ΘΕΩ ΡΗ ΤΙΚΟ Σ T O Y ΑΝΑΡΧΙΣΜ Ο Υ .Maxililien Rubel O M A P I.

Πειροβουνιώ τ^ Εισαγωγή στην πρώτη έκδοση: Γ. ΓαλανόπουΑθ5-Ανέσιη5. .Πρώιη έκδοση: μικρά ΚΕΙΜΕΝΑ Μετάφραση: Γ.

Λένιν Tns Κ ε ν τ ρ ιά Επιιροπή$ του Κόμματο$. είναι μια Αποκάλυψη του μ έλλονκ». 2 Για την ακρίβεια το Ινστιτούτο Μαρξ-Έγκελ$. ο αντιμαρξιστή$ Χένρι Μάγιερ5 είπε: «Τ' αγάλματά του γκρεμίζονται. Το Κομ­ μουνιστικό Μανιφέστο.. Ο Καρλ Μαρξ δεν μπορεί να αγνοηθεί». 5 . Ο μαρξισμ05 είναι η ση­ μαία. είναι το άσμα ασμάτων. Ο μαρξισμό5 cos εξ αποκαλύψεϋ» αλήθεια. η ύπαρξή του είναι πάντα παρούσα.Έγκελε. το ΚΚΣΕ2 αναφέρει: «Ο μαρξισμόε δεν είναι διδασκαλία ξεκομμένων ανθρώπων ή ιδρυτών ξεκομμένων αιρέσεων.. a>s διδασκα­ λία των προφητών και των αποστόλων. Να γιατί ο έλληναβ icrcopiK0s N i' kos 1 Όταν μετά την πτώση του (αν) υπαρκτού σοσιαλισμού η νέα εξουσία γκρέμισε τ' αγάλματα του Μαρξ.Εισαγωγή ins napoiioas έκδοσή O M API ΠΕΡΑΝ TOY ΜΑΡΞΙΣΜΟΥ: ΠΑ MIA ΑΝΠΕΞΟΥΣ1ΑΓΠΚΗ ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΜΑΡΞΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ «Χαμηλώστε τ' αγάήμαχα! Σιην ανάγκη γκρεμίστε τα! Τα μεγάήα αγάήμαχα μικραίνουν ious ανθρώπους»' Mevsriaos ΛουνιέμΓβ Στον πρόλογο in s ρώσικηε έκ δ ο σ ή των Διαλεχτών Έρ­ γων των Μαρξ .]» . αναφέρει ο πατερούλη Στάλιν. το σύμβολο morns in s ε ρ γ α τ ιά τάξη5 [. cos σύμβολο nicnns των κόκκινων αμνών λειτουργεί cos κοσμική θρησκεία με το ιερατείο Tns κοσμική$ ιντελιγκέντσια5 και το ποίμνιο του ιεραρχικού Κόμματο5. αλλά διδασκαλία που απευθύνεται npos το προλεταριάτο κι έχει αποστολή να αποτελέσει την πυξίδα στην επαναστατική του πάλη.

Ο Μαρξ συνήθιζε να επαναλαμβάνει τα λόγια του φίλου του γερμανού ποιητή Χάινε: «Έσπειρα δράκους και θέρισα ψείρες».]. Εδώ η θρησκευτική εξαλλοσύνη δίνει τα ρέστα της. εκατομμύρια εργατών και αγροτών. Γράφει μια ημιεπίσημη βιογραφία για τον "σοφό" Στάλιν: «Ο I. είναι στο δείγμα αυτό του "σοσιαλιστικού ρεαλισμού" που δημο­ σίευσε η Πράβντα..— Maxililien Rubel . όπως και με τον Λένιν. Στάλιν είναι ο μεγαλοφυής αρχηγός και δάσκαλος του Κόμματος [. Πάντα για εμάς αυτός φροντίζει». Ο σταλινισμός είναι το ανώτατο όριο pias ήδη δρομολο­ γημένης από τον μαρξισμό . Εσύ που κάνεις την Άνοιξη να ανθίζει. παρά μόνο ο I.. Ω Εσύ. θεωρηιικόί ιου Αναρχισμού ------------------------- Ψυρρούκης ορίζει τον μαρξισμό ως θεολογοποίηση ins υλιστικής διαλεκτικής.. Η φράση αυτή ταιριάζει απόλυτα για να περιγράφει τη σχέση του Μαρξ με τον μαρξισμό: «Η πραγματική κομμού- . Ή λιε που λάμπεις σε εκατομμύρια καρδιές». Β. Εκεί όμως που ο μαρξισμός εκτροχιάζεται σε μια παραληρηματική προσωπολατρία. Εσύ που έχεις αποκαταστήσει τους αιώνες. Εσύ που κάνεις τις μουσικές χορδές να πάλλονται.. μετά τη δίκη των 16: «Ω μεγάλε Στάλιν.Λενινισμό θεολογοποίησης της πολύπλευρης σκέψης του Μαρξ. Μέχρι και σε ένα ρώσικο λαϊκό παραμύθι βρήκε και τρύπωσε ο θρησκευτικός μαρξισμός: «Βαδίζουμε με τον Στά­ λιν. Εσύ μεγαλείο της άνοιξής μου.Ο Μάρξ. Εσύ που έχεις γονιμοποιήσει τη γη. Β. Στά­ λιν». Ω ηγέτη των λαών Εσύ που έχεις γεννήσει τον άνθρωπο. Αυτός ξέρει όλες μας τις σκέψεις. Κανένας apxny0s δε μπόρεσε ακόμα να καθοδηγήσει τέτοιες τεράστιες μάζες.

έγραφε ο κομμουνιστής Ζιλ Ντωβέ το 1973. Ο ίδιος ο Μαρξ έγκαιρα είπε στο γαμπρό του Πωλ Λαφάργκ: «je ne suis pas marxiste (δεν είμαι μαρξιστής!)» Η διάσπαση μέσα στην πολιτική έκφανση της κομμουνι­ στικής τάσης μέσα στην κοινωνία. .---------------------------------------------. αλλά αντίθετα είδαν τον Μαρξ ως ιερό ή ανίερο τέρας! Σήμερα. Τόσο οι αναρχικοί. Το δίπολο μαρ­ ξισμού/ αναρχισμού πλέον ξεπερνιέται. από τους εβραίους Εσσαίους και ζηλωτές ως tous Αναβαπτιστές και τον "πόλεμο των χωρικών". από αρχαίες ελληνικές φιλοσοφικές σχολές ως το σύγχρονο αναρχικό κομμουνιστικό κίνημα. όλο και πληθαίνουν οι φωνές μέσα στο αντιεξουσιαστικό κίνημα που προχωρούν στην ελευθεριακή ανάγνωση της μαρξικής σκέψης. όπως αναπτύχθηκε από τον Μαρξ [. μιας και οι περισσότεροι αναρχικοί είδαν τον Μαρξ φορώντας μαρξι­ στικά .] ξεχάστηκε από τους περισσότερους μαρξιστές.Εισαγωγή tns παρούσαν in6oons — νιστική θεωρία..σταλινικά παραμορφωτικά γυαλιά. όσο και οι μαρξιστές δεν είδαν τον μαρξικό κομμουνισμό ως ένα στάδιο της κομμουνιστικής εξέλιξης. ως ένα κομμάτι του παζλ της ολότητας της κοινωνικής τάσης του κομμουνισμού (που εμφανίζεται με διάφορες μορφές μέσα στην ιστορική εξέλιξη της ταξικής κοινωνίας).3 ανάμεσα σε μια μαρξιστική πλειοψηφία και σε μια αναρχική μειοψηφία δε βοήθησε στην αντιεξουσιαστική προσέγγιση του έργου του Μαρξ.λενινιστικά .. ο κομμουνισμός απενοχοποιείται από τη διαστρέβλωση που δέχτηκε από 3 Η κοινωνική κομμουνιστική ιάση εκφράστηκε ποικιλότροπα από την ανάδυση m s ταξικής Koivcovias cos σήμερα: από us νοσιαΑγικέε απόπειρες επιστροφής στον αρχέγονο κομμουνισμό cos τον πρωτοχριστιανικό κομμουνισμό. μετά τη χρεοκοπία του ορθόδοξου μαρξισμού. συμπεριλαμβανομέ­ νων και αρκετών επαναστατών». αλλά και την ανημποριά του νεφελώδους και αφελούς ορ­ θόδοξου αναρχισμού.

. Ο Τζων Λούις γράφει: «όσο πιο πολύ μεταχειρίζονται τον Μαρξ σαν πηγή της τελικής αλήθειας. ΟΈριχ Φρομ. 4 Η δειγματοληπτική αυτή σταχυολόγπση δε σημαίνει ότι υπάρχει και κάποια ταύτιση με την ολότητα in s σκέψης των παραπάνω στοχαστών. μετουσιωμένη σε τελετουργικό δόγμα.. Σύνθεση αδογμάτιστη. Ας σταχυολογήσουμε (εντελώς δειγματοληπτικά)4 μερικές απόπειρες ρήξης με τον ορθόδοξο μαρξισμό: Ο οικολόγος αναρχικός Μπούκτσιν χαρακτηρίζει τον Μαρξισμό ως παρωδία και εξευτελισμό της σκέψης ενός μεγάλου στοχαστή. Στο παρελθόν πολλοί στοχαστές διαφόρων σχολών σκέψης προσπάθησαν να αποκαταστήσουν το πραγματικό περιεχό­ μενο του μαρξικού κομμουνισμού.— Maxililien Rubel . Η συμβουλιακοί κομ­ μουνιστές και η Ρόζα Λούξεμπουργκ αντιστάθηκαν σθεναρά στην εξουσιαστική στρέβλωση. γράφει: «Το σκοπό του Μαρξ. δηλ. δεν κλείνει τη συζήτηση. μετατρέπεται σε ιδεολογία. Η σκέψη του Μαρξ δεν είναι ορθο­ δοξία. βαθειά και όχι επιφανειακά αναρχική. σε ψευδή συνείδηση.Ο Μάρξ. σα δημιουργό ενός συστήματος που στις πολιτικές αρχές και τα προστάγματά ίου μπορεί κανείς να βαπτιστεί. αλλά την ανοίγει». που είναι η ανά­ πτυξη της ατομικότητας της ανθρώπινης προσωπικότητας. τόσο πιο πολύ απομακρύνο­ νται από τον Μαρξ [. Ο Μαρκούζε γράφει πως η θεωρία του Μαρξ.. Και όχι μόνο αυτοί.]. που βλέπει τη σκέψη του Μαρξ ως εργαλείο ανάλυσης και όχι ως διδασκαλία ή Αποκάλυψη ή Σύμβολο Πίστης κλπ. θεωρηιικόί ιου Αναρχισμού ------------------------- τον μπολσεβικισμό και δημιουργείται μια ανώτερη σύνθεση ανιιεξουσιασχικού κομμουνισμού. Αυτή η εξέλιξη όμως δεν είναι προϊόν παρθενογένεσης. σε μια επίθεσή του εναντίον του σοβιετικού μαρξισμού.

Το σύνθημά μας είναι: μη διαβάζεται τους μαρξιστές.Τι θέλουμε.] Πρέ­ πει κανείς να σκίσει το "μαρξιστικό" πέπλο για να καταλάβει τι είπε πραγματικά ο Μαρξ και τι σημαίνει ακόμα για εμάς».---------------------------------------------.Εισαγωγή ins napouoas £n6oans — τον αρνιέται μάλιστα το σοβιετικό σύστημα σε βαθμό μεγα­ λύτερο από τον σύγχρονο καπιταλισμό».λ. Ας αναφέρουμε τέλος τον πρώην αλτουσεριανό μαρξι­ στή Ζακ Ρανσιέρ..τ. ο μαοϊσμός.. γράφει: «δεν αποδεχόμαστε καθό­ λου μια σειρά απόψεων.. Σωτήρης: «αναμφίβολο ενδιαφέρον έχει και η επιμονή του Ρανσιέρ σε μια θέση ριζικού εξισωτισμού. του εμπορεύματος.. Κ. Πιο αιχμηρός από όλους ο Ζιλ Ντωβέ γράφει: «Η πρώτη προϋπόθεση για μια ελάχιστη επαναστατική δράση είναι η αποφασιστική ρήξη με όλες τις μορφές του επίσημου μαρ­ ξισμού. Υπενθυμίζει μ' αυτόν τον τρόπο ότι η κοινωνική χειρα­ φέτηση δε μπορεί να αντιμετωπίζεται ως "κοινωνική μηχανή" .].] Ο τροτσκισμός.. είναι αντεπαναστατικοί[. της αλλοτρίωσης κ. διαβάστε τον Μ αρξ![. ακόμα και ο αναρχισμός στις πιο γραφειοκρατικές κι εκφυλισμένες μορ­ φές του. είτε προέρχονται από τα Κ. Τα πάντα!!». η τοποθέτηση του ότι η ισότητα πρέπει να θεωρείται αφετηρία της πολιτικής της χειραφέτησης και όχι κατάληξή της. Απλώς θεωρούμε ευκο­ λότερη και πιο αποτελεσματική την κριτική του κράτους. όπου η συνεισφορά του έργου του Μαρξ θα εξυψώνονταν σε δόγμα. είτε από αριστερούς διανοούμενους.. πάνω στη βάση μιας επανερμηνείας των θέσεων του Μαρξ και όχι πάνω στη βάση απλοϊκών ή ανεπεξέργαστων απόψεων». Ο επίσημος μαρξισμός είναι μέρος της κα­ πιταλιστικής κοινωνίας τόσο στην θεωρία του.. Γράφει ο Π. σε αντίθεση με τον λενινισμό. Τίποτα!! . στο κείμενό της «Τι πουλάμε. ο οποίος επιστρέφει στη μαρξική έννοια της προλεταριακής αυτο-απελευθέρωσης. όσο και στην πρακτική του [. Η ομάδα "EquipoTeorico" της ισπανικής αναρχικής ορ­ γάνωσης MIL.

ακριβώς για να μπορεί η "χειραφέτηση των εργατικών τάξεων να κατακτηθεί από τις ίδιες τις εργατικές τάξεις"(Μ8Γχ.Ο Μόρξ.χ. σε μια κριτική που δε θα κάνει πίσω ούτε μπροστά στα ίδια της τα συμπεράσματα. ούτε ο Μαρξ να "προφητέψει" ένα φαινόμενο πριν αυτό εμφανιστεί σε σπερματι­ κή μορφή.— Maxililien Rubel . τις προσαρμοστικές ικανότητες του καπιταλισμού (λες και τις προφήτεψαν οι αναρχικοί. επιδεξιότητα. Ο Μαρξ δεν κατείχε κανένα αλάθη­ το. ούτε ο Πάπας. ούτε ο Ναζωραίος.. να οργανώσουν τη ζωή τους χωρίς τη μεσολάβηση σχέσεων εξαναγκασμού. δεν είναι τίποτε άλλο παρά η ανάλυση φαινομένων που βρίσκονται σε σπερμα­ τική μορφή και αναπτύσσονται γεννώντας το νέο μέσα από τα σπλάχνα του παλιού. Δε μπορεί κανένας. Καλά όλα αυτά. Η μυστική βοή/ τους . ούτε ήταν κάποιος "προφήτης". ούτε ο Μπακούνιν. επινοητικότητα. όπως εκχυδαϊσμένα παρουσιάζεται από ορισμένους μαρξιστές και αστούς οικο­ νομολόγους (κυρίως μετά το ξέσπασμα της καπιταλιστικής κρίσης του 2008). Αυτό όμως που οι με­ ταφυσικοί θεωρούν ως προφητεία. θΕωρηιικόί tou Ανορχιομού ------------------------- ή ως διαπαιδαγώγηση από κάποια φωτισμένη πρωτοπορία. τότε συμβαίνει αυτό που έγραφε ο Καβάφης στο ποίημά του "Σοφοί δε προσιόντων": «Εκ των μελλόντων οι σοφοί τα προσερχόμενα αντιλαμβάνονται. αλλά δεν μας ικανοποιούν πλήρως. ούτε ο Μωυσής. 1964)»..). Ο ίδιος ο Μαρξ καλούσε σε ανελέητη κριτική των πάντων. Κι όταν αυτό εμφανίζεται αμυδρά και εντοπίζεται. Αντίστοιχα κάποιοι αναρχικοί κατηγορούν τον Μαρξ ακριβώς επειδή δεν προφήτεψε κάποιες εξελίξεις. Η ακοή/ αυτών κάποτε εν ώραις σοβαρών σπουδών/ ταράττεται. αλλά θα πρέπει να ξεκινά από χη θεμελιώδη παραδοχή ότι τα συλλογικά υποκείμενα που πρέπει να χειραφετηθούν έχουν την πραγματική ικανότητα. όπως π.

(Μαρξ: Η Αγία Οικογένεια) «Το υλιστικό δόγμα ότι οι άνθρωποι είναι προϊόντα ιων περιστάσεων!. ούτε ως αποτυχημένο προφήτη! Αντίθετα πρέπει ν' ακολουθήσουμε τη συμβουλή του Μάρει Μπούκτσιν: έχουμε να πάρουμε πολλά από τον Μαρξ.] Η σύμπτωση της μεταβολής των περιστάσεων και της ανθρώπινης δραστηριότητας μπορεί μόνο να συλληφθεί και να κατανοηθεί λογικά σαν επαναστατική πρακτική». (Μαρξ: θέσεις για τον φόυερμπαχ) Κατά τον Μαρξ. Το υποκείμενο είναι ενεργητική αντανάκλαση των συνθηκών. Μέσα στον όγκο του θα συναντήσουμε τη συ­ νύπαρξη ακόμα και αντικρουόμενων στοιχείων: ο βαθειά ανθρωπιστικός και κατ' ουσίαν ελευθεριακός και αντιεξουσιαστικός του πυρήνας συναντά τις αυταρχικές και εξουσιαστικές εκτροπές. αλλά δε διαμορφώνεται από αυτές παθητικά. 11 . ουδέν ακούουν οι λαοί». Το έργο του Μαρξ είναι τεράστιο (και σε πολλά σημεία αντιφατικό). Δε μπορούμε. αλλά κι από τα ελαττώματα του. Η διαλεκτική ανάλυση.Εισαγωγή ins napoijoos ίκδοσηί — έρχεται των πλησιαζόντων γεγονότων/ και την προσέχουν ευλαβείς/ ενώ εις την οδόν έξω..] ξεχνάει n o s οι περιστάσει$ μεταβάλλονται από τους ανθρώπους[. ν' αντιμετωπίζουμε τον Μαρξ ούτε ως επιτυχημένο.Η "ιστορία" δεν είναι κάποιο ξεχωριστό πρόσωπο που χρησιμοποιεί τον άνθρωπο σα μέσο για τους συγκεκριμένους σκοπούς in s. όχι μόνο από τη διεισδυτικότητά του.s θα συναντήσει τα 5 «Είναι ο άνθρωπος.. Η Ιστορία δεν είναι ιίποια άλλο παρά η δραστηριότητα ιο υ ανθρώπου που επιδιώκει ious σκοπούς ιο υ» .. λοιπόν. ο πραγματικός και ζωντανός άνθρωπος που κατέχει και που παλεύει . η αντίληψη της ιστορίας ως δημιουργίας της ανθρώπινης αυτενέργειας..---------------------------------------------. το υποκείμενο διαμορφώνεται σε ήδη δοσμένες αντικειμενικές συνθήκες. μεταβάλλεται από αυτές και τις μεταβάλλει σε μια διαρκή συνεξελικτική διαδικασία.

— Maxililien Rubel · Ο Μόρξ. δεν αφορά μόνο τον Μαρξ. την έκκληση για την είσοδο της Ρωσίας στον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο από τον Κροπότκιν. θεωρηιικιϋ ιου Αναρχισμού ------------------------- αισιόδοξα ντετερμινιστικά βαρίδια. Όπως ο κάθε άνθρωπος. ούτε τον Κροπότκιν. Και ο Κροπότκιν θεωρούσε την επικράτηση του αναρχικού κομμουνισμού ως αναπόφευκτη κίνηση της ιστορικής εξέλιξης. Είναι ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του επαναστατικού κι­ νήματος του 19ου αιώνα. Με δυο λόγια. Όσο για τον αισιόδοξο ντετερμινισμό. Αντιθέτως. την είσοδο στην ισπανική αστική κυβέρνηση. υπαγόταν στην εποχή του. αναρχικούς κ λ π . 6 Βασικό ντετερμινιστικά βαρίδιο υπήρξε η σχεδόν μυστικιστική λατρεία του Μαρξ npos την εργατική τάξη. πρέπει να προχωρήσουμε σε μια κριτική επαναξιολόγηση. Ο Μπακούνιν ακροβατώντας στα όρια της μεταφυσικής εσχατολογίας τοποθετούσε την αν­ θρώπινη ευτυχία στις εσχατιές της Ιστορίας. την αυστηρά ιεραρχική και συγκεντρωτική δομή του στρατού του Μάχνο. Επιπλέον θέλουμε και την αντιεξουσιαστική χρήση της ανάλυσης του. με την υπουργοποίηση στελεχών της CNT. δεν πρόκειται να εγκαταλείψουμε ούτε τον Μπακούνιν. έτσι κι ο Μαρξ. πράγμα που σημαίνει πως θέλουμε αυτόματα να απαλλαχθούμε από τα λίπη και τα βα­ ρίδια όχι μόνο του μαρξισμού. Οι ιδέες του δεν είναι υπεριστορικές! 12 . Τον "κομμουνιστικό στρα­ τώνα" των Μπακούνιν /Νετσάγιεφ. ούτε τον Μαρξ. δε ζητάμε απλώς την "αποκατάσταση του πραγματικού Μαρξ".). η οποία θα έφερνε αναπόφευκτα τον κομμουνισμό. Παρά τα λάθη τους και τις αστοχίες τους. Ο αισιόδοξος ντετερμινισμός όμως είναι μια σταθερά για το σύνολο του επαναστατικού κινήματος του 19ου αιώνα (για μαρξιστές. μπλανκιστές. τη στήριξη του δικτάτορα Λουδοβίκου Φιλλίπου από τον Προυντόν.6Τα ίδια ελαττώματα όμως δε συναντάμε κα στον αναρχισμό. αλλά και του ίδιου του Μαρξ.

η ζωντάνια αυτή είναι πιο έντονη από κάποιε5 κατεψυγμένε$ ιδεολογίεε ms εποχή$ μα$! θα πρέπει να απαντηθεί άμα» κι ένα ακόμα ερώτημα: φταίει ο Μαρξ και σε ποιο βαθμό για τη μετέπειτα αυταρχι­ κή χρήση m s 0ea>pias του. "φταίει" για τον Κιμ Ιλ Σουγκ όσο "φταίει" για tous καταστασιακού5. "Φταίει" για τον Τορκεμάδα. Έτσι και ο Μάρξ "φταίει" για τον Στάλιν7 όσο "φταίει" και για τη Ρόζα Λούξεμπουργκ.---------------------------------------------. κι aum s m s ιησουϊτική5 απολοyias του δεσποτισμού. 7 «Μια μελέτη του Κεφαλαίου μπορεί να εξηγήσει τον σταλινισμό εξίσου πολύ όσο μια μελέτη ins Βίβλου μπορεί να εξηγήσει την Ιερά Εξέταση». (Ράσελ Τζακόμπι: Διαλεκτική Tns nn as) 13 . όμωε τμήμα του μαρξικού έργου έχει μια σπάνια ζωντάνια. Ένα μεγάλο.Εισαγωγή ms παρούσα* ίκδοσηί — Ένα τμήμα του μαρξικού έργου είναι ήδη ξεπερασμένο από τα ίδια τα πράγματα (γεγονό5 που καθόλου δεν υποτιμά τον Μαρξ. Οι ι6έε5 του Μαρξ οικειοηοιήθηκαν από τον αυταρχικό μαρξισμό με τέτοιο τρό­ πο ώστε: « au rts ο ifiios ο μαρξισμόβ επρόκειτο να μετατραπεί σε ένα άψυχο όργανο m s ιεροεξεταστική$ επιτήρησή m s σκέψη5 και Tns έκφρασπ5. Ευθύνεται για τον βοναπαρτισμό όσων ομνύουν στο όνομά του.. Ο αναρχισμό$ φταίει για τΐ5 υπέροχε$ στιγμέ5 αντί­ σ τασ ή και αλληλεγγύης όσο "φταίει" και για raus νεκρούβ m s m arfin.. που αποτελούν την πεμπτουσία ms σημερινήε "ορ θ οδ ο ξία"». Ο Xpitrois λοιπόν "φταίει" για την Ιερά Εξέταση. όσο "φταίει" και για τον Αναβαπτισμό. anflcos αυτή είναι η φυσιολογική ροή των πραγμά­ των). το αν θα πάρει τούτην ή εκείνη τη σημασία εξαρτάται από την προοπτική αυτού που θα την ερμηνεύσει και την οικειοποιηθεί»... όσο "φταίει" και για τον Τόμα$ Μίντσερ. Κι as πέρασαν τόσεε δεκαετίε$. Λέει ο Kcbcnas Παπαϊωάννου: «Κάθε ιδέα είναι δισήμαντη.

Ο κομμουνισμ05 καθ' εαυτ05 μπορεί να πάρει και αυ τ α ρ χ ία μορφέε. όπα» και πολύ αργότερα κατέκρινε τον "κομμουνισμό του στρατώνα" των Μπακούνιν-Νετσάγιεφ. είναι μονάχα το υπέδαφοε στο οποίο αναπτύσσεται η ανθρώπινη ελευθερία και πραγματώνεται ανεμπόδιστα η προσωπικότητα του ατόμου. Ο κομμουνισμ05 για τον Μαρξ. Μόνο μέσα από την ανατροπή όλων των κοινωνικών σχέσεων που μετατρέπουν τον άν­ θρωπο σ' ένα "ταπεινωμένο και περιφρονημένο ον" μπορεί να πραγματωθεί η καθολική χειραφέτηση uis ανθρώ πινέ ύπ αρ ξή και ο Yvnoios. η μετατροπή του Homo Economicous από αυτοσυνείδητο και αυτενεργό εμπόρευμα. Μέσα από την προλεταρι­ ακή αυτενέργεια και αυτονομία. μέσα από την ανάκτηση των συνθηκών m s ύπαρξήε μα5. που πανιού αρνιέται την προσωπι­ κότητα ίου ανθρώπου». avcoiepos ατομικισμ05 (που καμία σχέση δεν έχει με το σημερινό φιλοτομαρισμό του αστικού και μικροαστικού ατομικισμού). λοιπόν. Για τον Μαρξ ο κομμουνισμόε δεν είναι ο OKonos καθ' eauios.— Maxililien Rubel . από εξάρτημα μηχανής από ζωντανή μηχανή εργασία$ σε ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΚΑΘΟΛΙΚΗ ΑΤΟΜΙΚΟΤΗΤΑ. . αλλά δημιουργεί us προϋποθέσει για την ελευθερία. αφού η ελευθερία σημαίνει πάνω απ' όλα ΕΥΘΥΝΗ.Ο Μόρξ. A ut 0 s ο κομμουνισμόε το μόνο που κα­ ταφέρνει είναι να πνίγει την αυτενέργεια uis Koivcovias και να διαιωνίζει την ατομική και κοινωνική ετερονομία. από ομιλούν εργαλείο. μέσα από την κομμουνι­ στική κατάργηση του κράτους m s μισθωτήβ σ κ λ ά β α και m s ιδιωτική$ ιδιοκτησία5 θα έρθει το τέλοε in s αποξένω σή των ανθρώπων μεταξύ tous και με τη φύση. θεωρηιικό$ ίου Αναρ> Ο Μαρξ ήδη από to 1844 κατέκρινε σφοδρά τον «ωμό κι αστόχαστο κομμουνισμό. δεν είναι η ελευ­ θερία καθ' εαυτή.

.Εισαγωγή tns παρούσα. Ασύμμετρη Απειλή Ιούνιος 2012 15 . αυτός είναι ο πραγματικός κομμουνισμός. ti<6oons — Το πέρασμα από την κοινωνία των ιδιωτών στην ανθρώπι­ νη κοινωνία. ακόμα κι αν ο Μαρξ δεν το ονόμασε έτσι. Κι αυτός ο κομμουνισμός είναι ουσιωδώς αναρχικός..---------------------------------------------. από τις κοινωνικές σχέσεις ανάμεσα στα πράγμα­ τα στις ανθρώπινες κοινωνικές σχέσεις. από την αΑΑοτριωμένη πρακτική στην ανθρώπινη ποίηση.

.

No 530). ιεροσυλία! Οι εκφραστές της σύγχρονης αναρχικής σκέψης απάντησαν με χαρακτηρισμούς. με την έκδο­ ση του παραπάνω δοκιμίου του Al. απ' όλες τις πλευρ ές. Η πρόταση του Rubel.. έχει ασχοληθεί σοβαρά μια ζωή με το έργο του Μαρξ. ένας κά­ ποιος σνομπισμός τον πιστώνει με μια αξιόλογη ανάλυση. ένας "μεθυσμένος" πολιτικός στην πολιτική του ζωή κι ένας θεωρητικός της δικτατορίας. Οι αντιδράσεις και από τις δυο πλευρές είναι δικαιολο­ γημένες. Όμως. Ερευνητής του Κέντρου Μαρξιστικών Ερευνών στο Παρίσι. Mark στο δοκίμιο του «Καρλ Μαρξ ή η διαστροφή του σοσιαλισμού» (No 27 της Volontfc An arcto te) γράφει: «Ο πιο αρμόδιος "μαρξολόγος" -που δε δέχομαι. όπως και αργότερα.ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΗ ΕΚΔΟΣΗ Ο Maximilien Rubel δεν είναι άγνωστος. Το δοκίμιο που δί­ νουμε σήμερα έχει γραφτεί. οι εξελί­ ξεις στις χώρες του λεγάμενου «υπαρκτού σοσιαλισμού». όσο και στους αναρχικούς. «έργο κυνικό». «δεν διαθέτει ούτε χιούμορ» (Jean-Mark Raynaud στο Monde Libertaire. Και μόνο το γεγονός ότι ειδώθηκε ο Μαρξ από μια άλλη οπτική. παλιά. Είναι χαρακτηριστικό ότι και όταν πρωτοεμφανίστηκε. Ιδι­ αίτερα στους τελευταίους. θα προκαλέσουν τον Rubel γράφοντας: «Ένα πλήθος από τα γραφτά του απο­ δείχνουν πόσο ο Μαρξ ήταν ένας αστός στην ιδιωτική του ζωή. ανεξάρτητη από τις πολιτικές του προθέσεις». Παρ' όλα αυτά. 0 Al. θεωρήθηκε.. τα τελευταία του συ­ μπεράσματα· είναι ο Maximilien Rubel».. να ειδωθεί και από μια άλλη 17 . όμως. το κάνει πολύ επί­ καιρο. Άλλοι. τόσο στους μαρξιστικούς κύκλους. ότι μπήκε για συζήτηση ένα τέτοιο θέμα. Mark. «έργο επιστημονικής φαντασίας». προκάλεσε έντονες αντιδράσεις. βέβαια. στα Κομμουνιστικά Κόμματα του καπιταλιστικού χώρου και στο γενικότερο κίνημα των εργαζόμενων.

Όμακ. ενώ. και από την άλλη. θεωρηυκό* ιου Ανορχιομου ------------------------ οπτική ο Μαρξ είναι ανατρεπτική στερεοποιημένων αντιλή­ ψεων. στην αποστολή tous να πολεμάνε μεταξύ to u s . Ο Rubel με το δοκί­ μιό του δούλεψε σαν πραγματικό5 ερευνητή5. αντιλήψεων 0nu)S και στα πρωταρχικά φυσικά συστήματα. ξεκαθαρισμένων ταξινομήσεων. έχει την αξία Tns υ πόδειξή για μια άλλη κατεύθυνση στη μελέτη των αντιλήψεων του Μαρξ. Όσα κι αν λένε για το αντίθετο. δηλαδή. να μην είναι πειστική. ε κ ε ίν ο ι που tous πιάνει ανατριχίλα και μόνο με την ιδέα ότι ο Μαρξ μπορούσε να βρίσκεται ανά­ μεσα t o u s . Ο καθένα5 έχει στη διάθεσή του τα έργα του Μαρξ και μπορεί να σκύψει σ' αυτά για να διαμορφώσει τη δική του αντίληψη. Έδωσε στην έρευνα tis πραγματικέΒ Tns διαστάσεκ. Η μικρή αυτή εργασία του Rubel πρέπει ν' αντιμετωπιστεί otis διαστάσεΐ5 uis. να είναι σύντομη.Ο Μόρξ. Που αν πραγματοποιηθεί. Δεν ξέχασε ότι για την έρευνα δεν υπάρχουν προκατασκευασμένα συμπεράσματα που πάει να θεμελιώσει. γκρεμίζεται το τείχοε -όχι του Βερολίνου. πράγμα που την κάνει όχι δυνατή. μπορεί -πέρα από τον πιο .που κλείνει από εδώ tous Θαυμαστέ5 του Μαρξ. θεωρητικού Tns κατάληψή ins nofliiiKhs εξο υ σ ία και Tns δικτατορία5 του προλεταριά­ του. να εί­ ναι όχι σωστά δομημένη. Η αξία Tns πρότασή του Rubel δεν βρίσκεται στο αν είναι ή όχι θεμελιωμένη και πειστική. στην ύπαρξη αδιάβατων γραμμών. Μπορεί. Οι μαρξιστέ$ και οι αναρχικοί συμφωνούν στην καθαρότητα των γραμμών tou s . Η έρευνα είναι ίσα-ίσα ανατρεπτική. ταυτόχρονα. Η πρόταση του Rubel αφήνει ξεκ ρ έμ α σ το ι tous υπερασπιστέ5 0noias ιδ ε ο λ ο γ ία Ka0ap0uuas των δυο ρευμάτων που εκφράζουν tis τάσεκ τάξεων και στρωμάτων κοινωνι­ κών που οραματίζονται την κοινωνική tou s χειραφέτηση. Προσπαθεί να βρει όλα τα συστατικά και συνθετικά ή απο­ συνθετικά στοιχεία σ' ένα σύστημα ιδεών.— Maxililien Rubel .

στην πλατύτερη έκφρασή της cos npos τα ιδεολογικά rous στηρίγματα και ciis npos us μορφέί Spdons. ενώ το έργο του Μαρξ είναι τόσο πολυεδρικό και σε πολλά ση­ μεία του «αντιφατικό» -δηλαδή. Βολευόμαστε με μεταγραφές με εισαγόμενε$ «αναλύσει» · μελέτες και με μεταφράσει στην «ελληνική».λενινιστικά.λενινιστικών ομάδων 19 .ιδεολο­ γική φτώχεια και εξηγεί. χ. να παρουσιάζεται μονολιθικό. όσο και στα μαρξιστικά . δολοφόνοι» π. προπαντός ν' ανακαλύψει us αιτικ των διαφορετικών ερμηνειών αυτών των τσιτάτων που συνεπάγονται διαφορετικέ$ εφαρμογέε στην πολιτική ανάλυση και δράση. Εδώ. φαι­ νομένων. με απο­ κορύφωμα τΐ5 διαφορετικέ$ πολιτικέ$ στρατηγικέε τόσο στα κόμματα και otis οργανώ σει που αυτοαποκαλούνται μαρξι­ στικά.. όσο και προπαντός από την αναρχική.----------------------------------------------- Εισογωγή σιην ηρώιη έκδοση — αδρό σχεδιασμό αντιλήψεων που έχουν διαλυθεί. καveis δεν μπορεί να ισχυριστεί n o s έχουν προχωρήσει μελέτε5 για την ελληνική κοινωνία.να ανακαλύψει us anies που κάνουν ώστε. αντανάκλαση m s εξέ λ ιξή των φαινομένων που εξετάζει και m s δική5 του πνευματιKns και πολιτικήε εξέλ ιξή -. που να είναι κάπϋ» αξιόλογες τόσο από τη μαρξιστική άποψη. Αυτή η φτώχεια εκφράζεται ανάγλυφα και στον αναρ­ χικό λεγόμενο. γουρούνια. κλεισμένο σε μερικά στερεότυπα τσιτάτα. που είναι σύνθημα των μαρξιστικών . Για να μη μιλή­ σουμε για τα κράτη . τη φτωχή πολιτική δράση. ιδιαίτερα. us περισσότερε$ φορές σαν μόδα σταμπάτη ή με ξένα συνθήματα («μπάτσοι. μερικά. Αυτό το φαινόμενο και μόνο του δείχνει θεωρητική . χώρο που είναι πολύ χαμηλά θεωρητικά’ που κυριαρχείται από το μιμιτισμό που δεν μπορεί να ξε­ χωρίσει τι είναι πολιτική αναρχική δράση και τι θέαμα' που ενεργεί. πνιγεί σιο πέλαγο των αναλύσεων των οικονομικών.κυβερνήσει που λειτουργούν σήμερα με επίσημη ιδεολογία τη μαρξιστική. στην Ελλάδα. μουμιοποιημένο. Και.

όμως. Αν. Τότε ο Rubel έρχεται δεύτερος στην προσπάθεια τού να αποκαταστήσει τον Μαρξ στη θέση του ιδεολόγου του αναρχισμού! Δεν ισχυριζόμαστε ότι η μπροσούρα αυτή θ' αποτελέσει τη φωτιά που θα κάψει την πρακτική. αναρχικούς ή αναρχοκομμουνιστές. κατευθύνσεις για κάποια δράση. πρέπει να καταχωρηθούν ορισμένα συνθήματα που έχουν σχέση με καυτά θέματα της ελληνικής πολιτικής ζωής και καταστάσεις. κάποια προβλη­ ματική.έρευνες. έχει τουλάχιστον την αξία ότι εκφράζει μια πρωτό­ γνωρη άποψη. για την ελληνική κοινωνική εξέλιξη' ούτε.Ο Μάρζ. στη θεωρία και την πρακτική ανάλυση και δράση. έστω και στοιχειώδεις. δεν παύει να μην έχει καμιά απήχηση έτσι όπως χρησιμοποιείται. Κι αυτός ο χώρος είναι βαθειά διαποτισμένος από τη μαρξιστική . κατόρθωνε να βάλει προβλήματα είτε στον τομέα της θεωρίας και της 20 . έστω και μερικές. πέρα από μια καθαρά μετα­ φραστική . κομ­ μουνιστές. Γερμανίας) ή «Κάτω το Κράτος» που. Ούτε σ' αυτό το χώρο υπάρχουν μελέτες . ούτε στο πολιτικό. Εκείνο που κυριαρχεί είναι η συνθηματολογία ή η προσπάθεια μεταφοράς απόψε­ ων που εκφράστηκαν κάπου αλλού. Ο προβληματισμός.εκδοτική δουλειά που γίνεται συστηματικά από άτομα. όσο κι αν εί­ ναι ο τελικός σκοπός. εκείνων που έχουν τοποθετη­ θεί είτε στη μια είτε στην άλλη τάση. Στο ενεργητικό αυτού του χώρου. «Το Αιγαίο ανήκει στα ψάρια του». θεωρηιικό$ tou Αναρχισμού ------------------------- tns Δ.εξουσιαστική δράση και συμπεριφορά έτσι που δεν υπάρχουν σημαντικές διαφορές. δεν υπάρχει και στα δυο ρεύ­ ματα: το μαρξιστικό και το αναρχικό. λοιπόν. «Μην περιμένεις να γίνει σεισμός για να κατέβεις στο δρόμο» ‘ και μερικά άλλα. ούτε στο πολιτιστικό πεδίο. Εκτός πια αν δεχτούμε πως οι εκφραστές της ελληνικής εξουσίας έχουν από παλιά κάνει τη διαλεκτική σύνθεση των δυο απόψεων χαρακτηρίζοντας όλους. Η μελέτη του Rubel που δίνουμε.— Maxililien Rubel .

θα δικαιολογούσε την. Δεν πρέπει να κρυβόμαστε' όλο αυτό που συμβαίνει εδώ. σε όλο το φάσμα της ελληνικής κοινωνίας. Γαλάνοπουλος . όσο και στην πολιτική έκφραση του. δείχνει πόσο μακριά είμαστε από μια προοπτική κάποιας ανατροπής. αυτής που ονομάζουμε ιδεολογίαείτε στην πολιτική πρακτική.. ύπαρ­ ξή της.Ανέστης 21 . τόσο στον τομέα της θεωρίας. Γ.. του «ιδεολογικού χαρα­ κτήρα» και του πολιτικού.----------------------------------------------- Εισαγωγή σιην ηρώιη έκδοση — ιδεολογίας -τουλάχιστον. Γ.

.

42-59). στη Συλλογή από δο­ κίμια που εμφανίστηκε με τον τίτλο: «Ο Μαρξ κριτικάρει το μαρξισμό» (Παρίσι. θύμιζε τα όρια της πολιτικής φιλοσοφίας των Μπομπέν. όπου εξε­ τάστηκαν μερικές ενδιαφέρουσες όψεις του κεντρικού προ­ βλήματος. Στο Littr6 (σημ. Στο συνηθισμένο λεξιλόγιο. Γκρότιους και Πούφεντορφ. κάθε γενική αντίληψη.. ανθρωπιστικές θεωρίες. Ξαναδημοσιεύτηκε στα 1974. οι έρευνες των φιλοσό­ φων έχουν πάντοτε τις ρίζες τους στον αιώνα τους' μάταια 23 . το αφιερωμένο στο θέμα: Αναρχισμός και Φεντεραλι­ σμός. (. σελ.ΠΡΟΛΟΓΟΣ Αυτό χο δοκίμιο γράφτηκε για την Ευρώπη σε διαμόρφω­ ση και δημοσιεύτηκε στο νο 163-164. Η αλήθεια είναι πως το θέμα θα εξαντληθεί μόνο όταν δεν θα υπάρχει ανάγκη να μπαίνει σα θέμα' με άλλα λόγια όταν η ανθρωπότητα θα μοιάζει με την εικόνα που όλα τα επανα­ στατικά πνεύματα του 19ου αιώνα έθρεψαν τα όνειρά tou s . ( ..··) 2. Οκτώβρης-Νοέμβρης 1973. Ο Πιέρ Λερού. Payot.. Για την έκδοση που έχετε στα χέρια oas. σε σύγκριση με μια επιστημονική θεωρία.: έγκυρο γαλλικό λεξικό) βρίσκουμε δυο ορισμούς της λέξης «θεωρία» που αξίζει να τους ξαναθυμηθούμε πριν αρχίσουμε το διάβασμα αυτού μας του δοκιμίου: 1. αναθεωρήθηκε ως npos τη φόρμα του αλλά και συμπληρώθηκε μ' ένα υστερόγραφο. γνώμες τολμηρές για το μέλλον των κοινωνιών. ) Σοσιαλιστικές. μετ. όσες αντιθέσεις κι αν είχαν στις θεωρητικές τους αντιλήψεις. Χόμπς. που είχαν παραμεληθεί στο πρώτο κείμενο. Εξέταση' γνώση που σταματάει στην απλή μελέτη. Έγραψε στα 1827: « . κάνοντας μερικές σκέψεις για τον πόλεμο και «το δίκαιο του πολέμου». Μακιαβέλι. χω­ ρίς να περνάει στην πρακτική. της ανθρωπότητας..

αυτής της μοιραίας για το ανθρώπινο είδος μας αλλοτρίωσης.(προσπαθούν) ν' απομονωθούν και να βγουν έξω απ' αυτόνείναι πάντα ο κόσμος του καιρού τους που τους σπρώχνει».» Και κατονομάζει τρεις συγγραφείς «που η δόξα τους βρί­ σκεται στ' ότι αγκάλιασαν με φλόγα και πίστη την αρχή της ειρήνης. R. ούτε θα υπάρξει ίσως ποτέ μια αρχή που. Χάρη σ' αυτούς τους ανθρώπους του παράδοξου. πριν να γεννηθεί σαν γεγονός. αμέσως περνώντας στο θέμα «της καταγωγής και της ανάπτυξης της ειρηνικής αρχής»: «Απατήθηκα. Μ. Οκτώβρης 1983 24 . όμως. μερικά πνεύματα ριψο­ κίνδυνα που αποσπώνται ολοκληρωτικά από τον αιώνα τους. είναι νόμιμο να τον θεωρούμε σήμερα. με την έννοια που δίνει ο Πιέρ Λερού. να μη μπει μέσα στον ανθρώ­ πινο νου.υπάρχουν. ότι την είχαν ανακηρύξει σαν νόμο των κοινωνιών. Οπωσδήποτε. σ' αυτούς τους καιρούς που βασιλεύει ολοκληρωτικό η πολιτικο-στρατιωτική παράνοια στη σφαίρα των κρατικών και πολιτιστικών ολιγαρχιών. Είναι δύσκολο να κατατάξουμε τον Μαρξ ανάμεσα σ' αυ­ τούς τους «ανθρώπους του παράδοξου». σαν έναν από τους πιονιέρους της αιτιολογίας. θεωρώντας τον πόλεμο μόνο σαν χτύπημα της τάξης: θωμάς Μουρ. δεν υπήρξε ίσως ποτέ. όμως. Φενελόν και αββάς του Σαιν-Πιέρ». Και σημειώνει θαμπωμένος.

τη γέννηση: ο μαρξισμό5 γεννήθηκε και αναπτύχτηκε. όπου ο Μαρξ εξέθετε πιο καθαρά και πιο ολοκληρωμένα us επιστημονικέε βάσεΐ5 και rous ηθικούβ OKonous m s (tecopias του.O MAPI. σύμβολο του παντογνώστη m s επ ιστήμη και ms παντοδυναμίαε του homo faber που του σφυρηλατεί το πεπρωμένο του. Η ιστορία m s Σχολήβ δεν έχει ακόμα γραφτεί ' αλλά ξέ­ ρουμε. τουλάχιστον. ο θρίαμβθ5 του μαρξισμού. σαν Κρατικό δόγμα και Κομματική ιδεολογία. ούτε να καθορίσουν us νόρμε5 και το πεδίο ms εφαρμογή5 m s. την ίδια στιγμή. διαβλημένο5 από μαθητέε που δεν κατόφεραν. κατάλπξε να πάρει την όψη μυθολογικού γίγαντα. Ο πολιτικό5 μαρξισμό5 δεν μπορεί να 25 . Αλλά. ενώ το έργο του Μαρξ δεν είχε καλά-καλά τε­ λειώσει και ενώ σημαντικά του μέρη ήσαν ακόμα ανέκδοτα' κωδικοποίηση (δηλαδή) μια$ OKeiyns που δεν ήταν σωστά γνωστή και ούτε σωστά ερμηνευμένη. ιδέε$ και ιδεολογίε$ χρησιμεύουν μόνο για να μεταμφιέζουν τα συμφέροντα ms τάξη$ που για όφελθ5 ms πραγματοποιήθηκαν οι ανατροπέ5. Έτσι. Το γεγονόβ ότι προκλήθηκαν βαθιέε αναχροπέε κάτω από την επίκληση μια$ σκέψπ$ που us πιο σπμαντικέ5 αρχέί ms αγνοούσαν οι πρωταγωνιστέ5 του ιστορικού δράματο5 θα ήταν αρκετό Ki0flas να δείξει ότι ο μαρξισμό$ είναι ο πιο μεγάλος αν όχι ο πιο τραγικός παραξηγημένο5 του αιώνα. ΘΕΩΡΗΤΙΚΟΣ ΤΟΥ ΑΝΑΡΧΙΣΜΟΥ 0 Μαρξ. προπγήθηκε μερικέ5 δεκαετίε$ από τη διάδοση των γραφτών. μπορούμε να μετρήσουμε την αξία ms Θέση5 που υποστήριξε ο Μαρξ που λέει ότι δεν είναι ούτε οι επαναστατώ ιδέε5 ούτε οι πθικέ5 apxES που προκαλούν us μεταβολέ5 των κοινωνιών και rous κοινωνικού5 μετασχημα­ τισμούς αλλά δυνάμει av0pconiv£s και υλικέ5* πιο συχνά. ούτε να καταγράψουν το περιεχόμενο και τα όρια m s θεωpias του.

αλλά ένα κίνημα σκέψης κι έναν τρόπο δράσης που έπρεπε να θεμελιωθεί. μόλις έκαμε και δική του την υπόθεση της εργατικής χειραφέτησης. του κομμουνισμού. αγνοούμε γε­ νικά ότι κι αυτός είχε το ίδιο ιδανικό. Μια τρίτη αντίληψη. Ο Μαρξισμός. αντι­ καθιστώντας το με την εικόνα μιας πραγματικότητας που είναι η ολοκληρωτική άρνησή τους. 26 . διάλεξε να ειπεί τον εαυτό του κομμουνιστή. πέτυχε ν'αδειάσει τις αντιλήψεις για το σοσιαλισμό και τον κομμουνισμό. φαίνεται να έχει ξεφύγει απ' αυτό το πεπρωμένο. αν και στενά δεμένη με τις δυο άλλες. ο Μαρξ ανάπτυξε μια θεωρία της αναρχίας* καλύτερα. τον ίδιο αντικειμενικό στόχο μ' αυτούς: την εξαφάνιση του Κράτους. ενώ ξέρουμε ότι ο Μαρξ πολύ λίγο συμπαθούσε μερικούς αναρχικούς. 1 locos κάτω από την επιρροή του W. αυτή η ονομασία δεν υπόδειχνε στα μάτια του ένα από τα ρεύματα. θΕωρηιικόί ιου Αναρχισμού ------------------------- επιδείχνει όχι στηρίζεται στη μαρξιστική επιστήμη και μαζί να ξεφεύγει από την κριτική ανάλυση που αυτή η επιστήμη την είχε κάνει το όπλο της για να ξεσκεπάζει τις ιδεολογίες δύνα­ μης και εκμετάλλευσης. κάτω από τη λέξη κομμουνισμός. που υπήρχαν τότε. Όμως. Με τις σκέψεις που θα εκθέσουμε πιο κάτω. ο αναρχισμός.— Maxililien Rubel . από το πρωτότυπο περιεχόμενο τους.Ο Μάρξ. τοποθετήθηκε συ­ νολικά μέσα στην παράδοση του αναρχισμού περισσότερο παρά στην παράδοση του σοσιαλισμού και του κομμουνι­ σμού’ και όταν αυτός. θα επιχειρή­ σουμε να δείξουμε ότι. Godwin και του Προυντόν. που έγινε ιδεολογία κυρίαρχη μιας τάξης κυρίων. όπως τους εννοούσαν ο Μαρξ και οι πρόδρομοι του. δηλαδή το σοσιαλισμό και τον κομμουνισμό. να βασιστεί στη συσπείρωση όλων των επα­ ναστατικών στοιχείων που είχαν κληρονομηθεί από δόγματα κι εμπειρίες πάλης του παρελθόντος. τελικά. Αυτό μας προκαλεί να θυμηθούμε ότι ο Μαρξ. υπήρξε.

Μ' αυτό. επειδή τότε είχε χάσει κάθε ελπίδα για μια πανεπιστημιακή καριέρα. αναλάβαινε να του παραδώσει σε μερικούς μήνες ένα δίτομο έργο (κοντά 1000 σελίδες) με τον τίτλο «Κριτική της πολιτικής και της πολιτι­ κής οικονομίας». Ο Μαρξ. δε θα μπορούσε να εκτελέσει παρά μόνο ένα μεγάλο της κομμάτι. ο πρώτος που έριξε τις ορθολογιστι­ κές βάσεις της αναρχικής ουτοπίας και που προσδιόρισε ένα σχέδιο πραγμάτωσης της. στ' όνομα μιας ελευθερίας που την καταλαβαίνει σαν την ουσία του ανθρώπου και το στολίδι της ανθρώπινης φύσης’ αλλά επίσης κι ενός Κρά­ τους που εννοείται σαν πραγματοποίηση της ορθολογικής ελευθερίας. σαν: 27 . Η επιλογή του θέματος δεν ήταν τυχαία. Θεωρηιικό5 ιου Αναρχισμού — στην πραγματικότητα. είχε μεταφέρει στην πολιτική δημοσιογραφία τ' αποτε­ λέσματα των φιλοσοφικών του μελετών. ο Μαρξ. παρουσιάζουμε αυτές τις θέ­ σεις σα θέματα για συζήτηση. Ούτε που φανταζόταν ότι αναλάβαινε μια δουλειά που θα της αφιέρωνε όλη του τη ζωή και ότι εξάλ­ λου. υπόγραψε στο Παρίσι ένα συμβό­ λαιο μ' ένα γερμανό εκδότη. Τ' άρθρα του στην Rheinische Zeitung της Κολωνίας πολεμούν για την ελευ­ θερία του τύπου στην Πρωσία.--------------------------------------- Ο Μάρξ. I Τις παραμονές της αναχώρησης του για την εξορία του στις Βρυξέλλες. Επειδή οι διαστάσεις αυτού του δοκιμίου είναι περιορισμένες. Η προσφυγή στην κατά λέξη απόδειξη με τσιτάτα δεν μπορεί παρά να είναι μειωμένη στο ελάχιστο. αλλά αυτό θα γίνει για να πετύχουμε καλύτερα να βγει ανάγλυφο το κεντρικό θέμα: ο Μαρξ θεωρητικός του αναρχισμού.

θα βάλει τέλος στη βασιλεία τους όπως και σε κάθε μορφή ταξικής. η πρωσική λογοκρισία ενήργησε έτσι που γρήγο­ ρα ανάγκασε το δημοσιογράφο φιλόσοφο να σιωπήσει' και που δεν θα αργήσει ν' αναρωτηθεί. υπακούει στους φυσικούς νό­ μους του δικού του λογικού. του ανθρώπινου λογικού». που αφού πρώτα έγινε το βασικό θύμα αυτών των δυο θεσμών. για να πούμε την αλήθεια.— Maxililien Rubel . Αυτά τα δυο γραφτά αποτελούν. Ξέρουμε τον καρπό αυτής της βαθιάς μελέτης της πλουτισμένης με τη σπουδή της ιστορίας των αστικών επαναστάσεων στη Γαλλία. (Rheinische Zeitung. ηθική και πο­ λιτική ελευθερία πρέπει να βρουν την πραγμάτωσή τους και όπου ο πολίτης-άτομο. για την αληθινή φύση του Κράτους και για την ορθολογιστική και ηθική αξία της πολιτικής φιλοσοφίας του Χέγκελ. στη Μεγάλη Βρετανία και στις Ενωμένες Πολιτείες της Αμερικήςαυτός ο καρπός είναι. πολιτικής ή οικονομικής κυριαρχίας. Ο Μαρξ εξυμνεί το μοντέρνο προλεταριάτο' τη δύναμη. σημαίνει την ολόπλευρη χειραφέτηση του 28 . στη μοναξιά που τρα­ βήχτηκε κι όπου αφιερώθηκε στη μελέτη. 1844).Ο Μόρξ. 10-7-1842) Αλλά. θεωρητικόί ίου Αναρχισμού ------------------------- «Ο μεγάλος οργανισμός όπου η νομική. πέρα από μια ατέλειωτη κι ανέκδοτη εργασία. ένα και μόνο μανι­ φέστο. δυο πολιτικά δοκίμια: «Εισαγωγή στην κριτική της Χεγγελιακής Φιλοσοφίας του Δικαίου» και το «Ως προς το Ιουδαϊκό ζήτημα» (Παρίσι. όπου ο Μαρξ χαρακτηρίζει μια για πάντα και κατα­ δικάζει ανεπιφύλακτα τους δυο κοινωνικούς θεσμούς που τους διακρίνει σα ρίζες των κακών και των ελαττωμάτων που πάσχει η μοντέρνα κοινωνία και που θα συνεχίζει να πάσχει μέχρι τότε που μια επανάσταση θα τους καταστρέψει: οι θε­ σμοί αυτοί είναι το Κράτος και το Χρήμα. η Κριτική της Χεγγελιακής Φιλοσοφίας για το Κρά­ τος (1843). Η αυτοχειραφέτηση αυτού του προλεταριάτου.

μετά την ολική απώλεια του ανθρώπου. 1832. του χρειαζόταν πια να επιχειρήσει την κριτική του οικονομικού συστήμαios που εξασφάλιζε us υλικές βάσεις του Κράτους.Ο Μαρξ. και η κριτική μελέτη της ιστορίας των αστικών επαναστάσεων από την άλλη. 29 . προϋπόθετε κι αυτή την 2 Thomas Hamilton: Les Hommes et les Moeurs aux Etas-Unis. Όσο για την ηθική άρνηση του χρήματος. διαμορφώθηκαν στη διανοητική εξέλιξη του Μαρξ. η ολική κατάκτηση του ανθρώπινου. βάθρα που τα επιστημονικά τους θεμέλια θα τα δώσει η κριτική της πολι­ τικής οικονομίας. του επέτρεψαν να προσδιορίσει οριστικά τα ηθικά βά­ θρα της μελλοντικής κοινωνικής θεωρίας του. όπως και η θέση ότι το προλεταριάτο είναι η απελευθερώτρια τάξη. Επειδή η κριτική για το Κράτος τον είχε οδηγήσει στο ν' αντιμετωπίσει τη δυνατότητα μια$ κοινωνίας ελευθερω μένα από κάθε πολιτική εξουσία. Η άρνηση του Κράτους και του Χρήματος. δηλαδή την υλιστική αντίληψη της ιστορίας. για να ρίξει τις ορθολογιστι­ κές βάσεις μιας αναρχικής ουτοπίας σαν συνειδητού τελικού στόχου του επαναστατικού κινήματος Tns τάξης που ο δάσκαλθ5 του Ιαιντ-Σιμόν είχε ονομάσει «η πολυαριθμότερη και η φτωχότερη».--------------------------------------. πριν ν' ανακαλύψει την αρχή που θα τον οδηγήσει στις κατοπινές ιστορικές του έρευνες. πριν αυτός επιδοθεί στις μελέτες της πολιτικής οικονομίας* δια­ μορφώθηκαν. είναι. ο Μαρξ επωφελήθηκε από τις αναλύσεις ενός Alexis de Tocqueville και ενός T h o n ^ Hamilton2 που ήσαν και οι δυο οξυδερκεί$ παρατηρητέ5 των επαναστατικών δυνατοτήτων Tns αμερικάνικης Δημοκρατίας. Έχοντας συλλάβει τον επαναστατικό ρόλο της δημοκρατίας και της νομοθετικής εξουσίας στη γέννη­ ση του αστικού Κράτους και της κυβερνητικής του εξουσί­ ας. θεωρηιικόί tou Αναρχισμού — ανθρώπου. Η ρήξη με τη νομική και πολιτική φιλοσοφία του Χέγγελ από τη μια. επίσης.

Παγκόσμια Αγορά (βλ. 30 . Η Κρατική Ιδεολογία γεννήθηκε απ' αυτό το κενό' αυτό το κενό επέτρεψε oxous Kupiapxous ενό5 Κρατικού μηχανισμού.. Εξωτερικό Εμπόριο.0 Mdpi. όπα» κάθε επαναστατική διδα­ σκαλία. αυτή η «τριάδα» των θεμά­ των έρευνα5 αντιστοιχεί στα δυο προβλήματα που σκόπευε να τα επεξεργαστεί δεκατέσσερα χρόνια πριν στο έργο που περιείχε τη διπλή κριτική ms οικονομία και ms πολιτική5. δηλαδή ενό$ «αυ­ ταρχικού» σοσιαλισμού. εκμεταλλεύτηκαν με επιδεξιότητα αυτά τα σημεία κι ακόμα επικαλέστηκαν μερικέ5 πρό­ σ ω π ά τοποθετήσει του δασκάλου. έτσι που πέτυχαν να βάλουν το έργο του στην υπηρεσία δογμάτων και δραστη­ ριοτήτων που ήσαν η συνολική άρνηση αυτού του έργου. Αγροτική Ιδιοκτησία. Αυτό το κενό είναι η αιτία που ο μαρξισμό5 έγινε ο παραξηγημένο5 του αιώνα. Η θεωρία του αναρχισμού θα έβρισκε έτσι στον Μαρξ τον πρώτο ms αναγνωρισμένο υποστηρικτή και δεν θα είχαμε σήμερα ανάγκη να φέρνουμε έμμεσε5 απ οδείξει γι' αυτό. να κα­ τατάξουν τον Μαρξ ανάμεσα otou s οπαδούε ev0s Κρατικού σοσιαλισμού ή Κρατικού κομμουνισμού. Οι οπαδοί του εκείνοι που δεν ήσαν καθόλου ευσυνείδητοι. έχει πολλά σημεία που παίρνουν ηολλέ5 ερμηνείes . Μισθωτή Εργασία. όταν ανακάλυψε ξανά τη διαλεκτι­ κή του Χέγγελ θα βοηθηθεί να καταστρώσει το σχέδιο m s «Οικονομία» otis έξι του «ρουμπρίκε5» (= συγκέντρωση υλικών για επεξεργασία) ή «Βιβλία»: Κεφάλαιο. Κρ άκκ. πρόλογο ms KpixiKhs ms Πολιτική$ Οικονομία5. Πραγματικά. 1859). βαφτισμένου σοσιαλιστικού. θεωρηιικόί tou Αναρχισμού ------------------------- ανάλυση ins πολιτικήβ οικονομία5.— Maxililien Rubel . που είναι επιστήμη ίου πλουτισμού τούτων και έρευνα που θ' άρχιζε «ανατομία ms αστική5 κοινωνία5» και μ' αυτή τη δουλειά του ανατόμουκοινωνιολόγου είναι που θα σφυρηλατήσει το μεθοδολογι­ κό του όργανο' ύστερα. που είναι αμφιλεγόμενα. Η διδασκαλία του Μαρξ.

στήριξε στην κριτική αυτοεκπαίδευση και την επαναστατική αυτοχειραφέτηση. στο ουσιαστικό της μέρος. να αναπτύσσει την κριτική της πολιτικής. αλλά που. Αν η πρώτη τριάδα των υλικών για επεξεργασία (rubriques) ήταν μέσα στη σφαί­ ρα της κριτικής της πολιτικής οικονομίας. μας επιτρέπουν να υποθέσουμε ότι αυτή θα πρέπει να ήταν η ουσία του έργου που προβλεπόταν κι ακό­ μα να καθορίσουμε τη γενική του δομή. η δεύτερη τριάδα θα έπρεπε. βέβαια. Σε μια εποχή όπου όλα — θεωρίες. χωρίς να προορίζονται άμεσα γι’ αυτό το έργο. είναι ακόμα στο στάδιο της δημιουργίας. ενδιαφέρει να μαζέψουμε την πνευματική κληρονομιά ενός συγγραφέα που. Το υλικά που είχε μαζέψει και οι εργασίες που είχε κάνει ή και δημοσιεύσει στη διάρκεια της φιλολο­ γικής του δραστηριότητας. το καταστροφικό μας παρόν. αυτό μας επιβάλλει να πάρουμε για λογαριασμό μας μια διδασκαλία γυρισμένη ολόκληρη προς ένα μέλλον που έγινε. αλλά που δε γράφτηκε.--------------------------------------- Ο Μόρξ. την αδιάκοπη αρχή του επαναστατικού κινήματος. συστήματα και σχέδια— ξανασυζητιούνται. δηλαδή. που θα ήταν η συνέχεια 31 . αξίες. 0ECopiWK0s ιου Αναρχισμού — τόσο για τη βασική του αλήθεια όσο και για τη φύση του αποτελέσματος που επιζητούταν. το μόνο που μπορούσε να περιέχει ήταν η θεωρία της απε­ λευθερωμένης από το Κράτος κοινωνίας' για την αναρχική. II Το ξαναλέμε: το «Βιβλίο» για το Κράτος που προβλεπόταν στο πλαίσιο της «Οικονομίας». έχοντας συνείδηση που φτάνουν τα όρια της έρευνας του. κατά το μεγαλύτερο μέρος του. Η κριτική στο Κράτος. κοινωνία. Το θέμα για τους μεταγενέ­ στερους δεν είναι αν έχουν τη βαριά ευθύνη να κρίνουν έναν εξαφανισμένο που δεν μπορεί πια να υποστηρίξει τη δική του θέση' όμως.

Oncos βρίσκει κανει^ μέσα σχα δημοσιευμέ­ να ή ανέκδοχα γραφιά. Η Ευρώπη χων συνθηκών xns B ^ w n s ήχαν πια μόνο ένα φάνχασμα’ ενώ δυο μεγάλα κοινωνικά φαινόμενα είχαν πηδήσει σχην ισχορική σκηνή: Τα. θα έπρεπε να προσδιορίζει χον νχεχερμινισμό xns noflixiKns εξέΓ)ιξη5 xns μονχέρνα$ κοινωνίas. χο πρόβλημα χου Kp0xous δεν σχαμάχησε ποχέ να χον απασχολεί. χα πριν από χην Κριχική xns Πολιχική5 Οικονομίαε (1859) xis αρχέί και xis βάσεκ που έδωσαν χην έμπνευση σχον Μαρξ να θεμελιώσει χην κριχική χου κεφα­ λαίου. όχι μόνο γιαχί αισθανόχαν ηθικά σχριμωγμένο5 να χελειώσει χο κύριο έργο χου* αλλά και Kupicos. έβαλαν σχον Μαρξ και χον Ένγκελ$ σοβαρά θεωρηχικά προβλήμαχα που η λύση xous δεν μπορούσε να μη xous βά­ 32 . Κι αυχό. 1867). έχσι μπορεί κανεί$ ν' ανιχνεύσει εκεί xis θέσεκ και xis νόρμε5 που θα χον είχαν οδηγήσει για ν' αναπχύξει χην κριτι­ κή χου Kp0xous. Ο αγώνα$ χων εθνών και η πάλη χων χάξεων.Ο Μόρξ. Εν χούχοΐ5. που να μην έπαιρνε καμιά χροποποίηση axis λεπχομέρειεε ή όχι ήχαν κλεισχή σε κάθε θεωρηχικό εμπλουχισμό xns. Εθνικοαπελευθερωχικά κινήμβχα και χο εργαχικό κίνημα. πρόλογο χου Κε­ φαλαίου. θα ήχαν λάθο$ να υποθέσουμε όχι η σκέψη χου Μαρξ πάνω σχην πολιχική είχε χόχε ορισχικά ολοκληρωθεί. που δύσκολα μπορούν να συμβιβασχούν από εννοιολογική καθαρά άπο­ ψη. ακριβά* 0ncos ο σκοπόβ χου Κεφαλαίου (που to ακολού­ θησαν χα βιβλία για χην «Αγροχική Ιδιοκτησία» και χη «Μισθωχή Εργασία») ήχαν «ν' αποκαλύψει χον οικονομικό νόμο xns Kivnons xns μονχέρνα$ Koivcovias» (βλ.— Maxililien Rubel . θεωρηιικόί ιου Αναρχιομού ------------------------- in s KpniKns ιου κεφαλαίου. δεν χον άφηναν να πάρει ανάσα συνέχεια. ιδιαίτερα οι ανχαγωνισμοί για χην ηγεμονία μεχαξύ Γ ά λ λ ιό και ilpcooias από χη μια και Pcooias με χην Αυσχρία από χην άλλη. γιαχί η συμμετοχή χου σχην Εργαχική Διεθνή από χο Σεπχέμβρη χου 1864. οι πολιχικέ3 συγκρούσεκ μέσα σ' αυχό χον οργανισμό και χα πολιχικά γεγονόχα. Ανχίθεχα.

στην κατά­ σταση που χαρακτήριζε την εποχή. Η αξία του Πρου­ ντόν βρίσκεται στ' ότι έχει αποκαλύψει us σύμφυτες αντιθέσεις στην οικονομική επιστήμη κι ότι έχει αποδείξει την ανηθικότητα Tns αστικήβ ηθική$ και του αστικού δικαίου' η αδυναμία του 33 . δε ξαναβά­ ζει σ' αμφισβήτηση θεμελιακά us π α ρ α γ ω γ ώ κοινών ikes σχέσεκ του συστήμακ» που κριτικάρει.Ο Μάρξ. Η γνώμη tous για us ισ τ ο ρ ώ πραγματικότητε$ εμπόδιζε tous δυο <piflous ν' ακολουθήσουν τον Προυντόν στο δρόμο ενό5 φεντεραλισμού που. διατηρούνται όλε5 και δεν κριτικάρονται κατά τρόπο συστηματικό. φαίνεται πιο κοντά από τον Μαρξ σε μια αναρχική θέση. ο ki'v 6 u vo s ήταν μεγάλο$ να πέσουν σ' έναν εθνικισμό ασυμ­ βίβαστο με την υποτιθέμενη παγκοσμιότητα του μοντέρνου προλεταριάτου. εξ a iu a s των φεντεραλιστικών του ορα­ μάτων. Αν ο Προυντόν.--------------------------------------. θα tous φαινόταν μαζί μια καθαρή αφαίρεση και μια μπερδεμένη ουτοπία: αλλά. ο m'vaKas παίρνει άλλη απόχρωση όταν προσέξου­ με τη συνολική σύλληψη του για μεταρρυθμίσει που θα φέρουν στην κατάργηση του Κεφαλαίου και του Κ ρ ά τ ο ς. Το εγκώμιο που κάνει ο Μαρξ στον Προυντόν στην Αγία Οι­ κογένεια (1845) δεν πρέπει να μα$ ξεγελάσει: από εκείνη τη στιγμή οι θ εω ρ η τ ώ διαφορές ανάμεσα orous δυο στοχαστέ5 ήσαν β α θ ^ ' κι αυτό το εγκώμιο που κάνει στο Γάλλο σοσιαλιστή γίνεται με μια επιφύλαξη μ εγ ά λ α σημασία$: η κριτική του Προυντόν στην ιδιοκτησία δεν είναι έξω από το αστικό οικονομικό σύστημα' όσο κι αν στέκει. μέσα στο δόγμα του Προυντόν. Ο Ενγκελβ απόκτησε ειδικότητα στο να διαχωρίζει xous λαούβ και τα έθνη σύμφωνα με το αν μπορούσαν ή δεν μπορούσαν να διεκδικήσουν στα μάτια του το ιστορικό tous δικαίωμα να υπάρχουν εθνικά. Αντίθετα. Θεωρηιικό5 tou Αναρχισμού — λει σε αντίθεση με us i6ies tous u s επαναστατώ αρχέ$. οι ο ικ ο ν ο μ ώ θεωρίες θ εω ρ η τ ώ εκφράσειε των θεσμών του κεφαλαίου.

Αυτό θα είναι το 3 Μαρξ: θέσεις πάνω στο Οόυερμπαχ. όπως ακριβώς η φιλοσοφία δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί πα^ά μόνο με την άρνηση της φιλοσοφίας. βρίσκεται στ' ότι έχει αποδεχτεί τους θεσμούς και τις κατη­ γορίες της καπιταλιστικής κοινωνίας κι ότι έχει σεβαστεί στο πρόγραμμα του (βελτιώσεων και μεταρρυθμίσεων) όλα τα όργανα κυριαρχίας της αστικής τάξης και της πολιτικής της εξουσίας: μισθό. Ο Μαρξ θα κάνει την κριτική του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής στ' όνομα της προλεταριακής ηθικής που τα κριτικά της κριτήρια έχουν παρθεί από ένα ολότελα άλλο όραμα της ανθρώπινης κοινωνίας. ο Μαρξ είναι που θα επιχειρήσει να κάνει αυτή τη νέα κριτική μέθοδο. κέρ­ δος. πίστη. τιμή. Ο Προυντόν έκαμε την κριτική της αστικής οικονομί­ ας και του αστικού δικαίου στ' όνομα της αστικής ηθικής. σταμάτησε στη μέση του δρόμου και δεν προσπάθησε να επεκτείνει την κριτική του μέθοδο της άρνησης στην καπιταλιστική οικονο­ μία. 1845. φόρο. τράπεζα. όργανο αγώνα στην πάλη της εργασίας εναντίον του Κεφαλαίου και του Κράτους του. Βέβαια. θεωρηιικόί ίου .Ο Μάρί. αρκεί να παρακολουθήσουμε μέσα σ' όλο της το λογικό σφρίγος και μέχρι τις τελευταίες της συνέπειες την προυντονική αρχή -ή καλύτερα. ανταλλαγή. χεγγελιανή. Αυτό το βλέπουμε.της άρνησης: η Δικαιοσύνη που ονειρεύεται ο Προυντόν θα πραγματοποιηθεί μόνο με την άρνηση της δικαιοσύνης. μονοπώλιο' ενώ γνώριζε κι εφάρμοζε τη διαλεκτική της άρνησης στην ανάλυση της εξέ­ λιξης του δικαίου και των νομικών συστημάτων.— Maxililien Rubel . τόκο. ώστε να μπορεί ν' ασκηθεί αυτή η κριτική' αλλά. δηλαδή με μια κοινωνική επανάσταση που θα επιτρέψει επιτέλους στην ανθρωπότητα να γίνει κοινωνική και στην κοινωνία να γίνει ανθρώπινη3. ανταγωνισμό. αξία. 34 . ο Προυντόν προπαρασκεύασε το έδαφος.

θεωρηιικί^ tou Αναρχισμού — τέλος της προϊστορίας της ανθρωπότητας και η αρχή της ατομικής ζωής. μιας δια­ φορετικής εκτίμησης των πολιτικών μέσων-. οι δυο τύποι αναρχισμού προσανατολίζονται προς ένα κοινό τελικό στό­ χο. την ηθική μιας ουτοπίας που οι απαιτήσεις της βρίσκονται στο μέτρο των δυνατοτήτων που προσφέρονται από μια επιστήμη και μια τεχνική αρκετά αναπτυγμένες για να επαρκέσουν στις ανάγκες του (ανθρώπινου) είδους. που ευνοεί τη διαίρεση της εργασίας και εχθρεύεται το συνεταιριστι­ κό πνεύμα (associationnisme) που ευνοούν οι ουτοπιστές. που ζητάει να διασώσει την «καλή πλευρά» των αστι­ κών θεσμών. έναν κομμουνισμό που ξαναπαίρνει για λογαριασμό του όλο εκείνο που. Ο Μαρξ απέναντι σ' έναν αναρχισμό που σέβεται την ύπαρξη πολλών τάξεων και κοινωνικών κατηγοριών. αντιπαραβαίνει έναν αναρχισμό αρνητή των κοινωνικών τάξεων και της διαίρεσης της εργασίας. » 35 . στον ουτοπικό σοσιαλισμό. αυτόν που το Κομμουνιστικό Μανιφέστο καθόρισε μ' αυτό τα λόγια: «Η παλιά αστική κοινωνία με τις τάξεις τους και τους τα­ ξικούς ανταγωνισμούς της παραχωρεί τη θέση της σε μια ένωση όπου η ελεύθερη άνθηση του καθένα είναι ο όρος της ελεύθερης άνθισης όλων. στη ρεαλιστική ηθική του Πρου­ ντόν.Ο Μόρξ. και που θα κρατούσε στα χέρια του τις παραγωγικές δυνάμεις. θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί από ένα προλεταριάτο που έχει συνείδηση του χειραφετικού του ρόλου. με τις γενικευμένες ικανότητες. η εμφάνι­ ση του συνολικού ή πολύμορφου ανθρώπου (Cielseiting). Κι όμως. σε πείσμα αυτών των δι­ αφορετικών δρόμων -ιδιαίτερα όπως θα ιδούμε. Ο Μαρξ αντιπαραβάλλει. η εμφάνιση του ανθρώπου σ' ολόκληρη την άνθιση του.

γιατί κι αυτή εκπληρώνει μια ιστορική αποστολή* αν αυτή δεν το έχει πάντα συνειδητοποιήσει. Όμως.— Maxililien Rubel ■Ο Μόρξ. θεωρητικά ίου Avc III Ο Μαρξ αρνήθηκε να βρει συνταγές για το πως θα λυ­ θούν τα προβλήματα του μέλλοντος. αστικοποιεί και προλεταριοποιεί τις κοινωνίες που πέφτουν προοδευτικά κάτω από την πολιτική και οικονομική κυριαρχία της. είναι τόσο όργανα που χρησιμοποιεί η αστι­ κή τάξη για τις κατακτήσεις της όσο και μέσα υποδούλωσης 36 . Το Κεφάλαιο και το Κράτος. Το μοντέρ­ νο προλεταριάτο είναι. Μόνο που αυτό το δίλημμα είναι μοιραίο. γιατί η επιλογή της διεξόδου είναι αφημένη στην κοινωνι­ κή τάξη που έχει όλες τις αιτίες ν' αρνηθεί την κατάσταση πραγμάτων που υπάρχει και να πραγματοποιήσει έναν τρό­ πο ύπαρξης βαθειά διαφορετικό από τον παλιό. δημιουργώντας τον κόσμο σύμφωνα με τη δική της εικόνα. σε μια τυφλή μοίρα. την ανθρωπότη­ τα προς μια κατάσταση κρίσης όπου θα της χρειαζόταν ν' αντιμετωπίσει ένα αποφασιστικό δίλημμα: ή να εκμηδενι­ στεί από τις δικές της τεχνικές εφευρέσεις ή να επιζήσει γιατί ξαφνικά το συνειδητοποίησε. όταν το ιδούμε από την προλετα­ ριακή σκοπιά. οι ιδεολόγοι της επιφορτίζονται να της θυμίζουν τον πολιτιΛικό της ρόλο. Η αστική τάξη των βιομηχανικά αναπτυγμένων χωρών. ξύπνησε η συνείδηση της κά­ νοντας την έτσι ικανή να σπάσει όλους τους τύπους αλλο­ τρίωσης και υποδούλωσης που έχουν σφραγίσει τις φάσεις της ιστορίας της. μόνον όταν θα συμπληρωθεί ο κύκλος της αστικής τάξης. όμως κάτι κα­ λύτερο -ή χειρότερο: θέλησε ν' αποδείξει ότι μια ιστορική ανάγκη παράσερνε. αυτή η δυνητική δυνατότητα θα μπορούσε να γίνει πραγματική. η υλική και ηθική δύναμη η ικανή ν' αναλάβει αυτό το σω­ τήριο καθήκον παγκόσμιας αξίας. Έκαμε. εξαιτίας της ίδιας του της ύπαρξης.

ένα γεγονό$ είναι σίγουρο: δεν υπάρχει θέση. απειλώvcas την ίδια την ύπαρξη του ανθρώπινου είδου5. μια και η επιτάχυνση Tns ιστορική* προόδου εξασφαλίζεται ύστερα από μια επαναστατική όσμωση. Μια όχι και τόσο τολμηρή απόσπαση αυτού του κομμα­ τιού από το σύνολο. θα έδειχναν oris χώρε5 με μακριό καπιτα­ 37 .--------------------------------------- Ο Μόρξ. Τότε θα ηχήσει η ώρα ms προλεταριακή* επανάσταση*. τότε οι εσωτερικέ* αντιθέσεκ m s παγκόσμια* αγορά* θ' αποκαλύψουν τα όρια m s κα­ πιταλιστική* συσ σ ώ ρευσα και θα προκαλέσουν αυτή την κατάσταση αδιάκοπα κ ρ ίσ α που θα βάλει σε κίνδυνο us i'6ies τΐ5 δομέ$ των υποδουλωμένων κοινωνιών.. μαί άρκεσε για να βγάλουμε την τελευ­ ταία συνέπεια ms διαλεκτική5 μεθόδου που χρησιμοποίησε ο Μαρξ με σκοπό την αποκάλυψη του οικονομικού νόμου Tns Kivnons Tns μοντέρνα5 Koivcovias.. θα έχουν πραγματικά κυριαρ­ χήσει σε παγκόσμια κλίμακα. θα μπορούσαμε αυτή την αφηρημένη σύνοψη να την υποστηρίξουμε με αναφορέε σε κείμενα ξεκινώνταί από μεθοδολογικέ* παρατηρήσει που μπορεί κανεί$ να σταχυολογήσει σε πολλά γραφτά που ο Μαρξ έχει γράψει σε διάφορε* enoxes. Όποια υπόθεση κι αν αντιμετωπίζεται. για έναν τρίτο επα­ ναστατικό δρόμο. στην κοινωνική θεωρία του Μαρξ. Είναι το ίδιο αλή­ θεια ότι η υπόθεση που πιο συχνά μαί προσφέρει ο Μαρξ atis πολιτικέ$ του εργασίε5 είναι η υπόθεση tns προλεταρια­ κή* επανάστασα axis χώρε* που έχουν γνωρίσει μια μακριά περίοδο αστικού πολιτισμού και καπιταλιστική* οικονομία*' αυτή πρέπει να σφραγίζει την έναρξη μια$ διαδικασία* ανά­ πτυξα που περιλαβαίνει λίγο-λίγο και τον υπόλοιπο κόσμο. 0€o>pntiK0s tou Αναρχισμού — και καταπίεσα. Όταν οι π α ρ α γ ω γ έ σχέσειβ. που ξεκινούν από τα καπιταλιστικά Κράτη. το δρόμο χωρών που. ενώ δεν έχουν την ιστορική πείρα του αναπτυγμένου καπιταλισμού και Tns αστική5 δημοκρατία5.

έχει φτάσει στη θέση της δεύτερης παγκόσμιας δύναμης ύστερα από μια «προλεταριακή» επανάσταση. Το επινόημα μιας «δικτατορίας του προλεταριάτου» αποτελεί μέρος του οπλοστασίου των ιδεών που επέβαλαν τα νέα αφεντικά για το συμφέρον της δικής τους δύναμης: πολλές δεκαετίες εθνικιστικής και στρατιωτικής βαρβαρότητας σε πα­ γκόσμια κλίμακα μας επιτρέπουν να καταλάβουμε τη διανο­ ητική σύγχυση μιας παγκόσμιας ιντελλιγκιέντσιας θύμα του μύθου που λέγεται «Σο σια λισμ ό ς Οκτώβρης»4. Rubel: «Le mythe d'octobre». θεωρηιικό$ rou Αναρχισμού ------------------------- λιστικό και αστικό παρελθόν το δρόμο της προλεταριακής επανάστασης. ο Μαρξ4 Βλέπε Μ. Στην πραγματικότη­ τα. η Ε ΙΣ Δ . σιο Μαρξ κριτικός του Μαρξισμού. επειδή δεν μπορούμε να πάμε πιο βαθειά στη συζή­ τηση. 63-168.— Maxililien Rubel . περιοριζόμαστε να ξεκαθαρίσουμε αυτό που λέμε δια­ ζευκτικά: ή η υλιστική θεωρία της κοινωνικής ανάπτυξης είναι αυστηρά επιστημονική -που αυτό πίστευε. φυσικά. σελ.Ο Μόρί. γιατί η μαρ­ ξιστική μυθολογία που άρχισε ν' αναπτύσσεται μαζί με την επανάσταση του 1917 πέτυχε να επιβάλει σ' αυτούς που δεν είναι πληροφορημένοι -και είναι τόσοι πολλοί. . η εκβιομηχάνιση της χώρας οφείλεται στη δημιουργία και την εκμετάλλευση ενός απέραντου προλεταριάτου κι όχι στο θρίαμβο και στην κατάργηση αυτού του προλεταριάτου. Χρειάζεται να θυμίσουμε αυτές τις στοιχειώδικες αλήθειες της λεγόμενης υλιστικής αντίληψης της ιστορίας.μια ολότελα άλλη εικόνα αυτής της επαναστατικής διαδικασίας: η ανθρω­ πότητα θα ήταν μοιρασμένη ανάμεσα σε δυο οικονομικά και πολιτικά συστήματα: τον καπιταλιστικό κόσμο που θα κυ­ ριαρχούνταν από τις βιομηχανικά αναπτυγμένες χώρες* και τον σοσιαλιστικό κόσμο που το μοντέλο του. Εδώ.

Το πρόβλημα Tns φύσης αυτή* Tns κοινωνία* πέτυ­ χε να ξεστρατίσει εντελάκ εκείνου* που γνωρίζουν καλύτερα από τον καθένα θεωρίες δόγματα και ιδέεδ που στο σύνολο to u s σχηματίζουν την πνευματική κληρονομιά του σοσιαλι­ σμού. ενώ το Μαρξ η ιστορία θα τον απέρριπτε σαν επι­ στήμονα. θα είχε θριαμβεύσει σαν επαναστάτη*. ο μύθος του σοσιαλιστικού κόσμου μπορεί να εξηγηθεί τέλεια: επρόκειτο για ένα προϊόν μια5 ιδεολογική* καμπάνιας που ανάπτυξε επιδέξια το «πρώτο Εργατικό Κράτος» με στόχο να κρύψει τη φύση του· στη δεύτερη περίπτωση. βγαλμένος από όνειρα και νοσταλγίες αλλά κι από άρνηση κι εξέγερση. συγκροτήθηκε σαν η πιο ριζοσπαστική κριτική της αρχής της εξουσίας μ' όποιο κο­ στούμι κι αν παρουσιάζεται και είναι ιδίως σαν τέτοια κριτική που ενσωματώθηκε από την υλιστική θεωρία της ιστορίας. Ο μύθο* του «υπαρκτού σοσιαλισμού» κατασκευάστηκε με το σκοπό να δικαιολογήσει ηθικά ένα από τα πιο δυνατά δεσποτικά κι εκμεταλλευτικά κοινωνικά μοντέλα που γνώρισε η ιστορία. 39 .--------------------------------------- Ο Μόρξ. από αυτέδ τΐ5 τρείδ σχολέδ του κινήματοί ιδεών που βάζει στόχο μια βαθειά μεταβολή της ανθρώπινη* κοινωνίας ο αναρχισμό* προσβλήθηκε λιγότερο απ' αυτή τη διαστροφή: μη έχοντας δημιουργήσει μια αληθινή θεωρία επαναστατικής πράξης μπόρεσε να προφυλαχτεί από την πολιτική και ιδεολογική δι­ αφθορά που χτύπησε τις δυο άλλες σχολές. Ο αναρχισμός. του κομμουνισμού και του αναρχισμού* αλλά. αλλά οι ηθικέ* και ουτοπικέ* απαιτήσει* τηϊ μαρξιανήί διδασκαλία* θα ήσαν πραγματοποιημένε*' δηλαδή. Στην πρώτη περίπτωση. θεωρηιικόί tou Αναρχισμού — και σ' αυτή την περίπτωση είναι μύθος η ύπαρξη ενός «σοσι­ αλιστικού» κόσμου' ή υπάρχει πραγματικά ο σοσιαλιστικό* κόσμος οπότε αυτό σημαίνει noos αυτή τη θεωρία την αναι­ ρεί κανείς συνολικά και οριστικά. η υλιστική θεωρία Tns δημιουργία* του σοσιαλιστικού κόσμου θα διαψευδόταν βέβαια.

Ο Μαρξ. δίνω σε αυτήν τη λέξη μια έννοια αυστηρά ιστορική.Ο Μΰρί. Στην πρα­ 5 «Μιλώντας για το κόμμα. όντας άνθρωπος του κόμματος5 όσο κι επιστήμονας. 29-2-1860). θεωρηιικόι του Αναρχισμού ------------------------- Αυτή είναι ουσιαστικά μια σκέψη για την ιστορική εξέλιξη της ανθρωπότητας που περνάει προοδευτικά από μια διαρκή κατάσταση κοινωνικών ανταγωνισμών σ' έναν τρόπο ύπαρ­ ξης σταθερής κοινωνικής αρμονίας και άνθισης του ατόμου. ακριβώς όπως συνέβη και με την κοινωνική κριτική που μεταφέρθηκε με την αναρχική ουτοπία. ο κοινός τελικός στό­ χος που είχαν τα ριζοσπαστικά κι επαναστατικά ρεύματα. Είχε. με το να έχει μερικές φο­ ρές. ρ· Μαρξ δεν παύει καθόλου να είναι ο θεωρητικός του αναρχισμού. Α λλά. Ο ουτοπικός αναρχισμός εμπλουτίστηκε με τον Μαρξ με μια νέα διάσταση: με τη δια­ λεκτική κατανόηση του εργατικού κινήματος που ξεχωρίζει σαν ηθική αυτοαπελευθέρωση που περιλαβαίνει ολόκληρη την ανθρωπότητα. αποτύχει σα μαχητής. Η διανοητική ένταση που προκλήθηκε από το διαλεκτικό στοιχείο σε μια θεωρία με επιστημονικές αξιώσεις. δε ζήτησε ποτέ. αλλά ένα ζήτημα πρακτικό. λοιπόν. τα πριν τον Μαρξ. »(Μαρξ στον Freiligrath. έγινε αδιάσπαστο μέρος του αναρχικού κομ­ μουνισμού αυτού του τελευταίου. Άρα. ήταν ανα­ πόφευκτο να προκαλέσει μια βασική αμφιταλάντευση που σφραγίζει ανεξίτηλα τη διδασκαλία και τη δραστηριότητα του Μαρξ.— Maxililien Rubel . δηλαδή με νατουραλιστικές αξιώσεις. στην πολιτική του δραστη­ ριότητα. κανείς το δικαίωμα να εφαρμόσει και για τη δική του θεωρία την ηθική θέση που διατύπωσε ο ίδιος ο Μαρξ για το ματεριαλισμό του Φόυερμπαχ (1845): «Το ζήτημα να ξέρουμε αν η ανθρώπινη σκέψη μπορεί να ζητήσει μιαν αντικειμενική αλήθεια δεν είναι ένα ζήτημα που βγαίνει από τη θεωρία. 40 . να εναρμονιστεί με τους σκοπούς και τα μέσα του αναρχικού κομμουνισμού.

xns κουλτούρα$.κι aux0s ο ox6xos -που μόνο οι Ενωμένε$ Πολιχείε5 Αμερική$ δίνουν ένα παράδειγμακάνει χον άνθρωπο σκλάβο. Το πρώχο βήμα.άχομο. να είναι ο ox6xos είναι ακριβά* η ανθρώπινη χειραφέτηση σαν ξεπέρασμα xns πολιτιKns χειραφέχηση5. μέλου$ xns πολιχική5 Koiv6xnxasυπάρχει δηλαδή σαν ένα ουράνιο ον κι ένα βέβηλο ον. υλικών. χη ζωή σαν πολίχη. θεωρηιικόί ιου Αναρχισμού — κτική είναι που ο άνθρωπο* οφείλει ν' αποδείξει την αλή­ θεια. Ο άνθρωπος πολιχικά χειραφετημένος παίρνει κι aux6s pspos σε μια φανχασχική κυριαρχία: κυρίαρχο ον που χαίρει ανθρώπινα δικαιώμαχα. απ' αυχή χην πλευρά xns σ κέψ α χου». χου πολίχη. είναι ελεύθερο$ και Kupiapxos oxous oupavoOs xns πολι­ τικής αυχό χο παγκόσμιο βασίλειο xns io0xnxas. ισοδυναμεί με μια αποφασισχική επιλογή. είναι χαπεινωμένο και ξεπέφτει χο ίδιο μέσα σχην πρακχική ζωή.--------------------------------------- Ο Μάρξ. IV Η άρνηση χου Kp0xous και χου καπιχαλισμού από χην πολυπληθέστερη και χην αθλιόχερη κοινωνική χάξη φάνηκε σχο έργο χου Μαρξ σα μια ηθική επιχαγή πριν ν' αποδειχχεί διαλεκχικά σαν μια ισχορική ανάγκη. σχο επίπεδο μέσου για χον διπλανό χου. προβαίvovxas σε μια κριχική εκχίμηση χων αποτελεσμάτων xns γαλλιK0s Επανάστασή. διάγει μια διπλή ύπαρξη. σαν χον Χρισχό που ο κάθε niox6s χον φορχώνει με χη δική χου θεόχηχα. δηλαδή χην πραγμαχικόχηχα και χη δύναμη. γιαχί μπαίνει σχη μέση σα μεσολαβηχή5 ανάμεσα σχον άνθρωπο και χην ελευθερία χου. ηθικών. 0ncos είναι οι θεσμοί Tns ατομική$ i6iOKtnaias. χου ξεχωρισχού αχόμου. Το πιο ελεύθερο Kp0xos που θα έπρεπε να προσπαθεί κάθε 0v0pconos να φχάσει. Πολίxns. εκείνη που πρέπει. μέλθ5 xns Koivcovias χων αχόμων (society civile) και χαυχόχρονα. σύμφωνα μ' αυχόν.εί­ ναι τότε το παίγνιο ξένων δυνάμεων. ms 41 .

στην ατομική του δραστηριότητα. άρα το Κράτος.— Maxililien Rubel . του πολέμου όλων εναντίον όλων. η αρχική θέση του Μαρξ: κριτική του Κράτους και του Κεφαλαίου. αυτή διατηρεί τη σκλαβιά και τον εγωισμό του επαγγέλματος παρα­ χωρώντας σε όλους την ελευθερία του επαγγέλματος. χωρίς να περιορίζεται στην κριτική της πολιτικής χειραφέτησης -που καθηλώνει τον άνθρωπο στο επίπεδο εγωιστικής μονάδας και αφαιρεμένου πολίτηαυτή καθορίζει και το τελικό στάδιο που πρέπει να φτάσει και το μέσο για να το πραγματοποιήσει: «Αυτό θα γίνει μόνο όταν ο ατομικός άνθρωπος. που βγαίνει περισσότερο μέσα από μια αναρχική θέση παρά από έναν οποιοδήποτε σοσιαλισμό ή κομμουνισμό. θεωρηιικόί ιου Αναρχισμού ------------------------- θρησκεία* κλπ.Ο Μόρξ. το βασίλειο του χρήματος. του χωρισμού του ανθρώπου από άν­ θρωπο. πραγμα­ τικό ον. Η πολιτική δημοκρατία. καθολική δύναμη που υποδουλώνεται η πολιτική. εξασφαλίζοντας στον άνθρω­ πο τη θρησκευτική ελευθερία. Να. θα έχει ξανακατακτήσει τον αφαιρεμένο πολίτη και θα έχει γίνει σαν άτομο ένα κοινωνικό ον στην εμπειρική του ζωή.όπως δεν τον απελευθέρωσε κι από την ιδιοκτησία εξασφαλίζοντας του το δικαίωμα της ιδιοκτησίας· όμοια. Αυτή η θέση δεν έχει ακόμα τίποτα το αυστηρά επιστημονικό. Αυτή είναι. Η κοινωνία των ατόμων χωρισμένη από το πολιτικό Κράτος είναι η σφαίρα του εγωισμού. δεν τον απελευθέρωσε από τη θρησκεία.μόνο όταν ο άνθρωπος θα έχει γνωρίσει και οργανώσει τις «δικές του δυνάμεις» σαν κοινωνικές δυνάμεις κι όταν απ' αυτό το γεγονός θα αποσπάσει τον ίδιο του τον εαυτό από την κοινωνική εξουσία με τον τύπο της πολιτικής εξουσίας.αλλά αυτή διεκδικεί το στήριγμα της σε μια ηθι­ κή αντίληψη της ανθρώπινης μοίρας και τρέφεται σιωπηλά απ' αυτή βάζοντας την απαίτηση μιας εκπλήρωσης της μέσα στον ιστορικό χρόνο. με λίγα λόγια. Διότι η αστική κοινωνία των ατόμων είναι ο κόσμος της συναλλαγής και του κέρδους. γ(&τί. 42 . στις ατομικές του σχέ­ σεις.

που βρίσκονται διαλε­ κτικά σε αντινομία. είναι ακόμα η τελευταία φόρμα της ανθρώπινης χειραφέτησης στο εσωτερικό της καταστημένης τάξης.--------------------------------------- Ο Μύρξ. θεωρηυκόι ιου Αναρχισμού — μόνο τότε θα πραγματωθεί η ανθρώπινη χειραφέτηση» (Το Ιουδαϊκό ζήτημα. εμείς θα προτι­ μήσουμε να μιλήσουμε για ηθική. συνταιριάζουν ηθικά στη συνείδηση του μοντέρνου προλεταριάτου. τάξη που συμπυκνώνει όλα τα ελαττώματα της κοινωνίας. Πρόκειται για μια μερική άρνηση της πολιτικής αλλοτρί­ ωσης.Έχοντας αρνηθεί μιαν όψη της πολιτικής αλλοτρίωσης που εξυμνούσαν οι δυο στοχαστές. υπογραμμίζοντας ότι μ' 43 . που γίνεται έτσι ο φορέας και το ιστορικό υποκείμενο της επανάστασης. Οι σκοποί και τα μέσα. Η πολιτική χειραφέτηση είναι «μια μεγάλη πρόοδος». 1844). και σαν τέτοια είναι που θα μπορούσε να υπηρετήσει σαν μέσο ανατροπής αυτής της τάξης και να εγκαινιάσει το στάδιο της αληθινής ανθρώπινης χειραφέτησης. Δεν μπορεί να χειραφετηθεί χωρίς να χειρα­ φετήσει όλες τις σφαίρες της κοινωνίας και κάνοντας πράξη τις αρχές αυτής της χειραφετιτικής ηθικής είναι που καταργεί τη θέση του σαν προλεταριάτο. διαθέτει ένα καθολικό χαρακτήρα εξ αιτίας της καθολικής του αθλιότητας. γιατί αυτή η αλλοτρίωση είναι ένα ιστορικό δοσμένο και σαν τέτοιο δεν μπορεί να εξαφανιστεί αυτό το στάδιο ή να καταργηθεί επειδή έχουμε τη θέληση να το καταργήσουμε. τον θεωρητικό του αφηρημένου πολίτη και πρόδρομο του Χέγγελ· αλλά βρήκε το δικό του δρόμο. Εκεί όπου ο Μαρξ επικαλείται τη φιλοσοφία σαν «κεφάλι» και πνευματικό όπλο για την ανθρώπινη χειραφέτηση που η «καρδιά» της θα είναι το προλεταριάτο. έφτασε στο όραμα μιας ανθρώπινης και κοινωνι­ κής χειραφέτησης που αποκατάσταινε το άτομο στις ολοκλη­ ρωτικές του ικανότητες και στη συνολικότητα της ύπαρξης του. Ο Μαρξ ξεκίνησε από το Κοινωνικό Συμβόλαιο του Ρουσώ. Το προλεταριάτο.

Αυτό που μέχρι τότε ήταν μόνο οραματική διαίσθη­ ση και ηθική επιλογή θα γίνει θεωρία m s ο ικ ο ν ο μ ία ανά­ πτυξα κι έρευνα$ των κοινωνικών ντετερμινισμών.— Maxililien Rubel . xcopis θρησκευτικέ* και π ν ε ύ μ α τ ά τρομοκρατίες προϋποθέτει μια κριτική αντίληψη του καπιτα­ λιστικού τρόπου παραγωγή5 ακριβό* 0ncos και η ανάλυση που αποκαλύπτει τη διαδικασία Tns εξ έ λ ιξα πριν να καταλήξει κατά διαδοχικά στάδια otous uinous κομμουνιστική* και αναρχική$ Koivcovias. την προσο­ χή του Μαρξ μπορούσε να την τραβήξει μόνο μια επιστήμη που ούτε μπορούσε ούτε ήθελε να περιοριστεί στην καθαρή ηθική απαίτηση pias αναγέννησή των ανθρώπων και των κοινωνιών: η επιστήμη Tns παραγωγή* των μέσων ύπαρξη* σύμφωνα με το νόμο του κεφαλαίου. Ο Μαρξ θα γράψει αργότερα: 44 . Η θεωρία μιαί Koivcovias xcopis Κράτος xcopis τάξεις xcopis νο­ μισματικέ* ανταλλαγέ5. αλλά βάζουμε έτσι ένα υπαρξιακό πρόβλημα: ενδιαφέρει ν' αλλάξουμε τον κόσμο αποκατασταίνοντα$ το αρχικό του ανθρώπινο πρό­ σωπο και όχι να του ερμηνέψουμε την καρικατούρα. Η μελέτη m s πολιτική5 οικονομία υπήρξε για τον Μαρξ ένα μέσο π ά λ α για την υπόθεση που θ' αφιερώσει πια όλε5 us στιγμέδ Tns ύπαρξα τοϊι σαν «αστού» που εγκατέλειψε την τάξη του. Αλλά. θα είναι ακόμα ενεργητική συμμετοχή στο κοινωνικό κίνημα που καλείται να εφαρμόσει us προσταγέδ και us νόρμεδ που βγαίνουν από tous 0pous ύπαρξα του προλεταριάτου. Καμιά θεωρητική φιλοσοφία δεν προσφέρει στον άνθρωπο λύσεΐ5 στα υπαρξιακά του προβλήματα. θεωρητικών ίου Αναρχισμού ------------------------- αυτό δεν πέφτουμε σε μεταφυσική θεώρηση. Τότε.Ο Μάρξ.ο Μαρξ τοποθετώντα$ την επανάσταση στο επίπεδο κατηγορηματική$ επιταγή* τη σ υλ­ λογίζεται σε σχέση εξάρτησα με μια ηθική που προβάλλει κανόνε$ και όχι σε αναφορά npos μια φιλοσοφία m s ιστοpias ή npos μια κοινωνιολογική θεωρία.

» (Κεφάλαιο. αλλά μόνο και μόνο γιατί είναι ιδιοκτήτης κεφαλαίου. 68). 1844. ο Μαρξ θα βαλθεί ν' αποδείξει επιστημο­ νικά γΓ αυτό που είχε κιόλας πειστεί με την διαίσθηση κι αυτό που του φαινόταν ηθικά αναγκαίο.. » (Ebauche. ) δεν μπορεί ούτε να ξεπεράσει μ' ένα πήδημα ούτε να καταργήσει με διατάγματα τις φάσεις της φυσιολογικής της ανάπτυξης· αλλά. όπως την απαιτεί ο Προυντόν.. Η πολιτική χειραφέτηση. «Αυτή η ίδια η αύξηση του μιστού. είναι από δική του κι από ξένη ανά­ γκη σκλάβος επίσης. 0£(opniiK0s rou Ανορχιομού — «Έστω κι αν μια κοινωνία εφιασε ν' ανακαλύψει τα ίχνη του φυσικού νόμου που καθορίζει την κίνηση της ( . όχι εξ' αιτίας των προσωπικών ή ανθρώπινων προσόντων του. που κατέχει ο καπιταλιστής αυτή τη δύναμη. . 1845). σα δύναμη διοίκησης πάνω στην εργασία και στα προϊόντα της.και κάθε αύξηση του μιστού από τα πάνω δεν είναι τίποτ' άλλο από μια καλύτερη αμοιβή σκλάβων.--------------------------------------- Ο Μόρί. Οικονομική σκλαβιά και πολιτική υποδούλωση συμβα­ δίζουν. σκλάβος ενός μιστωτού επαγγέλματος. Πρόλογος 1867) Με λίγα λόγια. το μόνο που πετυχαίνει είναι να γενικεύει τη σχέ­ ση του εργάτη της εποχής μας με την εργασία του. Ο εργάτης. Οι συνθήκες ζωής δεν ξεφεύγουν από την πολιτική σκλαβιά είτε βρισκόμαστε σε Κράτος αντιπροσω­ 45 . Economie II. μπορεί να συντομέψει την περίοδο της εγκυμοσύνης και ν' απαλύνει τους πόνους της γέννας της. Η μιστωτή εργασία εί­ ναι σκλαβιά. Και είναι από τότε το πρώ­ το δοκίμιο μιας κριτικής της πολιτικής οικονομίας που θα θίγει την ανάλυση του κεφαλαίου από κοινωνιολογική άποψη. σελ. Τότε έχουμε συλλάβει ολόκληρη την κοινωνία σαν έναν αφηρημένο κα­ πιταλιστή. η αναγνώριση των δικαι­ ωμάτων του ανθρώπου από το μοντέρνο Κράτος έχουν την ίδια σημασία με την αναγνώριση της σκλαβιάς από το αρχαίο Κράτος (Η Αγία Οικογένεια. I.. κάνοντας την σχέση όλων των ανθρώπων με την εργασία.

Ο Μάρί. Paris . Ο Ροβεσπιέρος. η βιομηχανία. 1960. καταλαβαίνοντας τέλεια τη φύση του μοντέρνου Κρά­ τους και της αστικής κοινωνίας. αν και φαινομενικά η σκλαβιά της αστι­ κής κοινωνίας είναι το μάξιμουμ της ελευθερίας. τ' αχαλίνωτα ιδιωτικά της συμφέροντα. Και ο Ναπο­ λέων. η ιδιοκτησία. θέσπισε τον διαρκή πό­ λεμο και τον έβαλε στη θέστΚτης αδιάκοπης επανάστασης. Η ήττα του καθιερώνει τη νίκη της φιλελεύθερης αστικής τάξης που καταλήγει να πραγματοποιήσει στα 1830 τα όνειρα που είχε στα 1789: κάνει το συνταγματικό αντιπροσωπευτικό Κρά­ τος την επίσημη έκφραση της αποκλειστικής της εξουσίας και των ξεχωριστών συμφερόντων της. ευχαριστιόταν πολύ να θεωρεί το Κράτος σαν ένα σκοπό καθαυτό και την αστική ζωή σαν το όργανο των πολιτικών του φιλοδοξιών. Mouton. η θρησκεία είναι στην πραγματικότητα θεσμοί που καθαγιάζουν αυτή την κατάσταση σκλαβιάς.La Haye. ο Σαιν-Ζυστ και οι οπαδοί τους υπέκυψαν διότι έκαμαν σύγχυση της αρχαίας κοινωνίας που βασιζόταν στην πραγμα­ τική σκλαβιά με το μοντέρνο αντιπροσωπευτικό Κράτος που βασίζεται στη χειραφετημένη σκλαβιά. τον αλλοτριωμένο της ατομικισμό. με την αστική κοινωνία με το γενικευμένο της συναγωνισμό.— Maxililien Rubel . καθένας είναι και μέλος της σκλαβιάς και μέ­ λος της κοινότητας». Το πρόβλημα του βοναπαρτισμού απασχολούσε αδιάκο­ πα τον Μαρξ που ήταν προσεκτικός παρατηρητής της γαλλι­ κής κοινωνίας στην πολιτική της εξέλιξη και στην οικονομική της ανάπτυξη6. Βλ. Μ. Η γαλλική επανάσταση αντιπροσώπευσε στα μάτια του την κλασική περίοδο του πολιτικού πνεύματος και η βοναπαρτιστική παράδοση μια σταθερή της εσωτερικής και 6 . 46 . Rubel: Ο Καρλ Μαρξ μπροστά στο βοναπαρτισμό. θεωρηιικόί ιου Αναρχισμού ------------------------- πευτικής δημοκρατίας είτε σε Συνταγματική μοναρχία. Για να ικανοποιήσει τον εγωισμό του γαλλικού έθνους. «Στον μοντέρνο κόσμο.

όπως στις σκέψεις του πάνω στη δεύτερη Αυτοκρατορία και την Κομ­ μούνα του 1871: «Οι ήρωες της γαλλικής επανάστασης... άρα στη σημερινή οργάνωση της κοινωνίας που το Κράτος είναι αυτό το ίδιο ενεργητική. Το παράδειγμα της γαλλικής επανάστασης του φαινόταν τότε ότι απόδειχνε αρκετά πως έπρεπε ν' απαρνηθεί μια θέση που μόνο μερικά ανταποκρινόταν στην πολιτική κοινωνιολογία που είχε σκιτσάρει στη Γερμανική Ιδεολογία. διέκριναν αντίθετα στα κοινωνικά ελαττώματα την πηγή των πολιτικών κακών. να εγκαθιδρύσει μια σπαρτιατική λιτότητα γενική. που τον τοποθετεί ανάμεσα στους προμάχους του πιο ριζοσπαστικού αναρχισμού συμβαίνει να την διατυπώνει τη στιγμή που ετοιμάζεται να βάλει τις βάσεις της υλιστικής του ερμηνείας της ιστορίας. Επίσης. ενώ δεν έβλεπαν στην αρχή του Κράτους την πηγή των κοινωνικών κακών. θεωρηιικόί ίου Ανορχιομού — εξωτερικής πολιτικής της Γαλλίας. Όσο περισσότερο δυνατό είναι το Κράτος. ΓΓ αυτό το λόγο ο Ροβεσπιέρος βλέπει τη μεγάλη φτώχεια και το μεγάλο πλούτο μόνο σαν ένα εμπό­ διο για την καθαρή· δημοκρατία. Επιθυμεί. τόσο λιγότερο έχει τη διάθεση ν' αναζητήσει την αι­ τία των κοινωνικών της κακών στην αρχή του Κράτους. λοιπόν. ]» (V o rw afo !. «Η ύπαρξη του Κράτους και η ύπαρξη της σκλαβιάς είναι αξεχώριστες [. 47 . ]. Αυτή την αντίληψη για το Κράτος. εξαιτίας αυτού του γεγο­ νότος.. 1844). δεν τροποποιεί το αρχικό αναρχικό του όραμα. έφτασε στο σημείο να σκιτσάρει μια θεωρία για τον μοντέρνο καισαρισμό που. ενώ φαίνεται να κοντράρεται σε μερικά μέρη με τις μεθοδο­ λογικές αρχές της θεωρίας του για το Κράτος. όσο πιο πολιτική είναι μια χώρα. Η αρχή της πολιτι­ κής είναι η θέληση »(Στο ίδιο). συνειδητή κι επίσημη έκφραση [..----------------------------------------------- Ο Μαρξ.

. το έργο της γαλλικής Επανάστα­ σης τη συνέχιση των μοναρχικών παραδόσεων: «Ο συγκεντρωτικός Κρατικός μηχανισμός που. σα βόας. δηλαδή τη συγκέντρωση και την οργάνωση της Κρατικής εξουσίας. που είχε καθήκον να θε­ μελιώσει την εθνική ενότητα [. που άρχισε με την αντιμετώπιση της ηθικής και πολιτικής φιλοσοφίας του Χέγγελ.. » (ΑάΓβςςβ ςυΓ la Commune. γραφειοκρατικά. 1 871... πέρασε στην 48 .0 θεωρηιικόί ιου Αναρχισμού ------------------------- Όταν ο Μαρξ. ]. είκοσι εφτά χρόνια αργότερα -ο λόγος είναι για την Κομμούνα. Το ελάχιστο ατομικό συμφέρον το βγαλμένο από τις σχέσεις μεταξύ κοινωνικών ομάδων χωρίστηκε από την ίδια την κοινωνία έγινε ανεξάρτητο παίρνοντας τη φόρ­ μα του Κρατικού συμφέροντος που την υπεράσπιση του την έχουν εμπιστευτεί σε κρατικούς λειτουργούς που εκπληρώ­ νουν με σαφήνεια καθορισμένα ιεραρχικά λειτουργήματα. ] στριμώχτηκε έτσι ν' ανα­ πτύξει το έργο που είχε αρχίσει από την απόλυτη μοναρχία. να πολλαπλασιάσει τα όργανα της. bruillon. ν' αυξήσει την ανεξαρτησία και την υπερφυσική της κυριαρχία πάνω στην πραγματική κοινωνία [. που τα βρίσκουμε παντού και περί­ πλοκα. κατά κάποιο τρόπο. σφίγγει με τα στρατιωτικά. το ζωντανό σώμα της αστικής κοινωνίας σφυρηλατήθηκε αρχικά στον καιρό της απόλυτης μοναρχίας σαν όπλο της πάλης που έκανε η μοντέρνα κοινωνία που γεννιόταν για την χειραφέτηση της εναντίον του φεουδαρχισμού [. να επεκτείνει τη σφαίρα της και τις ιδιότητες της. εκκλησιαστικά και νομικά του όργανα. Η πρώτη γαλλική Επανάσταση.— Maxililien Rubel . θα δει στην κυρίαρχη τάση συγκέ­ ντρωσης που χαρακτηρίζει. ].θα ξαναπιάσει τη μελέτη για us ιστορικές ρίζες του πολιτικού απολυταρχισμού που εκπροσωπούσε το βοναπαρτιστικό Κράτος..) Αυτή η παθιασμένη καταγγελία της Κρατικής εξουσί­ ας συνοψίζει. τα συμπεράσματα όλης της προσπάθειας για μελέτη και κριτική σκέψη που έκανε ο Μαρξ σ' αυτή την περιοχή..

σε αντίθεση με to u s προλετάριους ανάπτυσσαν ελεύθερα us συνθήκε$ ύπαρξης που τους προσφέρονται και το γεγονός αυτό τους έδινε τη δυνατότητα να φτάσουν στην «ελεύθερη εργασία»· αντίθετα. Φαίνεται πως η Κομμούνα υπήρξε για τον Μαρξ και ευκαιρία να δώσει το σημείο που είχε φτάσει η σκέψη του πάνω στο πρόβλημα που προόριζε για ένα από τα έξι βιβλία Tns «Οικονομία*» και να χαράξει μόνο το πλαίσιο αυτής m s ε λ ε ύ θ ε ρ έ συνένωση5 ελεύθε­ ρων ανθρώπων που τον ερχομό m s είχε αναγγείλει το Κομ­ μουνιστικό Μανιφέστο: «Η Κομμούνα δεν υπήρξε μια επανάσταση ενάντια σ' έναν οποιοδήποτε τύπο Κρατικής εξουσίας. έπρεπε. οι προλετάριοι δεν μπορούσαν να επιβεβαιωθούν ατομικά χωρίς να καταρ­ γήσουν τις συνθήκες της δικής to u s ζωή5· κι επειδή αυτέ$ είναι ταυτόσημε$ μ' εκείνες του συνόλου Tns κοινωνίας υπο­ χρεωτικά έπρεπε να καταργηθούν. Υπήρξε μια επανάσταση ενάντια στο Kp0TOS σαν τέτοιο.--------------------------------------- 0 Mopfc. ενάντια σ' αυτό το τερατώδικο έκτρωμα Tns Koivcovias· υπήρξε η ανά­ σταση Tns αυθεντική5 k o iv c o v ia s ζωήδ του λαού. V Ο Μαρξ.» (Στο ίδιο). Και πρόσθετε αυτή τη φράση 49 . δημοκρατικής ή αυτοκρατορικής. που πραγματοποιήθηκε από το λαό. Θεωρηυκό5 ιου Αναρχισμού — περίοδο επεξεργασία m s μαχεριαλισιικήδ θεωρίαε m s ιστοpias και τα δεκαπέντε χρόνια ελ ε ύ θ ε ρ έ και επαγγελματική* δημοσιογραφίας xcopis να ξεχνάμε την έντονη δραστηριό­ τητα μέσα στην εργατική Διεθνή. να καταργηθεί η μισθωτή εργασία. σημείωνε ncos οι δουλοπάροικοι. o u Y K p iv o v ia s τον τρόπο χειραφέτησή των δου­ λοπάροικων στο φεουδαρχικό καθεστά* με τη χειραφέτη­ ση των εργαζόμενων cttous μοντέρνους χρόνους. δηλαδή. νομιμόφρονης συνταγματικής.

Ο Μάρξ. σ' ένα μακρύ ιστορικό προτσές. δηλα­ δή με το Κράτος: οφείλουν ν' ανατρέψουν το Κράτος για να πραγματοποιήσουν την προσωπικότητα τους. δεν είναι το αποτέλεσμα μιας στιγμής αστοχασιάς ούτε σχήμα πολιτικάντικης δημαγωγίας ειπωμένο σε μια εργατική συ­ νέλευση. Αυτό σημαίνει ότι ο ερχομός της «ανθρώπινης κοινωνίας». Είναι το λογικό συμπέρασμα. μιας ολόκληρης θεωρητικής ανάπτυξης που τείνει ν' αποδείξει την «ιστορική ανάγκη» της αναρχικής κοινότητας. δηλαδή δεν θα έμοιαζε με φυσικό κατακλυσμό που βροντοχτυπάει αν­ θρώπους. Τελικά. ζήτησε ν' αποκαταστήσει ένα δεσμό αιτιολογίας μεταξύ των επιστημονικών προόδων -ιδιαίτερα εκείνων που συμβαίνουν στις φυσικές επιστήμεςκαι των πολιτικών και νομικών θεσμών από τη μια. και της συμπεριφοράς των ανταγωνιστικών κοινωνικών τάξεων από την άλλη. εγγράφεται. Αυτή η φόρμουλα που βρίσκεται πιο κοντά με τον αναρ­ χισμό του Μπακούνιν παρά μ' εκείνον του Προυντόν. Ο Μαρξ. Με την εμφάνιση του 50 . πράγματα και συνειδήσεις. ξεπηδάει μια κοινωνική τάξη που αποτελεί τη μεγάλη πλειοψηφία του πληθυσμού των βιομηχανικών κοινωνιών και που μπορεί σαν τέτοια ν' αναλάβει ένα δη­ μιουργικό επαναστατικό έργο. ιου Ανορχιομού ------------------------- που θα του χρησίμευε από εκεί και πέρα σαν κεντρικό θέμα (leitmotiv) τόσο στη φιλολογική του δραστηριότητα όσο και στη δράση του σαν κομμουνιστή μαχητή: «[Οι προλετάριοι] βρίσκονται άρα σε άμεση αντίθεση με τη φόρμα μέσα στην οποία τα άτομα της κοινωνίας μπόρεσαν μέχρι τώρα να δώσουν τη συνολική τους έκφραση. 1846). θεωρητικό. Ο Μαρξ.— Maxililien Rubel . αντίθετα από τονΈνγκελς. δε σκεφτό­ ταν ότι η επαναστατική μεταβολή του μέλλοντος θα έμοια­ ζε με τις επαναστάσεις του παρελθόντος. επαναστατικό αξί­ ωμα. κατά τη μαρξιανή θεωρία.» (Γερμανική Ιδεολογία. για ν' αποδείξει τη λογική αυτής της ανάπτυξης.

η π ρ ολεταριακή επανάσταση δ εν θα έχει τίποτα από εκ είνο που δ ιακρίνει μια πολιτική περιπέτεια· θα είναι μια σ υ ­ ν ο λ ικ ή . τα όνειρα και οι κομμο υνισ τικέ* και αναρχικές 7 Ομιλία στο Λονδίνο. Α φ ο ύ η ιστορία έγινε παγκόσμια. θΕωρηιικό5 ιου Αναρχισμού — καινο ύ ργιο υ ερ γα ζό μενο υ. στο γιορτασμό xns επετείου του οργάνου των Χαρτισιών People's Paper.--------------------------------------- O Μάρξ. Έ μ π α ινε στο δ ρ όμ ο του λο γικο ύ και γινόταν ικανό να πραγματοποιήσει τα όνειρά του και να προικιστεί μ' ένα πεπρω μένο σχο μέτρο των δ η μ ιο υ ρ ­ γικώ ν του δυνατοτήτω ν. χον Απρίλη 1856. σ υ λ λ ο γ ικ ή επ ιχείρ η σ η . Τη βρίσκουμε στο έργο του Μ.» 7 Έ τ σ ι. το ανθρώ πινο είδος άρχιζε τον κ ύ κ λ ο Tns α ληθ ινής του ιστορία*. Α π ' όταν ο ki'v 6 u v o s μιας βα ρ β α ­ ρότητας με διαστάσεις πλανητικές α π ειλεί την επ ιβίω σ η των ανθρώ πω ν. 100). Rubel: Σεήίδε5 του Καρλ Μαρξ για μια σοσιαλιστική ηθική (T6pos II. 51 . Στο μέτρο που η ανθρωπότητα δ α­ μάζει τη φ ύ σ η . Οι κ α τ α κ τ ή σ ει Tns επιστή μη* και Tns τεχνο λο γία* έκαναν δυνατή μια τέτοια δ ιέξο δ ο · α λ λ ά . ο ά νθ ρ ω π ο ί φαίνεται να γίνεται λεία Tns 6 ik 0 s του βρω μιά5 και Tns β ρ ω μ ιά* των κοντινών τ ο υ . που γίνεται μ ε τη συγκατάθε­ ση Tns συντριπτικής π λειοψ ηφ ίας των μ ελ ώ ν m s κοινω νίας που έχο υ ν συνειδητο πο ιή σ ει την ανάγκη και τη δυνατότητα p ia s συνο λ ικ ή $ α ν α γ έ ν ν η σ ή Tns ανθρωπότητα5. σελ. «Ο ι θρ ίαμβ ο ι Tns ε π ισ τ ή μ η φαίνεται να πετυχαίνονται μ' έναν ηθ ικό εκ χυδ α ϊσ μ ό . το προλεταριάτο έπρ επε να επ έμβ ει για να μη ν α λ λ ά ξ ο υ ν την πορεία a u u is Tns εξ έλ ιξη * η αστική τάξη και το κεφ ά λα ιό Tns και την κάνο υν πορεία στην ά β υ σ σ ο . η απειλή για υ π ο δ ο ύ λ ω σ η στο κ ε­ φ ά λ α ιο και στην αγορά του απλώ νεται σ ' ό λ η τη γ η · για την αντιμετώπιση α υ τή ί uis α π ειλή * πρέπει να εμφ ανισ το ύν μια σ υ νείδ η σ η και μια θ έλ η σ η μαζικές που να τείνουν npos μια βαθειά και σ υ ν ο λ ικ ή α λ λ α γή των ανθρώ πινω ν σχέσ εω ν και των κο ινω νικώ ν θ εσμώ ν.

— Maxililien Rubel . Από τη φύση της. Ο άνθρωπος δεν μπορεί να εγκαταλείψει το βασίλειο της ανάγκης για να μπει σ' εκείνο της Ελευθερίας. Το προλεταριάτο. σε μέσο χειραφέτησης. θα οργάνωνε και θα διεύθυνε μια ελίτ από επαγγελματίες επαναστάτες που ισχυρίζονται ότι ενεργούν και σκέφτονται στ' όνομα και για τ' όφελος της πλειοψηφίας των θυμάτων της εκμετάλλευσης και των αλλοτριωμένων. απελευθερώνεται το ίδιο πολεμώντας για να κατακτήσει αυτή τη δημοκρατία: μετατρέ­ πει την καθολική ψηφοφορία. και δεν μπορεί να υπάρξει άμεσο πέρασμα από τον καπιταλισμό στον αναρχισμό.0 Mdpt θεωρηυκΟί ιου . η κατάκτηση της πολιτικής εξουσί­ ας είναι μια «αστική» πράξη· μετατρέπεται σε προλεταριακή δράση μόνο από τους τελικούς στόχους που της βάζουν οι πρωταγωνιστές αυτής της ανατροπής. όπως το σκεφτόταν ο Ένγκελς. που χθες ακόμα τη χαρακτή­ ριζε «όργανο απάτης». Μια τάξη που αποτελεί την απέραντη πλειοψηφία μιας μοντέρνας κοινω­ νίας. αλλοτριώνεται πολιτικά μόνο για να θριαμβεύσει στην πολιτική και κατακτά την Κρατική εξουσία μόνο για να την χρησιμοποιήσει εναντίον της κυρίαρχης πρωτύτερα μειοψη­ φίας. Η οικονο­ μική και κοινωνική βαρβαρότητα που εγκαινιάστηκε με τον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής δεν θα μπορούσε να εξα­ φανιστεί ύστερ' από μια πολιτική επανάσταση που θα προ­ παρασκεύαζε. ουτοπίες αντιπροσωπεύουν την πνευματική πηγή των ρα­ σιοναλιστικών σχεδίων και των πρακτικών μεταρρυθμίσεων των ικανών να προσδώσουν στο ανθρώπινο γένος τη γεύση ins ζωήβ σύμφωνα με τους κανόνες ενός λογικού και μιας φαντασίας που κι αυτές έχουν στραφεί στην ανανέωση της ανθρώπινης μοίρας. Και το 52 . Αυτή είναι η έννοια αυτής της ιστορικής περιόδου που ο Μαρξ δεν φοβόταν να της δώσει τ' όνομα «δικτατορία του προλεταριάτου». συγκροτημένο σε τάξη και σε κόμμα στις συνθήκες της αστικής δημοκρατίας.

που βγαίνει από την ατομική εργασία. ταυτόχρονα. η βία θα ήταν τόσο λιγότερη όσο η συσσώρευση κεφαλαίου και η συγκεντροποίηση της κρατικής εξουσίας θα είχαν σαν αντίπαλο ένα μαζικό προλεταριάτο που θ' αντιταζόταν σε μια αριθμητικά αδύναμη αστική τάξη. τη δικτατορία με τη γιακωβίνικη έννοια του όρου8. 1962. χωρίς δικαίωμα κανένα. Θεωρηιικό5 ίου Αναρχισμού — έκανε αυτό για να υπογραμμίσει τη διαφορά. που βασίζεται. Στην πρώτη περίπτωση επρόκειτο για την 8 Βλέπε Harl Draper: Marx and the Dictatorship o f the Proletari­ at. «Για να μεταμορφωθεί η ατομική και κατακομματιασμένη ιδιοκτησία. δεν μπορούσε να φανταστεί ότι τη διδασκαλία του θα την έπαιρναν. 53 .--------------------------------------- Ο Μάρξ. συγκρινόμενη με τους αιώνες βίας και διαφθοράς που χρειάστηκε ο καπιταλισμός για να κυρι­ αρχήσει. σε καπι­ ταλιστική ιδιοκτησία. ακριβώς. Βέβαια. Πραγματικά. πραγματικά. 5-74. οι επαγγελματίες επαναστάτες του ΧΧου αι. προσπάθειες και κόποι απ' όσους θ' απαιτούσε η μεταμόρφωση σε κοινωνική ιδιοκτησία της καπιταλιστικής ιδιοκτησίας.ενώ. No 6. Etudes de Marxologie. σελ. ο Μαρξ. θα ήταν πολύ πιο σύντομη ως που να φτάσει στην αναρχική κοινωνία. θα χρειαζόταν φυσικά περισσότερος χρόνος. επειδή πίστευε ότι είχε ανακαλύψει το μυστικό των τρόπων παραγωγής και κυριαρχίας. για να τη χρησιμοποιήσουν σα δικαιολογία της αυθάδικης αξίωσης τους να προσωποποιή­ σουν τη δικτατορία του προλεταριάτου. που υπάρχει από τη δικτατορία μιας ελίτ. σ' ένα συλλογικό τρόπο παραγωγής. ο Μαρξ αντιμετώπιζε αυτό τον τύπο κοινω­ νικής μετάβασης μόνο για χώρες που το προλεταριάτο τους θα είχε επωφεληθεί από την περίοδο της αστικής δημοκρα­ τίας για να δημιουργήσει τους δικούς του θεσμούς και να συγκροτηθεί σε κυρίαρχη κοινωνική τάξη. Η διάρκεια της μεταβατικής διαδικασίας.

Και είναι. την ταξική δράση — Selbsttatigkeit— του προλεταριάτου από τη μια και την κομματική πολιτική από την άλλη. σημ. παρα­ μένει ανέπαφη και σταθερή μια αρχή σε σημείο ηου να επι­ τρέπει τη δημιουργία μιας τέτοιας θεωρίας που να έχει μια συνοχή. η κομμουνι­ στική και αναρχική αυτο-εκπαίδευση ήταν αξεχώριστο μέρος της επαναστατικής δραστηριότητας των εργατών: είχαν κα­ θήκον να γίνουν ικανοί για την κατάκτηση και την άσκηση της πολιτικής εξουσίας σαν μέσο αντίστασης στις απόπειρες της αστικής τάξης να ξαναποκτήσει και να ξανακερδίσει τη δύναμη της.» (Το Κεφάλαιο.) για να υπερασπίσει τα δικαιώματα που έχει και το σχέδιο του να μεταμορφώσει την κοινωνία δημιουργώντας προοδευτικά την ανθρώπινη κοινότητα. Ενώ ο πρώτος έκανε το αξίωμα της προλεταριακής αυτενέργειας το κριτήριο κάθε αληθινής ταξικής πράξης και κάθε αληθινής πολιτικής κατάκτησης. Το προλεταριάτο πρέπει να συγκροτηθεί σε πρόσκαιρη υλική δύναμη (δηλαδή πολιτική δύναμη. Economie. Ο Μαρξ δεν επεξεργάστηκε σε όλες τις λεπτομέρειες της μια θεωρία της μετάβασης.— Maxililien Rubel ■Ο Μάρί. μέσα απ' αυτές τις θέσεις. θεωρηιικόί ιου Αναρχισμού ------------------------ απαλλοτρίωση της μάζας από μερικούς σφετεριστές. ο Ένγκελς καταλήγει. η ερ­ 54 . Με όλ' αυτά. σελ. Πολεμώντας για να επιβεβαιωθεί σα δύναμη κατάλυσης και δημιουργίας. εκδ. που μερικές φορές είναι αντιφατικές. ν' αποσυνδέσει το ένα από τ' άλλο τα δυο σημεία διαμόρφωσης του εργατικού κινήματος. Pleiade I.εδώ. ιδίως μετά το θάνατο του φί­ λου του.και παρατηρούμε σημαντικές διαφορές ανάμεσα στα διάφορα πρότυπα θεωρητικά και πρακτικά τα σπαρμένα στο έργο του. πέρα από κάθε απομονωμένη πολιτική πράξη. 1240). ίσως. πρόκειται για την απαλλοτρίωση μερικών σφετεριστών από τη μάζα. Ο Μαρξ σκεφτόταν πως. σ' αυτό το σημείο που ο μύθος της θεμελίωσης του «μαρξισμού» από τον Μαρξ και Ένγκελς αποκαλύπτει τη βλαβερότητά του.

στα 1847. Μια τέτοια επιχείρηση δεν έχει τίποτα το κοινό με το καταστροφικό πάθος ενός Μπακούνιν. θ' αντικαταστήσει την παλιά πολιτική κοινωνία με μια ένωση που θ' αποκλείει τις τάξεις και τον ανταγωνισμό τους και δεν θα υπάρχει πια αυτό που λέμε πολιτική εξουσία. αφού η πολιτική εξουσία είναι ακριβώς η συμπυκνωμένη έκφραση του ανταγωνισμού στην πολιτική (civila) κοινωνία. r. 55 .. στη διάρκεια της εξέλιξης της.αναλαβαίνει τη διαλε­ κτική επιχείρηση μιας δημιουργικής άρνησης. [.Ό χι. όπως την έβλε­ πε ο Μαρξ.--------------------------------------- Ο Μόρξ. Όταν ο Μαρξ μπήκε στην Πρώτη Διεθνή των Εργα­ ζομένων (Premiere Internationale cte travailleurs) δεν είχε εγκαταλείψει τη θέση που πήρε εναντίον του Προυντόν. Ο επαναστατικός εστετισμός δεν έχει τη θέση του μέσα σ' αυτό το πολιτικό σχέδιο που έχει γίνει για να κάμει να θριαμβεύσει η ζωντανή ανωτερότητα που κρύβουν μέσα τους οι μάζες που καταπιέζονται και είναι θύματα εκμε­ τάλλευσης. όταν επρόκειτο να καθορίσει έναν πραγματοποιήσιμο αντιπολιτικό αναρχισμό από ένα πολιτικό κίνημα: «Δηλαδή. 135. είναι 9 Μαρξ: Αθλιότητα in s Φιλοσοφίαϊ. ενώ ο προυντονικός αναρχισμός έπιανε το θέμα κατά τρόπο διαφο­ ρετικό. αυτό σημαίνει ότι μετά την πτώση της παλιάς κοινωνίας θα υπάρχει μια νέα ταξική κυριαρχία που θα εκ­ φραζόταν μέσ' από μια νέα πολιτική εξουσία. σελ. I. 0Eo)prniK0s ιου Αναρχισμού — γατική τάξη -που είναι «απ' όλα τα παραγωγικά εργαλεία η πιο μεγάλη παραγωγική δύναμη»9. διακινδυνεύει ν' αλλοτριωθεί πολιτικά με στόχο να καταστήσει την πολιτι­ κή αναχρονιστική. ούτε με την αναρχική φοβερή εικόνα. Προχωρώντας ο ανταγωνι­ σμός μεταξύ του προλεταριάτου και της αστικής τάξης.. την αναρχική αποκάλυψη ενός Coeurderoy. ] Η εργα­ ζόμενη τάξη. Έργα Pleiade. Η εργατική Διεθνής μπορούσε. να γίνει αυτή η οργάνωση μάχης που συνδύαζε την αριθμητική δύναμη και το επαναστατικό πνεύμα.

Schweitzer. Μ' αυτή την έννοια. ενώ πολεμούν πολιτικά. Κι αν όλ' αυτό δε ρυθμίζεται και δε μπορεί να ρυθμιστεί μέσα σ' αυτή την αποδειχτική διαλεκτική σκοπών και μέσων. Είναι το λεξιλόγιο που χρησιμοποιεί ένας στοχαστής που η αυστηρή διαλεκτική του αρνείται. Δεν υπάρχει ποτέ πολιτικό κίνημα που να μην είναι ταυτόχρονα και κοινωνικό. Αυτό θα γίνει μόνο όταν η τάξη πραγμάτων δεν θα επιτρέπει την ύπαρξη πια τάξεων και ταξικών αντα­ γωνισμών.— Maxililien Rubel . 1865). αντίθετα μ' εκείνη ενός Προυντόν ή ενός Στίρνερ. 10 Βλέπε στο ίδιο έργο. [.. Γι' αυτό περιοριζόμαστε να αναφέρουμε μόνο τρία κείμενα εκμη56 . η έκκληση του Μαρξ παραμένει επί­ καιρη. μια πάλη τάξης npos τάξη. (Anti-Proudon. «Η εργατική τάξη ή είναι επαναστατική ή δεν είναι» (γράμμα στον J.Ο Μάρί. πρέπει αυτά τα λόγια να τ' ακούμε προφανώς σαν ένα σχέδιο που αφορά τον κάθε εργαζόμενο ονομαστι­ κά. 136 11 Το περιορισμένο πλαίσιο αυτού του δοκιμίου δεν μας επι­ τρέπει να επεκτείνουμε την αποδεικτική επιχειρηματολογία pas. Μελλοντικά. πάλη που φερμένη στην πιο ψηλή της έκφραση είναι μια συνολική επανάσταση. που τους λέει ότι πρέπει να συμπεριφέρονται σαν επα­ ναστάτες. όταν οι κοινωνικές εξελίξεις θα πάψουν να είναι πολιτικές επαναστάσεις [. έχει τουλάχιστο την αξία ότι κεντρίζει τα θύματα της αλλοτριωμένης εργασίας να καταλάβουν τον εαυτό τους και να εκπαιδευτούν αυτά τα ίδια για να επιχειρήσουν μαζί ένα μεγάλο δημιουργικό συλλογικό έργο. σελ.. θεωρηιικόί ιου . σε πείσμα του μαρξισμού που θριάμβευσε και εξ αιτί­ ας αυτού του θριάμβου11.-B. να θαμπωθεί από τη συστη­ ματική προσφυγή στο αδικαιολόγητο παράδοξο και στη βία των λέξεων. ] Μη λέτε ότι το κοινωνικό κίνημα αποκλείει το πολιτικό κίνημα. ]»... 1847)'° Αυτά που λέει ο Μαρξ εδώ είναι τόσο ρεαλιστικά που δε μπορεί να τα προσβάλει καμιά «ιδεαλιστική» ερμηνεία.

ή που ταύτιζε τη δικτατορία του προλεταριάτου με τη δικτατορία ενός κόμματος. δηλαδή ενός ανθρώπου. 57 . Βασικά θέματα: η αγροτική κομμούνα. στα ρωσικά). Βασικά θέματα: δικτατορία του προλε­ ταριάτου και διατήρηση Tns αγροτικής μακροϊδιοκτησίας. στοιχείο αναγέννησης της ρούσικης κοινωνίας. Υ) Αγροτική Κομμούνα και Επαναστατικές προοπτικές στη Ρωσία (απάντηση στη Βέρα Ζαζούλιτς) 1881. που αποδίνονται άμεσα ή έμμεσα στη θεωρία του Μαρξ.αρνητικές επιρροές και κίν­ δυνοι εξαφάνισης της κοινότητας. εξ άλλου.διπλή αξία της κομμούνας και επιρροή του ιστορικού περιβάλλοντοςανάπτυξη της κομμούνας και κρίση του καπιταλισμού. θα διασωθεί μόνο από τη ρούσικη επανάσταση. τάξη επαναστατική / διεθνής δράση των εργατικών τάξεων κριτική του «Χαλκέντερου νόμου του μιστού» / επαναστατικός ρόλος των εργατικών παραγωγικών συνεργατικών / στοιχειώδικη εκπαίδευση ελευθερωμένη από την επιρροή της θρησκείας και του Κράτουςεπαναστατική δικτατορία του προλεταριάτου θεωρούμενη σαν με­ ταβατική πολιτική προς μια μεταμόρφωση των κρατικών και κοινω­ νικών λειτουργιών. απειλού­ μενη από το Κράτος και το Κεφάλαιο. 0€O)pmiK0s tou Αναρχιομού — δενίζοντας έτσι από χην αρχή το μύθο ενός Μαρξ «Λάτρη του Κράtous» και «απόστολου του Κρατικού κομμουνισμού» -που καλ­ λιέργησαν ο Μπακούνιν και ο Λένιν.εξαφάνιση του Κράτους και μεταμόρφωση των πολιτικών λειτουργιών σε διαχειριστικές λει­ τουργίες των αυτοδιευθυνόμενων συνεργατικών κοινοτήτων. θα έπρεπε.η ρούσικη κοινότητα. Αυτά τα ντοκουμέντα αποτελούν κατά κάποιο τρόπο τον αιθέρα του βιβλίου που ο Μαρξ σκεπτόταν να γράψει με θέμα το Κράτος.αγροτική χειραφέτηση και φορολογικά χαράτσια. 1875.Ο Μόρξ.οικονομι­ κές συνθήκες και κοινωνική επανάσταση. α) Σημειώ σει στο περιθώριο του βιβλίου Κρατισμός και Αναρχία (Γενεύη 1873. Βασικά θέματα: οι δυο φάσεις εξέλιξης της κομμουνιστικής κοινωνίας που βασίζεται στο συνεργατικό (cooperative) τρόπο παραγωγής / η αστική τάξη. χωρίς πάντα να υπήρχε απόλυτη σύμπτωση ανά­ μεσα στις δυο θέσεις. β) Κριτική του Προγράμματος του Γκότα. να θυμίσουμε εδώ πολλά γραπτά του Ένγκελς πάνω στο θέμα του Κράτους.

Αλλά. ο δεσμόβ μεταξύ Tns θεωρία$ και Tns ouTonias στη διδασκαλία του Μαρξ που χαρακτηρίστηκε αυστηρά σαν «αναρχικό*» όταν έγραψε: 58 . Το παρελθόν είναι η αθεράπευχη ανάγκη.— Maxililien Rubel · Ο Μόρξ. αυχό εδώ είναι μόνο η εξωχερική και ομολογημένη όψη auxns xns θεωρία* που ακολουθεί μια διπλή χροχιά σύλ­ ληψη* που η μια διαθέχει έναν προσανατολισμό αυστηρά νχεχερμινισχικό και η άλλη καχευθύνεχαι ελεύθερα npos χον φανταστικό αντικειμενικό στόχο pias avapxiKiis κοινωνία*. αλλά μόνο σχο μέλλον. δε μπορεί να βρει xis πηγέδ Tns ποιητική* έμπνευσή* Tns oxous xp0vous που πέρασαν. 1852). το τέλοβ των θεσμών που έχουν ρίξει τη ζωή to u s σε μια αδιάκοπη κατάσταση σ κ λ ά β α σ' όλε5 tis περιοχέ$ του κοι­ νωνικού. είναι μάταιο να ελπίζει στην εκπλήρωση όλων των ονείρων που η ανθρωπότητα. δια μέσου των προφητών Tns και των οραματιστών της μπόρεσε να θρέψει. θεωρηιικό* ίου Αναρχισμού ------------------------- Απ' αυτά τα Αίγα βγαίνει το συμπέρασμα όχι η κοινωνική θεωρία χου Μαρξ παρουσιάζεται εκφρασχικά σαν μια από­ πειρα αντικειμενικήβ ανάλυσηβ ev 0 s ιστορικού κινήμακκ κι όχι σαν έναβ ηθικόβ ή nofliiiK0s κώδικαβ μιας επαναστατι­ κή* πράξηβ που χείνει σχπν πραγμαχοποίηση ενόβ ιδανικού κοινωνική* ζωή*· σαν επισχημονική μελέτη pias διαδικασία* ανάπτυξη* περιλαβαίνοντα* πράγμαχα και άχομα και όχι σαν ένα σύνολο νόρμεδ για να xis χρησιμοποιούν κόμμαχα και ελίτ που έχουν σφοδρή επιθυμία να γίνουν εξουσία. Ενχούxois. Το μέλ­ λον θα μπορούσε να φέρει orous ανθρώπους τουλάχιστον. Δε μπορεί ν' αρχίσει ν' ασχολείχαι με χον εαυχό xns πριν απελευθερωθεί από κάθε πρόληψη απένανχι σχο παρελθόν» (18 Brumaire. Τέτοιοβ είναι. «Η κοινωνική Επανάσχαση χου XIX αι. και ο παρατη­ ρητή* ο οπλισμένο* με όλα τα όργανα ανάλυση5 είναι σε θέση να εξηγήσει τη διασύνδεση των φαινομένων που δια­ κρίνει. σκιτσαρισμένοβ γρήγορα.

--------------------------------------- Ο Μόρξ. που υπηρετεί στη διατήρηση της μεγάλης παραγω­ γικής πλειοψηφίας κάτω από το ζυγό μιας ολιγάριθμης εκμεταλλεύτριας μειοψηφίας και οι κυβερνητικές λειτουργίες μεταμορφώνονται σε απλές διαχειριστικές λειτουργίες» (Les Pretendues Scissions άβης I'lnternationale. Geneve 1872). 59 . δηλαδή η κατάργηση των τάξεων. εξαφανίζεται η Κρατική Εξουσία. OttopntiKbs tou Αναρχισμού — «Όλοι οι σοσιαλιστές όταν λένε αναρχία εννοούν τούτο: μόλις πετύχει ο σιόχος της προλεταριακής επανάστασης.

.

A . Rubel: La Charta de la Premiere International. πρέπει να παραδεχτούμε ncos η αληθινή συζήτηση για tous τρόπουβ μετάβασή των κοινω­ νιών που κυριαρχούνται από το Κεφάλαιο και το Kp0ros δεν έχει καν αρχίσει. είναι αρκετό να δείξει εντούτοΐ5 πόσο είναι ανώφελες πόσο ματαιοπονούν οι λεγόμενε* αντιεξουσιαστικέ$ κριτικά.M . No 19-20. οι «αντι-εξουσιαστέδ» δεν ήσαν λιγότερο «μαρξιστέ5» από tous αντιπάλου tous. Tis περισσότερεδ φορές τόσο στο μαρξι­ στικό όσο και στο αναρχικό στρατόπεδο. που αγνοούσαν npocpavcos τον συγγραφέα τους τιμούσαν την «αυθεντία».ΥΣΤΕΡΟΓΡΑΦΟ Αυτό το δοκίμιο που δημοσιεύτηκε 10 χρόνια πριν από τη χρονιά που γιορτάζονται τα 100 χρόνια από το θάνατο του Μαρξ. σελ. to d p n s-O r^ d p n s 1978. το κύρο5 αυτού του τελευταίου.13 Ομόφωνα πρέπει να ει12 Βλ. Στην πραγματικότητα. το επικρατέστερο επιχείρημα είναι ο βερμπαλισμό$. L.E. Essai sur le “ marxisme" dans ('Association International des Travailleurs. Janover et Μ. 11-161.S. xcopis να παίρνεται πραγ­ ματικά υπ' όψη η διδασκαλία του κύρια ενδιαφερόμενου. Στο 61 .Etat. Και μόνο το γεγονό$ ότι το σύνολο σχεδόν των «πολιτικών» αποφάσεων που είχε συντάξει ο Μαρξ για τα διαδοχικά συ­ νέδρια Tns ε ρ γ α τ ιά Διεθνούε είχαν γίνει ομόφωνα δεκτά από tous σ ύ ν ε δ ρ ο ί.12 Αν αφαιρέσουμε την παραδοσιακή κριτική καθαρά φρασεολογικού χαρακτήρα που έκαναν σ' αυτή τη θεωρία οι αναρχικοί και ελευθεριακοί ιδεολόγοι.). αφού ψηφίζοντα5 auT8S tis αποφάσεΐ5. 13 M. χρειάζεται να ξανακοιταχτεί για να μπορέσει να κάνει πιο δυνατή την κεντρική θέση του: τη θεμελίωση από τον Μαρξ μια5 noflitiKiis θεωρίαδ του αναρχισμού. Rubel : M ateriaux pour un Lexique de Marx . Anarchisme Etudes de marxologie (Cahier de I' I.

Maxililien Rubel - Ο Μάρξ, θεωρηιικόί ίου Αναρχιι

πούμε όχι ψηφίστηκε από τα τμήματα της ΑΙΤ αυτό που αναφέρεται στον Εμφύλιο Πόλεμο στη Γαλλία, όπου και απο­
καλύπτεται το «αληθινό μυστικό» της φύσης της Κομμούνας
μ' αυτά τα λόγια:
δοκίμιο: Ο Μαρξ κριτικάρει το μαρξισμό, Paris, 1974, σελ. 25 41. Η
Έκθεση του Κεντρικού Συμβουλίου της A. I. Τ. συνταγμένη από τον
Μαρξ για το Συνέδριο ms Γενεύης (1866), περιέχει στο θέμα 4 («Εργασία
των νέων και των παιδιών των δυο φύλων») μια παράγραφο όπου,
ανάμεσα στ' άλλα, είναι γραμμένο και τούτο:
«Το πιο φωτισμένο κομμάτι των εργατικών τάξεων καταλαβαίνει
θαυμάσια ότι το μέλλον της τάξης τους και κατά συνέπεια το
μέλλον του ανθρώπινου γένους, εξαρτιέχαι από τη διαμόρφωση
της εργατικής γενιάς που μεγαλώνει. Καταλαβαίνουν πως ιδίως
τα παιδιά και οι νεολαίοι πρέπει να ηροφυλαχτούν από τα
καταστροφικά γεγονότα του σημερινού συστήματος. Αυτό μπορεί
να γίνει μ' επιτυχία μόνο με τη μεταμόρφωση του κοινωνικού
λογικού (δηλαδή της κοινωνικής αιτίας) σε κοινωνική δύναμη και
μέσα στις σημερινές περιστάσεις μπορούμε να το κάνουμε μόνο
μέσα από τους γενικούς νόμους που βάζει σε ισχύ η Κρατική
Εξουσία. Δημιουργώντας τέτοιους νόμους, οι εργατικές τάξεις δεν
θα ισχυροποιήσουν την κυβερνητική δύναμη. Εφόσον υπάρχουν
νόμοι για να υπερασπίζουν τα προνόμια της ιδιοκτησίας, γιατί δεν
θα πρέπει να υπάρξουν νόμοι που να εμποδίζουν τις καταχρήσεις;
Αντίθετα, αυτοί οι νόμοι θα μεταμόρφωναν την εξουσία που
κατευθύνεται εναντίον των εργαζόμενων τάξεων σε δικό τους
πράκτορα. Τότε το προλεταριάτο θα κάνει μ' ένα γενικό μέτρο
αυτό που μάταια προσπαθούσε να επιτύχει με άπειρες ατομικές
προσπάθειες» (A. I. Τ ., Compte rendu du Congr£s de Geneve, 1962
σελ. 32).
Ψηφίζοντας «με μεγάλη πλειοψηφία» αυτή την εισήγηση δεν
σημαίνει ότι οι εκπρόσωποι προσχώρησαν στη θεωρία του
«Κρατικού Κομμουνισμού» που κατασκευάστηκε αργότερα από
την επίμονη προπαγάνδα του Μπακούνιν και των δικών του.

62

---------------------------------------------------------------

Υστερόγραφο —

«Ήταν ουσιαστικά μια κυβέρνηση της εργατικής τάξης, το
αποτέλεσμα της πάλης της τάξης των παραγωγών εναντίον
της τάξης αυτών που αρπάζουν για λογαριασμό τους, των
σφετεριστών, τέλος η πολιτική φάρμα που ανακαλύφτηκε
για να επιτευχθεί η οικονομική χειραφέτηση της εργασίας»'4
Μόνο έκπληξη μπορεί να προκαλέσει μια «αντι-εξουσιαστική» φρασεολογία, όταν ξέρουμε ότι αυτή την αντίληψη
του πολιτικού χαρακτήρα της Κομμούνας την δέχονταν ανε­
πιφύλακτα οι οπαδοί του Προυντόν και του Μπακούνιν, που
λίγο καιρό μετά προσπάθησε να διαδώσει ανάμεσα στους
συναγωνιστές του λιβελλους όπου ο Μαρξ χαρακτηριζόταν
σαν «εκπρόσωπος της γερμανικής σκέψης», «γερμανοεβραίος», «αρχηγός των αυταρχικών κομμουνιστών της Γερμα­
νίας» με ύφος «δικτάτορα-μεσία», φανατικός οπαδός του
«πανγερμανισμού»15. Τι να πούμε γι’ αυτά τα «Δικαιολογητικά Συγγράμματα» όπου ο Μαρξ περιγράφεται από τη μια
μεριά σαν ένας «βαθύς οικονομολόγος... αφοσιωμένος με
πάθος στην υπόθεση του προλεταριάτου», σαν «ο μυσταγωγός κι ο κύριος εμπνευστής της δημιουργίας της Διεθνούς»,
κι από την άλλη, σαν ένας δογματικός που «έφτασε να θεω­
ρείται πολύ σοβαρά σαν ο πάπας του σοσιαλισμού ή μάλλον
του κομμουνισμού»;
14

Μαρξ Ο εμφύλιος πόλεμος στη Γαλλία.

15
Δεν θα δώσουμε εδώ μια ανθολογία των ρατσιστικών και
γερμανόφιλων λόγων που ενέπνευσε το πρόσωπο του Μαρξ στον
Μπακούνιν. Βρίσκονται πιστά δοσμένα αλλά ασχολίαστα σχεδόν
στα Αιτήϊνθς Bakounine. Η «αντι-εξουσιαστική» θέση του εκδότη
A . Lehning δεν ευνοεί μια ισορροπημένη και διαφωτιστική κρίση
στο θεωρητικό φόντο μιας σύγκρουσης που η μελέτη της θα
έπρεπε ν' αρχίσει όταν δούμε τη σύγχυση που επικρατεί τόσο στο
στρατόπεδο των «μαρξιστών» όσο και των «αντιμαρξιστών».

63

Maxililien Rubel - Ο Μάρί. θ£ωρηυκό5 ιου Αναρχισμού -------------------------

Aux0s είναι όπως βγαίνει «απ' όλη τη θεωρία του evas
αυταρχικό* κομμουνιστή*, θέλοντας όπω* ο Μαντσίνι [...]
η χειραφέτηση του προλεταριάτου να γίνει με τη συγκε­
ντρωτική δύναμη του προλεταριάτου».
Τι να σκεφτεί κανεί* για έναν «αναρχικό» ή για έναν
«κομμουνιστή επαναστάτη» που πιστεύει και βεβαιώνει ότι
ο Ιουδαίος Μαρξ περιτριγυρίζεται από «πλήθος μικρών Ιου­
δαίων», πως «όλος αυτός ο Ιουδαϊκός κόσμος», «ένας λαός-βδέλλα», είναι «βαθειά οργανωμένος [...] παρ' όλες τις
διαφορετικές πολιτικές γνώμες», που είναι «σε μεγάλο μέρος
στη διάθεση του Μαρξ από τη μια και του Ρότσιλντ από την
ά λλη»'6; Πώς να πάρουμε σοβαρά έναν «αναρχισμό» που,
«αντιεξουσιαστικός» από την ουσία του και τις διακηρύξεις
του, αποδίνει στον ίδιο το Μαρξ την ένδοξη αξία ότι είχε συντάξει «τις αιτιολογίες τόσο βαθειά και τόσο όμορφα των κα­
ταστατικών αρχών» κι ότι είχε «υλοποιήσει τις ενστικτώδικες,
ομόφωνες εμπνεύσεις του προλεταριάτου όλων σχεδόν των
χωρών της Ευρώπης, προσδίδοντας στη συλλογική πάλη
της τάξης των παραγωγών το χαρακτήρα κατηγορηματικής
επιταγής, όρος απόλυτος και μέσο αναμφισβήτητο της αν­
θρώπινης χειραφέτησης17;
16
Μπακούνιν, «Προσωπικές σχέσεΐί με τον Μαρξ»- Pieces justificatives: «Αυτό μπορεί να φανεί παράξενο ( .. .) Αχ! Αυτό γίνεται
γιατί ο κομμουνισμό$ του Μαρξ θέλει δυνατά συγκεντροποιημένο
Kpduos, κι εκεί όπου υπάρχει τέτοιο Kpdtos, πρέπει να υπάρξει
αναγκαστικά μια Κεντρική Κρατική Τράπεζα, κι εκεί που υπάρχει μια
τέτοια Τράπεζα, η παρασιτική φύση των Εβραίων, που κερδοσκοπούν
με τη δουλειά του λαού, θα βρει πάντα το μέσο να υπάρξει...».
17 Βλέπε το Lettre aux internationaux de la Romagne με
ημερομηνία 23/1/1872. Archives Bakounine I, 1963 σελ. 207-228.
Ο Μπακούνιν κάνει εκεί την αυτοκριτική του γιατί είχε συμβάλλει
στο πλάτεμα των εξουσιών του Γεν. Συμβουλίου της A. I. Τ. στο
64

--------------------------------------------------------------- Υσ«ρόγραφθ — Δεν είναι ο Μαρξ. μέσα στα τμήμα­ τα. όταν ο Μπακούνιν. Δεν είναι ο Μαρξ που για την αντιμετώπιση Tns τρομοκρατίas που είχαν εξαπολύσει όλα τα Ευρωπαϊκά Κράτη εναντίον Tns Διεθνού5 είχε συστήσει τη δημιουργία. πολλαπλασιάζον^κ tis μυστικέ5 οργανώ σει. για να οδηγήσει στο θρίαμβο την «καλοκαθοδηγούμενη επανάσταση»18. XXXVI. των συνεργατικών και των πολιτικών κομμάτων σαν δημι­ ουργία από τα «κάτω npos τα πάνω». Το πρόγραμμα πρόβλεπε τη δημιουργία ενόβ «δραστήριου και δυνατού κόμματο5» που θα ήταν πραγματικά η πρωτοπορία που θα βάδιζε «παράλληλα» με to u s οπαδούβ του Ματζίνι. σχεδίαζε για to u s Ιταλού5 επαναστάτεβ. euvocbvtas τη δημιουργία pias μυστικήβ και συγκεντρωτικήβ αρχής pias ελίτ που είχε σαν αποστολή ν' ασκή­ σει μια «αόρατη και συλλογική δικτατορία». 65 . Archives. 18 Bakounine a Albert Richard 1/4/1870. 0 Lehning συνοψίζει στην Εισαγωγή του tis δραστηριότητε5 του Μπακούνιν T8fvovras «να δώσει oris μάζεί μια αληθινή επαναστατική καθοδήγηση». ένα πλάνο δράσηβ για τον ξεσηκωμό. Ο Μαρξ. είναι ο Μπακούνιν που έβαλε στην πράξη την αρχή Tns απελευθέρω σή «από τα πάνω npos τα κάτω». την επαναστατικοποίηση των χωρικών. τα Συνέδριο tns Mnafl (1896) και δυναμώσει τελικά την εξουσία του «μαρξιστικού τμήμα««». αντιγράφοντα$ την καρριέρα του Ματζίνι. πυρήνων που θ' αποτελούνταν από τα πιο σίγουρα. υπογράμμιζε το ενδιαφέρον των συνδικάτων. έχοντα5 εμπιστοσύνη στο πραγματικό κίνημα των εργατών. «αναγκα­ στικά» οπαδών του φεντεραλισμού και του σοσιαλισμού. κ α λ ε σ μ έ ν ο ι να οργανώσουν «μια μεγάλη λαϊκή επανάσταση». Σελ. και επαγρυπνώνταβ να μη διεισδύσουν αυτοί στο νέο κόμμα. αλλά έχονταβ επ ιφ υλά ξει για μια συμμαχία μαζί to u s . που πάλευε στο περιθώριο Tns πραγματικήβ ζωήβ των μαζών.

. τα πιο αφοσιωμένα.’9 Φαντάζεται κανείς τον άνθρωπο. Δε χρειαζόταν να μιμηθούμε τους οπα­ δούς του Ματζίνι και να στρατολογούμε στρατιώτες για να φτιάξουμε μικρούς μυστικούς στρατούς.] θα σχηματίσουν το γεφύρι που είναι αναγκαίο μεταξύ της προπαγάνδας των σοσιαλιστικών θεωριών και της επανα­ στατικής πρακτικής».— Maxililien Rubel · Ο Μάρξ. 13-27/3/1872. Δεν είναι ο Μαρξ που συνιστούσε στους Ιταλούς που θα στρατολογούνταν μ' αυτό τον τρόπο να σχηματίσουν μια "μυστική συμμαχία" που «θα δεχόταν στους κόλπους της μόνο λίγα άτομα. ικανούς να πραγ­ ματοποιήσουν ξαφνικά αιφνιδιαστικά κτυπήματα».. γιατί για τη λαϊκή επανάσταση. θίωρηυκόί ίου Αναρχισμού ------------------------ πιο αφοσιωμένα. 66 . τα πιο έξυπνα. που καταγγέλλουν σαν προσωποποίηση του «αυταρχικού κομμουνισμού» να προ­ ωθεί κατ' αυτό τον τρόπο ένα μυστικό δίχτυ συντρόφων ή να χρησιμοποιεί το επιστημονικό του ταλέντο και το ταλέντο του ως μαχητή για να «μετατρέψει τη Διεθνή σ' ένα είδος 19 Γράμμα στον Κέλσο Τσερέπι. αλλά στην ποιότητα. δεν είναι την ποσότητα που πρέπει να ζητάμε. τα πιο έξυπνα και τα πιο δραστήρια. με μια λέξη τα πιο στενά δεμένα μέλη. τα πιο σίγουρα. Στην Ιταλία όπως και αλλού [. σεή. Δεν είναι ο Μαρξ που υπέδειξε το σχηματισμό "γενικών επιτελείων". ο στρατός είναι ο λαός. ένα «καλοοργανωμένο και εμπνευσμένο δίχτυ από ηγέτες του λαϊκού κινήματος. μια οργάνωση που δεν είναι καθόλου αναγκαίο γι' αυτή να έχει πάρα πολλά άτομα μυημένα στη μυστική οργάνωση». 251. γιατί μέσα σ' αυτού του είδους τις οργανώσεις. τα καλύτερα. Archives. με τη «διπλή αποστολή» να σχηματίσουν «τη φλογισμένη και ζωοδότισσα ψυχή αυτού του απέραντου σώματος που ονομάζεται Διεθνής Εταιρία των Εργαζομένων (ΑΙΤ).

για να δικαιολογή­ σουν οι δήθεν αναρχικοί to «αντιεξουσιαστικό tous» δόγμα δεν έχουν που αλλού να καιαφύγουν εκτόί από την αδιάκο­ πη αναφορά tous σε μερικέ* γραμμέ5 του Κομμουνιστικού Μανιφέστου ή σε τσιτάτα από ιδιωτικά γράμματα. στις αμφίβολη* ηθική* αξία* μανούβρεδ των Μαρξ και Ένγκελδ για να επιτύχουν τον αποκλεισμό του Μπακού­ νιν και των οπαδών του από τη Διεθνή. 220. Από εδώ και πέρα. Ο Μαρξ σ' όλη του την καρριέρα ήταν έναβ μαχητήβ ενα­ ντίον Tns εξουσία*. Ενώ είναι εύκολο να συνθέσει κανείϊ μια ανθολογία από γραφτά γιακωβίνικη5 και Μπαμπέφ-Μπλανκιστική* έμ π νευσή ξεκινώνταε από το έργο του Μπακούνιν. εναντίον του αυταρχισμού. καλοπειθαρχημένο. Ο «δόκτωρ m s φιλοσοφία*» είχε να αντιμετωπίσει από vcopis το πρώτο εμπόδιο για ν' ασκήσει το επάγγελμα του πανεπιστημιακού δασκάλου: το Πρωσικό Κράτοβ και την Πρωσική Εκκλησία. internationaux de la Romagne. αλλά σαν πολί20 Γράμμα oious.--------------------------------------------------------------- Υστερόγραφο — Κράτος καλοκουρδισμένο. όπου σελ. nebs να εξηγήσει κανείϊ χο γεγονόί όιι. δοκίμασε και την πρώτη αποτυχία που του έδωσε και την πρώτη ώθηση για αγώνα εναντίον Tns πολιχικήδ apxns (εξουσίαβ). Τότε. η ζωή του Μαρξ είναι αδιάκο­ πα δεμένη μ' έναν πολιτικό αγώνα που κάνει σ' όλου$ tous τόπου5 εξορία* όπα» και στη χώρα του όταν μπόρεσε να επι­ στρέφει στα 1848. 67 . όχι σαν γερμανό* πολίτης. ένα τέτοιου είδουβ εγχείρημα που θα έδειχνε ότι ο Μαρξ ευνοούσε δήθεν τον «Κρατικό κομμουνι­ σμό». Πριν ο Μπακούνιν να σφυρηλατήσει τον όρο μαρξισχέε για να υποδείχνει xous φίλου* του Μαρξ. υπάκουο σε μια ενωτική κυβέρνηση και που όλε* οι εξουσία θα ήσαν συγκεντρωμένε* σια χέρια ίου Μαρξ»20. μιλούσε για «μαρξιανού*» και για «μαρξιανό πυρήνα». αποκαλύπτεται αδύνατο. καθώί και φυσικό.

Με λίγα λόγια. δεν παράλειψε να δημοσιεύει στις εφημερίδες «αντιεξουσιαστικά» κομμάτια και ν' αναζηιά επαφές με τους κύκλους των Χαρτιστών που τότε δεν είχαν μεγάλες πολιτικές προοπτικές.Ο Μάρξ. καθεστώτων. Στην Αγγλία. στις Βρυξέλλες και στο Λονδίνο. του Ανορχιομού ------------------------ ins χωρίς πατρίδα.— Maxililien Rubel . που είναι το κλειδί του ατομισμού του Επίκουρου (ας θυμηθούμε πως το θέμα του Μαρξ όταν ήταν υποψήφιος για το ντοκτορά της φιλοσο­ φίας ήταν ακριβώς αυτό). αλλά ολοφάνερα. δεν μπορεί να φτάσει την ακρίβεια αυτών που λέμε φυσικές επιστήμες. και διατυπώνει προγνωστικά σχετικά αξιόπιστα σε σχέση με τη συμπεριφορά των ανθρώπων. στις χώρες που παράμεινε ο Μαρξ παρακολουθιόταν από την αστυνομία. Η μαρξιστική θεωρία του αναρχισμού έχει αυτά τα δυο χαρακτηριστικά: αναλύει τα κοινωνικο-ιστορικά φαινόμενα στο καθορισμένο ξετύλιγμά τους μεσ' από μαρτυρίες επαληθευμένες και που μπορεί να επαληθευτούν από τη μια. έστω κι αν η μοντέρνα επιστημολογία ξαναβάζει σε αμφισβήτηση τις ντετερμινιστικές προϋποθέσεις αυτών που λέμε θετικές επι­ στήμες. Στην Κολωνία. όπου μπορούσε να εκφραστεί κάπως ελεύθερα. επειδή είναι αναλυτική και διατυπώνει κανόνες. όπου επικρα­ τούσε σχετική ελευθερία. των μεταμορφωτικών τάσεων. από την άλλη. ο αγώ­ νας του κατευθυνόταν πάντα εναντίον των αντιδραστικών. Αυτή η θεωρία. όχι σαν τυχοδιώκτης που ύφαινε συνωμοσίες χωρίς αποτέλεσμα εναντίον του κατε­ στημένου. εξασφαλίζοντας κατά κάποιο τρόπο τον μεταθανάτιο θρίαμβο αυτής της αρχής του «τυχαίου». εντολές (normative). Σε αντίθεση με το μεγαλύτερο μέ68 . Αν εξαιρέσουμε την Αγγλία. στο Παρίσι. πάλεψε σύμφωνα με τις κοινωνικοπολιτικές του πεποιθήσεις. άρα των αυταρχικών. θεωρητικό. εκεί όπου οι αστικές ελευθερίες ήσαν εξασφαλισμένες' και στην παρανομία όταν η αστική τάξη ήταν υποχρεωμένη να παλεύει ακόμα εναντίον των λειψάνων του φεουδαρχικού απολυταρχισμού.

ένας χρονικογράφος λυ­ πάται γιατί ο Μαρξ είναι περισσότερο γνωστός σαν οικο69 . Αν χωρίσεις τον κριτικό της πολιτικής οικονομίας από τον θεωρητικό της επαναστατικής πολιτικής. δεν μπορούμε να πούμε ότι ήρθε σα σπεσιαλίστας της πολιτικής οικονομίας σε σύγκρουση με τον Adam Smith ή τον David Ricardo και τους επιγόνους τους. Έτσι. Όταν. είχε κιόλας πίσω του μελέτη τριάντα χρόνων σε πολλές περιοχές της γνώσης. αλλά και να παραγνωρίζεις ταυτόχρονα την αναγκαστικά αρνητική επιρροή των «αστικών» περιστάσεων ή καλύτερα: «της αστικής μιζέριας» που σημάδεψε όλη την καρριέρα του ως πνευματικού παρία. με την ευκαιρία εκατό χρόνων από το θάνατο του Μαρξ.--------------------------------------------------------------- Υστερόγραφο — pos των στοχαστών που διακήρυχναν πως ήσαν οπαδοί του αναρχισμού ή ενός μηδενιστικού ατομικισμού (M ax Stirner). ο Μαρξ ζήτησε να μάθει τους τρόπους επαναστατικής μεταμόρ­ φωσης στο παρελθόν. αλλά που δε σκοτίζονταν καθόλου να βρουν τα πρακτικά μέσα τα ικανά να οδηγήσουν σε κοινοτικές φόρμες ελευθε­ ρωμένες από τους ταξικούς θεσμούς που ευνοούν την εκ­ μετάλλευση και την κυριαρχία ανθρώπου από άνθρωπο. τόσο στη θεωρητική τους έκφραση όσο και στην πρακτική τους εκδήλωση. Όταν ισχυριζόταν ότι πήγαινε να προσδιορίσει στις έρευνες του τον φιλόδοξο στόχο «ν' ανακα­ λύψει τον οικονομικό νόμο της κίνησης της μοντέρνας κοινω­ νίας». για να βγάλει απ' αυτές τις ιστορικές εμπειρίες γενικά διδάγματα. είναι σαν να μη θέλεις να δεις τη βαθειά έννοια του έργου του. Η πρωτοτυπία της μεθόδου του ασκήθηκε παρατηρώντας τις ανθρώπινες σχέσεις που υπονοούσαν τα λεγόμενα οικονο­ μικά φαινόμενα. Διαθέτουμε πολλές ενδείξεις που επιτρέπουν να βεβαιώ­ σουμε ότι στο βιβλίο περί Κράτους που πρόβλεπε το σχέδιο της «Οικονομίας» που ορίζει ο Μαρξ στον Πρόλογο της «Κρι­ τικής της Πολιτικής των Οικονομίας» (1859) θα αναπτυσσόταν μια θεωρία του Αναρχισμού.

— Maxililien Rubel . Marx mort et v if στο «Nouvel Observateur». εκδ. Το φωτοστέφανο του μύθου που περιβάλλει το έργο του Μαρξ κατάληξε να προσδώσει ένα βαθμό μυστικιστικοnoinons που ποτέ δεν είχε φτάσει μέχρι τώρα. «η πολιτική» διαπερνάει από τη μια cos την άλλη άκρη το συνολικό έργο του Μαρξ. 60: Ο Μαρξ «παραμέλησε την πολιτική θεωρία. ανάλογα με u s περιστάσεις σε γραφτά επεξεργασμένα σύμφωνα με το σχήμα δυο τριάδων όπου μαντεύει κανει^ εύκολα τη σχέση με τη διαλεκτική μέ­ θοδο e v 0 s Χέγκελ προκαταρτικά «διορθωμένου»22. npos όφελο$ pias "08copias για την οικονομική εκμετάλλευση" . 22 Μαρξ. Έργα. Pleiade. θεωρηιικί» ιου Αναρχισμού ------------------------- νομολόγοβ και όχι σα θεωρητικόβ in s πολιτικής φαίνεται ncos έχει υπόψη ίου αυχό το σχέδιο που ποτέ δεν μπόρεσε ο Μαρξ να το δουλέψει21. Τ. I. 70 . που τώρα πια είναι δυνατό να 21 Βλ.Ο Μόρξ. ενώ δίνεται αποσπασματικά για aities που εύκολα u s διακρίνει κανεί$. φιλελεύθερων και δημοκρατών ιδεολόγων που υπηρετούν τα συμφέροντα του αληθινού καπιταλισμού εναντίον του ψευτοσοσιαλισμού που χρωμα­ τίζουν με τα χρώματα του ολοκληρωτικού δαίμονα.. Όμω ς ο συγγραφέα5 m s «ΚριτιKhs» ισχυρίζεται ότι έχει «υλικά» που προορίζονται για πέντε «ρουμπρίκεδ» ή «Βιβλία»· μιλάει ακόμα για «μονογραφία» που μπορούν ν' αλλάξουν. 25-31 Μάρτη 1983. Για να πούμε την αλήθεια.. δημοσιευμένα κι ανέκδοτα. Jacques Julliard. σελ. συχνά αθέλητα. που βρίσκονται σ' όλα σχεδόν τα γρα­ φτά. Η «μονογραφία» που μνημονεύτηκε ανάμεσα στα υλικά που είχαν καταγραφεί σαν προσωρινό κείμενο στο «Βιβλίο» θα μπορούσε να συγκροτηθεί ξεκινώνταβ από τα σκόρπια και πάρα πολλά στοιχεία.δυστυχακ για pas». και είμαστε υποχρεωμένοι να παραδεχτούμε ότι «ελευθεριακοί» και «αντι-εξουσιαστέ5» πρόσφεραν αρκετά ώστε να γίνουν συ­ νένοχοι.

χωρίς να μπορούμε να καθορίσουμε την ακριβή χρονολογία. θεω­ ρητικός του αναρχισμού» να μην υποβάλουμε στην κρίση των αναγνωστών και ιδιαίτερα εκείνων που δεν κουράζο­ νται να λυσσομανούν εναντίον του «Κρατικού Κομμουνι­ στή». που υπολογίζεται ότι είναι όλο το έργο.--------------------------------------------------------------- Υστερόγραφο — ία πάρει κανείς στα χέρια ίου. το ερώτημα που είχε βάλει ο Κάουτσκι στο Μαρξ τον Απρίλη 1881 φαίνεται πως επιτέλους είχε πάρει μια οριστική απάντηση χάρη στην πιο πρόσφατη εκδοτική επιχεί­ ρηση. σε πάνω από 80 χρόνια. τότε θα χάναμε ένα πολύ σοβαρό επιχείρημα. 23 Αυτή η έκδοση είναι αποτέλεσμα ins κοινής πρωτοβουλίας των Ινστιτούτων του μαρξισμού-λενινισμού Tns Μόσχας και Βερολίνου (ΓΛΔ). λοιπόν. Δε μπορούμε όταν κάνουμε μια διατριβή με θέμα «Μαρξ. Αυτές κλιμακώθηκαν. Ξέρουμε ακόμα ότι το πρώτο σχέδιο του Βιβλίου για το Κράτος χρονολογείται από το 1845. χάρη σ' εκδόσεις κι επανεκδόσεις που είχε αρχίσει πρώτος ο Ένγκελς. 71 . τα έντεκα θέματα που ο Μαρξ έχει γράψει σ' ένα καρνέ που χρησι­ μοποίησε μεταξύ 1844 ως το 1847. Αν δε γινόταν αυτό. Εξ άλλου. Ξέρουμε. τώρα πως ο Μαρξ ποτέ δε σταμάτη­ σε να δουλεύει για τη ρουμπρίκα με τον τίτλο «Το Κρά­ τος». Από τους 100 και πλέον τόμους. έχουν από το 1975 εκδοθεί 15. ακριβώς όπως την τέλειωσε με μια εργασία με θέμα τις επαναστατικές προοπτικές στην Τσαρική Ρωσία. Η ιστορία της γέννησης του μοντέρνου Κράτους ή η γαλλική Επανάσταση. αυτό το σχέδιο. όταν άρχιζε να γράφει σε πρώτο γράψιμο μια κριτική της πολιτικής οικονομίας. την ΜβΓΧ-ΕηςθΙς-Οθςβιτηθί^θόθ23. λοιπόν. Μόλις τέλειωσε αυτή η περίοδος. I. την καρριέρα του σα «στρατευμένος» επι­ στήμονας την άρχισε με μια κριτική της πολιτικής ηθικής του Χέγγελ. μετά to θάναΐο ιου. Δίνουμε.

Συγκεντρωτισμός και πολιτικός πολιτισμός. X. 537. 8 ". Συγκεντρωτισμός και ιεραρχία. η πάλη για την κατάργηση (Auf Hebung) του κράτους και της αστικής κοινωνίας. IX. Η εθνικότητα και ο λαός. Φεουδαρχικό σύ­ στημα και εκβιομηχάνιση.24 Ο Μαρξ ανάλαβε την υποχρέωση απέναντι σ' έναν γερμανό εκδότη το Φλεβάρη 1845. με σιγουριά να βεβαιώσουμε 24 Marx-Engels: W erke. Ελευθερία. XI. θεωρηιικΰί ιου Αναρχισμού ------------------------- Η αλαζονεία του πολιτικού (Des politischen Wesens): σύγ­ χυση με το αρχαίο Κράτος. Η ατομική ελευθερία και η δημόσια δύναμη. ισότητα και ενότητα. Πολιτικές λέσχες. πιο πάνω). Η νομοθετική εξουσία και τα νομοθετικά σώματα. 9". Το δικαίωμα ψήφου. 9'. Η λαϊκή κυριαρχία. Η εκτελεστική εξουσία. Σελ. να παραχωρήσει την απο­ κλειστικότητα ενός έργου σε δυο τόμους που θα είχε τον τίτ­ λο «Κριτική της πολιτικής και της πολιτικής οικονομίας» (βλ. Το αντιπροσωπευτικό Κράτος και η Χάρτα. II. Διχασμός όλων των στοιχείων σε στοιχεία του αστικού και του πολίτη (biirgerliche und Staatwesen).— Maxililien Rubel . Ο χωρισμός των εξουσιών. Berlin (RDA) τομ. Το Κράτος και η πολιτική (civile) κοινωνία. Τα πολιτικά κόμματα. Τα σημεία VIII-XI υποδείχνονται με τα νούμερα 8'.Ο Μαρξ. Νομοθετική κι εκτελεστική εξουσία. Σχέσεις των επαναστατών με την αστική κοινωνία. IV. VII. VIII. Το συνταγματικό αντιπροσωπευτικό Κράτος ή το δημο­ κρατικό αντιπροσωπευτικό Κράτος. VI. Η διακήρυξη των δικαιωμάτων του ανθρώπου και η σύσταση του Κρ ά το ς. V. III. Μπορούμε. Η δικαστική εξουσία και το δίκαιο. λοιπόν. 72 . Ill. Η δημόσια διοίκηση και η κοινοτική διοίκηση.

Αρκεί να τροποποιήσει κανείβ τον προσποιητό ειρωνικό χαρακτήρα του λόγου. που είδαμε αμέσως πιο πάνω θα εξυπηρετούσε τον συγγραφέα σαν πλαίσιο αναφοράς για xis μελέτες που θα επιχειρούσε να κάνει. πρέπει να προσθέσουμε μια γραφτή πολεμική τόσο σύντομη και τόσο γεμάτη ειρωνεία που θ' άξιζε να γραφτεί εδώ ολό­ κληρη σαν αποκλειστικό ντοκουμέντο Tns πολιτικής θεωρίαβ που βγαίνει από το συνολικό έργο του Μαρξ και δικαιολο­ γεί τη στρατηγική πρόθεση την υποταγμένη στην υπόθεση m s avapxias. 73 . πολιτικού χρονικογράφου και μαχη­ τή. για να έχει την θετική σύλληψη του δήθεν «κρατιστή κομμουνιστή»: «Η εργατική τάξη πρέπει να συγκροτηθεί σε πολιτικό κόμ­ μα. ενώ άλλα θα τον απασχολήσουν σε εργασίες του που έκαμε σ' όλη τη διάρκεια in s δραστηριότηtas του σαν ιστορικού. Πολλά από τα θέματα που απαριθμήθηκαν σ' αυτό το σχήμα τα άγγιξε ο Μαρξ σε γραφτά που έγραψε πριν τα 1845. Σ' αυτή δίνει το λόγο σ' έναν υπερασπιστή Tns OT0ons Tns «noflitiKns a6ia<popias» και xcopis σχόλια.--------------------------------------------------------------- Υστερόγραφο — ότι το σχήμα. που λένε πως ο αγώνας εναντίον του Kp0TOus σημαίνει την αναγνώριση του Κράτουβ. καταλαβαίνει Kav8is ότι ο δήθεν αναρχιK0s συλλογισμ05 δεν ωφελεί σε τίποτα. πρέπει να ενεργήσει πολιτικές πράξεις με τον κίνδυνο να έρθει σε σύγκρουση με tis «αιώνιες αρχές». με κίνδυνο ν' αναγνωρίσουν το σύστημα της μιστωτής εργασίας και ν' αρνηθούν τις αιώνιες αρχές της απελευθέρωσης της εργατικής τάξης. Στη λίστα των κειμένων που έχουμε Ki0flas μνημονεύσει. να παλεύουν για μ εγ α λ ύ τερ ο ι μιστούς ή να εμποδίζουν το χαμήλωμα τους. «Το πολιτικό» θα είναι στο κέντρο των συγκρούσεων του με τους αναρχικούς που ήσαν μέλη της Εργατικής Διεθνούε. μόλις ειπωθούν τα λόγια. Οι εργαζόμενοι πρέπει να οργανώνουν απεργι^.

Ο Μόρξ. άρα. έστω κι αν. Πρέπει να προσπαθήσουν να επιτύχουν τη νομική απα­ γόρευση τηβ εργασι^ σ' εργοστάσιο κοριτσιών κάτω των 10 χρόνων. μ' αυτό το μέσο. για να ικανοποιήσουν tis χυδαίεβ και βέβηλεβ καθημερινέε tous ανάγκε$ και για να σπάσουν την αντίσταση Tns aoriKns τάξη$. διεξάγουν τον πολιτικό αγώνα xcopis να υποχωρούν μπροστά 74 . να γράφουν και να λογαριάζουν από δασκάλοι* που θα πληρώνονται από το Κράτος σε δημόσια σχολεία -γιατί καλύτερα ν' αρνιέσαι tis αιώνιε5 αρχέ5 παρά να είσαι αγράμμακκ κι αστοιχείωτος αποκτηνωμένοδ από 16 copes δουλειά κάθε ημέρα. νέο$ συμβιβασμ05 που σκοντάφτει στην καθα­ ρότητα των αιώνιων αρχών! Οι εργάτεβ πρέπει ν' απαιτούν από το Kp0ros -0ncos συμβαίνει στην αμερικάνικη Δημοκρα­ τία· να είναι υποχρεωμένο να δίνει στα παιδιά των εργατών δωρεάν στοιχειώδικη εκπαίδευση. Δεν υπάρχει fteyos να κατα­ δικαστούν τα αμερικάνικα και εγγλέζικα ειρηνιστικά κινή­ ματα. με κίνδυνο να συγκρουστούν με tis aicoviss αρχέε αποδεχόμενοι συμβιβασμούβ. οι εργαζόμενοι διαπράττουν το φρικιαστικό έγκλημα παραβίασηβ των αρχών εάν. έστω κι αν δεν είναι ακόμα η στοιχειώδικη εκπαίδευση γενικευμένη. δεν καταργείται η εκμετάλλευση των αγοριών που έχουν ηλικία κάτω των 10 χρόνων. Στα μάτια των «αντι-εξουσιαστών».— Maxililien Rubel . ούτε ακόμα περισσότερο οι αγώνεδ για την επιτυχία 8v0s νόμιμου ορίου m s εργάσιμη5 ημέρας άρα η επιτυχία συμβιβασμού με tous επ ιχείρ η μ α ^ που δεν θα μπορούν να εκμεταλλευτούν περισσότερα από 10-12 ώρε5 αντί 14 cos 16. Εφόσον ο KpauK0s Προϋπολογισμό5 καταρτίζεται μ' έξοδα Tns εργατικήε τάξης είναι φυσικό οι εργάιεβ και οι εργάτισσεδ να μαθαίνουν να διαβάζουν. για να επιτύχουν παραχω­ ρ ή σ ε ι. θεωρηιικόί ιου Αναρχισμού ------------------------- Οι ερ γ ά ικ πρέπει να ενωθούν στον πολιτικό tous αγώνα εναντίον ίου ασιικού Kpdtous.

141-148. δημιουργεί αμφιβολίες). 1873. τα γεγονότα του 1871 στη Γαλλία δεν είχαν τίποτα που θα επέτρεπαν να δούμε εκεί μια εμπειρία που θα επέτρεπε να προβάλλει την αντίληψη «της δικτατορίας του προλεταριάτου». Η μαρξιστική πολιτική θεωρία -που θ' αναπτυσσόταν αναμφίβολα στο Βιβλίο για το Κράτος που προβλεπόταν μέσα στο πλάνο για το γρά­ ψιμο της «Οικονομίας». που ο καθένας 25 Marx L'indefferontisme en matiere politique (στα ιταλικά) στο Allmanaco repubblicano. στην πολιτική θεωρία του Μαρξ. Αυτές οι γραμμές γράφτηκαν δεκαεφτά μή­ νες μετά τη συντριβή της Κομμούνας και μας δείχνουν ολο­ φάνερα πως. βάζοντας στη θέση της δικτατορίας tns αστικής τάξης τη δική τους επαναστατική δικτατορία. «άρνηση» του προηγούμενου.»25 Ο Μαρξ δε σκέφτηκε καθόλου να σχεδιάσει αυτή την ερ­ γατική δικτατορία «Κρατικού κομμουνισμού».με μερικά αποσπάσματα από ένα κείμενο που δημοσιεύτηκε στο 1971: «Ο Ένγκελς δε μπορούσε ν' αγνοεί ότι.βασίζεται στην αρχή της προοδευ­ τικής εξέλιξης των «τρόπων παραγωγής». 75 . σελ.ανάμεσα στο καπιταλιστικό σύστημα και το σοσιαλιστικό τρόπο παραγω­ γής. Έχουμε αλ­ λού υπογραμμίσει το λάθος του Ένγκελς απ' αυτή την άπο­ ψη και κρίνουμε χρήσιμο να τη θυμίσουμε σε τούτο εδώ το γραφτό -που βέβαια δεν εξαντλεί καθόλου τη συζήτηση για το θέμα που εξετάζεται. για τον Μαρξ. η δικτατορία του προλεταριάτου ήταν μια «αναγκαία» μετα­ βατική φάση -με την ιστορική και ηθική έννοια. δηλώνοντας πως η νέα εξουσία «αντί να καταθέσει τα όπλα και να καταργήσει το Κράτος» δι­ ατηρεί κατά κάποιο τρόπο τον καταπιεστικό μηχανισμό που υπάρχει «δίνοντας στο Κράτος μια επαναστατική και μετα­ βατική φόρμα».--------------------------------------------------------------- Υστερόγραφο — <πα βίαια μέσα. αν και χρησι­ μοποιεί μια φόρμουλα που παίρνει πολλές εξηγήσεις (σημ.

ειδεμή ο «οικονομικός νόμος της κίνησης της μοντέρνας κοινωνίας» -που ο Μαρξ ισχυριζόταν ότι είχε ανακαλύψει.— Maxililien Rubel . Σ η μειώ σ ει για να χρησιμέψουν σχο Notes pour server a I'histoire de la Commune de Paris en 1871. ο καπιταλισμός προετοιμάζει το κοινωνικό και οικονομικό έδαφο5 m s επαναστατική$ του μεταλλαγή$ που δεν είναι καθόλου ένα επεισοδιακό φαινόμενο: για να μπορέσει να πραγματο­ ποιηθεί η δικτατορία του προλεταριάτου. 1971. Έκδοση που έγινε από tous Μ. tous u A ik o lis και ηθικούς 0pous για to ξεπέρασμα του από tov επόμενο. Εξ αιτίας ιων δικών tou κοινωνικών ανταγωνισμών.θα κυριαρχήσει πάνω στο ένστικτο της επιβίω­ σης και διατήρησης του είδους μας. προσπαθούμε να διαφυλάξουμε την κληρονομιά των στοχαστών επαναστατών του XIX αιώνα. Paris. Με άλλα λόγια. Μια δικτατορία. Η νέα θεωρία θα γεννηθεί από ένα σε παγκόσμια κλίμακα επα­ ναστατικό κίνημα. θεωρητικό* του Αναρχιομού ------------------------- δημιουργεί στη διάρκεια m s ανάπτυξή tou. Rubel και Javouer Enlons otis εκδόσεις Spartacus. πρέπει να καταλήγει σ' έναν τύπο κοινωνίας που αυτή βοήθησε να γεννηθεί. Η ύπαρξη της μόνο ύστερα μπορεί ν' αποδειχτεί. για ν' αξίζει τ' όνομα προλεταριακή.Ο Μάρξ. 76 . Ενώ αυτός ο «νόμος» βγαίνει από την επιστημονική ανάλυση του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής -που δεν φαίνεται να έφτασε στο όριο 26 Εισαγωγή στον Jules A n d rie u . Κατά συνέπεια.. πρέπει οι υλικές και π ν ευ μ α τ ώ συνθήκε5 να έχουν φτάσει ένα επίπεδο ανά­ πτυξης που κάνει κάθε επιστροφή npos τα πίσω αδύνατη. η απο­ τυχία της Κομμούνας δείχνει ότι δεν υπήρξε δικτατορία του προλεταριάτου κι ότι δε μπορούσε να υπάρξει». Payot. η θέση m s π ρ ο λ ε τ ά ρ ιο ί 6iKiaxopias απο­ κλείει το ενδεχόμενο μιας αποτυχίας.26 Παραχωρώντας στο έργο του Μαρξ μια εξέχουσα θέση ανάμεσα στις συνεισφορέβ για την ανάπτυξη μια$ θεωρίας για τον αναρχισμό.

Milan.η π ρ ολεταριακή επανάσταση γίνεται αναγκαία και εγγράφ εται σ ' αυτή την ηθ ική u is a v a p x ia s που ο Κροπότκιν μα$ κλ η ρ ο δ ό τ η σ ε τα π ρ ο λεγό μενα m s 27 Μ. Πρέπει να σημειώσουμε μια ιταλική μελέτη: Bruno Bongiovanni : L'universale pregiudizio. R. 77 . La Salamandra. Le interpretazioni della critica marxiana della politica. Ο κτώ βρηε 1983 27 Pierre Cropotkine: Η ηθική.--------------------------------------------------------------- Υσΐ£ρόγροφο — εξ έλ ιξη ε χου. 1981.

.

Οι αναμφισβήτητες θεωρητικές και αναλυτικές ικανότητες του Μαρξ τον οδηγούν. Η χρονολογία αυτή αποτελεί ένα ορόσημο για την χάραξη δύο διαφορετικών δρόμων μέσα στο επαναστατι­ κό κίνημα. 1844. ελευθεριακές ή ά λ λ ες xis οποίες κατηγόρησαν ότι δεν συμβαδίζουν με τη νεωτερική οικονομική ανάπτυξη. για το επόμενο στάδιο τns ιστορικήί προόδου. Ο μαθητευόμενοβ Μαρξ όχι απλά τείνει να ξεπεράσει τον μέχρι πρότινος «δάσκαλό» του Προυντόν αλλά και ξεκινάει μια διαδικασία πλήρους αποδόμησής του. Αν όμω ς όπως πολύ εύστοχα το έχει διατυπώσει ο Μάρτιν Μπούμπερ στο βιβλίο του Μονοπάτια στην Ουτοπία. ίσα* γιατί κάποια πράγματα πλέον να φαντάζουν και πάλι πιο επίκαιρα και κοντινά. μομφή που σίγου­ ρα δεν ήταν αβάσιμη για κάποιες τουλάχιστον από αυτές.' το ου­ 1 Η πρώτη έκδοση του βιβλίου με τίτλο Netivot be-utopyal έγινε το 1946 στα εβραϊκά (στα ελληνικά κυκλοφόρησε το 2000 από tis εκδόσεΐ5 Νησίδε5 σε μετάφραση του Βασίλη Τομανά). είναι η ανα­ γκαία εν ενεργεία φάση m s χειραφέτηση και m s αναμόρφω ση του ανθρώπου.. Καρλ Μαρξ θα ξεκινήσουμε χην ιστορία από πολύ παλιά και πολύ μακριά. τον οποίο έφεραν σε αντιπαραβολή με ό.1844: Μεταξύ Μαρξ και Προυντόν Η θέση του κομμουνισμού είναι η άρνηση m s 0pvnons και άρα. Ο Μαρξ και ο Προυντόν έρχονται στην πρώτη τουβ ρήξη.τι όρισαν cos «ουτοπικό σοσιαλισμό»: όλες δηλαδή v s υπόλοιπες σο­ σιαλιστικές τάσεις παλιότερες και σύγχρονες τους. μαζί με τον συνοδοιπόρο του Ένγκελς στη διαμόρφωση αυτού που ονόμασαν «επιστημονικό σοσι­ αλισμό». 79 ..

12-13. 2 Buber. του Αναρχισμού ------------------------- τοπικό το στοιχειοθετεί η θέληση για αλλαγή ανεξάρτητα απ' u s 6 e6 o psves συνθήκεε και το όραμα μια δ ίκα ιά Koivoavias ανεξάρτητα απ' το nebs θα διαμορφωθεί τελικά ή κοινωνία αυτή. 2000. Όμω$ η εποχή που σήμερα ζούμε θυμίζει πολλά από τότε. Μονοπάτια στην Ουτοπία. θεωρητικό. σε ένα αύριο που το Κεφάλαιο αντικρίζει σαν την απόλυτη ολοκλήρωση m s yns Tns Επαγγελίαβ του. Τελικά αν και οι Μαρξ και'Ενγκεί^ δεν μπόρεσαν πάντα να αηοφύγουν τα ευμενή για τον Προυντόν και το έργο του σχό­ λια. σελ. δεν είναι τυχαίο ncos τόσο ο μαρξισμ05λενινισμό$ όσο και ο avapxiop0s φαντάζουν σήμερα σε αρκετού$ σαν δύο επαναστατικά κοινωνικά κινήματα που ταιριάζουν περισσότερο στο παρελθόν παρά στο μέλλον. to u s πιο σημαντικού5 ίσακ συνεχιστέ5 in s n p o u v io viK n s παράδοσή μέσα στην Α' Διεθνή. Πάνω σε αυτό το ερώτημα έχει ξεκινήσει ένα πλήθθ5 ερωταπαντήσεων από όλο το φάσμα Tns ε λ ε υ θ ε ρ ία ^ σκέψη$. Απέναντι λοιπόν στην προσπάθεια οριστική$ συντριβή$ του Κοινωνικού από το Κεφάλαιο.Ο Μάρξ. M artin. Nnoifies.2 η προσπάθεια παραγκωνισμού m s ελ ε υ θ ε ρ ία ^ o ntiKns θα συνεχιστεί μέσα από τη μετέπειτα σύγκρουση με τον Μπακού­ νιν και τον Γκιγιώμ. σε τί μπορεί να χρησιμεύσουν οι επαναστατικέ5 pas napa56oeis και ποια είναι εκείνα τα στοιχεία που μπορούν να συντελέσουν σε μία νέα δυναμική επανεμφάνιση του Κοινωνικού. Κατ' αρχήν. πόσο απαλλαγμένο$ είναι ο επιστπμονικό$ σοσιαλισμό5 απ' την ουτοπία. ZKbnerlos. γεγονό5 που αποδεικνύει ότι την ρήξη δεν υπαγόρευσαν οι αγεφύρωτε5 διαφορέ5 αλλά η πολιτική to u s απόφαση να υπερισχύσουν στο υπό διαμόρφωση σοσιαλιστικό κίνημα.— Maxililien Rubel . Οφείλουμε λοιπόν να διερευνήσουμε τη χρησιμότητά to u s στο σήμερα και στο αύριο. .

6ncos και εκείνοβ του Κεφαλαίου). το γεγονόβ ότι αυτά είναι παρόμοια επ' ουδενί δε σημαίνει πως είναι και ίδια. Autonomedia... 1995 (στα ελληνικό κυκλοφόρησε to 2005 από us εκδόσε^ Ισνάφι σε μετάφραση του Αχιλλέα Φωτάκη). 4 Πρόκειται για το κείμενο "M arx and Proudhon Escape from the Nineteenth Century" που περιλαμβάνεται στη συλλογή δοκιμίων με τίτλο Escape from the Nineteenth Century and other essays. Λ. Μεταξύ Μαρξ και Προυντόν — Ανθρωποι που <πα γραπτά xous -συνειδητά ή όχι. μόλιε τρία χρόνια μετά.4 Εκεί ο Γουίλσον επιχειρεί να βρει τα στοιχεία εκείνα των «παραδοσιακών» επαναστατικών κινημάτων που μπορούν 3 Social Anarchism or Lifestyle Anarchism: An Unbridgeable Chasm. ο Μπούκτσιν βασίζει όλο το σκεπτικό Tns μπροσούραβ του με τίτλο Κοινωνικόε Αναρχισμός ή Lifestyle Αναρχισμόβ: Ένα Αγεφύρωτο Χάσμα3 στο να καταχεριάζει τον Hakim Bey (ψευδώνυμο του Peter Laborn Wilson) με ένα σκεπτικό υπεράσπισηβ του ορθολογισμού που δεν του δίνουμε και άδικο. ο Γουίλσον. Ωστόσο. Γουίλσον για να δούμε ακριβώβ αυτόν τον παρόμοιο τρόπο του τίθενται και που διερευνώνται οι πιθανές απαντήσει.φαντά­ ζουν οι μεγαλύτεροι εχθροί θέτουν το ίδιο ερώτημα και δί­ νουν παραπλήσιες απαντήσει. γράφει ένα κείμενο για τον Μαρξ και τον Προυντόν που δείχνει καθαρά ncos η επαναστατική ιστορική παράδο­ ση όχι μόνο δεν του είναι παγερά αδιάφορη αλλά και την καθιστά θεμέλιο για την ανάδειξη του αυριανού Κοινωνικού (0pos που δανειζόμαστε από αυτό το γραπτό του Γουίλσον.------------------------------------------- 1844. 81 . A K Press. Νέα Υόρκη 1998 (στα ελληνικά το εν λόγω κείμενο κυκλοφόρησε cos auioteflns έκδοση από us εκδόσεκ Futura σε μετάφραση Tns M apiavas Λεμπρέν). Ασφαλα». As πάρουμε το παράδειγμα του Μάρεϊ Μπούκτσιν και του Π. Oakland. Το 1995. Πρόκειται για το δοκίμιο Ο Μαρξ και ο Προυντόν δραπευτεύουν από τον 19ο αιώνα.

] μπορούμε να επιτελέσουμε την Ιστορία σε ένα νοητικό πείραμα βασισμένο σε αυτή τη μεταφορά και να δούμε αν μπορούμε να ανακτή­ σουμε κάποιο φως -για να φωτίσουμε με αυτό τις τωρινές μας ανάγκες. η κριτική τους στον μαρξισμό αποδείχτηκε αλάνθαστη. Ο Μαρξ και ο Προυντόν δραπετεύουν από τον 19ο αιώνα. ο αναρχισμός το κατάφερε. Τραγική ειρωνεία». Θεωρηχικ05 ίου Αναρχισμού ------------------------ να διαμορφώσουν τη σύγχρονη επαναστατική θεωρία και πρακτική. στην πράξη. 6 Ό . αν και μπορούν να τους καταλογιστούν πολλά σφάλματα. Αθήνα. σ σ 29-30. τον μοναδικό σημαντικό αντίπαλό τους εντός του κινήματος.. Futura. ο.5 Σε αυτό το σκεπτικό. Όχι απλά μια συρραφή ή ένας συγκριτισμός κομματιών του παρελθόντος. δε θα μπορούσε να οδηγηθεί αν πρώτα δεν έκανε μία αποτίμηση της ιστορικής εξέλιξης των δύο αυτών επαναστατικών ρευμάτων: «Οι μαρξιστές. αλλά μια νέα. που τε­ λικά θα μονοπωλούσαν το Κοινωνικό και θα κέρδιζαν για χάρη του έναν ολόκληρο «δεύτερο» κόσμο. P. 2009. μία ουτοπία που «θα μπορούσε να είχε συμβεί» -ή που θα μπορούσε να αποκτήσει μια απροσδόκητη μελλοντικότητα. όσον 5 Wilson.. Ο καπιταλισμός ποτέ δεν κατά­ λαβε τον μαρξισμό. το οποίο να βασίζεται στην ελευθεριακή παράδοση σκέψης. ούτε ανέπτυξε μια θεωρία ικανή να του αντιταχθεί ως θεωρία: ωστόσο. L. φαντασιακή ιστορία.ή. Όσο για τους αναρχικούς.π . μία αφανή παρουσία». Γράφει για παράδειγμα: «[. Κανείς δεν μπορεί να αρνηθεί στον αναρχισμό τα εξής: όλα όσα προέβλεψε για τον μαρξισμό βγήκαν αληθινά.6 Σε αυτό λοιπόν που συγκλίνει ο Γουίλσον είναι στο να υπάρξει ένα νέο υβρίδιο επαναστατικής θεωρίας.— Maxililien Rubel . το κατάφεραν στη βάση ενός αδυσώπητου μίσους για τον προυντονικό αναρχισμό. 82 ..Ο Μαρξ.. 14.

καμία αξία.που «συντίθεται φυσικά όχι από ξέχωρα άτομα αλλά από συνεταιρισμένα σύνολα και από u s μεταξύ to u s εν ώ σ ει». σσ. τότε η εποχή που ζούμε είναι καθοριστική για το μέλλον Tns ανθρωπότητας. και σε στοιχεία tns μαρξισχική5 παράδοσης. αλλά δεν γνωρίζουμε που θα μπορούσε να μας οδηγήσει η αναρχική οργάνωση».. θα βρούμε στον Marx πιο χρήσιμο για την κατανόηση των οικονομικών του χρήματος.π.. 49-50.π. κανέναν. τη διάλυση του 7 Wilson. Τα χρόνια περνούν δίχως να αφήσουν τίποτα άθικτο.. L. καμία ζωή. θα μπορούσαμε να μάθουμε πολλά από αυτό. 83 .1844: Μειαξύ Μαρξ και Προυνιόν — αφορά otis μορφέδ οργάνω σή και k o ivco vikiis πρότασης. αλλά θα βρούμε πολύ λιγότερο ενδιαφέρον o tis i6ees του σχετικά με την εξουσία και την οργάνωση. 8 Buber. τουλάχιστον. ό. Όσο για το ύστερο οικονομι­ κό δόγμα της Αμοιβαιότητας του Proudhon. επειδή γνωρίζουμε που οδηγεί η μαρξιστική οργάνωση. ό. P. 25-26. M artin. Το Κεφάλαιο ετοιμάζεται να στήσει τη μεγάλη γιορτή Tns απελευθέρωσή5 του από την ανθρωπότητα.7 Αν το Κοινωνικό είναι ο «K u tta p iK 0 s io t0 s κοινωνία» για να δανειστούμε άλλη μια πολύ εύστοχη διατύπωση του Μπούμπερ. είναι δηλαδή «μια ζωντανή και ζωοδότρα συνερ­ γασία. ένας ουσιαστικά αυτόνομο$ συνασπισμ05 ανθρώπι­ νων όντων που διαμορφώνεται και αναδιαμορφώνεται από τα έσω»8 και το Κεφάλαιο από τη μεριά του συγκροτεί μια κοινωνία «σάπιο ιστό» που δημιουργεί μόνο «άτμητε5 μονάδες» και «οργανικές μορφές κούφιες σε νόημα και σε πνεύμα». όσον αφορά στη χρήση εργαλείων που βρίσκονται στην μαρξιστική πολιτική οικονομία: «Γενικά. σσ. αλλά συνολικά θα ενδιαφερ­ θούμε πολύ περισσότερο για τΐ5 ιδέες του σχετικά με την εξουσία και την οργάνωση -μόνο και μόνο. τόπο.

θεωρηιικίβ iou Αναρχιι κοινωνικού τόπου και χρόνου και tnv xcopis χρονικό όριο κυριαρχία του.. θα 'λεγε κανείς. 12-13. ό. κάποιες «παλιές» ιδέες των αριστεριστών για το χρήμα θα μπορού­ σαν να ρίξουν φως στο παρόν. ο Γουίλσον θα to περιγράφει cos εξήβ: «Στην παρούσα μαβ κατάσταση ο τρόnos με τον οποίο ο npcinos και αυθεντικός 19os αιώνας γεν­ νούσε τις ιδέες και us ενοράσεις του θα μπορούσε για μια ακόμα φορά να είναι np0o<popos. έχει εξαφανιστεί. αν και -υποθετικά.9 Λίγα χρόνια αργότερα. Για παράδειγμα. Στα μέσα του 19ου αιώνα δεν έμοιαζε να υπάρχει πραγματικό κίνημα του Κοινωνικού για να αντιταχθεί στις υπερκαθορισμένες επιδράσεις του Κεφαλαίου. που συγκρό­ τησε την πραγματική και μοιραία ανάπτυξη του Κεφαλαίου από το 1917 έως το 1989. βρισκόμαστε και πάλι στην ίδια θέση.] Είμαστε αναγκασμένοι να ξαναζήσουμε το παρελθόν.π. καθώς οι πρώιμοι θεωρητι­ κοί θεωρούσαν ήδη το Κεφάλαιο ως θριαμβευτή.Ο Μάρξ.. σσ. Κατά μία έννοια.. καθώς μάλιστα το Κεφάλαιο ετοιμάζεται για την τελική του απογείωση προς ένα άχρονο μέλλον». εφόσον είδαμε το κίνημα του Κοινωνικού (που πέτυχε να καθυστερήσει τον θρίαμβο του Κεφαλαί­ ου τον 20ο αιώνα) να μεσουρανεί στην ίδια του την προ­ δοσία με την μορφή της Ε. Πρόκειται για ιο άρθρο "The Communalist Project" που . [. Αυχό ίο κρίσιμο σημείο. ο προβληματισμός που θα αναπτύξει ο Μ. βρισκόμαστε πίσω (σε ένα σημείο μιας σπείρας. Μπούκτσιν στο κείμενό του με τίτλο Το πρόταγμα του κομμουναλισμού10 δεν θα είναι και πολύ 9 10 Wilson. Στην ύστατη αυτή στιγμή αυτής της προδοσίας και ενώ ήδη είμαστε παγιδευμένοι στο M illenium.Σ.Δ. το 2003. Το κίνημα του Κοινωνικού.) γύρω στα 1844.πιο θλιμμένοι και πιο σοφοί.Σ.— Maxililien Rubel . κυνικά και ειρωνικά: σαν να μην υπήρξε ποτέ.

-------------------------------------------

1844: Μίίαξύ Μαρξ και Προυντόν —

διαφορετικέ^ τόσο στην αφετηρία όσο και στον δρόμο που
θα επιλέξει. Η μόνη διαφορά είναι ncos στην περίπτωση του
Μπούκτσιν K0noios θα μπορούσε να του καταλογίσει μία αυ­
ξημένη βιασύνη για τον καθορισμό του τελικού προορισμού.
Είναι η κρίσιμη στιγμή που ενώ το «Κεφάλαιο ετοιμάζεται για
την τελική του απογείωση», το κίνημα του Κοινωνικού οφεί­
λει άμεσα να επαναπροσδιοριστεί. Από αυτό το σημείο ξεκι­
νάει και ο Μπούκτσιν το συγκεκριμένο κείμενό του: «Η απά­
ντηση στο ερώτημα εάν ο eiKoac6s npcoios aicovas θα είναι ο
πιο ριζοσπαστικό* ή ο πιο αντιδραστικό* όλων των εποχών
-ή απλα» αν θα βυθιστεί σε μία γκρίζα περίοδο θλιβερή*
μετριότητα*- θα εξαρτηθεί πρωτίστου από το είδθ5 κοινωνι­
κού κινήματο5 και προγράμματοί που θα δημιουργήσουν οι
κοινωνικοί ριζοσπάστεε με βάση τον θεωρητικό, οργανωτικό
και πολιτικό πλούτο που έχει συσσωρευτεί στη διάρκεια των
τελευταίων αιώνων Tns επαναστατική* περιόδου»."
Η λύση που προτείνει ο Μπούκτσιν πάνω στο ερώτημα
λοιπόν του επαναπροσδιορισμού του κοινωνικού κινήματοί
-ή του Κοινωνικού κατά Γουίλσον- δεν απέχει καθόλου από
εκείνη που προτείνει ο Γουίλσον και αναφέρθηκε παραπά­
νω. Αφού κάνει αρχικά τη διαπίστωση ότι «καμία από tis
αντικαπιταλιστικέε ιδεολογικ του παρελθόνκ» [...] δε δια­
τηρεί σήμερα την αξία που είχε σε ένα προγενέστερο στάδιο
καπιταλιστική* ανάπτυξη* και σε μία προγενέστερη περίοδο

δημοσιεύτηκε στην επιθεώρηση Harbinger, vol. 3, no. 1, την άνοιξη
του 2003 (στα ελληνικά το εν λόγω κείμενο κυκλοφόρησε cos
αυτοτελής έκδοση από tis εκδόσεις Αλεξάνδρεια σε μετάφραση του
Αλέξανδρου Γκεζερλή).
11
Bookchin, Murray, Το πρόταγμα του κομμουναλισμού,
Αλεξάνδρεια, Αθήνα, 2006, σ. 41.
85

Maxililien Rubel · Ο Μόρξ, θεωρηιικόί tou Αναρχιομού -------------------------

τεχνολογικήε προόδου»,'2 θα συγκεράσει χην ελευθεριακή και χην μαρξιστική παράδοση (επαν-)ονοματοδοτώντα5
χον κομμουναλισμό με χον εξήβ χρόπο: «Από χον μαρξισμό
αντλεί χο θεμεΑιώδεε πρόχαγμα xns διατύπωσηβ 8v0s ορθο­
λογικά συστηματικού και συνεκχικού σοσιαλισμού που ενο­
ποιεί χη φιλοσοφία, χην οικονομική θεωρία και χην πολιχική.
Ovxas δεδηλωμένα διαλεκχικό5, επιχειρεί να εμποχίσει χη θε­
ωρία με χην πρακχική. Από χον αναρχισμό, ανχλεί χη δέσμευ­
σή χου σχον ανχικραχισμό και σχο συνομοσπονδισμό, καθώβ
και σχην αναγνώρισή χου όχι η ιεραρχία είναι ένα θεμελιώδε$
πρόβλημα χο οποίο μπορεί να ξεπερασχεί μονάχα από μια
κοινωνία ελευθεριακού σοσιαλισμού».'3
θα μπορούσαμε αυχήν χην παράθεση αποσπασμάχων να
χη συνεχίσουμε κι άλλο, KaOioicbvxas χην πλέον κουρασχική, ωσχόσο χο μόνο που θα προέκυπχε θα ήχαν μία περαιχέρω επιβεβαίωση χου παρόμοιου χρόπου που οι δύο αυχοί
ελευθεριακοί στοχαστέδ αντιμετωπίζουν τόσο την ιστορική
συγκυρία όσο και τον τρόπο απεμπλοκή* του κοινωνικού
κινήμακ» από μία ασυμβατότητα με το σήμερα.
Αν όμωβ η στροφή των ελευθεριακών στοχαστών npos
την μαρξιστική εργαλειοθήκη είναι σήμερα καταφανής η
αντίστοιχη στροφή διαφόρων εκφραστών in s μαρξιστικήε
αυτονομίαβ δείχνει ncos η ελευθεριακή παράδοση αντιμετω­
πίζεται από αυτούβ σαν ένα ολόκληρο οπλοστάσιο ιδεών και
πρακτικών. Η Midnight Notes Collective and Friends αποτελεί ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον παράδειγμα αυτήβ Tns (δια-)κίvnons ιδεών, noios θα μπορούσε σήμερα να αρνηθεί ncos η
έννοια των Περιφράξεων, έννοια που αναπτύχθηκε από την
μαρξιστική σκέψη για να περιγράφει κατά βάση τον αγγλικό
12

Ό .π .,σ . 55.

13

Ό .π „ σ 70.

-------------------------------------------

1844: Μεταξύ Μαρξ και Προυντόν —

19ο αιώνα, δεν είναι κομβική σήμερα για την καπιταλιστική
επέκταση σε όλο τον πλανήτη; Oncos χαρακτηριστικά ανα­
φέρει η Midnight Notes Collective: «Οι "Νέε$ Περιφράξει"
υλοποιήθηκαν μέσω των Προγραμμάτων Δομική5 Προσαρμογήδ αλλά και μέσω πολέμων σε ολόκληρο τον Τρίτο
Κόσμο, που σκοπό to u s είχαν να σπάσουν to u s δεσμοί^ των
πληθυσμών με την κοινοτική γη και to u s <puoikolis nopous.
Μπορούμε να μετρήσουμε την αποτελεσματικότητα των
Νέων Περιφράξεων αν λάβουμε cos δείκτη τα αυξημένα πο­
σοστά μετανάστευσή και το μεγάλο αριθμό νέων προσφύ­
γων. Είναι σαφέε ότι οι τακτική αυτή κατάφερε να εκδιώξει
εκατομμύρια ανθρώπων από τη γη και xis κοινότητέ$ to u s,
τόσο στην Αφρική όσο και σε πολλέδ nepioxes Tns αμερικανικήβ ηπείρου. Ομα» υπήρξαν και ισχυρέ5 απαντήσει
στην επίθεση αυτή axis koivo xikes γαίεδ και to u s φυσικού$
nbpous, σε ολόκληρη την Ασία (κυρίϋκ στην Ινδία και το
Μπαγκλαντέ5), στο μεγαλύτερο μέρο5 uis N0xias Αμερική$
καθώδ και σε ηεριοχέε Tns AtppiKns. Οι πόλεμοι του «νερού»
και του «αερίου» στη Βολιβία την τελευχαία δεκαετία καχέδειξαν ότι η απόπειρα ιδιωτικοποίησα ζωτικών πόρων είναι
μια επικίνδυνη δουλειά. Παρόμοια εμπόδια αντιμετωπίζει και
η παραγωγή πετρελαίου στο Δέλτα του Νίγηρα, όπου μαί­
νεται έναε ouvexns πόλεμοδ επαναοικειοποίηση$, τον οποίο
και διεξάγουν ομάδεδ όπω5 το Κίνημα για την Χειραφέτηση
του Νίγηρα (M ovement for the Emancipation o f the Niger
Delta, MEND). Οι ομάδεε αυτέδ αξιώνουν να αναγνωριστούν
οι άνθρωποι που ζουν στο Δέλτα cos οι κοινοτικοί ιδιοκτή­
τες του πετρελαίου που βρίσκεται κάτω από το έδαφοε to u s,
σε σύγκρουση με us βλέψειε Tns νιγηριανήε κυβέρνησα και
των μεγάλων πετρελαϊκών εταιριών».14
14

Midnight

Notes

Collective
87

and

Friends,

«Υποσχετικέ*

Ο καπιταλισμό5 και το κράκ» επιχειρούν να περιφρά­ ξουν τα πάντα και να τα ιδιοποιηθούν. 0 δρόμο5 auT0s δεν περνάει πλέον μόνο μέσα από την δρά­ ση σε συνδικαλιστικό επίπεδο αλλά και -ή κυρίακ. ιου Αναρχισμού ------------------------ Όμωβ η έννοια ίων «Νέων Περιφράξεων» δεν σταματάει εδώ. ένα τεράστιο πεδίο «εφαρμογήε» στον κόσμο ms π λ η ρ ο φ ο ρ ία μέσα από τον έλεγχο των προγραμμάτων και του ίντερνετ από μεγάλε5 exaipeies και (υπερ-)κρατικέ5 ρήτρε5. Ακόμα και το ζήτημα Tns εκμετάλλευσή των δημόσιων ή αδόμητων χώρων σε μεγαλουπόλεΐ5 όπωε η Αθήνα αποτελεί μία από tis μορφέί αυτών των «Νέων Περιφράξεων». Και ασφαλακ. Μέσα από την έννοια ms κοινότητας μπορούμε να διεκδικήσουμε «από κοινού την κοινή χρήση των φυσικών πόρων και m s yns: Ήρθε η ώρα για εμάς το αντικαπιταλιστικό κίνημα.blogspot.από τη δράση σε ένα τοηικό-περιφερειακό επίπεδο.— Maxililien Rubel · Ο Μάρξ. σύμφωνα με την Midnight Notes Collective.m idnightnotes. 0nu>s χαρακτηρι­ στικά αναφέρουν οι ίδιοι. Το πρωτότυπο αγγλικό κείμενο στην ιστοσελίδα Tns συλλογικότηταβ: http://www.org/. Απέναντι στη σύγχρονη οικονομική κρίση και tis όποιε5 δ ιεξό δο υ δίνει το σύστημα -«ή ο χρηματοπιστωιικόε τομέas θα «εθνικοποιηθεί» ή το έθνοβ θα «χρηματιστικοποιηθεί» (ή Kanoios συνδυασμ05 και των δύο)».com/. Οι «Νέε$ Περιφράξει» βρίσκουν. θεωρητικό.η σύγχρονη πλανητική εργατική τάξη οφείλει να αναδείξει έναν άλλον κοινωνικό δρόμο. . Πρόκειται για τον δρόμο μέσα από τον οποίον ανακτάται με ριζοσπαστι­ κό τρόπο η έννοια Tns κοινότητα5. να προτείνουμε τη Επιστολές: Από την Κρίση στην Κοινότητα» αναρτημένο σε ελληνική μετάφραση στο: http://crisisreloaded. αυτή η έν­ νοια δεν περιορίζεται μόνο σε ζητήματα που έχουν να κάνουν με την ιδιοκτησία και την χρήση ή εκμετάλλευση m s yns ή των υπόλοιπων φυσικών πόρων.

Γι' αυτόν τον λόγο.15 Η κοινή χρήση των αγαθών αυτών δεν μπορεί να γίνει δίxtos την υλική και ψυχική ύπαρξη Tns έννοιαβ m s κοινότηταδ. ανέφε­ ραν ntos δεν μπορούν να υπάρξουν κοινά δίχωβ κοινότητα ("no commons w ithout community"). Αυτό συμβαίνει με όλα τα κοινά. to u s κανόνε5 που χρη­ σιμοποιούμε για να αποφασίσουμε τον τρόπο με τον οποίο μοιραζόμαστε to u s koivoO s μαε n6pous. γιατί τα κοινά xcopis μια συνειδητά συγκροτημένη κοινότητα είναι αδιανόητα». το καλο­ καίρι του 2008 σε εκδήλωση που φιλοξενήθηκε στο Ελευθεριακό Στέκι Πικροδάφνη (Αγ. 89 .16 15 Ό. για να φάμε συλλογικά από το ίδιο πιάτο με ένα κουτάλι. 16 Ό. Με τον όρο «συντακτική» δεν εννοούμε ένα έγγρα­ φο που περιγράφει την οργάνωση ev0s κράτους αλλά ένα σύνταγμα Tns κοινότητα5. και στη σ υ νέχ εια να επ ικ εν τ ρ ω θ ο ύ μ ε στην ο ικ ο δ ό μ η ­ ση π ο λ ιτικώ ν δ ικ τύω ν ικανώ ν να π ρ α γ μ α τ ο π ο ιή σ ο υ ν το μο ίρ α σ μ α α υ τ ό » . Αθήνα).π. «Αυτή είναι η συντακτική προοπτική που μπορούμε να φέρουμε σε κάθε αγώνα. οι George Kaffetzis και Monika Federici.1844: Μειαξυ Μαρξ και Προυντόν — θ έσ μ ισ η κ α νό νω ν/ένα ν καταστατικό χάρτη κ α νό νω ν για να μ ο ιρ α σ το ύ μ ε τα κ ο ινά .π. πρέπει να αποφασίσουν για το noios παίρνει το κουτάλι και πότε. Ona>s το θέτουν οι αυτόχθονε5 Αμερικάνοι. Δημήτριοβ. Aut0s επίσηβ είναι και ο A 6yo s tns επικέντρωσή5 to u s σε τοπικά κινήματα αγώνα όπα» εκείνοβ των Zanaiiaras αλλά και ο aycovas κατά των πετρελαϊκών εταιρειών στο Δέλτα του Νίγηρα. τη σ υ σ σ ω ρ ευ μ έ ν η ερ γα σ ία του π αρ ελθ ό ντο β και v s π λ ο υτο π α ρ α γ ω γ ικ έβ πηγέβ του παρόv to s . μέλη Tns εκδοτική5 auuis n o fliu ^ s κολλεκτίβαβ. δηλαδή.

η κίνηση μας συγκρότησης της ίδιας μας της ύπαρξης». Δεν είναι μια λίστα αιτημάτων ή παραπόνων. να δημιουργήσουμε εναλλακτικές στη ζωή στον καπιταλισμό. Αυτό είναι το δικό μας σύνταγμα. όταν υπάρχουν κοινότητες που αναπαράγουν συλλογικά τον εαυτό τους.’7 Επομένως ο αγώνας για το ρίξιμο των νέων περιφράξεων και την κομμουνιστικοποίηση όσο το δυνατόν περισσότερων πεδίων της ζωής αποτελεί μία όλο και πιο σύνθετη υπόθεση. όσο και με μία προσέγγιση που εγγίζει σε αρκετά σημεία tis αμεσοδημοκρατικές. 90 . Αυτό που συμβαίνει διεθνώς αποδεικνύει ότι μόνο όταν υπάρχουν αυτές οι μορ­ φές συλλογικής αναπαραγωγής. αλλά ότι συγκρουόμαστε μαζί του συλλογικά σε κάθε στιγμή της ζωής μας. το εισόδημα.όλα στην κατεύθυνση να διασφαλίσουμε τα μέσα αυτοσυντή­ ρησής μας. η οποία οφείλει να ανοίξει το εύρος της από τη γη ή το τσιμέ17 Ό. μπορούν οι αγώνες που διεξάγονται να κινηθούν με ένα ριζοσπαστικό τρόπο ενάντια στην κυρίαρχη τάξη. Πρέπει να οικοδομήσουμε ένα κίνημα που θέ­ τει στην ατζέντα του τη δίκιά του αναπαραγωγή. να οικοδομήσουμε τη συνεργασία και την αλ­ ληλεγγύη. προγράμματα αγώνα γύρω από τα κύρια στοιχεία των ζωών μας -τη στέγαση. συνελευσιακές και εξωθεσμικές εκφάνσεις του ελευθεριακού κοινοτισμού oris δεδομένες συνθήκες και στις υπάρχουσες τοπικές κοινωνίες: «θα πρέπει να διαμορφώσουμε αιτήματα. στόχους. θίωρηιικί» tou Ανορχιομού ------------------------- Η κατεύθυνση λοιπόν που προτείνουν να λάβουν οι σύγ­ χρονοι κοινωνικοί αγώνες έχει άμεσα να κάνει τόσο με την αποκεντρωμένη και οριζόντια διαρθρωμένη ελευθεριακή παράδοση μορφών οργάνω σα.π. αλλά μια έκφραση του ποιοι γινόμαστε μέσω του αγώνα. Πρέπει να διασφαλίσουμε ότι δεν αντιπαρατιθόμαστε με το κεφαλαίο μόνο στις διαδηλώσεις. την εργασία.Ο Μόρί.— Maxililien Rubel .

Όλα έχουν να κάνουν με tis πατάτεδ και to u s υπολογιστέ5». Κι όλο αυτό ίσα» να θυμίζει εκείνε$ τΐ5 στιγμέ$ Tns latopias που βρέθηκαν κάπου κοντά στο 1844. από το ζαπατιστικό κίνημα. αναφερόμενο5 o tis συνήθειε$ των εκεί ιθαγενών.------------------------------------------- 1844: Μειαξύ Μαρξ και Προυνιόν — νχο που πατάμε μέχρι τον κόσμο όλο. Όλο αυτό το σκεπτικό συμπυκνώνεται απλά και κατανοητά μέσα σε δύο μόλκ φράσεκ από την Midnight Notes Collective: «Η μελλοντική μα$ κοινότητα συνοψίζεται σε δύο στοιχεία: την πρόσβαση στη γη (δηλαδή. Κι iocos αυτό να θυμίζει tis ταξιδιωτικέ5 εντυπώ σει που εξέδωσε ο αναρx ik 0 s Ελιζέ Ρεκλύ το 1855 από το ταξίδι του στην Λουιζιάνα. υλικά και άυλα). τα τρόφιμα και καύσιμα) και την πρόσβαση στη γνώση (δηλαδή. Αυτή η σύνθεση του ιθαγενικού-τοπικού στοιχείου με το κοσμοπολιτικό-πλανητικό επίπεδο επιτεύχθηκε για πρώτη φορά σε τέτοια διάσταση.18 Έτσι λοιπόν η αρχέγονη κοινοτική σκέψη έρχεται να συνα­ ντήσει την αρχέγονη επαναστατική-κοινωνικοαπελευθερωτική σκέψη. Αυτή η σύνδε­ ση δεν έχει να κάνει μόνο με κοινωνίεε που σήμερα έχουν να αντιμετωπίσουν σε τεράστια έκταση το κύμα των Νέων Περιφράξεων. τη δυνατότητα να χρη­ σιμοποιούμε και να βελτιώνουμε όλα τα μέσα παραγωγή5. Λίγο έω5 πολύ δηλαδή. Η αυτοοργάνωση των ζαπατιστικών κοινοτήτων με την ένοπλη υποστήριξη του ζαπατιστικού αντάρτικου στρατού. 91 . αλλά με κάθε κοινωνία. μέρο5 Tns onoias θα θελήσει να προωθήσει 0pous κοινωνική$ αυτονομία. με σκοπό την από τα κάτω διακυβέρνηση και την συνεταιριστική αγρο­ τική παραγωγή ήρθε σε άμεση σύνδεση με τη διεθνιστική αλληλεγγύη. συμβαίνει αυτό που αναφέρει ο Γουίλσον: 18 Ό. στα πλαίσια του Κοινωνικού. μέσω του ίντερνετ αλλά και των διαγαλαξιακών συναντήσεων στη ζούγκλα Λακαντόνα.π.

ο Fourrier.19 Φώτη5 Κατέβα$. Οκτώβρη5 του 2011) 19 Wilson. 92 . ο Nietzche -αυτοί είναι οι σύγχρονοί pas.. ο Proudhon. θ α ν ά σ α ΜπέΑτσιοε (Ευτοπία. τεύχο5 20.— Maxililien Rubel .π.Ο Μόρξ. 62. θεωρηιικόί tou Αναρχισμού ------------------------- « 0 Marx. ό. σ. Οι πρεσβύτεροι των Μάγια που ενέπνευσαν to u s ZanaTioxas -και αυτοί είναι σύγχρονοί pas: 0v6pes και γυναίκεβ ενό5 αρχέγονου παρεΑθόντο5».

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful