ΠΩΣ ΒΡΗΚΑΜΕ

ΙΣΑΑΚ ΑΣΙΜΩΦ
ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΟΣ ΤΥΠΟΣ

Original title:

HOW DID WE FIND OUT ABOUT NUCLEAR POWER

Copyright © 1976 by Isaac Asimov
"All Rights Reserved"

Copyright © 1982 για την ελληνική γλώσσα
ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΟΣ ΤΥΠΟΣ
Φ. ΚΑΪΑΦΑ & ΣΙΑ Ο.Ε.
Μ. Βρούζης - Δ. Καϊάφας - Φ. Καϊάφα
ΑΡΑΧΩΒΗΣ 6 ΑΘΗΝΑ 144 - ΤΗΛ. 3607474, 3619121

ΠΩΣ ΒΡΗΚΑΜΕ

ΙΣΑΑΚ ΑΣΙΜΩΦ

Στοιχειοθεσία Θ.ΣΥΝΕΡΓAΤΕΣ Θανάσης Καραγιώργος Μετάφραση-Γλωσσική επιμέλεια Χημικός Μηχανικός Θυμέλη ε. Εκτύπωση Δημοσθένης Καϊάφας Επιμέλεια εκδόσεως .Ε.π.ε. Μπαλλίδης & Υιός Ο.

Ευρετήριο 71 .ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. Πυρηνικοί Αντιδραστήρες 57 6. Πυρηνική Ενέργεια 35 4. Ηλεκτρόνια 7 2. Πυρηνικές Αντιδράσεις 45 5. Πυρήνες 21 3.

όπως ξέρουμε αποτελεί την πιο εύχρηστη και διαδομένη μορφή ενέργειας άμεσης χρησιμοποίησης.ο. κ. Οι επιστήμο- . τα κάνει και ζεσταίνονται. Το άτομο είναι τόσο μικρό που δε φαίνεται ούτε μέσα από το ισχυρότερο μικροσκόπιο.Ηλεκτρόνια Ακόμη και μέχρι τις αρχές του 19ου αιώνα. Είναι κάτι που ρέει μέσα από διάφορα στερεά και υγρά. Ο σίδηρος. Περνάει μέσα από σύρματα που. Έτσι. οι επιστήμονες νόμιζαν ότι η ελάχιστη ποσότητα ύλης ήταν το άτομο. το θειάφι αποτελείται από άτομα θείου.κ. μέχρι που πυρακτώνονται πολλές φορές. το σίδερο αποτελείται από άτομα σιδήρου. το οξυγόνο αποτελείται από άτομα οξυγόνου. το θείο και το οξυγόνο είναι παραδείγματα στοιχείων. Γυρίζει κινητήρες και. Όταν άτομα του ίδιου είδους ενώνονται μεταξύ τους σχηματίζουν τα στοιχεία. μάλιστα. Υπάρχουν περισσότερα από εκατό διαφορετικά είδη ατόμων. Ο ηλεκτρισμός είναι κάτι που δε φαίνεται να είναι υλικό σώμα.

θα περάσει ηλεκτρικό ρεύμα ανάμεσα από τις πλάκες. Ανακάλυψαν. Κάτι τέτοιο μπορεί να πραγματοποιηθεί αν πάρουμε ένα γυάλινο σωλήνα. ότι μέσα στο σωλήνα βρίσκονται κατάλληλα τοποθετημένες. Ας υποθέσουμε. μερικές φορές. Από την άλλη μεριά.νες από νωρίς διερωτήθηκαν πια ήταν. στα 1855. Όμως οι σπινθήρες είναι τόσο βραχύβιοι που δεν προσφέρονται καθόλου για μελέτη. Αν. λέμε ότι αποτελεί μια λυχνία κενού. ότι παραγόταν κάτι που εκπεμπόταν σε ευθεία γραμμή και που θα μπορούσε να ονομαστεί ακτινοβολία ή ακτίνες. Μιλούσαν για «ακτινοβολία» επειδή η λυχνία έδινε μιαν 8 . συνδέσουμε το ένα ηλεκτρόδιο με το θετικό πόλο μιας ηλεκτρικής πηγής και το άλλο ηλεκτρόδιο με τον αρνητικό πόλο της ίδιας πηγής. δηλαδή μέσα από ένα χώρο που δεν περιέχει τίποτα. η φύση του ηλεκτρισμού αφού. που έχει κλειστές και τις δυο άκρες του. αναγκαστικά. επίσης. τότε. του κλειστού κενού σωλήνα με τα δυο ηλεκτρόδια. που θα τις ονομάσουμε ηλεκτρόδια. όπως είπαμε. Η πρώτη λυχνία κενού κατασκευάστηκε εδώ και πάνω από εκατό χρόνια. Βέβαια. Το σύνολο αυτό. από το Γερμανό Χάινριχ Γκάισλερ. ' Ετσι μόνο μπόρεσαν οι επιστήμονες να μελετήσουν ηλεκτρικά ρεύματα σε κενό. ο ηλεκτρικός σπινθήρας είναι ένα φαινόμενο στο οποίο συμμετέχουν και διάφορα άτομα του αέρα. τώρα. τέλος πάντων. σε μικρή μεταξύ τους απόσταση. βλέπουμε λαμπερούς ηλεκτρικούς σπινθήρες στον αέρα. πράγμα που δημιουργεί σύγχυση κι οδηγεί σε παρεξηγήσεις. Αν θα ήταν δυνατόν να υπάρξει ελεύθερος ηλεκτρισμός έξω από τα σύρματα. δε φαινόταν να είναι υλικό σώμα κατασκευασμένο από ατόμα. ούτε ακόμη κι αέρα. και με μια αντλία κενού αφαιρέσουμε από μέσα του όλο τον αέρα. δυο μεταλλικές πλάκες. τότε η μελέτη του θα ήταν πολύ πιο εύκολη. τότε. Ας υποθέσουμε ότι αναγκάζουμε να περάσει ηλεκτρικό ρεύμα μέσα από κενό.

αφού -ήταν από τότε γνωστό 9 . Μερικοί νόμισαν ότι οι καθοδικές ακτίνες ήταν ένα είδος φωτός. ένας Γερμανός επιστήμονας. γιατί η πορεία τους αλλάζει όταν περνούν κοντά από ένα μαγνήτη. ο Ζαν Μπαπτίστ Περέν έδειξε. Έτσι. Στα 1876.ασθενικιά λάμψη. κάτι παράξενο συνέβαινε με τις καθοδικές ακτίνες. τότε η πορεία των ακτίνων άλλαζε κι από ευθεία γινόταν καμπύλη. που διαδίνεται πάντα σε ευθεία γραμμή ανεξάρτητα από την παρουσία στην πορεία του κάποιου μαγνήτη. μάλιστα. μ' άλλα λόγια. Ό μ ω ς . η λάμψη γινόταν πιο έντονη όταν χτυπούσαν ελαφρά το γυαλί της λυχνίας. δηλαδή. Και θεωρήθηκε το πράγμα παράξενο γιατί τέτοια συμπεριφορά δε δείχνει το φως. Γι' αυτό το λόγο ονόμασε την ακτινοβολία καθοδικές ακτίνες. Ένας Γάλλος επιστήμονας. Ό π ω ς είναι γνωστό. αλλά διαφορετικού μήκους. τώρα. δηλαδή τήν «κάθοδο». Αυτό εξηγούσε. στα 1895. Και. το φως δεν είναι παρά μια μορφή ηλεκτρομαγνητικής ακτινοβολίας με ορισμένο μήκος κύματος. ήταν ηλεκτρικά φορτισμένες. ο Εβγκέν Γκολντστάιν έδειξε ότι η ακτινοβολία γεννιόταν στην πλάκα που ήταν συνδεμένη με τον αρνητικό πόλο της ηλεκτρικής πηγής. Όταν πλησίαζε μαγνήτης στη λυχνία κενού. ίσως κι οι καθοδικές ακτίνες να οφείλονταν σε όμοια ηλεκτρομαγνητικά κύματα. ότι οι καθοδικές ακτίνες μετέφεραν ηλεκτρικά φορτία.

Τζότζεφ Τζων Τόμσον 10 .

ήταν τα πρώτα της κατηγορίας αυτής που ανακαλύφτηκαν. ηλεκτρόνια επειδή φέρουν ηλεκτρικό φορτίο. Ο Τόμσον τα ονόμασε. Από την ένταση του μαγνητικού πεδίου κι από το βαθμό καμπύλωσης της πορείας των ακτίνων. γι' αυτό θεωρήθηκαν υποατομικά σωμάτια και.ο μαγνήτης ασκεί μια καθορισμένη δύναμη στα ηλεκτρικά φορτία που κινούνται μέσα στο πεδίο του. υπολόγισε το πραγματικό μέγεθος των φορτισμένων σωματίων. οι επιστήμονες ήξεραν δυο διαφορετικά είδη σωματίων: τα άτομα. όχι όμως κι από το φως. στα 1897. Στα 1895. Τα ηλεκτρικά φορτία μπορεί να μεταφέρονται από υλικά σώματα. που δε φαινόταν να έπαιρνε άμεση απάντηση. ο Άγγλος επιστήμονας Τζότζεφ Τζων Τόμσον μελέτησε προσεκτικά την καμπύλωση της πορείας των καθοδικών ακτίνων καθώς περνούσαν κοντά από ένα μαγνήτη.ότι. απειροελάχιστα σε μέγεθος. ιδιαίτερα.στη φύση! Επειδή τα σωμάτια των καθοδικών ακτίνων είναι μικρότερα σε μέγεθος από τα άτομα. που αποτελούν την ελάχιστη δομική μονάδα της ύλης. Έτσι. Η απάντηση δόθηκε στα πλαίσια άλλων προχωρημένων ερευνών και πειραμάτων στην ίδια περιοχή των καθοδικών ακτίνων. Έτσι ο Περέν συμπέρανε ότι οι καθοδικές ακτίνες αποτελούνται από ηλεκτρικά φορτισμένα. μάλιστα. Το ερώτημα. Έκπληκτος ανακάλυψε ότι τα σωμάτια των καθοδικών ακτίνων ήταν πολύ μικρότερα κι απ' αυτά ακόμη τα άτομα. και τα -κατά πολύ μικρότεραηλεκτρόνια. σωμάτια. την εποχή αυτή. μάλιστα. ότι το σωμάτιο των καθοδικών ακτίνων ήταν 1800 φορές μικρότερο από το πιο μικρό άτομο -τότε γνωστό. ήταν ποια σχέση υπάρχει ανάμεσα σ' αυτά τα δυο. Προσδιόρισε. όμως. ένας Γερμανός επιστήμονας. Δυο χρόνια μετά την ανακάλυψη του Περέν. ο Βίλχελμ Κόνραντ Ραίντγκεν βρήκε ότι όταν οι καθοδικές ακτίνες 11 . που αποτελούν την ελάχιστη μονάδα ηλεκτρικού φορτίου.

Βίλχελμ Κόνραντ Ραίντγκεν 12 .

Πραγματικά. Από τότε που ο Ραίντγκεν ανακοίνωσε την ανακάλυψή του. Αν. Να τι έκανε ο σοφός εκείνος ερευνητής Μπεκερέλ: πρώτα έβγαλε στον ήλιο την ουσία. όμοια με το φως. η φωτογραφική πλάκα δε θα έδειχνε καμιά αλλοίωση. τότε θα περνούσαν το μαύρο χαρτί και θα προσέβαλαν την πλάκα η οποία. τέλος. μετά την τύλιξε μ' ένα μαύρο χαρτί και. μετά από αρκετό καιρό. αφού μπορεί να προκαλέσει τα φαινόμενα αυτά ακόμη κι όταν μεσολαβεί χαρτόνι ή ξύλο. τοποθέτησε το δεματάκι κοντά σε μια φωτογραφική πλάκα.πέφτουν πάνω σε υλικό σώμα δημιουργείται ένα νέο είδος ακτινοβολίας. η πλάκα μαύρισε κι ο Μπεκερέλ έκανε την πολύ βάσιμη υπόθεση ότι ο φθορισμός 13 . μετά την εμφάνιση. την ονόμασε ακτίνες Χ.στα μαθηματικά σημαίνει μιαν άγνωστη ποσότητα. Ένας Γάλλος επιστήμονας. Επειδή η ουσία αυτή φθόριζε όταν έπεφτε πάνω της το ηλιακό φως. είναι διεισδυτική. Τελικά. Αυτή η νέα ακτινοβολία προκαλεί φθορισμό ορισμένων χημικών ουσιών και μαυρίζει τη φωτογραφική πλάκα. ο Μπεκερέλ εξέτασε αν ο φθορισμός περιείχε κι ακτίνες Χ. στο σκοτάδι. την εποχή αυτή πειραματιζόταν με μια χημική ουσία που περιείχε άτομα του στοιχείου που ονομάζεται ουράνιο. ανακάλυψε ότι οι ακτίνες Χ δεν είναι παρά μια ακτινοβολία. σ' εκείνο το πείραμα. ο Αντουάν Ανρί Μπεκερέλ. δε θα περνούσε μέσα από το μαύρο χαρτί και. ο φθορισμός περιείχε ακτίνες Χ. οι σύγχρονοι του επιστήμονες άρχισαν να ψάχνουν για να βρουν ακτίνες Χ κι αλλού. Ο συλλογισμός ήταν απλός· αν ο φθορισμός ήταν κανονικό φως. χρησιμοποιώντας το σύμβολο «Χ» που -όπως είναι γνωστό. που όμως έχει πολύ μικρότερο μήκος κύματος. και μάλιστα διαδίνεται σε ευθεία γραμμή ακόμη και μέσα στη στερεή ύλη. όμως. Επίσης. φυσικά. Ο Ραίντγκεν μη ξέροντας τι είδους ακτινοβολία ήταν αυτή που βρήκε. θα έπρεπε να δείχνει μαυρισμένη.

Μαρία Κιουρί 14 .

Συνεπής και σοβαρός επιστήμονας καθώς ήταν. που είχε προετοιμάσει ο Μπεκερέλ. Η συννεφιά. από περιέργεια και μόνο. όμως.περιείχε ακτίνες Χ. μια που είχε περάσει τόσος καιρός από την ημέρα που είχε εκτεθεί στον ήλιο. αλλ' αποφάσισε να συνεχίσει τους πειραματισμούς του για να βεβαιωθεί. ο Μπεκερέλ δεν αρκέστηκε σ' αυτή την επιτυχημένη παρατήρησή του. συνεχιζόταν για πολλές ημέρες κι ο Μπεκερέλ χάνοντας την υπομονή του αποφάσισε να εμφανίσει τη φωτογραφική πλάκα για να δει. Δυστυχώς. Με έκπληξη διαπίστωσε ότι η πλάκα είχε μαυρίσει σε μεγάλο βαθμό. Φάνηκε τότε καθαρά ότι η ουσία ακτινοβολούσε ακόμη και χωρίς να είναι εκτεθειμένη στον ήλιο. κρύσταλλοι ουρανίου μαύρο χαρτί φωτογραφική πλάκα η φωτογραφική πλάκα αποκαλύπτει ραδιενέργεια Το πείραμα του Μπεκερέλ 15 . το είχε αφήσει δίπλα σε μιαν άλλη φωτογραφική πλάκα και περίμενε να ξαναβγεί ήλιος. Το δεματάκι με την ουρανιούχα ουσία τυλιγμένη μέσα στο μαύρο χαρτί. η επόμενη ημέρα ήταν συννεφιασμένη. αν εξακολουθούσε η ουσία να φθορίζει λίγο.

ότι εκείνο που προκαλούσε την ακτινοβολία της ουσίας των πειραμάτων του Μπεκερέλ. πραγματικά. Η επιστημονική έρευνα δεν άργησε να αποκαλύψει ότι το ουράνιο και το θόριο εκπέμπουν τριών ειδών ακτινοβολίες. ανακάλυψε ότι τα άτομα κι ενός άλλου στοιχείου. Συγκεκριμένα. Γι' αυτό αποκάλεσε την ένωση αυτή του ουρανίου -χρησιμοποιώντας για πρώτη φορά στην επιστημονική γλώσσα τον όροραδιενεργή ουσία. στα 1898. επίσης. Η. η ακτινοβολία που παρουσιάζει μικρή καμπυλότητα ονομάστηκε ακτινοβολία α (άλφα) ή ακτίνες α. μέρος της ακτινοβολίας καμπυλώνεται ελαφρά κατά μια διεύθυνση.Τα επόμενα πειράματα έδειξαν ότι. Κι η τρίτη. ονομάστηκε ακτινοβολία γ (γάμα) ή ακτίνες γ. ενώ το υπόλοιπο της ακτινοβολίας μοιάζει να παραμένει ανεπηρέαστο από το μαγνητικό πεδίο καθώς εξακολουθεί να διαδίνεται σε ευθεία γραμμή. όταν περνάει μέσα από ένα μαγνητικό πεδίο. Εκείνη που παρουσιάζει μεγάλη καμπυλότητα ονομάστηκε ακτινοβολία β (βήτα) ή ακτίνες β. 16 . η ουσία εξέπεμπε πάντοτε ακτινοβολία. που το ονόμασε θόριο. Η Κιουρί. Μαρία Σκλοφντόφσκα Κιουρί έδειξε. Ο Νεοζηλανδός επιστήμονας Έρνεστ Ράδερφορντ ονόμασε τις τρεις διαφορετικές αυτές ακτινοβολίες με τα τρία πρώτα γράμματα του ελληνικού αλφάβητου. Επειδή οι ακτίνες γ δεν επηρεάζονται από το μαγνητικό πεδίο φάνηκε πολύ πιθανό να θεωρηθούν ότι είναι όμοιες με το φως και τις ακτίνες Χ. ' Ετσι. δεν ήταν άλλο από τα άτομα του στοιχείου ουράνιο. Ό χ ι πολύ αργότερα αποδείχτηκε ότι. που παραμένει ανεπηρέαστη. ήταν το ίδιο ραδιενεργά. με διακριτικό κριτήριο την επίδραση του μαγνητικού πεδίου στην πορεία της διάδοσής τους. Ένα άλλο μέρος της ακτινοβολίας καμπυλώνεται κατά την αντίθετη διεύθυνση αλλά σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό. αργότερα πασίγνωστη Πωλονογαλλίδα ερευνήτρια.

το γεγονός ότι καμπυλώνεται η πορεία τους μέσα σε μαγνητικό πεδίο σημαίνει ότι πρέπει να αποτελούνται από ηλεκτρικά φορτισμένα σωμάτια β. Όσο για τις ακτίνες β.Επίδραση του μαγνητικού πεδίου στα διάφορα είδη ακτινοβολιών πραγματικά. Την εποχή εκείνη το ουράνιο και το θόριο ήταν οι μόνες γνωστές ουσίες που είχαν το μεγαλύτερο ατομικό βάρος. Ίσως 17 . Τώρα φαίνονται να προέρχονται από άτομα ουρανίου και θορίου. οι ακτίνες γ έχουν μήκος κύματος λίγο μικρότερο απ' αυτό που έχουν οι ακτίνες Χ. Και το γοητευτικό σενάριο του αινιγματικού μικρόκοσμου συνεχίζει να ξετυλίγεται. Τούτο ακριβώς επιβεβαιώθηκε στα 1900 από τον Μπεκερέλ που απέδειξε ότι τα σωμάτια β δεν είναι παρά ηλεκτρόνια. ' Οταν ανακαλύφτηκαν τα ηλεκτρόνια. Η μεγάλη καμπυλότητα που παρουσιάζουν δείχνει ότι πρέπει να έχουν πολύ μικρό βάρος. Τι δουλειά είχαν τα ηλεκτρόνια εκεί πέρα. χωρίς βέβαια να υπάρχει ηλεκτρικό ρεύμα. θεωρήθηκαν ότι αποτελούν τα συστατικά του ηλεκτρικού ρεύματος.

δε συμβαίνει τίποτα το ιδιαίτερο. Είναι γεγονός ότι όσο μικρότερο είναι το μήκος κύματος μιας ακτινοβολίας τόσο μεγαλύτερο είναι το ενεργειακό περιεχόμενο της. Έτσι.φως με μήκος κύματος λίγο μικρότερο απ' εκείνο του συνηθισμένου ορατού φωτός. Τα ηλεκτρόνια δεν μπορούν να προέρχονται παρά από τα άτομα. όταν η υπεριώδης ακτινοβολία πέφτει πάνω σε μια μεταλλική επιφάνεια τη «χτυπάει» πολύ σκληρότερα απ' όσο το συνηθισμένο ορατό φως.στα πολύ βαριά άτομα να υπήρχε κάτι που τους έδινε κάποια ιδιαιτερότητα και τα έκανε διαφορετικά από τ' άλλα. Καθώς η επιστημονική έρευνα πάνω στο φωτοηλεκτρικό φαινόμενο προχωρούσε βαθύτερα. αφού και το πιο μικρό κομματάκι ύλης αποτελείται αποκλειστικά και μόνο από άτομα και τίποτα άλλο. Ό τ α ν όμως η μεταλλική επιφάνεια βάλλεται από υπεριώδη ακτινοβολία. Ο Τόμσον μελετούσε τι συμβαίνει όταν υπεριώδες φως πέφτει στην επιφάνεια μερικών μεταλλικών στοιχείων. Αυτό. Όταν η μεταλλική επιφάνεια λάμπει στο ορατό φως. Στα 1899 ο Τόμσον πειραματιζόταν με υπεριώδες φως. σημαίνει ότι οι επιστήμονες της εποχής εκείνης θα έπρεπε να καταλάβουν ότι τα άτομα δεν είναι σωστό να θεωρούνται σαν μικρές. Ο Τόμσον ανακάλυψε ότι τα μέταλλα όταν φωτίζονται με υπεριώδες φως χάνουν ηλεκτρόνια και ονόμασε το φαινόμενο αυτό φωτοηλεκτρικό φαινόμενο. φάνηκε ότι ηλεκτρόνια μπορούσαν να αποδεσμευτούν από οποιοδήποτε υλικό σώμα αρκεί τούτο να ακτινοβοληθει με αρκετά «σκληρή» ακτινοβολία. Κι όμως σύντομα αποδείχτηκε ότι δεν ήταν και τόσο διαφορετικά. ατόφιες μπάλες αλλά -αντίθετα. το χτύπημα είναι πολύ δυνατό και δε μένει χωρίς συνέπειες. όμως. δηλαδή -μη ορατό. παρά η ανάκλαση του φωτός.ότι κι αυτά αποτε- 18 .

Ο Τόμσον ήταν ο πρώτος που επιχείρησε να απεικονίσει τη μορφή και το σχήμα των ατόμων. Ηλεκτρόνια απελευθερώνονται με κάποιο τρόπο από άτομα κι οδηγούνται να κυκλοφορήσουν μέσα από ένα υλικό σώμα. σαν τις σταφίδες σ' ένα κομμάτι σταφιδόψωμο. Φαντάστηκε. ότι τα άτομα έμοιαζαν με μικρές μπάλες στην εξωτερική επιφάνεια των οποίων ήταν σκόρπια κολλημένα τα ηλεκτρόνια. Στην πραγματικότητα. μια πολύ ενδιαφέρουσα ιδέα.ήταν λαθεμένη.λούνται από μικρότερα συστατικά. η άποψη αυτή εξηγεί και το πως δημιουργείται το ηλεκτρικό ρεύμα. ακριβώς είναι η σχέση μεταξύ ηλεκτρισμού και ύλης. Ήταν. πραγματικά. Αυτή. τώρα που είχαν ανακαλυφτεί τα ηλεκτρόνια. λοιπόν. Εδώ συγκεκριμένα εννοούνται τα ηλεκτρόνια. 19 . αλλά -δυστυχώς.

μάλιστα. όμως. Η διαδρομή που ακολουθούσαν οι ακτίνες α άλλαζε καθώς περνούσαν μέσα από ένα μαγνητικό πεδίο πράγμα που σήμαινε ότι οι ακτίνες αυτές αποτελούνταν από ταχύτατα. Αυτό το γεγονός θα μπορούσε -ίσως. αποδείχτηκε ότι τα σωμάτια α έχουν ακριβώς το διπλάσιο ηλεκτρικό φορτίο σε σύγκριση με τα ηλεκτρόνια και. των σωματίων α παρουσίαζε ελαφριά μόνο καμπύλωση. Όχι! Μετά από πολύ προσεκτική μελέτη. πράγμα που εξηγείται από το γεγονός ότι οι διαδρομές τους μέσα σε μαγνητικό πεδίο καμπυλώνουν σε αντίθετες διευθύν- 21 . ηλεκτρικά φορτισμένα σωμάτια. Η πορεία.να αποδοθεί στο ότι το ηλεκτρικό φορτίο τους ήταν πολύ μικρότερο από το φορτίο των ηλεκτρονίων ώστε η δύναμη του μαγνήτη πάνω τους να είναι ανάλογα μικρότερη. ότι το φορτίο των σωματίων α είναι αντίθετο από το φορτίο των ηλεκτρονίων.Πυρήνες Κάτι που δεν πήγαινε καλά με την ιδέα του Τόμσον ήταν το ότι δεν υπολόγιζε τις ακτίνες α.

Αν τώρα κάνουμε μερικούς απλούς υπολογισμούς θα δούμε ότι ένα σωμάτιο α είναι περίπου τέσσερις φορές πιο βαρύ από ένα άτομο υδρογόνου (που είναι το ελαφρότερο στοιχείο) και σχεδόν το ίδιο βαρύ όσο ένα άτομο του στοιχείου ήλιο. Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα να παρουσιάζουν μεγάλη αδράνεια στην κίνηση τους και να μην είναι εύκολο να ξεφύγουν από την ευθεία πορεία τους. Το ηλεκτρικό φορτίο ενός ηλεκτρονίου θεωρείται κατά σύμβαση αρνητικό και η ποσότητα του παίρνεται ως μονάδα γι' αυτό γράφεται . που θα δοθεί θα πρέπει να πάρει υπόψη της το γεγονός ότι τα σωμάτια α είναι κατά πολύ βαρύτερα και πολύ πιο ογκώδη από τα ηλεκτρόνια. Μολονότι. γράφεται +2. ο Ράδερφορντ καταπιάστηκε με την προσπάθεια να παγιδέψει σωμάτια α μέσα σ' ένα κλειστό δοχείο. λοιπόν. έχει αποδειχτεί ότι ένα σωμάτιο α είναι 7. Η διαπίστωση αυτή δημιούργησε πολλά ερωτηματικά. Όταν το πείραμα ολοκληρώθηκε. Το ερώτημα που εδώ γεννιέται είναι. όμως. Πραγματικά. αφού τα σωμάτια α έχουν μεγαλύτερο ηλεκτρικό φορτίο από τα ηλεκτρόνια. το ηλεκτρικό φορτίο ενός σωματίου α είναι θετικό και. ανίχνευσε μέσα στο δοχείο την παρουσία του στοιχείου ήλιο. είναι πολύ πιο μικρά σε μέγεθος. στην αρχή του πειράματος. 22 . δε θα έπρεπε να παρουσιάζουν πολύ πιο έντονη καμπύλωση της πορείας τους. ώστε να μπορούν άνετα να διαπερνούν μέσα από την στερεή ύλη. επειδή είναι διπλάσιο του φορτίου του ηλεκτρονίου. Η απάντηση. αφού ήταν απόλυτα βέβαιο ότι.1 . όμως. από την καμπύλωση που παρουσιάζουν τα ηλεκτρόνια. μέσα σε μαγνητικό πεδίο. Σύμφωνα με τη σύμβαση αυτή.σεις.000 φορές βαρύτερο από ένα ηλεκτρόνιο. τα σωμάτια α είναι τόσο βαριά όσο τα άτομα των πιο απλών στοιχείων. δεν υπήρχε ούτε ίχνος ηλίου μέσα στο δοχείο αυτό. Στα 1906.

Η πιο λογική υπόθεση που θα μπορούσε να δικαιολογήσει την παρουσία τους είναι ότι οφείλονταν σε σωμάτια α που χτυπώντας πάνω στο φύλλο χρυσού. πλάκα παρουσίασε και μερικά απόμακρα μαύρα στίγματα. Η πλάκα μαύριε ακριβώς στο σημείο που θα έπεφτε η δέσμη πάνω της αν δεν υπήρχε μπροστά της το φύλλο χρυσού. 23 . Και μια λεπτομέρεια που μπλέκει ακόμη περισσότερο τα πράγματα: το βάρος τους έμεινε το ίδιο αμετάβλητο.Είναι φανερό ότι τα σωμάτια α κατά κάποιο τρόπο μετατράπηκαν σε ήλιο. εξοστρακίστηκαν. κατά κάποιο τρόπο. Πίσω από το φύλλο είχε τοποθετήσει μια φωτογραφική πλάκα. όμως. η μάζα είναι τόσο μικρή ώστε τελικά να θεωρείται ότι το ολικό βάρος των ατόμων παραμένει ανεπηρέαστο. όμως. Τα σωμάτια α Το πείραμα του Ράδερφορντ με το φύλλο χρυσού διαπέρασαν χωρίς δυσκολία το φύλλο. Έπαψαν να είναι υποατομικά σωμάτια κι έγιναν ολοκληρωμένα άτομα. να προστέθηκαν ηλεκτρόνια των οποίων. Είναι πιθανό. κάνοντας το εξής πείραμα. Η ίδια. δημιούργησε μια δέσμη σωματίων α την οποία κατηύθυνε σ' ένα λεπτό φύλλο χρυσού. Χρησιμοποιώντας ραδιενεργές ουσίες και μια κατάλληλη διάταξη. Κι ο Ράδερφορντ συνέχισε τις έρευνές του.

ώστε ο Ράδερφορντ υπέθεσε με βεβαιότητα ότι πραγματικά ο πυρήνας πρέπει να έχει εξαιρετικά μικρό μέγεθος.1 . Υπολόγισε. ο Ράδερφορντ είχε τόσο προχωρήσει στη γνώση για την κατασκευή της ύλης ώστε έλεγε με αυτοπεποίθηση πως το μεγαλύτερο μέρος του όγκου του ατόμου δεν είναι παρά ένα «νεφέλωμα» από ηλεκτρόνια. ο σοφός Άγγλος επιστήμονας Χένρυ Μόσλεϋ. Τα ηλεκτρικά φορτία του πυρήνα και του ηλεκτρονίου αλληλοεξουδετερώνονται έτσι ώστε το άτομο στο σύνολο του να θεωρείται ως ηλεκτρικά ουδέτερο. Αυτό που διαφοροποιεί μεταξύ τους τα άτομα δεν είναι παρά το μέγεθος του ηλεκτρικού φορτίου του πυρήνα τους. Ανάλογα. Δε χρειάστηκε πολύ για νά αποδειχτεί ότι τα σωμάτια α είναι γυμνοί πυρήνες του ατόμου του ηλίου. όπως απέδειξε. Γύρω από τον πυρήνα του υδρογόνου περιφέρεται ένα ηλεκτρόνιο με φορτίο . τότε το σωμάτιο άλλαζε τροχιά σαν να εξοστρακιζόταν. Για παράδειγμα. μάλιστα. που και που. πολύ πιο πυκνό και. Ο πυρήνας είναι τόσο μικρός σε μέγεθος και πιάνει τόσο λίγο χώρο ώστε τα σωμάτια α. Τα ηλεκτρόνια είναι τόσο ελαφριά ώστε το βαρύ σωμάτιο α χωρίς δυσκολία ανοίγει ανάμεσα τους δρόμο για να περάσει. Όταν ένα σωμάτιο α αποκτήσει ηλεκτρόνια. τις περισσότερες φορές περνούσαν αρκετά μακριά του. ο πυρήνας του ατόμου του υδρογόνου έχει ηλεκτρικό φορτίο + 1 . τότε γίνεται ένα κανονικό άτομο ηλίου. Ό τ α ν . ΣΤΟ κέντρο. ότι η διάμετρος ενός ατόμου είναι ίση με τις διαμέτρους 100.Στα 1909. του ατόμου υπάρχει κάτι διαφορετικό. ο πυρήνας του ηλίου έχει φορτίο +2 και 24 . κάποιο σωμάτιο α χτυπούσε πάνω σε πυρήνα. για πρώτη φορά στα 1914. ακόμη. όπως τουλάχιστον αποκάλυπτε η φωτογραφική πλάκα.000 πυρήνων. στα πειράματα του Ράδερφορντ. με αισθητά μεγαλύτερη μάζα: ο πυρήνας. όμως. Ο αριθμός των περιστατικών αυτών ήταν τόσο μικρός.

Ά τ ο μ α μερικών στοιχείων (μέσα στην παρένθεση το χημικό σύμβολό τους) 25 .

περιβάλλεται από δυο ηλεκτρόνια που έχουν ολικό φορτίο -2. Ο
πυρήνας του άνθρακα έχει φορτίο +6 και περιβάλλεται από έξι
ηλεκτρόνια (συνολικό φορτίο ηλεκτρονίων -6). Ο πυρήνας του
οξυγόνου έχει φορτίο +8 κι εξωτερικά φέρει οκτώ ηλεκτρόνια
(συνολικό φορτίο ηλεκτρονίων -8). Ο πυρήνας του σιδήρου
είναι πολύ μεγαλύτερος, έχει φορτίο +26 και περιβάλλεται από
είκοσι έξι ηλεκτρόνια (συνολικό φορτίο ηλεκτρονίων -26). Σαν
τελευταίο παράδειγμα, ο πυρήνας του ουρανίου έχει φορτίο
+ 92 με ενενήντα δύο ηλεκτρόνια απ' έξω (συνολικό φορτίο
ηλεκτρονίων -92).
Ο αριθμός που χαρακτηρίζει το μέγεθος του φορτίου του
πυρήνα ενός στοιχείου λέγεται ατομικός αριθμός του στοιχείου. Έτσι, λοιπόν, σύμφωνα μ' όσα προηγούμενα αναφέρθηκαν, ο ατομικός αριθμός του υδρογόνου είναι 1, του ηλίου 2, του
άνθρακα 6, του οξυγόνου 8, του σιδήρου 26 και του ουρανίου
92. Μέχρι σήμερα η Χημεία γνωρίζει εκατό πέντε διαφορετικά
στοιχεία το καθένα από τα οποία έχει ατομικό αριθμό από 1
μέχρι 105, χωρίς από τη σειρά αυτή να παραλείπεται ή να
επαναλαμβάνεται ούτε ένας αριθμός.
Για την επιστήμη της εποχής του 1914 φαινόταν αρκετά
ξεκαθαρισμένο ότι το άτομο αποτελείται από έναν πολύ μικρό,
σε μέγεθος, πυρήνα που περιβάλλεται από ένα ηλεκτρονιακό

νέφος.
Αφού ο πυρήνας του ατόμου είναι τόσο μικρός, θα μπορούσε να είναι ένα στοιχειώδες σωμάτιο;
Ακόμη και μια πρώτη, κάπως πρόχειρη, απάντηση δεν
μπορεί να είναι καταφατική. Ο πυρήνας του ουρανίου εκπέμπει
ένα σωμάτιο α, που -όπως έχουμε πει- δεν είναι παρά ένας
πυρήνας ηλίου. Επίσης, από πυρήνες άλλων στοιχείων εκπέμπονται ακόμη μικρότερα σωμάτια. Έτσι, φαίνεται πολύ λογικό
να υποθέσει κανένας ότι ο πυρήνας του ατόμου είναι κατασκευασμένος από σωμάτια πολύ πιο απλά και μικρά από τα σωμάτια α.

26

Ο μικρότερος πυρήνας ανήκει στο άτομο του υδρογόνου κι
έχει ηλεκτρικό φορτίο + 1 , δηλαδή ίσο σε μέγεθος -αλλά
αντίθετο- με το φορτίο ενός ηλεκτρονίου (-1). Στα 1914 ο
Ράδερφορντ κατέληξε στο συμπέρασμα ότι δεν υπάρχει στη
φύση ηλεκτρικό φορτίο μικρότερο από το φορτίο του ατόμου
υδρογόνου. Κι ονόμασε τον (πρώτο κι απλούστερο στη σειρά
των στοιχείων) πυρήνα του υδρογόνου πρωτόνιο καθιερώνοντας, έτσι, διεθνώς στην επιστημονική γλώσσα την ελληνικότατη αυτή ονομασία.
Σαν μια άμεση επέκταση της ανακάλυψης αυτής του
Ράδερφορντ φαίνεται η διατύπωση του κανόνα ότι κάθε
ατομικός πυρήνας περιέχει πρωτόνια και, μάλιστα, ένα για κάθε
μονάδα του (θετικού) ηλεκτρικού φορτίου του. Έτσι, λοιπόν, ο
πυρήνας ηλίου περιέχει δύο πρωτόνια, ο πυρήνας άνθρακα έξι,
ο πυρήνας οξυγόνου οκτώ, ο πυρήνας σιδήρου είκοσι έξι κι ο
πυρήνας ουρανίου ενενήντα δύο πρωτόνια.
Γρήγορα, όμως, οι επιστήμονες διαπίστωσαν ότι ο κανόνας
αυτός δεν ταίριαζε απόλυτα σ' όλες τις περιπτώσεις, ούτε
εξηγούσε ικανοποιητικά όλα τα φαινόμενα.
Ας πάρουμε την περίπτωση του ηλίου, που ο πυρήνας του
έχει φορτίο + 2 . Κανονικά, και σύμφωνα με όσα παραπάνω
είπαμε, θα πρέπει ο πυρήνας του να αποτελείται από δύο
ηλεκτρόνια. Αν συνέβαινε μόνο αυτό, τότε η μάζα του πυρήνα
ηλίου θα έπρεπε να ητάν διπλάσια από τη μάζα του πυρήνα
υδρογόνου που -ξέρουμε ότι- αποτελείται από ένα πρωτόνιο
και τίποτα άλλο. Κι όμως, η μάζα του πυρήνα ηλίου είναι
τέσσερις φορές μεγαλύτερη από τη μάζα του πυρήνα υδρογόνου. Αυτό σημαίνει ότι τα δύο πρωτόνια του πυρήνα ηλίου είναι
το μισό μόνο της μάζας του. Και το ερώτημα που γεννιέται τώρα
είναι, τι γίνεται με το άλλο μισό;
Είναι γεγονός ότι, σ' όλα τα άτομα με φορτίο πυρήνα
μεγαλύτερο από +1 παρατηρείται διαφορά μεταξύ της μάζας

27

ένα πρωτόνιο έχει βάρος όσο 1836 ηλεκτρόνια

ένα νετρόνιο έχει το ίδιο βάρος μ' ένα πρωτόνιο

Ισοδυναμία βάρους των στοιχειωδών σωματίων
28

είναι ο λεγόμενος θάλαμος νέφωσης. απ' αυτές δεν άντεχε στην αυστηρή κριτική δοκιμασία. Οι επιστήμονες προσπάθησαν να δώσουν διάφορες ερμηνείες κι εξηγήσεις για την παραπανίσια μάζα του πυρήνα καμιά. Τελικά. ΣΤΟ μεταξύ. ακόμη κι ασθενικά ρεύματα όχι μόνο ηλεκτρονίων αλλά και πρωτονίων. η σωστή απάντηση δόθηκε στα 1932 από το Βρετανό επιστήμονα Τζαίημς Τσάντγουικ. Μέσα στο Ί χ ν ο ς πρωτονίου με μικρή ταχύτητα Ί χ ν ο ς πρωτονίου με μεγάλη ταχύτητα Ίχνη στοιχειωδών σωματίων όπως φαίνονται στον «θάλαμο νέφωσης» 29 . που χρησιμοποιήθηκε γι' αυτό το σκοπό. Μια πολύ έξυπνη και χρήσιμη ειδική συσκευή.του πυρήνα και της μάζας των πρωτονίων που περιέχει. Για παράδειγμα. ο πυρήνας ουρανίου περιέχει ενενήντα δύο πρωτόνια αλλά η μάζα του είναι 238 φορές μεγαλύτερη από τη μάζα του πυρήνα υδρογόνου. η επιστήμη είχε προχωρήσει αρκετά ώστε να διαθέτει τα μέσα να ανιχνεύει. όμως.

Σερ Τζαίημς Τσάντγουικ 30 .

(Ο όρος αυτός είναι λατινογενής κι έτσι αναφέρεται διεθνώς στη γλώσσα μας. που προκαλούσε αυτά τα πλήγματα. όποιο κι αν ήταν. ο θάλαμος νέφωσης δεν μπορούσε να ανιχνεύσει. Ο Τσάντγουικ κατάλαβε ότι πρέπει να υπάρχει κάποιος λόγος για τον οποίο τα πρωτόνια ανακρούονταν σαν από έφοδο μυστηριωδών βλημάτων. Τα ηλεκτρόνια. εκείνο που προκαλεί την ανάκρουση του πρέπει. Ήταν ηλεκτρικά ουδέτερα και γι' αυτό ονομάστηκαν νετρόνια. δε θα μπορούσαν ποτέ να προκαλέσουν ένα τέτοιο φαινόμενο εξαιτίας. καθώς σωμάτια α χτυπούσαν πάνω σε πυρήνες του στοιχείου βηρύλλιο. Οι ερευνητές αντιλήφθηκαν ότι υπάρχει αυτό το νέο είδος ακτινοβολίας από το γεγονός ότι. Ένα ιδιαίτερο πρόβλημα δημιουργήθηκε όταν διαπιστώθηκε ότι. Το άγνωστο σωμάτιο. μερικά συγγράμματα. και μόνο. προκαλούσε την ανάκρουση πρωτονίων που προέρχονταν από διάφορους πυρήνες μέσα στην παραφίνη. ο Τσάντγουικ συμπέρανε ότι η άγνωστη ακτινοβολία. αφού ένα πρωτόνιο έχει μάζα τότε. όμως. επίσης κι αυτό. Συσχετίζοντας όλα αυτά τα στοιχεία. αποτελείται από «σωμάτια που είχαν μάζα ίση με τη μάζα του πρωτονίου και χωρίς συνολικό φορτίο». δε θα έπρεπε να έχει ηλεκτρικό φορτίο και γι' αυτό δεν άφηνε κανένα ίχνος από γραμμές σταγονιδίων μέσα στο θάλαμο νέφωσης. εκπεμπόταν μια άλλη μορφή ακτινοβολίας την οποία. της πολύ μικρής μάζας τους. Και μάλιστα. οι γραμμές των σταγονιδίων μπορούν να φωτογραφηθούν και να μελετηθούν. τον μεταφράζουν σε ουδετερόνια. Τα νέα σωμάτια δεν ήταν ούτε αρνητικά ούτε θετικά φορτισμένα.) 31 .θάλαμο αυτό αποκαλύπτεται η τροχιά των ηλεκτρικά φορτισμένων σωματίων από μια λεπτή. για παράδειγμα. γραμμή πολύ μικρών σταγονιδίων νερού τα οποία σχηματίζονται στο πέρασμα τους. Σκέφτηκε πως. περνώντας η άγνωστη ακτινοβολία μέσα από παραφίνη. αλλά ορατή. να έχει μάζα.

Στα δύο πρωτόνια οφείλεται το ηλεκτρικό φορτίο του (+2). Το ισότοπο με 92 πρωτόνια και 143 νετρόνια είναι το «ουράνιο-235». Το ίδιο συμβαίνει και για όλους τους άλλους πυρήνες. Το ηλεκτρικό φορτίο του είναι. που δεν είναι παρά ένα και μόνο πρωτόνιο. βέβαια. Από τότε. έναν αυστηρά ορισμένο αριθμό πρωτονίων. ο πυρήνας του αποτελείται από δύο πρωτόνια και δύο νετρόνια. (Κι αυτός ο ελληνικότατος όρος έχει επικρατήσει στη διεθνή επιστημονική ορολογία. το φορτίο τους εξακολουθεί να είναι + 92 αλλά η μάζα τους είναι (92 + 143 =)235 φορές μεγαλύτερη από τη μάζα του πρωτονίου.Έτσι. + 9 2 αλλά η μάζα του είναι (92+146=) 238 φορές μεγαλύτερη από τη μάζα του πρωτονίου. των νετρονίων μπορεί να μεταβάλλεται ελαφρά από άτομο σε άτομο του ίδιου στοιχείου. ο πυρήνας του ουρανίου αποτελείται από 92 πρωτόνια και 146 ηλεκτρόνια.) Τα ισότοπα διακρίνονται και κατονομάζονται σύμφωνα με το συνολικό αριθμό των σωματίων του πυρήνα. με μοναδική εξαίρεση τον πυρήνα του υδρογόνου. Τα ισότοπα ενός στοιχείου δεν είναι το ίδιο διαδομένα στη φύση. Ξαναγυρνώντας στο παράδειγμα του ηλίου. 143 νετρόνια (αντί για 146). όμως. Ο αριθμός. Στα τέσσερα αυτά σωμάτια οφείλεται η μάζα του (τετραπλάσια της μάζας του πυρήνα υδρογόνου). Έτσι. του οποίου μερικοί πυρήνες αποτελούνται από 92 πρωτόνια κι από. Κλασικό παράδειγμα είναι το ουράνιο. κατά κανόνα. Το ουράνιο με 92 πρωτόνια και 146 νετρόνια είναι το «ουράνιο-238». μόνο. Το ένα μπορεί να είναι πολύ συνηθισμένο ενώ το άλλο 32 . Οι πυρήνες ενός στοιχείου που έχουν τον ίδιο αριθμό πρωτονίων αλλά διαφορετικό αριθμό νετρονίων λέγονται ισότοπα. Ο πυρήνας του ατόμου κάθε στοιχείου έχει. Έτσι. είναι πια γνωστό ότι ο πυρήνας είναι κατασκευασμένος από πρωτόνια και νετρόνια. η έρευνα του Τσάντγουικ συνέβαλε στη διαλεύκανση του μυστήριου της συγκρότησης του πυρήνα.

Πέτρος Κιουρί 33 .πολύ σπάνιο. σε κάθε 100 άτομα ουρανίου τα 993 είναι ουράνιο-238 ενώ μόνον 7 είναι ουράνιο-235. Στην περίπτωση των ισοτόπων ουρανίου.

Επίσης. όπως είναι το ουράνιο. μόλις. η ακτινοβολία γ έχει ενέργεια μεγαλύτερη από όση έχει το φως. άντρας της επίσης διάσημης Μαρίας Κιουρί. Στα 1901. έτσι ώστε αποκτούν υψηλό ενεργειακό περιεχόμενο. έχουν μεγάλο ενεργειακό περιεχόμενο. Εκείνη την εποχή ελάχιστες ποσότητες ραδίου ήταν 35 . Για παράδειγμα. Ο πρώτος που ανέλαβε να προσδιορίσει ακριβώς το ποσό της ενέργειας που παράγεται από τα ραδιενεργά στοιχεία ήταν ο διάσημος Γάλλος επιστήμονας Πέτρος Κιουρί.Πυρηνική Ενέργεια Οι ακτινοβολίες που προέρχονται από τα ραδιενεργά στοιχεία. τα σωμάτια α και β κινούνται με απίστευτες ταχύτητες δεκάδων χιλιάδων χιλιομέτρων το δευτερόλεπτο. μ' άλλα λόγια είναι ακτινοβολίες υψηλής ενέργειας. μέτρησε το ποσό της ενέργειας που εκπέμπει το ραδιενεργό στοιχείο ράδιο. χρόνια. την οποία γνωρίσαμε στα προηγούμενα κεφάλαια. το οποίο η γυναίκα του είχε ανακαλύψει πριν τρία.

ο. έδειξαν καθαρά ότι μισό κιλό από την ουσία αυτή.000 θερμίδων την ώρα. εφόσο μάλιστα δεν υπάρχει πια η ύλη αυτή. 36 .τι είχαμε να πάρουμε ή ό. Μετά από 800 ώρες θα έχει δώσει δεκαπλάσια ενέργεια από όση δίνει η βενζίνη.000 θερμίδες.000 φορές περισσότερη από όση παράγεται με την καύση της ίδιας ποσότητας βενζίνης.000 θερμίδες σε μια ώρα. Οι μετρήσεις του.τι είχε να μας δώσει. ίσως να μη θεωρείται η ενέργεια αυτή και τόσο μεγάλη. αν και εξαιρετικά αργά. κ. Είναι βέβαιο. μετά από 8. Όταν μισό κιλό βενζίνης έχει καεί. αδιάκοπα ενέργεια. ελαττώνεται.κ. μια ουσιαστική διαφορά μεταξύ των δυο αυτών πηγών ενέργειας. την επόμενη ώρα άλλες 4. δεν συμβαίνει το ίδιο πράγμα. όμως. και δεν περιμένουμε τίποτα άλλο. ακτινοβολούσε ενέργεια περίπου 4. κ. Με το ράδιο. η συγκεκριμένη ποσότητα ραδίου θα έχει παράγει ενέργεια περίπου 250. η ίδια ποσότητα βενζίνης όταν καίγεται αποδινει 325. Έτσι. φυσικά. όση παράγει μισό κιλό βενζίνης όταν καίγεται.620 χρόνια! Όταν θα έχει εξαντληθεί το ενεργειακό περιεχόμενο του και έλθει ο καιρός που θα «σβύσει». ο ρυθμός αυτός θα πέσει στο μισό του αρχικού. Για παράδειγμα. όμως. Αλλά το ράδιο ακτινοβολεί.κ. είναι φανερό ότι έχουμε πια πάρει απ' αυτήν ό. Μέσα σε 80 ώρες έχει παράγει ενέργεια τόση. πρέπει να πούμε ότι ο ρυθμός με τον οποίο το ράδιο αποδινει την ενέργεια που περιέχει. Τούτο όμως δε θα συμβεί πριν περάσουν 1. Υπάρχει. δηλαδή περίπου 80 φορές περισσότερη ενέργεια από όση το ράδιο σε μια ώρα. ότι κάποια στιγμή.000 ώρες θα έχει δώσει εκατονταπλάσια ενέργεια.διαθέσιμες στα ερευνητικά επιστημονικά εργαστήρια. πρακτικά.ο.000 θερμίδες. συγκεντρωμένο σ' ένα σημείο. όμως. Η παραγωγή ενέργειας συνεχίζεται αφού έχουν παραχτει οι 4. την επόμενη ώρα το ίδιο μισό κιλό ραδίου παράγει άλλες 4.000 θερμίδες. Σε πρώτη εκτίμηση. Για να ακριβολογούμε.

γνωστό ότι όταν το ξύλο ή το κάρβουνο ή η βενζίνη καίγεται. οι επιστήμονες ήταν αρκετά σίγουροι ότι η ενέργεια προερχόταν από «κάπου»* και. που αποτελούν την καύσιμη ύλη. οι χημικές αντιδράσεις αποδίνονταν στη μεταφορά ηλεκτρονίων από το ένα άτομο στο άλλο. ακόμη. Από την ένωση αυτή παράγεται ενέργεια. Από τότε που οι επιστήμονες έμαθαν πώς ήταν κατασκευασμένα τα άτομα. μάλιστα. αντίστοιχα. 37 . Ασίμωφ «Πώς βρήκαμε την ενέργεια». ενώνονται με το οξυγόνο του αέρα σχηματίζοντας διοξείδιο του άνθρακα και νερό. από πού προέρχεται όλη αυτή η ενέργεια.Αλλά είναι πολύ λογικό να διερωτηθούμε. Εκείνη την εποχή. Από τα χρόνια της δεκαετίας του 1840. Ορισμένες διατάξεις ηλεκτρονίων γύρω από τον πυρήνα προσδίνουν υψηλό ενεργειακό περιεχόμενο στην ατομική δομή. Η ένωση των στοιχείων στη χημική γλώσσα λέγεται χημική αντίδραση (τότε λέμε ότι τα στοχεία «αντιδρούν» μεταξύ τους) κι η ενέργεια που παράγεται (ή απελευθερώνεται ή «εκλύεται») κατά τις χημικές αντιδράσεις λέγεται χημική ενέργεια. Ήταν. Ό τ α ν οι ηλεκτρονιακές αυτές διατάξεις * Βλέπε. έκδοση Πανεπιστημιακός Τύπος. Αθήνα. μιλούσαν καθαρά για ραδιενέργεια. Βέβαια. ενώ ορισμένες άλλες χαμηλότερο. τα άτομα του άνθρακα και του υδρογόνου. σαν την αντίδραση της καύσης. οι επιστήμονες ήξεραν πάρα πολλά σχετικά με την ενέργεια που παραγόταν από τη χημική ένωση των στοιχείων μεταξύ τους. υπάρχουν κι αντιδράσεις που για να πραγματοποιηθούν χρειάζονται να απορροφήσουν ενέργεια και χαρακτηρίζονται ως ε ν δ ό θ ε ρ μ ε ς αντιδράσεις. στην ίδια σειρά βιβλίων του Ισ. που πραγματοποιούνται με σύγχρονη παραγωγή ενέργειας χαρακτηρίζονται ως ε ξ ώ θ ε ρ μ ε ς αντιδράσεις. από τότε. Οι χημικές αντιδράσεις.

όμως. Τι γίνεται. Στην περίπτωση των ραδιενεργών στοιχείων. αποδίνεται στο περιβάλλον ένα ποσό ενέργειας. Αυτό το γεγονός έχει σαν άμεση συνέπεια η διάταξη των πρωτονίων-ηλεκτρονίων να είναι πολύ πιο πλούσια σε ενεργειακό περιεχόμενο από τη διάταξη των ηλεκτρονίων. το θόριο. απελευθερώνεται κι αποδίνεται στο περιβάλλον με τη μορφή φωτός. Όμοια. Όπως θυμόμαστε. Γι' αυτό το λόγο η ενέργεια που απελευθερώνεται με μορφή ραδιενέργειας είναι πολύ μεγαλύτερη από εκείνη που αποδί- 38 . και συνδέονται με πολύ πιο δυνατούς δεσμούς. από όσο τα ηλεκτρόνια. και για τον ίδιο λόγο.μετασχηματίζονται από υψηλού ενεργειακού περιεχόμενου σε χαμηλού. όμως. κ. μέσα στον πυρήνα. μερικές διατάξεις πρωτονίων-νετρονίων προσδίνουν υψηλό ενεργειακό περιεχόμενο στη δομή του πυρήνα. Ανάλογα. τι συμβαίνει με την ενέργεια που περισσεύει. Εδώ. βρίσκονται πολύ πιο κοντά μεταξύ τους. όταν μια υψηλής ενέργειας διάταξη μετασχηματιστεί σε χαμηλής ενέργειας. σε σύγκριση με τα ηλεκτρόνια. θερμότητας. όπως το ουράνιο.π. Απλούστατα. το ράδιο κι ένα σωρό άλλα. τα πρωτόνια και νετρόνια του πυρήνα τους αλλάζουν διατάξεις με κατεύθυνση το μικρότερο ενεργειακό περιεχόμενο που άμεσα χαρακτηρίζει τη σταθερότερη φυσική κατάσταση. ηλεκτρισμού. Κι όλα αυτά συμβαίνουν στο χώρο των ηλεκτρονίων. η ενέργεια απελευθερώνεται με τη μορφή ακτινοβολίας πολύ μικρού μήκους κύματος ή σωματίων υψηλής ταχύτητας. Το επιπλέον ποσό ενέργειας που απελευθερώνεται στις πυρηνικές αντιδράσεις είναι η πυρηνική ενέργεια.λ. όση δηλαδή περισσεύει. με τα πρωτόνια και τα νετρόνια στον ατομικό πυρήνα. Επίσης. πολύ πιο ογκώδη. ενώ μερικές άλλες χαμηλότερο. Οι μεταμορφώσεις κι αναδιατάξεις των σωματίων του πυρήνα λέγονται πυρηνικές αντιδράσεις. τα πρωτόνια και τα νετρόνια του πυρήνα είναι. που πολλές φορές αναφέρεται κι ως ατομική ενέργεια.

τότε η διαφορά. όπως είναι η καύση της βενζίνης. Όταν οι επιστήμονες μελετούσαν τους διάφορους πυρήνες αντιλήφθηκαν ότι εκείνοι που έχουν μέτριο μέγεθος έχουν και το μικρότερο ενεργειακό περιεχόμενο. Ο ήλιος ακτινοβολεί. Αντίθετα. και κατά συνέπεια μικρότερου ενεργειακού περιεχόμενου. οι πολύ ελαφριοί πυρήνες θα μπορούσαν να μεταπέσουν σε χαμηλότερη ενεργειακή στάθμη αν τα σωμάτια που τους αποτελούν αναδιατάζονταν σε κάπως μεγαλύτερους σχηματισμούς. εκατό χρόνια βασάνιζε τους επιστήμονες. αποδίνεται με μορφή ακτινοβολίας και σωματίων. περιέχουν μεγάλες ποσότητες ενέργειας. Αν αυτοί οι ογκώδεις πυρήνες μεταπέσουν σε άλλους σχετικά μικρότερου μεγέθους.νεται με μορφή χημικής ενέργειας. Και σ' αυτή την περίπτωση. σχεδόν. Με ανάλογο τρόπο. Η ανακάλυψη αυτή αποτέλεσε το κλειδί για τη λύση του προβλήματος που για. η επιπλέον ενέργεια θα μπορούσε να αποδοθεί με μορφή ακτινοβολίας και σωματίων. εδώ κι εκατομμύρια χρόνια. τεράστιες ποσότητες ενέργειας προς κάθε κατεύθυνση. οι πολύ ογκώδεις πυρήνες. όπως του ουρανίου και του θορίου. Από Σύντηξη πυρήνων υδρογόνου και σχηματισμός πυρήνων ηλίου 39 . της τελικής ενέργειας από την ενέργεια που αρχικά είχαν.

εκμεταλλευόμενος τη μεταφορά ηλεκτρονίων. καίγοντας ξύλα. θα μπορούσαν να σχηματίσουν ένα πυρήνα (του στοιχείου) ηλίου. τότε λέγεται. όμως. Σ' αυτό το μηχανισμό ακριβώς. Το ερώτημα που θέτεται είναι.τη μεταφορά πρωτονίων και νετρονίων. προερχόταν όλη αυτή η ενέργεια. Ο άνθρωπος για πολλές χιλιάδες χρόνια χρησιμοποιούσε τη χημική ενέργεια. αποτελούμενο από δύο πρωτόνια και δύο νετρόνια. κάρβουνο και πετρέλαιο. εκμεταλλευόμενος -τη φορά αυτή. στη γλώσσα της φυσικής «ισχύς». η απόδοση της ενέργειας στο περιβάλλον γίνεται με αργό ρυθμό. τρομακτικά. μεγάλα ποσά ενέργειας είναι δεσμευμένα στον ατομικό πυρήνα. Στην αρχή δεν υπήρχε μια πραγματικά ικανοποιητική απάντηση στο. Όταν η ενέργεια χρησιμοποιείται από τον άνθρωπο για την παραγωγή έργου. Έ ν α ς Γερμανο-αμερικανός επιστήμονας.. Οι αστρονόμοι. θα μπορούσε ο άνθρωπος να επωφεληθεί από την πυρηνική ισχύ. Τώρα. καυτό αυτό ερώτημα. καθένας αποτελούμενος από ένα πρωτόνιο. άρχισαν να εξετάζουν αν υπήρχαν δυνατότητες να χρησιμοποιηθεί η ενέργεια αυτή. ο Χανς Άλμπρεχτ Μπέτε. οφείλεται η ικανότητα του ήλιου να λάμπει και να ζεσταίνει για τόσα πολλά χρόνια. η ενέργεια του ήλιου δεν είναι παρά πυρηνική ενέργεια. Αποτέλεσμα αυτού του μετασχηματισμού είναι η αποδέσμευση ενέργειας. για την παραγωγή έργου. Ακόμη και στις περιπτώσεις στοιχείων με πολύ μεγάλο ενεργειακό περιεχόμενο. λοιπόν. θα μπορούσε να ελπίζει ότι θα αξιοποιήσει την πυρηνική ενέργεια. είχαν βρει ότι ο ήλιος αποτελείται βασικά από υδρογόνο.πού. από τότε που οι ερευνητές αποκάλυψαν την πυρηνική ενέργεια και διαπίστωσαν πόσο. Βεβαιότατα. απέδειξε στα 1938 ότι τέσσερις πυρήνες υδρογόνου. Τα πιο διαδομένα ραδιενεργά 40 .. από τον άνθρωπο. Με άλλα λόγια.

Αυτό. Παρόμοιο παράδειγμα είναι η νιτρογλυκερίνη· ένα μπουκάλι με νιτρογλυκερίνη. Ο λόγος που συμβαίνουν όλα αυτά είναι. οι πυρήνες βρίσκονται βαθιά στο κέντρο των ατόμων. ότι επειδή τα ηλεκτρόνια βρίσκονται στο εξωτερικό των ατόμων εύκολα επηρεάζονται από τη θερμότητα. Για παράδειγμα. η επιστήμη δεν μπορεί -τουλάχιστο σήμερα. κάνει τρομακτική έκρηξη στο παραμικρό χτύπημα. δεν μπορούμε να επιταχύνουμε τη ραδιενέργεια του ουρανίου με θέρμανση ή χτύπημα ή με οποιοδήποτε άλλο τρόπο που θα μπορούσε να επιταχύνει μια χημική αντίδραση. Δε φτάνονται εύκολα. Το ουράνιο θα εξακολουθεί να δίνει την ενέργεια του πολύ πολύ αργά. πολύ πιο εύκολο να επιταχυνθεί μια χημική αντίδραση. που χρειάζεται είναι κάτι που θα μπορούσε. εκεί είναι σχετικά. χωρίς αυτό να σημαίνει ότι τα χημικά συστατικά του δεν αντιδρούν πολύ σιγά με το οξυγόνο του αέρα. κάτω από ελεγχόμενες συνθήκες. ένα σπίρτο δε φαίνεται να καίγεται πριν να το ανάψουμε. Έτσι. το κεφάλι του σπίρτου θερμανθεί. ' Οταν. το ουράνιο και το θόριο. 41 . να διαπεράσει τον εξωτερικό χώρο του ατόμου. λοιπόν. Στην περίπτωση της χημικής ενέργειας τα πράγματα είναι διαφορετικά. ο ρυθμός της αντίδρασής τους μεγαλώνει τόσο πολύ γρήγορα ώστε το σπίρτο ανάβει και καίγεται έντονα με φλόγα. απλούστατα. όμως. Από την άλλη μεριά. απογοητευτικά αργά για μια χρησιμοποιήσιμη πηγή ενέργειας. τις κρούσεις κι άλλες τέτοιες μεταβολές που έχουν σαν αποτέλεσμα να επιταχύνουν το ρυθμό με τον οποίο μεταφέρονται από άτομο σε άτομο. αποδίνουν την ενέργεια τους μέσα σε δισεκατομμύρια χρόνια. καθόλα αθώο όταν είναι ήρεμο.να εξαναγκάσει τους πυρήνες σε γρηγορότερη αποδέσμευση αυτής της ενέργειας που περικλείνούν. και να χτυπήσει κατευθεία τον πυρήνα. με όλα τα ηλεκτρόνια του. Δυστυχώς. καθώς τρίβεται πάνω σε μια ανώμαλη επιφάνεια.στοιχεία.

Χανς Α. Μπέτε 42 .

Στην αρχή. ο μοναδικός τρόπος. που γνώριζαν οι επιστήμονες. όμως. λες και δεν υπάρχουν. Τι θα συμβεί. που εκπέμπονται από πολλά ραδιενεργά στοιχεία. χωρίς να ενοχληθούν καθόλου από την παρουσία των ηλεκτρονίων. για να κάνουν κάτι τέτοιο ήταν τα υποατομικά σωμάτια. Τα σωμάτια αυτά είναι τόσο ογκώδη ώστε μπορούν να φτάσουν στον πυρήνα. όταν ένα σωμάτιο α χτυπήσει έναν πυρήνα. 43 . Τα περισσότερο αποτελεσματικά ήταν τα σωμάτια α.

Τεχνητή μεταστοιχείωση αζώτου σε οξυγόνο 44 .

άλλα δυο -όσα. περιέχονται στο σωμάτιο α. έτσι. θα μπορούσε να ενσωματωθεί σ' αυτό το άτομο δημιουργώντας. στα 1919. με σωμάτια α. κατηύθυνε βλήματα-σωμάτια α εναντίον στόχων-ατόμων αζώτου. Συγκεκριμένα.Πυρηνικές Αντιδράσεις Ο πρώτος επιστήμονας στην ιστορία που επιδίωξε σκόπιμα να χτυπήσει το άτομο στην καρδιά του. μέσα σέ ένα δοχείο που περιείχε αέριο άζωτο. ο πυρήνας βρίσκεται να έχει οχτώ πρωτόνια. τότε. την εξής κατάσταση: στον πυρήνα του αζώτου αρχικά περιέχονταν εφτά πρωτόνια1 με το χτύπημα φεύγει ένα. Το ίδιο το σωμάτιο α. Το ερώτημα που άμεσα δημιουργήθηκε ήταν από πού προέρχονταν τα πρωτόνια. δηλαδή. Παρατήρησε. ήταν ο Ράδερφορντ. όμως. δηλαδή τον πυρήνα. Εκείνο που πραγματικά συνέβαινε ήταν ότι. που έχει οχτώ πρωτόνια 45 . όμως. Ο πυρήνας. προσθέτονται. κάθε φορά που ένα σωμάτιο α χτυπούσε πάνω σε έναν πυρήνα αζώτου προκαλούσε την απομάκρυνση ενός πρωτονίου.και τελικά. ότι εμφανίζονταν πρωτόνια υψηλής ταχύτητας. τώρα.

Ερνεστ Ράδερφορντ 46 .

ανακατατάξεις στα πρωτόνια και νετρόνια που τον αποτελούσαν. Ό τ α ν το πρωτόνιο αυτό είχε αποκτήσει τεράστια κινητική ενέργεια. πια. σε κατάλληλη θερμοκρασία. Αυτό είχε σαν άμεση συνέπεια να χτυπούν τους πυρήνες με ανάλογα περιορισμένη δύναμη που σημαίνει. βέβαια. οπότε μένει γυμνός ο πυρήνας υδρογόνου. οπωσδήποτε. έτσι. 47 . Βρήκαν ότι. Οι φυσικοί γρήγορα επινόησαν έναν έξυπνο τρόπο για να παίρνουν σωμάτια-βλήματα. έτσι. Τα σωμάτια α που χρησιμοποιούσε προέρχονταν από φυσικές ραδιενεργές ουσίες και. το άζωτο που «βομβαρδίστηκε» με σωμάτια α έγινε -ή μετατράπηκε σε . εκεί. μιλάμε για τεχνητή μεταστοιχείωση.οξυγόνο. Το πρωτόνιο αυτό το έφεραν μέσα σε μαγνητικό πεδίο και με κατάλληλη διάταξη το επιτάχυναν κάνοντας το πάρα πολύ γρήγορο. Δημιούργησε κι άλλες τεχνητές πυρηνικές αντιδράσεις βομβαρδίζοντας στοιχεία με σωμάτια α. εκτοξευόταν από τη συσκευή επιτάχυνσης και χτυπούσε με τρομερή δύναμη τον πυρήναστόχο προκαλώντας. Τώρα.δεν είναι πια πυρήνας αζώτου αλλά πυρήνας οξυγόνου. Μέ άλλα λόγια. που δεν είναι παρά ένα και μόνο πρωτόνιο. Ήταν η πρώτη φορά που το πανάρχαιο όνειρο της μετατροπής ενός στοιχείου σ' ένα άλλο έγινε πραγματικότητα. να πραγματοποιηθεί. Ο Ράδερφορντ δε σταμάτησε. όταν θερμαίνεται το υδρογόνο. τελικά. Το αμέσως επόμενο βήμα που οι επιστήμονες προχώρησαν ήταν πώς να επιταχύνουν όλο και πιο πολύ τα υποατομικά σωμάτια ώστε να χτυπούν όλο και πιο δυνατά τους στόχους τους. εύκολα απομακρύνεται το μοναδικό ηλεκτρόνιο που υπάρχει σε κάθε άτομο. Αυτή ήταν η πρώτη τεχνητή πυρηνική αντίδραση. είχαν περιορισμένο ενεργειακό περιεχόμενο. ότι περιορισμένος μόνο αριθμός πυρηνικών αντιδράσεων μπορούσε.

όλο και μεγαλύτερης διαμέτρου.Κύκλοτρον Μια τέτοια επιταχυντική συσκευή κατασκευάστηκε για πρώτη φορά στα 1929 από τον Βρετανό επιστήμονα σερ Τζων Ντάγκλας Κόκροφτ και το Ιρλανδό βοηθό του Έρνεστ Τόμας Σίντον Γουώλτον. Η πιο επιτυχημένη μηχανή ήταν εκείνη που κατασκεύασε στα 1930 ο Αμερικανός σοφός επιστήμονας Έρνεστ Ορλάντο Λώρενς και την ονόμασε κύκλοτρον. παρά ένας μεγάλος μαγνήτης με τέτοιες διαστάσεις κι έτσι διαμορφωμένος ώστε να οδηγεί τα πρωτόνια σε σπειροειδή κυκλική κίνηση. Η συσκευή αυτή ονομάστηκε «γεννήτρια Κόκροφτ-Γουώλτον». επιταχύνοντάς τα όλο και περισσότερο. πολλοί από τους οποίους υπήρξαν νομπελίστες. Με τα χρόνια. βασικά. όλο και πιο ν έ ε ς και πιο τέλειες επιταχυντικές μηχανές -που σήμερα. Στα 1932 με τη συσκευή αυτή οι εφευρέτες της διέσπασαν τον πυρήνα του ατόμου του ελαφρού στοιχείου λίθιο. Το κύκλοτρον δεν ήταν. έχει καθιερωθεί να λέγονται επιταχυντές. Εδώ πρέπει να υπογραμμιστεί η ελληνική προέλευση κι αυτού του όρου από τη λέξη «κύκλος».επινοούσαν φωτισμένοι και ταλαντούχοι επιστήμονες. Ό τ α ν η διάμετρος της τροχιάς των πρωτονίων έφτανε να γίνει όση κι η διάμετρος του 48 .

Το πιο σημαντικό. χτυπούσαν πυρήνες. Στο μεταξύ. είναι ότι οι επιστήμονες άρχισαν την ατέλειωτη πορεία για την εξερεύνηση του πυρήνα. η επιστημονική γνώση σχετικά με τον πυρήνα όλο και πλήθαινε.μαγνήτη. Μολονότι. ενώ. όμως. από την άλλη μεριά. σαν βλήματα εναντίον πυρήνων. τον Ράδερφορντ. λοιπόν. όμως.από την πλατιά χρήση επιταχυντών για το βομβαρδισμό πυρήνων με πρωτόνια εξαιρετικά μεγάλης ενέργειας. με τον καιρό. Στα 1937 η Επιστήμη έχασε το μεγάλο παιδί της. η ενέργειά τους πήγαινε εντελώς χαμένη. είναι το ότι 49 . ενώ παραγόταν δυσανάλογα μικρή πυρηνική ενέργεια. Από αυτά τα τόσο γρήγορα πρωτόνια ελάχιστα. τα πρωτόνια αυτά είχαν αποκτήσει τεράστια κινητική ενέργεια. παρέμενε ακόμη άγνωστη η επωφελής χρησιμοποίηση της πυρηνικής ενέργειας. Το αποτέλεσμα. Ένα πολύ σοβαρό μειονέκτημα στη χρήση των σωματίων α και των πρωτονίων. οι επιστήμονες έπρεπε να διαθέτουν όλο και περισσότερη ενέργεια για να επιταχύνουν τα πρωτόνια. ήταν να καταναλώνονται τεράστια ποσά ηλεκτρικής και μαγνητικής ενέργειας. Τα πιο πολλά αστοχούσαν και. Στην ίδια αυτή περίοδο ανακοινώθηκαν τα αποτελέσματα εκατοντάδων τεχνητών πυρηνικών αντιδράσεων και μεταστοιχειώσεων. φυσικά. αφού δαπανούσε για να την παράγει πολύ περισσότερη. για τα πειράματα αυτά προσβολής του πυρήνα. Η δεκαετία του 1930 ήταν μια περίοδος που χαρακτηρίζεται -στο συγκεκριμένο αυτό χώρο της επιστήμης. Οι πυρηνικές αντιδράσεις που είχαν πραγματοποηθεί πρόσφεραν πολύ λίγη ενέργεια. τότε εκτοξεύονταν από το κύκλοτρον. στην πραγματικότητα. Ο Ράδερφορντ πέθανε χωρίς ποτέ να πιστέψει πως ο άνθρωπος θα μπορούσε κάποτε να χρησιμοποιήσει την πυρηνική ενέργεια.

Ενρίκο Φέρμι 50 .

Τα νετρόνια δεν έχουν ηλεκτρικό φορτίο κι έτσι δεν έχουν να αντιμετωπίσουν την απωθητική δύναμη του πυρήνα. Σκέφτηκε ότι. ο Ιταλός επιστήμονας Ενρίκό Φέρμι. Έτσι. πραγματικά. Θα μπορούσαν. Αυτός είναι ο λόγος που η αποτελεσματικότητα των πυρηνικών αντιδράσεων ήταν περιορισμένη. Επίσης ξέρουμε ότι δυο θετικά φορτία απωθούνται αμοιβαία όταν βρεθούν πολύ κοντά το ένα στο άλλο. δε θα μπορούσε το θετικό φορτίο του πυρήνα στόχου να εμποδίσει το νετρόνιοβλήμα. όμως. όπως έχουμε πει. και στην περίπτωση ακόμη που θα είχαν μικρή ταχύτητα κι ανάλογα χαμηλή ενέργεια. εξαιτίας αυτής ακριβώς της άπωσης. μάλιστα. νετρόνιο θα μπορούσε να προκαλέσει μια αναστάτωση μέσα στον πυρήνα και να διαταράξει την ισορροπία πρωτονίων-ηλεκτρονίων με αποτέλεσμα να αρχίσει μόνος του ο πυρήνας να αντιδρά και να αναδιατάξει τα σωμάτια που περιέχει. δεν ήταν ανάγκη να επιταχύνει τα νετρόνια. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι τα πρωτόνια επιταχύνονταν μέσα σε μαγνητικό πεδίο μόνο και μόνο επειδή ήταν ηλεκτρικά φορτισμένα. Ο ατομικός πυρήνας. Ο Φέρμι. εφόσον τα νετρόνια δεν έχουν ηλεκτρικό φορτίο δεν μπορούν να επιταχυνθούν με τον ίδιο τρόπο. είναι κι αυτός θετικά φορτιμένος.έχουν θετικό ηλεκτρικό φορτίο. Τι θα γινόταν αν χρησιμοποιούνταν νετρόνια. Ένα νέο δρόμο άνοιξε στα 1934. Νόμισε ότι. ίσως θα ενσωματωνόταν. τώρα. τώρα πια. άρχισε μια μεγάλη σειρά πειραμάτων 51 . Αντίθετα. αν μια δέσμη νετρονίων κατευθυνόταν εναντίον ενός ατομικού πυρήνα. τα νετρόνια να αποκτήσουν τόση μεγάλη ενέργεια ώστε να προκαλέσουν πυρηνική αντίδραση. Άλλωστε. Το νεόφερτο. όταν σωμάτια α ή πρωτόνια πλησιάζουν σε πυρήνα ένα μεγάλο μέρος της ταχύτητας τους χάνεται. όλο και κάποιο νετρόνιο θα έπεφτε πάνω του και.

Σε πολλές περιπτώσεις διαπίστωσε. κατά έναν ατομικό αριθμό μεγαλύτερο από το παλιό. κι η δημιουργία του στοιχείου παλλάδιο. ο Φέρμι. με ατομικό αριθμό 49. όπως είχε φανταστεί. ο Φέρμι προχώρησε και βομβάρδισε πυρήνες ουρανίου με νετρόνια. με τέτοιο τρόπο ώστε το νετρόνιο να γίνεται πρωτόνιο! Έτσι. μάλιστα. βομβαρδίζοντας πυρήνες ουρανίου με νετρόνια. Στη συνέχεια. Ό π ω ς είπαμε. πάντα χαμηλής ταχύτητας. Διερωτήθηκε. στο τέλος. που ο νέος αυτός πυρήνας εκπέμπει. με ατομικό αριθμό 50. τότε. με άλλα λόγια. η μεταστοιχείωση του στοιχείου ίνδιο. το στοιχείο που είχε το μεγαλύτερο ατομικό αριθμό ήταν το ουράνιο (ατομικός αριθμός 92). Την εποχή εκείνη. δημιουργόταν ένα νέο στοιχείο. προσπάθησε να ελέγξει τα είδη των ακτινοβολιών που προέκυψαν.στα οποία βομβάρδιζε πυρήνες με νετρόνια χαμηλής ταχύτητας. Δηλαδή. πρόθεση του Φέρμι ήταν να φτιάξει το νέο 52 . Στοιχείο με τέτοιο ατομικό αριθμό δεν ήταν γνωστό να υπάρχει στη φύση κι ο Φέρμι θα μπορούσε με αυτό τον τρόπο να δημιουργήσει κάτι πραγματικά νέο. αντιδρώντας από μόνος του. Έ ν α άλλο παράδειγμα. λοιπόν. με ατομικό αριθμό 45. σε κασίτερο. συνήθως. οι επιστήμονες. Έτσι. Ένα παράδειγμα των αποτελεσμάτων των πειραμάτων του Φέρμι είναι ο βομβαρδισμός πυρήνων του στοιχείου ρόδιο. έκανε αναδιάταξη των σωματίων του και. ότι ο πυρήνας απορροφούσε ένα νετρόνιο και. να φτιάξει ένα νέο βαρύτερο στοιχείο με ατομικό αριθμό 93. αν θα μπορούσε. με ατομικό αριθμό 46. Κλείνει η παρένθεση. Εδώ πρέπει να ανοίξει μια μικρή παρένθεση για να πούμε ότι. ο πυρήνας βρισκόταν με ένα πρωτόνιο παραπάνω από όσα είχε στην αρχή. αναγνωρίζουν το είδος του νέου πυρήνα από τις διάφορες ακτινοβολίες. καθώς κι από την ενέργεια που η κάθε ακτινοβολία έχει.

τι θα μπορούσε να συμβεί στο ράδιο θα μπορούσε να συμβεί. Ό. ήταν να προσθέσουν βάριο στο ουράνιο και μετά να το ξαναπάρουν πίσω. Κι ακόμη πιο συγκεκριμένα. που οι Χαν και Μάιτνερ σκέφτηκαν κι έκαναν στα 1938.στοιχείο-93. που εργαζόταν πάνω σε παρόμοια θέματα μαζί με την Αυστριακή βοηθό του Λιζ Μάιτνερ. Αλλά το ράδιο εμφανίζεται σε ελάχιστες ποσότητες. Χωρίς καμιά αμφιβολία. όμως. και του ραδίου. λοιπόν. όταν απομακρύνεται το βάριο από 53 . Αν η σκέψη αυτή ήταν σωστή τότε αυτό θα σήμαινε ότι ο πυρήνας του ουρανίου-92 θα έπρεπε να έχει διασπαστεί σε τρία κομμάτια: στα δυο σωμάτια α (δηλαδή συνολικά τέσσερα πρωτόνια) και σε αυτό που έμενε και που δεν ήταν άλλο από το στοιχείο ράδιο. επίσης. Πώς θα μπορούσε να γίνει ανίχνευση της παρουσίας του. Ένας. Ο Χαν και η Μάιτνερ συνέλαβαν το πρόβλημα κάπως διαφορετικά. τρόπος είναι να χρησιμοποιηθεί το στοιχείο βάριο. αλλά οι χημικές του ιδιότητες μοιάζουν πάρα πολύ με εκείνες του ραδίου. η ακτινοβολία που προέκυψε δεν ήταν εκείνη που περίμενε και τα πράγματα άρχισαν να μπλέκονται και να γίνονται αβέβαια. Με αυτό το τέχνασμα φαντάστηκαν ότι θα μπορούσαν να απομακρύνουν την ακτινοβολία που οφειλόταν στο ράδιο. με ατομικό αριθμό 88. σχετικά εύκολος. επίσης. Αυτό. και στο βάριο. Υπέθεσαν ότι θα μπορούσε ο πυρήνας ουρανίου να χάσει αντί να πάρει σωμάτια. Το στοιχείο αυτό έχει ατομικό αριθμό 56. Το ζήτημα γρήγορα πήρε διαστάσεις κι άρχισαν πολλοί άλλοι επιστήμονες να καταπιάνονται με αυτό! Ένας από αυτούς ήταν ο Γερμανός φυσικός Ό τ ο Χαν. Η οποιαδήποτε μέθοδος εξαγωγής του βαρίου θα είχε σαν συνέπεια την παράλληλη απομάκρυνση. υπέθεσαν ότι το άτομο ουρανίου εκπέμπει δυο σωμάτια α. Αλλά.

οι Χαν και Μάιτνερ ένοιωθαν την ασφάλεια ότι η θεωρία τους ήταν σωστή κι ότι από το ουράνιο σχηματιζόταν.τι κι αν έκαναν. μια συγκυρία ήρθε κι άλλαξε τα σχέδιά τους. η ακτινοβολία έμενε με το βάριο. Στο στάδιο. εφόσον είχε την αυστριακή υπηκοότητα. Αλλά πώς θα μπορούσε να σχηματιστεί βάριο. Το επόμενο βήμα που επιχείρησαν ο Χαν και η συνεργάτριά του ήταν να προσπαθήσουν να απομονώσουν την ακτινοβολία διαχωρίζοντας με χημικές μεθόδους το ράδιο από το βάριο. όμως. Αν και στην καταγωγή της η Λιζ Μάιτνερ ήταν Ιστραηλίτισσα. όποια τεχνική κι αν εφάρμοσαν. Το μεγαλύτερο γνωστό θραύσμα πυρήνα ήταν το σωμάτιο 54 . με ατομικό αριθμό 92. Τότε έγινε η κατάληψη της Αυστρίας από τα γερμανικά στρατεύματα. Έτσι. να σχηματιζόταν κάποιο νέο είδος ραδιενεργού βαρίου. Από τότε η Μάιτνερ έπαψε να είναι ασφαλής κι εκινδύνευε να πιαστεί όμηρη. Ίσως να μην υπήρχε τίποτε άλλο παρά βάριο. ράδιο. πραγματικά. Ίσως όταν τα νετρόνια βομβάρδιζαν το ουράνιο.το ουράνιο. φυσικά. Μπροστά σε έναν τέτοιο κίνδυνο αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την πατρίδα της και να καταφύγει στη Σουηδία. λοιπόν. δεν ήταν ποτέ δυνατόν να ξεχωρίσουν τα δυο αυτά είδη βαρίου. άρχισε να ξανασκέφτεται το θέμα που μαζί με τον Χαν είχε δουλέψει. από ουράνιο. απομακρύνεται και το ράδιο. Αυτό το νέο βάριο απομακρυνόταν από το ουράνιο μαζί με το συνηθισμένο βάριο που είχε απ' έξω προστεθεί στο ουράνιο. Προσπάθησε να δώσει απάντηση στο ερώτημα αν υπήρχε καθόλου ράδιο μέσα στο βάριο που χρησιμοποιούσαν. με ατομικό αριθμό 56. όμως. Ήταν η εποχή που ο Χίτλερ στη Γερμανία άρχισε τους διωγμούς εναντίον των Ισραηλιτών. Ό. Όταν η Μάιτνερ τακτοποιήθηκε στη Σουηδία. οπότε. Τότε. Αυτή ήταν η υπόθεση της Μάιτνερ. αυτό απέτυχαν. για ένα μικρό διάστημα ήταν ασφαλής. Μέχρι το Μάρτη του 1938.

Νιλς Μπορ 55 .

η Μάιτνερ εξέταζε το φαινόμενο της «σχάσης του ουρανίου». λοιπόν. με βάση την υπόθεση της πιθανής σχάσης. αυτές για τη σχάση του ουρανίου η Μάιτνερ. Η Μάιτνερ αμφέβαλε. βάριο θα έπρεπε -κυριολεκτικά. τους μίλησε για τις ιδέες της Μάιτνερ κι όλοι επιστρέφοντας.να διαμελιστεί ο πυρήνας σε δέκα οχτώ σωμάτια α! Δεν υπήρχε. ο Φρίς είχε συζητήσει σχετικά μαζί με το Δανό επιστήμονα Νιλς Μπορ. Τις ιδέες της. παθαίνει σχάση) σε δυο κομμάτια με σύγχρονη απελευθέρωση πολύ μεγάλων ποσοτήτων ενέργειας. η ανακοίνωση δημοσιευτεί. σε συνεργασία με τον ανηψιό της Ό τ ο Ρόμπερτ Φρίς. Εκεί. Από τη στιγμή που ο επιστημονικός κόσμος άρχισε να ψάχνει να δει τι συνέβαινε όταν νετρόνια χτυπούσαν πυρήνες ουρανίου. μεταξύ των άλλων. Δεν άργησε να επιβεβαιωθεί ότι. ήταν πια σίγουρο ότι αργά ή γρήγορα η αλήθεια θα βρισκόταν. 56 . Για να σχηματιστεί. ο Μπορ. που οπωσδήποτε. Υπέθεσε ότι το νετρόνιο διασπάει τον πυρήνα σε δυο κομμάτια. στα εργαστήρια τους άρχισαν αμέσως να πειραματίζονται πάνω στό ίδιο θέμα. Προτού. δηλαδή μικρότερους πυρήνες. αν το βάριο σχηματιζόταν σε ένα μόνο βήμα. Έτσι. τώρα. όταν ο πυρήνας του ουρανίου βομβαρδιστεί με νετρόνια τότε σχίζεται (ή. καμιά απόλυτα ένδειξη ότι κάτι τέτοιο συνέβαινε. που έχει ατομικό αριθμό 2. όμως. Μια τέτοια διάσπαση λέγεται πολλές φορές σχάση.α. περιλαμβάνουν και βάριο. μετά το τέλος του Συνέδριου. όμως. λοιπόν. το Γενάρη του 1939. Συναντήθηκε με τον Μπορ λίγο πριν πάει στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής για να πάρει μέρος σε ένα Συνέδριο επιστημόνων ειδικών στην έρευνα του ατομικού πυρήνα και των πυρηνικών αντιδράσεων. ανακοίνωσε.

πάθουν κι αυτά σχάση θα δώσουν από δυο νετρόνια το καθένα. τώρα. Ας υποθέσουμε. δηλαδή το σύνολο τέσσερα νετρόνια.κ. Αν. Έτσι. Οι πυρηνικές αντιδράσεις αυτού του είδους. Τα τέσσερα νετρόνια θα μπορούσαν να προκαλέσουν σχάση σε άλλα τόσα άτομα ουρανίου. όταν τα άτομα ουρανίου παθαίνουν σχάση εκπέμπονται δυο ή τρία νετρόνια. οπότε θα δημιουργόνταν οχτώ νέα νετρόνια. όλο και περισσότερων. ότι ένα άτομο ουρανίου παθαίνει σχάση και δίνει δυο νετρόνια κι ότι τα δυο αυτά νετρόνια χτυπούν σε δυο άλλα αντίστοιχα άτομα ουρανίου. κ. τα δυο τελευταία άτομα ουρανίου. κάθε άτομο ουρανίου που παθαίνει σχάση προκαλεί τη σχάση κι άλλων πολλών. όμοιών του ατόμων. Ο Σίλαρντ παρατήρησε ότι.Πυρηνικοί Αντιδραστήρες Ένας από αυτούς που άκουσαν τα νέα για τη σχάση του ουρανίου ήταν κι ο Ούγγρος επιστήμονας Λέο Σίλαρντ. δηλαδή 57 .ο.

Αλυσωτή αντίδραση που χαρακτηρίζονται με τέτοιους μηχανισμούς αυξανόμενης πολλαπλότητας. Η θερμότητα της καύσης του χαρτιού προκαλεί την ανάφλεξη των γειτονικών μερών μέχρι που η φωτιά θα επεκταθεί και θα κάψει ολόκληρο το χαρτί. ότι. με ένα σπίρτο. κάθε πυρήνας ουρανίου που παθαίνει σχάση παράγει ένα πολύ μικρό ποσό ενέργειας. αυτή μεγαλώνει. αν κανένας υπολογίσει τη θερμότητα που απέδωσε το κάψιμο του χαρτιού. Ανάλογα. Τελικά. ας φανταστούμε τι θα γίνει όταν ανάψουμε ένα μεγάλο κομμάτι χαρτί σε μια γωνίτσα του. καθιερώθηκε να λέγονται αλυσωτές αντιδράσεις. όσο περισσότερα άτομα ουρανίου μπαίνουν στο χορό της σχάσης. Είναι βέβαιο. όμως. από τη σχάση του ουρανίου. 58 . θα τη βρει πολύ περισσότερη από τη θερμότητα του σπίρτου που άναψε τη φωτιά. Η ενέργεια. κι εδώ. η συνολική ενέργεια που θα παραχτεί. θα είναι πολύ μεγαλύτερη από την ενέργεια που είχε το πρώτο νετρόνιο. όλο και πιο πολύ. Για να πάρουμε μιαν ιδέα σχετικά με την ενέργεια που απελευθερώνεται σε μιαν πυρηνική αντίδραση.

Όμως. Το εξαιρετικής σημασίας. Η σχάση του ουρανίου έδωσε την ελπίδα ότι ο κόσμος θα μπορούσε. κάτι που ο Ράδερφορντ ποτέ δε φαντάστηκε. Ο μεγαλύτερος και περιφημότερος επιστήμονας του κό- 59 . ζήτημα ζωής και θανάτου να αποκτήσουν οι Ηνωμένες Πολιτείες πρώτες την τρομερή αυτή βόμβα. Η σκέψη αυτή τον βασάνιζε και τον έκανε νευρικό κι ανήσυχο. Ο Σίλαρντ διατύπωσε το φόβο ότι. Τι θα συνέβαινε αν οι Γερμανοί επιστήμονες επινοούσαν μια «βόμβα πυρνικής σχάσης». Ο Σίλαρντ εγκατέλειψε την Ευρώπη εξαιτίας των διωγμών που ο Χίτλερ άρχισε τότε να εξαπολύει. σαν να είχαν εκραγεί χιλιάδ ε ς τόνοι συνηθισμένων εκρηκτικών υλών. όμως. θεωρούμε πια σαν απόλυτα εξακριβωμένο γεγονός ότι. το φαινόμενο της σχάσης του ουρανίου συνοδεύεται κι από απελευθέρωση πυρηνικής ενέργειας. Και το πιο σοβαρό: η έκρηξη ακόμη και μιας πολύ μικρής ποσότητας ουρανίου θα μπορούσε να έχει καταστρεπτικότατα αποτελέσματα. [Μια τέτοια βόμβα ήταν αυτή που αρκετά αργότερα. ονομάστηκε ατομική βόμβα. τότε θα μπορούσε να το χρησιμοποιήσει και σίγουρα θα κέρδιζε τον πόλεμο. θα απελευθέρωνε τόσο μεγάλη ενέργεια που θα οδηγούσε σε έκρηξη. η ισχύς της σχάσης είναι κάτι το τρομερά δύσκολο αλλά κι επικίνδυνο στο χειρισμό της. πια.] Αν ο Χίτλερ αποκτούσε ποτέ ένα τόσο καταστρεπτικό όπλο. Ο Σίλαρντ θεώρησε ότι ήταν. όπως το κάψιμο του χαρτιού.Έτσι. Τουλάχιστο φάνηκε ότι θα μπορούσε ο άνθρωπος να πάρει περισσότερη ενέργεια από όση έδινε. τελικά. χαρακτηριστικό των πυρηνικών αλυσωτών αντιδράσεων σχάσης είναι ότι εξελίσσονται πολύ πιο γρήγορα από τις χημικές αλυσωτές αντιδράσεις. Ήταν ολοφάνερο ότι η Γερμανία προετοιμαζόταν για μεγάλο πόλεμο. να εκμεταλλευτεί την πυρηνική ενέργεια. αν μια ποσότητα ουρανίου αφηνόταν να πάθει ανεξέλεγκτη σχάση.

Λέο Σίλαρντ 60 .

Το στοιχείο-93 ονομάστηκε νεπτούνιο ή. ο Πρόεδρος Ρούζβελτ έδωσε. Μετά ένα. Τώρα. τελικά. μήνα κυρήχτηκε ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος. Κάπως αργοπορημένα.σμου -όχι μόνο της εποχής εκείνης αλλά ίσως κι όλων των αιώνων.ήταν ο Άλμπερτ Αϊνστάιν που. Το γράμμα στάλθηκε στις 2 Αυγούστου του 1939. Την ίδια εποχή ο Φέρμι είχε φύγει από την Ιταλία και 61 . την εντολή να ξεκινήσει ένα γιγάντιο πρόγραμμα για την κατασκευή της βόμβας πυρηνικής σχάσης. αναζητούσαν μια τέτοια αλυσωτή αντίδραση που να είναι απόλυτα ελεγχόμενη. του είδους που ο Φέρμι είχε. είχε διαφύγει από τη χιτλερική Γερμανία και ζούσε στις Ηνωμένες Πολιτείες. Το κάδμιο είναι ένα μέταλλο που απορροφά ασφαλώς τα νετρόνια. χρησιμοποιήθηκαν ράβδοι από κάδμιο μέσα στη μάζα του ουρανίου ώστε να εμποδίζεται η σχάση τόσων πολλών ατόμων ουρανίου από τα νετρόνια που εκπέμπονται. σχεδόν. νέα στοιχεία είχαν προκύψει από πολύ ογκώδεις πυρήνες. κι αυτές. μερικά χρόνια παλιότερα. αμερικανοί κι άλλοι επιστήμονες δούλευαν πυρετωδώς για να συγκεντρώσουν ουράνιο και να βρουν τρόπους να προκαλέσουν αλυσωτές αντιδράσεις. στον Πόλεμο. εξελληνισμένα. Ο Σίλαρντ κι άλλοι διανοητές και φιλόσοφοι επιστήμονες κατόρθωσαν κι έπεισαν τον Αϊνστάιν να γράψει ένα γράμμα στον τότε Πρόεδρο Φράγκλιν Ντελάνο Ρούζβελτ και να του εκθέσει την κατάσταση και τους κινδύνους που καιροφυλακτούν. ΣΤΟ μεταξύ. Φυσικά. επίσης. προσπαθήσει να δημιουργήσει. στις 6 Δεκέμβρη του 1941. Έτσι. Μέσα σ' αυτό το κοσμογονικό για την έρευνα κλίμα. βρέθηκε ότι δεν ήταν το ουράνιο-238 εκείνο που εξέπεμπε νετρόνια αλλά το σπάνιο ισότοπο του ουράνιο-235. Λίγες ημέρες αργότερα έγινε η ιαπωνική επίθεση στο Περλ Χάρμπορ κι οι Ηνωμένες Πολιτείες μπήκαν. ποσειδώνιο και το στοιχείο-94 ονομάστηκε πλουτώνιο.

Ρόμπερτ Οπενχάιμερ 62 .Τζ.

επικεφαλής μιας ομάδας ερευνητών που δούλευαν πάνω στο πρόβλημα της συντήρησης μιας αλυσωτής αντίδρασης. ακόμη. η ενέργεια που προκύπτει θα μπορούσε να αξιοποιηθεί. χωρίς έκρηξη. στις 6 Αυγούστου 1945. Ρόμπερτ Οπενχάιμερ πάσχιζε για καιρό να βρει και να μαζέψει αρκετή ποσότητα ουρανίου-235 και πλουτωνίου με σκοπό να κατασκευάσουν βόμβες πυρηνικής σχάσης. Αν η σχάση γίνεται με απόλυτα ελεγχόμενο τρόπο. Ο Πόλεμος τέλειωσε. βάλθηκαν να κατασκευάσουν νέους πυρηνικούς αντιδραστήρες. Ο πρώτος πυρηνικός αντιδραστήρας είχε πια γεννηθεί. στα επόμενα χρόνια. στο μεταξύ. σ' έναν αγώνα μέχρις εσχάτων. Την ημέρα εκείνη για πρώτη φορά στην Ιστορία της Επιστήμης μια αλυσωτή πυρηνική αντίδραση απέδινε ενέργεια με ελεγχόμενο τρόπο. Το κατάφεραν στις 2 Δεκέμβρη 1942. Φυσικά. οι Γερμανοί είχαν παραδοθεί αλλά οι Ιάπωνες συνέχιζαν τον πόλεμο. πραγματικά. με την άμεση παράδοση της Ιαπωνικής κυβέρνησης. Αμέσως μετά. ενώ η δεύτερη στην πόλη Ναγκασάκι.βρισκόταν. Η έκρηξη ήταν κάτι το τρομακτικό. Βέβαια. η χρησιμοποίηση της πυρηνικής ενέργειας δεν αποσκοπεί μόνο στην κατασκευή βομβών ή άλλων πολεμικών όπλων. μικρότερους. για ειρηνικούς σκοπούς. Μια άλλη ομάδα επιστημόνων. Οι επιστήμονες. στις 16 Ιούλη 1945 έγινε η πρώτη δοκιμαστική έκρηξη βόμβας πυρηνικής σχάσης στο Λος Άλαμος του Νέου Μεξικού. καθελκύστηκε το πρώτο πυρηνικό υποβρύχιο 63 . σαν μια απεγνωσμένη προσπάθεια τερματισμού του Δεύτερου Παγκόσμιου Πόλεμου. φτιάχτηκαν δυο. Η μια από τις βόμβες των Αμερικανών ρίχτηκε στην Ιαπωνική πόλη Χιροσίμα. πιο αποδοτικούς και πιο εύχρηστους σε σύγκριση με τον πρώτο αντιδραστήρα του Σικάγου. τέτοιες βόμβες. Στα 1954. στο Σικάγο. κι αυτός. δυο ημέρες αργότερα. με επικεφαλής τον διάσημο αλλά τραγικό Τζ. στις Ηνωμένες Πολιτείες. Τελικά.

στο Σίπινγκπορτ της Πενσυλβάνια. του πολεμικού ναυτικού των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής. Το Αμερικανικό πυρηνικό υποβρύχιο «Ναυτίλος» 64 . οι Ηνωμένες Πολιτείες κατασκεύασαν έναν ακόμη μεγαλύτερο. Ό λ η η αναγκαία για την κίνηση και λειτουργία του ισχύς προερχόταν από ένα κατάλληλο πυρηνικό αντιδραστήρα που έφερε. Στα 1954. Τα συμβατικά υποβρύχια οφείλουν κάθε τόσο να αναδύονται στην επιφάνεια για να φορτίσουν τις μπαταρίες τους. Πολλοί πυρηνικοί αντιδραστήρες άρχισαν να κατασκευάζονται και για ειρηνικούς σκοπούς. Ήταν το «Ναυτίλος». Τα πυρηνικά υποβρύχια δεν έχουν τέτοια ανάγκη και γι' αυτό μπορούν να παραμείνουν σε κατάδυση για πολλούς μήνες. στη Σοβιετική ' Ενωση εγκαινιάστηκε ένας μικρός τέτοιος αντιδραστήρας ενώ στην Αγγλία εγκαινιαζόταν ένας μεγαλύτερος. Στα 1958.στον κόσμο.

με τους αναπαραγωγικούς αντιδραστήρες η ανθρωπότητα θα μπορούσε να υπολογίζει στην πυρηνική ενέργεια για εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια. Με αυτό τον έξυπνο τρόπο θα μπορούσε να σχηματιστεί πυρηνικό καύσιμο. Κι όμως. στη δεκαετία του 1950. με έναν αναπαραγωγικό αντιδραστήρα. τα βάσανα δεν τέλειωσαν εδώ. ήταν διάχυτη η αισιοδοξία ότι θα αποτελούσε μια νέα πελώρια κι αστείρευτη πηγή ενέργειας που θα έλυνε το ενεργειακό πρόβλημα του κόσμου. Έτσι. Την αγωνία. όμως. δεν υπάρχουν ασφαλείς τρόποι για τη διάθεση ραδιενεργών υπο- . Και το πλουτώνιο είναι ίσως το πιο επικίνδυνο υλικό στον κόσμο. Μερικά από τα νετρόνια του αντιδραστήρα θα μπορούσαν να προκαλέσουν τέτοιες μεταλλαγές στους πυρήνες του ουρανίου και του θορίου ώστε να γίνουν σχάσιμοι. λοιπόν. Δυστυχώς. Τώρα. Παράγει ραδιενεργές ενώσεις οι οποίες είναι τρομερά επικίνδυνες και παραμένουν επικίνδυνες για χιλιάδες χρόνια. Με τον καιρό όμως φάνηκαν τεράστιες δυσκολίες που μετρίασαν όλες τις αρχικές ελπίδες. θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί όλο το ουράνιο και το θόριο κι όχι μόνο το ουράνιο-235.' Οταν. Πρακτικά. δημιουργήθηκε ένας τεράστιος κίνδυνος. Στους αναπαραγωγικούς αντιδραστήρες χρησιμοποιούσαν πλουτώνιο. σύντομα διαδέχτηκε η ανακούφιση ότι ο κίνδυνος αυτός υπήρχε τρόπος να αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά. Οι επιστήμονες έμαθαν ότι ήταν δυνατό να περιβάλλουν έναν πυρηνικό αντιδραστήρα με συνηθισμένο ουράνιο με πρόσμιξη θόριο. άρχισε η προσπάθεια για την ειρηνική χρήση της πυρηνικής ενέργειας. Θα σταματούσε να παράγεται πυρηνική ενέργεια όταν θα εξαντλούνταν όλα τα διαθέσιμα σε ουράνιο-235. Η πιο σοβαρή κι απαισιόδοξη διαπίστωση ήταν ότι δεν υπάρχουν στον κόσμο αρκετά αποθέματα ουρανίου-235. δηλαδή να μπορούν αυθόρμητα να πάθουν σχάση. περισσότερο από όσο είχε χρησιμοποιηθεί για τη λειτουργία του αντιδραστήρα. όπως ονομάστηκε ο τύπος αυτός πυρηνικού αντιδραστήρα.

Ο πυρηνικός αντιδραστήρας στο Σαν Κλεμέντε της Καλιφόρνια 66 .

μετράει πάρα πολύ το γεγονός ότι το υδρογόνο. δίνει σαν τελικό προϊόν ήλιο. το να πάρει κανένας πυρήνες υδρογόνου και να τους συντήξει. η πυρηνική σύντηξη είναι πολύ ασφαλέστερη. Οι επιστήμονες σκέφτηκαν πιο πρακτικά. ο άνθρωπος έφτασε στο σημείο να αμφισβητεί αν η πυρηνική ενέργεια είναι αρκετά ασφαλής για να χρησιμοποιηθεί. πυρηνική σύντηξη. Υπάρχει κι άλλη μορφή πυρηνικής ενέργειας. στην πυρηνική τεχνολογία. Ίσως θα έπρεπε να αρχίσει η αναζήτηση άλλων νέων μορφών ενέργειας. Αλλά η επιστήμη είναι ατέλειωτη και το ανθρώπινο μυαλό ασταμάτητα εφευρετικό. Γιατί να μη χρησιμοποιούσαν υδρογόνο ως πυρηνικό καύσιμο που. Γιατί να μη δοκίμαζαν τη λειτουργία των πυρηνικών αντιδραστήρων με άλλα ελαφρότερα στοιχεία. Το αξιοπρόσεκτο είναι ότι κατά την πυρηνική σύντηξη παράγεται πολύ περισσότερη ενέργεια από όση κατά την πυρηνική σχάση. Άλλωστε. για το αυτό βάρος πυρηνικού καύσιμου. Όμως. το μεγάλο παράδειγμα του φωτοδότη ήλιου. στο κάτω κάτω της γραφής. καύσιμο υλικό για σύντηξη. Ένας τρόπος για να επιτευχθούν τόσο μεγάλες θερμοκρα67 . Επίσης. η σύντηξη παράγει πολύ λιγότερη ραδιενέργεια από όση παράγει η σχάση. Χρειάζονται θερμοκρασίες εκατοντάδων εκατομμυρίων βαθμών για να πραγματοποιηθεί μια τέτοια σύντηξη. είναι πολύ πιο διαδομένο στη φύση από τα άλλα στοιχεία. που χρησιμοποιούνται ως καύσιμο υλικό για σχάση. Η διαδικασία αυτή της ένωσης μερικών μικρών πυρήνων σε ένα μεγαλύτερο λέγεται. Στη δεκαετία του 1970. Με άλλα λόγια. δεν είναι και τόσο εύκολη δουλειά.λειμμάτων που περιέχουν ενώσεις πλουτωνίου ενώ ένα οποιοδήποτε ατύχημα στον αντιδραστήρα θα ήταν δυνατό να μολύνει το χώρο με τις ενώσεις αυτές σε εκατοντάδες τετραγωνικά χιλιόμετρα.

Ακόμη και σήμερα το πρόβλημα εξετάζεται. Μπορεί το υδρογόνο να θερμανθεί σε εκατοντάδες εκατομμύρια βαθμούς και να αρχίσει να συντήκεται σε μικρές ποσότητες. και «βόμβα πυρηνικής σύντηξης». χωρίς. κατασκευάστηκαν βόμβες πυρηνικής σύντηξης που ήταν χιλιάδες φορές πιο δυνατές από τις πρώτες βόμβες πυρηνικής σχάσης που έπεσαν στα 1945. αλλά το καυτό ερώτημα είναι. ασύγκριτα ισχυρότερη από εκείνη που μόνη της η βόμβα σχάσης μπορεί να προκαλέσει. Για να καταφέρουν οι επιστήμονες την πυρηνική σύντηξη υδρογόνου. Αυτή η ισχυρότατη βόμβα ονομάστηκε βόμβα υδρογόνου ή υδρογονοβόμβα. όμως. επίσης. έκαναν χρήση του σπάνιου ισοτόπου του που λέγεται δευτέριο. τότε θα επακολουθήσει μια τρομερή έκρηξη. στα 1952. Ευτυχώς. Η πρώτη δοκιμή βόμβας πυρηνικής σύντηξης έγινε από τις Ηνωμένες Πολιτείες. να γίνει έκρηξη. Λέγεται. Τελικά. οι πυρηνικοί επιστήμονες όλου του κόσμου προσπαθούν να τιθασέψουν το φαινόμενο. Αν μια βόμβα σχάσης εκραγεί έτσι ώστε να προκαλέσει την έναρξη σύντηξης μιας μάζας υδρογόνου. μέχρι σήμερα δεν έχουν χρησιμοποιηθεί σε πολεμικές επιχειρήσεις τέτοιες βόμβες σύντηξης. Μπορεί το φαινόμενο της σύντηξης να αποδώσει ενέργεια χωρίς. Τα τριάντα τελευταία χρόνια. Καλά όλα αυτά. μπορεί η πυρηνική σύντηξη να τεθεί κάτω από έλεγχο. πάνω από τα Νησιά Μάρσαλ στον Ειρηνικό Ωκεανό. Μέχρι σήμερα 68 . Ο πυρήνας του δευτερίου περιέχει ένα πρωτόνιο (όπως το κανονικό υδρογόνο) κι ένα νετρόνιο. Οι πυρήνες δευτερίου θερμαίνονται σε εξαιρετικά υψηλές θερμοκρασίες και συγκρατιούνται στη θέση τους με την επίδραση ενός πολύ ισχυρού μαγνητικού πεδίου. φυσικά.σίες ήταν να χρησιμοποιηθεί μια βόμβα σχάσης. κάποια εντυπωσιακή επιτυχία.

να πετύχει πάρα πολύ υψηλές θερμοκρασίες στο δευτέριο ούτε να το κρατήσει για πολύ χρόνο σ' αυτή την κατάσταση. μόλις. επιστήμονες. Θα είναι ασφαλής στη χρήση της -οπωσδήποτε πολύ πιο ασφαλής από τη σχάση. τότε θα γεννηθεί μια ανεξάντλητη πηγή πυρηνικής ενέργειας. έτοιμης για χρήση. δεν έχουν άλλη επιλογή: πρέπει με κάθε τρόπο να το καταφέρουν. Ό τ α ν κάτι τέτοιο γίνει πραγματικότητα. Πριν. μέσα σε ένα μόνο αιώνα. 69 . ένα μικρό ήλιο που θα μας προμηθεύει όλη την ενέργεια που χρειαζόμαστε.και θα διαρκεί για εκατομμύρια χρόνια. ώστε να αρχίσει η σύντηξη. ακόμη.η επιστήμη δεν κατόρθωσε. όμως. Η αλήθεια είναι ότι προχωρήσαμε πολύ. εκατό χρόνια οι επιστήμονες με περιέργεια εξερευνούσαν τις καθοδικές ακτίνες. Τώρα πασχίζουν να φτιάξουν μια μικρογραφία του ήλιου πάνω στη γη.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful