αν ρ < 0 ή ρ > 1. ρ ≠ 0. έστω f : ( 0. x ∈ ( 0. 2 ⎡ π⎤ Έστω f : ⎢0.10. ∀x ∈ .1) ∪ ( 2. ρ 2. β) και f ′(x) = g′(x). f ′(x) = 1 − συνx > 0 0<x< x − ημx > 0 ⇒ x > ημx .β ] → π είναι προφανής. f (x) > 0 = f (0) Η απόδειξη για x ≥ 9. ημx < x ∀x > 0 Η (ii) αποδεικνύεται παρομοίως. 230 . f (x) = x − ημx . x > −1.f : [ α.β ) . f (0) = 0 ∀x > 0. Παραδείγματα: (α) Έστω ρ ∈ . Τότε. τότε ∀x ∈ ( α. β).

Ειδικώτερα m ( α − β ) ≤ f (β) − f (α) ≤ Μ ( β − α ) .10. y 9. (i) Αν f ′′(x 0 ) > 0 ⇒ η f έχει τοπικό ελάχιστο στο x0. 9.10.16 Πρόταση: Έστω f μια συνάρτηση δύο φορές παραγωγίσιμη. Τότε.β ) : να υπάρχει η f ′′(x 0 ) και η f ′(x 0 ) = 0. m ( y − x ) ≤ f ′ ( ξ )( y − x ) ≤ M ( y − x ) x m ( y − x ) ≤ f ( y ) − f (x) ≤ M ( y − x ) ∀ ∈ [ α. Ανάλογα αποδεικνύεται η (ii). Απόδειξη: (i) Εφ’ όσον η f ′′(x 0 ) > 0 ∃δ > 0 : ∀ x με x 0 − δ < x < x 0 < y < x 0 + δ y ⇒ f ′(x) < f ′(x 0 ) = 0 < f ′(y) (γιατί η f είναι γνησίως αύξουσα).β ) με m ≤ f ′(x) ≤ M. δηλ.β ] → συνεχής συνάρτηση. β].β ) . f ( x + h ) + f ( x − h ) − 2f (x) για ∀ x ∈ ( α. ∀x ∈ ( α.β ) . ∀x ∈ ( α.β ) → μια παραγωγίσιμη συνάρτηση και x 0 ∈ ( α. Θέτομε. υπάρχει σταθερό γ∈ : f (x) − g(x) = γ. (ii) Αν f ′′(x 0 ) < 0 ⇒ η f έχει τοπικό μέγιστο στο x 0 .10. Από την υπόθεση η h′(x) = 0. 9.14 Πόρισμα (Κριτήριο ύπαρξης τοπικού μεγίστου ή τοπικού ελαχίστου): Έστω f : ( α. x 0 + δ ) .β ] → . ∃ ξ ∈ ( x.β ] . άρα στο x0 υπάρχει τοπικό ελάχιστο. 231 . τότε η f ικανοποιεί τη συνθήκη Lipschitz.15 Πρόταση: Αν f : [ α.Απόδειξη: Θέτομε h : [ α. y ) : f (y) − f (x) = f ′(ξ)(y − x). Απόδειξη: Έστω α ≤ x < y ≤ β . άρα η h = f − g είναι σταθερή (από προηγούμενο αποτέ- λεσμα) στο [α. παραγωγίσιμη στο ( α. Από το θεώρημα της Μέσης Τιμής.β ) και h > 0 με α < x − h < x < x + h < β. h(x) = f (x) − g(x). h →0 h2 f ′′(x) = lim Απόδειξη: Έστω x ∈ ( α. Από το κριτήριο μονοτονίας στο x0 η f είναι γνησίως φθίνουσα στο ( x 0 − δ.β ) . x 0 ) και γνησίως αύξουσα στο ( x 0 .

232 . 2ξ h ⋅ ⎡f ( x + h ) + f ( x − h ) − 2f (x) ⎦⎤ = 0. h2 ⎣ f ′( x + ξh ) − f ′( x − ξh ) f ( x + h ) + f ( x − h ) − 2f (x) . + h ) .β ) και παραγωγίσιμη στο ( − h. δηλαδή. + h ] → με g(t) = f ( x + t ) + f ( x − t ) − 2f (x) − ⎜ ⎟ ⋅ ⎝h⎠ ⋅⎡⎣f ( x + h ) + f ( x − h ) − 2f (x) ⎦⎤ . + h ] ⊂ ( α.16(α) Παρατήρηση: Το αντίστροφο της πρότασης δεν ισχύει. νατόν. −ξ h 2 ξ h →0 2 = 9.2 ⎛t⎞ g : [ − h.10. Η g είναι συνεχής στο [ −h. Δηλαδή είναι δυf ( x + h ) + f ( x − h ) − 2f (x) χωρίς να υπάρχει η f ′′(x). + h ) . αν το h → 0 και το = 2ξ h h2 ξ h → 0 γιατί ξ h ∈ ( − h. ξ h ≠ 0 : g′ ( ξ h ) = 0. h ) g′ ( ξ h ) = f ′ ( x + ξ h ) − f ′ ( x − ξ h ) − ⎛ f ′( x + ξh ) − f ′( x − ξh ) ⎞ f ( x + h ) + f ( x − h ) − 2f (x) 1 = lim ⎜ ⎟= 2 h →0 2 ξ h →0 ⎝ ξh h ⎠ lim ⎡ f ′ ( x + ξ h ) − f ′(x) f ′(x) − f ′ ( x − ξ h ) ⎤ 1 ⎡ f ′ ( x + ξ h ) − f ′(x) ⎤ 1 + = lim ⎢ lim ⎢ ⎥ ⎥+ ξ h →0 2 ξ h →0 ⎣ ξh ξh 2 ξ h ⎦ ⎣ ⎦ f ′ ( x − ξ h ) − f ′(x) 1 1 + lim = ( f ′′(x) + f ′′(x) ) = f ′′(x). άρα και η προηγούμενη f ′(x) δεν είναι παραγωγίσιμη στο x = 0 άρα δεν υπάρχει η f ′′(0) . h2 ⎣ g(h) = g(− h) = g(0) = 0.Ενώ δεν υπάρχει η f ′′(0) 2 h →0 h →0 h2 h h ≠0 Παράδειγμα: Έστω f : f ′(x) = 2x x ≥ 0 = −2x x < 0 Έχομε ήδη αποδείξει ότι η f (x) = x δεν είναι παραγωγί- σιμη στο x = 0. − g′ ( t ) = f ′ ( x + t ) − f ′ ( x − t ) − 2t ⎡f ( x + h ) + f ( x − h ) − 2f (x) ⎦⎤ . Από το θεώρημα της Μέσης Τιμής ∃ ξ h ∈ ( −h. να υπάρχει το όριο lim h →0 h2 → με f (x) = x 2 x ≥ 0 = −x 2 x < 0 f ( 0 + h ) + f ( 0 − h ) − 2f (0) h2 − h2 Το lim = lim = 0 .

∀x ∈ ( 0.β ]. f (x) > 0.β ] → .9.1) .β ] → . Πρόταση 9. lim− ⎟ και συμβολίζεται με f + (x 0 ) x →x 0 x →x0 x − x0 x − x0 ⎠ ⎝ ( αντ. Τα όρια δεξιά και αριστερά του x0 υπάρχουν αν το x0 είναι δεξιό ή όριο lim+ αριστερό σημείο συσσωρεύσεως.α + δ ) f ( α + h ) − f (α) = γ = f +′ (α). (γιατί τα α.18: Έστω α < β και f : [ α. x 0 ∈ [ α. Η f είναι παραγωγίσιμη από δεξιά (αντ. Η f : [ α.α + δ ) .α + h ] .1) : 2 233 f ′ ( ξ ) f ′ (1 − ξ ) = f ( ξ ) f (1 − ξ ) .10. ∀ h 0 < h < δ.α + h ) : f ( α + h ) − f (α) = f ′ ( ξ h ) ⋅ h ξ h ∈ ( α. (i) Αποδείξτε ότι ∃ ξ ∈ ( 0.17 Ορισμός πλευρικών παραγώγων: Έστω α < β.β ) είναι παραγωγίσιμη και επίσης συσσωρεύσεως του Χ αν ∀ δ > 0 υπάρχουν οι πλευρικές παράγωγοι f +′ (α).10.Μ. f : [ α.1] → f (α + h) − f (α) − γ = f ′(ξh ) − γ < ε h Άρα γ = lim f ′(x) = f +′ (α). Τότε. f −′ (α). αριστερά παράγωγος) της f στο x0 είναι το f (x) − f (x 0 ) ⎛ f (x) − f (x 0 ) ⎞ ⎜ αντ. f −′ (x 0 ) ) . Επαναλαμβάνομε ότι το x0 είναι δεξιό σημείο ( x 0 .10. α δεξιό σ. β είναι αντιστοίχως δεξιά και αριστερά σημεία συσσωρεύσεως).19: Έστω f : [ 0. x →α x →β ⎝ ⎠ Απόδειξη: Θέτομε γ = lim+ f ′(x) ∀ε > 0 ∃ δ > 0 : 0 < x − α < δ ⇒ f ′(x) − γ < ε x →α x ∈ ( α. για την f στο διάστημα [α.σ. x →α + διαφορίσιμη συνάρτηση με f (0) = 0. ∃ ξ h ∈ ( α. f − (x 0 ) ) . x 0 + δ ) ∩ Χ ≠ ∅ ή αντίστοιχα αριστερό σημείο συσσωρεύσεως αν ∀δ > 0 ( x 0 − δ.α + h ) ⊂ ( α. Η δεξιά παράγωγος (αντ.β ] → είναι παραγωγίσιμη αν η f ( α. υπάρχει η x →α x →β ⎝ ⎠ ⎛ ⎞ πλευρική παράγωγος f +′ (α) = lim+ f ′(x) ⎜ f −′ (β) = lim− f ′(x) ⎟ . lim− f ′(x) ⎟ . αριστερά) στο x0 αν υπάρχει η f +′ (x 0 ) (αντ.Τ. h →0+ h lim 9. Εφαρμόζωμε το Θ. συνεχής συνάρτηση παραγωγί⎛ ⎞ σιμη στο (α. β) ώστε να υπάρχει το lim+ f ′(x) ⎜ αντ. x 0 ) ∩ X ≠ ∅.

Το x 0 ≠ α. ∀x ∈ ( ξ − δ. ∀x ∈ ( ξ − δ.1] . ορσ άρα ∃ ξ ∈ ( 0. f ( ξ ) f (1 − ξ ) Παρατήρηση: Αν εκτελέσωμε τις πράξεις 2f ′(x)f (1 − x) − f (x)f ′(1 − x) = 0 (f 2f (x)f ′(x)f (1 − x) − f (x)2 f ′(1 − x) = 0 2 ′ (x)f (1 − x ) = 0 .1].β ) : f (ξ) = max f (x). το ξ είναι θέση τοπικού ελαχίστου.1) : φ′(ξ) = 0 .ξ + δ ) ή f ′′(ξ) = 0 άτοπο. x ∈ [ 0.(ii) ∃ ξ ∈ ( 0.Μ.β ) : f (x 0 ) ≠ 0. x ) : f ′ ( ξ x ) = f (x) − f (0) f (x) = . ) Λύση: (i) Έστω φ(x) = f 2 (x)f (1 − x ) . ∀x ∈ ( α. Το άτοπο προήλθε γιατί υποθέσαμε ότι f (x 0 ) > 0 άρα f (x) = 0. οπότε και ισχύει η (ii). ∃ x 0 ∈ ( α. φ(0) = 0 = φ(1). Η φ είναι συνεχής στο [ 0. x x ⇒ x ≤ f (x) ≤ 2x.20: Έστω f .β ].Τ. f (ξ) ≤ f (x). Έστω f (x 0 ) > 0 ∃ ξ ∈ ( α.β ) 9. f ′′(ξ) + f ′(ξ) g(ξ) − f (ξ) = 0 0 f ′′(ξ) = f (ξ) ≥ f (x 0 ) > 0 άρα f ′′(ξ) > 0 και f ′(ξ) = 0 (ξ είναι ακρότατο). δηλ. άρα ∃ ξ ∈ ( 0. στο [0.β.1) : 3 f ′ ( ξ ) f ′ (1 − ξ ) = . 1η Λύση: Εφαρμόζωμε το Θ. x] ∀x ∈ ( 0. x ∈ [ α. το ξ είναι θέση τοπικού μεγίστου. (ii) Έστω φ(x) = f 3 (x)f (1 − x ) . φ(0) = 0 = φ(1) .10. Αν f (α) = f (β) = 0 τότε η f(x) = 0 ∀ x ∈ [ α. H φ είναι παραγωγίσιμη στο ορσ [0. Επομένως.21: Έστω f : → 1 ≤ f ′(x) ≤ 2. +∞ ) ∃ ξ x ∈ ( 0.ξ + δ ) f (x) ≤ f (ξ) f ′(x) = f ′′(x) = 0.β ].1) : φ′(ξ) = 0 και αποδεικνύεται η (i).1] . Αφού το ξ είναι ακρότατο. Όμως.10. 234 Η 1 ≤ f ′(ξx ) ≤ 2 ⇒ 1 ≤ f (x) ≤2 ⇒ x . Λύση: Έστω ότι δεν ισχύει το συμπέρασμα. ∀x ∈ παραγωγίσιμη συνάρτηση με f (0) = 0 και τότε x ≤ f (x) ≤ 2x ∀x ∈ . f ′(ξ) = 0.g : δύο συναρτήσεις με f ′′(x) + f ′(x)g(x) − f (x) = 0. Τότε. → 9.

φ(x) = f (x) − x ≥ 0 φ(x) = f (x) − 2x ≤ 0 9. +∞ ) . lim ⎝ n →∞ 1 n Από το θεώρημα της Μέσης Τιμής στο διάστη- 1⎞ ⎛ f ⎜ x 0 + ⎟ − f (x 0 ) 1⎤ 1⎞ n⎠ ⎡ ⎛ → f ′(x 0 ) όταν μα ⎢ x 0 . x 0 + ⎥ ∃ ξ n ∈ ⎜ x 0 .10. άρα c = 0.0] . β] με x n → x 0 και f ′(x n ) → f ′(x 0 ). x ∈ .+∞ ⎤⎥⎦ άρα x ≤ f (x) ≤ 2x.β ] . f (x 0 + n) − f (x 0 ) .0] φ(0) = 0 και f (x)e − x ≤ 0 στο [ 0. f (x)e − x ≥ 0 στο [ 0.23: Έστω f : [ α. Αν (i) f ′(x) ≤ f (x). ∀x ∈ . +∞ ] . +∞ ] = f (x) −2 x ↓ στο ⎡⎢⎣ 0. (ii) Αν f ′(x) = f (x) ∀x ∈ και f (ξ) = 0 θα έχομε. 235 . f ′(x) − f (x) ≤ 0 .β ] → )′ = 0 . f (x)e − x = c ⇒ f (x) = ce x . f ′(x) − f (x) = 0 ( f ′(x)e − x − f (x)e − x = 0 ⇒ f (x)e − x Για x = ξ f (ξ) = ceξ = 0 9.2η Λύση: ( f (x) − x )′ ≥ 0. n → ∞.10. f (x) = 0. Ανάλογα αν f ′(x) + f (x) ≥ 0 η φ(x) θα είναι αύξουσα και θα έχωμε τις σχέσεις f (x)e − x ≤ 0 στο ( −∞. +∞ ) . ∀x ∈ Λύση: −f (x) ≤ f ′(x) ≤ f (x) . x 0 + ⎟ : f ′ ( ξ n ) = ⎝ 1 n n ⎣ ⎦ ⎝ ⎠ n n →∞. η ( f (x) − 2x )′ ≤ 0. → Η φ(x) = f (x) − x ↑ στο [ 0. Δείξτε ότι ∃ (x n ) ακολουθία του [α.22: Έστω f : ∀ x ∈ [ 0. παραγωγίσιμη συνάρτηση με f (0) = 0. πολλαπλασιάζουμε με το e − x . παραγωγίσιμη συνάρτηση και x 0 ∈ [ α. f ′(x 0 ) = lim 1⎞ ⎛ f ⎜ x 0 + ⎟ − f (x 0 ) n⎠ = f ′(x 0 ) . ∀x ∈ ⇒ f (x) = 0 Αν (ii) f ′(x) = f (x) και f (ξ) = 0 για κάποιο ξ ∈ . n∈ n →0 n Λύση: α ≤ x 0 ≤ β . όταν το n → ∞ ξ n → x 0 και το f ′ ( ξ n ) → f ′ ( x 0 ) . άρα η f (x)e − x ≥ 0 στο ( −∞. ( f ′(x)e − x − f (x)e − x ≤ 0 ή f (x)e − x )′ ≤ 0 Η συνάρτηση φ(x) = f (x)e − x είναι φθίνουσα ↓ .

25: Έστω f : [ 0. x + 1) : f ′(ξx ) = f (x + 1) − f (x) = f (x + 1) − f (x) . +∞ ) → μια παραγωγίσιμη συνάρτηση με lim f (x) = α.. τότε β ∫α f ′ = f (β) − f (α) Απόδειξη: Έστω P = {α = t 0 < t1 < . P ) ≤ f (β) − f (α) ≤ ∪ ( f ′. g(x) lim g(x) = lim f ′ ( ξ x ) = lim f ′ ( ξ ) = 0 (από την υπόθεσή μας). β]. n n = ∑ ( f ( t i ) − f ( t i−1 ) ) = f (β) − f (α) ≤ ∑ Μ ( f ′ )( t i − t i −1 ) = ∪ ( f ′. 2. η f ′ είναι ολοκληρώσιμη β f (β) − f (α) = ∫α f ′ .10.. P ) .β ] → παραγωγίσιμες συναρτήσεις: οι f ′.9. x →∞ Θέτομε. x →+∞ x →+∞ ξ →+∞ 9. g : ( 0.Τ. +∞ ) → παραγωγίσιμη συνάρτηση και lim f ′(x) = 0. Δείξτε ότι lim g(x) = 0.10.g : [ α. g′ να είναι ολοκληρώσιμες. P ) . lim x n = +∞ και n →∞ n →+∞ Λύση: Από το Θ. t i ) : ξ(t i ) − f (t i−1 ) = = f ′(ξ i )(t i − t i −1 ).24: Έστω f : ( 0. i = 1.β ] → είναι παραγωγίσιμη και η f ′ είναι ολοκληρώσιμη.Τ.β] . P ) = L ( f ′. +∞ ) → .26 Θεώρημα (2ο Θεμελιώδες Θεώρημα του Cauchy): Αν η f : [ α. x n ∈ [ α. P ) = ∑ mi ( f ′ )( t i − t i−1 ) ≤ ∑ f ′ ( ξ i )( t i − t i −1 ) = Θ. +∞ ] : lim f ′ ( x n ) = 0. L ( f ′.. 236 δύο . x →+∞ Αποδείξτε ότι υπάρχει ακολουθία (xn). n n i =1 i =1 Θ..Μ. Από το θεώ- ρημα της μέσης τιμής το διάστημα [ t i −1 . Το lim f (n) = α = lim f (n + 1) n →+∞ n →∞ (n + 1) − n lim f ′ ( x n ) = α − α = 0.. γιατί ∪ ( f ′. L ( f ′. x →+∞ Λύση: Από το θεώρημα Μέσης Τιμής στο [ x. i =1 i =1 δηλ. 9. P ) . t i ] υπάρχει ξ i ∈ ( t i −1 .Μ.Τ. ∀P ∈ D [α. n →+∞ 9. στο [ n. Επειδή. (x + 1) − x f ′ ( ξ x ) = g(x). x + 1] ∃ ξ x∈ ( x. < t n = β} διαμέριση του [α.Μ.10.27 Θεώρημα (ολοκλήρωση κατά μέρη): Έστωσαν f . n ∈ f ′( xn ) = άρα * = \ {0} ∃ x n ∈ ( n. n + 1) : f (n + 1) − f (n) = f (n + 1) − f (n) . n + 1] .10. g(x) = f ( x + 1) − f (x) .

28 Θεώρημα (αντικατάστασης μεταβλητής στην ολοκλήρωση): Έστω φ : [ α. β] έπεται ότι η f ′ ⋅ g είναι ολοκληρώσιμη σαν γινόμενο ολοκληρωσίμων συναρτήσεων. M] περιέχει τα άκρα φ(α) = γ και φ(β) = δ. η συνεχής εικόνα του κλειστού διαστήματος [α. παραγωγίσιμη και με παράγωγο συνεχή). συνεχής στο β– (αριστερά συνεχής γιατί είναι αριστερά παραγωγίσιμη) άρα η g είναι συνεχής στο [α. συνεχής στο α+ (δεξιά συνεχής.β ] → .β ] → φ ([α. F(u) = ∫γ f (x)dx. φ(α) = γ. ∫α f ( φ ( t ) ) ⋅ φ′(t)dt = ∫φ(α) f (x) dx . Η g είναι ολοκληρώσιμη γιατί είναι συνεχής στο (α.β ] g(α) = F ( φ(α) ) = F(γ) = 0 και άρα ∫α f ( φ(t) ) φ′(t)dt = ∫α g′(t)dt = g(β) − g(α) = g(β) = F ( φ(β) ) = F(δ) = ∫γ f (x)dx = β β δ φ(β) = ∫φ(α) f (x)dx.β ] → συνάρτηση συνεχώς διαφορίσιμη (δηλ. g′(t) = f ( φ(t) ) φ′(t). F′(u) = f (u) Τότε. β] είναι το κλειστό διάστημα [m. Θέτομε F : I → . ⎝ ⎠ Απόδειξη: Θέτομε.β → φ α. Τότε. 237 .β = Ι → ([ ]) ⎜[ ] ⎟ .β ]} και το διάστημα [m. Λοιπόν. γιατί είναι δεξιά παραγωγίσιμη).β ]} και M = sup {f (x) : x ∈ [ α. t ∈ [ α.β β Το ∫α f g′ = f (β)g(β) − f (α)g(α) − ∫α f ′ g . u ∈ I και g : [ α. β]. Υποθέτομε ότι η f : I → είναι συνεχής και φ ([ α.10.β ]) = Ι φ f β φ(β) ⎛ ⎞ α. Εφ’ όσον η f ′ είναι ολοκληρώ- σιμη και η g είναι παραγωγίσιμη στο [α.. M] όπου m = inf {f (x) : x ∈ [ α.β ]) = Ι ⊂ g = Foφ I g F Από τον κανόνα της αλυσίδας g′(t) = F′ ( φ(t) ) φ′(t).β ] g = Foφ φ [α. Είναι γνωστό ότι αν η φ είναι συνεχής τότε. u g(t) = F ( φ(t) ). τότε h′ = f ′ ⋅ g + f ⋅ g′ . Απόδειξη: Έστω h = f ⋅ g . φ(β) = δ. β). ∀t ∈ [ α. h′ = f ′ ⋅ g + f ⋅ g′ ∫α ( f ′ ⋅ g + f ⋅ g′ ) = ∫α h′ = h(β) − h(α) = f (β)g(β) − f (α)g(α) β β β β ∫α f ′ ⋅ g = f (β)g(β) − f (α)g(α) − ∫α f ⋅ g′ 9.

γιατί η φ είναι μονότονη και συνεχής.β ] με ψ = φ −1 . 1 1 ∫α συνnxdx = n ∫nα συνtdt = n ( ημ ( nβ ) − ημ ( nα ) ) . γιατί η ψοφ είναι ταυτοτική και ⎥⎦ επομένως η ( ψοφ )′ = 1.β ] . ∀x ∈ [ α. Η φ −1 = ψ είναι παραγωγίσιμη στο Ι και άρα είναι συνεχής (γιατί αν η φ είναι παραγωγίσιμη στο x 0 ∈ [ α. x 0 ∈ ( α. η φ −1 = ψ είναι παραγωγίσιμη στο φ ( x 0 ) ∈ I.β ]) και έστω f : I → .δ ) → gof : ( α. n →∞ n →∞ Απόδειξη: Θέτομε t = nx . (πρβλ. ∫α fοφ = ∫φ(α) f ⋅ ( φ β Τότε. συνεχής συνάρτηση.β ) → ( γ. τότε η είναι παραγωγίσιμη στο x0 και ( gof )′ ( x 0 ) = g′ ( f ( x 0 ) ) ⋅ f ′ ( x 0 ) β β ή ( gof )′ = ( g′of ) ⋅ f ′⎤ = ∫α ( foφ )( ψoφ )′ = ∫α foφ .β ] . και να είναι συνεχής. β nβ lim ∫α συν(nx) dx = 0. n →∞ 238 . Θέτομε. φ(β) β ∫φ(α) f ⋅ ψ′ = ∫α (foφ)(ψ′οφ) ⋅ φ′ = [είναι γνωστό ότι αν α < β.10. Η φ είναι γνήσια μονότονη στο [α. β Εφ’ όσον ημ ( nβ ) − ημ ( nα ) ≤ 2. β φ(β) β φ(β) ∫α f ( φ(t) ) ⋅ φ′(t)dt = ∫φ(α) f (x)dx. ( φ )′ = ψ′ = φ′οφ1 −1 −1 .β ) f : ( α.β ]) είναι κλειστό διάστημα. φ(β) −1 )′ .β ) → παραγωγίσιμη στο f(x0).β ] → διαφορίσιμη συνάρτηση: η φ′(x) ≠ 0. β β Εφαρμογή: lim ∫α συνnxdx = 0 = lim ∫α ημnxdx .9. Θέτομε I = φ ([ α.29 Θεώρημα (δεύτερο θεώρημα αντικαταστάσεως): Έστω φ : [ α. ψ : Ι → [ α.δ ) ( φ−1 )′ ( ψοφ )′ παραγωγίσιμη στο x0 και g : ( γ. β]. ∫α ( foφ ) ⋅ φ′ = ∫φ(α) f Εφαρμόζωμε το πρώτο θεώρημα αντικατάστασης για την f ⋅ ψ′ στη θέση της f. Απόδειξη: Παρατηρούμε ότι το I = φ ([ α. Η ψ′ είναι συνεχής στο Ι. προηγούμενο θεώρημα).

f ( x 2 ) ) είναι «πάνω» από το ευθύγραμμο τμήμα που ενώνει τα σημεία. δηλ.10. η f είναι (γνήσια) κυρτή ⇔ –f είναι (γνήσια) κοίλη.f ( x1 ) ) και ( x 2 . x 2 ) ∈ I × I. (iii) Η f : → . x = x1 − λx1 + λx 2 ⇒ x − x1 = λ ( x 2 − x1 ) . f ( λx1 + (1 − λ ) x 2 ) ≥ λf ( x1 ) + (1 − λ ) f ( x 2 ) ∀λ ∈ [ 0. Αναλυτικά ο ορισμός εκφράζεται από την ανισότητα: f ( (1 − λ ) x1 + λx 2 ) ≤ (1 − λ ) f ( x1 ) + λf ( x 2 ) ∀ ( x1 . ∀λ : 0 ≤ λ ≤ 1 . λ= 10.2 Ορισμός: H f είναι κοίλη στο Ι αν ∀ ( x1 . το διάγραμμα της f που βρίσκεται μεταξύ των σημείων ( x1 . x 2 ) ∈ I × I. Αν x ∈ [ x1 . ΚΥΡΤΕΣ ΚΑΙ ΚΟΙΛΕΣ ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ Ορισμός 10.f (x1 ) ) .1]. f (x) = x είναι κυρτή. f (x) = x 2 είναι κυρτή. x 2 ) ∈ I × I το διάγραμμα της f που βρίσκεται μεταξύ των σημείων ( x1 . Ορισμός: Η f είναι γνήσια κυρτή. x 2 ] . Προφανώς. οπότε. 239 . f (x) = αx + β . → . ορσ x − x1 x 2 − x1 x − x1 x −x x −x x − x1 = 2 . (i) Η f είναι κυρτή στο Ι αν ∀ ( x1 . x 2 ] ⇔ x = (1 − λ ) x1 + λx 2 0 ≤ λ ≤ 1 . f (x) ≤ 2 1− λ = 1− f (x1 ) + f (x 2 ) . Παρατήρηση: Υποθέτοντας ότι ισχύει η προηγούμενη ανισότητα έχομε. Παραδείγματα: (i) f : είναι κυρτή στο (ii) Η f : → . γνήσια και κοίλη αν δεν ισχύει η ισότητα στις προηγούμενες ανισότητες. (αντ. για x ∈ [ x1 .f (x 2 ) ) είναι κάτω από το ευθύγραμμο τμήμα που συνδέει τα σημεία αυτά. τα ακόλουθα.1: Έστω Ι διάστημα της και f : I → συνάρτηση. ( x 2 . όταν x1 ≠ x 2 και 0 < λ < 1. x 2 − x1 x 2 − x1 x 2 − x1 x 2 − x1 οπότε.

ανάλογα y−x z−x z−x z−y z−x Για τα επόμενα θεωρήματα χρειαζόμαστε τις ακόλουθες έννοιες. Θεώρημα: Έστω f : ( α. δηλ. είναι η οριακή τιμή της συναρτήσεως στο ξ.10. f (y) − f (x) λf (x) + (1 − λ ) f (z) − f (x) ≤ . Εφ’ όσον η f είναι κυρτή έχομε. β) Αν η f είναι φθίνουσα ( ↓ ) inf f (x) = x <ξ x >ξ = f ( ξ − 0 ) ≥ f ( ξ ) .β ) υπάρχει η αριστερά οριακή τιμή f ( ξ − 0 ) αντιστοίχως η δεξιά οριακή τιμή f ( ξ + 0 ) στο ξ και ισχύει: α) Αν η f ( α. η οριακή τιμή της συναρx →ξ + 0 τήσεως στο ξ όταν x → ξ από δεξιά. sup f (x) = f ( ξ + 0 ) ≤ f ( ξ ) .1) : y = λx + (1 − λ ) z. η οριακή x →ξ ± 0 τιμή της συναρτήσεως στο ξ. όταν x →ξ − 0 x → ξ από αριστερά. Απόδειξη: Επειδή το y ∈ ( x. άρα . z ) ∃ λ ∈ ( 0.β ) → συνάρτηση. y−x λ ( x − z) − (x − z) f (y) − f (x) ( λ − 1) [ f (x) − f (z) ] ≤ = y−x ( λ − 1)( x − z ) f (z) − f (x) f (y) − f (x) f (z) − f (x) f (z) − f (x) f (z) − f (y) ≤ ≤ . Τότε. x >ξ 240 .1) . δηλ. δηλ. και συμβολισμούς: = (i) f ( ξ − 0 ) = lim f (x) .β ) ( ↑ ) είναι αύξουσα. (ii) f ( ξ + 0 ) = lim f (x) . μια κυρτή f (y) − f (x) f (z) − f (x) f (z) − f (y) ≤ ≤ ∀ α< x < y<z<β y−x z−x z−y Η ανισότητα είναι γνήσια αν η f είναι γνήσια κυρτή.3 Λήμμα (των τριών χορδών): Έστω α < β και f : ( α. Έστω Δ διάστημα ⊂ . sup f (x) = f ( ξ − 0 ) ≤ f (ξ) αντιx <ξ στοίχως f (ξ) ≤ f ( ξ + 0 ) = inf f (x). f (y) = f ( λx + (1 − λ ) z ) ≤ λf (x) + (1 − λ ) f (z) ∀ λ ∈ ( 0.β ) → μονότονη συνάρτηση. η f Δ είναι δεξιά αντιστοίχως αριστερά συνεχής στο ξ∈ Δ ⇔ υπάρχει η f ( ξ + 0 ) αντιστοίχως η f ( ξ − 0 ) και είναι f ( ξ ) = f ( ξ + 0 ) . Τότε ∀ ξ ∈ ( α. ορσ f ( ξ ) = f ( ξ − 0). (iii) f ( ξ ± 0 ) = lim f (x) .

x 3 = x + h 2 . Αρκεί να δείξω ότι x <ξ ⎡ ⎤ lim f (x) = sξ ⎢ τότε το s ξ = sup f (x) = f ( ξ − 0 ) ≤ f ( ξ ) ⎥ . x →ξ−0 x →ξ − 0 ορσ Παρατηρήσεις: Αν η f ( α. x + h1 .β ) είναι αύξουσα. 10. h2 Τότε τα όρια lim+ Θέτομε: x = x1 τότε ( x. x >ξ οπότε. Θεώρημα: Αν η f ( α. x <ξ ⎣ ⎦ Άρα ισχύει s ξ − f (x) < ε. επομένως και όταν lim f (x) = f ( ξ − 0 ) = sξ . . τότε ισχύει f ( ξ + 0 ) ≤ f ( η − 0 ) αντιστοίχως f ( ξ + 0 ) ≥ f ( η − 0 ) . f ( ξ − 0 ) ≤ f (ξ) ≤ f ( ξ + 0 ) . f ( x + h1 ) − f (x) f ( x + h 2 ) − f (x) . τότε ⎡ ⎤ όμως s ξ − ε < f (x) ≤ s ξ ∀x με x 0 < x < ξ ⎢ γιατί f (x 0 ) < f (x) ≤ sup f (x) = s ξ ⎥ . Αν η f ( α. ∀ ξ ∈ ( α. Από τον ορισμό του x →ξ − 0 x <ξ ⎣ ⎦ supremum συνάγεται ότι ∀ε > 0 ∃ x 0 ∈ ( α. ≤ h1 h2 241 . x + h 2 ) . lim− h →0 h →0 h h h Απόδειξη: Έστω 0 < h1 < h 2 .δ ) ∀ δ > 0.Απόδειξη: α) Αριστεράς οριακής τιμής: Έστω ότι η f είναι αύξουσα ( ↑ ) . f ( x + h ) − f (x) f ( x + h ) − f (x) υπάρχουν ∀x ∈ I. ∀ ξ ∈ ( α.β ) είναι φθίνουσα ( ↓ ) f ( ξ − 0 ) ≥ f (ξ) ≥ f ( ξ + 0 ) . από το Λήμμα των τριών χορδών. Απόδειξη: f ( ξ + 0 ) = inf f (x) = inf f (x) .β ) : x 0 < ξ και s ξ − ε < f (x 0 ) ≤ s ξ . 1 ∈ ( 0.β ) .β ) είναι αύξουσα ( ↑ ) αντιστοίχως φθίνουσα και ξ ∈ ( α. f ( ξ + 0 ) ≤ f ( η − 0 ) .4 Λήμμα: Ας υποθέσωμε ότι η f είναι κυρτή επί του ανοικτού διαστήματος Ι. x <η ξ < x <η Αν η f είναι φθίνουσα f ( ξ + 0 ) ≥ f ( η − 0 ) .β ) .β ) η με ξ < η . ∀ε > 0 ⇒ f (x) = s ξ ∀x < ξ . x 2 = x + h1 . η> x >ξ f ( η − 0 ) = sup f (x) = sup f (x) . ∀x < ξ ⇒ f (x) < f (ξ) συνεπώς υπάρχει s ξ = sup f (x) ≤ f (ξ).

β).5 Θεώρημα: Αν η f είναι κυρτή στο ανοικτό διάστημα Ι. αν F(h) = 10. f +′ (x). β). ∀x ∈ ( α. y−x Για h > 0: α < x − h < x < x + h < y − h < y < y + h < β επειδή η κλίση των f (x) − f (x − h) f (x + h) − f (x) ≤ ≤ h h f (y) − f (y − h) f (x) − f (x − h) f (x + h) − f (x) ≤ . f (y) − f (x) είναι αύξουσα συνάρτηση του y στο (α. Τότε. y−x lim+ y→ x Με βάση τα προηγούμενα: f (y) − f (x) = f +′ (x) . ∀ α < x < y < β. τότε η f είναι συνεχής επί του Ι. Επομένως. άρα ∃ lim h →0 h →0 h →0 ⎩ h ⎭ h →0 10.δ ) και επομένως υπάρχουν τα πλευρικά όρια κατά τα προηγούμενα. η F(h) ↑ είναι αύξουσα στο διάστημα h ( 0. f +′ είναι αύξουσες συναρτήσεις στο (α.β ) f (y) − f (x) ≤ f −′ (y) ≤ f +′ (y). ⎬ lim+ h = 0 . (ii) Υπάρχουν οι πλευρικές παράγωγοι f −′ (x).β ) → (i) η συνάρτηση y → κυρτή συνάρτηση. ⎧ f ( x + h ) − f (x) ⎫ Απόδειξη: lim− {f ( x + h ) − f (x)} = lim− ⎨ ⎬ lim− h = 0 h →0 h →0 ⎩ h ⎭ h →0 ⎧ f ( x + h ) − f (x) ⎫ lim+ {f ( x + h ) − f (x)} = lim+ ⎨ f ( x + h ) = f (x). και f −′ (x) ≤ f +′ (x) ≤ Απόδειξη: (i) Η (i) προκύπτει από το προηγούμενο Λήμμα των τριών χορδών f (y) − f (x) f (z) − f (x) f (z) − f (y) f (y) − f (x) ≤ ≤ ∀ α< x < y<β ⇒ αν h : y y−x z−x z−y y−x έπεται ότι αν y < z ⇒ h(y) ≤ h(z). άρα lim+ ≤ lim+ ≤ h →0 h →0 h h h κυρτών συναρτήσεων είναι αύξουσα ≤ lim+ h →0 f (x) − f (x − h) f (x − h) − f (x) f (y) − f (y − h) ⎛ = − lim+ = ⎜ To hlim + →0 h →0 h h h ⎝ f (x − h) − f (x) ⎞ = f −′ (x). lim− y→ x f (y) − f (x) = f −′ (x) .β). y−x ∀x ∈ (α.f ( x + h ) − f (x) . Η μεταβολή είναι κατά + h από το x − h → x ⎟ − h ⎠ (*) = hlim →0 242 .6 Πρόταση: Έστω α < β και f : ( α. y−x Άρα οι πλευρικές παράγωγοι f −′ .

f +′ είναι αύξουσες y−x f (s) − f (t) ≤ s−t ≤ f −′ (s) ≤ f −′ (y) ≤ M . τότε f ′(x)(y − x) + f (x) ≤ f (y). f −′ (y) } και άρα η f είναι συνεχής. Αν x ≤ t < s ≤ y έχομε. α < x < y < β με σταθερά M = max { f +′ (x) . α < x < y < z < β ⇒ f +′ (x) ≤ f −′ (y) ≤ f +′ (z) . οι f −′ .7 Πρόταση: Έστω α < β και f : ( α. f −′ (x) ≤ f +′ (x) ≤ ≤ f −′ (y) ≤ f +′ (y) . y]. αν η f +′ είναι συνεχής στο y (δηλ. ≤ f (x) − f (x − h) f (y) − f (x) ≤ ≤ h y−x f (y + h) − f (y) f (x) − f (x − h) f (y) − f (x) f (y + h) − f (y) ≤ ≤ lim . Τότε: (i) Η f ικανοποιεί τη συνθήκη Lipschitz σε κάθε κλειστό διάστημα [x. f −′ (y) } [από προηγούμενα αποτελέσματα οι πλευρικές παράγωγοι υπάρχουν]. Επειδή x → y− z→y f +′ (x) ≤ f −′ (y) ⇒ f +′ (y) = f −′ (y) . (iii) Αν α < x < y < β και η f είναι διαφορίσιμη στο x. − M ≤ f +′ (x) ≤ f +′ (t) ≤ (ii) Αφού οι f −′ . αν lim h →0− h →0 − h h y−x h ή f +′ (x) ≤ f (y) − f (x) ≤ f −′ (y) (*) y−x 10. Άρα.β ) : η f δεν είναι διαφορίσιμη στο x} είναι το πολύ αριθμήσιμο. συναρτήσεις στο (α.δηλαδή. οι πλευρικές παράγωγοι f −′ . Έστω h > 0 : α < x − h < x < x + h < y − h < y < < h + h < β.β) έχομε. y) ∈ (α. β) ∀ (x. Απόδειξη: (i) Έστω α < x < y < β . Είναι γνωστό ότι αν η f : [ α. δεξιά και αριστερά συνεχής) f +′ (y) = lim− f +′ (x) = lim+ f +′ (z) = f −′ (y) x→y z→y f-′(y) = f +′ (y) lim f +′ (x) ≤ f −′ (y) ≤ lim+ f +′ (z) ή f −′ (y) = sup f +′ (x) = inf f +′ (z) . f +′ είναι αύξουσες στο (α. β). f −′ (x) ≤ f +′ (x) ≤ f −′ (y) ≤ f +′ (y).β ) για το οποίο η f +′ είναι συνεχής.β ) → κυρτή συνάρτηση. A = {x ∈ ( α. άρα f (s) − f (t) ≤ M s − t . M = max { f +′ (x) . αν f −′ (x) ≤ λ ≤ f +′ (x) ⇒ λ(y − x) + f (x) ≤ f (y) και f (y) − f (x) ≥ λ(y − x).. Σύμφωνα με το Λήμμα των τριών χορδών. άρα η f είναι Lipschitz. Γενικώτερα.β ] → 243 είναι αύξου- . (ii) Η f είναι διαφορίσιμη ∀ x ∈ ( α. β). f +′ είναι αύξουσες συναρτήσεις στο (α. Από την υπόθεσή μας. Άρα το σύνολο. Από προηγούμενη πρόταση f (y) − f (x) έχομε. δηλαδή.

. οπότε. είτε υπάρχει γ∈ ( α. f (x) → +∞ .8 Πρόταση: Έστω f : → διαφορίσιμη κυρτή και φραγμένη. β).δ] → (α. Επομένως. η f είναι κυρτή. 10. 10. (ii) η f είναι μονότονη στο (α. Δηλαδή η f είναι διαφορίσιμη εκτός ενός αριθμησίμου πλήθους σημείων. f ′(x)(y − x) + f (x) ≤ f (y).β ) να είναι αύξουσα. διαφορίσιμη ∀ x ∈ ( α. Απόδειξη: Έστω ότι η f είναι διαφορίσιμη στο ξ και f ′(ξ) > 0. (iii) Από προηγούμενη πρόταση λ ≤ f +′ (x) ≤ f (y) − f (x) αν α < x < y < β και y−x f (x) − f (y) ≤ f −′ (x) ≤ λ. λ(y − x) + f (x) ≤ f (y) ή f (x) − f (y) ≤ λ(x − y) ή x−y f (y) − f (x) ≥ λ(y − x).9 Θεώρημα: Έστω f : ( α. f ′(ξ) = 0. Αν η f είναι κοίλη f (x) ≤ f (ξ) + f ′(ξ)(x − ξ) . f ⎜ ∫ ∫γ foφ ⎟ γ ⎝δ−γ ⎠ δ−γ 1 y f (x) + f (y) ⎛x+y⎞ f ≤ (iv) f ⎜ ∫ ⎟≤ 2 ⎝ 2 ⎠ y−x x 244 ∀ α < x < y < β. Αλλά η f είναι φραγμένη οπότε αποκλείεται να συμβαίνουν τα προηγούμενα. y y (i) ∫x f −′ = f (y) − f (x) = ∫x f +′ για α < x < y < β . δηλ.β) είναι συνεχής συνάρτηση τότε. Άρα f ′(ξ) > 0 ή f ′(ξ) < 0 άτοπο.β ) → . Τότε. άρα επειδή η f ′ είναι αύξουσα ( ↑ ) f ′ = f +′ = f −′ η f +′ είναι συνεχής εκτός ενός αριθμησίμου πλήθους σημείων. α < β κυρτή συνάρτηση. Το διάγραμμα της f είναι «κάτω» από την εφαπτομένη στο ( ξ.β ) για το οποίο η f +′ είναι συνεχής. f (x) → +∞ αν f ′(ξ) < 0 f (x) ≥ f (ξ) + f ′(ξ)(x − ξ) όταν x → −∞. Ως γνωστόν f (x) ≥ f (ξ) + f ′(ξ)(x − ξ) .β ) ώστε η f (α. όταν x → +∞. (iii) (Ανισότητα Jensen): Αν γ < δ και ⎛ 1 δ ⎞ 1 δ φ ≤ η φ :[γ. το σύνολο των σημείων ασυνέχειας δηλαδή το A(f ) = {x ∈ [ α.σα. είναι δηλ. Παρατηρήσεις: Η σχέση f (x) ≥ f (ξ) + f ′(ξ)(x − ξ) σημαίνει ότι το διάγραμμα της f είναι «πάνω» από την εφαπτομένη στο ξ. ∀ ξ άρα η f είναι σταθερή. γ] να είναι φθίνουσα και η f [ γ.f (ξ) ) . Δείξτε ότι η f είναι σταθερή.β ] : η f δεν ορσ είναι συνεχής στο x} είναι (το πολύ) αριθμήσιμο. Αν f +′ (x) = f −′ (x) = f ′(x) .

Απόδειξη: Από προηγούμενη πρόταση οι f +′ , f −′ είναι αύξουσες συναρτήσεις στο

( α,β ) . Από γνωστό θεώρημα κάθε μονότονη συνάρτηση f : [ x, y] → είναι
ολοκληρώσιμη. Έστω α < x < y < β και P = {x = t 0 < t1 < ... < t n = y} διαμέριση
n
n f (t ) − f (t
i
i −1 )
του [ x, y ]. L ( f +′ , P ) = ∑ f +′ ( t i −1 )( t i − t i −1 ) ≤ ∑
( t i − t i−1 ) ≤
t i − t i −1

i =1

i =1

n

n

≤ ∑ f −′ ( t i )( t i − t i −1 ) = ∪ ( f −′ , P ) .

L ( f +′ , P ) = ∑ f +′ ( t i−1 )( t i − t i−1 ) ≤ f (y) − f (x) ≤

i =1

i =1

n

≤ ∑ f −′ ( t i )( t i − t i −1 ) = ∪ ( f −′ , P ) άρα ∫x f −′ ≤ ∫x f +′ ≤ f (y) − f (x) ≤ ∫x f −′ ≤ ∫x f +′ και το
y

y

y

y

i =1

συμπέρασμα είναι άμεσο. (ii) Από προηγούμενη πρόταση η f +′ είναι αύξουσα

( ↑ ) στο (α, β). Άρα υπάρχουν τρεις δυνατότητες. Είτε η f ′ ≥ 0 είτε η f ′ ≤ 0 είτε
+

+

∃ γ ∈ ( α,β ) : f +′ (x) ≤ 0 ∀ x ∈ (α, γ] , f +′ (x) ≥ 0 ∀ x ∈ [γ,β) . Έχομε ήδη αποδείξει
y

y

x

x′

y

y

ότι ∫ f −′ ≤ ∫ f +′ ≤ f (y) − f (x) ≤ ∫x f −′ ≤ ∫x f +′ αν f +′ ≥ 0 ⇒ 0 ≤ f (y) − f (x) άρα η f
είναι αύξουσα. Αν f + ≤ 0 ⇒ f (y) − f (x) ≤ 0 ή f (y) ≤ f (x) άρα η f είναι φθίνουσα. Στην τρίτη περίπτωση η f (α, γ]↑ και η f [γ,β)↓ .

(iii) Εφ’ όσον η

φ(x) ∈ (α,β) ∀x ∈ [ γ,δ ] (φ συνεχής συνάρτηση) α < φ(x) < β,
α ∫γ dx < ∫γ φ(x) dx < β ∫γ dx ή α ( δ − γ ) < ∫γ φ(x) < β ( δ − γ ) , α <
δ

δ

δ

δ

1 δ
∫ φ(x) < β .
δ−γ γ

1 δ
∫ φ(x) ⇒ α < t < β [Διατυπώνομε σαν Λήμμα τη γνωστή
δ−γ γ
Πρόταση: Αν α < x, y < β και η f είναι διαφορίσιμη στο x
f ′(x)(y − x) + f (x) ≤ f (y)].
f (t) + f +′ (t) ( φ(x) − t ) ≤ f ( φ(x) ) , ∀ x ∈ [ γ,δ ]

Θέτομε t =

Ολοκληρώνοντας έχομε

(

δ
δ
δ
∫γ f (t)dx + ∫γ f +′ (t) ( φ(x) − t ) dx ≤ ∫γ ( foφ ) (x)dx ή

)

(

)

δ
δ
δ
δ
∫γ f (t)dx + f +′ (t) ∫γ φ(x) − ( δ − γ ) t ≤ ∫γ foφ ή ( δ − γ ) f (t) + f +′ (t) ∫γ φ − ( δ − γ ) t ≤
δ

≤ ∫γ foφ γιατί t =

1 δ
∫ φ , άρα
δ−γ γ

( δ − γ ) f (t) ≤ ∫γ foφ
δ

ή f (t) ≤

1 δ
∫ foφ .
δ−γ γ

(iv) Η f : ( α,β ) →
α < β είναι κυρτή απεικόνιση και από γνωστή πρόταση
ικανοποιεί τη συνθήκη Lipschitz, άρα είναι συνεχής στο [x, y] και άρα ολοκληρώσιμη. Για z ∈ [ x, y ] παρατηρούμε ότι z = λx + (1 − λ ) y 0 ≤ λ ≤ 1 και από γνωy−z
z−x
y−z
x+
y. Επειδή η f είναι κυρτή f (z) ≤
f (x) +
y−x
y−x
y−x
z−x
f (x) y
f (y) y
y
+
f (y), άρα ∫x fdz ≤
(y − z)dz +

∫ (z − x)dz αν υπολογίσωμε
x
y−x
y−x
y−x x

στή παρατήρηση z =

245

τα ολοκληρώματα

1 y
f (x) + f (y)
f≤
. Αν η φ είναι η ταυτοτική απεικόνιση

x
y−x
2

⎛ 1 y

1 y
f (x) + f (y)
⎛x+y⎞
φ(ω) = ω, ∀ ω ∈ [ x, y ] ⊂ ( α,β ) , f ⎜
xdx
=
f

f






x
2
⎝ 2 ⎠ y−x x
⎝ y−z

Παρατήρηση: Αν α < β και f : ( α,β ) →

κυρτή συνάρτηση. Τότε υπάρχουν οι

f (y) − f (x)
≤ f −′ (y) ≤ f +′ (y) ∀ α < x < y < β
y−x
f (y) − f (x)
Γενικώτερα, αν α < x, y < β έχομε λ ≤ f +′ (x) ≤
αν α < x < y < β και
y−x
f (x) − f (y)
≤ f −′ (x) ≤ λ αν α < y < x < β , οπότε αν α < x, y < β , λ(y − x) ≤ f (y) − f (x)
x−y
ή f (y) ≥ f (x) + λ(y − x) .

πλευρικές παράγωγοι: f −′ (x) ≤ f +′ (x) ≤

10.10 Ανισότητα Jensen: Αν f : ( α,β ) →

είναι κυρτή συνάρτηση, x1 , x 2 ,...x n

n
n
⎛n

∈ ( α,β ) και λ1 , λ 2 ...λ n ∈ ( 0, +∞ ) : ∑ λ i = 1 , τότε, f ⎜ ∑ λ i x i ⎟ ≤ ∑ λ i f (x i ) .
i =1
⎝ i =1
⎠ i =1
Απόδειξη: Υποθέτομε ότι x1 ≤ x 2 ≤ ... ≤ x n . Θέτομε, ξ = λ1x1 + λ 2 x 2 + ... + λ n x n =
n

= ∑ λi x i ,
i =1

( λ1 + ... + λ n ) (x1 ) ≤ λ1x1 + λ 2 x 2 + ... + λ n x n ≤ ( λ1 + ... + λ n ) (x n )

1 ⋅ x1 ≤ λ1x1 + ... + λ n x n ≤ 1 ⋅ x n ή x1 ≤ ξ ≤ x n , ξ ∈ ( α,β ) α < ξ, x i < β

Από προηγούμενη παρατήρηση, f ( x i ) ≥ λ ( x i − ξ ) + f (ξ), α < ξ, x i < β, 1 ≤ i ≤ n
Πολλαπλασιάζωμε την προηγούμενη σχέση με λ i > 0 τότε, λ i f (x i ) ≥
≥ λλ i ( x i − ξ ) + λ i f (ξ), i = 1, 2,...n , αθροίζουμε κατά μέλη
n

n

n

i =1

i =1

i =1

∑ λi f (x i ) ≥ ∑ λλi ( x i − ξ ) + ∑ λ i f (ξ) ,

n
⎛n
⎞ ⎛n



λ
f
(x
)
λ
λ
x
λ
ξ
∑ i i
⎜ ∑ i i ∑ i ⎟ + f ⎜ ∑ λi x i ⎟
i =1
i =1
⎝ i =1
⎠ ⎝ i =1

n

1

n
⎛n

άρα ∑ λ i f (x i ) ≥ f ⎜ ∑ λ i x i ⎟ .
i =1
⎝ i =1

Παρατηρήσεις: (i) Τα προηγούμενα αποτελέσματα (με αντεστραμμένη την φορά των ανισοτήτων) ισχύουν και για κοίλες συναρτήσεις βασιζόμενοι στην
ισοδυναμία:
f κοίλη ⇔ − f κυρτή. (ii) Αποδείξαμε ότι αν η f : ( α,β ) →

α < β είναι κυρτή η f είναι Lipschitz και επομένως συνεχής. Η υπόθεση ότι η f
ορίζεται σε ανοικτό διάστημα (α, β) είναι αναγκαία και δεν είναι δυνατόν να
παραλειφθεί.

246

Για παράδειγμα: f : [ −2, +2] →

:

−1 < x < 1
f (x) = x 2
f (−2) = f (2) = 2

Η f είναι κυρτή αλλά δεν είναι συνεχής.

f:

⎧1
→ , f (x) = ⎨
⎩2

x <1
x ≥1

Η f είναι κυρτή στο συμπαγές (κλειστό φραγμένο) διάστημα, [ −1, +1]. ΔΕΝ είναι συνεχής
επί του [ −1, +1].
(iii) Η κυρτότητα μιας συνάρτησης ελέγχεται πρακτικά από τα παρακάτω αποτελέσματα.
10.11 Θεώρημα: (a) Έστω f : ( α,β ) →

διαφορίσιμη. Τότε η f είναι κυρτή ⇔

η f ′ είναι αύξουσα. (b) Έστω f : ( α,β ) →

δύο φορές διαφορίσιμη συνάρτηση.

Τότε η f είναι κυρτή ⇔ f ′′(x) > 0, ∀x ∈ ( α,β ) .
Απόδειξη: (a) ⇒ Γνωρίζωμε ότι οι πλευρικές παράγωγοι f −′ (x), f +′ (x) υπάρ-

χουν ∀x ∈ ( α,β ) και f −′ (x) ≤ f +′ (x) ≤

f (y) − f (x)
≤ f −′ (y) ≤ f +′ (y), ∀α < x < y < β,
y−x

άρα οι f −′ , f +′ είναι αύξουσες συναρτήσεις. Αν η f είναι διαφορίσιμη συνάρτηση
f +′ = f −′ = f ′, άρα η f ′ είναι αύξουσα.

⇐ Ας υποθέσωμε ότι η f ′ είναι

αύξουσα, αλλά το συμπέρασμα δεν ισχύει, δηλαδή η f δεν είναι κυρτή. Τότε,

∃ x, y : α < x < y < β, 0 < λ < 1: f ( λx + (1 − λ ) y ) > λf (x) + (1 − λ ) f (y). Θέτομε
y−z
z−x
f (x) +
f (y)
ορσ
y−x
y−x
⎡⎣ Γιατί αν z ∈ ( x, y ) , z = λx + (1 − λ ) y, 0 < λ < 1, z = λx + y − λy = y − λy + λx,
z−y y−z
y−z z−x
=
=
, άρα
z − y = λ ( x − y) ⇒ λ =
, 1− λ = 1−
x−y y−x
y−x y−x
y−z
z−x ⎤
f (z) − f (x) f (y) − f (z)
z=
x+
y ⎥ , άρα η
>
y−x
y−x ⎦
z−x
y−z
z ∈ ( x, y ) ⇔ z = λx + (1 − λ ) y, 0 < λ < 1 , τότε f (z) >

247

άρα από το θεώρημα της Μέσης Τιμής ∃ ξ ∈ ( x, z ) και
η∈ ( z, y ) : f ′(ξ) =

f (z) − f (x)
f (y) − f (z)
> f ′(η) =
z−x
y−z

άρα η f ′ δεν είναι αύξουσα. Άτοπο. Το άτοπο προήλθε γιατί υποθέσαμε ότι η f
δεν είναι κυρτή. (b) ⇒ Έστω ότι η f : ( α,β ) → είναι κυρτή και δύο φορές
διαφορίσιμη. Θα δείξωμε ότι η f ′′(x) ≥ 0, ∀x ∈ ( α,β ) . Έστω x ∈ (α,β)
∀h ∈

:

1
1
x−h
∈ ( α,β ) έχομε x = (x + h) + (x − h) . Αφού η f είναι κυρτή
x+h
2
2

1
1
f (x) ≤ f ( x + h ) + f ( x − h ) άρα f ( x + h ) + f ( x − h ) − 2f (x) ≥ 0 ∀x ∈ ( α,β ) .
2
2
Είχαμε αποδείξει ότι αν μια συνάρτηση f : ( α,β ) → είναι δύο φορές παραγωf ( x + h ) + f ( x − h ) − 2f (x)
, άρα f ′′(x) > 0, ∀x ∈ ( α,β ) .
h →0
h2
⇐ Αν η f ′′(x) > 0, ∀x ∈ ( α,β ) η f ′(x) ↑ είναι γνησίως αύξουσα αλλά τότε η f

γίσιμη f ′′(x) = lim

είναι κυρτή, γιατί η f είναι κυρτή ↔ η f ′(x) είναι αύξουσα, ∀x ∈ ( α,β ) , ( ↑ ) .
Παραδείγματα: f : ( 0, +∞ ) → , f (x) = x 2 ,

g : ( 0, +∞ ) → , g(x) =

1
,
x

h : ( 0, +∞ ) → , h(x) = x + x −1

Οι προηγούμενες συναρτήσεις είναι κυρτές γιατί οι δεύτερες παράγωγοι είναι
θετικές. Η

Φ : ( 0, +∞ ) → , Φ(x) = x είναι κοίλη στο ( 0, +∞ ) γιατί

1
Φ′′(x) = − x −3 / 2 ≤ 0, ( x > 0 ) .
4

10.12 Πόρισμα: (i) Έστω f : ( α,β ) →

διαφορίσιμη συνάρτηση. Τότε η f είναι

κοίλη ⇔ η f ′ είναι φθίνουσα. (ii) Έστω f : ( α,β ) →

δύο φορές διαφορίσιμη.

Τότε η f είναι κοίλη ⇔ η f ′′(x) < 0 ∀x ∈ ( α,β ) .
Απόδειξη: Άμεσο αποτέλεσμα από το προηγούμενο θεώρημα με βάση την ισοδυναμία η f κοίλη ⇔ − f είναι κυρτή.

248

10.13 Ορισμός: Έστω f : ( α,β ) →

. Ένα σημείο

ξ∈ ( α,β ) είναι σημείο καμπής της f αν υπάρχει δ > 0:
α < ξ – δ < ξ + δ < β και η f να είναι γνήσια κυρτή
στο ( ξ − δ,ξ ] και γνήσια κοίλη στο [ ξ,ξ + δ ) ή
γνήσια κοίλη στο ( ξ − δ,ξ ] και γνήσια κυρτή στο

[ξ,ξ + δ ) .
10.14 Πρόταση: Έστω f : ( α,β ) →

μια παραγωγίσιμη συνάρτηση στο

ξ∈ ( α,β ) σημείο καμπής της f. Αν υπάρχει η f ′′(ξ) τότε f ′′(ξ) = 0.
Απόδειξη: Εφ’ όσον το ξ είναι σημείο καμπής υπάρχει δ > 0: α < ξ – δ < ξ + δ < β

και η f είναι γνήσια κυρτή στο ( ξ − δ,ξ ] και γνήσια κοίλη στο [ ξ,ξ + δ ) . Επομένως
η f ′ είναι γνησίως αύξουσα στο ( ξ − δ,ξ ] και γνησίως φθίνουσα στο [ ξ,ξ + δ ) .
Ή η f ′ θα είναι γνησίως φθίνουσα στο ( ξ − δ,ξ ] και γνησίως αύξουσα στο [ ξ,ξ + δ ) .
Υποθέτομε ότι η f ′ είναι γνησίως αύξουσα στο ( ξ − δ,ξ ] και γνησίως φθίνουσα
στο [ ξ,ξ + δ ) .

f ′(x) − f ′(ξ)
≥ 0 (γιατί η f ′ είναι γνησίως αύξουσα)
x →ξ −
x−ξ

f −′′(ξ) = lim

f ′(x) − f ′(ξ)
≤ 0 (γιατί η f ′ είναι γνησίως φθίνουσα)
x →ξ +
x −ξ
f −′′(ξ) = f +′′(ξ) = f ′′(ξ) = 0.

f +′′(ξ) = lim

Παρατήρηση: Η συνθήκη f ′′(ξ) = 0 δεν είναι ικανή

να μας εξασφαλίσει ότι το ξ είναι σημείο καμπής.
Παράδειγμα: f : → , f (x) = x 4 , f ′′(0) = 0. Αλλά
το x = 0 δεν είναι σημείο καμπής, γιατί στο διάστημα
( −1, +1) η f δεν είναι κυρτή ή κοίλη στα ημι-ανοικτά
υποδιαστήματα.
10.15 Πρόταση (Κριτήριο ύπαρξης σημείου καμπής): Υποθέτομε ότι (i) η
f : ( α,β ) → είναι δύο φορές διαφορίσιμη. (ii) ∃ ξ ∈ ( α,β ) : f ′′(ξ) = 0 ,

(iii) Υπάρχει η f ′′′(ξ) και είναι διάφορη του μηδενός. Τότε, το ξ είναι σημείο
καμπής για την f.

249

17: Έστω Ι διάστημα ⊂ x f (x) ⇔ y f (y) z f (z) x f (x) 1 Λύση: y f (y) 1 ≥ 0.ξ ].ξ + δ ) άρα η f είναι κυρτή στο [ ξ. Από το (ii) η f ′′(ξ) = 0 και επειδή η f ′′ είναι αύξουσα στο (ξ – δ. Τι συμβαίνει αν η f είναι γνησίως φθίνουσα. ξ + δ). Αν η f είναι γνησίως φθίνουσα και η f −1 είναι γνησίως φθίνουσα λf −1 (X) + μf −1 (Y) = = λx + μy ≥ f −1 (λX + μΥ) . άρα η f −1 είναι κυρτή επί του J. Αποδείξτε ότι η f δεν παίρνει μέγιστη τιμή στο (α. 1 x ( f (y) − f (z) ) − f (x)(y − z) + ( yf (z) − zf (y) ) ≥ 0 ⇔ ( z − x ) f (y) ≤ ( z − y ) f (x) + ( y − x ) f (z) ⇔ f (y) ≤ z−y y−x f (x) + f (z). Τώρα. Επειδή η f είναι γνησίως αύξουσα επί του Ι. ξ + δ) n f ′′(x) < 0.18: Έστω f : ( α.16 Πρόταση: Έστω f κυρτή επί του διαστήματος Ι. επειδή η f ′′(x) < 0 η f είναι κοίλη στο ( ξ − δ. 250 . Αν η f είναι γνησίως αύξουσα η f −1 είναι κοίλη επί του J. β). 10. λ + μ = 1. τότε ∃ δ > 0 : α < ξ – δ < ξ + δ < β και η f ′′ είναι αύξουσα στο (ξ – δ.Απόδειξη: Υποθέτομε ότι η f ′′′(ξ) > 0 . β). 10. Θέτομε X = f(x). άρα η f −1 είναι κοίλη επί του J. 10. x Απόδειξη: Έστω X ∈ J και Y ∈ J. ∀x ∈ ( ξ − δ. ξ − δ < x < ξ. Αποδείξτε ότι η f είναι κυρτή 1 1 ≥ 0 ∀ x. f ( λx + (1 − λ ) μ ) ≤ λf (x) + (1 − λ ) f (y) = λX + (1 − λ ) Y. Η f −1 : J = f (I) → I και είναι γνησίως αύξουσα. Η f επομένως έχει το ξ σημείο καμπής.ξ + δ ) . y.β ) → κυρτή συνάρτηση που δεν είναι σταθερή σε κανένα υποδιάστημα του (α. η f −1 είναι γνησίως αύξουσα επί του J. z−x z−x Είναι γνωστό ότι η συνάρτηση f είναι κυρτή. z ∈ I με x < y < z. Η f ′′(x) > 0 ∀x ∈ ( ξ. Y = f(y). y Η f είναι κυρτή δηλαδή. η f −1 είναι και συνεχής).ξ ) . ∈ I. μ > 0. * f ( λx + μy ) ≤ λf (x) + μf (y) = λX + μΥ όπου λ > 0. z f (z) 1 και f : I → . f : I → f (I) = J ⊂ . (Η f −1 υπάρχει γιατί στο f είναι 1 – 1 και επί. λx + μy ≤ f −1 ( λX + μΥ ) ή * λf −1 (X) + μf −1 (Y) ≤ f −1 (λX + μΥ) .

Τότε η f είναι σταθερή στο [α. Τότε. Από το Θεώρημα της Μέσης Τιμής ∃ ξ ∈ ( 0. Έστω α < y < ξ < x < β. τότε η > f (x) f (x) − f (0) = = f ′ ( ξ ) . η Λύση: Έστω x σταθερό και y > x αν η f είναι κυρτή συνάρτηση. ότι υπάρχει μέγιστο).β ) . Η f ′′(x) > 0 άρα η x f ′ είναι ↑ στο ( 0. 10. +∞ ) . β > γ. Λύση: Ας υποθέσωμε ότι η f είναι κυρτή και μη σταθερή.Λύση: Έστω ότι ∃ ξ ∈ ( α. η φ(y) = = c. δηλ. β]. ∀ξ ∈ ( 0. τότε f (x) ≤ f (ξ). y−x y−x ή f (y) − f (x) = cy − cx ή f (y) = cy + ( f (x) − cx ) = cy + δ. ∀x ∈ I. Επειδή η f είναι κυρτή ισχύει το Λήμμα των τριών χορδών [ ≥ 0] [ < 0] ≥0 >0 f (ξ) − f (y) f (x) − f (ξ) 0≤ ≤ ≤0 ξ − y ≠0 x − ξ ≠0 άρα f (y) = f (ξ) = f (x) στο (α. x ∈ ( 0. +∞ ) . +∞ ) .. 10.19: Έστω Ι διάστημα ⊂ f είναι ευθεία.β ) ⇒ f (β) − f (ξ) f (γ) − f (ξ) < ή β – ξ > γ – ξ. x f (x) f ′(x) ⋅ x − f (x) .21: Αν η f : [ 0. +∞ ) αρκεί Λύση: Έστω φ(x) = x x2 f (x) να δείξω ότι xf ′(x) − f (x) > 0 ⇔ f ′(x) > ∀x ∈ ( 0. +∞ ) → είναι δύο φορές διαφορίσιμη συνάρτηση και αν f (x) είναι αύξουσα για x > 0. Επομένως. η f είναι σταθερή. αρκεί να δείξω f ′(x) > f ′(ξ).. f (y) ≤ f (ξ) (έστω δηλ. β). f(0) = 0. x x−0 251 . Αν ξ ∈ ( α. Το άτοπο προήλθε β−ξ γ−ξ γιατί εφαρμώσαμε το Λήμμα των τριών χορδών για γνήσιες ανισότητες. Το άτοπο προήλθε γιατί υποθέσαμε ότι η f παίρνει μέγιστη τιμή. Αν η f είναι κοίλη η f (y) − f (x) ↑ είναι αύξουσα y−x f (y) − f (x) f (y) − f (x) ↓ δηλ. x ) : f ′(x) > f ′′(x) > 0 για x > 0. x ) . ΑΤΟΠΟ. f (x) ≤ f (ξ) . 10. x ∈ ( 0. δηλ. φ′(x) = . Άτοπο.β ) : ∀x ∈ ( α. και f : I → συνάρτηση κυρτή και κοίλη. γ ] → συνεχής και κυρτή συνάρτηση: f (α) = f (β) = f (γ). β). γιατί εξ υποθέσεως η f δεν είναι σταθερή σε κανένα υποδιάστημα του (α.20: Έστω α < β < γ και f : [ α.

. 2 k +1 + k k +1 ≤ ∫k xdx ≤ k + 1 . ∫α xdx ≤ M ( β − α ) = max f (x) ( β − α ) = β x∈[ α.β ] = β ( β − α ) .. άρα n n ≤ 1 + 2 + . 3 6 Λύση: Θεωρούμε τη συνάρτηση f (x) = x x ∈ [ 0. δηλ. δηλαδή 2 1+ 2 2 = ∫1 xdx ≤ 2. 4 x > 0 (1) β ∫α xdx ≥ ( β − α ) α + ( β − α ) β ∫α xdx ≥ β − α (β − α ) = 2 2 ( α+ β (β − α ) . η f είναι γνησίως αύξουσα ( ↑ ) στο [ 0... + n − 1 + n < 3 < 2 n ⎛2 1⎞ 4n + 3 2 4n + 3 n n+ =⎜ n+ ⎟ n = n .Σχέση που ισχύει γιατί η f ′ είναι αύξουσα. + n ≤ n. ⎥ 3 3 ⎥ 2 ⎦0 1 + 2 + .. + η < η.1... 10. 2 προσθέτοντας έχομε 1 + 2 + ... γιατί 2 ) α + β . ∀ k = 0. Επειδή.... +∞ ) .. + n. + n . 2 n n Το ολοκλήρωμα ∫0 ⎤ 3/ 2 x ⎥ 2 xdx = = n n. 3 2 ⎝3 2⎠ 6 3 6 252 . το άθροισμα 1 + 2 + . +∞ ) .. 0+ 1 1 = ∫0 xdx ≤ 1. 2.22: Αποδείξτε ότι 2 4η + 3 n η < 1 + 2 + .... f(x) είναι γνήσια κοίλη 1 γιατί η f ′′(x) = − x −3 / 2 ≤ 0. τότε. + n −1 + n < 2 < 2 n n ≤ 1 + 2 + . + n − 1 + n −1 + n n = ∫n −1 xdx ≤ n 2 n n ≤ ∫0 xdx ≤ 1 + 2 + .

m ∈ ( ) ( ) log x n +1 = log x n ⋅ x = log x n + log x = n log x + log x = ( n + 1) log x άρα ο ισχυρισμός ισχύει. f (x) = log(xy) ορσ 1 1 f ′(x) = ( log(xy) )′ = y = . Θα αποδείξωμε ότι ισχύει για n + 1. Για x = 1 log y = log1 + γ = 0 + γ = γ. log(xy) = = log x + γ. ⎛ m⎞ m τότε log ⎜⎜ x n ⎟⎟ = log x . y > 0 τότε ⎝ ⎠ n ⎛x⎞ log ⎜ ⎟ = log x − log y. ∀x > 0. Δηλαδή. +∞ ) → dt . (ii) αν x > 0.11. Για n = 0 ο ισχυρισμός ισχύει.1: Θέτομε log : ( 0. +∞ ) → . log x − n = log x −1 n ) = n log (( x 253 −1 )) = (1) = − n log x ∀n ∈ . ⎝y⎠ Απόδειξη: (i) Αποδεικνύεται με επαγωγή. ΛΟΓΑΡΙΘΜΙΚΗ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗ Ορισμός 11. x ⎣ t ⎦ Έστω ένας σταθερός ορισμός y > 0. ( ) 1 ⎛ 1⎞ (ii) 0 = log1 = log ⎜ x ⎟ = log x + log x ⎝ x⎠ (( ) log x −1 = − log x . y > 0 τότε log(xy) = log x + log y. x > 0. log x n = n log x . ∀x > 0. άρα log(xy) = = log x + log y. Η log είναι η λογαριθμική t συνάρτηση. +∞ ) και από γνωστό xy x αποτέλεσμα υπάρχει σταθερά γ: f (x) = log x + γ. n ∈ . Απόδειξη: Με βάση τον ορισμό του log από το 1ο θεμελιώδες θεώρημα του 1 1 ⎡ ⎤ απειροστικού λογισμού ( log x )′ = ⎢ γιατί η [1. Ορίζομε f : ( 0. n ∈ . x ] είναι συνεχής ⎥ . Έστω ότι ισχύει για n. (iii) αν x > 0. n ≥ 1. ∀n ∈ .3: (i) Αν x > 0.2: Αν x > 0. x log x = ∫1 Πρόταση 11. δηλαδή f ′ = log′ ( 0. y > 0. ( ) Πόρισμα 11.

(iii) log x = log ⎜ y ⎟ = log ⎜ ⎟ + log y ⇒ ⎝y ⎠ ⎝y⎠ ⎛x⎞ log ⎜ ⎟ = log x − log y. log (n) x = x xn (iii) Η log : ( 0. (ii) έχει παρα- ( −1) (n − 1)! .(2) 1 ⎛ ⎛ 1 ⎞n ⎞ ⎛ n1 ⎞ 1 n n ⎜ ⎟ log x = log ⎜⎜ x ⎟⎟ = n log ⎜⎜ x ⎟⎟ και άρα log x = log x. x ] σαν συνεχής συνάρτηση είναι ολοκληρώσιμη. Θα αποδείξωμε ότι ισχύει για n + 1 δηλ. 2.. ∀n ∈ .. +∞ ) → είναι (i) συνεχής.β ) → x log (n) (x) = ( ) 254 . 1 – 1 και γνήσια κοίλη συνάρn −1 τηση. ⎝y⎠ 11. x → 0+ 1 [1. xn (n) 1 x > 0. 2. 1 γώγους κάθε τάξης.... Έστω ότι ισχύει για n. t Απόδειξη: (i) H x y x F(x) − F(y) = ∫1 f (t)dt − ∫1 f (t)dt = ∫y f (t)dt ≤ f y − x . ( log x )′′ = − 2 < 0 και άρα από το Πόρισμα: Έστω f : ( α. n = 1. (iv) lim log x = +∞ x →+∞ (v) log ( ( 0. x (−1) n −1 (n − 1)! . +∞ ) ) = . Για n = 1 log′ x = (−1) n −1 (n − 1)! (ii) log (x) = . n ⎜⎝ ⎠ ⎟ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ ⎛ m⎞ ⎛ 1⎞ 1 m log ⎜⎜ x n ⎟⎟ = m log ⎜⎜ x n ⎟⎟ = m log x = (λόγω της (i)) = log x m ∈ γιατί n n ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ ⎛x ⎞ ⎛x⎞ (1) + (2) ισχύουν ∀n ∈ .. +∞ ) → είναι γνησίως αύξουσα. ∀x > 0 και ( log x )′ = . Το ολοt x1 x κλήρωμα (αόριστο) F(x) = ∫1 dt = ∫1 f (t)dt πληροί τη συνθήκη του Lipschitz. δηλαδή. log (n +1) (x) = log (n ) (x) = (−1) n −1 (n − 1)!(−n)x − n −1x = log (n +1) (x) = n +1 x ( −1) n n! άρα ισχύει ∀n ∈ . lim log x = −∞ . x > 0 άρα ο log x είναι γνησίως αύξουσα συνάρτηση και x 1 επομένως 1 – 1.. = ( −1)(−1)n −1 (n − 1)!n ⋅ x − n −1 = (−1) n n!x − n −1 = x n +1 1 (iii) ( log x )′ = > 0.4 Πρόταση: Η συνάρτηση log : ( 0. x ]} . Η F είναι ομοιόμορφα συνεχής όπου f = sup { f (t) : t ∈ [1. xn (−1) n n! ′ . n = 1.

β ) : f ( ξ ) = θ ⎦⎤ ∃ x ∈ ⎜ n . ⎝ ⎠ n 255 . y > 0 ⇒ log α (xy) = log α (x) + log α (y). Θέτομε γ = f ′(1) και f ′(x) = γ .. log ⎜ n ⎟ < y < log 2n [ Από το θεώρημα της ενδιάμε⎝2 ⎠ σης τιμής αν f : [ α. 2n ⎟ : log x = y. 11. +∞ ) ) = . +∞ ) ) = . (ii) Αν x > 0. Θέτομε log α : ( 0.6 Ορισμός: Έστω α > 0 και α ≠ 1. x>0 Τότε. ⎝2 ⎠ 11. log ( ( 0. Θα πρέπει να αποδείξωμε ότι ⎝2 ⎠ y ∀y ∈ ∃x ∈ ( 0. x x f = γ log + δ. f (x + h) − f (x) = h →0 h Απόδειξη: f (1) = f (1) + f (1) ⇒ f (1) = 0. log α ⎜⎜ x ⎟⎟ = log α x. +∞ ) : log x = y. οπότε. f ′(x) = lim ⎛ h⎞ f ⎜1 + ⎟ − f (1) 1 ⎝ x⎠ 1 ⎛ h⎞ ⎛ h⎞ = lim = f ′(1) . f (α) < θ < f (β) ⇒ ( ) ( ) ⎛ 1 ⎞ ∃ ξ ∈ ( α. όταν n → ∞ n → 0 2 ⎝2 ⎠ ⎛ 1 ⎞ και log ⎜ n ⎟ → −∞. x > 0. Αν y ∈ ∃ n ∈ : −n < <n ή log 2 ⎛ 1 ⎞ − n log 2 < y < n log 2 . (v) log ( ( 0. f (1) = γ log(1) + δ άρα δ = 0 ⇒ f = γ log. +∞ ) → ∀ διαφορίσιμη συνάρτηση: f (xy) = f (x) + f (y). log ⎜ n ⎟ = log 2− n = −n log 2 → −∞. (iv) log 2 > 0 άρα log(2n ) = n log 2 → ∞ όταν 1 ⎛ 1 ⎞ n → ∞.5 Πρόταση: Έστω f : ( 0.β ) η συνάρτηση logx είναι κοίλη. x + h = x ⎜1 + ⎟ ⇒ f ( x + h ) = f (x) + f ⎜1 + ⎟ h →0 x h x ⎝ x⎠ ⎝ x⎠ x 1 1 Δηλαδή.δύο φορές διαφορίσιμη. α ≠ 1. +∞ ) → . Δηλαδή. f ′(x) = f ′(1). (iv) Αν x > 0 και n ∈ . υπάρχει μια σταθερά γ: y>0 f = γ log. Έστω x > 0. ∀x ∈ ( α. (i) log α α = 1.β ] → συνεχής και θ∈ . m ∈ ⎛ mn ⎞ m τότε. log α (x) = = log x . δηλ. n ≥ 1. Τότε. Η συνάρτηση logα είναι λογαριθμική συνάρτηση με βάση το α. log α 11.7 Πρόταση: Έστω α > 0. (iii) Αν x > 0 και τότε log α (x n ) = n log α x. Τότε η f είναι κοίλη ⇔ f ′′(x) ≤ 0.

2. (iv) n →∞ n +1 ⎝ n⎠ n ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ α ⎛ α⎞ α (v) < log ⎜1 + ⎟ < α > −n. n+α ⎝ n⎠ n Απόδειξη: (i) Αν x = 1 ισχύει η ισότητα. y Απόδειξη: Από τον ορισμό της λογαριθμικής συνάρτησης με βάση το α και τις αντίστοιχες προτάσεις της λογαριθμικής συνάρτησης. x ] είναι συνεχής και γνησίως φθίνουσα ( ↓ ) ∫1 dt ≤ x t t x x −1 1 x1 x ≤ log x ≤ x − 1. +∞ ) ) = . (v) Αν x > 0. (ii) έχει παραγώγους κάθε τάξης ∀x > 0.3. x= α 1 1 log α x n −1 (iii) Είναι γνησίως αύξουσα αν α > 1 n = 1. (n) ( −1) ( n − 1)! .9 Πρόταση: (i) x −1 ≤ log x ≤ x − 1. x 1 ⎛ − ⎞ (ii) n ⎜⎜1 − x n ⎟⎟ ≤ log x ≤ ⎝ ⎠ ⎛ n1 ⎞ ⎛ n1 ⎞ 1 ⎛ 1⎞ 1 < log ⎜1 + ⎟ < . . x ] ⇒ 1 1 1 x 1 ≤ ≤ 1. ≤ n ⎜⎜ x − 1⎟⎟ . (iv) Είναι γνησίως κοίλη αν α > 1 και (v) lim log α x = +∞ αν α > 1 x →+∞ = −∞ αν 0 < α < 1 (vii) log α ( ( 0..x = log α x − log α y. (iii) log x = lim n ⎜⎜ x − 1⎟⎟ . x > 0 . Αν 0 < x < 1 ⇒ > 1. (vi) lim+ log α x = −∞ αν α > 1 x →+0 = +∞ αν 0 < α < 1 11. Έστω x > 1. log ( log α x )′ = είναι γνήσια κυρτή αν 0 < α < 1. α ≠ 1. (vi) log e = 1. +∞ ) → (i) συνεχής.8 Πρόταση: Έστω α > 0. οπότε αν εφαρ≤ ∫1 dt ≤ ∫1 dt ή t x x 1 −1 ⎛1⎞ 1 x ≤ log ⎜ ⎟ ≤ − 1 ή μόσωμε την προηγούμενη πρόταση έχομε 1 ⎝x⎠ x x 256 . y > 0 ⇒ log α 11. τότε αν t ∈ [1. x > 0.. Η συνάρτηση log α : ( 0. log α ⋅ x n και γνησίως φθίνουσα αν 0 < α < 1. Η t ∈ [1.

x (ii) Στην προηγούμενη σχέση θέτομε όπου x 1 n 1 ⎛ n1 ⎞ x −1 n ≤ log ⎜⎜ x ⎟⎟ ≤ x − 1. x →+∞ x 11. n +1 ⎝ n⎠ n n ⎛ 1⎞ ≤ lim log ⎜1 + ⎟ ≤ 1. n →∞ ⎝ n⎠ τότε log x = 0. α > −n. ≤ n log ⎜1 + ⎟ ≤ 1. ⎟ n →∞ n →∞ ⎜ ⎝ ⎠ ⎠⎠ ⎝ ⎝ 1 ⎛ ⎛ 1 ⎞⎞ n n log x ≤ lim ⎜ n ⎜⎜ x − 1⎟⎟ ⎟ ≤ log x γιατί lim x = 1. x > 0. 1 ⎝ ⎠ xn ⎛ 1 ≤ log x ≤ x − 1 ή n ⎜⎜1 − x n ⎝ 1 n x −1 x 1 n 1 x 1 n 1 − 1 ≤ log x ≤ x n − 1 ή 1 − x n ≤ n ⎞ ⎛ n1 ⎞ ⎟⎟ ≤ log x ≤ n ⎜⎜ x − 1⎟⎟ . lim n →∞ n + 1 n →∞ ⎝ n⎠ n Επειδή ⎛ 1⎞ lim ⎜1 + ⎟ = e . (ii) lim x log x = 0. x →0+ 1 log x 1 ⎛ 1⎞ 11. ≤ log ⎜1 + ⎟ ≤ . (vi) Ως γνωστόν. x ≠ 1. (ii) . άρα log x = ⎟ n →∞ n →∞ ⎜ ⎠⎠ ⎝ ⎝ ⎛ ⎛ 1 ⎞⎞ 1 1 (iv) Στην (i) θέτομε x = 1 + οπότε ≤ = lim ⎜ n ⎜⎜ x n − 1⎟⎟ ⎟ . (v) Θέτομε x = 1 + .10 Πόρισμα: (i) lim 1 ≤ log e ≤ 1 άρα log e = 1. x > 0. α n ⎝ n⎠ n ⎝ n⎠ n 1+ n α 1 ⎛ α⎞ α ⎛ 1⎞ 1 ≤ log ⎜1 + ⎟ ≤ ≤ log ⎜1 + ⎟ ≤ . ⎟ n →∞ ⎜ n + 1 n ⎠⎠ ⎝ ⎝ α 1+ −1 α ⎛ α⎞ α ⎛ 1⎞ 1 n ≤ log ⎜1 + ⎟ ≤ .11 Πρόταση: (i) log ⎜1 + ⎟ < < . 2 − x 1 x ⎝ x⎠ x +x 2 β−α α+β ⎛ 1⎞ και (iv) αν 0 < α < β ⇒ αβ < . n 1 − 1 ≤ log x ή n ⎜⎜ x − 1⎟⎟ ≤ x log x ⎜ ⎟ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ ⎝ xn ⎠ 1 1 ⎛ ⎛ 1 ⎞⎞ ⎛ n1 ⎞ n n n άρα log x ≤ n ⎜⎜ x − 1⎟⎟ ≤ x log x. x > 0. < (iii) log ⎜1 + ⎟ > logβ − log α 2 ⎝ x ⎠ 2x + 1 257 . x > 0. log x ≤ lim ⎜ n ⎜⎜ x − 1⎟⎟ ⎟ ≤ lim x log x.x −1 ≤ log x ≤ x − 1. x > 0 ⎠ ⎝ ⎠ ⎛ ⎞ 1 ⎛ n1 ⎞ ⎛ n1 ⎞ 1 ⎟ n ⎜ (iii) log x ≤ n ⎜⎜ x − 1⎟⎟ . x > 0. n+α n +1 ⎝ n⎠ n ⎝ n⎠ n 1 n 1 − n n ⎛ 1⎞ πολλαπλασιάζομε επί n.

(iii) Αποδεικνύεται όπως η (i). 11. Αφού το x > 1. ∀ x > 0 γιατί 1 − x(x + 1) ⎝ 2 x(x + 1) ⎠ 2 x(x + 1) ⇔ 1< 2x + 1 ανισότητα προφανής. > . θ > 0 άρα −1 = ⇔ = ⇔ θ= α θ α θ α θ β−α 2 (β − α ) β 2 β 2 2 ⎛ 1⎞ log = log ⎜1 + ⎟ > (iii) ή log > = = α α 2θ + 1 2 α + 1 β+α ⎝ θ ⎠ 2θ + 1 β−α 2 (β − α ) β+α β−α > .Απόδειξη: (i) f : ( 0. θ > 0. 2 logβ − log α β+α β β log log log x 1 α< 1 ⇒ α < 1 . x = 1 + . ή logβ − log α > ή β > α > 0. (iv) Αν 0 < α < β ⇒ > 1 ⇒ α β 1 β 1 β−α 1 α . Αν τώρα. log (1 + x ) x 258 . το 0 < x < 1 εφαρμόζωμε την ανισότητα με το στη x −1 x x β θέση x. ∀x > 0. > 0 και log x < ή 1 x x x x x −1 x −1 log x 1 1 < . Άρα η f(x) είναι φθίνουσα και 2 x(x + 1) ⎛ 1⎞ > log ⎜1 + ⎟ . ή α β α log β 2 logβ − log α log α α 1 lim f (x) = 0 άρα η f(x) > 0. +∞ ) → . x →+∞ ⎝ x⎠ x2 + x 1 1 1 ⎛ 1⎞ = = (ii) Έστω x > 1. α log β ⋅ β < β − α < Από την έχομε β β−α α α x −1 x β β −1 α α α α β β−α β−α β+α β−α < ⇒ αβ < . f ′(x) < 0. log x = log ⎜1 + ⎟ < θ θ(θ + 1) ⎝ θ⎠ θ2 + θ 1 x −1 x −1 x −1 = = .12: Δείξτε ότι 0 < 1 1 − < 1. με f (x) = ⎛ 1⎞ − log ⎜1 + ⎟ ⎝ x⎠ x2 + x 1 f ′(x) = 1 ⎛ 2x + 1 ⎞ 2x + 1 <0 ⎜⎜1 − ⎟⎟ . = 1 + .

b) : f ′(c) = 259 f (b) − f (a) 1 log b − log a = = .13 (α): Αν Ρ είναι ένα πολυώνυμο n-βαθμού με την ιδιότητα Ρ(ξ) = 0. + α1x + α 0 . log ( α + h ) − log(α) h = .13: Ένα πολυώνυμο Ρ(x) είναι της μορφής P(x) = α n x n + α n −1x n −1 + .Απόδειξη: Έστω f (x) = log x x ∈ [ α. ⎣ ⎝ α ⎠⎦ −1 ⎡ ⎛ h ⎞⎤ α 0 < θ = ⎢log ⎜1 + ⎟ ⎥ − < 1 . Τα άκρα του διαστήματος [ α. Το R(x) είναι πολυώνυμο n-1 βαθμού και το Q(x) n-2 βαθμού P(x) = (x − ξ) 2 Q(x). 1 α + θh −1 −1 −1 α + θh = h ⎣⎡log ( α + h ) − log α ⎦⎤ = −1 ⎡ ⎛ h ⎞⎤ ⎡ α+h⎤ = h ⎢log = h ⎢log ⎜1 + α ⎟ ⎥ . α ⎥⎦ ⎣ ⎠⎦ ⎣ ⎝ ⎡ ⎛ h ⎞⎤ θh = h ⎢log ⎜1 + ⎟ ⎥ − α. ( ) Απόδειξη: Αν Ρ(ξ) = 0.. α = 1. Απόδειξη: Από τα προηγούμενα P(x) = (x − ξ)R(x) όπου R(x) είναι πολυώνυμο n-1 βαθμού. h ⎣ ⎝ α ⎠⎦ 11. θ = 1. f ( α + h ) − f (α) = = f ′ ( α + θh ) h. το P(x) = (x − ξ)Q(x) όπου Q(x) είναι πολυώνυμο βαθμού n – 1. Τότε... Έστω Ρ(x) πολυώνυμο βαθμού n και για κάποιο ξ..α + h ]. Αν P′(ξ) = 0 = R ( ξ ) . άρα R(x) = = (x − ξ)Q(x). b a a Απόδειξη: Έστω f(x) = logx ∃ c ∈ (a. c b−a b−a . P′(ξ) = 0 . 11. Το σύνολο {α + θh : 0 < θ < 1} είναι εσωτερικά σημεία του δια- στήματος [ α..α + h ] .. τότε P(x) = P(x) − P(ξ) = α n x n − ξ n + . P′(x) = R(x) + (x − ξ)R ′(x). τότε P(x) = (x − ξ) 2 Q(x) όπου Q(x) είναι πολυώνυμο n-2 βαθμού.. + α1 ] = (x − ξ)Q(x) όπου Q(x) είναι πολυώνυμο βαθμού n – 1.. + α1 ( x − ξ ) ( ) x κ − ξ κ = (x − ξ) x κ −1 + x κ −2ξ + . + ξ κ −1 = (x − ξ)Fκ −1 (x) όπου Fκ −1 (x) πολυώνυμο του x βαθμού κ – 1 P(x) = (x − ξ) [ α n Fn −1 (x) + α n −1Fn − 2 (x) + . Αν το α n ≠ 0 το πολυώνυμο είναι βαθμού n. α > 0 .α + θh ] λαμβάνονται για θ = 0. Έχομε το αποτέλεσμα για h = x. Ρ(ξ) = 0. 11.14: Αν 0 < a < b ⇒ 1 − a b b < log < − 1.

b a a log b log 1 a < 1. a<c<b ⇒ 1 <1< 1.b a . < b b−a a 260 b−a b b−a < log < b a a . = b−a b c a a b b ή 1 − < log < − 1.

0 υποθέτομε ότι ο ισχυρισμός ισχύει για n ∈ . (ii) exp ⎜ x ⎟ = ( exp(x) ) n . Παρατήρηση: Ισχύουν: (i) exp(log x) = x. (iii) exp(0) = 1 ( ⇔ log x = 0 ⇔ x = 1) . x ∈ . οπότε αν m ∈ −1 − − − − − − (1) ⎛x⎞ και άρα exp ⎜ ⎟ = ⎝n⎠ 1/ n m ⎛m ⎞ ⎛ ⎛ x ⎞⎞ exp ⎜ x ⎟ = ⎜ exp ⎜ ⎟ ⎟ = ⎡( exp(x) ) ⎤ = ⎣ ⎦ ⎝n ⎠ ⎝ ⎝ n ⎠⎠ 261 . y exp(y) Απόδειξη: Η (i) αποδεικνύεται με επαγωγή. (iv) exp(ρ) = eρ . y exp(x) = t x =log t exp(y) = s y=logs x + y = log t + log s = log(ts) ή exp(x + y) = exp ( log(ts) ) = t ⋅ s = exp(x) ⋅ exp(y) . Η συνάρτηση log −1 υπάρχει γιατί η log είναι 1 – 1 και επί. (ii) exp(0) = 1 = exp(x − x) = = exp ( x + (− x) ) = exp(x) ⋅ exp(− x). Απόδειξη: Έστω x ∈ y x και έστω ότι ∀ ∈ .2 Πρόταση: exp(x + y) = exp(x) ⋅ exp(y). (iv) ( ⇔ log x = 1 ⇔ x = e ) . άρα ο ισχυρισμός ισχύει. Για n = 0.12. ∀ρ ∈ . ∀n ∈ . exp(x) = exp ⎜ n ⎟ = ⎜ exp ⎜ ⎟ ⎟ ⎝ n⎠ ⎝ ⎝ n ⎠⎠ n m . m n ⎛m ⎞ Πόρισμα: (i) exp(nx) = ( exp(x) ) . x > 0 ( ) (ii) log ( exp(x) ) = log log −1 (x) = x. = ( exp(x) ) n +1 . ∀n ∈ . Επομένως. ⎝n ⎠ n ≥1. exp(0) = 1 = ( exp(x) ) . Θα αποδείξωμε ότι ο ισχυρισμός exp ( ( n + 1) x ) = exp ( nx ) ⋅ exp(x) = ( exp(x) ) ( exp(x) ) = n ισχύει για n + 1. m∈ exp(x) x (iii) exp(x − y) = ∀ ∈ . +∞ ) . exp(− x) = ( exp(x) ) exp(− nx) = ( exp(x) ) = ( exp(x) ) 1/ n −n ⎛ x⎞ ⎛ ⎛ x ⎞⎞ . exp = log −1 : → ( 0. exp(1) = e 12. ΕΚΘΕΤΙΚΕΣ ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ 12. ∀x ∈ .1 Ορισμός: Η εκθετική συνάρτηση που συμβολίζεται με exp είναι η αντί- στροφη συνάρτηση της log.

n = 1.= ( exp(x) ) m/n (iii) exp(x − y) = exp ( x + (− y) ) = exp(x) ⋅ exp(− y) = . +∞ ) ⎯⎯ → είναι συνεχής. (1 – 1).… Για n = 1 exp′(x) = log −1 (x) = ( ) 1 ⎡ −1 ′ ⎤ = −1 ⎢ f ⎥ f ′of 1 1 −1 ⎢ ⎥ = log (x) = exp(x) = = = −1 1 ορσ 1 ⎢ f −1 ′ (x) = ⎥ log′ log (x) −1 −1 ⎢ ⎥ f ′ f (x) log (x) ⎣ ⎦ Υποθέτομε ότι ισχύει για n ∈ . exp(ρ) = ( exp(1) ) = ρ e exp(1) = e ) ∀ρ ∈ . +∞) ) = ⇒ ( 0. +∞ ) = log −1 ( ) = exp ( ) . ′ (ii) exp(n) (x) = exp(x). 3. 1 – 1. x →+∞ x →−∞ (v) exp( ) = ( 0. +∞ ) είναι γνήσια αύξουσα. n = 1. m ∈ . = exp(x) ⋅ exp ( (−1)y ) = (iv) Αν ρ ∈ ( γιατί = exp(x) ( exp(y) ) = −1 exp(x) . 2. και κυρτή γιατί exp(n) (x) = exp(x) > 0. (iv) exp(n) = e n → +∞ όταν n → ∞ (αφού είναι γνησίως αύξουσα) exp(−n) = e − n → 0 όταν n → ∞ . exp(y) m ..3 Πρόταση: Η συνάρτηση exp : γώγους κάθε τάξεως ∀x ∈ και exp(n) (x) = exp(x).. Από γνωστό θεώρημα του Απειροστικού Λογισμού αν η f : I → είναι συνεχής και 1 – 1 γνήσια μονότονη υπάρχει η f −1 και είναι συνεχής. (iv) lim exp(x) = +∞. (ii) έχει παρα- 12. (iii) Είναι γνησίως αύξουσα. → ( 0. +∞ ) . 1 – 1 και κυρτή συνάρτηση. ( (iii) Η exp : ) → ( 0. +∞ ) είναι (i) συνεχής. exp(n +1) (x) = ( ) ( ) ( ) ( ) ′ = exp(n) (x) = ( exp(x) )′ = exp(x) άρα η σχέση ισχύει ∀x ∈ . 2. (m. ∀n ∈ . n) = 1. 262 ⇒ . 1−1 Απόδειξη: (i) Η συνάρτηση log : ( 0. δηλ.. ∀x ∈ . lim exp(x) = 0 . (v) Έχομε αποδείξει (με το θεώρημα της ενδιάμεσης τιμής) ότι log ( (0. γνησίως αύξουσα. Αλλά κατά τον ορισμό log −1 x = exp(x) άρα η exp(x) είναι συνεχής. Έχομε αποδείξει ότι n ∈ n ⇒ρ= m ⎛m ⎞ exp ⎜ x ⎟ = ( exp(x) ) n ⎝n ⎠ = eρ − − − − − − (1) * = \ {0} ή exp(ρx) = ( exp(x) ) ή για x = 1. exp(n) (x) = exp(x)..

α x y ( ) ) = exp ( xy log α ) = α = exp y log α x xy f α(n) (x) = ( log α ) ⋅ α x . Προφανώς e x = exp(x) γιατί log e = 1. Με βάση το προηγού- μενο πόρισμα exp ( x log α ) = α x . αρ = ( exp ( log(α) ) ) . f α (x) = α x . x ( ) (v) α x ( y ( ) = ⎣⎡exp ( x log α ) ⎦⎤ .6 Πρόταση: Έστω α > 0. αρ = exp ( ρ log α ) . ω y = exp ( y log ω ) . (ii) α x + y = exp [ (x + y) log α ] = exp [ x log α + y log α ] = exp ( x log α ) exp ( y log α ) = ( γιατί exp(x + y) = exp(x) exp(y) ) . n exp ( ρ log α ) = ( exp ( log(α) ) ) = αρ . α > 0 (ii) έχει παράγωγους κάθε τάξης σε κάθε σημείο x ∈ . θέτομε f α : → ( 0. α1 = exp (1log α ) = exp ( log α ) = α. 263 (iv) Είναι γνήσια . α (iv) ( αβ ) = exp ( x log ( αβ ) ) = exp ⎣⎡ x ( log α + logβ ) ⎦⎤ = exp ( x log α ) exp ( x logβ ) = α x ⋅ β x . 12. +∞ ) . y → ( 0. = αx ⋅ αy (iii) α x − y = exp ⎡⎣( x − y ) log α ⎦⎤ = αx = exp [ x log α − y log α ] = exp [ x log α + (− y) log α ] = exp [ x log α ] exp ( − y log α ) = y . (v) α x x y = α xy . f α (x) = exp ( x log α ) = = e x log α . α1 = α.5 Ορισμός: Έστω α > 0. (iii) α x − y = αx . Απόδειξη: (i) α 0 = exp ( 0log α ) = exp ( 0 ) = 1.7 Πρόταση: Έστω α > 0. β > 0 και (ii) α x + y = α x ⋅ α y . Απόδειξη: Ως γνωστόν exp ( log α ) = α. ρ ή αν m =ρ. Τότε. αy ( ) (iv) ( αβ ) = α x ⋅ β x . x ∈ . (iii) Είναι γνησίως αύξουσα αν α > 1 και γνησίως φθί- νουσα αν 0 < α < 1 και η σταθερή συνάρτηση 1 αν α = 1. Τότε.4 Πόρισμα: Έστω α > 0 και ρ ∈ . exp(ρ) = eρ = ρ = ( exp(1) ) ρ m ⎛m ⎞ γιατί exp ⎜ x ⎟ = ( exp(x) ) n ⎝n ⎠ ∀ρ ∈ exp(ρx) = ( exp(x) ) . (i) α 0 = 1. Η f α είναι εκθετική συνάρτηση με βάση το α. Η συνάρτηση f α : είναι (i) συνεχής. Έστω α x = ω. y 12. ρ 12. n = .12. +∞ ) .

lim fα(x) = 0 = +∞ (v) lim fα(x) = +∞ αν α > 1 x →+∞ =0 αν 0 < α <1 (vi) f α ( αν α > 1 αν 0 < α <1 x →−∞ ) = ( 0. α ( f )′ = f ′ −1 α α = (f 1 −1 α (x) ) = ( 1 −1 α ) f α f (x) log α = (f 1 −1 α (x) ) . αx −1 . α ≠ 1 και f α : ( f )′ = f ′of1 f α−1 = log α . +∞ ) . ( f )′ (x) = f ′ −1 α Απόδειξη: Έστω x > 0. 1 = ( log α (x) )′ x log α [ γιατί. f α′ (x) = α x log α. f α (x) − f α (0) αx −1 log α = f α′ (0) = lim = lim . άρα f α−1 = ( log α (x) )′ ή f α−1 (x) = log α (x) + γ. οπότε f α−1 = log α. δηλ. ⎡⎣ Αν η f α−1 (1) = ω ⇒ f α (ω) = 1 ⇒ α ω = 1 ⇔ ω = 0 ⎤⎦ . γ = 0. Για x = 1 ⎥ log α ⎦ ( ) f α−1 (1) = log α (1) + γ ή f α−1 (1) − log α (1) = γ . Απόδειξη: (i) Η α x είναι συνεχής γιατί η α x = exp ( x log α ) αι έχομε ήδη αποδεί- ξει ότι η e x log α είναι συνεχής. x →0 x →0 x−0 x 264 . Με βάση αυτό τον ορισμό η α x έχει τις αντίστοιχες ιδιότητες της εκθετικής. f α′ (x) = α x log α = f α (x) ⋅ log α.9: log α = lim x →0 x Απόδειξη: Έστω α > 0 και f α (x) = α x ∀x ∈ . −1 −1 .8: Έστω α > 0. f α′ (0) = log α. → ( 0. Τότε η Πόρισμα 12. Πρόταση 12. f α (x) = α x . α ≠ 1.κυρτή αν α > 0. ∀α > 0. log α (x) = log x ⎤ ′ . +∞ ) .

x Η εφαπτομένη της f στο (1. f ′(x) = log x + 1 > 0. Σύμφωνα με προηγούμενες προτάσεις η κυρτή απεικόνιση είναι «κάτω» από την εφαπτομένη. 0) και της logx είναι η x – 1. lim ≤ lim ≤ 1 .t t ⎛ x⎞ ⎛ x⎞ Πρόταση 12.11: e = lim ⎜1 − ⎟ . x →∞ ⎝ x⎠ x x 1 1 ⎛ α⎞ ⎛ x−α⎞ = = Απόδειξη: ⎜ 1 − ⎟ = ⎜ ⎟ = x x ⎝ x⎠ ⎝ x ⎠ α ⎞ ⎛ x ⎞ ⎛ ⎜ ⎟ ⎜1 + ⎟ ⎝ x−α⎠ ⎝ x−α⎠ 1 1 = → α ⋅1 = e − α όταν x → ∞. άρα τή γιατί. x ∈ . +∞ ) → : f (x) = x log x είναι γνήσια κυρ- 1 > 0 x > 0. από την x ⎛ α⎞ Πόρισμα 12. t ⎦ x Παρατήρηση: (*) Η συνάρτηση f : ( 0. lim x ⋅1 = x (*) [ αν θέσωμε t →+∞ t →+∞ y →1 y − 1 x t⎠ ⎝ t x ⎤ y = 1+ αν t → ∞. lim ⎜ 1 + ⎟ = lim ⎜1 + ⎟ = t →−∞ ⎝ x →1 x x →1 x − 1 x x −1 t ⎠ − s→−∞ ⎝ −s ⎠ 1 1 = = − x = ex .10: e = lim ⎜1 + ⎟ = lim ⎜1 + ⎟ . y → 1⎥ . x > 0 έχομε x − 1 ≤ x log x ⇒ x t −s 1 log x 1 log x x ⎞ ⎛ x⎞ ⎛ ≤ ≤ 1. s e ⎛ −x ⎞ lim ⎜1 + ⎟ s →+∞ ⎝ s ⎠ x log x ≤ x − 1 . x −α α e α ⎞ ⎛ α ⎞ ⎛ 1 1 + + ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎝ x−α⎠ ⎝ x−α⎠ −α 265 . f ′′(x) = x−1 ≤ logx ≤ x − 1. t →+∞ ⎝ t ⎠ t →−∞ ⎝ t⎠ t ⎡ ⎡ ⎛ x⎞ ⎤ ⎛ x ⎞⎤ Απόδειξη: Αρκεί να δείξωμε ότι x = log ⎢ lim ⎜1 + ⎟ ⎥ = lim ⎢ t log ⎜1 + ⎟ ⎥ t ⎠ ⎥⎦ t →+∞ ⎣ t ⎠⎦ ⎝ ⎢⎣ t →+∞ ⎝ ⎛ x⎞ log ⎜1 + ⎟ log y t⎠ ⎛ x⎞ ⎝ = x ⋅ lim lim t log ⎜1 + ⎟ = x. άρα η f είναι γνήσια κυρτή.

η φ είναι αύξουσα ↑ στο [ e... (ii) Αν λ1.. φ′(x) = ( x − e log x )′ = 1 − = > 0.λ n λ1 λ λ log α1 + 2 log α 2 + ... + λ n ⎠ Λύση: (i) Η f (x) = e x είναι γνήσια κυρτή άρα λ1 1 λ2 2 λn n το διάγραμμά της είναι πάνω από την εφαπτομένη σε οποιοδήποτε σημείο του γραφήματος. x ≠ 0 . (ii) log x − log π < log ημx..λ n > 0. +∞ ) .. ⎝2⎠ 12... Η εφαπτομένη της f στο (0.α n > 0 τότε. δηλαδή x − e log x > 0 ή log x > log e = 1. λ1 +. y − 1 = 1( x − 0 ) (ii) Η σχέση (*) ισχύει.. e π π ⇒ log x − log < log ημx ≤ 0. y′(x) = ⎜ log ημx − log x + log ⎟ = 2 2⎠ ⎝ συνx 1 1 1 x − εφx ⎛ π⎞ = − = − = < 0 ∀x ∈ ⎜ 0... ⎟ .. λ1α1 + .12. Θεωρούμε τη συνάρτηση e e x−e φ(x) = x − e log x x ∈ [ e. + λ n = Σλ i ορσ ⇔ 266 . φ(e) = e − e log e = 0. +∞ ) .α < ⎜ 1 1 ⎟ ⎝ λ1 + . 2 2 x ↔ x − e log x > 0.12 Εφαρμογές: (i) Αν x > e ⇒1 < log x < 12. Άρα.2: (i) e x > 1 + x ∀x ∈ . α1. 1) είναι y − 1 = f ′(0)(x − 0) ⇒ y = x + 1.... + λ n α n λ1 + . + n log α n ≤ Σλ i Σλ 2 Σλ n (*) ⇔ λ1 log α1 + λ 2 log α 2 + .+ λ n ⎛ λ α + ... άρα η y(x) ↓ οπότε ημx x εφx x xεφx ⎝ 2⎠ ⎛π⎞ y(x) > y ⎜ ⎟ = 0....12..12. 2 άρα η φ(x) > φ(e) = 0. x x φ(e) = 0 Λύση: (i) log x < ∀x ∈ [ e. + λ n ) log λ1 + .1: (ii) Αν 0 < x ≤ x . 2 π π ⎞′ ⎛ Θεωρούμε την y(x) = log ημx − log x + log . + λ n α n ⎞ (*) α ⋅ α . x > log x. + λ n log α n ≤ ( λ1 + . Προφανώς e π log ημx − log x + log > 0 .. +∞ ) ..

δηλαδή. nn (ii) e > . +∞ ) . n →∞ xn Απόδειξη: (i) e > . x ∈ ( 0.⎛ λ ⎞ λ ≤ log ⎜ 1 α1 + .12. xn Άρα e > και το αποτέλεσμα είναι προφανές. f ( n ) (0) = 0. x > 0 είναι κυρτή. β. y > 0 τότε x log x y x+y + y log > ( x + y ) log . n ∈ n! n \ {0} = * . (iv) lim n n! = +∞ . f (x) ≥ f (0) = 1 > 0. +∞ ) n! x n −1 f ′(x) = ex − ( n − 1)! Έστω f (x) = e x − …………………… n f ( ) (x) = e x − 1. xn x ∈ [ 0. εκτός αν α β α +β x y = . n →+∞ e xn > 0. +∞ ) f ( n −1) (x) > f ( n −1) (0) =1 > 0 Τελικά αποδεικνύομε ότι η f είναι αύξουσα στο [ 0. 267 . α β Λύση: Η συνάρτηση φ(x) = x log x.. 12. +∞ ) . +∞ ) .4: Αν α.3: lim n n! = +∞. n . + n α n ⎟ . Η f ( n ) (x) > 0 ∀x ∈ ( 0.12. n ∈ n! * = \ {0} . x ∈ ( 0. η σχέση που ισχύει γιατί η συνάρτηση logx είναι Σλ i ⎠ ⎝ Σλ i γνήσια κοίλη. x. +∞ ) . ή n n! > ex − * . n! x 12. n ∈ n! x (iii) n!e n > n n ⇒ n! > nn en Αρκεί να δείξουμε την (i). άρα η f ( n −1) (x) ↑ είναι αύξουσα στο [ 0..

λ2 = . x η φ είναι γνήσια κυρτή. Αν λ1 = . ⎝α⎠ ⎝ α +β ⎠ ⎝β⎠ ( x + y ) log ⎜ x y ⎛x⎞ = ⇒ ( x + y ) log ⎜ ⎟ . x2 = α β 1 > 0 x ∈ ( 0.φ′(x) = log x + x 1 = log x + 1. λ1 + λ 2 = 1. α+β α +β α+β α+β⎝ α ⎠ α +β⎝ α ⎠ α α τώρα. +∞ ) . < λ1φ(x1 ) + λ 2φ(x 2 ) ∀ x1 = < x y . ⎛y⎞ α β ⎛x⎞ φ⎜ ⎟ + φ ⎜ ⎟. άρα η φ′′(x) > 0 και x Αν η φ είναι γνήσια κυρτή φ ( λ1x1 + λ 2 x 2 ) < α β x1 λ > 0 1 ≥ 0. α β ⎝α⎠ x x β x+y α ⎛x⎞ β ⎛x⎞ x β = α + = ⎜ ⎟+ ⎜ ⎟= . Αν ⎛x+y⎞ ⎛x⎞ άρα ( x + y ) log ⎜ ⎟ = ( x + y ) log ⎜ ⎟ . x2 λ2 α+β α+β τότε. ⎝α⎠ ⎝ α+β ⎠ 268 . α+β ⎝ α ⎠ α +β ⎝ β ⎠ ⇔ φ′′(x) = λ1x1 + λ 2 x 2 ⎛x+y⎞ α x β y + = φ⎜ ⎟< α+β α α +β β α β + ⎝ ⎠ ⎛x+y⎞ ⎛y⎞ x+y α x β y ⎛x⎞ log ⎜ log ⎜ ⎟ + log ⎜ ⎟ ⎟< α+β ⎝ α ⎠ α+β β ⎝ α +β ⎠ α+β α ⎝β⎠ ⎛x+y⎞ ⎛y⎞ ⎛x⎞ ⎟ < x log ⎜ ⎟ + y log ⎜ ⎟ .

α1β1 + .. + λ n log α n ) ή λ1 log α1 + . … αn > 0... α2...13.β n Απόδειξη: Αν α1p + . τότε log α + log β ≤ log ⎜ + ⎟ p q q ⎠ p q ⎝ p ⎛ αp βq ⎞ ή log ( αβ ) ≤ ⎜ + ⎟ .... ΑΝΙΣΟΤΗΤΕΣ HÖLDER (1859-1933) ΚΑΙ MINKOWSKI (1864-1909) 1 1 α p βq + . + λ n α n ) ≤ − ( λ1 log α1 + .β ) κυρ- n λ1 ... 0 < λ < 1.. λ2 … λn ≥ 0 : λ1 + λ2 + + … λn = 1.. τότε..α nλ n ≤ log ( λ1α1 + ... τότε. i =1 ⎛ ⎞ f ⎜ ∑ λ i x i ⎟ ≤ ∑ λ i f ( x i ) .. + λ n α n ) ή α1λ1 ⋅ α 2λ2 . η log είναι γνησίως αύξουσα... Γιατί. + βqn ≠ 0 τος ότι α1p + . + λ n α n ) .. + α pn = β1q + . + λ n α n ..1 Πρόταση: (i) Αν α....x n ∈ ( α. Επειδή η log : ( 0. + λ n α n .λ n ∈ ( 0.. y = β . 0 ≤ λ ≤ 1⎤⎦ x λ log x + (1 − λ ) log y ≤ log ( λx + (1 − λ ) y ) για x > 0. + λ n log α n ≤ n n ≤ log ( λ1α1 + .β ) → p q τή συνάρτηση και x1 .. Αν f = − log x.α nλ n ≤ λ1α1 + . = β n = 0.. (ii) Αν α1.. + α nβ n ≤ α1p + α pn β1. ⎛ αp βq ⎞ 1 1 1 1 p q p q Θέτομε λ = .. 1 − λ = x = α . Αν α1p + . λ1. + β1q = 1 γιατί αν τα προηγούμενα αθροίσματα είναι 269 . τότε α1λ1 α 2λ2 . 13...α n ≥ 0 πραγματικοί αριθμοί.. ⎡⎣ λf (x) + (1 − λ ) f (y) ≤ f ( λx + (1 − λ ) y ) .. + log α nλn ≤ log ( λ1α1 + . + α np ≠ 0 υποθέτομε χωρίς βλάβη της γενικότηβ1q +.. + λ n α n ) . (ii) Υπενθυμίζωμε την ανισότητα Jensen.... log α1λ1 + . + β qn = 0 ⇒ α1 = α 2 = ...β ≥ 0. + α pn = 0 ) ⋅ (β 1/ p q 1 + β qn ) 1/ q β1q + .. ( ) log α1λ1 ⋅ α 2λ 2 . = α n = 0 ή β1 = β 2 = . y > 0.... . 13... Απόδειξη: (i) Θεωρούμε τη συνάρτηση logx που είναι κοίλη γιατί 1 ( log x )′′ = − 2 < 0....α nλ n ≤ λ1α1 + . Αν f : ( α. x > 0 η f είναι κυρτή ⎝ i =1 ⎠ i =1 − log ( λ1α1 + .. +∞ ) → είναι γνησίως αύξουσα q ⎠ ⎝ p ( ) αβ ≤ ( ) αp βq + .2 Πρόταση (Η ανισότητα Hölder): Αν p p > 1 και ∈ q q ( : 1 1 + = 1 και p q α1. p > 1 και + = 1 τότε αβ ≤ p q p q ( H ισό- ) τητα ισχύει ⇔ β = α p−1 . +∞ ) : ∑ λ i = 1 .....

. p 1 1 > 1 ⇔ + = 1. α nβ n ≤ α pn + β qn p q p q p q 1 1 προσθέτομε κατά μέλη α1β1 + . + β qn ( ) ( ) ισχύει γ1p + . ( α n + β n ) ≤ α1p + . p q ( )( ) ( ) (β 1/ p ή α1β1 + . + α pn β1q + . + β qn . + α nβ n ≤ α12 + ..α 2 ... 13.διάφορα του 1 μπορούμε να αποδείξωμε την ανισότητα για τους αριθμούς ακ βκ για τους οποίους γκ = κ = 1. α1 ( α1 + β1 ) p −1 + ... α1..β n ≥ 0 πραγματικοί αριθμοί...4 Πρόταση (Ανισότητα Minkowski): Αν p ∈ . + α 2n ) ⋅ (β 1/ 2 2 n ) 1/ q . + α np + β1q + . + ( α n + β n ) (p−1)q ⎥ = α1p + ..... α 2β 2 ≤ α p2 + β q2 .......3 Πόρισμα (Cauchy – Schwartz): Αν ( α1β1 + . + α np q 1 + ......... + β 2n + n τότε . + α nβ n ≤ α1p + . ⎦ ⎣ ⎦ Εφαρμόζωμε την ανισότητα του Hölder για τους αριθμούς α1 .... + α pn ) 1/ p p −1 και έχομε........... + γ pn = δ1q + . ( α1 + β1 ) ( p −1 . + α pn ⋅ β1q + . n δκ = 1/ p 1/ q α1p + ..α n ∈ β1. p ≥ 1 και α1........ + α n ( α n + β n ) p −1 p −1 p = ⎤ + ⎡β1 ( α1 + β1 )p−1 + . A p = ( α1 + β1 ) + . + ( α n + β n ) = p + ...β n ) 1/ 2 + . + β np ) 1/ p .α n . + α pn ↓ ↓ ⎥ ⎢⎣ p p ⎦ 270 ( ) ≤ 1/ p ⋅ ... p −1 p q p p A = ⎡( α1 + β1 ) + ... + α nβ n ≤ α1p + ..... + α n ( α n + β n ) 1 q p −1 ⎡ ⎤ ⎢( α1 + β1 ) (p−1)q + .α n ≥ 0 β1. 2.. + ( α n + β n )p ⎤ ⎣ ⎦ Απόδειξη: Θέτομε q = ( ≤ α1p + . τότε ισχύει η ανισότητα 1/ p ⎡( α1 + β1 )p + . + β n ( α n + β n )p−1 ⎤ . + ( α n + β n ) ⎤ ⎣ ⎦ = ( α1 + β1 )( α1 + β1 ) ) . + α np 1/ p = ⎡α1 ( α n + β n ) ⎣ p −1 p −1 ( 1/ p + β1p + ..... Από την προηγούμενη πρόταση 1 1 1 1 1 1 α1β1 ≤ α1p + β1q . + ( α n + β n )( α n + β n ) + .. + β qn = p q ( = ) ( ) 1 1 + = 1 = α1p + .. + δqn = 1.. + β qn 13.. …………….....

+ α pn ⎣⎢ p− p −1 p −1 1/ q 1/ p ) p −1 Εφαρμόζωμε την ανι- 1/ p ⎤ ⋅ Αp / q .β n ( α1 + β1 ) ( αn + βn ) p −1 β1 ( α1 + β1 ) . + β np ) ) 1/ p 1/ p 1/ p + β1p + ... A p ≤ ⎡ α1p + ..β 2 . + α pn ( A ≤ α1p + ...... + ( α n + β n )p ⎤ ⎣ ⎦ + β1p + .. ( ≤ β1p + .. + β np ( + β1p + .. + β n ( α n + β n ) A p q 1/ q p p ⋅ ⎡( α1 + β1 ) + . + ( α n + β n ) ⋅ ⎡( α1 + β1 ) ⎣ ⎦ Έτσι τελικά έχομε. ⎦⎥ άρα p 1 1 = 1 ⇔ + = 1 άρα q p q 1/ p . + ( α n + β n ) ⎤ ⎣ ⎦ ( ≤ α1p + .. + α pn ( ≤ α1p + .. 271 ≤ .. . + β pn ( p −1 ≤ (p −1)q (p −1)q ⎤ + . ⎡( α1 + β1 )p + . ( ) ....... + β pn ) 1/ p + .. + α pn ⋅ A p / q ⎣ ⎦ σότητα Hölder για τους αριθμούς β1 ..... + β np p− ) ) ) + β1p + .. + ( α n + β n ) ⎤ q = α1p + ... + α pn ) ) 1/ p .1 ( ) p p ⋅ ⎡( α1 + β1 ) + .. …… = = β1p + ... + β np ( ( ( 1/ p ... ( α2 + β2 ) 1/ p ) 1/ p 1/ p ⋅ Ap / q . + β pn (β p 1 + .....

Άλλες απροσδιόριστες μορφές είναι .β ) είναι f (x) f (x) − f (α) = = g(x) g(x) − g(α) f (x) − f (α) f (x) x −α . x ∈ f (x) 5 = . ΑΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΤΕΣ ΜΟΡΦΕΣ – ΚΑΝΟΝΑΣ ΤΟΥ HOSPITAL (1661-1704) f (x) α = . Η υπόθεση είναι ουσιώδης. Στην προηγούμενη πρόταση υποθέτομε ότι = x →α = g(x) − g(α) g′ ( α ) lim x →α + x−α f ( α ) = g ( α ) .14. g δεν είναι διαφορίσιμες στο α χρειαζόμαστε τα παρακάτω 272 . Εξαρτάται κάθε φορά από τις συναρτήσεις f. 14.g : [ α. g είναι διαφορίσιμες στο α (είναι και συνεχείς στο α) και αν g′ ( α ) ≠ 0 τότε. ∀x ∈ ( α. f (0) = g(0) = 0. Μπορεί g να υπάρχει. Για να βρούμε x →0 ημ3x x →0 3συν3x 3 όρια όταν οι f. g. Για να δηλώσωμε την απροσδιόριστη μορφή χρησιμοποιούμε τον συμβολισμό 0 ∞ . Επειδή οι f. μπορεί και να μην υπάρχει. ∀x ∈ ( α. 0∞. β = 0. Η παρα∞ 0 κάτω πρόταση βασίζεται στον ορισμό της παραγώγου. Αν οι f. x → x 0 g(x) β Είναι γνωστό ότι αν lim f (x) = α και lim g(x) = β με β ≠ 0 τότε lim x →x0 x →x0 Αν α = 0. g(x) = 3x + 4. g(x) g′(α) Απόδειξη: Εφ’ όσον f ( α ) = g ( α ) = 0. το όριο του πηλίκου f είναι μια απροσδιόριστη μορφή.1 Πρόταση: Έστω f . ∞ ∞ .β ) . 00 . Παράδειγμα: f (x) = x + 5. 1∞ .β ] → συναρτήσεις με f (α) = g(α) = 0 και g(x) ≠ 0. x →0 g(x) 4 lim f ′(0) 1 = . g είναι παραγωγίσιμες στο α lim+ = = g(x) − g(α) x →α g(x) x −α f (x) − f (α) lim+ f ′(α) x−α . lim+ x →α f (x) f ′(α) = . 0 ⋅ ∞. ∞ − ∞. g′(0) 3 3x 2 + 2x 6x + 2 2 Εφαρμογή: lim = lim = .

β) και f(α) = g(α) = 0.β).β ] → συνεχείς συναρτήσεις. (ii) αν lim+ = +∞ (αντ. ∀x ∈ ( α. δηλ. ∀x ∈ (α.g : [ α.β ) . g(β) − g(α) = g′(ξ)(β − α) ≠ 0. έχομε το θεώρημα της Μέσης Τιμής.β). F(α) = F(β). x ) α < ξ x < x : = = ( γιατί f (α) = g(α) = 0 ) . τότε f (β) − f (α) = f ′(ξ) ή f (β) − f (α) = β−α = f ′(ξ)(β − α) . δηλ.3 Θεώρημα ( K ανόνας του Hospital για τη μορφή Απόδειξη: (i) Έστω ε > 0. g′(x) ≠ 0. ∀x με α – δ < x < α + δ ή επειδή x → α + α < x < α + δ . ξ ∈ (α. (ii) Το θεώρημα της Μέσης Τιμής μάς λέει ότι υπάρχουν δύο αριθμοί ξ και ξ′ . β) (γιατί οι f(x). δηλαδή ( f (β) − f (α) ) g′(ξ) = = ( g(β) − g(α) ) f ′(ξ).2 Θεώρημα (Γενικευμένο Θεώρημα Μέσης Τιμής Cauchy): Έστω f .β ] → συνεχείς διαφορίσιμες στο (α. Το γενικευμένο αποδεικνύει ότι ξ = ξ′. λ ∈ ⇒ x →α g′(x) f (x) f ′(x) f (x) = λ.β ] → με F(x) = ( f (β) − f (α) ) g(x) − ( g(β) − g(α) ) f (x). g′(x) Για x : α < x < α + δ από το γενικευμένο θεώρημα μέσης τιμής Cauchy f (x) − f (α) f ′ ( ξ x ) f (x) ∃ ξ x ∈ ( α. (i) αν lim+ = λ. από το θεώρημα της Μέσης Τιμής. g(β) − g(α) g′(ξ′) (β − α) g′(ξ′) 0⎞ ⎟ : Έστω 0⎠ f . Τότε ∃ ξ ∈ ( α. παραγωγίσιμες στο (α. β): f (β) − f (α) f ′(ξ) (β − α) f ′(ξ) = = . Θέτομε F : [ α.14. Από το θεώρημα του Rolle ∃ ξ ∈ (α. Τότε. − ∞).β ) : f (β) − f (α) f ′(ξ) = . ( ξ ≠ ξ′ ) στο (α.g : [ α. g(x) − g(α) g′ ( ξ x ) g(x) 273 . g(x) είναι διαφορίσιμες). β). η F είναι δια- φορίσιμη στο (α.β) : F′(ξ) = 0 . f ′(x) g(x) ≠ 0. ∀ ε > 0 ∃ δ > 0 :∀x με 0 < x − α < δ ⇒ f ′(x) − λ < ε. Παρατήρηση: (i) Αν g(x) = x. lim+ x →α g(x) x →α g′(x) x →α g(x) 14. g(β) − g(α) g′(ξ) Απόδειξη: Παρατηρούμε ότι g(β) − g(α) ≠ 0 γιατί. Η F είναι συνεχής. Υποθέτομε ότι g′(x) ≠ 0. − ∞) ⇒ lim+ = +∞ (αντ.

Εφαρμογή: (i) lim+ 274 . F(t) = f ⎜ ⎟ 0 < t ≤ x β ⎝t⎠ ⎣ β⎦ =0 ⎡ 1⎤ 1 ⎛1⎞ G : ⎢0. x →0 x x →0 x →0 1 x x →0 1 2 x Ο κανόνας του Hospital δεν απλοποιεί πάντα τον λογισμό των ορίων. ∀ε > 0.Εφ’ όσον α < ξ x < x < α + δ έχομε f ′(ξx ) f (x) −λ = − λ < ε. Εφ’ όσον ο ε είναι αριθg(x) g′(ξ x ) f (x) = +∞. μός αυθαίρετα μεγάλος lim+ x →α g(x) lim+ f : [β. G′(t) = − 2 g′ ⎜ ⎟ . F : ⎢ 0. +∞ ) → συνεχείς και παραγωγίσιμες: g lim f (x) = lim g(x) = 0 και g(x) ≠ 0. g′(x) ≠ 0. Άρα lim+ = +∞. lim+ F(t) = lim f (x) . lim t →0 x →+∞ ⎛1⎞ f ′⎜ ⎟ F′(t) f ′(x) t . G(t) = g ⎜ ⎟ 0 < t ≤ β ⎝t⎠ ⎣ β⎦ =0 t=0 Τότε. ∀x > β. (ii) lim = lim = 1. Από το προηγούμενο θεώρημα. ⎥ → . ⎥ → . x →+∞ t →0 t=0 f (x) F(t) = lim+ = x →+∞ g(x) x →0 G(t) lim+ G(t) = lim g(x) . x →α g′(x) x →α g(x) x →α g′(x) f ′(x) ∃ δ > 0 : ∀x με α < x < α + δ ⇒ > ε.β ) . Τότε. (ii) αν lim+ = λ. Από το γενικευμένο θεώρημα της g′(x) f (x) f ′(ξ x ) Μέσης Τιμής α < ξ x < x < α + δ και = > ε . γιατί g(x) g′ ( ξ x ) f ′(x) f (x) f ′(x) = λ. ∀x ∈ ( α. = lim+ = lim+ ⎝ ⎠ = lim 1 ⎞ x →+∞ g′(x) x →0 G ′(t) x →0 ⎛ g′ ⎜ ⎟ ⎝t⎠ F′(t) = − 1 ⎛1⎞ 1 ⎛1⎞ f ′ ⎜ ⎟ . x →+∞ g(x) x →+∞ g′(x) lim Απόδειξη: Θέτομε t = ⎡ 1⎤ 1 1 ⎛1⎞ . 2 t ⎝t⎠ t ⎝t⎠ ημx συνx ημx συνx = lim+ = 0. Πρόταση: Έστω x →+∞ x →+∞ f (x) f ′(x) = lim .

x →α x →α g′(x) x →α g(x) f ′(x) f (x) > 0 και − λ < ε. ∀x ∈ ( α. x →+∞ e x →+∞ e x →+∞ e ∞ Θεώρημα 14.β ) → διαφορίσιμες συναρτήσεις: lim+ f (x) = ∞ x →α και g(x) ≠ 0.g : ( α. − ∞).5: Έστω f . έχομε. τότε υπάρχει δ 2 > 0 : f (x1 ) 1− f (x) 1− 275 . → 1 όταν x → α + . δηλ. x1 ) : f (x) − f (x1 ) f ′(ξ) = g(x) − g(x1 ) g′(ξ) ⇒ f (x) = g(x) g(x1 ) f (x) g(x) f ′(ξ) = ⋅ → +∞ αν x → α + θεωρώντας το x1 . Εφ’ όσον η g(x) f (x1 ) g′(ξ) 1− f (x) g(x1 ) 1− g(x) σταθεροποιημένο. Από το γενικευμένο θεώρημα μέσης τιμής ∃ ξ ∈ ( x. θα εξετάσωμε την περίπτωση .e− x −e − x = lim = lim x 2e− x .β ) ⇒ α < x < α + δ1 γιατί το x → α + ⎤⎦ . Απόδειξη: (i) Έστω ε > 0 ⇒ ∃δ1 > 0 : g(x) g′(x) ⇒ lim+ f (x) = λ. x →∞ 1 x →∞ 1 x →+∞ − 2 x x Παράδειγμα: lim xe− x = lim x →∞ ( ) lim x 2e − x = x →+∞ x2 2x 2 ∞ = lim x = lim x = lim x = 0. αλλά το x ∈ ( α. − ∞) τότε lim+ = ∞ (αντ. g(x) (ii) αν lim+ f ′(x) > ∃ > ∀ − < ⇒ −λ <ε. Τώρα. (i) αν lim+ x →α x →α f ′(x) = λ∈ g′(x) f ′(x) f (x) = ∞ (αντ.β ) . lim+ g(x) = ∞. Επιλέγομε x και x1 : α < x < x1 < α + δ1. ∀x ∈ ( α. α < x < α + δ1 ⎡∀ ε 0 δ 0 : x : x α δ 1 1 ⎣ g′(x) −δ1 < x − α < δ1 ⇔ α − δ1 < x < α + δ1 .β ) . Τότε. g′(x) ≠ 0.

7: Μορφή ∞ − ∞ : Να υπολογισθεί το όριο lim+ ⎜ − σφx ⎟ . 1− Τώρα. x →∞ x x →+∞ αx x →+∞ αx α 14. Εφαρμόζωντας δύο ⎟ x →0 ⎝ x xημx ⎠ x →0 ⎝ x ημx ⎠ x →0 φορές τον κανόνα του Hospital το όριο είναι μηδέν.8: Μορφή 00: Να υπολογισθεί το όριο lim+ ( ημx ) .g(x1 ) g(x1 ) 1− g(x) g(x) − 1 < ε αν x ∈ ( α.δ 2 } . Θέτομε F(x) = και f (x1 ) f (x1 ) 1− 1− f (x) f (x) έστω δ = min {δ1 . Από τα προηγούμενα F(x) − 1 < ε ή F(x) < 1 + ε. ≤ f (x) f ′(ξ) f ′(ξ) −λ = ⋅ F(x) − λ = ⋅ F(x) − λF(x) + λF(x) − λ ≤ g(x) g′(ξ) g′(ξ) f ′(ξ) − λ F(x) + λ F(x) − 1 ≤ ε F(x) + λ ε ≤ ε (1 + ε ) + λ ε = ε (1 + ε + λ ) . άρα g′(ξ) lim+ x →α f (x) = λ ∀x ∈ ( α.α + δ ) . 14. Έχομε lim− 1 − x ln ⎜ ln ⎟ = lim− = −1/ 2 x →1 x →1 ⎝ x ⎠ x →1 (1 − x ) ⎝ x⎠ = lim− x →1 ln ( − ln x ) (1 − x ) −1/ 2 1 −1 1 3/ 2 2 (1 − x ) − ln x x x ln x = lim− = lim− = lim− = 3 3 −3 / 2 −3 / 2 x →1 x →1 x →1 − 3x ln x − (1 − x ) − (1 − x ) 2 2 3 1/ 2 (1 − x ) = lim− 2 = 0.β ) και α < x < α + δ 2 . x →0 ⎝ x ⎠ ⎛ 1 συνx ⎞ ημx − συνx ⎛1 ⎞ Έχομε lim+ ⎜ − σφx ⎟ = lim+ ⎜ − = lim+ .6: Απροσδιόριστη μορφή 0 ⋅ ∞ ( ) ln ln x −1 ⎛ 1⎞ ⎛ 1⎞ Παράδειγμα: lim− 1 − x ln ⎜ ln ⎟ . g(x) 1 ln x 1 Εφαρμογή: lim α = 0 α > 0. x →1 −3 ( ln x + 1) 2 ⎛1 ⎞ 14. lim xα −1 = lim = 0. x x →0 276 .

lim+ ln y = 0. lim f (x) lim Απόδειξη: f (x) = x →+∞ x →+∞ ex ex 277 κανόνας = ′ f (x) ⋅ e ) ( = lim ′ (e ) Hospital x →+∞ x x .11: Έστω α ∈ και f : [ α. lim+ x ln ⎜1 + ⎟ = lim+ Θέτομε ⎜ 1 + ⎟ = e 1 x →0 x →0 x −1 ⎝ x⎠ ⎝ x ⎠ x →0 x 1 1 1 −2x −2 1+ −1 x = lim 1 = lim x = 0. lim+ x →0 x →0 − x x →0 ημx x →0 ημx ⎣ ⎦ x ( ) lim+ ( ημx ) = lim+ eln y = e0 = 1. x →0 ⎝ x⎠ ( ( ( ⎛ 1⎞ x ln ⎜1+ ⎟ ⎝ x⎠ x ) ) ) 14. δηλ. x x →0 x →0 x ⎛ 1⎞ 14. lim x ln ⎜1 + ⎟ = lim ⎝ ⎜1 + ⎟ = e x →+∞ x →+∞ 1 1 ⎝ x⎠ ⎝ x ⎠ x →+∞ 1+ x x x ⎛ 1⎞ lim ⎜1 + ⎟ = e1 = e.ln ( ημx ) ln ( ημx )′ Έστω y = ( ημx ) ⇒ ln y = x ln ( ημx ) . ( − xσυνx ) = 0 ⎢επειδή.9: Μορφή 1∞ : Να υπολογισθεί το όριο lim ⎜1 + ⎟ . άρα lim = lim+ 1 + x = 1 x →0 1 + x x →0 x →0 + x →0 + 1 −2x −2 1+ x x ⎛ 1⎞ lim+ ⎜1 + ⎟ = e0 = 1 (Guillaume Francois Marquis de l’ Hôspital. x →+∞ ⎝ x⎠ x ⎛ 1⎞ 14. lim+ ln y = lim+ = lim+ = 1 x →0 x →0 x →0 −1 ′ x x ⎡ ⎤ σφx x x = lim+ −2 = lim+ = 1⎥ . x →∞ ⎝ x⎠ ⎛ 1⎞ ln ⎜1 + ⎟ ⎛ 1⎞ x + x ln 1 ⎜ ⎟ 1 x⎠ ⎛ 1⎞ ⎛ 1⎞ ⎝ x⎠ = lim = 1. x →+∞ x →+∞ e x f (x) e x f (x) = . Δείξτε ότι αν lim {f (x) + f ′(x)} = b > 0. 1661-1704). +∞ ] → διαφορίσιμη συνάρτηση. τότε lim f (x) = b. x →0 ⎝ x⎠ 0 ⎛ 1⎞ ln ⎜1 + ⎟ ln 1 + x −1 x⎠ ⎛ 1⎞ ⎛ 1⎞ ⎝ = lim+ = .10: Μορφή ∞ : lim+ ⎜1 + ⎟ . οπότε .

n →∞ ⎝ n →∞ n⎠ ⎝ n ⎠⎭ ⎩ 278 . 1+ x = y n → ∞ x → 0 =x ⎜ ⎟ x x n n ⎝ n⎠ n n 1 x log y y = lim = 1 (Hospital) .12: Δείξτε ότι lim ⎜1 + ⎟ = e x . n log ⎛1 + x ⎞ = x ⎝ n ⎠ . n →∞ ⎝ n⎠ n ⎛ x⎞ n log ⎜1+ ⎟ ⎛ x⎞ ⎛ x⎞ Απόδειξη: Το προηγούμενο γράφεται ⎜1 + ⎟ = e ⎝ n ⎠ . lim ⎜1 + ⎟ = e x . n log ⎜1 + ⎟ = ⎝ n⎠ ⎝ n⎠ ⎛ x⎞ ⎛ x⎞ log ⎜1 + ⎟ log ⎜1 + ⎟ ⎝ n ⎠ . f ′(x)e x + f (x)e x = lim = lim { } x →+∞ x →+∞ x →+∞ ex ex x n ⎛ x⎞ 14. Η συνάρτηση ex είναι συνεχής παντού. lim y → 1 y → 1 y −1 1 n n ⎧ ⎛ x ⎞⎫ ⎛ x⎞ lim ⎨n log ⎜1 + ⎟ ⎬ = x.( f (x) + f ′(x) ) e = lim f (x) + f ′(x) = b. άρα 1 + = y → 1 όταν n → ∞.

x. 1 τοξσυνx = x 1 − x 2 + 2 ∫x 1 − t 2 dt δηλ. ΤΡΙΓΩΝΟΜΕΤΡΙΚΕΣ ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ +1 Ορισμός 15.3 Πρόταση: Η συνάρτηση τοξσυν : [ −1. (iv) τοξσυν ( −1) = π. 1 − x 2 ⎤ . π ) .0 ) .1: Θέτομε π = 2 ∫−1 1 − x 2 dx.2 Ορισμός: Η συνάρτηση τόξο συνημιτόνου είναι η: τοξσυν : [ −1. +1] → γωγίσιμη στο ( −1. περικλείεται από τον μοναδιαίο κύκλο και τα ευθύγραμμα τμήματα ( ) ) ( ⎡( 0. − 1 − x 2 ⎤ . +1] → . ⎢⎣ ⎥⎦ ⎢⎣ ⎥⎦ εμβ( ΟΑΓ ) = εμβ ( ΟΑΔ ) + εμβ( ΑΔΓ ) = x ( ) ( ) εμβ ΟΑΒ = 2εμβ ΟΑΒ .0 ) . +1) και μάλιστα ( τοξσυνx )′ = − είναι (i) συνεχής. τοξσυν ( 0 ) = και άρα το σύνολο των τιμών της τοξσυν είναι το ( 0. το τόξο συνημιτόνου ενός αριθμού −1 ≤ x ≤ 1 είναι ίσο με το εμβαδόν του κυκλικού τομέα που περιέχει το σημείο (1. κυρτή στο ( −1.. 15.1) και άρα το x = 0 είναι σημείο καμπής για την τοξσυν. ⎡( 0. (iii) είναι γνησίως 1 − x2 φθίνουσα. π . δηλαδή ο αριθμός π είναι το εμβαδόν του μοναδιαίου κύκλου.15. 1− x2 1 + ∫x 1 − t 2 dt 2 εμβ( ΟΑΒ ) = x 1 − x 2 + 2 ∫x 1t 2 dt 1 15. (ii) παρα1 . τοξσυν (1) = 0 2 Απόδειξη: (i) Από το 1ο θεμελιώδες θεώρημα του Απειροστικού Λογισμού x είναι γνωστό ότι αν η f είναι ολοκληρώσιμη συνάρτηση η F(x) = ∫α f είναι 279 .0 ) . 0 ) και κοίλη στο ( 0. x.

2 2 2 2 2 2 280 . +1] σαν αόριστο ολοκλήρωμα συνεχούς συναρτήσεως. Αν η f είναι συνεχής στο x 0 ∈ ( α. = ( τοξημx )′ = 1 1 − x2 . < 0 η f(x) είναι γνησίως φθίνουσα. τοξημ(0) = − τοξσυν(0) = − = 0. 1 τοξσυν(1) = 2∫1 1 − t 2 dt = 0. +1) γιατί η τοξσυνx τοξημ(0) = 0. +1] → είναι (i) συνεχής. η F′ ( x 0 ) = f ( x 0 ) . (ii) ( τοξσυνx )′ = 1 − x 2 + x f ′(x) = −1 1 − x2 −2x 2 1 − x2 −2 ( ) 1− x2 = −1 1− x2 (iii) Αφού η . 1 τοξσυν(0) = 2 ∫0 1 − t 2 = π .4 Ορισμός: Η συνάρτηση τοξημιτόνου είναι τοξημ : [ −1. 2 +1 (iv) τοξσυν(−1) = 2 ∫−1 1 − t 2 dt = π. (ii) παραγωγί- σιμη στο ( −1. + ⎥ . +1] → . (ii) η τοξημx είναι παραγωγίσιμη στο ( −1. 15. τοξημ(1) = είναι παραγωγίσιμη στο ( −1. άρα το 0 είναι σημείο καμπής για την τοξσυνx. Η f ′′(x) > 0 για x ∈ ( −1.συνεχής. 2 ⎣ 2 2⎦ π Απόδειξη: (i) η τοξημ(x) = − τοξσυνx είναι συνεχής σαν διαφορά συνεχών 2 συναρτήσεων.β ) . Η τοξσυνx είναι συνεχής ∀x 0 ∈ [ −1. (iii) τοξημ(−1) = π π π π π π − τοξσυν(−1) = − π = − . Η f ′′(x) < 0 για x ∈ ( 0. τοξημ(x) = π − τοξσυνx. (iii) τοξημ( −1) = −π . 2 π ⎡ π π⎤ και άρα το σύνολο τιμών είναι ⎢ − .0 ) ⇒ f (x) είναι κυρτή.1) ⇒ f (x) είναι κοίλη. +1) . +1) και μάλιστα ( τοξημx )′ = +1 1 − x2 . 2 Πρόταση: Η συνάρτηση τοξημ : [ −1.

ημ ⎜ − ⎟ = −1. 15.5 Ορισμός: (i) Η συνάρτηση συνημίτονο είναι συν : [ 0. δηλ. 281 . Επίσης. +1] με συν = ( τοξσυν ) . ημ(0) = 0. π ] → [ −1. 2 2 ⇒ ⎛ π⎞ ημ ⎜ − ⎟ = τοξημ −1 ( τοξημ ( −1) ) = 1. η αντίστροφη της τοξσυν. + ⎥ → [ −1. Τότε. (ii) η συνάρτηση −1 −1 ⎡ π π⎤ ημ : ⎢ − . (iii) συν′(x) = − 1 − συν 2 x ∀ 0 < x < π. (i) υπάρχει η f −1 : f → . 2 2 Απόδειξη: (i) Έχομε ήδη αποδείξει ότι τοξσυν( −1) = π ⇒ συνπ = ( τοξσυν ) (π) = −1 . 2 π ⎛ π⎞ = 0. (ii) αν η f −1 είναι ↑ ⇔ η f είναι ↑. π π συν′′(x) = −συνx ∀ 0 < x < π. η αντίστροφη της τοξημ.6 Πρόταση: (i) συνπ = −1. 2 ⎝ 2⎠ (ii) Η συνάρτηση συνημίτονο είναι γνησίως φθίνουσα και η συνάρ- τηση ημίτονο γνησίως αύξουσα. τοξημ(−1) = − π 2 π π ⇒ συν = 0 . άρα η συνάρτηση συν είναι φθίνουσα και η συνάρτηση ημ είναι αύξουσα. συν(0) = 1. γνήσια μονότονη συνάρτηση. τοξσυν(0) = −1 τοξσυν(1) = 0 ⇒ συν0 = 1. Είναι γνωστή η πρόταση: «Έστω X ⊂ και f : X → . τοξημ(0) = 0 ⇒ ⎝ 2⎠ π ⇒ τοξημ −1 (0) = 0 = ημ0 (ii) Έχομε αποδείξει ότι η τοξημ(1) = 2 ⎛π⎞ π τοξημ −1⎜ ⎟ =1 = ημ 2 ⎝2⎠ (ii) Έχομε αποδείξει ότι η συνάρτηση είναι φθίνουσα και η τοξημ είναι αύξουσα.τοξημ(1) = π π − τοξσυν(1) = . συν ημ π = 1. ημ′(x) = 1 − ημ 2 x ∀ − < x < . ⎣ 2 2⎦ 15. δηλ. άρα το σύνολο του πεδίου τιμών είναι 2 2 ⎡ π π⎤ ⎢⎣ − 2 . 2 2 π π ημ′′(x) = − ημx ∀ − < x < . +1] με ημ = ( τοξημ ) . + 2 ⎥⎦ . (iii) η f −1 είναι ↓ ⇔ η f είναι ↓.

(ii) Αν 0 ≤ x ≤ 2π και ορσ k ∈ . η αντίστροφη είναι x = τοξσυνy 1 1 1 ′ = = − 1 − y 2 = − 1 − συν 2 x f −1 ( y 0 ) = . (iii) Αν ημx = ημ ( π − x ) . ∀x ∈ . συν(0) = 1. τότε g′′ + g = f ′′ + f = 0. g(0) = 0. (ii) ημ′′(x) = − ημx. άρα c = 0. g′(0) = 0. 2 Για x = 0 G(0) = ( g′(0) ) + g 2 (0) = 0.9 Ορισμός: Επεκτείνομε τις συναρτήσεις στο και χρησιμοποιούμε τον ίδιο συμβολισμό. g′′ = f ′′ + ημ = −f + ημ = − ( f − ημ ) = −g. ( συνx )′ = 1 f ′( x0 ) ( τοξσυνy )′ − 1 − y2 ( ) Πρόταση 15. (i) Αν π ≤ x ≤ 2π συνx = συν ( 2π − x ) .7: Οι συναρτήσεις ημίτονο. Απόδειξη: Θέτομε g = f − βημ − ασυν. συνx = συν ( 2π − x ) ορσ συν′x = συν′ ( 2π − x ) = −ημ ( 2π − x )( 2π − x )′ = − 1 − συν 2 ( 2π − x ) ( 2π − x )′ = 282 . f (0) = α. Θέτομε G = (g′) 2 + g 2 . Θα δείξωμε ότι g = 0. ημ ( 2kπ + x ) = ημx. x ∈ . Θα δείξωμε ότι f = ημ. δηλ. Απόδειξη: (i) Αν 0 < x < π έχει αποδειχθεί. g′(0) = 0 και άρα από την προηγούμενη πρόταση g(x) = 0. G′ = 2g′ ⋅ g′′ + 2g ⋅ g′ = 2g′ ( g′′ + g ) = 0. (iv) Αν − π 3π ≤x≤ 2 2 π 3π θέτομε ≤x≤ 2 2 k∈ . Άρα f (x) = βημx + ασυνx 15. f ′(0) = 1. f (0) = 0. ημ(0) = 0. g(0) = 0. συνημίτονο είναι οι μοναδικές συναρτήσεις για τις οποίες ισχύουν ημ′′ = −ημ. ημ′(0) = 1 συν′′ = −συν.(iii) Θέτομε y = συνx 0 < x < π .8 Πόρισμα: Έστω f : ⇒ f (x) = ημx. x ∈ . άρα G = ( g′ ) + g 2 = c. 15. άρα η g(x) = 0 ∀x ∈ 2 15. → f ′(0) = β. Τότε. f = βημ + ασυν. Θέτομε g = f – ημ. Απόδειξη: Έστω ότι υπήρχε μια συνάρτηση f με f ′′ = −f . συν′(0) = 0. δύο φορές διαφορίσιμη και f ′′ + f = 0.10 Πρόταση: (i) συν′′(x) = −συνx. Για π < x < 2π . 2 G(x) = ( g′(x) ) + g(x) 2 = 0 ∀x ∈ . Θέτομε συν ( 2kπ + x ) = συνx.

Επίσης. x (ii) ημ ( x + y ) = = ημxσυνy + συνxημy ∀ ∈ . k∈ τότε συν ( x + 2kπ ) = συνx. συν′′x = −συνx. f ′(0) = β τότε f = ασυν + βημ. x ∈ . + ⎟ . 1+ x2 → είναι: (i) συνεχής. (vii) lim τοξεφx = x →+∞ 1 . y Απόδειξη: Θα αποδείξωμε την (i).12 Ορισμός: Η συνάρτηση τόξο εφαπτομένης είναι η τοξεφ : x τοξεφ = ∫0 → με dt .= 1 − συν 2 ( 2π − x ) = 1 − συν 2 x = ημx. f (0) = α. Υπενθυμίζομε την πρόταση: Έστω f : → δύο φορές διαφορίσιμη: f + f ′′ = 0. 2 ⎝ 1+ x ⎠ π 2 ⎛ 1 ⎞ = − τοξσυν ⎜ ⎟ x≤0 2 + 1 x ⎝ ⎠ π lim τοξεφx = − και άρα το σύνολο τιμών της τοξεφx x →−∞ 2 ⎛ π π⎞ είναι ⎜ − . x ∈ . f ′′(x) = −συν ( x + y ) = −f (x). x ∈ f ′(x) = − ημ ( x + y ) . 15.11 Πρόταση: (i) συν ( x + y ) = συνxσυνy − ημxημy . ⎛ 1 ⎞ (vi) τοξεφx = τοξσυν ⎜ ⎟ x≥0 .13 Πρόταση: Η συνάρτηση τοξεφ : γίσιμη με ( τοξεφx )′ = (v) τοξεφ(0) = 0. συν′− π = συν′+ π = 0. . (iv) τοξεφ( − x) = − τοξεφx. f ′(0) = − ημy. Αν 0 ≤ x ≤ 2π. συν′′ ( x + 2kπ ) = συν′′x = 1 − συν 2 x = = 1 − συν 2 ( x + 2kπ ) και άρα ισχύει ∀x ∈ . f (0) = συνy. 1+ t2 15. ⎝ 2 2⎠ 283 . οπότε f (x) = f (0)συνx + f ′(0)ημx = συνy ⋅ συνx − ημy ⋅ ημx. Έστω y ∈ και f (x) = συν ( x + y ) . (ii) παραγω- (iii) γνήσια μονότονη. 15. συν′+ 0 = συν′− 0 = 1.

ψοφ(x) = ψ ( φ(x) ) = τοξεφ(εφx) = εφ −1 (εφx) = x ∀x ∈ ⎜ − .14 Ορισμός: Η συνάρτηση εφαπτομένη είναι εφ : ⎜ − . + ⎟ . ⎠ ⎛ 1 ⎞ (vii) lim τοξεφx = lim τοξσυν ⎜ ⎟= 2 x →+∞ x →+∞ ⎝ 1+ x ⎠ π lim τοξεφx = lim τοξεφ( − y) = − lim τοξεφ(y) = − . εφx = που είναι και 1 – 1. − τοξσυν ⎜ . τοξεφx = τοξσυν ⎜ ⎟ x≥0 2 ⎝ 1+ x ⎠ αν x ≤ 0. άρα x →−∞ y →+∞ y→+∞ 2 ⎛ π π⎞ το πεδίο τιμών της συνάρτησης τοξεφ είναι το ⎜ − . −x = ∫0 dt dt = 0.15 Πρόταση: Η συνάρτηση εφαπτομένη είναι: (i) συνεχής. 2 ⎞ ⎟. ⎝ 2 2⎠ εφ = τοξεφ −1. + ⎟ → . ⎝ 2 2⎠ 284 . (ii) παραγωγίσιμη ημx . από το θεώρημα αντικαταστάσεως μεταβλητής στην ολοκλήρωση. (iv) Θέτομε –x στη θέση του x και έχομε τοξεφ( − x) = 1 1 1 x x = dt. δηλ. u ≥ 0. συνx Απόδειξη: (i) Η εφ είναι συνεχής γιατί είναι αντίστροφη συνεχούς συναρτήσεως εφ1 (x) = 1 + εφ 2 x . f ′(x) = ⎟ 2 2 2 1 + x 1 + x 1 x + ⎝ ⎠ ⎛ 1 ⎞ Επειδή f (0) = 0 ⇒ f (x) = 0 ∀x ≥ 0. x = −u. (ii) Έστω φ(x) = εφx ⎛ π π⎞ ψ(x) = τοξεφx. (iii) γνησίως αύξουσα και (iv) εφ( − x) = −εφx. άρα η f(x) είναι σταθερή. + ⎟ .Απόδειξη: Οι (i) και (ii) προκύπτουν από το θεμελιώδες θεώρημα του Απειροστικού Λογισμού. ⎝ 2 2⎠ ⎛ π π⎞ 15. τοξεφx = τοξεφ(− u) = − τοξεφu και τότε τοξεφx = 0 (v) τοξεφ(0) = ∫0 ⎛ 1 = − τοξσυν ⎜ 2 ⎝ 1+ x π = τοξσυν(0) = . (iii) ( τοξεφx )′ = 1 ≥ 0 ∀x ∈ 1+ x2 και άρα η συνάρτηση είναι γνησίως αύξουσα. και έχει πεδίο ορισμού διάστημα. 15. (vi) Θεωρούμε τη συνάρτηση f (x) = τοξεφx − 1+ t2 ⎛ 1 ⎞ 1 1 − = 0. Θέτομε t = − u οπότε τοξεφ ( − x ) = ∫0 d( −u) = − ∫0 2 2 1+ t x+u 1 + u2 = − τοξεφ(x).

Έστω y = εφx ⇔ x = τοξεφy αν y > 0 τοξεφy = τοξσυν ⎜ ⎜ 1 + y2 ⎝ ⎞ ⎟. ( τοξεφ ) = ( τοξσυν ρ ) = ρ −1 −1 ) −1 ( τοξσυν ) −1 2 ⎡( fog )−1 = g −1 f −1 ⎤ ή εφ = ρ −1 συν ⇔ εφx = ρ −1 (συνx) = 1 − συν x = ημx . ∀x ∈ ⎢0. φ′(x) = −2x − 2 ( συνx )′ = −2x + 2 συνx συνx ⎡ π⎞ ⎡ π⎞ = 2 ( εφx − x ) ≥ 0 ∀x ∈ ⎢0. (iii) Η εφ είναι 2 1 + φ (x) ⎝ 2 2⎠ 2 γνησίως αύξουσα γιατί εφ′(x) = 1 + εφ x > 0. οπότε η εφx είναι γνησίως ⇒ αύξουσα.16: Αποδείξτε ότι αν 0 ≤ x ≤ τότε συνx < e 2 . εφx = τοξεφ −1x ⇔ τοξεφ(εφx) = x. ⎟ .ψ′ ( φ(x) ) ⋅ φ′(x) = 1 Τώρα εφαρμόζωμε τον κανόνα της αλυσίδας. 2 1 ημx = Έστω φ(x) = − x 2 − 2log συνx. + ⎟ . ⎟ . ⎣ 2⎠ − 285 . άρα η φ είναι αύξουσα στο ⎢0. 2 x2 2 x2 Λύση: συνx < e ⇔ log συνx < − < 0 ⇔ − x 2 − 2log συνx > 0. ρ(y) = = 1 ( −1 1 + ρ (t) ) 2 1 + y2 1− t2 και έχομε ρ (t) = αν t > 0 γιατί ρ ρ −1 (t) = t ( −1 = t. ⎟ ⎠ −1 1 Θέτομε. ∀x ∈ ⎜ − . συνx ⎛ 1 x > 0. Τώρα θα δείξωμε ότι εφx = ημx . 1 ⎛ π π⎞ φ′(x) = 1 ή φ′(x) = 1 + φ 2 (x). ⎣ ⎦ συνx συνx x2 − π 15. ⎟ . (iv) τοξεφ(− x) = − τοξεφx. Επειδή ρ(y) = 1 1 + y2 ⇒ τοξεφy = τοξσυνρ(y) ή τοξεφ = τοξσυν ρ. εφ( − x) = τοξεφ −1 (− x) = − ( τοξεφx ) = −εφx. άρα φ(0) < φ(x) ⎣ 2⎠ ⎣ 2⎠ ⎡ π⎞ ή 0 < − x 2 − 2log συνx.

. Θα αποδείξωμε ότι ορισμένες συναρτήσεις μπορούν n! να προσεγγιστούν από πολυώνυμα.. Αν η διαφορά μεταξύ συναρτήσεως και πολυωνύμου είναι πολύ μικρή μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε τα πολυώνυμα στη θέση της δεδομένης συναρτήσεως. Οι τιμές τους βρίσκονται με ένα πεπερασμένο πλήθος πολ/σμών και διαιρέσεων. n Εκφράζωμε με την βοήθεια του δυωνυμικού θεωρήματος τις δυνάμεις ( x 0 + t ) n και ακολούθως θέτομε t = x – x0. Έστω p(x) = α 0 + α n (x − x 0 ) + α 2 (x − x 0 ) 2 + .... + α n x n είναι οι πιο απλές συναρτήσεις που παρουσιάζονται στην ανάλυση... p ( x ) = p ( x 0 ) + p′ ( x 0 )( x − x 0 ) + ( x − x 0 ) + . Δηλ.. 1685-1731) Τα p(x) = α 0 + α1x + . σε αριθμητικούς υπολογισμούς. p′′(x 0 ) = 2α 2 ……………………………… Συνεχίζοντας μ’ αυτόν τον τρόπο έχομε p(3) ( x 0 ) = 6α3 = 3!α3 και κατ’ αναλογία p′′ ( x 0 ) 2 n p( ) ( x 0 ) = n!α n . Η εργασία με αυτά... p′(x 0 ) = α1 p′′(x) = 2α 2 + 6α3 ( x − x 0 ) + . ΠΟΛΥΩΝΥΜΑ TAYLOR (Brook Taylor. + α n (x − x 0 ) n .. Για παράδειγμα. τότε υπάρχει ένα και μόνο ένα πολυώνυμο που ικανοποιεί τις συνθήκες: 286 . Εμείς ενδιαφερόμαστε να βρούμε ένα πολυώνυμο που να έχει την ίδια τιμή με τη συνάρτηση f και τις παραγώγους της σε κάποιο σημείο. p(x 0 ) = α 0 p′(x) = α1 + 2α 2 ( x − x 0 ) + .. αν θεωρήσωμε το πολυώνυμο p(x) = α 0 + α1x + . + ( x − x 0 ) . είναι σχετικά εύκολη. + α n ( x 0 + t ) ..... Μια βασική ιδιότητα των πολυωνύμων είναι ότι μπορούν να εκφραστούν όχι μόνο κατά τις δυνάμεις του x αλλά και κατά τις δυνάμεις του x – x0. όπου x0 τυχαίος πραγματικός αριθμός. Ας υποθέσωμε ότι η συνάρτηση f είναι n-φορές διαφορίσμη στο x0 = 0. Η μέθοδος είναι απλή αλλά επίπονη. + 2! (n ) p ( x0 ) n +. + α n x n και θέσωμε x − x 0 = t τότε p(x) = α 0 + α1 ( x 0 + t ) + .16. Μια άλλη μέθοδος είναι να εκφράσωμε τους συντελεστές συναρτήσει του p(x)..

δηλ. f ′(α) f (n ) (α) g(x) = f (α) + (x − α) + .. (ii) lim x →α f (x) − g(x) ( x − α) n = 0. Δηλ.. Απόδειξη: (i) ⇒ (ii) Υποθέτομε ότι το g(x) είναι πολυώνυμο Taylor της f με κάποιο κέντρο το α..... p ( 0 ) = f ( 0 ) .. + x ..... τότε f (x) − g(x) f (x) − f (α) + f ′(α)(x − α) f (x) − f (α) = lim = lim − f ′(α) = x →α x →α x →α x −α x−α x−α lim 287 ... + +. Πράγματι.. p(n ) ( 0 ) = f (n ) (0) 2! n! n 16. + α n x n . .β ) ...... p′ ( 0 ) = f ′ ( 0 ) ... f (n ) (α) υπάρχουν για κάποιο α ∈ και κάποια συνάρ- τηση f και η g(x) είναι πολυώνυμο το πολύ ν-οστού βαθμού (ως προς (x – α))... το n-οστό πολυώνυμο Taylor της f με κέντρο το x0 είναι το πολυώνυμο p n (x) = f (x 0 ) + f ′′(x 0 )(x − x 0 ) + . Τότε. νυμο θα είναι p(x) = ∑ k! k =0 f (k ) ( 0 ) . Για να συμβεί αυτό πρέπει οι συντελεστές του να προέρχονται από τη συνάρτηση f. . Υποθέτομε ότι η συνάρτηση f : [ α.. το g(x). Δηλαδή το p(x) = ∑ x1′ .... Για n = 1 g(x) = α 0 + α1 (x − α) = f (α) + f ′(α)(x − α).1 Ορισμός: Έστω α < β και n ∈ .. + (x − α) n (κατά τον ορισμό του πολυωνύ1! n! μου Taylor)...β ] → είναι n-φορές παραγωγίσιμη στο x0...p ( 0 ) = f ( 0 ) . f (0) ( 0 ) = f ( 0 ) . Μ’ αυτόν τον τρόπο α k = k! n f (k) (x) Για k = 0... + α n (x − α) n πρέπει να είναι πολυώνυμο Taylor n-οστού βαθμού της f. x 0 ∈ ( α.. αν p(x) = α 0 + α1x + ... f ′′(α).. p′ ( 0 ) = f ′ ( 0 ) . k! k =0 f (k) (0) f ′(0) Αντίστροφα: Αν το p(x) έχει συντελεστές α k = είναι p(x) = f (0) + x+ k! 1 f ′′(0) 2 f (n ) (0) n + x + . .. p (n) ( 0 ) = f (n ) (0) και αυτό το πολυώ- f (k ) (x) k x ... n! 16. τότε τα ακόλουθα είναι ισοδύναμα: (i) Η g(x) είναι πολυώνυμο Taylor της f με κέντρο το α.. + f (n) (x 0 ) (x − x 0 ) n .. g(x) = α 0 + α1 (x − α) + .2 Θεώρημα (Χαρακτηρισμός πολυωνύμου Taylor): Αν οι f ′(α). p ( 0 ) = α 0 = f ( 0 ) και p′ ( 0 ) = f ′ ( 0 ) .

..... − ⎜ − α n ⎟ (x − α) n −1 . Συνεχίζοντας έχωμε το f (k ) (α) = α k ... n..1.. (ii) ⇒ (i) Έστω ότι lim x →α f (x) − g(x) ( x − α) n = 0 και το g(x) = α 0 + α1 (x − α) + .n.... n! Θα δείξωμε ότι P(x) = g(x). x →α f (x) − g(x) f ′(x) − g′(x) = = 0 [ήδη έχομε υποθέσει (Κανόνας Hospital) lim x →α (x − α) n x →α (x − α) n −1 lim ότι η προς απόδειξη σχέση ισχύει για n – 1]. p(x) − g(x) = ( f (α) − α 0 )+ n x →α ⎣ (x − α) ⎦ 0 ⎛ f (n) (α) ⎞ + ( f ′(α) − α1 ) (x − α) + ... + f (k ) (α) . Θα αποδείξωμε ότι το g(x) είναι πολυώνυμο Taylor n-βαθμού της f.. − ⎜ − α n ⎟ (x − α) n ή f ′(α) − α1 = − . ( f ′(α) − α1 ) (x − α) = ⎝ n! ⎠ ⎛ f (n ) (α) ⎞ p(x) − g(x) = p(x) − g(x) − . Η σημασία του k! 288 ..= f ′(α) − f ′(α) = 0. Υποθέτομε ότι ισχύει το συμπέρασμα για πολυώνυμα Taylor (n-1) βαθμού. f (α) − α 0 = p(α) − g(α) = lim ( p(x) − g(x) ) = x →α k! ⎡ p(x) − g(x) ⎤ = lim ⎢ (x − α) n ⎥ = 0 άρα f(α) = α0. 2. k = 0.. f (k) (α) αk = . ⎝ n! ⎠ ⎡ p(x) − g(x) ⎤ p(x) − g(x) n −1 x − α) = 0 = lim ⎢ ( ⎥ n x →α x →α x −α ⎣ (x − α) ⎦ lim άρα f ′(α) = α1. Θέτομε P(x) = f (α) + f ′(α)(x − α) + . k = 0. ∀k ∈ . + α n (x − α) n . 2. k = 0... x →α lim(x − α) n = 0 δηλ...1. + k! f (n ) (α) (x − α) n n-οστό πολυώνυμο του Taylor της f με κέντρο το α. ∀x ∈ f (k) (α) . Θα δείξωμε ότι ισχύει για πολυώνυμα Taylor της f με κέντρο το α n-βαθμού g(α) = f (α) άρα lim ( f (x) − g(x) ) = 0. Αρκεί να αποδείξωμε ότι α k = +. ότι οι συντελεστές του πολυωνύμου g(x) είναι αντιστοίχως ίσοι με τους συντελεστές του p(x). δηλαδή.1. Από την ή αk = k! f (x) − g(x) = 0.. − n! x α − ⎝ ⎠ ⎛ f (n) (α) ⎞ −... + ⎜ − α n ⎟ (x − α) n .. n . Θα δείξωμε ότι το πολυώνυμο g(x) είναι x →α (x − α) n υπόθεση έχομε lim πολυώνυμο Taylor της f με κέντρο το σημείο α.

+ f (n ) (t) (α − t) n . Επίσης... + n! ⎩ ⎭ (n +1) f (n) (α) (t) βf (β − α) n + ∫α (β − t) n dt. n! n! Παρατήρηση: Με τις ίδιες υποθέσεις ισχύει και η συμμετοχή (ως προς α και β) +. ∀t ∈ [ α. + n! n! ακριβώς η ίδια απόδειξη χρησιμοποιώντας την h : h(t) = f (t) + f ′(t)(α − t) + ...β ] → συνάρτηση για την οποία υπάρ- χουν οι f ′(t). η f (n +1) (t).. g(β) = f (β). g(t) = f (t) + f ′(t)(β − t) + . Τότε... Απόδειξη: Θέτομε. f (x) = f (α) + f ′(α)(x − α) + . Από το δεύτερο θεμελιώδες θεώρημα του Απειροστικού = n! (n +1) (t) β βf n Λογισμού ∫α g′(t)dt = g(β) − g(α) .. f ′′(t). (n +1) f (n ) (α) (t) βf n f (β) = f (α) + f ′(α)(β − α) + . Τότε.β ] και επιπλέον. + (β − α) + ∫α (β − t) n dt...4 Θεώρημα Taylor: Έστω r > 0 και f : ( α − r.. ∀t ∈ [ α.. f ′′(t).. 16. + 289 .. η f (n +1) (t) είναι ολοκληρώσιμη στο [α.. f (n +1) (t).... τότε το g(x) είναι πολυώνυμο x →α (x − α) n θεωρήματος είναι η εξής: Αν lim Taylor της f με κέντρο το α ∈ .... x ] ∀x με x − α < r.f (n ) (t). β]. ∫α n! (β − t) dt = f (β) − ⎧ ⎫ f (n) (α) − ⎨f (α) + f ′(α)(β − α) + . + (β − α) n ⎬ οπότε f (β) = f (α) + f ′(α)(β − α) + . n! n! f (n ) (t) (β − t) n ..f (n +1) (t) ∀t με t − α < r και η f (n +1) (t) να είναι ολοκληρώσιμη στο [ α. n! 16.f (x) − g(x) = 0. + (n +1) f (n ) (β) (t) βf n (α − β) + ∫α (α − t)n ∈ είναι ισότητα f (α) = f (β) + f ′(β)(α − β) + .β ] και επιπλέον.3 Πρόταση: Έστω α ≤ β και f : [ α. + ορσ n! (n) f (α) g(α) = f (α) + f ′(α)(β − α) + .. g′(t) = n! (n +1) f (t) (β − t) n ..α + r ) → συνάρτηση: να υπάρχουν οι f ′(t). + (β − α) n . + ορσ +... g : [ α..β ] → .

+. ∫α . x) = ∫α θεώρημα μέσης τιμής ∫α f (x)g(x)dx = f (ξ) ∫α g(x)dt όπου f : [ α. n! n! (n + 1)! x Θέτομε R L n ( α. Στη θέση της f θέτομε f (n +1) (υποθέτοντας ότι η f (n +1) (x − t) n ≥ 0.β ) . x ) = f (x − α) (ξ) ( n + 1)! n +1 (n +1) . n! n! Απόδειξη: − r < x − α < r ⇒ α − r < x < α + r αν α ≤ x < α + r χρησιμοποιούμε την προηγούμενη πρόταση για β = x. x ) λέγεται υπόλοιπο κατά Lagrange (Joseph Louis de Lagrange. είναι συνεχής) και στην θέση της g θέτομε n! n f (n +1) (t) (x − α) n +1 x (x − t) n (n +1) (n +1) (x − t) dt = f (ξ) ∫α dt = f (ξ) οπότε. Θέτομε R cn ( x ) = f (n +1) (ξ)(x − ξ) n (α − x) και είναι γνωστό σαν n! υπόλοιπο κατά Cauchy (1789-1857). + (n +1) f (n ) (α) (t) xf (x − α) n + ∫α (x − t) n dt ∀x : x − α < r. f (n +1) (t) (x − t) n dt είναι το n-οστό ολοκληρωτικό υπόn! λοιπο του τύπου Taylor στο x. το x παίζει τον ρόλο του α και το α είναι στη θέση του β. ( α. Αν α = 0 0 < ξ < x ⇒ ξ = θx 0 < θ < 1. Είναι δυνατόν από το ολοκληρωτικό υπόλοιπο να βρούμε και άλλες εκφράσεις του υπολοίπου..β ] → β συνεχής. Διατυπώνομε το ακόλουθο x Η έκφραση R n (α. Το υπόλοιπο R Ln ( α.β ] → β g : [ α. R Ln ( 0. 1736-1813). Ως γνωστόν = {x : x = λα + (1 − λ)b. α < ξ < x. ∫ ∫α n! α n! n! ξ ∈ (α. ξ ∈ ( α. = (n + 1)! = {x : x = λα + (1 − λ)b. x). b] ορσ 0 < λ < 1} . x ) = 0 ≤ λ ≤ 1} f (n +1) (θx)(x − 0) n +1 = (n + 1)! (ii) Με τις ίδιες υποθέσεις θέτωμε στη θέση της (συνεχούς) f τη συνάρτηση f (n +1) (t)(x − t) n και g(t) = 1 και έχομε σύμφωνα με το θεώρημα της μέσης τιμής του Ολοκληρωτικού Λογισμού R n ( x ) = ∫α x = f (n +1) (t) (x − t) n dt = n! 1 x (n +1) 1 (n +1) f (n +1) (ξ)(x − ξ) n n n x f (t)(x − t) dt = f (ξ)(x − ξ) 1dt = (x − α). Αν α − r < x ≤ α χρησιμοποιούμε την προηγούμενη παρατήρηση. 290 .. b ) ορσ f (n +1) (θx)x n +1 . ολοκληρώσιμη g(x) ≥ 0. [α.

x) : F(x) − F(α) F′(ξ) = . x) : φ′′(ξ 2 ) = 0.. όταν παραλειφθεί η υπόθεση ότι η f (n +1) είναι συνεχής στο ( α − r. = φ(n) (α) = 0 . n = 0 η διαδικασία σταματά εδώ. = R (n) (α) = 0.. αλλοιώς. G′(t) = −1. Αν ο n ∈ .5 Παρατήρηση: Ακόμα. n! n! Από το γενικευμένο θεώρημα Μέσης Τιμής του Cauchy ∃ ξ ∈ (α. (ii) R (n +1) (t) = f (n +1) (t). Έχομε σαν υπόθεση (i) R(α) = 0 = R ′(α) = . − (x − t) .. Επίσης.α + r ) και t ∈ [ α. όπου Pn (t) πολυώνυμο το πολύ n-βαθμού (με κέντρο το α).. F (t) = − (x − t) n . Εφ’ όσον φ(x) = φ(α) = 0 ∃ ξ1 ∈ (α..α + r ) ισχύει ο τύπος του Taylor με υπόλοιπο κατά Cauchy.16. (n + 1)! ξ ∈ (α. Το υπόλοιπο κατά Lagrange είναι R Ln (x) = f (n +1) (ξ) (x − α) n +1 .. Χάριν ευκολίας θέτομε (n + 1)! R n = R και έχομε R(t) = f (t) − Pn (t). G′(ξ) = −1 και άρα G(x) − G(α) G′(ξ) f (n +1) (ξ)(x − ξ) n F(α) f (n +1) (ξ)(x − ξ) n (x − α) (υπόλοιπο τότε F(α) = = −F′(ξ) = n! G(α) n! Cauchy). εφ’ όσον φ(1) (α) = φ(1) (ξ1 ) = 0 ∃ ξ 2 ∈ (α. Έστω x ∈ ( α − r. x ] . όμως F(x) = 0. Έτσι αν έχομε f συνεχή στο [α. Εφαρμόζοντας το θεώρημα Rolle n-φορές 291 .. x ) τότε υπάρχει ξ ∈ ( α. x ) : R Ln (x) = f (n +1) (ξ) (x − α) n +1 (υπόλοιπο κατά Lagrange). x) : φ′(ξ1 ) = 0. R(x) − k(x − α) n +1 = 0 ⇒ k= R(x) (x − α) n +1 και (α) φ(x) = φ(0) (α) = φ(1) (α) = . G(x) = 0. δηλ.ξ1 ) ⊂ (α. F(t) = f (x) − f (t) − ορσ f ′(t) (x − t) − . x] και υπάρχει η f (n) (α) καθώς και η f (n +1) (t) ∀t ∈ ( α. x) και επιτυγχάνεται με ασθενέστερες υποθέσεις από εκείνες που χρειά- ζονται για το ολοκληρωτικό υπόλοιπο.. Θέτομε φ(t) = R(t) − k(t − α) n +1 όπου k σταθερά που την επιλέγουμε έτσι ώστε: φ(x) = 0. − 1! f (n ) (t) f (n +1) (t) n ′ −. (ii) (β) φ(n +1) (t) = R (n +1) (t) − (n + 1)!k = f (n +1) (t) − (n + 1)!k. G(t) = x − t.

Το n-οστό x3 x5 x 2n +1 + − . Για ξ ∈ (0. 2. οπότε. + (−1) n 3! 5! (2n + 1)! nπ ⎞ ⎛ και f (n ) (0) = ημ ⎜ 0 + ⎟ = 0 αν ο n είναι 2 ⎠ ⎝ πολυώνυμο Taylor με κέντρο το 0 είναι Pn (x) = x − nπ ⎞ ⎛ γιατί. άρτιος και f (n ) (0) = ημ ⎜ 0 + ⎟ 2 ⎝ ⎠ nπ ⎞ ⎛ → [ −1. 2.. + (−1) 2n . ξ ∈ (0. n ∈ 2 ⎠ ⎝ ⎛ ( 2n + 1) π ⎞ = ±1 αν ο n είναι περιττός. Το Pn (x) = +..... f (0) = (−1) n −1 (n − 1)! και επομένως το πολυώνυμο n (1 + x) 292 .0038.1]. Η f είναι απεριόριστα διαφορίσι- (iii) Έστω f : μη f (n ) (x) = (−1) n −1 (n − 1)! (n ) . f (n ) (x) = ημ ⎜ x + ⎟ .∃ ξ ∈ (α.. +∞ ) → .. +1] με f (x) = ημx. n = 1...6 Παραδείγματα: (i) Έστω f : → με f (x) = e x . + γιατί f (n ) (x) = e x . f (x) = συνx. Το n-οστό πολυώνυμο Taylor με κέντρο το 0 είναι f (x) = f (α) + f ′(α)(x − α) + f ′′(α) (x − α) 2 + . x). 0 = φ(n +1) (ξ) = f (n +1) (ξ) − (n + 1)!k = 0 .. = (n + 1)! 16.. f (n ) (x) = συν ⎜ x + ⎟ ... (n + 1)! (n + 1)! L n Αν υποθέσωμε ότι n = 5 θα υπολογίσωμε το σφάλμα αν x ∈ [ −1. n = 1. f (x) = log(1 + x). 2 ⎠ ⎝ nπ ⎞ nπ ⎞ ⎛ ⎛ f (n ) (0) = συν ⎜ 0 + ⎟ = 0 αν n περιττός και f (n ) (0) = συν ⎜ 0 + ⎟ = ±1 2 ⎠ 2 ⎠ ⎝ ⎝ 2 4 2n x x x + − . f (n ) (0) = 1. αν ο n είναι άρτιος. + n! n! x2 xn = 1+ x + + . 6! (ii) Έστω f : → [ −1. x) : φ (n +1) (ξ) = 0. άρα R = R n (x) = k(x − α) n +1 f (n +1) (ξ) (x − α) n +1..1) R Ln (x) ≤ e < 0. Για να βρούμε το 2 n! σφάλμα που γίνεται στην προσέγγιση του e x από το Pn (x) χρησιμοποιούμε το f (n +1) (ξ) n +1 eξ x n +1 υπόλοιπο από τον τύπο του Taylor R (x) = x = . +1] . Pn (x) = 1 − 2! 4! (2n)! (iv) Έστω f : ( −1... + 2! (n +1) f (n) (α) (t) xf n (x − α) + ∫α (x − t) n dt ∀x με x − α < r.

. + (x − x 0 ) n n! g (n) (x 0 ) Tn (x) = g(x 0 ) + g′(x 0 )(x − x 0 ) + ... Τότε.β) και f (x 0 ) = g(x 0 ) = 0. Για x0 = 0 n! f (n ) (0) n ′ το πολυώνυμο Taylor γίνεται Pn (x) = f (x) + f (0)x + . Έστω f (x) = Pn (x) + P(x) . Αλλά τα Pn (x)..β) → g δύο συναρτήσεις n-φορές παραγωγίσιμες στο x 0 ∈ (α.7 Πρόταση: Έστω f : (α.. επομένως ισχύουν οι σχέσεις (1) και (2).. n! g(x) = Tn (x) + T(x) ( Tα P(x) και T(x) είναι τα αντίστοιχα υπόλοιπα ) P(x) f (x) − Pn (x) T(x) = lim = 0 . γιατί αν η f είναι πολυώνυμο βαθμού το πολύ n x → x 0 (x − x ) n 0 f (x) − g(x) = 0 . + (−1) 2 3 n Taylor είναι Pn (x) = f (x 0 ) + f ′(x 0 )(x − x 0 ) + . g αντίστοιχα είναι f (n ) (x 0 ) Pn (x) = f (x 0 ) + f ′(x 0 )(x − x 0 ) + .f (n ) (x 0 ) (x − x 0 ) n . Υποθέτομε ότι f (k ) (x 0 ) = g (k ) (x 0 ) = 0 με f (x) f (n) (x 0 ) . = (n) x → x 0 g(x) g (x 0 ) k = 1..n − 1 και g (n ) (x 0 ) ≠ 0.... (2) lim = n n x → x 0 (x − x ) x → x 0 (x − x ) x → x 0 (x − x ) n 0 0 0 g(x) − Tn (x) = lim = 0.. 2.. το g(x) ταυτίζεται με το πολυώνυμο τότε από τη σχέση lim x →α (x − α) n (1) Το lim Taylor της f (σε οποιοδήποτε α ∈ ). + 16. lim Απόδειξη: Το n-οστό πολυώνυμο Taylor με κέντρο το x0 για τις συναρτήσεις f. Γιατί. + x ή n n x 2 x3 n −1 x Pn (x) = x − . Tn (x) είναι τα αντίστοιχα πολυώνυμα Taylor. + (x − x 0 ) n . + − . n g (n) (x ) f (n ) (x 0 ) n 0 f (x) = ∑ (x − x 0 ) + P(x) g(x) = ∑ (x − x 0 ) n + T(x) n! n! n −1 1 ⎛ n f (n ) (x 0 ) ⎞ lim ⎜ ∑ (x − x 0 ) n + P(x) ⎟ n! f (x) x →x0 ⎝ 1 ⎠= = lim (n ) n x → x 0 g(x) ⎛ g (x 0 ) ⎞ lim ⎜ ∑ (x − x 0 ) n + T(x) ⎟ x →x0 n! ⎝ 1 ⎠ n 293 ..

− ( x − x 0 ) f (x) − f (x ) 1! n! 0 = = − . x 0 + δ ) . − ⎡⎣ γιατί ο f ′(x 0 ) = f ′′(x 0 ) = .. n ∈ . αλλά το x0 είναι σημείο καμπής για την f. = f (n −1) (x 0 ) = 0 ⎤⎦ . f : [ α.. (ii) Αν n-άρτιος n ∈ και f (n ) (x 0 ) > 0 η f έχει τοπικό και f (n) (x 0 ) < 0 η f έχει τοπικό μέγιστο στο x0. αν α < 0 ∃ δ > 0 : f (x) < 0 ∀x ∈ ( x 0 − δ. μια συνάρτηση n-φορές διαφορίσιμη στο x0 με f ′(x 0 ) = f ′′(x 0 ) = . … n – 1.⎛ n f (n) (x ) P(x) ⎞ n f n (x ) n 0 ⎟ lim ( x − x 0 ) ⎜ ∑ + 0 n x →x0 ⎜ 1 ⎟ ∑ n! x x − ( ) f (n) (x 0 ) 0 n! ⎝ ⎠ 1 = = = (n) n g n (x ) (n) g (x 0 ) ⎛ ⎞ n 0 g (x 0 ) T(x) n ∑ ⎟ lim ( x − x 0 ) ⎜ ∑ + n x →x0 ⎜ 1 n! ( x − x 0 ) ⎟⎠ 1 n! ⎝ γιατί f (k ) (x 0 ) = g (k ) (x 0 ) = 0.. Τότε.. x 0 + δ ) ∩ Χ \ {x 0 } . f ′( x0 ) f (n) ( x 0 ) n Απόδειξη: Θέτομε Pn (x) = f ( x 0 ) + ( x − x 0 ) + . n άρτιος . + ( x − x0 ) 1! n! f (x) − Pn (x) = το n-οστό πολυώνυμο Taylor της f με κέντρο το x0 n ( x − x0 ) f ′( x0 ) f (n) ( x 0 ) n f (x) − f ( x 0 ) − ( x − x 0 ) − . (i) Αν n-άρτιος n ∈ ελάχιστο στο x0..β ] → . − n n ( x − x0 ) ( x − x0 ) f (n) ( x 0 ) ...8 Πρόταση: Έστω α < β. (iii) Αν n ∈ . Ως γνωστόν. n ≥ 2 και x 0 ∈ ( α. n! 294 f (x) − f (x 0 ) ( x − x0 ) n να έχει το ίδιο (i) Έστω n ∈ .. αν το Pn (x) είναι n-οστό πολυώνυμο Taylor της f n! f (x) − f (x 0 ) f (n) (x 0 ) f (x) − Pn (x) 0 με κέντρο το x0 lim = και άρα lim = ≠0 n n x →x0 x →x0 n! ( x − x0 ) ( x − x0 ) −. όταν k = 1. 16.. 2.β ) . υπάρχει δ > 0: πρόσημο με τον όρο f (n) (x 0 ) ∀x ∈ ( x 0 − δ. 16... = f (n −1) (x 0 ) = 0 και f (n ) (x 0 ) ≠ 0..9 Πρόταση: Αν X ⊂ και f : X → Είναι γνωστή η ακόλουθη συνάρτηση: lim f (x) = α. περιττός. τότε αν x →x0 α > 0 ∃ δ > 0 : f (x) > 0 ∀x ∈ ( x 0 − δ.. x 0 + δ ) ∩ Χ \ {x 0 } δηλ. η f δεν έχει ούτε τοπικό μέγιστο ούτε τοπικό ελάχιστο στο x0.

.. n άρτιος και f (n) ( x 0 ) < 0 εργαζόμαστε αναλόγως και η f έχει τοπικό μέγιστο. Ειδική περίπτωση αποτελούν οι n =0 σειρές Taylor.. δηλαδή.. 295 . x 0 ) ∀ x ∈ ( x0 . Εφ’ όσον F′ ( x 0 ) = F′′ ( x 0 ) = . Εφ’ όσον ( x − x 0 ) > 0 (n άρτιος) έπεται ότι f (x) − f (x 0 ) > 0. Είναι εκείνες οι σειρές που οι όροι τους είναι δυνάμεις του ( x − x 0 ) πολλαπλασιασμέ∞ νες με σταθερές. Άρα. ∀x ∈ ( x 0 − δ. ∀x ∈ ( x 0 .. Δηλαδή. x 0 + δ ) ή ισοδύναμα στο ( x 0 − δ.. Όταν το x0 = 0 η δυναμοσειρά είναι της μορφής ∑ α n x n .. ∀x ∈ ( x 0 .. x 0 + δ ) . άρα το x0 είναι σημείο καμπής. (ii) Αν n ∈ . x 0 ) F′(x) ≤ 0. f (x) > f (x 0 ). n n =0 όπου (αn) ακολουθία σταθερών αριθμών και x0 κάποιος αριθμός που καλείται και ∞ κέντρο της σειράς. f ′′(x) ≥ 0. x0 + δ) και x − x0 > 0 άρα η f δεν έχει τοπικό ακρότατο.και f (n) ( x 0 ) > 0.. x − x0 < 0 Θέτομε F(x) = f ′(x) ⇒ F′(x) = f ′′(x) . δηλ. ∀x ∈ ( x 0 − δ.. ∀x ∈ ( x 0 − δ. ∀x ∈ ( x 0 − δ. x 0 + δ ) . x 0 + δ ) Αλλά F′ = f ′′ . [από τα (i) + (ii)]. x 0 + δ ) η f είναι κοίλη. x 0 ) ή F′(x) ≤ 0.. Ένας από τους πιο ενδιαφέροντες τύπους σειρών είναι οι δυναμοσειρές. x 0 ) f ′′(x) ≤ 0. ∃ δ > 0 : F′(x) ≥ 0. n περιττός.. F(n −1) (x) = f (n) (x). άρα η f έχει τοπικό ελάχιστο στο x0. μια δυναμοσειρά είναι της μορφής ∑ α n ( x − x 0 ) . = F(n −2) ( x 0 ) = 0 και F(n −1) ( x 0 ) ≠ 0 με ( n − 1) άρτιο.. (iii) Έστω n ∈ .. n ∀x ∈ ( x 0 − δ. Τότε.. n =0 ∞ Μελετάμε σειρές που είναι της μορφής ∑ α n y n γιατί αν y = x − x 0 η n =0 ∞ n ∑ α n ( x − x 0 ) γίνεται όπως προηγουμένως. x 0 ) η f είναι κυρτή και στο ( x 0 . έπεται ότι η F παρουσιάζει τοπικό ακρότατο στο x0. ∀x ∈ ( x 0 . x 0 + δ ) F′(x) ≥ 0. αν f (n) (x 0 ) > 0 ⇒ f (x) − f (x 0 ) > 0 f (x) − f (x 0 ) < 0 ∀ x ∈ ( x 0 − δ.

θα πρέπει να μηδενίζεται. x) της σειράς Taylor. τότε το υπόλοιπο R n (α. Για παράδειγμα. x ) . ΣΕΙΡΕΣ TAYLOR Όταν προσεγγίζωμε μια συνάρτηση f με ένα πολυώνυμο Ρ. Στην πράξη δεν είναι εύκολο να αποδειχθεί ότι η R n (α. x) .α + r ) → είναι συνάρτηση απεριόριστα διαφορίσι- f (n) (α) (x − α) n είναι η σειρά Taylor της f με το α. Ας υποθέσωμε ότι η f έχει παραγώγους f (k) (α) (x − α) k + R n (α. κάθε τάξεως στο α. γι’ αυτό το συγκεκριμένο x. (β) Συγκλίνει η σειρά Taylor της f προς την f(x).17. Αν για κάποιο συγκεκριμένο x η σειρά Taylor της f με κέντρο το α συγκλίνει στο f(x). Το σφάλμα ορίζεται σαν η διαφορά R(x) = f (x) − P(x). ένα πολυώνυμο Taylor. (i) Αν lim R n (α. n! Ορισμός 17. x) = ∫α n! (n +1) (ξ) xf (x − α) n +1 (υπόλοιπο Lagrange) κληρωτικό υπόλοιπο). συγκλίνει στο f(x). x) = f (n +1) (ξ) (x − ξ) n (x − α) (υπόλοιπο Cauchy) ξ ∈ ( α. n ≥ 1 f (x) = ∑ k! k =0 ∞ f (k) (α) (x − α) k .α + r ) . x) = ∫α (n + 1)! n ξ ∈ ( α. R Ln (α. Όταν η f έχει μια σειρά Taylor με κέντρο το α προκύπτουν διάφορα ερωτήματα: (α) Συγκλίνει η σειρά. Στην περίπτωση n! n =0 που α = 0 η σειρά λέγεται C. δηλ. δηλ. x) = 0 τότε η f (x) = ∑ n →∞ k! k =0 n η σειρά Taylor παριστά την f(x). Για x = α η σειρά Taylor της f συγκλίνει στο f(α). Το υπόλοιπο μπορεί να εκφρασθεί με την είναι f (x) = ∑ k! k =0 (n +1) (t) xf (x − t) n dt (ολοβοήθεια της (n + 1) παραγώγου ως εξής: R n (α. τότε η σειρά παριστάνει το f(x). x ) . ∀x ∈ ( α − r. η σειρά Taylor f (k) (α) (x − α) k + R(x). έστω ότι υπάρχει σειρά Taylor της f με κέντρο το α (τότε όπως είπαμε. Maclaurin (1698-1746). Στην περίπτωση που η f έχει παράγωγους n-τάξεως στο σημείο α. εκείνο που μας ενδιαφέρει είναι να εξετάσωμε το σφάλμα που γίνεται κατά την προσέγγιση.1: Αν f : ( α − r. η σειρά Taylor συγκλίνει προφανώς στο f(α)) αν για κάποιο x ≠ α η σειρά Taylor παριστάνει την f(x). x) → 0 n → ∞ και γι’ αυτό δικαιολογούνται οι διάφορες μορφές υπο- 296 . ∀n ∈ . Το ερώτημα αποκτά νόημα ∞ μη στο α η ∑ στην περίπτωση που x ≠ α. R cn (α.

Υποθέτομε ότι ∀ x ∈ ( α − r. x) = +∞ .3: Έστω r > 0 και f : ( α − r. x) → 0 όταν n → ∞. Διατυπώνεται και αποδεικνύεται μια ικανή συνθήκη ώστε μια συνάρτηση να αναπτύσσεται σε σειρά Taylor. x) ή lim R n (α. Τότε η συνάρτηση f στο διάστημα f (n) (α) n ( x − α) . lim R Ln (α. ∀x ∈ n →∞ n! n n +1 .α + r ) Τότε. x) = (x − α) n +1 ≤ . η f αναπτύσσεται σε σειρά Taylor με κέντρο το α.α + r ) → μια συνάρτηση απεριόριστα διαφορίσιμη: να υπάρχει Μ > 0 με f (n) (x) ≤ M. x) υπόλοιπο κατά Lagrange. είναι η f (x) − R n (α. xn Λήμμα 17.4: Δείξτε ότι lim = 0. x) = f (n +1) (ξ) (x − α) n +1 . x) ≤ lim n →∞ n →∞ (n + 1)! (n + 1)! (n + 1)! L n =0 άρα η f αναπτύσσεται σε σειρά Taylor.α + r ) → μια συνάρτηση απεριόρι- στα διαφορίσιμη. ∀n ∈ ∀ x ∈ ( α − r. 297 . n x x x ⎛ x ⎞ x Απόδειξη: → 1 όταν n → ∞ οπότε − = ⎜1 − ⎟ ≥ 0 .2 Θεώρημα: Έστω r > 0 και f : ( α − r.λοίπου. 17.α + r ) παριστάνεται από τη σειρά f (x) = ∑ Απόδειξη: Άμεσο αποτέλεσμα του τύπου του Taylor όταν R n (α.α + r ) το υπόλοιπο της αντίστοιχης σειράς Taylor R n (α. Πρόταση 17. (n + 1)! n +1 n +1 M x−α M x−α f (n +1) (ξ) R (α. ξ ∈ (α. (ii) Αν ∃ lim R n (α. x) → 0 n → ∞ . 1− n! (n + 1)! n! ⎝ n + 1 ⎠ n +1 η ακολουθία είναι φθίνουσα ↓ φραγμένη κάτω και συγκλίνει σ’ έναν αριθμό α n n +1 n x x x − lim = lim ⋅1 0 ≤ lim n →∞ n! n →∞ (n + 1)! n →∞ n! 0 ≤ α − α = α άρα α = 0. τότε η σειρά Taylor συγκλίνει αλλά n →∞ το άθροισμά της δεν είναι η f(x). n! n =0 ∞ ( α − r. (iii) Αν ∃ lim R n (α. Απόδειξη: R Ln (α. τότε η σειρά δεν συγκλίn →∞ n →∞ νει στην f(x). x) ≠ 0. x).

∀x ∈ [ −c. 2. τότε f (n) (x) = e x .. Αν x > 1⇒ →0 και R n (0. x) → 0 όταν n → ∞ . f (n ) (x) = e x . x) ≤ (n + 1)! ( n + 1)! όταν x 2n +1 ∀x ∈ . n! είναι f (x) = e x = 1 + x + x ≤ ∫0 (x − t) n x x n +1 3 dt = 3x → 0 όταν n → ∞. n =0 n! ∞ 17. 1! 2! n! 298 f (x) = x − x3 x5 + − .1. Θέτομε f (x) = e x . + x + R n (0. n =0 n! ∞ (i) e x = ∑ Θέτομε f (x) = e x . 2 ⎠ ⎝ { 0 αν n άρτιος ⎛ nπ ⎞ f (n) (0) = ημ ⎜ ⎟ = ⎝ 2 ⎠ ±1 αν n περιττός και άρα f (n) (x) ≤ 1.. + + R n (0.. 2! n! n! t n x e (x − t) R n (0. ισχύει ∀x ∈ . f (n) (0) = 1 και άρα η σειρά xn Taylor είναι ∑ . x) → 0 όταν n → ∞ . x) ≤ 3 . ∞ n → ∞ άρα R n (0. x). οπότε η σειρά Taylor με κέντρο το α γράφεται f (x) = ημx = ημ0 + + f ′(0) f ′′(0) 2 f (n) (0) n x+ x + . x) = ∫0 dt ≤ Αν x > 0 για 0 < t < x ⇒ e t < e x < 3x . Άρα η f διαφορίζεται απεριόριστα στο . c > 0 και M = ec . +c ] . x). f (n) (x) ≤ M... + 3! 5! . n! (n + 1)! Αν x < 0 αντικαθιστούμε το x n +1 με το x και άρα ∀x ∈ x R n (0. 2. γιατί η e x ≡ exp(x) είναι αύξουσα. n = 0.. Έστω c τυχόν θετικός αριθμός. f (n ) (0) = 1... Ο τύπος του Taylor για την f (x) = e x και για κέντρο α = 0 n =0 n! ∞ n x2 xn x (x − t) + .. Από προηγούμενο θεώρημα επειδή ∃ M > 0 : f (n) (x) ≤ M η f (x) = e x ≡ exp(x) είναι όριο της σειράς Taylor της f και επειδή ο c είναι τυχαίος αριθμός. (n + 1)! x x Τώρα. αν x ≤ 1 ⇒ 3 ≤ 3 n +1 x 3 → 0 όταν n → ∞ . x) = ∫0 e t dt.1.. xn ∀x ∈ . Από την προηγούμενη πρόταση R n (0.xn ∀x ∈ .. (ii) ημx = ∑ (−1) n nπ ⎞ ⎛ f (n) (x) = ημ ⎜ x + ⎟ n = 0. η συνάρτηση f διαφορίζεται απεριόριστα.. όπου R n (0.5 Εφαρμογές: (i) e x = ∑ ∀x ∈ . (2n + 1)! n =0 Απόδειξη: Θέτομε f (x) = ημx.

x) = 2 3 n n f (n +1) (t) 1 1 x ( −1) n! n n x (x − t) n dt = ∫0 (x − t) dt = ( − 1) (x − t) n dt. f (n) (−1) n −1 (n − 1)! (x) = . x) = ∫0 1 1 ≤1 ⇒ ≤ 1.. n { τότε. συν (n) (x) = (2n)! n =0 0 n περιττός ⎛ nπ ⎞ n = 1.. f (n) (0) = (−1) n −1 (n − 1)! Κατά τον τύπο του Taylor με κέντρο το 0 έχομε. ∫ n +1 n +1 0 n! n! (1 + t) (1 + t) 1η περίπτωση: 0 ≤ x ≤1 Εφ’ όσον 0 ≤ t ≤ x ⇒ 1 ≤ 1 + t ≤ 1 + x ή x R n (0. x) όπου R n (0. 2 ⎠ ⎝ x 2n (iii) Παρόμοια συνx = ∑ (−1) . συν (n) (0) = συν ⎜ ⎟ = ⎝ 2 ⎠ ±1 n άρτιος ∞ x 2 x3 xn για −1 < x ≤ 1..... 2. για xn ∞ n f (x) = log (1 + x ) . x Έχομε R n (0. (1 + t) n +1 Από το θεώρημα της μέσης τιμής του ολοκληρωτικού λογισμού (x − ξ) n (x − ξ) n (x − t) n ∃ ξ ∈ ( x.0 ) : ∫0 dt = x − 0 . x) → 0 όταν n → ∞. = ∑ (−1) n +1 2 3 n n =1 ( −1) n −1 (n − 1)! Απόδειξη: Έχομε αποδείξει ότι log (n) (x) = . άρα 1+ t (1 + t) n +1 1 1 x x (x − t) n dt = ∫0 (x − t) n dt ≤ ∫0 (x − t) n dt = n +1 n +1 (1 + t) (1 + t) x (x − t) n +1 ⎤ x n +1 =− → 0 αν n → ∞. x) = x = (1 + t) n +1 (1 + ξ) n +1 (1 + ξ) n +1 x n n x (1 + x) 1+ x 1+ x → 0. ⎥ = n + 1 ⎦0 n + 1 2η περίπτωση: −1 < x < 0 ( −1 < x ≤ 0 ) .x 2n +1 + (−1) (2n + 1)! nπ ⎞ ⎛ = συν ⎜ x + ⎟ . x) = ∫0 (x − t) n dt . δηλ. Προφανώς 0 < 1 − < 1 όταν n → ∞ 1 − 1+ ξ 1+ ξ 1+ ξ 1+ ξ άρα R n (0. log(1 + x) = x − x = ∫0 x 2 x3 xn + − . = 1− ⋅ . (iv) log (1 + x ) = x − + − . 299 . + (−1)n +1 + R n (0. (1 + x) n Για x = 0.. επομένως. R n (0.

n! n =1 n ⎛n⎞ Απόδειξη: Αν α ∈ . Το υπόλοιπο. 2. ..(α − n + 1)(α − n)(1 + x)α −n −1 ∀n ∈ .. τότε. Ισχυρισμός: f (n ) (x) = α(α − 1)(α − 2)...(α − n + 1) n ⎛ α ⎞ ⎛ α ⎞ x + . τότε ως γνωστόν f (x) = (1 + x) n = ∑ ⎜ ⎟ x k . R n (0. Ας υποθέσωμε ότι ισχύει για n ′ f (n +1) (x) = f (n) (x) = ( και θα δείξωμε ότι ισχύει για n + 1.... + x = ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ x + .. Δηλαδή... ( = α(α − 1)(α − 2).(α − n + 1)(α − n) x (x − t) ⎛α⎞ α − n −1 n = ∫0 (1 + t) (x − t) dt = ⎜ ⎟ ( α − n ) ∫0 (1 + t)α −1 dt n n! (1 + t) ⎝n⎠ x Για x < 1 έχομε lim R n (0. η k =0 ⎝ k ⎠ (1 + x ) α = 1 + αx + f(x) είναι πολυώνυμο n-βαθμού και ταυτίζεται με το πολυώνυμο Taylor... x). n! ⎝n⎠ ⎛α⎞ ⎜ 0 ⎟ =1 ⎝ ⎠ (n) f (0) = α(α − 1)(α − 2)..(α − n + 1) Θέτομε ⎜ ⎟ = ..(α − n + 1).. αν x < 1 ⇒ − 1 < x < 1... + είναι f (x) = 1 + αx + 2! n! ⎝0⎠ ⎝1⎠ (n +1) (t) xf ⎛α⎞ (x − t) n dt = +. x) = 0 πράγματι.(v) Διωνυμική συνάρτηση: Έστω α ∈ και f (x) = (1 + x ) − 1 < x < 1.. Πράγματι.(α − n + 1) = 1+ ∑ xn. + ⎜ ⎟ x n + R n (0. 1+ t περιπτώσεις Και στις δύο 0≤ t = λ <1 x άρα t = λx και 300 . x) = ∫0 n n! ⎝ ⎠ n α(α − 1). n →∞ ⇒ −1 < x ≤ t < 0 ή 0 ≤ t ≤ x < 1 x−t ≤ x... = 2! n! ∞ α(α − 1).. Άρα ο τύπος του Taylor με κέντρο το x = 0 α(α − 1) 2 α(α − 1).. + x + . ⎛ α ⎞ α(α − 1)....... τότε..(α − n + 1)(1 + x)α −n n = 1.... για n = 1 f ′(x) = α(1 + x)α −1.(α − n + 1)(1 + x)α −n ) )′ = α(α − 1)(α − 2). α α(α − 1) 2 α(α − 1).(α − n + 1) n x + ..

αν το ολοκληρωτικό υπόλοιπο είναι μηδέν. x . Είναι επίσης δυνατόν. ≤ = = = 2n +1 2n +1 n →∞ α 3⎞ (2n + 3) (2n + 3)(x ) ⎛ x n ⎜2+ ⎟ n⎠ ⎝ 2n + 1 Θα δείξωμε ότι το πολυώνυμο x − 1⎞ ⎛ lim ⎜ 2 + ⎟ 2 n →∞ ⎝ 2 n⎠ x = x < 1 τότε η σειρά στην οποία αναπτύσσεται η συνάρτηση 3⎞ ⎛ lim ⎜ 2 + ⎟ n →∞ ⎝ n⎠ τοξεφx πληροί το κριτήριο D’ Alembert των λόγων και συγκλίνει απολύτως στην τοξεφx.. ≤ 2n +1 n x (−1) 2n + 1 1⎞ 2⎛ x 2n + 2 ∫0 t dt x 2n +3 (2n + 1) x 2 (2n + 1) x ⎜⎝ 2 + n ⎟⎠ α lim n +1 = .. αn n +1 Κατά το κριτήριο λόγου του D’ Alembert η σειρά συγκλίνει και επομένως η ακολουθία α n → 0 όταν n → ∞. x) ≤ Άρα.x−t x − λx x 1− λ = = ≤ x. α n +1 α − n = x → x < 1 όταν n → ∞ ∀x με x < 1. = 1− t2 + t4 − ∀ ∈ 2 2 1+ t 1+ t (−1) n +1 t 2n + 2 x − t + . Επομένως.. + (−1) + (−1) ∫0 dt.. ∀x με 1+ t2 . να x αποδείξωμε ότι το ολοκληρωτικό υπόλοιπο R n (x) = (−1) n +1 ∫0 301 t 2n + 2 dt.. + (−1) t + . Το lim R n (0. + (1) n t 2n dt + 2 1+ t n +1 2n + 2 2n +1 2n + 2 t x3 x5 x ( −1) n x n +1 x t + ∫0 dt = x − + − . x) → 0 όταν n → ∞.. άρα τοξεφx = ∫0 1 − t 2 + t 4 − t 6 + .. + (−1) n είναι (2n + 1) − 3 5 2n + 1 2n + 2 x t (−1) n +1 ∫0 dt 2 + 1 t τάξεως πολυώνυμο Taylor με κέντρο το x = 0. 1+ t 1 + λx 1 + λx 1− λ ≤ 1. Πράγματι. 3 5 2n + 1 (1 + t 2 ) (1 + t 2 ) 6 { n 2n } x3 x5 x 2n +1 + − . 1 + λx αφού R n (0. x ≤1 (iv) τοξεφx = ∑ 2n + 1 n =0 ∞ x Απόδειξη: Είναι γνωστό ότι τοξεφx = ∫0 1 1 dt. n x ⎛α⎞ ⎛α⎞ ≤ ⎜ ⎟ (α − n) x ∫0 (1 + t)α −1dt. x) = 0 γιατί αν α n = ⎜ ⎟ (α − n) ⋅ n →∞ ⎝n⎠ ⎝n⎠ n x ⋅ x ∫0 (1 + t)α −1dt. R n (0.. (−1) n x 2n +1 .

x →+∞ x →+∞ x →+∞ x x x ⎛ ⎛1⎞⎞ ⎜ − log ⎜ x ⎟ ⎟ ⎝ ⎠ ⎟ = 0 με βάση το (i). x > 0 έχομε log x ≤ 2 ⎠ ⎝ ⎠ 1 n ( ) ( x −1 log x log x ≤ 2 lim = 0. αν x < 0 θεωρούμε το R n (x) = (−1) n + 2 ∫0 dt. αποδεικνύεται ότι R n (x) < 2n + 3 π ∞ (−1) n τοξεφx = = ∑ . Από τη σχέση x ⎞ ⎛ ⎞ ⎟⎟ ≤ log x ≤ n ⎜⎜ x − 1⎟⎟ . Για x = 1. (ii) lim x log x = lim ⎜ x →0+ x →0 + ⎜ 1 ⎟ ⎜ ⎟ x ⎝ ⎠ 0 ≤ lim 302 ) x − 1 . 2n + 3 2n + 3 2n + 2 −x t Τώρα. Αυτά συμβαίνουν για 0 ≤ x ≤ 1.t 2n + 2 x ≤ 1 τείνει στο 0 όταν το n → ∞ ≤ t 2n + 2 . 2 1+ t t 2n + 2 R n (x) = ∫0 dt ≤ 1+ t2 x 2n + 3 x x ≤ ∫ t dt = < → 0 όταν n → ∞. άρα lim = 0. οπότε . 4 n =0 2n + 1 x 2n + 2 0 Απόδειξη: Αν x > 1 τότε 0 < ⎛ n ⎜⎜1 − x ⎝ −1 n log x = x log ( ) x x 2 = 2log x . Ανάλογα 1 + t2 1 → 0 όταν n → ∞.