You are on page 1of 5

BIRO ZA RAZVOJ NA OBRAZOVANIETO

BIOLOGIJA
STANDARD za VII oddelenie na osnovnoto obrazovanie

Skopje, 2008

Nivo na razmisluvawe
1. POMNEWE

Standard
U~enikot: - prepoznava i imenuva `ivotni, rastenija, vrski so sredinata, prisposobenost, avtotrofnost, heterotrofnost, gradba na `ivotinska kletka, `ivotinski tkiva, organ, organski sistem, organizam, poteklo, srodnost, klasa, pra`ivotni, bezrbetni `ivotni, rbetni `ivotni, ko`a, ko`ni tvorbi, organi za dvi`ewe, organi za varewe, krvonosen sistem, organi za di{ewe, organi za izla~uvawe, drazba, setilo, nerven sistem, razmno`uvawe: bespolovo i polovo, organi za razmno`uvawe, razvitok, preobrazba, nasleduvawe, opstanok, selekcija; - zapomnuva termini: `ivotni, rastenija, prisposobenost, avtotrofnost, heterotrofnost, `ivotinska kletka (kleto~na membrana, citoplazma, jadro, mitohondrii), tkivo (epitelno, svrzno, muskulno, nervno), organ, organski sistem, organizam, poteklo, srodnost, klasa, pra`ivotni, bezrbetni `ivotni, rbetni `ivotni, nadvore{na pokrivka (ko`a, ko`ni tvorbi), organi za dvi`ewe, ishrana, organi za varewe (hranitelen kanal i `lezdi), krvonosen sistem (krvotok, krv, srce), organi za di{ewe (ko`a, trahei, `abri, beli drobovi), organi za izla~uvawe, drazba, setilo, nerven sistem (mre`est, ganglionaren, cev~est), bespolovo razmno`uvawe, organi za polovo razmno`uvawe, spermatozoidi, jajce-kletka, razvitok, preobrazba, nasleduvawe, (geneti~ki materijal, hromozomi, geni), opstanok, selekcija, `ivotna sredina, `ivotna zaednica, ekosistem, ekolo{ki faktori, sinxiri na ishrana, ekolo{ka piramida, ekolo{ka kontrola; - identifikuva gradba i funkcii na `ivotinska kletka, tipovi na `ivotinski tkiva, organi, organski sistemi, tipovi na na~in na ishrana (griza~i, pre`ivari, nepre`ivari), tipovi na ishrana (revojadi, mesojadi, se{tojadi), na~ini na dvi`ewe (so trepki, so promena na oblikot, so izvivawe, so krajnici, letawe, plivawe), kontrola na organizmot, setila; - nabrojuva organeli vo kletka, tkiva, poznati bezrbetni i rbetni `ivotni, ko`ni tvorbi, organi i na~ini na dvi`ewe, organi za varewe (usna praznina, goltka, hranoprovod, `eludnik, crevo, `lezdi), otvoren i zatvoren krvotok, tipovi na organi za di{ewe, tipovi na nerven sistem, fazi vo preobrazbata, ~lenovi na sinxiri na ishrana; - otkriva pravila vo klasifikacijata na `ivotnite, uslo`nuvawe na organizmot (kletka, tkivo, organ, organizam), vo razmno`uvaweto, nasleduvaweto, selekcijata, preobrazbata, ekosistemot; - opi{uva gradba i funkcii na tkivata, organite, uslo`nuvawe na sostavot na organskite sistemi kaj bezrbetni i rbetni `ivotni (ko`a, za dvi`ewe, ishrana, krvonosen sistem, di{ewe, izla~uvawe, nerven sistem, razmno`uvawe), nasledna materija, nasledna i nenasledna promenlivost, prirodna i ve{ta~ka selekcija, promenlivost na ekosistemot;

2. RAZBIRAWE

3. PRIMENUVAWE

- locira organela vo kletka, tkiva vo organ, topografija na organ vo organizmot; - povrzuva gradba i funkcija na organski sistem, ~lenovi vo sinxirite na ishrana, nivoa vo ekolo{ki piramidi; - razlikuva bezrbetni i rbetni `ivotni, na~ini na dvi`ewe, otvoren i zatvoren krvotok, tipovi na organi za di{ewe, tipovi na nerven sistem, bespolovo i polovo razmno`uvawe. - Identifikuva gradba na `ivotinska kletka, `ivotinski tkiva, organi i organski sistemi, pripadnici na `ivotinskoto carstvo: bezrbetni (sun|eri, koprivkari, spleskani crvi, cev~esti crvi, mekoteli, prstenesti crvi, ~lenkonogi), igloko`i; rbetni `ivotni (ribi, vodozemci, vle~ugi, ptici, cica~i); - preraska`uva funkcii na `ivotinski tkiva, organi i organski sistemi, op{ti osobini na golemite grupi `ivotni; - dava komentari za srodnosta pome|u bezrbetnite, pome|u klasite na rbetni `ivotni, za bespolovo i polovo razmno`uvawe, uslovi na `ivotnata sredina i prisposobuvawa na `ivotnite, na~inite na dvi`ewe, na~inite i tipovite na ishrana, za gradba na okoto i uvoto kaj rbetnicite; - objasnuva pravila za klasifikacija (poteklo, srodnost), za funkcionirawe na sekoj organski sistem, vo nasleduvaweto, selekcijata, vo razmena na materiite i protekuvawe na energijata vo ekosistemot; - povrzuva gradba so funkcii na kletka, tkivo, organ, organski sistem, organizam, organizam so `ivotnata sredina; - naveduva primeri za organeli vo kletka, tkiva, poznati bezrbetni i rbetni `ivotni, ko`ni tvorbi kaj razli~ni `ivotni, organi i na~ini na dvi`ewe, organi za varewe, otvoren i zatvoren krvotok, tipovi na organi za di{ewe, tipovi na nerven sistem, fazi vo preobrazba kaj `ivotnite; ~lenovi na sinxiri na ishranata; - go parafrazira zna~eweto na klasifikacijata na `ivotnite, uslo`nuvawe na organizmot (kletka, tkivo, organ, organizam), bespolovo i polovo razmno`uvawe, nasleduvawe, selekcija, preobrazba, sostav i funkcii na ekosistemot. - Primenuva informacii za filogenetskiot pregled na grupite organizmi, grupirawe i imenuvawe na `ivotnite spored srodnosta, op{to grupirawe na `ivotnite (bezrbetni, rbetni), gradba i funkcii na organite i organskite sistemi, prevencija od zaboluvawa na organskite sistemi, nasleduvawe kaj `ivotnite, borba za opstanok, selekcija (prirodna i ve{ta~ka); - izlo`uva pravila za grupirawe i imenuvawe na `ivotnite, za gradbata i funkcioniraweto na kletka, tkiva, organi, organski sistemi i organizam, nasleduvawe, za organizacija na ekosistemot, odnosite i sinxirite na ishranata vo ekosistemot, ekolo{ka kontrola vo ekosistemot;

4. ANALIZA, SINTEZA I VREDNUVAWE

- opi{uva gradba i funkcii na sistemite: nadvore{na pokrivka (ko`a, ko`ni tvorbi), organi za dvi`ewe, ishrana, organi za varewe (hranitelna vakuola, usna praznina, goltka, hranoprovod, `eludnik, crevo), krvonosen sistem (krvotok, krv, srce), organi za di{ewe (ko`a, trahei, `abri, beli drobovi), organi za izla~uvawe, gradba na setilo (oko, uvo), nerven sistem (mre`est, ganglionaren, cev~est), bespolovo razmno`uvawe, organi za polovo razmno`uvawe, na~ini na razvitok kaj `ivotnite (so metamorfoza i direkten); - objasnuva glavna ideja za pri~inite za razmena na materiite pome|u kletkata i sredinata i organizmot i sredinata (ishrana, izla~uvawe, di{ewe), vrski na organizmot i sredinata (setila, nerven sistem); - konstruira model na ko`a, sistem za varewe, srce kaj ribi, vodozemci, vle~ugi, ptici/cica~i, setilo za vid i za sluh, preobrazba kaj insekt; - sprotivstavuva gradba na telo so bilateralna i radijalna simetrija, osobini na otvoren i zatvoren krvotok, gradba na srce kaj ribi, vodozemci, vle~ugi, ptici/cica~i, izla~uvawe kaj `ivotni vo kopnenite vodi, vo morskata voda i na kopno, `ivotni koi ne reguliraat telesna temperatura i tie koi reguliraat; - deli na segmenti gradba i funkcii na sistemot za varewe, krvotok (veni, arterii, kapilari), sistemot za di{ewe (pati{ta i organi), sistemot za izla~uvawe (ko`a, bubreg), nervniot sistem (mre`est, ganglionaren, cev~est: centralen, periferen). - Podreduva pretstavnici od `ivotinskoto carstvo: bezrbetni (mekoteli, crvi, ~lenkonogi) i rbetni (ribi, vodozemci, vle~ugi, ptici, cica~i), uslo`nuvawe na srceto kaj rbetnicite, uslo`nuvawe na setilata (oko, uvo), na nervniot sistem, odnosite i sinxirite na ishranata vo ekosistemot; - sporeduva osobini na razli~ni pogolemi grupi vo `ivotinskoto carstvo, gradba na razli~nite organski sistemi kaj golemite grupi `ivotni, bespolovo i polovo razmno`uvawe, na~inite na polovo razmno`uvawe kaj rbetnite `ivotni; - razdvojuva uslo`nuvawe na gradbata i funkciite na organskite sistemi kaj bezrbetnite i rbetnite (ribi, vodozemci, vle~ugi, ptici, cica~i), zabite kaj nepre`ivarite pre`ivarite; - ja proveruva ulogata na zabite vo sistemot za varewe, skelet (egzo-, hidro-), vnatre{en skelet i muskulatura, gradba `ivotinski tkiva; - grupira tkiva vo izu~uvan organ, pretstavnik spored negovite osobini vo pogolema grupa `ivotni, organi vo soodveten organski sistem; - analizira pravila za imenuvawe na `ivotnite spored sistemot na dvojno imenuvawe (binarna nomenklatura), karakteristiki koi ja odrazuvaat srodnosta na `ivotnite, plan na gradba na

`ivotinskoto telo, organi i funkcii za primawe na hrana, za razgraduvawe na materiite, za transport na te~nostite i materiite niz teloto, za izla~uvawe na nepotrebnite materii, za koordinacija i upravuvawe na organizmot, za razmno`uvawe i nasleduvawe, dvi`ewe i vrski na organizmot so sredinata (setila), tipovi na razvitok (so preobrazba, direkten); - integrira zaedni~ki osobini na golemite grupi `ivotni, funkcii koi zaedni~ki gi ostvaruvaat dva ili pove}e organski sistemi (izla~uvawe, osmoregulacija, termoregulacija, rastewe i razvoj); - zaklu~uva za op{tiot plan na gradba kaj `ivotnite (podvi`ni i parazitski), za uslo`nuvaweto na gradbata na poedine~nite organski sistemi, za funkciite na organskite sistemi vo zavisnost od uslovite vo `ivotnata sredina (ishrana, di{ewe, dvi`ewe, transport na materiite, izla~uvawe, razmno`uvawe), za primawe informacii od sredinata, za upravuvawe so funkcioniraweto na organskite sistemi preku nervniot sistem, za prisposobuvawata na organizmot na uslovite vo sredinata; - procenuva rizici od nepovolnite promeni vo `ivotnata sredina za vidovite, zagrozuvawe i is~eznuvawe na vidovite; - ispituva i dodeluva prioriteti vo gradbata i funkciite (evolutivnoto uslo`nuvawe) na organskite sistemi za varewe, dvi`ewe, di{ewe, razmno`uvawe, transport na materiite, izla~uvawe, preobrazba (insekti, `aba), regeneracija (igloko`i); - predviduva mo`ni promeni na organite i sistemite vo tek na razvitokot, soodvetna/ nesoodvetna ishrana, stareewe na organizmot, promeni vo abioti~kite i bioti~kite faktori, promeni vo ekosistemot (sezonski, ritmi~ni).