αντονιο γκραμσι

λ ο γ ο τ ε χ ν ί α

κ α ι

€ θ ν ι κ η

5
ζ ω

. . . Οί μαχητές δέ μπορούν καί δέν πρέπει νά έλεεινολογοδν τή
μοίρα τους, έπειδή πάλεψαν δχι γιατί τούς έξανάγκασε κανείς,
άλλά γιατί τό θέλησαν οί ίδιοι συνειδητά.
Άντόνιο Γκράμσι

η

ANTONIO ΓΚΡΑΜΣΙ

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ
Κ Α Ι ΕΘΝΙ ΚΗ ΖΩΗ
πρατο

μ έ ρ ο ς

Μ ειάφρααη :

Χ ρη στό ς Μ αστραντώ νης
ΕΙααγωγή - Σχόλια - ’Ε πιμέλεια :

Χ ρη στό ς Μ ασ τρανιώ νη ς
Ν τά ν υ Π ιέρ ρο υ

ΣΗΜΕΙΩΣΗ ΕΚΔΟΤΗ

Ό τόμος αυτός περιέχει 6λόκληρο τό πρώτο μέρος (Σελ. 1 274) άπό τόν τόμο Λογοτεχνία χαΐ ’Εθνική Ζωή — L etteratura e
Vita Nazionale» πού κυκλοφόρησαν τόν Γενάρη τοΟ 1971 ot èxìóσβις «Riuniti». Ή μετάφραση Ιγινβ άπό τό Ιταλικό πρωτότυπο. Τ di
κείμβνα είναι πλήρη καί χωρίς συντομεύσεις.

Τυπώθηκε τόν Νοέμβρη τοΟ 1981 γι± λογαριασμό τδ ν έκΜσεων
« Σ τ ο χ α σ τ ή ς » ,
60ός Ίππσκράτους 6, Ε ' Οροφος,
Τηλ. 36.01.956, ’Αθήνα.
Ή στοιχειοθεσία Ιγινβ στό τυπογραφείο Ε . Σταμπουλ Ιδη, 686ς Μά­
νης 2 καί τό τύπωμα στά πιεστήρια τοΟ I . Γαλάνη, 686ς
Κωλέττη 4.

Ε Ν Α Μ ΙΚ ΡΟ Σ Η Μ Ε ΙΩ Μ Α
~Επρεπε δυστυχώς νά περάοει μιά όλόκληρη πεντα­
ετία άπό την έκδοση αΤών ’Εργοστασιακών Συμβούλιων»,
για νά κατορθώσουμε να φτύσουμε στην έκδοση τον πρώτου
ίΐέρονς άπό τον τόμο «Λογοτεχνία καί Έ ϋνική Ζω ή».
Δ έν θέλουμε νά κουράσουμε τόν άναγνώστη έχ&έτοντας λεπτομερειακά τους άρνητικους δρους άπό τους άποίους
πρόκνψε αύτό τό άποτέλεσμα. “Ενα μέρος άπό τις δυσκο­
λίες αυτές έκτίΰεται στόν πρόλογό μας στό βιβλίο τών
Κουϊντιν Χόαρ και Τζέφρι Νόουελ ΣμΙϋ: «Γιά τόν Γκράμ•οι» που έκδόσαμε πέρσι· ένα άλλο μέρος κάλυψε ή άρύρογραφία καί οΐ άπαντήσεις μας oè διάφορα περιοδικά
70 φθινόπωρο τού ’79 μέ άφορμη τά προβλήματα καί τά
Ερωτηματικά πού μπήκαν άναφορικά μέ τις έκδόσεις καί
μεταφράσεις έργων του Γκράμσι στά έλληνικά.
θέλουμε νά πιστεύουμε δτι έχοντας ξε7ΐεράσει iva
οη μαντικό μέρος άπό τις συνολικές δυσκολίες που παρουοιάζει ή έκδοση τών έργων τού Γκράμσι στά έλληνικά, dà
είμαστε — άπό έδώ καί πέρα— σέ ϋέση νά δώσουμε μέ
καλύτερους δρους στη δημοσιότητα καί τό υπόλοιπο μέρος
του έργου του.
Γιαυτό άμέσως μετά την έκδοση τού τόμον αύτοΰ, &ά
κυκλοφορήσουμε δύο άκόμη έργα του καί συγκεκριμένα τό
«Ριζορτζιμέντο» καί ιό «Σοσιαλισμός καί Κουλτούρα», Ινώ
μέσα στην έπόμενη χρονιά είναι προγραμματισμένη ή κυ­
κλοφορία άλλων δυό.
Ό τόμος αύτός περιλαμβάνει τό πρώτο μέρος άπό τή
5

«Λογοτεχνία καί Έ ΰνική Ζωή» καί συγκεκριμένα τά πρώ­
τα 6, μk δάση τό διαχωριομό τον Ιταλόν έκδότη, κεφάλαια
τής Ιταλικής ϊκδοοης. TÒ δεύτερο μέρος που άφορά ϋεατρικές κριτικές καί σχόλια του Γκράμοι που δημοσιεύτη­
καν στό «Avanti» οτά χρόνια 1916-1920, ϋά τό κυκλοφο­
ρήσουμε οέ 2τα ξεχωριστό τόμο.
Είναι, φρονούμε, περιττό να ξαναεπαναλάβουμε άναλυτικά άπό έδώ πόση Ιδιαίτερη σημασία άτιοδίδουμε οτήν
συνεχή άνάγνωοη καί μελέτη τών ϊργω ν τού Γκράμοι.
Καί φυσικά, δχι μόνο γιατί γενικά είναι για μάς Ινας υπο­
δειγματικός έπαναοτάτης μαρξιστής διανοούμενος, άλλά
— κύρια αν ύ έλ ετε— γιατί ή άγωνία, άγρύπνια, αυστη­
ρότητα καί μοναδική οέ άποχρώσεις καί βά&ος ποιότητα,
πού διαπερνά δλο του τό Ιργο, άποτελονν Sva άποφασιστικ^
μάχιμο έφόδιο για τό ξεπέρασμα τής πνευματικής άστάΰειας, τού χειροτεχνιομον, τού έπίπεόου λαϊκισμού καί τής
Ιδεολογικής μιζέριας που διαποτίζουν την σύγχρονη πρσοδευτική έλληνική διανόηση.
ΣΤΟ ΧΑΣΤΗ Σ

6

ήταν συχνά άναγκαία — aè βάρος ίσως τής ζωντάνιας τον κειμένον. παρ’ δλο πού óèv άρνονμαστέ δτι πι&ανά να υπάρχουν άσάφειες στην άκριβή άπόδοση όρισμένων δρων.ΣΑ Ν Π ΡΟ ΛΟΓΟΣ Ή «Λογοτεχνία καί Έ ΰνικη Ζωίρ> άποτελεϊ πλήρη μετάφραση τον πρώτον μέρονς τον τόμον «Letteratura e V ita Nazionale» (Editori Riuniti) καί είναι μέρος άπό τό σύνολο τών «Τετραδίων τής Φυλακής» *. ο I ¿ π ο ιο ι είναι — &ν δχι τελείως άγνω­ στοι στη γλώοοα μας — τονλάχιστον άδόκιμοι στη μετάφρα­ σή τονς έτσι. Πιστεύουμε δμως δτι βοη&ονν στην πιστότερη άπόδοση. Σ τις σημειώσεις που παρα&έτονμε ατό τέλος του βι­ βλίου υπάρχουν άναφορές ah μια σειρά συγγραφείς πού τό έργο τους πραγματεύεται ό Γκράμαι. πιστεύουμε δτι άνταποκριΰήκαμε σ' Sva μεγάλο βα&μό. ’Αναφορικά μέ την έννοιολογικη καί γλωσσική άπόδοση τον έργου στά έλληνικά. 7 . ώστε να δημιουργούν προβλήματα κατανόη­ σης. 77α* Τό δεύτερο μέρος τοΟ Βιβλίου περιλαμβάνει κριτικές θεα­ τρικών 8ργων πού είχαν δημβαιευτεί ατό «Avanti!» άπό τό 1916 1919 καί πού 6 Ιταλός έκβάτης έναωμάτωαε στό «Λογοτεχνία καί Ε θνική Ζωή» για τί άποτελοΟν μέρος τών κειμένων τοΟ Γκράμαι μ4 64μα συγγενές πρός τή λογοτεχνία. θεωρήσαμε πλεο­ νασμό και ίσως κουραστικό γιά τό έλληνικά αναγνωστικό κοινό ν’ άναφερϋοΰμε ατό σύνολο τών συγγραφέων. γιά την άπόδοση όρισμένων λέξεων τον πρωτότυπον. Ή χρησιμοποίηση φράσεων περιφραστικών έπομένως.

ώστόοο κατέχουν σημαντική θέοη arò ϊργο του Γκράμοι. τέλος. νά δλοκληρώσει. άκόμα και πολεμικής. Πιστεύουμε δτι ή συνέχιση τοΰ διαλό­ γου πάνω οτό Ιδεολογικό xal κοινωνικό ϊργο τον Γκράμσι xal πάνω οτΙς μεταφράσεις του στη χώρα μας θά βοηθή­ σει δχι μονάχα στη σωστότερη άπόδοοη των κειμένων του. τον στρα- . όρισμένους που είναι ότιωοόήποτε άγνω­ στοι στην 'Ελλάδα. δπως συνέβη καί μέ άλλα κείμενα που είχε άρχίοει νά Επεξεργάζεται στη φυ­ λακή. που ή διαφορετική κοινώνικο-οικονομική άνάπτυξη τής χώ­ ρας μας δέν δημιούργησε την άνάγκη για τη συνεχή καί πλατιά χρήση τους. άλλά dà δημιουργήσει κι iva μεγαλύτερο ένδιαφέρον γιά την κατανόησή τους ϊτσι. τιου ϊχ ει άνατηυχ9εί τόν τελευταίο καιρό σέ διάφορα τιεριοδικά για τη ζωη καί τό ϊργο του Α . δσον άφορά τά λογοτεχνικά Ιργα. ϊχουν συγκεν­ τρωθεί οί σημειώσεις τοΰ Γκράμοι οί σχετικές μέ τή μεθο­ δολογία κριτικής. τους υλικούς περιορισμούς. την υποχρεωτική Απομά­ κρυνσή του άπό την πολιτική και πολιτιστική πραγματικό­ τητα δντας οτή φυλακή — είναι τό ένδιαφέρον τοΰ κοινω­ νιολόγου πον είναι «όργανωτής» τής κουλτούρας. ”Ετσι. μάς βοήθησε στην πληρέστερη άπόδοοη δρων. Ή άρθρογραφία. καί.ρουσιάσαμε Ιτσι αύτονς στους όποιους έπανειλημμένα καί λεπτομερειακά άναφέρεται 6 συγγραφέας. οί σημειώσεις αύτές είναι στην πλειοψηφία τους νύξεις γιά παραπέρα άνάλυση. 'Ο θάνατος τοΰ μεγάλου Ιταλοΰ στοχα­ στή τό 1937 δέν του έπέτρεψε κι έδώ. Στό «Λογοτεχνία και ’Εθνική Ζωή». αύτονς που τό Ιογο τους εϊχε xal ϊχ ει μεγάλη σημασία στην ’Ιταλία — χι δχι μόνο σ’ αυτή — διαδραματίζοντας ϊτσι σημαντικό ρόλο στην πνευματική ζωή καί στη διαμόρφωση τής λογοτεχνίας της. Τό ένδιαφέρον τοΰ Γκράμοι — παρ' δλες τΙς δυσκο­ λίες. ώστε νά γίνουν δπλα καί στόν δικό μας άγώνα. Γκράμοι. δτιως άλλωστε θά διαπιστώσει καί ό ϊδιος ό άναγνώστης.

εξοδικές άναλύσεις γιά τΙς λενινιστικές Εννοιες τής πολιτιστικής «ή-γεμονίας» καί «διεύθυνσης». του κόμματος καί τον σοβιετικού λενινιστικοϋ κράτους και άπό μιά πρωταρχι­ κή έρμηνεία του *. Ά π ό αυτή. Ό Γκράμσι δ&ν ίτεινε πρός τη θεωρητικοτιοίηοη. . υποχρεώσεις καί τό κοινωνικο-τιολιτιατικό «περιεχόμενο» τής λογοτεχνίας. Τέτοιου εΤίους Ινδιαφέρουσες παρατηρήσεις 6πάρχουν στ4 «Γράμματα άπό τή Φυ­ λακή» καί σέ άλλα σημεία τδ ν κειμένων του. άλ­ λα μόνο μεθοδολογικά κριτήρια. πού άποτελοΟν τήν βεωρητκή βάση τοΟ προβλήματος μ ιΐς «κοινωνικοποιημένης» πολιτιστικής όργάνωσης. ένδιαφερόταν γιά τα προβλήματα τής όργάνωσης τής κουλτούρας καί τής φαινομενολογίας τής «λαϊ­ κής» λογοτεχνίας. δπως έπίσης 8·.τενμένου κριτικού και δχι έκεινο τον θεωρητικού πού άοχολεϊται γενικά μέ την αίσθητική καί την Ιστορία τής φ ι­ λολογίας. τη δουλειά του Γκράμσι δέν πρέπει να περιμένουμε υποδείξεις γενικές θεωρητικές. ’Απόδειξη aiτοΰ του γεγονότος είναι δτι πάνω άπό δλα. δηλαδή τής «κοινώνιολογίας» τής λογο* Πιστεύεται. άλ­ λα τιρός την δημιουργία μιας μεθοδολογίας. βτι 6 Γκράμσι "ΐρακολου■θοΟσε μέ μ ίγάλη προσοχή τΙς έξελίξεις τ{5ν έννοιδν τής «πολιτιστι­ κ ή ς πολιτικής» καί τής «γραμμής» πού βρίσκονται στά χείμβνα τοΟ Λένιν καί έχανε μιά προσπάθεια έπανερμηνείας τους. λοηιόν. Ή γενική διάταξη έξαρτιόταν βέβαια άπό την iρεννα τής ττολιτικής καί ττολιτιστικής κατάστασης την πε­ ρίοδο 1926 -1935 καί συνάμα άπό iva μοντέλο καί μιά προοπτική όργάνωσης τής κουλτούρας που προέρχονταν ά­ πό την έμπειρία τής έργατικής τάξης. σχείόν Αναντίρρητα. Τό κεντρικό στοιχείο τής σκέψης του είναι ή σχέση που υπάρχει ή που πρέπζι νά δημιουργηθεϊ άνάμεσα στην όργάνωση τής κουλτούρας καί τής κοινωνικής ζωής —πο­ λιτική δργάνωση σάν «μέσο» καί δχι σαν μοναδικός «σκο­ πός»— οί λειτουργίες. χρήσιμα γιά μια προβλη­ ματική γύρω άπό τόν κοινωνικό ρόλο τής λογοτεχνίας 8πως καί γιά την πολιτιστική πολιτική. καί σέ άντίθεση pik τόν Κρότσε. δϊίως έπίσης καί οί δυνατότητες έπικοινωνίας που δημιουργούνται διαμέσου αυτής.

άφ’ έτέρου έπειδή αυτό προσδιοριζόταν οάν πολιτικό πρόβλημα έξσυοίας και ηγεμονίας για έκεινες τις «άναθεωρητικές» η έπαναοτατικές δυνάμεις — πολιτικές.ά. Μερικούς μήνες μετά τή σύλληψή του. άλλο θέλω νά πω.τι φαίνεται. E inaudi 1968. Ό Ιδιος 6 Πάσκολι οτό «Τραγούδια τοΟ Καοτελβέκιο» αποδίδει 10 . Έ τσ ι Α­ ποδίδουν τδν βρο καί ή Elsa Fubini μέ τόν Sergio Caprìoglio στίς σημειώσεις στά «Γράμματα άπό τήν Φυλακή». ή έρμηve ία τοΟ δποίου άπασχόλησε δλους δαους άσχολήθηκαν μέ τό ϊργο του. — «αύϋόρμητης» ή «και ευρυνόμε­ νης» — ιώ ν έκδόοεων. τής «πολιτικής του βιβλίου» κλπ. διανοουμένων— τής Ιταλικής κοινωνίας μέ τις όποιες ό Γκράμοι αισθάνονταν όργανικά δεμένος καί οάν τιολιτικά οτρατ εν μένος καί οάν διανοούμενος. ’Ακόμα καί ή με­ λέτη είναι πολύ πιό δύσκολη άπ” δ. Ό Giorgio Caudeloro στήν εισαγωγή τοΟ βιβλίου «Sul Rinasci­ mento» πού έκδόθηκε άπό τούς Editori Riuniti τό 1967 Αποδίδει στά..'Η ζωή μου κυλάει πάντα τό Ίδιο μονότονα. στις 19 Μαρ­ τίου 1927 ό Γκράμοι έγραφε στην κουνιάδα του: « . κοινωνικές. ”Ελαβα με­ ρικά βιβλία καί πραγματικά διαβάζω πολύ — περισσότεροάπό £ναν τόμο την ημέρα έκτος άπό τις έφημερίδες — άλλά δέν είναι σ’ αυτό που άναφέρομαι..τεχνίας καί τής άνάγνωοης μέ τή διπλή έννοια: άφ’ ένός τής κοινωνικοπολιτιστικής ϋεώρηοης των προϊόντων τής τέχνης καί έφ’ έτέρου τής ίοτορικο-7ΐεριγραφικής θεώρη­ σης τών φαινομένων τής έξάπλωοης και όργάνωοης τής άγοράς τού βιβλίου. Ό Γκράμοι άντ ιμετώπιοε μέ σοβαρότητα την κατά­ σταση: άφ’ ένός έπειδη το πρόβλημα έμπαινε έπιτακτικά έκείνη την περίοδο τιού έγραφε ( όριοτικοτιοίηοη καί στα­ θεροποίηση του φασισμού καί κατά συνέπεια έπιβολή τής «κουλτούρας» πού προστατεύονταν στις διάφορες μορφές της άπ αυτόν). Ιταλικά τόν 8ρο «Per 1’ eternità» (γιά τήν αΙωνιότητα). έκδ. Μ έ βασανίζει ( φαντάζομαι δτι αύτό είναι Sva Ιδιαίτερο· φαινόμενο τών φυλακισμένων) συνέχεια αύτή ή Ιδέα: δτι δηλαδή θά Ιπρεττε νά κάνω κάτι f ü r e w i g * σύμ~ * F ü r ewig: Παραμένει Ενα άπό τά σημεία κλειδ'.

φωνα μέ μιά ούνϋετη ίννοια του Γ χαϊτε. Παρ’ δλ’ αύτά δμως. νά πραγματευτώ μόνο τη μεθοδολογική καί καϋαρά ϋεωρητική πλευρά του ϋέματος.». Τέλος πάντων. κλπ. ϋά ήϋελα. 2) μιά συγκριτική μελέτη τής Γλωσσολογίας! Πρόκειται. Τά τετράδια δμως τής φυλακής είναι προορισμένα νά χρη­ σιμεύσουν σάν βάση γιά νά γραφτεί Ενα Ιργο «für ewig». τό ϊργο «für ewig» γ ιά τό όποίο πολλά όφείλουμε οτόν Ά ντόνιο Γκράμσι. ή όποια δέν Ιχει μελετηϋει ί ξ όλοκλήρου καί ουοτηματικά άπό τη νέα άποψη τών Νεογλωσσολόγων ένάντια στούς Νεογραμματιοτές.. άλλά 6 θάνατος ϊκοψε στή μέση αύτή τήν έργασία τοΟ Γκράμσι.. κατά τη διάρκεια του περασμένου αΙώνα· με άλλα λόγια. Μέχρι τώρα Ιχω οκεφτεϊ τέσ­ σερα ϋέματα. 11 .. Ή έπιλογή τών ϋεμάτων που ϋά έπεξεργαοτει και ϋά άποτελέσουν τόν κορμό τής «Λογοτεχνίας καί Έ ϋνικής Ζω ής» άναφέρεται γιά πρώτη φορά οτ6 γράμμα αυτό που είχε οτείλει οτήν Τάνια: «.. 3) μιά με­ λέτη γιά τό ϋέατρο του Πιραντέλλο. τούς διαφορετικούς τρόπους σκέψης. 4) ϊνα δοκίμιο γιά τά μυϋιοτορήματα πού δημοσιεύονται στΙς έπιφνλλίδες τών έφη μερίδων οί συνέχειες και είναι μικρής φιλολογικής άτόν δρο «Per Sempre» (γιά πάντα).. την καταγωγή τους καί τη συγκρό­ τησή τους οί όμάδες. σύμφωνα μ ί τά τιολιτιοτικά ρεύματα. νά καταπιαοτώ ϊνχονα και ουοτηματικά μ ί κάποιο Αντικείμενο που ϋά άπορροφοϋοε και ϋά συγκέντρωνε τόν έοωτερικό μου κύ­ αμο.. κλπ.. φυσικά. πού θυμάμαι δτ» είχε πολύ βαοανίοει τόν Πάοκολι. οΰμφωνα μ ί ϊνα προκαϋοριομένο σχέδιο... δηλαδή: 1) μιά ϊρευνα γιά τη διαμόρφωση τον δημοσίου πνεύματος στην Ιτα λία. '0 U mberto Cerroni προσπαθεί μέσα άπό τά ίδια τά κείμενα νά δώσει τήν έξαιρετικά λεπτή άλλά διπλή σημασία πού κατά τά φαινόμενα προσελάμβανε δ δρος οτόν Γκράμαι: «Disognerebbe f a r qualcosa fü r ewig» γράφει στήν Τάνια (άδελφή τής γυναίκας του) άπό τό Μιλάνο στίς 19 Μάρτη 1927 (θάπρεπε νά κάνω κάτι f ü r e w ig ). έκεΐνα άκριβώς τά τετράδια άποτέλεσαν. μιά έρευνα γιά τούς Ιταλούς διανοούμενους. καί άποτελοΟν.

Τ6 έρώτημα που γεννιέται εΰλογα εϊναι τό έξης: Σ έ ηοιό βαθμό μπορούμε κάτω άπό τίς συγκεκριμένες συνθή­ κες τής φυλακής. Τό πρώτο.ξίας. Σ έ πολιτικό έπίπεδο αυτό μεταφράζεται στό κατά πόσο μπορούμε νά θεωρούμε τόν Γκράμσι σαν «πραγματικό» πολιτικό κα­ θοδηγητή ή.Π . γιατί τό δεύτερο δέν μάς άφορα στην παρούσα περίσταση. δηλαδή άρ­ θρα έφημερίδων.. που άποδεικνύεται καί εύκολώτερα.Μ . είναι ή ίδια καί καδόλου ευκαταφρόνητη βιβλιογραφία που παραθέτει.η... τά στοιχεία. των συνεχών μετακινήσεων καί τής άπομόνωσης να θεωρούμε δτι ή πληροφόρηση που είχε γιά όρισμένα δέματα που τιραγματευεται στό «Λογοτεχνία καί 'Εθνική Ζωή» εϊναι όλοχληρωμένη καί έπίκαιρη. βιβλία. περιοδικών. πού μπο­ ρούμε νά χρησιμοποιήσουμε εϊναι δυο. άλλιώς. "Οσον άφορα τό πρώτο έρώτημα. μελέτες κλπ. δπως καί γιά τη λαϊχή άντίληψη για τη λογοτεχνία χαί γιά τό καλλιτεχνικό αίσδητήριο του λαού. κα­ θώς καί στοιχεία που βρίσκουμε στα γράμματα που ίγραψε την περίοδο τής φυλάκισής του. 12 . — Ν . Χ. σέ ποιό βαθμό είχε ουσιαστική έπίγνωση τής τυ>λιτικής κατάστασης.

Προβλήματα λογοτεχνικής κριτικής .I.

.

ένώς λαϊκισμοΟ δρι* Μεταξύ Αλλων. στίς απόψεις. άπέναντι στήν τέχνη καί τή ζωή. «ου 6 Ντέ Σάνκτις είχε στήν έποχή του. σημαίνει. μιά σ«4ση άνάλογη μέ κείνη. «άκολούθησε μιά εύθύγραμμη πορεία». βασικά. στήν τε­ λευταία φάση τής ζωής καί τής δράσης του. τό πρΩτο τβΟχος τοΟ έΜομαδιαίσυ (περιοδικοΟ) <11 0ιιβ<1πνΐο». στή Δυτική Εύρώπη.Τέχνη και Κουλτούρα ’Επιστροφή σχόν Ν ιέ Σάνκτις 1 Τί σημαίνει καί τί μπορεΐ νά σημαίνει ή συχνά άναφερόμενη φράση τοΟ Τζιοίάννι Τζεντίλε: «’Επιστροφή στόν Ντέ Σάνκτις!» (*) . πρέπει νά δοΟμε: 1) σέ τί συνίσταται αύτή μας ή έπιλογή’ 2) σέ ποιά στάση άνταποκρίνεται σήμερα. Αύτή ή μορφή μυθιστορήματος ήταν. δηλαδή. Σημαίνει μηχανική «έπιστροφή». συνεπής. 15 . Ά ν πάρουμε αύτή τή στάση σάν «ύπόδειγμα». ή «διανοουμενίστικη» ίκφραση τοϋ πιό γενικοΟ κι­ νήματος τοΟ «νά πλησιάσουμε τόν λαό». ποιά ήθικά καί διανοητικά ένδιαφέροντα άνταποκρϊνονται σήμερα σ’ έκεΐνα. πού καθόριζαν τήν δρα­ στηριότητα τοΟ Ντέ Σάνκτις καί τής έπέβαλαν μιά συγκε­ κριμένη κατεύθυνση. Δέν μπορεΐ νά πει κανείς δτι ή ζωή τοΟ Ντέ Σάνκτις. ν’ άποκτήσουμε. ή. 2στρεψε τήν προσοχή του πρός τό «νατουραλιστικό» 2 ή «βεριστικό» 3 μυθι­ στόρημα. άν καί είναι. δπως γενικ ά θεωρείται. Ό Ντέ Σάνκτις. πού ό Ντέ Σάνκτις άνάπτυξε γύρω άπό τήν τέχνη καί τή λογοτεχνία.

’Αλλά. τό στοιχείο. δηλαδή. που ϊγινε άκριβώς «κουλτούρα».σμένων όμάδων διανοουμένων. ϊχοντας λίγα στερεότυπα. πάνω άπ’ δλα. Σημαίνει άναμφίβολα. είναι : «Λείπει τό νήμα γιατί λείπει ή πίστη. ένιαία καί δια­ δεδομένη πανεθνικά «άντίληψη» τής ζωής καί τοϋ άνθρώπου. μ£τί τη δύση τής δημοκρατίας τοΟ 1848 καί την εί­ σοδο μεγάλων έργατικών μαζών για την άνάπτυξη τής με­ γάλης βιομηχανίας στά άστικά κέντρα. ώστόσο. πού γενίκευσε μιάν ήθική. ή Ινωση τής «καλλιεργημένης τάξης» καί πρός αύτή τήν κατεύθυνση έργάστηκε 6 Ντέ Σάνκτις. πού θά ϊπρεπε v i δημιουργήσει τΙς συν­ θήκες γιά «τήν ?νωση δλων των καλλιεργημένων καί δια­ νοουμένων» τής Νάπολης. θά λέγαμε. μια φιλοσοφία. τήν κενόδοξη άπλοϊκότητα τών παπα­ γάλων. στα τέλη τοΟ περασμένου αΐώνα. 2να τρόπο ζωής. Τέχνη καί άγώνας για Iva νέο πολιτισμό. Αύτό έρευνοϋσε. διαφορετική άπό έκείνη τής Ιστορικής Δεξι&ς. πιό πλατιά. Μιά γνώμη τοϋ Ντέ Σάνκτις. Καί αύτή. βέ­ βαια. ’Αλλά. άλλά. μιά συμπεριφορά κοινωνική καί άτομική. λιγότερο «άστυνομικίστικη». Λείπει ή πίστη γιατί λείπει ή κουλ­ τούρα». Ιδρύοντας τή φιλολογική Λέσχη. αύτό πού Ιδιαίτερα άναζητοΟσε. ήταν \uà νέα Αντιμετώπιση τοϋ λαοϋ. τό δέος του μπρο­ στά στίς άπόπειρες πραξικοπήματος. πού πιστεύουν δτι. πού — κα­ τά τά άλλα — δέν ήταν καινούργιο. την Ινταξή του στήν κοινοβουλευτική αριστερά. Αντιπρο­ σώπευε τήν άνάπτυξη τών ήδη ύπαρχόντων στοιχείων. καλυμ|νένες πίσω άπό πομπώδικα σχήματα. ϊχουν 16 . ’Αξίζει να θυμόμαστε τό δοκίμιο τοΟ Ντέ Σάνκτις. μιά «λαϊκή θρησκεία». τί σημαίνει «κουλτούρα» σ’ αύτή την περί­ πτωση. Οί «καλλιτεχνικές» άναφορές δείχνουν. μιά καινούρ­ για άντίληψη γ ι’ αύτό πού είναι «έθνικό». ή πλευρά τής δραστηριότητας τοϋ Ντέ Σάνκτις. ειδικά στή φι­ λοσοφία τής πράξης. μια συνεπή. θά ήταν σκόπιμο νά φωτιστεί. σ’ δλη του τή σταδιοδρομία σάν λόγιου καί σάν πολιτικοΟ. «Επιστήμη καί ζωή». λιγότερο περιορι­ στική.

Αύτό. σημαίνει δτι ούτε καν έπιφανειακά δέν έξετάζουμε τδ καλλιτεχνικδ πρόβλημα.καί τδ κλειδί πού άνοίγει δλες τις πόρτες. Να έξαντλήσουμε τδ ζήτημα. είναι μιά «στιγμή» τής έξελικτικής πορείας. λιγότερο ή περισσότερο δλοκληρωμένα. μπορούν να έκφράζουν τήν ίδια. δμως. Ή . Δύο συγγραφείς. πώς μπορούμε νά κρίνουμε ποιός έκφράζει τΙς άλλες δραστηριότητες. αύτδς πού έκ17 2 . μιάν άντίθεση. πού ύπερέχει τών άλλων. περιοριζάμενοι στδ να περιγράφουμε μόνο. Κι άκόμα. δέν είναι κριτική καί ιστορία τής τέχνης. δρισμένες τοποθετήσεις άπέναντι στή ζωή καί στδν κόσμο· Αύτό. άλλά σ’ 2να άλλο πεδίο. τδ πασπαρτού. άπλά καλλιτέχνης. Ιναν άγώνα. αύτδς πού έκφράζει τά «Αντιδραστικά» καί Αναχρονιστικά στοιχεία. άντίθετα. Καί. Δέν είναι καί αύτά «άντιπροσωπευτικά». ή μή πραγματοποίηση — θά λέγαμε μέ άκρίβεια — των σκοπών. δηλαδή. θά πρέπει νά θεωρείται έκπρόσωπος. βέ­ βαια. δμως προϋποθέτει μιάν Ιεράρχηση. δέν είναι έκπρόσωπος αύτής τής στιγμής. ούτε μπορεΐ νά παρουσιαστεί σάν τέτοια. ’Αποτέλεσμα (τής Α­ πλής περιγραφής). δ Ενας — δμως— μπορεΐ νά είναι καλλιτέχνης καί δ άλλος. είναι ή άταξία καί ή όπισθοδρόμηση ή. μπορεΐ νά είναι — καί είναι — χρήσιμο καί άναγκαίο. τά άλλα στοιχεία. πού είναι. Αντιπροσωπεύει μιά κορυφαία στιγμή τής Ιστορίας. μήπως. έκεΐνο πού αόαοί οί δύο Αντιπροσωπεύουν ή έκφράζουν κοίτ νωνικά. θεμελιώδης δραστηριό­ τητα τής ζωής. αύτήν τήν κορυφαία στιγμή τής Ιστορίας. έκπρόσωπος αύτής τής δοσμένης στιγμής. ’Αλλά. τά χαρακτηριστικά μιας συγκεκριμένης ίστορικοκοινωνικής στιγμής. συνοψίζοντας δηλαδή. πού έκφράζει τήν έπικρατοΰσα δραστηριότητα. Μιά συγκεκριμένη Ιστορικοκοινωνική στιγμή. πού άφοροϋν συναισθήματα καί δοξασίες. Αντικειμενικά. Κάτι τέτοιο. θά ίπρεπε νά είναι έκεΐνος. τοΟ άγώνα γιά τήν καταστροφή καί τδ ξεπέρασμα δρισμένων ρευμάτων. ίστορικσκοινωνική στιγμή. είναι πλούσια σέ άντιθέσεις. δέν είναι ποτέ δμοιογενής. Στδ πεδίο τής κριτικής τοϋ τρόπου ζωής. ή στασιμότητα τής έπιστημονικής σκέψης. συνδεμένοι μέ τδν πολιτιστικό ά­ γώνα. έπειδή είναι μιά δρισμένη. Έ ­ χει «προσωπικότητα».

είναι καλλιτεχνική. τΙς άντιθέσεις — δηλαδή — τής ίστορικοκοινωνικής στιγμής σάν σύνολο. άκόμα καί σήμερα. άλλά κριτική μιας περιόδου πολιτιστικών άγώνων καί άντιπαρατιθέμενων άντιλήψεων γιά τή ζωή. Τό κριτικό Ιργο τοΟ Ντέ Σάνκτις. ή συνέπεια. ’Ακριβώς σ’ αύτό. ξεκινώντας μ’ αύτές τΙς προϋποθέ­ σεις. μέ τήν Ιννοια δτι. Δέν κάνει «ψυχρά» μιάν αίσθητική κριτική. Στόν Κρότσε ύπάρχουν τά Ιδια πολιτιστικά θέ|ΐατα. Μέ τόν Sva ή τόν άλλον τρόπο. δμως έδώ είναι στήν περίοδο τής έξάπλωσής τους καί τοΟ θριάμβου τους. Ot άναλύσεις τοΟ περιεχομένου. είναι στρατευμένο. Ό Κρότσε καταφέρνει νά διαχωρίσει αύτές τΙς διαφορετικές πλευρές τοΟ κριτικού. γιά μιά λεπτομερή άνάλυση τής κουλτούρας (μιας δρισμϊνης κουλτούρας) καί δχι γιά τό δικαίωμά της να ζήσει. ή βαθιά άνθρωπια καί δ άνθρωπισμός τοϋ Ντέ Σάνκτις. άλλα ούτε προ­ σπαθεί νά τΙς κρύψει.φράζει δλες τΙς δυνάμεις καί τα στοιχεία έκεϊνα. ένας άγώνας γιά τή δη­ μιουργία μιας νέας «κουλτούρας». φαίνεται νά συνίσταται. δπως καί στόν Ντέ Σάνκτις. πού κάνουν τόσο συμπαθητικό τόν κριτικό. ή κριτική τής «δομής» τών Ιργων. τόν παθιασμένο ζήλο τοϋ κομματικού άνθρώπου. μιά κριτική τοϋ πολιτισμού σέ φιλολογικό έπίπεδο. μεταξύ τής λογικής καί τής Ιστορικής πραγματικότητας τοΟ συνόλου τών καλλιτεχνικά έκφρασμένων συναισθημάτων. άπ’ αύτή τή νέα κουλτούρα θά γεννηθεί μια και­ νούργια τέχνη. πού Ιχει σταθερές πολιτικές καί ήθικές πεποιθήσεις. τή σχέση τοΟ Ντέ Σάνκτις καί τοϋ Croce. δμως φαίνεται σαν σόφισμα. είναι δεμένη μ’ αύτόν τόν πολιτιστικόν άγώνα. Είναι εύχάριστο ν’ άκούει κανείς άπ’ αύτόν. δμως. ’Αλλά καί δ Κρότσε δέν έχει συνεχώς αύτή τήν 18 . Ό άγώνας συνεχίζεται. αύτή τή φορά. Μπορεΐ άκόμα νά σκεφτεΐ κανείς δτι. Αύτό. δηλαδή. μπορούμε Γσως ν’ άντιληφθοΟμε καλύτερα. ούτε κρύβει. πού βρί­ σκονται σέ άντίθεση μεταξύ τους καί σέ Ανταγωνισμό. δπως καί τΙς πολεμικές γιά τό περιεχόμενο καί τή μορφή. Τό πάθος καί ή ρομαντική ζέση ένώθηκαν πετυχαίνοντας μιάν δψιστη γαλήνη καί μιά συγκαταβατικότατα γεμάτη άπλότητα. πού είναι όργανικά ένωμένες καί δεμένες μεταξύ τους. τΙς δποϊες.

τή ρητορική καί τόν ιησουιτισμό (τοϋ Γκουεράτσι5 καί τοΟ πατέρα Μπρεσάνι. μέ τήν αισθητική ή τήν καθαρά καλλιτεχνική κριτική σέ πυρετώδες πάθος ή άκόμα καί στή μορφή τοϋ σαρκασμοΟ. Σέ τελευταία άνάλυση.ά φάση. Ιχε*. τέτοια πού νά μή μπορεϊ νά συγκριθεΐ μέ κείνη τοϋ Ντέ Σάνκτις. αύτός 6 τύπος τής φιλολογικής κριτικής. Αύτή πρέπει νά συγχωνεύσει τόν άγώνα γιά μια νέα κουλτούρα. Ό Ντέ Σάνκτις Ιπρεπε v i όργανώσει Ινα πολιτιστικό έπιτελεΐο. ένάντια στόν έπαρχιωτισμό κλπ. μέ τήν Ιννοια δτι βοήθησε πολλούς νά ξαναβροΰν τόν έαυτό τους. άνταποκρίθηκαν — σέ χαμηλότερο έπίπεδο— ot προσπάθειες τή. δν καί αύτό τό κίνημα δέν γέννησε κανένα μεγάλο καλλιτέχνη. Ό Ραφαέλο Ραμάτ γράφει στήν «Italia Letteraria». γιατί θέλησε νά Εκδημοκρατίσει αύτό. Μεσολαβεί μ’. τών συναισθημάτων καί τών άντιλήψεων τών άνθρώπων. Ή «Voce» Ικφραζε μιά μορφή τοϋ στρατευμίνσυ Κροτσισμοϋ.τοποθέτηση. ύποκίνησε Ινα μεγαλύτερο έσωτερικό ψάξι­ μο καί τήν περισσότερο ειλικρινή Ικφρασή του. τήν κριτική τοΟ τρόπου ζωής. δπου ή γαλήνη καί ή συγ­ καταβατικότατα ραγίζουν καί άναφύεται μιά όξύτητα κι Iνα μίσος. «Voce». στίς προσπάθειες τοϋ Ντέ Σάνκτις. Πρόσφατα. ή «Voce» θέλη­ σε νά διαδώσει στούς κατώτερους ύπάλληλους τήν ίδια ποιό­ τητα πολιτισμού καί γ ι’ αύτό είχε μιά συγκεκρΐ|ΐένη λει­ τουργία: έργάστηκε ούσιαστικά καί ύποκίνησε καλλιτεχνικά ρεύματα. πού είχε έπίπονα καταπιεστεί. άναπτυχθεΐ άπό τόν Ντέ Σάνκτις καί δχι άπό τόν Κρότσε ή άπό όποιονδήπστε άλλον (πολύ περισσότερο. χαρακτηριστικός τής φιλοσοφίας τής πράξης. πού άναγκαστικά στόν Ντέ Σάνκτις ήταν «άριστοκρατικό» καί παράμεινε «άριστοκρατικό» καί στόν Κρότσε. πού θά ’ρχότανε σέ άντίθεση μέ τΙς παλιές τετριμμένες Ιδέες. δηλαδή για έναν καινούργιο άνθρο)πισμό. δχι έπιθετική καί πυρετώδης. Ή «Voce» άγωνίστη­ κε γιά τήν προπαγάνδιση μονάχα αύτής τής ίδιας τής κουλ­ τούρας σ’ Ινα ένδιάμεσο στρώμα. Ό Ντέ Σάνκτις άγωνίστηκε γιά τήν e x n o v o δημιουργία μιας όψηλής έθνικής κουλτούρας στήν ’Ιταλία. Φάση άμυντική. μάλιστα. 19 . γιά παράδειγμα). άπό τόν Καρντούτσι 4) .

Γι’ αύτό. στόν πρόλογο τής άνθολογίας «Καινούργιοι συγ­ γραφείς». γιατί άν ή προσωπικότητα [ τ ο υ σ π ο υ δ α ί ο υ κ α λ λ ι ­ τέχνη] ξεπερνάει την έποχή του. ό Γκαρτζοϋλο δείχνει τήν πιό πλήρη έξαντλητική διανοητική ικανότητα (Ινας άπό τούς τόσους νέους χωρίς «ώριμότητα»). Ποιά μπορεΐ να είναι αύτή ή Ιδέα. Άντζολέττι. Έ χ ει έξαχρειωθεΐ έντελώς στήν όμάδα τής «Italia Letteraria» καί σ’ αύτό τό άπόσπασμα οίκεισποιεΐται τήν κριτική πού διατυπώθηκε άπό τόν Γκ. πού τήν άνθολόγησε ό ’Ερρίκος Φαλκούι καί 6 Έ ζιο Βιττορίνι: «Οί συγγραφείς αυτής τής άνθολογίας εί­ ναι λοιπόν καινούριοι δχι γιατί άνακάλυψαν καινούριες μορ­ φές έκφρασης ή γιατί τραγούδησαν ν έ α π ρ ά γ μ α ­ τ α. Μπ. ένώ.στίς 4 Φλεβάρη τού 1934: «Έ χει είπωθεΐ δτι για τήν ιστο­ ρία τής κουλτούρας. γιατί π ι σ τ ε ύ ο υ ν στήν τέχνη. πού αύτός Ιζησε. Είναι καινούριοι γιατί έχουν διαφορετική ίδέα γιά τήν τέχνη άπό κείνη τών προηγούμενων συγγρα­ φέων. για να φτάσουμε άμέσως στό πιό σημαντικό. στίς 6 ’Απρίλη τοϋ 1930. άλλά δέν μπορεΐ νά συμφωνήσει μέ παρεκκλίσεις άπό τήν βασική ίδέα γιά τήν τέχνη. νΗ. Τό πρόβλημα. άφοϋ σ’ αύτόν έποχή καί άτομο δέν ταυ­ τίζονται. μερικές φορές. δπως στόν μεγάλο καλλιτέχνη. άπό τα χαρακτηριστικά αύτοΟ τού καλλιτέχνη. ό νεωτερισμός αύτός μπορεΐ ν’ άποδεχτεΐ τΙς παραδοσιακές μορφές καί τό παλιό περιεχόμενο. μπορεΐ να βοηθήσει πε­ ρισσότερο ή έξέταση ένός συγγραφέα μικρότερης άξίας παρά. δέν είναι έδΟ ό χώρος να έπαναλάβουμε. έπιτρέψτε μου νά ύπεν20 . πού δέν είχαν τίποτα κοινό μέ τήν τέ­ χνη. ένώ έκεΐνοι πίστευαν σέ πολ­ λά άλλα πράγματα. κάθε άλλο. θα μπορούσε — και μπόρεσε— να χαρακτηριστεί ή έποχή. στόν μικρό­ τερης άξίας καλλιτέχνη. ένός σπουδαίου· Έ ν μέρει αυτό είναι άληθινό. έξακριβώνεται μέ παράδοξο τρόπο στό άρθρο τοΟ ’Αλφρέντο Γκαρτζοϋλο: «’Από τήν κουλτούρα στή λογοτεχνία» στήν «Italia Lette­ raria». Μά. πού πιό πρίν άναφέρθηκε. Σ’ αυτό τό άρθρο καί στ’ άλλα τής Γδιας σειράς. άν καΐ^μπορεΐ να ύπάρχει μιά φρον­ τίδα καί Sva αύτοκριτικό πνεύμα. μπορεΐ κανείς νά δια­ κρίνει τΙς διαλεχτικές στιγμές έκείνης τί)ς Ιδιαίτερης κουλ­ τούρας πιό καθαρά.

Ή φιγούρα τού «ιερέα τής τέχνης» δέν είναι ένας μεγάλος νεωτερισμός. τρόπο δχι δικό του). έκτός τών άλλων.»· Ή συζήτηση δέν είναι πολύ ξεκάθαρη καί καθορισμέ­ νη. μιμείται τόν γαλλικό τρόπο γρα­ φής. άνεξάρτητα άπό τήν 21 . π ρ ο σ π α θ ο ύ ν να είναι π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο κ α λ λ ι τ έ χ ν ε ς . γιατί αυτό δέν μπο­ ρούμε vi τό φανταστούμε άφηρημένα. (πού. πού δντας σιωπηρή ( ! ) . Τό δτι — για νά εΓμαστε άκριβείς— πρέπει να μιλδμε ■γι’ άγώνα γιά μιά «νέα κουλτούρα» καί δχι γιά μιά «νέα τέχνη» (μέ άμεση έννοια). γιά ν’ άκριβολογούμε. u t s i c . δέν θά εί­ ναι λιγότερο άξιομνημόνευτη. καί ένας νέος τρόπος γιά τή δημιουργία άντιλήψεων χωρίς ■μεγάλη σημασία. ήδονιστές κλπ. δλοκληρώνοντα. "Αν μπορούμε να βγάλουμε κάτι συγκεκρΐ|ΐένο. ’Αλλά στόν άγώνα γιά μιά νέα κουλτούρα. έκεϊ άκριβώς δπου ot προηγούμενοι ήταν ικανοποιημένοι άπό τό να είναι ήθικοΐ κήρυκες μιας ιδέας. μίαν έπανάσταση ( ! ) . άν καί μεταβάλλει τό τυπικό τής ιερο­ τελεστίας. δτι άγωνιζόμαστε γιά ένα νέο περιεχόμενο τής τέχνης. Καί καθαροί δημιουργοί αύτοΰ του είδους τών άντιλήψεων καί δχι δλοκληρωμένων εικόνων είναι ot -περισσότεροι άπό τούς ποιητές πού ϊχουν προωθηθεί άπό τήν -«δμάδα». έμ­ μεσα ύποκινοΰσε τόν σχηματισμό μιας αύθεντικής καλλιτε­ χνικής ιδιοσυγκρασίας.θυμίσω δτι καί ot καινούριοι συγγραφείς. φαίνεται σαφές. αύτό εί­ ναι ή τάση γιά ?ναν προγραμματισμένο «σετσεντισμό» 6 καί τίποτ’ άλλο. ψυχολό-γοι. Ή «σιωπηρή έπανάσταση» πού γ ι’ αύτή μιλάει δ Άντζολέττι. μέ βασικό έκπρόσωπο τόν Τζιουζέππε Ούνγκαρέττ. γιά ένα καινούριο τρόπο ζωής. Αύτή ή άντίληψη του καλλιτέχνη είναι Sva -καινούριο «να δίνουμε προσοχή στή γλώσσα» δταν μιλάμε. Τό κίνη|ΐα τής «Voce» δέν μπορούσε προφανώς νά δη­ μιουργήσει καλλιτέχνες. είναι μιά σειρά άπό φλυαρίες καφενείου καί άπό μέτρια άρθρα κοινότυπων Ιφημερίδων καί έπαρχιακών πε­ ριοδικών. γιατί ή τέχνη είναι στοιχείο τής ζωής. "Ισως δέν μπο­ ρούμε κάν v i πούμε. αισθητικοί.

Αγώνας για μιά καινούρια τέχνη. δέν θά είχαν βρει μιά δύναμη ικανοποιητική γιά νά έκφραστούν ολοκληρωτικά μέ μιά συγκεκριμένη έννοιαΈ τσι. Δέν μπορούμε δηλαδή. πράγμα παράλογο. δηλαδή για μια καινούρια ήθική ζωή. II ρέπει να μιλάμε γι’ άγώνα για μιά νέα κουλτούρα. πού Αρχισε καί έχει ήδη σταθεροποιηθεί. σύμφωνα μέ μιά φράση τής μόδας. πρίν. γιά νά έκφράσουμε τό σύνολο τών καλλι­ τεχνών πού Ιχουν ήδη διαμορφωθεί καί Αναδειχθεΐ ή. του­ λάχιστον. όπότε είναι καί καθαρά στενά συνδεμένος με τους «πιθανούς καλλιτέχνες» καί μέ τά «πιθανά έργα τέχν»)ζ»· Τό γεγονός δτι δέν είναι δυνατό νά κατασκευαστούν τεχνητά οί καλλιτεχνικές προσωπικότητες. Μιά καινούρια κοινωνική δμάδα πού μπαίνει στήν ιστορική σκη­ νή μέ τάσεις ήγεμονίας.μορφή. δέν μπορούμε νά πούμε δτι θά φυσήξει μιά νέα «ποιητική αύρα». Ή «ποιητική αύρα» είναι μονάχα μιά με­ ταφορική έννοια. προκαλώντας πάθος κι ένθουσιασμό στήν Αν­ θρωπότητα. δέν παράγει Αναγκαστικά καί «νέους καλλιτέ­ χνες». πού δέν μπορεΐ παρά να συνδέεται στενά μέ μιά καινούρια αντί­ ληψη γιά τή ζωή. Κρότσε «Νέα δοκίμια πάνω στήν ιταλική λογοτεχνία τού 1600» (1931) στό κεφά­ . λοι­ πόν. είναι μιά έξελικτική πορεία διαμόρφωσης καί Ar νάδειξης. γιατί δεν είναι δυνατό να δημιουργηθοϋν τεχνητά οί καλλιτέχνες. Βλέπε. στόν τόμο τοΟ Μπ. δέν Λημαίνει. πρίν μερικά χρόνια. δτι ή καινούρια καλλιτεχνική σφαίρα γιά τήν όποια Αγωνιζόμαστε. Αλλά μπορούμε νά βεβαιώσου­ με δτι Από τό κίνημα θά γεννηθούν νέοι καλλιτέχνες. θα σήμαινε άγώνα γιά τή δημιουργία νέων καλλιτεχνικών προσωπικοτήτων. μέ μιάν αυτοπεποίθηση πού πριν δέν είχε. μέχρι τό σημείο πού αύτή γίνεται ένας νέος τρόπος νά νιώθουμε καί ν’ Αντιμετωπίζουμε τήν πραγ­ ματικότητα. δέν μπορεΐ παρά νά δώσει μιά τεράστια ώθηση σέ προσωπικότητες. νά ποϋμε δτι δ Tizio καί 6 Gaio θά γίνουν καλλιτέχνες. πού Αρχικά.

Δέν θα βοηθούσε αύτό γιά νά μάθει τό αύτί στήν μελωδικότητα τοϋ στίχου. είναι iva τίποτα καί τό τίποτα δέν μπορεΐ νά δι­ δάσκει. πρόκειται για 2να σχολείο ένηλίκων. πού «θέλει να έχει» μια προσω­ πική ποίηση. ’Λλλά. έπι· θυμοϋμε μιά τέχνη. 23 . Ή ­ ταν κι αυτές «ίησουίτικες άκαδημίες. δηλαδή. (Σημ. γιατί. οβλ. άν τό έξετάσουμε προσεχτικά. αύτό πού Τσχυε γιά τη ζωγραφική καί τή γλυπτική. Ή τέχνη που διδάσκει. στοιχείο «χωρίς σχολή».) . κατά γενική όμολογία. πού δέν έχει Αφομοιώσει την «τεχνική» καί τήν ίδια τή γλώσσα. καλύτερα. προσπαθεί νά τήν ξαναδημιουργήσει κλπ. πού άντιγράφει 2να πίνακα του Ραφαέλλο. πού καλλιεργεί τήν καλαισθησία καί δημιουργεί τήν «κριτική» αίσθηση. Λατινική ποίηση χ<Λ ’600.36. ’Αλλά. δτι. άλλά. γιατί δέν τΙς παραβάλλει μέ τά έργαστήρια ζωγραφικής καί γλυπτικής τοϋ ’400 ή ’500. δέν μπορούσε νά ισχύει καί για την ποίηση. «ξεπέφτει» στήν τέ­ χνη τοϋ Ραφαέλλο. Òί * in . Κ ίφ. στήν πραγματικότητα. 136 . σ’ αύτή τήν έπιθυμία δέν ύπάρχει προτίμηση τής μι&ς τέ­ χνης σέ βάρος τής άλλης. Στήν πραγματικότητα. XII. βέβαια.λαιο(*) πού μιλάει για τΙς ίησουίτικες ποιητικές άκαδημίες καί τΙς παραβάλλει μέ τΙς «ποιητικές σχολές» πού είχαν δημιουργηθεϊ στή Ρωσία. Φαίνεται. Αύτός.» Καί γιατί.Miller. Καί γιατί δέν θα μπορούσαν νά γίνουν Ασκήσεις στιχουργικής άνάμεσα στους έργάτες. "Ομοια. μέ πλατιά έννοια. "Ενας ζωγράφος. στήν καλύτερη περίπτωση. μιά προτίμηση μιας ήθικής πραγματικότητας άπό μιάν άλλη. «Ή τέχνη μπορεΐ νά διδάξει. κάνει «Ιησουίτικη άκαδημία». Ό Κρότσε δέν παίρνει ύπ’ δψη του τό κοινωνικό στοιχείο. πού νά μοιάζει μ’ έκείνη τοϋ Risor­ gimento καί δχι μέ κείνη τής έποχής τοϋ Ντ’ Άνούντσιο 7. σ’ αύτή τήν περίπτωση. Ό Κρότσε πήρε άφορμή άπό τόν Fullop . άκριβώς γιατί είναι τέχνη καί δχι γιατί είναι «τέχνη πού διδάσκει».

τή μίμηση καί τΙς παραλλαγές πάνω σ’ αύτά τα ποιήματα. γίνεται κι αύτός «καινούριος». καινούριες κοινωνικές σχέσεις. Ή λογοτεχνία δέν γεννάει λογοτεχνία κλπ. ήθικό. άλλά. πού δημιουργεί τόν «καινούριο άν­ θρωπο». τής ιστορίας. άλλα για ένα δια­ φορετικό πρόσωπο» (*). μέ τήν άλλαγή. «"Οταν ένα ποιητικό έργο ή ένας κύκλος ποιημάτων 5 χει φτιαχτεί. ένα πρόσωπο. γεμάτο πάθος. τής έπαναστατικής πραχτικής. Τά έποικοδομήματα δέν γεννιοΟνται μέ «παρθενογένεση».70. Τό παραπάνω όδηγεΐ καί στό δτι. χεφ. «Κουλτούρα καί ήθιχή ζο)ή». κάτι πού είναι πραγματικό. τοΟ 1911. χεφ. οελ. άλλά μέ τήν έπέμβαση τοΰ «άντρικοϋ» στοιχείου. Μέ τόν καινούριο άνθρωπο καί τό ξανάνιω|ΐα του πνεύματος. Είναι άπαραίτητη ή έπέμβαση τοΟ άντρικοΟ στοιχείου. άνατέλλει μιά νέα ζωή άγάπης. 'Οπότε. νά καθρεφτίζει ώραίο. «Κουλτούρα χαΐ ήθιχή ζωή». έπειδή άποκτά νέες σχέσεις. δηλαδή οί ιδεολογίες δέν δημιουργούν ιδεολογίες. άντί γιά άσχημο. ή παρθενογένε­ ση δέν δχει θέση. Ιπιτυγχάνεται ή λε­ γάμενη ποιητική σχολή. Ή ποίηση δέν γεννάει ποίηση. οελ. «Troppa filosofia» τοΟ 1922. παρά μόνο άπό μιά κληρονομιά αδράνειας καί παθητικότητας. τα έποικοδομήματα δέν γεννοΟν έποικοδομήματα.ποιος θέλει έναν καθρέφτη. 24 . Οί πιό σπουδαίοι κριτικοί τής ποίησης συμ­ βουλεύουν. πρακτικό. τό β β τ ν υ ι η ρ ε ε υ β τών έπιγόνων. δπως λένε. ό παλιός «άνθρωπος». Μ’ αύτόν τόν τρόπο. σ’ αύτή τήν περίπτωση. ** Κρόταε. δέν εύχεται για 2ναν καθρέφτη διαφο­ ρετικών άπ’ αύτόν πού 2χει μπροστά. πρίν άπό τήν παραγωγή ποίησης * Κρόταε. του. 241 -4 2 . νά «ξαναφτιάξουμε τόν άνθρωπο». μέ τή μελέτη. πού άπ’ αύτή θά άναβλύσει — άν άναβλύσει — μιά καινούρια ποίηση» (**). νά μήν άνατρέχουμε σέ λογοτεχνικές συνταγές. «Πίστη χαΐ προγράμματα·. 169 . δηλαδή. έπειδή άναποδογυρίστηκαν έκείνα τά πρωταρχικά στοιχεία. Ό ιστορικός ύλισμός μπορεί νά χρησιμοποιήσει αύτή τήν παρατήρηση.. είναι άδύνατο νά συνεχίσουμε αύτόν τόν κύ­ κλο.

έρευνούμε άν Ινα έργο τέχνης δέν άπέτυχε. ή άναζήτηαη κάθε συναισθήματος. πού κι αύτδ προηγείται της καινούριας έποχής και τής νέας ίστορί*«. δηλαδή πλαστούς καί άνειΙικρινεϊς. μήπως. ρευμάτων. μιά τέτοια άντίληψη. ’Αρχίζοντας άπό τό γεγονός δτι. Τδ ναινούριο ένώνεται μέ τδ παλιό. δέν άπσκλείεται. Τδ κρίσιμο σημείο τής πολεμικής φαίνεται νά εί■ναι αύτό: Ό Tizio «θέλει» νά έκφράσει έντεχνα Ινα δρισμέ■νο περιεχόμενο καί δέν κάνει Ιργο τέχνης. -κατά κάποιο τρόπο.αΐ δλοκληρωμένη. «ύτδ τδ κύκνειο άσμα είναι έκπληκτικής λαμπρότητας. γιατί δ δημιουργός παρέκλινε άπό έξωτερικούς. πού Ιχει άρνητικά άνανεωθεϊ. Ή άντίληψη δτι ή τέχνη είναι τέχνη καί δχι πολιτική προπαγάνδα «έπιθυμητή» καί προβλημένη. είναι Ινα Ιργο νά ’ναι ώραίο γιά τό πολιτικό καί ήθικό του περιεχόμενο καί δχι πιά γιά τή μορ­ φή του. κάθε άντίληψης γιά τή ζωή. ή «θεία Κωμωδία». μπο­ ρούμε νά είμαστε μάρτυρες τοΰ «κύκνειου άσματος» τοΰ πα­ λιού άνθρώπου. φαίνεται στόν Ντέ Σάνκτις καί στόν ίδιο τόν Κρότσε· Αύτό πού άποκλείεται. πού είναι ή άντανάκλαση τής έποχής τους καί ύποβοηθοΰν τό δυνάμωμα καθορισμένων -πολιτικών ρευμάτων. τδ κύκνειο άσμα τοΰ μεσαίωνα. δτι αύτό γίνεται δεκτό άπό τά καινούρια αισθητικά ρεύ­ ματα. (Δέν είναι. Δέν φαίνεται νά ’ναι έτσι. μέσα στήν όποια τό άφηρημένο περιεχόμενο Ιχει •άφομοιωθεΐ καί ταυτιστεί.άπδ τδν θετικά δημιουργημένο «καινούριο άνθρωπο». Έ καλλιτεχνική . ’Αντίθετα. ’Ακόμα. Τό γεγονός. συχνά. πού ύπάρχει μέσα στό ίδιο τό Ιργο τέχνης. στό έργο τέχνης. πραχτικούς φόβους.) Κριτήρια τής κριτικής τής λογοτεχνίας. είναι — άραγε — αύτό καθ’ αύτό ένα έμπόδιο στή διαμόρφωση καθορισμένων -πολιτιστικών ρευμάτων. άνάβουν τά πάθη μ’ έναν άσύγκριτο τρόπο. άλλω­ στε. πρέπει νά ψάξουμε μονάχα τόν καλλιτεχνικό χαρακτήρα. μέ κανένα τρόπο. Καί. βάζει τό πρόβλημα μέ πιό ριζοσπαστι­ κούς δρους καί μέ μιά κριτική περισσότερο άποτελεσματική ν.

σάν καλλιτέχνης. πού φτάνει ν’ άρνηθεΐ τόν καλλιτεχνικό χαρακτήρα ένός Ιογου. είναι μιά πολιτική πράξη κι δχι καλλιτεχνική κριτική. τής πολιτικής τής κουλτούρας (δη­ λαδή. Ό Γδιος τρόπος τοποθέτησης τοϋ ζητήματος. δτι 6 ένθουσιασμός τοΟ Tizio. αύτό τό άκατα­ μάχητο δέν φαίνεται καί δέν έργάζεται. εί­ ναι κάτι ζωντανό καί άναγκαΐο. λοιπόν. μπορεΐ νά χρησιμεύσει στόν πολιτικό κριτικό. οί μεγαλύτερης δια­ νοητικής Ικανότητας άνθρωποι δέν είναι σύμφωνοι μαζί τους. σάν γεγονός. γιά ν’ άποδείξει δτι 6 Tizio. θέλει νά κάνει νά πιστέψουν αύτό που δέν είναι κλπ. σ’ αύτή τήν συγκεκριμένη ύπόθεση. πού τά Ιχει πραγ­ ματικά νιώσει καί ζήσει 6 ίδιος). Τπάρχουν δύο κατηγορίες: ή μία. ή δυνατότητα έξάπλωσής του θά είναι άκαταμάχητη. "Αν ό καλλιτεχνικός κόσμος. τοΟ αϊσθητικοϋ χαραχτήρα ή τής κα­ θαρής τέχνης. των μικρών καλλιτεχνών. IV αύτό 6 Tizio είναι 2νας κωμικός τής πολιτικής. 6 λεγόμενος «καλλιγραφι­ κός» 8. noi* . χάρτινη φιλοπονία μετριοτήτων. δέν συμπεριλαμβάνεται σ’ αύτόν τόν καθορισμένο πολιτικό κόσμο. δέν είναι. σημαίνει δτι έπρόκειτο γιά Ινα πλαστό καί ψεύτικο κόσμο. άλλά σάν 2ναν «πολιτικό όπορτουνιστή».άποτυχία τοϋ δοσμένου Ιργου τέχνης. δέν είναι παρά άμυνα. κριτικός. Ή πίεση τοϋ πολιτικοϋ άνθρώπου νά έκφράζει ή τέχνη τοϋ καιρού του ίναν καθορισμένο καλλιτεχνικό κόσμο. πού παραπονιοΟνται δτι. τής πολιτικής καί τίποτ’ άλλο). Ό πολιτικό. πού θέλει ν’ άρέσει στ’ άφεντικά. καλλιτέχνης. Τό γεγονός. ή άλλη. ή προσωπικότητά του είναι κατ’ έξοχήν καλλιτε­ χνική. Αύτός θά βρει τούς δικούς του καλλιτέχνες. στήν πραγματικότητα. δτι ό Tizio. (έπειδή 6 Tizio ?χε: δείξει δτι είναι καλλιτέχνης σέ άλλα Εργα. αύτός ό καθορισμένος κόσμος ούτε ένεργεΐ κι ούτε ύπάρχει στή ζωή του τήν πιό βαθιά καί πιό δική του. μπορεΐ νά εί­ ναι άπόδειξη τής μονιμότητας ένός τέτοιου ήθικοΰ καί καλλιτεχνικοϋ κόσμου. είναι πλαστός καί άπό τά ?ξω θελημένος. ’Αλλά δν. άλλά δούλος. κατηγορεί τόν Tizio δχι σάν καλλιτέχνη. Πράγματι. άποδείχνει δτι έκεΐνο έκεΐ τό περιεχόμενο στόν Tizio είναι κουφό καί απειθάρχητο ύλικό. παρ’ δλη τήν πίεση. πού γΓ αύτόν γίνεται 6 άγώνας. Έ πειδή δέ.

άλλά νιώθουν άνήμποροι να τΙς έκφράσουν καλλιτεχνικά. Στό τεύχος τού Μάρτη τού 1933 τής «Educazione Fascista».. παρά τόν άφηρημένο χαρακτήρα της. έτσι. ή. παραληρούν μέσα στήν καθα­ ρότητα τής μορφής. πολλές κριτικές τού Νιζάν σέ δμάδες Γάλλων διανοουμέ­ νων.όπορτουνιστικά βεβαιώνουν όρισμένες άρχές. λιγότερο ή περισσότερο έτερόμορφες. δηλαδή στή δι­ κή τους πραχτική.). μέχρι τήν όμάδα τού «Monde») ίχ ι έπειδή δέν χτυπούν άκριβώς πολιτικά. πού είναι άπλά |u à μετριότητα τοποθετημένη κατά τύχη σέ μια θέση έξουσίας. ir. 6 λαϊκισμός κλπ. γιατί είναι άδύνατο νά μήν έκδηλωθεϊ ή νέα κουλτούρα «έθνικά» σέ συνδυασμούς καί διαφορετικές συνθέσεις. 27 . έπιτρέπει να συμμαζέψουμε τήν άντικειμενική πραγματικό­ τητα καί να κριτικάρου. Ή μοναδική θεμελιωμένη άντίρρηση τού Ά ρ ­ γκο είναι ή άδυναμία νά ύπερπηδήσουμε Ινα έθνικό στάδιο. δταν άρχίζει άπό τόν καθορισμό τοδ τί είναι μια όλοκληρωτική άνανέωση τής προτεινόμενης κουλτούρας καί περιορίζει τό πεδίο τής Γδιας τής έρευνας.»: «Nouvelle Revue Franfaise».» (*). t. άλλά. φαίνεται δτι τοποθετεί καλά τό πρόβλημα. βλέπε τό πολεμικό άρθρο τού Ά ργκο μέ τόν Πώλ Νιζάν («’Ιδέες ϊξω άπό τα σύνορα»). γιά τή σχέση άνάμεσα στήν πο­ * «N.F. ’Από τήν άλλη πλευρά. (Σημ. καί. πού άναβλύζει άπό μίαν δ· λοκληρωμένη διανοητική καί ήθική άνανέωση..R. Ό Νιζάν.R. σχετικά μέ τή σύλλη­ ψη μιας καινούριας λογοτεχνίας. ένδσγενές τής καινούριας λογοτεχνίας καί οί «κοσμοπολίτι­ κοι»9 κίνδυνοι τής άντίληψης τού Νιζάν. Ή φορμαλιστική άρχή τού διαχωρισμού των πνευματικών κατηγοριών καί τής ένότητάς τους στή διάδοση. Ό λ ο τό ρεύμα πρέπει νά έξεταστεϊ καί νά μελετηθεί άντικειμενικά. που δέν θέλει να παίξει μέ άνοιχτά χαρτιά. που αυτή άποτελεϊ συγχρόνως καί τό ίδιο τους τό περιεχόμενο κλπ. πρέπει νά ξαναεξεταστούν (δπως στήν «N. ’Απ’ αυτή τήν άπο­ ψη.ιε τήν αυθαιρεσία καί τήν ψεύτικη ζωή αύτοϋ.F. αυτού.

πάντα ξεπερασμένο άπδ τδ άληθινδ κίνημα. πρέπει να Ιχει «φιξαρισμένες» είκόνες καί καταστα· λαγμένες στήν δριστική τους μορφή. δηλαδή νά «συμμορφωθούν» πρδς τδν σκοπό. δπως θά ?πρεπε νά είναι γιά να πετύχει 2ναν καθορισμένο στόχο. πασι­ φανές είναι δτι κάθε στάδιο — σάν ιστορία— σ’ αύτή τήν περίπτωση σάν κουλτούρα. Γι’ αύτδ μοΰ φαίνεται δτι πρέπει νά άξιολογήσουμε τις κρίσεις τού Νιζάν πάνω στις διάφορες δμάδες. σ’ αύτή τήν περίπτωση. δπως άκόμα καί σή­ μερα γιά δρισμένα στρώματα τού πληθυσμού. Ό καλλιτέχνης άντιπροσωπεύει άπδ τά πράγμα­ τα «αύτδ πού ύπάρχει» σέ μιά συγκεκριμένη ·στιγμή. νά βγούν άπδ τήν κατάσταση •πού βρίσκονται γιά νά γίνουν Ικανοί νά φτάσουν συλλογικά στδν προτεινόμενο σκοπό. |τδ προσωπικό. είναι άνάγκη να έχουμε πάντα αύτδ τδ κριτήριο: δτι δ λογοτέχνη. Πρέπει νά είναι λιγότερο «σεχταριστής». ό πολιτικός άνθρωπος. δτι ή άνάπτυξη τής διανοητικής καί ήθικής άνανέωσης δέν είναι ταυτόχρονη 28 . *0 καλλιτέχνης άντίθετα. είναι «έπίκαιρος» δ Βολταΐρος. συγχρόνως. Για τδν πολιτικό άνθρωπο. πάντα άναχρονιστικό. "Αν ή ιστορία είναι Ενα συνεχές προτσές τής άπελευθέρωσης καί τής αυτοσυνείδησης.τ>. θά ξεπεραστει άμέσως καί δέν θά ένδιαφέρει πιά. κάθε «στερεοποιη­ μένη» εΙκόνα a priori είναι άντιδραστική: δ πολιτικός έξετάζει δλο τδ κίνημα στήν έξέλιξή του. δ πολιτικός δέν θά είναι ποτέ Ικανοποιημένος άπδ τδν καλλιτέχνη καί δέν θά είναι δυνατό νά είναι: θά τδν βρίσκει πάντα καθυστερημένο γιά τήν έποχή του. άπδ άντικειμενική άποψη. ’Αλλά. πού αύτές άντιπροσωπεύουν. άν μπορούμε να τδ πούμε Ιτσι.λιτική καί ατή λογοτεχνία. Ιτσι μπορούν νά είναι έπίκαιρες — καί πράγματι είναι — αύτές οί λογοτεχνικές δμάδες καί οί καλ­ λιτεχνικές δργανώσεις. Ή δουλειά του συνίσταται άκριβώς στδ να καθοδηγεί τούς άνθρώπους νά κινητοποιηθούν. άλλα μ’ ?ναν τρόπο «άντιφατικό». ’Αντι­ κειμενικά σημαίνει. πρέπει να Ιχει άναγκαστικά λιγότερο άκριβεΐς καί δρισμένες προοπτικές άπ’ δ. IV αύτδ άπδ πολιτική άποψη. Ό πολιτικός φαντάζε­ ται τδν άνθρωπο δπως είναι καί. τδ άντικομφορμιστικδ — καί άλλα— ρεαλιστι­ κά.

στό άστυνομικό μυθι­ στόρημα. μόνο άπό τούς άναγνώστες τής πα­ ραφιλολογίας μπορούμε νά έπιλέξουμε Ινα άριθμητικά άρκετό καί άπαραίτητο κοινό. δπως ό Τσέστερτον. άπ’ αύτή τήν άποψη. είναι αύτό: πώς νά δημιουργήσουμε Ινα σώμα λσγο τεχνών. άστυνομική. είναι σκόπιμο νά τό έπαναλάβουμε δτι πολ­ λοί είναι όπαδοί τού Πτολεμαίου καί δχι τοϋ Κοπέρνικου. τόν Κόναν Ντόϋλ καί τόν Ούάλλας κλπ. πού ν’ άντιμετωπίζει άπό καλλιτεχνική άποψη τήν παραφιλολογία. δχι μόνο γιατί οΐ γραμμές είναι πολυάριθμες. ό Νιζάν δέν μπορεΓ να τοποθετήσει τό ζήτημα τής λεγόμενης «λαϊκής φιλο­ λογίας» δηλαδή τής άνταπόκρισης. 'Γπάρχουν πολλοί «κονφορμισμοί» 10. άλλά καί δτι Ιχουμε ένάντιά μας μιάν έξαιρετική όργάνωση έκδοτικών συμφερόντων.. ύπέρ μιας «μοναδικής» γραμμής τοϋ προοδευτικού κινήματος. μοΰ φαί­ νεται.σ’ δλα χά κοινωνικά στρώματα. κίτρινη κλπ. άλλά άκόμα γιατί καί στήν «πιό προοδευτική» γραμμή έξακριβώνονται βήματα πρός τά πίσω. ή. ’Αλλά. αύτό είναι τό ζήτημα που άντιπροσωπεύει τό μεγαλύτερο μέρος τοΟ προβλήματος μιας νέας φιλολογίας. γιατί είναι Ικφραση μιας διανοητικής καί ήθικής άνανέωσης. ’Επί πλέον. πού γ ι’ αύτήν. Γιατί. πάνω άπ’ δλα πρέπει νά σκεφτοϋμε δτι δέν μπορούμε νάχουμε τό μονοπώλιο καί δχι μόνο αύτό. πού έχει μέσα στίς μά­ ζες ή παραφιλολογία (περιπετειώδικη. Τό πρόβλημα.πολλοί άγώνες γιά και­ νούριους «κονφορμιαμούς» καί διαφορετικοί συνδυασμοί άνάμεσα σ’ αύτό πού ύπάρχει (ποικιλότροπα έκφρασμένο) καί σ’ αύτό πού δουλεύουμε γιά να γίνει (καί είναι πολλοί πούδουλεύουν πρός αύτήν τήν κατεύθυνση). κάθε άλλο. άνταπόκριση. Ή πιό συνηθισμένη προκατάληψη είναι αύτή: δτι ή και­ . γιατί. είναι σοβαρό λάθος. Τό να τοποθετηθού­ με. κάθε καινούρια κατάκτηση προστίθεται στίς προηγούμενες καί γίνεται ή προ­ ϋπόθεση τών καινούριων κατακτήσεων. πού ύποβοηθιέται άπό τόν κινηματο­ γράφο καί τόν τύπο· Καί δμως. δπως ό Ντοστσγιέφσκι άντιμετώπιζε τόν Σύ καί τόν Σουλί. γιά νά δημιουργήσουμε τήν πο­ λιτιστική βάση τής νέας φιλολογίας. ά­ κόμα καί σήμερα. Κι αύτό. Χρειά­ ζεται γ ι’ αύτό τό σκοπό νά έγκαταλείψουμε πολλές προκα­ ταλήψεις μά.).

Ή έργασία τοϋ ύπάλληλου είναι πηγή άνεξάντλητη κωμικότητας. Ή πρόθεση τής νέας φιλολογίας δέν μπορεϊ παρά vi είναι ιστορική. ή γενική έργασία.. άλλά καί δώ [άναφέρονται] d άγρότες δχι άπό τήν άποψη τής δουλειάς καί τής κούρασης. ένδιαφέρει ή γενική πα­ ραγωγή. Γιατί ή οικονομική δραστηριότητα. "Αν πρόκειται στά έργα τέχνης γιά οικονομική ύπόθεση. Ιναν «ήρωα». Σέ κάθε ύπάλληλο διαφαίνεται ό Όρόντζο Ε· Μαρτζινάτι τοϋ παλιοΰ «Τραβάζο». Πρέπει. ή έργασία. Σέ ποιές μορφές δραστηριότητας έχουν «συμπάθεια» ο£ ’Ιταλοί λογοτέχνες. Ή ζωή τών άγροτών καλύπτει Ινα μεγάλο χώρο στή λογοτεχνία. δπως Ιγινε μέ τόν φουτουρι­ σμό. άκό|ΐα κι δταν είναι καθυστερημένος καί συμβατικός. μέ τΙς προτιμήσεις της. Γι’ αύτό. μέ τά σεξουαλικά της προβλή|ΐατα στήν πιό έπιφανειακή καί ρομαντική μορφή τους καί γιά τό δτι ή γυναίκα.νούρια λογοτεχνία θά πρέπει vi ταυτιστεί μέ μιά καλλιτεχνι­ κή σχολή διανοητικών άρχών. "Ερευνα των ηθικών καί διανοητικών τάσεων καί ένδιαφερόντων. δέν τούς ένδιαφέρει. 1· τσι δπως είναι. τοΰ νά «άπαιτήσουν». τΙς τάσεις της κλπ. αυτό πού ένδιαφέρει τούς παραγωγούς είναι ή στιγμή τοϋ νά «κατευθύνουν». ή «άγρότισσα» καλύπτει άκό|ΐα περισσότερο χώρο. 30 . Αυτό πού ένδιαφέρει είναι τό δτι χώνε: τΙς ρίζες της στό humus 11 τής λαϊκής κουλτούρας. τότε. δηλαδή. πολεμικά ή μ’ όποιονδήποτε άλλο τρόπο. μπορεϊ εύκολα ν’ άνέβει σ' άνώτερα κοινωνικά στρώματα. μέ τόν ήθικό καί πνευματικό κόσμο της. πού έπικρατονν άνάμεσα ατούς λογοτέχνες. πολιτική. τοϋ νά «έπιβάλουν». “Η. λαϊκή. άλλά άπό λαογραφική άποψη. σαν γραφικοί άντιπρόσωποι παράξενων καί περίεργων έθίμων καί συναισθημάτων. vi τείνει νά έπεξεργάζεται αύτό πού ήδη ΰπάρχει. μέ τήν όμορφιά της. σαν άτομική ή συλλογική παραγωγή. έπειδή είναι γενικό στοιχείο τής ζωής καί τής έθνικής δύναμης καί έτσι αιτία γιά λόγια τοϋ άέρα.

σ’ Αντίθεση μ’ αύτό πού ήταν ή «μοντέρνα» γραφειοκρατική ’Ιταλία: δέν προσφέρει Αξιόλο­ γες Αναπαραστάσεις δουλειάς καί κόπου. αν Ενα. Καί είναι γνωστό δτι. Κατά τά άλλα. άνθρωπο. οΕ συγγραφείς δέν ΘεωροΟν άξια «Επους» τήν παραγωγική δραστηριότητα. ή το­ ποθέτησή τους είναι ίδια μέ αύτήν τού πατέρα Μπρεσάνι. Δέν μποροϋμε να έπιβάλου. μπορούμε να πούμε δτι έπίσης Ιχει μια σημασία τό γεγονός δτι μιά ή περισσότερες γενιές συγγρα­ φέων Εχουν όρισμένα διανοητικά καί ήθικά Ενδιαφέροντα καί δχι άλλα. ot «έξυπνάκηδες» τοϋ είδους τους. πού οί μέτριοι συγγρα­ φείς. τό λόγο δτι ή περιορίζεται νά περιγράφει τήν «κτηνωδία» τής λεγόμενης άνθρώπινης φύσης (Ενας βερισμός μέ μικροπρεπή Εννοια). όμως. άλλά Ε­ δωσε τά στοιχεία άπό τά όποια φαινόταν δτι ή Βασιλευομένη ’Ιταλία δέν ήταν άκόμα ένωμένη. ’Αλλά. νά συμπαθούν τόν Ενα ή τόν άλλον τρόπο ζωής. 31 .Έ Εργασία τοϋ διανοούμενου καταλαμβάνει μικρό χώ­ ρο ή παρουσιάζεται στήν «ήρωϊκή» καί «ύπερανθρωπιστική» μορφή του. ή στρέφει τήν προσοχή του στή ζωή τής Επαρχίας καί τής ύπαίθρου. δέν είναι άρκετό τό γεγονός δτι. Εξυπνο. σ’ αύτό πού ήταν ή Βασιλευομένη Ιταλία. άλλα. μέ τήν κωμική έπίδραση. πού. ύπάρχει διαφορά άνάμεσα στόν βερισμό τών συγγραφέων τού Βορρά άπ’ αύτόν τών συγγραφέων τοϋ Νότου (π.ΐ£ σέ μια ή περισσότερες γενιές συγγραφέων. παρ’ δλ’ αύτά. Αυτό δείχνει δτι μια συγκεκριμένη κατεύθυνση κουλτούρας ύπερισχύει Ανάμεσα στούς διανοούμενους.χ. Γιά τούς διανοού­ μενους τής βεριστικής τάσης. δ Βέργκα. στόν όποιον ή έπιθυμία του γιά τήν ένοποίηση τής ’Ιταλίας ήταν πολύ δυνατή. άντιπροσωπεύει δλη τή ζωή τών δρα­ στήριων στοιχείων τού πληθυσμοϋ: δταν άσχολοϋνται. μέ μιά Εννοια ένωτική. Αντιπροσωπεύουν. Ενας ήλίθιος δέν μπορεΐ να προσποιηθεΐ τόν ίξυπνο. δπως φαίνεται άπό τήν τοποθέτησή του τό 1920 Απέναντι στό αύτονομιστικό κίνημα τής «Sicilia nuova). Καί 6 Ιταλικός βερισμός διαφέρει Από τα ρεαλιστικά ρεύματα τών άλλων χωρών. μπορεΐ νά προσποιηθεϊ τόν χαζό. γιά. ή άνιαρή άνησυχία δέν σταθε­ ροποίησε (δπως στή Γαλλία) μιάν έπαφή μέ τις ήδη «Εθνι­ κοποιημένες» λαϊκές μάζες.

"Ολη ή λογο­ τεχνία Στραπαέζε 14 θά Ιπρεπε νά είναι «έθνικο-λαϊκή». Κ. άλλά αύτή είναι πολύ άφηρημένη καί ρητορική. κακώς δμως διανθισμένο άπό τό βιβλικό και κλαυδιανό ΰφος τοΰ συγγραφέα. Ό I. δπου έπισημαίνει πώς ο£ σκάρτες έθνικο-λαϊκές τάσεις γεννιούνται περισσότερο ίσως άπό κάθί τι άλλο άπό στρατιωτικές προκαταλήψεις. σάν Απο­ τέλεσμα μιας έπιστροφής στήν πείρα τού Ντέ Σάνκτις μετά τό σημείο άφιξης τοΰ Κροτσιανισμοΰ. "Αμπα μπορεΐ ν’ άναφερθεΐ σάν ιταλικό παράδειγμα «έθνικολαϊκοΰ» συγγραφέα. Δέν πρέπει νά άναλυθοΰν μόνο τά κείμενα τοΰ Ά μ πα πού έχουν ποιητική άξια. άλλα καί τ’ άλλα. πρέπει ν* θυμη­ θούμε τό δοκίμιο τοΰ Παπίνι. "Ενα πράγμα είναι σημαντικό στό ιργο τοΰ Πιέρρο Ζαχιέρ (άς θυμηθού­ με τή συμπάθεια τοΰ Ζαχιέρ γιά τόν Π ρουντόν). Ή θέση τοΰ ’Αλφρέντο Ό ρ ιά ν ι12 πρέπει έπίσης νά τονιστεί. δπως έκεΐνο πού άπευθύνεται στούς στρατιώτες.Πρέπει νά είδωθούν τα κείμενα τοΰ Λουίτζι Ροΰσο πά­ νω στό Βέργκα καί στόν ’Ιωσήφ Καίσαρα "Αμπα. πού βραβεύθηκε άπό τις κυβερ­ νητικές καί στρατιωτικές άρχές καί γιά κάμποσο χρόνο εί­ χε διαδοθεί στόν στρατό· Γιά τόν ίδιο λόγο. άν καί δέν είναι «λαϊκιστής» καί δέν άνήκει σέ κανένα ρεϋμα. Ό Λονγκανέζι θά πρέπει νά έχει γράψει Ινα βιβλιαρά­ κι γιά τΙς στρατολογίες. καί λού'κοστρατιωτικοΰ χαρακτήρα. πού κριτικάρει για λογαριασμό ένός κόμματος ή σεχταριστικά τή θέση τής άρχουσας τάξης. γιατί μασκαρεύει μιά ύπεροπτική μορφή τής ρητορικής. . Ή έθνικο-λαΐκή προκατάληψη στήν τοποθέτηση τοΰ κριτικο-αίσθητικού καί ήθικο-πολιτιστικοΰ προβλήματος. πού συχνά τόν κάνει δυσάρεστο καί λιγότερο άποτελεσματικό. άλλά είναι άκριβώς λόγω προγράμματος αύτό πού τήν έχει κάνει μιά ύποδεέστερη έκδήλωση τής κουλτού­ ρας. κι άκόμα διεφθαρμένη άπό τόν τίτανισμό 13 της καί τήν άκατανόητη φύση της. σάν πρόγραμμα. φαίνε­ ται ξεκάθαρα στό έργο τοΰ Λουίτζι Ροΰσσο (πρέπει νά δού­ με τό βιβλιαράκι του πάνω στούς «’Αφηγητές»). δημοσιευμένο στήν «ΪΛΟβΓΐ»» μετά τά γεγονότα τοΰ Ίούνη τοΰ 1914. Πρέπει νά παρατηρήσουμε δτι κατά βάθος ό Μπρεσανισμός είναι άντεθνικός καί ένάντια στό κράτος άτομικισμός.

παραμένουν τέτοιοι καί στήν ’Ιταλία. «έθνικο-λαϊκοί» στήν πατρίδα τους. είναι Τδια καί στήν ’Ιταλία. ή άπουσία μι&ς έθνικο-λαϊκής λογοτεχνίας πού όφείλεται στ'ις προκαταλήψεις καί στα συμφέροντα λόγω αυτών τών άναγκών καί τών αίτημάτων. καί τό δοκίμιο τοΟ Ντέ Σάνκτις «Επιστήμη καί Ζωή».. λοιπόν. "Ετσι. σ’ Ινα όρισμένο βαθ­ μό. περισσότερο άπό έκείνη τοϋ Γκαριμπάλνη. Ιχει άφήσει τή λογοτεχνική «άγορά» άνοιχτή στήν διείσδυση δμάδων δια­ νοουμένων άλλων χωρών.άκόμα καί δίαν καί δπου καλύπτεται πίσω από μανιώδη έθνικισμό καί άπό ύπερβολική ύπεράσπιση τοϋ κράτους. δ λαός τής ’Ιταλίας Ιχει πα­ θιαστεί άπό τό γαλλικό [στορικδ-λαϊκδ μυθιστόρημα (καί συ­ νεχίζει νά παθιάζεται. πού. μιά συναισθηματική καί Ιδεολογική έπαφή μέ τέτοιες μάζες καί. πού ύπήρχε στήν ιταλική παράδοση σάν μιά ά88 8 . ΜποροΟμε ίσως νά ποΟμε δτι δ Ντέ Σάνκτις Ιχει καταλάβει πάρα πολύ καλά τήν άντίθεση μεταξύ τής «Μεταρρύθμισης» καί τής «’Αναγέννη­ σης». είναι δηλαδή πολιτιστικά περισσότερο Γάλλος παρά ’Ιταλός. Τώρα. μοναρχικές καί έπαναστατικές καί γνωρίζει τή λαϊκίστικη φιγούρα τοΟ ’Ερρίκου τοΟ Δ '. τήν έπανάσταση τοΟ 1789 περισσότερο άπό τό Ριζορτζιμέντο. Είναι. Ικδοση «Ή νέα ’Ιταλία» 1928. «Κράτος» σημαίνει κατ’ έξοχήν συνειδητή κατεύθυνση |ΐεγάλων έθνικών μαζών. τις κατηγορίες τοΟ Βίκτωρα Ουγκδ ένάντια στόν Ναπολέοντα τόν Γ ' περισσότερο άπό τις έπιθέσεις τών ίταλών πα­ τριωτών ένάντια στόν Μέττερνιχ. πού προσπαθοϋν νά Ικανοποιήσουν. πού δόθηκε άπό τόν Ντέ Σάνκτις μέσα άπό τήν δραστηριότητά του σαν κριτικοϋ. δπως δείχνουν καί ot πιό πρόσφατα κατάλογοι βιβλίων) μέ τις γαλλικές παραδόσεις. Για τήν έθνικο-λαϊκή κατεύθυνση. συμπάθεια καί κατανόηση των άναγκών καί τών αίτημάτων τους. πρέπει νά δοΟμε τό ϊργο τοΟ Λουίτζι Ροϋσσο: «Ό Φραγκί­ σκος Ντέ Σάνκτις καί ή Ναπολιτάνικη κουλτούρα 1860 1885». δηλαδή άκριβώς τήν άντίθεση μεταξύ τής ζωής καί τής έπιστήμης. γιατί τα αίτήματα καί ot άνάγκες. παθιάζεται γιά Ινα ξένο παρελθόν χρησιμοποιώντας στό λεξιλόγιό του καί στή σκέ­ ψη του μεταφορές καί άναφορές τής γαλλικής κουλτούρας κλπ.

πού περιέχεται σέ μια διατύπωση σέ μια φημι­ σμένη διάλεξή του: «’Επιστήμη καί ζωή».δυναμία τής έθνικοκρατικής δομής καί προσπάθησε πολύ ν4 άντιδράσει ένάντιά της· Ν4 γιατί σ’ Ινα όρισμένο σημείο ξεκόβεται άπό τόν κερδοσκοπικό ιδεαλισμό καί πλησιάζει στόν θετικισμό καί στόν βερισμό (συμπάθεια γι4 τόν Ζολά. πού άποκτά χαρακτήρα άπολυταρχικό καί προνομιούχο’ πρέπει ν4 έρευνηθεΐ καί στήν άνάγκη ν’ άντιληφθεΐ τήν μελέτη σαν στιγμή μιας πιό εύρείας δραστηριότητας πνευματικής καί πραχτικής.τό μυστικό τής άποτελεσματικότητας τοΰ Ντέ Σάνκτις πρέπει να έρευνηθεΐ στό δημοκρατικό του πνεϋμα. 1932. έκπρόσωπο τοΰ έθνικο-λαϊκοϋ μεγαλείου τής ’Ιταλίας. δμως. Άλφρέντο Όριάνι. Είναι ή μορφή άντίθεσης σέ κάθε μορφή έθνικολαϊκοΰ κινή­ ματος. στήν πραγματικότητα. Ό χ ι στίς κυρίαρχες τάξεις. Μαρτζότ. άν καί είχε κάνει διαβρωτικές διατριβές. Ή θέ­ ση του.. Ό χ ι στούς ρεπουμπλικάνους. δπως ό Ροϋσσο γι4 τόν Βέργκα καί τόν ΝτΙ Τζιάκομο). άκριβώς γιατί δέν κάνει έποικοδομητική κριτική. τών όποιων προσομοιάζονται τ4 δικά του. Ή άντιδημοκρατικότητα τών Μπρεσανιστών συγγρα­ φέων δέν έχει καμιά πολιτικά άξιόλογη καί συνεπή σημασία. πρός τα διανοητικά σχήματα. 34 . πού τόν κάνει καχύποπτο καί έχθρικό σέ κάθε κίνημα ή σκέψη. άπό τούς ’Ιταλούς διανοούμενους τής παλιάς γενιάς. οτή «Νίΐον» Ι&1Ϊ8> τοΟ Μάτ.. Ό «Πολιτικός Άγώ* Ή κριτική τοΟ Τ ζ. καθαρισμένη άπό τό οίκονομικο-συντεχνιακό πνεύμα τής τάξης μεσαιωνικής καί φεουδαρχικής καταγωγής. που είχαν τήν τάση τής κατηγορίας. Π ρέπει να τόν μελετήσουμε σαν τόν πιό τίμιο καί θερ­ μό. "Ο­ πως φαίνεται να παρατηρεί ό Ροϋσσο στό βιβλίο του (*) «. Σέ ποιόν άναφέρεται ό Όριάνι. εί­ ναι αΙτία καί τής άτυχίας του καί τών άποτυχιών του. άπ’ δπου — παρ’ δλ’ αύτά— περίμενε άναγνώριση καί τιμές.

Γιά τόν Σκαρφόλιο (πού γράφει γύρω στά 1884) 6 Όριάνι είναι Ενας άδύναμος. ύπάρχει Sva κίνημα άρκετα ύγιοΰς σκέψης. γιά να κάνει δ ϊδιος ό λαός τήν αύτοκριτική του καί τήν κριτική τών άδυναμιών του. πού δημιουργεί μιά νέα δογματική καί άφηρημένη μορφή. στήν κατάντια τοϋ να κλαίω τή μοίρα μου. άπό φαντάσμα­ τα άδύνατα καί άσχημα φτιαγμένα. δπως δλοι οί νικημένοι. δημοκρατικό κίνημα. ίνας νικημένος. άλλά 6 Όριάνι είναι πολύ Ιμποτισμένος άπό Ιδεαλιστική φιλοσοφία. σελ. πού σ’ αύτό 6 Όριάνι γράφει: «Νικημέ­ νος σέ κάθε μάχη καί χλευασμένος. Είναι ένδιαφέρον Sva άπόσπασμα. Αύτό καθ' éauxò τή βιβλίο elvai μέτριο. 35 . δέν ξέπεσα ούτε θα ξεπέσω ποτέ στήν άνοησια τής έπανάληψης. Πάνω άπ’ δλα τό έργαλεΐο τής γλώσσας του δεν στέκεται πολύ σίγουρα στά χέρια του». πού παρηγοριέται κατατροπώνοντας δλα καί δλους. Σκαρφόλιο.νας» δίνει τήν έντύπωση τοϋ μανιφέστου γιά Sva μεγάλο έΟνικολαϊκό. που σ’ αύτή θά Ιπρεπε να έμβαθύνουμε. γιά να μάθει v i μιλάει στό λαό σαν άρχηγός καί ταυτόχρονα σαν ίσος. ίσως άπό τό βι■βλίο «Κουαρτέτο». είναι Sva έπικήδειο βαλσάμωμα παρά έ­ να άνασκίρτημα καινούριας ζωής τής σκέψης του. λέγοντας: * «Τδ βιβλίο τοδ Δόν Κιχώτη» τοΟ Ε. Είναι iv a ίπειοόδιο τοΟ άγώνα γιά τήν άνανέωαη τί)ς ιταλικής κουλτούρας καί τήν ίξάλειψη τοΟ έπαρχιώτικου χαρακτήρα της. πού σχηματιζόταν τήν έποχή τής Αποκατάστασης. οτίς έκίόαεις Μοντατόρι. πρέπει να πάρουμε ύπ’ δψη μας τό κομμάτι που τοϋ άφιερώνει 6 Σκαρφόλιο (*). Ή τύχη τοΟ Όριάνι. σ’ αύτή τήν τελευταία περίοδο. χωρίς — παρ’ δλ’ αυτά— να τόν κάνει να χά­ σει τήν έμπιστοσύνη στις δυνάμεις του καί στό μέλλον του· TÒ έλάττωμα του Όριάνι βρίσκεται σ’ αύτόν τόν καθαρά διανοητικό χαρακτήρα τών κριτικών του. 1925. «Ό κύ­ ριος τοϋ «Μ-άντζολε» ?χει φορτωμένη τή μνήμη του άπό βιαστικά καί άποσπασματικά διαβάσματα. Ό ντας άναγκαΐο να γράψουμε κάτι πάνω στόν Όριάνι. 227. άπό θεωρίες που 3έν τΙς ?χει καταλάβει καί χωνέψει καλά. Παρ’ δλ’ αύτά. ’Αξίζει γιά τήν ίποχή του καί για τί Γοως στάθηχβ ή πρώτη προσπά­ θ εια αύτοΟ τοΟ εΤϊους.

ό Όριάνι δέν κατάφερε νά σχηματίσει μιά σχολή. Αυτό πού τόν Ικανέ άντιπαθητικό σέ πολλούς θά Ιπρεπε νά είναι αύτή άκριβώς ή ένστικτώδικη κρίση δτι έπρόκειτο γιά |ΐιάν άσθενή θέληση. που ήταν Ινας άν­ θρωπος μέ άδύνατη θέληση. Ή θελε ν’ άναγνωριστεΐ. δμως. Φλοριάνο NxkX Σέκολο. ?τσ> άκριβώς δπως ή δεσποινίδα όνειρεύεται τόν γαλάζιο πρίγκιπα. Είναι Ινας ψευτοτιτάνας καί παρά τα όρισ|ΐένχ άναντίρρητα χαρίσματά του. Μέ άνέκδοτα γράμματα. στή λεγάμενη «τραγωδία» τής διανο­ ητικής ζωής του. δμως. δη­ λαδή είχε μιάν άρκετά περίεργη έκτίμηση ό ίδιος γιά τόν έαυτό του. πού βγάζει άπό μέσα του μονάχα ποντικάκια. πού ήταν άκατανόητος ή έπρόκειτο γιά μιά σφίγγα χωρίς αίνιγμα. γιά 2να ήφαίστειο. άρν. ΤΗταν.ότανε νά πολεμήσει γιά vi έπιβληθεΐ. μιά όμάδα όπαδών . ’Αμφίβολο. Πολλά κείμενα δημοσιεύονται γ ι’ αύτόν. τοϋ άπόστολου χωρίς άκολούθους κλπ. ό Όριάνι.π. άλλά. στόν «Πήγασο» τού Όχτώβρη τοΟ 1930. έχει αγο­ ραστεί κι έχει διαβαστεί ή έθνική έκδοση τών Ιργων του. Γιατί. τόν θρίαμβο. πάντα δυσαρεστημένος μ’ δλους.«ot νικημένοι κάνουν λάθος». τής άκατάληπτης «ιδιοφυίας» του άπό τό έθνικό κοινό.. Όριάνι καί Σορέλ (στή Γαλλία). Αύτό τό κομμάτι μοϋ φαίνεται σάν βασικό τοϋ χαρακτήρα τοϋ Όριάνι. κατά βάθος. γιατί κανένας δέν άναγνώριζε τήν ιδιοφυία του καί γιατί. Καί τώρα έχει μετατραπεΐ ό Όριάνι σέ «λαϊκό». χωρίς καμιά προσπάθεια άπό τή μεριά του (έκτός άπό τά κλαψουρίσματα στούς πιό στενούς του φίλους). ή όποία ήθελε νά καταξιωθεί πρίν όλοκλη36 . προέχει σ’ αύτόν ή έπαρχιώτικη «Ακατάληπτη ιδιοφυία». σέ «δάσκαλο τής ζωής» κ. τή δύ­ ναμη. Τοΰ Ιλειπε ή θέληση. στά­ θηκε έξαιρετικά πιό έπίκαιρο. άπό τόν Όριάνι.γιατί δέν όργάνωσε Ινα περιοδικό. ή πραχτική ικανότητα καί ήθελε νά έπιδράσει πάνω στήν ήθική καί πολιτική ζωή τοΟ Ιθνους. Ό Σορέλ. πού όνειρεύεται τή δόξα. Συνεισφορά στή βιογραφία τοϋ Όριάνι. Ό Όριάνι έμφανίζεται.λ.

θ ά άξιζε να έρευνηθεί άν ή αίσθητική.ρώσει τό Ιργο. Ινα Εργο σάν τούς «Άρραβωνιασμένους» ή oiv τούς «Τά­ φους» κλπ. αίσθητική σημαίνει «κριτική στήν πρά­ ξη». v i κάνει συγκεκρι­ μένη τήν Ιστορία τής τέχνης. Αύτό τό κομμάτι δείχνει ποιές είναι οί «ήθικέ. στήν τελευταία Εκδοση τής Βρετανικής Εγκυκλοπαίδειας»). πού είναι χαρακτηριστική τής τέχνης. τής συνθετικής. καί φορμαλιστικής στιγμής. δηλαδή οί «πολιτιστικές» του φροντίδες. Έδώ. θεωρητικής. Ή κριτική. δμως στήν πράξη δέν θα Επρεπε να κριτικάρει μόνο. ξεπέφτει στό γελοίο καί στήν φάρσα τοϋ νοΟ. ή φυσιολογική κριτική δρα­ 87 .» φροντίδες τοΟ Κρότσε. μπορεΐ νά Εχει κι άλλους ρόλους Ικτός άπό τήν Επεξεργασία μιας θεωρίας τής τέχνης. λέει δτι ό πρωταρχικός ρ ό­ λ ο ς τής σύγχρονης αίσθητικής πρέπει v i είναι «ή άνανέωση καί ή ύποστήριξη τοϋ κλασικισμοΟ ένάντια στόν ρο|ΐαντισμό. oiv «δάσκαλος» θείω δικαίω. πού δ ίδιος άνέτρεπε. v i άναγνωρισθεΐ σαν «Ιδιοφυία». θ α ήταν άναγκαίο νά Εχει διαβαστεί τό άρθρο του «Aesthetica in nuce» (άρθρο. ’Ακριβώς γ ι’ αύτό. πού ή ίδια ή τέχνη Εχει σαν στόχο να τήν έπιλύει μόνη της». μ ιΐ διαβεβαίωση. πέρα άπδ τις αΙσθητικές. Βέβαια. θ α ήταν ανόητο v i Εχουμε τήν άπαίτηση άπό τή φι­ λολογία μιας χώρας v i παράγει. πού σ’ όρισμένους κατώτερους Εκπροσώ­ πους. Γίνεται μι i «ρητορική». καί σ’ Ινα όλόκληρο στρώμα Ι­ ταλών διανοουμένων. τών «άτομικών καλλιτεχνικών ¿κφράσεων». Ή αίσθητική τοΟ Κρόισε γίνεται κανόνας. πάνω στήν αίσθητική. Μιά διαβεβαίωση αύτής τής ίδιας. ένάντια σ’ ¿κείνη τήν παθητική στιγμή. όπότε καί «πολιτικές». σαν ψυχολογία. δηλαδή. τοΟ ώραίου καί τής Εκφρασης. Κριτήρια μεθόδου. στό «συγκεκριμένο». oiv έπιστήμη. oiv «άρχηγός». Ό Κρότοε χαΐ ή λογοτεχνική κριτική. κάθε χρόνο ή κάθε 10 χρό­ νια. ό Όριάνι θά πρέπει νάχει πλησιάσει τόν Κρίσπι.

θα γινόταν άνιαρή καί συγκεχυμένη. δπότε δέν θα είναι καί τόσο σημαντικό τό μεμονωμένο βιβλίο. μέ τήν έννοια δτι πρέπει ν’ Αποκαλύπτει στό ¡Εργο πού έξετάζεται μιά θε­ τική άξία. έχει έπίσης τή σημασία του. Γιά τήν «έ­ κλογή»: τό πιό άπλό κριτήριο. άν δέν μπορεΐ νά είναι πολιτιστική. έκτός έξαιρετικών περιπτώσεων. ’Αντίθετα. Ή «έκλογή». Αύτό φαί­ νεται νά είναι ένα πρόβλημα πού μπορούμε να παραμερίσου­ με. πώς νά διαλέξεις τό έργο. (Καί. έννοούμενης διπλά: «άναγνωστική έπιτυχία» καί «Ιπιτυχία πού έπιδιώχθηκε άπό τούς έκδότες». γιά νά είναι σέ θέση ν’ άποκαλύψει τό «μαργαριτάρι» μέσα στή . θα έδινε τήν έντύπωση δτι κυνηγάς τόν άνθρωπο ή θα μπορούσε νά θεωρηθεί «περιπτωσιακή». καμωμένη άπό κατακριτικές. Φαίνεται βέβαιο δτι ή κριτική δραστηριότητα θα πρέ­ πει πάντα να Ιχει μιά φυσιογνωμία θετική. έκτός άπό τήν διαίσθηση τού κριτικού καί τή συστηματική έρευνα δλης τής λογοτεχνίας. πού σέ δρισμένες χώρες. τόν συγγραφέα πού θ’ άποδείξειβ ξένον μέ τήν τέχνη. άποφεύγοντας μια συνεχή σφαγή. πού θα ήταν διαρκώς άρνητική. πού θα κατακρεουργήσεις.στηριότητα δεν μπορεΐ νά μήν έχει κατ’ έξοχήν «πολιτιστι­ κό» χαρακτήρα καί νά είναι μια κριτική «τάσεων». γιατί δείχνει ποιά κατεύθυνση θα ήθελε vi δώσει τό Κράτος στήν έθνική κουλτούρα. δσο ο[ δμάδες δουλειάς. πράγμα. άν τό σκεφθοϋμε άπό τήν άποψη τής σύγχρονης όργάνωσης τής πολιτιστικής ζω ής). δπότε καί έπουσιώδης. έργο τεράστιο. πού άρ­ χισαν νά έργάζονται. δ κριτικός θά έπρεπε νά γνωρίζει «τά πάντα». πού. λόγω πολιτιστικής τάσης. δπου ή πνευματική ζωή έλέγχεται άπό κυβερνητικά δργανα. άπό άποδείξεις δτι πρό­ κειται για «μή ποίηση» καί δχι γιά «ποίηση». πού είναι σχεδόν άδύνατο νά πραγματοποιηθεί άπό Sva μόνο άτομο. σ’ αυτή τήν περίπτω­ ση. Ξεκινώντας άπό τά κριτήρια τής Κροτσιανής αισθητι­ κής. φαίνεται δτι είναι έκεΐνο τής «έκδοτικής έπιτυχίας». παρουσιάζονται τά ίδια προβλήματα: έπειδή «χωρία* ποίησης μπορούν νά βρεθούν παντοϋ. στα «Εικονογραφημένα. δπως καί στό στεγνά έξειδικευμένο έπιστημονικό έργο. Ρομάντζα». είναι βασικότατο. Μια κριτική δραστηριότητα.

άλλά. δλες οί καλύτερες άνθρώπινες δυνάμεις συγκεντρώνονται στή δουλειά τή σχετική μέ τή βάση καί δέν μπορούμε άκόμα νά μιλήσουμε γιά έποικοδόμημα. μέ μεγαλύτερα ή μικρότερα στοιχεία άπάτης. πού τούς μα­ στίγωναν. κάθε κριτικός αισθάνεται δτι είναι μέρος μιας όργάνωσης τής κουλτούρας. μπορούσαν νά άντιληφθοΰν λυρικά τή δουλειά τους. αύτή ή θεωρία. σέ δρισμένες Ιστορικές πε­ ριόδους. είναι καθολικά κα­ . ή πραχτική δραστηριότητα μπορεΐ ν’ άπορροφήσει τά μεγαλύτερα δημιουργικά πνεύματα ένός Ιθνους. *Αν αύτό δέν συμβαίνει. στήν Ά|χερική ίχει κατασκευ­ αστεί ή κοινωνιολογική θεωρία.Π.άνθρωπιστικής καί καλλιτεχνικής— άνθησης στίς Η. «βγαίνει στήν έπιφάνεια» καί σημειώνεται άπό Ιναν άλλο κλπ. πού δουλεύει σά σύνολο. τΙς ένέργειες.λάσπη. Αύτό πού ξεφεύγει σέ Ιναν. Σ’ αύτή τή βάση. Στήν πραγματικότητα. Πρέπει ν’ άποκαλύψουμε δτι οί δυνάμεις. Κατά μιά δρισμένη Ιννοια. γεννιέ­ ται ή εύλογη άμφιβολία δτι πρόκειται γιά γραφειοκρατικές ένέργειες δυνάμεων δχι διεθνώς έξαπλωμένων. γιά νά ίχει τουλάχιστον §να πρόσχημα δι­ καιολογίας. παρά μιά έκδήλωση λιγότερο ή περισσότερο δργανωμενη. ’Ακόμα καί ή άπονομή τών «λογοτεχνικών βραβείων». άν καί μένει χωρίς άπάντηση τό ζήτημα: ’ Αν αύτή. πώς καί δέν έξυψώνει τήν λογοτεχνική ένεργητικότητα καί δέν δημιουργέ? μιάν Ιπική δραστηριότητα. II ρέπει νά σημειώσουμε δτι. έξυψώνοντας δλες τΙς ζωντανές δυνάμεις. σέ τέτοιες περιόδους.Α. δέν είναι κα­ ταπιεστικές μονάχα δσον άφορδ τήν όργανική δουλειά. δέν είναι τίποτ’ άλ­ λο. πού θάπρεπε νά δικαιολο­ γήσει τήν άπουσία μιας πολιτιστικής . αύτής τής ύπηρεσίας τής συλλογικής «σημειολογίας» τής στρατευμένης λογοτεχνικής κριτικής. άλλά κατα­ πιεστικών καί άπάνθρωπων: Μπορούμε νά διανοηθσΰμε δτι οί κατασκευαστές τών πυραμίδων. πρέπει νά είναι σέ θέση νά παρουσιάσει μιά πλα­ τιά δημιουργική δραστηριότητα στό πραχτικό πεδίο. οΐ σκλάβοι. τούς πόθους. ή «ποιητικοδημιουργική» δραστηριότητα ύπάρχει καί είναι ζωντανή. Σέ κάθε περίπτωση. πού διευθύνουν αύ­ τή τήν ύπερμεγέθη πραχτική δραστηριότητα. τούς ένθουσιασμούς το0 άνθρώπου. αύτδ πού μπορεΐ νά γίνει κατανοητό.

αύτό. τΙς ανυψώνει. άναγκαστική καταπίεση. ή ήλίθια τύφλωση. ύπονοού|ΐενη άρ­ νηση σέ γλοιώδη μορφή. πού δέν ύποτάσσονται στήν όργάνωση τής πραχτικής δραστηριότητας. Βέ­ βαια. μ’ όποιοδήποτε δνομα κι δν παρου­ σιάζονται. Τά πάντα γίνονται πραχτική (στήν πιό έξευτελιστική ϊννοια). πολεμική. πού δημιουργήθηκε άπό τόν πανι­ κό. άλλά έπειδή άκριβώς άποδεσμεύει τις λανθάνουσες δυνάμεις. τού όποίου έξετάζεται τό πρώτο βιβλίο.ταπιεστικές. χΐς δυναμώ­ νει. Έ θύμηση αυτού τού πανικού (στήν όξύτερη φάση του) παρατείνΐ'αι έ~’ι πολύ καί διευθύνει τΙς έπιθυμίες καί τά συναι­ σθήματα. Ή ψυχολογία. Ή έλευθερία και ό δημιουργικός αυθορμητισμός έξαφανίζονται καί παραμένει ό φθόνος. δπου στήν καλ­ λιτεχνική μηδαμινότητα δέν άνταποκρίνεται οδτε μιά πραχτικο-δομική δραστηριότητα ένός όρισμένου μεγαλείου καί ή καλλιτεχνική μηδαμινότητα δικαιολογείται μέ μια πραχτική δραστηριότητα πού «θά έπαληθευθεϊ» καί μΐ τή σειρά της θά παράγει μιά καλλιτεχνική δραστηριότητα· Στήν πραγματικότητα. πού Εχει προηγηθεϊ άπό μιά τέτοια πνευματική έκδήλωαη. έπικρατεΐ. θά πρέπει νά πάρουμε ύπ’ δψη μας τήν 40 . ή Μπρεσανική λογοτεχνία. καί γίνεται αίτια νά έκδηλώνεται. ΟΙ άνανεώσεις. τό έκδικητικό πνεύ­ μα. ή κατάσταση είναι χειρότερη έκεϊ. Ζητήματα τής λογοτεχνικής νεότητας μιάς γενιάς. πού είναι τυπικό. Ό «πατέ­ ρας Μπρεσάνι». κάθε άνανεωτική δύναμη είναι καταπιεστική σέ σχέση μέ τούς άντιπάλους της. καί Ιδιαίτερα οί άνανεώσεις πού συμβαίνουν στήν σημερινή έποχή. παρά μέ μιά καθολική. γιά νά κρίνουμε Ινα συγγραφέα. στενή. μιά όρισμένη καλλιτεχνική ένεργητικότητα σ’ αυτούς. δπως στόν «Εβραίο τής Βερόνας». είναι έκείνη. δπως στήν ’Αμερική. δλα είναι προπαγάνδα. είναι καθολικά καταπιεστικές. άπό τόν κοσμικό φόβο των θεϊκών δυνάμεων. άκριβώς. Παρ’ δλ’ αύτά. καλυμμένη άπό ίησουίτικη γλυκύτητα. πού δέν εί­ ναι άντιλη-χές καί δέν μπορούμε νά τΙς έλέγξουμε διαφορε­ τικά. Εχει τήν δυνατότητα έξάπλωσης κι αύτή ή έξάπλωση είναι τό κυριότερο χαρακτηριστικό πού τή δια­ κρίνει. συχνά χυδαία καί άνατρεπτική. πού αύτή ή ίδια θά ήθελε νά είναι παραδεκτή σαν «έπική».

ή λογοτεχνία Ιχει χάσει δχι μόνο τό κοινό πού τήν Ετρεφε ( ! ) . περισσότερο άκαθόριστη καί εύμετάβλητη έμφάνιση τών έθίμων καί τής ζωής. άνάμεσα σ’ δλους τούς καλλιτεχνι­ κούς τρόπους γραφής καί σ’ δλες τις προσπάθειες χ ω ρ ί ς -παραπέρα δυνατότ ητα vi άποτελοϋϊ ΐ ε μ ι ά ν è π ο χ ή ». άπ’ τό 1914 καί έδώ.«ήλικία». μπορεϊ να έκτιμηθεί σάν μιά ύπόσχεση καί νά πάρει κουράγιο. ot ό­ ποιες προετοιμάζουν (!) τις μεγάλες άνακατατάξεις 6 φι­ λόσοφος. τή δική μας Εύ· ρωπαϊκή κοινωνία. σ’ αύτή. άν καί φαίνονται νά ’χουν τήν ίδια γεύση τών άγουρων καρπών. θέλω ν ί πώ.Νταβαντζάκ· Ά ραγε. 6 μυθιστορηματογράφος καί 6 θεατρικός συγγραφέας. γιατί ή γνώμη θά ’ναι πάντα καί σέ έπίπεδο κουλ­ τούρας: 2νας άγουρος καρπός ένός νέου. που είναι ισχυρά στα­ θεροποιημένα καί όργανωμένα: περισσότερο σπόρους καί βλα­ στούς. Πόσα άχρηστα λόγια άνάμεσα στόν Κάλτζα καί τόν Φόρκεζ . πού περνά τώρα μιά άπό ’κείνες τις πιό ταραγμένες στιγμές ήθικής καί πνευματικής κρίσης. «ζοϋμε στόν μεγαλύτερο καλ­ λιτεχνικό παραλογισμό. Καί δέν είναι άντίθετα άληθΐνό δτι ειδικά 41 . όπότε — άναγκαστικά— καί 6 ποιητής. παρά μιά κοινωνία διευθετημένη καί σταθεροποιημένη σ’ Ινα καθο­ ρισμένο σχήμα ήθικής καί πνευματικής ζωής. περισσότερο. ’Α­ πό ποϋ προέρχεται τό δτι. μονάχα σήμερα ύπάρχει ι­ στορική κρίση. άλλά κι έκεϊνο πού τής πάρετε τή θεματολογία. Στή «Νέα ’Ανθολογία» στις 16 Όχτώβρη τοΟ 1928. 6 ΆρθοΟρος Κάλτζα γράφει: «Πρέπει v i άναγνωρίσουμε δτι. παρά τή. «ÌV’ άποτελείς /ίίάν έτιοχή». βλέπουν γύ­ ρω τους. δπως Ιγραφε αύτές τις |ΐέρες μ’ Ιξοχο τρόπο 6 διευθυντής τής «Tribuna» [Ρομπέρτο Φόρκεζ Νταβαντζάκ] καί ξχουν κατόπιν έπαναλάβει καί «τονίσω Ιδιαίτερα» άλλες έφημερίδες. μιά κοινωνία «σέ έξέλιξη». ζωής καί τών έθίμων. δτι. παρά άνθισμένα λουλούδια καί ώριμους καρπούς. ’Αλλά τά πρω­ τόλεια δέν είναι ύποσχέσεις.

Ό Ντέ Σάνκτις. πρίν γράψει Ινα δοκίμιο ή πρίν κάνει μιά διδασκαλία σ’ Ινα άσμα τοϋ Ντάντε π. δπου 6 κόσμος τής κουλτούρας καί τών συναισθημά­ των είναι διαφορετικός άπ’ τόν σημερινό. τήν ώρα πού άπολαμβάνει Ινα πολυτελές συμπόσιο μέ άνθρώπινο κρέας. Ή άπουσία μιδς καλλι­ τεχνικής όργάνωσης (μέ την έννοια πού μπορεΐ να γίνει κατανοητή ή έκφραση). συχνά ούτε καν άπό τούς μεγάλους ειδικούς. Τό πρώτο διάβασμα δίνει μονάχα τή δυνα­ τότητα v i είσχωρήσουμε στό κόσμο τής κουλτούρας καί τών συναισθημάτων τοϋ συγγραφέα — καί ούτε καν αύτό είναι πάντα άληθινό— ιδιαίτερα γιά τούς μή σύγχρονους συγ­ γραφείς. σέ μερικά κομμάτια. συνδέεται μέ τήν άπουσία ήθικής καί πνευματικής τάξης πραγμάτων. τό άποστήθιζε κλπ.Νταβαντζάκ δέν άντιλαμβάνεται τό γεγονός δτι άκόμα κι άν δέν έχεις την ικανότητα v i άποτελεις μιάν έποχή. τόν «οο. άλλα αύτή ή έμφάνιση τής κίνησης δέν είναι άνάπτυξη. δεν μπορεΐ νά περιοριστεί στην τέ­ χνη.στίς περιόδους ιστορικής κρίσης. τα ένδιαφέροντα καί τα συναισΙ^ματα έξάπτονται καί Ιχουμε. μπορεΐ νά θεωρηθεί σάν ώραΐο καί Ιχει τήν άπαίτηση νά είναι καλλιτεχνικά άρεστό. έκτός άπό ελάχιστες περιπτώσεις (καί θά δοΟμε ποιές). διάβαζε πολλές φορές δυνατά τό άσμα. Αύτό ύπενθυμίζεται γιά v i στηρίξουμε τήν παρατήρηση δτι τό καλλιτεχνικό στοιχείο ένός έργου δέν μπορούμε v i τό άπολαύσουμε μέ τό πρώτο διάβασμα. Ή κοινωνία περιστρέφεται γύρω άπό τόν έαυτό της. στή λογοτεχνία. Ή γλωοσολογική Ικφραοη τής λέξης. δπως 6 Ντέ Σάνκτις. δπως Ινας σκύλος. δηλαδή. έ­ νός καννίβαλου.. πού θέλει να πιάσει τήν ούρά του.χ. 'Ενα ποίημα. γράφει δτι αυ­ τός. 42 . Τα θέματα τών δύο συγγραφέων χωλαί­ νουν καί στρέφονται ένάντια στους δημιουργούς τών θεμάτων. Πώς συμβαίνει και ό Φόρκεζ . άλλα περικλείει δλη τή ζωή. γραφτή καί προφοριχή καί οί άλλες τέχνες. είναι συνδεδεμένη μέ τήν άπουσία μιας όργανικής ιστορικής έξέλιξης.ιαντισμό» . τα πάθη.

πέρ’ άπ’ τόν καθορισμένο κόσμο κουλτούρας καί συναισθημάτων καί είναι ή γλώσσα. δμως. "Αν μπορούμε νά πού­ με δτι κάθε κοινωνική όμάδα έχει μιά δική της «γλώσσα». δχι μόνο σάν έκφραση καθαρά λεκτική. Ή γιαπωνέ­ ζικη γλώσσα φαίνεται ά|ΐέσως δτι είναι διαφορετική άπό· τήν Ιταλική. πού θά μπορούσε νά φοτογρα­ φηθεί σέ συγκεκριμένο χρόνο καί τόπο άπ’ τή γραμματική. νά σημειώσουμε (έκτός άπό έλάχιστες έξαιρέσεις) δτι άνάμεσα στή γλώσσα τού λαοϋ καί ι ' έκείνη τών καλλιεργημένων τάξεων. τής (ίουσικής καί τών είκαστικών τεχνών. 2να βρισμένο ψυχο­ λογικό ξέκομμα άπό τήν κουλτούρα τού σήμερα. άπό πολιτιστική καί ιστορική άποψη. γε­ νικά: Παρ’ δλ’ αύτά. Αύτά τά στοιχεία έμφανίζονται πιό ξεκάθαρα στις άλλες τέχνες. πού δέν ύπεισέρχονται στή γραμματική. γραφτής καί προφορικής λέξης καί στις γλωσσικές έκφράσεις τών άλλων τεχνών· Ή «λογοτεχνική» γλώσσα είναι πολ> στενά δεμένη μέ τή ζωή τών έθνικών πληθυσμών καί έξελίσσεται άργά καί σέ άτομικό έπίπεδο. άλλά σάν 2να σύνολο άπό εΙκόνες καί τρόπους έκφρασης. είναι άναγκαϊο. ’Αλλά τό Ιργο τέχνης περιέχει καί άλλα «ιστορικά» στοιχεία. τουλάχιστο σέ πολ> μεγαλύτερη ποσότητα άπ’ δ. ύπάρχει μιά συνεχής σύνδεση καί μιά διαρκής άνταλλαγή.χωρίς «ύπεραισθητικές» προκαταλήψεις. έννοούμενη. Αύτό δέν συμβαίνει μέ τις γλώσσες τών άλλων τεχνών γιά τις όποιες. Υπάρχει. μπορεί νά ση­ μειωθεί δτι σήμερα έπαληθεύονται δύο κατηγορίες φαινομέ­ νων: 1) σ’ αύτές είναι πάντα ζωντανά. μιά μεγάλη διαφορά μεταξύ τής γλωσσικής έκφρασης τής. τά 43 . δμως αύτό δέν συμβαίνει μέ τήν γλώσσα τής ζωγραφικής.τι στή λογοτεχνική γλώσσα. ύπάρχουν καί αύτές οΕ γλωσσικές δια­ φορές καί είναι άκόμα πιό έμφανεϊς δσο περισσότερο έρχόμαστε άπ’ τις καλλιτεχνικές έκδηλώσεις τών καλλιτεχνών στίς λαογραφικές καλλιτεχνικές έκδηλώσεις στις όποιες ή γλώσ­ σα αύτών τών τεχνών Ιχει περιοριστεί στό πιό αύτόχθονο καί πρωταρχικό στοιχείο (άς θυμηθοΟμε τό άνέκδοτο το5 σχεδιαστή πού φτιάχνει τό προφίλ ένός νέγρου καί οΕ άλλοι νέγροι χλευάζουν τό σκίτσο γιατί δ ζωγράφος Ιχει άναπαράγει «¡ιονάχα τό μισό πρόσωπο»). έπίσης.

. Αύτό συμβαί­ νει. άλλά ένδιαφέρονται μονάχα για τήν πλοκή κλπ. Κι αύτό. Ένώ. άλλά σάν ψυχαγωγία μηχανικίστικου χαρακτήρα. στδ μικρό τόμο «ΜοΟ φαίνεται. για ν’ άποδειχτεΐ δτι πραγματικά ή καθαρά αισθητική «καλαισθησία». τό δτι μόνο ή έπανάληψη τής άνάγνωσης μπορεΐ να μάς κάνει ν’ άπολαύσουμε τό θεατρι­ κό 2ργο. δημιουργημένο άπό τόν régisseur. τό λογοτεχνικό στοιχείο γίνε­ ται άφορμή γιλ καινούριες καλλιτεχνικές δημιουργίες. δσα δέν έδωσε δλη ή γερμα­ νική λογοτεχνία σ’ δλη της τήν Ιστορία κλπ. γίνονται σταδιακά δλο καί πιό σημαντικές: ή έρμηνεία τού κάθε ήθοποιοΰ καί τό σκηνικό σύνολο. μουσικοί κλπ. στήν πραγματι­ κότητα. μέ τήν έννοια δτι στή θεατρική άναπαράσταση τδ καλλιτεχνικό στοιχείο δέν δίνεται μονάχα άπό τό θεατρικό έργο στή λογοτεχνική του έννοια. στήν άναπαράσταση.») δτι τδ θέατρο δέν μπορεΐ νά θεωρηθεί σάν τέχνη.. Τό συμ­ πέρασμα είναι αύτό : Iva έργο τέχνης είναι τόσο λαϊκά «καλ­ 44 . δηλαδή μέ χρο­ νολογική έννοια. πού δριοθετοΰν τήν αύθαιρεσία τού ήθοποιοΰ καί τού régisseur άλλά. πού είναι οικείες σέ μια διεθνή élite. 2) Σ’ αύτές σχηματίζεται ραγδαία μιά κοσμοπολίτικη γλώσσα. κλπ. γιατί ot θεατές δέν μπορούν ν’ άπολαύσουν αισθητικά τδ θεατρικό έργο πού παρουσιάζε­ ται. °Ολ’ αύτά.έκφραστικά στοιχεία τού παρελθόντος. έπειδή δ λαός παίρνει σπάνια μέρος στήν παραγωγή αύτών των γλωσσών. μπορεΐ άρκετά γρήγορα (συλλογικά καί δχι άτομικά) νά φτάσει v i τά καταλάβει. δμως. (ή κά­ τι τέτοιο). πού άπορροφά τα τεχνικο-έκφραστικά στοιχεία δλων των έθνών. δέν είναι πραγματικά τέτοια. Ό Βάγκνερ έδωσε στή μου­ σική τόσα γλωσσικά στοιχεία. μπορούμε να πούμε δλου τού παρελθόντος. πού. άν μπο­ ρεΐ νά δνομαστεΐ πρωταρχική σάν μορφή καί δραστηριότητα τού πνεύματος. δ δημιουργός δέν είναι μονάχα δ συγγραφέας: γιατί δ συγγραφέας έπεμβαίνει στή θεατρική παράσταση ¡ιέ τό κείμενο καί τΙς διδασκαλίες. άπό συμπληρωματικές καί κριτικο-ερμηνευτικές. Ειπώθηκε άπδ κάποιον (γιά παράδειγμα άπδ τδν Π ρετζολίνι. Είναι σωστό. πού βαθμιαία παράγουν με­ γάλοι ζωγράφοι. Ή παρατήρηση είναι λανθασ|ΐένη. έτσι δπως τό έχει παράγει δ συγγραφέας.

λιτεχνικό», δσο περισσότερο τό ήθικο-πολιτιστικό καί συναι­
σθηματικό περιεχόμενό του συνδέεται μέ τήν ήθική, μέ τήνκουλτούρα, μέ τά έθνικά συναισθήματα, χωρίς νά έννοοΟνται
σάν κάτι τό στατικό, άλλά σαν |ΐιά δραστηριότητα σέ συ­
νεχή έξέλιξη. Ή άμεση έπαφή μεταξύ τοϋ άναγνώστη καί
τού συγγραφέα συμβαίνει, δταν στόν άναγνώστη ή ένότητα
|ΐορφής καί περιεχομένου προϋποθέτει τήν ένότητα το0 ποιη­
τικού καί συναισθη|νατικοΰ κόσμου. Διαφρετικά, δ άναγνώστης θά πρέπει να μεταφράζει τή «γλώσσα» τού περιεχομέ­
νου στή δική του γλώσσα: μπορούμε νά πούμε δτι μοιάζει
μέ τήν κατάσταση ένός, πού Ιχει διδαχτεί τήν ’Αγγλική,
γλώσσα σ’ Ινα έντατικό τμήμα Μπέρλιτζ καί μετά διαβάζει
Σαίξπηρ: δ κόπος άπό τήν προσπάθεια νά καταλάβει τό κεί­
μενο κατά λέξη, πού προκαλεΐται άπό τή συνεχή βοήθεια,
ένός μέτριου λεξικού, ύποβιβάζει τήν άνάγνωση σέ μιά σχο­
λαστική σχολική άσκηση καί τίποτα περισσότερο.
Νεολαλισμός.
*0 νεολαλισμός, σάν παθολογική έκδήλωση τής άτομικής γλώσσας (λεξιλόγιου). Δέν μπορούμε δμως νά χρησι­
μοποιήσουμε τόν δρο πιό γενικά, γιά νά δείξουμε μιάν δ
λόκληρη σειρά άπό πολιτιστικές, καλλιτεχνικές καί πνευμα­
τικές έκδηλώσεις. Τί είναι δλες οΐ μικρές καί μεγάλες καλ­
λιτεχνικές καί λογοτεχνικές σχολές, άν δχι έκδηλώσεις πο­
λιτιστικού νεολαλισμού; Στις περιόδους κρίσης έχουμε τις
πιό συγκεχυμένες καί πολύπλοκες έκδηλώσεις νεολαλισμού.
Ή γλώσσα καί οί διάλεκτοι. Κάθε πολιτιστική Εκφρα­
ση, κάθε ήθική καί πνευματική δραστηριότητα, έχει μιά δι­
κή τη», ιστορικά καθορισμένη, γλώσσα: αύτή ή γλώσσα εί­
ναι αύτό πού άποκαλοΰμε «τεχνική» καί «δομή». "Αν ένας
λογοτέχνης καθόταν νά γράψει μ’ Ινα προσωπικό τρόπο γρα­
φή? τής άρεσκείας του (δηλαδή, άν γινόταν Ινας «νεολαλ:στής» μέ τήν παθολογική έννοια τής λέξης) καί Γσως μι­
μούμενος άλλους (δ καθένας μέ τρόπο γραφής δικής του έπιλογής) θά μιλούσαμ£ γιά πύργο τής Βαβέλ. Δέν μδς δη45·

■μιουργεϊται ή ίδια έντύπωση γιά τόν τρόπο γραφής (τήν τε­
χνική) τής μουσικής, τής ζωγραφικής, τής πλαστικής κλπ.
II ρέπει να μελετήσουμε καί νά έμβαθύνουμε σ’ αύτό τό
σημείο.
Άπό τήν άποψη τής ιστορίας τής κουλτούρας, δπότε
καί τής πολιτιστικής «δημιουργίας» (νά μήν τήν συγχέου­
με μέ τήν καλλιτεχνική δημιουργία, άλλα νά τήν προσεγγί­
ζουμε στίς πολιτικές δραστηριότητες καί πράγματι μ’ αύτή
τήν Ιννοια μπορούμε νά μιλήσουμε γιά μιά «πολιτική τής
κουλτούρας») άνάμεσα στήν τέχνη τής λογοτεχνίας καί τΙς
άλλες μορφές καλλιτεχνικής Ικφρασης (είκαστικές, μουσι-κίς, όρχηστρικές, κλπ.) ύπάρχει μιά διαφορά, πού εΓναι Α­
νάγκη νά διευκρινιστεί καί νά καθοριστεί μ’ 2να τρόπο θεω­
ρητικά δικαιολογη|ΐένο καί κατανοητό. Ή «προφορική» Ικφραση Ιχει Ινα στενά έθνικό, λαϊκό καί πολιτιστικό χα­
ρακτήρα. Έ τσι, Ινα ποίημα τού Γκαΐτε, στό πρωτότυπο,
μπορεΐ νά γίνει κατανοητό καί νά ξαναζωντανέψει δλοκληρωτικα μονάχα άπό Ινα Γερμανό (ή άπό δποιον Ιχει έκγερμανιστεΐ). Τόν Ντάντε, μόνο Ινας καλλιεργημένος ’Ιταλός
μπορεΐ νά τόν καταλάβει καί νά τόν ξαναζωντανέψει κλπ.
"Ένα άγαλμα τοϋ Μιχαήλ Αγγέλου, Ινα μουσικό κομμάτι
τοϋ Βέρντι, Ινα ρώσικο μπαλέττο, Ινας πίνακας τού Ραφαέλλο κλπ., μπορούν — άντίθετα— νά γίνουν κατανοητά
ά|ΐεσα άπό δποιονδήποτε άνθρωπο στόν κόσμο, άκόμα κι 4ν
δέν Ιχουν κοσμοπολίτικο πνεΰμα, άκόμα κι 4ν δέν Ιχουν
ξεπεράσει τόν στενό κύκλο μιας έπαρχίας τής πατρίδας τους.
Παρ’ δλ’ αύτά, τό πράγμα δέν εΓναι τόσο άπλό, δπως θά
μπορούσε νά ύποθέσει κανείς μένοντας στήν έπιφάνεια. Ή
καλλιτεχνική συγκίνηση, πού Ινας γιαπωνέζος ή λάπωνας
αισθάνεται μπρός σ’ Ινα άγαλμα τοϋ Μιχαήλ Αγγέλου ή
άκούγοντας μιά μελωδία τοϋ Βέρντι, εΓναι βέβαια μιά καλ­
λιτεχνική συγκίνηση (δ ίδιος γιαπωνέζος ή λάπωνας θά πα­
ρέμενε άδιάφορος καί κουφός, 4ν άκουγε τήν άπαγγελία
ένός ποιήματος τοϋ Ντάντε, τοϋ Γκαϊτε, τοϋ ΣέλλεΟ ή θά
■θαύμαζε τήν τέχνη αύτοϋ πού άπάγγελλε, σάν τέτοια). Ή
καλλιτεχνική, δμως συγκίνηση τοϋ γιαπωνέζου ή τοϋ λάπωνα, δέν θά Ιχει τήν Γδια Ινταση καί θέρμη μέ τή συγκί­
46

νηση ένός μέσου Ιταλού καί άκόμα λιγότερο μέ αύτήν ένός
καλλιεργημένου Ιταλού. Πράγμα πού σημαίνει δτι παράλλη­
λα ή καλύτερα κάτω άπό τήν Ικφραση τοϋ κοσμοπολίτικα
χαρακτήρα τής μουσικής, ζωγραφικής κλπ. γλώσσας, ύπάρχει μια πιό βαθιά ούσία κουλτούρας, πιό στενή, περισσότερο
«έθνικο-λαϊκή». Μά δέν άρκεΐ: τά έπίπεδα αύτής τής γλώσ­
σας είναι διαφορετικά. Υπάρχει ενα έθνικο-λαϊκό Ιπίπεδο
(καί συχνά πρίν άπ’ αύτό 2να Ιπίπεδο έπαρχιακό, Ιδιωμα­
τικό, λαογραφικό), ύστερα, τό Ιπίπεδο ένός καθορισμένου
«πολιτισμού», πού μπορεΐ να καθοριστεί έμπειρικά άπό τή
θρησκευτική παράδοση (π.χ. χριστιανική, άλλά διαχωρισμέ­
νη σέ καθολική, διαμαρτυρόμενη, δρθόδοξη κλπ.) καί, Ιπίσης, στόν σύγχρονο κόσμο, άπό Ινα καθορισμένο «πολιτικό
καί πολιτιστικό ρεύμα». Κατά τή διάρκεια τού πολέμου π.χ.
2νας άγγλος, γάλλος, ρώσος ομιλητής, μπορούσε vi μιλήσει
σ’ Ινα Ιταλικό κοινό, στήν άκατανόητη γλώσσα του, γιά τΙς
■καταστροφές πού γίνανε άπ’ τούς γερμανούς στό Βέλγιο. ”Αν
τό κοινό είχε συμπάθεια στά λεγόμενα τού δμιλητή, άκουγε
•πολύ προσεχτικά καί «παρακολουθούσε» τόν δμιλητή, μπο­
ρούμε νά πούμε δτι τόν «καταλάβαινε». Είναι άλήθεια δτι,
στήν δμιλία, δέν είναι μοναδικό στοιχείο ή «λέξη»: ύπάρχει
ή Ικφραση, δ τόνος τής φωνής κλπ. δηλαδή, Ινα μουσικό
στοιχείο πού άποκαθιστά τήν έπικοινωνία μέ τό leitmotiv
τού πιό δυνατού συναισθήματος, τού κυρίαρχου πάθους καί
τό δρχηστρικό στοιχείο: ή Ικφραση, μέ πλατιά Ιννοια, πού
Απαγγέλλει μετρικά καί διαρθρώνει τά κύματα τού συναισθή­
ματος καί τού πάθους.
Γιά νά σταθεροποιήσουμε μιό πολιτιστική πολιτική, εί­
ναι άπαραίτητες αύτές οΐ παρατηρήσεις, γιά μια πολιτική
•κουλτούρας των λαϊκών μαζών, είναι θεμελιώδεις· Νά, ή αι­
τία τής διεθνούς «έπιτυχίας» τοϋ κινηματογράφου σύγχρο­
να καί πρίν άπό τό μελόδραμα καί τή μουσική γενικά.
ΕΙλιχρΙνεια (fj αυθορμητισμός) καί πειθαρχία.
Ή ειλικρίνεια (ή δ αυθορμητισμός) είναι πάντα τιμή
47

καί άξια; Είναι μιά τιμή καί μιά άξια άν είναι πειθαρχημένη. ΕΙλικρίνεια (καί αύθορμητισμός) σημαίνει Υπερμεγέ­
θη άτομικισμό, άλλα έπίσης μέ τήν Εννοια τής Ιδιοσυγκρα­
σίας (ή πρωτοτυπία σ’ αύτή τήν περίπτωση ταυτίζεται μέ
τόν Ιδιωτισμό)15. Τό άτομο είναι ιστορικά μοναδικό, δτανάναπτύσσεται καί ζεί για χάρη τής κοινωνίας, σ’ άντίθετη
περίπτωση θά ήταν Ινας «Ιδιώτης» (μέ τήν έτυμολογική έν­
νοια, πού, δμως, δέν άπομακρύνετα: από τή λαϊκή καί κοινή
έννοια). Υπάρχει γιά τήν ιδιοτροπία, τήν προσωπικότητα,
τήν είλικρίνια μια ρομαντική σημασία. Κι αύτή ή σημα­
σία είναι ιστορικά αιτιολογημένη, έπειδή γεννιέται σέ άντίθεση μ’ έναν δρισμένο κονφορμισμό, βασικά «Ιησουίτικο»: δη­
λαδή, ένα τεχνητό κονφορμισμό, ψεύτικο, έπιφανειακά δημιουργημένο, γιά τα συμφέροντα μιας μικρής όμάδας ή κλί­
κας καί δχι γιά μιά πρωτοπορία.
Υπάρχει Ινας «λογικός» κονφορμισμός, άνταποκρινόμενος, δηλαδή, στήν άναγκαιότητα, στήν έλάχιστη προσπάθεια
για νά καρπωθοΟμε ένα χρήσιμο άποτέλεσμα. Πρέπει ν’ ά·
ναπτύξουμε καί νά προωθήσουμε τήν πειθαρχία αύτοϋ τοΟ
κονφορμισμοΟ, πρέπει νά τή μετατρέψουμε σέ «αύθορμητισμό» ή «ειλικρίνεια». Κονφορμισμός δέν σημαίνει τότε τίποτ’
άλλο έκτός άπό «κοινωνικοποίηση», άλλά, μάς άρέσει νά πε­
ριπλέκουμε τή λέξη «κονφορμισ|ώς», άκριβώς γιά νά ταρακουνάμε τούς ήλίθιους. Αύτό δέν άποκλείει τήν πιθανότητα
νά σχηματίσουμε μιά προσωπικότητα καί νά είμαστε πρωτό­
τυποι, άλλά, κάνει αύτό τό πράγμα πιό δύσκολο. Είναι πολύ
εύκολο νά είμαστε μοναδικοί, κάνοντας τό άντίθετο άπ’ αύ­
τό πού κάνουν δλοι: είναι κάτι μηχανικό. Είναι πολύ εύκο­
λο νά μιλάμε διαφορετικά άπό τούς άλλους, νά είμαστε «νεολαλιστές», τό δύσκολο είναι νά διαφοροποιούμαστε άπό τούς
άλλους, χωρίς δμως νά κάνουμε άκροβασίες. Σήμερα Ιδιαί­
τερα, συμβαίνει νά έπιδιώκουμε μιά πρωτοτυπία καί προσω­
πικότητα σέ φτηνή τιμή. Οί φυλακές καί τά τρελοκομεία
είναι γεμάτα άπό άνθρώπους πρωτότυπους καί Ισχυρής προ­
σωπικότητας. Νά ρίχνουμε τό βάρος στήν πειθαρχία, στήν
κοινωνικοποίηση καί παρ’ δλ’ αύτά νά άπαιτσϋμε είλικρίνεια,
αύθορμητισμό, πρωτοτυπία, -ροσωπικότητα, νά, αύτό πού εί­
48

ναι πραγματικά δύσκολο καί βαρύ. Ουτε μπορεΐ να ειπωθεί
δτι 6 κονφορμισμός είναι πολί» εύκολος καί ύποβιβάζει τόν
κόσμο σ’ ένα μοναστήρι. Ποιός, δμως, είναι δ «Αληθινός κονφορμισμός», δηλαδή, ποιά είναι ή «λογική» καθοδήγηση, πε­
ρισσότερο χρήσιμη καί λεύτερη, πού δμως ύποτάσσεται στήν
«άναγκαιότητα» ; Καί ποιά είναι αύτή ή «άναγκαιότητα»;
Ό καθένας έπιθυμεΐ να είναι τδ άρχέτυπο τής «μόδας», τής
«κοινωνικοποίησης» καί θέλει να θεωρείται σαν «ύπόδειγμα».
'Ομως, ή κοινωνικοποίηση, δ κονφορμισμός, είναι τδ Απο­
τέλεσμα ένδς πολιτιστικού άγώνα (καί δχι μονάχα πολιτι­
στικού) . ΕΓναι Ινα «άντικειμενικδ» ή καθολικό γεγονδς έτσι,
δπως δέν μπορεΐ να μήν είναι Αντικειμενική καί καθολική
ή «άναγκαιότητα», πού πάνω της χτίζεται τδ οικοδόμημα
τής λευτεριάς.
Στή λογοτεχνία (τέχνη), ένάντια στήν ειλικρίνεια καί
στον αύθορμητισμδ βρίσκεται ή μηχανικότητα ή ύπολογισμός, πού μπορεΐ νά είναι ένας ψεύτικος κονφορμισμός, μιά
ψεύτικη κοινωνικοποίηση, δηλαδή, ή έπανάπαυση στις ήδη
ύπάρχουσες καί κοινότυπες ιδέες, θυμηθείτε τδ κλασικδ πα­
ράδειγμα τού Νίνο Μπερίνι, πού «καταγράφει» το παρελθδν
καί ψάχνει τήν μοναδικότητα, κάνοντας αύτδ πού δέν φαί­
νεται στις καταγραφές. Οί άρχές τού Μπερίνι γιά τδ θέα­
τρο: 1) Διάρκεια Ιργσυ: νά προσδιορίσουμε τδ μέσο χρόνο
διάρκειας, σταθεροποιώντας την πάνω σ’ έκεΐνα τά έργα
πού είχαν έπιτυχία. 2) Μελέτη των τελευταίων πράξεων τών
θεατρικών έργων: ποιες τελευταίες πράξεις ήταν έπιτυχημένες καί άπέσπασαν τδ χειροκρότημα; 3) Μελέτη τών πι­
θανοτήτων: γιά παράδειγμα, στδ σεξουαλικό άστικδ δράμα,
να δούμε ποιοι συνδυασμοί — δ σύζυγος, ή σύζυγος, δ έραστής — έχουν περισσότερο χρησιμοποιηθεί, καί, μέ τή μέ­
θοδο τοϋ Αποκλεισμού, νά «έφεύρουμε» νέους συνδυασμούς,
πού τούς έχουμε βρεϊ μηχανικά. Έ τσι δ Μπερίνι είχε άνα*·
καλύψει δτι ένα θεατρικό έργο δέν πρέπει v i έχει περισσό­
τερο Απδ 50.000 λέξεις, δηλαδή, δέν πρέπει νά διαρκεϊ πε*
ρισσότερο Απδ ένα δρισμένο χρόνο. Κάθε πράξη καί κάθε σκη­
νή πρέπει νά κορυφώνεται μέ δοσμένο τρόπο κι αύτδς δ
τρόπος είναι έμπειρικά μελετημένος, σύμφωνα μ’ ένα μέσο
49
4

δρο έκείνων τών συναισθημάτων κι ¿κείνων τών παρορμήσεων πού παραδοσιακά είχαν έπιτυχία κλπ. Μ’ αύτά τά κρι­
τήρια, είναι βέβαιο δτι, δέν πρόκειται νά Εχουμε έμπορικές
καταστροφές. Είναι, δμως, αύτό «κονφορμισμός» ή «κοινωνι­
κοποίηση», μέ τήν έννοια πού είπαμε; Ό χ ι, βέβαια. Είναι
μια έπανάπαυση στά ήδη ύπάρχοντα.
Ή πειθαρχία, είναι συγχρόνως καί μια μελέτη τοΰ πα­
ρελθόντος, μια καί τό παρελθόν είναι στοιχείο τοΰ παρόντος
καί τοΰ μέλλοντος. ’Αλλά, δέν είναι «άνωφελές» μά άναγκαίο
στοιχείο, έπειδή είναι γλώσσα, δηλαδή, στοιχείο άναγκαίας
καί δχι «άχρηστης» καί νωθρής «όμοιομορφίας».
«λειτουργική» λογοτεχνία.
Τί άπό τήν λογοτεχνία άντιστοιχεί στόν άρχιτεκτονικό
«όρθολογισμό»; Φυσικά, ή φτιαγμένη κάτω άπό ένα σχέδιο
λογοτεχνία, δηλαδή ή λειτουργική λογοτεχνία, σύμφωνα μέ
μιά προκαθορισμένη κοινωνική κατεύθυνση. Είναι περίεργο
τό δτι ό όρθολογισμός είναι αιτιολογημένος καί έξοικειω|ΐένος
μέ τήν άρχιτεκτονική καί δχι μέ τις άλλες τέχνες, θ α πρέπει
νά ύπάρχει μιά άμφιβολία: Μήπως έπειδή μόνο ή άρχιτεκτονική έχει πραχτικούς σκοπούς; ’Ακριβώς, κατά τ ί φαι­
νόμενα έτσι είναι, γιατί ή άρχιτεκτονική κατασκευάζει χώ­
ρους κατοικίας. Δέν πρόκειται, δμως, γ ι’ αυτό· Πρόκειται
γ ι’ «άναγκαιότητα». θ ά λέγαμε δτι τά σπίτια είναι πιό άναγκαία άπ’ δ,τι οί άλλες τέχνες καί δτι μόνο τά σπίτια
είναι άναγκαία για δλους, ένώ οί άλλες τέχνες είναι άναγ·
καίες μόνο για τούς διανοούμενους, για τούς άνθρώπους τής
κουλτούρας, θ ά ’πρεπε να συμπεράνουμε δτι Ιδιαίτερα οί
«πραχτικοί» προτείνουν νά γίνουν άναγκαίες δλες οί τέχνες
γιά δλους τούς άνθρώπους, νά γίνουν δλοι «καλλιτέχνες».
’Ακόμα. Ό κοινωνικός καταναγκασμός! Πόσο φλυα·
ροΟμε ένάντια σ’ αύτόν τόν καταναγκασμό! Δέν μάς περνάει
άπ’ τό μυαλό δτι αύτή είναι μιά λέξη! Ό καταναγκασμός, ή
κατεύθυνση, τό σχέδιο, είναι απλά ένα έδαφος διαλογής τών
καλλιτεχνών καί τίποτα περισσότερο, καί διαλογής γιά πραΡΟ

χτικούς σκοπούς, δηλαδή, σ’ ένα πεδίο δπου ή θέληση καί
ό καταναγκασμός είναι τέλεια δικαιολογημένες, θ ά ’πρεπε
να δούμε, άν δ καταναγκασμός δέν δπήρξε άνέκαθεν! Δέν
θά ήταν, Ισως, καταναγκασμός, έπειδή 2χει έξασκηθεΐ Ασυ­
νείδητα άπό τό περιβάλλον καί άπό τούς μεμονωμένους Αν­
θρώπους καί δχι άπό μιά κεντρική έξουσία ή άπό μιά συγκεντρωποιημένη δύναμη; Κατά βάθος, πρόκειται πάντα γιά
«όρθολογισμό» ένάντια στήν άτομική θέληση. Τότε τό ζήτη­
μα δέν συνίσταται στόν καταναγκασμό, άλλά στό άν πρό­
κειται γι’ αυθεντικό όρθολογισμό, γιά πραγματική λειτουρ­
γικότητα ή γιά αύθαίρετη πράξη, αύτό είναι δλο. Ό κατα­
ναγκασμός είναι καταναγκασμός γιά δποιον δέν τόν άποδέχεται, δχι γιά κείνον πού τόν άποδέχεται. ’ Αν δ κατα­
ναγκασμός άναπτύσσεται σύμφωνα μέ τήν άνάπτυξη τών κοι­
νωνικών δυνάμεων, δέν είναι καταναγκασμός, άλλά «άποκατάσταση» τής πολιτιστικής άλήθειας, άποχτημένη μέ μιά;
έπιταχυνομένη μέθοδο. Γιά τόν καταναγκασμό, μπορεΐ νά
ειπωθεί αύτό, πού οί θρησκευόμενοι λένε γιά τόν θεϊκό ντε­
τερμινισμό. Γιά αυτούς που «ίχουν θέληση» δέν είναι ντε­
τερμινισμός, άλλά ίλεύθερη βούληση. Στήν πραγματικότη­
τα, δ καταναγκασμός, κατά λέξη, καταπολεμήθηκε, γιατί
•πρόκειται γιά £ναν άγώνα ένάντια στούς διανοούμενους κι !νάντια σ’ δρισμένους παραδοσιακούς διανοούμενους καί στούς
όπαοούς τής παράδοσης. Αύτοί, δλο καί περισσότερο, δέχον­
ται δτι οί νεωτερισμοί άνοίγουν δρόμο σιγά - σιγά, βαθμιαία.
Είναι περίεργο τό δτι στήν άρχιτεκτονική άντιτάσσεται
δ όρθολογισμός στόν «διακοσμητισμό» καί αύτό όνομάζεται
«βιομηχανική τέχνη». Περίεργο μιά καί άληθινό. Πραγμα­
τικά, θά ίπρεπε νά όνομάζεται πάντα βιομηχανική, δποιαδήποτε καλλιτεχνική έκδήλωση, πού κατευθύνεται πρός τήν
ικανοποίηση τής άρέσκειας τών μεμονωμένων πλούσιων άγοραστών, γιά νά «όμορφήνει», δπως λέγεται, τή ζωή τους
"Οταν ή τέχνη, ιδίως στή συλλογική της μορφή, κατευθύνεται στό νά δημιουργήσει μιά καλαισθησία τής μάζας, νά άναπτύξει αύτή τήν καλαισθησία, δέν είναι «βιομηχανική»,
άλλά άνιδιοτελής, δηλαδή τέχνη. ΜοΟ φαίνεται, δτι ή ίννοια.
τοΟ όρθολογισμοΟ στήν άρχιτεκτονική, δηλαδή ή ίννοια τής
51

«λειτουργικότητας» είναι πολύ γόνιμη σέ συνέπειες, σέ άρχές
τή ς πολιτιστικής πολιτικής. Δέν είναι τυχαίο δτι, αύτές γεννήθηκαν άκριβώς σ’ αυτούς τούς καιρούς τών «κοινωνικοποι­
ήσεων» (σέ πλατιά έννοια) καί τών έπεμβάσεων τών κεντρι­
κών δυνάμεων, γ ιά να όργανώσουν τΙς πλατιές μάζες ένάντια
στά άπομεινάρια τοΟ άτομικισμοΟ καί στά τελευταία δείγμα­
τα τής αισθητικής τοΟ άτομικισμοΟ στήν πολιτιστική πολι­
τική.

Ό όρ&ολογισμός στην άρχιτεκτονική.
Ζητήματα όνομάτων. Είναι φανερό δτι στήν αρχιτεκτο­
νική ό «όρθολογισ|ΐός» σημαίνει, άπλούστατα, «σύγχρονο».
Είναι έπίσης φανερό δτι «όρθολογιστικό» δέν είναι τίποτ’ άλ­
λο, παρά £νας τρόπος νά έκφράζουμε τό ώραΐο σύμφωνα μέ
αισθητικά κριτήρια (καλαισθησία) μιας όρισμένης έποχής.
Τό δτι αύτό συνέβηκε πρώτα στήν άρχιτεκτονική, παρά σέ
άλλες τέχνες, είναι κατανοητό, γιατί ή άρχιτεκτονική είναι,
«συλλογική» δχι μόνο σέ έπίπεδο «ένασχόλησης», άλλά καί σ’
έπίπεδο «κριτικής», θ ά μπορούσε νά ειπωθεί δτι ό «όρθολογισμός» ύπήρξε άνέκαθεν, δηλαδή, προσπάθησε πάντα νά
φτάσει Ιναν όρισμένο στόχο σύμφωνα μέ μιάν όρισμένη κα­
λαισθησία καί σύμφωνα μί τΙς τεχνικές γνώσεις τής άντοχής
καί τής προσαρμοστικότητας τοϋ «ύλικοΰ».
Κατά πόσο καί πώς ό «όρθολογισμός» τής άρχιτεκτονικής μπορεΐ νά διεισδύσει στίς άλλες τέχνες, είναι δύσκολο
ζήτημα καί θά έπιλυθεΐ άπ’ τήν «κριτική τών γεγονότων»
(πού δέν σημαίνει δτι είναι άχρηστη ή διανοουμενίστικη καί
αίσθητική κριτική, πού προετοιμάζει έκείνη τών γεγονότων).
Είναι βέβαιο δτι ή άρχιτεκτονική, άπό τήν Ιδια της τή φύ­
ση, καί άπό τήν άμεση σύνδεσή της μέ τήν ζωή, φαίνεται νά
είναι περισσότερο μεταρρυθμίσιμη καί «συζητήσιμη» άπό τΙς
άλλες τέχνες. 'Ενας πίνακας ή Ενα βιβλίο ή Ενα μικρό ά­
γαλμα, μπορεΐ νά κρατηθεί σέ «άτομικό» χώρο γιά προσω­
πική άπόλαυση. Δέν συμβαίνει τό Γδιο μέ μιάν άρχιτεκτονική κατασκευή. Πρέπει έπίσης νά θυμηθοΟμε έμμεσα (γι’ αύ-

τό που άξίζει σ’ αύτή τήν περίπτωση) τήν παρατήρηση τοϋ Τίλγκερ δτι τό άρχιτεκτονικό Εργο δέν μπορεΐ νά τοποθε­ τηθεί στά μέτρα των άλλων Ιργων τέχνης λόγω του κόστους. (’Αγώνας ένάντια στήν αισθη­ τική. πού είναι μιά «καθορισμέ­ νη έρμηνεία κάθε πραχτικοΰ πράγματος». δηλα­ δή. δέν [είναι κάτι -που] έφαρμόζεται στήν άρχιτεκτονική. «Ιουδαϊκή» (ή έπίπεδα άστική: πρέπει νά σημειωθεί δτι «άστικό» σέ πολλές γλώσσες σημαίνει μονάχα «έπίπεδο». άκόμα καί ή Ιδέα καί τό γεγονός τής λειτουργίας είναι -κάτι τό προσωπικό ή δίνει τήν εύκαιρία γιά προσωπικές έρμηνεΐες. τά ζητήματα τοϋ «όρ63 . άν καί άναγκαία. δηλαδή νά φτιάχνου]ΐε καί νά ξαναφτιάχνουμε -πειραματιζόμενοι καί ξαναπροσπαθώντας. γιά τΙς άλλες τέχνες. Ίσ ω ς αύτό θά μποροϋσε νά είπωθεΐ γιά δλες τΙς τέχνες. γεννιοϋνται άντιθέσεις. γιατί ή γλώσ­ σα είναι σκέψη. άλλά καί τρόπο Εκφρα­ σης. πού μιά φορά είχε ή Εκφραση «ιουδαϊκό». Βεβαίως. πού χαρακτηρί­ ζεται άκριβώς άπό τήν ύπεροχή τοϋ έξωτερικοΰ διακοσμητικοΰ στοιχείου πάνω στό «λειτουργικό». άκό|ΐα καί μέ πλα­ τιά Εννοια. δηλαδή τής λειτουργίας στήν όποία Ιχει συμπεριληφθεΐ ή «αισθητική λειτουργία»). γιά νά δημιουργήσει τήν ¿μορφιά. δμως. στόν τρόπο γραφής τοϋ 17ου αΙώνα. ό τρόπος όμιλίας καθορίζει τόν τρόπο σκέ­ ψης καί αίσθησης. μέτριο. Δέν είναι κατοχυρωμένο δτι ή «διακόσμηση» δέν εί­ ναι «λειτουργική» καί έννοεΐται ή «διακόσμηση» σέ πλατιά Εννοια γιά δλ’ αυτά. κι δχι μόνο αύτό. Στήν ίδια «λειτουργία». ■πράγμα πού είναι ήδη πολύ. τοϋ δγκου του κλπ. Τό νά καταστρέφουμε Ενα κατασκευα­ στικό Εργο. δηλαδή Εχει άποκτήσει τήν Εννοια. δεδομένου δτι άπ’ τήν Εκφραση «πραχτικό» άποβάλλεται κάθε ύποδεέστερη Εν­ νοια. Ιδιοτελές». Είναι σωστό δτι. Παρ’ δλ’ αύτά.ιε δτι ή «άρχιτεκτονική είναι έρμηνεία κάθε πραχτικοΰ πράγματος». ή μελέτη τής λειτουργίας δέν είναι άρκετή. Είναι άρκετό πού φτάσαμε στό σημείο νά δεχτοϋ'. πού δέν είναι στενά «λειτουργικά» σάν τά μαθηματικά· Ό «όρθολογισμός» δμως δδηγεί στήν «Απλοποίηση». δηλαδή νά δώσουμε νά καταλάβουν ο! άλλοι καί νά νιώσουν). τά ■προβλήματα τής γλώσσας Εχουν σπουδαιότητα.

θολογισμοΰ» οέν τοποθετούνται . Τυπικό άρθρο τής λογικής άνακολουβίας καί τής ήθικής έλαφρότητας τοΟ Τ ίλγκερ. άλλα τεχνική δέν είναι τίποτ’ άλλο. ή δυνατότητα πού Ιχει τό κοινό νά συμμετέχει στήν όμορφιά (δταν είναι ¿μορ­ φιά) 2τσι. ύλικά. ή «έξάπλωσή» της. Καταρρίπτεται ή άντίρρηση τοϋ Τίλγκερ * στόν Κρότσε * Λέει 6 Τ ίλγκερ 8τι. παρά έκφραση και τό πρόβλημα άνακυκλώνεται μέ διαφορετικά λόγια. « Ή φ υ ­ σι κή έ ξ ω τ ε ρ ί κ ε υ σ η τοΟ καλλιτεχνικοΟ φαντάσματος.ιέ τόν ίδιο τρόπο δπως γιά τήν άρχιτεκτονική. Έ χ ε ι μιά καθαρή προσωπική άξια.» Στήν «Italia che scrive» τοΟ Φλεβάρη 1929. πρόσωπα διαφορετικά άπό τόν άρχιτέκτονα «καλλιτέχνη . «τό ϊργο τέχνης» είναι ό «σχεδιασμός» (τό σύνολο τών σχεδίων. Ό συγγραφέας ένδιαφέρεται μόνο γι* αύτόν τόν ϊδιο ή Ιστο­ ρικά ίχ ε ι φτάσει στό σημείο νά σκέφτεται καί γιά τοός άλλους. Ό ειδικός. τίποτα. Έ νας άρχιτέκτονας μπορεί νά θεωρηθεί μεγάλος καλλιτέχνης άπό τά σχέδιά του. δμως. «Γιατί 6 καλλιτέχνης γράφει ή ζωγραφίζει ή σμιλεύει. Τό «μοντέλο». Ό σχεδιασμός είναι γιά τήν ύλική κατασκευή δ. σ’ αΰτή τήν περίπτωση «μνήμη».σχεδιαστή» μπορούν νά πραγμα­ τοποιήσουν τό κτίσμα κ λ π. άτομική. Τό κτίσμα είναι ή κοινωνική έξωτερίκευση τής τέχνης. 8χει ούοιχστιχί μνημονικό σκοπό» κλπ.). δεδομένου δτι πρέπει a priori νά δεχτοΰ. σύμφωνα μέ τόν Κρότσε. Αΰτό τό θέμα «ρέπει vdt έξεταστεί: Τί σημαίνει γιά tòv Κρότσε. θ α μπορούσε να ειπωθεί δτι πρόκειται για «τεχνι­ κή». άκόμα καί χωρίς νά Ιχει κατασκευάσει. ποό άφοΟ 54 .ιε δτι τό ώραΐο είναι πάντα ωραίο καί παρουσιάζει τα ίδια προ­ βλήματα.. μορφική του Ικφραση.αδήποτε κι άν είναι ή πραχτική. δπως στό τυπωμένο βιβλίο. Λ'^α ’Α ρχιτεκτονική. ή καί 6μαβική. τής άρχιτεκτονικής είναι χρήσιμο. αντικειμενικός χαρακτήρας τής άρχιτεκτονικής. μέ τα όποια. Στήν πραγματικότητα.τι τό «χειρόγραφο» γιά τό τυπωμένο βιβλίο. τών προγραμμάτων καί τών ύπολογισμών. δπο'.

μέ άφορμή τή «μνήμη» σαν αιτία τής καλλιτεχνικής έξωτερίκευσης: Ό άρχι τέκτονας δέν έχει τήν άνάγκη τοϋ κτίσματος για να «θυμάται» άλλα τοϋ σχεδιάσματος. 56 . Στήν Αμερική ύπολογίζεται δτι ένας ούρανοξύστης δέν πρέπει νά διατηρηθεί περισσότερο ά­ πό 25 χρόνια.Αύτό άς είπωθεϊ. ποό νΑ δημιουργεί Εν­ τυπώσεις. στήν δποία γίνεται μονάχα προσπάθεια νά έπιτευχθεί ή μεγαλύτερη Ικανοποίηση τών στοιχειωδών άναγκών τοϋ λαοΰ μέ τό μέγιστο τής ώφελιμότητας. δπως γιά ένα βιβλίο κλπ. ατό τέλος τοΟ Αρθρου τήν ξαναπαρουσιάζει Τδια χ ι βμοια σ4ν δική του σέ μορφή φανταστική καί σέ τέτοια. στήν δποία τό «πανόραμα» τής πόλης πρέπει νά είναι πολύ Ιλαστικό».αφέρον σημείο γιά έξέταση σήμερα είναι τό δτι σέ μιά κοινωνία μέ γρήγορη άνάπτυξη. Στήν άρχιτεκτονική τό πρόβλημα είναι πιό πολύπλοκο. γιατί είναι δύσκολο νά φανταστοϋμε κτίσματα φτιαγμέ­ να γιά τήν «αϊωνιότητα». μετατρέποντας κλπ. Άλλα τό πιό ένδ’. μιά μεγάλη άρχιτεκτονική τέχνη μπορεί νά γεννη­ θεί |ΐόνο μετά άπό μιά μεταβατική φάση «πραχτικοΟ» χα ­ ρακτήρα. άλλά πρέπει νά προσαρμόζεται καί σέ σχέση μέ τό «πανόρα|ΐΛ» στό όπο'ο τοποθετείται κλπ.). παίρνοντας έστω μονάχα ύπ’ 2ψη |ΐας τήν Κροτσιανή «μνήμη» σάν σχετική προσέγγιση στό πρόβλημα τοϋ γιατί 6 ζωγράφος ζωγραφίζει. Κατά τή γνώ­ μη μου. αύτδ πλατιά έν!χ ε ι «περιγελάσει» χυδαία τή θεωρία τοΟ Κρότσε τή σχετική μέ τό θέμα. βλ. δέν μπορεί να γεννηθεί μιά |ΐεγάλη άρχιτεκτονική τέ­ χνη. γιατί τό κτίσμα δέν είναι ποτέ τελειωμένο καί δλοκληρωμένο αύτό καθ’ έαυτό. γιατί ύποθέτουν δτι σέ 25 χρόνια όλόκληρη ή πόλη «μπορεί» νά άλλάξει φυσιογνωμία κλπ. ό συγγραφίας γράφει κλπ. (καί δέν μπο­ ρούν νά γίνουν δεύτερες Ικδόσεις έτσι εύκολα. Μαντσόνι). Καί 6 συγγραφέας εϊσάγει νεωτερισμούς γιά κάθε έκδοση τοϋ βιλβίου (ή διορ­ θώνει τα σχεδιάσματα. καί δέν άρκείται στό να φτιάξει φαντάσματα μονάχα για δική του χρήση καί κατανάλωση: υπολογίζοντας δτι κάθε άρχιτεκτονικό σχέδιο έχει ένα χαρακτήρα μεγαλύτερης «προσέγγισης» άπό τό χειρόγραφο. τή ζωγραφική κλπ.

ένός όρισμένου διανοητικοΟ καί πολιτιστικοϋ έπιπέδου κλπ. πού κάνει νά άναπτυχθεί μιά κα­ θορισμένη έπιστημονική δραστηριότητα. δποδεέστερες μέν. Μιά έργασία μπορεΐ νά είναι άξιόλογη: 1) έπειδή έκθέτει μια νέα άνακάλυψη. μέ δρόμους. δχι μονάχα για δ.π. μιά σύνδεση.νοούμενο.τι άφορά τό μεμονωμένο χτίσμα. Ή δομή (ή οίκονομία. πλατείες. πού Ιχει βάλει μιά έργασία δημιουργίας καί έπιστημον.τι άφορά Ινα Αρ­ χιτεκτονικό σύνολο. λογι­ κοί συλλογισμοί) καί τών θεμάτων είναι πολύ δύσκολη καί πολύπλοκη καί άπαιτεΐ τίς πιό πλατιές Ιστορικές γνώσεις. Μπορεΐ πράγματι νά συμβεΐ: 2) δτι πράξεις καί θέματα ήδη γνωστά Ιχουν έκλεγεΐ καί τοποθετηθεί σύμφωνα μέ μιά διάταξη. πάρκα κ. παρ’ δλ’ αύτά. ή διάταξη) μιας έπιστημονικής έργασίας. μέ Ινα κριτήριο πιό κατάλληλο καί πειστικό άπό τα προη­ γούμενα. μπορεΐ νά είναι «πρωτότυπη» αύτή ή ίδια. νά πά­ ρει ύπ’ ίψη της τούς στόχους. δηλαδή.λ. κήπους. τήν μεμονω]ΐένη κατοικία ή τόν |ΐεμονω|ΐένο χώρο συγκέντρωσης μεγάλων μαζών. 3) Τά ήδη γνωστά γεγονότα καί θέματα μποροϋν νά δημι­ ουργήσουν τΙς προϋποθέσεις γιά «καινούριες» έκτιμήσεις.κής Αναδιοργάνωσης. Ή έκλαίκευση είναι κατ’ έξοχήν πρακτική ένέργεια. δηλαδή τής «πρωτοτυπίας» τών γεγονότων (άπόψεις. άφιε- 56 . δηλαδή. έκλαίκευσης τών γνωστών γεγονότων καί των θεμάτων. Μερικά κριτήρια τής «λογοτεχνικής» κριτικής. 'Γπάρχει γι’ αυτό μιά τεχνι­ κή έκλαΐκευσης. Πρέπει νά έξεταστεΐ. στό κεφάλαιο τοΟ Κρότσε. Επίσης ή έξέταση καί ή κριτική τοΰ γεγονότος καί τής «πρωταρχικής» θεματολογίας. Άλλά δέν Εχει μο­ νάχα άξία ή άπόλυτη «μοναδικότητα». άλλα σ’ δ. άλλά. σέ μιά συγκεκρΐ|ΐένη πολιτιστική όμάδα. πού σ’ αύτήν πρέπει νά έξεταστεΐ ή συμφωνία τών μέσων μέ τόν τελικό σκοπό. σημαντικές· Ή «λογοτεχνική» κριτική πρέπει πεντακάθαρα. άκριβώς ή τεχνική πού χρησιμοποιήθι^κε. πού πρέπει νά προσαρμόζεται καί νά έπεξεργάζεται κάθε φορά.

πού θεωρεί δτι δέν ύπήρξε ποτέ τίποτα τό καινούριο κάτω Απ' τόν ήλιο καί δτι δλος ό κόσμος είναι πατρίδα. τό θε­ μέλιο κάθε κριτικής δραστηριότητας πρέπει νά βασιστεί στήν Ικανότητα Ανακάλυψης του διαχωρισμού καί τών διαφορών κάτω Από κάθε έπιφανειακή καί φαινομενική ό|ΐοιομορφία καί όμοιότητα καί τής Αναγκαίας ένότητας κάτω Από κάθε φαινομενική Αντίθεση καί διαφοροποίηση πρός στήν έπιφάνεια. Τό δτι ό X. καί. στήν κριτική μιάς δουλειάς. Κράτσε. πού Αφήνεται νά καταρριφθεί χωρίς νά τήν Αναπτύξουμε. πού 6 συγγραφέας προτεί­ νει σαφέστατα. πράγμα πού δέ σημαίνει. Κολόμβος πρότεινε νά πάει «πρός Αναζήτηση τοΟ Μεγάλου Χάν». Γι’ αύτό. Είναι άλλο πράγμα νά έκφράσουμε μιά γετ νική καί άφηρημένη σκέψη καί άλλο νά τήν σκεφτοΰμε πραγματικά καί συγκεκριμένα. είναι νά έ■πινοοϋμε καί άλλο νά ¿^αναλαμβάνουμε Από δεύτερο ή τρί­ το χέρι.). δέν έκμηδενίζει τήν Αξία το5 πραγματικού ταξιδιού του καί τών πραγματικών Ανακαλύψεών του γιά τόν εύρωπαϊκό πολιτισμό. «01 Ιστορικές θεωρίες τοΟ καθηγητή Λόρια» (2ημ. αύτό τό κριτήριο: Είναι άλλο πράγ­ μα νά Αποκαλύπτουμε μιά τυχαία παρατήρηση. &κ. I. άκόμα κι Αν βρίσκεται σ’ Αντίθεση |ΐέ τόν προτεινό|ΐενο στόχο. «Ιστορικός Ολισμός καί μαρξιστική οΙκονομΙα» χβφ. Τό δτι πρέπει. αύτοΟ πού — άντίθετα — βρίσκει «πρωτοτυπία» σ’ δλα τά έπίπεδα καί ζητά νά ’ναι «πρωτό­ τυπο» κάθε άναμάσημα μέ καινούριο σάλιο. βεβαίως. τελικά. Παρουσιάζονται οί πιό Ακραίες περιπτώσεις: αύτοΰ. ’Άλλο.ρωμένο στόν Λόρια (*). II. άκόμα καί στ?) σφαίρα τών Ιδεών. νά λάβου­ με ύπ’ δψη μας τόν τελικό στόχο. δτι πρέ­ πει νά άποσιωπηθεΐ ή νά παραβλεφθεϊ σαν μή Αξιόλογη μιά ¿ποιαδήποτε πραγματική προσφορά του συγγραφέα. * Μπ.άν άρχή Από τήν όποία Αναφύονται γόνιμα Αποτελέσματα. καί άλλο νά στα­ θεροποιήσουμε μ’. 57 .

βγάλει συμπεράσματα κακόβουλα καί ίδιοτελή κλπ.άρθηκε). δτι ή πολιτιστική δμάδα στήν δποία συμμετέχει δ Tizio πού «πιστεύει» ή «ύποστηρίζει» δτι παίρνει μέρος σέ μια πολιτιστική δμάδα. άν άπό άνεπάρκεια ή άδυναμία τοϋ συγγραφέα (ή άγνοια τής ιστορικής κατάστασης τοϋ ζητήματος) προκαλεΐται άλληλεπίδραση μεταξύ τών προϋποθέσεων καί τών άρχών. δτι δ Tizio χρησιμοποιεί τΙς Ιστορικές προϋποθέσεις μιας άξιοσέβαστης δμάδας. μπορεΐ v i ύπάρχει ζήτημα: 1) άξιολόγησης εάν δ δοσμένος συγ­ γραφέας κατάφερε με αυστηρότητα καί συνέπεια. πού μπορεΐ να άναιρεθοΟν έν μέρει. νά περιοριστούν ή ν’ άποδειχτεί δτι δέν Ιχουν πιά Ιστορική άξία. Μπορεΐ νά προσπαθεί νά άποδείξει δτι δ Tizio προ­ σωπικά είναι άνίκανος καί 2να μηδενικό. 2) άξιολόγησης τών σημείων έκκίνησης (ή άναφοράς) τών προϋποθέσεων. ή. Στό νά έξετάσουμε κριτικά μιά «πραγματεία». να λείπει ή συνέπεια. να συμπεράνει δ λ ε ς τίς συνέπειες άπό τίς προϋποθέσεις πού πή­ ρε σαν σημείο έκκίνησης (ή σημείο άναφοράς) : πιθανά νά λείπει ή αυστηρότητα. S8 . γιά νά. να ύπάρχουν κακόβουλες παραλήψεις. πού είναι άντίθετες ή έτερογενείς καί ιστορικά άπλησίαστες μεταξύ τους.Μεθοδολογικά κριτήρια. άπατάται ή θέλει νά έξαπατήσει. ή κριτική άξιολόγηση μπορεΐ να Ιχει διαφορε­ τικούς πολιτιστικούς στόχους (άκόμα καί πολεμικοπολιτικούς). Έ τσι.3) ίρευνας. άν οί προϋποθέσεις είναι δμοιογενεΐς μεταξύ τους. να λείπει ή έπιστημονική «φαντα­ σία» (δτι δηλαδή δέν μποροϋμε νά δοΟμε δλη τή γονιμότητα τής άρχής πού Γ.

Ζήτημα τής «Εμμεσης παρουσίασης» καί τών διδασκαλιών στό δράμα. (Υπάρχει δμως ή περίπτωση τής Νιόβης. t. Κανένας δέν Εχει παρατηρήσει δτι άν δέν πάρουμε ύπ’ δψη τό δράμα τοΟ Καβαλκάντε. Ανάγνωση τοϋ Βιντσέντζο Μορέλο σάν c o r p u s v i l e . σ’ αύτόν τόν κύκλο δέν φαίνεται σ τ ή ν π ρ ά ­ ξ η ή άγωνία τοϋ κολασμένου: ή δ ο μ ή θά Επρεπε νά· Βλ. 2(3 « Ά ν­ θρωπος χαΐ 6π«ρΛνθρωπος» (2 . èie. Στό βαθμό που περιορίζουν τήν αύθαιρεσία τοΟ ήθσποιοϋ καί χαρακτηρίζουν πιό συγκεκριμένα τή δοσμένη προσωπικότητα. Κρότσε καί τόν Λ.Ή δέκατη ώδή τής «Κόλασης» Ζήτημα «δομής καί ποίησης» στή «θεία Κωμωδία». Ροϋσσο. Ή Πομπηϊανή άπεικόνιση τής Μήδειας καθώς σκοτώνει τά. ’Ανά­ γνωση τοϋ Φεντέλε Ρομάνι γιά τόν Φαρινάτα. Ό Καβαλκάντε είναι δ τιμωρημένος του κύκλου. . βεβαίως.). Οί διδασκαλίες Εχουν καλλιτεχνικό χαρακτήρα. Συν­ τείνουν στήν παρουσίαση των χαρακτήρων. τό τρίτο ίπειαόδιο τής κωμωδίας τοΟ Τζ. άλλά σέ γλυ­ πτό: τό v i καλύψεις τό πρόσωπο θά σήμαινε άφαίρεση τοΟ Ιδιαίτερου περιεχοιιένου τού Εργου). Ή Μήδεια πα­ ρουσιάζεται μί καλυμμένο τό πρόσωπο: δ ζωγράφος δέν ξέ­ ρει πώς — καί δέ θέλει — νά άναπαραστήσει αύτήν τήν δψη. Ό Φαρινάτα καί δ Καβαλκάντε: Ό πατέρας καί δ πεθερός του Γκουίντο. Ή περίπτωση τοϋ «Ντόν Τζιοβάνι» (*) του Σώ μέ τό παράρτημα τοϋ έγχειρίδιου του Τζών Τάνερ: Αύτό τό παράρτημα είναι μία διδασκαλία άπό τήν δποία Ινας Εξυπνος ήθοποιός μπορεϊ καί πρέπει νά πάρει στοιχεία για τή δική του έρμηνεία. Μπ. Ντέ Σάνκτις. σύμ­ φωνα μέ τόν Μπ. παιδιά πού είχε άποκτήσει άπό τόν Ίάσονα.

Ό Φαρινάτα είναι μ ι ά σ ε ι ρ ά ά π ό ά γ ά λ μ α τ α . ό Ντέ Σάνκτις έξηγεί δτι κάνει τόν Κικέρωνα στόν Δάντη. αύτή είναι ή έπίμονη.οδηγήσει σέ μιάν αισθητική άξιολόγηση τής ώδής. κι αύτά τά στοιχεία δί­ 60 . Αύτή ή άγωνία τοϋ Καβαλκάντε. σέ μιά καθορισμένη ζώνη τοϋ παρελθόντος καί τοϋ μέλλον­ τος στήν όποία συμπεριλαμβάνεται τό παρόν. Ό Ντέ Σάνκτις σημείωσε τήν τραχύτητα πού περιέχεται στήν ώδή μέ τό γεγονός δτι ό Φαρινάτα άλλάζει ξαφνικά χαρακτήρα: ένώ πρώτα ήταν π ο ί η σ η Ιγινε τώρα δ ο μ ή . μιά καί κάθε τιμωρία Ιχει άναπαρασταθεί στήν πρά­ ξη. Τό δράμα τοϋ Καβαλκάντε Ποιά είναι ή στάση τοϋ Καβαλκάντε. Περίεργο πού οί λόγιοι δέ σκέφτηκαν άρχικα νά βοηθηθοϋν άπό τή δέκατη ώδή γιά να προσδιορίσουν κατά προσέγγιση αύτήν τήν ήμερομηνία (τό ’χει κάνει κανένας. ή μοναδική κυρίαρχη σκέψη του. Πώς παρουσιάζει δ Δάντης αύτό τό δράμα. Ή ποιητική αναπαράσταση τοϋ Φαρινάτα ξα­ ναζεί μέ θαυμάσιο τρόπο άπό τόν Ρομάνι.). τό δποβάλλει στόν άναγνώστη. Οδτε δμως καί ή βεβαίωση τοϋ ντέλ Λοϋνγκο βοήθησε γιά να έρμηνευτεί ή μορφή τοϋ Καβαλκάντε καί να δοθεί μιά έξήγηση στδ Ιργο πού άνατέθηκε στόν Φαρινάτα άπό τόν Δάντη γιά νά τό φέρει σέ πέρας. μά δέ βλέπει στό παρόν. στό μέλλον ό Γκουίντο είναι νεκρός. δταν άκούει «είχε» — τό ρήμα στόν άόριστο — αύτός έπιμένει. Τό βιβλίο τοϋ Ίσιντόρο ντέλ Λοϋνγκο για τα «Χρονικά» τοϋ Ντίνο Κο μπάνι: σ’ αυτά Ιχει καθοριστεί ή ήμερομηνία θανάτου τοϋ Γκουίντο. Δέν τό πα­ ρουσιάζει. Είναι νεκρός ή ζωντανός. ποιά είναι ή άγωνία του . δέν άμφιβάλλει πιά: δ γιός του είναι νεκρός. πιό Ακρι­ βόλογης. Τοϋ δίνει τά στοι­ χεία γιά νά ξανασυντεθεί τό δράμα. Ό Καβαλκάντε βλέπει καί στό παρελ­ θόν καί στό μέλλον. Στό παρελ θόν ό Γκουίντο είναι ζωντανός. 'Οταν μιλάει ρωτάει γιά τό γιό. άλλά στό παρόν. Ό Φαρινάτα λοιπόν άπαγγέλλει μια δ ι δ α σ κ α λ ί α . κι έπειδή άργεΐ ή άπάντηση. έξαφανίζεται στή φλεγόμενη κιβωτό.

'Ωστόσο. στήν άπόλαυση τοΟ φωτός. «είχε». «Πώς εϊπατε. ΑΙσθάνεται ύπόλογος μπροστά του. Ό Δάντης θέλει νά τοϋ λυθεϊ ό κόμ­ πος πού τόν έμπόδιζε ν’ άπαντήσει στόν Καβαλκάντε.νονται άπό τή δομή. καί χρησιμοποιεί τό ρήμα. μπορεΐ καί γονατιστός καί ρωτάει μ’ άμφιβολία για τό γιό. — Δέν όδηγεΐ τ ί μάτια του τόγλυκό φώς . Ό Καβαλκάντε πέφτει άνάσκελα. είναι Ινα άναγκαίο στοιχείο τοϋ δράματος πού έξελίσσεται. άλλάζει καί στόν Φαρινάτα. αυτό δμως τό συναίσθημα δέν είναι Ισχυρό μέσα του ¿κείνη τή στιγμή. Ό Καβαλκάντε δλο καί ήρεμεΐ ά λ λ ά ό Φαρινάτα δέν άλλάζει έκφραση. '0 Καβαλκάντε άρπάζει άμέσως αυτό τό πράγ|ΐα καί ούρλιάζει άπεγνωσμένα. άλλα ταπεινός. Έ τσι. ό Φαρινάτα δέν έχει Ιχνος ήττας στό πρόσωπό του. δμως. τόν έξετάζει γιατί έντυπωσιάστηκε άπό τή συν­ τριβή τοϋ Καβαλκάντε. άλλά καί ποίηση. Στό σύνολό της ή «ζωή» τών άνθρώπων άντιμετωπίστηκε σέ μιά όρισμένη κατάσταση. Ό Δάντης ύπογραμ|ΐίζει αύτή του τήν ψυχική δύναμη. Ό Δάντης άναλύει άρνητικά τόν Φαρινάτα γιά v i ύποβάλει τΙς (τρεις) κινήσεις τοϋ Καβαλκάντε. τό κε­ φάλι πού ξαναπέφτει. Ό Δάντης δέν έξετάζει τόν Φαρινάτα μονάχα γιά να «διδαχθεί». δέ γέρνει τό κεφάλι του. πού άναφέρεται στόν Γκουίντο. δχι ή βεβαιότητα. Ό Δάντης άπαντά. δπως δΦαρινάτα. Ζη­ τάει άλλες έπεξηγήσεις μέ τρεις έρωτήσεις. Κάτι. Τρεις μπατοϋτες: Ό Κα­ βαλκάντε δέν έμφανίζεται εύθυτενής καί άνδρείος. Στήν τρίτη έρώτηση ύπάρχει δλη ή πατρική τρυ­ φερότητα τοϋ Καβαλκάντε. πού ot καταδικασμένοι καί οί νεκροί έχουν χάσει. — Δέ ζεΐ πιά. στίς όποιες ύπάρχει μιά διαβάθμιση τής ψυχικής κατάστασης. τό σκύψιμο τής ράχης. Ή άμφιβολία είναι πού ύπάρχει μέσα του. άδιάφορος ή κάπως έτσι. Ό Δάντης καθυστερεί ν’ άπαντήσει κι Ιτσι ή άμφιβολία σβήνει στόν Καβαλκάντε. "Οταν κυριαρχεί καί πάλι στόν έαυτό του. τό δομικό κομ­ μάτι δέν είναι μόνο δομή. Ό Γκουίντο είναι ό σύζυγος τής κόρης του. δέ σκύβει τή ράχη. ό Φαρινάτα μένει άτάραχος. ύπάρχει Ινα δραματικό μέρος καί προηγείται τής διδασκαλίας. 61 . στόν άόριστο. νικημένος. ’Αντίθετα. τή σύσπαση τοϋ προσώπου. λοιπόν. δέν είναι τόσο άγέρωχος δσο στήν πρώτη του έμφάνιση.

για μια ιστορία τοϋ άνύπαρκτου. καθώς σκοτώνει τά παιδιά της. δπως μ’ αύτή τήν καλυμμένη μορφή. γιά πρώ­ τη ( . σκέφτεται τά μαϋρα μαλλιά τής Λουτσίας: «. |ΐά πού παραμένουν έξωτερικά Γχνη στό μηχανισμό τής δομής. γιά μιά άφηρημένη Ιρευνα. μά τ6 βαθύ συναίσθημα τοΟ καλλιτέχνη.) φορά άναγνώρισε ο’ αύτό τό τέχνασμα τοΟ ζωγράφου δχι τήν άν ικανότητά του ν’ άναπαραατήσει τήν πατρική λύπη.χ .. Πραγματεύτηκαν τό ζήτημα μετά τόν Λέοινγκ. μέ τό χέρι νά σκεπάζει τ6 πρόσωπο.. πού είναι διαφορετική στή γενική σύνθεση άπό τήν άπεικόνιση τοΟ Τ ιμάντε. θ ά μπορούσε κι έδώ νά πρόκειται για τήν άναζήτηση ένός δράματος «πού φτιάχνεται μέ τή φαντασία». Ό Λέαινγκ. * Ό Π λ (νιος θυμίζει δτι 6 Τιμάντε άπό τή Σικυώνα είχε ζω ­ γραφίσει τή σκηνή τής θυσίας τής ’Ιφιγένειας άπεικονίζοντας καλυμμένον τόν Άγαμέμνονα. 62 .καί φέρνοντας στό νοϋ τήν εικόνα τής Λουτσίας (! ) δ έ θ ά π ρ ο σ π α θ ή σ ο υ ­ μ ε νά ποΰμε αύτό πού αίσθάνθηκε: δ ά ν α γ ν ώστης γ ν ω ρ ί ζ ε ι τΙς σ υνθήκες. άρθρο πού περιληπτικά δημοσιεύτηκα στό «Marzocco» στίς 13 ’Ιούλη 1930. Κάτι τι σαν τή στάση πού συχνά παίρνει ό Μαντσόνι στούς «Άρραβωνιασμένους». δταν δ Ρέντζο. τοΟ δποίου ή έρμηνεία δέν είναι πλήρως Ικανοποιητική. 'Οπως. άφοϋ είναι γνωστές οΐ συνθήκες (*). μετά τήν περιπλά­ νησή του γιά να βρει τήν Ά ντα καί τό σύνορο. δέ θά κατάφερνε νά δώσει μιά τόση πονεμένη έκφραση άτέλειωτης κατήφειας. 2τ1ς πομπηϊανές άπεικονίσεις -δπάρχουν κι άλλα παραδείγματα καλυμμένων μορφβν: π . στόν «Λαοκόοντα». Γ ι’ αύτές τΙς διαφορετικές άναπαραστάσεις τής θυσίας τής ’Ιφιγένειας μιλάει 6 Πάολο Ένρίκο Ά ρία ς στό «Bollettino dell’ Istituto Nazionale del -dramma antico di Siracusa». Καί στήν πομπηϊανή άκεικόνιση τής θυσίας τής ’Ιφιγένειας. ή Μήδεια. για εδλογες προ­ θέσεις πού ποτέ δέν Ιγιναν συγκεκριμένη ποίηση. πού άκόμα καί μέσα άπό τΙς πι6 σπα­ ραξικάρδιες έκφράσεις τοΟ προσώπου.Κριτική του «άνέχφραστον». ή μορφή τοΟ Άγαμέμνονα είναι καλυμμένη. 01 παρατηρήσεις που Εκανα θά μποροΟσαν να γ ί­ νουν άφορμή γιά τήν άντίρρηση δτι πρόκειται για μιά κριτική του άνέκφραστου. δ ς τ ό φ α ν τ α σ τ ε ί » .

Γκαργκάνο «Ή γλώσσα στούς χρόνους τοϋ Δάντη καί ή έρμηνεία τής ποίησης» («Marzocco.Ή άντίρρηση ϊχει μιά έπίφαση άλήθειας.έπ. τής ιστορικά πραγματωμένης γλώσσας. άντίθετα. καί δέν παραιτήθηκε έκούσια άπό τίποτα (*). βά­ ζοντας δρια στήν ϊκφρασή του γιά λόγους πραχτικούς (δ Μαντσόνι πρότεινε να μή μιλάμε για τόν σεξουαλικό Ερωτα καί να μήν άναπαριστοϋμε τά πάθη στήν δλοκλήρωσή τους γιά λόγους «Καθολικής ήθικής»).ια : «Δέν ταξι­ δεύω έγώ γιατί τό διάλεξα. άκίνητος. 1930 (Σ. άναφέρεται ή έρμηνεία τοϋ Σικάρντι πάνω στό θέμα τής «άκαταδεξίας» τοϋ Γκουίντο. Έ τσι — γράφει δ Σικάρντι — θά ’πρεπε νά έρμηνευθεϊ τό άπόσπασ. νά ξανακτιστεί καί νά κριτικαριστεΐ μιά ποίηση πουθενά άλλοϋ. δέν είμ’ έλεύθερος νά Ιρθω ή νά μήν Ιρθω.τάνα στή «Nuova Italia» τοβ Ί ο ί- . δδηγήθηκα έδώ άπ’ αύτόν πού μέ περι­ μένει έκεΐ. Δέν 2κόψε. Μπορεΐ. Ι. θά μπορούσαμε νά πούμε. Ρώ­ μη) . οίκος Optima. έκτός άπό τή σφαίρα τής συγκε­ κριμένης Εκφρασης. Ά ν 6 Δάντης δέν μπορεΐ ν’ άφεθεΐ νά φαντάζεται. δπως δ Μαντσόνι. Σ. καί πού δ Γκουίντο σας δέν καταδέχτη•κε νά Ερθει έδώ μ α ζ ί τ ο υ ή νά συντροφευθεΐ έδώ * Σ χετικά μ’ αδτό τό θέμα τοΟ χαλλιτεχνιχοΟ νεομαλβουσιανισμοΟ τοΟ Μαντσόνι. τό βιβλίο τοβ Κρότοε [«’Αλέξανδρος Μαντσό­ ν ι. «θεωρητικοϋ ή πρακτικοϋ χαρακτήρα». δμως.)1 καί τό Λρθρο τοβ Τζιουζέπβ Τσ'. πού τελικά δ Δάν­ της 5έ θά είχε παρατηρήσει πάντα (Ούγκολίνο. Ή άκαταδεξία τοϋ Γκουίντο Στήν κριτική ανάλυση πού Ικανέ δ Τζ. δ Δάντης «πέταξε μέ τά φτερά πού είχε».). τά φτερά στόν Δάντη Ενα «θελημίνο» στοι­ χείο. (Βοχίμια χαΐ συζητήσεις)» Laterza. «Ινισχυμένους» άπό τά Ιδιαίτερα συναισθήματά του γιά τόν Γκουίντο. 14 Απρίλη 1929) γιά τό τελευταίο βιβλίο τοϋ Ένρίκο Σικάρντι «Ή Ιτα­ λική γλώσσα στόν Δάντη» (έκδοτ. γλώσσας». αυτό θά είχε γίνει γιά λόγ­ γους «παραδοσιακής ποιητική. Μπέρι. 6λ. λοιπόν. Μίρα κλπ.

Ας ύποθέσουμε. μιΑ πρόταση σέ θέση Αντικειμένου: ν α I ρ θ ε ι. δτι δέ θα δεί ζωντανό τό γιόκα του οΰτε καί στήν κόλαση κλπ. Από τήν ίδια της τή φύση δέν μπορεϊ νΑ περιοριστεί για κανένα λόγο). μ αζί). ή τό ούσιαστικό έ ρ χ ο μ ό ς ή. Σέ κάποιο σημείο τής ΑνΑλυσής του δ Γκαργκάνο γρΑφει: «Ό φίλος τοΰ Γκουίντο λέει στύ φτωχό πατέρα. τό cui Αναφέρεται φυσικά στόν Βιργίλιο. T i παίρνουμε Από τό προαναφερμένο «da me stesso non vegno» («δέν έρχομαι Από μόνος μου») καί είναι. μΑ δ χρό­ νος τοΰ ρήματος. π ο j τ ο ϋ δ ι α ψ ε ύ σ τ η κ α ν ο ί έ λ π ί δ ε ς . Αν θέλετε. δχι ούσιαστική: δέν κάθεται να έξηγήσει σέ τί συνίσταται ή «Ακα­ ταδεξία» (ή τής λατινικής γλώσσας ή τοϋ βιργιλιανοΟ Ιμπε­ ριαλισμού ή τών Αλλων έρμηνειών πού δόθηκαν Από τούς μεταφραστές). *0 Καβαλκάντε δέν λειτουργεί σύμφωνα μέ τή «λογική».μαζί του». «Λόγω μεγαλοφυίας». Π ο ύ τ ο ϋ δ ι α ψ ε ύ σ τ η κ α ν οί έ λ π ί δ ε ς . Στό "ebbe” πέφτει δ «αίσθητικός» καί «δρα­ ματικός» τόνος τοΰ στίχου κι αύτό Αποτελεί τήν πηγή τοϋ 64 . ΑλλΑ σύμφωνα μέ τό «πάθος»: δέν ύπάρχει κανένας λόγος νΑ συ­ νοδεύσει δ Γκουίντο τόν ΔΑντη· ύπάρχει μόνο ή έπιθυμία τοϋ ΚαβαλκΑντε να |ΐάθει Αν δ Γκουίντο είναι νεκρός ή ζωντα­ νός έκείνη τή στιγμή κι £τσι νΑ ξεπεράσει τόν πόνο του. Καί τό Αντικείμενο τοϋ «ebbe a disdegno». Ή πιό σημαντική λέξη τοϋ στίχου: «Ίσως μ’ αύτόν δ Γκουίν­ το σας δέν καταδέχτηκε». («Ίσως μ’ αύτόν δ Γκουίντο σας δέν κα­ ταδέχτηκε») . Δέ βάζει τό πρόβλημα: γιατί Αραγε δ Καβαλκάντε πρέπει νΑ περιμένει κύρια δτι δ Γκουίντο θα ίρθει στήν κόλαση μέ τόν Δάντη. ΑλλΑ δέν είναι Ινα δεύτερο Αντικείμενο ΑλλΑ μι A Από τις συνηθι­ σμένες Αντωνυμίες Από τήν δποία λείπει δ σύνδεσμος c o n (μέ. Καί λίγο είναι: είναι μιΑ λέξη τοϋ Γκαργκάνο ή πάρθηκε Από τόν ΣικΑρντι. δέν είναι τό «μ’ αύτόν» οδτε ή Ιννοια τής Ακαταδεξίας στό ρήμα «καταδέχτηκε». (Αύτό δέν είναι σωστό: γιατί ή «χάρη».». Ή έρμηνεία τοΟ Σικάρντι είναι τυπική. στό στίχο: «Forse cui Guido vostro ebbe a disdegno». ΓιΑ τόν ΣικΑρντι. Ό Δάντης είχε πάρει σαν δώρο τή «χάρη» από τόν Ουρανό: Πώς ΘΑ μπορούσε νΑ δοθεί αύτή ή χάρη σέ Ιναν Αθεο.

Βινιοένιοο ίίορέλο. πού είχε διαβαατεί ατό «Σπίτι τοΟ Δάντη». Φαρινάτα καί Καδαλκάντι(* ). Ή δίκατη ώβή τής Κόλαοης». καί ιδιαίτερα τό «Άπό τόν Μπονιφάτσιο τόν 8ο στόν ’Αρίγκο τόν 7ο. δηλαδή διακόπτει τήν τιμωρία του πού είχε μπεϊ σ’ έ φ α ρ μ οϊ ή· Ή ήμερομηνία τοϋ θανάτου τοϋ Γκουίντο Καβαλκάντε προσδιορίστηκε για πρώτη φορά κριτικά άπό τόν Ίζιντόρο ντέλ Λοΰνγκο στό Ιργο του «Ό Ντίνο Κομπάνι καί τό Χρο­ νικό του» τοΟ όποιου «ό τρίτος τόμος. 5 65 . βγάζει τόν Καβαλκάντε άπό τήν άνησυχία. δχι. «Μσντατόρι». οελ. ίκδ. ατή Ρώμη οτίς XXV ’Απρίλη MCMXXV 2) «Ό Καβαλκάντι καί ή ακαταδεξία του».δράματος τοϋ Καβαλκάντε πού έξηγεΐχαι στις διδασκαλίες τοΟ Φαρινάτα: καί είναι ή «κάθαρση»· 6 Δάντης γίνεται πιό ήπιος. θ α πρέπει να έξετάσουμε άν 6 ντέλ Λοΰνγκο. Δάντης. 1927. 80. πού περιέχει τούς κα­ ταλόγους. προσδιορίζοντας τήν ήμερομηνία θανάτου τοΰ Γκουίντο. ξα­ νακοιταγμένη καί διορθωμένη καί έπαυξημένη σέ μερικά ση­ μεία. συ­ σχετίζει αύτήν τήν ήμερομηνία μέ τήν δεκάτη ώδή: δν θυ­ μ ά ρ ι καλά. «Άπό τόν αιώνα καί άπό τό ποίημα τοΰ Δάντη». ένός μέρους τοΰ ?ργου γιά τόν «Ντίνο Κομπάνι καί τό Χρονικό του». Σελίδες τής φλώρεντίνικης Ιστο­ ρίας γιά τή ζωή τοϋ Δάντη». Π ερ ιίχει βΰβ κείμενα: 1) «Δάντης καί Φαρινάτα. 8ο. μέ δλο τό £ργο καί τό κείμενο τοϋ «Χρονικού» σύμφωνα μέ τόν Λαυρεντιανό Όσμπορνανιανό κώδικα» δημοσιεύτηκε τό 1887’ ό πρώτος καί 6 δεύτερος τόμος είχαν τελειώσει τό 1880 καί τυπώθηκαν λίγο άργότερα. πού είναι μιά έπανάληψη. Για τό ίδιο ζήτημα άς κοιτάξουμε τά 2ργα τοϋ ντέλ Λοΰνγκο: «Ό Δάντης στα χρόνια τοΰ Δάντη». Μπολόνια 1898. ό ιστορικός καί φιλολογικός. Στό βιβλιογραφικό δελτίο τσ3 έκδότη λέγεται: «Οί έρμηνείες τοΰ Μορέλο θά δώσουν άφορμή γιά συζητήσεις άνά* Σ ί αχ. Μπολόνια 1888.

χαιρετίσματα! Καί είναι πολύ εύκολο νά πεισθεί άπό Ιναν παρόμοιο πρόλογο: άπαλλάσσεται άπό τοΟ νά κάνει μιά προσεκτική καί πολύ κουραστική έργασία έπιλογής καί έμβάθυνσης συμπερασμάτων στά δποία έχει καταλήξει ή Ιστο­ ρική καί αισθητική κριτική. έμεϊς σήμερα μπορούμε νά διαβάζουμε καί νά καταλαβαίνου­ με τή «θεία Κωμωδία». δμως. πού ή άτελής Ιστορική πλη­ ροφόρηση καί ή ά ν ε π α ρ κ ή ς δ ι α ν ο η τ ι κ ή έ κ π α ί δ ε υ ση συναγωνίζονταν νά τΙς κατασκευάσουν καί νά τΙς διατηρήσουν άξεμπέρδευτες· Ό Μορέλο. οί πιό άσαφείς ύπαινιγμοί καί τέλος πάντων τα πιό Ι­ διαίτερα χαρακτηριστικά τών προσώπων τών τριών ώδών έ­ χουν κατανοηθεΐ καί ξεκαθαριστεί». οί πιό δύσκολες άναφορές. χωρίς νά χανόμαστε πιά στούς λα­ βύρινθους τών παλιών εικασιών. θά είχε τήν ά ρ μ ό ζ ο υ σ α π ρ ο ε τ ο ι μ α σ ί α καί θά είχε στήν κατοχή του μιάν άρ'. είναι άπαραίτητη μιά «έκπαίδευση περισσότερο άπό κάθε άλλη φορά αύστηρή» γιά τήν έρμηνεία τής δέκατης ώδής γιά νά μήν άντικατασταθοΟν οί προσωπικές προθέσεις καί τά προσωπικά πάθη μ’ έκεΐνα πού άνήκουν σ’ άλλον καί γιά νά μήν έγκαταλειφθοϋν στίς πιό άλλόκοτες λοξοδρομήσεις. Ό Μορέλο διαπιστώνει δτι ή δέκατη ώδή είναι κύρια πολιτική. μετά τήν άρμόζουσα πρ ο ε τ ο ι μ ασ ί α . δσο καί ή θρησκεία»* δπότε. «κατ’ έξοχήν πολιτική» καί «ή πολιτική γιά τόν Δάντη είναι τόσο Ιερό πράγμα. Ή δέκατη ώδή είναι. Είχε κάνει. Καί συνεχίζει: Β έ β α ι α . 'Ε ­ τσι άρχίζει τό πρώτο του κείμενο: «Ή κριτική τής τελευ­ ταίας τριακονταετίας έχει έξερευνήσει τόσο βαθιά τΙς πη­ γές» (!) τοΟ έργου τοΟ Δάντη. άλλά . 6 Μορέλο μιά όποιαδήποτε προε­ τοιμασία γι’ αυτή τή δουλειά καί γι’ αυτήν τήν Ερευνα.μεσα στούς μελετητές. πού τώρα πιά μπορεί νά πει κανείς δτι οί πιό σκοτεινές έννοιες. σύμφωνα μέ τόν Μορέλο. λοιπόν. έπειδή άπέχουν έντελώς άπό τΙς πα­ ραδοσιακές καί φτάνουν σέ διαφορετικά καί νέα συμπερά­ σματα».στη διανοητική έκπαίδευση: δέ θά είναι δύσκολο ν’ άποδειχτεί δτι αύτός έχει έπιφανειακά διαβάσει αυτήν τήν δέκατη ώδή καί δέν έχει κα­ τανοήσει τό πιό έμφανές στοιχείο. Ποιός είναι ίκανοποιη μένος.

35). δπως άγνοοΰσε καί τό> πρόσωπο τοΟ Ντάντε κι έπειδή άγνοεΐ δτι δ Γκουίντο Ιχει παντρευτεί τήν κόρη του. θά τού είναι εύκολο να δώσει μια πολιτική έρ^. πρέπει νά ’χει μιά κάποια έπιφανειακή γνώση δν δχι κι ?ναν δρισμένο άριθμδ δελτίων. •έπειδή «τά λόγια τοϋ Καβαλκάντε φτάνουν στ’ αύτιά του δχι στήν ψυχή του. πού «δέν έπιτρέπει στ’ άγαπημένα πρό­ σωπα τού σπιτιού του νά τδν άπστρέψουν άπδ τό νά σκέφτε­ ται τΙς καινούριες δυστυχίες τής πατρίδας» καί Ικείνη τοϋ Ντέ Σάνκτις. είναι ϊσως δχι γιατί είναι άναίσθητος ή έπειδή είναι άδιάφορος στόν πόνο τών άλλων. γιά τδν δποΐον δ Φαρινάτα παραμένει άπαθής. παρά μόνον έπιφανε-.ακά.δέν τδ άποδεικνύει καί δέν μπορεΐ νά τδ άποδείξει. ίτσι δπως θέ­ λει δ ποιητής. Ό Μορέλο θέλει νά έξηγήσει τήν άπάθεια τού Φαρινάτα καθώς έξελίσσεται τδ έ π ε ισ ό δ ι ο τού Καβαλκάντε. άφοΰ ρίξει μιά ματιά στήν ώδή άπό τήν πρώτη Ικδοση πού θά πέσει στά χέρια του. έπειδή δέν είναι άλήθεια: ή δέκατη ώδή είναι πολιτική δπως πολι­ τική είναι δλη ή «θεία Κωμαδία». Γιά τδν Μορέλο μπορεΐ νά δπάρχει «μιά πειστική — ϊσως — έξήγηχτη». τρία χρόνια πρίν άπό τήν έπιστροφή τών Καβαλκάν-τι στή Φλωρεντία. Πέθανε ΐδ 1264. άλλά δέν είναι πολιτική κατ’ έξοχήν.ηνεία τής δέκατης ώδής. τή δέκατη ώδή. γιά τδν δποΐον αύτή ή άδιαφορία δείχνει τή δυνατή συ­ νήθεια τού άνθρώπου. σαν τδν Μορέλο. Αύτή δμως ή διαπίστωση βολεύει τδν Μορέλο για νά μήν κουράζει τά μηνίγγια του' έπειδή θεωρεί τδν έαυτό του μεγάλον πολιτικό άντρα καί μεγάλο θεωρητικό τής •πολιτικής. φαίνεται στίς σελίδες πού πραγμα­ τεύεται τις σχέσεις άνάμεσα στόν Φαρινάτα καί στόν Γκου­ ίντο Καβαλκάντι (σελ. δταν δ Γκουίντο ήταν έπτά χρονών' καί 67 . Τδ δτι δ Μορέλο δέν ¿χει διαβάσει. άλλά έ π ε ι δ ή ά γ ν ο ε ΐ τδ π ρ ό σ ω π ο τ ού Γ κ ο υ ί ν τ ο . χρησι­ μοποιώντας τΙς γενικές Ιδέες πού κυκλοφορούν γιά τήν πολι­ τική τού Δάντη καί γιά τΙς δποΐες κάθε καλός άρθρογράφος. Πού πάει νά πει: «"Αν δ Φαρινάτα δέν άλλάζει δψη ούτε κουνά τδ κεφάλι οΰτε σκύβει τήν πλάτη. θυμάται τή γνώμη τοϋ Φόσκολο. πού ίχει δλοκληρωτικά στραφεί σέ μιά μονα­ δική σκέψη: «τήν τέχνη πού δέν μαθεύτηκε καλά».

μάλιστα δέ σκέφτεται δτι είναι έλάχιστα πιθανό οί δαίμονες ή οί άγγελοι νά κατάφερναν. Π ρ ά γ μ α πού δ έ φ α ί ν ε τ α ι νά έ χ ε ι σ υ μ β ε ΐ». άν καμιά ψυχή ή κανένας άγγελος ή δαίμονας δέν τοΟ έφεραν τήν είδηση. νά πληροφορήσουν τδν Φαρινάτα γ ι’ αύτδ πού τοϋ ήταν άγνωστο. δχι πάντα. πού δ­ ταν διαβάσει Ινα μυθιστόρημα θέλει νά ξέρει τί έκαναν πα­ ραπέρα δλα τά πρόσωπα (άπ’ δπου καί ή έπιτυχία τών πε­ ριπετειών — άλυσίδα) : είναι ή νοοτροπία τοΟ Ροσίνι. σέ άνύποπτο χρό­ νο. Λοιπόν δ Μορέλο δέν έχει κάν διαβάσει καλά τδ κείμενο' 2) είναι χαρακτηριστικό ένδς έρασιτέχνη. Είναι ή νοοτροπία τοΰ άνθρώπου τοϋ λαού.Ό Φόσκολο καί δ Ντέ Σάνκτις (ιδιαίτερα δ Ντέ Σάνκτις) δέν Απομακρύνονται άπδ τήν κριτική σοβαρότητα: άντίθετα 6 Μορέλο σκέφτεται πραγματικά γιά τή συγκεκρι­ μένη ζωή τοϋ Φαρινάτα στήν κόλαση πέρα άπδ τήν ώδή τοϋ Δάντη. ό Φαρινάτα μπορεί νά μή γνωρίζει τη συγγένειά του μέ τδν Γκουίντο καί νά παραμένει άπαθής μέ τήν τύχη έκείνου. πού γράφει τή «Μοναχή τής Μόντσα» ή δλων αύτών τών Αδέ­ ξιων συγγραφέων πού γράφουν τΙς συνέχειες διάσημων έρ­ . " Α ν ε ί ν α ι ά λ ή θ ε ι α δ τ ι ο I ν ε ­ κ ρ ο ί δ έ ν μ π ο ρ ο ύ ν νά ξ έ ρ ο υ ν ά π δ μόνοι τους τΙς π ρ ά ξ ε ι ς τών ζ ω ν ­ τ αν ών . στά πρό­ σωπα ένδς έργου τέχνης νά πηγαίνει νά ψάχνει τΙς προθέ­ σεις πέρα άπδ τή σημασία τής κατά λέξη έκφρασης τοΰ κει­ μένου. τ ώ ν ά γγ έ λ ω ν ή τ ώ ν δ α ι μ ό ν ω ν .άρραβωνιάστηκε μέ τήν Μπίτσε (Μπεατρίτσε) δταν ίγινε έννιά χρονών (1269) πέντε χρόνια μετά τδ θάνατο τοϋ Φαρινάτα. και σ’ αύτδ συνίσταται ή ειδική τιμωρία τους έκτδς άπδ τή φλεγόμενη κιβωτδ «έπειδή θέλησε νά δει στδ |ΐέλλον» καί |ΐόνο σ’ αυτή τήν περίπτωση αύτοί άγνοοΰν «άν άλλοι δέ μάς δδηγοΟν». ά λ λ ά μό ν ο μ έ σ α ά π δ τ Ι ς ψυ­ χ έ ς π ο ύ τ ο ύ ς π λ η σ ι ά ζ ο υ ν . Τδ άπόσπασμα είναι ύπερβολικδ άπδ πολλές άπόψεις καί δείχνει πόσο άνεπαρκής είναι ή διανοητική έκ­ παίδευση τοΟ Μορέλο: 1) Ό Φαρινάτα συχνά λέει άνοιχτά καί ξάστερα δτι οί αίρεσιάρχες τής δμάδας του άγνοοΰν τά γεγονότα «δταν πλησιάζουν ή είναι παρόντα».

μετά τό "ebbe” . άποκαλύπτεται έπίσης έκεϊ πού μιλάει για τόν Καβαλκάντε. Γιατί «μέσ’ άπό τό σπαραγμό τών έμφύλιων πολέμων» . "Οτι στήν ποίηση τοϋ Δάντη ύπάρχει βαθιά σχέση ά νάμεσα στόν Φαρινάτα καί τόν Καβαλκάντε συνάγεται άπό τή γραφή καί τή δομή τής ωδής: Ό Καβαλκάντε καί 6 Φαρινάτα βρίσκονται κοντά (μερικοί ζωγράφοι φαντάζονται δτι βρίσκονται στήν ίδια κιβωτό). Αύτή είναι μια έγκεφαλική προσθή­ κη τοϋ Μορέλο. οδτε που έμφανίζεται πιά. Τό δτι 6 Μορέλο δέν κατάλαβε τή γραφή τής ώδής.πολιτική ύπάρχει στόν Φαρινάτα καί πράγματι είναι ή πολιτική πού τόν στηρίζει τήν ώρα πού φαντάζεται τήν οικογενειακή κα­ ταστροφή τής κόρης του. τά δυό τους δράματα συνδέο^ ται στενά καί 6 Φαρινάτα περιορίζεται στή δομική λειτουρ­ γία τοϋ e x p l i c a t o r για νά εισάγει τόν άναγνώστη στό δράμα τοϋ Καβαλκάντε. ’Ηλιθιότητα. Σύμφωνα μέ τόν Μορέλο. Τό διπλό στοιχείο οικογένεια . Στόν Καβαλκάντε δμως.έ.γων ή Αναπτύσσουν καί πολλαπλασιάζουν έπΐ μέρους έπεισόδια. 6 Καβαλκάντε «ρωτάει τόν Δάντη κλαίγοντας: — Γιατί 6 γιός μου δέν είναι μαζί σου .: «Παρουσιάζεται έπίσης σ’ αύτήν τήν ώδή καί τό δράμα τής οικογένειας μέσ’ άπό τό σπαραγμό τών έμφύλιων πολέμων' δχι δμως άπό τόν Δάντη καί τόν Φαρινάτα. συνέπεια τής διαπίστωσης δτι ή δέκατη ώδή είναι «κύρια πολιτική». καί καταρέει πραγματικά μόλις βεβαιώνεται δτι αύτός είναι νε­ κρός. Καί πάρα κάτω: «Ό Γκουίντο ζοϋσε τήν έποχή τοϋ μυστικού ταξιδιού' ήταν δμως νεκρός δταν ϊγραφε 6 Δάντης. περιττεύει. 'Οπότε. ή μόνη αΙτία για τό δράμα του είναι ή άγάπη του γιά τό γιό. Σαφώς. σελ. π α ρ ’ δ λ ο π ο ύ . άλλά άπό τόν Καβαλκάντε».— κ λ α ί γ ο ν τ α ς . γιά Ινα νεκρό δγραφε στήν πραγματικότητα 6 Δάντης. 31 κ. 6 Φαρινάτα «Αναλυτικά» δέν άλλάζει δψη ούτε λυγάει τό κεφάλι του οδτε σκύβει τήν πλάτη. 6 Δάντης άντιπαραθέτει τόν Φαρινάτα στόν Καβαλκάντε στή φυσική — σαν άγαλμα. Αύτό τό κλάμα τοϋ Καβαλκάν­ τε μπορεϊ νά πει κανείς άληθινά πώς είναι τό κλάμα γιά τόν έμφύλιο πόλεμο». δψη πού έκφράζει ή ήθική τους στά­ ση' 6 Καβαλκάντε π έ φ τ ε ι .

πελίνος σΑν τόν Φαρινάτα. Στήν πραγματικότητα. καί πετάει. ούσιαστικΑ δ Δάντης ήταν γκψ. ΠΑνω σ’ αύτό τό θέμα μπορεί νΑ πει ό καθέ­ νας δ.τι θέλει. Αν αύτοί οί αίρεσιΑρχες μπορούν να γνωρίζουν τό μέλλον. μόνο πού δ ΔΑντης ήταν γκψ. παρα πολιτικής τΑξης μέ άμεση Ιννοια. πρέπει να γνωρίζουν τό παρελθόν. δπως λέει. κλπ. «δ ήρωάς του». Για τόν Μορέλο. κυριολεκτικά. ΑλλΑ καί τών πολιτικών διαιρέσεων τής έποχής του πού ή­ ταν πολύ διαφορετικές Από έκεϊνες πού ύπήρχαν πρίν πε­ νήντα χρόνια. χωρίς νΑ σκεφτεί δτι. «Ιφτιαξε κόμμα γι’ αύτόν τόν Εδιον»: είναι βασικΑ Ινας «διανοούμενος» καί δ σεχταρισμός του καί ή τάση του νΑ Ακολουθεί σΑν όπαδός είναι περισσότερο διανοητικής. δηλαδή «πολιτικός άνθρωπος» περισσότερο. γιατί μετΑ δ Μορέλο σταματα στήν προφητεία τού Φαρινάτα. ’Επιφανειακή έξέταση γεμάτη Αντιθέσεις.πελίνος ocal δ ΦαρινΑτα είναι. Αύτό πού προκαλεΐ τό μειδίαμα στόν Μορέλο είναι ή «Ακαταδεξία» του γιΑ τούς σχολιαστές. μιΑ καί τό μέλλον γίνεται πάντα παρελθόν: αύτό δέν τόν σπρώχνει νΑ ξαναδιαβάσει τό κείμενο ocal να έπιβεβαιώσει τήν ΙννοιΑ του. στό παπΑτο καί στή δημοτική δημοκρατία τους. θ α I π ρ ε π ε τελικά να πληροφορήσει τόν πα­ τέρα για τό Αντίθετο». κι δ Εδιος. Εξάλλου ή πολιτική τοποθέτηση τοϋ ΔΑντη ΘΑ μπορούσε νΑ προσδιοριστεί δχι μό­ νο μέ μιΑ λεπτομερέστατη Ανάλυση δλων του τών κειμένων. ’Αλλα καί ή λεγάμενη πολιτική έρμηνεία πού κΑνει & Μορέλο στή δέκατη ώδή είναι έξαιρετικΑ έπιφανειακή: δέν είναι τίποτ’ Αλλο Από έπανΑληψη τής παλιάς έρώτησης: ΤΗταν δ ΔΑντης γέλφος ή γκιμπελίνος. παρΑ «κομματικός».λ όγ ω τής χ ρ ο ν ο λ ο γ ί α ς του τ α ξ ι ­ δ ι ο ύ . πού ξεφυτρώνει έδώ 70 . δ ΔΑντης. πάνω από τήν κατα λέξη γραφή. Ό Μορέλο ίχει τόσο πολύ πέσει στήν παγίδα τής φι­ λολογικής δημαγωγίας πού δέν είναι σέ θέση νΑ καταλΑβει πραγματικά τΙς πολιτικές θέσεις ίσων Ιζησαν τόν Μεσαίωνα άπέναντι στήν Αυτοκρατορία.: κομμάτι πού δείχνει πώς & Μορέλο μόλις πού Αγγιξε τό δραματικό καί ποιητικό περιε­ χόμενο τής ώδής.

μέ τήν Επαρση του νοΰ άπό έχείνους πού. σελ. τις λεπτολογίες της. μέ ψυχολογιχδ τρόπο. χι αύτός θεωρεί δτι αύτή είναι μιά άπόδειξη δτι. 456-479 («Ό Πα­ ράδεισος χαί ή χριτιχή τοΟ Ντέ Σάνχτις»). νά βιά­ σει τήν πείρα μέ άφηρημένη χι Εντεχνη φαντασία». πού χάθε φορά Εχουν διαφορετική χαταγωγή καί έξήγηση άπ’ δ.κι έκεί. Τυπιχή ή περί­ πτωση τοΟ Φόσλερ. γιά νά φτάσει στά συμπεράσματα 71 . σελ. άχόμα χι έδώ ό Γχοΰτζο. Άχρηστη καί όγχώδη μέ τΙς εικασίες της. άραδιάζοντας τΙς φαντασιώσεις τοΟ ύποτυπώδιχου ταλέντου τους.τι στό έπεισόδιο τοϋ Καβαλχάντε. «παραιτείται μάλλον άπό τού νά περιγράψει τό ούράνιο φαινόμενο άντί ν’ άναποδογυρίσει. 01 «άρνήοεις γιά περιγραφί)» στη «θ εία Κωμωδία». δπου λέει δτι «τα χείμενα τών σχο­ λιαστών συχνά μεταβάλλουν τήν Εννοια τών στίχων» μά χοίτα ποιός μιλάει! Αύτό τό χείμενο «Ό Καβαλχάντι χαί ή άχα­ ταδεξία του» άνήχει μά τήν άλήθεια σ’ έχείνη τήν παραφι­ λολογία γύρω άπό τή «θεία Κωμωδία». πιστεύουν δτι Εχουν τό διχαίωμα νά γράψουν γιά ό. παραμένει θύμα μιας άξιολόγησης.τιδήποτε. δπως οί άλλοι πού άσχολοΰνται μέ τό Εργο τοΟ Δάντη. ν’ άναστρέψει. Τώρα. παίρνω μεριχές νύξεις γιά τΙς «άρνήσεις γιά πε­ ριγραφή» τοΟ Δάντη. άρχετών παρόμοιων στί­ χων πού άναφέρονται στόν «Παράδεισο». Μ’ αύτό άσχολήθηχε ό Άουγχοϋστο Γχοΰτζο στή «Rivista d’ Italia» στίς 15 Νοέμβρη 1924. πού χάποτε χρησιμοποίησε αύτές τΙς «άρνήσεις γιά περιγραφή» του ποιητή σάν νά ’ταν έξομολογήσεις γ ι’ άδυναμία φαντασίας. στό χείμενο «Ό Καβαλχάντι καί ή άχαταδεξία του». δπου δ Δάντης δέν μπορεΐ νά μεταμορφώσει τή γή σέ ούρανό. έπειδή Επιασαν στά χέρια τους τήν πέννα.— ’Ετσι φτάνουν στ’ αύτιά μου δλες έχεΐνες οί λαλιές χλπ. δπως στή σελίδα 52. Άπό Ενα άρθρο του Αουίτζι ΡοΟσο «Γιά τήν ποίηση στόν Παράδεισο του Δάντη» (στό «Leonardo» του Αύγούστου 1927). Γράφει ό ΡοΟσο: «Ό Γχοϋτζο μιλάει για τΙς «άρνήσεις γιά περιγραφή» πού είναι συχνές στόν «Παράδεισο»: — Έδώ νίχησε ή μνήμη μου τό νοΰ μου. 478).

72 . Τό 1918. μερικές φορές. I I. πρόσφατα. γιά μεστές έκφράσεις.772. λές καί ήθελε δ ποιητής. καί. σ’ άρνητική μορφή. σ’ αύτές τΙς άρνήσεις για περιγραφή γιά. δπως σ’ αύτές του τΙς έξομολογήσεις γιά άδυναμία έκφρασης. σ’ ένα τεύχος τού «Sotto la Mole» ** δημοσιεύ­ τηκε μέ τόν τίτλο «Ό τυφλός Τειρεσίας» ένα σημείο τής £ρμηνείας πού δόθηκε σ’ αύτές τΙς σημειώσεις γιά τή μορφή τού Καβαλκάντε. 1925. ** 'S otto la Mole». τίτλος ρουμ-ρ£κας καθημερινών θεμάτων πού Ιγραφε 6 Γκρέμοι γιά τά χρονογραφήματα τής τορινέζικης Ικίοσης τοΟ «Avanti!» ( Ι . νά ύπενθυμίσει δτι έκεΐνο είναι τό βασίλειο τής άπόλυτης ύπεροχή ς*. έγώ νομίζω δτι δ ποιητής ποτέ δέν κατάφερε νά είναι τόσο έκφραστικός. πού διευθύνονται άπό τόν Μικέλε Μπάρμπι. Ό Ροϋσο σημειώνει σέ μιά μελέτη του «Ό Δάντης του Φόσλερ καί ή ποιητική ένότητα τής "Κωμωδίας”». έπαρκεΐς γιά δλα έκεΐνα πού ταράσ­ σουν πράγματι τήν καρδιά του ποιητή. νά τούς προσδώσει μιά θρησκευτική άξία. Πρόκειται. ύπερβολικά θετικός).ί . πραγματικά. άπό κομμάτι σέ κομμάτι.) .γιά τή μετριότητα του Εδιου του καλλιτέχνη. πού. οελ. Γιά τή σημείωση πού δημοσιεύτηκε τό * «Die göttliche Komoedie». γιά τήν κατω­ τερότητα τής τελευταίας ώδής καί. Έκεΐνο είναι ή ποίηση τού άνέκφραστου' καί δέν είναι άπαραίτητο νά μπερδεύουμε τήν ποίηση του άνέκφραστου μέ τήν ποιητική μή έκφραστικότητα» κλπ. κρίνονται δχι γιά τό περιεχόμενό τους (πού είναι άρνητικό). 771 . Κατά τόν Ροΰσο. άλλά ή παραπομπή στόν Φόσλερ πρέπει ν’ άποδσθεΐ στίς προ­ σπάθειες γιά τήν καλλιτεχνική ίεράρχιση τών τριών ώδών. στήν κριτική "CJ διόρθωση παραπέμπει. βέβαια. μά γιά τό λυρικό τους τόνο (πού είναι θετικός.έ π . άντίθετα. δέν μπορούμε νά μιλάμε γι’ άρνήσεις γιά περιγραφή στόν Ντάντε. Τώρα. Ό τυφλός Τειρεσίας. στόν 12ο τόμο τών «Μελετών γιά τόν Δάντη». Band.

λοιπόν. Δίπλα στό δράμα τοϋ Φαρινάτα ύπάρχει καί τό δράμα τοϋ Καβαλ-κάντε καί κακώς οί κριτικοί τό άφήνουν στή σκιά. Στή λογοτεχνική παράδοση καί στή λαογραφία τό θείο δώρο τής πρόβλεψης συνδέεται πάντοτε μέ τήν παρούσα άναπηρία αύτοϋ πού βλέπει. μιά καί ο[ άνθρωποι. άφοϋ πρόβλεψε τό τέλος τοϋ πολέμου γιά τό 1918. ή άφορμή πάρθηκε άπό τήν είδηση τών έφημερίδων δτι 2να κοριτσάκι. Μιά έπιστσλί] τοϋ Ονμπέρτο Κόσμο. Στό φίλο.1918. ’Αλλά γιά νά τό φωτίσει θά Ιπρεπε νά σκύψει λίγο περισσότερο στήν ψυχή τών άνθρώπων τοϋ μεσαίωνα. 6 Ούμπέρτο Κόσμο άπάντηαε μ’ 8να γράμ­ μα ποό μεταβιβάστηκε στόν Γκράμοι. θά £κανε άριστο έργο φωτίζοντάς το. Τό δρά­ μα δμως τοϋ ένός δέν άγγίζει τόν άλλον. έπειδή εί­ ναι τυφλός. Καί οί δύο. (Ίσως αύτό νά ’ναι δεμένο μέ τό φόβο νά μήν ταραχτεί ή φυσική τάξη πραγμάτων' γι’ αυτό δσοι βλέπουν δέ γίνονται πιστευτοί.χ. Είναι δεμένοι λόγω τής συγγένειας τών παιδιών τους.έ π . ύποφέρουν τό δράμα τους. Άπό μιά έπιστολή τοϋ καθηγητή Ούμπέρτο Κόσμο* (στούς πρώτους μήνες τοϋ 1932) μεταφέρω μερικά άποαπάσματα γ ι ά τό θέμα τοϋ Καβαλκάντε καί τοϋ Φαρινάτα: «Νο­ μίζω δτι ό φίλος μας πέτυχε τό στόχο. τυφλώθηριε. σ’ 2να μικρό χωριό τής ’Ιταλίας.).). πληροφορημένοι ήδη.ί. ( Σ . καί ό Φαρινάτα καί ό Καβαλκάντε. κι έγώ Εχω διδάξει μερικά πράγματα πού πλησιάζουν στήν έρμηνεία. 73 . ό όποιος δν καί προβλέπει τό μέλλον δέν βλέπει τό άμεσο παρόν. Ό δεσμός είναι φανερός. δπως π. 6 δποΤος Οοτερα τήν ξαναγρά­ φει στίς σημειώσεις του. 6 Γκράμσι ε ίχε άνακοινώαει οτόν καθηγητή Ούμπέρτο Κόσμο τήν έρμηνείχ πού είχε δώσει οτό δρίμα τοΟ Καβαλκάντε. άνήκουν δμως σέ άντίθετη * Μέσω ένός κοινοΟ φίλου. ή Κασσάνδρα’ δν είχαν γί­ νει πιστευτοί οί προβλέψεις δέ θά έπαληθεύονταν. θα ένεργοΟσαν διαφορε­ τικά καί τα γεγονότα θά είχαν μιά διαφορετική έξέλιξη άπό έκείνη πού είχε προβλεφθεΐ κλπ. 'Ο φί­ λος.

1929. Σκέφτομαι λοιπόν δτι δ φίλος θά ήταν πολύ καλό ν’ άναπτύξει μέ τήν αόστηρότητα τοΟ συλλογισμοϋ του καί τήν καθαρότητα τής Εκφρασής του τή θέση του. γράφοντας γιά τόν «Παράδεισο» κατέληξα στό συμπέρασμα δτι έκεΐ δπου ή δ ό μ η σ η είναι άδύνατη. άκόμα καί ή δομή τοΰ ποιήματος Εχει ποιητική άξία. ή ύπαρξή τους σ’ έκεΐνον τόν καθορισμένο κώνο σκιάς. θ ά πρέπει λοιπόν νά ξεκαθαρίσουμε καλά δτι τέτοια δύναμη ύποβολής πού προέρχεται άπό τό δράμα τού Καβαλκάντε άπορρέει άπό τή δομή τοΟ Εργου (ή πρόβλε­ ψη των μελλόντων καί ή άγνοια των παρόντων. ΡοΟσο. «Προβλήματα τής κριτικής μεθόδου». Βγάλτε τα άπό τή μέση χαΐ ή ποίηση έξαφανίζεται. Μου φαίνεται πιό δύσκολο ν’ άποδειχτεΐ δτι ή έριμ. Χάνει. δλη <ιχεδόν τήν ποίησή της. Ό παραλληλισμός μέ τΙς διδασκαλίες τών χαρακτηρι­ στικά λεγομένων δραμάτων είναι εύφυής καί μπορεΐ νά μάς διαφωτίσει. δπως λέει άρκετά εύτυχισμένα δ φίλος.· Ίσ ω ς δμως νά ’ταν πιό αποτελεσματικό νά άναζητηθεΐ ή νέα άπόδειξη σέ κάποια πλαστικά Επεισόδια τής «Κόλασης» ή τσϋ «Καθαρτήριου».] . ’Εγώ. Έ ξ ού καί ή αίωνιότητά της. ή συνύπαρξή τους στό ίδιο μνή­ μα [ ! . οί δύο πάσχοντες οί δεμένοι μέ έκείνους τούς προ­ καθορισμένους δομικούς νόμους). είναι τό παράλογά τους σάν άνθρωποι. Χωρίς άμφιβολία. ΣοΟ προσθέτω μερικές πιό εδκολες βιβλιογρα­ φικές ύποδείξεις. καί νά ύποβάλλει πάντα καινούρια πράγματα.παράταξη. 'Ολα τά μέρη τής δομής πού γίνονται ποίησης πηγές. Ή δύναμη τής μεγάλης ποίησης είναι να ύποβάλλει περισσότερα άπ’ αύτά πού δέ λέει.ηνεία προσβάλλει μέ ζωτικό τρόπο τή θέση του Κρότσε γιά τήν ποίηση καί τή δομή τής «Κωμωδίας». Είναι ή δύναμή τους σάν d r a m a t i s p e r s o n a e . Γιά νά δδηγηθεϊ πιό σίγουρα στό συμ­ πέρασμα. νομίζω πώς καλό θά ήταν νά άποδείξει ξανά τή θέση μέ κάποιο άλλο παράδειγμα.. είναι άδύνατη καί ή ποίηση. IV αυτό δεν συναντιώνται. Στήν 74 . Μπάρι Λατέρτσα. Μέ τή θέση του δ Κρότσε περιορίζει τήν ποίηση τής «Κωμωδίας» σέ έλάχιστα άποσπάσματα και χάνει σχεδόν δλη τήν ύποβολή πού άπελευθερώνεται άπ’ αυτήν. δη­ λαδή. Τή μελέτη τοΟ ΡοΟσο μποροΟμε νά τήν κοιτάξουμε δλοκληρωμένη στό Λ.

. 340 . Ό Μπάρντι άσχολεΐται μ’ αύτό. Επίσης δ Μπάρντι δημοσίευ­ σε μιά κριτική του στόν δγδοο τόμο τών «Μελετών για τόν Δάντη».473. Κι δ Μπάρντι. σελ. Τό δεύτερο άσμα: Ποίηση καί δομή στό ποίημα») στα «Χρο­ νικά τής μέσης Εκπαίδευσης».Ι. στό τελευταίο τεύχος τού «Μελέτες γιά τόν Δάντη» (26ο τ.457). ’Απαιτητική μέσα στή φιλοσοφική της Αλαζονεία. γιά ν’ άποδείξουμε Αποτελεσματικά καί αστραπιαία ή άκό|Αα καί δημαγωγικά δτι οΕ Αντιπρόσωποι μιας κατώτερης κοινωνικής δμάδας μπορούν νά φασκελώ­ σουν. ή μελέτη τοΰ Μάριο Ρόσσι («Γιά. Γιά τή γένεση καί τήν κεντρική Εμπνευση τής «θείας Κωμωδίας».έπ .λ. γιά νά έπικρίνουμε Εναν κλασικδ φιλισταΐο σάν τδν Ραστινιάκ. 75 . 47 κ. 15 «Μελέτες γιά τόν Δάντη») περνάει στήν έπιθεώρηση τΙς τελευταίες έρμηνεΐες τής ωδής τού Φαρινάτα. 1930.) «Ποίηση καί δομή στή «θεία Κω­ μωδία». 432 . άλλα δεν λέει τίποτα τό και­ νούριο. κ. δ καλύτερος τρόπος γιά νά παρουσιάσουμε αυτές τΙς παρατηρήσεις γιά τή δεκάτη ώδή φαίνεται νά είναι άκριβώς έκείνος τής πο­ λεμικής. Ρ α σ τινιά χ(* ) .). καί Επιστημονικά καί λδγω καλλιτεχνικής καλαισθη* Βιντσέντζο Μορέλο (Σ . θ ά Επρεπε να παρατηρηθούν πολλά πράγματα σ’ αυ­ τές τΙς σημειώσεις τοΰ καθηγητή Κόσμο.έ. σέ μια μελέτη «Μέ τόν Δάντη καί τούς έρμηνευτές του» (τόμ. σελ.«Critica» άς κοιταχτεί αύτό πού Εγραψε δ ’Αράντζιο-ΡουΙζ («Critica». τή μελέτη τής γέννησης τής ποίησης τοΰ Δάντη. Τδ άρθρο Εχει θεωρη­ θεί άπό τόν Μπάρντι σαν «ωραιότατο». ’Επειδή πρέπει ν’ άψηφούμε τό Εξαιρετικά σπουδαίο καθήκον τοΰ να συντείνουμε στήν πρό­ οδο τής κριτικής γιά τδ Εργο τοΰ Δάντη ή τοϋ νά βάζουμε τδ δικό μας πετραδάκι στδ οικοδόμημα τοΰ σχολιασμού καί τής άποσαφήνισης τού θείου ποιήματος. Ρ α σ τ ι ν ι ά κ .π. 20. τ.. σελ.

Ό Σώ ύποστηρίζει τΙς μακροσκελείς διδασκαλίες του σαν βοηθητι­ κές δχι στήν παρουσίαση. Κι άν δέν αξίζουν τίποτα.■αίας. άλλά στήν άνάγνωση. στίς άναλύσεις του γιά τΙς «Μελέτες γιά τόν Δάντη» γιά ν’ άποδείξει τήν άνεπάρκειά του. Πολεμική άνάμεσά τους σχετικά μέ τό θέατρο. ’Αλ­ λά δ Ραστινιάκ δέν άξίζει ούτε Ινα άχυρο στόν έπίσημο -κόσμο τί)ς κουλτούρας! Δέν χρειάζεται καί μεγάλη Ικανότη­ τα για νά καταδειχτοϋν ή ¿δεξιότητά του καί ή τιποτένια του άξία.. 76 . Κι δμως. Σύμφωνα μέ τόν "Αλντο Σοράνι («Marzocco» 1 Νοέμβρη 1931). για νά ξαναδημιουργήσει έκείνη τήν άτμόσφαιρα άπό τήν δποία προήλθε τό ?ργο τέχνης καί Ικανέ σε­ βαστό τόν ίδιο τόν δημιουργό». Σώ και Γκόρντον Κραίγκ. κλπ. για­ τί ή μεγάλη κουλτούρα δέν τούς ξεπαστρεύει . άπό ποιόν διευθύνεται αύτό τό «Σπίτι του Δάντη» στήν αΙώνια πόλη. προαγωγούς διανοούμενους σάν τόν Ραστινιάκ. Καί πώς κρίθηκε ή δμιλία άπό τους ειδικούς σχετικά μέ τόν Δάντη. ή δμιλία του £γινε στό «Σπίτι του Δάν­ τη» στή Ρώμη. καλό είναι νά μπορούμε να πιάσουμε άπό τό λαιμό δναν άνθρωπο σαν τόν Ραστινιάκ καί νά τόν χρησιμοποιή­ σουμε σάν μπάλα σ’ Sva μονάχα παιχνίδι ποδοσφαίρου. Κι ύστερα. Μί­ λησε δ Μπάρντι. αύτές ο£ διδασκαλίες τού Σώ «είναι άκριβώς τό άντίθετο άπό κείνο πού δ Γκόρντον Κραίγκ έπιθυμεί καί άπαιτεϊ σάν κατάλληλο γιά να ξαναδώσει ζωή στή σκηνή στή φαντασία τού δραμα­ τικού συγγραφέα.

λείπει ή σύλληψη τ»]ς ζωής τοΟ άνθρώπου. άνίκανη νά Iχει έθνικολαϊκή έξάπλωση. Ή "διαλεχτ ικη» τον Πιραντέλλο. δ Πιραντέλλο Ιφτιαξε μιά σύλληψη τοΟ άνθρώπου καί τής ζωής. δταν ήταν φοιτητής στή Βόννη: «’Εμείς κλαιγόμαστε δτ·. Δημοσιεύτηκε στην «Nuova Antologia» τήν 1η Γενάρη του 1934 καί γράφτηκε άπό τόν Πιραντέλλο τό 1889 -1890.7 ο θέατρο τον Π ιραντέλλο Μιά νεανική οημείωοη τον ΛουΙτζι Πιραντέλλο. άπό τό νά άναμασά συζητήσεις γερμανών φοιτητών πάνω στή γενική άναγκαιότητα μιας Weltanscha­ uung καί είναι πιό έπιφανειακή. ήλίθιος Αλεξανδρινισμός δ δι­ κός μας». θ ά πρέπει νά γράψουμε για τόν Πιραντέλλο 2να ειδι­ κό δοκίμιο. άναφορικά. χρησιμοποιώντας δλες αύτές τΙς σημειώσεις που 77 . αύτή ή σημείωση τού Πιραντέλλο δέν κάνει τίποτε άλλο. Τό πραγματικό σάπιο δέν φαίνεται καί δέν θέ­ λουμε νά τό δοϋμε. άπ’ δσο φαίνεται. Ίσω ς. προσχέδια. κατηγόριες. Καί δμως. δμως. μά που είχε μιά μεγάλη «κριτι­ κή» σπουδαιότητα διάβρωσης ένός παλιοΟ θεατρικού Ιθιμου. λείπουν άπό τή φιλολογία μας τα θεατρικά Ιργα καί λέγον­ ται. Τέλος πάντων. Ιχουμε χρόνο νά άφιερώσουμε στό Ιπος καί στό θεατρικό Ιργο. Άκαρπος. άνώφελα §ργα. πού δμως είναι «προσωπική». νουθεσίες. πολλά πράγματα καί προτείνονται πολλά άλλα. παρηγόριες.

θ α μπορούσε. να ήταν διαφορετικά. δηλαδή πολιτιστι-κοΰ περισσότερο παρά καλλιτεχνικού. σ’ άντίθεση μέ τόν Καθολικό άριστοτελικό τρόιιο τής σύλληψης τής «άντικειμενικότητας τού πραγματικού». έπειδή σ’ αυτόν ή «διαλεχτική» εί­ ναι περισσότερο σοφιστική παρά διαλεχτική. καί. παρ’ δλα αυτά. Εχουν σέ μεγάλο βαθμό. Ά ς θυμηθούμε δτι ή «Λιολά» άφαιρέθηκε άπό τόν Π ι­ ραντέλλο άπό τό ρεπερτόριο. μετά τήν πρώτη παρουσίαση καί τΙς προ­ στάσεις διασύνδεσης. δπως μπορεί να γίνει στό θέατρο καί δπως μπορεϊ νά τό κάνει ό ίδιος ό Πιραντέλλο: αυτή ή διαλεχτική σύλληψη τής άντικειμενικότητας παρουσιάζεται στό κοινό σαν άποδεκτή. τήν έποχή. δμως. δείχνουν λιγότερο τόν χαρακτήρα «φιλοσοφικών διαλόγων» πού. λόγω τών έχθρικών έκδηλώσεων τών νεαρών Καθολικών τού Τορίνο. στή δεύτερη παρά­ σταση *. πού ήταν τόσο άνίκανη άκόμα καί να συνοψίσει τά θεατρικά του ?ργα . πού μοΰ ίγιναν άπό τόν Νίνο Μπερίνι).ϊγραψα κατά τή διάρκεια τοϋ πολέμου. Ή σπουδαιότητα τού Πιραντέλλο μου φαίνεται δτι εί­ ναι διανοητικού καί ήθικού χαρακτήρα. στό βαθμό πού αύτή ένσαρκώνεται άπό παρά­ ξενους χαραχτήρες. Κατά τ’ άλλα. ή δνας μύθος τοΟ Λουίτζι Πιραντέλλο». 78 . δέν ξεφεύγει πάντα άπό Ιναν άληθινό καί πραγματικό σολιπσισμό. πού ή ■κριτική καταπολεμούσε τόν Πιραντέλλο. * Παραβάλετε τό 4ρθρο τής «Civiltà Cattolica» τ?|ς 5ης ’Α­ πρίλη 1930 «Λάζαρος. Τό Ικανέ. (άς θυμηθούμε τΙς έπικρίσεις τού «Innesto» στίς έφημερίδες τού Τορίνο. ό ίδιος ό Πιραντέλλο. γι’ αύτό. κριτική. κάτω άπό ρομαντικό πε­ ρίβλημα παράδοξου άγώνα ένάντια στόν κοινό νού καί στή σωστή κρίση. καί προκαλοΰσε τό μένος ένός μέρους του κοινού. Μό­ νον 5τσι τά θεατρικά ?ργα τού Πιραντέλλο. έπειδή ο£ πρωταγωνιστές πρέ­ πει πολύ συχνά νά έξηγούν καί να ύπερασπίζουν τόν νέο τρόπο άντίληψης τού πραγματικού. Προσπάθησε νά είσάγει στή λαϊκή κουλτούρα τή «διαλεχτική» τής μοντέρνας φιλοσοφίας.

δέν φαίνεται δτι μπορεΐ ν’ άποδοθεϊ στδν Π ιραντέλλο μιά συνεπής άντίληψη γιά τδν κόσμο.Ή «Ιδεολογία » τού Π ιραντέλλο . πού χοντρικά μπορεΐ νά ταυτιστεί μέ τήν ύποκειμενική. ύπάρχει. στήν πραγματικό­ τητα οΐ Καθολικοί είναι ένάντιοι σ’ δλο τδ θέατρο τοΟ Π ιραν­ τέλλο γιά τήν άντίληψή του γιά τδν κόσμο. ή μήπως τά πρόσωπα ζοϋν αύτές τΙς άπόψεις σαν άτομικδ τρόπο σκέ­ ψης. Καί άκόμα πρόκειται 79 . Σαβέριο Φίνο. άλλά. Είναι βέβαιο δτι δ Π ιραντέλλο καταπολεμήθηκε πάντα άπδ τούς Καθολικούς: "Ας θυμηθούμε τδ γεγονός δτι ή «Liolà» άποτραβήχτηκε άπδ τδ ρεπερτόριο. μέχρι Ενα βαθμό τουλάχιστον. δπως άντίθετα δέν ήταν ή «άνθρωπιστική» καί θετικίστικη άντίληψη τοΟ άστικοϋ βερισμοΰ τοΟ παραδοσιακού θεάτρου. πού μπορούν νά ξανασυνδεθοϋν γενικά σέ μιά σύλληψη τοϋ κόσμου. μια εύκο­ λη φόρμουλα. Τδ πρόβλημα δμως είναι: α) Αύτές ο( άπόψεις Εχουν παρουσιαστεί ¡ιέ «φιλοσοφικό» τρόπο. δπότε δέν μπορεΐ να ειπωθεί δτι τδ θέατρο τοΰ Π ιραντέλλο είναι «φιλοσοφικό». Ενα προτσές καλλιτεχνικής μετα(ΐόρφωσης στό θέατρο τοϋ Π ιραντέλλο. μέ τήν παρακίνηση τοΟ «Momento» καί τοΟ μετριότατου θεατρικοΟ κριτικού του. πού δποιαδήποτε κι άν είναι αυτή. μετά άπδ τΙς σκηνοθετημένες φασαρίες στδ θέατρο Alfieri τοΟ Τορίνο άπδ τούς νεαρούς Καθολικούς. πού συχνά κρύβει κακόβουλα Ιδεολογικά καί πολιτιστικά συμφέροντα. Δηλαδή ή ύπονοούμενη φιλοσοφία είναι σαφέστατα μό­ νο άτομική «κουλτούρα» καί «ήθικότητα». Ίσ ω ς Εχει δίκιο δ Π ιραντέλλο νά διαμαρτύρεται αύτός πρώτος ένάντια στδν «Πιραντελλισμό». Ή άφορμή Ενάντια στή «Liolà» δόθηκε άπδ μιά άπαιτούμενη αισχρότητα τής κωμωδίας. πού δέν θέλουν νά άποκαλυφτοϋν μέ σαφήνεια. είναι άναμφίβολα άντικαθολική. δηλαδή να ύποστηρίζει δτι δ λεγόμενος Πιραντελλισμός είναι Sva άφηρημένο κατασκεύασμα τών αύτοαποκαλούμενων κριτικών. Είναι δμως βέβαιο δτι στδν Π ιραντέλλο ύπάρχουν άπόψεις. δέν φαίνεται δτι μπο­ ρεΐ νά συμπεράνεις άπδ τδ θέατρό του μια φιλοσοφία. δποιαδήποτε κι άν είναι ή φιλοσοφική της συνέπεια. Στήν πραγ|ΐατικότητα. δί­ χως v i τδ Επιτρέπει τδ συγκεκριμένο θέατρό του.

’Εάν αύτό άποδεικνυόταν. δέν σημαίνει δτι στή λαϊκή παράδοση δέν μπορούν νά ύπάρχουν τάσεις διαλεχτικοΰ και ένυπαρχικού χαραχτήρα. φαίνεται ότι στό θέατρο πού είναι γραμμένο σέ διάλεκτο. Αύτό τό δεύτερο σημείο μοϋ φαίνεται βασικό και αύτό μπορεϊ νά λυθεί μέ μια συγκριτική έξέταση τών διαφόρων θεατρικών Ιργων. γι’ άνθρώπους τού λαού πού σκέφτονται σάν διανοούμενοι. άλλά γιά πραγματικούς ιστορικά. Στόν Πιραντέλλο. δη­ λαδή τού άφηρημένου διανοουμενίσμού τού θεάτρου τού Πιραντέλλο θά γκρεμιζότανε. δλο τό κάστρο τού Πιραντελλισμού. στό φολκλόρ. Τό δτι δέν είναι Καθο­ λικοί. Σικελούς πού σκέφτονται και δροΰν Ιτσι. λογικές. πάνω άπό διαλέκτους τών αστών διανοουμένων. παρμένες άπό τά άτομικά φιλοσοφικά συ­ στήματα. πού καταφέρνει νά συλλάβει τήν άγροτική ζωή σέ όρολογία «διαλέκτου» λαογραφικά. έθνικοϋ άκόμα καί κοσμοπολίτικου τύπου. καί δπως φαίνεται πρέπει νά γκρεμιστεί. ό II ιραντελλισμός είναι δικαιο­ λογημένος άπό τρόπο σκέψης «ιστορικά» λαϊκό καί λαϊκίστικο σέ διάλεκτο. Τό δτι δέν μπορούν νά γνω­ ρίζουν τήν ύποκειμενική φιλοσοφία τού μοντέρνου ιδεαλισμού. Δέν μοδ φαίνεται δμως δτι τό πολιτιστικό πρό­ βλημα στό θέατρο τού Πιραντέλλο ίχει άκόμα άπόλυτα έρευνηθεί μέσ’ σ’ αύτά τά δρια. δέν σημαίνει δτι δέν είναι άνθρωποι τού λαού κα'ι Σικελοί. (άν καί 6 φολκλορισμός του. άκριβώς έπειδή εΓναι άνθρωποι τού λαού καί Σικελοί. άριστοτελικοί. έκείνων πού Ιχουν έπινοηθεϊ σέ διάλεκτο καί δπου άναπαρασταίνεται μιά άγροτική ζωή «αυτά πού εί­ ναι γραμμένα σέ διάλεκτο» καί έκείνων πού έχουν έπινοηθεϊ σέ φιλολογική γλώσσα καί πού παρουσιάζεται μιά ζωή. περιφερειακά. δέν είναι 6 έπηρεασμένος άπό τόν Κα80 . ίχουμε Iναν συγγραφέα «σικελό».Τώρα. Τό δτι δηλαδή δέν πρόκειται γιά «διανοού­ μενους» μεταμφιεσμένους σέ άνθρώπους τού λαού.για μιά Γδια πάντα σκέψη λογικού χαραχτήρα ή άντίθετα ο[ τοποθετήσεις είναι πάντα ύποθετικές. δηλαδή φανταστικού χαραχτήρα. τομιστές. ή άντίθετα δέν είναι ύπαρκτές στήν ίδια τήν ζωή. άνθρώπους τού λαού. β) Αύτές οί άπόψεις είναι άναγκαστικά θεωρη­ τικές. στήν κουλτούρα τής έποχής καί τελικά στή λαϊκή κουλτούρα Ισχατου βαθμού.

’Εκείνο πού ένδ'.αφέρει δμως είναι: έάν τό κοσμοϊστορικό πνεϋμα του ίχει όδη· γήσει τόν Πιραντέλλο. στό πολιτιστικό πεδίο. ίκδ. άλλά ήθικολόγου κατά κύριο λόγο. Στόν Πιραντέλλο έπίσης ϊχουμε κατ’ έξοχήν: τήν κριτική συνείδηση τοϋ νά είναι ταυτόχρονα «Σικελός». Δέν είναι περισσότερο Ινας κριτικός θεάτρου άπ’ δτι ένας ποιητής. παρουσιάζεται ή συνάντηση μιας σικελής καί ένός Σκανδιναυοϋ ναυτικοΟ. Π ιστεύω δτι ό Π ιραντέλλο είναι καλλιτέχνης άκριβώς δταν γράφει σέ διάλεκτο καί * Δέν είναι τό «Ή αειρΛ» άλλΛ τό «Μοοφιά».Ι . Ινας κριτικός τών έθνικών καί περιφερειακών έθίμων παρά Ινας ποιητής. συνάντηση δύο «περιφερειών» τό­ σο Ιστορικά μακρινών άνάμεσά τους). Ή είναι πραγματικά ποιητής έκεΐ δπου ή κριτική συμπεριφορά του Ιχει άλλάξει περιεχόμενο. καί μορφή τέχνης καί δέν είναι «διανοουμενίστικη πολεμική» λογικισμός δχι δμως φιλοσόφου. Ιχει διεξοδικά έκφραστεϊ σέ κάποιο άφηγηματικό του Ιργο (σέ μιά μεγάλη νουβέλλα μοϋ φαίνεται στήν «Ή σειρά» *. καθο­ λικής καί θετικίστικης νοοτροπίας θέατρο. 731 καί μετά. πού είναι Ιδιαίτερο χαρακτηριστικό στόν Πιραντέλλο. «Νσοβέλλες ίνός χρόνου» Α ' τόμος Από αελ.) . «’Ιταλός» καί «Ευρωπαίος» καί σ’ αύτό ύπάρχει ή καλλιτεχνική άδυναμία τοϋ Πιραντέλλο δίπλα στή μεγάλη του «πολιτιστική» σημασία (δπως Ιχω σημειώσει άλλου). ( Σ . "Αν καί 6 διανοουμενισμός τοϋ Πιραντέλλο. ένας κριτικός τής κουλτούρας παρά Ινας ποιητής. τό σαπισμένο μέσα στή μούχλα τής έπαρχιώτικης ζωής ή τοΟ έπίπεδου καί εύτελώς χυδαίου άστικοΟ περιβάλλοντος.ίπ . «Μοντατόρι» 1937. πού ταυτόχρονα είναι «’Ιταλός καί Εύρωπαϊος» συγγραφέας. 81 6 . να ξεπεράσει καί νά διαλύσει τό παλιό παραδοσιακό συμβατικό. Ιδωσε δμως ευκαιρίες σέ όλοκληρωμένες καλλιτεχνικές δημιουργίες. Αύτή ή «άντίθεση». δέν είναι έκεϊνος πού τοΟ άναγνωρίζει ή λαϊκή κριτική (κακόβουλης καθολικής ή έρασιτεχνικής Τιλγεριανής καταγωγής) είναι δμως ό Π ιραντέλλο άμοιρος κάθε διανοουμενισμοΟ.θολικισμό. άλλά έκεϊνος πού έχει παρατείνει «είδωλολατρικός. άντικαθολικός» κάτω άπό τήν Καθολική έπιφάνεια τής δεισιδαιμονίας).

καμιά φορά. δηλαδή. αύτό πού ήταν Ινα άπλό πολιτιστικό στοιχείο. άλλά. «Τό ’Ιταλικό θέατρο» (Treves. Ιβλαψε. Γιά τόν Σιτσιλιάνο «ή άνιαρή φλυαρία τοΰ Πιραντέλλο δέν μεταμορ­ φώθηκε σέ λυρισμό ή ποίηση. Γιά τόν Σιτσιλιάνο. άναμφίβολης δύναμης. Ό "Ιταλό Σιτσιλιάνο είναι συγγραφέας ένός δοκιμίου. άντέδρασε στή κριτική τοΰ Άντριάνο Τίλγκερ. «ποιητή» τοΰ κεντρικοΰ προβλήματος». Φιλολογία πάνω στόν Πιραντέλλο. μά παρέμεινε ακατέργαστη καί μιά πού δέν ήταν βαθύτατα βιωμένη. δέν φαί­ . καί άν είναι Ιτσι. αύτό πού δπρεπε νά διατηρηθεί δευτερεΰον καί νά έξετασθεϊ σέ πολιτιστική βάση. άλλά βέβαια χαΐ δτι άρκετά «κομμάτια» πρέπει νά άναγνωριστοΰν μεγάλης ώρα'. Γιά τούς Καθολι­ κούς: Ό Σίλβιο ντ’ Άμίκο. φαίνεται. Ό Σιτσιλιάνο. πολύχρωμο καί Αντιφατικό κουρέλι κοινών τόπων καί γηραλέων σοφισμάτων». περεμπόδισε καί δπνιξε τήν άληθινή Πιραντελλιανή ποίηση. τό κεφάλαιο τοΰ Ντ’ Άμίκο πάνω στόν Πιραντέλλο δημοσιεύ­ τηκε στήν «Italia Letteraria» στίς 30 Όχτώβρη του 1932 καί έχει καθορίσει μιά θερμή πολεμική άνάμεσα στόν ϊδιο τόν ντ’ Άμίκο καί τόν ’Ιταλό Σιτσιλιάνο στήν «Italia Let­ teraria» στίς 4 Δεκέμβρη τοϋ 1932. όπότε αύτή ή ιδεολογία είναι όλοκληρωτικά παρασιτική: τουλάχιστον ίτσι φαίνεται. 1932) καί μερικές σημειώσεις τής «Civiltà Católica». μή έξομοιωμένη. τ ή σ α β ο ύ ρ α πού βουλιάζει καί. «Ή περίφημη Πιραντελλιανή λογική είναι άνώφελη καί έλαττωματική διαλεχτική άσκηση» καί «ή μιά καί ή άλλη ή λ ο γ ι κ ή καί ή φ ι λ ο σ ο φ ί α άποτελοΰν τό νεκρό βάρος.δτι ή «Liolà» είναι τό κορυφαίο ίργο του. δηλαδή ή λεγόμενη «Πιραντελλιανή Φιλοσοφία» είναι «2νχ μελαγχολικό. καμιά φορά άσυμβίβαστη. 2να ίργο τέχνης. μοιραία. έρμήνευσε σάν «καλλιτεχνική πρωτοτυπία» τοΰ Πιραντέλτ λο. ή ποίηση τοΰ Π ι­ ραντέλλο δέν συμπίπτει μ’ αύτό τό άφηρημένο περιεχόμε­ νο. «Τό θέατρο τοΟ Λουίτζι Π ιραντέλλο» καί φαίνεται δτι είναι άρκετά ένδιαφέρον γιατί άναφέρεται έπακριβώς στήν Π ιραντελλίστικη «ιδεολογία»· Για τόν Σιτσιλιάνο 6 «Φιλόσοφος» Πιραντέλλο δέν ύπάρχει.ότητας ατό «φιλολογικό» θέατρο.

ή προσωπικότητά μας εί­ ναι πάντα αύθεντική καί μοναδική dalla nascita al Dila· άν καθένας άπό μάς ήταν «πολλοί». Ή Ιδεολογική τοποθέτηση τού ντ’ Άμίκο σχετικά μέ τόν Πιραντελλισμό. οδτε νά πλη­ ρώσει τα χρέη τών «άλλων» πού φέρνει μέσα του· ένώ ή ίνότητα τής συνείδησης μάς λέει δτι καθένας άπό μάς εξναι πάντα «έκεΐνος» καί δτι ό Πάολο πρέπει νά ξεπληρώ­ σει τά σφάλματα τού Σάολο.νεται νά ’ναι σωστό. πρέπει νά γίνει παραδεκτό. συμβαδίζον­ τας μι τόν καλύτερο φουτουρισμό. μέ άπόλυτη έννοια. έξαλείφοντας τόν έπαρχιώτικο χαρακτήρα του έκσυγχρονίζοντάς το. καθένας άπ’ αύτούς τούς «πολλούς» δέν θα μπορούσε ούτε νά καρπωθεΐ τά άγαθά. έκτός δέ άπ’ αύτό θα έπρεπε νά δούμε άν στήν τέχνη τοϋ Πιραντέλλο δέν κυριαρχεί τό εύτράπελο. δουλεύοντας γιά νά κα­ ταστρέψει τόν μικροαστικό καί φιλισταϊκό τρόπο γραφής τών άρχών τού 1800. γιά νά «περιπαίξει» τόν ύποκειμενισμό καί τόν φιλοσοφικό σολιπσισμό. έκφράστηκε μ’ αύτές τΙς λέξεις: «Καλΐ) τή πίστε: έκείνων τών φιλοσόφων πού. Τό δτι αύτό τό πολιτιστικό στοιχείο δέν είναι τό μοναδικό τοΟ Πιραντέλλο. ξεκινώντας άπό τόν Ηράκλειτο. μπορεί νά γίνει παραδε­ κτό καί έκτός τών άλλων είναι ζήτημα φιλολογικής πιστο­ ποίησης τό δτι αύτό τό πολιτιστικό στοιχείο δέν άλλάζει πάντα μορφή. σκέπτονται τό άντίθετο καί είναι έξαιρετικά βέβαιο δτι. Αύτός ό τρόπος νό τοποθετούμε τό ζήτημα είναι άρκετά ήλίθιος καί γελοίος. β) "Αν αύτό σάν πολιτιστικό στοιχείο δεν είναι ποτέ μια λειτουργία καί μια σημασία στή μετα­ τροπή καί τοϋ γούστου τοϋ κοινού. ’Αλλά σέ κάθε περίπτωση μένει νά μελετηθεί: α) "Αν αύτό κάποια στιγ­ μή έγινε τέχνη. δηλαδή άν ό συγγραφέας δέν διασκεδάζει κάνον­ τας νά γεννηθούν όρισμένες «φιλοσοφικές» Αμφιβολίες σέ μυαλά μή φιλοσοφικά καί φτωχά. Οί παραδό­ σεις καί ή φιλοσοφική διαπαιδαγώγηση τοϋ Πιραντέλλο εί­ . καί άν αύτό δέν έχει άλλάξει τΙς ψυχολογικές τάσεις. δπως λέει ό πατέρας τών «έξι προσώπων». έπειδή άν καί έχει γίνει «έ­ νας άλλος». είναι πάντα τό ίδιο πρόσωπο». τά ήθικά ένδιαφέροντα τών άλλων θεατρικών συγγραφέων.

Γιά τόν Έβρέινωφ ή θεατρικότητα δέν είναι μονάχα μιά καθορισμένη μορφή καλλιτεχνικής δραστηριότητας. γιατί μοΰ φαίνεται δτι αύτός συλλαμβάνει Ινα άκριβές ψυχολογικό κομμάτι. είναι μιά συμπεριφορά χαρακτηριστική τοϋ άνθρώπου. Γι’ αύτό θά είναι άναγκαΐο νά κάνου|ΐε ?να διαχωρισμέ άνάμεσα στόν πρίν άπό τήν Τιλγκεριανή έρμηνευτική Πιραντέλλο καί σ’ Iκείνο τόν κα­ τοπινό· Πρέπει νά έξεταστεΐ κατά πόσο είναι ή «Ιδεολογία»* τοϋ Πιραντέλλο. θά λέγαμε. πρέπει νά δια&χοτεϊ 6 πρόλογος τοΟ ΜπενζιαμΙν Κρεμιώ. δέν 2χει βιβλι­ ακές καί φιλοσοφικές άρχές.ναι περισσότερο «θετικιστικής» καρτεσιανής άλα γαλλικά καταγωγής' αύτός σπούδασε στήν Γερμανία τής σχολαστι­ κής φιλοσοφικής πολυμάθειας. Δέν άποκλείεται οί Ιδέες τοΰ Τίλγκερ νά έπέδρασαν πάνω στόν Πιραντέλλο. Πρέπει νά έξετάσουμε καλά αυτές τΙς θεωρίες τοΰ Έβρέινωφ. έπειδή ό άνθρωπος τείνει νά πιστέψει ό ίδιος καί νά κά­ νει τούς άλλους νά τόν πιστέψουν διαφορετικό άπ’ αύτό πού είναι. Αποδεχόμενος τήν κρι­ τική δικαίωση τοΟ Τίλγκερ. νά είχε όλοκληρωθεΐ.Ρ .» ). ’Ηταν στήν ’Ιταλία καθηγητής στυλιστικής 16 καί έγραψε πάνω στή στυλιστική καί στόν χιουμοριαμό. άλλα περισσότερο μέ έννοια θετικιστική. Γι’ αυτό άκριβώς πρέπει νά βεβαιωθεί καί νά κατο­ χυρωθεί δτι ή Πιραντελλιανή «Ιδεολογία». τής ίδιας καταγωγής μ’ αύτό πού φαίνεται νά σχηματίζει 6 πυρήνας τών «θεατρικών» κειμένων τοΰ Νικόλα Έβρέινωφ. έκείνη πού τεχνικά έκφράζεται στό λεγόμενο είδικά θέατροΓιά τόν 'Εβρέινωφ ή «θεατρικότητα» ύπάρχει στήν ίδια τή ζωή. δχι βέβαια μέ τΙς Ιδεαλιστικές νεοχεγγελιανές τάσεις. δηλαδή 6 Πιραντέλλο. « Ν Λ . καταγωγής δχι βέβαια χεγγελιανής άλλα άκριβώς θετικιστικής. στή γαλλιχή μετάφραση τοΟ «Ερρίκου Δ '» (Εκβάσεις τή ς «Νέας Γαλλικής ’Επιθεώρησης». 84 . άλλα είναι συνδεδεμένη μέ έμπειρίες ίστορικοπολιτιστικές βιωμένες μέ έλάχιστα στοι­ χεία βιβλιακού χαρακτήρα. πού θά έπρεπε νά έξεταστεΐ * Στή οΰλληψη τοΟ χόομοο Οπονοούμενη οτά θεατρικά 8ργα τοΟ Πιραντέλλο.

νά γίνουμε αύτό πού θέλουμε νά γίνουμε. άλλά τού κάθε ιταλικού θεάτρου σέ διάλεκτο ά­ κόμα καί τού λαϊκοΰ μυθιστορήματος είναι ή περιγραφή. ή σάτιρα καί ή γελοιογραφία τού έπαρχιώτικου. πού είναι γρα|*μένο σέ διάλεκτο («’Ηπειρωτικός Ανεμος»). να δημιουργήσει έστω Ιναν χαρακτήρα. να κυριαρχήσει σέ ■δρισμένες παρορμήσεις καί ένστικτα για ν’ άποχτήσει δρισμένες «κοινωνικές» μορφές άπό τήν ύπεροψία ώς τήν ώφέλεια καί τήν όρθότητα. "Οπως έχω σημειώσει άλλοϋ. πού θέλει νά φανεί «μεταμορφωμένο» σ’ Ινα «έθνικό» ή εύρωπαιοκοσμοπολίτικο χαραχτήρα καί δέν είναι παρά μιά άντανάκλαση τοϋ γεγονότος δτι δέν ύπάρχει άκόμα μιά έθνικοπολιτιστική ένότητα στόν ιταλικό λαό. Μου φαίνεται δτι αύ­ τό «πού είμαστε πραγματικά» είναι δοσμένο άπό τόν άγώνα. Δηλαδή ύπάρχουν άρκετές μορφές «θε­ ατρικότητας» μ’ αύτή τήν έννοια: Μία είναι έκείνη κοινό­ τατα γνωστή καί έπιφανής σέ γελοιογραφική μορφή πού όνομάζεται «ίστριονισιιός»· άλλα ύπάρχουν άκόμα καί άλ­ λες πού δέν είναι ύποδεέστερες. πολιτιστικό μιας δρισμένης Ιστορικής έποχής πού προσπαθούμε νά γίνουμε. Τώρα τί σημαίνει: «αύτό •πού είμαστε πραγματικά» καί δπότε γίνεται προσπάθεια νά φανούμε «διαφορετικοί».•καί νά έμβαθυνθεΐ. ή είναι λιγότερο Υποδεέ­ στερες καί μερικές πού είναι φυσιολογικές καί άξιέπαινες. Ά π ’ αύτήν τήν έμπειρία γεννήθηκε σ’ αύτόν ή στάση νά παρατηρεί τΙς άντιφάσεις στίς προσωπικότητες τών άλ­ λων καί άμέσως μετά νά θεωρεί τό δράμα αύτών τών άντιΟέσεων. πού δ «έπαρχιωτισμός» καί ή 85 . δ Πιραντέλλο είναι κρι­ τικά Ινας «έπαρχιώτης» σικελός. μέ τόν τρόπο του. Ινα στοιχείο όχι μόνο τοϋ σικελικοϋ θεάτρου. πού έχει άποκτήσει όρισμένα έθνικά χαρακτηριστικά καί δρισμένα εύρωπαϊκά χα­ ρακτηριστικά πού αισθάνεται δμως δ ίδιος μέσα του αύτά τά τρία στοιχεία πολιτισμοϋ σάν παρατιθέμενα καί άντιφατ τικά. Κατά τά άλλα. κλπ. Στήν πραγματικότητα δ καθένας τείνει. Αύτό «πού είμαστε πραγματικά» €ά είναι τό σύνορο τών ζωικών παρορμήσεων καί ένστι­ κτων καί αύτό πού προσποιούμαστε δτι είμαστε είναι τό •κοινωνικό «μοντέλο».

κατ’ έξοχήν τής κουλ­ τούρας. άκόμα πιό πολύ­ πλοκο άπ’ δσο φαίνεται άπ’ αύτές τΙς σημειώσεις καί τοπο­ θετείται Ετσι: οί ποιητικές άξίες του Πιραντελλικού θεά­ τρου (καί τό θέατρο είναι τό πιό οικείο Εδαφος τοϋ Πιραν­ τέλλο. δηλαδή δτι στήν Πιραντελλιανή φιλο­ λογική δραστηριότητα προέχει ή πολιτιστική άξία τής αι­ σθητικής· Στό γενικό πλαίσιο τής σύγχρονης λογοτεχνίας. Κι δχι μονάχα αύτό. διανοητικοηθική. άλλά κι δτι δέν ύπάρχει Ενας «μηχανισμός» για νά άνυψώσουμε τή ζωή άπό τό έπαρχιώτικο έπίπεδο σ’ έκείνο τό έθνικοευρωπαϊκό συλλογικά. Ή καλλιτεχνική τιροσωπικότητα τον Πιραντέλλο. στό νά ύποκινήσει μιά μοντέρνα κριτική στάση σ’ άντίθεση μέ τήν παραδοσιακή «μελοδραματική» στάση τού 1800. γελοίες κλπ. «θεατρικές». ¿πως σέ μιά κριτικο-ιστορική γνώμη πάνω στόν ΙΙιραντέλλο. ή πιό δλοκληρωμένη Εκφραση τής ποιητικής καί πο­ λιτιστικής του προσωπικότητας) δχι μόνο πρέπει νά άπομονωθούν άπό τή δραστηριότητά του. σάν «νεωτεριστής» τού διανοητικού χώρου παρά σάν δημι­ ουργός καλλιτεχνικών Εργων: Έ χ ε ι συμβάλει πολύ περισ­ σότερο άπό τούς φουτουριστές στήν «έξάλειψη τού έπαρχιωτισμού» άπό τόν «Ιταλό άνθρωπο». τό στοιχείο «Ιστορία τής κουλτούρας» πρέπει νά είναι ανώτερο άπό τό στοιχείο «Ι­ στορία τής τέχνης». ’Αλλού Εχω σημειώσει. Τό ζήτημα είναι. κλπ.διάσπαση είναι ακόμα ριζωμένα στα Εθιμα καί ατούς τρό­ πους σκέψης καί δράσης.. παρά μονάχα μιάν Επί μέρους δψη τής καλλιτεχνικής του προσωπικότητας . ευτελείς. όπότε καί οΐ «έξορμήσεις». γ ι’ αύτό τό λόγο. Ό τα ν δ Π ι­ ραντέλλο γράφει Ενα θεατρικό Εργο. αύτός δέν έκφράζει «μέ λόγιο τρόπο» δηλαδή μέ τήν λέξη. ή άποτελεσματικότητα τού Πιραντέλλο είναι πιό μεγάλη. άλλα πρέπει νά ύποστούν Εναν περαιτέρω περιορισμό: ή καλλιτεχνική προσωπικότητα τού Πιραντέλλο είναι πολύμορφη καί πολύπλοκη. οί άτομικές raids |ΐέ αύτή τήν Εννοια παίρνουν γελοιογραφικές μορφές.

πού μπορεϊ νά διαχωριστεί άπό τή θεατρική παράσταση: είναι ποίηση καί τέχνη άκό|ΐα καί Ιξω άπό τό θέατρο καί άπό τό θέαμα. ζεΐ αϊσθητικά κατά μεγάλο μέρος. Ιχει μιά δίκιά της άνεξάρτητη καλλιτεχνική ζωή. 87 . χρώματα. (Ό λ ’ αυτά. αυτό είναι άληθινό. Τό θέατρό του εί­ ναι ζωντανό. διαμόρφωση τής σκηνής σέ πλα­ τιά ϊννοια). κατά μιά όρισμένη ϊννοια. ’Αλλά μόνο κατά μιά δρισμένη ϊννοια. έκτός άπό συγγραφέας. Δηλαδή τό Π ιραντελλικό θέατρο είναι πάρα πολύ στενά δεμένο μέ τήν φυσική προσωπικότητα τοϋ συγ­ γραφέα καί δχι μονάχα στίς «γραμμένες» καλλιτεχνικολογοτεχνικές άξίες. Είναι άλήθεια δτι μιά τραγωδία τοϋ Σαίξπηρ μπορεϊ νά πάρει διαφορετικές θεατρικές έρμηνεΐες. δχι τής αιώνιας «ποίησης». άν «πα­ ρουσιαστεί» θεατρικά Ιχοντας σάν θιασάρχη καί σκηνοθέτη τόν ΙΙιραντέλλο. σύμφωνα μέ τούς θιασάρχες καί τούς σκηνοθέτες. Τό θεατρικό Ιργο τοΟ Πιραντέλλο άποκτα δλη τήν έκφραστικότητά του μόνον δταν ή «θεατρική παράσταση» θά διευθύνεται άπό τόν θιασάρχη ΙΙιραντέλλο. θ ά ειπωθεί δτι αυτό συμβαίνει γιά δλα τά θεατρικά ϊργα καί. δηλαδή στήν περίπτωση πού ό Π ι­ ραντέλλο θά Ιχει προκαλέσει στούς συγκεκριμένους ήθοποιούς μια καθορισμένη θεατρική Ικφραση καί στήν περί­ πτωση πού ό σκηνοθέτης ΙΙιραντέλλο θά Ιχει δημιουργήσει μια καθορισμένη αισθητική σχέση άνάμεσα στό άνθρώπινο σύνολο πού θά άναπαραστήσει καί στόν ύλικό διάκοσμο τής σκηνής (φως. Αύτό δέν συμβαίνει μέ τόν Πιραντέλλο. άς γίνουν άντιληπτά μέ πο­ λύ άλάτι). ΝεκροΟ ϊντος τοϋ Πιραντέλλο (δηλαδή ¿ν ό Πιραντέλλο. δέν έργάζεται σάν θιασάρχης καί σάν σκηνοθέτης) τί θά άπομείνει άπό τό θέατρο τοϋ Πιραντέλλο. δηλαδή είναι άλήθεια δτι κάθε τραγωδία τοϋ Σαίξπηρ μπορεϊ νά γίνει «πρόσχη|ΐα» γιά θεατρικά θεάματα διαφορετικά λόγψ καινοτομιών: ’Αλλά πα ρ α ινεί δτι ή τραγωδία πού Ιχει «τυπωθεί σέ βιβλίο καί Ιχει διαβαστεί άτομικά. «Ένα καναβάτσο» γενικό.Αύτός «πρέπει» νά όλοκληρώσει τήν «λόγια σύνταξη» μέ τό Ιργο του σαν θιασάρχη καί σαν σκηνοθέτη. πού μέ μιάν όρισμένη ϊννοια μπορεϊ νά προσεγγίσει στό σενάριο τοϋ θεάτρου πριν άπό τόν Γκολντόνι των θεατρικών «προ­ φάσεων».

.

Ό μή έθνικολαΐκός χαρακτήρας τής Ιταλικής λογοτεχνίας .II.

.

Γεννήθηκαν λάγω τής σύγκρισης των γενικών συνθηκών τής ’Ιταλίας μέ έκεΐνες τών άλλων χωρών. παμπάλαια (δπως έκεΐνο τής γλώσσας). δπως τού γεγονότος δτι ή χερσόνησος ήταν ή Ιδρα τής Ρωμαϊκής Αύτοκρατορίας καί Ιγινε ή Ιδρα τοϋ μεγαλύτερου κέντρου τής χριστιανικής θρησκείας. ειδικότερα τής Γαλλίας. Τό σύνολο αύτών τών προβλημάτων Αντικατοπτρίζει τήν έπίπονη προσπάθεια για τήν δημιουργία ένός ΙταλικοΟ Ιθνους νέου τύπου. Μερι­ κά i n αύτά τά προβλήματα.Ό μη έθνικολαϊκός χαρακτήρας της Ιταλικής λογοτεχνίας Δεομός ποοδλημάτοίν. δχι πάντα ξεκάθαρα έκφρασμένα. Κανείς δέν 5χει ποτέ παρου­ σιάσει αύτά τά προβλήματα σάν 2να σύνολο δεμένο καί συμ­ φυές. Πολεμικές γεννημένες στήν περίοδο τής διαμόρφωσης τοδ Ιταλικοδ Εθνους καί τοδ άγώνα γιά τήν πολιτική καί έδατ φική ένότητά του. σύμφωνα μέ τά άμέσως ένδιαφέροντα προβλήματα πολεμικής. διακατείχαν καί συνεχίζουν νά διακα­ τέχουν τουλάχιστον μερικούς Ιταλούς διανοούμενους. δε­ σμός σύνδεσης κι έξάρ<τησης. χρονολογοΟνται άπό τούς πρώτους χρόνους τής πολιτιστικής ένότητας τής ’Ιταλίας. πού έμποδίστηκε άπό τΙς συνθήκες ισορροπίας έθνικών καί διεθνών δυνάμεων. άλλά καθ’ Ινα άπ’ αύτά ξαναπαρσυσιάζεται περιοδικά. 01 δια­ νοούμενες καί κυρίαρχες τάξεις ούδέποτε είχαν συνείδηση δτι ύπάρχει Ινας δεσμός άνάμεσα σ’ αύτά τά προβλήματα. ή. χωρίς έπιθυμία έμβάθυν91 . λόγω τής Αντανάκλασης τών ειδικών συνθηκών τής ’Ιταλίας.

Γι’ αύτό.σης. αύστηρότατα κριτική καί συμπερασματική. πρόβλημα τού μυθιστορήματος καί τού λαϊκού μυθι­ στορήματος. Κατά τ’ άλλα. πού Ακόμα δια­ κατέχουν τους Ιταλούς διανοούμενους καί. πραγματικά. ή «λίστα» τών πιό ουσιωδών ζητημάτων πού πρέπει νά έξεταστοϋν καί νά έπιλυθοΰν: 1) «Γιατί ή ιταλική λογο­ τεχνία δέν είναι λαϊκή στήν ’Ιταλία. "Οταν λέγεται δτι δέν ύπήρξε ποτέ μια συνείδηση τής όργανικής ένότητας αυτών τών προβλημάτων. πού θά Ιπρεπε νά μπεϊ δίπλα στόν πόλεμο τού 1915 -1918 καί μέ τΙς έπακόλουθες Ανακατατάξεις. πα­ ρουσιάζονται σήμερα σάν να βρίσκονται στό δρόμο τής όργανικής τους έπίλυσης (γλωσσική ένότητα. χωρίς συγκεκριμένη ιστορική προ­ οπτική. ύ■πήρχε φόβος νά παραχθοΰν άμεσα κίνδυνοι έπιβίωσης τής ένιαίας έθνικής ζωής· αύτή ή έπιφύλαξη πολλών Ιταλών δια­ νοουμένων πρέπει νά έξηγηθεΐ μέ τή σειρά της καί είναι χαρακτηριστική τής έθνικής μας ζωής.νωνικής λύσης. διανοουμενίστικη. 2) Υπάρχει . φαί­ νεται άναντίρρητο δτι κανένα άπ’ αύτά τα προβλήματα δέν μπορεϊ νά λυθεϊ μεμονωμένα (μά κι αύτά είναι σημερινά καί ζωτικής σημασίας). σχέση τέχνης καί ζωής. πού θά έχει τήν ίδια λειτουργία μέ τή Μεταρρύθμιση τών Διαμαρτυρομένων στά γερμανικά κρατίδια καί μέ τή Γαλλική ’Επανά­ σταση. IV αύτό. πρόβλημα τής «λαϊκότητας» τοϋ Ριζορτζιμέντο. Νά. έπειδή άπό μια τέτοια τοποθέτηση. πρόβλημα μιας πνευματικής καί ήθικής μεταρ­ ρύθμισης. πρέπει νά κατανοηθεϊ: ίσως είναι Αλήθεια δτι δέν ύπήρξε τό κουράγιο νά θέσουμε έξαντλητικά τό πρόβλημα. άντιμετωπίστηκαν μέ πολιτιστικά άφηρημένη μ^ρφή.» (Γιά νά χρησιμοποι­ ήσουμε τήν έκφραση τού Ρσυτζέρο Μπόνγκι). δηλαδή μι&ς λαϊκής έπανάστασης. όπότε καί χωρίς τήν προοπτική μιας συγκεκριμένης καί συνεπούς πολιτικο-κο'. άπ’ δπου καί ή κατά κόρον χρήση τοϋ δρου έπανάσταση καί έπαναστάτης) μπορεί νά δώσει τόν πιό χρήσιμο δρόμο γιά τήν Αναδημιουργία τών βασικών χαρακτήρων τής Ιταλικής πολιτιστικής ζωής καί τών άναγκών πού αύτοί ύποδεικνύουν καί προτείνουν γιά έπίλυση. μιά Αντιμετώπιση κριτική καί Αμερόληπτη δλων αύτών τών προβλημάτων.

Ή Ιταλία. τό λαϊκό μυθιστόρημα έθνικής παραγωγής. 8) Μή πολιτικοποίηση τού ίταλικοΟ λαού. Ιτσι &πως τέ­ θηκε άπό τόν ’Αλεσάντρο Μαντσόνι. Πολεμική πού Ιχει άρχίσει άπό τδν Ρουτζέρο Μαρτίνι καί πού συνδέεται μέ τήν άλλη πάνω στή μεγαλύτερη ή μικρότερη ζωτικότητα του θεάτρου πού είναι γραμμένο σέ διάλεκτο καί έκείνου πού εϊναι γραμμένο σέ γλώσσα. πού έκφράζεται μέ τΙς φράσεις του «έπαναστατισμοΰ». πού άν ήταν «χρή­ σιμες» πολιτικά στήν περίοδο τοΟ έθνικοΟ άγώνα. τοΟ «άνατρεπτισμοΰ». Ιχει μιά πρώ­ τη θέση στό μελόδραμα. 6) Ό Ούμανισμός καί ή Αναγέννηση ήταν προοδευτικά ή όπισθοδρομικά. 7) Ή μή λαϊκότητα του Ριζορτζιμέντο ή ή λαϊκή άδιαφορία στήν περίοδο τών άγώνων για τήν άνεξαρτησία καί τήν έθνική ένότητα. Δηλαδή ή άπουσία πλατιών καί βαθιών θρησκευτικών άγώνων. άστυνομική κλπ. περιπετειώδης. Στήν ’Ιταλία. Μιά άπό τΙς αιτίες για τΙς όποιες τέτοια προβλήματα δέν ϊχουν άντιμετωπιστεϊ κριτικά καί μέ σαφήνεια πρέπει νά άναζητηθεϊ στήν λεκτική προκατάληψη (φιλολογικής κα­ ταγωγής) δτι τό ιταλικό Ιθνος ύπήρξε άνέκαθεν σάν τέτοιο.Ινα θέατρο ιταλικό. μέ μιάν όρισμένη Ιννοια. καθορισμένη άπό τό γεγονός δτι στήν Ιταλία ήταν ή Ιδρα του παπάτου τήν περίοδο όργασμοϋ τών πολιτικών νεωτερισμών πού βρισκόντουσαν στή βάση τών σύγχρονων κρατών. ήταν άρχή προόδου ή όπισθοδρόμησης. μεταφρασμένου άπό τΙς ξένες γλώσσες.4) ’Αν ύπήρξε Ινας ι­ ταλικός ρομαντισμός" 5) Είναι άναγκαΐο νά προκαλέσουμε στήν ’Ιταλία μια θρησκευτική μεταρρύθμιση δπως έκείνη τών Διαμαρτυρομένων. πού. καί δτι για δρισμένα άλλα είδωλά καί ύπεροπτικές διανοήσεις. άπό τήν άρχαία Ρώμη μέχρι σήμερα. 9) ’Ανυπαρξία μι&ς λαϊκής λο­ γοτεχνίας μέ στενή Ιννοια (παραφιλολογία. του «άντικαθεστωτισμοϋ» πρωτόγονου καί στοιχειώδους. Ιδιαίτερα άπό τά γαλλικά’ άνυπαρξία λο­ γοτεχνίας γιά τή νηπιακή ήλικία. σάν αιτία ένθουσιασμοΟ καί συγκέντρωσης τών δυνάμεων. έπιστημονική. είναι παρ’ 93 . δμως. είναι τό άντικληρικό ή οί βιογραφίες τών κακούργων. είναι τό μουσικοποιημένο λαϊκό μυθιστόρημα. 3) Τό ζήτημα τής έθνικής γλώσσας.) καί έπίμονη λαϊκότητα αύτοΟ τοΟ είδους τοϋ μυθιστορήματος.

μέ πνεϋ•94 . Ακόμα καί ή περιφερειακή λογοτεχνία στάθηκε ούσιαστικά λαογραφική καί γραφική: Τούς κάτοικους τής «περι­ φέρειας» τούς είδαν «πατερναλιστικά». τών δποίων ό άνθρωπος είναι ή άναγκαία Ικφραση. ειδικά έκείνων πού άφοροϋν τόν λεγόμενο «μοραλισμό» στήν τέχνη. άλλα άπό τό έσωτερικό. άπό τά 2ξω. άγωνιζόμενοι για τήν μεταρρύθμιση τής κουλτούρας. μοραλιστική). τό έξωτερικό «περιε­ χόμενο» στήν τέχνη. ’Αλλά καί ό φουτουρισμός τοϋ Μαρινέτι 17 καί έκείνος τοΰ Παπίνι καί τοϋ Strapaese Ιχουν προσκρούσει. οί Αντιλήψεις του καί οί σχέσεις. σ’ αύτό τό έμπόδιο: τήν άπουσία τοΰ χαρα­ κτήρα καί τής σταθερότητας τών σκηνοθετών τους καί τήν καρναβαλίστικη τάση. λόγω τής έπίδρασης αισθητικών άπόψεων κροτσιανής καταγωγής. ιδιαίτερα ό φουτουρισμός στήν πιό λογική μορφή. για να μή γίνει σύγχυση μέ τήν ιστορία τής τέχνης κλπ. έργαζόμαστε για τή δημιουργία μιας νέας τέχνης δχι άπ’ τα 2ξω (έπιδιώκ-οντας ¡uà διδασκαλική τέχνη σέ θέσεις.iX' αύτά άδέξιες καί στήν Ισχαχη περίπτωση γίνονται Iva στοιχείο άδυναμίας. τοΰ όλοκληρωτικά προκαθορισμέ­ νου άπό τό παρελθόν. τήν τάση να κάνεις τόν παλιάτσο τών μικροαστών διανοουμένων. Σχέση τοΟ «φουτουρισμού» μέ τό γεγονός δτι μερικά άπ’ αυτά τα ζητήματα Ιχουν τεθεί μέ άσχημο τρόπο καί δέν Ε­ χουν έπιλυθεί. φτά­ νουμε στή μετατροπή τοΰ «περιεχόμενου» τής τέχνης. πού Ιγινε άπό τΙς γενιές που πραγματικά άγωνίστηκαν για να συγκροτήσουν τή σύγχρονη ’Ιταλία καί γιατί προτρέπουν σέ 2να είδος μοιρολατρείας καί παθητικής άναμονής τοϋ έπερχόμενου. Ή τελευταία έκδήλωση: τό Strapaese. ’Αλλοτε αυτά τα προβλήματα μπαί­ νουν μέ άσχημο τρόπο. Δέν καταφέρΓ νουμε ν’ άντιληφθοϋμε συγκεκριμένα δτι ή τέχνη είναι πάν­ τα δεμένη μέ μιά καθορκηιένη κουλτούρα ή πολιτισμό καί δτι. άρχίζοντας άπό τΙς δμάδες τής Φλωρεντίας. τής «La<cerba» καί τής «Voce». γιατί άλλάζει δλος 6 άν­ θρωπος. στείρων καί διατακτικών. γιατί δέν έπιτρέπουν ν’ άξιολογηθεϊ σω­ στά ή προσπάθεια. στό βαθμό πού μεταβάλλονται τα συναισθήματά του. έκτός τών άλλων. μέ τόν δικό τους «ρομαντισμό» ή τόν λαϊκίστικο Sturum und Drang. τήν ιστορία τής κουλτούρας.

Από τήν πλευρά τών του­ ριστών. Δηλαδή. πού βρίσκεται στή βάση αύτών τών σημειώσεων καί πού είχε τόσο μεγΑλη σημασία γιΑ τή σύγχρονη πολι­ τική καί πολιτιστική ιστορία τής ’Ιταλίας. γιά τήν δποία ή σχέση Ανάμεσα στή λαϊκή ποίηση καί στήν έντεχνη ποίηση είναι δπως έκείνη άνάμεσα στήν εύθυκρισία καί στήν κριτική σκέψη. αύτές ot δυνάμεις έχουν όλοκληρωτικΑ χάσει τήν αίγλη τους καί ή λαϊκή ποίηση ξεπέφτει μέχρι τή σημερινή μορφή. Τούς ίταλούς συγγραφείς έχει ιδιαίτερα βλάψει ή βαθύτατη ¿πολιτικοποίηση. Γι’ αύτό τόν λόγο. Κρότσε: «Λαϊκή ποίηση καί έντεχνη ποίηση· Μελέτες πάνω στήν ’Ιταλική ποίηση άπό τό 1300 ώς τό 1500». 95 . δπου τό λαϊκό ένδιαφέρον ικανοποιείται Από τόν «Άθλιο Γκουερίνο» καί Από τέτοιου είδους λογοτεχνία. φαίνεται νά μπορεϊ νά βγεϊ τό συμπέ­ ρασμα δτι. ψάχνοντας δυνατές καί πρωταρχικές αίσθήσεις λόγω τής ώμότητΑς τους. δημοσιευ­ μένα στήν «Κριτική». Ανάμεσα στή φυσική κατανόηση καί τήν είδική κατανόηση. παρ’ δ. Μπάρι 1933. βρίσκοντας τό Αποκορύφωμά της στούς Δήμους. κοσμοπολίτικο. έχει μιά σημασία Αξιοσημείωτη. Ανάμεσα στό λαό καί στό έθνος. Λατέρτσα. στό βαθμό πού προσπαθούσαν νά έπιλύσουν τήν παραδοσιακή φιλολογική Αν­ τίθεση. μέ τόν όμολογημένο καί στρατευμένο έθνικισμό τους. άνάμεσα στούς διανοούμενους καί στό λαό. πρέπει νά μελετηθεί 6 τόμος τοΟ Μπ.μα Απογοήτευσης. ήταν πιό συμπαθητικοί 6 Ερρίκο Κορραντίνι καί 6 ΠΑσκολι.τι ξέπεσαν σέ άλλες μορφές ρητορείας καί εύγλωττίας. μετά τό 1500.βή καλοσύνη. άπό τό διάβασμα μερικών κομματιών αύτοϋ τοΟ βιβλίου.» τών σημειώσεων: Γιά τόν Κρότσε πρόκειται γιά μιά ψυχολογική στάση. Ά π ’ αύτή τήν άποψη. ΙΙαρ’ δλ’ αύτά. καί μ’ αύτήν τήν έννοια. Ή άντίληψη τοΰ «λαϊκοϋ» στό βιβλίο τοΟ Κρότσε δέν είναι σαν κι αύτή τούτον. άνάμεσα στήν άγνή άθωότητα καί στήν προνοητική καί ά*£>’. ένώ άπό τό 1300 ώς τό 1500. πού γεννήθηκαν ιιέ τό κίνημα τής Ανάληψης. μετΑ τό 1500 γίνεται ριζικό τό χάσμα. ή λαϊκή ποίηση. έπειδή είναι δεμένη μέ μιάν όρισμένη ζωτικότητα Αντίστασης τών κοινωνικών δυνά·ιεων. έπιβεβαιωμένη μετά τό 1000 1β. μ’ ένα έπίχρησμα λο­ γάδικης έθνικής ρητορείας.

έπειδή τό περιεχόμενο μπορεί νά «συνοψι­ στεί» λογικά. ο£ λεγόμενοι «περιεχομενιστές» ήταν «πιό δημοκρατικοί» άπό τούς Παρνασσι­ στές 19 άντιπάλους τους. δεδομένου δτι περιεχόμενο καί μορφή είναι τό ίδιο πράγμα. δέν σημαίνει άκόμα δτι δέν μπορεί νά γίνει δ διαχωρισμός άνάμεσα στό περιεχόμενο καί στή μορφή. κλπ.. Μποροϋμε νά μιλάμε μ’ αύτήν τήν ϊννοια: δτι τό ϊργο τέχνης είναι μιά έξέλιξη καί δτι οί άλλαγές τοϋ περιεχόμενου είναι καί άλλαγές τής μορ­ φής’ άλλά είναι «πιό εύκολο» νά μιλάμε γιά περιεχόμενο παρά γιά μορφή. π. είναι έντελώς άδειοι. Ουνγκαρέττι) οδτε μέ τεχνική. Κι αύτό πρέπει έπίσης νά συμπεριληφθεϊ άνάμεσα στά ζητήματα τής έθνικής Ιταλικής ιστορίας καί νά πάρει διά­ φορες μορφές: Τό γεγονός δτι ύπάρχει μιά διαφορά τρόπον . πού δέν θά ήταν φτιαγμένη γιά τούς «διανοούμενους» κλπ. συσσωρεύουν λέξεις. δταν έπιτεύχθηκε ή ικανοποιητική «μορφή» καί τό περιεχό­ μενο άλλαξε. κλπ. Μποροϋμε νά πούμε δτι δποιος έπιμένει στό «περιεχόμενο». Τό πρώτο περιεχόμενο πού δέν ι­ κανοποιούσε ήταν καί μορφή καί. καταλαβαίνουν τΙς έλλείψεις τής άργκό άπό παρασυναγωγές κούφιων κεφαλιών. "Οταν λέγεται δτι τό περιεχόμενο προηγείται τής μορφής. μέ μορφή κλπ. Είναι άλήθεια δτι συχνά έκεΐνοι πού φλυαροϋν γιά τή μορφή. πού δέν συνδέονται πάντα οδτε μέ τούς κανόνες τής γραμματικής (π·χ. Μποροϋμε νά μιλάμε γιά μιά προτεραιότητα τοϋ περιεχόμενου σέ βάρος τής μορφής. στήν πραγματικότητα. γιά μιά καθο­ ρισμένη άντίληψη τοϋ κόσμου ένάντια σέ άλλες κουλτοϋρες καί σέ άλλες άντιλήψεις γιά τόν κόσμο.χ.Περιεχόμενο καί μορφή. ένάντια στό περιεχόμενο. τίποτ’ άλλο. Μπορεί άκόμα νά πει κανείς δτι ιστορικά. μέχρι τώρα. Τό πλησίασμα αύτών τών δύο δρων μπορεί νά προσλάβει στήν κριτική τής τέχνης πολλές σημασίες. στήν πραγματικότητα άγωνίζεται γιά μιά καθορισμένη κουλτούρα. ήθελαν μιά λογοτεχνία. θέλουμε άπλά νά ποϋμε δτι στήν έπεξεργασία οί έπόμενες προσπάθειες παρουσιάζονται μέ τό δνομα τοϋ πε­ ριεχόμενου.

Εκτός άπό μιάν «αίσθητική» σημασία. νά συμμετέχεις στή γιορτή. «νά προσποιείσαι» Ενα τρόπο γραφής μέ περιττολο­ γίες. Νά. δπως στόν Όθέλλο ή στό μελόδραμα. πού άπευθύνονται σέ μικρό κοινό καί σ* αύτόν τόν Γδιο τόν συγγραφέα ύπάρχει ή νηφαλιότητα. διαπιστώνεται μονάχα στή χώρα μας σάν μαζικό φαινόμενο. Εν πάσει περιπτώσει νά Εκφράζεσαι μέ τρόπο διαφορε­ τικών άπ’ τόν κοινό καί. χωρίς. παθητικό. τή θεατρική μάσκα. πού Εχει προσ­ βάλει τόν λαό. τήν Εχει φτωχύ­ 71 97 . χωρίς γροθιές κατά πρόσωπο. ίχ ι μόνον ιστορικό. πού «περιεχόμενο» καί «μορφή». ή άμεσότητα.χ. άλλά «λιτό». γ ι’ αύτόν τόν Γδιο) στά άπομνημονεύματα καί γενικά σ’ δλα τά κείμενα. Συχνά. «τό νά γράφεις» σημαίνει ν’ άνεβαίνεις στά ξυλοπόδαρα. δπως Εκείνη τοΟ ντ’ Άνούντσιο. γιά τόν όποιο. πού παίζει κωμωδία άκό|ΐα καί στόν καθρέ­ φτη. συμβαίνει ώστε οί άνθρωποι τοϋ λαοΟ νά «κάνουν μελόδραμα». πιστεύω. Πρέπει νά πούμε δτι αύτά τά χρόνια τά πράγματα Ε­ χουν καλυτερέψει πολύ: ό Ντ’ Άνούντσιο ήταν δ τελευ­ ταίος παροξυσμός τής άρρώστιας τοϋ Ιταλικού λαού καί ή Εφημερίδα γιά τΙς άναγκαιότητές της είχε τή μεγάλη χάρη νά όρθολογικσποιήσει τήν πρόζα. Γι’ αυτό. πραγματικά. λοιπόν. 6 πομπώδης τρόπος γραφής. χωρίς τά πάθη νά Εξάπτονται. π. Στά γράμματα (Εκτός άπό Εξαιρέσεις. «‘Ιστορική» μορφή σημαίνει μιά καθορισμένη «γλώσσα». Τόσο μεγάλη είναι ή διαφο­ ρά. άφού δ λαός δέν Εχει μάθει λογο­ τεχνία καί άπό τήν λογοτεχνία ξέρει μονάχα τό βιβλιαράκι τοΟ Εργου τοϋ 1800. Εχουν καί μιά «ιστορική». ή άπλότητα.γραψίματος άνάμεσα ατά γραφτά πού άπευθύνονται στό κοι­ νό καί ατά άλλα. Αύτή ή «άρρώστια» είναι τόσο διαδεδομένη. Ενώ στά άλλα κείμενα κυριαρχεί ή υπεροψία. τό ύποκριτικό στύλ. άνάμεσα ατά γράμματα καί στά λογο­ τεχνικά Εργα. δπως τό «περιεχόμενο» δείχνει Εναν καθορισμένο τρόπο σκέψης. Λύτό τό φαινόμενο. Άλλά πρέπει νά εΓμαστε προσεχτικοί: γιατί ή χώρα μας είναι Εκείνη στήν όποία τό συμβατικό μπαρόκ άκολούθησε τό συμβατικό άρκαδικό 20: πάντα θέατρο καί δμως συμβατι­ κό. φαίνεται δτι Εχουμε νά κάνουμε μέ δυό διαφορετικούς συγγραφείς. Εκφραστικό. Επειδή — Εννοείται— μεμονωμένα βήματα ύπάρχουν παν­ τού. τέ­ λος πάντων.

Ό ρομαντισμός. πού καταστρέφει κάθε μορφή κουλτούρας. άν καί αύτά δέν Ιχουν όλοκληρωτικά έξαφανιστεΐ καί ξανασυναντιώνται Ιδιαίτερα σέ μερικές έκδηλώσεις (πανηγυρικοί λόγοι. έχει άποκτήσει έκείνη μιας Ιδιαίτερης σχέσης ή δεσμοΟ άνάμεσα στούς διανοούμενους καί τόν λαό.νει καί έξασθενήσει. ύπάρχουν άκόμα ο£ σεντσεντιστές τής άλλαγής. μπορεΐ νά πάρει διάφορες άπαντήσεις. άνάμεσα στίς άλλες σημασίες. μορφή καί έκφραση ταυτίζονται καί ή έπιμονή πάνω στή «μορφή» δέν είναι τίποτ’ άλλο άπό Ινα πραχτικό μέσο. μ&ς ένδιαφέρει Ινας άπ’ αυτούς τούς όρισμούς καί δέν μάς ένδιαφέρει άκριβώς ή «φιλολογική» πλευρά τοϋ προβλή­ ματος. έδώ. ’Εμάς. γιά Ινα Ιστορικό φαινόμενο ύπαρξης δύο είδών κουλτού­ ρας: προσωπική είναι ή «λιτή» καλαισθησία. Άτυχώς. σύμφωνα μ’ αύτό που έννοοϋμε. τό Ιθνος. δημιουργεΐται Ινα Ιστορικό ζήτημα. δηλαδή ή έθνική κουλτούρα. καί αυτό τό ίδιο τό έπίγραμμα) · θ ά μποροΟσε νά πει κανείς δτι πρόκειται γιά «καλαισθησία» καί θά ήταν λάθος. άκόμα κι έκείνη τήν «άντιρητορική». είναι . Δέν μπορεΐ. ¿ν ύπήρξε ποτέ Ινας Ιταλικός ρομαντισμός. Είναι βέβαια. Ή καλαισθησία είναι «προσωπική» ή μικρών όμάδων έδώ πρόκειται γιά πλατιές μάζες καί δέν είναι δυνατό νά μήν πρόκειται για κουλτού­ ρα. ή διαμόρ­ φωση μιας ζωντανής κι έκφραστικής καί ταυτόχρονα λιτής καί μετρημένης πρόζας πρέπει νά είναι Ινας άπό τούς πολι­ τιστικούς σκοπούς. για να καταπολεμήσουμε σημερινά έλαττωματα. γιά vi έξηγήσουμε τό παρελθόν καί δχι Ινας άγώνας καθαρά σημε­ ρινός. δμως. δχι τό άλλοτό μελόδραμα είναι ή έθνική καλαισθησία. δίπλα στούς «άντιακαδημαϊκούς» φουτουριστές. πολλοί ο£ όρισμοί πού Ιχουν δοθεί στόν δρο «ρομαντισμός». πού πρέπει νά προταθεϊ. ώστε νά έπιτύχουμε Ιναν περιορισμό τής παραδοσιακής ρη­ τορικής. δμως. λέγοντας «ρο]ΐαντισμός». δ­ μως. Αντίθετα. Δηλαδή. στό λαό. γιά να δουλεύου|ΐε πάνω στό περιεχόμενο. Μ’ άλλα λόγια. κύρια έπικήδειοι. κι αυτό είναι άκόμη μιά ζημιά. ν’ άρνηθεΐ κανείς δτι είναι άναγκαΐο νά καταπιαστούμε μ’ αυτό τό ζήτημα. πατριωτικοί. ’Λκόμα καί σ’ αύτή τήν περίπτωση. άλίμονο! Ή έρώτηση.

μέ τήν Ιννοια δτι ή φιλολογική πλευρά είναι Ινα |ΐονάχα μέρος Ικφρασης τού συναισθηματικού ρεύματος. σπάνιες κι έν πάσει περιπτώσει καθαρά φι­ λολογικής μορφής*. στήν άχανή λογοτεχνία ■πάνω στό ρομαντισμό. πού ίχουμε συγκεντρώσει σέ κατηγορίες: "Αν ύπήρξε Ινα Ιταλικό θέα­ τρο. μ’ αύτήν τήν άκριβή Ιννοια. που βαπτίστηκε άπό τή Γαλ­ λική ’Επανάσταση. Μ’ αύτή τήν Ιννοια. μάς ένδιαφέρει τό πρόβλημα γιά τήν ’Ιτα­ λία καί αυτό είναι δεμένο μέ τά προβλήματα. ή καλύτερα τής Ιστορίας τής φιλολογίας άφοΰ αύτή είναι μέρος καί πλευρά ΐιιάς πιό πλατιάς ιστορίας τής κουλτούρας· Λοιπόν. καί. λοιπόν. λο'. κλπ. 6 ρομαντι­ σμός προηγείται. 99 .|« ά Ιδιαίτερη άντανάκλαση τής «δημοκρατίας» (μέ πλατιά Ιννοια) στά γράμματα (μέ πλατιά Ιννοια. στήν καλύτερη περίπτωση ο[ έκδηλώσεις του ή­ ταν έλάχιστες. Μ’ αύτήν τήν Ιννοια. έπικυρώνει καί άναπτύσσει δ~λο έκεΐνο τό εύρωπαϊκό κίνημα. είναι Ιργο τής Ιστορίας τής κουλτού­ ρας καί δχι τής ιστορίας τής φιλολογίας. τό γλωσσικό ζήτημα. δη­ λαδή σάν ιστορικό γεγονός καί σάν γενική τάση. 6 ρομαντισμός δέν ύπήρξε ποτέ στήν Ι ­ ταλία. γιατί ή λογοτεχνία δέν ήταν λαϊ­ κή. πού έχει διαπεράσει δλη τή ζωή ή Ινα πολύ σημαντικό κομ|ΐάτι τής ζωής καί άπ’ αύτή τή ζωή μόνο Ινα έλάχιστο τμή|ΐα μπόρεσε νά έκφραστεΐ στή λογοτεχνία). Ή Ιρευνα. κατά τήν δποία άκόμα κι 6 Καθολικισμός μπορεΐ νά ήταν «δημοκρατικός» ένώ 6 «φιλελευθερισμός» μπορεΐ νά μήν ήταν τέτοιος). γιά νά έπιλυθεΐ. νά άπομονώσουμε αύτή τήν πλευρά καί νά ένδιαφερθούμε γι’ αύτή θεωρητικά καί πραχτικά.πόν. Είναι ή συναισθηματοφιλολογική του ■πλευρά (περισσότερο συναισθηματικό παρά φιλολογικό. σ’ Ινα σημερινό ■πρόβλημα. άκόμα καί αύ* Σ’ αύτό τό σημείο πρέπει νλ ΰπενθυμίσουμε τΙς θεωρίες τοΟ Τ ιερΙ χαΐ τή σκέψη τοΟ Μαντοόνι. πού μπορεΐ νά δώσει τά μ^σα σέ μιά σημερινή κίνηση. Πρέπει νά δούμε πώς Ιχουν προσλάβει. πού γι* αύτόν θέλουμε νλ μιλήσουμε. Είναι άναγκαΐο. 01 θεωρίες τοΟ ΤιερΙ είναι άχριβ δς μ ιλ άπόΙ τΙς πιό σημαντικές δψεις αΰτΟν τβ ν έχίηΧώσεων τοΟ ρομαντισμοΟ. συντροφεύει.

οί δποϊες άντίθετα ύπήρξαν στή Γαλλία. όφειλόμενη στήν παθητική ύποταγή. δηλαδή. ζωντανή. Iλειψε. Στήν ’Ιταλία. δηλαδή στό άν θέλει (άν καί δέν τό καταφέρνει πάντα) νά έρθει σ’ έπαφή μέ τΙς λαϊκές μάζες. οΐ «προρωμαΐκοΐ» πληθυσμοί. πού άντίθετα ένδιαφέρει τόν ΤιερΙ και τήν συναφή πολιτική ιστοριογραφία. δέν ύπήρχαν ποτέ οΐ Ιστορικές προϋποθέσεις. άκόμα — άν τό θέλουμε — καί Αντιδραστική.τουλάχιστον Ελειψε σέ Αρ­ κετό βαθμό. άλλά μιά δραστήρια ένότητα. άλλά και μέ τή σημασία πού τής δίνουν οΐ Καθολικοί. κλπ. Αύτή ή ζωντανή ένότητα. πού θεωρεί Αναγκαία μιά ένότητα δχι δουλική. θέλουμε. στήν πραγματικότητα. να πούμε.Τζεντίλε). ξέχωρα άπό κάθε περιεχόμενο. ’Ιταλία καί Γαλλία. Μπορεί ίσως νά βεβαιωθεί δτι δλη ή πνευματική ζωή τής ’Ιταλίας μέχρι τό 1900 (καί Ακριβώς μέχρι τό σχημα­ τισμό τού ΙδεαλιστικοΟ πολιτιστικού ρεύματος Κρότσε . Ειπώθηκε δτι ή λέξη «δημοκρατία» δέν πρέπει νά πορ­ θεί κάτω άπ’ αύτήν τήν έννοια. δηλαδή.». μέ τό έθνος. είναι άπλούστατα μιά γαλλική Αν­ τανάκλαση τού γαλλικού δημοκρατικού κόμματος. Ακριβώς. στό βαθμό πού Ιχει δημοκρατικές τάσεις.τές οί συζητήσεις μιά μορφή διανοουμενίστικη καί άφηρημένη στήν ’Ιταλία: οΐ «Πελασγοί» τοΟ Τζιομπέρτ. Αύτό πού Εχει ένδιαφέρον εί­ ναι ή Αναζήτηση ένός δεσμού μέ τό λαό. τίποτα πού θά είχε να κάνει μέ τόν ζωντανό σημερινό λαό. όποιοδήποτε κι άν είναι τό περιεχόμενο αύτής τής ζωής. τέτοιον πού θά τήν καθιστούσε Ιστορικό γεγονός. Από τήν ’Ιταλία. δέν συνέβηκε τίποτα παρόμοιο μέ τήν έ­ πανάσταση τού 1789 καί μέ τούς άγώνες πού τήν άκολούθη100 . Γι’ αύτό είναι καί κατανοητή ή έννοια τής έρώτησης: «Υ­ πήρξε ποτέ Ινας Ιταλικός ρομαντισμός. πού Ιλκει τήν καταγωγή του άπό τήν έπανάσταση τού 1789: τό τεχνη­ τό αύτής τής ζωής βρίσκεται στό δτι στήν ’Ιταλία. μονάχα μέ τήν «λαϊκή» καί «λαϊκίστικη» σημασία.

Ά π ’ αυτή τήν άποψη έννοείται ή σημα­ σία «έθνικό». Στό λαό. στήν ’Ιταλία. άν καί έλάχιστα έμβαθυμένη. «μιλούσαν» σάν νά είχαν ύπάρξει κάποτε τέτοιες προΟποθέσεις. θά μπορούσαμε νά παρατηρήσουμε σέ πα­ ρένθεση. Ενας διαχωρισμός: μέσα στό θαυμαστό γιά τά πράγματα τής Γαλλίας. ήταν σάν νά Εγινε στήν ’Ιταλία.σαν: παρ’ δλ’ αυτά. ζοϋμε |)1 άντικατοπτρισμούς καί ταυτόχρονα μισούμε. τών συντηρητι­ κών καί άντιδραστικών ρευμάτων. Ό Λουίτζι Βολπιτσέλι. Είναι άναγκαΙος. ύπάρχει άναμειγμένο Ενα έθνικό άντιλαϊκό συναίσθημα. δηλαδή. σάν χαρακτηριστικά τού ϊδιου τού λαού. Ά ν δέν έξεταστεϊ ή ιταλική κουλ­ τούρα μέχρι τό 1900. σάν Ενα φαινόμενο γαλλικού Επαρχιω­ τισμού. άφοΰ Εγινε στή Γαλλία. τά «φιλογαλλικά» συν­ αισθήματα δέν είναι τέτοια. θ ά ήταν εδκολο νά κάνουμε νά πιστεύουν δτι ή Επανάσταση τού 1789. γιατί οί γαλλικές Ιδέες ήταν εδκολο νά χρησιμοποιηθούν γιά τήν καθοδήγηση τών μαζών' κι ήταν εδκολο νά χρησιμοποιήσουμε τόν άντιδραστικό άντιγιακωβινισμό γιά νά έναντιωθούμε στή Γαλλία. Et ναι. καί ό λαός είναι γαλλόφιλος ή γαλλόφοβος. που θέλουν ή τέχνη νά 101 . άγάπησε πάντα τήν τέχνη περισσότερο γιά ’κείνο. σύμφωνα μέ τό άν Ερεθίζεται ή δχι άπό τΙς κυρίαρχες δυνάμεις. στήν «Italia Letteraria» τής 1ης Γενάρη 1933 (άρθρο: «Τέχνη καί θρησκεία») σημείωση: «Εκείνος [δ λαός]. Εμφανίζονται σάν «κοινός νοΰς». πού είναι άπαραίτητο στήν τέχνη" κι ϊσως γ ι’ αύτό άκριβώς είναι τόσο δύσπιστος πρός τούς σημερινούς καλλιτέχνες. άλλά καλά ριζωμένες καί Ισχυρές. πού δέν είναι τέχνη. δταν αύτό μάς έξυπηρετοΰσε· Καλλιτεχνικοί έκφυλιομοΐ. πολύ λίγα πράγματα θά είναι κατανοητά. δμως. παρά γιά ’κείνο. άντιληπτό δτι τέτοια λόγια δέν μπορούν παρά νά λέγονται μέ τήν άκρη τών χειλιών. Αύτό παρατηρεΐται τουλάχιστον άνάμεσα στους διανοούμενους. δμως. σέ άντιπαραβολή μ’ αύτά τά δημοκρατικά· αύτά είναι μεγάλες «φωτιές άπό άχυρα» μεγάλης Εκτασης* έκεϊνες ήταν μικρής Εκτασης.

Στήν πραγ|ΐατικότητα. Αύτό θα μπορούσε νά γίνει σχεδόν άποδεκτό καί μέ μιάν δρισμένη έννοια. ’Αλλά μόνο σχεδόν καί μόνο μέ μιάν ορισμένη έννοια. "Αν δέν είναι δυνατό νά φανταστούμε τό άτομο έξο> άπό τήν κοινωνία. άντικειμενοποιεί. Ό Κρότσε δίνει λίγο-πολύ μιάν άπάντηση: Γιά. ξαναπέφτουμε στό ζήτημα τής «φύσης τοΰ άνθρώπου» καί τοΰ «τΐ είναι άτο­ μο. ώστε νά μπορεΐ νά ξαναζεί τή στιγμή. πού είναι τό ίδιο πράγμα. άκόμα καί δ καλλιτέχνης. Ό καλλιτέχνης. σύμφωνα. νά θυμηθοΟ|ΐε τά δικά μας έργα. πού καταλήγουν νχ γίνονται αίνιγ|ΐατικοΙ και δύσκολοι στό διάβασμα.. άλλά είναι καλλιτέχνης μονάχα στό βαθ­ μό πού παρουσιάζει πρός τά έξω. Μου φαίνεται δτι τό πρόβλημα πρέπει πάντα να τίθε­ ται ξεκινώντας άπό τήν έρώτηση: «Γιατί γράφουν οί ποι­ ητές. τό έργο τέχνης είναι ήδη «τέλειο» άπ’ δταν βρίσκεται άκόμα μόνο στό μυαλό τοϋ καλλιτέχνη. δέν μπορεΐ νά θεωρηθεί έξω άπό τήν κοινωνία. καί κάθε δραστηριότητά του. ίστορικοποιεί τά προϊόντα τής φαντασίας του. Ιδιαίτερα ¿ν τό «νεολαλικό» εί­ ναι καί άνόητο.π. στήν «Ιταλία πού γράφει»). Δέ θέλει «καλλι­ τεχνικούς νεολαλισμούς». δμως. ("Ας θυμηθοϋμε τό άρθρο τοϋ Άντριάνο Τίλγκερ. Υπάρχουν 61 «νεο- . δέ γράφει ή δέν ζωγραφίζει κ. μιά καθορισμένη κοινωνία. πού νά μήν είναι ιστορικά καθορισμένο.» κ. Παρατήρηση χωρίς δομή και βάση: Είναι βέβαιο δτι δ λαός έπιθυμεϊ — μια τέχνη «ιστορική» (έάν δέ θέλου­ με ν’ άναμείξουμε τή λέξη «κοινωνική». προφή­ τες λίγων μεμυημένων».είναι ή καθαρή και μοναδική τέχνη.λ π. τής δημιουργίας. λίγο .». Γιατί ζωγραφίζουν οί ζωγράφοι. μέ τήν Κροτσιανή αίσθητική. είναι πεντακάθαρο δτι κάθε άτομο. δηλαδή θέλει μιά.λ. Μά τέτοιο είναι κάθε άτομο — καλλιτέχνης μέ κάπως πλατύ καί κατανοητό τρό­ πο. τέχνη έκφρασμένη μέ «αντιληπτούς» πολιτιστικούς δρουςν δηλαδή παγκόσμιους ή «Αντικειμενικούς» ή «ιστορικούς» ή «κοινωνικούς». άν δέν μπορούμε έπίσης να φανταστοϋμε κανένα άτομο. δηλαδή δέν «πα­ ρουσιάζει» τά προϊόντα τής φαντασίας του μονάχα «γιά νά τά θυμάται δ ίδιος».πολύ «ιστορικό» ή «κοινωνικό». δεδομένου δτι.

πάνω στίς έπερχόμενες μετατροπές τών έθίμων κ. πάνω στά «σημεία ιών καιρών». δηλαδή αυτοί πού μόνο οΐ Γδιοι μπορούν νά ξαναζούν τήν άνάμνηση τής δημιουργικής στιγμής (καί πρόκειται συνήθως γιά μιά ψευ­ δαίσθηση. τΙς έ103 . ύπάρχουν έκεϊνοι πού είναι παγκόσμιοι. τελικά. πραγματικά. δέν διαβάζονται ποτέ. πού γ ι’ αυτό έχει άρχίσει νά γίνεται λόγος άπό τότε πού δ Ό ϊέτι ήταν διευθυντής τής «Corriere della Sera». (Τά «Cose viste» τού Οδγκο Όϊέτι είναι ?τσι έκεΐνο τό μεγάλο άριστούργημα. Στήν ’Ιταλία λείπουν συγγραφείς άπομνημονευμάτων καί σπανίζουν ot βιογράφοι καί οί αύτοβιογράφοι. γιά θύμηση ένός δνείρου ή μιας άσθενικής θέλη­ σης) · άλλοι πού συμμετέχουν σέ άθέμιτες μυστικές συνελεύ­ σεις. Λόγιοι καί καλλιτεχνική «bohème».λαλιστές» ή «αυτοί πού μιλάνε στήν άργκό». τουλάχιστον. Ή αίσθητική τού Κρότσε δχει γίνει αϊτία γιά πολλούς καλλιτεχνικούς έκφυλισμσύς. πάνω στούς τρόπους σκέψης. σέ έκεΐνες. άλλά δχι γιά δλους καί ιδιαίτερα δχι γι’ αυτόν τό θεμίλιακό. άντιιστορικού «άτομικισμού» (ή άντικοινωνικού ή άντιεθνικολαϊκού). γιά τή ζωή πού ζούμε. δηλαδή «έθνικολαϊκοί». κάπως πλατιές (πού έχουν μιά συντεχνιακή άργκό) * καί. ’Ακόμα καί στά «Cose viste» γίνεται ει­ δικά λόγος γιά συγγραφείς. "Αρθρα άπό έντυπώσεις πάνω στήν κολλεκτιβίστικη ζωή. τού καλλιτεχνι­ κού.π. δηλαδή τού φιλολογικού δργανισμού πού πληρώνει καλύτερα τούς συγγραφείς καί χαρίζει μεγαλύτερη φήμη.λ. έκφραστικοΟ. Πρέπει νά σημειωθεί δτι στήν ’Ιταλία ή άντίληψη γιά τήν κουλτούρα είναι άποκλειστικά βιβλιακή: οί φιλολογικές έφημερίδες άσχολούνται μέ βιβλία ή μέ αύτούς πού γράφουν βιβλία. γιά πολλούς έκφυλισμούς. καί δέν είναι άληθινό δτι αυτό συνέβαινε πάντα Ινάντια στίς προθέσεις καί στό πνεύμα τής Γδιας τής Κροτσιανής αισθητικής’ έγινε αιτία. Αείπει τό ένδιαφέρον γιά τό ζωντανό άνθρωπο. Διαφορά μεταξύ τής Ιταλικής λογοτεχνίας καί τών άλ­ λων λογοτεχνών.

δπως ή Πυθία περίμενε τήν Επιφοίτηση. geλ. ό λόγιος είναι καθηγητής ή δημοσιογράφος ή άπλός λό­ * «ΜοΟ φαίνεται. Είναι Ινα άλλο σημείο τοΟ χάσματος μεταξύ των Ιταλών διανοουμένων καί τής έθνικολαϊκής πραγματικότητας. αύτή ή παρατήρηση τού Πρετσολίνι *. Ή ύποτίμηση για κάθε είδους δου­ λειά. Γιά τούς διανοούμενους. 01 διανοούμενοι νομίζουν δτι ή λογοτεχνία είναι άπό μόνη της «Επάγγελμα». Αυτός δ τρόπος σκέψης είναι δεμέ­ νος μέ τόν μετσενατισμό 22 τών Αυλών. γραμμένη στα 1920: «Ό διανοούμενος. δηλαδή. Ινα Επάγγελμα.». Άλλά.ιένουν άχρη­ στοι». δτι πέρασαν πιά τά δμορφα χρόνια γιά αυτά τά έλάχιστα Ενδιαφέροντα μασκαρέματα. Εκτός άπό τού νά γράφουν. Σήμε­ ρα. περιμένοντας τό «άριστούργημα».φημερίδες πού διάβασα πρίν άπό χρόνια). είχε πολιτι­ κές και διοικητικές ύπευθυνότητες) : μιά εικόνα. Εργαζόντουσαν κατά κάποιο τρό­ πο (άκόμα καί δ Άριόστο. πού πρέπει νά τό συντηρούν μέ ζυμάρι καί ζαχαρωτά άπό κεχρί. Άπό τώ­ ρα καί γιά μερικά χρόνια. τού λόγιου τής Αναγέννησης ψεύτικη καί λαθεμένη. μιά Εμπνευση άναμενόμενη έξ ουρανών. είναι ώς έπΐ τό πλεΐστο βρωμερά συμ­ πτώματα Εσωτερικής σαθρότητας. θεω­ ρεί τόν έαυτό του σάν τό πουλάκι. Είναι άνάγκη νά κατα­ λάβουν οί διανοούμενοι.. οί θωπείες πού κάνουν πάντα στή ρομαντική Εμπνευση. 104 . δέν θά έπιτρέπεται νά πάσχουν άπό τήν άσθένεια τής λογοτεχνίας ή νά παρα. νά ταξιδεύει. πού είναι καμωμένο για τό χρυσό κλουβί. Ό λόγιος διεκδικεί τό δικαίωμα νά μένει σέ «άπραξία» (otium et non ne­ gotium) 21. πού θά Επρεπε νά «Ισχύει» σάν τέτοιο άκόμα κι δταν δέν όπάρχει καθόλου πα­ ραγωγή καί πού θά Επρεπε νά δίνει δικαίωμα γιά νά δί­ νεται μιά σύνταξη. γιατί οί μεγάλοι λόγιοι τής Αναγέννησης. άσχημα κατά τ’ άλ­ λα Ερμηνευμένο. νά όνειροπολεί χωρίς φόβους οΐκονομικοΰ χαρακτήρα. κατά τή γνώμη μας.. Εξαιρετικός λόγιος. ποιός καθορίζει δτι δ Tizio είναι πραγματικά Ινας «λόγιος» καί δτι ή κοινωνία μπορεί νά τόν συντηρεί. 16. Εχει τήν άπαίτηση νά είναι τό παράσιτο.

κάθε άλλο. Σνγχατά9εοη τον έθνους η τών «έκλεκτών πνευμάτων».λαό.γιος (μέ τήν έννοια δτι τείνει v i γίνει λόγιος. Άλλά εΓναι άληθινό μέ τήν Εννοια. ή συγκατάθεση τοϋ «έθνους» στό έργο του ή έκείνη τών «έκλεκτών πνευμάτων». δέν εΓναι άναγκαΐοι γιά τή λειτουργία. Κάθε συγγραφέας ή καλλιτέχνης έχει τά δικά του «έκλεκτά πνεύματα». δείχνει άπό |ΐόνο του μιάν Ιστορικά καθορισ|ΐένη κατάσταση τοϋ χάσματος μεταξύ τών διανοουμένων καί τοΰ έθνους· Άπό ποιόν δμως θεωρούνται «έκλεκτά» τά «πνεύματα». δτι ένώ τά άλλα έπαγγέλματα εΓναι συλλογικά καί ή κοινωνική λειτουργία μοιράζεται στόν καθ’ Iva ξεχωριστά. Τό γιατί μπήκε τό ζήτημα καί συνεχίζει νά μπαίνει μέ αύτούς τούς δρους. πού έξαρτάται άκριβώς άπό τή μή συμ­ μετοχή στό έθνος . Τί πρέπει νά ένδιαφέρει περισσότερο έναν καλλιτέχνη. στήν περί­ πτωση πού εΓναι δημόσιος ύπάλληλος κλπ.). ’Αλλά μπορεΐ νά ύπάρξει διαχωρισμός τών «έκλεκτών πνευμάτων» άπό τό «Ιθνος». άντίθετα μπορεΐ v i τήν ώφελήσει: θά βλάψει μονά­ χα τήν καλλιτεχνική bohème καί αυτό δέν θά εΓναι άσχημο. Ή διανοητική λει­ τουργία δέν μπορεΐ v i άποκοπεΐ άπό τή γενική παραγωγική έργασία οΰτε γιά τούς καλλιτέχνες. ό καλλιτεχνικός κόσμος είναι Αποκομμένος άπό τά βαθιά ρεύματα τής έθνικολαϊκής ζωής 105 . αύτό δέ συμβαίνει στή λογοτεχνία. Μπορούμε vi πούμε δτι ή «λογοτεχνία» εΓναι μιά κοινωνική λειτουργία. διάσπαση. δηλαδή ξέρει δτι οί διανοούμενοι έχουν πραγμα­ τικά διασπαστεϊ σέ έταιρεΐες καί αιρέσεις «έκλεκτών πνευ­ μάτων». Οδτε αύτό θά βλάψει τήν «τέχνη». άπό τό γεγονός δτι τό συναισθηματι­ κό «περιεχόμενο» τής τέχνης. Τό ζήτημα εΓναι ή έκμάθηση : άλλά μπορούμε v i μιλάμε γιά καλλιτεχνικολσγοτεχνική έκμάθηση . Εστω κι &ν αύτό φαίνεται παράδο­ ξο. άλλά δτι οί λόγιοι. έξεταζόμενοι ξεχωριστά. παρά μονάχα δταν αύτοί οί Ιδιοι ϊχουν άποδείξει δτι εΓναι άποτελεσματικά παραγω­ γικοί σέ «καλλιτεχνικό έπίπεδο».

μάς πείσει δτι οί αιτίες τής περιορισμένης δημοτικότητας τής δικιάς μας λογοτεχνίας στήν Εύρώπη. Λαϊκότητα τής Ιταλικής λογοτεχνίας. πρώτοι. ή λογοτεχνία μας δέν Ιχει κύρια τήν άναγκαία καί μέτρια ποιότητα. 1η ’Οκτώβρη 1930: «Γιατί ή ιταλική. καί άν οί «φάσεις» «Μεταρρύθμιση» — «’Α­ ναγέννηση» άκολουθοΰν όργανικά ή μία τήν άλλη καί δέν συμπίπτουν μέ ξεχωριστές ιστορικές φάσεις (δπως στήν ’Ι ­ ταλία.[που αυτή ή ίδια παραμένει διασπασ<ιένη καί χωρίς ?κφραση]. συμπεριλαμβανομένων δλων τών παραπάνω. λογοτεχνία δέν είναι διαδεδομένη ατούς λαούς τής Εύρώπηζ». Κάθε κίνημα διανόησης γίνεται ή ξαναγίνεται έθνικό. είναι πιθανά ο[ ίδιες πού τήν κάνουν λίγης δημοτικότητας σέ μάς· καί δτι γ ι’ αύτό.!) καί πού είναι σέ άναλσγία μέ τά προνόμιά της. στδν άνθρωπο τών ο ι κ ο ν ο μ ο λ ό ­ γων (. δέν προσέχουμε στδ σπίτι μας. τής λείπει αύτδ τδ στοιχείο πού άπευΜνεται στδ μ έ σ ο ά ν ­ θ ρ ω π ο . δσον άφορά τή λαϊκή συμμετοχή στή δημόσια ζω ή). ύπήρξε Ινα Ιστο­ ρικό χάσμα. 106 . πού· συναντούν άνάμεσά μας άκόμα καί περίφημα Ιταλικά βιβλία. ξένων συμπαθούντων. χωρίς μιά περίοδο πλησιάσματος πρός τό λαό. άνάμεσα στό δημοτικό κίνημα [με­ ταρρύθμιση] καί έκεΐνο τής ’Αναγέννησης. άν έχου­ με ήδη μιά φάση «Μεταρρύθμισης» καί δχι |ΐόνο μιά φάση «’Αναγέννησης». στήν όποια. δέν ύπάρχει «’Αναγέννηση» καί δέν ύπάρχει έθνική λογοτεχνία. ’Ακόμα κι άν θα Ιπρεπε ν’ άρχίσουμε μέ τό γράψιμο «μυθιστορημάτων σέ συνέχειες» καί μελοδραματικών στίχων. άν ίχει διαπιστωθεί Ινα «πλησίασμα πρός τό λαό». θα Ιπρεπε νά. * «Nuova Antologia». σέ σχέση μέ έκείνη πολλών ξένων βιβλίων. Κατά τά λεγόμενα άκόμα καί ίταλιζόντων. Ό Έρκολε Ρέτζιο * γράφει: «Ή μικρή έπιτυχία. δέν θά πρέ­ πει οδτε κάν νά ζητήσουμε άπδ τους άλλους έκεΐνο πού έμεΐς.

Δέν άγγίζει (ή λογοτεχνία) οδτε ποτέ θά μπορέσει ν’ Αγγί­ ξει τή δημοτικότητα τών άλλων μεγάλων ευρωπαϊκών λο­ γοτεχνιών». 2) Επειδή στήν ’Ιταλία. ή. τό σύνολο τής Ιταλικής κουλτούρας ήταν δημοφιλές. άραγε. έκτός Από τή λογοτε­ χνία. σάν άρετή της. Πώς νά καταπολεμηθεί στόν ιταλικό λαό ή εύχαρίστη107 . Ινώ οί εικαστικές τέχνες (καί ή μουσική) μιλάνε μιάν ευρωπαϊκή καί παγκόσμια «γλώσσα». δέν είναι δημοφιλείς οδτε καί οί εικαστικές τέχνες (Αν­ τίθετα. Δέ μού φαίνεται δτι ή Αντίρρηση ϊχει βάση: 1) ’Επει­ δή ύπήρξε μιά Ιστορική περίοδος. είναι δημοφιλής δχι σάν τέχνη. συνεχίζεται στά κανάλια τής κα­ θιερωμένης ρητορικής. κι Ακόμα μαζί μ’ αύτές: δηλαδή. Ή ευχαρίστηση άπό τό μελόδραμα. ή ιταλική μουσική είναι δημοφιλής τόσο στήν Εύρώπη. ό Πουτσίνι.) 3) ’Επειδή ή δημοτικότητα τών ιταλικών ει­ καστικών τεχνών στήν Εύρώπη είναι σχετική: περιορίζεται στούς διανοούμενους καί σέ μερικές άλλες ζώνες τού εύρωπαϊκού πληθυσμού. έξωκαλλιτεχνικές.μιά καί αύχά άποτελούν τήν πρωτοτυπία της. τό γεγονός πρέπει νά έξηγηθεΐ μέ δευτερεύουσες αιτίες. καί διερωτάται: ύπάρχει. είναι δημοφιλείς ό Βέρντι. δμως. ό ΜασκΑνι. Ό Ρέτζιο ύπαινίσσεται τό γεγονός δτι οΐ εικαστικές Ι­ ταλικές τέχνες (ξεχνάει τή μουσική) είναι — Απεναντίας— δημοφιλείς στήν Εύρώπη. δηλαδή. Τό άρθρο τού Ρέτζιο. μιά άβυσσος Ανάμεσα στή λογοτεχνία καί στίς άλλες τέχνες στήν ’Ιταλία. ή λογοτεχνία περιορίζεται στά σύνορα τής έθνικής γλώσ­ σας. κλπ. κατά τήν δποία Ακόμα καί ή ιταλική λογοτεχνία ήταν δημοφιλής στήν Εύρώπη (’Α­ ναγέννηση) έκτός Από τΙς εικαστικές τέχνες. άλλά γιατί είναι δεμένη μέ Αναμνήσεις κλασσικές καί ρομαντικές* 4) ’Αντίθετα. άβυσσος πού δέν είναι δυνατό να έρμηνευτεϊ. δσο καί στήν Ιταλία. μολονότι έδώ κι έκεΐ περιλαμβάνει διορατικές παρατηρήσεις.

π. στίς κη­ δείες τών προκρίτων συναθροίζεται μεγάλο πλήθος. Αύτή ή ευχαρίστηση καταπολεμιέται μέ δύο — κύρια— τρόπους: μέ τή σκληρή κριτική σ’ αύτό καί μέ τή διάδοση βιβλίων ποίησης. άλλά μέ τις συλλογικές έκδηλώσεις. δηλαδή άπό τή θεατρική Ικφραση. άλλά Ιδιαίτερα στήν ποίηση. Αύτός πιστεύει δτι ή ποίηση χαρα­ κτηρίζεται άπό όρισμένα έξωτερικά γνωρίσματα. συνδεδεμένη μ’ Ινα μπαρόκ λεξιλόγιο. τά λεγάμενα τής άρένας.«η άπό τό μελόδραμα.οκαταληξία καί ή έναλλαγή τών -προσωδιακών μέτρων. άλλά καί οί ύπότιτλοι τοΰ παλιού βωβοΰ κινηματογράφου. καί τό |ΐελοδραματικό συναισθηματισμό. ή αίθουσα είναι πάντα γεμάτη άπ’ αυτά τά στοιχεία. γιά παράδειγμα συνηθί­ ζεται πολύ δ έπικήδειος λόγος καί έκεΐνος τοϋ είρηνοδικείσυ •καί τοϋ δικαστηρίου (άλλά καί τών συμβιβασμών) : αύτές οί έκδηλώσεις Ιχουν δλες Ινα κοινό άπό «φανατικούς» λαϊκοϋ χαρακτήρα καί Ινα κοινό συγκροτημένο (δσον άφορά τά δι■καστήρια) άπ’ αύτούς που περιμένουν τή δική τους σειρά. τΙς κάνουν δικές τους καί τΙς θυμούνται. άλλά σέ μιάν όλόκληρη σειρά άπό έκδηλώσεις στίς πό­ λεις καί στά χωριά. συχνά μόνο καί μόνο γιά ν’ άκούσει τΙς όμιλίες. ίσως 6 όμιλών κινηματογράφος. βιβλία. άλλά δτι Ιδιαίτερα χαρακτηρίζεται ά­ πό τή στομφώδη μεγαλοπρέπεια. γραμμένων ή μεταφρασμένων δχι σέ γλώσσα «αύλική». δταν πλησιάζει στή λογοτεχνία. τή ρητορική. Οί διαλέξεις στίς ■πόλεις Ιχουν τήν ίδια λειτουργία δπως καί στά δικαστή­ ρια κ.λ. πού έντυπώνουν στή μνήμη τους τΙς λογοκοπεϊες καί τΙς στομφώδεις λέ­ ξεις. βαθιά μελέτη τής ποίησης ■καί τής τέχνης. δπου τά συναισθήματα δέν 108 . πού άνάμεσά τους κυριαρχεί ή όμο'. μάρτυρες κλπ. Μιά άπό τΙς αίτιες αύτής τής εύχαρίστησης πρέπει νά άναζητηθεϊ στό γεγονός δτι αύτή σχηματίστηκε δχι μέ τό διάβασμα καί μέ τήν έσωτερική. Τό λαϊκό θέατρο μέ τά θεάματα. συνθεμένες σέ στυλ ¡ιελοδράματος) είναι έξαιρετικά μεγάλης σημασίας γιά τή δημιουργία αύτής τής εύχαρίστησης καί τής άνάλογης «γλώσσας». Στήν έπαρχία. "Ετσι. Σέ όρισμένες Ιδρες είρηνοδικείων. ρητορι­ κές καί θεατρικές· Καί μέ τόν δρο «ρητορικές» δέν άναφερόμαστε άναγκαΐα σέ άξιομνημόνευτες λαϊκές συγκεντρώ­ σεις. (σήμερα.

γιά τόν Ούίτμαν καί τόν Μαρτινέ). άλλά σάν γεγονός. ί π . (Συγκρίνατε τήν ’Ανθολογία. δπως εΓναι ή μουσική. άνθολογημένη άπό τόν Σκιάβι· τά ποιήματα τοΟ Γκόρι. Πιθανή μετάφραση τοϋ Μ. πού σήμερα είναι περισσότεροι άπ’ 8. Τήν Γδια στιγμή πού σέ κάθε χώρα συμβαίνει μιά στενή προσκόλ­ ληση σ’ δτι εΓναι έθνικό τών Ιθαγενών διανοουμένων. Τό δτι ή «γλώσσα» δέν ήταν έθνική.τι στό παρελ­ θόν: (Μεταφράσεις λιτές. μπορεΐ νά συνδεθεί μέ τήν άνεπάρκεια τοϋ έθνικολαΐκοΟ χαρακτήρα τών Ιταλών διανοουμένων. Πρέπει νά έρευνηθεΐ: 1) "Αν ή άνθιση τής δπερας συμπίπτει σέ δλες τις φάσεις τής άνάπτυξής της (δηλαδή. ί .θά έκφράζονται ρητορικά ή μελοδραματικά. που σέ άλλες χώρες δόθηκε άπό τό λαϊκό μυθιστόρημα καί πώς οί διάνοιες τής μουσικής εΓχαν κατακτήσει έκείνη τή δημοτικό­ τητα. 2) "Αν συμπίπτει ή έξάπλωση τοΟ λαϊκοΟ άγγλογαλλικοΟ μυθιστορήματος μ’ έκείνην τοΟ ίταλικοϋ μελοδράματος. ) . Τό μελόδραμα. σάν έκδήλωση ίστορικοπολιτιστική) μέ τήν άνθιση τής λαϊκής έποποιίας άντιπροσωπευμένης άπό τό μυθιστόρημα. δηλαδή συμπίπτουν μέ τήν έκδήλωση καί τήν έξάπλωση τών έθνικολαϊκών δημοκρατικών δυνάμεων σ’ δλην τήν Εύρώπη. Έ χ ω δείξει σέ μιάν άλλη σημείωση πώς στήν Ι ­ ταλία ή μουσική σ’ iva όρισμένο βαθμό άντικατέστησε στή λαϊκή κουλτούρα έκείνη τήν καλλιτεχνική Εκφραση. κι αύτό * L’ Ordine Nuovo» τοΟ 19 1 9 -1 9 3 0 (Σημ. σάν έκεΐνες τοΟ Τολιάττι *. Μοϋ φαίνεται πώς συμπίπτει: Τό μυθιστόρημα καί τό μελόδραμα έχουν τήν άρχή τους στό 1700 καί άνθίζουν στά πρώτα 50 χρόνια τοϋ 19ου αιώνα. άλλά κοσμοπολίτικη. 10» . πού άντίθετα έλειψε άπό τούς λόγιους. Γιατί ή καλλιτεχνική ιταλική «δημοκρατία» εΓχε κα­ τακτήσει μιά μουσική καί δχι «φιλολογική» έκφραση. Μαρτινέ καί άλλων συγ­ γραφέων. δχι σάν άτομική έκφραση μεμονωμένων μεγαλοφυών καλλι­ τεχνών.

δ Βέρντι κατέχει τήν ίδια θέση στήν Ιστορία τής μουσικής. πού τά πρόσωπα τών Εργων τους.τό φαινόμενο διαπιστώνεται καί στήν ’Ιταλία.. πού ένώ δέν συμπίπτει μέ σπουδαία στοιχεία τής λαϊκής εύαισθησίας δλων τών χωρών. άν καί γιά τούς άριστοκράτες όπαδούς τής αίσθητικής (τους βαγκνερικους) δσον άφορά τή μουσική. παρασυρμένα άπό στοιχειώδη πάθη. δπως αύτή τού Σούε στήν Ιστορία τής λογοτεχνίας. Ό Βέρντι δέν μπορεϊ νά συγκριθεΐ. μιάν ευρωπαϊκή εύαισθησία. Μπορεϊ. γιά νά τό πούμε Ετσι. άπό τήν δποία.("Ας συνδεθεί αύτό τό -γεγονός μέ τή δημοτικότητα τού Σαίξπηρ καί τών Ελλήνων τραγωδών. βεντέττα κλπ. |ΐέ τόν Εύγένιο Σούε σάν καλλιτέχνης. άν καί πρέπει νά πούμε δτι ή άναγνώριση τού Βέρντι άπό τό λαό μπορεϊ (ίονάχα νά συγκριθεΐ μ’ έκείνη τού Σούε. είναι Ενας έμπορικσπολιτικός έκφυλισμός τής έθνικολαϊκής λογοτεχνίας. μέ μιά ύποτιμητική Εννοια (τύπου Σούε κι δλης τής άκολουθίας του). δηλαδή. Ιδιαίτερα κα­ τά τό δεύτερο ήμισύ του. Αύτή ή άποψη πάνω στό μελόδραμα μπορεϊ νά είναι ά110 . νά παρατηρηθεί δτι ή ύπόθεση τών λιμπρέττων δεν είναι ποτέ «έθνική». έπειδή ή σχέση είναι ίστορικολαϊκή καί δχι καλ■λιτεχνικοκριτική. ρομαντική ευαισθη­ σία τού 18ου αΙώνα. οί Ιταλοί διανοούμενοι συνεχίζουν νά λει­ τουργούν στήν Ευρώπη μέσα άπό τή μουσική. ή. πού Εχει προέλθει άπό λαϊκούς θρύλους ή άπό λαϊκά μυθιστορήματα. παρά -κοσμοπολίτικο). κατά τά άλλα είχε άντλήσει τό ρομαντικό ρεύμα. άν καί σέ μι­ αρότερη κλίμακα (άκόμα καί τό Ιταλικό ’700. δσον άφορά τό με­ λόδραμα. έπειδή τά συναισθήματα καί τά πάθη του θεατρικού Εργου Αντανακλούν τήν Ιδιαίτερη ευρωπαϊκή. ζήλεια. IV αύτό. είναι βασικά λαϊκά σέ κάθε χώρα. \ια ευρωπαϊκή. μπορούμε νά •πούμε δτι ή σχέση Ιταλικό μελόδραμα . πού ύπόδειγμά της είναι άκριβώς οί Ελληνες τραγωδοί καί δ Σαίξπηρ. μέ δύο Εννοιες' ή έπειδή «ή πλοκή» τού δράματος Εξελίσσεται σέ δλες τΙς χώρε. Ή λαϊκή λογοτεχνία. πατρική άγάπη.άγγλογαλλική λαϊ­ κή λογοτεχνία δέν είναι κριτικά δυσμενής. ίσως. τής Ευ­ ρώπης καί περισσότερο σπάνια στήν ’Ιταλία. είναι περισσότερο «έθνικό».

TÒ 1500. Κάτι μεταβάλλεται σ ιγά-σιγά. Ίρέντο Σανέζι (συγγραφέας τοΟ τόμου «Ή κωμωδία». ξεκάθαρες. Ενας συντηρητικός. καί. τό μεγαλύτερο ένδιαφέρον τους άνάγεται άκριβώς στή νηφαλιότητά τους καί στή λαμπρότητά τους. στή συλλογή τών «Λογοτεχνικών σειρών» τοΟ Βαλλάρντι) σ’ Sva άρθρο «Ή Βενεξιάνα» στή «Nuova Antologia» τής 1ης Όχτωβρη 1929. No 1 τί|ς «Νέας έπιλογής φιλολογικών περίεργων. τή γεννημένη άπό τή με­ σαιωνική διηγηματογραφία. ¿νέκΒοτων ή πολό σπάνιων». στήν «Κριτική» τοΟ 1930. πού γι’ αυτόν είναι τό κριτικό πρόβλημα πού βάζει ή κω­ μωδία: 6 άγνωστος συγγραφέας τής «Βενεξιάνα» είναι Ε­ νας καθυστερημένος. πού ήταν Ιδιαίτερα συγγραφέας λιμπρέττων. Κρότσε. ** Ηπεν. τοποθετεί μ’ αύτόν τόν τρόπο έκεΐνο. οί ένέργειές τους είναι άπλές. ευθύγραμμες. πού είναι σημαντικοί για να κρίνουμε τόν άφηρημένο χαρακτήρα τής έθνικολαϊκής πραγματικότητας τών διανοουμένων μας. Ό τρόπος μέ τόν δποϊο κρίθηκε ή λογοτεχνία τοΟ 1500. πού άναγνωρίστηκε σίν Sva πολύ ώραΐο 2ργο τέχνης**. τήν ζωντανή (άν καί γραμμένη στά λατινικά). μά τό παλιό άντιδρά. γιατί παρουσιάζει τήν κωμωδία. «Ή Βενε­ ξιάνα. κωμωδία άγνωστου τοΟ 15ου αίώνα» *. πού οί χαρακτήρες τους άναπαράγονται μέσα σ’ αυτή τήν Εδια τήν πραγματικό­ τητα. Τό 1928. 111 .κόμα Ενα κριτήριο γιά v i κατανοηθεϊ ή λαϊκότητα τοϋ Μεταστάζιο23. 6 Έμίλιο Λοβαρίνι τύπωσε μιά κωμωδία σέ πέντε πράξεις. σύμφωνα μέ καθορισμένους στερεότυπους κανόνες. Ενας άντιδραστικός. Ιδωσε άφορμή στήν ’Ιταλία γιά περίεργες κρίσεις καί σέ περιορι­ σμούς τής κριτικής δραστηριότητας. τή ρεαλιστική κωμωδία. πού άντλεΐ τά θέματά της άπό τήν πραγματικότητα τής καθημερινής ζωής τών άστών ή τών κατοίκων τής πόλης. Ένώ — σύμφω­ να μέ τόν Σανέζι— οί συγγραφείς τοϋ λόγιου καί κλασσι* Τ ζανιχέλλι. 1928.

γραμμένοι γιά ν’ Αποδείξει δτι ό * «Η βιζο«»». Είναι ένδιαφέρον νά σημειωθεί αύτό τό διπλό ρεϋμα τοϋ 1500: ’Από τή μιά. πρίν άκόμα διαβάσει τόν Ρουσσώ καί πρίν Από τή γαλ­ λική έπανάσταση. Γιατί ό Γκολντόνι είναι δημοφιλής Ακόμα καί σήμερα. ένώ είναι έπαναστάτες οί αύλικοΐ συγγραφείς: καταπληκτι­ κό! Είναι ένδιαφέρον αύτό πού συνέβη μέ τή «Βενεξιάνα». πού τόν άνακήρυξε Ανώτερο. πραγματικά έθνικολαϊκό (σέ διάλεκτο. Διαμάχη Γκολντόνι . Ό Ρουτσάντε είχε ΑναδειχθεΙ Από τόν Μωρις Σάντ. 01 «μύθοι» του. πού ξανάφερναν στή σκηνή τούς παμπά­ λαιους τύπους καί θέματα. οί συγγραφείς τής νέας Ιστορικής τάξης είναι Αντιδραστικοί. γιό τής Γεωργίας Σάντ. Ό Γκότσι Αντι­ δραστικός. προσφιλή στόν ΠλαΟτο καί στόν Τερέντιο.κίζοντος θεάτρου. αύλικό. δχι. Γκολντόνι. πού δμως έπευφημήΟι^κε Από τούς ρήτορες. μεταφρασμένες σέ άρχαίζοντα γαλλικά Από τή διάλεκτο τής Πάντοβας τοϋ 1500. Αλλά κι Από τόν ίδιο τόν Μακιαβέλλι. Εκφρα­ ση τής Αστικής τάξης' καί Από τήν άλλη. Ά ν καί για τήν «Βενεξιάνα» ό ’Αντόλφο Όρβιέτο* Εγραψε δτι αυτή Iμοιάζε σαν «τό προϊόν μιας δραματικής φαντασίας τών καιρών μας» καί ύπαινισσόταν τόν Μπέκ. μή έθνικό. προάγγελο τοϋ Μολιέρου καί τοϋ σύγχρονου γαλλικοϋ νατουραλισμοϋ.Κάρλο Γκότσι. 112 . λίγο Αργότερα Από αύτό πού είχε συμβεϊ μέ τΙς κωμωδίες τοϋ Ρουτσάντε. Λαϊκό περιεχόμενο τών κωμωδιών του: λαϊκή γλώσσα στήν Εκφρασή του. δεμένο μέ τήν προηγούμενη διηγηματογραφία. Ό Γκολντόνι είναι σχεδόν «μοναδικός» στήν λογοτεχνική Ι­ ταλική παράδοση: ή ιδεολογική του τοποθέτηση: δημοκρα­ τικός. Από τόν ’Αλφρέν Μορτιέ. 30 Σεπτέμβρη 1928. Αλλά καί στά λατι­ νικά) . δριμεία κριτική τής διε­ φθαρμένης καί σάπιας άριστοκρατίας. μονάχα Από τόν Άριόστο (στήν κωμωδία) καί τόν Μπιμπιένα. είναι έπαναστάτες· Κατά τή γνώμη τοϋ Σανέζι.

Ακό|ΐα καί σήμερα.λαός στέκεται έπίκουρος στις προσβλητικότερες ιδιοτροπίες. έξωτερικό.π. είναι χαρακτηριστική. (’Επιτυχία των «Χιλίων καί μι&ς νύχτας». κ. δπότε καί τή σημασία τής «λογοτεχνίας» γιά τούς «ταπεινούς». γιατί ίγινε κίνητρο καθαρά διακοσμητικό.).λ. πού περιέχεται στήν έκφραση τοΟ Ντοστογιέφσκι «Τα­ πεινοί καί καταφρονεμένοι». παραμονές πού οί Απο­ κοιμισμένες ένέργειες θά ξυπνοΟσαν καί ή νεολαία θα ένθουσιαζόταν. γιά νά καταλάβουμε τήν παραδοσιακή τοποθέτηση τών Ιτα­ λών διανοουμένων πρός τό λαό. δηλαδή. Εχουν Ινα λαϊκό περιεχόμενο. Οί «Τάφοι» πρέπει νά θεωρούνται σάν ή μεγαλύτερη «πηγή» τής ρητορικής πολιτιστικής παράδοσης. «οί ταπεινοί». πού βλέπει στά μνημεία Ινα κίνητρο γιά νά έξαρθεϊ ή έθνική δόξα. ή συνείδηση μιδς Απο­ στολής τών διανοουμένων πρός τό λαό. στήν δποία τό θαυμαστό καί τό Απίθανο (παρουσιασμένο σαν τέτοιο μέ μυθικό τρόπο) είναι Απαραίτητο κομμάτι. πού — Αντίθετα— έχουν έπιτυχία: Στήν πραγματικότητα. δπως δ ίδιος γράφει στό γράμμα πρός τόν Γκουιγιόν. Ό Οίγκο Φόσκολο 24 καί ή ρητορική. Αύτή ή έκφραση. ρητορικό. πού μποροϋσε νά έξηγηθεϊ στίς Αρχές του 1800. πού είναι δμως Ακριβώς «παραμόρφωση». Ακόμα καί οΐ «μύθοι». Δέν πρόκειται για τή σχέση. Τό «έθνος» δεν είναι δ λαός ή τό παρελθόν πού συνεχίζει στό «λαό». Αλλά Αντίθετα τό σύνολο τών ύλικών πραγμάτων που θυμίζουν τό παρελθόν" περίεργη παραμόρφωση. Στόν Ντοστογιέφσκι κυριαρχεί τό έθνικολαϊκό συναίσθημα. Ή έμπνευση τών «Τάφων» δέν είναι στό Φόσκολο δμοια μ’ έκείνη τή λεγόμενη έπιτύμβια ποίηση: είναι μιά «πολι­ τική» έμπνευση. πού πιθανά είναι «Αν­ 8 113 . Οί "ταπεινοί». είναι μιά δψη τής λαϊκής καί λασγραφικής κουλτούρας.

«Δημοκρατική» τοποθέτηση τού Μαντσόνι για τούς «τα­ πεινούς» (στούς «Άρραβωνιασμένους»).π. τουλάχιστον. Απελευθερωθεί άπ’ αύτή τήν «ταπεινότητα». Ανωτερότητας.λ . Αλλά. πού δέχτηκαν τήν εισβολή.ά που θεωρείται σάν Ανώτερη καί άλλη σαν κα­ τώτερη. χωρίς συζήτηση. σάν μιά σχέ­ ση σαν έκείνη «τών προστατευτικών κοινωνιών τών ζώων» ή σαν τόν Αγγλοσαξωνικό στρατό ύγείας πρός τούς κανίβαλλους τής Παπουαζίας. περι­ πλέκονται. τΙς σχέσεις Ανάμεσα στίς είσβέλλουσες γερμανικές φυλές καί στίς νεολατινικές φυλές. 114 . Στόν ’Ιταλό διανοούμενο. πού δέν 2* Αύτές οί θεωρίες τοϋ Τιερύ πρέπει νΑ έξεταστοΟν έπεώή εί­ να ι δεμένες μέ τήν ρομαντισμό καί μέ τό Ιστορικό ένΟιαφέρον του γιΑ τόν μεσαίων* καί γιά τήν καταγωγή τών σύγχρονων ίβνών. πρέπει νά δοϋμε τό βιβλίο τοϋ Τζόττολι. σάν τή σχέση Ανάμεσα στόν ένήλικο καί τό μωρό στην παλιά παιδαγωγική. πού έξελίχθηκε σέ ταξική Αντίθεση *. μετα­ σχηματιζόμενος. Ακόμα χειρότερα. ίη λ α ίή . «Ταπεινοί καί Ισχυροί στήν ποίηση τού Μαντσό­ νι». ΑνΑλογης μέ τή σχέση Ανάμεσα σέ δυό φυλές. κ . έπειδή είναι «χρι­ στιανικής» καταγωγής κι έπειδή πρέπει νά συνδεθεί μέ τά ένδιαφέροντα τής Ιστοριογραφίας πού ό Μαντσόνι Απόκτη­ σε Από τόν Τιερύ καί Από τΙς θεωρίες του πάνω στή διαφορά Ανά|ΐεσα στίς φυλές (στίς κατακτητικές καί στίς καταχτη­ μένες) . μ'. πάνω στό Μαντσόνι. ή έκφραση «ταπεινοί» δείχνει μιά σχέση πατρικής καί θεϊκής προστασίας. Ό Μαντσόνι 25 καί οί «ταπεινοί». στό βαθμό πού αυτό Αν­ τιπροσωπεύει πρόσωπα τών κατώτερων τάξεων. Αύτές οί θεωρίες τοϋ Τιερύ. Σ’ αυτό τό σημείο τής σχέσης Ανάμεσα σιήν τοποθέτηση τοϋ Μαντσόνι καί στίς θεωρίες τοϋ Τιερύ. τό «δυνατό» συναίσθημα μιας Ιδιαίτερης. δέν πρέ­ πει νά. Αναμορφωμένος. έχουν νέες δψεις στή συζήτηση πάνω στό «Ιστορικό μυθιστόρημα».τικειμενικά» συγκροτημένος Από «ταπεινούς». ή. ή.

ή ’Αννιέζε. μέ τό όποιο βλέπει τ ο ύ ς π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο υ ς άπό ’κείνους πού δέν είναι λαός». παρ’ ολο πού δ Κρισπόλτι σκέφτεται «Ιησουίτικα». τόν Αύγουστο τοϋ 1931. πού γι’ αύτόν είναι άπαραίτητο νά Εχει μιά γυναίκα 100.000 φράγκα εισόδημα. 6 Μαντσόνι «καί 6 Μπουρζέ» είναι καθολικοί ώς τό κόκαλο: τίποτα σ’ αύτούς δέν ύπάρχει άπό τό λαϊκό πνεύμα τοϋ Τολστόι. 6 ράφτης. άκριβώς μέ τήν εύμένεια μιας Καθολικής κοινωνίας που προστατεύει τά ζώα. κλπ. Ά π ’ αύτή τήν άποψη. κατά τή γνώ­ μη του. ή ιστορία τους δέν άφήνει Γχνη στά ιστορικά ντοκουμέντα τοϋ παρελθόντος.χουν «ιστορία». «Νέες έρευνες πάνω στό Μαντσόνι». στόν «ΙΙήγατ σο». ή Περπέτουα. μού φαίνεται δτι 6 Κρισπόλτι είχε δίκιο στήν έναντίωσή του πρός τόν Τζόττολι. ή Εδια ή Λουτσία. Στό βιβλίο τού Τζόττολι. Αύτό τό άρθρο τού Κρισπόλτι είναι πραγματικά ένδιαφέρον. άλλά αύτός δέ σκύβει γιά νά τόν κολακέψει' άντίθετα. δηλαδή. 6 Μαντσόνι. Άλλά. γιά τόν Μαντσόνι. γιά νά Εχει ψυχικό κόσμο. τόν βλέπει μέ τό ίδιο αύστηρό μά­ τι. Ό Κρισπόλτι λέει γιά τόν Μαντσόνι: «Ό λ α ό ς Ιχει. δλη τήν καρδιά του. 6 Ρέντσο. δέν Ιχουν «έσωτερική ζωή». δέν πρόκειται γιά τό δτι 6 Μαντσόνι ήθελε νά «κολακέψει τό λαό»· πρόκειται γιά τήν ψυχολογική του στά­ ση πρός τόν κάθε χαρακτήρα πού είναι «άνθρωπος τοϋ λαού»: αύτή ή στάση είναι ξεκάθαρα ταξική. θυμίζει τό έπίγραμμα γιά τόν Πώλ Μπουρζέ. 5η115 . προσωπικότητα μέ βάθος* αύτοί είναι «ζώα» καί 6 Μαντσόνι εί­ ναι «εύμενής» πρός αυτούς. δέν Εχουν ήθική. Μέ μιάν όρισμένη Εννοια. άς παραβάλουμε: Φίλιππο Κρισπόλτι. άν καί στή θρησκευ­ τική καθολική της μορφή* οΐ άνθρωποι τού λαοΰ. Ό «άριστοκρατικός» χαρακτήρας τοϋ Καθολικισμού τοΟ Μαντσόνι φαίνεται άπό τήν εύτράπελη «συμπάθεια» γιά τΙς φιγσΰρες τών άνθρώπων τοϋ λαοΰ (αύτό πού δέν φαίνεται στόν Τολστόι) : δπως 6 μοναχός Γκαλντίνο (σέ σύγκριση μέ τόν μοναχό Χριστόφορο). γιά νά γίνει κατανοητή ή το­ ποθέτηση τού ίησουίτικου χριστιανισμού πρός τούς «ταπει­ νούς»· Άλλά στήν πραγματικότητα.

δμως. Τδ δτι δέν Ιχει μεγάλη σημασία τδ γεγονδς δτι οί «τα­ πεινοί» κατέχουν μιά πρωταρχική θέση στό μυθιστόρημα τοϋ Μαντσόνι.π. κτηνώδης. δ ράφτης κλπ. Ό Κρισπόλτι ύποσημειώνει τδ δτι δ Μαντσόνι. άντίθετα. λαϊκοί άνθρωποι τής ύπαίθρου. είναι σωστό. Περπέτουα.λαδή άπό τό ευαγγελικό πνεύμα του πρωτόγονου χριστιανι­ σμοί). δπως στή Γαλλία οί Φράγκοι καί οί Γάλλοι) σάν άγώνα άνάμεσα σέ ταπεινούς καί σέ δυνατούς. δχι μονάχα σάν πρωταγωνιστές (Ρέντσο. σέ κανέναν άπδ τδ λαό.). 116 . Ό Γδιος δ Κρισπόλτι.λ.) : ή στά­ ση του.. δπως λέει δ Κρισπόλτι. στή φράση πού προαναφέρθηκε. Ό Μαντσόνι τοποθετεί τδν «λαδ» στδ μυθιστόρημά του. ήταν ένα στοι­ χείο άντεθνικολαϊκδ καί κατ’ έξοχή ν αύλικό. άποδέχτηκε τήν αντίληψη τοΰ Τιερύ (γιά τή Γαλ­ λία) γιά τδν φυλετικδ άγώνα στδν ίδιο τδν λαδ (Λομβαρδοί καί Ρωμαίο·. μοναχός Γκαλντίνο κ. πού είναι στήν δλότητά του. πρδς τδ λαδ δέν είναι «έθνικολαϊκή». «μεγάλα συναισθή­ ματα» μόνο σέ μερικούς τής Ανώτερης τάξης. ένώ βλέπει μέ α ύ σ τ η ρ δ μ ά τ ι «τούς περισ­ σότερους άπδ ’κείνους πού δέν είναι λαός»: αύτός Ανακαλύ­ πτει «μεγαλοψυχία». γιά Sva δρισμένο χρονικδ διάστημα. Λουτσία. δχι άντάξια τής Ανθρώπι­ νης ταυτότητας. έξομολογείται αύτή τή «μεροληψία» (ή τήν τάση ύποστήριξης) τοΰ Μαντσόνι: δ Μαντσόνι βλέπει μέ «αύστηρό μάτι» δ λ ό κ λ η ρ ο τδ λαό. Μπορεΐ να δειχτεί δτι δ «Καθολικισμός». ώς τδ ϊσχατο σημείο. άλλά άριστοκρατική· Μελετώντας τδ βιβλίο τοΰ Τζόττολι. πρέπει νά θυμηθοϋμε αύτδ τδ άρθρο τοΰ Κρισπόλτι. άκόμα καί σέ άνώτερους άνθρώπους καί δχι σέ «Ιησουίτες» σαν τδ Μαντσόνι (δ Μαντσόνι είχε βε­ βαιότατα μιά γιανσενίστικη 26 καί άντιιησουίτικη φλέβα). δέν συνέβαλε για νά δημιουργηθεΐ στήν ’Ιταλία δ «λαδς ϊθνος» οδτε καί στδν ρομαντισμό. «ύψηλές σκέψεις». χωρίς νά τό καταλάβει. άλλά καί σάν μάζα (tumulti τοΰ Μιλά­ νου. Ή στάση τοϋ Μαντσόνι πρός τούς άνθρώπους τοΰ λαοϋΤ είναι σάν τή στάση τής Καθολικής Εκκλησίας πρός τό λα6 : στάση συγκαταβατικής εύμένειας.

μιά καί μιλάνε δλοι καί vox populi vox Dei». έκδ. πού Εχουν διαδοθεί στό λαό. Lesea) ò Μαντσόνι γράφει άναλυτικά πάνω στις Ιδέες. κατά τή διάρκεια τής πανούκλας στό Μιλάνο. τόμος 4ος. καί σ’ αότήν τήν περίπτωση φωνή θεοΰ.» Ό Φάτζι κάνει Ενα διαχωρισμό άνάμεσα σέ περιπτώ­ σεις πού ή φωνή λαοϋ δέν είναι μ ε ρ ι κ έ ς φ ο ρ έ ς φωνή θεοΰ καί σέ περιπτώσεις πού μπορεί νά είναι τέτοια. Τό γνω­ μικό άναφέρεται δυό φορές (σύμφωνα jiè τόν Φάτζι) στό μυθιστόρημα: μιά φορά στό τελευταίο κεφάλαιο. καί φαίνεται νά Ιχει ειπωθεί άπό τόν Ντόν Άμπόντιο. μέ εΙρωνικό τόνο. γράφει μερικές παρατηρήσεις πάνω στό γνωμικό vox {copuli vox Dei 27 στούς «Άρραβωνιασμένους». δέν μπορούμε νά ξέρουμε άν σημερινές Ιδέες δέν θά θεωροΰνται γελοίες αδριο. τΙς άπειλητικές προειδοποιήσεις τών δλίγων κλπ. 117 . άν σήμερα μπορούν νά θεωρηθούν γελοίες οί ιδέες. στόν «Pègaso» τοϋ Σεπτέμβρη τοϋ 1931. Ό Φάτζι κάνει να παρατηρηθεί δτι αότή ή στομφώ­ δης παροιμία Εχει χρησιμοποιηθεί άπό τόν Ντόν Άμπόντιο λίγο έμφατικά. σέ μιάν έποχή ή σέ μιάν άλλη άπό τούς άνθρώπους καί συμπεραίνει δτι. Ό Άντόλφο Φάτζι. Τήν άλλη φορά. κλπ. στό «Marzocco» τήν 1η Νοέμβρη τοϋ 1931. γιά τήν πανούκλα: «πολλοί γιατροί άκόμα Επαναλαμβάνον­ τας τά λόγια τοϋ λαοϋ (ήταν καί σ’ αυτήν τήν περίπτωση φωνή τοϋ θεοΰ. κλπ· Αύτός δ συλλογισμός τής πρώτης σύνταξης τού βιβλίου Εχει συγκεντρωθεί στό τελικό κείμενο στή σύντομη Ερώτηση: «ΤΗταν. Δέν Εχει Ιδιαίτερο Ενδιαφέρον ή σημασία. Τό λέω καί θέλω νά τό πώ. πού θεω­ ρούνταν γενικά σάν άληθινές. «Έδώ ή παροιμία Εχει μεταφερθεϊ στά ’Ιταλικά καί σέ παρένθεση. 3. δπου γίνεται λόγο. Στούς «Άρραβωνιασμένους» (κεφ. τό γνωμικό βρίσκεται στό 31ο κεφάλαιο. "Αν κι έγώ καθόμουν άμίλητος. προκειμένσυ γιά τόν μαρκήσιο διάδοχο του Ντόν Ροντρίγκο: «Λοιπόν. ένώ αύτός βρίσκεται σ’ έκείνη τήν ευτυχή ψυχική διάθεση γιά τό θάνατο τοϋ Ντόν Ροντρίγκο.Ό Τζόττολι προσπαθεί ν’ άπαντήσει στόν Κρισπόλτι.) περιγελούσαν τΙς κατάρες. δέν θά χρη­ σίμευε σέ τίποτα πιά. δέ θά ήθελε νά λέγεται δτι είναι ένας μεγάλος άντρας.

Ό Φάτζι. πσύ δέν μπορεΐ νά λυθεί χωρίς ν’ άναφερθοΰμε ατή θρη­ σκεία τού Μαντσόνι. δέ βάζει μέ μεγάλη άκρίβεια τό ζήτη­ μα. Άλλα σ’ αυτή τήν περίπτωση. TÒ δτι ή ΙΙερπέτουα σκέφτεται πώς δ Ντόν Άμπόντιο θάπρεπε v i καταφύγει στόν άρχιεπίσκοπο τοϋ Μιλάνου. Δέν ίχει λόγο ύπαρξης ή φωνή τοϋ θεοϋ σ’ αύτή τήν περί­ πτωση. είναι κάτι φυσικό (χρησιμεύει μόνο γιά να δείξει πώς δ Ντόν Ά μπόντιο είχε χάσει ’κείνη τή στιγμή τό μυαλό του καί ή Περ­ πέτουα είχε περισσότερο «δμαδικί πνεϋμα» άπ’ αύτόν). δέν ίχει μεγάλη σπουδαιότητα ή άλλη πε­ ρίπτωση: δ Ρέντσο δέν πιστεύει στήν Ικανότητα τής υπό­ σχεσης (τής) Αγνότητας πού Ιδωσε ή Λουτσία καί σ’ αύτά είναι σύμφωνος μέ τόν πατέρα Χριστόφορο. ύπαγορευμένης άπό τόν πιό χυδαίο κοινδ νοΟ. στόν Καθολικισμό του. Έ τσι. τή'·' περίφημη άποψη τής Περπέτουα στον Ντόν Άμπόντ τιο. πού μονάχα άπό τήν έπιστήμη καί άπό τΙς συνεχείς προόδους της μπορούν νά καθοριστούν" άλλά δταν έπρόκειτο για ’κείνες τις γενικές άρχές καί τα κοινά αισθή­ ματα. δέν πρόκειται γιά iva ζήτημα ήθικής ή θρησκείας. Πρόκειται καί έδώ γιά «ήθική θεολογία» καί δχι γιά ήθική. που αύτός πιστεύει δτι μπο118 . δ­ πως είναι φυσικό νά μιλάει 2τσι δ Φεντερίκο Μπορρο|ΐέο. άπό τή φύση τους κοινά. TÒ δτι δ καρδινάλιος Μπορρομέο συμφωνεί μέ τήν Περ­ πέτουα.Δέν θά ήταν φωνή θεοΰ «δταν έπρόκειτο για Ιδέες ή για ει­ δικές γνώσεις. άλλα γιά μιά συμβουλή πραχτικής σκέψης. δέν είναι τόσο σημαντικό δπως νομίζει δ Φάντζι. άποψη. Ό Φάτζι γρά­ φει δτι «δ Μαντσόνι θέλησε νά φτιάξει 2να μυθιστόρημα τα­ πεινών». σ’ δλους τούς άνθρώπους πού οί άρχαΐοι άποτύπωναν στήν πολύ γνωστή έκφραση: conscientia generis humani 2Θ». Μου φαίνεται πώς συνδέεται χρονικά καί μέ τό δτι ή έκκλησιαστική έξουσία είχε μια πολιτική ίσχυ καί μίαν έπιρροή. Έτσι μεταφέρει π ·Χ. iva θεωρητικό πρόβλημα. πού συμπίπτει μέ τή γνώμη τοϋ καρδινάλιον Μπορρομέο. άλλα αύτό 5χει μιά πιδ πολύπλοκη σημασία άπ’ αύτή που δείχνει νά πιστεύει δ Φάτζι· Μεταξύ τοϋ Μαντσό­ νι καί τών «ταπεινών» ύπάρχει συναισθηματικό χάσμα: οΕ ταπεινοί είναι γιά τόν Μαντσόνι 2να πρόβλημα Ιστοριογρα­ φίας. δμως.

Τό δτι ό θεός ένσαρκώνεται στό λαό. Καί ό Μαντσόνι είναι πολύ Καθολικός για νά σκεφτεΐ δτι ή φωνή τού λαού είναι ή φωνή τού θεού: άνάμεσα στο θεό καί στό λαό ύπάρχει ή έκκλησία καί ό θεός δέν ένσαρκώνεται στό λαό. τΑ δύο πρόσωπα πού έχουν τή μεγαλύτερη 119 .» τον Τολστόι καί τοϋ Μαντσόνι. άλλα ειρωνική. δχ·. Στό «Marzocco». δημοσιεύτικε Ινα άρθρο τού Άντόλφο Φάτζι. Βέβαια. «Δημοτικότητα. πού τήν Ικανέ σκλάβα τής διασκέδασης και τής ψυχαγωγίας. πού σ’ αύτό περιέχονται μερικά στοιχεία γιά νά γίνει μιά σύγκριση μεταξύ τών άντιλήψεων γιά τόν κόσμο πού είχαν δ Τολστόι καί δ Μαντσόνι άν καί δ Φράτζι βεβαιώνει αύθαίρετα δτι «ο[ Άρραβωνιασμένοι» άνταποκρίνονται τέλεια στήν δική του [τού Τολστόι] άντίληψη γιά τήν θρησκευτική τέχνη». ό Μαντσόνι. δηλαδή είχε πάν­ τα σαν σκοπό νά κάνει ξεκάθαρες τις σχέσεις τών Ανθρώ­ πων μέ τό θεό. πού τήν είχε έκθέσει σιήν κριτική μελέτη πά­ νω στόν Σαίξπηρ: «ή τέχνη γενικά καί ειδικότερα ή δρα­ ματική τέχνη ήταν πάντα θρησκευτική. μπορεϊ νά τό πιστεύει δ Τολστόι. «Πίστη καί δράμα». Σημειώνει δ ΦΑτζι δτι στόν Πόλεμο καί Ειρήνη». μέ τήν «Αληθο­ φάνεια» τοϋ [στορικοϋ μυθιστορήματος.pel vA λύσει μέ τό «ιστορικό μυθιστόρημα». ό λαός ένιωθε τόν Μαντσόνι μακριά του καί τό βιβλίο του σαν Sva θεοσεβές βιβλίο καί δχι σαν μιΑ λαϊκή έποποιία. Απόκλιση πού συνέβηκε έπίσης καί στή χριστιανική τέχνη». στις 11 Νοέμβρη 1928. «’Επειτα δημιουργήθηκε μιΑ Απόκλι­ ση στήν τέχνη. μέ ει­ ρωνική Ανεξικακία. άλλα στήν έκκλησία. σύμφωνα μέ τΙς Αντιλήψεις πού γ ι’ αυτές τΙς σχέσεις είχαν δημιουργήσει σέ κάθε χρονική περίοδο οί πιό έπιφανεΐς άνθρωποι καί γ ι’ αύτό προορισμένοι νΑ δδηγοϋν τούς άλλους». αύτή ή θέση τού Μαντσόνι Ιχει γίνει αισθητή άπό τό λαό καί γι’ αύτό οί «Άρραβωνιασμένοι» δέν ήταν ποτέ δημοφιλείς: συναισθηματικά. Γι’ αύτό ο[ «ταπει­ νοί» παρουσιάζονται συχνά σαν λαϊκά «προπλάσ|νατα».

μέχρι καί τήν ίδια τή Αουτσία: αύτοί Ιχουν παρουσιαστεί σαν άνθρωποι ποταποί. Ή παρατήρηση τοΟ ΦΑτζι δτι στούς «’Αρραβωνιασμένους». είχε πεϊ πάνω . 6 ’Ανώνυμος κι αύτός 6 Ντόν Ροντρίγκο. στόν Τολστόι. ή Αποψη τοϋ Ρέντζιο γιά τήν άξία τής ύπόσχεσης άγνότητας τής 120 .κάτω αύτό πού είπε Αργότερα 6 Μπορρομέο. πού έπιδροϋν στά κατώτερα καί είναι πάντα σέ θέση να βρίσκουν γιά χάρη τους τή λέξη πού φωτίζει καί δδηγεί». ’Εξωτε­ ρικό κόσμο Ιχουν μονάχα οί κύριοι: 6 πατέρας Χριστόφο­ ρος. δηλαδή σύμφωνα μέ τό Αρχικό καί Αρχέτυπο πνεύμα του. χωρίς έσωτερική ζωή. δέν ύπάρχει άνθρωπος τοϋ λαού πού νΑ μήν «κοροϊδεύτηκε» καί νά μήν περιγελάστηκε: άπό τόν Ντόν ’Αμπόντιο ως τό μοναχό Γκαλντίνο.σημασία άπό θρησκευτικής πλευράς. Ό Μαντσόνι Ιχει ύποστεΐ τήν ’Αντιμεταρρύθμιση: 6 χριστιανισμός του ταλαντεύεται Ανά­ μεσα σ’ £να γιανσενίστικο Αρκττοκρατιαμό καί σ’ 2να λαϊκίστικο πατερναλισμό Ιησουίτικο. Αύτό είναι τό πιό Αξιοσημείωτο κομμάτι τής Αντίληψης γιά τή θρησκεία τοϋ Τολστόι. Από τούς Απλούς στό πνεύμα. ή Αφελής καί ένστικτώδικη σκέψη τοϋ λαού. σάν Αφορμή γιά διακωμώδιση. Απαίσιοι. τήν ’Αννιέζε. είναι τά Ανώτερα πνεύ­ ματα. δέν Ιχει ούσιαστική σύνδεση μέ τή διατύπωση αύτοϋ πού είναι ή θρησκευτική τέχνη τοΰ Τολστόι. Είναι χαρακτηριστικό βτι. πού έννοεΐ τό εύαγγέλιο «δημοκρατικά». τόν Τζερτ βάζιο. 6 Μπορρομέο. Έ τσι. έκφρασμένη άκό|ΐα καί μέ μιά τυχαία λέξη. σύμφωνα μέ τόν Ντόν ’Αμπόντιο. τόν ράφτη. Αλλά ή «πραγματικότητα» έκφράζεται άπό τούς ταπεινούς. δπως ό πατέρας Χριστόφορος καί ό καρδινάλιος Μπορρομέο. Είναι Ανάγκη νά σημειωθεί έπίσης δτι. πρόκειται δμως γιά πραχτικά ζητήματα ¿πότε είναι Αξιο­ σημείωτα. στούς «’Αρραβωνιασμένους». τόν Ρέντζιο. είναι 6 Πλάτων Καραχάγιεφ καί 6 Πιέρ Μπεζούχωφ. φωτίζει καί προσδιορίζει μια κατάσταση κρίσης στόν καλλιεργημέ­ νο άνθρωπο. Ή Περπέτουα. πού Αναφέρεται στή γενική σύλληψη καί δχι στους είδικούς τρό­ πους έκδήλωσης: οί Αντιλήψεις γιά τόν κόσ|ΐο δέν μποροϋν νά μήν είναι έπεξεργασμένες Από έξέχοντα πνεύ|ΐατα. τήν Περπέτουα.

θέλει νά καταρρίψει τόν Σαίξπηρ' ή κριτι­ κή του δέν άσκεΐται άπό καλλιτεχνική άλλά άπό ήθική καί θρησκευτική πλευρά. δχι (ιέ τρόπο λαμπρό κι άστραφτερό.Λουτσία. Ό Σαίξπηρ. καί 2να σύντομο γράμμα τού Μπέρναρντ Σώ γιά τή φιλοσοφία τοϋ Σαίξπηρ. Στήν πραγματικότητα. Ό Τολστόι. Σχεδόν κάθε φορά πού άνεβάζει στή * "Ας σημειωθεί βτι. Άννόβερο 1906. Α. συμπίπτει έξωτερικά μέ τήν άποψη τοϋ πατέρα Χριστόφορου. τήν 9 Σεπτέμβρη 1928. βπως θά τόν λέγαμε σήμερα· (βλ. σελ. Ό μικρός τόμος περιέχει άκόμα κι ίνα άρ­ θρο τού Έρνεστ Κρόσμπυ. Ή σπουδαιότητα τής φράσης τής Λουτσία Ιγκειται στό δτι τάραξε τή συνείδηση τού Ανώνυμου καί ύποβοήθησε τήν κρίση ήθους καί χαρακτήρα. μπροστά στή σύσκεψη τών πατρικίων τοβ Μιλάνου. «Γιά τή στάση τού Σαίξπηρ άπέναντι στίς έργατικές τάξεις». τόν «πληβείο» ή προλετάριο. όπως είναι στόν Τολστόι ή προσφο­ ρά τού λαοϋ. όπου Αναφέρεται στόν Ιησουίτη πατέρα Πότσι. πηγή ήθικής καί θρησκευτικής ζωής. άκόμα καί στόν Μαντσόνι. 121 . Βιανέλλο (Μι­ λάνο 19 33). πού τού χρη­ σίμεψε σάν άφορμή. «Σαίξπηρ. σύμφωνα μέ τΙς τάσεις τής έποχής του. «Civiltà Cattolica». «Ή νεότητα τοΟ Παρίνι. 272). δείχνει άντίθετα μέ τή γνώμη πολλών έπιφανών άγγλων. τάσσεται άνοιχτά ύπέρ τών άνώτερων κοινωνικών τάξεων: Τό θεατρικό του ?ργο είναι βασι­ κά άριστοκρατικά. «πού πολύ πρίν άπό τόν Παρίνι. άλλα μηχανικά. μέ χαραχτήρα «συλλογιστικό». μπο­ ρούν νά βρεθούν σημαντικά Γχνη μπρεσσιανισμοΰ *. σηκώθηκε νά δπερασπίσει καί νά έξυψώσει. τοΟ Τσ. το8 Βέρρι καί τοδ Μπεκαρία». δημοσιευμένο στό «Mar­ zocco». 4 Αύγοΰστου 1934. πρίν άπό τόν Παρίνι ήταν οΐ Ιησουίτες ¿κείνοι πού «άξιολόγηοαν» πατερναλιστικά τό λαό. ΒΧ. Μιά κριτική μελέτη». Σέ 2να προηγούμενο άρθρο. Τό άρθρο τού Κρόσμπυ. δτι σέ δλο τό ίργο τοϋ Σαίξπηρ δέν ύπάρχει καμιά — σχεδόν — λέξη συμπάθειας γιά τό λαό καί γιά τΙς έργατικές μάζες. δ Φάτζι («Τολστόι καί Σαίξπηρ») έξετάζει τό δοκίμιο τού Τολστόι πάνω στόν Σαίξπηρ: Λέων Τολστόι. ξεκινώντας άπό τή δική του άποψη γιά τή χριστια­ νική ιδεολογία.

δεν ξεπέρασε τήν έποχή του. καί δχι έβνικολα&ή. γιά τήν έκφραση πού διατυπώνεται πρός τό τέλος τού έβ­ δομου κεφάλαιου. Τό για τί Ενα Εργο είναι βμορφο. στήν Επιφάνεια τήν Ελλειψη Ενότητας στήν Εθνιχή πολιτιστική ζωή. φέρνοντας. ήθικά.σκηνή άστούς ή άνθρώπους του λαού. περιζήτητο ή . πού χρησίμεψε γιά τόν προσδιορισμό τού Σαίξπηρ: «’Ανάμεσα στήν πρώτη σύλληψη μιας τρομερής έπιχείρησης καί τήν πραγματοποίησή της (είχε πεί ένας * 2 ’ αύτές τίς σημειώσεις πρέπει ν* αποφευχθεί κάθε ήθικιατική τάση. πού εΐσάγουν Ενα ήθιχό χαΐ έπιφανειακό περιεχόμενο. Φράντζι γράφει σχετικά με τό ζήτημα πού γεννήθηκε ά· νάμεσα στόν Μαντσόνι καί τόν άγγλο μεταφραστή τής «Promesi sposi». ή Τούλια. δχι σαν «καλλιτέχνη». παρουσιάζει μέ περιφρόνηση ή άπέχθεια καί τούς κάνει ύλικό ή άντικείμενο γέλιου. ή τάση είναι άνάλογη. αντίθετα. στή λογοτεχνία. κλπ. Δέν πρόκειται γιά μιά καλλιτεχνική κριτική μέ στενή ϊννοια. τύπου Τολστόι. έξαρταται άπό τό για τί «διαβάστηκε». γιά τόν χόομο είναι κοντόφθαλμη καί Ασχημη.*. άπό τό για τί δέν α γγίζει τό λαό καί δέν τόν ένδιαφέρει. 122 . κάνουν προ­ παγάνδα καί δχι τέχνη κι δτι ή άντίληψη. Σήμφωνα |ΐέ τήν ά­ ποψη τού Σώ. άλλά γ ιά μιάν Ερευνα τϊ)ς Ιστορίας κουλτούρας: θέλ ει ν’ άποδειχθεΐ 8τι οί συγγραφείς πού Εξετάστηκαν είναι έκείνοι. πού έχουν ξεπεράσει τήν ήθική τής έποχής τους καί έχουν διαβλέψει τίς άναγκαιότητες του μέλλοντος. ή πρώτη θέση στούς συγγραφείς έκείνους. 4ν είναι «λαϊκό». τού. ίη λ . Στόν Μαντσόνι. πού ΟπονοεΤται στά Εργα τους.Ό Σαίξπηρ. ΕΙρωνεία καί λογοτεχνική αργκό. Ή έπιστολή τού Σώ στρέφεται ένάντια στόν Σαίξπηρ σαν «στοχαστή». μιβς κλειστής κάστα. π ρ έ π ε ι νά δοθεί. Στό «Μαρτζόκο» τής 18 Σεπτέμβρη 1932. τόν άγγλικανό πάστορα Καρλ Σουάν. Ετσι. τόπο» 2 0 . δν καί οί έκδηλώσεις έχουν έλαττωθεΐ. καί κάβε τάση «Οστερης γνώσης».

Ό Σουά. άλλά καί συχνά δυσκολεύε­ ται κανείς νά καταλάβει Ιναν ’Ιταλό τήν ώρα πού -συζητάει. δέν προϋποθέτει φυσιολογική διάνοια.» κλπ. δμως.. οικεία στούς λόγιους καί μάλιστα σ’ βρισμένες όμάδες λο­ γιών*.ιενα τοΰ Βολταίρου ένάντια στόν Σαίξπηρ. δπου ό Μαντσόνι έξηγεΐ τή στ¡μασία τής είρωνικής του Ικφρασης. λ άγω ζηλότυπης δποψίας.βάρβαρος. * Στό άρθρο τ?)ς Φράντζι πρέπει ν* σημειωθεί μιά θαυμάσια γυναικεία μεταφορά: «Μέ τό συναίσθημα ένός άνθρώπου καταπονεμένου χαΐ χτυπημένου άπό τή γυναίκα του. Ή «λεπτότητα».. πού δέν ήταν άμοιρος πνεύματος) ό Ινδιάμεσος χρόνος είναι Ινα δνειρο. άν καί γνώριζε τά κεί'. δέν άντιλήφθηκε τήν ειρωνεία τοΰ Μαντσόνι. πού είναι άνάγκη νά έξηγηθεΐ γιά νά γίνει κατανοητή καί γιά ν’ άφομοιωθεί. ύπενθυμίζει δτι στίς άλλες άγγλικές μεταφράσεις ή Ικφραση τοΟ Μαντσόνι ή άποσιωπήθηκε ή ίχει καταστεί άνώδυνη («γράφει Ινας ξέ­ νος συγγραφέας. πού είναι γ ι ’ αΰτόν άγάπης ά πόίειξη. που φαίνεται λείπει άπό τέτοιες συζητή­ σεις. Ό Σουάν δημοσίεψε σάν πρόλογο στή μετάφρασή του τήν έπιστολή. άλλά άναγκαία γνώση άνέκδοτων καί διανοητικών σχημάτων τής «άργκό».ν Ιγραψε στό Μαντσόνι: «"Ενας βάρβαρος πού δέν ήταν άμοιρος πνεύματος ε ί ν α ι μ ι ά φ ρ ά ­ ση π ρ ο ο ρ ι σ μ έ ν η νά έ π ι σ ύ ρ ε ι π ά ν ω σου τό ά ν ά θ ε μ α κ ά θ ε θ α υ μ α σ τ ή τ ο ΰ ρ α ψ ω δ ο ύ μ α ς » . δια α κεϊίζει Βλην αύτή τήν περιφρόνηση κι εύλογεί έκεΐνα τά χτυ­ πήματα. Αύτό δείχνει δτι αύτή ή ειρωνεία. "Ετσι γίνεται στίς μεταφράσεις σέ άλλες γλώσσες. Ό Σουάν. Έ ν α ς άνθρωπος πού διασκεδάζει νά ξυλο­ 123 . πού στρεφόταν άκριβώς ένάντια στό Βολταΐρο (πού είχε χαρακτηρίσει τόν Σαίξπηρ «πρωτόγονο μέ άναλαμπές μεγαλοφυίας»).). είναι στό βάθος μιά ειρωνεία σέ «άργκό» άθέμιτης φιλολογικής παρασυναγωγής· Μοΰ φαίνεται δτι τό γεγονός είναι πολύ πιό πλατύ άπ’ δσο φαίνεται καί κάνει δύσκολη τή μετάφρασή του άπό τά Ιταλικά" κι δχι μόνο αύτό. Ή Φράντζι. 6 Μαντσόνι δποβέχτηκε αύτό τό γράμμα». γεμάτο άπό φαντάσματα καί φό­ βους».

πού Ιχει έπιβεβαιωθεϊ ήδη ή ύπαρξή του. βέβαια. άν καί καταπιεσμένος. δταν εί­ ναι τέτοιος. δπως δέν κατορθώνει νά τΙς καθορίσει καί στό χώρο τής λογοτεχνικής κριτικής. στήν πράξη. Φαινόταν άπό μερικούς ύπαινιγμούς δτι δ Γκεράρντο Καζίνι (διευθυντής τής «Lavoro Fascista» καί Αρχισυντάκτης τής «Critica Fascista») θά Ιπρεπε νά τοπο­ θετήσει τουλάχιστον κριτικά. στήν «Critica Fas­ cista». σδτε να θέσει τό πρόβλημα τοΟ πώς μπορεϊ νά δημιουργηθεϊ κι £νας νέος πολιτισμός.«λογοτεχνίας» στό χώρο τής έπιστήμης καί τής πολιτικής τέχνης. στήν λογοτεχνία. γιά νά θριαμβεύσει μιά νέα κουλτούρα ή πολι­ τισμός. διαψεύδει τά προσδοκόμενα. στήν «Critica Fascista». άνάμεσα στούς όπαδούς του περιεχομένου καί στούς καλλιγράφους. πρώτα στό χώρο τής λογοτεχνίας άπ’ δ. έκφράστηκε. άκριβώς. δηλαδή νά μήν είναι δεμένο μέ έναν ποι­ ητικό κόσμο καί αύτός μέ Ιναν ήθικό καί διανοητικό κόσμο. ένώ στήν Ιστορία συμβαί­ νει πάντα τό άντίθετο. είναι. Δέν καταφέρνει νά καθαρίσει τις σχέσεις «πολιτικής» . Πολεμική πού άναπτύχθηκε στήν «Italia letteraria». Γιατί κάθε νέος πολιτισμός. μέ δλους τούς τρόπους παρεμποδισμένος. στήν «Lavoro Fascista». νά δείξει πώς μπορεϊ νά τοπο­ θετηθεί καί νά καθοδηγηθεί Ενας άγώνας ή νά βοηθηθεϊ ίνα κίνημα.τι στή ζωή τοΟ κρά­ τους. πώς μπορεϊ νά μήν Ιχει έξαπλωθεί. είναι ξεκάθαρο δτι οΐ «όπαδοί τοΟ περιεχόμενου» είναι άπλά οΐ φορείς μιας νέας κουλτούρας. άλλά τό άρθρο του. μέ άκρίβεια τό ζήτημα.«’Οπαδοί ιον περιεχομένου» καί ((καλλιγράφοι». Δέν είναι σέ θέση. «τόν «Tevere». πώς μπορεϊ νά μήν Ιχει μιά δίκιά του φιλολογική καί καλλιτεχνική Ικφραση. ’Επειδή κανένα Ιργο τέχνης δέν μπορεϊ νά μήν Ιχει fva περιεχόμενο. καταπολεμημένος. τής 1ης Μάη 1933. μ t i πρωτότυπη μορφή σύγχρονου φεμινιαμοΟ. 124 . ένός νέου περιεχόμεφορτώνεται άπό τή γυναίκα του. ή λογοτεχνική Ικφρασή του άποτέλεσε τόν τρόπο δημιουργίας τών διανοητικών καί ήθικών συνθηκών γιά τήν νομική καί κρατική Ικφραση. κι άκόμα.

'Οταν. δεδομένου δτι κά­ θε έθνικό σύνολο είναι Ινας συνδυασμός συχνά έτερογενής άπό στοιχεία. άνταποκρινόμενες στήν πολιτιστική μορφή. τότε δέν άνταποκρινόταν ή άνάπτυξη τών όλικών καί πολιτικών δυνά­ μεων καί άγώνων. πού δπως δ Λάο ■ Τσέ. Επομένως. "Αν τό πράγμα άκατέργαστο. «Ιστορικό­ τητα καί συνέχεια ταυτόχρονα καί τής Ιρευνας τού πράγΓ ματος. βίαια. άν καί. ό Λεοπάρντι μπορεϊ νά όνομαστεϊ δ ποιητής τής άπογοήτευσης πού προκλήθηκε σέ δρισμένα πνεύματα άπό τόν σενσισμό (Μ) τού 18ου αιώνα. διαπιστώνονται καί έξαπλώνονται. άντίθετα. πού έκφράζεται στήν τέχνη ή. είναι βέβαιο δτι αύτές δέν μπορούν νά δημιουργή­ σουν μιά καινούρια πρωτότυπη λογοτεχνία. πρόκειται γιά καλ­ λιτεχνικά μή έπεξεργάσιμη καθαρή οίκονομολογία μέ πα­ ράδοξο τρόπο. χαρακτηριστικό τών χωρών δπου ό σενσισμός άποτελοΟσε όργανική πολιτιστική μορφή. Τό πρόβλημα. γεννιούνται ήδη γέροι 80 χρονών. στό βαθμό πού ή προηγούμενη έπεξεργασία περιέχει ήδη τό νέο περιεχόμενο. Μπορεϊ πραγματικά νά συμβεΐ. άνάγεται στήν «Ιστορικότητα» τής τέχνης. Έ τσι. στήν ’Ιταλία. Ινας σχετικισμός διαδεδομένος καί γενικός γιά κάθε «περιεχόμενο» γεμάτο πάθος. στήν πραγματικότητα. πού. οίκονομικοπολιτικο. χωρίς φρεσκάδα 125 . Ιρχονται άκριβώς σέ άντίθεση ή άξία τής παλιάς καί τής νέας κουλτούρας καί είναι ή άνωτερότητα τής μιάς πάνω στήν άλλη πού δρίζει τήν άντίθεση). πού μονάχα χρονολογικά είναι νέο. πού οί διανοούμενοί του. ό «καλλιγραφιαμός» θά είναι ή όργανική λογοτεχνία αύτών τών έθνικών συνόλων. μιας παλιάς ή διαφορετικής κουλτούρας (έκτός άπό κάθε ζήτημα άξίας για αυτά τά είδη περιεχόμενου καί κουλ­ τούρας πρός τό παρόν. δηλαδή. ύπέστη (καί μπορούσε) τήν παραπέρα έπεξεργασία.νου καί οί «καλλιγράφοι» οί φορείς ένός παλιοϋ περιεχόμενου. σπουδαίο καί βαθύ. κι δχι μόνο αύτό. λόγω τού κοσμοπο­ λίτικου χαρακτήρα τους. λοι­ πόν. στήν πραγματικότητα. οί πολιτικές δυνάμεις. σέ μιά καθυστερημένη χώρα. ταυτίζονται δχι μέ τό έθνικό πε­ ριεχόμενο άλλά μ’ Ινα περιεχόμενο δανεισμένο άπό άλλα έθνικά σύνολα ή έντελώς άφηρημένο κοσμοπολιτικά. άλλά θά ύπάρχει κι Ινας «καλλιγραφισμός».

είναι άναντίρρητο. οδ­ τε ή συγκεκριμένη τοποθέτηση τοϋ Κρότσε σάν πολιτικοϋ μετράει ένάντια πρός αύτό ή έκεΐνο τό ρεϋμα παθών καί συναισθημάτων σάν αισθητικός ό Κρότσε διεκδικεΐ τό χαρακτήρα τής λυρικότητας τής τέχνης. Πρέπει νά σημειωθεί. μ’ Ιναν πλαστό ρομαν­ τισμό.-καί συναισθηματικό αυθορμητισμό. δέ φαίνεται νά έργάζεται για τήν έξέ126 . πού ή άρχική χονδροειδής μορφή τών παθών κι Iκείνη τών «καλοκαιριών τοϋ Σάν Μαρτίνο ένός γέρου όποβλημένου στή θεραπεία του Βορονώφ. χωρίς «ρομαντισμούς». γιά παράδειγμα. πρέπει νά σημειωθεί πώς αυτές άναφέρονται στή συζήτηση δπως ϊχουν άκουστεΐ. άπ’ αυτά πού φαίνονται. σάν έκείνη περί τής όποίας πρόκειται. άν κι Ιχει παρουσιαστεί σάν στιγμή καθαρής μορφής. «δημοσιογραφικά». άλλα καί χωρίς «κλασσικισμούς». ¿λλά σάν άνθρωπος. Είναι πεντακά­ θαρο δτι ή «καλλιτεχνική» στιγμή σάν κατηγορία στόν Κρό­ τσε. έκτός τών άλλων. Αντίθετα. τό ίδιο δπως σάν πολιτικός διεκδικεΐ καί άγωνίζεται γιά τό θρίαμβο ένός κα­ θορισμένου προγράμματος σ’ άντίθεση μ’ Ινα άλλο. καθαρή μορφή. δηλαδή έξετάζει μιά στιγμή τοϋ κύκλου. άλλά θά ήταν άναγκαΐο να τις γνωρίζουμε μέ άκρίβεια καί νά τις άναφέρουμε λεπτομερειακά.σμοΟ. σαν μιά λιβρέα άρχιυπηρέτη. στήν οικονομική στιγμή θεω­ ρεί τήν «ληστεία» σαν τήν άσχολία τοϋ χρηματιστήριου. καί δχι μιάν άλλη. Έ τσι. δέν είναι προϋπόθεση κανενός καλλιγραφισμοϋ οδτε άρνηση κανενός περιεχομεν’. ό Κρότσε θεωρεί σάν προϋπόθεση ό καλλιτέχνης νά Ιχει μιάν ϊσχυρή ήθικότητα. Στήν πραγματικότητα. Ά ν καί δέν έξετάζει τό Ιργο τέχνης άπό ήθική άλ­ λά άπό αισθητική σκοπιά. θ ά Ιχουμε «Strapaese» καί «Stracitfa» (31) καί τό «ύπέρ» θά σημαίνει περισσότερα. δηλαδή τής ζωντανής είσβολής ένός νέου πολιτιστικού θέματος. (30) δχι μιας Ακμαι­ ότατης άνδρείας ή άρρενωπότητας. ή. «καλλιγραφισμός» άκριβώς. μιά καί ό κλασσικισμός ■θά είναι καί αυτός πλαστός. Φαίνε­ ται μάλιστα δτι μέ τή θεωρία του τής διάδοσης τών πνευ­ ματικών κατηγοριών. δτι σ’ αύτή τή συζήτηση λείπει κάθε σοβαρότητα προετοιμασίας: οί θε­ ωρίες τοϋ Κρότσε θα Ιπρεπε v i γίνουν άποδεκτές ή να άπορριφτοϋν.

ή άνταπόδοση. τό κοινό πού νιώθει εύτυχία νά θαυ­ μάζει (τίποτα δέν είναι πιό δηλητηριώδες άπό τόν συμβα­ τικό θαυμασ|ΐό) είναι 6 μεγαλύτερος θαυμαστής μιας λο­ γοτεχνίας. δέν είναι βέβαια άπόδειςη δτι τό πρόβλημα είναι ζω­ τικό καί βασικής σπουδαιότητας: πρόκειται περισσότερο γιά μιά πολεμική μικρών καί μέτριων δημοσιογράφων. παρά γιά «πόνους τής γέννας» ένός νέου φιλολογικού πολιτισμού. στό μέτρο τής πολιτικής του σπουδαιότητας. Ό «θαυμααμός» τοϋ Φερρέρο δέν είναι τίποτ’ άλλο άπό μιά μεταφορά καί ένα «συλλογικό δνομα». δπως πιθανά φαν­ ταζόμαστε. δηλαδή ή λογοτεχνία δέν είναι έθνική. 6 Λέο Φερρέρο γράφει: «Μπορού­ με νά πούμε δτι. χαρούμενα. Αύτό τό ίδιο τό γεγονός τής μικρής σοβαρότητας τής συζή­ τησης καί τής μή ύπερβολικής άνησυχίας τών φιλονικούν των για τήν έπικράτηση τών άκριβών δρων τοΰ προβλήμα­ τος. Παράδοξο τού σημερινού καιροϋ. γιά τόν έναν ή γιά τόν άλλο λόγο. μέ τήν •καρδιά του. ’Εκτός 127 . Πραγματικά. Σήμερα λείπει αύτή ή έπαφή. Μιά λογοτεχνία δέν μπορεΐ ν’ άνθίσει. τή μορφή έπαφής μεταξύ ένός Εθνους καί τών συγγραφέων του. Τό κοινό πού θαυμάζει. έπειδή δέν είναι λαϊκή. πού θαυμάζει πραγματικά. ένα κοι­ νό σημαίνει ένα σύνολο άτόμων. παρά μονάχα σ’ ένα κλί­ μα θαυμασμού κι ό θαυμασμός δέν είναι. γιά νά δείξει τό σύνθετο σύστημα τών σχέσεων. οί Ι τ α ­ λοί συγγραφείς δέν έχουν πιά κοινό. ή τοποθέτησή του δέν εί­ ναι χωρίς άντίκτύπο στίς ύποθέσεις τού χρηματιστήριου. πού δχι μόνο άγοράζει βι­ βλία. μά πού πάνω άπ’ δλα θαυμάζει τούς άνθρώπους. ’Αλίμονο! ’Από πολλά σημάδια γίνεται άντιληπτό δτι τό κοινό έγκαταλείπει τούς ’Ιταλούς συγγραφείς». άλλά τό κίνητρο γιά δουλειά. Τό κοινό καί ή Ιταλική λογοτεχνία. Σ’ Ενα άρθρο πού δημοσιεύτηκε στήν «Lavoro» καί άναδημοσιεύτηκε άποσπασματικά στή «Fierra Letteratia» στίς 28 Όχτώβρη 1928.τι γιά τΙς όποθέσεις τοΰ χρηματιστήριου (καί μπορούμε νά πούμε δτι.λιξη τής ληστείας περισσότερο άπ’ 3.

δημοσιευμένο στή «Italia Letteraria» τής 22 Ίούνη 1930 καί ποό άναφέρεται στήν όμιλία τοΟ Βόλπε στή συνεδρίαση τής ’Ακαδημίας. είναι Sva πραγματικό στοιχείο κουλτούρας. βλέπει στήν τωρινή λογοτεχνία λανθάνουσες δυνάμεις. βμως. πού. &ν δούμε δτι καί στή Γαλ­ λία βρίσκεται Sva κοινό πλατύ καί πρόθυμο να άκολουθήσει * Ό Ό ϊέ τι παίρνε'. 128 . Τζοακίνο Βδλπε. Στό « Γ ρ ά μ μ α σ τό ν Ο ύ μ π έ ρ τ ο Φρ άτ σι α στήν κρι τι κή» («Pegaso». Υπενθυμίζει δτι 6 Τιμπωντέ χωρίζει τήν κρι­ τική σέ τρία είδη: ’Εκείνη τών ϊπαγγελματιών κριτικών. πού τελικά είναι ή τράπεζα φιλολογικών άξιών.ώς προτιμιέται ή πα­ ραφιλολογία άπό τήν Ιντεχνη λογοτεχνία. έκείνη τών ϊδιων τών συγγραφέων κι έκείνη τών honnêtes gens. Ή λογοτεχνία πρέπει v i ’ναι ταυτόχρονα πραγματικό στοι­ χείο πολιτισμοϋ καί Ιργο τέχνης. αφορμή oblò τό άνοιχτό γράμμα τοΟ Ούμπέρ­ το Φράκια στόν Σ. ύποβαθμισμένης δσο γίνεται. άλλα ζωντανά αισθητής. άνάμεσα στ’ άλλα: «Δέν φαίνεται νά γεννιοϋνται μεγάλα ζωγραφικά ίργα . 6 Ουγκο ’Οϊέτι * κάνει δύο άξιοσημείωτες πα­ ρατηρήσεις. δηλαδή τοΟ Εθνους λαού σέ t u i όρισμένη φάση τής Ιστορικής του άνάπτυξης. άνερχόμενες έπιθυμίες. Ε. Ή «όμορφια» δέν άρκεϊ: χρειάζεται Sva καθορισμέ­ νο διανοητικό καί ήθικό περιεχόμενο πού θά είναι ή έπεξεργασ|ΐένη καί όλοκληρω)ΐένη έκφραση τών πιό βαθιών έπιθυμιών ένός καθορισμένου κοινού. βλέπει προσεχτικά. δηλαδή λείπει μια έπιφανής προσωπικότητα πού v i έξασκεϊ μιά πολιτιστική ήγεμονία· Ζητήματα του γιατί καί τοΟ πώς μια λογοτεχνία είναι λαϊκή. μέ τόν τρό­ πο της. δηλαδή τοΟ «πεφωτισμένου κοινού». με­ ρικά καλά έλπιδοφόρα πράγματα».άπ’ αυτά δέν ύπάρχει μια Ιεράρχηση στόν λογοτεχνικό κό­ σμο. "Οποιος. Ό Βόλπε είπε. με­ γάλα μυθιστορήματα. στήν &ποία μοιράστη­ καν τά βραβεία. Αύγου­ στος 1930). άλλ'. μεγάλα Ιστορικά ίργα . Ή έϋνικη Ιταλική κουλτούρα.

ή. λείπει ή πίστη ή. δπως ύπάρχει στή Γαλλία). άλλά δχι στήν ’Ιταλία. είναι μιά πραχτική ένέργεια. κλπ. δπως Αυτός [ό Φράκια] λέει. δέν είναι άπαραίτητο στοιχείο τοϋ παρόντος. Στην ’Ιταλία θά Ελειπε ή κριτική τοΟ κοινού (δηλαδή θά Ελειπε ή θά ήταν πολύ έλλιπές 2να μέσο φωτισμένο κοινό.». κάθε κομμάτι του. Είναι άλήθεια: στήν άγγλική καί γαλ­ λική κριτική συχνά διαβάζονται παραλληλίσει άνάμεσα στους ζώντες καί στούς κλασικούς συγγραφείς κλπ. Ε­ χει άξία καθαρά σοφιστικής προπαγάνδας. δηλαδή τών κλασικών μας. τό |ΐεγαλεΐο.όλα τά σκαμπανεβάσματα τής λογοτεχνίας. «κάθε χρόνος καί κάθε μέρα πού περνά Εχουν τή δίκιά τους λογοτεχνία. συμπεριλαμβανομένης καί τής λογο­ τεχνίας. έτσι ήταν πάντα κι Ετσι θά ’ναι πάντα καί είναι παράλογο νά περιμένουμε ή νά κάνουμε προγνωστικά ή νά έπικαλούμαστε γιά τό αδριο αύτό πού ύπάρχει σήμερα. άν θέλουμε. δτι τό έθνικό συναίσθημα είναι πρόσφατο. δέν είναι στοιχείο τής ζωής άλλά μονάχα βιβλια­ κής καί σχολαστικής κουλτούρας* αύτό πού σημαίνει. άν μάλιστα 129 9 . Κάθε αίώνας. κλπ. δέν είναι Ενα πραγματικό γεγονός. (Μιά δρισμένη συνέχεια καί ένότητα φαίνεται νά ύπάρχει άπό τό Ριζορτζιμέντο μέχρι τόν Καρντούτσι καί τόν Πάσκολι γιά τούς δποίους ήταν πιθανή μιά άναφορά μέχρι τή λατινική λογοτεχνία· Εσπασαν |ΐέ τόν Ντ’ ’Aνούντσιο καί τούς κατο­ πινούς) . «λείπει ή πειθώ. έξύψωνε πάντα τά δικά του Εργα* Εφτανε μάλιστα στό νά μεγαλοποιεί τή σημασία τους.Ή διαπίστωση μιας συνέ­ χειας καί ένότητας είναι μιά στά λόγια διαπίστωση. είναι αυτή: «Ή έλλιπής δημοτικότητα τής παλιάς λογοτεχνίας μας.. τήν άξία τους καί τήν άντσχή τους στό χρόνο «Πράγμα σωστό. δηλαδή στήν Εστορία τής έθνικής κουλτούρας δέν ύπάρχει συνέχεια καί ένότητα. πού τείνει νά δημιουργήσει τεχνητά αύτό πού δέν ύπάρχει.». Αύτή ή παρατήρηση είναι βασική γιά μιά ιστορική κριτική πάνω στή σημερινή Ιταλική κουλτούρα: Τό παρελ­ θόν δέν ζεΤ στό παρόν. Τό παρελθόν. λοι­ πόν. ή ψευδαίσθηση δτι αυτοί [οΐ συγγραφείς] έκπληροϋν Εργο έθνικής σημασίας καί μάλιστα οΕ καλύτεροι ιστο­ ρικό γιατί. Ή άλλη παρατήρηση τοΟ Ό ϊέτι.

πού σήμερα άναγνωρίζεται δτι δέν άξίζουν τίποτα. άπό τήν άλλη. Ό Φράκια Εχει άπειλήσει άρκετές φορές τούς Εκδό­ τες. άλλά καί τήν Εξυψώνει' τόσο. πού Αυτός Εκανε γιά τήν σημε­ ρινή λογοτεχνία. μπορούμε νά πάρουμε άλλα χαρακτηριστι­ κά άποσπάσματα: «Μονάχα λίγο περισσότερο κουράγιο. πού δέν περιμένουν (!) παρά μ ο ν ά χ α νά είδωθοΰν (!) καί ν’ άναγνωριστοΰν άπ’ δσους τΙς άγνοοΰν κλπ. τό πράγμα είναι σωστό.δέν συμφέρει v i ποΰμε δτι αύτό είναι άκόμα σ’ Ινα δρόμο σχηματσποίησης. γιά νά είπωθεΐ δτι ή τωρινή ιταλική λογοτεχνία δέν Εχει μονάχα λανθάνουσες δυνάμεις. πίστη (!) θά Εφταναν νά μεταβάλουν τό μέ μισή καρδιά έγκώμιο.Ε. σ’ Sva έγκώμιο άνοιχτό κι Επεξηγηματικό. τί κά­ νετε Εσείς. Εγκατάλειψη ( !) . άλλά θά πρέπει νά συμπεράνουμε δτι ή τωρινή λογοτεχνική περίοδος δέν μπορεΐ νά Ερμηνεύσει τήν ίδια τήν Εποχή της. διαπιστώνεται καί πάλι δτι στήν ’Ιταλία ή λογοτεχνία δέν ήταν ποτέ Sva έ&νικό γεγονός. άλλά καί φανερές. όδύρεται άθλια δτι δέν Εχουν άναγνωριστεΐ καί άξιολογηθεΐ οί μόχθοι σά μόχθοι. κλπ. Τό ήδη άναφερμένο σκεπτικό τοΰ Φράκια: κάθε αΙώνας. κάθε κομμάτι του Εχει τή δίκιά του λογοτεχνία. Ά πό τό άνοιχτό γράμμα τοϋ Ούμπέρτο Φράκια στόν Σ. πού ήταν συνδεδεμένο μέ μιά δημοσιογραφική καμπάνια τοΰ Φράκια). τοΰ άξιότιμου Μπιάνκι. κι δχι μόνο αύτό. Ό Βόλπε είχε λιγάκι παραφράσει «στά σοβαρά» τούς άστείους στίχους τοϋ Τζιούστι: —«"Ηρωες. μά είχε «κοσμοπολίτικο» χαρακτήρα. γιατί 130 . πού οί ιστορίες λογοτεχνίας άναγκάστηκαν νά βάλουν στή θέση τους Εργα θεωρούμενα ύψηλοΰ Επιπέδου. τοϋ σωματείου. 6 Φράκια. «Ερμηνευμένο» κατό­ πιν καί στήν πράξη άνακλημένο.Τζ.»— «ΜοχθοΟμε γιά τό μέλλον». γιατί οδτε γιά «πραχτικούς λόγους» Εξυψώνονται Ιργα. πού μετά πιθανά θά μποροΟσαν νά χαρακτηριστοΟν καλλιτεχνικά μηδαμινά. Χοντρικά. δρατές ( ! ) . ήρωες. Βόλπε. πού προστατεύουν τούς Ιταλούς λο­ γοτέχνες (άς θυμηθοΟμε τό διάταγμα τοΰ 2ου γραμματέα ’Εσωτερικών.». που τυπώνουν πολλές μεταφράσεις δτι θά πάρει νομικά μέτρα. είναι ξεκομ­ μένη άπό τήν ύπάρχουσα Εθνική ζωή.

γιατί τό κοινό διαβάζει πολύ. έκτός άπό λίγες έξαιρέσεις. ■άλλα είναι ξένα καί θά ήταν περισσότερα άν είχαν μετα­ φραστεί. "Οχι μόνο αύτό. στή μετάφραση τών ξένων βιβλίων καί δχι μονάχα τών σύγχρονων. όπότε καί διαλέγει μεταξύ αύτοΰ πού ύπάρχει στή διάθεσή του. τό ■παρόν δέν ?χει μιά λογοτεχνία δεμένη μέ τΙς πιό βαθιές καί στοιχειώδεις άναγκαιότητές του. άπό τους διευθυντές τοϋ λαϊκού ήμερήσιου καί πε­ ριοδικού τύπου' έκδηλώνεται στήν έπιλογή τών έπιφυλλί?ων. δέν είναι συνδεδεμένη μέ τήν έθνική . άλλά μέ τόν τρόπο της. 03τε είναι άληθινό (δπως Ιγραψε ό Ό ϊέτι στήν «Επι­ στολή πρός τόν Φράκια) δτι δέν ύπάρχει στήν ’Ιταλία «κρι­ τική τοϋ κοινού»’ ύπάρχει.θά Ιχει ξεπεραστεΐ ή «πραχτικότητά» τους. έκδηλώνεται στά ρεπερτόρια τών θεατρικών θιάσων κλπ. Πουτσίνι. γιατί τό Ιδεολογικό καί πολιτιστικό περιεχόμενο τής σημερινής λογοτεχνίας είναι σχεδόν άνύπαρκτο καί είναι πάνω άπ’ δλα άντιφατικό καί ύποφερτά Ιησουίτικο. ό Πουτσίνι καί 131 . άλλά καί τών παλιών. ούτε πρόκειται 100% γιά ξενομανία. Ό Φράκια παραπονιέται γιά τήν κριτική πού γίνεται μόνο άπό τήν άποψη τών μεγάλων Αριστουργημάτων. Υπάρχουν. άλλά στό έξωτερικό ό Βέρντι. θά παραπονιόντουσαν τό ίδιο καί χειρότερα. Μασκάνι πού δέν ίχουν τήν άνταπόκρισή τους στή λογοτεχνία. πού σπανίζει δσον άφορά τήν τελειοποίηση τών αισθητικών θε­ ωριών κλπ. πού παρουσιάζεται άπό τούς έκδότες. Γιατί αύτό τό κοινό προτι­ μάει άκόμα τόν ’Αλέξανδρο Δουμά καί τήν Καρολίνα Ίνβερνίτσιο καί ρίχνεται μέ άπληστία στό κίτρινο μυθιστόρη­ μα. ’Αλλά άν τά βιβλία είχαν έξεταστεΐ άπό τήν άποψη τής Ιστορίας τής κουλτούρας. είναι άλήθεια δτι δέν ύπάρχουν βιβλία πολυδιαβασμένα. δπως τά βιβλία τοΟ Ρεμάρκ κλπ. γιατί στή μουσική τό ίδιο κοινό προτιμά ν’ άκούει Βέρντι. Μά. Πράγματι. Κατά τ’ άλλα αύτή ή κριτική του Ιταλικού κοιναΟ Ιχει μιά δική της όργάνωση. τών πολύ παλιών. έπειδή ή ύπάρχουσα λο­ γοτεχνία. άλλα μέ περιορισμένες όμά?ες πού είναι άλογόμυγες 32 τής έθνικής ζωής.λαϊκή ζωή.

Αύτό τό γεγονός είναι ή πιό άναντίρρητη έπαναπόδειξη δτι στήν ’Ιταλία ύπάρχει χάσμα άνάμεσα σέ κοινό καί συγγραφείς καί δτι τό κοινό άναζητα τήν λογοτεχνία «του* στό έξωτερικό. "Αν είναι άληθινό δτι κάθε αΙώνας ή κομμάτι του. στή «Nuova Antologia» τής 1 Γενάρη 1933. Έ ξ άλλου. άπό τήν δποία έξαρτώνται καί καταπιέζονται. γιατί τήν αίσθάνεται πιό δική του άπ’ αύτή πού όνομάζεται έθνική. παρά οΐ δικοί τους σύγχρονοι έθνικοΐ μουσουργοί. δέν βοηθούν τό διευθύνον πολιτικό κέντρο σ’ αύτές τΙς προσπάθειες καί τά κενά τους μυαλά μαίνονται έν μέσω έθνικιστικής έξάρσεως. Μη όλοκληρωμένες πολεμικές. δμως. Κάθε λαός έχει τή δι­ κή του λογοτεχνία. έχει τή δίκιά του λογοτε­ χνία. στήν πραγματικότητα είναι άντικείμενα άλλων Ιμπεριαλισμών κλπ. Αύτό συχνά είναι τό πιό ύπερβολικά παράδοξο γιά πολλές μονοπωλιστικές τάσεις έθνικιστικοΟ καί καπιταλιστικού χαρακτήρα: πού. Τά κείμενα γιά τό χάσμα άνάμ£σα στήν τέχνη καί τή ζωή πολλαπλασιάζοντας Άρθρο τοΟ Παπίνι. Άρθρο τοΟ Αουίτζι Κιαρίνι στήν «Educazione Fascista» τόν Δεκέμβρη τοΟ 1932. Έπι<132 .6 Μασκάνι προτιμιόνται αυτοί συχνά άπό τό ξένο κοινό. δέν είναι γνωστό άν τό διει/θύνον πολιτικό κέντρο δέν κατα­ λαβαίνει πολύ καλά τήν πραγματική κατάσταση καί δέν προσπαθεί νά τήν ξεπεράσει: Είναι. δμως αύτήν μπορεί νά τήν πάρει άπό Ιναν ξένο λαό. δέν άντιλα|ΐβάνονται δτι είναι άντικείμενα ξένων ήγεμονιών μέ τόν ίδιο τρόπο πού ένώ κάνουν Ιμπεριαλιστικά σχέδια. δέν είναι πάντα άληθινό δτι αύτή ή λογοτεχνία γεννήθηκε στήν ίδια έθνική κοινότητα. γιά νά μήν αισθάνονται τό βάρος τής ήγεμονίας. σ’ αύτή τήν περίπτωση. ένώ κατασκευάζουν μεγαλεπίβολα ήγεμονικά σχέδια. βέβαιο δτι οί λόγοι. πρόβλημα ουσιαστικής έθνικής ζωής. δηλαδή δ λαός πού γ ι’ αύτόν γίνεται λόγος πιθανά νά έξαρτάται άπό τήν ήθική καί πνευματική ήγεμονία άλλων λαών. Πάνω έδώ έχει δήμιου ργηθεΐ ένα.

αύτές ot άνανεώσεις τών πολεμικών (μερικά άρθρα τής «Critica . Φαίνεται δμως δτι σήμερα είναι πιό πιθανό νά δημι­ ουργήσουμε τίς συνθήκες για νά άναγνωριστεΐ ή πραγμα­ τικότητα τής κατάστασης: ύπάρχει άναντίρρητα περισσό­ τερη καλή θέληση γιά νά γίνεται άντιληπτή. 01 άντιθέσεις τοΟ έπιφανειακοϋ του κειμένου είναι άποτέλεσμα αύτής τής ιδιότητας. περισσότερη άπαλλαγή άπό προλήψεις κι αύτά Εχουν δοθεί άπό τό άντιαστικό πνεύμα. 133 . Γι’ αύτό. ’Ανιαρές πολεμικές. άκόμα καί μέ έξωτερικά μέσα. Έ ν πάση περιπτώσει. πού Εχει διαδοθεί. οί άδυναμίες είναι φανερές* ή πρώτη είναι έκείνη τοΟ νά είμαστε πεισμένοι δτι Εχει γίνει μιά ριζική έθνικολαϊκή στροφή' έάν αύτή Εχει συμβεϊ. άνά]ΐεσα στίς άφηρημένες δηλώσεις καί στήν πραγματικότητα πού άντιτίθεται σ’ αύτές. παιδαγωγικά. αυτά τοΟ Γκεράρντο Καζίνι κι Iva τοΟ Μπροϋνο Σπανπανάτο ένάντια στούς διανοούμενους* είναι τά πιό άξιοσημείωτα κι αυτά που πλησιάζουν περισ­ σότερο στόν πυρήνα τοΟ ζητήματος) είναι συμπτωματικές καί δείχνουν πώς γίνεται αισθητή ή δυσανασχέτηση λόγω τής άντίθεσης άνάμεσα ατά λόγια καί στα γεγονότα. Αύτό διαφοροποιεί ριζικά τή σύγ­ χρονη έποχή άπό έκείνη τών Ό ϊέτι. άλλά * «Πολιτικά στοιχεία μιβς λογοτεχνίας χαΐ θάνατος xfflv δια­ νοουμένων» τοΟ Γκεράρντο Καζίνι καί «*Αντιφασισμός τΐ|ς κουλτού­ ρας» τοΟ ΜπροΟνο Σπανπανάτο στήν «Critica Fascista» τοΟ 1933. άν κι είναι γενικόλογο καί νόθας καταγωγής. θά πει δτι δέν πρέπει να κάνουμε τίποτα πιά ριζοσπαστικό.θέσεις ένάντια στόν Παπίνι στήν «Italia Letteraria» τής 1 Γενάρη 1933. μέ «βολονταρισμό». μιά καί δέν εί­ ναι δλοκληρωμένες. Ό Παπίνι είναι Καθολικός καί άντικρστσιανός. στό χειρισμό αύτοΟ τοϋ θέματος πρέπει νά τό πά­ ρουμε ύπ’ δψη μας. Παντσίνι καί λοιπών. Τουλάχιστο.Fascista». σχολαστικά. είναι άντιληπτό δτι λείπει αύτή ή ένότητα κι δτι αύτή ή Ελλειψη είναι μιά έθνική καί κρατική άδυναμία. κλπ. Τουλάχιστο θα μπορούσαμε νά δημιουργήσουμε μίαν άποτελεσματική έθνικολαϊκή ένότητα. Άπό τήν άλλη.

στοιχεία πού θεωρείται δτι συνεισφέρουν περισσότερο άπ” εύθείας στήν «έπιτυχία» άμεση ή Εμμεση κατά κύριο λόγο τού μυθιστορήματος τού ποιήματος. άλλα μέ στενή Εννοια. άπό τήν &ποία προκύπτει δτι ot μεγάλες μάζες τών διανοουμένων άνήκουν σέ έκείνη τήν άστική τάξη τής έπαρχίας. νά είναι ένδιαφέρουσα αύτή ή Γδια. Αύτό ηον Ιχει ((σημασία» στήν τέχνη.Μά έκείνα ποΐ> «ίένδιαφέρουν» δέν είναι άπειρα: είναι άκριβώς μονάχα τά. "Οταν θα πρέπει νά περάσουιμε άπό τά λό­ για σέ συγκεκριμένα πράγματα αύτό θά σήμαινε μια ριζι­ κή καταστροφή τής οικονομικής βάσης αύτών τών ¿μάδων τών διανοουμένων. νά «έκπαιδεύσουμε» κλπ. είναι στράτευση καί γι’ αυτό έπανάσταση. θεωρητικά άπειρα. σύμφωνα μι τά ά­ τομα ή τΙς κοινωνικές όμάδες ή γενικά τό πλήθος: είναι. Ινα ποίημα ή Ινα θεατρικό Ιργο. ένδιαφέρει αύτή καθ’ έαυτή. γ ι’ αύτό Ινα γεγονός δλοκληρωτικά ξένο καί ξεκομ­ μένο άπό τήν τέχνη. δχι τέχνης κλπ. μέ τήν κοινή σημα­ σία δτι δλη ή ζωή είναι διαλεκτική. ’Αφού ή ίδια ή τέχνη ένδιαφέρει. Ινα μυθιστόρημα. λοιπόν. π.χ. ’Ακόμα: έκτός άπ’ αυτόν τόν πιό βαθύ χαρακτήρα τής τέχνης.δτι πρόκειται μονάχα να «δργανώσουμε». Έ νας πού άσχολείται μέ τή γραμματική μπορεϊ νά ένδια134 . που ή οίκονομική της θέση είναι δυνατή μονάχα δταν οί άγροτικές μάζες άπομυζουνται μέ­ χρι τό μεδούλι. ’Ακόμα περισσότερο γίνεται λόγος για «διαρκή έπανάσταση». Οί άλλες άδυναμίες είναι δυσκολό­ τερο νά κατανοηθοΰν. Ινα στοιχείο κουλτούρας. στό βαθμό πού ικανοποιεί μιάν άναγκαιότητα τής ζωής. Τό «ένδιαφέρον» στοιχείο άλλάζει. τοϋ θεατρικοϋ Εργου. ’Ανάγκη είναι νά προσδιορίσουμε καλά αύτό πού πρέ­ πει νά θεωρείται «ένδιαφέρον» στήν τέχνη γενικά καί ειδι­ κότερα στήν άφηγηματική λογοτεχνία καί στό θέατρο. Είναι* δμως. αυτές πράγματι μπορούν να είναι Απο­ τέλεσμα μονάχα μιας συγκεκριμένης άνάλυσης τής κοινω­ νικής Ιταλικής σύνθεσης. ποιά άλλα στοιχεία «ένδιαφέροντα» μπορεϊ νά παρου­ σιάσει Ινα Εργο τέχνης.

έπειδή θέ­ λει νά γνωρίζει πόσα λεξικολογικά στοιχεία. μέ μιάν δρισμένη Ιδιαίτερη Ιννοια. δχι τοΟ συγκεκριμένου ήθικοΟ περιεχόμενου. Τό πιό σταθερό στοιχείο «ένδιαφέροντος» είναι βέβαια τό «ήθικό» ένδιαφέρον. Αυτά τά «ένδιαφέροντα» στοιχεία ποικίλσυν. δηλαδή γιά συμ­ φωνία ή γιά άντίθεση: «σταθερό» μέ μιάν δρισμένη έννοια. γιά τήν έταιρεία τών έπαγγελματιών λογίων καί γιά έκείνους πού είχαν τήν πρόθεση να συνενωθούν: ΤΗταν. δτι ϊτσι είναι. στό μυθιστόρημα τήν κύρια πλοκή. Τά «βαρβαρικά μέτρα» τσϋ Καρντούτσι ήταν Iva «ένδιαφέ­ ρον» στοιχείο για Iva πιό πλατύ κύκλο. βαθύτατα 135 . συνέβαλαν στή διάδοση μερικών χιλιάδων άντιτύπων ποιητικών κειμένων σέ βαρ­ βαρικά μίτρα33. σύμφωνα μέ τΙς έπσχές. Νά. πού είνα: Iva κομμάτι τής έθνικολαϊκής λογοτεχνίας: δ «έμπορικός» χαρακτήρας είναι δοσμένος άπ’ τό γεγονός δτι τό «ένδια­ φέρον» στοιχείο δέν είναι «άφελές». αύτά είναι — μέ μιάν δρισμένη Ιννοια— «άδιάφορα». άλλα ούτε κατ’ άνάγκη «μή καλ­ λιτεχνικά». Iva στοιχείο άμε­ σης έπιτυχίας ήδη άξιοσημείωτης. τοϋ θεατρικσΰ Ιργου: ϊτσι Ιχουμε στό θεατρικό Ιργο τά σκηνικά «άπρόοπτα». τοΟ ποιήματος. πού δέν θά συνει­ σφέρει πολύ στή διάδοση τοΟ θεατρικού Ιργου πού λέγαμε.πορεΐ νά παρουσιάσει στή φιλολογική Ιταλική γλώσσα. «αύθόρμητο». δηλαδή «τεχνικό». τήν ήθική άντίθεση τοΰ μυθιστορήμα­ τος. θετικό ή άρνητικό. ’Από τήν άποψη τής τέχνης. δηλαδή έξωκαλλιτετ χνικά: είναι δοσμένα τής ιστορίας τής κουλτούρας καί άπ’ αύτήν τήν άποψη πρέπει νά άξιολογηθοΟν.φερθεί για Iva θεατρικό Εργο τοΟ Πιραντέλλο. τήν πολιτιστική κατάσταση καί σύμφωνα μέ τήν Ιδιοσυγκρασία τσϋ καθένα. Ιχει άκριβώς δο­ κιμαστεί άπό τήν λεγόμενη έμπορική λογοτεχνία. Iva «ένδιαφέρον» στοιχείο. μορφολογικά καί συντακτικά σικελιάνικου τύπου παρουσιάζει δ Πιραν­ τέλλο ή μ. κλπ. σάν μέσο για νά κά­ νου^ κατανοητό μέ τόν πιό άμεσο καί δραματικό τρόπο τό ήθικό περιεχόμενο. "Ολ’ αύτά τα στοιχεία δέν είναι κατ’ άνάγκη «καλλιτεχνικά». Στενότατα συνδεδεμένο μ’ αύτό είναι τό «τεχνικό» στοιχείο. δηλαδή |ΐέ τήν Ιννοια τής «ήθικής κατηγορίας». Ό τ ι αύτό συμβαίνει. λοιπόν.

Ό Αινάτι διερωτάται σέ τί συνίσταται αύτό τό q u i d . στά «Βιβλία τής ήμέρας» τοΰ Φλεβάρη 1929. τοΰ γιατί θεωρούνται «άνιαρά» σ’ άντίθεση μέ τά «ένδιαφέροντα» ξένα. στήν δποία δέν πιστεύει πιά «συστηματικά». Ό Έντμόντο Νταντέζ τούς προσφέρει τδ μοντέλο. θά μπορούσε νά γίνει μιά άνάλυση τού «Κόμη Μοντεχρήστο» τοΰ ’Αλεξάνδρου Δουμά. Συγκρίνατε τό άρθρο «Περί Ενδιαφέροντος. γιά νά είναι αύτός σέ θέση ή νά κατα­ στήσει τούς άλλους σέ θέση νά γράφουν ένδιαφέροντα βι­ βλία· Ό Αινάτι λέει δτι τό πρόβλημα. βιομηχανικά καθορισμένο σάν βέ­ βαιο στοιχείο μιας άμεσης «έπιτυχίας». κλπ. Καί είναι βέβαιο δτι μιά άκριβώς άπάντηση δέν μπορεϊ νά βρεθεί τουλάχιστο μέ τήν Εννοια πού τήν καταλαβαίνει δ Αινάτι. αύτό άληθεύει. σέ κάθε περίπτωση. Αύτή ή λογοτεχνία είναι ένα «ναρκωτικό» γιά τό λαό. είναι ένα «δπιο». ’Απ’ αύτήν τήν άποψη. 'Ορι­ σμένα Εθνικιστικά συναισθήματα «άφυπνίστηκαν»: αύτό δι­ καιολογεί τήν τοποθέτηση τοΰ προβλήματος του γιατί τά Ι­ ταλικά βιβλία δέν διαβάζονται. Αύτό δμως σημαί­ νει. γιατί ή έπιτυχία ένός βιβλίου έμπορικής λογοτεχνίας δείχνει (καί συχνά είναι δ μόνος δείκτης που ύπάρχει) ποιά ήταν ή «φιλοσοφία τής έποχής». δπως είναι φυσικό. γιά τό δποϊο τά βιβλία Εχουν Ενδιαφέρον καί καταλήγει μέ τό νά μή βρει μιάν άπάντηση. άλλά έξωτερικά περιζήτητο. τοΟ Κάρλο Αινάτι. μηχανικά. τό «μεθύσι» τής έ­ ξαρσης.διαδεδομένο στήν καλλιτεχνική θεώρηση. δηλαδή ποιό σύνολο συναισθημάτων καί άντιλήψεων γιά τόν κόσμο κυριαρχοΟσε στό «σιωπηλό» πλήθος. άντικαθιστά τό πιστεύω μέ μιά μεταφυσική δικαι­ οσύνη. καί δχι φανταστική γιά νά έπιβάλει σ’ αύτούς «ποινή». πού είναι Γσως αύτό πού «περιλαμβάνει τό πιό πολύ δπιο» άπό τά λα­ ϊκά μυθιστορήματα: Ποιός άνθρωπος τού λαού δέν πιστεύει δτι έχει ύποστεΐ μιάν άδικία άπό τούς δυνατούς. b δποϊος θά ήθελε νά βρεϊ τό q u i d . τελευταία. Εχει γ ί ­ νει «φλέγον» καί. δτι άκόμα καί ή έμπορική λογοτε­ χνία δέν πρέπει νά παραλείπεται άπό τήν Ιστορία τής κουλ­ τούρας: αύτή μάλιστα Εχει μιά τεράστια άξία Ιδιαίτερα άπ’ αύτήν τήν άποψη. Ή έθνικιστική άφύπνιση δημιουργεί τήν αίσθηση δτι 136 .

Ή έθνικιστική Αφύ­ πνιση έχει πάρει τή σημασία τής έπαρσης τοϋ παρελθόντος. έλλειψη γλωσσολογικής καί στυλιστικής ένότητας».ή ιταλική λογοτεχνία δέν είναι «έθνική». παρουσίαση τής γυναίκας καί τοΰ έρωτα λίγο πολύ άκατανόητη γιά τούς Αγγλοσάξονες. νοσηρός έγωκεντρισμός. έξέχουσες. κάτι σχεδόν Απεχθές. ξεπερα­ σμένη έρωτική μανία καί ταυτόχρονα στυλιστικό καί γλωσσολογικό χάος. πού ένοχλεΐ τόν Ιταλό άναγνώστη καί πονοκεφα­ λιάζει Ιναν ξένο. Άλλά αύτό Ακριβώς δέν μπορεί νά συμβεϊ λόγω τής Αντίθεσης κλπ. «Έχουμε άνάγκη άπό βι­ βλία εύρωπαϊκοϋ τύπου. «Πάνω άπ’ δλα. πολύ έπιτυχημένες κωμωδίες. μιά στέρεη καί βαθιά Ιδιοφυία». έδώ κι έκεΐ. ποιός ξέρει πώς. δμως. βίτ βλία πρόζας. Συγκρίνατε τό Αρθρο τοϋ Πιέτρο Ρέμπορα «’Ιταλικά βιβλία καί Ά γγλοι έκδότες» στήν «Italia che scrive» τοϋ Μάρτη 1932. πού έχει παρεισφρύσει. Γιατί ή σύγχρονη ιταλική λογοτεχνία δέν έχει πέραση στήν Α γγλία: «Ελλιπής Ικανότητα Αντικειμενικής άφήγησης καί παρατήρησης. τό άπωθητικό. δχι τετριμμένου έπαρχιακοϋ βερισμοΰ». πού γι’ αύτό πολλά δικά μας βιβλία είναι γραμμένα άκόμα καί τώρα μέ άκαθόριστο λυρικό Ιμπρεσσιονισμό. πού είναι ά137 . Ό Μαρινέττι έγινε Ακαδημαϊκός καί μάχεται ένάντια στήν παράδοση τής σούπας. μέ τήν Εννοια δτι δέν είναι λαϊκή καί δτι ύφιστΑμεθα σάν λαός τήν ξένη ήγεμονία. ίσως. προσπά­ θειες. Έτσι έχουμε προγράμματα. θ ά ήταν Αναγ­ καία μιά Ανηλεής κριτική τής παράδοσης καί μιά ήθική ■πολιτιστική Ανανέωση. Υπάρχουν μυθιστορήματα. Εκατοντάδες λέξεις χρησιμοποιημένες άπό τούς σύγχρονους συγγραφείς δέν βρίσκονται στά λεξικά καί δέν γνωρίζει κανείς τί Ακριβώς σημαίνουν». άπό τήν όποία θά έπρεπε νά γεν­ νηθεί μιά νέα λογοτεχνία. τίποτα. μέσα σέ σελί­ δες — κατά τ’ Αλλα — άξιοθαύμαστες. «Ή έμπειρία μοΰ διδΑσκει δτι ό ξένος Αναγνώστης (πιθανά καί ό ’Ιταλός) βρίσκει συχνά στά βιβλία μας κάτι τό χαοτικό. πού δέν πετυχαίνουν. πολεμικές. έπαρχιακός βερισμός γραμμένος σχεδόν σέ διάλεκτο.

Α. «Ή ση­ μασία τής Ιταλικής λογοτεχνίας». ένώ άντίθετα πρό­ κειται άπσκλειστικΑ καί μόνο για «καλό γοΟστο». στή «Nuova Antologia* τής 1 Γενάρη 1930. άκόμα καί μέ τή μεγαλύτερη κα­ λή θέληση. Αδεξιότητας. άπό κάποιο μέτρο. Τέλος πάντων. να μαζέψει μιά δωδεκάδα καλά λογοτεχνικά βι­ βλία. θορυβώδους χυδαιότη­ τας. λυρισμός" γιά τή γερμανική: τόλμη τής έλευθερίας' γιά τή ρώσικη: κου­ ράγιο τής άλήθειας. βιβλία πού είναι καλύτερο να μήν προκαλοΰν τούς Ε­ ξυπνους ξένους άναγνώστες. λαμπρότητα. είδικά δσον άφορά τήν «κοι­ νωνικότητα» τής έργασίας. θά Ιπρεπε νΑ έπεμβαίνει περισσότερο στό φιλολογικό ίργο καί να μήν είναι μονάχα 2νας Ιμπορος . ύποτιμητική τής στοιχειώδους άξιοπρέπειάς μας. Γιά τήν γαλλική λογοτεχνία συνηθίζεται νά λέγεται: χάρη· ή άκόμα: καθαρότητα. είναι άκριβώς έκεΐνες πού μάς χρησίμεψαν γ ι’ αύτές τΙς όπτικές Αναμνήσεις: μεγαλοπρέπεια. Μερικοί ίχουν τήν κακή συ­ νήθεια ν’ άποκαλοϋν τέτοια αίσχη καί τέτοιες άηδίες μέ τό άτιμωτικό δνομα τοΟ «πουριτανισμού». σύμφωνα μέ τό Ρέμπορα. θ ά λέγα­ με γιά τήν Αγγλική λογοτεχνία: Βαθύτατος.συγχώρητα κατεστραμμένες άπ6 δύο ή τρεις σελίδες. Μποργκέζε. λυπηρά Αγοραΐα. πού να μήν περιέχουν καμιάν άγουστη σελίδα.βιομήχανος. κλπ. Ό έκδότης. «Παραμένει τό γεγονός δτι Ινας Ιταλός καθηγητής στό έξωτερικό δέν καταφέρνει. άπό μιά σκηνή. «Ένα έπίθετο. θ ά μπορούσαμε νά ποϋμε: Ευγενική πραγματικότητα τής άνάλυσης. άγουστιάς. μεγαλείο». Συγκρίνατε τό δοκίμιο τοΟ Τ ζ. Ot λέξεις. λογική. ίσως. λειτουργώντας άπό τήν πρώτη «κρίσιμη» στιγμή. "Ενα δοκίμιο τον Τζιονζέπε Άντόνιο Μποργχέζε. πού καταστρέφει τά πάντα». μά βοηθάει κάποτε σαν άναφορά ή σάν άφορμή όπενθύμισης. πού μποροΟμε νά χρησιμο­ ποιήσουμε γιά τήν Ιταλική λογοτεχνία. & Μποργκέζε βρίσκει δτι δ χαρακτήρας τής Ιταλικής λογο­ 138 . Sva άπόφθεγμα δέν μπορεί νά συνοψίσει τό πνεΟμα μιας έποχής ή ένός λαοΟ.

τεχνίας είναι «θεολογικός άπόλυτος . 2τσι πού τό βιβλια­ ράκι θά έπρεπε καλύτερα νά τιτλοφορηθεί: γιατί ή Ιταλι­ κή πρόζα δέν είναι δημοφιλής στήν ’Ιταλία. «Γιατί ή Ιταλική λογοτεχνία 8èv eTvat δημοφιλής στήν ’Ιταλία». ό Ντέ Σάνκτις ήθελε ή «λογοτεχνία» ν’ άνανεωθεΐ. Ενδιαφέρον είναι Ινα κομμάτι πού άναφέρεται λίγο προη­ γούμενα στόν Ντέ Σάνκτις καί ή άστεϊα έπίπληξη: «Έ ­ βλεπε νά ζεΤ ή Ιταλική λογοτεχνία έδώ καί πάνω άπό Ιξι αΐδνες καί τής ζητοΟσε νά γεννηθεί». ή. «Έ περιορισμένη της δημοτικότητα [τής Ιταλικής λογοτεχνίας].μεταφυσικός . δέν άντανακλά τό δράμα τής ιστορίας. είναι μιας κάστας. δέν είναι έθνικολαική. Αύτή ή μομφή είναι σχετικά άδύνατη στήν Ιταλική λογοτεχνία: Έ πρόζα. δηλαδή. Μιλάει για τό βιβλίο τοΟ Μπόνγχι: * «Ό συγγρα­ φέας καί οί φίλοι του κατάλαβαν γρήγορα. άκόμα καί σήμερα. ή παρατηρητι­ κή περιέργεια. 139 . άκόμα καλύτερα ή πρόζα θεωρούμενη σάν λογοτεχνικό είδος καί προφορικός ρυθμός.άντιρομαντικός. άλλά ήταν πιά πολύ άργά για νά διορθώσουν 2να τίτλο πού σέ σύντομο χρονικό διάστημα ϊγίνε πασίγνωστος. σέ σύγκριση μέ τούς τόσους Μποργκέζε τής σύγχρονης κριτικής. πού * Ρουΐζέρο Μπόνγκι. ή ί ν ν ο ι α τ ή ς π ρ ό ­ ζ α ς θά λέγαμε: τό ένδιαφέρον. γιά τόν κόσμο στήν δημιουργία του. τό μοναδικό. δηλαδή. πού έξελίσσεται κάτω άπό τ ί μάτια μας. κλπ. δτι ή Ιταλική λογοτεχνία είναι ξεκομμένη άπό τήν πραγματική άνάπτυξη τού ΙταλικοΟ λαοΰ. ίσως.). Στήν πραγματικότη­ τα. ή γλώσσα του σάν ιεροφάντη θά μπορούσε άκριβώς να μεταφραστεί μέ λόγια φτωχά στή γνώμη. έπειδή είχε έξαφανισθεΐ τό χάσμα άνάμεσα στή λογοτεχνία καί τή ζωή. έπειδή άνανεώθηκαν ot ’Ιταλοί. σχεδόν άριστοκρατικό καί μεμονωμένο είδος έπιτυχίας. ό καρτερικός ϊρωτας γιά τήν πραγματική ζωή καί για τήν έπερχόμενη. γιά τήν δραματική καί προοδευτική πραγματοποίηση τοΟ θείου».ίπ . Είναι ένδιαφέρουσα ή παρατήρηση δτι ό Ντέ Σάνκτις είναι προ­ οδευτικός. Μιλάνο 1873 ( Σ .Ι . κλπ· καί.

"Ενας παρόμοιος άφορισμός μπορεϊ νά Ιρθει στό μυαλό έκείνου πού έξετάζει τήν π ρ ο σ π ά ­ θ ε ι α τήν εύωδοθεϊσα (sic) ά π ό π ο λ λ έ ς γ ε ν ν ι έ ς (. λεβιτικά.) καί πού δλοκληρώνεται άκόμη τώρα. είναι σά νά λέμε μή διάδοση· συνέ­ πεια που προέρχεται άπό τήν πρόταση: o d i ρ r οf a n u m v u l g u s e t a r c e o 34. γ ι ά τή δ η μ ι ο υ ρ γ ί α μ ι α ς π α ρ ά δ ο σ η ς τοϋ σύγχρονου ίταλικοϋ μυθιστορήματος. Τό δοκίμιο καταλήγει. άφαιρώντας άπό τήν ’Ιταλία έλευθερία καί ύλική δύναμη. κλπ. ποιά τάξη νά άπεικονισθεϊ . Κάθε άλλο άπό λαϊκή καί βέβηλη αύτή ή λογοτεχνία γεννιότανε Ιερή μέ 2να ποίημα. εύτυχώς. θά όνο(ΐαζότανε δνας λαός Ιερέων». άλλά ποιό θέμα είναι πιό λαϊκό άπ’ τό θεό. μέ τόν άραιωμένο άέρα μέσα στόν όποιον Αναπτύχθη­ κε. έπειδή μιλάει γιά τό θεό. άλλά καί γιά τούς διαβόλους καί γιά τήν «καινούρια φλογέρα» τους] κλπ. άλλά αύτό είναι παραφωνία σέ σχέση μέ τό σύνολο τοϋ ίδιου τοϋ δοκιμίου‘Η στάση τοϋ συγγραφέα πρός τό περιβάλλον. Ποιά κοινωνία ή καλύτερα. μέ τό δτι 6 χαρακτή­ ρας τής Ιταλικής λογοτεχνίας μπορεϊ ν’ άλλάξει καί μάλι­ στα πρέπει ν’ άλλάξει.τής άναλογοΟσε γιά πολύ χρόνο. Άπό Sva άρθρο τού ΙΙάολο Μιλάνο. Οί πιό πρόσφατες άπό· πείρες δέν συνίστανται ίσως στήν έπιθυμία νά ξεφύγουμε άπό τά λαΐκίστικα πρόσωπα πού κοριαρχοϋν στή σκηνή 140 . Μή δημοτικότητα. κλπ. Καί στήν «θεία Κωμωδία» δέν γίνεται λόγος μονάχα γιά τό θεό. πού 6 ίδιος του 6 ποιητής όνόμασε Ιερό [Ιερό. στήν «Italia Letteraria» στίς 27 Δεκέμβρη 1931: «Ή άξία πού δίνεται στό περιεχόμενο ένός Ιργου τέχνης δέν είναι ποτέ μεγάλη» είχε γράψει 6 Γκαϊτε. δέν έξηγεΐται μονάχα (!) μέ τήν κατώτερό τητά της: έξηγεΐται πιό όλοκληρωμένα (!) μέ τό ύψος της (!) [ύψη άναμεμειγμένα μέ κατωτερότη­ τα ]. τήν Ικανέ έκεΐνο πού βιβλικά. πού. Ή πο­ λιτική μοίρα.

ατό έργο τοΟ Μαντσόνι καί τοΟ Βέργκα. δέν έχουν καθοριστεί μονάχα τά λαϊκίστικα πρόσωπα. Γεγονός είναι. ύπαγορευμένου άπό τήν Καθολική ή­ θική. κι εί­ ναι άρκετό νά θυμηθοΟμε τόν Ρενάτο Φουτσίνι· αύτή ή στά­ ση έχει άκόμα άνώτερο χαρακτήρα. δπότε καί τό στύλ της. άλλά ή στάση τών δύο συγγραφέων πρός αύτά. Στόν Μαντσόνι είναι ένας καθολικός πατερναλισμός. σάν «περιεχό­ μενο» δέν φτάνει νά έννοεΐται ή έκλογή ένός καθορισμένου περιβάλλοντος: αύτό πού είναι άπαραίτητο γιά τό περιεχό­ μενο είναι ή σ τ ά σ η τοϋ συγγραφέα καί μιάς γενιάς άπέναντι στό περιβάλλον. Κατά τ’ άλλα. μιά ύποτιθέμενη ε Ι ρ ω ν ε ί α Ινδειξη άπουσίας μιάς βαθιάς ένστικτώδικης άγάπης πρός έκεΐνα τά πρόσωπα. κινείται δμως πάνω στήν κόψη τοΟ ξυραφιού καί έκφυλίζεται πραγματικά στούς 141 . καθορί­ ζει τόν κόσμο τής κουλτούρας μιάς γενιάς καί μιάς έποιχής. πράγ­ ματι. είναι μιά στάση ύπαγορευμένη άπό ένα έξωτερικό συναίσθημα άφηρημένου καθήκοντος. κι αύτές οί στάσεις άντιτίθενται στούς δύο συγγραφείς.» Τό άπόσπασμα έκπλήσσει μέ τόν μηχανικό κι έπιφανειακό τρόπο πού βάζει τά ζητήματα. άπό μόνη της. ύπαγορευμένης άπό τούς κα­ νόνες τοΟ βερισμοΟ. έφαρμοσμένης |ΐέ πιό δρθολογικό τρό­ πο άπό ’κείνον του Ζολά. ’Ακόμα καί στόν Μαντσόνι καί στό Βέργκα. διορθωμένο καί ξαναζωντανεμένο άπό τήν διάχυτη ειρωνεία. Ot μισές έπιτυχίες δέν μποροΟν ίσως νά όδηγήσουν ξανά στϊς δυσκολίες καί στήν άβεβαιότητα τής σταθεροποίησης ένός περιβάλλον­ τος (μεταξύ τής δκνηρής κυρίαρχης άστικής τάξης καί τοδ κοσμάκη καί τών περιθωριακών Bohême) . δτι «γενεές» συγγραφέων συμβαίνει ν ά π ρ ο ­ σ π α θ ο ύ ν έν ψυχρψ νά προσδιορίζουν τό περιβάλλον πού πρέπει να περιγράφει. Στό Βέργκα είναι μιά στάση ψυχρής έπιστημονικής καί φωτογραφικής άπάθειας. χωρίς μ’ αύτό έδώ νά έκδηλώνουν τόν «μή ιστορικό» τους χαρακτήρα καί τήν ήθική καί συναισθηματική τους φτώχεια. Ή στάση τοΟ Μαντσόνι είναι ή πιό διαδεδομένη στή λογοτεχνία πού παρουσιάζει «λαϊκίστικα» πρόσωπα». Ή στάση.

Υποδεέστερους συγγραφείς. τοϋ Σεπτέμβρη 1930) : «Πώς λοιπόν Εμείς οί Ίτα 142 . πιό πανοϋργος’ ό Γάλλος μελετάει πώς v i «διευθύνει». Αύτή ή διαφορά. χωρίς άνθρώπινο περιεχόμενο Εθνικολαϊκό ή παγκό­ σμιο. Στήν Γαλλία ό τύπος τοϋ μοραλιστή είναι πολύ διαφορετικός άπό Εκείνον τής ’Ιταλίας. πώς να είναι πιό δυνατός. Πρέπει v i δοϋμε μια συζήτηση πάνω στό θέμα «01 ’Ιταλοί καί τό μυθιστόρημα». Μ ιί Ενδιαφέρουσα σημείωση φαίνεται v i είναι έκείνη πού άγγίζει τίς σχέσεις άνάμεσα στούς μοραλιστές καί στούς μυ(ιστοριογράφους στήν Γαλ­ λία καί στήν ’Ιταλία. 01 ’Ιταλοί καί τό μνϋιοτόρημα. δπως στόν Γκασπάρε Γκότσι). πιό έπιτήδειος. άκόμα καί στό ■«μυθιστόρημα». πού εί­ ναι περισσότερο «πολιτικός»: Ό ’Ιταλός μελετάει πώς «vi κυριαρχήσει». ύπάρχει μεγάλη άφθονία βιβλίων oiv τόν «Galateo». στή «μπρεσσιανιστική» στάση. μέ τίς όξυδερκεϊς καί λεπτές άναλύσεις τους. « T i πο­ λιτικά καί άστικα ’Απομνημονεύματα» τοϋ Τζιουτσιαρντίνι είναι αότοΟ τοΟ είδους. εύτελής. Παρμένο άπό τό «Γράμμα στόν Πιέρο Παρίνι γιά τούς Εγκάθετους συγγραφείς» τοΟ Ουγκο Ό ϊέτι (στόν «Pè­ gaso». πού στήν ’Ιταλία είναι πιό Εξωτερική. Τό <(δραστήριο» έϋνικό συναίσθημα τών συγγραφέων. στήν ’Ιταλία. άνόητα καί ίησουίτικα σαρκαστική. πού Εγινε άπό τόν Άντζελο Γκάτι καί άποσπασματικί άναφερμένη στήν «Italia Lette­ raria» τής 9 ’Απρίλη 1933. όπότε καί πώς να «Εννοεί» τό v i έπηρεάζει καί v i πετυχαί­ νει μ ιί συγκατάθεση «αυθόρμητη καί δραστήρια». Κανένα βιβλίο σΐν Ε-κείνο τών μεγάλων Γάλλων μοραλιστών (ή ύποδεέστερης τάξης. στό όποϊο δίνεται προσοχή στήν Εξωτε­ ρική στάση τών άνωτέρων τάξεων. Έ τσι.

άν είναι έλλιπής (κι άκόμα περισσότερο ρητορική) ή λογο­ τεχνία πάνω στούς ’Ιταλούς στό έξωτερικό. παρά στό έξωτερικό.» Π ολλές παρατηρήσεις καί προσθήκες πρέπει νά γίνουν. ύπηρέτες ή μηχανικοί. ποιά άντίθεση ύπάρχει πιό βαθιά καί πιό συγκεκριμένη άπ’ αύτή άνάμεσα σέ δύο φυλές καί ή πιό παλιά άπό τΙς δύο. ή πιό πλούσια δηλαδή σέ Ιθιμα καί σέ πανάρχαιους ιερούς θεσμούς. Γιά νά είναι δυνατή. δμως. Στήν ’Ιταλία ύπήρξε άνέκαθεν Ινας άξιόλογος δγκος έκδόσεων γιά τή μετανάστευση σάν οίκονομικοκοινωνικό φαινό­ μενο. Δέν είναι άνάλογη μιά καλλιτεχνική φιλολογία. Ή πιό λόγια λο­ γοτεχνία μας τούς άγνοεί. προτού άκόμα φύγει άπό τήν Ιταλία. είμα­ στε οΕ μόνοι πού δέν εΓχαμε μυθιστορήματα. άπό τήν Λίμα ώς τήν Τυνησία πυκνώσαμε τΙς άποικίες μας.. τούς άγνοοΰσε μάλιστα πάντα. σ’ άντίθεση μέ τήν συνείδηση καί τά Ιθιμα έκείνων τών ξένων. ή άναπαράσταση τής άντί143 . οικοδόμοι ή ¡Εμποροι. πού πρώτα στήν ’Ιταλία. έκτός άπό έκείνη τής δικής της ένέργειας καί άντίστασης. άνθακωρύχοι ή γιατροί. Τό δτι δέν άπασχολοΰνται δηλαδή μέ τά δάκρυα καί τό αίμα. πού σ’ αυτά νά φανερωνόντουσαν τά έθιμά μας καί ή συνείδησή μας. κάθε μετανάστης κλείνει μέσα του Ινα θεατρικό 5ργο. μεταξύ τών όποιων συνέβαινε νά ζοΰμε ν’ άγωνιζόμαστε νά ύποφέρουμε καί καμιά φορά άκόμα καί νά νικάμε. Τό δτι οΕ λόγιοι δέν άπασχολοΰνται μέ τόν μετανάστη στό έξωτερικό. σήμαινε f¡ μαζική μετανάστευση. μέ τήν κατάσταση πού τόν ύποχρεώνει νά μεταναστεύει κλπ. Κατά τ’ άλλα πρέπει νά ποΰμε δτι. έκπατρισμένη καί καταδικασμένη νά ζεΐ χωρίς άλλη βοήθεια. άπό τό Σαν Φρανσίσκο μέχρι τήν Μασσαλία. ’Εάν δέν ύπάρχει μυθιστόρημα ή θεατρικό εργο χωρίς μιά δλοένα αύξανόμενη ψυχική πάλη. θά Ιπρεπε νά προκαλεϊ λιγότερη 2κπληξη άπό τό γεγονός δτι δέν άπασχολοΰνται πρώτα μέ αύτόν πού μεταναστεύει.λοί που φέρα|)ΐ σ’ 8λη τή γή τή δουλειά μας καί δχι μόνο τή χειρωνακτική καί πού άπό τήν Μελβούρνη μέχρι τό Pío. δπως γράφει ό Ό ϊέτι. είναι έλλιπής άκόμα καί ή λογοτεχνία γιά τΙς ξένες χώρες. Σέ κά­ θε γωνιά τοΰ κόσμου βρίσκονται φτωχοί καί πλούσιοι ’Ιτα­ λοί χειρόνακτες ή τραπεζίτες.

στήν «Nuova Anto­ logia».. τοϋ ’Αλφόνσο Ρικόλφι. λόγω τής φυσιογνωμίας του σάν «άνανεωτή» τής ’Ιταλικής «κουλτούρας». άλ­ λά άνεπαρκές. δηλαδή άπό τήν ήθική άδιαφορία. θά ίπρε πε v i γνωρίζουμε καί αύτές τΙς χώρες καί. δ πρόδρομος». για μιά πνευματική καί ήθική μεταρρύθμιση στήν περίοδο πρίν άπό τόν πόλεμο. τό ποίμνιον καί δ ποιμενικός αύλός». πού αισθανόντουσαν τήν ύποκρισία τής παράδοσης καί τή φάλτσα φωνή τής ίδιας τής ρητορικής της. Στό θοβέζ. κατά Ινα μεγάλο μέρος ήταν προσκολλημένος στόν Ντέ Σάνκτις. Ό διαχωρισμός πού ίκανε άνάμεσα στήν ποίηση μορ­ φής καί στήν ποίηση περιεχόμενου ήταν θεωρητικά λανθα­ σμένος: Ή λεγόμενη ποίηση μορφής χαραχτηρίζεται άπό τήν άδιαφορία γιά τό περιεχόμενο. μά κι αύτό άκόμα είναι Ινα «περιεχόμενο». Ό θοβέζ. άλλά είναι ένδιαφέρον σ’ αύτήν τήν περίπτωση τό γεγονός δτι αύτός άντέδρασε. πού προκάλεσε μέ τήν τοποθέτησή του. Ή άντίδραση τοΟ θοβέζ δέν ήταν σωστή. θ ά Ιπρεπε νά βροΟμε τό άρθρο τοΟ Πρετσολίνι «θοβέζ. δέν πρέπει νά ξεχνάμε τόν Ένρίκο θοβέζ καί τό βιβλίο του «Ό ποιμήν. καί πρέπει νά θεωρηθεί μαζί μέ τήν «Voce». άλλα είδικότερα στήν καταγραφή τής ιστορίας τών τοποθετήσεων μιάς δλόκληρης σειράς λογίων καί κριτικών. ή «ιστορική καί ήθική κενότητα τοΟ συγγραφέα». Στό άρθρο «Ό Ένρίκο θοβέζ καί τό πρόβλημα τής καλλιτεχνικής μορφοποίησης». χα­ οτικά για νά ποΟμε τήν άλήθεια. τής 16 Αύγούστου 1929. μια άπό τις δυνάμεις πού έργαζόντουσαν. πρέπει νά έξετάσουμε άκόμα καί τις πο­ λεμικές.θέσης άνάμεσα στους ’Ιταλούς μετανάστες καί στους πλη­ θυσμούς τών χωρών προορισμοΟ τών μεταναστών. Στήν έξέταση τοΟ ζητήματος τοΟ μή έθνικολαϊκοϋ χαραχτήρα τής Ιταλικής λογοτεχνίας. τούς ’ΙταλούςΈ νρίκο θοβέζ. δηλαδή δτι κατάλαβε τουλάχιστον δτι κάτι δέν πήγαινε καλά. άφετηριακό σημείο. ύπάρχει Ινα χρήσιμο.. τή μή συνάφειά της μέ τήν ιστορική πραγ­ ματικότητα. 144 .

πού έρχόντουσαν Από τήν Γαλλία καί τήν Ρω­ σία" μ’ Iva προσωπικό φορτίο πιό πικρό καί ένεργητικό. ’Από τό 1902 ύπήρξε Αρχισυντάκτης τής έπιθεώρησης. συνεχίζοντας μια παρΑδοση ( !) . ’Από τό άρθρο για τόν Τσένα Αποσπώ μερικά κομ­ μάτια: «Γεννημένος στΑ 1870. Ό Τζιο­ βάνι Τσένα παρουσιάζεται σάν μια Αντιπροσωπευτική μορ­ φή τοϋ πνευματικού κινήματος. στό Παρίσι καί στό Λονδίνο. στΑ ΛαϊκΑ Πανεπιστήμια τοϋ Ντανιέλ Χαλέβυ καί πού σήμερα συνεχίζει στόν Γκουεχένο (!) 145 10 . Ή μορφή τοΟ Τσένα πρέπει νΑ μελετηθεί Από δυό πλευρές: σΑν λαϊκός συγγραφέας καί ποιητής (συγκρίνατε μέ τόν Ά ντα Νέγκρι) καί σαν δραστήριος άνθρωπος στήν ίρευνα τής δημιουργίας θεσμών γιΑ τήν έκπαίδευση τών Αγροτών (σχολή τοΟ ρωμαϊκοϋ Άγροϋ καί τών Βάλτων Ποντίνε. στήν «ύπόθεση ΝτρέΟφους». μέ τή μεταφορά τών νέων Ιδεών. στήν Ρώμη στίς 7 Δεκέμβρη 1917. δημιουργημένο Από τήν προλεταριακή (! ή Αγροτική. που τους θεμελίωσε μέ τόν Άντζελο καί τήν Ά ννα Τσέλλι). Από τόν Π ρσυντόν. πέρασε Από τόν Βαλέ καί τούς κομμουνΑρους φτΑνοντας στΑ «Τέσσερα Εύαγγέλια» τοϋ Ζολδ.) καταγωγή καί Από τα χρόνια τής Αθλιότητας. πού όλοκλήρωσε τό καλύ­ τερο κομμάτι τής Αστικής μας τάξης. Είναι πολύ ένδιαφέρον τό άρθρο τοϋ Άρίγκο Καϊούμι. «Ή περίεργη περίπτωση τοϋ Τζιο­ βάνι Τσένα» («Italia Letteraria» 24 -11 -1929). πέθανε στα 1917. Από τήν Αποκτηνωτική δου­ λειά τοϋ πατέρα του καί τής γενέτειρΑς του.σιγά ( !) . Στους «Υποψήφιους γιΑ τήν Αθανασία». μέχρι τό θάνατό του. σιγά . ό Τσένα μπήκε μή συνειδητΑ στό ρεϋμΛ πού ξεκίνησε (!) <πή Γαλ|λία. δημοσιεύτη­ κε μια αύτοβιογραφική έπιστολή τοϋ Τσένα. Στά 1900-1901 ήταν Ανταποκριτής τής «Nuova Antologia». Ό Τσένα γεννήθηκε στό Μοντανάρο Καναβέζβ στίς 12 Γενάρη 1870. σχετικΑ μέ τόν Τσένα. τοϋ Τζσύλιο Ντέ Φρέντζι.Τζιοβάνι Τσένα. Αύτοδίδακτος. πέθανε. Μαθητής τοΟ ΆρτοΟρο Γκράφ. ξέφυγε. ώς έκ θαύματος.

πού ήταν περισ­ σότερο συνδεδεμένη μέ τόν Ντέ Άμίτσις καί τόν Στεκιέττι. πού συχνά. θεωρούμενο περισσότερο σάν στοχαστή. π ά λ ι σάν σ υ λ λ ο γ ί ζ ο μ α ι . [δ Τσένα]. ήξερε νά είναι άμφίβιος. σάν τό σ κ έ φ τ ο μ α ι . πού θά προτιμήσει νά μορφοποιηθεΐ πάνω στόν Τολστόι. θά Εξυβρίσει τούς κυβερνώντες. άνάμεσα στούς συγγραφείς καί τήν ζωή καί δ Άνατόλ Φράνς είναι δ πιό δλοκληρωμένος τύπος συγγραφέα μιας τάξης. έπειδή είναι λίγο ιδεαλιστές καί δέν θά ξυπνήσει άπό τά δνειρά της οδτε άπό τούς κανονιο­ βολισμούς τοϋ 1914 [λίγο ύπερβολικό καί παρατραβηγμένο ». ν ι ώ θ ω δτι θά μ π ο ­ ρ έ σ ω ν ά σ υ γ χ ω ρ ή σ ω . «Μεγαλωμένος μέσα σέ άπίστευτες στερήσεις. θ’ άνακαλύψει τόν Βάγκνερ. προερ­ χότανε άπό τόν λαό: άπ’ δπου καί ή καταγωγή τής τοπο­ θέτησής του. Εγραψε Επιτήδεια τήν χρονιστορία δ Άουγκοΰστο Μόντι στούς «ΣανσοΟσ. τ ό τ ε Ε χ ω ά146 . ξένη πρός τήν πολιτική τών συντηρητικών κυρίαρχων τά­ ξεων. στήν κοινωνική ποίηση [συ|ΐβολιστές καί κοινωνική ποίηση. παρά σάν καλλιτέχνη. άνάμεσα στούς συγγραφείς καί στό λαό. έκεΐνο δπου έπιβεβαιώθηκε δ σοσιαλισμός ένός Πραμπολίνι· Ή ταν ή δεύτερη μικροαστική γενιά μετά τήν ένοποίηση τής ’Ιταλίας (γιά τήν πρώτη. στήν Γαλλία. δέν ύπήρξε ποτέ διάσταση. σχετική μέ τή φιλολογία.[πολύ περισσότερο στόν Πιέρ ΝτομινΙκ καί σ’ Αλλους] καί χαρακτηρίστηκε σάν πλησίασμα πρός τόν λαό [δ Καϊούαι άνάγει στό παρελθόν Ινα σημερινό σύνθημα τών λαϊκιστών: στό παρελθόν. θά πιστέψει άόριστα στούς συμβολιστές. Μετά τήν Γαλλική Ε ­ πανάσταση καί μέχρι τόν Ζολά: ή άντίδραση τών συμβο­ λιστών Εσκαψε μιά τάφρο άνάμεσα στόν λαό καί τούς συγ­ γραφείς. άπομακρυσμένη δέ άπό τόν Ντ’ Άνούντσιο. οδτε άστός οδτε άνθρωπος τοϋ λαοϋ: €Τό π ώ ς δ ι δ ά χ τ η κ α μι ά άκαδημαΐ κή μ όρφωση καί πήρα δ ιπ λώ ­ ματα. βιβλιακός]. ε ί ν α ι κάτι. μέ κ ά ν ε ι νά χ ά ν ω κ ά θ ε ή ρ ε μ ί α . γενιά. *0 δικός μας. άλλά τό περιβάλλον τοϋ άγώνα ήταν πάντα τό Ιδιο. γενιά. παρά μέ τόν Καρντούτσι.»).] στή διαρκή ειρήνη. Κι δταν.

Στό πρώτο σχεδίασμα τών «Συμβουλατόρων». Τορινέζος. πιδ δεξιά άπό τήν «Gazzetta del popolo». ξένος στόν Κρότσε. Καί είναι χαριτω|ΐένο τ ϊ ζευγάρω|jux τοΟ Κρότσε . πού θεμελίωναν δημοκρατικά . Ό Τσένα είναι Αλλοτε άνθρωπος τοΰ λαοΟ.». ή «Stampa» ήταν. τίς πραγματικές Αναγ­ καιότητες τοΟ προλεταριάτου τοΟ Βορρά. άλλοτε προλετάριος. σαν άγρότης.Α Τορινέζικη σοσιαλδημοκρατική άστική τάξη: Ό Καϊού|ΐι μιμείται σέ αυτό όρισμένους Σικελους πολιτικούς Αντρες. 147 .* ήθελε δ Τσένα v i συνενώσει τους έθνικιστές φιλοσοσιαλιστές σαν * Δημοσιευμένο 4πό τήν «Voce» στλ 1910. Ή «Στάμπα» είναι σοσιαλδημοκρατική. ήταν Εχθρικός πρός τήν έφημερίδα.λ η θ ι v i τήν α ί σ θ η σ η δτι ε ί μ α ι ί νας νι κητής». 6 Τσένα φαντάστηκε δτι 6 αύτόχειρας θά σωριαζότανε άπό 2να πραγματικό αυτοκίνητο. άλλά στήν τελική Εκδοση δέν διατήρησε τήν σκηνή: «Μελετη­ τής κοινωνικών πραγμάτων. Στό κείμενο «Τί v i κάνουμε. αυτός. δημοκρατική συντηρητική έφημερίδα.Ζωρές . δέν μπορούσε v i καταλάβει. οδτε κάν Αναφέρει τό ίνομα τοϋ Σορέλ. καί μάλιστα ύπάρχει μ-. στόν Όριάνι. Ό Καΐούμι ξεχνάει δτι.Μισσιρόλι . στό Μισσιρόλι. πού Αντιπροσώπευε τήν φιλελεύθερη άστική τάξη. Δέν ήταν προκατειλημμένος ένάντια στόν μον­ τερνισμό». πού Εχουν μαγειρέψει τή λέξη σο­ σιαλδημοκρατία μέ δλες τΙς σάλτσες. Αλλοτε Αγρότης. μ έ Ε χ ο υ ν σ ώ σ ε ι ά π Ò το 0 να γ ί ν ω 2 ν a ς Ρ α β α κ ό λ » .κοινωνικά ή έντελώς έργατικά κόμματα καί πέφτει στήν παγίδα πολλών δημοσιο­ γράφων τής συμφοράς. « Α ί σ θ ά ν ο μ α ι βαθύ­ τ ατα δτι μ ο ν ά χ α ή έ κ τ ό ν ω σ η μ έ τήν λ ο γ ο τ ε χ ν ί α »al ή π ί σ τ η στή δ ύ ν α μ ή τ η ς vi Α π ε λ ε υ θ ε ρ ω θ ε ί κ a I v i ά ν ε β ά σ ε ι τ 6 έ π ί π ε δ ό της. Δέν ύπάρχει ίχνος συνδικαλισμοΟ. Αύτό τό κομμάτι δείχνει πόσο είναι έπιφανειακή ή πολιτική κουλτούρα τοϋ Καΐούμι. καί μάλιστα τήν σοσιαλδημοκρατική. πρίν άπό τόν πόλεμο. στό Ζωρές.Όριάνι γιά τίς κοινω­ νικές μελέτες. στό Τορίνο.

Γιά παράδειγμα. σήμερα. γεμάτος άπό καλές προθέσεις μέ τόν βρο: «άγάπη γ ιά τό λαό». Γιά τόν άντιλαϊκό ή τουλάχιστον μή λαϊκό . παρμένο άπό Ινα άρθρο. τό θέμα δέν Εχει τοποθετηθεί στούς πραγματικούς του δρους καί τα συγκεκριμένα συμπεράσματα είναι συχνά κατα­ πληκτικά. δλος αύτός 6 μικροαστικός σοσια­ λισμός. πρέπει νά είδωθοΟν οΐ δημο­ σιεύσεις τοΟ Άλεσσάντρο Μαρκούτσι. δημοσιευ­ μένο στό «Ambrosiano» στίς 15 Αύγουστου 1930: «Καλέ μοο Παρίνι. Μά. δέν ήταν άραγε Ινα Εμβρυο έθνικοΟ σοσιαλισμού.ά μας λεγόμενη ποίηση!» Στά 1934 δόθηκε στό Σαββιότι Ινα λογοτεχνικό βρα- * Γιά τήν δραστηριότητα πού ανάπτυξε 6 Τοένα στά σχολειά τδ ν άγροτών τοΟ ΡωμαΐκοΟ ΆγροΟ. ή Εθνικοσοσιαλισμού. Τής Εχετε δώσει τη σοβαρότη­ τα πού τής Ελειπε. θ ά χρειαζότανε Ινας άλλος άνθρωπος σάν καί σάς. σάν έκεΐνον τοΟ Ντέ Άμίτσις. Σάς Αξί­ ζουν εύχαριστίες άκόμα καί σήμερα μετά άπό 131 χρόνια άπό τό θάνατό σας. άλλά. 'Ο Τοένα έννοοΟσε άκριβώς «πλησίασμα στό λαό»: είναι ένβιαφέρον νά δοΟμε π<Βς πραχτικά προ­ σπάθησε νά έπιτύχει τό σκοπό του.έθνικό χαραχτήρα τής Ιταλικής λογοτεχνίας Εχουν γράψει καί συ­ νεχίζουν νά γράφουν πολλοί λόγιοι. πού προ­ σπάθησε νά άνοίξει δρόμο μέ πολλούς τρόπους στήν ’Ιτα­ λία καί πού βρήκε στήν μεταπολεμική περίοδο Ινα κατάλ­ ληλο Εδαφος. για τί αύτό δείχνει τ( μπορούσε νά έννοεί 6νας ’Ιταλός διανοούμενος. πού έθελοντικά γράφει ένάντια στή λόγια λογοτε­ χνία’ αύτό τό κομμάτι. ΕχεΙε μεταγγίσει στίς ξερές της φλέβες τό δικό σας καλό αίμα τών άνθρώπων τοΟ λαού. είναι άντιληπτό δτι Εχετε έξυψώσει τήν Ιταλι­ κή ποίηση στά χρόνια σας. κατά βάθος. 148 .αυτόν. στή δικ-. βρίσκεται Ινα άπόσπασμα τοΟ Τζίνο Σαββιότι στήν «Italia Letteraria» στίς 24 Αύγουστου 1930. σ’ αύτά τά γρα­ φτά. * Τζίνο Σαββιότι.

πραηγήθηκε -ή Ιταλική «άνακάλυψη»: «Αύτές τΙς μέρες Ινα κομμάτι τοϋ Ίταλικοϋ τύπου έπανέλαβε τό λάθος τής «γαλλικής άνα■κάλυψης». που τόν είχε προ­ σωπικά γνωρίσει στήν Τεργέστη (παρ’ δλα αύτά πρέπει νά βυμηθοΟ|ΐε δτι 6 Ίτα λο Σβέβο είχε γράψει μερικές φορές ■στήν «Critica Sociale». Ή «ανακάλυψη» του νΙταλό Σ β έβ ο 35. Μέ αύτό δέν θέλουμε νά άφαιρέσουμε άπό τούς ξένους τίποτα άπό αύτό πού τούς άνήκει* μονάχα μάς φαίνεται σωστό δτι κα­ μιά σκιά δέν κρύβει τήν ειλικρίνεια καί τήν ύπερηφάνεια 149 . γιά Iva μυθιστόρημα. δπότε ή -«Fierra Letteraria» ποντάρει στήν άμφιβολία]· άκόμα καί οί μεγαλύτερες έφημερίδες φαίνεται δτι άγνοοϋν αύτδ πού •έπίσης εΙπώθηκε καί έπαναλήφθηκε στόν κατάλληλο χρόνο. στόν ■όποιον δ|ΐως γιά τόν Σβέβο είχε μιλήσει 6 ΤζόΟς. ή «Λογοτεχνική Έκθεση». πού ίγραψε γ ι’ αύτδν στά περιοδικά «Esame» καί ■«Quindicinale». τό παλιό καί μπαγιάτικο πράγμα που μπορεΐ νά βρε<θεΐ στήν ’Ιταλική παράδοση. [Δηλαδή τής όφειλόμενης στόν Κρεμιώ. Υποστήριζε δτι πρίν άπ’ αύτήν τήν άνάδειξη. άπό τδν Τζαίημς ΤζόΟς. Ό "Ιταλό Σβέβο είχε γίνει γνωστός στό κοινό τών λο­ γιών Ιταλών. πήρε τήν πρώτη καί τήν γνήσια άναγνώριση στήν ’Ιταλία. Μνημονεύοντας τόν Σβέβο. γύρω στά 1900). άλλά νά άνυψωθεΐ στίς τάξεις τών έπαγγελ|ΐΛτιών διανοουμένων) : θέμα ουσιαστικά «άντιλαϊκό» καί έξύψωση τής τάξης.6είο. (Iva μέρος άπό τά βραβεία τοϋ Βιαρέτζο). Είναι λοιπόν άναγκαΐο νά γραφτεί άκόμα μιά φορά δτι οί ■καλλιεργημένοι ’Ιταλοί ήταν κατ’ έξοχήν πληροφορημένοι πάνω στό Ιργο τοϋ Σβέβο" καί δτι χάρη στόν Εύγένιο Μοντάλε. δ συγγραφέας άπό τήν Τεργέστη. πού σ’ αυτό παρουσιαζότανε ή προσπάθεια -ένός άνθρώπου τοϋ λαοΰ να γίνει «καλλιτέχνης» (δηλαδή να γίνει «έπαγγελματίας καλλιτέχνης». σαν μοντέλο «άνώτερης ζω­ ής». να μήν είναι πια «άνθρωπος τοϋ λαοΟ».

Δέν φαίνεται. άλλες δύο «περιπτώσεις». — Τόν Ίτα λο Σβέβο άπό τήν Τεργέστη». μέ τίτλο «Τελευταίος ’Α ποχαιρετι­ σμός» καί σέ iv a τοΟ Giovanni Comisso μέ τίτλο «Συνομιλία». Στήν πραγματικότητα αύτός ό κόσμος άδιαφορεϊ γιά τήν λογοτεχνία καί τήν ποίηση. Γιά τήν «Λογοτεχνική Έκθεση». πού είχε συνομιλήσει μέ τόν Τζόϋς. λαμβάνοντας μέρ^ς στή βραδιά ένός συλλόγου διανοουμένωντοϋ Μιλάνο.( ! ! ) ’ θά λέγαμε επίσης τής προσφοράς μας στόν φίλο πού· χάθηκε». πού πρόσφατα είχε γυρίσει άπό τό Παρίσι. πού άφοϋ συζήτησε γιά πολλή ώρα μαζί μας γιά Ινα γεϋμα τοϋ Pen Club. έκείνη τών «’Αδιάφορων» τοΰ Μοράβια κι έκείνη τών «Malagigi» τοΰ Νίνο Σαβαρέζε. πού γ ι’ αύτόν Ιγινε λόγος μονάχα άφοΰ πρώτα είχε ύποδειχθεϊ άπό Ινα διαγωνισμό γιά λογοτεχνι­ κό βραβείο. πρέπει νά θυ­ μηθούμε τουλάχιστον. * «Fiera Letteraria» τής 23ης Σεπτεμβρίου 1928. Ό Αινάτι είπε δτι κανένας δέν γνώριζε αύτό· τό δνομα. θυ. πρόσθεσε δτι στό· τέλος αυτοΰ τοΰ γεύματος ό διάσηι^ος ’Ιρλανδός μυθιστοριογράφος Τζαίημς Τζόϋς. γιά τήν κουλτούρα καί τήν τέχνη έξασκεϊ τό έπάγγελμα τοΰ λόγιου Ιεροφύ­ λακα καί τίποτα περισσότερο. πώς οΐ ’Ιταλοί λόγιοι άνακάλυψαν τόν Σβέβο «μέ ύπερηφάνεια».ιά'ΐαι δτι κάποια όρισμένη στιγμή μπήκε Ινας νεαρός συγγραφέας. aè Iva εισαγωγικό σημείωμα τί)ς 1x8οσης γ ιά Ενα Αρθρο τοΟ Montale. Πρόκειται γιά μιά καθαρή σύμπτωση. ό μυθιστοριογράφος») : «Δύο χρόνια πρϊν. πού είχε άφιερωθεϊ στόν Πιραντέλλο άπό τούς λόγιους τοΰ ΙΙαρισιοΰ. 160 κέ- . ίχετε Ινα μεγάλο πεζογράφο καί ϊσως οδτε κάν τόν γνωρίζετε. — Ποιόν. φλυαρώντας ¡ιαζί του γιά τή σύγχρονη ’Ιταλική λογοτεχνία τοΰ είχε πει: «— Μά έσείς οΐ ’Ιταλοί. * ’Αλλά αυτή ή γλοιώδης καί Ιησουίτικη μικρή πρόζα βρίσκεται σέ άντίθεση |ΐέ αύτό πού έπιβεβαιώνει 6 Κάρλο Αινάτι στήν «Nuova Antologia» τής 1 Φεβρουάριου 1928 («Ίταλο Σβέβο. 6 Σίέβο θανβ στίς 13 Σεπτεμβρίου. δπως δέν τό γνώριζε καί ό νεαρός λόγιος. Ό Μοντάλε κατάφερε έπιτέλους νά «άνακαλύψει» Sva άντίγραφο τών «Γηρατιών»καΐ Ιγραψε γι’ αύτό στήν «’Εξέταση». Νά.

ένώ δ σημερινός σεντσεντισμός είναι δημοφιλής στίς τάξεις τών καθαρών διανοούμενων. Για παράδειγμα.Ό Σεντσεντισ μό ς τής σύγχρονης ίΐοίησης. «Καί έν τψ μετα­ ξύ δέν κάνουν τίποτ’ άλλο άπό τό νά Εφευρίσκουν πολλά τε­ χνάσματα γιά ν ά ’χουν τΙς Εκλογικές πλειοψηφίες (άπ’ τό 151 . κατ’ έξοχήν ήταν λαϊκός. Ό λαός (δχι δά). δτι ή «δύσκολη» ποίηση (ή άκατανόητη) πρέπει νά είναι ώραία καί δ συγγραφέας Ενας μεγάλος άνδρας άκριβώς λόγω τού δτι είναι ξεκομ|ΐένος άπό τόν λαό κι άκατανόητος: Αύτό συμβαίνει καί μέ τόν φουτουρισμό καί είναι μιά άποψη τών καλλιεργημένων τοΟ λαοϋ γιά τούς διανοούμενους (πού στήν πραγματικότη­ τα θαυμάζονται καί περιφρονοΰνται ταυτόχρονα). Καί ποιός τόν Εχει ποτέ καθορίσει. δεμένη μέ τό συναίσθημα. γράφει: «Ή έ κ σ τ α τ ι κ ή α ύ ρ α δέν θα μπορούσε νά σχηματοποιηθεί Εάν δ ποιητής ήταν λιγότερο λακωνικός». Ό λαός! Μά τί είναι αύτός ό λαός. Μά ποιός τόν γνω­ ρίζει . Παρ’ δλα αύτα μπορεΐ νά σημειωθεί δτι ό κλασικός σεντσεντισμός. σ’ Ενα δοκίμιό του πάνω στόν Ούγκαρέττι (άπόσπασμα άναφερμένο ατό «Leonardo» τοΟ Μάρτη τοΟ 1934). Καϋαροι Λόγιοι. τό κοινό (δχι δ ά ). Ό Ούγκαρέττι έγραφε δτι τά ποιήματά του άρέσανε στούς συντρόφους του τών χαρακωμάτων «τού λαοΰ». καί συνεχίζει νά είναι άκόμα καί τώρα (είναι γνωστό πώς στόν άνθρωπο τού λαού άρέσουν οί άκροβασίες τών είκόνων στήν ποίηση). καί μπορεΐ νά είναι άληθινό: 'Ικανοποίηση Ιδιαίτερου χαρα­ κτήρα. "Οτι Ενα μέρος τής σημερινής ποίησης είναι καθαρός «αενταεντιαμός» φαίνεται άπό αυθόρμητες Εκμυστηρεύσεις μερικών όρθόδοξων κριτικών αύτής. ό Άλντο Καπάσσο. Οί πολιτικοί τού τυχαίου έρωτοΰν συνοφρυωμένα έκεϊνον πού ξέρει πολ­ λά. Ή έ κ σ τ α τ ι κ ή α ύ ρ α έπαναφέρει τόν περίφημο δρισμό δτι «δ στόχος τού ποιητή εί­ ναι δ θαυμασμός».

ΆλλΑ στό μεταξύ ρωτάνε Αν έχει θεσπιστεί μιΑ προστασία ένΑντια στίς μεταφράσεις Από ξένες γλώσσες καί δταν πουλάνε χίλια Αντίτυπα Από ?να βιβλίο χτυπούν τΙς καμπάνες τοΟ χωριού τους.ο. Ιχει δώσει τόν τίτλο σέ πολλές σπου­ δαίες έφημερίδες Ακριβώς σέ έκείνες. Ό κατάλογος αυτός καθ’ αύτός ΘΑ ήταν πολύ ένδιαφέρων). γιΑ ν’ Αναγγείλουν νέες τροπολογίες στόν έκλογικό νόΙ'. Τό Αρθρο τού Βακαλοΰτσο μπορεΐ νΑ χρησιμεύσει. Ό Ραπισάρντι θεωρήθηκε όλιστής καί μάλιστα Ιστο­ ρικός όλιστής. Ποιός είναι αύτός 6 πάνσοφος βλάκας. Ενδιαφέρει ιδιαίτερα ή συλ­ λογή «Δικαιοσύνη» πού. δμως. «Ό λαός». "Ας προμηθευτούμε Ινα κατάλογο μέ τΑ έργα τοΰ Ραπισάρντι κλπ. Τό ίδιο λένε οί καθαροί λόγιοι: «Ένα βίτσιο παρμένο Από τΙς Ιδέες τών Ρομαντικών είναι έκεΐνο τοΟ νΑ καλούμε σάν κριτή τό κοινό. αυτή ή Απόλυτη καλοκαγαθία. λέει 6 Βακαλοΰτσο. «περισσότερο μέ λε152 . «Resto del Carlino». τήν είχε τρα­ γουδήσει σΑν προλετάριος ποιητής ( ! ) . Πόσα σχέδια. πού σήμερα ρωτάνε «τί είναι αύτός 6 λαός. Ούνγκαρέττι. μέ τΙς μιζέριες καί τΙς φώχειες τού ’Ιταλού Αγρότη κλπ. στήν «Nuova Antologia» τής 16 Φεβρουάριου 1930. ‘Η λεγάμενη κοινωνική Ιταλική ποίηση. Είναι Αληθινό αύτό τό πρΑγ|ΐΛ. νέων έκλογικών νόμων. Ιδιαίτερα μέ τόν λαό τής Σικελίας. "Η μήπως Αντίθετα ήταν αύτός 2νας κρυφός δποστηρικτής τού νατου­ ραλισμού καί τού πανθεϊσμού. 23 ’Οκτώβρη 1929). παρουσιασμένα καί Ανακλημένα. αύτό τό έξεζητημένο γούστο.» (Τζ.1924 £ως τό 1929. γιΑ ν’ Αρχίσει μια μελέτη πάνω στόν Ραπισάρντι Ακόμα καί γιΑ τΙς όδηγίες πού δίνει. «Ακριβώς στίς έφημερίδες πού τιτλο­ φορούνται μέ τή λέξη λαός. Ό μ ω ς δεμένος μέ τόν λαό. Ποιός είναι αύτός έδώ. Ό Ραπισάρντι. πόσες Ανακοινώσεις Ιγιναν στήν Ιτ α ­ λία. "Ας συγκρίνουμε τό πολύ ένδιαφέρον Αρθρο τού Νούντσιο Βακαλοΰτσο. «Ή ποίηση τού Μάριο Ραπισάρντι». αύτό τό μαρ­ γαριτάρι τής ύπαρξης.

Κι δστερα ή σύγχρονη έποχή δέν Ιχει δύναμη έξάπλωσης καί καταστολής. καί Απέχει τόσο πολύ Από τό Απο­ κρυστάλλωμά της σέ κάτι τό σταθερό καί διαρκές. Piedigrotta. Άρθρο τοϋ Όράτσιο Πεντράτσι στήν «Italia Letteraria» τής 4 Αύγούστου 1929: «Οί άντιλόγιες παραδόσεις τής ιτα­ λικής γραφειοκρατίας». θ ά είχαν στε­ ρέψει οί δυό μεγάλες πηγές: 6 ρεαλισμός καί 6 συναισθημα­ τισμός:» Ή μεταβολή τοϋ συναισθήματος καί τής καλαισθη­ σίας ήταν τόσο γρήγορη καί Ανατρεπτική. τύπου Καμπανίλε. Σ’ Ινα άρθρο στήν «Lavoro» (8 Σεπτέμβρη 1929) 6 Άντριάνο Τίλγκερ γράφει δτι ή διάλεκτος τής Νάπολης.τι θυμάμαι. πού οί ποιητές που γράφουν σέ διάλεκτο. τόσο δαιδαλώδης καί Απροσδόκητη. ύπάρχει Ινας σαρκασμός κι Ινας μη­ χανικός χαριεντισμός. Ή συνεισφορά τών γραφειοκρατών. ’/ ταλικη Λογοτεχνία. Αρκετά μουχλιασμένη καί Ανόητη). Ό Πεντράτσι δέν κάνει μερικούς 153 . Ή πηγή τής Pi­ edigrotta δέν Ιχει στερέψει Από μόνη της. είναι σέ φοβερή κρίση. είναι •καταδικασμένες να χαθούν μέσα τους χωρίς έπιστροφή». που ριψοκινδυνεύουν πάνω σέ κείνες τΙς κινούμενες άμμους γιά νά προσπαθήσουν νά τΙς σταθεροποιήσουν καί να ξεκαθαρίσουν τΙς μορφές τους. τήν στέρεψαν έπειδή αύτή είχε γίνει έπίσημη» καί οί τραγουδοποιοί δη­ μόσιοι ύπάλληλοι (δές τόν Λίμπερο Μπόβιο καί σύγκρινε τόν γάλλο Απολογητή τοϋ δημοσιοϋπαλληλικού στόματος). Ή θεωρητικοποίηση τού «Strapaese» δολοφό­ νησε τό «Strapaese» (στήν πραγματικότητα ήθελε v i στα­ θεροποιήσει μιά κακεντρεχή είκόνα τοϋ Strapaese. Δέν ύπάρχει πια Ινα πηγαίο γέλιο.χτική παραφορά παρά μέ συναίσθημα»: Ά λλ’ άκριβώς αύ­ τή ή «Δικαιοσύνη» είναι ποίηση ένός Αγρότη δημοκράτη άπ’ δ. Ή κρίση τής Piedigrotta είναι Αληθινά Ινα σημείο τών καιρών. ¿πότε καί κατά Ινα μεγάλο μέρος ή έπιτυχία τών τραγουδιών τής Piedigrotta.

κατά τό μεγαλύτερο μέρος.άναγκαίους διαχωρισμούς. δύο τόμοι). 164 . τήν ίδια της τήν δραστηριότητα. τήν «τέχνη» κλπ. έχει γραφτεί: «άπό Εναν νεαρό εΟγενΐ) Ρωμαίο.: ίσως θά μπορούσε να πει κανείς δτι ή μεγαλύτερη μάζα τών ευτε­ λών λογοτεχνικών Ιργων όφείλεται σέ γραφειοκράτες. Ιχ ε ι υΙοθετηθεί τό κάπως άρχαΐχό δνομα τοΟ Λούχα ντέϊ Σαμπέλλι». άπό τούς δημόσιους ύπαλλήλους κλπ. στό μέτωπο. «Στήν Γαλλία καί στήν ’Αγγλία. δέν ξέρω ποιοΟ βαθμοϋ: Υπέγραψε τήν συμφωνία άνάμεσα στήν ’Ιταλική κυβέρνηση καί στήν κυ­ βέρνηση τοΟ Τσάνγκ Καϊσέκ. Δέν είναι άλήθεια δτι ή ’Ιταλική γραφειοκρατία είναι τόσο «άντιλόγια». άπεσταλμένος στήν Κίνα. Σελίδες άτώ Sva ήμερολόγιο στην νΑπω 'Ανατολή. στρατηγοί καί ναύαρχοι γράφουν γιά τό λαό τους. Δηλαδή ή γραφειοκρατία δέν Iχει Svav έθνικό χαραχτήρα άλλα Sva ταξικό. λέχτηκε δτι στό βιβλίο «Έ θνη καί έθνικές μειονότητες» (Τ ζανιχέλλι. πού άφορά τό «ωραίο γράψΐ'. Αύτές οI * Στήν «Nuova Antologia». Τα δύο πράγματα εί­ ναι διαφορετικά. Ιδιαίτερο χαραχτηριστικό τής γραφειοκρατίας. δπως ύποστηρίζει 6 Πεντράτσι. είναι άλήθεια δτι δέν ύπάρχει στήν ’Ιταλία (δπως στή Γαλλία καί άλλοΟ) μια άξιόλογη λογοτεχνία δφειλομενη στους κρατικούς ύπαλλήλους (στρατιωτικούς καί πο­ λιτικούς) . ένώ είναι άλήθεια δτι ή γραφειοκρατία (καί θέλουμε να ποϋμε ή ύψηλή γραφειοκρατία) δέν γράφει γιά.ιο». άπό τό διπλωματικό σώμα. στήν· σελίδα 267. σέ |ΐάς γράφουν μόνον γιά τούς άνώτερούς τους». πού δέν ήθελε νλ μπερδέψει τΙς Ιστορικές καί νομικές σπου­ δές του μέ τ4 διπλωματικά του καθήκοντα. Ν τανιέλε Βαρέ. 16 Σεπτέ|ΐβρη Εως 1 ’Οκτώβρη 1928. είναι «άπολογητική». πού ν’ άναφέρεται έπίσης στήν δραστηριότητα πού ϊχει άναπτυχθεϊ στό έξωτερικό. Αύτή πού ύπάρχει. ’Αν­ τίθετα. ΙΙιστεύω άντίθετα δτι ύπάρχει μια λόγια μανία. «Nuova Antologia».*. στίς 16 Σεπτέμβρη 1929. στά 1928 ή 1929. Ό Βαρέ είναι ?νας διπλωμάτης ’Ιταλός.

τι άφορά τήν πολιτική) χωρίς τό placet ένός είδικοΟ γραφείου άναθεώρησης. καί πλήττουν τό κρατικό κύρος. πού τούς Ιχει δώσει έντολή έκπροσώπησής του. πού τόν έκθείαζε στό «Marzocco* στίς 1 7 .1932). Στήν πραγ­ ματικότητα μιά όργάνωση μεταφοράς τοΟ βιβλίου στό λαό ύπήρχε καί όπάρχει καί άντιπροσωπεύεται άπό τούς «Ροηtremolesi» άλλά τό Ιτσι διαδεδομένο βιβλίο είναι τής πιό χαμηλής λαϊκής λογοτεχνίας. τούς φωνακλάδες μικροπωλητές. τόσο δσο έκεϊνες οί διπλωματικές. Αύτή ή όργάνωση θά 1&5 . έπειδή οί έξωδιπλωματικές τους άνοησίες βλάπτουν τήν κυβέρ­ νηση.710) πού θά ήταν ταυτόχρονα μιά παγκόσμια Ιστορία καί ενα έγχειρίδιο πολιτικής καί διπλωματίας (σύμφωνα μέ τόν ’Αλμπέρτο Λουμπρόζο. Επειδή δ λαός δέν πάει στό βιβλίο (σ’ Iva δρισμένο τύπο βιβλίου. Τρέβες. σελίδες XXXII .4 . Στούς διπλωμάτες δέν Επρεπε νά είχε ά-αγορευθεϊ κάθε δημοσίευση (δχι μόνο γιά δ. Ό τάηρεξούοιος ν7ΐονργός Ά ν τό ν ιο ντ ’ Ά λ ί α έ χ ε ι γρ ά ψ ει iv a δοκίμιο πο λιτική ς έπιοτήμης. (Ρώμη. Ή Ικϋεο η τον βιβλίου. Ή πρωτοβουλία αύτή καθ’ αύτή δέν ήταν άσχημη καί Ιχει δώσει μερικά μικρά άποτελέσ|ΐατα : ’Αλλά τό ζήτημα δέν άντιμετωπίστηκε. στά 1927.σελίδες τοΟ ήμερολογίου είναι όλέθριες. 1932. καί άπό λόγια ά­ ποψη καί άπό κάθε άλλη. άποτελούμενο άπό έξυπνους άνθρώπους. Ή πρωτοβουλία προωθήθηκε άπό τήν «Fierra Letteraria» καί τόν τότε διευθυντή της. σέ 8° μέγεθος. τοΟ «’Επιστολάριου τών έραστών» μέχρι τόν «Γκουερίνο» κλπ. κλπ. έκεϊνο των έπαγγελματιών λσγίων) τό βιβλίο θά πάει στό λαό. μέ τήν έννοια δτι τό βιβλίο πρέπει νά γίνει βαθύτατα έθνικολαΐκό γιά νά πάει στό λαό καί δχι μονάχα «ύλικά». μέ τούς πάγκους. Ούμπέρτο Φράκια. στό Μιλάνο.

Πρέπει νά σημειωθεί ή «Μεγάλη ιστορία τής Ιταλι­ κής λογοτεχνίας» τοΟ Τζ. Εκδομένο σέ τεύχη. (διάβασα μιά μόνο βιαστική ση­ μείωση στήν «Italia Letteraria»). άπό τό 1828 -1932. νά Ελεγχθεί -καί νά τροφοδοτηθεί |ΐέ βιβλία. Ό Τζόντα. λιγότερο ήλίθια καί μέ με­ γαλ ύτερ η ποικιλία διαλογής. γιά τήν εϊδική προσοχή. έκδομένη άπό τήν «Utet». πού 6 συγγραφέας Εδωσε στήν κοινω­ νική έπιρροή στήν άνάπτυξη τής φιλολογικής δραστηριότη­ τας. Τζ.■μποροΟσε v i «τή μιμηθεϊ κανείς». 156 . δπως φαίνεται άπό τά διαθέσιμα δημοσιεύματα. μέ βιβλιογραφικές σημειώσεις τοΟ Γκουστάβο Μπάλ­ σαμο Κριβέλλι. Τό Εργο. νά άπλωθεϊ. σέ τέσσερεις χοντρούς τόμους. κατά τ’ δλλα δέν είναι γιά πρώτη φορά πού Ερχεται στό χώρο τής φιλολογίας (συγκρίνατε τό Εργο του: «Ή ψυχή τοϋ 1800». Τζόντα. τοΟ Τορίνο. στά 1924). δέν Εδωσε τόπο σέ μεγάλες συζητήσεις. Τζόντα.

Λαϊκή λογοτεχνία .III.

.

Λαϊκή λογοτεχνία Ή άντίληψη για xò uèdvtxoXatxò». μιά τής Ρώμης καί ή άλλη τής Νάπολης. μιά χρυσή περίοδος γιά τό μυθιστόρημα oè συνέχειες. Είναι. λές καί τό γούστο. βμως. γιατί νά μήν πάρουμε ύπ’ δψη μας δτι. παραπονοΰνται 2τι δύο μεγάλες ήμερήσιες èr φημερίδες. χωρίς άμφιβολία. καί τ’ άλλο. Καί νά σκεφτεΐ κα­ νείς δτι αύτός δ κόσμος είναι Ετοιμος νά χύσει μαΟρο δάκρυ γιά τή δυστυχισμένη μοίρα τής φιλολογίας τής πατρίδας. ύπάρχει Ενα σύγχρονο ιταλικό μυθιστόρημα. Εχουν άρχίσει τή δημοσίευση σέ Επιφυλλίδες αύτών τών μυθιστορη­ μάτων: «'Ο Κόμης Μοντεχρήατο» καί «Τζιουζέππε Μπάλ­ σαμο» τοϋ ’Αλέξανδρου Δουμά καί τό «Ό Γολγοθάς μιας μά­ νας» τοϋ Πάολο Φωντενέ. τίποτα δέν Εμποδίζει θεωρητικά τή δυνατό­ 159 . Σέ μιά σημείωση τής «Critica Fascista» τής 1ης Αύ­ γουστου 1930. πού γι’ αύτό οΐ Εφημερίδες είναι «άναγκασμένες» νά κάνουν προμήθειες άπό τό Εξωτε­ ρικό. τό Ενδιαφέρον καί ή λογοτε­ χνική έμπειρία δέν Εχουν οδτε στό Ελάχιστο άλλάξει άπό τότε μέχρι τώρα. (Βέβαια. Ή «Critica» συγχέει διάφορες κατηγορίες προβλημά­ των: έκείνο τής μή διάδοσης ατό λαό τής λεγόμενης καλλι­ τεχνικής λογοτεχνίας καί Εκείνο τής άνυπαρξίας μιας «λαϊ­ κής» λογοτεχνίας στήν ’Ιταλία. Γράφει ή «Critica»: Τό γαλλικό 1800 στάθηκε. παρά τΙς άντίθετες γνώμες. μά θά πρέπει νά Εχουν μιά πο­ λύ Ελλιπή άντίληψη γιά τούς άναγνώστες τους οΐ Εφημερίδες Εκείνες πού άναδημοσιεύουν μυθιστορήματα ήλικίας ένός αιώνα.

έκείνον τόν τύπο μυθιστορήματος. τό πιό έμφανές παράδειγμα είναι ή «λαϊκή» έπιτυχία τών με­ γάλων ρώσων μυθιστοριογράφων άκόμα καί σήμερα.άλλά. άν αύτή ή φιλολογία δημιουργεί τΙς προϋποθέσεις νά μειω­ θεί ή κίνηση. δη­ λαδή οΐ συγγραφείς δέν Ιχουν βιώσει τά λαϊκά συναισθή­ ματα σά δικά τους οδτε Ιχουν μιά «έθνικοεκπαιδευτική» λει­ τουργία. σημαί­ νει δτι τό γοϋστο καί ή ιδεολογία τοϋ λαοδ παραμένουν Ι­ διες μ’ έκείνες που είχε Ινα αΙώνα πρίν. πού άρέσει — βέβαια — στό λαό καί πού θά έξασφαλίσει μιά συνεχή καί μόνιμη πε­ λατεία. δηλαδή δέν Εχουν βάλει καί δέ βάζουν τό πρόβλη­ μα τής έπεξεργασίας τών λαϊκών συναισθημάτων. Γι’ αύτό ή έφημερίδα ψάχνει έκείνο τό μυθιστόρημα. κάτω άπό τή διεύθυνση τοϋ Τζιοβάννι Άνσάλντο. καί άν άγοράζει: ή έκλογή τής έφημερίδας δέν είναι ούτε κάν προσωπική. άπό τό γεγο­ νός δτι. Οί έφημερίδες εί­ ναι πολιτικοχρηματιστικοί όργανισμοί καί δέν Ιχουν τήν πρόθεση νά διαδόσουν τήν φιλολογία άπό «τΙς στήλες τους».τητα δπαρξης μιας καλλιτεχνικής λαϊκής λογοτεχνίας. Ή «Critica» οδτε κάν βάζει αύτά προβλήματα καί δέν μπορεΐ νά βγάλει τά «ρεαλιστικά» συμπεράσματα. ένώ παράλληλα κοίταζε νά δώσει σέ άλλες μεριές τής έφημερίδας τόν τόνο τής πιό έκλεπτισμένης κουλ­ τούρας) : αύτά πού σημαίνουν πολιτική καί χρηματική έπι­ τυχία. στήν πράξη. δέν ύπάρχει οδτε δημοτικότητα τ»)ς καλλιτε­ χνικής λογοτεχνίας οδτε άγροτική παραγωγή τής «λαϊκής» λογοτεχνίας. άλλά βέβαια οί γυναίκες ένδιαφέρονται Ιδιαίτερα γιά αύτό καί γιά τά χρονικά τών 160 . άφοΟ πρώ­ τα τά έχουν ξαναβιώσει καί τά Ιχουν κάνει δικά τους). Τό μυθιστόρημα σέ συνέχειες είναι Ινα μέσο γιά νά διαδοθούν στίς λαϊκές τάξεις (θυμηθείτε τό παρά­ δειγμα τοϋ «Lavoro» τής Τζένοβας. άν τά μυθιστορήματα ένός αΙώνα άρέσουν. 'Ο άνθρωπος του λαοΟ άγοράζει μιά μονάχα έφημε­ ρίδα. πού άνατύπωσε δλη τή γαλλική παραφυλολογία. έπειδή άνάμεσα στους «συγγραφείς» καί στό «λαό» δέν ύπάρχει ταυτότητα άντίληψης γιά τόν κόσμο. άλλά συχνά οίκογενειακή: οί γυναί­ κες βαραίνουν πολύ στήν έκλογή καί έπιμένουν πολύ γιά τό «ένδιαφέρον μυθιστόρημα» (αυτό δέν σημαίνει δτι καί οί άν­ τρες δέ διαβάζουν τό μυθιστόρημα.

4ν θέλουν νά διαδοθούν (ή να διατηρηθούν) πρέπει νά δημοσιεύουν τά μυθιστορή­ ματα ένός αιώνα πριν σέ συνέχειες (ή έκεΐνα τά σύγχρονα. ή περίπτωση τοϋ «Secolo» καί τής «Lavoro». παρά τό γεγονός δτι αύτή θα πρέπει νά ’ναι Αποδοτική. χωρίς ν’ Ανησυχούν πολύ για τήν οίκογένειά τους καί πού ένδιαφερόντουσαν έξαιρετικά για. πού δέν ένδιαφέρονται γιά τά μυθιστορήμα­ τα του ντ’ Άνούντσιο καί για τά έργα τού Πιραντέλλο). ot Αναγνώστες δέν έχουν τήν ίδια γνώμη μέ έκείνη τών έφημερίδων που Αγοράζουν ή έπηρεάζονται έλάχιστα: γι’ αυτό. άπό λίγες οικογένειες που ήταν πολύ συμπα­ γείς στίς Ιδέες. άντρες καί γυναίκες. άπό τήν άποψη τής δημοσιογραφικής τεχνικής. Τό πιό ένδιαφέρον. Σ ’ αύτό όφειλόταν πάντα τό δτι οΕ κα­ θαρά πολιτικές καί συγκεκριμένης τοποθέτησης έφημερίδες δέν μπόρεσαν ποτέ να έχουν μιά μεγάλη κυκλοφορία (έκτός άπό τά περιοδικά τοΟ έπίμονου πολιτιοωύ Αγώνα) : Άγορατ ζόντουσαν άπό τους νέους. τό «έθνικό» καί τό «λαϊκό» είναι συνώνυτμα ή σχεδόν συνώνυμα (έτσι συμβαίνει στά ρώσικα. 161 11 . αύλής καί διαδρόμων. Καί γιατί δέν ύπάρχει στήν Ιτα λία μιά «έ· θνική» λογοτεχνία τέτοιου είδους. Γενικά.ών. καί.διαφόρων γεγονότων. τήν Απήχηση των πολιτικών τους ιδεών. στίς όποιες έλαμπε ή ψυχολογική γνώση. πρόβλημα είναι τό: γιατί οΕ ιταλικές έφημερίδες τού 1930. δμως. Είναι βέβαιο πώς ot Αναγνώστες τού μυθιστορήματος σέ συνέχειες ένδιαφέρονται καί παθιάζονται μέ τούς συγ­ γράφεις τους μέ πολύ μεγαλύτερη ειλικρίνεια καί πιό ζων­ τανό Ανθρώπινο ένδιαφέρον Από έκεΐνο τών λεγόμενων λό­ γιων σαλον. δλων μαζί. ή λογική Ικανότητα Αντίληψης. ίδιου τύπου) . Πρέπει νά παρατηρήσου­ με δτι σέ πολλές γλώσσες. πρέπει να μελετηθεί. Κάθε συνέχεια προκαλοΟσε «συζητήσεις». που δημοσίευσαν μέχρι καί τρία μυθιστορήματα σέ συνέχειες για v i κερδίσουν μιάν ύψηλή καί σταθερή κυκλοφορία (δέν παίρνεται ύπ’ ίψη δτι γ ι ΐ πολλούς Αναγνώστες τό «μυθιστόρημα σέ συνέχειες» είναι σάν τή «λογοτεχνία» ποιότητας για τούς καλλιεργημένους: τό v i γνωρίζεις τό «μυθιστόρημα» πού δημοσίευε ή «Sta­ mpa» ήταν ένα είδος «κοσμικής ύποχρέωσης» θυρωρείου.

’ΑλλΑ γιατί τό κοινό. δπου τό völkisch Εχει μιΑ σημασία Ακόμα πιό βαθιά. στήν «Italia Letteraria» τού ’Ιούλη 1930 καί ή «Επιστολή στόν Ούμπέρτο Φράκια γιΑ τήν κριτική» τοΟ Ούγκο Όϊέτι. κατΑ βάθος. συνδέεται μέ αύτήν τήν διανοουμενίστικη καί βιβλια­ κή παράδοση. γιατί έδώ οί διανοούμενοι είναι ξεκομμένοι άπό τό λαό. στόν «Pègaso» του Αύγούστου 1930. Αλήθεια δτι στήν ’Ιταλία δέν διαβάζει. Επικίνδυνη ν’ Αποκαλοΰμε «άντιεθνικόν» δποιονδήποτε δέν Ε­ χει αυτήν τήν Αρχαιολογική καί σκοροφαγωμένη Αντίληψη γιΑ τΑ Ενδιαφέροντα τής χώρας. στήν ’Ιταλία. πού. Ενώ διαβάζει στίς Αλλες χώ­ ρες. δμως. Τής κριτικής πού δέν ξέρει νΑ παρουσιΑσει καί ν’ Αναδείξει στό κοινό τΙς λόγιες «άξίες». Στήν ’Ιταλία. Ή «Εθνική» φιλολογία. δέν είναι δημοφιλής στήν ’Ιταλία. Δέν ΘΑ ήταν πιό Ακριβές νΑ τεθεί τό πρόβλημα Ετσι: Γιατί τό Ιταλικό κοινό διαβΑζει τήν ξένη λο­ . στήν ’Ιταλία δέν τό κάνει . παρΑ μέ Εναν Αγρότη Από τήν Πούλια ή τή Σικελία. Πρέπει νΑ είδωθοΰν τα Αρθρα του Ούμπέρτο Φράκια. ΤΑ κλαψουρίσματα τοΟ Φράκια μοιάζουν πολύ μ’ Εκείνα τής «Critica Fascista». σύμφωνα μ’ αύτήν.στα γερμανικά. δηλαδή άπό τό «Εθνος» καί συνδέονται Αντίθετα μέ τήν παράδοση μιας τάξης πού ποτέ δέν διακόπηκε άπό Ενα Ισχυρό λαϊκό ή έθνικό πολιτικό κί­ νημα βάσης: ή παράδοση είναι «βιβλιακή» καί Αφηρημένη καί δ τυπικός σύγχρονος διανοούμενος αίσθΑνεται περισσό­ τερο δεμένος μέ τόν Άννιμπαλ Καρό ή μέ τόν 'Ιππόλυτο Πιντεμόντε. Αύτό πού συνήθως Εννοούμε λέγοντας «έθνικό». γιατί είναι δεμένος μέ τήν Αντίληψη τής «κυ­ ριαρχίας». Είναι. Τών Εφημερί­ δων πού. Toö κοινού πού δέ διαβάζει . ή λεγόμενη «καλλιτεχνική». έθνική κυριαρχία καί λαϊκή κυριαρχία Εχουν ί­ ση Αξία ή είχαν). δ δρος «λαϊκό» είναι ήδη περισσότερο Επεξεργασμέ­ νος πολιτικά. στίς σλάβικες γλώσσες. δημοσιεύουν τόν γηραλέο «Κόμη Μοντεχρήστο». δ δρος «έθνικό» Εχει μιΑν Εννοια πολύ περιορισμένη Ιδεολογικά καί σέ κάθε περίπτον ση δέν συμπίπτει μέ τό «λαϊκό». Ποιου είναι τό λάθος. Αντί νΑ δημοσιεύουν σέ συνέχειες «τό σύγχρονο Ι­ ταλικό μυθιστόρημα». φυλετική. γενικά: ατά γαλλικά τό «έθνικό» Εχει μιά σημασία. δπότε είναι Ανόητη εύκολία καί.

δμως. 6 Φράκια. μεταφρα­ σμένα. Ιθνικό σύνολο μή Ιεραρχικό καί άκόμα λιγότερο δμοιο. άπό τά πιό χαμηλά (μυθιστορηματάκια σέ συνέ­ 163 . τΙς έπιθυμίες του. είναι διαβασμένα καί περιζήτητα καί γνωρίζουν συχνά μεγάλες έπιτυχίες. Καί δέν ύπήρξε μιά Απόπειρα. Αυτά τά ξένα βιβλία.6θνος. δπως στή Γαλ­ λία -καί στίς άλλες χώρες. δηλαδή. 01 διανοούμενοι δέν βγαίνουν άπό τό λαό. Ό Ιδιος. Σημαίνει δτι ύφ ί σ τ α τ α ι τήν πνευματική καί ήθική ήγεμονία τών ξέ­ νων διανοουμένων. δχι έπειδή δ λαός . δέν δημοσίευσε ultimatum στούς έκδότες που δημοσιεύουν (καθ’ δσον 2πρεπε νά πουλή­ σουν. κυβερνητικής έπέμβασης. Γιατί δέ γεννήθηκε μιά λογοτεχνία γιά τή διάδοση τής έπιστήμης. δέν αίσθάνονται δεμένοι μ’ αύτόν (έκτός άπό τή ρητορική). Σέ σχέση μέ τό λαό. τό χωρίς θεμέλια. μιά κάστα δηλαδή ■καί δχι μιά διάρθρωση. Τό ζήτημα πρέπει νά έπεκταθεϊ σ’ δλη τήν έθνικολαϊκή κουλτούρα καί νά μήν περιοριστεί μονάχα στήν άφηγηματική λογοτεχνία: τά Ιδια πράγματα θά πρέπει νά είπωθοδν γιά τό θέατρο. Ιστορία ·κλπ. δτι αίσθάνεται περισσότερο συνδεδεμένος μέ τούς ξένους διανοούμενους. Γιατί δέν άναδεικνύονται στήν ’Ι ­ ταλία συγγραφείς σάν τόν Φλαμαριών. λαϊκή ή μή λαϊκή. τά συγκεχυμένα συναισθήματά του. τήν έπιστημονική λογοτεχνία γενικά (φυσικές έπιστήμες. σχετικά) ξένα 2ργα. έπΐ μέρους. κι άντίθετα δέν διαβάζει τήν {ταλική. μέ όργανικές λειτουργίες. Τί σημαίνει τό γεγονός δτι δ Ιταλικός λαός διαβάζει κατά προτίμηση τούς ξένους συγγραφείς. Απειλώντας μέ κυβερνητικά μέτρα.).ίθνος δέν έχει έκδηλώσει καί δέν έκδηλώνει δτι ένδιαφέρεται γιά αύτήν τήν δραστηριότητα σ’ δλα της τά Ιπίπεδα.γοτεχνία. τοδ Ιδιου τοδ λαοδ. γιά τά Ιργα τοδ Αξιότιμου Μικέλε Μπιάνκι. άν καί κατά τύχη κά­ ποιος άπ’ αύτούς είναι λαϊκής καταγωγής. δέν γνωρίζουν '/ai δέν αισθάνονται τΙς Ανάγκες του. είναι κάτι τό ξεκομμένο. "Ολ’ αύτά σημαίνουν δτι δλόκληρη ή «καλλιεργημένη τάξη». δτι δέν ύπάρχει στή χώρα £να πνευματικό καί ήθικό. δεύτερου γραμματέα τοδ ύπουργείου Εσωτερικών. τουλάχιστον. μέ τή δική της πνευματική δραστη­ ριότητα είναι ξεκομμένη άπό τό λαό . παρά μέ τούς «συντοπίτες» του.

τό πρόβλημα τής ήθικής καί πνευματικής ένότητας τού Εθνους ·καί τού κράτους. Εθνικολαϊκή λογοτεχνία. Κείμενα τού Φ.πολιτικής . άφηγηματική καί άλλου είδους (στήν ποίηση Εχουν λείψει οί τύποι σάν τόν Μπερανζέρ καί γενικά 6 τύπος τού γάλλου chansonnier). Μαστριάνι διαβάστη­ κε. Ό Παπίνι έγραψε κάτι τό ένδιαφέρον γ ι ’ αυτήν τήν τίμια κότα τής λαϊκής λογοτεχνίας.χειες) μέχρι τα πιό ύψηλά. Μέ τήν άπουσία μιας δικής τους «σύγχρονης» λογοτε­ * Ό Τζ. ’Αλλά ή ένότητα τής γλώσσας είναι Ενα άπό τά Εξωτερικά χαρακτηριστικά καί δχι άποκλειστικά άναγκαϊο. κατά τή διάρκεια ιοΟ πολέμου. άναζητουμένης στήν Ενότητα τής γλώσσας. Παρ’ δλ’ αύτα Ε­ χουν ύπάρξει λαϊκοί συγγραφείς. Τό ζήτημα δέ γεννήθηκε σήμερα. άντανακλα αύτό τό πρόβλημα. Στήν ’Ιταλία Ελειψε πάντα καί συνεχίζει να λείπει μιά.π. *. ΙΙρέπει v i έξετάσουμε £ν τό &ρθρο συμπεριλήφθηκε οέ τόμο. Μαρ­ τίνι για τό θέατρο: στό θέατρο ύπάρχει καί συνεχίζει ν’ άναπτύακται μιά όλόκληρη λογοτεχνία. ΙΙαπίνι έγραφε ένα ipB fc γ ιά τήν Ίνίερνίτσιο στό «Resto del Carlino». σημειώνοντας άκριίβς π61ς θά γινόταν αύτή v i διαβαστεί άπό τόν λαουτζίκο. άλλα Επειδή τό ιθαγενές διανοητικά στοιχείο είναι πιό ξένο άπό τούς ξένους σέ σχέση μέ τό λαό Εθνος. Εχει τεθεί άπό τήν Εγκαθίδρυση τού ιταλικού -κράτους καί τό δτι ύπάρχει άπό τότε είναι μ:α άπόδειξη για τήν έξήγηση τής καθυστέρησης τής Ενωτικής .λ. παρά τό γεγονός δτι είναι πιό χαμηλού Επιπέδου άπό ’κείνο τού Πονσόν καί τού Μοντεπέν. ’Ακόμα καί τό ζήτημα τής γλώσσας.Εθνικής μορφοποίησης τής χερσο­ νήσου: Τό βιβλίο τού Ρουτζέρο Μπόνκι πάνω στή μή δημο­ τικότητα τής Ιταλικής λογοτεχνίας. 164 . elvou τόσο άληθινό τό δτι ζητάει τά σχετικά ξένα βιβλία. Ό Φ. πού είχαν με­ γάλη Επιτυχία: Ό Γκουεράτσι είχε Επιτυχία καί τά βιβλία του συνεχίζουν να Εκδίδονται καί νά διαδίδονται' ή Καρολίνα Ίνβερνίτσιο διαβάστηκε καί ίσως συνεχίζει νά διαβάζεται. γύρω oxi 1916. δπως μπήκε άπό τό Μαντσόνι. κ. τής έθνικής ένότητας: Εν πάση περιπτώσει είναι Ενα άποτέλεσμα καί βχι μια αιτία. μεμονωμένοι.

Δέν είναι άνάγκη νά παρασυρθοΟμε άπό ψευδαισθήσεις έπειδή δρισμένα καθολικά βιβλία ίχουν μιά μέτρια διάδοση: αύτή όφε'ίλεται στήν πλατιά καί δυνατή δργάνωση τής Εκκλησίας. γεμάτο έλαττώματα. άνθρωποι τοΟ λαοΟ.στικό καί έλιτίστικο. Ή γαλλική λαϊκή λογοτεχνία. μ’ Ιναν τρόπο που μπορεΐ νά είναι λιγότερο ή περισσότερο συμπαθητικός. αυτόν τόν σύγχρονο άνθρωπισμό. 01 «Μάηδες» 36 στήν Τοσκάνη (τά θέματα. άντί­ θετα. καί Ιδιαίτερα άπό θρύλους πού Ιγιναν λαϊκοί. πολύ ¿γω'. έπειδή δέν κατάφεραν νά έπεξεργαστοΟν Ινα σύγχρονο «άνθρωπισμό». άντιπροσωπεύει. σέ μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό. αύτόν τόν λαϊκισμό σύγχρονο μέ τόν τρόπο του: τόν έκπροσωποΰσαν δ Γκουεράτσι. οί Καθολικοί δέν είχαν χαλύτερη έπιτυχία. άφηρημένο. καί λίγοι άκόμα συγγραφείς χωρικοί. δέν είχαν τή δυνα­ τότητα νά δώσουν μιά Ικανοποίηση στίς πνευματικές άναγκαι¿τητες τοϋ λαοϋ: άκριβώς έπειδή δέν ήταν άντιπρόσωποι μιας λαϊκής κουλτούρας. ύπάρχουν διάφορες έκδόσεις γιά τούς «Μά­ ηδες» καί τό ρεπερτόριό τους). «Γκουερίνο. δπως ήταν άναγκαϊο άπό έθνική άποψη. ικανό νά διαδοθεί μέχρι τά πιό ά|ΐαθή καί άκαλλιέργητα στρώματα. Ιχουν πορθεί άπό βιβλία. πού είναι ή πιό διαδεδομένη στήν ’Ιταλία. μερικά στρώματα τοΟ λαοΟ Ιχουν Ικανοποιήσει μέ διά­ φορους τρόπους τίς πνευματικές καί καλλιτεχνικές άναγκαιότητες πού άκόμα ύπάρχουν. δχι σέ μιά ισχύ έξάπλωσης σέ βά6ος: τά βιβλία δωρίζονται στίς άπειράριθμες τελετές καί δια­ βάζονται μέ τήν άπελπισία καί τήν έπιβολή γιά τιμωρία.χνίας. διηγήματα. δ λε­ γόμενος άθλιος» — Ιδιαίτερα στή νότια ’Ιταλία καί στά βου­ νά. γιά νά συνεχίσουν νά συνδέονται μ’ 2ναν άπαρχαιωμένο κόσμο. Ά λλά άν ο[ λαϊκοί ίχουν άποτύχει. δπως ή Πία των Πτολεμαίων. Εντυπωσιάζει τό γεγονός δτι στό πεδίο τής περιπε­ τειώδους φιλολογίας οί Καθολικοί δέν κατάφεραν νά ποΟν τί165 . άκόμα κι άν είναι σέ στοιχειώδη καί άσαφή μορφή: διάδοση τού ίπποτικοδ μεσαιωνικού μυθι­ στορήματος — «01 βασιλείς τής Γαλλίας». πού ξαναπαρουσίαζαν οί «μάηδες».Ιθνους. δ Μαστριάν. 01 λαϊκοί άπέτυχαν στό Ιστορικό καθήκον τους νά Εκ­ παιδεύσουν καί νά έπεξεργαστοδν τήν πνευματικότητα καί τήν ήθική συνείδηση τοδ λαοϋ .

κάθιδρη άπό τήν Ιησουίτικη απολογητική. πού ύπάρχει άνάμεσα στή θρησκεία καί στό λαό: αύτός βρίσκεται σέ μιά άθλιότατη κατάσταση άδιαφορίας καί Ιλλειψης μιας ζωογόνας πνευμα­ τικής ζιοής: ή θρησκεία Ιχει παραμείνει στήν κατάσταση τής δεισιδαιμονίας. ή Καθολική λογοτεχνία. κατά τ’ άλλα εισέβαλαν τά βιβλία τοϋ Ούγκο Μιόνι (Εερέα Ιησουίτη) πού είναι κατώτερα άπ6 κάθε άναγκαιότητα. ή σχετική λο­ γοτεχνία τών Καθολικών ήταν φτωχή καί μέ κανέναν τρότ πο δέν συγκρινότανε μέ έκείνη τή λαϊκή γαλλική. Ή άνεπάρκεια τών Καθολικών διανοουμένων καί ή μικρή έπιτυχία τής λογοτεχνίας τους είναι μιά άπό τΙς πιο εύγλωττες άποδείξεις τού βαθιού χάσματος. Παρ’ δλ’ αύτά. μά δέν άντικαταστάθηκε άπό μιά νέα λα­ ϊκή καί άνθρωπιστική ήθικότητα. (ή θρησκεία οδτε άντικαταστάθηκε οδτε διαφοροποιήΟηκε οδτε Ιγινε έθνική βαθύτατα δπως σέ άλλες χώρες. οί Καθολικοί Εχουν πολύ λίγα πράγματα νά παρουσιάσουν. άγγλική καί γερμανική: οΕ περιπέτειες τοϋ καρδινάλιου Μασάια στήν Άβυσσηνία είναι τ6 πιό άξιοσημείωτο βιβλίο. Τό μυθιστόρημα σέ συνέχειες Αντικαθιστά (καί ύποβοηθά συγχρόνως) τή φαντασία τοϋ άνθρώπου τοϋ λαοϋ. σάν τή μουσούδα τοϋ μοσχα­ ριού. άκΛμα καί στήν περίοδο τής μεγαλύτερης διάδοσης τού γε­ ωγραφικού περιπετειώδους μυθιστορήματος. δπως 6 ίδιος 6 Ιησουιτισμός στήν ’Αμερική: ή λαϊκή ’Ιταλία βρίσκεται άκόμα στίς συνθήκες πού δημιουργηθηκαν άμεσα άπό τήν ’Αντιμεταρρύθμιση: ή θρησκεία. σαν τ6ν πατέρα Σέκκι (Ιησουίτη) καί παρά τό δτι ή Αστρονομία είναι ή έπιστήμη πού ένδιαφέρει περισ­ σότερο τό λαό. 4ν κι αυτοί Ιχουν μιά %(φτης τάξεως πηγή. είναι 5να πραγματικό δνειρο μέ άνοιχτά μάτια. λόγω τής άδυναμίας τών λαϊκών διανοουμένων. Ά ς δοϋμ£ αύτό πού ύποστηρίζουν 6 Φρόυντ καί οί ψυχαναλυτές γιά τό δνει166 . χορτάτη άπό τήν μικροπρεπή ποταπότητα. άπό τά ταξίδια καί τή θελκτική — τή συχνά έπικίνδυνη— ζωή τών ιεραποστόλων. Αύτή. παρά τούς μεγάλους τους Αστρονόμους. συν­ δυάστηκε πολύ περισσότερο μέ τό είδωλολατρικό φολκλόρ καί παρέμεινε σ’ αύτδ τό στάδιο. ’Ακόμα καί στή λαϊκή έπιστημονική λογοτεχνία.ποτ’ άλλο παρά ευτελή πράγματα.

λατρεμένα δμως καί τυφλά άκολουθημένα άπό ’κεϊνο τό πιό μεγάλο άναγνωστικό κοινό. άφοΰ άτέλειωτες δμάδες άναγνωστών καί άναγνωστριών δέν μποροΰν νά κάνουν χωρίς αύτά καί οί έκ167 . ώστε νά προσφέρουν Ινα ναρκωτικό πού καταπραΰνει τήν έντύπωση τοΰ κακοΰ. Σ ’ αύτή τήν περίπτωση. δ ’Αλντο Σοράνι (πού έπανειλημμένα άσχολήθηκε. Γιά τό λαό α ύ τ ο ί ε ί ν α ι ο t ά λ η θ ι ν ο ί σ υ γ γ ρ α φ ε ί ς . άλλά θέλει νά ένδιαφέρεται καί νά πα­ θιάζεται μέ τΙς συναισθηματικές πλοκές τών περιπετειών μέ έρωτες καί έγκλήματα. καί δ λαός νιώθει γι’ αύτούς ενα θαυμασμό καί μιάν ευγνωμοσύνη πού αυτοί οί μυθιστοριογράφοι τά διατηροΰν άκοίμητα. δημοσιευμένων άπό τόν Σαρενσόλ στή «Nouvelles Littéraires» (γι’ αύτά ύπάρχει σημείωση παρακάτω). Πρό­ κειται γιά δημοφιλέστατους συγγραφείς περιπετειωδών μυ­ θιστορημάτων σέ συνέχειες. άλλά φυσικές. λαϊκοί ανγγραφεις. στίς 13 Σεπτέμβρη 1931. Στό «Marzocco». ώστε φαίνεται άπίστευτο καί άναπόδεικτο άπό δυνάμεις.ρο μέ άνοιχτά μάτια. ύπάρχουν δλα τά στοιχεία πού νανουρίζουν αδτές τίς φαντασιώσεις. στό λαό. ή φαντασία έξαρτάται άπό τό σύμπλεγμα κατωτερότητας (κοινωνικής). δπου σχο­ λιάζει τή σειρά τών σχεδιασμάτων γιά τούς «Διάσημους άγνώστους». *0 Σοράνι παρατηρεί δτι αύτοί οί συγγραφείς «Ιχουν άφοσιωθεΐ σ’ Ινα έξαντλητικό Ιργο καί προσφέρουν μιά πραγματικά κοινή ύπηρεσία. προμηθεύοντας τούς έκδότες καί τούς άναγνώστες Ιναν δγκο Ιργου. τιμωρίας τών ύπαιτίων γιά τά πάθη πού Ιχουν ύποφέρει. πού καθορίζει μεγάλες φαν­ τασιώσεις γ*. Στόν «Κόμη Μοντεχρήστο». άγνωστων — ή σχεδόν— στό λόγιο κοινό.ά τήν πρόθεση έκδίκησης. τόσο συνεχές καί τόσο έπιβλητικό. κλπ. δέ λέω διανοητικές. μπορεΐ νά εΐπωθεϊ δτι. κλπ. πού καθορίζει τή μαστοδοντική κυκλοφορία καί πού άπό λογοτεχνία δέν κατα­ λαβαίνει μέν τίποτα. μέ τή λαϊκή λογοτεχνία) δημοσίευσε Iνα άρθρο: «Σύγχρονοι λαϊκοί μυθιστοριογράφοι». σέ διάφορα περιο­ δικά κι έφημερίδες.

δχι. πιστεύω δτι θά μπορούσε νά γί­ . τό άγγλικό ή τό άμερικάνικο Εχει στραφεί στό Ιστορικό . στή Γαλ­ λία. ΕΙδικότερα. πού Εχουν άκόμα άνάγκη άπό τά άτελείωτα συγκινητικά καί συναισθηματικά άφηγήματα. Έγραφαν δπως μιλοΟσαν. [κοινοί τόποι στούς Εθνι­ κούς χαρακτήρες]». άλλά τής δίνει Εναν εύτελή όρισμό. πού δέν άνταποκρίνεται σ’ Εκείνον πού γι’ αύτόν γίνεται λόγος σ’ αύτές τΙς σημειώσεις.] ή σ’ Εκείνο τής άστυνομικής περιπέτειας κ. «Εχουν κάνει πιό αυστηρά τά ήθη τους καί γενικά πιό Εντιμη τή ζωή τους Εδώ καί πάρα πολύ καιρό. προσφέρεται άπό τό πάθος τού κοινοϋ.περι­ πετειώδες μυθιστόρημα [καί οι γάλλοι. ύποστηρίζοντας δτι. ήρωες τής παρανομίας καί σ’ Εκείνους τοΟ δί­ κιου τής Εκδίκησης». αύτοί δέν διέφεραν.ά κοσμική φήμη καί Εκαναν τά πάν­ τα για νά τή σιγουρέψουν. παρέμεινε πιστό στό περιπετειώδες μυθιστόρημα σέ συνέχειες..λ. "Ας ΘυμηΘοΟμε άκόμα καί τό μίσος τοΟ Μπαλζάκ για τόν ΣοΟε γιά τις κο­ σμικές καί οίκονομικές Επιτυχίες του. πού Εχουν άκόμα άνάγκη νά συμμετέχουν άνάμεσα στού. δπως φαί­ νεται άπό τ’ άρθρα τοΰ Σαρενσόλ. ετσι που ό Πονσόν ντί Τερέλ ή ό Ξαβιέ ντέ Μοντεπέν άπαιτούσαν μ·. τελικά. σέ τίποτ’ άλλο παρά σέ μιά διαφοροποίηση στόν τρόπο γραφής. Προλεταριάτο καί άσχιν. άπό τους περισσότερο άκαδημαϊκούς συνα­ δέλφους τους.. Ενώ οί άλλοι Εγρα­ φαν διαφορετικά άπ’ δ.δότες πραγματοποιούν ύπέρογκα κέρδη άπό τήν άσταμάτητη δραστηριότητά τους». Παρ’ δλ’ αύτά. «’Οσο γιά τήν ’Ιταλία. συνδέσμων λογίων σάν τόν Μοντεπέν. εκείνο τό κοινό πού ό καθένας θεωρεί δτι είναι τό πιό Εμπειρο.ή τάξη είναι άκάμα σέ μεγάλες μάζες τόσο άφελεϊς ( ! ) .. Ό Σοράνι σημειώνει δτι αύτοί οί συγγραφείς. άκόμα κι οί «διάσημοι άγνωστοι» άποτελοϋν κομμάτι.π.. «Σ’ άντίθεση μέ τό γαλλικό κοινό. Γράφει άκόμα ό Σοράνι : «Μιά δχι άμελητέα πλευρά τής Επιμονής Εκείνης τής λαϊκής λογοτεχνίας. τά φρικιαστικά ή τά larmoyants γιά καθημερινή τροφή τής περιέργειας καί τής συναισθηματικότητάς τους. Ό Σοράνι χρησιμοποιεί τήν Εκφραση τής «πραγματικά κοινής ύπηρεσίας».τι μιλοΟσαν (!)». κριτικό καί blase τού κόσμου. τό πολυπληθές γαλλικό κοι­ νό.

Ακόμα καί σ’ αύτό τό. διάφο­ ρα «πρότυπα ήρώων» λαϊκών. Διάφορα εϊόη λαϊκού μνϋιστορήματος. πού ϊσως θ’ Α­ ξιζε τόν κόπο νΑ τήν ψάξουμε». Τπάρχει μιΑ όρισμένη ποικιλία κατηγοριών λαϊκοϋ μυ­ θιστορήματος ικαί Αξίζει νΑ σημειωθεί δτι. Τό να καθοριστεί Ινας κατά­ λογος Απ’ αύτΑ τα εΓδη καί ν’ Αποδειχτεί ιστορικά ή σχετική μικρότερη ή μεγαλύτερη έπιτυχία τους ίχει έπομένως μιΑ σημασία δσον Αφορά στούς στόχους αυτοϋ έδώ τοϋ δοκίμιου: 1) Κατηγορία Βίκτωρ Ούγκώ. "Η έμεϊς.) να ριζώνει Ανάμεσά μας. άλλά οί Αναγνώστες είναι Ινα πλήθος. πεδίο. συγγραφείς. διάφορες «μάζες συναισθημΑτων». Ευγένιος Σοϋε («Οί Άθλιοι». οί ικανοί νΑ κατα­ κτήσουν τόν δχλο. δημοκρατικής τάσης δεμένης μέ τις Ιδεο­ 169 . Οί έκδότες μας δέν ήξεραν Αραγε να καλλιεργήσουν Ινα φυτό πού νομιζόταν γιΑ πολύ ευτελές.τι παράγουν οί Αλλες Αγορές. μοϋ φαίνεται δτι λεί­ πουν άνάμεσά μας οί μυθιστοριογράφοι. ύπερέχουσες στό Ινα ή στό Αλλο στρώμα. Γιατί αύτή ή κατηγορία μυθιστοριογράφων δέ συνέχισε ( . ευκολόπιστων καί Αχόρταγων Αναγνωστών.πολιτικό. προέχει δμως κατ’ έξοχήν ενα Από αύτά. «Τα μυστήρια τών Παρισίων») μέ χαρακτήρα σαφώς ιδεο­ λογικό . Ή ταν ή λογοτεχνία μας Ακόμα καί στα θεμέλιά της τόσο Ακαδημαϊκή καί λόγια. κάνοντας να τρομάξει καί νΑ κλάψει Ινα κοινό Αφελών. Δέν είναι Ακριβές" δέν ύπάχουν στήν ’Ιταλία. «ΜετΑ τόν Μαστριάνι καί τήν Ίνβερνίτσιο.νει ή έρώτηση γιατί ή λαϊκή λογοτεχνία δέν είναι δημοφιλής στήν ’Ιταλία». παρΑ τό δτι δλα τΑ εΓδη ταυτόχρονα Απολαμβάνουν μιΑ κΑποια διάδοση κι έπιτυχία. έτσι δπως Από τήν παράλληλη έπιτυχία τών δια­ φόρων κατηγοριών μπορεϊ ν’ Αποδειχτεί δτι ύπΑρχουν στό λαό διάφορα πολιτιστικά στρώματα. νιώθαμε καί νιώθουμε ικανοποιημένοι μέ τό νΑ είσΑγουμε δ. δέν ύπάρχει τόση Αφθονία — δπως στή Γαλλία — «διΑσημων Αγνώστων» ■καί ΘΑ πρέπει να ύπΑρχει μιΑ κάποια αιτία. Άπό αύτή τήν όπεροχή είναι δυνατό νΑ καθοριστεί μιΑ Αλλαγή στΑ βα­ σικά γούστα. Βέβαια.

συναίσθημα είναι ζωντανό άκόμα καί στό Ιστορικό μυ­ θιστόρημα καί φτάνει μέχρι καί τό συναισθηματικό (π. Ροκαμπόλ. Μπορεί να παρατηρηθεί πώς στή συνολική παραγωγή κάθε χώρας ύποβόσκει ενα έθνικιστικϊ συναίσθημα. παρ* δλ’ αύτά.: "Αννα Ράντκλιφ. άλλα διαπνέεται άπό γενικά καί «δχι ένεργητικά» δημοκρατικά συναισθήματα. κλπ. Γεωργία Σάνδη: άντίδραση γιά τόν έκατονταετή πόλεμο καί 170 . που μπορεί v i είναι παρατραβηγμένο ή άπλά περιπετειώδες. είναι πολύ ζωντανό: Στό περιπετειώ­ δες.). δμως. στίς δύο του δψεις (Λεκόκ. πού δμως σ’ αύτήν βρίσκει τήν έκφρασή του αυτό πού θά μπορούσε να καθοριστεί σαν «μιά συναισθη­ ματική δημοκρατία. ’Αρσέν Λουπέν. κλπ. Κάθε μιά άπ’ αύτές τΙς κατηγορίες έχει υστέρα διαφο­ ρετικές έθνικές έκφράσεις (στήν ’Αμερική τό περιπετειώ­ δες μυθιστόρημα είναι ή έποποιία τών έξερευνητών. Στόν Βέρν καί στους γάλλους τό άντιαγγλικό συναίσθημα.) · 3) Κατηγορία.) (Ρίσεμπουργκ. καί συχνά πλησιάζει τή «συναισθηματική» κατηγορία’ 5) Τό άστυνομικό μυθιστόρημα. μυστηριώ­ δη κάστρα κλπ.άντιδραστικός καί ή έξύψωση τών άριστοκρατών καί τών πιστών ύπηρετών τους ϊχει ένα χαρακτήρα ξεκάθαρα διαφορετικό άπό τΙς Ιστορικές άφηγήσεις τού ’Αλεξάνδρου Δουιμά. Δοι*μά καί τού Πονσόν ντί Τερέλ.χ. ταξιδιωτικό. Σέρλοκ Χόλμς. κλπ.άντιδραστικό (Μοντεπέν) · 4) Τό Ιστορικό μυθιστόρημα τού ’Αλεξ. πού έκτός άπό Ιστορικό χα­ ρακτήρα έχει καί Ιδεολογικο-πολιτικό. άλλα ύπονοούμενο έπιτήδεια στήν άφήγηση. δχι λεκτικά έκφρασμένο. άλλά έχει ενα Ιδεολογικό περιεχόμενο συντηρητικό . δέν ϊχει μιά τάση σαφώς δημοκρατικο-πολιτική. Τό άντιαγγλικό. μυθιστόρημα. 2) Κατηγορία συναισθηματική. δε­ μένο μ* τό χάσιμο τών άποικιών καί μέ τήν ένόχληση άπό τΙς θαλασσινές ήττες. πού παρουσιάζεται σάν ικαθαρή σκευωρία. οΐ γάλλοι δέν συγκρούονται μέ τους γερμανούς. Ντεκουρσέλ.λογίες τού 1400. πού. ταξιδιωτικό.)" 7) Τό μυθιστόρη­ μα Επιστημονικής περιπέτειας. κλπ. άλλα μέ τούς άγγλους. δχι πολι­ τική μέ στενή έννοια.). δμως. άλλα λιγότερο σαφή: Ό Πονσόν ντί Τερέλ.6) Τό μυθιστόρημα τρόμου (φαντάσματα. είναι συντηρητικός .

Στήν ’Ιταλία. άλλά έπεξεργασμένων μ’ εναν δρισμένο δρθολογισμδ). στούς γερμανούς. τών θεσμών καί τών άνθρώπων.γιά τή δολοφονία τής Ζάν ντ’ Ά ρ κ καί για τδ τέλος τοϋ Ναπολέοντα). Μια κάποια έπιτυχία είχε στήν ’Ι­ ταλία ή λαϊκή λογοτεχνία ή σχετική μέ τή ζωή τών ληστών. ρητορικές 171 . Ό ίταλδς λόγιος δέν θά Εγραφε μιά έρωτική βιογραφία τού Μασανιέλο. Έ τσι. πού είχε τόση διεθνή έπιτυχία (καί χρηματική για τούς συγγραφείς καί τούς έκδότες) είχε στήν· ’Ιταλία τούς συγγραφείς του. πολλά μυθιστορήματα. καμιά άπ’ αύτές τίς κατηγορίες δέν είχε (πολυάριθμους) συγγραφείς κάποιος άξίας (δχι λογοτεχνι­ κής άςίας. πού δέν ικανοποιούνται μέ τήν Ιστορία τής κατηγορίας τού Δουμά. αότοί διαλέγουν τά θέματά τους Εξω άπδ τήν ’Ιταλία (δ Ματζουκέλι καί δ Τζιαρντίνι στή Γαλλία. δ Έουκάρντο Μομιλιάνο στήν Α γγλία ). έκτδς άπδ τήν ’Ιταλία. Εξυπνης κα­ τασκευής σκευωριών. πολιτιστικά πιδ Εμπειρων. Άκόμα κι αύτή ή λογοτεχνία δέν Εχει στήν ’Ιταλία πολ­ λούς έκπροσώπους (Ματζουκέλι. μέ τΙς πολιτικές όργανώσεις της. στούς άγγλους. τών έπαρχιών. άλλά «έμπορικής». ή Ιστορία τής Βενετίας. Οδτε κι αύτδ τδ άστυνομικδ μυθιστόρημα. πολυμήχανων. είδικότερα άπδ τά γαλλικά. χωρίς νά αίσθάνεται ύποχρεωμένος νά τήν παραγεμίσει μέ άνιαρές.) : Ό χ ι \υίνο οί Ιταλοί συγγραφείς δέ συγκρίνονται άριθμητικλ στδ έπίπεδο τής παραγωγής καί λογοτεχνικών χαρισμάτων πού προσφέρουν εύχαρίστηση στούς γάλλους. τού Μικέλε ντί Λάντο. έχουν πάρει σά θέμα τους τήν ’Ιταλία καί τά ιστορικά γεγονότα τών πόλεων της. άλλά ή παραγωγή είναι πάρα πολύ χαμηλής άξίας. Κι δμως. τοϋ Κόλα ντί Ριέντζο. πού εχει διαμορφωθεί άπδ τά Ιστορικά μυθιστο­ ρήματα. είδικά Ιστορικά. γιά νά προσαρμοστούν στδ λαϊκδ ιτα­ λικό γούστο. έφευρετικότητας. Τσέζαρε Τζιαρντίνι. άλλα αύτδ πού είναι πιδ σημαντικό. Εδωσε καί συνεχίζει νά δίνει θέματα στούς λαϊκούς μυθιστοριογράφους δλων τών χωρών. vai. πού μέ κάθε τρόπο άντιπροσωπεύει μιάν άσυνείδητη προσπάθεια νά ικανοποιηθούν οί πολιτιστικές άνάγκες δρισμένων λαϊκών στρωμάτων. Ή τελευταία καί πιδ πρόσφατη κατηγορία είναι ή έρωτική ζωή. κλπ.

Καί τί. είναι ευχάριστο στους κατοίκους τής πόλης. ’Ακόμα καί στόν Τζοακίνο Φορτσάνο ύ■πάρχει κάτι τέτοιο. κλπ. γιατί δέν είναι πιστευτά. μπορούν ν’ άρέσουν πάρα πολύ άκόμα καί στό λαϊκό κοινό: Τό «Κάζα ντί μπάμπολα» (κουκλόσπιτο). Πρόκειται γιά τό συνηθισμένο βιογραφικό σχήμα. άλλά πρόκειται γιά βιβλία πού ίχουν τήν ίδια σχέση μέ τήν έρωτική Ιστορία.π. τοϋ Ίψ εν. κ. ’Αληθεύει δτι ή έπιτυχία τών έρωτικών βίων ίχει παρακινήσει πολλούς έκδότες ν’ άρχίσουν τή δημοσίευση βιογραφικών σειρών.. μέ συντηρητικές τάσεις. μέ δραματικές λύσεις. μεγάλης φιλολογικής άξίας. Ιταλικού χαρακτήρα: Δέν είχε άξιους ήθοποιούς (μέ τή μή λογοτεχνική Ιννοια.λ. Τό θεατρικό ?ργο πού είχε τή μεγαλύτερη λαϊκή έπιτυχία είναι τό «Λά μόρτε τσιβίλε» τοϋ Τζιακομέτι. πού παρουσιάζουν μιά «σταδιακή» κάθαρση. βρίσκουν μιά βαθιά άπήχηση στήν ψυχολογία τοϋ λαοϋ. «Άϊγκρέτ». πού παρουσιάζουν τό θεατρικό £ργο τής πιό προοδευτικής πνευματικά καί ήθικά μερίδας μιδς κοινωνίας. Σ’ αυτή τή θεατρική διανομή μπορεΐ νά σημειωθεί πώς μιά όλόκληρη σειρά θεατρικών συγγραφέων.•«σφήνες γιά στήριξη». Αύτά τά πάθη κι αδτό τό 172 . δέν μπορεΐ Ύά τά σκεφτεΐ..πολύ κα­ μιά χιλιάδα άναγνωστών. στή «Βολάτα». πάντα). συχνά φι­ λολογικά άλάνθαστο. δε­ μένες μέ τά ήθη. άν δχι αότό: οΐ άναπαραστάσεις τών παθών. δεμένα μ’ ϊξοχο τρό­ πο στή λαϊκή ιδεολογία" δπως στό «Σκάμπολο». άφετηριακά σημεία καί κίνητρα. μά πού δέν μπορεΐ νά γίνει δημο­ φιλές. στό βαθμό πού τά παρουσιαζόμενα συναισθήματα καί ή ήθική τάση τοϋ συγγρα­ φέα. θά Ιπρεπε νά είναι τό λεγόμενο «θέατρο τών Ιδεών». καί πού έκφράζουν τήν ύπερμεγέθη Ιστορική άνάπτυξη στά ίδια ύπάρχοντα ϊθιμα. Πρέπει νά σημειωθεί δτι μερικές άπό τις κατηγορίες λαϊκού μυθιστορήματος πού προαναφέρθηκαν ϊχουν μιάν άναλογία στό θέατρο καί σήμερα στόν κινηματογράφο. πού ϊχει καί ή «Καλόγρια τής Μόντζα» μέ τόν «Κόμη Μοντεχρήστο». ή άξιοσημείωτη έπιτυχία τού Ντάριο Νικοντέμι όφείλεται βέβαια σ’ αυτό πού έκεϊνος μπόρεσε νά δραματοποιήσει. Στό θέατρο. πού μπορεΐ νά βρει τό πολύ . άλλά πάνω στό πρότυπο τοϋ Πονσόν ντί Τερέλ. άλλωστε.

αύτό πού άποδεικνύει Ακριβώς πώς είναι δυνατό γιά μερικούς νά είναι μεγάλοι καλλιτέχνες καί ταυτόχρονα «λαϊκοί». (Ή ’Αρένα τοϋ 'Ηλιου στή Μπολόνια). άπό τόν «Κόμη Μοντεχρήστο» μέχρι τΙς «Δύο όρφανές» μέ τή δικαιολογημένη έλπίδα νά ξαναφέρει λίγο κόσμο στό θέατρο. Σοφοκλής). πού ό θίασος τής «Στα­ θερής Κομπανίας» τής Ρώμης. ατά χρόνια 19081909. ϊσως γιατί ύπάρχουν σέ μερικές πόλεις θέατρα ύπ αίθρια πού όνομάζονται Αρένες. καί γιά τή μεγάλη έπιτυχία πού είχαν αύτές οΕ παραστάσεις *. ’Ας θυμη­ θούμε αύτό πού Ιγραψε ό Έντουάρντο Μπουτέ γιά τά κλα­ σικά θεάματα (Αίσχύλος. διευθυνόμενη Ακριβώς Απότόν Μπουτέ. βιβλία. έδινε στήν ’Αρένα τοϋ 'Ηλιου στήν Μπολόνια -ή Δευτέρα. Από τόν Τομάζο Μονιτσέλι. είδε νά είσακούον* Αυτές οί Αναμνήσεις τής θεατρικής ζωής τοΟ Μπουτέ είχαν δημοσιευτεί γιά πρώτη φορά στό περιοδικό «Il Viandante». na . πού τά Ιχει πΑρει μονάχα Από τά. Τό λαϊκό θεατρικό Ιργο όνομάζεται μέ μιά περιφρονη­ τική σημασία δράμα ή δραμώνας τής Αρένας. στίς 17 Νοέμβρη τοϋ 1929 δημοσιεύ­ τηκε μιά σημείωση τού Γκάιο (’Αντόλφο Όρβιέτο) πολύ σημαντική: «"Νταντόν” . μέρα τών πλυστρών. μιά προπαγανδιστική συ­ ζήτηση δηλαδή. ό συγγραφέας πρέπει νά ζεΐ στόν πραγμα­ τικό κόσμο. πού èxδιδόταν στό Μιλάνο.θεατρικό έργο δμως πρέπει ν’ Αναπαραστώνται καί δχι ν” Αναπτύσσονται σαν μιά τοποθέτηση. Πρέπει έπίσης νά τονιστεί ή έπιτυχία πού είχαν πάντα στίς λαϊκές μάζες μερικά θεατρικά ίργα τοϋ Σαίξπηρ. μ’ δλες τις Αντιφατικές Αναγκαιότητες οδτε νά έκφράζει συναισθήματα. Ή σημείωση λέει: «Μιά θεατρική συντροφιά πού “ δημιουργήθηκε” πρόσφατα καί πού συμπεριέλαβε ένα ρε­ περτόριο μεγάλων λαϊκών θεαμάτων. Στό «Marzocco». τό μελόδραμα καί τό "μυθιστόρημα στή ζωή” ». Μυθιστόρημα και λαϊκό θέατρο.

Διαφορετική είναι ή περίπτωση τοΰ Ούέλς καί τοΰ Πόε.ται οί έπιθυμίες της στή Φλωρεντία. Έ τσι στά 1929. 'Ολα είναι στοιχειώ­ δη. πού Ε­ χει κιόλας κατακτηθεί άπό τήν Ιδεολογία τής άναπόφευκτης Επιστημονικής προόδου γιά τήν κυριαρχία καί τόν Ελεγχο τών φυσικών δυνάμεων. κλπ. είναι άνώτερες άπό Εκείνες πού ύπάρχουν πραγματικά στήν Ιποχή του. Είναι δμως αύτός 6 καλύτερος δρόμος γιά νά τό ξαναφέρουιμε στό θέατρο πρόζας. περιορισμένα. δ ΣαΙν . είναι άνάγκη νά πα­ ρουσιάσουμε τόν «Κόμη Μοντεχρήστο» καί τΙς «Δύο όρφανές» καί στά 1930.).Ζύστ παρίστανται στή δίκη τοϋ Νταντόν καί φιλονικούν μαζί του. Οί δυνατές πινελιές καί οί κραυ­ γές έναλάσσονται μέ τά κατάλληλα σβησίματα καί τό κοινό άνασαίνει καί συγκατατίθεται. άλλά δχι πολύ άνώτερες καί ιδιαίτερα δχι «Εξω» άπό τή γραμμή άνάπτυξης τών Επιστη­ μονικών κατακτήσεων πού πραγματοποιούνται: ή φαντασία δέν είναι δλοκληρωτικά «αυθαίρετη» καί γι’ αύτό Εχει τήν Ικανότητα νά Εξάπτει τήν φαντασία τοΰ άναγνώστη. γιά νά έχουμε στό θέατρο κοινό.» Τό συμπέρασμα τοΰ Όρβιέτο είναι σημαντικό. Δείχνει νά παθιάζεται καί νά διασκεδάζει. γιά νά διαβάζονται οί έφημερίδες είναι άνάγκη νά δημοσιεύουμε σέ συνέχειες τόν «Κόμη Μοντεχρήστο» καί τόν «Τζιουζέπε Μπάλσαμο». μ’ Ινα πρόσφατο θεα­ τρικό Εργο Ούγγρου συγγραφέα μέ ύπόθεση παρμένη άπό τή γαλλική Επανάσταση: «Νταντόν».. δ Ροβεσπιέρος. Ό Βέρν καί τό ιαξιδιωιικο-έηιοτημονικό μυθιστόρημα. Στά βιβλία τοΰ Βέρν δέν ύπάρχει ποτέ τίποτα τό όλοκληρωτικά άδύνατο: Οί «δυνατότητες». 174 . χωρίς Ιπικίνδυνες παρεκκλίσεις τής Ιποχής. δριστικά. «’Αλλά είναι δρα­ ματική ύπόθεση φτιαγμένη Επιπόλαια.χ. Τό θεατρικό Εργο είναι τοΰ ντέ Πεκάρ καί είναι «καθαρά παθητική» δραματική ύ­ πόθεση μέ φανταστικές λεπτομέρειες Ισχατης Ελευθερίας» (π. πού μεταχειρίζεται τΙς παλιές άλάνθαστες μεθόδους τοΰ λαϊκού θεάτρου. πού διαθέτουν οί ήρωες τοΰ Βέρν.

π. 4ν καί τδ σημείο έκκίνησης μπορεϊ νά είναι λογικό καί τοποθετημέ­ νο μέσα σέ μιά συγκεκριμένη έπιστημονική πραγματικότητα: στόν Βέρν υπάρχει ή συμμαχία τοϋ άνθρώπινου πνεύματος καί τών ύλικών δυνάμεων στόν Ούέλς καί στδν Πόε τό άνθρώπινο πνεΰμα υπερισχύει καί γι’ αύτδ 6 Βέρν στάθηκε πε­ ρισσότερο δημοφιλής. πρέπει ν’ άναχθεϊ σ’ έκείνην τήν περίοδο τοϋ άνταγωνισμοϋ άνάμεσα στή Γαλλία καί στήν ’Αγγλία. Στδ «Marzocco». πού άποκορυφώθηκε στδ έπεισόδιο τής Φασόντα. Αύτή. τδν άποκάλυπτε τουλάχιστο σ’ ενα μεγάλο άριθμδ φιλήσυχων άναγνωστών. ή ισορροπία στα ρομαντικά κατασκευάσματα τοϋ Βέρν Ιγινε συγχρόνως Ινα δριο. Ή διαπίστωση είναι λανθασμέ­ νη καί άναχρονιστική: δ άντιβρετανισμδς ήταν (καί Γσως νά είναι άκόμα) Ινα βασικδ στοιχείο τής λαϊκής γαλλικής ψυ­ χολογίας· δ άντιγερμανισμδς είναι σχετικά πρόσφατος. μετά άπδ τήν ήττα καί τήν δδυνηρή έντύπωση δτι ή Γαλλία δέν ήταν τδ πιδ δυνατό. καί γι’ αύτδ δ Πόε καί δ Τσέστερτον είναι πιδ Ινδιαφέροντες.δπου άκριβώς κυριαρχεί κατ’ έξοχήν τό «αόθαίρετο». Κάτι παρόμοιο μπορεϊ νά ειπωθεί για τΙς Αστυνομικές περιπέτειες. Σήμερα είναι περισσότερο ένδιαφέρουσα ή Ατομι­ κή προσφορά τοϋ ήρωα. στίς 19 Φλεβάρη 1928. έπειδή στδν Σέρλοκ Χδλμς ύπάρχει μιά λογι­ κή ισορροπία (μεγάλη) άνάμεσα στήν έξυπνάδα καί τήν έπιστήμη. καί ήταν λιγότερο ριζωμένος άπδ τδν άντιβρετανισμό. Ινώ δ Κόναν Ντόυλ. δέν ύπήρχε πρίν άπδ τή γαλλική έπανάσταση καί όξύνθηκε μετά τδ 1870. στή δημοτικότητά του (έκτδς άπδ τήν έλλιπή καλλιτεχνική άξία) : ή Iπιστήμη Ιχει ξεπεράσει τδν Βέρν καί τά βιβλία του δέ «διε­ γείρουν» πια «τήν ψυχή». ’Ιδιαίτε­ ρα δμως. δ Αντόλφο Φάτζι («Εντυπώσεις άπδ τδν ’Ιούλιο Βέρν») γράφει δτι δ άντιαγγλικδς χαρακτήρας πολλών μυθιστορημάτων τοϋ Βέρν. στο χρόνο.χ. δμως. τοϋ Κόναν Ντόυλ' για τήν έποχή τους ή­ ταν συναρπαστικές. σέ στρατιωτικό καί πολι­ 175 . σ’ Ινα μεγάλο βαθμό. ή «ψυχική» τεχνική καθ’ έαυτή. έπειδή ήταν περισσότερο κατανοητός. σήμερα δέν προκαλοϋν σχεδόν τίποτα κι αύτό για διάφορους λόγους: γιατί δ κόσμος τών Αστυνομικών κατορθωμάτων είναι σήμερα πιδ γνωστός.

δέν πρόκειται γιά «διάσημες δίκες» μυθιστορηματοποιημένες. χρωματισμέ­ νες μέ τή λαϊκή Ιδεολογία γύρω άπό τήν διαχείρηση τής δι­ καιοσύνης. δέν μπορεϊ να παραγκωνιστεί άπ’ αύτή τήν έπιβλητική παράδοση πού καταμαρτυρείται άπ’ δλη τή γαλλική λαϊκή λογοτεχνία. πού έμποδίζει άλλες ραδιουργίες καί έγκλήματα. άφοϋ Ιχει διυλισθεϊ άπό κάθε στοιχείο δημοκρατικής καί μικροαστικής ιδεολο­ γίας: δχι πιά δ άγώνας τού καλοϋ. δε­ μένη μέ τό δίκιο τοϋ κράτους ή μέ τή φιλοδοξία τών μεμονω­ μένων πριγκήπων. Α­ ποκορυφώθηκε στή γαλλική έπανάσταση καί στήν έποχή τοΟ Ναπολέοντα: τό έπεισόδιο τής Φασόντα.). Τό πέρασμα άπό £να τέτοιο είδος μυθιστορήματος σ’ έκεϊνο τό καθαρά περιπετειώδες Ιχει ύπογραμμιστεϊ άπό Ινα προτσές σχηματοποίησης καθαρής ραδιουργίας. δηλαδή στόν ΙΟΟετή πόλεμο καί στίς έπιπτώσεις πού είχε στή λαϊκή φαντασία τής έποχής τής Ζάν ντ’ Ά ρ κ .τικό έπίπεδο. άραγε. δ άγώνας άνάμεσα στό 176 . άπλοΟ καί γενναιόδωρου λαού άπό τή μιά μεριά καί τών σκοτεινών δυνάμεων τής τυ­ ραννίας άπό τήν άλλη (οί Ιησουίτες. Τό άστυνομικό μυθιστόρημα γεννήθηκε στό περιθώριο τής λογοτεχνίας πάνω στίς «διάσημες δίκες». Μήπως ό Ροντέν τοϋ «Περιπλανώμενου ’Ιουδαίου» δέν είναι δ τύπος τοϋ όργανωτή τών «άπεχθών ραδιουργιών». ιδιαίτερα άν σ’ αύτήν μπλέκονται πολιτικά πάθη. μυστική Αστυνομία. δέν είναι δ «φίλος τού λαού». άλλά. είναι συνδεδεμένο καί τό μυθιστόρημα τού είδους τοΟ «Κόμη Μοντεχρήστο»· άκόμα κι έδώ. είχε νικήσει τή Γαλλία. Γιά τό άοτννομικό μνϋιοτόρημα. Μ’ αύτήν. ένώ δ πρίγκηπας Ροδόλφος. παρ’ δλη τήν βαρύ­ τητά του.δυνάμωσε πρόσφατα άπό τούς πο­ λέμους γιά τήν ήγεμονία τής ήπείρου (καί τού κόσμου). άντίθετα. έπειδή ή Γερμανία άπό μόνη της. Ό άντι αγγλισμός άνάγεται στή διαμόρφωση τής σύγχρονης Γαλ­ λίας σάν κράτος ένιαϊο και σύγχρονο. πού δέ σταματάει μπροστά σ’ δποιοδήποτε έγκλημα καί δολοφονία. δχι μέ συμμαχία. Ιθνος τής δυτικής Ευρώπης. κλπ. έξάλλου. μόνο.

«Οί ληστές» τού Σίλλερ' τά παραμύθια τού Χόφφμαν. Ό μεγάλος Εγκληιματίας συχνά παρουσιάζεται Ανώτερος Από τό δικαστικό σώμα. στους «Άθλιους» είναι Εν­ διαφέρων Από τήν άποψη τής λαϊκής ψυχολογίας. Ό Ροκαμπόλ τού Πονσόν ντί Τερέλ. Ό χαρακτήρας τού ’Ιαβέρη. 6 Βωτρέν τού Μπαλζάκ. σάν «άνθρωπο μέ χαρακτήρα» ύποταγμένο στό «άόριστο» κα­ θήκον κλπ. ή γαλλική συλ­ λογή για τΙς δίκες πού άπόχτησαν φήμη σ’ δλη τήν Εύρώπη. ή Ά ννα Ράντκλιφ.Επαγγελματικό καί όργανωμέ νο ϊγ κ λ η μ α και στις δυνάμεις ϊννομης τάξης. Δέν είναι άλήθεια δτι οί Εγγλέζοι στό «δικαστικό» μυθιστόρημα παρου­ σιάζουν τήν «ύπεράσπιση τού νόμου» Ενώ οί γάλλ<κ τήν Εξιδανίκευση τού Εγκληματία. δπως εκείνη τού Φουαλντέ. Ό Γκαμποριό συ­ νεχίζει τήν Αποκατάσταση τού Αστυνομικού μέ τόν «Μεσιέ Λεκόκ». καί γι’ αύτό άλλωστε ή Επιτυχία του ίδιωτικοϋ ή Ερασιτέχνη Αστυ­ νομικού) καί άπέναντι στόν Εγκληματία συχνά μεταβάλλεται ή τουλάχιστο παίρνει διάφορες Αποχρώσεις.’ άπό τόν ’Ιαβέρη γεννιέται ίσως μιά παράδοση. *0 ’Ιαβέ­ ρης είχε άδικο Από τήν άποψη τής «πραγματικής δικαιοσύ­ νης». Αλλά 6 Ούγκώ τόν παρουσιάζει μέ τρόπο συμπαθητικό. είχε τήν άπήχησή της στίς άλλες χώρες' με­ ταφράστηκε στα ιταλικά. πού όφείλεται στό δτι αύτή ή λογοτεχνία δια­ δίδεται Ακόμα καί σΕ όρισμένα καλλιεργημένα στρώματα. για τή δολοφονία τοΟ τα­ χυδρόμου τής Λυών. Ή συλλογή των «διάσημων δικών». στήν περίφημη γαλ­ λική συλλογή. πάνω στή βάση τών ϊγγραφ ω ν νόμων. κλπ. πού άνοίγει τόν δρόμο στόν Σέρλοκ Χόλμς. ίδιωτικΕς ή δημόσιες. άκριβώς σαν Αντιπρόσωπος τής πραγματικής δικαιο­ σύνης: Επιρροή τού ρομαντισμού. τουλάχιστο μερικά. Ά ς θυμηθούμε δτι 6 Σούε πού τόν είχαν τόσο διαβάσει οί 177 13 . Πρόκειται γιά 2ναν «πολιτιστι­ κό» περίπατο. Ή «δικαστική δραστηριότητα» ήταν πάντα Ενδιαφέρου­ σα καί συνεχίζει να είναι’ ή στάση του κοινού αισθήματος άπέναντι στό δικαστικό σώμα (πάντα ύποτιμημένο. πού σύμφωνα μ ’ αύτήν Ακόμα καί 6 Αστυνομικός μπορεϊ νά είναι «άξιοσέβαστος».

Σ’ αύτήν τήν Αστυνομική λογοτεχνία ύπήρξαν πάντα δύο ρεύματα: τό μηχανικό. Αλλά «τεχνικά» δέν είναι συγγραφέας Αστυνομικών μυθιστορημά­ των. Ό Βιντόκ Ε­ δωσε τήν Αφορμή για τόν Βωτρέν τοΰ Μπαλζάκ καί στόν ’Αλέξανδρο Δουμά (τόν ξαναβρίσκουμε Ακόμα λιγάκι στόν Ζάν Βαλζάν τοΰ Ούγκώ καί Ιδιαίτερα στόν Ρσκαμπόλ). Εχει έπινοήσει Sva δλόκληρο σύστημα καταδίωξης του Επαγγελματικού Εγκλήματος.Λεβρώ. «Ό Κόναν Ντόυλ καί ή Επιτυχία τοΰ Αστυνομικού μυθιστορήματος». «Βιντόκ». δπως ήταν κάποτε 6 Πόε: ό Μπαλζάκ μέ τόν Βωτρέν καταπιάνεται μέ τόν Εγκληματία. Ό Βιντόκ καταδικάστηκε σέ όχτώ χρόνια φυλακή σάν παρα­ χαράκτης. έκδ. Μιά πού ό λόγος δφερε τόν Τσέστερτον καί γιά τή σειρά τών διηγημάτων τοΰ πατέρα Μπράουν. Πρέπει νά κοιτάξουμε τό βιβλίο τοΰ Άνρύ Ζαγκό. ίδρυσε Sva ιδιωτικό γραφείο γιά ν τ ε τ έ κ τ ι β ς . "Ας δοΰμε καί τό άρθρο τοΰ "Αλντο Σοράνι. Παρίσι 1930. Στά 1812. ό Σοράνι δέν παίρνει ύπ’ δψη του δύο πο­ λιτιστικά στοιχεία πού φαίνονται βασικά: α) δέν Αναφέρεται στήν κωμικοτραγική Ατμόσφαιρα πού Εκδηλώνεται ίδιαί178 . κλπ. κατατάχτηκε στήν Αστυνομία τοΰ Ναπολέοντα καί για 15 χρόνια διηύθυνε μιά δμάδα πρακτόρων δημιουργημένη Ακριβώς γ ι’ αυτόν: Εγινε διάσημος γιά τΙς Εντυ­ πωσιακές συλλήψεις. τής ραδιουργίας καί τό καλλιτεχνικό: Ό Τσέστερτον είναι σήμερα 6 μεγαλύτερος έκπρόσωπος τής «καλλιτεχνικής» πλευράς. Ά ­ φησε τ «’Απομνημονεύματά» του. άλλά μέ Ελάχιστη Επιτυχία : μποροΰσε νά Εργαστεί μόνο στίς γραμμές τής κρατικής Αστυνομίας. Μπέργκερ . στόν «Pègaso» τοΰ Αύγούστου 1930: είναι Αξιοσημείωτο γιά τήν Ανάλυση αύτοΰ τοΰ είδους τής λογοτεχνίας καί γιά τΙς διά­ φορες ύποδιαιρέσεις πού είχε μέχρι τώρα. ’Απολυμένος Από τόν Λουδοβίκο Φί­ λιππο. γιά μιά Επιπολαιότητά του’ είκοσι Αποδράσεις. Πέθανε στά 1857. πού δέν γράφτηκαν μονάχα Απ’ αυτόν καί περιέχουν πολλές ύπερβολές καί καυχησιο­ λογίες.δημοκρατικοί άπό τΙς μεσαίες τάξεις.

τερα στό βιβλίο «Ή άθωότητα του πατέρα Μπράουν» πού εί­
ναι καί τό καλλιτεχνικό στοιχείο πού έξυψώνει τό άστυνομικό
διήγημα του Τσέατερτον, δταν, δχι πάντα, ή ίκφραση είναι
άπόλυτα έπιτυχημένη. β) Δέν άναφέρεται στό γεγονός δτι
τά διηγήματα τοϋ πατέρα Μπράουν είναι «άπολογητικές» τοϋ
•καθολικιαμου καί τοϋ ρωμαϊκού κλήρου, έκπαιδευμένος νά
γνωρίζει δλες τις πτυχές τής άνθρώπινης ψυχής, έξασκημένος άπό τήν έξομολόγηση καί άπό τή θέση του σάν πνευματι­
κού όδηγοΰ καί ένδιάμεσου άνάμεσα στόν άνθρωπο καί τή θε­
ότητα, ένάντια στόν «έπιστημονισμό» καί τή θετικιστική ψυ­
χολογία τοϋ προτεστάντη Κόναν Ντόυλ. Ό Σοράνι, στό άρ­
θρο του, άναφέρεται στις διάφορες προσπάθειες, ειδικότερα
στίς άγγλοσαξωνικές, καί μεγαλύτερης λογοτεχνικής σημα­
σίας γιά νά τελειοποιήσει τεχνικά τό άστυ νομικό μυθιστόρη­
μα. Τό άρχέτυπο είναι δ Σέρλοκ Χόλμς, μέ τά δυό βασικά
του χαρακτηριστικά: τοϋ έπιστήμονα καί τοϋ ψυχολόγου:
προσπαθεί νά τελειοποιήσει τό 2να ή τό άλλο χαρακτηριστώ
κό ή καί τά δυό μαζί. Ό Τσέστερτον ϊχει άκριβώς έπιμείνει στό ψυχολογικό στοιχείο, στό παιχνίδι άναλύσεων *αί
συνθέσεων μέ τόν πατέρα Μπράουν, άλλά φαίνεται δτι ίχει
ύπερβάλει πιό πολύ στήν τάση του προκειμένου γιά τόν τύπο
τοϋ ποιητή - αστυνομικού Γκαμπριέλ Γκάλ.
Ό Σοράνι σκιτσάρει 2να πλαίσιο τής πρωτοφανούς έπιτυχίας τοϋ άστυ νομικού μυθιστορήματος σ’ δλες τις τάξεις
τής κοινωνίας καί προσπαθεί νά ταυτίσει τήν ψυχολογική
καταγωγή τους: θα ήταν μιά έκδήλωση άνταρσίας ένάντια
στή μηχανικότητα καί τή στατικότητα τής σύγχρονης ζωής,
ενας τρόπος νά δραπετεύσει κανείς άπό τόν καθημερινό κα­
τακερματισμό. Άλλά αύτή ή έξήγηση μπορεΐ νά έφαρμοστεΐ
σ’ δλες τΙς μορφές τής λογοτεχνίας λαϊκής ή ϊντεχνης: άπό
τήν Ιπποτική ποίηση (δ Δόν Κιχώτης δέν προσπαθεί νά δρα­
πετεύσει κι αυτός, άκόμα καί πραχτικά, άπό τόν κατακερμα­
τισμό καί τή στατικότητα τής καθημερινής ζωής ένός Ισπα­
νικού χωριού;) στό μυθιστόρημα σέ συνέχειες διαφόρων είδ(δν. θ ά ήταν, λοιπόν, δλη ή λογοτεχνία καί ή ποίηση Sva
ναρκωτικό ένάντια στή χυδαιότητα; Μέ κάθε τρόπο τό άρ­
θρο τοϋ Σοράνι είναι άναγκαΐο γιά μιά μελλοντική ϊρευνα
179

πιό όργανική πάνω σ’ αυτό τό είδος τής λαϊκής λογοτεχνίας.
Τό πρόβλημα: γιατί είναι διαδεδομένη ή άστυνομική
λογοτεχνία; Είναι μιά ειδική δψη τοϋ πιό γενικού προβλή­
ματος: γιατί είναι διαδεδομένη ή μή καλλιτεχνική λογοτε­
χνία ; Για πραχτικούς, άναντίρρητα καί πολιτιστικούς λόγους
(πολιτικούς καί ήθικούς) : Καί αύτή ή γενική άπάντηση είνα·. ή πιό άκριβής στα παραπλήσια δριά της. ’Αλλά καί ή
καλλιτεχνική λογοτεχνία άκόμα, δέν διαδίδεται γιά πραχτικούς ή γιά πολιτικούς καί ήθικούς λόγους, κι αυτή, καί μόνο
έμμεσα για λόγους καλλιτεχνικής καλαισθησίας, έρευνας κι
άπόλαυσης τής όμορφιάς; Στήν πραγματικότητα, Ινα βιβλίο
διαβάζεται μετά άπό πραχτικές προτροπές (καί χρειάζεται
νά έρευνηθεϊ γιατί όρισμένες προτροπές γενικεύονται περισ­
σότερο άπό τΙς άλλες) καί ξαναδιαβάζεται γιά καλλιτεχνι­
κούς λόγους. Ή αισθητική συγκίνηση δέν προκαλεϊται σχε­
δόν ποτέ άπό τό πρώτο διάβασμα. Αυτό έπαληθεΰεται άκόμα
περισσότερο στό θέατρο, δπου ή αισθητική συγκίνηση τού
θεατή είναι έλάχιστη σέ ποσοστό σέ σχέση μέ τό ένδιαφέρον
του: γιατί στή σκηνή παίζουν ρόλο άλλα στοιχεία πολλά άπό
τα όποια δέν είναι ούτε κάν διανοητικά, άλλά άπλά φυσιολο­
γικά δπως τό sex appeal, κλπ. Σέ άλλες περιπτώσεις, ή αι­
σθητική συγκίνηση στό θέατρο δέν πηγάζει άπό τό λογοτε­
χνικό Εργο, άλλα άπό τήν έρμηνεία τών ήθοποιών *αί τήν
παρουσίαση τού σκηνοθέτη: σ’ αύτές τΙς περιπτώσεις, καί
τό λογοτεχνικό κείμενο τοϋ θεατρικού Εργου, πού προσφέρει
τό πρόσχημα γιά τήν παρουσίαση, δέν πρέπει νά είναι «δύ­
σκολο» καί ψυχολογικά ψεύτικο, άλλά άντίθετα «στοιχειώ­
δες καί λαϊκό», μέ τήν Ιννοια δτι τα πάθη πού άναπαρασταίνονται είναι τά πιό βαθιά «άνθρώπινα» καί άμεσης έμπειρίας
(έκδίκηση, τιμή, μητρική άγάπη κλπ.) καί γι’ αύτό ή άνάλυση περιπλέκεται καί σ’ αύτές τις περιπτώσεις.
01 μεγάλοι παραδοσιακοί ήθοποιοί χειρσκροτήθηκαν στό
«Μόρτε τσιβίλε», στίς «Δύο όρφανές», στό «Κοφίνι τοΟ παπα Μαρτέν», κλπ., περισσότερο άπ’ δ,τι στίς πολύπλοκες ψυχο­
λογικές μηχανορραφίες: στήν πρώτη περίπτωση τό χειρο­
κρότημα ήταν χωρίς έπιφυλάξεις' στή δεύτερη, ήταν πιό ψυ­

χρό, προορισμένο v i φτάσει στον άγαπημένο άπό τό κοινό
συγγραφέα, άπό τήν έργασία πού παρουσιάστηκε κλπ.
Μια παρόμοια αίτιολόγηση, μ’ έκείνη τοϋ Σοράνι, τής
επιτυχίας τών λαϊκών μυθιστορημάτων βρίσκεται σ’ 5να άρτ
θρο τοΰ Φίλιππο Μπούρτσιο πάνω στους «Τρεις σωματοφύλα­
κες» τού ’Αλέξανδρου Δουμά (δημοσιευμένο στή «Stampa»,
στις 22 Όκτώβρη 1930 καί ξαναδημοσιευμένο άποσπασματικά στήν «Italia Letteraria» στίς 9 Νοέμβρη. Ό Μπούρτσιο
θεωρεί τούς «Τρεις σωματοφύλακες» μιάν έξαιρετική προσω­
ποποίηση, δπως δ «Δόν Κιχώτης» καί δ «Όρλάνδος Μαινόμενος» τοΰ μύθου τής περιπέτειας, «δηλαδή, ένός ούσιαστικοΰ στοιχείου στήν άνθρώπινη φύση, πού φαίνεται ν’ άπομα■κρύνεται έπικίνδυνα καί βαθμιαία άπό τή σύγχρονη ζωή.
"Οσο περισσότερο ή ύπαρξη γίνεται λογική [ή όρθολογικοποιημένη, περισσότερο καταναγκαστικά, πού άν είναι λογι­
κή για τις κυρίαρχες άμάδες, δέν είναι γιά τούς κυριαρχού­
μενους· καί πού είναι συνδεδεμένη μέ τήν οίκονομικο-πραχτική δραστηριότητα, πού γιά χάρη της έξασκεϊται ό καταναγ­
κασμός, Ιμμεσα έστω, καί στά στρώματα τών «διανοουμέ­
νων»;] καί όργανωμένη, ή σιδερένια κοινωνική πειθαρχία,
τό όφειλόμενο καθήκον στό συγκεκριμένο άτομο Ιχει προβλεφθεΐ [άλλά δχι άπό τούς διευθύνοντες, δπως φαίνεται άπό
τΙς κρίσεις καί άπό τΙς ιστορικές -καταστροφές], τόσο περισ­
σότερο τό περιθώριο τής περιπέτειας έλαττώνεται δπως έλαττώνεται καί τό έλεύθερο δάσος, πού άνήκει σ’ δλους, μέσα
στούς άποπνιχτικούς τοίχους τής άτομι·κής Ιδιοχτησίας... Ό
ταιηλορισμός είναι Sva ώραΐο πράγ|ΐα καί δ άνθρωπος είναι
ενα ευπροσάρμοστο ζώο, Γσως, δμως, νά ύπάρχουν δρια στή
μηχανοποίησή του. ’Αν μοΰ ζητούσαν να τούς πώ τΙς βαθιές
αίτιες τής άναταραχής τής Δύσης, θ’ άπαντοΟσα χωρίς δι­
σταγμό: ή παρακμή τής πίστης (!) καί ή άπονέκρωση τής
περιπέτειας, θ ά νικήσει δ ταιηλορισμός ή θά νικήσουν οΕ «Σω­
ματοφύλακες» ; Αύτή είναι μιά άλλη συζήτηση καί τήν άπάντηση, πού πρίν 30 χρόνια φαινόταν σίγουρη, καλύτερα νά
τήν κρατήσαμε μετέωρη. ’Αν δ σημερινός πολιτισμός δέν
προχωρήσει γρήγορα, θά παραβρεθοΰμε ϊσως σέ ένδιαφέροντα
•κράματα τών δύο».
181

Τό ζήτημα είναι δτι: ό Μπούρτσιο δέν παίρνει ύπ’ δ6η του τό γεγονός δτι ύπήρξε πάντα ένα μεγάλο μέρος τής
άνθρωπότητας, πού ή δραστηριότητά του ήταν πάντα στα
πλαίσια τοϋ ταιηλορισμοΰ καί σιδηρά πειθαρχημένη, καί που
προσπάθησε να δραπετεύσει άπό τά στενόχωρα δρια τής ύπάρχουσας όργάνωσης πού τό συνέθλιβε μέ τή φαντασία καί
τή χίμαιρα. Ή πιό μεγάλη περιπέτεια, ή πιό μεγάλη «ούτοπία», πού έχει συλλογικά δημιουργήσει ή άνθρωπότητα, δηλ.
ή θρησκεία, δέν είναι ένας τρόπος δραπέτευσης άπό τόν
«γήινο κόαιμο»; Καί δέν είναι μ’ αύτήν τήν έννοια, πού μιλάει
ό Μπαλζάκ γιά τόν κλήρο σαν τό δπιο τής φτώχειας, φρά­
ση πού τήν πήραν Ιπειτα άλλοι *; ’Αλλά τό πιό άξιοσητ
μείωτο είναι δτι δίπλα στόν Δόν Κιχώτη ύπάρχει &
Σάντσο Πάντσα, πού δέ θέλει «περιπέτειες», άλλά σιγουριά
στή ζωή καί τό δτι ή πλειοψηφία τών άνθρώπων βασανίζε­
ται ιδιαίτερα άπό τήν άνησυχία τοΟ μή «προβλεπτοΟ αύριο»,
τοΰ έφήμερου τής καθημερινής τους ζωής, δηλαδή άπό μιά
πληθώρα πιθανών «περιπετειών».
Στόν σύγχρονο κόσμο, τό ζήτημα παίρνει άλλες άποχρώσεις άπ’ αύτές τοΰ παρελθόντος, έπειδή ή καταναγκαστική
όρθολογικοποίηση τής ύπαρξης πλήττει πάντα περισσότερο
τίς μεσαίες καί διανοούμενες τάξεις σέ πρωτοφανή βαθμό:
άκόμα δμως καί γι’ αύτές, δέν πρόκειται γιά παρακμή τής
περιπέτειας, άλλά γιά μεγάλη περιπέτεια τής καθημερινής
ζωής, δηλαδή γιά τό έξαιρετικά έφήμερο τής ύπαρξης, ένωμένης μέ τήν πεποίθηση ¿τι ένάντια σέ τέτοιο έφήμερο δέν
ύπάρχει άτομικός τρόπος ύπεράσπισης: ¿πότε, έπιδιώκει τήν
«ώραία» κι ένδιαφέρουσα περιπέτεια, έπειδή ¿φείλεται στήν
έλεύθερη πρωτοβουλία του ένάντια στήν «άσκημη» καί έπαναστατική περιπέτεια, γιατί ¿φείλεται σέ συνθήκες πού έχουν
έπιβληθεΐ άπό άλλους καί δχι προταθεΐ.
Ή αιτιολόγηση τοΰ Σοράνι καί τοΰ Μπούρτσιο Ισχύει ά­
κόμα καί γιά νά έξηγήσει τόν φανατικό άθλητικό «ένθουσια*
Πάνω ο’ αύτδ τό θέμα: «Έ θρησκεία, δ κλήρος καί τδ 6πιο
τίΐς φτώχειας» στδ Ά ν-όνιο Γκράμσι, «Σημειώσεις γιά τδν Μακιαβέλι, γιά τήν πολιτική καί τδ σύγχρονο κράτος» ( Σ .Ι .ίπ .) .

182

σμό» δηλαδή έξηγεΐ πολλά καί γι’ αύτό τίποτα. Τό φαινό­
μενο είναι παλιό, τουλάχιστον δσο καί ή θρησκεία, καί είναι
πολυεδρικό, δχι μονόπλευρο: Ιχει άκόμα καί μιά θετική
δψη, δηλαδή τήν έπιθυμία τής «έκπαίδευσης», γνωρίζοντας
ένα τρόπο ζωής πού θεωρείται άνώτερος άπό τόν δικό τοι>,
τήν έπιθυτ^α νά έξυψώσει τή δική του προσωπικότητα, προτείνοντας πρότυπα Ιδεών, τήν έπιθυμία νά γνωρίζει περισ­
σότερο κόσμο καί περισσότερους Ανθρώπους άπ’ δσο είναι
δυνατό σέ δρισμένες συνθήκες τής ζωής, τήν ύπεροψία κλπ.
κλπ.
Π ο λιτισ τική προέλευση ιοΰ μυθιστορήματος σέ συνέχειες.

"Ας δοΰμε τό τεύχος τής «Cultura», τοϋ 1931, άφιερωμένο στόν Ντοστογιέφσκη. Ό Βλαδίμηρος Πότσνερ ύποστηρίζει, σ’ Ινα άρθρο, δίκαια δτι τά μυθιστορήματα τοϋ Ντοστογιέφσκη Ιχουν τήν πολιτιστική προέλευσή τους άπό τά
μυθιστορήματα σέ συνέχειες τύπου Σοΰε, κλπ. Χρήσιμο είναι
νά Ιχου^ιε ύπ’ δψη μας αύτήν τήν προέλευση γιά τήν άνάπτυξη αύτής τής ρουμπρίκας πάνω στή λαϊκή λογοτεχνία,
έπειδή δείχνει πώς δρισμένα ρεύματα πολιτιστικά (ήθικά
κίνητρα καί ένδιαφέροντα, ευαισθησίες, Ιδεολογίες κλπ)
μποροϋν νά Ιχουν μιά διπλή Ικφραση: έκείνη, τήν άπλά μη­
χανική, τής αϊσθητικής πλοκής (Σούε κλπ.) κι έκείνη τή
«.λυρική» (Μπαλζάκ, Ντοστογιέφσκη καί έν μέρει 6 Βίκτωρ
Ούγν.ώ). Οί σύγχρονοι δέν άντιλαμβάνονται πάντα τήν κα­
τωτερότητα ένός μέρους αύτών τών φιλολογικών έκδηλώσεων,
δπως Ιγινε — κατά κάποιο τρόπο— στό Σοΰε, πού διαβά­
στηκε άπ’ δλες τις κοινωνικές δμάδες καί «συνέπαιρνε» άκό­
μα καί τις προσωπικότητες τής «κουλτούρας», ένώ, Ιπειτα,
ξεπέφτει σέ «συγγραφέα πού διαβάζεται μονάχα άπ’ τό λαό»
(ή «πρώτη άνάγνωση» δίνει ξεκάθαρα, ή σχεδόν, αίσθήσεις
«πολιτιστικές» ή τοϋ περιεχόμενου καί 6 «λαός» είναι Ανα­
γνώστης τής πρώτης Ανάγνωσης, χωρίς νά μπορεΐ νά κριτι­
κάρει, ϊτσι, ώστε συναρπάζεται άπό τή συμπάθεια πρός τή
γενική Ιδεολογία τήν δποία τό βιβλίο συχνά έκφράζει Ιντεχνα καί ήθελημένα).
183

IV αύτό τό ίδιο τό θέμα άς κοιτάξουμε: 1) Μάριο
Πράτς: «Ή σάρκα, 6 θάνατος καί δ διάβολος στή ρομαντική
λογοτεχνία» σέ 16ο σχήμα, σελ. χ - 505, Μιλάνο - Ρώμη,
έκδ. «Cultura» (βλ. τήν άνάλυση του Λουίτζι Φόσκολο Μπενεντέτο στό «Λεονάρντο» τοΰ Μάρτη του 1931: άπό αύτή
φαίνεται δτι δ Πράτς δέν Ιχει κάνει μέ άκρίβεια τό διαχω­
ρισμό άνάμεσα στά διάφορα έπίπεδα τής κουλτούρας, έξ οΰ
καί μερικές άντιρρήσεις του Μπενεντέτο πού, κατά τά άλλα,
δέ φαίνεται να συλλέγει τόν ιστορικό δεσμό τοΰ Ιστορικού φιλολογικού ζητήματος) ' 2) Σερβέ Έτιέν: «Le genre roma­
nesque en France depuis Γ apparition de la «Nouvelle
Héloise» jusq’ aux approchas de la Révolution», ίκδ. Άρμάν
Κολέν 3) ΆλΙς Κιλέν: «Le roman terrifiant ou «roman
noir» de Walpole à Anne Raddiffe, et son influence sur la
littérature française jusqu’ en 1840», έκδ. Τσάμπιον' καί Ρεζινάλ Γ. Χάρτλαντ (άπό τόν Γδιον έκδότη), «Walter Scott
et le roman "frénétique” ».
Ή διαπίστωση τού Πότσνερ δτι τό μυθιστόρημα τού
Ντοστογιέφσκη είναι «περιπετειώδες μυθιστόρημα» προέρχε­
ται πιθανά ¿πό ενα δοκίμιο τοΰ Ζάκ Ριβιέρ πάνω στό «πε­
ριπετειώδες μυθιστόρημα» (δημοσιευμένο ϊσως στή «N.R.F.»)
που σημείωνε «μια πλατιά παρουσίαση τών πράξεων πού εί­
ναι ταυτόχρονα δραματικές καί ψυχολογικές», ϊτσι δπως τό
Ιχουν σύλλαβει οί Μπαλζάκ, Ντοστογιέφσκη, Ντίκενς καί
Τζώρτζ Έλιοτ.
Συγκρίνατε £να άρθρο τοΰ Άντρέα Μουφλέ: «Le style
du roman - feuilleton» στον «Mercure de France» τής 1ης
Φεβρουάριου 1931. Τό μυθιστόρημα σέ συνέχειες — σύμφω­
να μέ τόν Μουφλέ — γεννήθηκε άπό τήν άνάγκη τής ψ ε υ ­
δ α ί σ θ η σ η ς πού Ινιωθαν άπειρες άθλιες ύπάρξεις, καί
Γσως νιώθουν άκόμα, για να σπάσουν — λές— τή μαύρη
μονοτονία πού σ’ αύτή φαίνονται καταδικασμένες. Γενική πα­
ρατήρηση: μπορεΐ να γίνει γιά δλα τά μυθιστορήματα καί
δχι μονάχα γι’ αυτά σέ συνέχειες: πρέπει νά άναλυθεΐ ποιά
Ι δ ι α ί τ ε ρ η ψ ε υ δ ι α ί σ θ η σ η δίνει στό λαό τό
μυθιστόρημα σέ συνέχειες, καί πώς αύτή ή ψευδαίσθηση άλ184

λάζει μαζί μέ τίς ιστορικές - πολιτικές περιόδους: Υπάρχει
ή ύπεροψία, άλλά ύπάρχει μιά βάση δημοκρατικών Επιθυ­
μιών που άντανακλώνται στό κλασικό μυθιστόρημα σέ συ­
νέχειες. Τό «μυθιστόρημα τρόμου» τύπου Ράντκλιφ, τό μυ­
θιστόρημα πού βασίζεται στίς ραδιουργίες, τό περιπετειώδες
μυθιστόρημα, τό άστυνομικό, τό κίτρινο, τοϋ ύπόκοσμου, κλπ.
'Ο snob φαίνεται στό μυθιστόρημα σέ συνέχειες πού περι­
γράφει τή ζωή τών εύγενών ή γενικά τών ύψηλών τάξεων,
άλλα αυτό άρέσει στίς γυναίκες καί ιδιαίτερα στά κορίτσια,
πού κάθε μιά τους, κατά τά άλλα, σκέφτεται δτι ή όμορφιά
μπορεί νά τήν κάνει νά μπεϊ στήν άνώτερη τάξη.
Κατά τόν Μουφλέ, ύπάρχουν οί «κλασικοί» τοϋ μυθι­
στορήματος σέ συνέχειες" άλλά αύτό είναι άντιληπτό κάτω
άπό μιά δρισμένη Εννοια: φαίνεται δτι τό κλασικό μυθι­
στόρημα σέ συνέχειες είναι έκείνο τό «δημοκρατικό» μέ διά­
φορες άποχρώσεις άπό τόν Β. Ούγκώ ως τόν Σοΰε, καί τόν
Δουμά. Τό άρθρο τοϋ Μουφλέ θά πρέπει νά διαβαστεί, άλλά
είναι άνάγκη νά Εχουμε ύπ δψη μας δτι αύτός έξετάζει τό
μυθιστόρημα σέ συνέχειες σάν «φιλολογικό είδος», γιά τόν
τρόπο γραφής κλπ., σάν Εκφραση τής «λαϊκής αισθητικής»,
πράγμα πού δέν είναι σωστό. Ό λαός είναι «δπαδός τοϋ π&·
ριεχομένου», άν δμως τό λαϊκό περιεχόμενο έκφράζεται άπό
μεγάλους καλλιτέχνες, αύτοί προτιμιούνται. "Ας θυμηθούμε
αύτό πού Εγραψα γιά τήν άγάπη τοϋ λαοϋ πρός τόν Σαίξπηρ,
πρός τούς Ελληνες κλασικούς καί, σύγχρονα, πρός τούς μεγά­
λους ρώσους μυθιστοριογράφους (Τολστόι, Ντοστογιέφσκη).
Τό ίδιο συμβαίνει καί στή μουσική μέ τόν Βέρντι.
Στό άρθρο «Ιλ mercantilisme littéraire» τοϋ Τζ. X. Ροσνί a i n é, στα «Nouvelles Littéraires» τής 4 ’Οχτώβρη
1930, Εχει ειπωθεί δτι δ Βίκτωρ Ούγκώ Εγραψε τούς «’Α­
θλιους» Εμπνευσμένος άπό τά «Μυστήρια τών Παρισίων» τοϋ
Εύγένιου Σοΰε καί άπό τήν έπιτυχία πού είχαν, τόσο μεγά­
λη πού, σαράντα χρόνια μετά, ό Εκδότης Λακρουά ήταν ά­
κόμα Εκπληκτος. Γράφει δ Ροσνί: «Οί συνέχειες, είτε άπό
πρόθεση τοϋ διευθυντή τής έφημερίδας είτε άπό πρόθεση
τοϋ συγγραφέα τους, ήτανε προϊόντα έμπνευσμένα άπό τό
185

"Ας * ’Αναφορικά μέ τόν Βίχτωρα Ούγχώ. κλπ. ένάντια στή συμβατική ήθική. είχαν μια καθορισμένη πολιτ'.] . συνδεδεμένες μέ τή λογοτεχνία τή γραμμένη σέ συνέ­ χειες.Ι.χ. (στή «Revue de Deux Mondes» τό *28 ή ’29.έπ . Τό δτι -ό «έμπόριο» καί ένα όρισμένο «γούστο» τού κοινού συναντιώνται δέν είναι τυχαίο. δς θυμηθοΟμβ τήν οΐχ ειί-η τά του μέ τών Αουΐοβίκο Φίλιππο. πού οί συνέχειες. ή. είναι π. πιό πιθανά τ6 ’29 πρέπει νά ύπάρχει Ενα άρθρο πάνω σ’ αύτό τό θέμα) [6λ.κο-κοινωνική κατεύθυνση τέτο’. (Μήπως καί ό ίδιος ό Νίτσε δέν θά έπηρεάστηκε σέ τίποτα άπό τα γαλλικά μυθιστορήματα σέ συνέχειες. "Ας δοΟμε αύτά τά ζητήματα. έγραφε συγχρόνως καί τΙς σημειώσεις τοΒ «Choses vues» (πού δημοσιεύτηκαν αργότερα) καί τά ίυό γρα­ φτά ίέν συμφωνοΟν πάντα. 6πότε καί τήν μοναρχοουνταγματιχή του θέση στό ’48.γούστο τού κοινού καί δχι άπό τό γούστο τών συγγραφέων». είναι εύκαιρία νά έρωτηθοΰμε καί νά έρευνήσουμε άν οί άντιλήψεις του γιά τόν «ύπεράνθρωπο». «Victor Hugo Académicien» στή «Revue de Deux Mondes» στίς 16 Φλεβάρη τοΟ 1929 (Σ η μ . δ Ροσνί γράφει μόνο μια σειρά παρατηρήσεων γενικά πά­ νω στήν «έμπορική» λογοτεχνία (¿πότε καί σέ ’κείνην άκόμα τήν πορνογραφική) καί πάνω στήν έμπορική πλευρά τής λο­ γοτεχνίας. Ιχουν καταγωγές πολύ πιό μέτριες. γραμμένες γύρω στό ’48. Κάθε φορά πού συναντιόμαστε τυχαία μέ κάποιο θαυ­ μαστή τού Νίτσε. Ε ίναι ένίιαφέρσν νά σημειωθεί 8τι. êvffl έγραφε τούς «Άθλιους». Λαϊχίοτιχη καταγωγή τον «υπεράνθρωπου». Καί αυτός ό όρισμός είναι έπίσης μονόπλευρος. Καί πράγμα­ τι. κλπ. είναι καθαρής Νιτσεϊκής κα­ ταγωγής.). πού άκόμα καί σήμερα τΙς κάνει περιζήτητες καί διαβασμένες άπό 2να κοινό πού ζεί τά ίδια συναισθήματα τοΰ 48 *. για τί 6 Ούγχώ συνήθως θεωρείται άνθρωπος πιστός σέ μία μονάχα παράτα­ ξη.α. Αυτό είναι τόσο άληθινό. είναι δηλαδή τό προϊόν μιας διανοητικής έπεξεργασίας πού πρέπει να τοποθετηθεί στή σφαίρα τής «ύψηλής κουλτούρας». André Le Breton.

Ινας ύπεράνθρωπος. Ή Ιδεολογία τοΰ «σωματοφύλακα» βρήκε πολλούς όπαδούς στίς λαϊκές τάξεις. μέ τόν Τζιουζέππε Μπάλσαμο καί πιθανά άκόμα. Ό Βωτρέν καί δ «φίλος τοΰ Βωτρέν» Ιχουν άφήσει ση­ μαντικά ίχνη στή λογοτεχνία τοΰ Πώλ Βαλερύ καί στίς «Ποικιλίες» του (θυμηθείτε τόν τορινέζο «φίλο τοΰ Βωτρέν» στίς «Ποικιλίες»). άλλά τόν «Κόμη Μοντεχρήστο* τοΰ Ά .θυμηθούμε δτι αύτοΟ τοΰ είδους ή λογοτεχνία. ή συζήτη­ ση — άκόμα — πού κάνει δ Ραστινιάκ στόν «Μπάρμπα Γκοριό» Ιχει πολύ. Ή έπιτυχία τοΰ Νίτσε είναι πολυσύνθετη: τά άπαντά του Ιχουν έκδοθεϊ άπό τόν έκδότη Μονάνι — καί είναι γνωτ στές οί Ιδεολογικοπολιτιστικές άρχές τοΰ Μονάνι καί τής πιό άφοσιωμένης του πελατείας. άκόμα κι αύ­ τός. είναι. αύτός νά ταυτιστεί μέ τόν Ά θω τών «Τριών Σωματο­ φυλάκων». φαίνεται δτι μπορεΐ κανείς νά πιστοποιήσει δτι μεγάλο μέρος άπό τό δήθεν νιτσεϊκό «ύπερανθρώπινο» Ιχει μόνο σάν άρχή καί σαν θεωρητικό πρό­ τυπο δχι τόν Ζαρατούστρα.. καί μέ άλλα πρόσωπα. ή­ ταν πολύ διαδεδομένη μεταξύ τών διανοουμένων — τουλά­ χιστο μέχρι τό 1870— δπως σήμερα τό λεγόμενο «κίτρινο μυθιστόρημα»). Έ τσι.χ. βρίσκει πολυάριθμες πα­ ραλλαγές σ’ άλλα μυθιστορήματα τοΰ ίδιου συγγραφέα: μπο­ ρεΐ π. δταν διαβάζουμε δτι κάποιος είναι θαυμαστής τοΰ Μπαλζάκ. Ό πιό τέλεια παρουσιασμένος τύπος άπό τόν Δουμά. δ Μ ο V τ ε χ ρ ή σ τ ο. 187 . μέ τόν τρόπο του. Ό Βωτρέν.. λαϊχίστικου καί Οπβρααπίστηκβ τδν Εορίντο Μπρίντο. πρέπει νά είμαστε έπιφυλακτικοί: ’Ακό}ΐα καί στόν Μπαλζάκ ύπάρχουν πολλά στοιχεία. Δουμά. Τέλος πάντων. Τό δτι ντρεπόμαστε άρκετά νά δικαιώσουμε διανοητικά τίς άντιλήψεις μας μ ί τά μυθιστορήματα τοΰ Δουμά καί τοΰ * Ό Βιντσένταο Μορέλλο Ιγινε «ΡαοτινιΛκ» λόγω ένός τέτοιο» γένους. παρμένη άπό τό μυθι­ στόρημα τοΰ Δουμά. θυρωρεία καί κάτω άπό τις σκάλες... πού ξέπεσε βαθμιαία σήμερα στά. νιτσεϊκό στοιχείο μέ λαχκίστικη Ιννοια* τό· ίδιο πρέπει νά ειπωθεί γιά τόν Ραστινιάκ καί τόν Ρυμπαμπρέ *. άπό τό μυθιστόρημα σέ συνέχειες.

σέ μερικές χώρες βρίσκονται άκόμα στό Μοντεχρήστο καί στόν Φένιμορ Κούπερ (βλ.). κ λ π. «Pizzo di ferro» κλπ. Ό Άντόλφο ’Ομοντέο Εχει παρατηρήσει δτι ύπάρχει . Συγκρίνατε τό βιβλίο τού Μάριο Πράτς: «Ή σάρκα. τό νά είναι κανείς άσπονδος «έκδικητής». έπιτυχία Ιδιαί­ τερα μεγάλη σ’ όποιον είναι χαρακτηριστικά καί άδιόρθωτα ■προβατίνα.). «I selvaggi». που είναι χαρακτηριστικό τών τελευταίων του ρομαντισμοί) χρόνων καί πού σκιαγραφεϊται άκόμα περισσό­ τερο στόν Ά θ ω καί στόν Τζιουζέππε Μπάλσαμο. Απελευθερωμένος άπό έκείνο τό ιδιαίτερο στεφάνι τής «μοιρολατρείας». τΙς δικαιώνουμε σύμ­ φωνα μέ τόν Νίτσε. Παράλληλα μέ τήν Ερευνα τού Πράτς θάπρεπε νά γίνει αύτή έδώ ή άλλη Ερευνα: τού «Υπεράνθρωπου» στή λαϊκή λογοτεχνία καί τών έπιδράσεών του στήν πραγματική ζωή καί στα Εθιμα (ή μικροαστική τάξη καί οί διανοουμενίσκοι είναι ιδιαίτερα έπηρεασμένοι άπό τέτοιες ρομαντικές εΐκόνες. αυτός είναι δ πόθος αύτών πού νιώθουν τήν έπίδραση τοΰ Μοντεχρήστο. θαυμάζουμε τόν Μπαλζάκ σάν τα­ λαντούχο συγγραφέα καί δχι σαν δημιουργό ρομαντικών τύ­ πων του είδους τών μυθιστορημάτων σέ συνέχειες. σάν τεχνητός παρά­ δεισος. καί. τής «Cultura»). δταν άρχίζει να κάνει πολιτική είναι δπωσδήποτε ύίπερβολικά γραφικός (ό άγώνας ένάντια στούς «προσωπικούς έχθρούς» τού Μοντεχρήστο.Μπαλζάκ. τις προβατίνες λένε: « Ά χ ! άς είχα έγώ τήν έξουσία Εστω καί γιά μιά μέρα» κλπ. σ’ άντίθεση μέ τή φτώχεια καί τήν άνέχεια τής ά­ μεσης πραγ]ΐατικής ζωής τους) : Έ ξ οδ καί ή έπιτυχία δρισχένων γνωμικών δπως: «καλύτερα νά ζεϊς μια μέρα σάν λιοντάρι. Μπορούμε νά παρατηρή­ σουμε τό πώς μερικές χώρες Εχουν παραμείνει περιφερειακές ■καί καθυστερημένες άκόμα σ’ αύτήν τή σφαίρα σέ σχέση μέ άλλες. Μά ό ■πραγματικός δεσμός φαίνεται βέβαια στό πολιτιστικό έπίπεδο. Ό τύπος του «ύπερανθρώπου» είναι ενας Μοντεχρήστο. Ένώ ό Σέρλοκ Χόλμς Εχει κιόλας γίνει Αναχρονιστι­ κός για Sva μεγάλο μέρος τής Εύρώπης. ό θάνατος καί ό διάβολος στή ρομαντική λογοτεχνία» (Ικδ. Ό Μοντε­ χρήστο. έννοείται εύκολα: γ ι’ αυτό. πού είναι σάν «δπιο» γ ι’ αυτούς. παρά έκατό χρόνια σάν προβατίνα». Πόσες άπ’ αύτέ.

Στόν Μπαλζάκ. *0 Ραστινιάκ καί δ Βωτρέν δέν πρέπει βέβαια νά μπερδευτούν μέ τά πρόσωπα τοΰ Δουμά καί γι’ αύτό άκριβώς ή Επιρροή τους είναι περισ­ σότερο «άπολογητική». Στόν «Τζιουζέππε Μπάλσαμο». δ "Αθως μοιάζει περισσότερο μέ τόν τοΰ γένους μοιραίο άνθρωπο τών τελευταίων χρόνων τοΰ ρομΛντισμοΰ: σ’ αύτό τό μυθιστόρημα οί άτομικιστικές καί λαϊκίστικες Ι­ διοσυγκρασίες ψυχαγωγούνται περισσότερο άπό τήν περιπε­ τειώδη καί παράνομη δραστηριότητα τών ίδιων τών σωμα­ τοφυλάκων. Στόν «Μοντεχρήστο» ύπάρχουν δύο κεφάλαια δπου διε­ ξοδικά γίνεται άναφορά στόν «ύπεράνθρωπο» σέ συνέχειες: έκείνο πού ?χει τόν τίτλο ’Ι δ ε ο λ ο γ ί α . να Επιθυμεί ν’ άσχοληθεϊ. κι Εκείνο που περιγράφει τό πρόγευμα στοϋ ύποκδμη τοϋ Μορσέρφ στό· πρώτο ταξίδι τοΟ Μοντεχρήστο στό ΙΙαρίσι. οτι ή ειδική του λογοτεχνία δέν Εχει ύποβληθεΐ σέ μια κριτική Εξέταση. μέ τήν δποία κανείς δέν άσχολεΐται καί δέν μπαίνει σέ φροντίδες μέ κριτικό τρόπο’ κι αύτή είναι άκριβώς ή φιλολογία σέ συνέχειες. δπως χα­ ρακτηριστικά λέγεται. Πρέπει νά Ε­ ξεταστεί άν σέ άλλα μυθιστορήματα τοΟ Δουμα. άκόμα κι δ Μπαλζάκ). ύπάρχουν «Ι­ δεολογικές» σφήνες αύτοϋ τοϋ είδους. Έκτδς άπό τό έπίγραμμα τής «δουλοπαροικίας» καί τήν Ικανοποίηση τοΰ Κλήρου. δχι μόνο άπό τή μεριά άνθρώπων σάν τόν Πώλ Βαλερύ καί τών συνεργατών του στίς «Ποικι­ 189 . ή άτομική δύ­ ναμη είναι δεμένη μέ τΙς σκοτεινές δυνάμεις τής μαγείας καί μέ τήν υποστήριξη τής ευρωπαϊκής μασονίας. άλλά ώστόσο υπεισέρχονται στήν άτμόσφαιρα τοΰ λαϊκίστικου ρομαντισμού. μέ τήν δποία κανένας δέν φαίνεται.ένα είδος πολιτιστικής «δουλοπαροικίας» πού συνίσταται στήν θρησκευτική λογοτεχνία. δταν ό Μοντε­ χρήστο συναντιέται μέ τόν έπίτροπο Βιλφόρ.λαϊκή ζωή. Στους «Τρεϊς σωματο­ φύλακες». λές καί δέν είχε σπουδαιότητα καί λειτουργικότητα στήν έθνική . άκόμα καί μέ πλατιά Εννοια (σ’ αύτήν τήν έννοια υπεισέρχεται δ Βίκτωρ Ούγκώ. ύπάρχει μια άλλη κατηγορία τής πολι­ τιστικής έθνικής καί λαϊκής ζωής. τά πρόσωπα είναι πιό συγκεκριμένα άπό καλλιτεχνική άποψη. δπότε καί τό παράδειγμα είναι λιγότερο σοφιστικό γιά τόν λοά'κό άναγνώστη.

δπως 190 . πού Επιτεύχθηκε στα μυθιστορήματα τοϋ Εύγένιου Σοΰε. Για τόν «ύπεράνθρωπο» τού Νίτσε. Στό λαϊκίστικο χαρακτήρα τοϋ «ύπεράνθρωπου» περιέχονται πολλά θεατρικά στοιχεία. 6 λαϊκίστικος «ύπερά^Βρωπος» τού Δουμά πρέπει να θεωρηθεί σάν μια Ακριβώς «δημοκρατι­ κή» Αντίδραση στήν φεουδοφχικής καταγωγής Αντίληψη γιΑ -τό ρατσισμό. Ό Στανταλ μπορεϊ να συγκριθεί μέ τόν Μπαλζάκ. έξωτερικά. ΑλλΑ είδικΑ νΑ θεω­ ρείται καί νΑ διακηρύσσεται σΑν τέτοιος. βμως. πρέπει νΑ μνημονευθεΐ 6 Ντοστογιέφσκη: Ό Ρασκόλνικοφ είναι 6 Μοντεχρήστο «κριτικαρισμένος» Από Ινα χριστιανό πανσλαυιστή. πού θεωροϋν (ή θεωρούνται άπό πολ­ λούς) δτι συγκαταλέγονται στήν «ύψηλή κουλτούρα». κλπ. πού Αποκορυφώθηκαν στόν Γκομπνό. Αύτός 6 τύπος τοϋ «ύπεράνθρωπου» έκφράζεται στό θέατρο (είδικΑ στό γαλλικό πού συνεχίζει μέ τό­ ση εύλάβεια τή λογοτεχνία σέ συνέχειες τοϋ 1848) : Ας εΐ•δωθεί τό «κλασικό» ρεπερτόριο τοϋ Ρουτζέρο Ρουτζέρι. μέ τή φι­ γούρα τοϋ Τζουλιάνο Σορέλ καί μέ άλλες τού μυθιστορημα­ τικού του ρεπερτόριου.). ΣΑν Αντίδραση σ’ αύτήν τήν τΑση τοϋ λαϊκοϋ γαλλικού μυθιστορήματος. ΓιΑ τήν έπιρροή πού τό γαλλικό μυθιστόρημα έξάσκησε πάνω στόν Ντοστογιέφσκη Ας παρα­ τεθεί τό μοναδικό τεΰχος τής «Cultura» που ήταν Αφιερωμένο στόν Ντοστογιέφσκη. νΑ ένωθεϊ μέ τήν Ανοδο τοϋ «γαλλικισμοΰ». τής «πριμαντόνας» περισσότερο. έκτός άπό τή ρο­ μαντική γαλλική έπιρροή (καί γενικά τής λατρείας τού Ναπολέοντα) πρέπει να έξεταστούν οί ρατσιστικές τάσεις. φιλοδοξίες παιδα­ ριώδεις τοϋ νΑ 6 «πρώτος τής τάξης». παρά τού ύπεράνθρωπου’ πολύς φορμαλι­ σμός «ύποκειμενικός καί Αντικειμενικός». ΓιΑ τΙς σχέσεις Α­ νάμεσα στό ρομαντισμό τών τελευταίων χρόνων καί σέ μερι­ κές άπόψεις γιΑ τή σύγχρονη ζωή (Ατμόσφαιρα σΑν έκείνη τοϋ «Κόμη Μοντεχρήστο») Ας διαβάσουμε Ινα Αρθρο τοϋ ΛουΙ Ζιλέ στήν «’Επιθεώρηση τών Δύο Κόσμων» τής 15 Δε­ κεμβρίου 1932. Αλλ’ Ακόμα καί άπό μέτριους διανοούμενους σάν τόν Βιντσέντσο Μορέλλο. όπότε καί στόν Τσάμπερλαιν καί στόν πανγερμανισμό (Τρέιτσκε. ή θεωρία τής ισχύος. “Ισως.λίες».

κλπ. ιδέες τοϋ Μπαλζάκ». δεύτερης βμως σει­ ράς». στό άρθρο του στδ «Lundis». Ό Ζολά γράφει: «Τίποτα τό πιό παράξενο Απ’ αύτήν τήν άπόλυτη Υποστήριξη τής έξουσίας. στίς 8 Αύγουστου 1931. Δέν συνέβαινε Ζτσι δμως στό παρελθόν. ( Σ . «Όνυξ». ιδιοκτήτης — γράφει δ Φλωμπέρ — ίνας πελώριος Ανθρωπάκος. Ιγραψε τδ πιδ έπαναστατικό ίργο». Παρίσι. Μποροϋμε νά βροϋμε στδν Μπαλζάκ τΙς άρχές τοϋ θετικιστικοϋ μυθιστορήματος. Ό Γδιος ό Καρό. * "Ας θυμηθοΟμε τό θαυμασμό τδν θεμελιωτήν τ1|ς φιλοσοφίας τ))ς πράξης γ ιά τόν Μπαλζάκ καί τό ανέκδοτο γράμμα τοΟ Έ νγκβ λς βποο αύτός δ θαυμασμός δικαιολογείται κριτικά. που θαύμαζε τόν συγγραφέα τών μυθι­ στορημάτων. ’Ας παραθέσουμε τδ άρθρο τοϋ Πώλ Μπουρζέ. Ό Φλωμπέρ γράφει δτι ot πολιτικές καί κοινω­ νικές ιδέες τοϋ Μπαλζάκ δέν Αξίζει τδν κόπο ν& συζητηθούν : «ΤΗταν καθολικός. καί πολλά Ιργα τοϋ Άνρύ Μπερνστάιν.)]. Ό ΣαΙν Μπέβ. 191 . πού τό ταλέντο του είναι ούσιαστικά δημοκρατικό καί πού ό Γδιο. δημοσιευμένο στό «Γιά τή λογοτεχνία καί τήν τέχνη». νομιμόφρων. Μπαλζάκ *. στά «Nouvelles Littéraires». ίκρινε σάν ευτελείς τΙς ιδέες τού Μπαλζάκ. Κοι­ νωνικές έχβόσει. Ό Μπουρζέ άρχίζει μέ τη σημείωση τοϋ πώς δίνεται σήμερα δλο καί περισσότερη σπουδαιότητα στις ιδέες τοϋ Μπαλζάκ: «Τδ παραδοσιακό [δηλ. «Ot πο­ λιτικέ. καί κοινωνικέ. Engels. οδτε κάν άναφέρεται στίς πολιτικές καί κοινωνικές του ιδέες. πρδς στίς άρχές τής Δεύτερης Αύτοκρατορίας.έ π . μετά τδ θά­ νατό του. καθολικός κριτικός. [Παράβαλε F. Αντιδραστικό] σχολείο. «Γράμμα στή Μαργαρίτα Χάρκνες» τόν 'Απρίλη τοΟ 1888. τοϋ Πριολά».ί. τοϋ άρνήθηκε κάθε θεωρητική σπουδαιότητα.6 «Μαρκήσιο. αφιερωμένο στδν Μπαλζάκ. χαράζει τ’ δνομά του δίπλα σ’ έκεϊνα τών Μπονάλ. Κατανοητό τδ άρθρο τοϋ Μπουρζέ. Ό Ταίν. πού βλέπουμε ν’ Αναπτύσσεται κάθε μέρα. τοϋ Λέ Πλέ καί αυτού τοϋ ίδιου τοϋ Ταίν.

un com m erçant... χωρίς να δικαιώνει τΙς καλλιτεχνικές δραστηριότητες. ou m ieux. δπου 6 Μπαλζάκ γράφει δτι 6 νατουραλιστής θά ϊχν.άντιδραστικοϋ δμως. où son action se déploie. je vis que la société ressem ble à la n atu re . Les es­ pèces zoologiques ré s u lte n t de ces d ifférences. les différences de sa forme. «ή παραδοσιακή σχολή» βασίζεται πάνω σ’ αύτές τΙς φτωχές Επιστημονικές φαντασιώσεις γιά νά κατασκευά­ σει πολιτικά . su iv a u t les m ilieux. L a d if­ férence en tre un soldat. που έχει άποδειχθεϊ άπό τόν Κόντ. καί μα­ κάρι νάι τα είχε πάρει στα σοβαρά καί νά είχε κατασκευάσει μέ τήν φαντασία του Ινα όλόκληρο κοινωνικό σύστημα πάνω σ’ αυτές τΙς μεταφορές. un poète. un m arin. dans les m ilieux où il est appelé à se développer. un sav a n t. il ex istera de to u t tem ps des espèces sociales com m e il y a des especes zoologiques. Ό Μπαλζάκ και ή έπιοτήμη. Ξεκινώντας άπ’ αότές τΙς προ19 2 .κοινωνικά συστήματα. ’Ας παραθέσουμε τή «Γενική Εισαγωγή» τής «’Ανθρώ­ πινης κωμωδίας». δπως ό ϊδιος λέει. le re ­ quin. Pé­ n étre de ce systèm e. Αύτό πού είναι άξιοσημείωτο είναι δτι σήμερα 6 Μπουρζέ καί. un hom m e d’ n t a t . un oisif (!!). τήν αΓώνια τιμή τοΰ δτι θ ϊ ?χει άποδείξει δτι «Γ anim al est un principe qui prend sa form e e x té ­ rieu re... un ad m in istra­ te u r. le lion. Il a donc e x isté. Γ âne. τήν έπιστήμη στήν ύπηρεσία τής άντίδρασης (τύπου Μωράς) πού κατά τ’ άλλα είναι τό πιό άκριβές πεπρωμένο τού θετικισμοΟ. . le corbeau. N e fait-elle pas de l’ hom m e. sont aussi conçidérables que celles qui d i­ s tin g u e n t le loup. δέν προκαλεϊ έντύπωση κι οδτε κάν μειώνει τό μεγαλείο τοΰ καλλιτέχνη Μπαλζάκ. Τό δτι δ Μπαλζάκ Ιγραψε αύτά τά πράγματα. la brebis» 3?. un pauvre (ü). un p rê tre. le vean m arin. a u ta n t d ’ hom m es d iffé ren ts qu’ il y a de v arié tés zoologiques?. un o u v rier.

δέν είναι δμως λιγότερο ρεαλισμός στήν πράξη. Ακόμα καί τό δτι αύτό τό «σύμπλεγμα συνθηκών» ή «περιβάλλον» έννοείται «νατουραλιστικά» είναι Ιπίσης Αληθινό. τδ δτι γιά ν’ «Αλλάξουμε» τδν άνθρωπο πρέπει πρώτα ν’ Αλλάξουμε αύτό τό σύμπλεγμα συν­ θηκών είναι σαφώς Αντιληπτό Από τδν Μπαλζάκ. Άλλά άν δλάκληρο τό κατασκεύασμα τοΟ Μπαλζάκ εί­ ναι άσήμαντο σάν «πρακτικό πρόγραμμα». Πόσα μυθιστορήματα ΙταλοΟ συγγραφέα ίχουν δημο­ 193 13 . ό Μπαλζάκ βάζει τό πρόβλημα τής «μέγιστης τε­ λειοποίησης αυτών τών κοινωνικών μορφών» καί τής έναρμόνισής τους. τής μοναρχίας κλπ. γιά νά διατηρηθεί καί νά τελειοποιηθεί ή δοσμένη μορφή. άποδεικνύει μόνο πόσο άπολιθωμένη είναι ή πα­ ραδοσιακή γαλλική σχολή. έπίσης. δ «ρεαλισμός» του. Τό δτι «πολιτικά καί κοινωνικά» είναι 2νας Αντιδραστικός. Στατιστικές παρατηρήσεις. φαίνεται μονάχα άπό τδ μή καλλιτεχνικό κομμάτι τών γραφτών του «άποσπάοματα. Πραγματικά. Καί είναι κατχνοητδς δ θαυμασμός πού ίτρεφαν γιά τδν Μπαλζάκ οί θε­ μελιωτές τής φιλοσοφίας τής πράξης: τό δτι δ άνθρωπος εί­ ναι δλο τό σύμπλεγμα τών κοινωνικών συνθηκών μέσα στίς δποίες Αναπτύσσεται καί ζεί.). ή άντίληψή του γιά τδν κόσμο. άλλά.. Φαίνεται δτι δέν ίκανε λάθος δ Φλωμπέρ. δ Μπαλζάκ εί­ ναι δ πρώτος ένός δρισμένου γαλλικοΟ λογοτεχνικοΟ ρεύμα­ τος κλπ. σ’ αύτύ ύπάρχουν στοι­ χεία πού ίχουν ένδιαφέρον γιά ν’ Ανοικοδομηθεί δ ποινικός κόσμος τοΟ Μπαλζάκ. γράφοντας δτι δέν άξίζει τόν κόπο νά συζητιούν­ ται οί κοινωνικές Ιδέες τοΟ Μπαλζάκ. παρά τδ δτι ?χει Αντιδραστική Ιδεολογική κατα­ γωγή. δηλαδή άπό τήν άποψη πού τδ έξετάζει δ Μπουρζέ. πού.υποθέσεις. στό βαθμό πού ίχει πραγματοποιηθεί καλλιτεχνικά. ή ύπεράσπιση τής Παλινόρθωσης. Τό άρθρο τοΟ Μπουρζέ. πρόλογοι κλπ. θά είναι άπαραίτητο νά «διατηρηθεί» καί νά όργανωθεί τό δοσμένο περιβάλλον. έπειδή οΐ «μορφές» δημιουργοΟνται άπό τδ περιβάλλον.

Ό «Domenica del Corriere» ίσως καί νά δημοσίευσε κανένα σ’ δλη του τή ζωή (γύρω στα 36 χρόνια) σέ έκατό περίπου δημοσιευμένα μυ­ θιστορήματα. σειρά άπό Αστυνομικά μυθιστορήματα τοΟ πρίγκηπα Βαλέριο Πινιατέλι)' πρέπει δμως νά σημειωθεί δτι τό «Tribuna» είναι κατά. 194 . θ ά ήταν ένδιαφέρον νά δοΰμε τήν έθνικότητα τών συγ­ γραφέων καί τό είδος τών δημοσιευμένων περιπετειωδών μυ­ θιστορημάτων. τοΟ Τορίνο. Αλλά παρασύρεται Από οικονομικά ζητήματα καί συχνά άπό λόγιες (Ασθενείς) θελήσεις (γι’ αύτό — πιστεύω— έχει έκδόσει Κόνραντ.τά πιό διαδεδομένα λαϊκά περιοδικά δπως τό «Ro­ manzo Mensile». δ «Domenica del Corriere». στήν σύνταξη τοϋ «Corriere della Sera» ήταν έπιφορτισμένος νά διαλέγει αύτά τά μυθιστορήματα καί ποιές δδηγίες τοΰ είχαν δοθεϊ. θ ά ήταν ένδιαφέρον νά ξέραμ£ ποιός.σιεύσει . ούγγαρέζικα (ή βαρώνη Ό ρ τζι είναι πολύ διαδεδομένη καί τά μυθιστορήματά της πάνω στήν Γαλλική Επανάσταση άνατυπώθηκαν πολλές φορές. άκόμα καί στό «Romanzo Mensile». δσον άφορδ στή σύνταξη. Τό «Tribuna Illustrata» έλάχιστα (τόν τελευ­ ταίο καιρό μιά. καί δημοσιεύει ένα είδος μυθιστορήματος δεύ­ τερης δ:αλογτ)ς. έμποτισμένο άπό μιά συντη­ ρητική καί όπισθοδρομική άντίληψη ή βασισμένο σέ καθα­ ρή ραδιουργία. πού έπίσης θά πρέπει νά έχει μιά μεγάλη κίνηση) μέχρι καί αύστραλέζικα (του Γκουίντο Μπούθμπυ. Στήβενσον καί Λόντον) : τό Γδιο μπορεΐ νά είπωθεϊ γιά τήν «Illustratione del Popolo». δεδομένου δτι στόν «Corriere» δλα ήταν άψογα δργανωμένα. τό «Tribuna Illustrata». δέν είναι καλά όργανωμένο. τό «Mattino Illustrato». Τό «Mattino Illustrato» άν καί βγαίνει στή Νάπολη. δημοσιεύει μυθιστορήματα τοΰ είδους τοΰ «Domenica». πολύ λιγότερο διαδεδομένο άπό τόν «Domenica». Τό «Romanzo Mensile» καί δ «Domenica» δημοσιεύουν πολλά άγγλικά μυθιστορήματα (τά γαλλικά δ­ μως θά πρέπει νά είναι περισσότερα) καί άστυνομικοΰ τύπου (έχουν δημοσιεύσει Σ έ ρ λ ο κ Χ ό λ μ ς καί Ά ρσ έ ν Λ ο υ π έ ν ) άλλ’ άκόμα καί γερμανικά. πού είχε άρκετές έκδόσεις) : Είναι βέβαια σέ καλύτερη θέση τό Αστυνομικό μυθιστόρημα ή κάτι άνάλογο.

νΗδη. αισθηματικά μυθιστορήματα θά πρέπει νά έχουν έντελώς ξεχαστεϊ. πού στοιχίζουν δεκάδες καί δεκάδες λιρών καί Εχουν πάρει βραβεία. Πρέπει νά συνταχθεΐ Ινας κατάλογος τών λαϊκών έκδοτών. Είναι άνώφελο νά θυμηθούμε τόν Σαλάνι. Σέ δεύτερη θέση θά Ερχεται δ Οίκος Σοτζόνιο. έκτός άπό κάποιο «άριστούργη|ΐα» τοΰ είδους πού θά πρέπει άκόμα ν’ άντέχει (δπως ή «Μελαχρινή τοΰ μύλου» τοΰ Ρίτσεμπουργκ) : άπό τήν άλλη. άρκετά προσεγγιστικό. δπου «άρέσει» άκόμα στούς «άπαλλαγμϊνους άπό τις προλήψεις» δ Πώλ ντέ Κόκ καί γίνονται ζωηρές συζητήσεις πάνω στή φι­ λοσοφία τών «Αθλίων». Έ ν α δρισμένο άριθμδ λαΓκών μυθιστορημάτων Εχουν δημοσιεύσει δ Έντουάρντο Περίνο καί πιό πρόσφατα δ Νερμπίνι. μιά παραβολή τών καταλόγων πρό πενήντα χρόνων (δταν δ «Secolo» ήταν στδ άπόγειό του) καί στούς σημερινούς. κατ’ έξοχήν λαϊκό έκδότη. θά ’ταν ένδιαφέρον νά πα­ ρακολουθήσουμε τή δημοσίευση τών μυθιστορημάτων σέ πε­ ρίληψη μέχρι έκεΐνα πού έκδίδονταν γιά κερδοσκοπικούς λό­ γους. ή διεύθυνση τοϋ «Corriere» είναι τό κέντρο μεγαλύτερης διάδοσης τών λαϊκών μυθιστορημάτων.Συγκριτικά κι ίσως άκόμα καί μέ άπόλυτο τρόπο. αύ­ τό δέ σημαίνει δτι τέτοια βιβλία δέν Εχουν διαβαστεί άπδ βρισμένα στρώματα τοΰ πληθυσμού τής έπαρχίας. Οί «ηρωες» τής λαϊκής λογοτεχνίας. Μια σύγκριση μέσα στό χρόνο τών έκδοτικών δραστη­ ριοτήτων τοΰ Οίκου Σοτζόνιο θά έδινε Ινα πλαίσιο. Έ τσι. έπειδή δ Σοτζόνιο δέν τυπώνει τό χρόνο έκδοσης καί δέν άριθμεΐ συ­ χνά τις άνατυπώσεις. δλα άντικληρικής άτμόσφαιρας καί δεμένα μέ τήν γκουερατσιανή παράδοση. άλλά μια κριτική έξέταση τών κατα­ λόγων θα έδινε Ινα άποτέλεσμα. Δημοσιεύει τουλάχιστον δεκαπέντε τό χρόνο μέ μεγάλη κίνηση. τών μεταβολών πού έχουν έπέλθει στό γοϋστο τοϋ λαϊκοΰ κοινοΰ.ή έρευνα είναι δύσκολη. Μιά άπό τις πιό χαρακτηριστικές θέσεις τοϋ λαϊκοΟ 195 . θά ήταν ένδιαφέρουσα: δλα τά δακρύβρεχτα. πού θά πρέπει νά έκδίδει καί Ινα περιοδικό.

Ό Μπάτ τσι μεταφέρει άλλοτε δλοκληρωμένα κι άλλοτε συμπερασμα­ 196 . νά άλληλοεπηρεάζονται διάφορα μυθι­ στορήματα. δταν ίχουν μπει στή σφαίρα τής πνευματικής λαϊκής ζωής. Έ τσι συμβαίνει π. Ό Περιπλανώ μένος ’Ιουδαίος. τό Μάρτη 1931. 'Ο λη τους ή ζωή είναι ένδιαφέρουσα άπό τή γέννηση ώς τό θάνατο καί αύτό έξηγεϊ τήν έπιτυχία τών «συνεχειών» άν καί είναι τεχνη­ τές: δηλαδή μπορεϊ νά συμβεΐ δ πρώτος δημιουργός αύτοδ τοϋ είδους. ξεκόβονται άπό τή «φιλολογική» καταγωγή τους καί άποκτοϋν κύρος ιστορικής προσωπικότητας. Δέν είναι άναγκαΐο νά θεωρούμε τήν «Ιστορική προσωπικότητα» κυριολεκτικά.κοινοϋ γιά τή λογοτεχνία του είναι ή έξής: δέν ένδιαφέρεε τό ίνομα καί ή προσωπικότητα τοϋ συγγραφέα. 01 ήρωες τής λαϊκής λογοτεχνίας. άλλά τό πρόσωπο τοϋ πρωταγωνιστή. στό Ιργο του. Μπάτσι «Ό Ντιέγκο Μαρτέλλι. νά γράφει γιά τό θάνατο τοΰ ήρωα καί δ «συνεχιστής» νά τόν ζωντανεύει. πρός μεγάλη Ικανο­ ποίηση τοΰ κοινοϋ. πού παθιάζεται ξανά. άλλά μ’ Ιναν τρόπο άλληγορικό. και δίνει νέα μορ­ φή στήν είκόνα. δ φίλος τών «macchiatoli» 38 στόν «Pegaso». Βλέπε τό άρθρο τοϋ Μπάτσο Μ. πα­ ρά τό δτι αύτό συμβαίνει: δηλαδή τό δτι μερικοί άπό τούς λα­ ϊκούς άναγνώστες δέν είναι κιόλας σέ θέση νά ξεχωρίζουν τόν πραγματικό κόσμο τής Ιστορίας τοϋ παρελθόντος άπό ’κείνον τό φανταστικό καί συζητοϋν γιά τις προσωπικότη­ τες τών μυθιστορημάτων. έπειδή οΐ προσωπικότητες μοιάζουν: δ λαϊκός άφηγητής ένώνει σ’ Ινα μονάχα ήρωα τΙς περιπέτειες τών δια­ φόρων ήρώων καί είναι πεπεισμένος δτι ?τσι πρέπει νά γί­ νεται γιά νά είναι «έπιτήδειοι». προσφέροντάς της περισσότερη διάρκεια μέ τό καινούριο δλικό πού τοϋ δόθηκε.χ. γιά νά κατα­ λάβουμε δτι δ φανταστικός κόσμος άπσκτδ στήν πνευματική ζωή τοϋ λαοϋ μ’. δπως θά Ικαναν γιά έκείνους πού Ιχουν ζήσει.άν Ιδιαίτερη μυθική συγκεκριμενοποίηση. Ή διάδοση τοΰ «Περιπλανώμενου ’Ιουδαίου στήν ’Ιτα­ λία κατά τήν περίοδο τοΰ Ριζορτζιμέντο.

6 Τζιουζέππε Μα· τσόνι μέλος τής τριανδρίας μαζί μέ τόν Γκουεράτσι καί τόν Μοντανέλλι..· συζητούσαν γιά τήν τέχνη. δλοι τους πατριώτες καί άνθρωποι τής μελέτης. πού αυτός πρώτος έφερε στή Φλωρεντία τό φωτισμό μέ γκά­ ζι. 6 Τζιούστι κ. 6 Βιντσέντσο Μουτέρι. δπως κι 6 ίδιος 6 πατέρας του: ό Ά ττο Βανούτσι. ’Αντόνα.299) μερικές άνέκδοτες σελίδες άπό χΐς «’Αναμνήσεις άπό τά πρώτα μου χρόνια». 3ος χρόνος. Ά ς θυμηθούμε τό χαρακτή­ ρα τού Πρόσπερο Βιάνι πού ήταν λόγιος. θυμάται άκολουθώντας τά Γχνη μερικών γραμμάτων.» Σ ’ Ινα άρθρο τού ‘Αντόνιο Μπαλντίνι («Corriere della Sera» 6 Δεκέμβρη 1931) γιά τήν Παολίνα Λεοπάρντι («"Ολα γιά δλους») καί τΙς σχέσεις της μέ τόν Πρόσπερο Βιάνι. έκδ. άρ. χημικός. τήν πολιτική καί συνάμα διαβάζανε τά βιβλία πού κυκλοφορούσαν παράνομα. πού δημοσιεύτηκαν άπό τόν Τ ζ. καθηγητής Ιλληνικών καί λατινικών. 5. 6 Τζιουζέππε Άρκατζέλλι. χλπ. άνταποκριτής τής Κρούσκα 39. 298 .Τραβέρσι («Ci­ viltà moderna». καί τό περιβάλλον δπου ζούσε ή Παολίνα δί•πλα στόν άντιδραστικότατο Μονάλντο. 6 Πιέτρο Τουάρ. Ό Βιεζώ είσήγαγε τόν «Πε­ ριπλανάμε νο ’Ιουδαίο»: διαβάστηκε στήν οίκία Μαρτέλλι μπροστά στους φίλους πού είχαν έρθει άπό τή Φλωρεντία καί άπ’ Ιξω. ΆφηγεΙται 6 Ντιέγκο Μαρτέλλι: «’’Αλλος τρα­ βούσε τά μαλλιά του. Βαλέκι) πού ό Βιάνι έστελνε στή Λεοπάρντι τά μυθιστορήματα τοϋ Ευγένιου Σοΰε («Τά μυστήρια τών ΙΙαρισίων» κι άκόμα τόν «Περιπλανώμενο Ιουδαίο») τά όποια ή Παολίνα έ­ βρισκε έξαιρετικά «ευχάριστα». 6 Σαλβανιόλι. Φλωρεντία. άλλος χτυπούσε καταγής τά πόδια του κι άλλος έδειχνε τΙς γροθιές στόν ούρανό.ά. που έγραφε τήν έπιθεώρηση «Voce della Ragione» (τής όποίας ή Παολίνα ή­ ταν άρχισυντάκτρια) καί ήταν ένάντια στούς σιδηρόδρομους..τικά (σελ. δπου 6 Μαρτέλλι θυμάται δτι συχνά (άνάμεσα ατά ’49 μέ ’59) μαζευόντουσαν στό σπίτι του οί φίλοι του πατέρα του. 197 . 6 ’Αντόνιο Μορντίνι.

Λαϊκή λογοτεχνία.L . ’Από τήν άνάλυση τού ίργου πού όφείλεται στήν καθηγήτρια Ε. Μήπως αύτό συνδέεται μέ τό γεγονός δτι είχαν προσχωρήσει στήν άριστερή τάση & Λομπρόζο καί πολλοί άπό τούς πιό «έπιφανεϊς» όποδούς του. Πρέπει νά έξεταστεϊ ή τάση τής άριστερής κοινωνιολογίας στήν ’Ιταλία ν’ άσχολεϊται μέ περισσότερο ζήλο μέ τό> πρόβλημα τής έγκληματικότητας. *Η. πού φαίνεται είχε άκριβώς σαν θέμα τή λαϊκή διδακτική λογο­ τεχνία. τού διηγήματος τών κειμένων ήθικής καί κοινωνικής διάδοσης. 1931. 246. "Ας παραθέσουμε τό βιβλίο τής Ε.P . Φορμιτζίνι . 198 . πού φιγουράριζαν σαν ή ύπέρτατη ίκφραση τής έπιστήμης καί πού επηρέαζαν μέ δλες τους τΙς έπαγγελματικές άσχήμιες καί τα έξειδικευμένα προβλήματά τους. Μπρένα «Ή ιταλική λαϊκή διδακτική λογοτεχνία τού 19ου αϊώνα *. άραγε. Μάρτης 1932) παίρνουμε αύτό τά άποσπάσματα: Τό βιβλίο τής Μπρένα πήρε ίνχ βραβείο ενθαρρυντικό στό διαγωνισμό Ραβίτσα. Ή Μπρένα ξδωσε Ινα πλαίσιο τής άνάπτυξης τού μυθιστορήματος. τοΰ θεατρικού ίργου. F . είναι συνδεδεμένο μέ αυτό: δτι δηλαδή στήν ’Ιταλία δρισμένες δμάδες διανοουμένων χτυπήθηκαν λόγω τού μεγάλου άριθμοΟ ά­ γριων έγκλτ^ιάτων καί σκεφτόντουσαν δτι δέν μπορούν v i προχωρήσουν παραπέρα χωρίς νά ίχουν έξηγήσει «Ιπιστημονικα» (δηλαδή νατουραλιστικα) αύτό τό φαινόμενο «βαρβαρισμοΰ» . οελ.Σάνταμαρία («Italia che scrive». τών πιό διαδε­ δομένων στόν 19ο αίώνα κειμένων γραμμένων σέ διάλεκτο μέ άναφορές στόν 18ο αίώνα καί σέ σχέση μέ τή φιλολογική * Μιλάνο.I. Ή μήπως πρό­ κειται για ενα άπσμεινάρι τών τελευταίων χρόνων τού ρο­ μαντισμού του 1848 (Σοϋε καί ο£ έπίπονες έργασίες του γ Α τό μυθιστοριοποιημένο ποινικό δίκαιο) .Έπιοτημονικότητα καί άπομεινάρια τών τελευταίων χρόνων ταυ ρομαντισμού.

199 . Ή Φορμιτσίνι . οι πλανόδιοι τρα­ γουδιστές στή νότια ’Ιταλία είναι χαρακτηριστικά τών κα­ θυστέρησών περιοχών δπου δ ΑναλφαβητιστμΑς είναι σέ ύψηλά έπίπεδα καί μ’ αύτόν τόν τρόπο έξηγοϋνται έπίσης οί ποιητικοί Αγώνες στή Σαρδηνία καί στή Σικελία]. Ή Μπρένα ϊδωσε στόν δρο «λαϊκό» μιά πλατιά ίννοια «συμπεριλαμβάνοντας άκόμα καί τήν άστική τάξη. τά μυθιστορήματα τοΟ Ντ’ Άτσίλιο καί τά άλλα ίδιου χαρακτήρα. έκείνη πού δέν κάνει τήν κουλτούρα σκοπό τής ζωής της. άλλά πού μπορεΐ νά προσεγγί­ σει τήν τέχνη»' ϊτσι Θεώρησε σάν «διδακτική λογοτεχνία τοΟ λαοϋ δλην έκείνη τή λογοτεχνία. τούς στίχους τοϋ Τζιούστι κι έκείνους πού έχουν σάν θέμα τις έλαφρές περι­ πέτειες καί τήν γαλήνια φύση. Δέ λέω δτι δέν θά Ιπρεπε νά ριχτεϊ μιά ματιά στίς έκδόσεις.] γιά τό χαμηλό διανοητικό έπίπεδο τών χει•ρονακτών ή Α. ή Ανάγκη νά γραφτοϋν κατάλληλα βιβλία γιά τό λαό καί νά κάνουν ώστε νά έρευνηθοϋν. τά κριτήρια σύμφωνα μέ τά όποια μιά λαϊκή λογοτεχνία πρέπει ν’ Αντλεί τήν 5μπνευσή της. δπως οι ρίμες τοϋ Πάσκολι καί τής Ά ντα Νέγκρι. Σέ μένα δμως φαίνεται δτι ή κρυφή πρόθεση στό δοσμένο θέμα ήταν νά γίνει φανερή. θά σκέφτηκε δτι. γιά παρά­ δειγμα. μαζί μέ τήν Ιλλειψη κειμένω·» λαϊκοϋ χαρα­ κτήρα τοϋ 19ου αΙώνα.κατεύθυνση τϊ)ς σφαιρικής της Ανάπτυξης. Αναπαραθέτοντας μονάχα αύτά ή μελέτη της θά ήταν περιορισμένη. μέσα άπό τις Αναλύσεις γιά τό παρελθόν. τούς «’Αρραβωνιασμένους».Σανταμαρία κάνει με­ ρικούς ένδιαφέροντες συλλογισμούς: «Αύτή ή παρουσίαση τοϋ θέματος δικαιολογείται άν σκεφτοϋμε πόσο έλλιπής κατά τό πρώτο μισό τοϋ περασμίνου αΙώνα ήταν ή διάδοση τοΟ Αλ­ φάβητου άνάμεσα στούς χειροτέχνες καί στούς γεωργούς [Αλ­ λά ή λαϊκή λογοτεχνία δέ διαδίδεται μονάχα μέ τήν Ατο­ μική άνάγνωση. δπως έ­ πίσης ελλιπής είναι ή ίκδοση κατάλληλων βιβλίων [τί ση­ μαίνει «κατάλληλα». πού δέν είναι αύλικοΰ κι έξεζηττχϊένου χαρακτήρα. συμπεριλαμβάνοντας. καί ή λογοτεχνία δέν γεννά καινούριες Αναγκαιότητες. πού σύμφωνα μέ τΙς προθέσεις τών συγγρα­ φέων θά ϊπρεπε νά έξυπηρετήσουν τήν έκπαίδευση τοϋ λαοΟ. Αλλά καί μέ συλλογικές Αναγνώσεις· Αλλες δραστηριότητες: οι «μάηδες» τής Τοσκάνης.

τά μπερδεμένα. Ή Φορμιτσίνι σημειώνει κατόπιν δτι ή Μπρένα δέν άσχολήθηκε μέ τή μελέτη τής λαογραφίας καί θυμίζει δτι είναι άνάγκη ν’ άσχοληθεϊ τουλάχιστο μέ τά παραμύθια καί τά διηγήματα τύπου άδελφών Γκρίμ. "Ας παραθέσουμε τού Άλμπέρτο Κονσίλιο τδ «Ό λαϊκι­ σμός καί οί νέες τάσεις τής γαλλικής λογοτεχνίας». Κι δμως. ξεκινώντας άπό κάτι τέτοιο. άντίθετα. «Nuova 200 . κύρια δψη τής λαϊκής ψυχής. 'ϊπήρξαν. Είναι άλήθεια δτι έξετάζοντάς τα ή Μπρένα θά έπρεπε ν’ άπομακρύνεται πολύ συχνά άπδ τδ πεδίο τής τέχνης. δπότε καί είναι άνούσια καί ψεύτικη. στή μελέτη πάνω σ’ έκείνους τούς δραμώνες τής άρένας πού άποσποΰσαν δάκρυα καί χειροκροτή­ ματα άπδ τδ κυριακάτικο κοινό τών θεάτρων δεύτερης σει­ ράς (καί πού έμπνέονται πάντα άπδ τήν άγάπη γιά τή δι­ καιοσύνη καί τδ θάρρος). θά ήταν καλύτερο νά μπορούσε νά βρεθεί ή πιδ. άνταποκρίνεται έλάχιστα στά πνευματικά ένδιαφέροντα του λαού Ιτσι. τήν πρόθεση. ώστε τδ δτι δέν είναι δημοφιλής είναι ή δίκαιη άνταμοιβή. τδ ζήτημα βρίσκεται άκριβώς έδώ.χωρίς παρ’ δλ’ αυτά νά τδ κατορθώνουν. Ή Φορμιτσίνι έπιμένει στή λέξη «διδακτική». φρ:κιαστικά. Θά Ιπρεπε πιό άναλυτικά νά ?βγαίνε σάν συμπέρασμα τδ γιατί ή καλή πρόθεση παρέμεινε πρόθεση. τά μυθιστορήματα τής Ίνβερνίτσιο). άλλά δέν δείχνει τδ περιεχόμενο πού θά ’πρεπε νά Ιχει αυτή ή Εννοια. άλλά στήν άνάλυση αύτών τών βιβλίων πού δια­ δόθηκαν καί διαδίδονται άκόμα άνώμεσα στδ λαδ (π.άλλά. Ή «τάση» τής λαϊκής λογοτεχνίας. πού διοψΛρφώνε’.χ. τά παράλογα. άλλα Εργα (Ιδιαίτερα στδ δεύτερο μισό τοΟ 19ου αίώνα) πού πρότειναν σάν κύριο τήν έπιτυχία καί σάν δευτερεΰον τήν έκπαίδευση καί είχαν μεγάλη έπιτυχία στις λαϊκές τάξεις. 01 «λαϊκίοτικες» τάσεις. τδ μυστικδ αύτοϋ πού μπορεί νά τήν έκπαιδεύσει δταν τήν £χει φτάσει σ’ 2να πεδίο δράσης λιγότερο μονόπλευρο καί περισσότερο γαλή­ νιο».

στήν ’Ιταλία. μερικές όμάδες τής γαλ­ λικής διανόησης άντιδροΰν μ’ αύτά τά κινήματα «πρός τό λαό». μέ μιά δρισμένη Ιννοια. πού δέ θέλει να χάσει τήν ήγεμονία της πάνω τΙς λαϊκές τάξεις καί πού γιά νά έξασκή­ σει καλύτερα αύτήν τήν ήγεμονία άποδέχεται ένα μέρος τής ■προλεταριακής ιδεολογίας. Ή θέση τοϋ Κοναίλιο (λίγο -πολύ άναλυμένη καί κατανοητή) είναι ή έξής: μπροστά στήν ανάπτυξη τής πολιτικής καί κοινωνικής δύναμης τοΰ προ­ λεταριάτου καί τής ιδεολογίας του. άκόμα κι άν 2- 201 . Πρέπει νά έξετάσουμε άν κι ένα άκόμα τέτοιου είδους φαινόμενο δέν είναι πολύ σημαντικό καί σπουδαίο Ιστορικά καί άν δέν άντιπροσωπεύει μιά άπαραίτητη μεταβατική φά­ ση κι Ινα έπεισόδιο τής Εμμεσης «λαϊκής έκπαίδευσης». ¿μως δτι ή μυθιστοριοποιημένη βιογραφία. μπορούμε νά ποϋμε δτι.Antologia». άπ αύτήν τήν άποψη. τδ ιστορικό λαϊκό μυθι­ στόρημα τύπου Α. σ’ αύτήν τήν ειδική κατηγορία. ουσιαστικά. πού τεί­ νει σ’ Ινα σκοπό έπιτυγχάνει τό άντίθετό της. ’Ας δούμε τδ δημοσίευμα τού οίκου «Κορμπάτσο» καί κάποιου άλ­ λου καί ειδικά τά βιβλία τοΰ Ματσουκέλλι. θ ά ήταν μιά έπιστροφή σέ πιό «δημοκρατικά» σχήματα. «τδ χάσμα φτάνει στδ μεγαλύτερό του σημείο». δηλαδή. Δουμά πατέρα. Τό πλησίασμα στό λαό θά σήμαινε λοιπόν 2να ξαναμάσημα τής άστικής σκέψης. "Αν είναι άληθινδ δτι ή μυθιστοριοποιημένη βιογραφία συνεχίζει. τοΰ τυπικού σημερινού «δημοκρατικισμού». Ό Κονσίλιο ξεκινά άπό τήν Ιρευνα τών «Nouvelles Littéraires» γιά τό «’Εργατικό καί άγροτικό μυθιστόρημα» (τόν Ιούλη καί Αύγουστο τοΰ 1930). 1 ’Απρίλη 1931. Έ ­ νας κατάλογος τών «λαϊκίστικων τάσεων» καί μιά άνάλυση τής κάθε μιας τους θά ήταν ένδιαφέρουσα: θά μπορούσε ν «άνακαλυφθεΐ» μ'.ά άπ’ αυτές πού δ Βίκο όνομάζει «πανουρ­ γία τής φύσης». πώς μιά κοινωνική ώθηση. Μυϋιστοριοποιημένες βιογραφίες. θ ά πρέπει νά ξαναδιαβάσουμε τό άρθρο άν θέλουμε νά έξετάσουμε τό θέμα δργανικά. Ά ς σημειωθεί.

οτήν «Nuova Antologia» τής 1ης Όκτώβρη 1929. μέ πλατιά ίννοια. άφ’ έτέρου σημερινού γαλλικοϋ τύπου (Μάκ . Ό σύγχρονος τύπος τοϋ λαϊκοϋ μυθιστορήματος είναι άστυνομικοϋ.). τοϋ 1804: «ΣτΙς μέρες μας ή σκηνή έχει άλλάξει: καί δέν είναι σπάνια ή περίπτωση νά βλέπεις τούς δολοφόνους στά άντρα τους καί τούς τρελούς στό τρελοκομείο. στή μικροαστική τάξη τής πό­ λης καί τοϋ χωριού. Έ τσι δέν Ιχουμε καί τίποτα. θέατρο. *». άφ’ ένός τύπου Στήβε^ σον. Μαλρώ. τών τρελοκομείων. δσον άφορά τό περιπετειώδες μυθιστόρημα. Δέ μπορούμε άραγε ν’ άφήσουμε στά δικαστήρια τό καθήκον τής τιμωρίας αύτών τών τεράτων πού άτιμάζουν τό δνομα τού άνθρώπου καί στούς γιατρούς τό καθήκον τής θεραπείας τών δυστυχισμένων ποί> * ’Αλμπέρτο Μάνται.. τών έπικίνδυνων δα­ σών. κλπ. ώστόσο δέν είναι δημοφιλής μέ μιά συ­ νολική έννοια.Τζιάκομο Μποϊελντιέ. Γράφει δ ’Αλμπέρτο Μάντσι: «Τό δακρύβρεχτο θεατρι­ κό έργο καί ή αισθηματική κωμωδία είχαν γεμίσει τό παλκοσένικο μέ τρελούς κι έγκληματίες κάθε είδους καί ή γαλ­ λική ’Επανάσταση — έκτός άπό έλάχιστα ευκαιριακά έρ­ γ α — δέν ε?χε γίνει καθόλου πηγή έμπνευσης στούς συγ­ γραφείς θεατρικών ίργων. Λόντον. 202 . Κόνραντ. «κίτρινου» τύ­ που καί σ’ αυτή τήν κατηγορία δέν Εχουμε τίποτα. ή ιταλική κυ6έρνησι> καί ή λογοκριοία». πού πιστεύει δτι έχει γίνει «κυρίαρχη τάξη» καί άπόλυτος κύριος τοϋ κράτους. Ό Μάντσι άναφέρει Ινα κομμάτι άπό ένα σύγγραμμα τοϋ δικηγόρου Μαρία . σάν τό μυθιστόρημα σέ συνέχειες: Απευθύνε­ ται σ’ £ν* κοινό πού ίχει ή πού πιστεύει δτι ίχει άπαιτήσεις γιά μιάν άνύτερη κουλτούρα. πράγμα πού θά σημείωνε μιά και­ νούρια κατεύθυνση στήν τέχνη καί πού θά ?βγάζε τό κοινό άπό τό δρόμο τών μυστήριων ύπόγειων. «Ό κόμης Ζιρώ.Όρλάν..χει ένα λαϊκό κοινό.

Γιατί πρέ­ πει νά πηγαίνουμε στό θέατρο γιά νά δοϋμε τούς «Ληστές» [κωμωδία τύπου «Ό Ρομπέρ.]». τό 1791. Ό Ντέ Άμίτσις. Τσ. Τό άρθρο τοΰ Μάντσι περιέχει μερικές σπόντες γιά τή στάση τής λογοκρισίας στήν έποχή τοΰ Ναπολέοντα ένάντια σ’ αύτό τό είδος τοΰ θεάτρου είδικά βταν οί μή φυσιολογικές ύποθέσεις πού παρουσιαζόντουσαν ίθιγαν τήν μοναρχία. είρήνη στίς καλύβες»' προερ­ χόμενη άπό τούς «Ληστές» τοΰ Σίλλερ]. πού κατάληξε μετά κρατικός ύπάλληλος. άκόμα κι άν πρόκειται γιά θεατρικές ύποκρίσεις. Ό Μποϊελντιέ κριτικάρει «τό είδος πού. Ποιά Ισχυρή Ιλξη. Έντμ&ντο ντέ Ά μ ίτο ις και Τζιονζέτυιε Τοέζαρε ’'Αμπα. Τσ. ή τρελή άπό Ιρωτα». παρά τήν βαθιά τους άντίθεση καί τή διαφορετική τους στάση. μπορούμε καί μεις οί Γδιοι νά γίνουμε θύματα άξιας συμπάθειας. καί πού γιά χάρη τους. καί ή τεράστιά του έπιτυχία. καθορίστηκε άπό τή φρά­ ση «πόλεμος στούς πύργους. «Τό ντελίριο». Ά μ π α είναι περισσότερο «παιδαγωγός» καί περισσότερο «έθνικολαϊκός»: Είναι βέβαια δημοκρατικός μέ πιό συγκεκρι­ μένη Ιννοια άπό τόν Ντέ Άμίτσις. κλπ. ποιό θέλγητρο μπορεΐ νά έξασκήσει στό θεατή ή είκόνα τών κακών πού σύμφωνα μέ τήν ήθική καί φυσική τάξη καταστρέφουν τό άνθρώπινο είδος. γιά τόν παραμι­ κρό κλονισμό τών κουρασμένων νεύρων μας. άπό τή μιά στιγμή στήν άλλη. τΙς «Τρελές καί άρρωστοι άπό Ιρωτα» [κωμωδίες τύπου: «Νίνα. στήν πραγμα­ τικότητα. είναι δουλικότερος πρός τΙς κυ­ ρίαρχες ίμάδες πατερναλιστικής μορφής. Ό Τζ. έπειδή είναι πολιτικά ρωμαλέος καί ήθικά πιό αυστηρός.τα έγκλήματά τους δίνουν θλιβερά χτυπήματα στήν άνθρωπότητα. «Ό ιππότης ντέ λα Μπάρε». Ή σημασία τής «Στρατιωτικής ζωής» τοΰ Ντέ ’Αμίτσις. Ά μ πα . άρχηγός τών ληστών» τοΰ Λαμαρτεγιέρ. Στή «Στρατιωτική ζωή» πρέπει νά προσεχθεί τό κεφά­ . μοΰ φαίνεται έπικίνδυνο καί γιά λύπηση». Ή «Στρατιωτική ζωή» πρέπει νά παραλληλιστεί μέ β­ ρισμένες δημοσιεύσεις τοΰ Τ ζ. παρά τά έπιφανειακά φαινόμενα.

τής 7 Ίανουαρίου 1932. μαζί μέ μιά δλόκληρη σειρά άπό παρόμοια βιβλία («ΟΕ Φράγκοι Βασιλιάδες». Δέν μπορούμε νά κρίνουμε τό πο­ λιτιστικό έπίπεδο τής ζωής τοϋ λαοϋ έκείνου τοϋ καιροϋ χω­ ρίς νά έξετάσουμε αύτό τό θέμα. πού άλλοιώνει δλη τή λαϊκή ψυχο­ λογία τοϋ βιβλίου καί μεταστρέφει τήν ψυχολογική . θ ά πρέπει νά έξεταστεϊ ή ύπόλοιπη λογοτεχνία γιά τή χολέρα σέ δλο τό Νότο.). ό Γκουερίνο. Σ’ αύτά τά στρώματα άντιστοιχεϊ μιά δριαμένη λαογραφία κι ένας καθορισμένος «κοινός νοϋς». 'Ο πρώτος τίτλος «ΟΕ κλασικοί τοϋ λαοϋ» είναι πλα­ τύς καί άόριατος: Ό «Γκουερίνο». οΕ Εατορίες ληστών. τήν πιό στοιχειώ­ δη καί πρωτόγονη πού είναι διαδεδομένη στά πιό καθυστε­ ρημένα καί «παραμελημένα» στρώματα τοϋ λαοϋ: ειδικά ατό Νότο. Στόν «Corriere della Sera». ό έπωνομαζόμενος Μεσκίνο».συναι­ σθηματική σχέση τών λαϊκών άναγνωατών πρός τό βιβλίο. ατά βουνά κλπ. ατούς στρατιώ­ τες. δημοσιεύτηκε ένα άρθρο μέ ύπογραφή Ράντιους μέ τόν τίτλο: «OC κλασικοί τοϋ λαοϋ. Ό Γχουερίν Μεσχίνο. «Ό Μπερτόλδος». στα 1866 . ή χολέρα: τρία άξεχώριατα γεγονότα. στούς άξιωματούχους κατά τήν διάρκεια τής χολέρας.). τό ξεσήκωμα τοϋ Παλέρμο. Επποτών κλπ. Παρουσιάζεται άμέσως δτι δ Γκουερίνο είναι άπό βασιλική 204 .1867. Πόλεμος τοϋ 1866. (Υπάρχουν έπίσημες έκδόσεις γιά τά έγκλήματα ένάντια στίς άρχές. ΟΕ άναγνώστες τοϋ «Γκουερίνο» δέ διαβάζουν τόν Δουμά ή τους «’Αθλιους» κι άκόμα λιγότερο τόν Σέρλοκ Χόλμς. 'Ο Ράντιους ψιλοδιάβασε τό βιβλίο καί δέν Ιχει καί τό­ σο καλή σχέση μέ τή φιλοσοφία. Δίνει στόν «Μεσκίνο» μιά έγκεφαλική σημασία: «τό παρατσούκλι κολλήθηκε στόν ffρωα λόγω τοϋ δτι ή γενιά του ήταν άνέκαθεν φτωχή καί ά­ θλια»: κολοσσιαίο λάθος.λαιο: «Ό Ιταλικός στρατός τόν καιρό τής χολέρας τοϋ 1867». άντιπροσωπεύει μιάν δρισμένη λαϊκή λογοτεχνία. έπειδή παρουσιάζει τή στάση τοϋ λαοϋ τής Σικελίας ■πρός τήν κυβέρνηση καί τούς «’Ιταλούς» μετά τό ξεσήκωμα τοϋ Σεπτέβρη 1866.

Ίσ ω ς Ετσι έξηγεΐται ή άπουσία έρωτικής πλοκής. άλλά ή άτυχία του τόν κάνει νά γίνει «δοϋλος». γιά τή «γεωγραφία». θ ά μπορούσε ν’ άναλυθεϊ ό «Γκουερίνο» σάν «Εγκυκλοπαίδεια». ένάντια στήν άτυχία. γιατί κι δ Γδιος δ Γκαριμπάλντι Ιχει 205· . άπ’ αυτήν τήν άποψη. πού Ιχει καταντήσει δούλος. άνακτά τήν κοινωνική του θέση. τού λαοϋ πού άφήνεται στήν τύχη του.χ.γενιά. σαν λαϊκό «Ιταλικό» ποίημα' πρέπει νά. Ετσι ώ­ στε νά είναι ικανοποιημένοι καί νά παίρνουν στά σοβαρά τόν «Γκουερίνο». δοαμένης τής παραμέλησης τοϋ λαοϋ άπό πολιτιστική άποψη. ώστε νά Εχουμε πληροφορίες γιά τό χα­ μηλό διανοητικό έπίπεδο πλατιών λαϊκών στρωμάτων καί γιά τήν άδιαφορία τους γιά τήν κουλτούρα πού άκάμα τούς τρέφει. Στόν «Corriere della Sera» τής 8 Γενάρη 1932. Πρόκειται λοιπόν γιά Ινα βασιλόπουλο. που άνακτά. ύπάρχει καί στόν πιό πρωτόγονο λαό. καί μετατρέπεται σέ ένθουσιασμό δταν δ ήρωας. Ό «Γκουερίνο». σάν «λαϊκή Εγκυκλοπαίδεια»: είναι ά­ ξιο προσοχής τό πόσο χαμηλή θά πρέπει νά είναι ή κουλ­ τούρα τών στρωμάτων πού διαβάζουν τόν «Γκουερίνο» καί πόσο λίγο ένδιαφέρονται π. δημο­ σιεύτηκε τό γράμμα πού Εστειλε δ Γκαριμπάλντι στόν Ραφαέλο Τζοβανιόλι στίς 25 Ιουνίου 1874 άπό τήν Καπρέρα. δη­ λαδή «ποταπός» δπως λεγόταν στόν Μεσαίωνα κι δπως βρί­ σκεται στόν Δάντη (στή «Νέα Ζωή» θυμάμαι πάρα πολύ καλά). Ό «Γκουερίνο». μόλις διάβασε τό μυθιστόρημα: «Σπάρτακος». Ό «Σπάρτακος» τοϋ Ραφαέλε Τζοβανιόλι. δηλαδή δτι δέν Ιχει δεχτεί καμιά έπεξεργασία καί τελειοποίηση. μέ τα μέσα καί τή θέληση πού διαθέτει. τή φυσική του σειρά' αύτός δ παραδοσιακός σεβασμός στή γέννηση πού γίνεται «προσφιλής» δταν ή άτυ­ χία χτυπά τόν ήρωα. πόσο χοντροκομμένο καί ά­ τεχνο είναι τό βιβλίο. Τό γράμμα είναι πολύ ένδιαφέρον γι’ αύτήν τήν πραγματεία πάνω στή «λαϊκή λογοτεχνία». ή δλοκληρωτική άπουσία έρωτισμοΰ στόν «Γκουερίνο». σημειωθεί.

δ τυρολέζικος δμνος τοΰ ’Αντρέα Χόφερ πού 2δωσε τή μουσική μορφή στήν «Molodaia Gua­ rdia») . συνειδητά. νά γίνει «σημερινός». Γιά τά μυθιστορήματα θά ύπήρχε τό Εμπόδιο σχετικά μέ τά δικαιώματα τοΰ συγγραφέα. άφοϋ πέρασαν άπό δύο ή τρεϊς Επεξεργασίες. θ ά γινόταν. θά ήταν δυνατό νά γίνει μέθο­ δος: θά μποροϋσε νά «μεταφραστεί» σέ σύγχρονη γλώσσα: νά καθαριστεί άπό τά ρητορικά καί τύπου μπαρόκ σχήματα σάν άφηγηματική γλώσσα.γράψει «λαϊκά μυθιστορήματα» καί στό γράμμα ύπάρχουν τά βασικά σημεία τής «ποιητικής» του σ’ αύτό τό είδος. μέ τά μουσικά μοτίβα πού Εχουν άπήχηση στό λαό: πόσα έρωτικά τραγούδια δέν 2χουν γίνει πολιτικά. Αύτό συμ­ βαίνει σ’ δλες τΙς χώρες καί θά μποροΰσαν νά άναφερθοϋν πε­ ρίεργες περιπτώσεις (π. έκείνη ή μικρή έργασία προσαρμογής στό χρόνο καί στά νέα αισθήματα καί τούς καινούριους τρό­ πους γραφής πού παραδοσιακά ή λαϊκή λογοτεχνία ύπέφερε. σέ μιά περίοδο πού τό λαϊκό μας «μυθιστό­ ρημα -δταν «άντικληρικό» καί «έθνικό». ’Απ’ δ.τι θυμάμαι. πού κάθε έποχή μετάφρασε καί διαμόρφωσε σύμφωνα μέ τήν κάθε φορά νέα κουλτούρα. στό βαθμό πού μεταδινόταν άπό στόμα σέ στόμα καί δέν είχε σταθεροποιηθεί καί άπολιθωθεί μέ τή γραφή καί τήν τυ­ πογραφία. "Αν αυτό γίνεται άπό μιά γλώσσα σέ μιάν άλλη γιά τ’ άριστουργήματα τοΰ κλασικού κόσμου. πού 2χω τήν Εντύπωση ίτ ι σήμερα ισχύουν μέχρι όγδόντα χρόνια άπό τήν πρώτη 206 . κάτω άπ’ δρισμένους δρους. γιατί δέ θά μποροϋσε — άραγε— καί δέ θά 2πρεπε νά γίνει γιά Εργα σάν τόν «Σπάρτακο» καί άλλα. Ό «Σπάρτακος» τοΟ Τζοβανιόλι έξάλλου είναι Ινα άπό τά έλάχιστα Ιταλικά λαϊκά μυθιστορήματα πού διαδόθηκε καί στό Εξωτερικό. μοϋ φαίνεται δτι δ «Σπάρτακος» θά μπορούσε νά ήταν ειδικά άφορμή γιά μιά προσπάθεια πού.χ. είχε — δηλαδή — στενά τοπικά χαρακτηριστικά καί δρια. που Ιχουν μιά άξία πολιτιστική περισσότερο «λαϊκή» παρά καλ­ λιτεχνική. νά καθαριστεί άπό κάθε τεχνική -καί στυλίστικη Ιδιοσυγκρασία 40. Αύτή ή έργασία προσαρμογής έπαληθεύεται άκόμα στή λαϊκή μουσική.

Βαλλέ. «Εύγενής ποιητής»). τδν άθεΐσμό. μυθιστορήματα μέ θέματα γιά τά πιδ χαμηλά κοινωνικά στρώματα. Γκονκούρ. Δη­ μοσίευσε Ζολά. Ή Γδια έκδοτική έταιρεία τής «Πεταλούδας» δημοσίευε μια «Νατουραλιστική βιβλιοθήκη» καί μιά «Σοσιαλιστική βι­ βλιοθήκη»' «Τδ ήμερολόγιο τών άθέων γιά τδ 1881». τά νοσοκομεία. ό Σωκράτης. Σέ στύλ μπαρόκ. τδ νατουραλισμό (Στεκέττι. δ «Κόμης Μοντεχρήστο» κλπ. τοΟ Καρντούτσι. Έγραψαν σ’ αύτδ δ Πάολο καί δ Φιλίππο Τουράτι. Τδ περιοδικό κατάληξε να γίνει ή έπιθεώρηση μιας δμάδας «καλλιτεχνών». 207 . ό Χριστός είπαν τήν άλήθεια: «Γιά τδν Σατανά. σκεφτόμαστε δτι μι­ λούσε γι’ άγώνες ποντικιών). σαν τοϋ Τουράττι (άς θυμη­ θούμε τούς στίχους πού Ιχουν μεταφερθεί άπό τδν Σκιάβι στήν άνθολογία «Απάνθισμα κοινωνικών τραγουδιών») ό Βούδδας. τδν «"Γμνο στδ Σατανά». « '// πεταλούδα».. Δημοσίευε τοϋ Τζ. τους δρόμους ( Λ ο Ο μ π ε ν π ρ ο ­ λ ε τ α ρ ι ά τ ο ) . οΐ «Άθλιοι». Ά ς παραθέσουμε τό Ιργο τοΟ Άντόνιο Μπαλντίνι. τά πορνεία. βλέποντας τδ βιβλίο. για τόν άντικληρισμό. «Ή πεταλούδα». ό «Περιπλανώμενος Ιου ­ δαίος».χ. Άουρέλιο Κοστάντσο «Οί ήρωες τής σοφίτας» (άπδ παιδιά στδ σπίτι. ήταν διευθυντής του «Όχλου» καί Ιγραφε τά μυθιστορήματά του: «Τδ ¿γνωστό Μιλάνο» καί «01 έκτραχηλισμένοι» σάν συνέχεια του πρώτου. Ινας άπιστος κρύβει τδν δρκο — ΖοΟν ot νε­ κροί καί είναι άνώφελο νά τούς πνίγουμε». 16 Ίούνη 1931. Ι­ δρύθηκε άπό τόν Άντζελο Σομαρούγκα στδ Κάλιαρι καί μετά άπδ δύο χρόνια μεταφέρθηκε στό Μιλάνο (γύρω στδ 1880). έκείνη τήν έποχή. γιά τΙς φυλακές. στή «Nuova Antologia». πού είναι πολύ προσκολλημένα στην άρχική τους μορφή). Ό Βαλέρα.Ικδοση (δέ θά ήταν δμως δυνατό νά έκσυγχρονιστούν δρισμένα Ιργα: π. Έγραφε δ Τσεζάριο Τέστα. διευθυντής του «Αντίχριστου» καί δ Ούλίσσε Μπαρμπιέρι. «Πε­ νήντα χρόνων παραφωνίες»: ή «πεταλούδα έμπρηστής». «προλετάριων».

Μπορεί νά έχει ένδιαφέρον σχετικά μέ τήν έπιτυχία τοΰ έργου τοΰ Πιραντέλλο στήν Εύρώπη καί γι’ αότδ πρέπει νά δοΰμε πότε δ Μπόιερ έγραψε τδ βιβλίο του. 1930). έγραψε δ Ραφαέλε Γκαρτσία στό «Γιά τήν ιστο­ ρία τής λογοτεχνικής μας δημοσιογραφίας». δ δποϊος άναπλάθει συνεχώς τή φυσική καί ήθική του «προσωπικότητα». έκδ. Τί κι άν μεταβάλουμε τδν έξωτερικδ κόσμο. άλλά «ήθικδ» ή «ήθικιστικό». πρέπει δ καθένας μας νά νικήσει τόν Κάιν πού ’χει μέσα του καί νά κάνει νά θριαμβεύσει 6 ’'Αβελ: τδ πρόβλημα τοΰ «κακοΰ» δέν είναι λοιπδν πολιτικό ή οίκονομικοκοινωνικό. Μιλάνο. διαφορετική πάντα κι ώστόσο πάν­ τα ίδια. τήν έποχή πού έβγαινε ατό Κάλιαρι. Αύτό πού είναι σημαντικό είναι τδ άτομικδ ήθικδ πρόβλημα. Μπιέττι. Ό φυλακισμένος τραγουδιστής Τοΰ Γιόχαν Μπόιερ (μεταφρασμένο άπό τούς Λ. στήν «Giossa Perenne» τόν Φεβρουάριο τοΰ 1929. Πρέ­ πει νά προσεχθοϋν δυό πολιτιστικές άπόψεις: 1) ή άντίληψη γιά τόν πρωταγωνιστή ή «πιραντελλική».. νά σκοτώσει τδν Ιουδαϊσμό πού έχει μέσα του. Ντάουλι. Γκρέι καί Τζ.Αύτό τό έπεισόδιο τής «καλλιτεχνικής ζωής» τοΟ Μι­ λάνου μπορεί νά μελετηθεί καί νά έπαναληφθεϊ άπό περιέρ­ γεια κι άκόμα δχι χωρίς ένα κριτικό καί διδακτικό ένδια­ φέρον. τδ σύνολο τών σχέσεων . πού περιέχεται στδ τελευταίο μέρος τοΰ βιβλίου. κλπ. Είναι ένδιαφέρον τδ γεγονδς δτι ή θεωρία . σέ κάθε άνθρωπο σάν νά λέμε. 2) ή πιδ στενά λαϊκή άντίληψη. Σέ κάθε έναν ύπάρχει δ «Ιουδαίος» καί δ «χριστιανός». ύπάρχει ένας Κάιν κι ένας ’Αβελ πού παλεύουν μεταξύ τους: άν θέλουμε νά έξαλείψουμε τδ κακδ άπδ τδν κόσμο. Γιά νά έκφραστεΐ μέ «θρησκευτικούς» δρους. Γιά τήν «Πεταλούδα». δ συγγρα­ φέας ύποστηρίζει μέ πιραντελλική μορφή τήν παλιά θρη­ σκευτική καί Αναμορφωτική άντίληψη τοΰ «κακοΰ»: Τδ κακδ βρίσκεται βαθιά μέσα στόν άνθρωπο (μέ άπόλυτη έννοια). δ έγωιστής καί δ άλτρουιστής: καθένας πρέπει νά κάνει τδν έσωτερικό του άγώνα κλπ.

τόν άφοπλισμό. στήν τοτινή ’Ιταλία. Παρμένο άπό ενα άρθρο τοϋ Λουίτζι Τονέλλι. πού έκθείαζε ivav άναχρονιστικό πατερναλισμό. «Ό χα­ ρακτήρας καί τό έργο τοϋ Λουίτζι Καπουάνα» (Nuova Antologia». τύπου «Μιά φορά κι £ναν καιρό». στήν έποχή τοϋ «μιά φορά κι ενα καιρό». χρησίμεψε γιά νά. ξαναπαρου1· σιάσει τήν παλιά χριστιανική τοποθέτηση τοϋ προβλήματος τοΟ κακοϋ κλπ. νά τή σπρώξουμ* μέχρι τήν ύπερβολή. Μέ άφορμή τόν Καπουάνα. Λ. άλλά καί δ Καπουάνα δέν άστειεύεται μ' αύτά πού λέει πού μοιάζουν μέ λόγια άσημης έπαρχιακής έφημεριδούλας. άλλα άφοϋ ό βασιλιάς άποκτά τήν πικρή έμπειρία τόν καταστρέφει. πού ίχουν κιόλας δη­ μιουργήσει iva κράτος έν κράτει.. καί v i έκφράσει τήν έπείγουσα άνάγκη «να πάψουν τΙς άναταραχές. θά πρέπει νά θυμηθοϋμε τό 209 14 . Ό Τονέλλι είναι ήλίθιος.ονπί* Κατιονάνα. μιάν άνεύθυνη κυβέρνηση». σοσιαλιστικοειδοϋς παραφοράς (!) είχε τό κουράγιο (!) v i καυτηριά­ σ ει^ ) «τούς ήλίθιους συναισθηματισμούς γιά τήν παγκόσμια ειρήνη. καί τούς δχι λιγότερο ήλίθιους συναι­ σθηματισμούς για τήν οικονομική Ισότητα καί τήν κοινο­ κτημοσύνη τών άγαθών». 1η Μάη 1928) : «Ό Βασιλιάς Μπρανκαλεόνε» [μυθικό μυθιστόρημα: 6 εικοστός αιώνας δημιουργήθηκε ώς έκ θαύματος ατό διάστημα λίγων ήμερων.τοϋ Πιραντέλλο χρησίμει>σε στόν Μπόιερ. κάτ θε άλλο παρά έθνικό. θ α ϊπρεπε έπίσης νά δοϋμε τί άξιζε τότε ή δική του Ιδεολογία. καί τό δτι μιά θεωρία πού περ­ νάει γι’ άντιθρησκευτική. καί νά πιστοποιήσει τήν άναγκαιότητα μιας έθνικής συνεί­ δησης: «Μάς λείπει ή έθνική άξιοπρέπεια' πρέπει νά δημι­ ουργήσουμε τή μεγαλόπρεπη ύπερηφάνεια. κλπ. γιά νά μαγειρέ­ ψει αύτό τό παλιό φαγητό. Είναι ή μοναδική περίπτωση πού ή ύπερβολή δέν βλάπτει». προτιμώντας νά ξαναγυρίσει στήν πρωτόγονη έποχή] μάς ένδιαφέρει άκόμα καί άπό Ιδεολογική άποψη: σέ μια περίοδο διεθνιστικής.

πού δέν κατα­ λαβαίνει τίποτα. πού ή κουλτούρα τους δέν ήταν έθνική. άν πραγματικά θέλουμε νά φτάσουμε στό έθνικό ιταλικό θέατρο». άναφορικά μέ τό ζήτημα τής γλώσσας στήν Ιταλική λογοτεχνία. Μερικές κωμωδίες τοϋ Καπουάνα (δπως ό «Υάκινθος». Τό γεγονός έξηγείται μέ τό ίδιο τό γεγο­ νός. τά «Μάγια». ά­ πό τόν ειδικό χαρακτήρα τών θεατρικών δημιουργημάτων του: αύτά είναι έξαιρετικά (!) έργα γραμμένα σέ διάλεκτο. μέ ιταλικό λεξιλόγιο άξίζει 210 . για­ τί όρισμένες κωμωδίες είναι γραμμένες στά ιταλικά καί άλ­ λες σέ διάλεκτο: στόν Πιραντέλλο ή έρευνα είναι άκόμα πιό ένδιαφέρουσα γιά τό λόγο δτι αύτός μιά κάποια στιγμή άπόκτησε μιά κοσμοπολίτικη πολιτιστική φυσιογνωμία. άποκτήσει μιά «Ιστορικό­ τητα» τής μάζας. Ό Τονέλλι. είναι μιά αινιγματική διαπίστωση καί άποδείχνει μονάχα μιάν έλλιπή κατανόηση τών έθνικών πο­ λιτιστικών προβλημάτων. «Ό Ιππότης Πεντάνια») γράφτηκαν άρχικά στά ιταλικά καί μ£τά σέ διάλεκτο: μονά­ χα σέ διάλεκτο είχαν έπιτυχία. δηλαδή καταλάβαινε δτι τά ιταλικά δέ θά τοΰ έπέτρεπαν νά γίνει άπόλυτα άντιληπτός καί νά «τόν δοΰνε μέ συμπάθεια» τά λαϊκά στοιχεία. Πρέπει νά έξετάσουμε στό θέατρο τοΰ Πιραντέλλο. γράφει δτι ό Καπουάνα είχε ταχθεί μέ τό γραμμένο σέ διάλεκτο θέατρο δχι μόνο άπό τήν πεποίθηση δτι «πρέπει να περάσουμε μέσα άπό θεατρικά εργα γραμμέ­ να σέ διάλεκτο. δηλαδή δέν έξηγείται. καί σ’ αύτήν βρίσκουν τήν πιό φυσική κι άληθινή έκφρασή τους». δέν έχει γίνει άκόμα ένα έθνικό γεγονός.θέατρο τό γ ρ α μ μ έ ν ο σέ διάλεκτο καί τΙς γνώμες γιά τή γλώβσα στό θέατρο. γυναίκα τοΟ λαοΟ. δηλα­ δή έγινε Ιταλός καί έθνικός στό βαθμό πού έβγαλε τελείως άπό πάνω του τά έπαρχιώτικα χαρακτηριστικά κι έξευρωπαίστηκε. Άλλά τί σημαίνει «δημιουργίες έξαφετικές γραμμέ­ νες σέ διάλεκτο». Πρέπει νά θυμηθοΟμε άκόμΛ δτι 6 Καπουάνα έγραφε σέ διάλεκτο τήν άλληλογραφία του μέ μιά «σπιτωμένη». άλλά περιφερειακή ή έθνικοσικελική' πώς δμως κάτω άπ’ αύτές τΙς συνθήκες θά ήταν δυνατό νά περάσει άπό τό σέ διάλεκτο θέατρο στό γραμμένο στήν έθνική γλώσσα. Ή «Λιολά» τοΰ Πιραντέλλο. καί πάνω άπ’ δλα. «άλλά άκόμα. Ή γλώσσα δέν έχει άκόμα.

πολύ λίγο. "Οταν λέμε δτι ή γλώσσα τής λογοτεχνίας έχει ένα μεγάλο πλούτο έκφραστικών μέσων γίνεται μιά άμφίβολη καί διφορούμενη διαπίστωση. στήν ’Ιταλία. Στήν πραγματικότητα. δέν έχει τήν προοπτική τής Ιστορικότητας τής γλώσ­ σας. άντίθετα ύπαγορεύει. δπου έκφράζονται τά συναισθή­ ματα καί τά πιό κοινά καί διαδεδομένα άγαπημένα πράγμα­ τα: ή λογοτεχνική γλώσσα είναι άκάμα. ένα είδος «έσπεράντο». ένώ τό «Fu Mattia Pascal». κατά πολύ. δέν ύπάρχει διαβάθμιση τών άποχρώσεων. συναισθή­ ματα άκρωτηριασμένα άπό τήν άκαταληψία τής γλώσσας καί τΙς παραλλαγές της. Οί λέξεις τής καθομιλούμεσης άναπαράγονται στόν άκροατή σάν ύπενθύμιση λέξεων διαβασμένων στά βιβλία ή στίς έφημερίδες ή πού ψάχτηκαν στό λεξικό. δπως θά ’ταν άν άκουγες στό θέατρο νά μιλάνε γαλλικά αδτοί πού έχουν μάθει τά γαλλικά άπό τΙς «μεθόδους άνευ διδασκά­ λου»' ή λέξη άποστεώνεται. δηλαδή περιο­ ρισμένη στή μερική έκφραση συναισθημάτων καί γνώσεων κλπ. Στό θεατρικό διάλογο είναι έμφανής ή σπουδαιότητα ένός τέτοιου στοιχείου" άπό τό παλκοσένικο δ διάλογος πρέπει νά προκαλέσει ζωντανές εικόνες μέ ίλ η τους τήν Ιστορική πραγματικότητα τής έκφρασης. ύπάρχουν πολλές «λαϊκές» γλώσσες καί αύτές είναι ot διάλεκτοι τών διαφόρων περιοχών πού μιλιούνται μονάχα στήν προσωπική συζήτηση. άπό τό βαθμό τής έθνικοποίησης τής γλωσσικής κληρονομιάς. πολύ συχνά. βιβλιακές είκόνες. εί­ ναι δ μόνος πραγματικός καί συγκεκριμένος πλούτος καί μό­ νο πάνω του μπορεΐ νά ύπολογιστεΐ δ βαθμός τής έθνικής γλωσσικής ένότητας πού δίνεται άπό τή ζωντανή όμιλούμενη γλώσσα τού λαού. Στό ιταλι­ κό κείμενο δ συγγραφέας δέν καταφέρνει νά συντονιστεί μέ τό κοινό. μπερδεύεται ό «πιθανός» έκφραστικός πλούτος πού έχει καταγραφεΐ στό λεξικό ή περιέχεται άδρανής στούς «συγγραφείς» μέ τόν άτομικό πλούτο πού μπορεΐ νά καταναλωθεί άτομικά. ούτε άντίληψη τής άκριβούς Ιννοιάς της πού εΐ- 211 . μά πού αύτός. δταν τά πρόσωπα θέλουν να είναι συγκεκριμένα ’Ιταλοί μπροστά σ’ ένα ιταλικό κοινό. μπορεΐ άκόμα νά διαβάζεται μ’ εύχαρίστηση. μιά κο­ σμοπολίτικη γλώσσα. ό τελευταίος. άπ’ δπου είναι παρμέ­ νη.

«προλετάρια ποιήτρια» ή άπλά «λαϊκή». πού δόθηκε στίς 3 Όκτώβρη 1928 στό.ναι δοσμένη άπ’ δλη τήν περίοδο.. 1927. πράγμα πού σημαίνει δτι τέτοιες λέξεις έχουν διαβαστεί καί δέν Ιχουν άκουστεϊ πολλές φορές. Στό «Πρωινό άστέρι». δηλαδή τοποθετημένες σέ διαφορετικές προοπτικές (διαφο­ ρετικές περιόδους). Το έπειαόδιο Σαλγχάρι. Έχουμε τήν έντύπωση δτι είμαστε άπολίτιστοι ή δτι Απολίτιστοι είναι οί άλλοι. μέ τήν έπέμβαση τοΰ ύπουργοΰ Φεντέλε (γελοίες καμπάνιες τοΰ «Raduno». δργανο τοΰ συνδικάτου δημιουργών καί συγγραφέων κλπ. Μποροΰμε νά τήν όνομάσουμε. rosèo41 κλπ. άλλά Αντιμετωπίζεται ά­ κόμα άπό τήν άποψη τοΰ λαοΰ. Τρέβες 1921. Είναι άναγκαϊο νά γίνει μιά Ιστορικο-κριτική μελέτη γιά τήν Ά ντα Νέγκρι. σέ μιά περίοδο τής ζωής της. άλλά περισσό­ τερο γιά τήν πτώση πού παρουσιάζει άπό «λαός» σέ «προλε­ ταριάτο». "Ας παρατηρήσουμε πόσα λάθη προφοράς στήν καθο­ μιλουμένη Ιταλική γλώσσα κάνει δ άνθρωπος τοϋ λαοΰ: profùgo.) πρέπει νά τεθεί μαζί μέ τήν παράσταση τής φαρσοκωμωδίας «Μιά χαριτωμένη περιπέτεια στά λου­ τρά τοΰ Τσερνόμπιο». κλπ. προκάλεσαν ή καθεμιά τους τή λάμψη έκείνου τοϋ πολύεδρου πού άποτελεϊ μιά λέξη (τά συντακτι­ κά λάθη είναι άκόμα περισσότερο σημαντικά). σ’ άντίθεση μέ τόν Ιούλιο· Βέρν. “Αντα Ν έγχρι. Στό πολιτιστικό πεδίο Ιχω τήν έντύπωση δτι Αντιπροσωπεύει τόν άκρότατο ρομαντισμό τοϋ 1848" δ· λαός συνεχώς προλεταριοποιεϊται. στή «Νέα Ανθολογία». δχι τόσο γιά τά σπέρματα τής άρχέτυπης οίκοδόμησης πού περικλείνει. 212 . ή Νέγκρι. Τό έπεισόδιο Σαλγκάρι. Άρθρο τοϋ Μικέλε Σερίλο. Ιχει άφηγηθεΐ τά συμβάντα τί)ς παιδικής κι έφηβικής της: ήλικίας. στίς 16 Σεπτ.

«Ό χορός τών έκατομμυρίων». . (Σ. 1931) Iva μυθιστόρημα του Ούγκο Μιόνι. »Έ μίλ ιο ντ& Ηάρχι. γιά τόν έορτασμδ τών έκατό χρόνων άπό τό θά­ νατο τοδ Βιντσέντζο Μόντι. δχι δμως ικανοποιητικό. καθηγητή στό Κόμο τότε (άπό Sva γρήγορο διά­ βασμα παρουσιάζεται ή άδυναμία του ν’ άποδοθεΐ στόν Μόντ ι). Ό Ιηοονίιης Ουγκο Μιόνι. Διάβασα αύτές τΙς μέρες (Αδγ. στίς έφημερίδες τής έποχής τό συγγραφέα τής θαυμαστής άνακάλυψης καί τις έπίσημες προ­ σωπικότητες πού τό κατάπιαν τόσο εδκολα).Δ·*4μ0ρη 1883. μ’ ένόχλησε ή άδιαφορία γιά τδν τρό­ * ’ΑρτοΟρο Πομπβάτι.Ι. είναι κάποιου Βιντσέντζο Μόντι. πού δη­ μοσιεύτηκε τό 1858 σάν έκδοτικό συμπλήρωμα ένός θεατρι­ κού έργου τού Τζιοβάννι ντέ Κάστρο. ιδιαίτερα στδ «Τζιάκομο δ ιδεαλιστής». άλλά «άνακαλύφθηκε» άφοδ άποδόθηκε στόν Μόντι καί παρουσιάστηκε στό ’Αλφονσίνε μπροστά στίς άρχές. Έ μίλιο vxè Μάρκι.’Αλφονσϊνε. παρά τό γεγονός δτι σέ πολ­ λά άπό τά βιβλία του ύπάρχουν πολλά στοιχεία λαϊκότητας. δ ντέ Μάρκι. (Βλέπε. σέ μιά έπίσημη έορτή για τά έκατό χρόνια άπό τό θάνατο τοδ Μόντι.κακοΰ.τοΟ Ό χτώβρη . στήν «Κουλτούρα».). (Για τόν ντέ Μάρκι καί τδ μυθι­ στόρημα σέ συνέχειες 2χει γράψει Sva δοκίμιο δ ’ΑρτοΟρο Πομπεάτι *. Γιατί. 809. δέ διαβάστηκε καί δέ διαβάζεται πολύ. άραγε. Αύτή ή φαρσοκωμωδία. ο*λ. οτήν «Κουλτούρα*. Πρέπει νά ξαναδια­ βαστεί καί ν’ άναλυθοδν αύτά τά στοιχεία. κ. Εκτός άπδ τόν κατ’ έξοχή ίησουίτικο (καί άντισημιτικό) χαρακτήρα. 213 . *Η Καθολική τιλενρά. μυθ ιστοριογράφος συνεχειβν». καλοδ .ί.έπ. τυπωμένο άπό τήν 'Οπερα τοδ Σαν Πάολο τής ’Αλμπα. πού άποτελεϊ τό κύριο χαρακτηριστικό αύτοδ τοδ ύποτυπώδικου μυθιστορήματος.

Ή συλλογή «Tolle et lege» τοΰ έκδοτικοΟ οίκου «'Αγία Κοινωνία . είναι βέβαιο δτι 6 συγγρα­ φέας είναι κάκιστος άντικειμενικά. κι αυτό είναι άρκετά βαρύ γιά βιβλία πού προορίζονται γιά τούς νέους τοΟ λαοΟ. Σ ’ αύτό τό μυθιστόρημα 6 Μιόνι Απομακρύνεται άπό τήν παράδοση τής μετριότητας καί τής ψεύτικης Ιπίσης λεπτότητας καί καθαρότητας τάν Ιησουιτών συγγραφέων. Ή έκτύπωση είναι χειριστή.πο γραψίματος καί γιά τή γραμ4ΐατική στό κείμενο τοΟ Μιόνι. πού — κατά τ* άλλα — δέν Ιγραψε μόνο περιπετειώδη μυθιστορήματα. κοινωνιολογικά. πανιερώτατος Ούγκο Μιόνι) δέν είναι πε­ ρισσότερο Ιησουίτης άπό τόν S. πού περιέχοντας σ’ έναν κατάλογο τοΟ 1928.Σάν Πάολο» “Αλμπα . Καθολικοί. 111 τεύχη. 214 . Κακοτυπωμένα καί αίσχρά μεταφρασμένα. άλλά καί άπολογητικά. Φαίνεται δτι 6 Ούγκο Μιόνι (σήμερα. Εκδοτικοί οίκοι. J. είναι άγροομμάτιστος καί πασιφανώς έκτός Θέματος. δπως 6 πατέρας Μπρεσάνι. γιά λαϊκές έκδόσεις: ύπάρχει καί μιά περιοδική ϊκδοση μυθι­ στορημάτων. είχε 65 μυθιστορή­ ματα τοΟ Ούγκο Μιόνι καί δέν ϊχουν βέβαια δλ’ αύτά δημο­ σιευτεί άπό τόν παραγωγικό πανιερώτατο. βρίθει άπό τυπογραφικά καί όρθογραφικα λάθη. άκόμα καί μιά πραγμα­ τεία γιά τήν «Ιεραποστολή». πού συχνά μαθαίνουν άπ’ αύτά τή γλώσσα τής λογοτεχνίας' άλλα άν 6 τρόπος γρα­ ψίματος καί ή γραμματική του Μιόνι μπορεί νά ϊχουν ύποφέρει άπό τήν κακή έντύπωση.Ρώμη.

Έντοάρντο Περίνο. «Κριτικοί διάλογοι». «Μελέτες καί ίρευνες γύρω άπό τούς μυθιστοριογράφους και τά μυθιστορήματά μας τοΟ 1700». «Τά καλύτερα ιταλικά βιβλία. λόγω αυτοϋ τοδ τίτλου.έ. πού ση­ μάδεψε μιά έποχή στή Ρώμη (ό Περίνο τυπώνει άντιεκκληρ 215 . "Λς παρατεθεί τοϋ Κρότσε. «Γίά τά θεωρητικά ζητήματα». μέ τήν προσθήκη μιας βι­ βλιογραφίας τών μυθιστορημάτων πού Ικδόθηκαν στήν ’Ιτα­ λία έκεΐνον τόν αΙώνα (Μπέργκαμο. ’Ιταλικό ΙνστιτοΟτο γρα­ φικών τεχνών. σελ. δεύ­ τερη σειρά. γιά νά καθοριστεί ποιά ήταν τά Ιργα πού ϊχαιραν μεγαλύτερης Ικτίμησης καί γιά ποιούς λόγους.Βιβλιογραφία 'Αρνητικός έθνιχο-λαϊχος χαρακτήρας τής ’Ιταλικής Λογοτεχνίας. Στα 1892. Γιά τήν έκδοτική δραστηριότητα τοδ Περίνο. ό έκδότης ΧοεπλΙ άνάγγειλε μία άναφορά πάνω στήν ιταλική λογοτεχνία συγκεντρωμένο στό βιβλίο. 237 κ. πού θά πρέπει νά είναι ένδιαφέρον νά κοιταχτεί. 1903).: «Τά Ιταλικά μυθιστορήματα τοϋ 1700» άπ’ άφορμή τό βιβλίο τοΟ Τζιανμπατίστα Μαρκέζι. προτεινάμενα άπό έκατό σύγ­ χρονες διασημότητες».

’Από μιά άνάλυση. «ΟΕ διάσημοι άγνω­ στοι» τοΰ Ζ. φαίνεται δτι έχουν καθαρά θρησκευτικό χαρακτήρα. Ποιός είναι ό χαρακτήρας τους.» (έκδ. «Τό νησί τοΰ Λίρι» έκδ. άρχίζόντας μέ τήν «Μπεατρίτσε Τσέντσι» τοϋ Γκουεράτσι). Πιστεύω δτι μποροϋν νά βρε· θοΟν σ’ αύτό τόν τόμο ένδείξεις γιά νά τονιστεί στή Σικελία ή σπουδαιότητα τών «ποιητικών άγώνων» ή «μονομαχιών». Α. Γκαλιμάρ. τοΰ ’ΑλαΙν (συγγραφέα τοϋ «Φαντομά») καί άλ­ λων τεσσάρων ή πέντε (δπως τοϋ συγγραφέα τοϋ «Τζιγκομάρ»).σιαστική λογοτεχνία καί είκονογραφημένες σημειώσεις. ντέ Ρόσσι. Μεταφράστηκε στά γαλλικά Ινα μυθιστόρημα τοΰ Ο . βλέπε : «Τό Υπόμνημα» τοϋ Τζ. Σαρενσόλ. πού θά πρέπει νά δημο­ σιεύτηκε τό 1927 ή τό 1928. πού δη­ μοσιεύτηκε στό «Marzocco» στίς 21 ’Ιούλη 1929. 216 . Μυθιστορήματα σέ συνέχειες. 1930) πού φαίνεται ένδιαφέρον σάν λογοτεχνική προσπάθεια έν&ς γερμανοϋ έργάτη (άρτοποιοϋ). άς δούμε τήν έπισκόπηση τών σημερινών γάλλων συγγρα­ φέων τών μυθιστορημάτων σέ συνέχειες. 1929. Μέχρι τώρα έχουν κυκλοφορήσει σύν­ τομα σκίτσα τοϋ Μωρίς Λεμπλάν (συγγραφέα τοΰ ’Αρσέν Λουπέν»).έ.Μ. Στά «Nouvelles littéraires» τοϋ μήνα ’Ιούλη 1931 κ. Τοϋ Φιλί-πο Φικέρα. πού γίνονται δημόσια σάν θεατρικές λαϊκές παραστάσεις. έτ. Γκράφ «Είμαστε κρατούμενοι.. Οί ποιητές τοϋ λαού τής Σικελίας.. Μαντσιόνε καί Πισάνι. ’Όσκαρ Μαρία Γκράφ.

"Ας δοϋμε τΙς προσπάθειες τοϋ Ένρίκο Ρόκκα στή «Lavoro Fascista» γιά να ύποκινήσει μιά λογοτεχνικοϋ έπιπέδου συνεργασία τών έργατών. άνάμεσα στ’ άλλα. άπό τΙς έκδόσεις «01 ’Επιθεωρήσεις». Ζ. τοϋ Πιέρ Ά μ π . «Εύγένιο. Κριτική αύτών τών προσπαθειών. «Νέα λογοτεχνική έποχή». μέ εισαγωγή του Μπαρμύς (κεί­ μενα. Δημοσιεύτηκε μιά άνθολογία άμερικάνων συγγραφέων έργατών («Ποιήματα άμερικάνων έργατών». κλπ. Στά 1925. Μπράνζ. μεταφρασμένα άπό τόν Ν.. καί Μ. δημοσιεύτηκε μιά «’Ανθολογία των έργατών συγγραφέων». Σάρλ Βιλντράκ. Λεβρώ. δπως φαίνεται άπό τ’ άποσπάσματα πού δημοσιεύονται στόν κατάλογο τοϋ έκδότη. Μπερζέ. 217 . τό ϊργο τοϋ Άνρύ Πουλέλ. 1932. Παρίσι. 228. στίς «Εκδόσεις του Σήμερα». Γαλλικές ηροοηά&ειες λαϊκής λογοτεχνίας. Μπονέφ. πού συλλέχθηκε ά■πό τόν Γκαστόν Ντεμπρέσλ.). σέ 16ο σχ. Τ6 βιβλιοπωλείο Βαλουά ίκδοσε. Μν&ιοτορήματα καί λαϊκίοτικα τιοιήματα. Φιλίπ. Μυθιστορήματα καί λαΐκίστικα ποιήματα τοϋ Φερντινάντο Ροϋσσο (στά ναπολιτάνικα). 1930). στά 1930. Παρίσι. Μαρσέλ Μαρτινέ. πού θεωρήθηκε μεγάλη έ-πιτυχία άπό τούς γάλλους κριτικούς. τής ΜαργκρΙτ Άνισύ. Λ. Σάρλ Πεγκύ. Ζινιοτύ. Σορέλ. Γκύτερμαν καί Π. κλπ. Σοϋε (Μεγάλοι περιπετειώδεις δρόμοι) ». (δέν διευκρινίζεται άν πρό­ κειται για μιά άνθολογία ή γιά μιά συλλογή κριτικών 4ρθρων τοϋ Πουλέλ). πού στόν έκδοτικό του κατάλογο καταχωροΰνται τά ονόματα τοϋ Κ Ά .Π . σελ.

Γι’ αυτό τό θέμα πρέπει νά δούμε τό 2ργο τοΟ Φαρινέλλι. «Ό ρομαντισμός στό λατινιχό κόσμο» (τόμοι τρεις. Στόν Βέρν. «Ή τελευταία φάση του Ούέλς». "Ας πάρουμε ύπ’ δψη τό άρθρο τής Λάουρα Τορέττα. Μπόχα. στήν ’Ιταλία καί γενικά στίς λατινογενείς χώρες: είναι έξαιρετικά δεμένος μέ τήν άγγλοσαξωνική νοοτροπία. Λαϊκίοτικη καταγωγή του νπερανΟρώηου. Ό Ούέλς. ή γενική θεώρηση είναι άπίθανη. Στό δεύτερο τόμο. βρι­ σκόμαστε.Έ ρ ν έο το Μ προυνέιο. Τορίνο). Στόν Ούέλς. 218 . στή «Nuova Antologia» τής 16ης ’Ιουλίου 1929. νά είναι δημοφιλής στή Γερμανία. δμως. γενικά. «Μυθιστορήματα καί μυθιστοριογράφο: συνεχειών» στή «lavoro Fascista» τής 19 Φλεβάρη 1932. διαφορετικό άπό τοϋ Βέρν. άλλά καί μέ τήν ύποδεέστερη ίννοια τοΟ δρου. Δέν μπορεί. Ονέλς. Ενδιαφέρον καί γεμάτο χρήσιμες αΐχμές γι’ αύτή τή μελέτη. στό χώρο τού πιθανού σ’ ένα μελλοντικά χρονικό σημείο. ό Βέρν πιό δημοφιλής. Ό Ούέλς θά πρέπει νά θεωρείται σάν συγγραφέας πού άνακάλυψε 2να νέο τύπο περιπετειώδους μυθιστορήματος. ύπάρχει 2να κεφάλαιο πού γί­ νεται λόγος γιά τά αίτια τής δημιουργίας τοΟ «μοιραίου» άνθρώπου καί τής «άκατάλυτης μεγαλοφυίας». κι δχι μονά­ χα μέ τήν συνήθη. είναι. ένώ τά έπΐ μέρους σημεία είναι έπιστημονικά άκριβή ή τουλάχιστον πιθανά' ό Ούέλς είναι πιό φανταστικός καί έφευρετικός. δμως. λαϊκός συγγραφέας άκόμα καί στό ύπόλοιπο μέρος τής πα­ ραγωγής του: είναι «μοραλιστής» συγγραφέας.

Oi άπόγονοι τοΟ πατέρα Μπρεσάνι .IV.

.

ιδιαίτερα τών τελευταίων δεκαετιών. Ή προϊστορία του σύγχρονου ΜπρεσανισμοΟ (τής μετα­ πολεμικής περιόδου) μπορεΐ νά ταυτιστεί μέ μιά σειρά συγ­ γραφείς σάν τόν ’Αντόνιο Μπελτραμέλι. πού Ιχει πολύ άναπτυχθεΐ τά τελευταία χρόνια. Ή λογοτεχνία πού είναι άρκετά πυκνή καί διαδεδομένη σ’ όρισμένους χώρους Ιχει κι Ινα χαρακτήρα πιό τεχνικά «ιερό»: είναι έλάχιστα γνωστή στούς χώρους πού Ιχουν λαϊ­ κή κουλτούρα καί δέν είναι καθόλου μελετημένη. Ό δπουλος καί προπαγανδιστικός χαρακτήρας της δχει άποκαλυφθεΐ άνοιχτά: πρόκειται γιά τόν «ήθικό Τύπο». «Οί Άθεοι» πραγματεύεται τό τερατώδες σκάνδαλο τοΟ Ντόν Ρίβα καί τής άδελφής Φουμαγκάλι μέ Ινα άκόμα πιό τερατώδικα παράλογο τρόπο: Ό Μολτένι φτάνει στό ση­ μείο νά διαβεβαιώσει δτι.Οι απόγονοι τον πατέρα Μπρεαάνι Μτιρεαανιαμός.) : Ινα τυπικό της παράδειγμα είναι τά μυθιστορήματα τοΟ Τζιουζέππε Μολτένι. άκριβώς λόγω τής Ιδιότητάς του — σάν ιερέας έξαναγκααμένος σέ άγαμία καί άγνότητα — . μέ τΙς διάφορες παρουσιάσεις τών «Λαϊκών τής οικογένειας Όλένα» κλπ. Μελέτη ένός σημαντικού μέρους τής άφηγηματικής Ι­ ταλικής λογοτεχνίας. ’Ανάμεσα στήν ίερή λογοτεχνία καί στό λαϊκό μπρεσανισμό ύπάρχει 2να λο­ γοτεχνικό ρεϋμα. Ό Π ογ λίφιλο (ό Λούκα Μπελτράμι). Έ ν α άπ’ αύτά. (Καθολική όμάδα τής Φλωρεντίας. καθοδηγούμενη άπό τόν Τζιοβάνι Παπίνι κλπ. «Ό ιππότης Μοστάρντο» κλπ. μέ βιβλία τύπου «ΟΕ κόκκινοι άνθρωποι».

Ό Ό ϊέτι είναι . κάτω άπό τό φώς τών κατοπινών γεγονότων (συζήτηση στή Βουλή τοΟ Αρχηγοϋ τής κυβέρνησης). μετά τήν Ανακοίνωση τοΟ συμβιβασμοϋ πού Εγινε ά­ νάμεσα στό Κράτος καί τήν ’Εκκλησία. έξάλλου. Ό μπρεσανισμός άποκτά μιάν δρισμένη σημασία στούς «λαϊκούς» λογοτέχνες τής μεταπολεμικής περιόδου καί συ­ νεχώς μετατρέπεται σέ προέχουσα καί ήμιεπίσημη Αφηγημα­ τική «σχολή». έχει δμοιότητες μέ τόν Ό ϊέτι. έννοεΐται μ’ Ιησουίτικο τρόπο. σάν ήθικά Ισοδύναμη. ή κοινή μοιχεία ένός ά­ θεου δικηγόρου. γιά νά έπιτύχει μιά «σωστή» καλλιτεχνική έλευθερία. Ό Μολτένι ήταν πολύ γνωστός στόν Καθο­ λικό λογοτεχνικό κόσμο: ήταν κριτικός λογοτεχνίας καί άρθρογράφος σέ μιά σειρά ήμερήσια καί περιοδικά κληρικά φυλλάδια. Αλλά είχε κιόλας προσαρμοστεί σ’ αύτήν τήν Ιδέα καί Απευθύνθηκε στόν πατέρα Ρόζα. πού έδωσε τέλος πΑντων £να μάθημα σχετικό μέ τό χαρακτήρα στόν Ό ϊέτι. δημοσιευμένη στόν «Pegaso» καί άνατυπωμένη στόν «Civiltà Católica» μέ σχόλιο τοΟ Ρόζα. πολύ περισσότερες άπ’ δσες μπορούσε κάποτε νά θεωρηθεί. Ό Ούγκο Όΐέτι καί τό μυθιστόρημα «Ό γιός μου δ σιδηροδρομικός». Κεί­ μενα γιά τόν Όϊέτι τοΟ Τζιοβάνι Άνσάλντο πού. άνάμεσα στά δποΐα τό «Italia» καί τό «Vita e Pensiero». Ό Ό ϊέτι. Δέν μποροΰμε νά ποΟμε. οι λογοτεχνικές έκδηλώσεις στήν ’Ιταλία σύμφωνα μ’ £να στενό Καθολικό καί κληρικό κονφορμισμό.είναι ΑνΑγκη νά συγχωρήσουμε τόν ντόν Ρ£βα (που βίασε χι έμόλυνε καμιά 30ριά κοριτσάκια μικρής ήλικίας τά δποΐα τοϋ προσφέρθηκαν άπό τή Φουμαγκάλι γιά νά κρατηθεί «πι­ στός») καί πιστεύει δτι σέ μιά τέτοια σφαγή μπορεΐ νά άντιπαρατεθεΐ. δχι μόνο ήταν πεπει­ σμένος δτι θά έλέγχονταν δλε. δτι ήταν πιό χαμηλός δ έξευτελισμδς τοϋ Ό ϊέτι ή πιό κωμική ή σίγουρη τόλμη τοΟ παπα . Γενικά χαρακτηριστικά τής λογοτεχνίας του Όϊέτι καί διάφορες «Ιδεολογικές» τοποθετήσεις του.Ρόζα. μ’ 2να στύλ γλοιώδικα κολακευτικό γιά τΙς πολιτιστικές εύεργεσίες τοΟ Τάγ­ ματος τοΟ ΊησοΟ. Ή πιό χαρακτηριστική έκδήλωση τοϋ Ούγκο Όϊέτι είναι ή Ανοιχτή του έπιστολή στόν -πατέρα Ένρίκο Ρόζα.

375 (Σ η μ .έπ . τό «Ό άφέντης είμαι έγώ». τό δποΐο Αναφέρεται στή συλλογή τοϋ Παπίνι (Καράμπα) γιά νά πούμε δτι γιά τις «Ιπποδρομίες» μπορεί νά μιλά 5 άντρας κι δχι ή γυναίκα.). Ό λ η ή λογοτεχνική του παραγωγή είναι μπρεσανική. πού γίνεται αίσθητή μέ τΙς έξεζητημένες έκφράσεις τών Ακόλαστων δημοσιογράφων. Τό έπεισόδιο Κρότσε . "Ολη ή ψευτοϊστορική λογοτεχνία τού Παντσίνι πρέπει νά έπανεξετασθεϊ Από τήν άποψη τοϋ λαΐκοϋ μπρεσανισμοϋ. 223 . Αλλά καί λογοτεχνικού ίησουϊτισμοΰ. δημοσι­ ευμένη στήν «Italia Letteraria» στίς 23 Ίούνη τού 1929 δια­ βάζουμε: «Πολύ Αληθινή αυτή ή αΙδώς τής παρθένου.Παντσίνι *. Αληθινά έκπληκτική. Αύτή ή παρθενική ντροπή. Στή «Ζωή τού Καβούρ». Όσον άφορΑ τΙς Ιπποδρομίες.Ι. μετά. Ή παρθένα Φιορέλα θά ίχει προαισθανθεί Ακόμα καί τά μελλοντικά «πολλά μίλια» καί τό δυνατό τράν­ ταγμα τής «γούνας» της.Αντιπροσωπευτικός κι άπό Αλλες Απόψεις. θά Ιπρεπε νά γίνουν μερικοί θελκτικοί Αστεϊσμοί: θά μπορού­ σαμε νά θυμηθούμε τ ι θρυλικό έπεισόδιο γιά τόν Ντάντε καί τήν έταίρα. Γιά τόν Σαλβατόρ Γκότα θά μπορούσε νά είπωθεΐ αύτό πού ίγραψε ό Καρντούτσι γιά τόν Ραπισάρντι: « Π ρ ο ­ σ ε υ χ ό μ α σ τ ε στό βωμό καί Αέρηδες στό σκευοφυλά­ κιο». άν δέν ύπήρξε συμπτωματική. οβλ. Στήν κριτική τοϋ Γκοφρέντο Μπελόντσι.χ. ’Αλλά ή πνευμα­ τική του δειλία ξεπερνά κάθε φυσικό δριο. του «Φανοϋ τοϋ Διογένη» (τό έπεισόδιο του «μελανού σπαθιού» Αξίζει σαν κωμικό ποίημα). Ή Μαργαρίτα Σαρφάτι καί τό μυθιστόρημά της «Τό παλατάκι». «Ό κόι^ιος είναι στρογγυλός» καί σχεδόν δλα τά βιβλία του Από τόν πόλεμο καί ύστερα. ένώ νιώθει δτι «αύτό εί­ ναι όμορφούλικο κι έλκυστικό γιά τΙς μελλοντικές Ιπποδρο­ μίες”». πού λήγει μπροστά στό νυφικό κρεβάτι. Θά πρέπει νά θυμηθούμε τήν Εκφραση τοϋ Καθολικού Τσέστερτον στήν «Νέα Ίερου* Βλέπε: «Ή Κριτική» τόμος 23ος. είναι πανάκριβη. πού Αναφέρεται στήν «Κριτική». είναι μιά περίπτωση Ατομικού. ’Αλφρέντο Παντσίνι: Από τήν προϊστορία Ακόμη μέ κά­ ποιο Απόσπασμα π. περιλαμβάνεται μιά δική του Ανα­ φορά στόν πατέρα Μπρεσάνι.

πρίν άπ’ τόν πόλεμο. πού σ’ αύτήν τήν περίπτωση θά μπορούσε νά είναι άκατέργαστη. στό 19ο αιώνα. βρίσκει δτι εί­ ναι «άλήθεια» τό δτι μιά παρθένα σκέφτεται τΙς Ιπποδρο­ μίες) ■ Ό Μάριο Σομπρέρο καί τό μυθιστόρημα «Πέτρος καί Παύλος» μπορεΐ νά ένταχθεΐ στό γενικό πλαίσιο τού μπρεσανισμού γιά τή φωτοσκίαση. δχι δμως ή χοντροκοπιά τοϋ άνόητου πρωτάρη. προσπάθειες κατάληψης τών γαιών. Ύπάρχουν δύο γενικές άναφορές: μία τό φαινόμενο τής μετανάστευσης άπό τό Νότο. πού έρχεται σ’ άντίθεση μέ τή γερασμένη Ιδεολογία πού μ’ αύτήν ήταν δεμένες οί σποραδι­ κές.1920 πού είναι ταυτόχρονο καί γενικευμένο κι 224 . ήταν κατά βάθος ή συνέχιση τού παλιού Ιστορικού μυθιστορήματος στό χώρο τού σύγχρονου Ιστορισμού. Εντελώς διαφορετικό είναι τό κίνημα τού 1919 . πρέπει νά πάρουμε ύπ’ δψη μοις καί τούς «Κατακτητές». Τό μεταναστευτικό φαινόμενο Εχει δημιουργήσει μιά Ιδεολογία (ό μύθος τής ’Αμερικής). τό πιό χαριτωμένο κομμάτι είναι ή χοντροκοπιά. τό μυθιστόρημά του θά ήταν «βεριστικό» καί αύτός θά ήταν 6 προάγγελος ένός είδους νεορεαλισμού. Ό Φραντσέσκο Πέρι καί τό μυθιστόρημα «Οί μετανά­ στες». Ό ίδιος 6 βερισμός. πού κράτησε όρισμένο χρονικό διάστημα. Έ τσι κι άλλιώς. ύλική. άλλά ένδημικές. δμως. άλλά έπεξεργάσιμη: μιά σκοτεινή χοντροκοπιά. άναφορικά μέ τήν πάλη τών δύο φύλων πού έλεγε δτι ή άποψη τοϋ κλειδιού δέν μπορεΐ νά είναι έκείνη τής κλειδαριάς. Στούς «Μετανάστες». Μπορεΐ. άλλά σάν κι αύτή τού ξεμωραμένου άπαιτητικοϋ. Αυτός 6 Πέρι δέν είναι 6 Πάολο ’Αλμπατρέλι τών «Κατακτητών». καί άλλη στίς προσπάθειες είσβολής στίς παράνομα «Ιδιοποιημένες» γαΐες τών εύγενών σ’ έποχές έπακριβώς καθορισμένες. Στούς «Μετανάστες» λείπει κάθε χρονολογική άναφορά καί είναι κατανοητό.σαλήμ» γιά τό κλειδί καί τήν κλειδαριά. σήμερα νά ύπάρχει Ενας μή Ιστορικός βεριαμός. (Πρέπει νά είπωθεϊ ξεκάθαρα δτι 6 Γκοφρέντο Μπελόντσι. Σύμ­ φωνα μέ τόν Πέρι. πού έκούσια έρωτοτροπεϊ μέ τήν «άκριβή» πολυμάθεια [σέ τιμή ευκαιρίας] γιά νά προοθήσει τή δημοσιογραφία τής Ρώμης. δχι δπως έκείνη τού πρωτόγο­ νου.

Ή άπουσία τής Ιστορικότητας είναι «θελημένη» γιά νά μπορούν νά μποΰν στό ίδιο σακκί. άπό δική του αισθηματική καί ψυχολογική Ιμπειρία. άλλα μέσα άπό παλιές μορφές περιφερειακές (άν αύτός είναι δ ’Αλμπατρέλι. εί­ ναι (γιά νά τό ποΰμε μέ τά λόγια ένός άλλου Καλαβρέζου) Ενα άλεξικέραυνο δλων τών συμφορών. Μυρά) καί καταλήγει στό μηδέν. άγροϊκο. άνάκατα δλα τά γενικά λαογραφ ικα θέματα πού.) χωρίς άστεϊαμό καί χιούμορ. δλοι. πού είναι στοιχειώδεις γιά ν’ άντιληφθοΰμε καί νά παρουσιάσουμε τή ζωή τοΰ άγρότη. Ή «μακέτα». νά φαίνεται ή μαχητικότητα τοΰ Νότον. αύτοί οΐ Ιστορικοί δια­ χωρισμοί. μασκαρεμένη μέ ψευδώνυμο). 225 15 . Ούμπέρτο Φράκια: να κοιταχτεί ειδικά ή «Άντζελα». δ Μπελτρανέλλι. χωρίς καλλιτεχνική έπεξεργασία. εί­ ναι άρι·στα εύκρινή σέ χρόνο καί τόπο. τ’ άξιοθρήνητα σχέδια (δ κατάδικος κλπ. Εχουν έκμηδενιστεί καί τό δλο μπέρδεμα άντανακλ&τα*. μέ χοντροκομμένο τρόπο. πάνω σέ μια νομική βάση (τίποτα λιγότερο άπό τούς καταστροφικούς νόμους τοΟ Τ ζ. Ή κατάληψη (ή προσπάθεια κατάληψης) στην Πανδώρα γεννιέται άπό «διανοούμενους». τήν πρώτη θέση καταλαμβάνουν δ Ό ϊέτι. Επιμονή στά φραστι­ κά λάθη τών γεωργών. Καβαρός μηχανισμός φράσεων.Εχει μιά δργάνωση πού άφήνει. Στούς «Μετανάστες». δ ίησουητικορητορικός χαρακτήρας είναι περισσότερο έπιφανειακδς καί είναι πιό σημαντική ή θέση πού τούς Εχει δρισθεϊ άπό τΙς πιό πρόσφατες λογοτεχνικές άξιολογήσεις). άν δχι γενική τής ήλιθιότητας τών λογοτεχνών. Τό Γδιο συμβαίνει καί μέ τήν μετανάστευση. δ ΙΙαντσίνι· σ’ αύτούς. Αύτό τδ χωριό τής Πανδώρας μέ τήν οίκογένεια τοΰ Ρόκκο Μπλέφαρι. Είναι πασιφανές δτι δ Π έρι γνωρίζει τδ λαϊκό περιβάλλον τής Καλαβρίας δχι άμεσα. πρέπει νά πάρουμε όπ’ δψη μας τήν πο­ λιτική καταγωγή. σάν νά μήν είχε αύτό τό γεγονός (πού δμως Εχει παρουσιαστεί προφορικά σάν μιά μαζική μετανά­ στευση τοϋ λαοϋ) ούτε στό έλάχιστο άγγίζει τΙς συνήθειες ένός πατριαρχικοί} χωριού. (Σέ γενικό πλαίσιο. πού είναι τυπική τοΰ μπρεσανισμοΟ. στήν πραγματικότητα.

πού δέν ξέρει πώς ν’ άπελευθερωθεϊ άπό έντονες «βορβονίζουσες» αύλακώσεις. Τό άν 6 ’Ομον­ τέο καταφέρνει νά περατώσει τό καθήκον του σάν κριτικού. σύμφωνα μέ μιά τάση πού μπορεϊ νά όνομαστει άκόμα καί έθνικαλαϊκή. είναι 2να άλλο ζήτημα" παρ’ δλ’ αυτά. Ά ς άκολουθήσουμε δυό κατευθύνσεις ίρευνας: 1) Τήν άναφερόμενη στό κοινωνικό στρώμα. Άπό τά ήμερολόγια καί τά γράμματα τών πεσόντων». συνείδηση πού είχε σχηματιστεί άπό τή φιλελεύθερη δημοκρατική παράδοση. Ποιές έπιπτώσεις είχε ή «μπρεαανιστική» τάση στή λο­ γοτεχνία τοϋ πολέμου. πού δημοσιεύτηκαν στήν «Critica» καί μετά συγκεντρώθηκαν σέ τόμο. Καί γενικά. άντίληψη πού είναι εύκολο νά Ιχνηλατηθοϋν οί πολιτι­ στικές καταγωγές της" ό Γδιος είναι έπίγονος τής συντηρη­ τικής παράδοσης. Στήν πραγματικότητα. 6 ’Ομοντέο 2χει μιά στενή καί ύποτιμητική άντίληψη γιά τό τί είναι έθνικολαϊκό. Ό πόλεμος έξανάγκασε τά διάφορα κοινωνικά στρώματα v i πλησιάσουν μεταξύ τους. πού έχει έπΐ πλέον ίναν όρισμένο δημο­ κρατικό ή μάλλον λαϊκίστικο τόνο. νά άλληλοεκτιμηθοϋν. v i γνωρι­ στούν. στή σειρά τών κεφαλαίων «Στιγμές πολεμικής ζωής. πού κα­ θορίζουν (uà μεγαλύτερη είλικρίνεια κι 2να πιό στενό πλη­ σίασμα τής άνθρωπότητας. πού βρήκε τρόπο νά έκδηλωθεϊ στήν άγωνία τοϋ πολέμου.Λογοτεχνία του τυολέμου. όπότε καί νά δε'ίξει δτι είναι παράλογη κάθε άπαίτηση παλιγγενεσίας μ’ αύτήν τήν έννοια στήν μεταπολεμική περίοδο. τό ζήτημα μιας έθνκκολαϊκής συνείδησης . Τί ?χουν μάθει άπό τόν πόλεμο οί λόγιοι. έννοούμενης «βιολογικά». κι αύτή έχει ήδη έξερευνηθεΐ άπό πολλές πλευρές άπό τόν καθηγητή Άντόλφο ’Ομοντέο. έπειδή 6 ’Ομοντέο σιωπηρά προτίθεται ν’ άποδείξει δτι ήδη άπό τά 1915 ύπήρχε ρωμα­ λέα μια έθνική λαϊκή συνείδηση. τί έχουν μάθει άπό τόν πόλεμο έκεΐνες οί τάξεις άπό τΙς δποϊες φυ­ σιολογικά προέρχεται 6 μεγαλύτερος άριθμός συγγραφέων καί διανοουμένων. Ή συλλογή τοϋ ’Ομοντέο παρουσιάζει Sva ύλικό ή­ δη διαλεγμένο. στήν κοινή ταλαιπωρία καί στήν κοινή έγκαρτέρηση στοιχειωδών μορφών ζωής.

τήν Ιδεαλιστική ούσία τοϋ κινή­ ματος πού Αποκορυφώθηκε στή δίκη γιΑ τή σφαγή τής PoVr καγκόργτια καί στΑ γεγονότα τοϋ 1914. πού συνέπεσε μ’ iva ευρωπαϊκό κίνημα μ’ αύτήν τήν έννοια. άλλά σάν ζήτημα στενής σχέσης τών μεμονωμένων Ατομικών συνειδήσεων. είμαστε Ακόμα στό σημείο Α­ νάπτυξης τού ήθικοϋ «βολανταριομοϋ» καί τής Αντίληψης τών é l i t e s . δη­ λαδή αυτή πού δφείλεται σ’ «έπαγγελματίες» συγγραφείς. πού έγραφαν γιΑ νΑ τούς τΑ έκδόσουν. πού άπό τό 1914 κιόλας έργαζόντουσαν μέ φι­ λονικούσα όμόνοια προκειμένου νά έπεξεργαστοϋν μιά σύγ­ . πού αύτοκαταναλώνονται xal δέν τούς μπαίνε* πρόβλημα νΑ είναι όργανικά δεμένοι μέ τΙς πλατιές έθνικές μάζες. πού έχουν φτάσει σ’ iva όρισμένο έπίπεδο εύγενοϋς έθνικής Ανιδιοτέλειας xal πνεύματος αυτοθυσίας. Αύτή ή λογοτεχνία γενικΑ είναι μέτρια. 'Ενα μεγάλο μέρος αύτής τής λογοτε­ χνίας ύπεισέρχεται τέλεια στόν «μπρεσανικδ» τύπο.δέν τίθεται στόν ’Ομοντέο σΑν ζήτημα ένός βαθιοϋ δεσμοϋ δημοκρατικής Αλληλεγγύης μεταξύ διευθυνόντων διανοουμέ­ νων καί λαϊκών μαζών. 2) Ή Ιδιαίτερα όνομαζόμενη πολεμική λογοτεχνία. Είναι πολύ ένδιαφέρον νΑ μελετηθεί τό «Ημερολόγιο τοϋ πολέμου» τοϋ Μπ. είχαμε iv a δεύτερο κύμα πολεμικής λογοτεχνίας. Χαρα­ κτηριστικό παρΑδειγμα τό βιβλίο τοϋ Τσ. Έ τσι. πρίν Από χρόνια. δηλαδή σΑν πρα­ κτική δημιουργία «συναισθημάτων καί συγκινήσεων» γιΑ νΑ έπιβληθοϋν στό λαό. ΜαλαπΑρτε. είτε σΑν τέχνη είτε σΑν πολιτιστικό έπίπεδο. σ’ αύτήν τή λογοτεχνία. πού δημιουργήθηκε μετΑ τή διεθνή έπιτυχία τοϋ βιβλίου τοϋ ΡεμΑρκ καί μέ ·κύρια πρόθεση νΑ έμποδίσει τήν πασιφιστιχή νοοτροπία τύπου Ρεμάρκ. Πρέπει νά κοιταχτεί ή προσφορΑ έκείνων τών συγγρα­ φέων πού έπιθυμοϋν νΑ δνομάζονται «βοτσιανοί». τών πραγματικΑ έθνικολαϊκών. «Έ έπανάσταση τών καταραμένων άγίων». για ν’ Ανακαλυφθούν τΑ ίχνη τής τάξης τών πολιτικών στοχασμών. 'Επειτα. ’Αμέσως μετΑ τήν έκεχειρία ήταν πολύ έλλιπής καί μικρής Αξίας· Αναζήτησε τήν πηγή τής έμπνευ­ σής της στή «Φωτιά» τοϋ Μπαρμπύς. Μουσσολίνι. είχε στήν ’Ιταλία κυ­ μαινόμενη έπιτυχία. πού είχαν σχη­ ματίσει.

Αισ­ χρά άμαθεΐς άκόμα κι άπό μικροί. Κ πι. ή Ιταλική πο­ λεμική λογοτεχνία σημειώνει τήν Ανακάλυψη τοΟ λαοΟ άπό τήν πλευρά. . κ λ π . Ή παλιά γενιά διανοουμένων άπότυχε. Ή σημερινή γενιά οδτε κάν βρίσκεται σ’ έκείνη τήν ήλικία τών λαμπρών ύποσχέσεων (Άντζολέτι. π. τδ ν λογίων. Σέ πολλούς άπαιτητικούς σύγχρονους θά μποροΟσε νά ταιριάζει ό στίχος τοϋ Λάσκα ένάντια στόν Ρουσέλι: «τών Μουσών καί τοϋ πονηροϋ Φοίβου». Πρετσολίνι. Τά βιβλία τοϋ Άρντένγκο Σόφιτσι είτ ναι βαθύτατα άπεχθή. άλλά 6 Κρεμιώ ύπερβάλλει! Παρ’ βλ’ αύτά. Άπό τούς «έλάσσονες» αύτής τής όμάδας γράφτηκαν τά καλύτερα βιβλία. σελ. έξ αιτίας μιάς νέας μορφής χείριστοι» φαφλαταδισμοϋ αύτής τής παράδοσης.χ.). άλλα είχε κιόλας μιά νεότητα (Παπίνι. 243 κ . Μιά έπιθεώρηση τής πολεμικής λογοτεχνίας κάτω άπό τόν τίτλο τοϋ μπρεσανισμοϋ είναι άπαραίτητη*. Έ ξ άλλου άκόμα καί ή ’Αμερική άνακαλύφ&ηκε άπό τόν ’Ιταλό Κολόμβσ καί άποικίστηκε άπό 'Ισπανούς καί Άγγλοσάξονες. Κρεμιώ «Πανόραμα τής σύγχρονης ιταλικής λογοτεχνίας» (έ χ ί.) . Σόφιτσι. «Πόλεμος καί λογοτεχνία» άπό τό βιβλίο τοΟ Μπ.έ . Σύμφωνα μέ τόν Κρεμιώ. 1928. κλπ. Καί πρέπει νά μιλάμε περισσότερο γιά πονηριά παρά γιά ποίηση μιά πού άποκτήααμε λογοτεχνικά βραβεία καί άκαδημαϊκές έπιχορηγήσεις. Δύο γενιές. ό Γκουίντο Ματσόνι βρίσκει * Βλ. τό κεφάλαιο είναι ένδιαφέρον καί πρέπει νά τό ξαναδιαβάσουμε. Μιά πού άναφέραμε τόν Τζοακίνο Μπέλι στήν πρώτη έκδοση τοϋ «1800» (Βαλάρντι).χρονη έθνικολαϊκή συνείδηση. τό 9ο κεφ. έκεΐνα τοϋ Τζιάνι Στούπαριτς. Μαλαπάρτε.).

Τό « Γ ρ ά μ μ α σ τ ό ν σ ε β α σ μ ι ώ τ α τ ο ■ π α τ έ ρ α Έ ν ρ ί κ ο Ρ ό ζ α » τοΰ Ούγκο Όϊέτι δη­ μοσιεύτηκε στόν «Pegaso» τόν Μάρτη τοΰ 1929 καί Αναδημο­ σιεύτηκε στόν «Civiltà Católica» στίς 6 ’Απρίλη τοΰ έπόμενου χρόνου μέ τή μακροσκελή ύποσημείωση τοΰ ίδιου τοΰ πατέρα Ρόζα. Τό γράμμα τοϋ Όϊέτι είναι πολύ έκλεπτισμένα ίησουίτικο. Παρακάτω. έξω. στόν τελευταίο δροφο τοϋ Ρωμάϊκοϋ Κολλεγίου. γιατί. πού Έαεΐς θά έπιτρέψετε σ’ έναν κάτοικο τής Ρώμης άπό παπική οι­ κογένεια. κάτω άπό τις στέγες [δπου ήταν ή θέση τοϋ ίησουίτικου θρησκευτικού σχολείου στό όποιο έκπαιδεύτηκε δ Ό ϊέτι] έπικρατοϋσε τά­ ξη σ’ δλους τούς τομείς. δπως λεγόταν κάποτε. νά ξεκουραστεί δηλαδή άπό τό μεγάλο πανδαιμόνιο. άκέραιο καί νουνεχή. ’Αρχίζει έτσι: «Σεβάσμιε πατέρα. ένώ. τόσο μεγάλο είναι τό πλήθος τών νεοφωτίστων άπό τις 11 τοϋ Φλεβάρη σ’ έναν Καθολικισμό άπό συμφέρον κι άπό μόδα. ένθυμούμενος τούς πρώτους Ιησουίτες δασκάλους του: «ίΚαΙ ήταν χρόνια δύσκολα. λέγοντας Ιησουίτης ήταν σάν νά λές άπατηλή δύναμη ή ζοφερή άνοσιότητα. έμπιστοσύνη.ρή καί κοφτή γνώ­ μ η τοΟ Καρντοότσι. ή έλλειψη χα­ ρακτήρα του Μπέλι μετασχηματιζόταν σέ μιά πρώτης τάξεως βοήθεια γιά τΙς καλλιτεχνικές του ικανότητες. πού μπορεΐ νά χρησιμεύσει γιά νά χαρα■κτηρισθοϋν οί συγγραφείς αύτής τής πραγματείας. Ό Oíyxo Ό ϊέτι και οί Ιηοονίτες *. εύθυμη καλοσύνη καί. έπειδή τόν έκανε εύάλωτο στίς έντυπώσεις». 229 . έκεϊ μέσα. παρακολουθώντας έναν άνθρωπο σάν κι Εσάς. πού είναι σήμερα αότό πού ήταν χθές κι αότό πού θά είναι αδριο». * Γιά τόν Οδγκο Ό ϊέ τι. βαπτισμένον στή Σάντα Μα­ ρία ιν Βία καί μυημένον στή θρησκεία άκριβώς στόν άγιο Ίγνάντιο τής Ρώμης καί άπό τούς Ιησουίτες του. νά συνομι­ λήσει μισή ώρα μαζί Σας. έξετάστε τήν αύαττ. Ιδιαίτερα ύ Ούγκο Όϊέτι. Κατά τή γνώμη τοΟ Ματσόνι.■κάτι Ανεκτίμητο.

ή Ιησουίτικη έκπαίδευση. Ιλλειψη σεβασμού πρός τήν άληθινή ή φαν­ ταστική ύπεροχή αυτής ή έκείνης τής ξένης κουλτούρας πά­ νω στή δική μας». άπευθύνομαι σέ σάς. ή προσφυγή τού Ό ϊέτι σκιερά στις δδηγίες του για Sva συνειδησιακό πρόβλη­ μα. οδτε πού φαντάζεται δτι μπορεϊ καί v i πρόκει­ ται για ένα i n s t r u m e n t u m r e g n i 43. προσδίδοντας στήν ήθική διαμόρφω­ ση τοΰ χαρακτήρα Sva βραβείο καί μιά θεία έπικύρωση». καί ούδέποτε. Μήπως δέν είναι αύτή. οί Ιησουίτες μοναδι­ κοί ή σχεδόν μοναδικοί Αντιπρόσωποι τής έθνικής κουλτού­ ρας. συνοπτικά. δέν είναι Καθολικός τής 11ης Φλεβάρη άπό Ιδιοτέλεια ή άπό μόδα. σαν συγγραφέας. δέν ήταν ποτέ Ινας έρασιτέχνης τοΰ σχετικισμού καί τοΰ άγνωστικισμοΰ.είναι ένας Ιησουίτης άπό παράδοση καί ή ζωή του είναι Sva «παράδειγμα» πού μπορεί ν’ άναφέρεται στά κητ ρύγματα κλπ. Γι’ αύτόν τόν λόγο. καί σάς γνωστοποιώ τό δικό μου πρόβλημα συνείδησης». 5έ θεώρησε ποτέ τόν Καθολικισμό κατ’ έξοχή σαν iva καθαρό συναισθηματικό περιεχόμενο τών εικαστικών τεχνών. γιατί αύτός δ ίδιος κατάλαβε δτι «δύναμη στήν ψυχή τών νέων είναι ή θρησκευτική θέρμη καί πώς δταν εισχωρήσει μιά φορά μέσα τους. ή 11η Φλεβάρη τόν βρήκε Ιτοιμο νά δεχτεί τή Συμφωνία μέ «ιλαρή καλοσύνη»· οδτε πού φαντάζεται δ Όϊέτι (Dio liberi !) . λοιπόν. δ πατέρας Ρόζα σάν γηραιός πνευματικός δδηγός τοϋ Ό ϊέτι. δπως δυστυχώς συνέβαινε ατά κρατικά σχολεία. Ό Ό ϊέτι. Ό ’Οϊέτι δέν ήταν ποτέ m a d e i n Ρ ar i S. Τπάρχουν τά πάντα: ή παπική οικογένεια. σαν συγγραφέα. μεταδίδει τή θέρμη της σ’ δλα τά συναισθήματα. Ακόμα : θυμάται δτι είναι παλιός συνδρο­ μητής τοΰ «Καθολικού πολιτισμού» καί «πιστός άναγνίίιστης τών άρθρων πού Αύτός (δηλ. άπό τήν άγάπη γιά τήν πατρίδα καί τήν οίκογένεια μέχρι τήν ύποταγή στούς άρχηγούς. τό πο­ λιτιστικό ειδύλλιο αύτών τών σχολείων. δ Ρόζα) δημοσιεύει» δπότε «έ­ γώ. ή άνάγνωση τοΰ «Civiltà Católica». ή βάφτιση στήν ίησουίτιχη έκκλησία. . άνοχή καί ποτέ μια λέςη ένάντιχ στήν ’Ιταλία. δέν είναι Ινας σημερινός Καθολικός.άκόμα καί στήν πολιτική. δέν ύπήρξε ποτέ όπαδός τού Βολταίρου. ή βιογραφία καί μάλι­ στα ή αυτοβιογραφία τού Ό ϊέτι.

. άκόμα καί γιά μάς. άνάμεσα στό 231 . καί μάλιστα τώρα πού ύστερα άπό πολλά χρόνια.χ. έκτός άπό μιά άποψη’ τό νά τήν 2χει έκλαϊκεύσει καί νά τήν Ιχει κάνει κατανοητή. άπό τόν Ραφαέλο ώς τόν Κανόβα. Ιπρεπε άκόμα νά καλυτε ρεύσει τήν «ήθική διαμόρφωση τού χαρακτήρα με θεϊκή έπικύρωση καί θεϊκό βραβείο: αύτά είναι πράγματα πού γίνονται καί δέ λέγονται. είναι ή δέν είναι 5νας Καθολικός ποιητής». θά ύπερασπίσουμε τά δίκαια τή τέχνης. «Γεγονός είναι δτι σή­ μερα ή πρακτική καί ή Ιστορική διαμάχη ϊχει λυθεί. Ή παπωσύνη θά κα­ ταδικάσει. Είναι ή κριτική γνώμη.. «Ή Συμφωνία δέν είναι σύγχυση. Είναι ή τέχνη. Νά. πίστη καί ¿μορφιά νά πα­ ρουσιάζονται σαν δύο δψεις τοδ ίδιου πρόσωπου. ή λαϊκή καί ή θρησκευτική κουλτού­ ρα συνεργάζονται έγκάρδια στήν έπιστήμη καί στήν Ιστο­ ρία». ξέρει πόσον άέρα Ιχει άνάγκη ή ποίηση γιά ν’ άναπνεύσει.'Ομως. ά­ κόμα καί στήν ’Ιταλία.» ρωτάει £να πνευμάτιο τόν Ό ϊέτι. θ α έπιστρέψετε δλοι να ύπακούσετε στους Ιησουίτες. Ό Όϊέτι θά. γιατί μπορεΐ να συμβεΐ — δπως συχνά ?χει συμβεϊ— άπό τόν καιρό τοϋ Ντάντε μέχρι τόν Μαντσόνι. τής δποίας ot Ιησουίτες ύπήρξαν πρωταθλητές καί άντιπρόσωποι] καί ό Πίος ό 11ος. Άλλά τό άλλο [«άνάμεσα στό άπόλυτο καί τό σχετικό. σαν δυό άκτίνες τοδ ίδιου φωτός. χωρίς νά περιμένουν τή Συμφωνία. ποιά είναι στήν πραγματικότητα ή λύση τοδ Ό ϊέτι: «. ξέρει νά συγχωρεί μέ τόν καιρό καί τό Ιχει δείξει καλά στήν ’Αναγέννηση [άλλά μετά τήν ’Αναγέννηση ήρθε ή ’Αντιμεταρρύθμιση. Καί Αύτός. θά έξηγ-ήσει μέσα άπό τόν «Καθολικό Πολιτισμό» τούς λόγους τής καταδίκης καί θά ύπερασπίσει τΙς αιτίες τής πίστης. δμως: «Είναι ή ποίηση. πού είναι πραγματικά ενας ποιητής». Καί μερικές φορές θά μάς είναι άρεστό νά συζητάμε πολιτισμένα. άν τό θεωρήσει πρέπον. άν Ιχουμε πειστεί Ιδιαίτερα.ή Ε κ ­ κλησία στερεώνει τά δόγματά της. δπως Ιχει δικαίωμα νά τό κάνει' ή Ιταλική κυ­ βέρνηση θά έπιτρέψει. δπως Ιχει υποχρέωση. κι έμείς έδώ χωρίς όργή. Ό ΜπωντλαΙρ π. Είναι ή ήθική γνώμη. ούμανιστής. Ό Όϊέτι ούδέποτε έφοίτησε στή σχολή τών ίησουιτών" σ’ αύτές τις ¿ρωτήσεις βρήκε μιά λύση έξαιρετικά ίησουίτικη. στό πρόσωπο ένός «γάλλου ποιητή.

πού χάρη σ’ αύτόν πολλοί ή ένδιαφερόμενοι ή δειλοί κρατιόντουσαν μακριά άπό τό νά κάνουν τή θρησκεία έπάγγελμα. άνανέωση καί άναθίρμανση έκείνης τής αΙώνιας διαμάχης άναβλύζουν καί άκτινοβολοΰν ή ποίηση καί ή τέχνη». λέει 6 Ό ϊέτι. Ό Ρόζα προσέχει νά λεπτολογεί τόν καθολικισμό τοΟ Όϊέτι καί τών νεοφώτιστων. πώς μπορεΐ νά είναι διαλλακτικό.*)' άλλά Αύτός γνω­ ρίζει οτι άκριβώς άπό τή συνεχή άναζωογόνηση. Κρότσε καί ό Τζ. Καταπληκτική — πράγματι — άπόδειξη ΙησουιτισμοΟ καί ήθικής κατάπτωσης. Μέ λίγα λόγια: Σωστά ό Ό ϊέτι καί ό Κ. ίσως άκόμα καί νά μήν τούς ρωτήσουμε τίποτα περισσότερο. δέν 5χει.) Συμφωνία. ) . Καλά λέει 6 Ρόζα: «Ή Ιδιοτέλεια καί ή μόδα δμως. θρησκεία πού δμως άκόμα διατηρούσαν στά βάθη τής ψυχής φυσικά χριστιανική». τό άπατηλό διφορούμενο πού έχει γίνει Ιερό δόγμα»]. είναι ίσως τό μικρό­ τερο κακό δπότε καί κάποιο καλό.πνεΟμα καί στό σώμα». «αΙώνια άντίθεση πού βρίσκεται στή συνείδηση τοΰ καθενός μας». πράγμα γιά τό όποιο ό Μπ. όνομάζονται Καθολικοί καί κολακεύουν τούς Ιησουίτες. έπειδή είναι πιό άνώδυνη άπό Ιησουίτικη άποψη.) νά τόν βλέπουν νιχημένον έπειδή (. Μικρότητά μας άν δέν καταφέραμε άκόμα μέ έκείνη τή βοήθεια να τή λύσουμε μιά γιά πάντα (!. . Τζεντίλε — μή Καθολικοί— «ήταν ένάντια στόν έκσυγχρονισμό ( . δέν μπορεΐ νά 2χει λυθεΓ καί τή βοήθεια πού στόν καθένα μας μπορεΐ νά δώσει καί δίνει καθημερινά ή θρησκεία γιά νά τό έπιλύσει. Ικανοποιημένοι (. σέ σύγκριση μέ κείνη τήν Ιδιοτέλεια καί τήν προηγούμενη μόδα τοΰ μάταιου άντικληρισμοΰ καί τοΰ χυδαίου ύλισμοϋ. σέ μάς τούς Καθολικούς [πώς μπορούμε νά είμαστε Κα­ θολικοί μέ τήν «αίώνια άντίθεση». άς τό ποΰμε έμπιστευτικά μεταξύ μας έν συντομία. Ό Όϊέτι μπορεΐ νά δημιουργήσει μιά καινούρια αίρεση ύπεριησουίτικη: Ιναν αισθητικό Ιησουίτικο έκσυγχρονισμό! Ή άπάντηη τοΰ πατέρα Ρόζα είναι λιγότερο ένδιαφέρουσα.) θά ήταν ή κακή (. πού είναι βαθύ κι αιώνιο [άκόμα κι άν είναι αίώνιο.]. Μπορούμε νά είμαστε πά­ νω άπ’ δλα Ιησουίτες!] ή θρησκεία τήν ίοινε άκόμα καί πρίν.

τής «πε­ λιδνής σπάθας»). άσχολεΐται καί φροντίζει γ ιά τήν Αγροτική ζωή. καί πού βλέποντας Εναν καλλιεργημένο άγρό.Άλφ ρέντο Παντσίνι. γιά τή φτώ­ χεια πού ύπάρχει μπροστά στά μάτια του. Παλάτσι στήν άνάλυση τοϋ βιβλίου τοϋ Παντσίνι: «Οί μέρες τοϋ ήλιου καί τοϋ σπόρου» πώς ή στάση τοϋ Παντσίνι πρός τούς άγρότες είναι περισσότερο έ­ κείνη τοϋ ίμπορου μαύρων κι δχι ¿κείνη ή άνιδιοτελής καί ■καθαρά γεωργική· άλλ’ αύτή ή παρατήρηση μπορεϊ νά έπεκταθεΐ καί σ’ άλλους έκτός τοϋ Παντσίνι. ■παρατηρώντας τον μέ προσοχή θά καταλάβετε δτι τό στόμα του κάνει μορφασμούς δυσαρέσκειας καί δτι κατά βάθος σκέ­ φτεται πώς είναι δυνατό v i ζεΐ κανείς μέ κρε|ΐμύδια καί μέ σπαρτιάτικο μέλανα ζωμό. άλλες παρατηρήσεις πού είναι στενότατα δεμένες μέ τόν Παντσίνι (καί συνδυασμένες μέ κάποιες μανίες τοϋ Παν­ τσίνι. δπως ή λιτή τροφή καταναλώνεται στούς άγρούς. γιά τήν ¿μορφιά ίμερικών ταπεινών χειρονομιών. 6 Παλάτσι γρά­ φει: «Πάνω απ’ 6λα. Ίούνης 1929) : «Όταν [6 Παντσίνι] σάς πλέκει τό έγκώμιο μέσ’ άπ’ τά δόντια του. σάν έκεϊνο τοϋ Λέοντα Τολστόι. 233 . στήν κατοχή του" καί γ ιά έκεΤνα τά τετράποδα καί τά δί­ ποδα. πο6 είναι γ ιά τή δουλειά.. Καί βέβαια δχι! αύτός * Στήν «Italia che scrive» τοΟ Ίοόνη 1929. Γράφει 6 Παλάτσι («Italia che scrive». σκέφτεται Αμέ­ σως 3ν ή συγκομιδή θά είναι έκείνη πού έλπίζει». «Μιά φορά — αύτός θά έξομολογηθεΐ — μοϋ ήρθε άκόμα καί να κλάψω». πού μπορεϊ κανείς νά τή διαισθανθεί.χ.. σάν έκείνη π. Παρατηρεί* 6 Φ. ’Εκείνο δμως τό κλάμα δέν τρέχει άπό τά μάτια του. Ό Παλάτσι κάνει. μέ τΙς φοβισμένες μανίες του. 8πως μπορεϊ νά ένίιαφερθεΐ Ενας αφέντης πού θέλει v i είναι ήσυχος γ ιά τΙς έργατικές Ικανότητες xffiv ζώων. δταν δ θεός Ιχει φυτέψει στή γή τα μανιτάρια καί στό βυθό τής θάλασσας Ιχει βάλει τά στρεί­ δια. που είναι μονάχα ό τύπος ή τό προσωπείο μιας έποχής. γιά τή θερμή συμπάθεια πρός τούς ταπεινούς καί τούς λυπημένους πού ώστόσο δέν λείπουν άνάμεσα στούς άγροίκους καλλιεργητές τών άγρών. δμως.

«άσθένειες πού τα γεράματα φέρνουν στούς άνθρώ­ πους». πού αύτός σέ πολλά χω­ ρία κατάφερε νά διατηρήσει». θυμάται τή μητέρα του πού τά έλεγε κι. Γιά τόν 234 . «Ό ΙΙαντσίνι τέλος πάντων κλαίει επειδή πονάει. Ή μετάφραση τεχνικά είναι πολύ άτελής. αύτή έτσι καί ξαναβλέπει τόν Ιαυτό του σάν μικρό παιδάκι καί άναλογίζεται τήν άναπόφευκτη βραχύτητα τής ζωής. Ό Όρβιέτο άναφέρει òptσμένα σοβαρά σφάλματα τοΰ Παντσίνι: ’Αντί γιά «άσθένειες πού φέρνουν τά γεράματα στούς άνθρώπους» ό Παντσίνι με­ ταφράζει. σάς συμβουλεύω: Λίγο χώμα πάνω άπ’ τό φέρετρο». Ό Ησίοδος μιλάει γιά τή «βελανιδιά πού έχει στήν κορφή τά βελανίδια καί στό μέσο (στόν κορμό) τΙς μέλισ­ σες» καί ό Παντσίνι μεταφράζει κωμικά «οί βουνίσιες βελα­ νιδιές (!) ώριμάζουν τά βελανίδια κι έκείνες τών κοιλά­ δων (!) μαζεύουν τΙς μέλισσες στόν κορμό τους». «Κύριε άρχιερέα.ίσα βγαίνει άπό τό στόμα του καί διερωτάται άν γιά τό γεωργό ή Ιδιοκτησία δέν είναι συνώνυμο τής "κλε­ ψιάς” ». τό· άπρόοπτο τοΰ θανάτου πού κρέμεται πάνω άπ’ τά κεφάλια μας. έπειδή άκούει νά Θυμ/Λνται κάποια ξεχασμένα ¿νά­ ματα έπίπλωσης. χωρίζοντας τίς βελανιδιές σέ δυό οικογένειες (ένας μαθητής λυκείου θά είχε κοπεί στίς έξετάσεις γιά Ινα τέτοιο σφάλμα. έκτός άπό κείνη τήν κάποια σεμνή μεγαλοπρέπεια. Βλέπει τήν έξωτερική του έμφάνιση. Κλαίει γ ι’ αύτόν τόν ίδιο καί για τόν θάνατο μά δχι για τούς άλλους. άκούει αύτό πού ίσα .κλαίει. Περνάει δίπλα άπό τοΰ γεωργοϋ τήν ψυχή χωρίς νά τή δει. παρά για μιά μετάφραση άπό τήν όποία λείπουν «οί Ιρ διαιτερότατες άποχρώσεις τοΰ πρωτότυπου. Ή μετάφραση τοϋ «Έργα καί Ήμέραι» τοϋ Ησίοδου· δημοσιευμένη άπό τόν Παντσίνι στα 1928 (πρώτα στή «Nuova Antologia» μετά σέ βιβλίο άπό τόν Τρέβες) ήταν άντικείμενο έρευνας στό «Marzocco» στίς 3 Φλεβάρη 1929' άπό τόν Άντζολο Όρβιέτο («Άπό τόν ’Ησίοδο στόν Παν­ τσίνι») . Γιά κάθε λέξη τοϋ κειμένου ό Παντσίνι χρησιμοποιεί δύο ή τρεις δι­ κές του' πρόκειται περισσότερο γιά μια μετάφραση — σχό­ λιο.

ot Μούσες είναι «δωρήτριες τής δόξας μέ ποιήμα­ τα». άν άξιζε τόν κόπο) άπό τόν έκδ. μέ τόν τίτλο «Διασαφήνιση». έκτός άπό τήν έπιφανειακή γνώση τών Ε λ ­ ληνικών. Ή πρόθεσή μου ήταν νά γρά­ ψω μ’ εύχάριστο καί δραματικό στύλ. Στήν «Italia Letteraria» τής 30 Ίούνη. θ ά Ιπρεπε να κοιταχτεί άν οί έπιθεωρήσεις κλασικής φιλολογίας άσχολοΰνται μέ τή μετάφραση τοΰ Παντσίνι: Έ ν πάση περιπτώσει. έπειδή είχε ύπαινιχθεΐ μιά μορφή δικτατορίας πού ύποστήριζε δ Καβούρ. άπόλυτα ντοκουμενταρισμένο (άλληλογραφία Νίγκρα . δημοσιευμένο άπό τή μπολονέζικη έφημερίδα στίς δύο πρώτες συνέχειες τοΰ κειμένου του. παραπονιέται γιά ένα καυστικό σχό­ λιο. δημοσιεύτηκε μιά έπιστολή σταλμένη άπό τόν Παντσίνι. τόν Παντσίνι «δοξασμένες στήν τέχνη τοΟ τραγου­ διού». μέ ήμερομηνία 27 Ίούνη 1929. άν καί μέ άσχημο τρόπο. Σάν νά ήταν — λές — τό μόνο ντοκουμέντο γιά τή ζωή τοϋ Καβούρ αύτή ή άλληλογραφία! Ό Παντσίνι προσπαθεί έπειτα νά ύπερασπίσει τόν έαυτό του. Τό έργο τοϋ Παντσίνι «Έ ζωή τοΰ Καβούρ» δημοσιεύ­ τηκε σέ συνέχειες στήν «Italia Letteraria» στά τεύχη άπό 9 Ίούνη έως 13 Όχτώβρη τοΰ 1929 καί άνατυπώθηκε (Iπανεξετασμένη καί διορθωμένη ( . “Αλλα παραδείγματα φέρνει δ Όρβιέτο στά ¿ποια φαίνεται δτι. μ’ ένοχλημένο καί βα­ θύτατα ταραγμένο δφος.). τό άρθρο τοϋ Όρβιέτο μοϋ φαίνεται Ικα­ νοποιητικό. δ­ πως έκεϊ πού μετατρέπει τό κείμενο γιά να κάνει τόν Ησίο­ δο νά πάρει μέρος στήν δημοσιογραφική καμπάνια. πού κρίθηκε σάν «χαρι­ τωμένο παιχνίδι» κι «Ιλαφρύ».Ησίοδο. σ’ ένα τόμο στή σειρά «Scie» (Όλκός) μέ άρκετή καθυστέρηση. θ ά ήταν ένδιαφέρουσα μιά λεπτομερής έξέταση. Ό Παντσίνι άπαντάει τηλε­ γραφικά: «Καμιά πρόθεση δέν είχα νά γράψω μιά βιογραφία μέ γαλλικό ρομαντικό τρόπο. . τά λάθη τού Παντσίνι όφείλονται άκόμα καί σέ πο­ λιτική προκατάληψη (τυπική περίπτωση μπρεσανισμοΰ). γιά. στό διευθυντή τοΰ «Resto del Carlino»: δ Παντσίνι. οίκο Μονταντόρι.Καβούρ) ».

«άνθρώπινη». πού έλιτίστικα μποροϋσε νά θεωρηθεί σάν μιά. καλυμμένο άπό ένα είδος ειρωνικής μωρίας. πού έχει τόν άέρα τοΰ Μακιαβέλι μέ μανίκια πουκάμισου κι όχι μ’ αύλική φορεσιά. πού καλοτυχί­ ζουν τόν έαυτό τους γιά τήν ίδια τους τήν κούφια ήλιθιότητα. Τό έπεισόδιο έχει μιά όρισμένη σημασία. Ιστορική βλακεία! Στήν πραγματικότητα είναι μιά μορφή στεντερελισμοΰ. ¿πειδή δείχνει πώς πολλοί έχουν άρχίσει νά καταλαβαίνουν ίτ ι αύτά τά ψευτοεθνικά καί πατριωτικά γραφτά τοϋ Παν­ τσίνι είναι άνιαρά. έκτός άπό τοΰ νά δημιουργεί κοινούς τόπους γιά τά θέματα πού χρη­ σιμοποιεί. άσχολείται κατ’ έξοχή ν μέ τή συλλογή δλων τών 236 . άνειλικρινή καί άποδεικνύουν τή μηχα­ νορραφία. Κάποιο άλλο σημείωμα ένάντια στόν Παντσίνι μποροΰ­ με νά διαβάσουμε στήν «Nuova Italia» έκείνης τής περιόδου: λέγεται δτι ή «Ζωή τοϋ Καβούρ» γράφτηκε λές καί ήταν δ Καβούρ Πινάκιο! Καί δέν μπορούμε νά ποΰμε δτι τό δφος τοϋ Παντσίνι στά Ιστορικά του κείμενα είναι «εύχάριστο καί δραματικό»' είναι κάπως γελοίος καί έχει παρουσιάσει τήν ιστορία σάν ένα «χωρατό» περιοδεύοντος έμποροϋπάλληλου ή έπαρχιώτη φαρμακοποιού : δ φαρμακοποιός είναι δ Παντσίνι καί ο[ πε­ λάτες είναι ίδιοι κι δμο:οι μέ τόν Παντσίνι. σαν έκείνου πού δρισμένοι άγρότες έκφράζουν μέ τόν δικό τους άπλοϊκό τρόπο όμιλίας. Ή άνοησία καί ή άδεξιότητα τοϋ Παντσίνι μπροστά στήν Ιστορία είναι τεράστια: Τό γράψιμό του είναι ένα κα­ θαρό καί παιδαριώδες λογοπαίγνιο. πού θά έπρεπε νά κάνει πιστευτή τήν ύπαρξη — ποιός ξέρει ποιου — βάθους. •κριτική γνώμη γιά τΙς άλλες μορφές δικτατορίας: Φαντα­ στείτε τόν τρόμο τοϋ Παντσίνι ¿ν συνεχιστούν αύτά τά ignés (πυρά). Παρ’ δλ’ αυτά «Ή ζωή τοϋ Καβούρ» έχει μια δική της χρη­ σιμότητα: είναι μιά Ικανοποιητική συλλογή κοινών τόπων πάνω στό Ριζορτζιμέντο καί μιά πρώτης τάξεως άπόδειξη τοϋ λόγιου ιησουιτισμού τοϋ Παντσίνι. Παραδείγματα: «Ένας άγγλος συγγραφέας έχει άποκαλέσει τήν Ιστορία τής ένοποίησης τής ’Ιταλίας σάν τήν πιό ρομαντική σύγχρονη Ιστορία». Ό Παντσίνι.

άφοΟ έπιμένουν τόσο πολύ νά τό έπισημαίνουν: τό Γδιο λέγε­ ται γιά τή «γενναιοδωρία»· θά έπρεπε νά σκεφτοΟμε δτι στήν 23 Τ . έλειψε άπό τό Πιεμόντε. ό Κάρλο Έμανουέλε κλπ. κατάληξαν νά προσλάβουν έ­ ναν κάποιο βλάκα Πολωνό. άλλ’ άντίθετα άνθισαν πολλές σοβαρές έσωτερικές άνεπάρκειες. σάν κι αύτές τοϋ Βιττόριο Έμανουέλε πού ύπάρχουν στά καπηλειά. αύτή ή έλαιογραφία. χωρίς νά καταλαβαίνει δτι σέ πολλές περιπτώσεις. μιά συνέχεια σήν άριστοκρατία τών άνώτατων άξιωματούχων. ύπονοεΐται μιά δυσφημιστική γνώμη γιά τόν Ιταλικό λαό: Ό Παντσίνι θά πρέπει νά έχει κάνει ένα είδικό κατάλογο μέ κοινούς τό­ πους. Ιδιαίτερα. κατά καιρούς άναφάνηκαν έξαιρετικές στρατιωτικές Ικανότητες σ’ άνθρώπους δπως ό ’Εμανουέλε Φιλιμπέρτο. γιά νά στολίσει κατάλληλα τά κείμενά του. Αύτός 6 κοινός τόπος. έλειψε δρμως άκριβώς μιά παράδοση. Ή πολεμική Ικανότητα τοϋ Βιτόριο Έμανουέλε Β ' συνίστατο μονάχα σ’ ένα δρισμένο προσωπικό θάρρος. κι άφού μάταια είχαν ζητήσει Ινα στρατηγό άπό τή Γαλλία. μιά στρατιωτική «παράδοση» μέ τή μή γρα­ φειοκρατική έννοια τής λέξης. ένα μεγάλο μούσι. δπως σ’ αύτήν.κοινών τόπων πού ίχουν άναφερθεϊ πάνω στό Ιδιο θέμα άπ& άλλους συγγραφείς.. πού θά πρέπει νά βκεφτοϋμε δτι θά ήταν πολύ σπάνιο στήν Ιταλία. Τοϋ άρεσαν οί ώραΐες γυναίκες καί ή μουσική τοϋ κανονιού Ή ταν ένας μεγάλος βασιλιάς». Βιττόριο γεννήθηκε άφοβος μέ τό σπαθί στή μέση του: δυό τρομερά μουστάκια. ύπήρχε πάντα ή δυνατότητα νά δημιουργηθεϊ μέ τούς κατοίκους του ένας καλός στρατός. Ιδιαίτερα ξένους. Στό Πιεμόντε ύπήρχε μιά «λαϊκή» στρατιωτική παράδοση.πάλντι). δταν δέν ήξεραν ποϋ νά ψάξουν γιά νά δώσουν έναν άρχηγό στό στράτευμα. δηλαδή έλειψε μιά «συνέχεια» άπό άνώτατο στρατιωτικό προσωπικό. «Ό βασιλιά. κι αύτό φάνηκε Ιδιαί­ τερα στούς πολέμους τοΟ Ριζορτζιμέντο. Ή κατάσταση έγισε σοβαρή μέ τήν παλινόρθωση καί τό πράγμα άποδείχθηκε στά 1848. Στήν πραγματικότητα. δπου δέν άναδείχτηκε καμιά προσωπικότητα (έκτός άπό τό χώρο τοϋ Γκαρψ. πρέπει νά πάει μαζί μέ τόν άλλον γιά τήν στρατιωτική «παράδοση» τοϋ Πιεμόντε καί τής άριστοκρατίας του.

Αυτό πού προξενεί κατάπληξη είναι δτι ύπάρχει μεγά­ λη έπιμονή πάνω στά «έρωτικά» έπεισόδια τής ζωής τοϋ Βι­ τόριο Εμανουέλε. πιστεύοντας δτι δυναμώνουν τό θαυμασμό τοϋ λαοΰ. πλειοψηφία Απαρτιζόταν άπό κατεργάρη­ δες. Σκεφτόμενοι μέ τΑ σωστά μας. έχει μιά πολεμική παρΑδοση.. ή μεγάλη. μετά τήν κατάληψη τής Ρώμης. άσχολήθηκε μέ τήν πολεμική έπιστήμ. Τό Πιεμόντε. «. ο£ γυναίκες. πού έκδόθηκε άπό τόν Μπολέα στό «'Ιστορικό Δελτίο Σουμπαλπίνο» καί τή διαμάχη Α­ νάμεσα στό Βιτόριο ’Εμανουέλε καί τόν Κουιντίνο Σέλα πά­ νω σέ οικονομικά ζητήματα. σ’ δποιον διηγιόταν τό άνέκδοτο (πιστεύω 6 Κουιντίνο Σέλα) τοϋ φαινόταν δτι άποδείκνυε πώς δέν ύπήρξε στήν Ιστορία Αλλος βασιλιάς μεγαλύτερος κατακτητής άπό τόν Βιτόριο Εμανουέλε. θ ά μπορού­ σε νά παρατηρήσει κανείς δτι ό Ναπολέοντας ό Γ '. Ό Μαρτίνι άφηγεΐται δτι. παρά τό γεγονός δτι Ακόμα καί σ’ αύτό ύπήρχαν 238 . Ναί. Πάνω σ’ αυτό τό θέμα αύτός [ό Καβούρ] συμφωνοΰσε πάρα πολύ μέ τό βα­ σιλιά του. δεμένη μέ τήν Αντίληψη τοϋ -πατρογονικοΰ Καθεστώτος καί μέ τό διαφορετικό βαθμό τής βασιλικής έπιχορήγησης.. Σχετικά μέ τόν Βιτόριο ’Εμανουέλε Β ' πρέ­ πει νά θυμηθούμε τό Ανέκδοτο τό Αναφερόμενο στόν Φερντινάντο Μαρτίνι στό βιβλίο του άπομεινάρια Αναμνήσεων (έκδ.. Τρέβες). 6 Βιτόριο Εμανουέλε είπε δτι ήταν δυσαρεστημένος έπειδή δέν ύπήρχε πια τίποτα νά1 p i é (πάρει) κι αυτό. έχει μιά τάξη εύγενών πολεμιστών». Στό άνέκδοτο θα ιμποροΟσε ίσως νά δοθεϊ μιά Αλλη έξήγηση πιό πραγματική.η καί έγραψε βιβλία πού φαίνεται πώς δέν ήταν πολύ άνούσια γιά τήν έποχή του. άν τό νά είναι κανείς «γενναιόδωρος» Αναδεικνύεται σέ τίτλο διάκρισης. βέβαια. είναι έκπληκτικό πού τέτοια πράγματα τ’ άφηγοΰνται.’Ιταλία. λές κι αύτά ήταν τέτοια ώστε νΑ κάνουν πιό δημοφιλή τό βασιλιά. «0£ γυναίκες. "Ας θυμηθοϋμε υστέρα τό έπιστολάριο τοϋ Μάσιμο ντ’ Άτσέλιο.. δοσμένης τής «πολεμικής παράδοσης» τής οίκογένειάς του.Αφηγοΰνται γιΑ τούς Ανώτερους ίημόσιους ύπΑλληλους καί γιΑ τούς Αξιωματούχους δτι πή­ γαιναν στίς οικογένειες τών γεωργών γιΑ νΑ τΙς πείσουν νά στείλουν τΑ κορίτσια νΑ κοιμηθοΰν μέ τό βασιλιΑ έπ’ Αμοιβή.

θά τολμοϋσα νά πώ. διατηρεί τόν τόνο τοΰ αύλικοΰ εύγενοΰς: Ό Παντσίνι δέν μπορεΐ ν’ άποφύγει τό γλωσσικό Ιδίωμα τοΰ πεζοδρομιακοΰ μαστρωποΰ. ΤΗταν δμως κι ο[ δυό τους ίπποτικοΐ καί.. Αυτή ή ΰλική μορφή δικτατορίας .. «Ό Καβούρ ήταν πολύ πιό λεπτός.». !) δικτατορικές έξουσίες. Ό ύπαινιγμός τοΰ Παντσίνι. δημιουργώντας μεγάλο(. άνάμεσα στά όποϊα έκεϊνο τοΰ Πολέμου..!) σκάνδαλο γιά τήν τότε παρθένα σχεδόν συνταγματικότητα. γιατί στήν ίκδοση Μονταντόρι θά έξαλειφθεϊ ή θά τροποποιηθεί: «Δέν είναι άνάγκη νά λάβει είδική στάση.. Άπό τήν άπάντηση τοϋ Παντσίνι μπο­ ρεΐ νά έξηγηθεΐ ή άτυχία. δπως θα μποροΰσε νά βεβαιώσει ή ώραία Ροζίνα. παρά τό γεγονός τής δυσκολίας τοΰ ύλικοΰ. Αύτός. μά τί διαφορά στό πώς τ’ άγγιζει! Ό Παλαιολόγου. άναλαμβάνοντας άρκετά χαρτοφυλάκια. 6 άγροϊκος βασιλιάς!». Ό Παντσίνι άναφέρεται στ’ άνέκδοτα πού άφηγείται δ Παλαιολόγου. δ δυνατός. γειτονικούς κε­ ραυνούς τοΰ «Resto del Carlino» περιέχεται στή δεύτερη συ­ νέχεια τής «Ζωής τοΰ Καβούρ». πού Εγινε ύστερα κόμισσα τών Μιραφιόρι»· καί συνεχίζοντας σ’ αύτόν τόν τόνο θά θυμηθούμε δτι οί έρωτικές προθέσεις (!) τοϋ βα­ σιλιά στήν αύλή τών Τουλιέρι (s i c) ήταν τόσο τολμηρές «πού δλες ο[ κυρίες έμεναν κατάπληκτες καί γοητευμένες. «Κατά πόσο ήταν λάθος άραγε νά έμπιστευτώ τήν Ιστορική γνώση τών άναγνωστών σ’ δρισμένες αίχμές ένάντια στή δικτατορία. έκδ. «Italia Letteraria» (τεύ­ χος τής 16ης Ίούνη) κι είναι καλό ν’ άναφερθεΐ. γιά τόν δποϊο γίνεται λό­ γος παραπάνω. Ή δψη τοΰ άνθρώπινου μεγαλείου είναι τέτοια ώστε νά έμπνεύσει <πούς άλλους ΰπακοή καί φόβο κι αυτή είναι ή πιό δυνατή δικτατορία κι δχι έκείνη τής άνάγκης πολλών χαρτοφυλακίων στα ΰπουργεΐα».μερικές διαφορές. 6 δποϊος καί έπέσυρε τούς. ρομαντικοί (!) ». Ό Καβούρ στά 1859 απαίτησε ( . 6 περίφημος. Ό βασιλιάς Βιτόριο ήταν άθυρόστομος. τοϋ έμπορου λευκής σαρκός. Φαίνεται άπίστευτο δτι μιά τέτοια φράση ξέφυγε άπό τόν δειλό Παντσίνι καί είναι φυσικό πού τό «Resto del Carlino» τό «Ιπιασε». «Τί λεπτεπίλεπτος εύγενής πού ήταν ό Μάσιμο ντ’ Άτσέλιο.

Είναι πασιφανές δτι ή έπέμβαση τοϋ Παντσίνι ήταν κο­ λακευτική. κλπ. Αύτό πού είναι περίεργο είναι δτι δ ίδιος δ Παντσίνι παρακάτω δείχνει δτι δ Καβούρ είχε μείνει έξω άπό τή διεξαγωγή τοΰ πολέμου καί. δέν είχαν ληφθεϊ σοβαρά ύπ’ δψη στόν Κανονισμό.. πού γιά νά γίνει πιό κατανοητή ή συζήτησή παραλείπεται». Γιά ένα δικτάτορα δέν είναι καί άσχημα. άπό τόν πόλεμο τοΰ 1859 κι έπειτα δέν συνεχίστηκε ή πολιτική τοΰ Καβούρ.. 240 . άλλά ή πολιτική ¿πότε καί ή Ιστορική του άθωότητα τού Ιβαλε τρικλοποδιά καί μετέτρεψε τή δουλική κολα­ κεία σ’ Iva διφορούμενο μορφασμό. «. κατά τ’ άλ­ λα. έξ οδ καί ή σύγκρουσή του μέ τόν βασιλιά μετά τήν άνακωχή τής Βιλαφράνκα. άλλά ή δικτατορία τοΟ άνθρώπινου μεγαλείου τοϋ Καβούρ. Ό ’Ανατολικός πόλεμος. Γνωστές οί άντιλήψεις τοϋ Καβούρ πάνω στή δικτατορία καί για τή λειτουρ­ γία τοΰ κοινοβουλίου. ’Ανεκτίμητη διαπίστωση γιά Ιναν Ιστορικό διαπιστώνεται δτι δ Καβούρ ύπήρξε πολιτική Ιδιοφυία. έπειδή στή συμμαχία δ Ναπολέοντας είχε άπεριόριστη ήγεμονία καί τό Πιεμόντε μιάν έξαιρετικά ύποδεέστερη θέση.49 καί τό δτι δέν συνέβηκε στρατιωτική καταστροφή αύτό δφειλόταν στήν παρουσία τοΰ γαλλικοδ στρατοΰ: τό άποτέλεσμα δμως τής μή κανονικής πολιτικής κατάστασης ήταν τό ϊδιο φοβερό.δέν είναι έκείνη ποί> έμπνέει ύπακοή. παρά τό δτι ήταν ύπουργός Πολέμου ούτε κάν έπαιρνε τα στρατιωτικά δελ­ τία. άλ­ λά Iva κράμα πολιτικών έπιθυμιών τοΰ Ναπολέοντα καί άπολυταρχικών πιεμοντέζικων τάσεων πού τις ένσάρκωνε δ βασιλιάς καί μιά δμάδα στρατηγών. Επαναλαμβάνεται ή κα­ τάσταση τοΰ 1848 . μιά ύπόθεση τόσο πολύ πε­ ριπεπλεγμένη. άντιλήψεις τΙς όποιες δ Παντσίνι άπό φόβο άποσιωπα. δέν μπορούμε νά μιλάμε για δικτατορία. Ό Καβούρ οδτε πού κατάφερε νά κάνει νά Ισχύσουν τά συνταγματικά του προνόμια σάν άρχηγός τής κυβέρνησης πού. άν καί τό να μιλήσει γι’ αύτές δέν θά ή­ ταν βέβαια έπικίνδυνο. Στήν πραγματικότητα. "Οσον ¿φορά τόν Καβούρ. πόσο μάλλον στά 1859 καί μάλιστα δταν αύτή ήταν μιά άδυναμία γιά τή διε­ ξαγωγή τού πολέμου καί για τή θέση πού οί Πιεμοντέζοι είχαν στή συμμαχία μέ τόν Ναπολέοντα.

Δέν έχω έμπειρία(!) έγώ άπδ μαχαίρια. Ας διαβάσει τό μυθι­ στόρημα «Ό Εβραίος τής Βερόνα» τοϋ Άντόνιο Μρεσάνι καί θά διασκεδάσει (s i c) άπεριόριστα. στή Ρώμη. αύτδς δ Ιησουίτης Ιερέας ήταν Ινας δεινός άφηγητής». 'Ολόκληρη αύτή ή «Ζωή τοϋ Καβούρ» είναι Ινας περίγελως τής ιστορίας. δέν είναι συνηθισμένο μαχαίρι!]. στήν «Italia le tte ­ raria» τής 23 ’Ιουνίου 1929. 241 16 . Ά ν τά μυθιστορήματα . κλπ. θ ά έπρεπε πάντα νά τδν ένοχλοΰσαν τά μαχαίρια τδν Παντσίνι: θυμηθείτε τήν «πελιδνή λάμα» στδ «Φανάρι τοϋ Διογένη». Ή σκιαγράφηση τοϋ Ναπολέοντα τοϋ 3ου είναι άναίσχυντα χυδαία: δέν προσπαθιέται νά έξηγηθεΐ. Αύτδ τδ άπόσπασμα θά μποροϋσε νά μπεί σάν προμετωπίδα στδ δοκίμιο γιά τούς «’Απογό­ νους τοϋ πατέρα Μπρεσάνι»*. άντίθετα άπ’ αύτδ πού λένε ot σύγχρονοι [δ Ντέ Σάνκτις δ­ μως ήταν σύγχρονος τοϋ Μπρεσάνι].». πού τδ έμπιστεύονταν σ’ δποιον έμπαινε στή σκοτεινή αίρεση.άλλά ή διαπίστωση δέ γίνεται ποτέ ¿πόδειξη χα.Ι συγκεκρι­ μένη παρουσίαση. άκουσα δμως νά λένε πώς έκεΐνο τδ μαχαίρι τών καρμπονάρων. Στδ ναπολεόντειο Μουσείο. ύπάρχει ένα πο­ λύτομο μαχαίρι μέ μια λεπίδα πού μπορεϊ νά διαπεράσει τήν καρδιά [άπ’ δ. «Καί άν κάποιος ήθελε νά δει πώς ή αίρεση τών καρμπο*νάρων έπαιρνε τήν δψη τοϋ Βελζεβούλ. Ή σημασία τής συμμετοχής τοϋ Πιεμόντε στδν πόλεμο τής Κριμαίας καί τής πολιτικής ικανότητας τοϋ Καβούρ στδ νά τδν έχει έπιδιώξει έχει «παραληφθεΐ» γιά «νά γίνει πιδ κατανοητό». «Μπορεϊ νά χρησιμεύσει σάν ντοκουμέντο αύτδ τδ μαχαίρι. Ίσ ω ς νά παραβρισκόταν τυχαία σέ κάποια φασαρία στή Ρομάνια χαΐ νά είχε δει κανένα ζευγάρι μάτια νά τδν παρατηροϋν βλοσυρά: έξ οΰ καί ot «πελιδνές λάμες» πού διαπερνοϋν τήν καρδιά κλπ. γιατί δ Ναπολέοντας συνεργάστηκε μέ τδν Καβούρ.τι φαίνεται.βιογραφίες εί­ ναι ή σημερινή μορφή τής θελκτικής ιστορικής λογοτεχνίας * Τρίτη αυνέχβια τής «Ζωής τοΟ Καβούρ». πολύ περισσότερο πού.

Ό Παντσίνι θέλει νά. ’Αλλοι τέτοιου είδους ύπαινιγμοί γιά τόν Λά Μαρ­ μόρα καί γιά τόν Τσιαλντίνι (άν καί ό Τσιαλντίνι δέν ήταν άπό τό Πιεμόντε) καί ποτέ δέν άναφέρθηκε τό δνομα ένός στρατηγοΰ άπό τό Πιεμόντε. μά είναι Ινας πεισματάρης πολεμιστής καί γι’ αύτό κρατάει γερά μέ τά δελτία. γιά στρατηγούς δπως ό Λα Μαρμόρα καί ό Ντέλλα Ρόκκα. δέν ήταν τόσο χυδαία Φιλισταΐοι. οί δποίοι. Ινας ρεαλιστής πολύ άπογοητευμένος άπό τήν σκαιά κακοβουλία τοΰ άνθρώπινου γέ­ νους καί είδικά τών πολιτικών πού.τύπου Δουμά. Στόν κοινό τόπο τών «εύγενών τοΰ πολέμου κι δχι τής άντικάμαρας» έρχονται σ’ άντίθεση ο! κριτικές πού κάνει ό Παντσίνι κάθε φορά καί γιά τόν καθένα ξεχωριστά. Ό Ντέλλα Ρόκκα δέν ήθελε πιά νά στέλνει τά δελτία τοΰ έπιτελείου στόν Καβούρ. πολύ πιό τονισμένη άπ’ δσο θά μποροΰσε νά φανταστεί κα­ νείς διαβάζοντας τΙς συνέχειες τοΰ Ιργου «Ή ζωή τοΰ Κα­ βούρ». τούς έρχεται ή έπιθυμία νά καταφύγουν στόν Κοντορσέ καί στόν Μπερναρντέν ντέ ΣχΙν . Δέν είναι άκριβώς κατανοητό τί ήθελε νά γράψει ό Παντσίνι μέ τή «Ζωή τοΰ Καβούρ» έπειδή δέν πρόκειται 242 . Κανένας Ιστορικός δεσμός δέν κτίστηκε στήν πυρά μιας προσωπικότητας: ή Ιστορία Ιχει καταντήσει μιά σειρά άπό έλάχιστα διασκεδαστικές Ιστοριοΰλες έπειδή ϊχουν σαλιωθεί άπό τόν Παντσίνι. άφοΰ πρώτα τόν διαβά­ ζουν. πού κατά κάποιο τρόπο διακρίθηκε: άλλος ύπαινιγμός στόν Περσάνο. στήν όποία συνεργαζόταν καί ό βασιλιάς. δείξει.Πιέρ. δτι «ξέρει πολλά» γιά τήν ψυχή καί τή φύση τών άνθρώπων. δτι είναι Ινας πάρα πολύ πανούργος.ιψει λόγω τής μεγάλης του άξίας. τουλάχι­ στο. χωρίς σύνδεση ούτε μέ ήρωϊκές προσωπι­ κότητες ούτε μέ άλλες κοινωνικές δυνάμεις' τούτη ’δώ ή μορφή τοΰ Ιησουϊτιαμοΰ τοΰ Παντσίνι είναι πραγματικά νέα. συ­ χνά μέ ύποκριτικές έκφράσεις χυδαία πνευματώδεις: «Ό Ντέλλα Ρόκκα είναι Ινας πολεμιστής. δ Α. Ιτσι άλαζονικά. Παντσίνι είναι δ Πονσόν ντύ Τερέλ τής ύπόθεσης. Στήν Κουστόζα (στά 1866) δέ θά λά'. Είναι κατ’ έξοχήν μιά «δημαγωγική» φράση. δ όποιος είχε παρατηρήσει τήν κακή λογοτεχνική τους σύνταξη.

μεγαλοπρεπής. τόν ήρωϊσμό τοΰ κυρίου Παντσίνι Άλφρέντο. άπό τό βιβλίο του Παντσίνι. έκτός άπό ιστορική άνοησία. τό πεπρω­ μένο. δ Καβούρ καί σάν άνθρωπος καί σάν ττολιτικός βγαίνει σχετικά κακοπαθημένος καί καταντάει σέ κάτι άνάλογο μέ τόν Τζιαντούρα. Μέ τόν ίδιο τρόπο καί γιά τόν ίδιο λόγο. χωρίς νά είναι δικαιολογημένες (γι’ αυτό πρόκειται γιά ευχές). τό με­ γαλείο. τήν πρόβλεψη τών συμβάντων τοΰ Ριζορτζιμέντο' πρό­ κειται γιά τή λαϊκή άντίληψη τοΰ «καλού Αστεριού» στολι­ σμένη μέ λέξεις πού άρμόζουν σέ έλληνική τραγωδία καί σέ Ιησουίτη [ερέα. θ ά έπρεπε νά είπωθεϊ κι ίσως τό μεγα­ λείο τοΰ Καβούρ θ’ άναδεικνυόταν πολύ καλύτερα καί τό προσωπικό του Ιργο. Ό Παντσίνι δμως θέλει νά χτυπήσει πολλά βαρέλια . δ «ήρωϊσμός» του θά φανερωνόταν πολύ περισσότερο γιά νά έκθειαστεί (ξέχωρα άπό κάθε άλλη σκέ­ ψη) . Στήν πραγματικότητα ή ήλίθια έπιμονή στό «ύπεράνθρωπο στοιχείο».μέ πολλά στεφάνια καί δέν καταφέρνει νά πετύχει τίποτα τό 243 . μεγαλοφυία κλπ. Είναι αύτή ή περίπτωση. τή μεγαλοφυία κλπ. τό μεγαλείο.ή μορφή του δέν ϊχει κα­ μιά συγκεκριμένη σημασία. δέν είναι άλλο άπό τό προσω­ πικό του μέτρο. πού δμως κατελάμβανε μεγάλο μέρος στά συμβάντα. άλλα αύτό δέν τήν κάνει λιγότερο χυδαία. Τί θά μποροΰσε νά σημαίνει τό δτι ή Ιταλική έπανάσταση ήταν 2να θαυμαστό συμβάν. τή μεγαλοφυία. Αύτές οΕ κριτικές.βέβαια γιά ενα έργο γιά τή ζωή τοΰ Καβούρ οδτε γιά μιά βιογραφία τοΰ Καβούρ σάν άνθρώπου οδτε γιά μιά σκια­ γράφηση του Καβούρ σάν πολιτικού. "Οτι άνάμεσα στόν έθνικό καί στόν διεθνή συντελεστή τοΰ συμβάντος δ διεθνής βάραινε περισσότερο καί δημιουργούσε δυσκολίες πού φαίνονταν Ανυπέρβλητες. έχει τήν έννοια τής έλάττωσης τής λειτουργίας τής Ιταλικής προσπάθειας. δ Παντσίνι συ­ νεχώς βρίσκει άκούραστα τό δάκτυλο τοΰ θεού. μιά καί γιά νά δοθεί μιά σημα­ σία δέν φτάνουν βέβαια οί θερμές εύχές πού δ Παντσίνι έπαναλαμβάνει συνεχώς: ήρωας. θά μπορούσαν άντίθετα νά φα­ νούν σάν κοροϊδίες άν δέν καταλαβαίναμε δτι τό μέτρο πού χρησιμοποιεί δ Παντσίνι γιά νά κρίνει τόν ήρωϊσμό. Μά τήν άλήθεια.

δπότε.. δ Ναπολέοντας δ 3ος θά είχε άπό νέος γραφτεί στήν δργάνωση τών Καρμπονάρων. έπαναστάχες κλπ. δ Όρσίνι. θά ’πρεπε νά είχε ξεχάσει έδώ καί καιρό. πού ήταν έντολοδόχος τής Καρμπονερίας (καί είχε πεθάνει έδώ καί άρκετό καιρό) θά ύπε^ύμιζε στόν Ναπολέοντα. Ό Παντσίνι είναι πεπεισμένος δτι στό βιβλίο του περιέχονται αύθεντικά κομμάτια κι Ιδιαίτερα τό γεγονός δτι Ιδωσε βαρύτητα στήν άπόπειρα τοϋ Όρσίνι γιά νά έξηγήσει τή συμπεριφορά τοϋ Ναπολέοντα τοϋ 3ου· σύμφωνα μέ τόν Παντσίνι. άλλά γιά τό «πλατύ κοινό» (δηλαδή.. Λένε δτι δ ίδιος δ Μπρούερς παρακίνησε τόν Παντσί­ νι νά γράψει τό βιβλίο μέ τέτοιο τρόπο. Ιναν άγγλο -κι £να γάλλο». ¿ν ποτέ ήταν μέλος. «ή δποία ϊδεσε μέ καθή­ κον τιμής (!) τόν μέλλοντα μονάρχη τής Γαλλίας»: δ Όρσίνι. τήν Καρμπονερία' οί άναστολές του τό ’48 στϊς Μάρκες είχαν στόχο άκριβώς ένάντια στούς παλιούς καρμπο­ νάρους. άπό τήν έποχή τής άπόπειρας. ’Ακριβώς 2να μυθιστόρημα. ϊκοψε κάθε έπαφή μέ τόν Ματσίνι. Στήν «Italia Letteraria» τής 2 Ίούνη 1929 δημοσιεύ­ τηκε μια συνέντευξη τοϋ Άντόνιο Μπρούερς μέ τόν Παντσίνι: «Πώς καί γιατί δ Παντσίνι ϊγραψε μιά «Ζωή τοϋ Καβούρ». Ό Όρσίνι. τήν ύποχρέωσή του. ώστε — έπιτέλους — τό κοινό να μπορέσει να Ιχει εναν «Ιταλό Καβούρ».αίσθητό: δλοι υπήρξαν μεγάλο·. κι άκόμα. θά ϊπρεπε να έπ:βληθεΐ καί ν’ άποδείξει δτι τό. ψιλικά για τούς νέγρους). Οί αί­ τιες τής προσωπικής στάσης τοϋ Ναπολέοντα πρός τόν Ό ρ ­ σίνι (πού èv πάση περιπτώσει καρατομήθηκε) έξηγοϋνται ίσως χυδαία μέ τό φόβο τοϋ συνένοχου πού διέφυγε καί πούμποροϋσε νά ξαναπροσπαθήσει' άκόμα καί ή μεγάλη σοβα­ ρότητα τοϋ Όρσίνι. άφοϋ ξεπέρασε δπως οί δλλοι έπαναστάτες τήν Καρμπονερία στήν «Giovine Italia» καί <πόν ματσιανισμό. άλά Πονσόν ντύ Τερέλ. δπως άκριβάς στό σκοτάδι δλοι οί γάτοι είναι γκρίζοι. 244 . άφοϋ μέ­ χρι τώρα είχε 2να γέρμανό. Στή συνέντευξη δ Παντσίνι λέει δτι ή «Ζωή» του δέν είναι μιά μονογραφία μέ τήν ίστορικο-έπιστημονική Ιννοια τής λέξης' είναι μιά σκιαγράφηση που δέν προορίζεται γιά τους λόγιους γιά τους «είδικούς». κλπ. πού δέν ήταν 5νας δποιοσδήποτε πούπαραφέρεται.

Στήν πρώτη περίοδο τής λογοτεχνικής του καριέρας αύτή ή έλλειψη δέν προξενούσε έντύπωση. Τζιοβάη Παπίνι.οτ άλλο. τέτοιος πού ή άπόπειρα φάνηκε νά καταστρέφει τήν ήδη σχεδιασμένη ύπόθεση. Σήμερα δ Παπίνι έχει εισχωρήσει σ’ ένα πλατύ κίνημα άπό τό όποιο έλκει τό κύρος: ή δραστηριότητά του έχει γ ι’ αύτό καταντήσει πρόστυχη μέ τήν πιό άξιοκαταφρόνητη έν­ νοια. Τόν Μάρτη τοΰ 1932. έπειδή δ Παπίνι βάσιζε τό κύρος του» στόν ίδιο του τόν έαυτό. Ό Παντσίνι άργότερα ξεχνάει (λόγω «καλύτερης κατανόησης») δτι ύπήρξε δ πόλεμος τής Κριμαίας καί δ γε­ νικός προσανατολισμός τοΰ Ναπολέοντα ύπέρ τής ’Ιταλίας (δ δποίος δντας συντηρητικός. δέ θα πρέπει να ήταν άρε<στός στούς έπαναστάτες). ’Αν ένα παιδάκι σπάει τά τζάμια γιά νά διασκεδάσει ή άκόμα κι άπό καθαρά σκδπιμη κατεργαριά. έκτός άπό λίγους Φιλισταίους (άς θυ­ μηθούμε τή συζήτηση μέ τόν Άνιμπάλε Πάστορε). ήταν τό «μέτρο γι’ αύτόν τόν ίδιο». τοΰ πληρωμένου δολοφόνου. Ό λ η ή ύ­ πόθεση τοΰ Παντσίνι βασίζεται στό δτι είδε τό περίφημο μα­ χαίρι πού διαπερνούσε τήν καρδιά καί στήν ύπόθεση δτι ήταν καρμπονάρικο : ένα μυθιστόρημα άλά Πονσόν καί τίτ τ. Ό Τζιοβάνι Παπίνι έφτασε νά γίνει δ «εύσεβής συγγρα­ φέας» τοΰ «Civiltà Católica». Στόν Παπίνι λείπει ή εύθύτητα: ήθική έρασιτεχνία. δ Παπίνι έγραψε ένα άρθρο στή «Nuova Antologia» (ένάντια στόν Κρότσε) κι ένα στόν «’Α­ 245 . έκείνη τού καυχησιολόγου.μίσος πού oí Ιταλοί έπαναστάτες Ετρεφαν για τόν Ναπολέοντα δέν ήταν κάτι τό τιποτένιο: έπρεπε νά κάνει νά ξεχαστεΐ ή πτώση τής Δημοκρατίας τής Ρώμης καί νά προσπαθήσει νά καταστρέψει τήν άντίληψη πού είχε διαδοθεί δτι δ Νο^πολέοντας ήταν δ μεγαλύτερος έχθρός τής ένωσης τής ’Ι ­ ταλίας. είναι ένα πράγμα: άν δμως σπάει τά τζάμια για λογαριασμό τών πωλητών τζα­ μιών. Ή ταν διασκεδαστικός καί δέν μπορούσε νά τόν πάρουν στα σοβαρά. αύτό είναι κάτι άλλο.

πού πρέπει νά συμπληρώσουν τΙς έδρες τής Ιταλικής ’Ακαδημίας: τα δυό άρθρα είναι προφανώς ή «διπλωματική» καί ή «διπλωματικούλα» τοΰ Τζιοβάνι Παπίνι. Ιερή Αγανάκτη­ ση». ή άγύρτικη άνειλικρίνεια αύτής τής διάλεξης είναι τέτ τοια πού βγάζει μάτια. πού δόθηκε ά~ό τόν Παπίνι στό ΦορλΙ για τά έγκαίνια. Μέχρι τώρα έχω διαβάσει μονάχα αύτό τό τελευταίο: είναι στολισμένο. έκτός άπ’ αύτή γιά τόν Παπίνι. Διάλεξη τοϋ Παπίνι κα­ τά τής Ρώ(αης καί Μπενετέτο Κρότσε *' άπό τό διώνυμο πού· ήταν μισητό γιά τόν Παπίνι (στά 1913) καί παρέμεινε μι­ σητός δ Μπενετέτο Κρότσε. «Ή διάλεξη τίΐς Ρώμης» πού ϊγινβ οτίς 21 Φλεβάρη 1913 χα ΐ δημοσιεύτηκε σιή «Laoerba» τόν Ιδιο χρόνο (Σ η μ . Τόν Μάρτη. Τό άρθρο τοΰ Παπίνι στή «Nuova Antologia» τής 1ης Μάρτη 1932 (Ό Κρότσε καί δ Σταυρός») μοϋ φαίνεται δτι άποδεικνύει πώς δ Παπίνι. νά κάνουμε μιά έρευνα γιά τήν Αποστροφή ένάντια στή Ρώμη.έ π . τής «Πολιτικής έβδομάδας τής Ρομάνιας» καί δημοσιεύτηκε στή «Nuova Antologia»τήν 1η Σεπτέμβρη 1933. 246 . Ζίντ. πού ήταν τής μόδας στήν ’Ιταλία μέχρι τό 1919 στό κίνημα τής «Voce» καί τών φουτουριστών.). Ό Παπίνι σάν άρχάριος Ιησουίτης. που ύπάρχει στή διάλεξη γιά τόν Καρντούτσι καί πού είναι πεντακάθαρα χυδαία. "Ας πάρουμε ύπ* δψη μας τή στάση πρός τόν Κρότσε. Ακόμα καί σάν Ιησουίτης. θ ά ήταν ένδιαφέρον. πομπώδες καί κενό. πολυλογάδικο. δέ θά ’ναι ποτέ τίποτα περισσότερο άπό ένας μέτριος μαθητευόμενος. διαποτισμένο άπό Ιησουιτισμό καί χριστιανισμούλη.πογευματινό Ταχυδρόμο» γιά τόν «Οίδίποδα» τοϋ Άντρέ. σέ σύγκριση μ’ έκείνη που ύπάρχει στό δοκίμιο «Ό Κρότσε καί δ σταυ­ ρός» 44. Ή ύποκρισία. "Ας κοιταχτεί ή διάλεξη: «Καρντούτσι. Τζιοβάνι Π απίνι. Είναι ένας γηραλέος γάιδαρος πού θέλει νά έξακολουθεΐ * Βλ. θά πρέπει νά Αναγορευτούν οί νέοι Ακαδημαϊκοί.ί.

"Ας δούμε πώς άρχίζει 6 Παπίνι τό άρθρο του μέ τά συνηθισμένα στερεότυπα καί μηχανικά του άστεϊα κατά τού Κοότσε καί πώς. άχ. σαν «ματωμένα χέρια» τής λαίδης ΜάκμπεΟ. ’Αξίζει νά σημειωθεί πώς ot συντάκτες τοΰ «Civiltà Católica^ τόν εύχαριστοΰν. άλλά κι άπό τόν ίησουίτη. στήν συλλογή τών έργων του. άλλά δέν μπήκε στόν κόπο v i συντονίσει τά γαυγίαχατα τών πρώτων σελίδων μέ τά βελάσματα τών τελευ­ ταίων: ικανοποιημένος δ λόγιος άπό τόν έαυτό του καί άπό τά χτυπήματα μέ τό ξίφος πού έκεΐνος πιστεύει πώς κατάφετ ρε. πότε τδν άδιάντροπο. πότε μιξοκλαίγοντας άθλια' τδ θέα­ μα είναι πάντα οίκτρό. άναγγέλει γλοιώδικα δτι. τά κείμενα για τόν Κρότσε θά έκκαθαριστοΰν άπό κάθε «άστεϊσμό» καί θά παρουσιαστεί μονάχα ή «θε(ι>* ρητική» συζήτηση. μηχανικά φτιαγμένο. καί φαίνεται νά άντιδρά σ’ αύτή τή μανία προσποιού­ μενο. καί τρέχει καί χοροπηδά μέ τρόπο αίσχρό. καί κατά τή διάρκεια τοΰ γραψίματος δ Παπίνι άλ­ λαξε στάση. Φράσεις τοΰ Παπίνι πού περιέχονται στδ βιβλίο του γιά 247 . Τό άρθρο γράφτηκε δπως φαίνεται έξ άρχή. προσποιούμενος τό πασχαλινό άρνάκι.νά κάνει τό γαϊδουράκι. Έ χ ω τήν έντύπωση δμως δτι δ Παπίνι φαίνεται νά έχει δαιμονιστεί άπό τόν Κρότσε: δ Κρότσε λειτουργεί μέσα του σαν συνείδηση. αυτός! καί δέ θέλησε νά θυσιάσει αύ­ τό πού είχε κιόλας γράψει. πρός τό τέλος. ειδικά τό δεύτερο μέρος. παρά τό βάρος τών χρόνων καί τών άσθενειών. τόν θωπεύουν καί τδν όπερασπίζουν άπδ κάθε κατηγορία γιά έλάχιστη όρθοδοξία. είναι πάντα άνώτερος άπό τόν ψευτοκαθολικό. προσπαθώντας νά κάνει άστεία ή δοκιμάζοντας τή φυγή. δπως μιά κε­ ρασιά τραβά τήν άλλη. παρατραβηγμένο. Νομίζω δτι τό χαρακτηριστικό αΰτοδ τοΰ άρθρου είναι ή άνειλικρίνεια. Μά δλο τό κείμενο φαίνεται άδέξιο. στό όποιο ή ύποκρισία διαφαίνεται μέ άπαίσιο τρόπο. Ό ίδιος ό τίτλος τοΰ άρθρου είναι συμπτωματικός: τδ δτι δ Παπίνι χρησιμοποιεί τδ «croce» (σταυρός) γιά νά παίξει μέ τις λέξεις. μαρτυρεί τή φιλολογική ποιότητα τοΰ καθολικισμού του. τδν καλοπιάνουν.

μέ τις ίδιες κριτικές διαδικασίες καί μέ τό ίδιο διανοητικό «σθένος». για νά προετοιμάσει τό Εδα­ φος στόν χριστιανισμό. θέλοντας νά σπείρει ζιζάνια στούς Ιταλούς φιλισταίους. τόν Ίούνη τοΰ 1913. Δέ θά ξαναπεϊ «έπτά». θά φτάσει στό σημείο να συμπεράνει τήν άναγκαιότητα τών σχέσεων άνάμεσα στόν χριτιανισμό καί τήν άνατροπή. τόσες δαες είναι. Είχε ύποστηρίςει σαν παραδεκτή καί πιθανή τήν ύπότ θεση όμοφυλοφιλικών σχέσεων τού ’Ιησού μέ τόν ’Ιωάννη. σοφιστική συλλο­ γή άπό άνέαδοτα καί τραβηγμένα συμπεράσματα. «νά σκαρφαλώσουν άπό τόν κοπρώνα στ’ άστέρια» κλπ. Ό Καθολικισμός έκφράζει τό στυλ τοΰ Παπίνι.τόν «"Αγιο Αυγουστίνο» καί που δείχνουν τήν τάση του πρός τόν σετσεντιαιμό (οί Ιησουίτες ύπήρξαν διαπρεπείς έκπρόσωποι τού σετσεντισμοΰ) : «δταν γινόταν λόγος νά βγοΰν άπό τά κατώγια τής άλαζονείας γιά ν’ άναπνεύσουν τό θείο ά­ νεμο τοΰ άπόλυτου». Ό Τζιοβάνι Παπίνι. άλλά «πόσα είναι τά βασικά άμαρτήματα»: «"Οχι βέβαια δτι λείπουν Ιταλικές μεταφράσεις άπό τήν άρχή τοΰ έργου τοϋ Γκαΐτε: ό Μανακόρντα τΙς διατήρησε. πρός μεγάλον του φόβο. Σέ μια τρίτη φάση είναι πιθανό ό Παπίνι. στόν «Corriere della Sera» τής 26 ’Α­ πρίλη 1932). 248 . μπορούμε νά πούμε δτι ό Ιη­ σουιτισμός μέ τήν παπική του θρησκεία καί μέ τήν όργάνωρ ση μιας άπόλυτης πνευματικής αυτοκρατορίας είναι ή πιό πρόσφατη φάση τού Καθολικού χριστιανισμού). χρησιμοποιώντας τΙς μεγαλοφυείς κριτικές θείας έπιφοίτησης. παρμένα άπό τούς άπόκρυφους εύαγγελιστές. ύποστηρίζει δτι ό Καίσαρας ήταν ενας πρόδρομος τοΰ Χριστού πού ή πρόνοια τόν έκανε νά γεννηθεί στή Ρώμη. άλλα κύρια Ιησουίτης (στό κάτω · κάτω. έγραψε στή «Lacerba» τό άρθρο «Ό άμαρτωλός Χριστός». όλόκληρες ή μή. τά βασικά άμαρτήματα («'Ο Φάουστ άκάλυπτος». πού χαρακτηρίζουν τόν ’Αρτοΰρο Λόρια. Ό Παπίνι δέν ίγινε χριστιανός. Γι’ αύτό τό άρθρο Θ4 μπορούσε πιθανά νά περάσει άπό δίκη. Στό άρθρο του για τόν «Χριστό ρωμαίο» πού περιέχεται στό βιβλίο «Εργάτες άμπέλου».

δταν ποτέ δέν ύπήρξε δάσκαλος. Καθολικός. Μέ τόν «Καθολικισμό» του δ Παπίνι θά ήθελε ν’ άποδείξει δτι δέν είναι μονάχα Ινας «λογομάχος». πού δημοσιεύτηκε σέ άρκετές συνέχειες) : «Δέν είναι άρκετό. ή τέχνη πού διδά­ σκει. λόγιος. ή πραγματική τέχνη. 6 Λουίιζι Βολπιτσέλι γράφει τά έξής γιά τόν Παπίνι (τυχαία. έδώ βρίσκεται ή πόρνη κοινωνία. γιά νά καταλήξει στό συμπέ­ ρασμα δτι ή φιλοσοφία είναι Ινα είδος γάγγραινας στόν έγκέφαλο. ουσιαστικά! Ό Παπίνι άσκησε δλα τά έπαγγέλματα γιά νά τά βρωμίσει δλα: φιλόσοφος. Ό Παπίνι ήταν πάντοτε Ινας «λσγομάχος». γιά τό σχήμα. Αυτό δέν έμπόδισε τόν Παπίνι νά κατακτήσει μιά θεσούλα στήν Ιστορία τής λογοτεχνίας μέσα στό κεφάλαιο «οί πολέμιοι». σ’ Ινα δοκίμιο γιά τα «Προβλήματα τής σημερινής λογοτε­ χνίας». είναι ή άκρατη άγάπη γιά τΙς λέ­ ξεις καί τήν τεχνική. είναι κάτι πού μάλλον είναι πιό μακριά άπό τδ συγγραφέα σάν δάσκαλο». δέν άξίζει οδτε κάν τ ή ν έ ν ο χ ή μ ο υ . 249 . δέν είναι άρκετό δντας πενήντα χρόνων νά εΐ■πωθεΐ: πώς δ συγγραφέας πρέπει νά είναι δάσκαλος" πρέ­ πει νά μπορούμε τουλάχιστο νά πούμε: νά.Στήν «Italia Letteraria» τής 20ης Αύγουστου 1933. άς συγχωρήσει — άν θέλει— δ Παπίνι τήν είλικρίνειά μου. ’Αλλά τό νά περιορίζεσαι στό νά προβάλλεις. μέ τήν 2ν-νοια πού δίνει δ Βολπιτσέλι. δ Πα-ίνι δμως είναι ό «καθαρόαιμος» λσγομάχος. γιά ν’ άποφασίσει έκ τών ύστέρων δτι δέν ξέρουμε τΐ νά κάνουμε τή λογοτεχνία. μιά καί δέ γνωρίζουμε άν αυτό πού ένδιαφέρει στόν Παπίνι άπό τήν Ικφραση «Καθολικός λογομάχος» είναι τό ούσιαστικό ή τό έπίθετο. δηλαδή Iνας «καλλιγράφος». τόν συγγραφέα σάν δάσκατ λο. Ινας άκροβάτης τών λέξεων καί τής τε­ χνικής. Μά ή πο­ λεμική καυχιέται γιά τήν εύγλωττία: είναι άκριβώς ή καθα­ ρή καί άπόλυτη μορφή. Καί νά. Ινας πνευματικός καί •κληρονομικός καλλιγραφισμός: τέλος πάντων. γιά νά καταστρέψει τήν οίκουμένη μ’ 2να δικό του λεξικό. στά πε­ νήντα σου χρόνια ή κάπου τόσο. Ιστω καί του κόσμου τής Πουλτσινέλας. πού ξαναρχόμαστε στά ί­ δια. άλλα δέν τά κατάφερε! Ό Βολπιτσέλι είχε λάθος στό δτι δέν άκριβολόγησε: δ λσγομάχος είναι λογομάχος μιας άντίληόης για τδν κόσμο. κι είναι άκίδμα καί σήμερα.

ή χρησιμότητά μας γιά τήν παρούσα στιγμή καί γιά τΙς Γδιες τΙς διαφορές πού τώρα διχάζουν καί ένεργοϋν. λικάκι(!) Ανανδρη».δ έπαγγελματίας b o x e u r δποιασοήποτε λέξης: Ό Βολπιτσέλι θά έπρεπε να καιαλήξει σαφώς στή διαπίστωση δτι δ Καθολικισμός του Π aitivi είναι μιά φορεσιά κ λ ό ­ ο υ ν . δέν μπορεί νά εΓναι κάτι τό δια­ φορετικό Απ’ αύτό πού ήδη ύπάρχει γύρω μας. δχι «δέρμα» φτιαγμένο άπό «Ανανεωμένο» αίμα. κλπΤζιουζέπε Πρετοολίνι. για τήν Γδια τήν Αναταραχή πού μέσα της έτοιμάζεται δ κόσμος τοϋ αδριο. του μοραλιστή συγγραφέα που ήταν σέ έκστρατεία για τήν Ανανέωση καί τόν έκσυγχρονισμό τής Ιταλικής κουλτούρας. «μπαίνει σέ κρίση» μέ έξαιρετικά περίεργες έντάσεις καί ύφέσεις ώσπου νά μπει στήν Αγέλη τοϋ παραδοσιακού ρεύματος καί νά έπιδοκιμάσει αύτό πού είχε πρώτα στιγματίσει.. Μιά στιγμή τής κρίσης παρουσιάζεται στό γράμμα πρός τόν Πιέρο Γκομπέτι. Δέν ύπάρχει κάτι τό ένοχλητικό ( ! ) .ά κοινωνία τών ’Απότι» πού Ανατυπώθηκε στδ βιβλίο «ΜοΟ φαίνεται.» Βρίσκει μιά πολύ συμφέρουσα λύση: «Τό καθήκον μας. νά διασώσουμε. ΕΓναι ύπερβολικός δ τρόπος πού βλέπει κανείς τήν κατ τάσταση. «La voce».Α. ’Αμέσως μετά. 2να πατροπαρά­ δοτο Ιδανικό. πάνω Από τούς Αγώνες. Ό Πρετσολίνι συναισθάνεται δτι ή στάση του σάν θεατή είναι «λί­ γο. δηλαδή τό νά ξεκαθαρίσουμε τΙς ιδέες μας. έπειδή μπορεί νά δώσει ξανά καρπούς στό μέλ­ λον».. δ Πρετσολίνι. κοιτάζον|τας τούς μαχητές καί διερωτώμενοι μονάχα πώς δίνονται τά χτυπήματα γιατί καί πώς. να κάνουμε νά ξεπηδήσουν Α­ ξίες. τδ Αν­ τιπαθητικό (!) τό θλιβερό (!) στό θέαμα αύτών τών νέων πού βρίσκονται (σχεδόν δλοι) έξω άπό τόν Αγώνα. «Ή στιγμή πού διανύουμε εΓναι τόσο εύκολόπι- . τό 1923. «Δέν θα ήταν ύποχρέωσή μας νάπάρουμε μέρος.». Φλωρεντία 1921) περιλαμβάνει τήν Αρχική καί Ιδιόρρυθμη περίοδο τής δραστηριότητας τοΟ Πρ ετσολίνι. «Ό κ ώ δ ι κ α ς τ ή ς Ι τ α λ ι κ ή ς ζ ω ή ς » (έκδοτική Σ. «Γιά μ·.

πού είναι σύμφωνη γ ι’ αύ­ τό. 6 χονδροειδής μύθος. ή πρωτόγονη δεισιδαιμονία γίνονται άποδεκτές χωρίς έξέταση. άλλά. νά θυσιάσει έπίσης τόν πόθο τής θυσίας τοΰ ήρωϊσμοΰ ( ! ) . σάν ήρεμιστικό γιά τούς έξαγριωμένους. Σήμερα τά πάντα ίχουν γίνει άποδεκτά άπό τό πλήθος (!) [μήπως τό ίδιο δέ συνέβαινε καί τήν έποχή τού λιβυκοΰ πο­ λέμου . τόσο πολύ. 2τσι πού μια κριτική κίνη­ ση.». καθορίζοντας Iva Λταθερό ση­ μείο γιά νά ξεκινήσει άπό ’κεί τό κίνημα πρός τά μπρός καί πάλι. δημοσιευτεί στήν «Lavoro Fascista». κλπ. Τό άρθρο. σάν γιατριά γιά τούς πολι­ τικούς.στη ( ! ) . κάποια προηγού­ μενη μέρα. Μιά διαπίστωση ένός μοναδικού δημαγωγικοΰ Ιησουιτι­ σμού : «χρειάζεται μιά μειοψηφία. αυτών «πού δέ τό χάφτουν». άπό τή μελέτη του «Γι’ αύτήν τήν λογοτεχνία» (δημοσιευμένη στό πρώτο τεΰ251 . καί θά πρέπει νά 5χε·. μέ κλειστά μάτια καί σάν προτάτ σεις ύλικής καί πνευματικής Γασης. δχι μόνο ή συνήθεια. Πόσοι καί πόσοι άπό τούς ήγέτες δέν Ιχουν σάν πασιφανές πρόγραμμα τήν πνευ­ ματική δουλεία σάν φάρμακο γιά τούς κουρασμένους. Δέν βλέπουμε πόσοι άπό τούς άριστους ίχουν τυφλωθεί. μεροληπτική. δπου δ Π ρετσολίνι ύπερασπίζει τή «Voce» καί «διεκδικεί μέ πλήρες δικαίωμα μιά θέση γι’ αύτή στήν προετοιμασία τής σύγχρονης ’Ιταλίας». άναφέρεται στή «Fiera Letteraria» τής 24 Φλεβάρη 1928. σάν κα­ ταφύγιο γιά τούς άπελπισμένους. Καί τότε δμως δ Π ρετσολίνι δέν περιορίστηκε στό νά προτείνει μιά κοινωνία άπό Άπότι] : ή ψεύτικη άπόδειξη. Ινας πυρήνας άνθρώπων πού βλέπουν πάνω άπό συμφέροντα δέν μπορεί παρά νά κάνει κα­ λό. δέ θά ’λεγα γιά νά πάει άκριβώς ένάντια στό ρεΰμα. Ινα στοιχείο σκέψης ( ! ) . Τό άρθρο προβοκαρίστηκε άπό μιά σειρά άρθράκια τοΰ «Tribuna» ένάντια στόν Παπίνι πού. νά θυσιαστεί άν είναι άναγκαίο καί νά παραιτηθεί άπό πολλές Ιπιφανειακές έπιτυχίες.ίκδηλη παντού». φανατική. είναι προτοφανής κ. μά καί ή γενική θέληση νά τό χάψουμε. ’Εμείς μπο­ ρούμε ν’ άποκληθοΰμε άδελφότητα τών ’Λπότι.

έπειδή δέ βρήκαν στδ πρόσωπο τοϋ Πέλικο Iνα δργανο γιά μ ι κ ρ ή πολεμική πολιτική. "Αν δ Πρε­ τσολίνι είχε πολιτικό θάρρος θά μπορούσε νά θυμηθεί δτι ή «Voce» του είχε έπιδράσει βέβαια σέ μερικούς σοσιαλιστές καί στάθηκε 2να στοιχείο ρεβιζιονισμοϋ. δέν κατάφερε άκόμα νά ξεχάσει τΙς παλιές μνησικακίες ένάντια στή «Voce». Τάκερμαν («The Italian sketch-book» 1848.χος τοϋ «Pegaso») ξεσκεπάστηκαν σ’ αύτδν ίχνη τοϋ παλιοϋ «προτεσταντισμού» τής «Voce». καί φαίνονται δυσαρεστημένα πού χρησιμοποίησε τήν πέννα του γιά νά γράψει καθολικούς ΰμνους καί θρησκευτικές ώδές»' καί σχολιάζει: «Ή ά γ α ν ά κ τ η σ η πού ένιωθαν οί πιδ ένθερμοι. κι δχι πολλών άπδ τή «Voce». δημο­ σιευμένο στδν «Pegaso» (τού Όϊέτι) τδ Μάη 1932. 123) : «Μερικά άπδ τά νεαρά φιλελεύθερα στοιχεία άποδεικνύονται στην ’Ιταλία άρκετά άπαλλαγμένα άπδ τήν πλάνη. Ό Πρε­ τσολίνι άναφέρει Sva άπόσπασμα τού άμερι κάνου κριτικού τέχνης Χ . Ή δική του συ­ νεργασία καί τοϋ Παπίνι. Πέλικο. πού κυκλοφορούσε σέ μή κανονικά χρονικά διαστήματα. στό Τορίνο τδ 1925-26 μέ διευθυντή τδν Τζωρτζερίνο.Γ . Γι’ αύτδ τδ ζήτημα δ Πρετσολίνι δημοσίευσε άλλο ένα γράμμα στό «Davide». πρίν άπδ τδ ’48. είναι άποτυπωμένη σ’ αυτές τΙς «παρατηρήσεις». Είναι άνάγκη άλλωστε νά θυμηθούμε τδ βιβλίο του γιά τήν «’Ιταλική κουλτούρα» τδ 1923 καί τδ βιβλίο του γιά τδ «Φασισμό» (στά γαλλικά). σελ. γιατί Ινας. κατέφυγε άντίθετα στδ νά γίνει θεοσεβής. Τδ γιατί θά Ιπρεπε νά πρόκειται γιά εύτελή «άγανάκτηση» καί τδ γιατί. νΑρθρο τού Πρετσολίνι: «Οί Μόντι. ένώ δ Πρετσολίνι δέ βρήκε τδ κουράγιο v i ύποστηρίξει τήν τοτινή του θέση. στδ πρώτο «Popolo d’ Italia». ή πολεμική ένάντια στίς καταδιώξεις άπδ τούς αυστριακούς καί τούς κληρικούς θά ’πρεπε νά είναι «μικρή» . Φόσκολο. πού ήρθαν σάν άμερικάνοι ταξιδιώτες». Μαντζόνι. πού πήγαινε νά κάνει τδ μάρτυρα γιά τήν ύπόθεσή τους. Ό συγγραφέας τοϋ «Tribu­ na» τέως έθνικιστής τής πρώτης «Εθνικής ’Ιδέας».

θεωρηθοϋν σάν μ*ά πρόληψη μέσω τής δποίας άλλοι. Ό Μπέλτραμι ήταν £νας μετριοπαθής συντη­ ρητικός καί φυσικά ή «προαγγελία» του δέν γίνεται άποδεκτή μέ ένθουσιασμό. κάτω άπό μιά όριαμένη άποψη πρέπει νά. Σχετικά μέ τό «Καζάτε Όλόνα» τό «Marzocco» γράφει: «.. μέ πρόλογο τοϋ Γκουίντο Μαντσόνι. 5χι ό Μπέλτραμι θά μποροϋσαν νά φέρουν δόξα προάγγελου προ­ βλέψεων (!. Ό Μπέλτραμι σχολίασε αύτήν τήν Βιβλιογραφία του. Για ν’ άνιχνεύσουμε τά κείμενα τοϋ Μπέλτραμι.κοινωνικού χαρακτή­ ρα.)». γραμμένα μέ μπρεσανικό δφος («Ot ποπολάροι τοΟ Καζάτε Όλόνα») πρέπει νά κοιτάξουμε τή «Βιβλιογραφία των ποι­ μένων τού Λούκα Μπέλτραμι». πού συντονίζονται άσχημα μ’ Ινα κοινοβουλευτικό δημο­ κρατικό καθεστώς. άπό τόν Μάρτη 1881 ώς τόΜάρτη 1930. προτάσεις καί πολεμικές πολίτικο . άρκετά άνόητου καί άτοπου.Ή βιβλιογραφία τών τριανταπέντε κειμένων γιά τήν ύποθετική «Καζάτε Όλόνα» τοϋ ύπαγορεύει τήν ιδέα νά χωρίσει σέ ένότητες αύτές τΙς διακηρύξεις του. «Ή Fiera letteraria» στϊς 15 Γενάρη 1928 παραθέτε? τήν περίληψη ένός άρθρου. Άπό μια σημείωση. Μπελόνιοι καί Κρεμώ. δη­ μοσιευμένου στό «Giornale d’ Italia». Τά κείμενά του έξάλλου είναι άποτέλεσμα μιας έκπληκτικής διανοητικής χυδαιότητας. φαίνεται δτι τά κείμενα τοϋ· Μπέλτραμι για τήν ύποθετική «Καζάτε Όλόνα» ήταν άκρι­ βώς τ ρ ι α ν τ α π έ ν τ ε . Ό Κρεμιό στό « Π α ν ό ρ α μ ά » του γράφει 5« 253· . Λ σύκα Μτιέλιραμι (Π ολύφιλος). έπίτιμος βιβλιοθηκάριος τής γερουσίας.άποτελεί άκριβώς 2να «άνόσιο» μυστήριο τής μπρεσανικής νοοτροπίας. δημοσιευμένη στό «Ma­ rzocco» στϊς 11 Μάη 1930.. τά. πού τήν έπιμελήθηκε ό Φορτουνάτο Πίντορ.

κά­ τι πού στόν Ζολά περιστασιακά μόνο έπαληθεύεται. Υπάρχει έξάλλου μιά έντονη έπίδραση τών διαφόρων διαλέκτων στή γραφτή γλώσσα. δηλαδή έκείνη τή γλώσσα πού είναι πιό ζωντανή καί προσαρμοσμένη στήν άμεση πραγματικότητα" άπό τήν άλλη μεριά. Καί στή Γαλλία έπίσης παρατηρεΐται κάτι παρόμοιο σάν άντίθεση άνάμεσα στό Παρίσι καί στήν Προβηγκία. Ό Μαντσόνι ξεκαθάριζε στόν Άρνο τό προσωπικό του λεξικό μέ λομβαρδικές λέξεις. Ter 254 . μιά καί ή λεγόμενη καλλιεργημένη τάξη μιλάει τήν έθνική γλώασα κάποιες στιγμές καί τις διαλέκτους στίς καθημερινές συζη­ τήσεις. πού έχει μεταφερθεί μηχανικά. μέ τήν προσωπική καλλιτεχνική μορφή καί μι τήν έθνική ούσία τής γλώσσας. ή γλώσσα τοϋ λαοϋ είναι άκάμα ή διάλεκτος. ή άντίδραση στίς διαλέκτους κάνει ώστε. συνθλίβεται σέ πολλές αντανακλάσεις τών διαλέκτων. νά παραμένει ή έθνική γλώσσα κάπως άπολιθωμένη καί τελματωμένη. άνάμεσα στήν καλ­ λιεργημένη τάξη καί στό λαό υπάρχει ενα σημαντικό χάσμα. σχεδόν Αμελητέο' σέ σύγκριση άνάμεσα στόν Άλφόνς Ντοντέ καί στόν Ζολά διαπιστώθηκε δτι ό Ντοντέ δέν γνωρίζει σχεδόν πιά τό μακρινό παρελθόν έτυμολογικά. που είναι κύρια ή διάλεκτος. ώστόσο. έπηρεάζεται τό λεξικό. πού άντικαταστάθηκε άπό τόν παρατατικό. μέ τή βοήθεια μιας άργκό μέ ίταλικοΰρες. πού τά συστατικά της στοιχεία γράφουν καί μιλοϋν «πάντα» μιά ένιαία «ζωντανή» γλώσσα. διαδεδομένη δηλαδή ίμοιάμορφα σέ δλα τά κοινωνικά στρώματα καί στίς κατά περιφέ­ ρεια όμάδες τής χώρας' 2) έπομένως. πού χαρακτηρίζει τις έπαρχίες. ή μορφολογία καί κύρια ή σύνταξη.λείπει άπό τήν ’Ιταλία μια σύγχρονη γλώσσα. πού είναι συμφυής μέ τό στύλ. λιγότερο τή μορφολογία καί σχεδόν καθόλου τή σύνταξη. ταυρ τόχρονα. κι δταν θέλει νά γίνει καθομιλούμενη. Πέρα άπό τόν τόνο τής συζήτησης (τό c u r s u s καί τή μουσική τής περιόδου). πράγμα σω­ στό μέ μιά πολύ συγκεκριμένη έννοια: 1) δτι δηλαδή δέν ΰπάρχει μιά ένιαία συγκέντρωση τής καλλιεργημένης τάξης.άπό τό 1600 καί μετά άνεβαίνουν άπό τά κάτω». άλλά σέ πολύ μικρότερο βαθμό. Ό Μπελόντσι γράφει ένάντια στή διαπίστωση τοΟ Κρε-μιό: «Μέχρι τό 1500 οί γλωσσικές μορφές πέφτουν άπό τά ’πάνω.

Τζιοβάνι Άνσάλνιο. άνάπτυξη που ένδυναμώθηκε άπό τούς μεγάλους φλωρεντινούς καί τοσκάνους συγγρα­ φείς. πού δέν ύποστηρίζονται άπό μιά βα­ θύτερη καί πιό άναγκαία έθνική λειτουργία. Sapientia. Ινα θύμα τοΰ Μάρισ Μισιρόλι. άπό τό λαό πρός τούς καλλιεργημένους. Μή­ πως αύτό τό ζήτημα δέν τέθηκε άπό τόν Μαντσόνι. έπειδή έχουμε δωρικές.ράστιο Αμάρτημα έξ αιτίας τοϋ έπιφανειακοϋ ocal τής άπουσίας τής κριτικής καί τής ικανότητας νά ξεχωρίζουν.ά φλωρεντίνικη ήγεμονία μέ κρατι­ κά μέσα. Σέ μιά έπΐ μέρους θεσούλα. είναι άπλά κωμική καί δείχνει δτι δέν Ιχει κατανοήσει τόν Κρεμιό καί δέν καταλαβαίνει τίποτα άπ’ aòr τα τά ζητήματα. Ό ίδιος δ Μπελόντσι είναι άκρι­ βώς ένα πρόπλασμα λογοτεχνικής δημοσιογραφίας' Ινας Μπουβάρ τών ιδεών καί τής πολιτικής. Μετά τήν παρακμή τής Φλωρεντίας. στή ρουμπρίκα «Οί άπόγοι255 . ιωνικές καί αιολικές πα­ ραλλαγές της. πιό Ιστορικός καθώς είναι δέν πιστεύει στίς θεσμοποιημένες πολιτιστικές ήγεμονίες. πράγμα πού άποκρούστηκε από τόν "Ασκολι πού. χωρίς ζωντανή έπαφή μέ μιά ιστορική καθομιλουμένη. ύπήρξε] μιά Ιλληνική γλώσσα. Έ έρώτηση τοΰ Μπελόντσι: «θ’ άρνιόταν ίσως δ Κρεμιό δτι ύπάρχει [θά ήθελε να πεί. διάλεκτος. κλπ. άλλα σκέφτεται άνάλογα μέ βιβλιακές κα­ τηγορίες δπως γλώσσα. Τό βιβλίο τοϋ Γκοφρέντο Μπελόντσι «Σελίδες καί ιδέες» (έκδ. Ρώμη) φαίνεται δτι είναι ένα είδος ιστο­ ρίας τής ιταλικής λογοτεχνίας πού έχει πρωταρχικά άναστραφεϊ άπό κοινό τόπο. νά έπιστρέψουμε δηλαδή σέ μ'. Ε π ει­ δή άκριβώς μέχρι τό 1500 ή Φλωρεντία έξασκεϊ μιά ήγεμονία πολιτιστική. συνδεδεμένη μέ τήν έμπορική καί χρηματιστική της ήγεμονία (ό πάπας Μπονιφάτσιο 8ος έλεγε δτι οί Φλωρεντινοί ήταν τό πέμπτο στοιχείο τοΰ κόσμου) καί ύπάρχει μιά ένιαία γλωσσική άνάπτυξη άπό τά κάτω. «παραλλαγή». ή ιταλική γλώσσα γίνεται δλο καί περισσότερο ή γλώσσα μιας κλειστής κάστας.». πού ήταν ήδη θύμα τοΰ Όριάνι καί τοΰ Σορέλ.

τό μπαστούνι. ένα λουλούδι στό πέτο. Πρέπει νά θυμηθούμε τόν πολιτικολογοτεχνικό έρασιτεχνισμό του. ή άκρίβεια. τό ρετσινόλαδο. άστεράκι μέ πέντε γωνίες. μιά έπιφάνεια άσπρισμένου τάφου.voi τοϋ πατέρα Μπρεσάνι» θά πρέπει νά παρεμβληθεί καί 6 Τζιοβάνι Άνσάλντο. Ακόμα κι αύτή ή στάση είναι Ιησουίτικη. δτι οί Ιησουίτες ύπήρξαν πάντα δάσκαλοι τής «κομψότητας» (Ιησουίτικης). σάν ένα λογοπαίγνιο μέ τούς Μποναπάρτε *. |ΐέ χαρακτηριστικά ύποπτου μικρού σαλονιού. μά κομψότητα. Κσύρτοιο Μαλαπάρτε. Έ τσι δ Άνσάλντο έγινε τό «Μαύρο άστεράκι» τοϋ «Lavoro». ρουμπρίκα τής Γένοβας. τοϋ ύφους καί τής γλώσ­ σας. πού τόν Εκανε νά ύποστηρίζει γιά μιά δρισμένη περίοδο τήν άναγκαιότητα «νά είμαστε λίγοι». τό μαχαίρι* ή ήθική δέν είναι ήθική σοβαρότητα. ενας τρόπος να κάνει λογοτεχνία πού «νά ξεχωρίζει». παρά έκφραση μιας ήθικοπλαστικής άκλόνητης πειθοϋς. έξιταλίστηκε γύρω στά 1924 σέ Μαλαπάρτε. είναι μιά μορφή λατρείας τής δικής μας «Ιδιαιτερότητας» δσον άφορα τήν διανόηση. Γιά τόν Άνσάλντο δλα μετατρέπονται σέ πολιτιστική καί λογοτεχνική κομψότητα: ή πολυμάθεια. Κατά τή διάρκεια τής πρώτης μεταπολεμικής περιόδου φόρεσε τό ξένο δνομα. γιά v i μή γίνει σύγχυση μ” έκεϊνο τό έξάγωνο. Τό «Ημερολόγιο τών Μουσών» δημοσιεύτηκε άπό τήν «'Ενωση τοϋ Βιβλίου». Τό πραγματικό του δνομα πού είναι Κούρτ Έ ρ ιχ Σούκερτ. πού χρησιμεύει για νά ύποδειχτεΐ στα «Προ­ βλήματα τοϋ Lavoro» δ Φράντς Βάις (τό δτι δ Άνσάλντο έπιμένει στις πέντε του πλευρές φαίνεται άπό τό «Ημερολό­ γιο τών Μουσών» τοϋ 1931. 256 . Πήρε μέρος στήν όργάνωση τοϋ Γκου* Ξύγκρινε: τή συλλογή τής έπι&εώρησης «La conquista dello Stato» (Ή χατΑκτηοη τοΟ κράτους). άλλωστε. τοϋ ν’ άποτελούμε μίαν «άριστοκρατία» : ή στάση του ήταν χυδαία ύπεροπτική. Πώς νά ξεχάτ σουμε.

μιά ύπερμεγέθης κενοδοξία καί Ir νας χοομαιλεόντιος σνομπισμός: προκειμϊνου v i έπιτύχει 6 Σούκερτ ήταν Ικανός γιά κάθε εΓδους πανουργία. Δικά του είναι τά βιβλία για τή «Βάρβαρη ’Ιταλία». άλλά είχε διαπιστωθεί καί σέ άλλες χώρες σέ όρισμένες έποχές ήθικού έξευτελισμού. όπότε καί άποσύρηκε άτζό τήν άγορά. πού στήν έπόμενη έκδοση διορθώθη­ κε παίρνοντας άντίθετη έννοια. πού ήταν δμοια μέ τή γαλλική δμάδα Oarté τοϋ Άνρύ Μπαρμπύς καί με τήν άγγλική όμάδα «Δη­ μοκρατικός έλεγχος» στή συλλογή τής έπιθεώρησης Λούτσιντι πού είχε τόν τίτλο «Rassegna (ο Rivista) Intemajzionale» δημοσίευσε §να βιβλίο σχετικό μέ τόν πόλεμο. 'Οπωσδήποτε. Τό χαρακτηριστικό πού προέχει στον Σούκερτ είναι £νας ξέφρενος άριβισμός. πού δέν έχει τίποτα τό σοβαρό καί δέν είναι παρά έπιφανειακό. Αύτή ή «ξενομα­ νία» Ιπαιρνε άνιαρή καί πολλές φορές άπεχθή μορφή σέ άσπόνδυλους τύπους σάν τόν Γκρατσιακτέι. έκτός 267. πιό νοήίμονες άπ’ δ. τό όποιο τό Κούρτ [Κορράντο] έκλατινίστηκε σέ Κούρτσιο) πρέπει v i σημειωθεί μιά τάση άρκετά διαδεδομένη σέ όρισμένους Ιταλούς διανοούμενους τού εΓ­ δους τών «ήθικιστών» ή ήθικολόγων: αύτοί είχαν φτάσει στό σημείο v i θεωρούν βτι στό έξωτερικό ήσαν πιό τίμιοι.λιέλμο Λούτσιντι. Όσον άφορά τήν οίκειοποίηση τού ξένου όνόματος (πού σέ ένα όρισμένο βαθμό συγκρούονταν μέ νύξεις ένός έπιχρυσο>μένου ρατσισμού καί λαϊκισμού καί γι’ αύτό άντικαταστάθηκε μέ τό ψευδώνυμο. Μιά τέτοια ψυχική κατάσταση φαίνεται δτι δέν ήταν χαρακτηριστική μερικών μόνο όμάδων ’Ιταλών διανοουμένων. πιό Ι­ κανοί. πού ήταν £νας δμνος τής άλαζονικής ήττοπαθοΰς στάσης τών Ιταλών στρατ τιωτών στό Καπορέτο. άλλά ήταν πιό διαδεδομένη άπό δσο πιστεύεται καί έδινε τόπο σέ Ανατρε­ πτικές σνομπίστικες στάσεις’ άξίζει v i θυμηθούμε τή σύντομη συνομιλία μέ τόν Τζιουζέπε Πρετσολίνι στή Ριί^μη τό 1924 καί τήν άπελπισμένη του κραυγή: «θά ’πρεπε νά είχα δώσει στά παιδιά μου τήν άγγλική ύπηκοότητα δσο ήταν καιρός!* ή κάτι παρόμοιο. Μπρεσανική. καί δικός του 6 έκθειασμός τής άντιμεταρρύθμισης: πράγμα. 17 . τό «Ή Εξέγερση τών καταραμένων άγιων».τι στήν ’Ιταλία.

Βλέπε στήν «Italia Letteraria» στις 3 Γενάρη 1932 τό άρθρο τοΰ Μαλαπάρτε: «Κυνική άνάλυση τής Εύρώπης». βρίσκουν πιδ πρόσφορο νά καταλήγουν στό συμπέ­ ρασμα τής -κατωτερότητας ένδς όλόκληρου λαού. Αύτοί οί άνθρωποι. Οί ήθικολόγοι πέφτουν στδν πιδ ήλίθιο πεσιμισμό. Τις τελευταίες μέρες τοΰ 1931. όπότε δέ μέ­ νει τίποτα άλλο άπδ τδ νά βολευτούμε: «Ζήτω ή Γαλλία. Ταυτίζεται 2νας ολόκληρος λαός μέ μερικά διεφθαρμένα στρώματά του. ζήτω ή ’Ισπανία. άν καί κάθε φορά έπιδεικνύουν 2ναν έθνικισμό άπδ τούς πιδ παρθ|τραβηγμένους θά Ιπρεπε νά είχαν συμπεριληφθεϊ άπδ τήν άστυνομία άνάμεσα στά στοιχεία έκείνα πού είναι Ικανά νά γίνουν κατάσκοποι ένάντια στήν ίδια τους τή χώρα. γιατί τρώμε!». πού είναι πολιτιστικά κα­ θυστερημένες καί φτωχές. αύτοί οί ίδιοι. στδ φασισμό. είναι πολύ διαδεδομένη καί μπο­ ρεί νά συγκριθεΐ μέτδ Λ ο ΰ μ π ε ν . γιά παράδειγμα. άντί νά παραδεχτούν τήν όργανική τους άδεξιότητα. άπαρτίζουν ούσιαστικά αύτά τά στρώματα) πού στίς άγροτικές βασικά χώρες. Μετά άπδ τδν Herriot μίλησε ό Μαλαπάρτε σ’ άντιπαράθεση : «Επειδή άκόμα καί σείς. σύμφωνα μέ 6ρισμένες άπόψεις (sic) εϊσαστε 2νας έπαναστάτης — είπα άνάμεσα στ’ άλλα στδν Herriot — [γράφει ό Μαλαπάρτε στδ άρθρο του] νομίζω δτι εϊσαστε σέ θέση να καταλάβετε δτι τδ πρόβλημα τής εΙρήνης θά Ιπρεπε νά έξεταστεϊ δχι μό­ νον άπδ τήν άποψη τής άκαδημαϊκής είρηνοφιλίας άλλά ά­ κόμα καί άπδ τήν έπαναστατική άποψη. Ιδιαίτερα τής μικρο­ αστικής τάξης (στή πραγματικότητα δμως αύτοί οί κύριοι. πού δ I258 .π ρ ο λ ε τ α ρ ι ά τ ο τών έκβιομηχανισμένων πόλεων' ή Καμάρα καί ή «μα­ φία» δέν είναι άλλο παρά μιά ίδια μορφή συμμβρίας.άπό ήλιθιότητα. ό τέως πρόεδρος Herriot Ικανέ μιά 6μιλία γιά τά καλύτερα μέσα για τήν όργάνωση τής Εύρωπαΐκής εΙρήνης. στούς χώρους τής Ecole de la Paix στδ Παρίσι. γιατί τά κηρΰγματά τους δέν πιάνουν τόπο" οί τύποι σάν τδν Πρετσολίνι. Μόνο τδ πατριωτι­ κό πνεύμα καί τδ έπαναστατικδ πνεύμα (έάν είναι άληθινά δπως είναι άληθινό. πού ζεϊ παρασιτικά άπδ τούς μεγαλο'ιδιοκτήτες καί άπδ τούς χω­ ρικούς. είναι 2να χαρακτηριστικό σημάδι Ιλλειψης έθνικολαϊκοΰ πνεύματος.

νας δέν άποκλείει τόν άλλο) μποροΟν νά ύποδείξουν τά μέ­
σα γιά τήν έξαφάνιση τής ευρωπαϊκής εΙρήνης». «Έγώ δέν
είμαι έπαναστάτης — μου άπάντησε ό Herriot — είμαι άπλούστατα Iνας όπαδός τής θεωρίας τοΟ Καρτέσιου. Άλλα
έσείς, άγαπητέ Μαλαπάρτε, δέν εΓσαστε άλλο παρά Ινας
πατρ’.ώτης».
"Ετσι κατά τόν Μαλαπάρτε, άκόμα καί 6 Herriot εί­
ναι Ινας έπαναστάτης, τουλάχιστον άπό όρισμένες άπόψεις,
καί Ιτσι γίνεται άκόμα πιό δύσκολο νά καταλάβουμε τί ση­
μαίνει «έπαναστάτης» καί κατά τόν Μαλαπάρτε καί γενι­
κά. Γιαυτό στήν κοινή γλώσσα όρισμένων πολιτικών όμάτ
δων ό δρος «έπαναστάτης» άποκτοϋσε δλο καί περισσότερο
τήν Ιννοια τοΟ «άκτιβιστή» τοΟ παρεμβατιστή, τοΟ έθελονιτή τοΟ «δυναμικού», είναι δύσκολο vói ποϋμε μέ πιό τρόπο
μπορεϊ νά χαρακτηριστεί σαν τέτοιος ό Herriot καί γι’ a i ­
tò ό Herriot άπάντησε Ιξυπνα δτι είναι Ινας όπαδός τοΟ Καρ­
τέσιου. Φαίνεται δτι κατά τόν Μαλαπάρτε τό «έπαναστάτης»
μπορεϊ νά θεωρηθεί δτι Ιχει γίνει μια φιλοφρόνηση, δπως
ήταν μιά φορά τό «εύγενής» ή τό «μεγάλος τίμιος άνδρας»
ή τό «άληθινά τίμιος άνδρας», κλπ. Καί αυτό έπίαης είναι
μπρεσανισμός: μετά τό ’48 οΕ Ιησουίτες άποκαλοΟσαν ό 2νας τόν άλλον «άληθινό φιλελεύθερο» καί τούς φιλελεύθε­
ρους, φιλελευθερίζοντες καί δημαγωγούς.
Ή ’Ακαδημία ιώ ν Δέκα.
Δές τό άρθρο τοΟ Κούρτσιο Μαλαπάρτε «Μιά μορφή
άκαδημίας» στή «Fiera Letteraria» τήν 3η Ίούνη 1928: τό
«lavoro d’ Italia» θά πλήρωνε 150.000 λίρες γιά τδ μυθι­
στόρημα «Ό τσάρος δέν πέθανε», πού γράφτηκε οέ συνεργα­
σία άπό τούς Δέκα. «Γιά τό "μυθιστόρημα τών Δέκα” οί έγγεγραμμένοι στήν 'Ομοσπονδία, πού είναι στή συντριπτική
τους πλειοψηφία έργάτες ύποχρεώθηκαν νά πληρώσουν
150.000 λίρες. Γιατί; Γιά τόν έκπληκτικό λόγο δτι οί συγΓ
γραφείς είναι δέκα κι έπειδή άνάμεσα στούς Δέκα φιγουράρουν, έκτός άπό τά όνόματα τού προέδρου καί τοδ γενικού

γραμματέα τού «Raduno» Ικεΐνα τοϋ γραμματέα καί δύο
μελών τοϋ διευθυντηρίου τοΰ συνδικάτου δημιουργοί καί συγ­
γραφείς!... Τί αφθονία 6 διανοητικός σϋνδικαλισμός τοΰ
Τζιάκομο ντί Τζιάκομο». Ό Μαλαπάρτε γράφει άκόμα: « Ά ν
α ύ τ ο i ο I δ ι ε υ θ υ ν τ ά δ ε ς στους όποιους άναφέρεται ή συζήτησή μας, ή τ α ν φ α σ ί σ τ ε ς , δέν έχει
σημασία άν είναι καινούριοι ή παλιοί, θα Ακολουθούσαμε
ά λ λ η 6 δ 6 γιά να καταγγείλουν τΙς σπατάλες καί τΙς
συμμορίες: θά είχαμε Απευθυνθεί, δηλαδή, στό γραμματέα
τοΰ P.N.F. Άλλα έπειδή πρόκειται γιά άτομα χωρίς κομ­
ματική ταυτότητα πού μερικοί είναι έλάχιστα καθαροί πολι­
τικά καί άσχημα συμβιβασμένοι, ένώ άλλοι μπλεχτήκανε στά
συνδικάτα τήν ώρα τοΰ ψητοΰ, προτιμήσαμε νά προωθήσου­
με τά πράγματα χ ω ρ ί ς σ κ ά ν δ α λ ο (! ), μέ αύτές τΙς τέσσερεις λέξεις πού είπαμε πρδς τό κοινό». Αύτδ τό·
κομμάτι είναι άνεκτίμητο.
Στό άρθρο ύπάρχει κατόπιν μιά δυναμική έπίθεση κατά
τοΰ Μποντρέρο, πού ήταν τότε δεύτερος γραμματέας στή Δη­
μόσια Εκπαίδευση καί κατά τοΰ ύπουργοΰ Φεντέλε. Στή
«Fiera Letteraria» τήν 17η Ίούνη, ό Μαλαπάρτε δημοσιεύει
ένα δεύτερο άρθρο, «Ούρά μιας Ακαδημίίας», στό όποιο αύξάνει δπουλα τή δόση κατά τοϋ Μπορντέρο καί τοΰ Φεντέ­
λε. (Ό Φεντέλε είχε στείλει ένα γράμμα σχετικά μέ τήν
ύπόθεση Σαλγκάρι, πού ήταν δ «ισχυρός άνδρας» τοΰ συν­
δικάτου συγγραφέων καί που ίκαναν νά γελάσει δλος δ κό­
σμος) .
Ή uFierra Letteraria», που μετονομάστηκε
άργότερα aè «Italia Letteraria».
Ή ταν πάντοτε, άλλά γίνεται δλο καί περισσό­
τερο, 6να σακί μέ πατάτες. Έ χ ε ι δύο διευθυντές, άλ­
λά είναι σάν νά μήν είχε κανένα, καί ένα γραμματέα γιά νά
Ιξετάζει τήν Αλληλογραφία που ίφτανε, διαλέγοντας στήν
τύχη τά άρθρα γιά ίκδοση. Τδ περίεργο είναι δτι οί δύο
διευθυντές, Μαλαπάρτε καί Άντζιολέτι, δέν γράφουν στήν

Ιφημερίδα τους, άλλά προτιμοΰν άλλες βιτρίνες. ΟΕ κολόνες
τής σύνταξης πρέπει νά είναι οΕ Τίτα Ρόζα καί Ένρίκο Φαλκουί, καί άπό τούς δυό δ πιό κωμικός είναι ό Φαλκουΐ, ό ό­
ποιος γράφει τήν «’Επιθεώρηση τοΰ Τύπου», παραδέρνοντας
δεξιά κι άριστερά, χωρίς πυξίδα καί χωρίς Ιδέες. Ό Άντζιολέτι φαίνεται άρκετα άντίθετος ώστε νά κολυμπήσει στ’ άνοιχτά: δέν τόν χαρακτηρίζει ό αύτοσχεδιασμός τοϋ Μαλαπάρτε. Είναι ένδιαφέρον νά σημειώσουμε πώς ή «Italia
Letteraria» δέν έκτίθενται στόν κίνδυνο τοϋ νά έκθέσει δικές
της κριτικές καί άπόψεις γιά τις όποιες είχαν προηγούμενα
μιλήσει τα πελώρια σκυλιά. "Ετσι Ιγινε καί μέ τούς «’Αδιά­
φορους» τοϋ Μοράβια, άλλά άκόμα χειρότερα, μέ τό «Μαλατ
τζίτζι» τοϋ Νίνο Σαβαρέζε, βιβλίο πραγματικά νόστιμο, πού
τοΰ Ιγινε κριτική μονάχα δταν μπήκε στήν τριάδα γιά τήν
κατάκτηση τοΰ βραβείου τών τριάντα, ένώ δέν είχε οδτε κάν
σημειωθεί στίς σελίδες τής «Nuova Antologia». Ot τσακω­
μοί αυτής τής όμάδας τών μουτζουροχάρτιδων είναι πραγμα­
τικά διασκεδαστικές, άλλά δέν άξίζει τόν κόπο νά τΙς ση­
μειώσουμε. θυμίζουν τούς Μπαντάρ Λόγκ τοΰ «Βιβλίο» τής
Ζούγκλας»: «Εμείς θά κάνουμε, έμεϊς θά δημιουργήσουμε»,
κλπ., κλπ.
Ή «Fiera Letteraria» στό τεΰχος τής 9ης Σεπτέμβρη
1928, δτϊμοσίευσε μιά διακήρυξη, «Γιά μιά ευρωπαϊκή λο­
γοτεχνική Ινωση», ύπογραμμένη άπό τέσσερεις έβδομαδιαΐες
λογοτεχνικές έφημερίδες: «Les Nouvelles Littéraires» τοΰ
Παρισιοΰ, «La Fiera Letteraria» τοΰ Μιλάνου, «Die Lite­
rarische Welt» τοΰ Βερολίνου καί «La Gaceta Literaria» τής
Μαδρίτης, δπου έξαγγέλλονταν μια δρισμένη εύρωπαϊκή συ­
νεργασία άνάμεσα στούς λόγιους πού είναι συνδεδεμένοι μέ
αυτές τΙς τέσσερεις έφημερίδες καί μ’ έκεϊνες άπό τίς άλλες
ευρωπαϊκές χώρες, μέ έτήσια συνέδρια, κλπ. Στή συνέχεια
δέν ξανάγινε λόγος γ ι’ αύτό.
Ά ντέλχι Μτιαράτονο.
’Εγραψε στό δεύτερο τεΰχος τής έπιθεώρησης «Glossa
261

Perenne» (πού τή διηύθυνε 6 Ραφαέλε Γκαρεζία καί άρχι­
σε νά έκδίδεται στα 1828 - 2 9 ), εν* άρθρο γιά τόν Νοβετσεντισμό 45, πού θά πρέπει νά είναι πάρα πολύ πλούσιο σέ
κοροϊδευτικές αιχμές. Άνάμεσά, τους διαβάζουμε: «Ή τέ|χνη καί ή λογοτεχνία μιας έποχής δέν μπορεί καί δέν πρέ­
πει νά είναι (!) άλλη άπό αυτή πού Ανταποκρίνεται στή
ζωή (!) καί στα γούστα τής έποχής, καί δλες οί αισχρολο­
γίες, δπως δέν θά χρησίμευαν γιά νά μεταβάλουν τΙς έμπνεύσεις καί τή μορφή τους, θά ήταν καί άντίθετες σέ κάθε Ιστο­
ρικό (!) κριτήριο (!) καί γ ι’ αύτό θά ήταν σωστό (;) νά τά
κρίνουμε».
Είναι δμως ή ζωή καί τά γούστα μιας έποχής -κάτι τό
μονολιθικό ή μήπως άντίθετα δέν είναι γεμάτα άπό Αντιθέσεις; Έ , λοιπόν, πώς διαπιστώνεται ή «Αναλογία»; Μήπως
στήν περίοδο τής Παλιγγενεσίας «Αντιστοιχούσαν» δ Μπέρκετ ή δ πατέρας Μπρεσάνι ; Ή κλαψιάρα καί ήθικοπλαστική
αίσχρολογία θά ήταν βέβαια Ενα σχήμα λόγου, άλλά δμως
μπορεί νά κάνουμε τήν κριτική καί νά κρίνουμε χωρίς νά
κλαΐμε. Ό Ντέ Σάνκτις ήταν Ενας Αποφασισμένος συνεργός
τής έθνικής έπανάστασης, παρ’ δλα αύτά δμως ήξερε νά
κρίνει πεντακάθαρα τόν Γκουεράτσι καί δχι μονάχα τόν
Μπρεσάνι. Ό Αγνωστικισμός τού Μπαράτονο δέν είναι άλλο
τίποτα άπό ήθική καί πολιτική δειλία. Ά ν ήταν Αλήθεια
δτι μιά κριτική άξια τών συγχρόνων είναι Αδύνατη λόγω Ελ­
λειψης Αντικειμενικότητας καί σφαιρικής άποψης τών πραγ­
μάτων, ή κριτική θά Επρεπε νά σταματήσει νά ύπάρχει Αλλά
δ Μπαράτονο κοιτάζει μόνο τή δίκιά του αισθητική καί φι­
λοσοφική Ανικανότητα καί τή δίκιά του κουνελίσια συμπε­
ριφορά.
01 φοντουριστές.
Είναι μιά δμάδα σχολιαρόπαιδα, πού τόσκασαν άπό Ε­
να Ιησουίτικο κολέγιο καί Αφού Εκαναν λίγο θόρυβο στό κον­
τινό δάσος έπαναφέρθηκαν κάτω Από τό μαστίγιο τού Αγρο­
φύλακα.
262

Ν ο β ετσεν τιο ιές καί Σ τραπαεζά νοι.

Τό Μπαρόκ (46) καί ή ’Αρκαδία, προσαρμοσμένα στή
σύγχρονη έποχή. Ό γνωστός Μαλχπάρτε, πού ήταν διευθυν­
τής σύνταξης του «900» τοϋ Μποντεμπέλι, Εγινε μετά άπό
λίγο καιρό «άρχηγός τής σχολής» τών όπαδών του Στραπαέζε καί 6 κηφήνας πού κεντρίζει τόν Μποντεμπέλι.
Σιρατοιττά καί Στραπαέζε.
’Ας δούμε στήν «Italia Letteraria» τής 16ης Νοέμβρη
1930 τό άνοιχτό γράμμα τού Μάσιμο Μποντεμπέλι πρός τόν
Τζ. Μπ. Άνζιολέτι προσθέτοντας αύτό τό τελευταίο («Ό
Νοβετσεντισμός ζεϊ ή πέθανε ;»). Tè γράμμα γράφτηκε άπό
τόν Μποντεμπέλι άμέσως μετά τήν άνακήρυξή του σέ ’Ακα­
δημαϊκό καί μέσα άπό κάθε λέξη ξεπηδάει ή ικανοποίηση
τού συγγραφέα ίπειδή μπορεί νά πει δτι Ικανέ τούς έχθρούς
του «νά φάνε τα νύχια τους»: δηλαδή στόν Μαλαπάρτε καί
στή συμμορία τού «Italiano». Αύτή ή πολεμική τοϋ Στραπαέζε ένάντια στή Στρατσιττά, σύμφωνα μέ τή γνώμη τοϋ Μο^
τεμπέλι, ύποκινήθηκε άπό σκοτεινά χυδαία συναισθήματα,
πράγμα πού μπορεϊ νά γίνει άποδεχτό άπό δποιον Εχει ύπ’
δψη του τόν άριβιαμό πού Εχει έκδηλώσει 6 Μαλαπάρτε σ’
δλη τή μεταπολεμική περίοδο" ήταν δηλαδή Ενας άγώνας
μιας ¿^αδούλας «όρθοδόξων» λογίων πού θεωρούσαν δτι
πλήττονται άπό τό «δόλιο συναγωνισμό» τών λογίων πού ήΓ
ταν ήδη συγγραφείς τοϋ «Mondo» δπως 6 Μποντεμπέλι, 6
Άλβάρο, κλπ. καί πού ήθελαν να δώσουν Ενα περιεχόμενο Ι­
δεολογικό — καλλιτεχνικής πολιτιστικής τάσης στήν άντίστασή τους κλπ.
Ρικάρνιο Μπακιέλι. «'Ο διάβολος στό Ποντελοννγκο».
Αύτό τό μυθιστόρημα τοϋ Μπακιέλι μεταφράστηκε στά
’Αγγλικά άπό τόν ’Ορλο Γουίλιαμς καί ή «Fiera Letteraria»

τής 27 Γενάρη 1929 άναδημσσιεύει τήν εισαγωγή πού Iγράφε ό Γουίλιαμς γιά τή μετάφρασή του. 'Ο Γουίλιαμς ση­
μειώνει δτι τό Ιργο «Ό Διάβολος στό Ποντελοϋνγκο» είναι
«Iva άπό τά λίγα άληθινά μυθιστορήματα, μέ τήν Ιννοια που
έμεϊ; δίνουμε στό μυθιστόρημα στήν Αγγλία» άλλά δέν άποκαλύπτει (παρά τό γεγονός δτι μιλάει γιά τό άλλο βιβλίο
τοϋ Μπακιέλι «Lo sa il tonno») δτι ό Μπακιέλι είναι Ινας
άπό τούς λίγους ’Ιταλούς συγγραφείς πού μπορούν νά άποτ
καλεστούν «μοραλιστές» μέ τήν ’Αγγλική ή Γαλλική σημα­
σία (άς θυμηθούμε δτι ό Μπακιέλι ύπήρξε συνεργάτης τής
«Voce» καί μάλιστα γιά όρισμένο χρόνο είχε άναλάβει τή
διεύθυνσή της έπειδή άπουσίαζε δ Π ρετσολίνι) ’ άντίθετα τόν
άποκαλεί r a i s o n n e u r , «έπιστήμονα ποιητή»: δη­
λαδή r a i s o n n e u r μέ τήν Ιννοια δτι πολύ συχνά
διακόπτει τή δράση τοΰ Ιργου, μέ σχόλια γύρω άπό τά αί­
τια τών άνθρωπίνων γενικά πράξεων. («Tò «Lo sa il tonno»
είναι τό χαρακτηριστικό βιβλίο τοΰ Μπακιέλι σάν «μοραλιστή» καί δέ φαίνεται δτι είναι πολύ πετυχημένο).
Σέ Ινα γράμμα του πρός τον Γουίλιαμς, πού άναφέρεται
στήν εισαγωγή, ό Μπακιέλι δίνει τΙς παρακάτω πληροφο­
ρίες γιά τό Διάβολο: «Σέ γ ε ν ι κ έ ς γραμμές (!) τό
ύλικό είναι α υ σ τ η ρ ά ί σ τ ο ρ ι κ ό ( ! ) τόσο στό πρώ­
το δσο καί στό δεύτερο μέρος. Είναι Ιστορικό! (!) οί πρω|ταγωνιστές, σαν τόν Μπακούνιν, τόν Καφιέρο, τόν Κόστα. Γιά
νά γίνουν κατανοητά ή έποχή, οί ιδέες καί τά γεγονότα, προ­
σπάθησα νά εΤμαι Ιστορικός μέ στενή Ιννοια: σύμφωνα μέ
τόν κοσμοπολίτικο έπαναστατισμό, μέ τΙς πρώτες άρχές τής
πολιτικής ζωής τοΰ ίταλικοΰ βασιλείου, μέ τήν ποιότητα
τοϋ ίταλικοΰ σοσιαλισμού στίς άρχές του, μέ τήν πολιτική
ψυχολογία καί τήν ειρωνική εύθυκρισία τού ίταλικοΰ λαοΰ,
μέ τόν αυθόρμητο καί ρεαλιστικό μακιαβελισμό του [θά Iπρεπε καλύτερα νά ποΰμε γκουϊτσιαρντινισμό μέ τόν τρόπο
πού 6 Γκαυϊτσιάρντινι έννοοΰσε τόν άνθρωπο καί γιά τόν ό­
ποιο μιλάει δ Ντέ Σάνκτις] κλπ. Οί πηγές ]ΐου είναι ή
έμπειρία τής πολιτικής ζωής τής Μπολόνια, πού είναι άπό
πολιτική άποψη ή πιό εύδιέγερτη καί εύαίσθητη πόλη τής
Ιταλίας (ό πατέρας μου ήταν πολιτικός, φιλελεύθερος συν264

τηρητικδς βουλευτής) [ή γνώμη που è Μπακιέλι Ιχει γιά
τήν πολιτική ζωή τής Μπολόνια είναι ουσιαστικά σωστή μά
δχι γιά τό λαό, άλλα για τΙς τάξεις τών πλουσίων καί τών
διανοουμένων που είναι συνδεδεμένες στοιχειωδώς ένάντια
στήν άκατάπαυστη καί σφοδρή έκστρατεία. Στήν Μπολόνια
ζοϋν σέ μια διαρκή κατάσταση κοινωνικού πανικοϋ, μέ τό
φόβο μιας j a c q u e r i e (έξέγερσης) καί ό φόβος διε­
γείρει τ’ Ακουστικά τύμπανα που Ιχουν συνηθίσει στήν πο­
λιτική], οί Αναμνήσεις μερικών Από τους τελευταίους έπιζώντες Από τά χρόνια τής Αναρχικής ΔιεθνοΟς (Ιχω γνω­
ρίσει Ιναν πού ήταν σύντροφος καί συνένοχος τοΰ Μπακούνιν στα γεγονότα τής Μπολόνιας τοΰ 1874) καί, τα βιβλία,
καί πάνω Απ’ δλα τό κεφάλαιο τοΰ Έτόρε Τζόκολι στό βι­
βλίο του για τήν Αναρχία καί τα τετράδια τοΰ Μπακούνιν
πού δ αύστριακδς Ιστοριογράφος τής Αναρχίας, Νετλάου, Ανατύπωσε μαζί μέ τήν δυσεύρετη βιογραφία του τυπωμένη
σέ λίγα Αντίτυπα. Ό Γάλλος [πού δμως ήταν Ελβετός]
Τζέιμς Γκιγιόμ στό Ιργο του για τή Διεθνή γράφει κι αύτός
γιά τόν Μπακούνιν καί τόν Καφιέρο, έργο πού δέν γνωρίζω,
Αλλά Από τό όποιο πιστεύω νά διαχωρίσω τή θέση μου σέ
διάφορα ένδιαφέροντα σημεία. Αυτό τό έργο Αποτέλεσε μέ­
ρος (!) μιας κατοπινής πολεμικής γιά τήν Πανουργία στό
Λοκάρνο, τήν όποια δέν Ιχω προμηθευτεί [παρ’ δλα αύτά ή
-πολεμική αυτή έριξε φώς στό χαρακτήρα τοΰ Μπακούνιν καί
στίς σχίσεις μέ τόν Καφιέρο]. Πραγματεύεται Ασήμαντα
πράγματα καί χρηματικά ζητήματα [οϋφ!]. Πιστεύω δτι
δ Χέρτσεν στά Απομνημονεύματά του, έγραψε τις πιδ σω­
στές καί πιδ Ανθρώπινε; λέξεις γύρω Απδ τήν εύμετάβλητη,
Ανήσυχη καί συγκεχυμένη προσωπικότητα τοΰ Μπακούνιν.
Ό Μάρξ, ήταν συχνά μονάχα καυστικός καί ύβριστικός.
Συμπερασματικά, πιστεύω δτι μπορώ νά σάς πώ δτι τδ βι­
βλίο θεμελιώνεται πάνω σέ μιά βάση ουσιαστικά πολιτικής
σκέψης. Μέ ποιο τρόπο καί μι ποιδ καλλιτεχνικό συναίσθημα
κατάφερχ νά Αναπτύξω αύτδ τδ Ευρωπαϊκό ύλικό ( !) είναι
Αντιπροσωπευτικό, Αλλά αύτδ είναι θέμα ή κριτική τοΰ ό­
ποιου δέν Ανήκει σέ μένα».
Τδ «Ό Διάβολος στδ Ποντελοΰνγκο» πρέπει νά τοπο-

έχει γιά προμετωπίδα αυτό τό άπόφθεγμα. Μοϋ προκαλοϋν άλλοτε κατά­ θλιψη (!). διατεθειμένος ν’ άκολουθήσει μιά άπρόβλετ φτη κίνηση συλλογικοϋ πάθους. et nous devons la considérer comme le principe de notre allégresse» 47. ύπάρχουν έκείνοι πού έγώ μπορώ νά σέβομαι γιά τούς όποίους μπορώ καί νά αισθανθώ άληθινή ευγνωμοσύνη (!) άλλά κάτι δέν μοϋ έπιτρέπει νά κλάψω (!) μαζί τους. άλλά δέν είναι οδτε καί άγροτική πε­ ριοχή. καί δ λαός δέν είναι πουθενά τόσο νιόβγαλτος.. τοϋ Προυντόν: La pauvreté est bonne.αύτοβιογραφικοϋ» μανιφέστου πού κορυφώνεται σ’ αύτές τις φράσεις: «"Ο­ πως κάθε έργάτης καί κάθε γιος έργάτη. άλλοτε διάθεση νά τούς περιφρονώ». έγώ είχα πάντοτε ξεκάθαρη τήν αίσθηση τής διαίρεσης τών κοινωνικών τά­ ξεων. Τό άρθρο τοδ Τζιουζέπε Ραϊμόντι «Ή συνοικία τής Μπολόνια» πού δημοσιεύτηκε στή «Fiera Letteraria» τής 17ης Ίούνη 1928.. καί μιά ιστορία πού θά ’χει τήν αίσθηση τής έπανάστασης καί τής αιώνιας άποκατάστασης έκείνων άκριβώς τών 266 . Ζαιέρ. Τό άρθρο είναι ?να είδος «Ιδεολογικοϋ . Άπό τήν άλλη πλευρά. παρ’ δλ’ αύτά ( s i c ) μ’ έκείνους πού έργάζονται. πού δέν είναι βέβαια πόλεις. Ραϊμόντι και Προνντόν. Έ νας ώραϊος τρόπος νά παρουσιάσουμε μιά άνώτερη μορφή έργατίΓ κής άξιοπρέπειας! «Στά προάστια έγιναν πάντοτε οί έπαναστάσεις. δπως στά προάστια.θετηθεΐ μαζί μέ τόν «Πέτρο καί Παϋλο» τοϋ Σομπρέρο έξ" αιτίας τών έναλλαγών που Ιχει στό δοκίμιο γιά τους «Απο­ γόνους τού πατέρα Μπρεσάνι»: κατά τ’ άλλα. καί δέν καταφέρνω νά τούς άγκαλιάσω αύθόρμητα (!). ξεριζωμένος άπό κάθε παράδοση. στά έργα τοϋ Μπακιέλι βρίσκουμε σέ μεγάλο βαθμό τις θεωρίες τοϋ ΜπρεΓ σάνι. ’Εγώ θά μείνω. δχι μονάχα σέ πολίτικα-κοινωνικό. Άπό δώ θά καταλήξει νά γεννηθεί Ινας νέος πολιτι­ σμός. άλλά καί σέ φιλολο­ γικό έπίπεδο: ή «Ronda» ήταν μια έκδήλωση καλλιτεχνι­ κού ίησουιτισμοϋ.

δπως καί ή πίστη του στό μέλλον είναι άληθινά». πού Ιχω κληρονομήσει. Ό θαυμασμός τοϋ Ζαϊέρ είναι έξ δλοκλήρου διανοητικός. πού προέρχεται Από τήν μελέτη. Στήν «Italia Letteraria» τής 21ης ’Ιούλη 1929. (Πολύ παραστατικό.βρήκε Ιναν άπό τούς πολυάριθμους τρόπους γιά νά ξεχωρίσει Ανάμεσα στή σημε­ ρινή φιλολογική νεότητα" Αλλά έδώ καί μερικά χρόνια δέν άκοϋμε νά γίνεται λόγος γ ι’ αύτόν. ό­ πότε (!) καί πάρα πολύ βαθύς». Ό έργάτης ϊχει Απλές Απαιτήσεις: ή έκπαίδευσή του γίνεται μέσα Από τά έβδομαδιαϊα φυλλά­ δια για τις ’Ανακαλύψεις τής Επιστήμης καί γιά τήν 'Ιστο­ ρία τών Σταυροφοριών: Ή νοοτροπία του θά μείνει πάντοτε έκείνη πού διαμορφώνεται στούς συλλόγους τών προαστίων καί στά λαϊκά Πανεπιστήμια. γιά τή σημασία πού άπόχτησαν αυτές οί ιδέες σ’ Ιναν κόσμο πού συντηρείται Από τήν κοινωνικά δργανωμένη έργασία. Ανθρώπινο καί ζωντανό. στόν Αξιωματικό καί Ανατρεπτικό της τόνο. σ’ Ιναν κόσμο δπου ή συνείδηση τών Ανθρώπων έξελίσσεται καί τελειοποιείται συνέχεια στό δνομα τής έργασίας καί τών συμφερόντων της.. θ ά συζητιέται δπως Ακριβώς σήμερα μιλάμε για τό Ριζορτζιμέντο τής ’Ιταλίας καί γιά τήν Ανε­ ξαρτησία τής ’Αμερικής. ΜοΟ μιλάει γιά τόν Προυντόν. Ό Προυντόν Ιφτιαξε Ιναν μύθο. (’Από τή Μπολόνια: 267 .). σάν μιά Αγάπη καί Ιναν σεβασμό. 6 Γδιος 6 Ραϊμόντι μιλάει γιά τή συγκαταβατική φιλία του πρός τόν Πιέρ Ζαϊέρ καί γιά τΙς συνομιλίες τους: «. λίγο άθεη καί γκαριμπαλντίνικη. γιά τό μεγαλείο καί τήν Απλότητά του. 'Ο λαός δέν ξέρει νά Αστειεύεται. πού μοϋ τά μετάδωσαν Από τότε πού γεννήθηκα. Αλλά Αρκετά σύμφωνο μέ τή μόδα Αλά Προυντόν στή χειρότερή της μορφή. Σ’ έμένα 6 θαυμασμός γιά τόν Προυντόν είναι πε­ ρισσότερο συναισθηματικός... γ ι’ αύτά τά φτωχά (!) συμ­ φέροντα. Έ Απλότη­ τά του. γιά τήν έπίδραση πού ϊχουν έξασκήσει οί ιδέες του στόν σύγχρο­ νο κόσμο. Αύτός 6 κύριος Τζιουζέπε Ραϊμόντι μέτριος p o s e u r μέ τόν «κληρονομικό του θαυμασμό». κάντε οίκονομία στίς ειρωνείες σας.λαών πού μονάχα ή ήθική τής σύγχρονης έποχής Ικανέ v i Αναγνωριστούν άξιοι. ένστικτώδης. ’Αφήστε του τά έλαττώματά του.

κατό­ πιν πέφτει στήν Ιντονη καί περιφρονητική δυσπιστία τοϋ «ροντίστα» Λονγκανέζι). Άπό τα Ιργα τοΰ Κοραντίνι άξίζει νά δοΰμε τή θεωρία τοΰ «προλεταριακού Ιθνους» πού βρίσκεται σέ άγώνα ένάντια στά πλουτοκρατικά καί κεφαλαιοκρατικά Ιθνη. ή κατηγορία γιά καλλιτεχνικό «πολιτικαντισμό» δέν μπορεϊ να άρθεί έναντίον του. δηλαδή έάν πρόκειται για «τέχνη» ή γιά ρητορισμό για πραχτικούς σκοπούς. Άνατυπώθηκε στα 1928 στή θεατρική συλλογή Μπαρμπέρα ή «Καρλότα Κορντέ» τοϋ Ε. έστω καί άν αυτά εί­ ναι ύψηλοΰ ή χαμηλοΰ χαραχτήρα. Κοραντίνι. Ένρίκο Κοραντίνι. δηλαδή άπλή ιδεολογική ρητορική. δταν γράφτηκε. 'Ο πρόλογος τοΰ Κοραντίνι θά πρέπει νά είναι ένδιαφέρων καί άπό θεωρητική έποψη. άν καί ή δική του είναι «μεγάλη ■πολιτική».συνεργάζεται μέ τόν Λέο Λονγκανέζι στόν «Italiano». ’Αλλά τό ζήτημα είναι άλλο: δηλαδή πρόκειται να δοΰμε έάν στά Ιργα τέχνης παρεισφρύρουν έξωκαλλιτεχν:κά στοιχεία. θεω­ ρία πού χρησίμεψε σάν γέφυρα στούς συνδικαλιστές γιά νά περάσουν στίς γραμμές τοΰ έθνικισμοΰ πριν καί μετά άπό . έπειδή δ Κοραντίνι φαίνεται νά κάνει διάκριση άνάμεσα σέ «μικροπολιτική» καί «μεγαλοπολιτική» στίς «θέσεις» πού περιέχονται στά Ιργα τέχνης. στό ¿ποιο είχε ύποστηριχτει δτι 6 Κοραντίνι θέλησε νά δυσφημίσει τή γαλλική έπανάσταση. πού στα 1907 ή 1908. Καί δλόκληρο τό Ιργο τοΰ Κοραντίνι είναι αύτοΰ τοΰ είδους: έν­ τεχνο κι άκόμα πολιτικό μέ τήν κακή Ιννοια. γιά τή συμπλήρωση τής άρθρογραφίας τοΰ μπρεσανισμοΰ. είχε άπελπιστική ύποδοχή καί άποσύρθηκε άπό τή σκηνή. Ό Κοραντίνι τύπωσε τό θεατρικό Ιργο μέ Ιναν πρόλογο (πού καί αύτός άνατυπώθηκε στήν Ικδοση Μπαρμπέρα) δπου κατηγορούσε γιά τήν καταστροφή Ινα &ρθρο τοΰ «Avanti!». θ ά πρέπει να κοιταχτούν οί έφημερίδες πού περιέχουν τόν έπικήδειο λόγο (δ Κοραντίνι πέθανε στίς 10 Δεκέμβρη 1931). Φυ­ σικά γιά τόν Κοραντίνι.

«Ό Κόλα ή άτιεικόνιση τον ’Ιταλόν» *. Ριζοσπάστης μασόνος. Ή θεωρία συνδέεται μέ τό γεγονός τής μετανάστευσης ιιεγάλων Αγροτικών μαζών στήν ’Αμε­ ρική 6πότε καί μέ τδ πρόβλημα τοϋ Νότου. Αντιπροσώπευε Iνα είδος τής παλιάς ’Ιταλικής κουλτούρας. Άντόνιο Φραντελέτο. Αν καί 6 Κοραντίνι Ανήκε σ’ αύτδ τδ είδος ·καΙ σ’ αύτδ διαφοροποιόταν Απδ τδν Κόπολα καί άπδ τδν Φεντερτσόνι. ειδικά σ’ Ινα γάλλο σέ τΐ συνίσταται αύτδ τδ είδος. πού είναι δεμένο μέ τήν Ιδιαίτερη Ανάπτυξη τής κουλτούρας καί τής έθνικής διαμόρφωσης τής Ιταλίας. ή ψυχική κατάσταση ένδς στρώματος τοϋ Ιθνους. Οδτε καί 6 ντ* ’Ανούντσιο κατάφερε νά είσχωρήσει Εντελώς σ’ αύτήν τήν κατηγορία. Επειδή τδ είδος ίχει γενικευτεί καί Ιχει ξεφτίσει. Aquila. μέ τδν Μπαρές καί τδν Πεγκύ δέν είναι δυνατή καμιά σύγκριση. λογοτεχνικών καί «πατριωτικών» θεμάτων. Ή ταν Ινας δημαγωγός δημοσιογράφος. ’Αξίζει νά σημειωθεί δτι θά ήταν πολύ δύσκολο νά Ε­ ξηγηθεί σ’ ίναν ξένο. Ας τδ ποϋμε Ετσι. 26» . πού φαίνεται δτι τείνει να Εξαφανιστεί σ’ έκείνη τήν πρωτόγονη μορφή. Αλλά μιά «ρητορική έξειδίκευση» μι&ς σειρ&ς «προσώ­ πων» (βλέπε Τσιάν. δηλαδή μιά έπαγγελματική είδικότητα. Μήν τδν συγκρίνετε μέ τούς Εθνικιστές. πού Αργότερα Εγινε καθολικός. Ινα γεγο­ νός. συναισθηματικός. Σ’ αύτδ Ακριβώς συνίστατο τδ είδος: δτι δηλαδή 6 πατριω­ τισμός δέν ήταν Ινα συναίσθημα διαδεδομένο καί ριζωμένο. γιά παράδειγμα). Μάριο Ποντοίνι. ρή­ τορας πού έκ^ιεταλλεύονταν τΙς εύκαιρίες. Γιά παράδειγμα. 1927.τόν πόλεμο στή Λιβύη. Συγγραφέας καλλιτεχνικών. Ό Κόλα είναι Ινας Αγρότης Απδ τήν περισχή τής Το­ * Εκδοτικός οίκος Vecchioni.

Ά ν τό καλοσκεφτοϋμε. πεισμένος ναι καί δχι για τήν άναγκαιότητα τοϋ πολέμου. Τό «Jean Christophe» άποτελεϊ προσπάθεια άποτυχημένη δμως. ικανός v i έκπληρώσει τις προσωπικές του Υποχρεώσεις καί να κάνει άκόμα καί κάποια άξιόλογη πράξη. Ή δονκιχώτικη δψη τοΰ «Lemmonio Boreo» είναι έξωτερική καί πλασματική: στήν πραγματι­ κότητα. 270. που άντέχει να κοιτάει πέρα άπό «τις διαταγές τής κυβέρνησης» καί πέρα άπό τις μέτριες λειτουργίες τής προσωπικής ζωής ικανοποιημένος μέ μιά λέξη άπό τήν έπίπεδή του δπαρξη χωρίς φιλοδοξίες vi φτάσει τις ψηλές κορυφές» (*). είναι βέβαια παθητική πρός τήν άνάγκη ύπαρξης ιδανικών. άλλά χωρίς καμ'-i ύποψία γ ι ί ήρωικές άξίες: δ τύπος μιάς συνείδησης.σκάνης. χωρίς Αντιδράσεις άλλα καί χωρίς ένθουσιασμούς. Τό «Lemmonio Boreo» Ιλκει τήν καταγωγή του άπό τό «Jean Christophe» τοΟ Ρομαίν Ρολάν.: «. περιφέρεια δπου. δ Πουτσίνι ήθελε v i παρουσιάσει τόν «γηραιό ’Ιταλό» κλπ. κατά τή διάρκεια τοΟ πολέμου. πού τοποθετείται άνάμεσα στή θρησκομανία καί τήν τεμπελιά. Ά ρντένγκο Σόφιτοι. δ χαρακτήρας τοϋ Κόλα. Γιατί τό «Lemmonio Boreo» διακόπηκε . 270 . άλλά άπό ύπακοή καί άπό άνάγκη καί μέ μια φιλόρ στοργη εύλάβεια για τό τομάρι του.. πού άν δέν είναι δλοκληρωτικά τυφλή.. θ ά ήταν δυνατόι v i έχουμε στήν ’Ιταλία Ινα βιβλίο σάν τό «Jean Christophe». γιά τή δημιουργία * Ά πό τήν κριτική πού δημοσιεύεται στήν «Nuova Antolo­ gia» τής 16ης Μάρτη 1928. δχι Ιναν δργανισμό. αελ. τοΰ λείπει ή έπικολυρική ούσία: άποτελεϊ Ιναν κύ­ κλο άντιδότων. τό «Jean Christophe» περιλαμβάνει μιάν δλόκληρη περίοδο τής γαλ­ λικής λαϊκής λογοτεχνίας (άπό τούς «Άθλιους» Ιως τό «Jean Christophe») · τό περιεχόμενό του ξεπερνάει τό πε­ ριεχόμενο τής προηγούμενης περιόδου: δηλαδή άπό τή δηιμοκρατία μέχρι τόν συνδικαλισμό.

Μια δονκιχωτική έξωτερικότητα χωρίς έποιν. καί οΐ όμαδικές συλλήψεις γέρων καί παιδιών. γιά τούς δύο μήνες κράττ/· σης στδ φρούριο τού Μπελβεντέρε»· πράγμα πού δέν είναι άπόλυτα σωστό.ένδς «συνδικαλιστικού» μυθιστορήματος. γράφει: «Τή νοοτροπία των κοινοβουλευτι­ κών πού προέρχονται άπδ τή Σαρδηνία θέλει να έξετάσει στδ «Μεγάλο Κυνήγι» πού είναι μονάχα μιά άνηλεής έπίθεση ¿νάντια σέ ήθη καί άνθρώπους καί πού κατάφερε νά τούς κάνει νά περάσουν μιά δυσκολία. Πέθανε στις 28 Αύγούστου στδ μέτωπο (*). Άπδ έθνικο . Βλέπε: «Σκιαγραφήσεις καί χα ­ ρακτήρες» τοΟ Ermenegildo Pistelli. ** Μιλιταρισμός και Ιταλικότητα στά κείμενα τοΟ Τζούλιο Μπέ­ κ ι. ίτσι τουλάχιστον ίλεγε μέ παρθενόπεια ίκφραση δ Τζούλιο. 271 . Τζούλιο Μπέκι.λαϊκή άποψη ποιά ήταν ή τοποθέτηση τού Σόφιτσι. μέ μέτρα σάν έκείνα πού παίρνονται σέ κατάσταση πολιορκίας. Τδ ζήτημα τής στάσης τού Μπέκι δσον άφορδ τήν καταστο­ λή τών λεγάμενων ληστοσυμμοριών τού Νουόρο. συμπεραίνεται άπδ τδν γενικδ τόνο τού βιβλίου καί άπδ τδν Ιδιο τδν τίτλο του καί είναι πολύ πιδ σύνθετο άπδ δσο φαίνεται * “Ας δοΟμε έφημερίίες καί περιοδικά τί)ς έποχής: Ιχ ε ι γρά­ ψει 6 Guido Biagi οτό «Marzocco». οτό «Marzocco» τής 13ης ’Ιούλη 1930. Ό Ρολάν δέν ήταν καθόλου άντιδημοκρατικός.οδομητικά στοιχεία. έπειδή δημιούργησε τις συνθήκες ώστε νά κληθεί σέ μονομαχία. 'Ο Μάριο Ηουτσιόνι (**). μια κριτική έπιφανειακή καί αίσθητική. Ό Μπέκι πήγε στή Σαρδηνία μέ τδ 67ο σώμα πεζικού. μ’ δλο πού αίσθάνεται καί πάλι έντονα τΙς ήθικές καί διανοητικές έπιδράσεις τής συνδικα­ λιστικής Ιδιοσυγκρασίας. ή κακομεταχείρηση τού πληθυσμού. παρά­ νομα. σάν νά είναι νέ­ γροι. Φαίνεται δτι δ Μπέκι κλήθηκε σέ μονομαχία ¿πειδή «μίλησε άσχημα γιά τις γυναίκες τής Σαρδηνίας» καί γι’ αύτδ τιμωρήθηκε άπδ τις στρατιωτικές άρχές.

Μπέκι). Ό Μαρτζότ Εχει γράψει Ενα δοκίμιο γιά τόν Τζ.). ’Από τήν κριτική πού γράφτηκε άπό τόν Τζούλιο Μαρτζότ γιά τό Εργο τής Πιετραβάλε «Οί 'Αλυσίδες» (Mondatori. Βέρ* Στή «Nuova Italia» τ1)ς 20 Νοέμβρη 1930 (Σ η μ . "Ας έξετασθεΐ τό άρθράκι του Κρότσε («Οί σπορείς» του Τζ. ή Φελίτσια άπαντάει: «Τούς άγαπώ δπως άγαπώ τή γή άλλά δέν θά μπερδέψω τή γή μέ τό ψωμί μου». 1930 σελ. Ιδιαίτερα στό μυθιστόρημα «Τό μεγάλο κυνήγι» παρά τό γεγονός δτι διαχωρίζει τ6 «προγραμματικό καί άπολογητικό» μέρος τοϋ βιβλίου άπό τ6 μέρος Εκείνο πού είναι καθαρά καλλιτεχνικά καί δραματικό. «Σ’ δποιον τή ρωτάει ποιό συναίσθημα τή δένει μέ τή ζωή τών άγροτών. ’Αλλά άκόμα καί το «Μεγάλο κυνήγι» δέν είναι ούσιαστικά Ενα βιβλίο γραμμένο άπό πολιτικάντη καί άπό τά χειρότερα που μπορούν νά δημιουργηθοϋν . πού Εχει άναφερθεΐ στους «Conversazioni Critiche». πού δμως τόν έξαναγκάζει νά παραμένει μέσα στά δρια τής κοινωνικής του κατά­ στασης».ί. Λίνα Πιετραβάλε.έ. Τπάρχει λοιπόν ή συνείδηση Ενός χάσματος: δηλαδή γίνεται παραδεχτό δτι άκόμα (!) καί ό άγρότης μπορεί νά Εχει τή δική του (!) άνθρώπινη άξιοπρέπεια. Ό Κρότσε κάνει μιά εύνοϊκή κριτική γ ι’ αύτό τό μυθιστόρημα καί έν γένει γιά τό λογοτεχνικό Ιργο του Μπέκι. τόν τρόπο μέ τόν όποιο 6 Μπέκι άρπαξε τήν ευκαιρία γιά νά φτιάξει μέτρια λογοτεχνία μέ γεγονότα φοβερά καί λυπηρά γιά τήν Εθνική ιστορία. δεύτερη σειρά.έ π . 320)*. 272 . σελ. ’Αντίθετα τό βιβλίο δείχνει. 348 κ. 6 όποιος ψάχνει νά βγάλει στήν Επιφάνεια τόν τρόπο μέ τόν όποιο 6 Μπέκι διαμαρτύρονταν γιά τήν έγκατάλειψη στήν όποια είχε άφεθεΐ ή Σαρδηνία. καί τό πώς Εξυψώνει τΙς έκ γενετής αρετές τών Σάρδων.στό άρθρο τού Ηουτσιόν:. .

γκα καί είναι μερικές φορές Ινας έπιτήδειος κριτικός. «’Απομνημονεύματα» τοδ ντ’ ’Ατσέλιο. Είναι ή θέση που βρίσκουμε τδ «Έγώ καί τά θηρία» τοδ Χάγκενμπεκ. Μ ιά σφίγγα χω ρίς αΙνίγματα. Σ’ αύτές τΙς 273 18 . δέν περιέχει ήδη. άνακατεύτηκε μέ μιi προΟπάρχουσα ιδεολογική τοποθέτηση. «Έ Αύλή τοδ Σολομώντα». λαϊκά στοιχεία. άπόσταση πού μόλις καλύπτεται άπδ Ινα καλοκάγαθο είρωνικδ καί γελοιογραφικδ χαμόγελο.. καί Ιδίως διαφέρει άπδ τά. τήν ιδεολογική θέση πού κατόπιν είχε μεγάλη άνάπτυξη στδν έπαρχιώτικο ιταλικό νατουρα­ λισμό ή ρεαλισμό καί ιδιαίτερα στδν Βέργκα 6 όποιος γρά>φει: ό άγροτικός πληθυσμός έχει είδωθεΐ «άπδ μακριά» σάν μιά «φύση» έξωτερική συναισθηματικά στδν συγγραφέα. κλπ. δπου ύπ άρχει ή ίδια «άπόσταση» άπδ τά. σάν θέαμα. χωρίς φυσικά νά καταφέρω v i έξηγήσω τίποτα. τουλάχιστον δσον άφορά τις σημειώσεις γιά τούς κάτοικους τών ρωμαϊκών πύργων. δπως φαίνεται άπδ τούς «Άρραβωνιασμένους».. τδ αινιγματικό λογοπαί­ γνιο μέ Ινα άσμα τοδ ποιητή Ούνγκαρέτι. σέ σπερματώδη κατάσταση. Πηχτό σκοτάδι! Μυστήριο χωρίς τέλος! "Οταν ξύπνησα κατάλαβα δμως. μέσα στις άπαιτήσεις του για έπιστημονική καί πειραματική άντικειμενικότητα. στδ δτι δηλαδή ατό «Μάρκο Βισκόντι» δέ χλευάζει τούς άνθρώπους τοδ λαοί). Σ’ αύτδ ό Μαντσόνι διαφέρει άπδ τδν Γκρόσι.». γύρω άπδ τδ 6ποϊο ξαγρύπνησα τις Ιφτά τελευταίες ώρες μοναξιάς. δτι στήν πυρετώδη άτονία είχα μπερδέψει τήν «Αύλή τοδ Σολο­ μώντα» μέ τήν «Italia Letteraria». θ ά ’πρεπε νάμελεττ^θεϊ αύτδ τδ σημείο: έάν δηλαδή ό γαλλικός νατουραλισμός. Στήν ’Ιταλία ή «νατουραλιστική» άπαίτηση για τήν πειραματική άντικειμενικότητα τών Γάλ­ λων συγγραφέων πού είχε μια καταγωγή πολεμική ένάντια στους άριστοκράτες συγγραφείς. Στδ «Ambrosiano» τής 8 Μάρτη 1932 ό Μάρκο Ραμπέρτι σέ Ινα άρθρο μέ τίτλο. άνάμεσα στ’ άλλα Εγραφε: «Σήμερα τδ πρωί έξεγέρθηκα πάτ νω σ’ Ινα «λογοπαίγνιο» τεσσάρων σειρών.

θά τήν καταλαβαίνουν πάν* τα οΕ άπλοΐ καί οί προικισμένοι μέ καλή πίστη. πού θέλησε νά τήν τιμήσει. άγέρωχα ’Ιταλική καί Φασιστική. έν τέλει.καί δτι ot τίμιοι κρι­ τικοί. ’Ιταλοί καί ξένοι. έδώ καί δεκαπέντε χρόνια. κάθε τί τδ νέο πού συμβαίνει στήν ’Ιταλία. τού πνεύματος. καί Ιξω άπδ αύτήν. 274 .περάνουμε ποιές «διεκδικήσεις» θέτει δ Ούνγκαρέτι γιά τήν «πατρίδα» του γιά ν’ άνταμειφθεϊ γιά τήν έθνική καί διεθνή του άξία (δ Ούνγκαρέτι δέν είναι πατ ρά Ινας γελοίος μέτριας διανοητικής Ικανότητας) : «’Αγαπη­ τέ ’Αντζιολέτι έπιστρέφοντας άπδ Ινα κουραστικό ταξίδι που ϊκανα για νά κερδίσω τδ λιγοστό ψωμί τών παιδιών μου. Τδ γράμμα είναι Iva άριστούργημα λογοτεχνικής ύποκρισίας καί άλαζονικής ήλιθιότητας. Τζιουζέπε Ούνγκαρέτι». θ ά μπορού­ σα νά σάς πώ δτι.φιλοφρονήσεις τού Ραμπέρτι δ Ούνγκαρέτι άπαντάει μέ δνα γράμμα πού δημοσιεύτηκε στήν «Italia Letteraria» στίς 10 ’Απρίλη καί πού μοϋ φαίνεται σάν £να «σημάδι των καιρών». πού ήταν άδέλφια μου στά χαρακώματα. θ ά μποροϋσα νά σάς πώ δτι μιά ζωή τόσο σκληρή σάν τή δική μου. Μέ άγάπη. πάντα.. στήν ποί­ ηση κουβαλάει τά σημάδια τών όνείρων μου καί τών βασά­ νων μου γιά νά μπορέσω νά έκφραστώ. θ α μπορούσα νά τοϋ άπαντήσω δτι τήν ποίησή μου τήν καταλάβαιναν οί άγρότες. Μπορούμε v i συμ.καί.τήν καταλαβαίνει δ Ντοϋτσε μου. θ ά Ιπρεπε νά σάς πώ δτι έάν ύπάρχει Iva πράγμα αινιγματικό στδ Sτος X (συντηρούμαι άπδ άρθρα μέσα σέ άπόλυτη άβεβαιότητ τα γιά τδ αδριο σέ ήλικία σαράντα χρονών καί βάλε) αύτδ είναι μονάχα ή έπίμονη κακία πρδς τδ πρόσωπό μου άπδ μέ­ ρους του κόσμου. μέ Sva πρόλογο. βρίσκω τα τεύχη τοϋ «Ambrosiano» καί τής «Stampa» στά δποΐα Ινας κάποιος κύριος Ραμπέρτι πίστεψε δτι θά μέ προσ­ βάλει. θά είχε τήν άξίωση νά βλέπει νά μή τής αύξάνονται οΕ δυσκολίες τουλάχιστον άπ’ τή μεριά Ιταλικών καί φασιστικών έφημερίδων. μπροστά σέ ξένους καί συμπατριώτες. ποτέ δέ ζήτησα έπαίνους άπδ κανέναν.. δέν θέλουν παρακάλια γιά νά τδ άναγνωρίσουν.

Αλλά έκεϊ πού δλοι πιστεύουν δτι μιλάνε τήν ίδια γλώσσα. διηγηματογράφος.Ο ΰγκο Μ περνασχόνι. 'Ο Μπαρίλι μά275 . Συνεργάτης στό «Viandante» τοϋ Μονιτσέλι καί έπομένως μιας δρισμένης τά­ σης. Άλλά ή έπιγραμματική αΙχμή δέν βρίσκεται μέσα σ’ αότή τήν Απάντηση. καί δ καθένας δίνει στίς Ιδιες λέξεις μιά διαφορετική σημασία». Καί d «κάρτες γιά τό κοινό» είναι μιά Από τΙς πιό τυπικές Αποδείξεις τοϋ λαϊκοϋ Ιταλικοδ κοινοϋ νοϋ. 'Οταν ήμουν στίς φυλακές τοΰ Μιλάνου διάβασα στή «Domenica del Corriere» μιά «κάρτα γιά τό κοινό» πού λίρ γο-πολύ έλεγε : «?τό τραίνο συναντιοϋνται δυό καί δ £νας λέει δτι Ιμεινε στή φυλακή είκοσι χρόνια. έπειδή μπορεϊ νά μπήκαμε γιά πολιτικούς λόγους. «Να ζεΐς σημαίνει πάντα νά προσαρμόζε­ σαι. «Τόσο μεγάλη είναι ή Αξία τής θεωρητικής σκέψης γιά μια ώφέλιμη ένέργεια πού καμιά φορά μπορεϊ νά δώσει κα­ λό Αποτέλεσμα Ακόμα καί ή πιό ήλίθια θεωρία. Μέσα σ’ αύτή τήν έναλλακτική διαμορφώνεται καί γίνεται δλοφάνερος συνολικά δ χαρακτήρας ένός Ανθρώπου». θ ά μπορούσαν νά έπιλεγοδν δριαμένα άπό τά καλύτερά του Αποφθέγματα. «Ευτελής πιτζάμα». Άπό τήν «καρτολίνα» φαί­ νεται δτι τό νά Ιχει μπει φυλακή δέν προκαλεΐ πιά Αποδο­ κιμασία. Συγγραφέας ήθικών Αποφθεγμάτων. «Ή πραγματική Βαβέλ δέν είναι τόσο έκεί που μιλιοΟ^· ται διαφορετικές γλώσσες. Αλλά ίσως κιόλας Αρκετοί τρόποι τοϋ νά έξετάζουμε καί νά σκεφτόμα­ στε τά σχετικά μέ τΙς φυλακές ίχουν Αρχίσει νά μεταβάλλον­ ται. ■κριτικός τέχνης καί νομίζω καί ζωγράφος. δπως θά μποροϋσε νά φανεί στήν Αναφορά. Ό Μπροϋνο Μπαρίλι σ’ 2να άρθρο στή «Nuova Anto­ logia» (16 Ίούνη 1929) δνομάζει τή στολή τών κάτεργων «αότό τό είδος τής εύτελοϋς π ι τ ζ ά μ α ς » . — Βέβαια γιά •πολιτικούς λόγους — λέει δ άλλος». Άλλά προσαρμογή σέ κάποιο πράγμα γιά να σώσεις κά­ ποιο άλλο. πού είναι ή Ιξής: δχι θεωρίες Αλλά πράξεις» («Pegaso» Ίούνης 1933).

»] θά είχε υΐοθετηθεϊ σάν βιβλίο γιά τήν γλώσσα στό Πανεπιστήμιο τής Φρανκφούρτης. Ή έκλογή τών «καρτών γιά τό κοινό» είναι γ ι’ αύτό τό λόγο πολύ συνετή καί 6 κύριος Ντομένικο Κλάπς είναι καί αύτός Ινας «χυδαίος Ιταλός». ’Αξίζει νά όπενθυμίίσουμε στή συλλογή μυθιστορημάτων του «Ιστορίες γιά τόν Ιερό Ιρωτα καί γιά τόν άνόσιο Ιρωτα» τό διήγημα στό όποιο γίνεται λόγος γιά τό κορμί μιας σαρακινής πόρνης.. Τομάζο Γκαλαράτι .Κριβέλι θά ’πρεπε νά στείλει τούς νονούς. τής «Domenica del Corriere»... Ίούνη.Κριβέλι (πού στόν τίτλο καί στήν περίληψη μπερδεύεται μέ τόν Γκουστάβο!) : «Ποιός θά τό ’λεγε δτι αύτό τό βιβλίο [«’Εμπρός. Σχετικά μέ τΙς «κάρτες γιά τό κοινό». τής «Domenica del Corriere» πρέπει να σημειωθεί αύτό τό χαρακτηριστικό τοϋ κυρίου Ντομένικο Κλάπς («L’ Italia che scrive». Ρικάρντο Μτιάλοαμο .» Ό ιμ ί! πού μιά φορά πρίν τόν πόλεμο στό Πανεπιστή­ μιο τοΰ Στρασβούργου χρησιμοποιούσαν σάν βιβλίο γλώσσας τΙς «κάρτες γιά τό κοινό»! Φυσικά γιά Πανεπιστήμιο πρέ­ πει νά έννοοΰμε μονάχα τό σεμινάριο τής ρομαντικής φιλο­ λογίας· αυτός πού διαλέγει δέν είναι 6 καθηγητής. 1929) σέ Ινα άρθρο τοϋ Ρικάρντο Μπάλσαμο . πού μεταφέρθηκε στή νότια ’Ιταλία άπό I276 .Κριβέλι.λίστα βρίσκεται πιό κάτω άπό αύτόν τόν κοινό νοΰ: φιλισταϊος γιά τούς κλασικούς φιλιαταΐΐου.Σκ&ιι. ’Εμπρός. άλλά μό­ νον 6 ’Ιταλός Αναγνώστης πού μπορεί νά είναι Ινας άπλός σπουδαστής σέ ιταλικό Π ανεπιστήμιο καί γιά «κείμενο γλώοίσας» πρέπει νά έννοεΐται τό κείμενο πού δίνει στούς γερμανούς σπουδαστές Ινα μοντέλο τής γλώσσας πού μιλιέται άπό· τόν μέσο δρο τών Ιταλών καί δχι τής Φιλολογικής καί καλ­ λιτεχνικής γλώσσας. 6 Μπάλσαμο .. στόν όποϊο.

Σιτσιλιάνι (έκδ. Ή φιλολογική μορφή τού Γκαλαράτι . Σημείωση τού Λουίτζι Ροΰσο γιά τόν Καρνταρέλι στή «Nuova Italia» τόν Όκτώβρη 1930. πού μεταφρά­ στηκε άπό τόν Λ. Λαντσιάνο). σχετικά μέ τόν άγιο Τζενάρο. φαίνεται άλλα τρία ή τέσσερα αίματα. Ό λ α αυτά μετά τό διήγημα τοϋ πατέρα Τσιπάλα σέ Βοκακιανό δφος καί τό μυθιστόρημα του πορτογάλου Έ τσα ντέ Κουείρός «La reliquia». καί πού Εχει τήν άρχή του στόν βοκακιανό Τσιπάλα.έπίσης τή μικρή σημείωση τοΟ Μπενεντέτο Κρότσε σ’ Ενα γράμμα τοϋ Ζώρζ Σορέλ άναφορικά μέ μιά συνομιλία |ΐέ Εναν παπά ναπολιτάνο γιά τό αίμα τοΟ άγίου Τζενάρο.άπολιθωμένο) αύτ τοΟ πού ήταν ό ήγούμενος Βίτο Φορνάρι στή Νάπολη σέ σύγ­ κριση μέ τόν Ντέ Σάνκτις: Λεξικό τής Κρούσκα.ναν σταυροφόρο βαρώνο καί πού ό κόσμος τό λατρεύει σά νά ’ναι τό λείψανο μιας άγιας: είναι καταπληκτικά οί συλλο­ γισμοί τοϋ Γκαλαράτι . [Στή Νάπολη. πού έπίσης ήταν Ενας «μοντερνιστής» άντιησουΐτης. Άντιμε- 277 . Ό Καρνταρέλι και ή «Ράντα». ’Αξίζει νά θυμηθούμε τό διάλογο πού άναφέρεται στά «’Απομνημονεύματα» τού Ούίκαμ ΣτΙντ άνάμβσα σ’ Ενα νεαρό προτεστάντη καί Εναν καρδινάλιο. Ό Ροδσο βρίσκει άκρι6ώς στόν Καρνταρέλι τόν τύπο (σύγχρονο . Ράκο Καράμπα.Σκότι είναι άνατρεπτική.Σκότι. γιατί τουλάχιστον Εχουν συνεισφέρει στό νά ξεριζωθούν μερικές ρίζες δεισιδαιμονίας (παρά τό δτι οί Ερευνές τους παραμένουν κλειστές σέ Ενα πολύ περιορισμένο κύκλο καί χρησιμεύουν πάν’ άπ’ δλα γιά νά γίνουν πιστευτοί οί διανοούμενοι έκεΐνοι τών δπο£ων ή ’Εκκλησία καταπολεμά τΙς ιστορικές παραποιήσεις) ' ή Ιησουίτικη αίσθητική τού Γκαλαράτι . πού βράζουν «θαυματουργά».Σκότι μπαίνει σέ ΐιικρογραφία άνάμβσα στούς άπογόνους τοΟ πατέρα Μπρεσάνι. Οί Μπολαντιστές 4® είναι άξιοσέβαστοι. άλλά πού δέν τά Εχουν «Εκμε­ ταλλευτεί» γιά νά μήν Εξαλείψουν τήν πίστη πού ύπάρχει γιά Εκείνο τό δημοφιλέστατο τού άγίου Τζενάρο]. ύπάρχουν.

’21.: Λορέντζο Μοντάνο. Σιχελοί διανοούμενοι. «σελίδες Ανθολο­ γίας». 6λ. άντίδραση κλπ. κολακείες του. Γιά τήν «Ronda» καί γιά τούς υπαινιγμούς γιά τήν πρακτική ζωή τού ΊΟ ’20 . Είναι ένδιαφέρουσα ή όμάδα τού «Ciclope» τού Παλέρ­ μο: Μινιόζι. Μπολόνια. Π ι έ τ ρ ο Μ ι ν ι ό ζ ι ) . Libreria del Littorio. Ακαδημία. Σύμφωνα μέ τόν Λουίτζι Τονέλι («L’ Italia che scrive* Μάρτης 1932. Πρίουλα. Τα φτωχά ζώα. κλπ. Ικδοση τού «Italiano».. «Il Perdigiorno». 1919 *.ταρρύθιμιση. σέ 16ο σχ. λιγάκι στό στύλ Ρεμπώ πρός τιμήν τών φτωχών * Ρώμη . κλπ. θ ά είσαι χρήσιμο v i θυμηθούμε τή σημείωσή τού Πίκολι « ' Ε ν α β ι β λ ί ο γ ι ί τ ο ύ ς ά γ ν ώ μ ο ( ν ε ς » (στα «Libri del giorno» τού Όκτώβρη 1928). Καταφεύγει συχνά στό έπίθετο «αύστηρός». Ό Πίκολι χρησιμοποιεί για τόν Τζιαμπάολι τά Γδια έπίθετα πού χρησιμοποιεί γιά τόν Ντάντε. σβλ. Σχέσεις αυτής τ»]ς δμάδας μέ τόν Πιέρο Γκομπέτι. δπου ¿πικρίνει τό βιβλίο τού Μάριο Τζιαμπάολι. 336 μέ 40 είχόνες έχΐ6ς κειμένου. 278 . στό βιβλίο «’Επική ποίηση καί 'Αγιοσύνη» τού Μινιόζι (Παλέρμο. γιά τήν έπικαιρότητα τού Μοντάνο πού Ιχουν δημοσιευτεί στήν «Ronda»).Μιλάνο. Βαλεντίνο Πίκολι. 1928 (έχουν συγκεντρωθεί στί τομίδιο ot σημειώσει. Σιορτίνο. 1925) θά Ιπρεπε νά «ιεριέχεται £να «ώραιότατο» «τρα­ γούδι. Πινιάτο. γιά τόν Λεοπάρντι καί για όποιονδήποτε μεγάλο συγγραφέα πού αύτός περ­ νάει \bv καιρός του καλύπτοντάς τους μέ τί.

247) ενα λαϊκό διηγηματάκι άπό τή Σικελία. πού δημοσιεύτηκε στό «Avenire d’ Italia» καί περιληπτικά στή «Fiera Letteraria» στίς 15 Γε­ νάρη 1928.κου ξυλογραφήματος δπου φαίνεται 6 Iddio νά δίνει αυτές τΙς διαταγές άπό τόν ουρανό: στόν Πά­ πα: «’Εσύ νά προσεύχεσαι»’ στόν αύτοκράτορα: «Έσύ νά προστατεύεις»· στόν άγρότη· «καί έσύ νά κοπιάζεις». άπό τήν κριτική ( !) καί φυσική έξέλιξη τού διηγήματος. μονάχα γιά τό γεγονός (!) δτι είναι τέτοιος. Τό πνεύμα των λαϊκών μικρών διηγημάτων δίνει τήν Αντίληψη δτι λόγω αύτοΰ τού ίδιου καί λόγω τής θέσης πού κατέχει στόν κόσμο δ άγρότης Εχει ύποταχτεΐ στό νά ξε­ ζουμίζεται άπό τή θρησκεία. σέ Ενα άρθρο. Περιγραφή τού ’Ιταλού ’Αγρότη. Είναι φανερό (!) δτι Ε­ νας Καθολικός συγγραφέας μά τήν άλήθεια(!) δέν θά πάει ποτέ νά χτυπήσει τό κεφάλι του πάνω στους σκοτεινούς τοί­ χους ( !) τής ήθικής καί θρησκευτικής αίρεσης. στό όποιο (σύμφωνα μέ τόν Ντομένικο Μπουλφερέτι στή «Fiera Letteraria» τής 28 Γενάρη 1928) άντιστοιχεί μιά ξυλογρα­ φία παλιού βενετσιάν. ψεί­ ρες καί ποιητές πού δέν καταφέρνουν νά τους έξολοθρέψουν δλα τά δπλα τής γής». είναι ήδη περιβεβλημένος(!) [άπό τά Εξω. «Τώρα. Ό Έντοάρντο Φενού. «Ερωτήσεις γιά μια καθολική τέχνη». καί άναφέρει: «σκουλήκια καί ποντίκια.ζώων». έπιπλήττει «σχεδόν δλους τούς καθολικούς συγ­ γραφείς» γιά τόν Απολογητικό τους τόνο. Καθολική Τέχνη. ή «ουσία» τής Εδιας τής τέχνης.] μέ Εκείνο τό άπλό καί βαθύ πνεΟμα πού μεταφερόμενο στίς σελίδες ένός διη* 279 . Βλέπε στό Ιργο του Πιτρέ «Λαϊκοί μύθοι καί παραδό­ σεις» (σελ. μύγες. ιφέπει δηλαδή νά είναι σύμφωνη μέ τήν άποψη τού Μαντσόνι. Έ νας Καθολικός. ή ύπεράτ σπιση ( !) τής πίστης πρέπει νά ξεπηδήσει άπό τα γεγονότα.

Άπδ τότε ή Εκκλησία χρησιμοποίησε ενα διπλό \ι£τρο. γαλήνια. χωρίς νά χαθεί στό γεμάτο μανιτάρια άγρδ [μόνο τά σαλιγκάρια μπορούν νά χαθούν στούς γεμάτους μανιτάρια άγρούς] τών άχρηστων έπιπλήξεων καί τών σχολαστικών προειδοποιή­ σεων. Ό Καθολικισμός ϊγινε γιά τούς διανοουμένους 2να πράγμα πολύ δύσκολο. καθόλου σχολαστική. Ιχει ίνα φώς γιά νά μάς φωτίσει. μ·. Είναι έπόρ μ^να(!) έντελώς άχρηστο να στεκόμαστε σέ κάθε σελίδα γιά νά καταλάβουμε δτι δ συγγραφέας Ιχει 2να δρόμο γιά νά μάς κάνει νά διασκεδάσουμε. ή νά δώσουκ με τδ χαρακτηρισμό τού μυθιστοριογράφου στδν Τζέντρι. η β ν ε γ 1> ιι ι η ς υ ί ά ε ι η 49. ειδικά για ζητήματα θρησκείας καί συναισθήματα.. Τζιουλιότι. δηλαδή δέν 6πάρχουν καί δέν μπορεΐ νά ύπάρξουν «άπλά καί άληθινά πνεύματα» πού νά είναι καλ­ λιεργημένοι συγγραφείς και ευφυείς καί μορφωμένοι καλλι­ τέχνες. Αύτό είναι κάτι πού 2χει κιόλας παλιώσει: άνάγεται στή σύνοδο τοΰ Τρέντο καί στήν Αντιμεταρρύθμι­ ση. έάν έξαιρέσουμε λίγους άνθρώπους.. [Στή λογοτεχνία]. Άλλά τδ ύπονοούμενο συμπέρασμα είναι σωστό: δ Καθολικισμός είναι στείρος δσον άφοοά τήν τέχνη. & κόμα καί στό έσωτερικό του. ό Ισολογισμός είναι σχεδόν χρεωκοπημένος. Συγ­ γραφείς. γιά νά μετράει τήν ¿ρθοδοξία: τδ νά είναι κανείς «Καθολικός» I280 .. άλλά πόσος κόπος γιά νά τδ ξεδιαλέξουμε μέ 2να έργαλεΐο! Εκτός άν δέν θέλουμε νά δώσουμε τδν τίτλο τοϋ Καθολικού στδν Γκότα. Σχολεία.. «Τδ νά γράφεις» άπό τότε καί στδ έξής. ϊγινε έπικίνδυνο. Ή Καθολική τέχνη θά πρέπει (!) νά φτάνει στδ βαθμό νά εί­ ναι αύτή ή ίδια.α λε-τομερή καί σχολαστική άπολογητική. άν είχαμε φαρδιά μανίκια θά μπορούσαμε νά ξεδιαλέξουμε κανένα δνομα. ή ένδς ποιήματος θά κάνει τήν τέχνη του(!) μιά τέχνη άληθινή. πού δέν μπορεΐ νά κάνει χωρίς. ή νά χειροκροτήσουμε γιά έκείνο τό πολυάριθμο πλήθος τών άρωματισμένων καί στολισμένων συγγραφέων καί τών συγ­ γραφέων γιά δεσποινίδες».γήματος. Ναί. καί μέ μιάν δρισμένη ϊννοια καί τδν Μανακόρντα. έκεΐνος δ δρόμος καί έκείνο τδ φώς.. Πολλές άντιθέσεις καί βλακώδης άκαταλληλότητα καί άπλοίκότητα στό άρθρο τοΰ Φενού. Παπίνι.

καί οί παρεκκλίσεις άπδ τήν όρθόδοξη έκ■κλησιαστική κατεύθυνση ύπήρξαν στήν ιστορία πολλές καί τόσο λεπτές πού τδ νά πέσει κανείς στήν αίρεση ή στή μισο αίρεση ή στδ 2να τέταρτο τής αίρεσης είναι πράγμα πάρα •πολύ εύκολο. άπδ τδν όποιο δέν ζητιέται τίποτ’ άλλο άπδ τδ νά «πιστεύει» γε­ νικά καί νά σέβεται τήν πρακτική τής λατρείας: κανένας ούσιαστικός καί άποτελεσματικός άγώνας ένάντια στίς δει­ σιδαιμονίες. είναι μιά αίτια. δ γάμος. Καί ή Καθολική λογοτεχνία μπορεΐ νά 2χει πολ­ λούς σάν τδν πατέρα Μπρεσάνι καί τδν Ούγκο Μιόνι. Είναι κάτι πάρα πολύ εύκολο γιά τδ λαό. Γι’ αύτδ στήν τέχνη. άναταραχή .μπορεΐ νά είναι «στράτευση». οί κηδείες (ή άγία μετάτ ληψη. •προπαγάνδα. δέν άρκεΐ ώστε αύτές νά μή «θεωρητικοποιούνται».). παραμελώντας τά «μυστήρια». συνόψεις. 2να Τομάζο ντά Κέμπις. άποστολικά γράμματα κλπ.δέν μπορεΐ δμως πιά νά είναι άπλοϊκδ έκχύλισμα τής πίστης πού δέν είναι άναντίρρητη. άν πε­ ριορίζονται στίς έξωτερικές πρακτικές τής λατρείας· ούτε κάν τούς ζητιέται νά πιστεύουν άλλά μόνο νά μήν δίνουν κα•κδ παράδειγμα. Ακόμα καί στούς διανοούμενους δέ γίνονται πολλές έρωτήσεις. πάρα πολύ δύσκολο νά είναι κάνεις δρα­ στήριος «Καθολικός» διανοούμενος καί «Καθολικός» καλλιτέ­ χνης (είδικά μυθιστοριογράφος άκόμα καί ποιητής). Ιδιαίτερα έν-εΐνα πού είναι πιδ έμφανή καί στά διτοΐα γίνεται δ λαϊκός Ιλεγχος: ή βάπτιση. κλπ.. άλ281 .έγκυκλίους. 2ναν Πασαβάντε.γινε κάτι πάρα πολύ εύκολο άλλά ταυτόχρονα καί πάρα πο­ λύ δύσκολο. Είναι άντίθετα. όρθόδοξος. ή θρησκεία δέν είναι π:ά ενα έκ γενετής συναίσθημα. Τδ ειλικρινές θρησκευτικό συναίσθημα άποξηράνθηκε" πρέπει νά είναι κανείς δογματικός γιά νά γράφει μέ «όρθόδοξο» τρόπο. Ινας Καθολικδς άγρότης μπορεΐ διανοητικά νά είναι μή συνειδητά προτεστάντης. είδωλολάτρης: φτάνει νά λέει δτι είναι «Καθολικός». γιατί σού ζητιέται ενας τέτοιος έξοπλιαμδς άπδ γνώσεις πάνω σέ έγκνκλΐους καί κόντρα . μιά άφορμή. ένάντια στίς διανοητικές καί ήθικές έκτροπές. δέν μπορεΐ δμως νά ξχει πιά Ιναν "Αγιο Φραγκίσκο. Στήν •πραγματικότητα.

Είναι άξιοσημείωτη ή Ιλλειψη τών Καθολικών συγγρα­ φέων στήν ’Ιταλία. Λουτσιάνο Τζέναρι (πού γράφει στή γαλλική γλώσσα). πού Ιχει δμως γράψει καί μερικά μυθιστορή­ ματα) . ό ’Ιταλικός Καθολικισμός eivat .λά πού καταπολεμιέται άκόμα καί στήν ψυχή έκείνων πού είναι εϊλικρινά Καθολικοί. ’Εχει ήδη θιχτεί στόν Γκαλάρντι . ποιήματα. Εννοείται «συγγραφείς» πού Ιχουν μια κάποια διανοητική άξιοπρέπεια καί ot όποιοι παράγουν Ιργα τέχνης. άπό κεί καί πέρα καί διευ»θυντής τής φιλελεθεύρης έπιθεώρησης «L’ Azione Liberale» τοϋ Μιλάνου. Στήν πραγματικότητα. καί μιλάνε ίσο λιγότερο μπορούν: βέβαια δέν τόν άναλύουν δπως κάνουν γιά τόν Ντάντε καί γιά κάποιους άλλους. «’Έ ν τ ε χ ν ο ι » Κ α θ ο λ ικ ο ί σ υ γ γ ρ α φ ε ί ς . ot π:ό όρρ θόδοξοι Καθολικοί ουσπιστοϋν γιά τόν Μαντσόν. γράψει Ινα προπαγανδιστικό μυθιστόρημα μέ τίτλο «Μιά μο­ νομαχία». Ιλλειψη πού Ιχει τή δική της αιτία στό γεγονός δτι ή θρησκεία είναι ξεκομμένη άπό τή στρατευμένη ζωή σ’ δλες τις έκδηλώσεις της. θεατρικά Ιργα. Ό Κρισπόλτι Ιχει. μυθιστο­ ρήματα. Δέν είναι δυνατή μιά σύγκριση άνάμεσα στήν καλλιτεχνική δραστηριότητα τών γάλλων Καθολικών (καί τό λογοτεχνικό τους άνάστημα) μ’ έκείνη τών ’Ιταλών.Σκότι γιά Ινα χαραχτηριστικό κομμάτι άπό τΙς «'Ιστορίες για τόν ιερό Ιρωτα καί τόν άνόσιο Ιρωτα» πού Ιχει μιά δική του καλλιτεχνική άξιοπρέπεια άλλά πού μυρίζει συγχρονισμό. Ό Πάολο Άρκάρι (πιό γνωστός σάν συγγραφέας φιλο­ λογικών καί πολιτικών δσκίμιων. Τό παράδειγμα τοΰ Μαντσόνι μπορεϊ να άναφερθεΐ σάν άπόδειξη: πόσα άρθρα για τόν Μαντσόνι έχει δημοσιεύσει ή «Civiltà Cattolica» στα όγδόντα τέσσερα χρόνια ζωής της καί πόσα γιά τόν Ντάντε. Στήν πραγματικότητα.

283 . πράγμα πού είναι μια νέα Απόδειξη τής Αδιαφορίας τού στρώματος τών διανοουμένων για τήν θρη­ σκευτική Αντίληψη.βιβλιογραφία. èx6. (σύμφωνα μέ τό άρθρο τής «Civiltà Cattolica» τής 2 Μάρτη 1929. Αναπτύσσει μια έξτρεμιστική καθολική φιλολογική δράση. θ ά ίπρεπε νά δοΰμε καί τΙς Ακόλουθες πιθανά έκδάσεις.»). Via Unione. Μισιρόλι. Στό λεξικό τών «Ζώντων Ιταλών Καθολικών συγγρα­ * HiXdtvo. Ό Ντόν Τζιοβάνι Καζάτι είναι ό σπεσιαλίστας Καθο­ λικός στή βιο .). Από τό δποϊο παίρνω αύτές τΙς είδήσεις. «Ζώντες ’Ιταλοί Καθολικοί Συγγραφείς». 7.Β) · Ιχει γράψει Ινα βιβλίο μέ τίτλο «Δοκίμια Φιλο­ λογικών βιβλίων πού καταδικάστηκαν Από τόν Κατάλογο».στείρος ατό φιλολογικό πεδίο δπως καί στα άλλα πολιτιστι­ κά πεδία (βλ. V 111 -112. ϊχουν παρου­ σιαστεί μέχρι τώρα έκείνοι πού τά Αρχικά τους Αρχίζουν Από τό A . Συγγραφείς που άπό «τεχνική &7ΐοψη» είναι όπαδοι τοΰ Μπρεσάνι. οβλ. κλπ. «Τφ Καίσαρι.βιβλιογραφικό λεξικό καί άναλυτικός κατάλογος τών έργων». αύτοΰ τοΰ λεξικοΰ καί νά τΙς συγκρίνουμε μεταξύ τους.α για τήν Αξία τών θρησκειών. Ρομ4λο Γχιρλίντα. τοΰ Τζιοβάνι Κοοζάτι... Ή Φλωρεντινή δμάδα του «Frontespizio» καθοδηγού­ μενη άπό τόν ΙΙαπίνι. ΙΥ αύτούς τούς συγγραφείς είναι άνάγκη νά δοΰμε τό. Μαρία ΝτΙ Μπόριο (θυμηθείτε τό τυπικό έπεισόδιο τής ΝτΙ Μπόριο κατά τή διάρκεια τής διάλεξης πού Εχανε ή Ινδουίστρια Άρκανταμά'.. προτείνει καί Απορρίπτει στούς Ιδιώτες καί στίς Κα­ θολικές βιβλιοθήκες τα βιβλία πού είναι γιά διάβασμα καί Αγορά: συμπληρώνει Ινα εύρετήριο «’Ιταλοί συγγραφείς Από τούς παλαιότερους μέχρι τους ζώντες» μέ Αλφαβητική σειρά. Διευθύνει τή «Rivista di Letture». μέ πρόλογο τοΰ Φίλιππο Μέντα*. σέ 8ο σχ. γιά νά έλέγξουμε τΙς προσθήκες ή τϊς ήθελημένες παραλείψεις. «Βιο .

Άπό τους 591 ζώντες Ιταλούς Καθολικούς συγγραφείς. Στό «Λεξικό» δέν περιλαμβάνονται αύτοί που γράφαν στίς έφημερίδες καί οί δημοσιογράφοι πού δέν έχουν δημο­ σιεύσει κάποιο βιβλίο: έτσι δέν παρουσιάζεται δ κόντε Ντέτ λα Τόρε. Ό Ντέ Σάνκτις είναι βέβαια Ενας «Κα­ θολικός» συγγραφέας.]. δ Πιέτρο Φεντέλε καί «άρκετοί άλλοι καθηγητές πανεπιστημίων καί δρ ξιοι συγγραφείς». «σάν σιωπηλή παράκληση νά μήν παρουσιαστούν στό λεξικό». Λέει ή «Civiltà Cattolica» δτι άπό τό «Λεξικό» λείπουν γιά παράδειγμα. έρμήνευσε τή σιωπή τους. θ ά έγινε Γσως τά τελευταία χρόνια' γιατί δέν ήταν βέβαια τουλάχιστον μέχρι τό 1924.. Μερικοί δέν άνταποκρίθηκαν στήν πρόσκληση' δ Καζάτι. 284 . Ποιοί είναι οί «νεοφώτιστοι» πού περιέχονται στό «Λεξικό». θ ά έπρεπε v i δούμε γιατί άναζητήθηκαν: έπειδή «είναι βαπτισμένοι» ή έπειδή στά βι­ βλία τους ήταν φανερός ένας χαρακτήρας αύστηρά καί έξομολογημένα «Καθολικός». στόν δποίο [προσανατολισμό] θα έχουν βεβαιότατα άρκετή συμμετοχή οί νεοφώτιστοι πού περιλαμβάνονται στό «Λεξικό» τού Κατ ζάτι». Λέει ή «Civiltà Cattolica»: «Άπό τόν πόλεμο καί μετά παρατηρεΐται μια δρισμένη άφύπνιση τής θρησκευτικής συ­ νείδησης <πούς σύγχρονους συγγραφείς. ένας πιό συχνός προσανατολισμός πρός τήν Καθολική έκκλησία. κλπ.φέων» έχουν καταγραφεϊ 591. [Τύποι σάν τούς: Παπίνι. στήν περίπτωση συγγραφέων πού έκδίδουν βιβλία σέ έκδοτικούς οΓκους πού δέν είναι Καθο­ λικοί. δ Γκαετάνο Ντέ Σάνκτις.. Μερικοί δικαιολογήθηκαν «λόγω μετριο­ φροσύνης». ένα Ασυνήθιστο ένδιαφέρον για τά θρησκευτικά προβλήματα. Τζιουλιότι. Φαίνεται λοιπόν δτι τό κριτήριο γιά τόν τίτλο τού «Καθο­ λικού» δέν ήταν πολύ αύστηρό καί δτι θελημένα δημιουργήθηκε ή σύγχυση άνάμεσα σέ «Καθολικούς» συγγραφείς καί συγγραφείς «Καθολικούς». έκούσια καί έξομολογημένα Καθολι­ κός: άλλά δ Πιέτρο Φεντέλε. Μινόζι. διευθυντής τού «Osservatore Romano» καί δ Καλιγκάρι (Μ £ κ ρ ο ς) διευθυντής τής «Unità Cattolica» (πολύ πρόσφατα).

δ δποΐος. μέχρι τό 1920) έκδίδει 2να μικρό λεξικό γιά τΙς «σπουδαιότερες Καθολικές προσωπικότητες». πράγμα πού θά ήταν πάντα έλάχιστο. ’Αξίζει νά άναφερθεΐ τδ γεγονδς δτι έδώ καί μερικά χρόνια οί Καθολικοί συγγραφείς μέ τήν στενή Ιννοια προ­ σπαθούν νά αύτοοργανωθοΟν.ο[ 374 («έκτδς κάποιου λάθους». 1926) πού καταγράφει 5313 γέρμανούς Κα­ θολικούς συγγραφείς.B. . άνάμεσά τους τρεις καρδινάλιοι. έννέα έπίσκοποι. Υπάρ­ χει Sva «Katolischer Literaturkalender» (έκδ. ιερείς καί θρησκευό­ μενοι. Ή «Civiltà Cattolica» σημειώνει μερικά λάθη. τδ «Καθολικό Γαλλι­ κό 'Ημερολόγιο (πού £χει έκδοθεΐ άπό τόν Μπλούντ καί τόν Γκαί. ΠίΣ. καί. τρεϊς ή τέσσερεις ήγούμενοι (χωρίς νά μετρήσουμε τόν Πίο XI)* 217 είναι λαϊκοί. Χέρντερ Φράιμπουργκ i. νά δημιουργήσουν 2να στενό σωματείο πού νά έλέγχεται καί νά πηγαίνει μπροστά μέσα άπδ μιά δλόκληρη σειρά άπδ δημοσιεύσεις καί άπδ πρωτο­ βουλίες. Παρίσι. Για τή Γαλλία. γράφει ή «Civiltà Catto­ lica) είναι άνθρωποι τής έκκλησίας. Γιά τήν Α γ ­ γλία.Σ. Ή «Civiltà Cattolica» εδχεται μέ τήν διερεύνηση τών πλαισίων (μέ τό νά συμπεριλαμβάνονται βσοι γράφουν στίς έφημερίδες καί δημοσιογρά­ φοι) καί μέ τήν ήττα τής έναντίωσης τών «μετριοπαθών» νά διπλασιαστεί δ Ιταλικός κατάλογος. Ριβέτα δέν είναι βέβαια μετριοπαθής σάν «Τόντι» άνόητος φλύαρος τοϋ «Tra­ vaso delle Idee». Ή αΐτία αύτής τής στρατευμένης καί συχνά έπιθετικής στάσης ήρθε κατακτώντας τή χώρα. άν είναι μετριοπαθής σάν «δριενταλίστας» καί σάν καθηγητής Π. άνάμεσα στούς δποίους 49 γυναίκες: μία μόνο γυναίκα είναι θρησκευόμενη. Τδ περίεργο είναι δτι ή «Civiltà Cattolica» λέει νά «ξεφωλιαστοϋν δρισμένοι άπδ τήν τόση τους μετριο­ πάθεια» καί ύπαινίσσεται «τδν καθηγητή άνατολικών έπιστημών. Ριβέτα». έπιμελητής τής έφημερίδας «Via Vittorio Veneto» γιά τΙς g a r ç o n n e s καί γιά τούς συχνούς έπισκέπτες τών caffè πολυτελείας καί γιά δλους τούς s n o b s . «Τό καθολικό Ποιδς είναι Ποιδς» 1928 (Λονδίνο* Μπέρνς "Οατς καί Ούόσμπορν).

Ά λ εα ά ν τρ ο Λούτσιο. δσον ά φ ο ρά τ ό π ε ρ ι ε χ ό μ ε ν ο . δέν λείπουν ύπαινιγμοί άνθρώπινου xäI χριστινανικοϋ οίκτου γιά τά θύματα. δπως γιά παράδειγμα.XXVII τής Civiltà Catto­ lica) .Ui.έπΐ μέρους έπεισόδια βγαίνουν δίκαια σ’ άπλετο φώς. σύμφωνα μέ τό ήμερολόγιο τής Μαργκερίτα ντί Κολένιο: «Έχω διαβάσει τΙς δύο πρώτες περιόδους" έμφανίζονται δυό φρουροί πού λένε « μ ή ν π ρ ο χ ω ρ ά τ ε » ) καί μετά άποκαλεΐ «συνοπτι-κές» τΙς καταδίκες' δέν ύπάρχει κάτι τό Ιησουίτικο σ’ αύτό τό πονηρό παιχνιδάκι. κ υ ρ ί ω ς στόν « Ν τ ό ν Τ ζ ι ο β ά ν ι » ή στό « Κ ρ υ φ ό ς Ε ύ ε ρ γ έ τ η ς» (τόμοι XXVI . φερέφωνο τής άντίδρασης πού άκολούθησε τΙς κινητοποιήσεις τοϋ ’48 . δτι αυτός θεωρεί σάν θετικό στόν Μπρεσάνι άκριβώς τόν ιησουιτισμό του καί τήν δημαγωγία του που είναι χαμη­ λής ποιότητας. νά φΰ>γουν άπό τή μέση μέ σ υ ν ο π τ ι κ έ ς καταδίκες». Καί άκόμα: «Δέν είναι β έ β α ι α συμπαθητικός δ τόνος μέ τόν όποίο αυτός. Τά Ιργα τού Μπρεσάνι «τέλος πάντων δέν μπορούν.’49 παρουσίαζε καί Ικρινε τούς συνήγορους τών έθνικών έπιθυμιών: μά σέ πε­ ρισσότερες άπό μία άπό τΙς άφηγήσεις του. θά άπαντοϋσε. Έ να άπό τά πιό μπρεσανικά ντοκουμέντα τοϋ Κρισπόλ- . Λούτσιο στόν «Corriere della Sera» τής 25 Μάρτη 1932 («Ό θάνατος τοϋ Οδγκο Μπάσι καί τής Άνίτας Γκαριμπάλντι). στό ίτζοϊο γίνεται προσπάθεια νά άποκατασταθεΐ δ πατέρας Μπρεσάνι. Ά λλά μήπως δ Μπρεσάνι μποροϋσε νά κάνει διαφορετικά. Καί είναι ιδιαίτερα άξιοσημείωτο γιά νά κρίνουμε τόν Λούτ τσιο. Φίλιππο Κρισπύ. "Αρθρο τοΟ Α. δ θάνατος τοϋ Ούγκο Μπάσι καί τό σπαραχτικό τέλος τής Άνίτα Γκαριμπάλντι». Ό Λούτσιο παραλληλίζει τό δοκίμιο τοϋ Ντέ Σάνκτις μέ Ινα ¿πίγραμμα τοϋ Μαντσόνι (δ όποΙος άν ρωτιόταν άν γνωρί­ ζει τόν «'Εβραίο τής Βερόνας».

Τό δτι καθαροί λόγιοι. «Περίπατος στδ Ρεκανάτι».τι είναι τό άρθρο «Ή μητέρα τού Λεσπάρντι». πού είναι έρωτευμένοι άκόμα καί μέ τά άσήμαντα βιογραφικά έργα τών μεγάλων άνδρών. έπειδή ή τραχύτητα τής φυσικής άγωγής γιά νά φτιαχτούν στρατ τιώτες. Ιησουίτικη μέ τήν τεχνική Εννοια τής λέξης. Ή ύποστήριξη τής μητέρας τού Λεοπάρντι δέν είναι ένα ξεκάθαρο γεγονδς περίεργης πολυμάθειας. Ήθικά γιατί ή προσπάθεια νά δικαιολογηθεί ή μητέρα τού Λεσπάρντι είναι πενιχρή. λόγω τού δτι είναι φτωχός. είναι τελείως διαφορετική άπδ τήν ήθική καί συ­ ναισθηματική ξηρασία: δταν δ ντ’ Άντζέλιο παιδί άκόμα Εσπασε τδ μπράτσο του καί δ πατέρας του τδν προέτρεψε νά κρατήσει κρυφδ τδν πόνο μιά δλόκληρη νύχτα γιά νά μήν τρομάξει τή μητέρα του. ΆχουΙλα 1929' (Σ η μ . (Αύτδ τδ έπεισόδιο τού ντ’ Άντζέλιο άναφέρεται σ’ ένα άλλο άρθρο τού ίδιου τεύχους τής «Nuova Antologia». δπως δ Φερέτι. Διανοητικά έπειδή δ Κρισπόλτι έρμηνεύει τήν ψυχολογία τού Λεσπάρντι μέ τούς νεανικούς «μεγάλους πόνους» (είναι βέ­ βαια δικό του τδ άνέκδοτο χειρόγραφο μέ τά άπομνημονεύματα στδ δποίο άναφέρεται δύο φορές). κακδς χορευτής καί άνιαρδς συντηρητικός: άπεχθής παρομοίωση.Ι. διανοητικά καί ήθικά.έπ . Συ­ νολικά τδ δφος του είναι άπεχθές.). * Τ ζιοϊάνι Φερέτι. κλπ. τού Ά λεσάντρο Βαράλντο). παραπλήσιο τής άποκατάστασης τών Βουρβώνων. Είναι σίγουρο δτι δλες οί άριστοκράτισσες μητέρες στίς άρχές τού XIX αΙώνα ήταν σάν τήν Άντελάιντε Ά ντιτσι. δέν προξενεί έκπληξη : άλλά οί Ιησουίτικες κολακείες πού δ Κρισπόλτι κάνει για τδ κείμενο τοϋ Φερέτι *. προσπάθησαν νά «άποκαταατήσουν» τή μητέρα τοϋ Λεσπάρντι. θ ά μπορούσαν νά προσκομισθοϋν άφθονα άποδεικτικά στοιχεία γιά τδ άντίθετο. «Leopardi». σοφιστική. 287 . είναι ένα ιδεολογικό στοιχείο. ποιός δέν βλέπει πόσο φιλόστοργο οικογενειακό ύπόστρωμα περιέχεται στδ έπεισόδιο καί πώς αότδ θά ’πρεπε νά δώσει φτερά στδ παιδί καί νά τδ δέσει πιδ σφιχτά μέ τήν οικογένεια. στή «Nuova Antologia» τής 16 Σεπτέμβρη 1929. άκόμα καί τδ παράδειγμα τοϋ ντ’ Άτζέλιο δέν έξυπηρετεΐ. προξενούν άποστροφή.

Κάθε έξοδος τοΰ Πάπα άπδ τδ Βατικανό γιά νά διασχίσει τή Ρώμη άπαιτεί: 1) ύπερμεγέθη κρατικά έ­ ξοδα γιά τδν τιμητικό διάκοσμο πού άρμόζει στόν Πάπα* 2) είναι μιά άπειλή έμφύλιου πολέμου. Ή άλαζονεία τοΰ Κρισπόλτι φτάνει στά δρια τοΰ γελοίου: ο[ «Άρραβωνιασμένοι» διαπραγματεύονται μιά «βάναυση άπαγόρευση γιά ένα γάμο». τδ «Μιά μονομαχία» καί ένα άλλο μυθιστόρημα. τδ «Μιά μονομαχία» τοΰ Κρισπόλτι διοΐ(πραγματεύεται τή μονομαχία' καί τά δύο άναφέρονται στήν άντίθεση πού ύπάρχει στήν κοινωνία άνάμεσα στή συμφωνία μέ τδ Εύαγγέλιο. 288 .ίπ .). τδν πόνο τοΰ Λεοπάρντι. πού καταδικάζει τή βία καί στή βάναυση χρήση τής βίας. Ό Μαντσόνι ήταν ένας φιλελεύθερος καί ένας δημοκρατικός τοδ καθολικισμού (άν καί άριστοκρατικοΰ τύπου) καί ύποστήριζε τή πτώση τής πρόσκαιρης έξουσίας' δ Κρισπόλτι ήταν έ­ νας κατάμαυρος άντι δραστικός καί τέτοιος παρέμεινε" άν άποχωρίστηκε άπδ τήν παπική άδιαλαξία καί δέχτηκε νά γίνει γερουσιαστής τδ έκανε μόνο έπειδή ήθελε οί καθολι­ κοί νά γίνουν τδ 6περ>-δεξιδ κόμμα τοΰ έθνους. καί μόνο έπειδή άναφέρει δρισμίνες άντικειμενικές δυσκολίες πού παρουσιάζονται στή συνύπαρξή μας στή Ρώμη δύο μεγάλων δυνάμεων δπως ή μοναρχία καί δ Πάπας πού είναι άναγνωρισμένος σάν κυρίαρχος ήδη άπδ τΙς έγγυήσεις.Ι. Υπάρχει μιά διαφορά άνάμεσα στδν Μαντσόνι καί τδν Κρισπόλτι: Ό Μαντσόνι προερχόταν άπδ τδν γιανσενισμό. γιατί είναι άναγκαίο νά έξαναγκαστοΰν τά προοδευτικά κόμματα νά μήν κάνουν διαδηλώσεις καί σιωπηρά βάζει τδ ζήτημα τοΰ έάν αύτά τά κόμματα θά μπορέσουν ποτέ νά φτάσουν στήν έξουσία μέ τδ * Βλ. τδ «Πίος X» πού δμως δέν γράφτηκε. δ Κρισπόλτι είναι ένας λαϊκός Ιησουίτης. Στό άρθρο του «Σκιές μαντσονιανών μυθιστορημάτων» * δ Μαντσόνι φέρεται σάν παράδειγμα γιά νά αύτοκριθεΐ τδ μυθιστόρημα πού έχει πράγματι γρα­ φτεί άπδ τδν Κρισπόλτι. Είναι ένδιαφέρουσα ή πλοκή τοΰ μυθιστορήματος.Έ χ ω σημειώσει πώς δ Κρισπόλτι δέν διστάζει νά φέ­ ρει σάν παράδειγμα τδν ίδιο του τδν έαυτδ γιά νά κρίνει. οτή «Νυονβ Α η ΐο ίο ^ » τί)ς 16 Φλεβάρη 1930 ( Σ η μ . πού δέν γράφτηκε «Πίος X».

* Βλ. γεννήθηκε ή άμφιβολία δτι Ενα παρόμοιο πιστοποιητικό θαυμασμού στόν ύμνητή τοΟ Σατανά θά μποροΟσε νά προκαλέσει σκάνδαλο άνάμεσα στούς Καθολικούς: ζητήθηκαν γι’ αύτό πληροφορίες άπό τόν Κρισπόλτι. οτή «Fiera Letteraria» τής 17 Ίοόνη 1928 (Σ η μ .). στή Ρώμη. Είναι ό Άντόνιο Μπρούερς. άναγνωρίζει πρακτικά (!) τόν δυϊσμό καί ώς έκ τούτου άπονέμει στόν ντετερμινισμό. Οί πληροφορίες τοΟ Κρισπόλτι ήταν εύνοϊκές. είναι σέ θέση νά συμπεριλάβει.ί. Ενα άπό τά πολλά πώματα ά­ πό φελλό πού άνεβαίνουν στούς λασπωμένους λόφους μέ τΙς τα­ ραγμένες κοιλάδες. Αύτή ή φιλοσοφία είναι ό σπιριτουαλι<^ίός. μιά άξία ή δποία συμβιβάζεται μέ τις άνάγκες τοϋ πειραματισμού». "Ενας φημιαμένος παραβολικός ταραχοποιός. "Ετσι τό βρα­ βείο Νόμπελ στόν Καρντούτσι δέν θά δινόταν άπό κανέναν άλλο παρά άπό τόν Φίλιππο Κρισπόλτι. στή φύση. παρά τό έξωτικό του δνο. στήν φιλοσοφική καί κοινωνική της άφθονία.πρόγραμμά τους. άλλά άπονέμει τά πρωτεία λογικής (!) στή μεταφυσι­ κή. ό Φίλιππο Κρισπόλτι διηγήθηκε δτι δπως. «ή όποια αν καί δέν άναιρεΐ καμιά άπό τις συγκε­ κριμένες άξίες τοΟ ίδεαλισμοϋ. πιθανά γιατί ξαναδημοσιεύτηκε άποσπασματικά άπό τήν «Fiera letteraria» * μετά άπ’ αύτή τήν περίοδο). τοϋ δποίου ό Μπρούερς. ό ¿ποιος τις Εδωσε γραπτώς.έ π . τή θρησκευτι­ κή άναγκαιότητα. Σέ Ενα άρθρο δημοσιευμένο στό «Momento» τοϋ Ίούνη 1928 (πρώτη δεκαπεντάδα. Στό «Lavoro Fascista» τής 23 Αύγούστου 1929 Κνει σάν πιθανή τήν ύπαρξη στήν ’Ιταλία μιδς φιλο­ σοφίας. 289 19 . Αύτή ή θεωρία άνταποκρίνεται στό «κυρίαρχο δαιμόνιο τοϋ ίταλικοΟ γένους». καί σέ μιά συνομιλία μέ τόν Σουηδό ύπουργό Ντέ Μπίλντ. δηλαδή Ιπιδρά στήν κυριαρχία τοϋ Κρά­ τους δυσάρεστα. δταν στα 1906 σκεφτόντουσαν στή Σουηδία νά δώσουν τό βραβείο Νόμπελ στόν Τζιόζουε Καρντούτσι. συνθετική θεωρία (!) ή δποία δέν άποκλείει τήν έ μ ­ μονή.

γυναίκα ύγιής δέχεται στδ στόμα τΙς σταγόνες άπδ τδ σάλιο ένδς φυματικοΰ. 6μμονο. μ’ Ινα φτάρνισμα ή Ινα βήχα (ή δέν ξέρω πώς’ δέν Ιχω διαβάσει τδ μυθιστόρημα. Καί πώς μπόρεσε νά βεβαιώσει δτι άκριβώς έκείνη στάθηκε ή αιτία τής μετάδοσης. Ίσ ω ς ή Ίλ ία καθόνταν πάντα μέ άνοιχτδ τδ στόμα μπρο­ στά στδν κόσμο πού Ιβηχε καί φταρνιζόταν στδ πρόσωπό της. "Ο­ λο τδ κλειδί. Δικό του είναι τδ μυθιστόρημα «Ίλία καί ’Αλμπέρτο» πού δημοσιεύτηκε τδ 1931: μυθιστόρημα αύτοβιογραφικύ.μα. καί Iπίσης θρη­ σκευτικό Ιπιστέγασμα. Ιδανικό. μέσα στούς σιδηροδρόμους ή μέσα στά πλήθη δπου καθό­ μαστε συνωστισμένοι. πρακτικό καί πειραματικό. Ό Τσικονιάνι άνήκει στήν δμάδα τών Καθολικών συγγρα­ 290 . γιά νά κρατήσει Ιναν κριτικό. Είναι πραγματικά Ικπληκτικδ τδ δτι δ Γκάτι μεταχειρίστηκε μιά τέτοια f i c e l l e γιά τδ μυθιστόρημά του. τδ ιστορικό. θά ήταν φυσικά. πνευματικό. Τδ μυθιστόρημα « Β ί λ λ α Μ π ε α τ ρ ί τ σ ε » . Μοΰ φαίνεται παράξενο καί παιδαριώδες πού δ Γκάτι Ιπέμεινε σ’ αύτήν τήν μηχανική καί έπιφανειακή λεπτομέτ ρεια. άλλά μονάχα άναλύσεις) ή μέ κάτι άλλο’ γίνεται φυματική καί πεθαίνει. "Αντζελο Γκάτι. Ή μήπως πρόκειται γιά Ιναν άρρωστο δ δποΐος άπδ καλή θέληση μόλυνε τούς ύγιείς άνθρώπους. δ κεντρικός κόμβος τοϋ μυθιστορήματος βρί­ σκεται σ’ αύτδ τδ γεγονδς δηλαδή: ή Ίλία. πού δμως στδ μυθιστόρημα Θά πρέπει νά είναι σημαντι­ κή. M uqovvo Τ οικονιάνι. Ό Γκάτι προσηλυτίστηκε στδν ίησουίτικο Καθολικισμό. 'Ιστορία μιας γυναίκας δημοσιευμένο στδν «Pegaso» τοϋ 1931. θυμίζει τΙς συνηθισμένες βλακείες πού λένε οί μαμές γιά νά έξηγήσουν τΙς μολύνσεις. μετατ φυσικό.

Αύτή είναι φυ­ σιολογικά άτελής στά γεννητικά της δργανα.φέων τής Φλωρεντίας: Παπίνι. έάν μπορεΐ νά γίνει λόγος γιά προσωπικότητα. μέ τήν χυδαία έννοια τής λέξης. 'Ολη ή προ­ σωπικότητα. Ντομένικο Τζιουλιότι.Μπεατρίτσε. Ένρίκο Πέα. Ό Τσικονιάνι πιστεύει δτι άπό τήν κατάσταση τοϋ γονιμσποιημένου ώαρίου ή νέα ύπαρξη πού κληρονομάει μιά όργανική άσθένεια προετοιμάζεται γιά νά άντισταθεΐ ένάντια στή μελλοντική έπίθεση τού κακού. 291 . τό μυθιστόρημα τοΟ «ύλισμοϋ» Καθολικού. Στήν Μπεατρίτσε ¿πιβεβαιώνεται μονάχα ή θρησκευτική άφύπνιση. δέν παρουσιάζεται καλλιτεχνι­ κά: ό Τσικονιάνι «γράφει καλά». Σύγκριση άνάμεσα σέ ψυχοαναλυτικά μυθιστορήματα καί στό μυθιστόρημα τοϋ Τσικονιάνι. ’Αντί­ θεση τής φύσης!) ¿φείλεται στό γεγονός δτι αύτή ύποφέρει άπό τήν καρδιά της. κατασκευάζει iva άτελές σεξουαλικό δργανο πού θά τήν κά­ νει νά άπέχει άπό τόν έρωτα καί άπό κάθε συγκίνηση κλπ. κλπ. νά πού τό ώάριο . περιγράφεται λεπτομερέστατα σάν £να φαι­ νόμενο τής φυσικής Ιστορίας. £να μυθιστόρημα «έμπειρικής ψυχολογίας» τόσο Αγαπητής στούς νεοσχολαστίτ χούς καί στούς Ιησουίτες. ’Επειδή είναι «άνίκανη» νά άγαπήσει καί νά έρωτευτεί όποιονδήποτε άλλο (άκόμα καί τή μάνα καί τόν πατέρα της) μέ τρόπο ύπερβολικό καί da decalcomania. γεννημένο μέ άδύνατη καρδιά. «Βίλλα Μπεατρίτσε» μπορεΐ v i όνσμαστεί τό μυθιστό­ ρημα τής νεοσχολαατικής φιλοσοφίας τοϋ πατέρα Τζεμέλι. ύποφέρει φυρ σιολογικά στά Αγκαλιάσματα καί δέν θά μπορούσε νά κάνει παιδιά.. δπως Θά «έγραφε καλά» μιά πραγματεία γιά τό παίίξιμο στό σκάκι. ΕΙνο« δύσκολο νά είπωθεϊ σέ τί ή θεωρία καί ή θρησκευτικόιτητα τοϋ Καθολικισμού συνεισφέρουν στή δόμηση τοΟ μυθι­ στορήματος (στούς χαρακτήρες καί στό δράμα) : στόν έπίλογο ή έπέμβαση τοϋ Ιερέα είναι έξωτερική. Ή Μπεατρίτσε «περιγράφεται» σάν ή προ­ σωποποίηση καί τυποποίηση τής συναισθηματικής ψυχρότη­ τας. καί οί με­ ταβολές στήν πρωταγωνίστρια θά μπορούσαν νά δικαιολογη­ θούν άκόμα καί άπό φυσιολογικές αίτιες μόνον. άνεπιθύμητη. τής Μπεατρίτσε. ’Αλλά αύτή ή βαθιά άτέλεια (καί γιατί ή φύση δέν τήν έφτιαξε έξωτερικά άσχημη.

δέν εIr ναι μιά μηχανή πού έξηγεϊ τό δράμα. Ό τρόπος μέ τόν όποιο σκέφτεται δ Τσικονιάνι πιθα­ νά είναι Ασυνάρτητος καί θά μπορούσε παρ’ δλα αύτά νά είχε γράψει ένα ώραΐο μυθιστόρημα’ άλλά Ακριβώς δέν εί­ ναι αύτή ή περίπτωση. ϊλαφριά κατά τ’ άλλα. που θα μπορούσε νά έπιταχύνει τόν πόνο τής καρδιάς" φαίνεται λοιπόν δτι. στή φιλανθρωπία ρομαντικού ή σλάβικου τύπου: τί σημασία έχει. σχεδόν σέ ξεχωριστή θέση (! ) τή συμπάθεια πού έμπνέει δ άνθρωπος. δέν ένεργεΐ γιατί πιστεύει δτι είναι Ιτσι. δέν κατανοεΐται καλά αότό πού θέλει νά πεϊ δ ΓκαρτζιοΟλο: . ή συνείδησή της δέν Αντιπροσωπεύεται.πότε ή Μπεατρίτσε ύποφέρει έπειδή πρέπει νά είναι ψυχρή σάν αύτή ή δδύνη νά μήν ήταν αύτή ή ίδια ένας «πόθος». έπειδή φαί­ νεται δτι πότε . XIX τοΰ 1900-1930) : «Ό άνθρωπος καί δ καλλι­ τέχνης είναι για τόν Τσικονιάνι ένα μόνο πράγμα: έν τούτοις αίσθάνεται τήν Ανάγκη νά δηλώσει Αμέσως. Ό Τσικονιάνι δέν Αποφεύγει τΙς Αντιθέσεις. Ό Ούγκο Όϊέτι έκθεΚασε δλο αύτό τό μπέρδεμα σάν έπίτευξη άπό μέρους τοϋ Τσικονιάνι τοϋ «καλλιτεχνικού κλασικισμού». 'Ο ύπέρ .Ανθρωπιστής Τσικονιάνι : Κάποια ύπέρβαση τών δρίων. Άπό τή συνέχεια. Γιά τόν Μπρούνο Τσικονιάνι γράφει δ ’Αλφρέντο Γκαρτζιοΰλο στήν «Italia Letteraria» τής 24 Αύγούστου 1930 (κεφ. άλλά èνεργεΐ γιατί είναι έτσι έξω άπό τή συνείδησή της: στή πρα­ γματικότητα. μίνο ή σεξουαλική ένωση καί ή σύλληψη μέ τή γέννα ΘΑ είναι έπικίνδυνα «γιά τή φύση» Αλλά τότε ή φύση θά ’πρεπε νά είχε προβλέψει Αλλιώς γιά τή «σωτηρία» τής ώοθήκης τής Μπεατρίτσε: θά ’πρεπε νά τήν είχε κατασκευάσει «στείρα» ή καλύτερα «φυσιολογικά» Ανί­ κανη γιά σεξουαλική ένωση. Ή Μπεατρίτσε είναι 2να «Ανατομικό κομμάτι» δχι μιά γυναίκα. δ καθένας θά είναι δια­ τεθειμένος νά τόν συγχωρέσει πρός τιμήν έκείνης τής αύθεντικής(!) θεμελιώδους εύσπλαχνίας». είναι τό γε­ νικό πλαίσιο τοϋ μυθιστορήματος: φυσικά ή Μπεατρίτσε δέν Ιχει συνείδηση αύτοΰ τοΰ προκαθορισμού τής φυσικής της ύπαρξης.κλπ. Ό λ η αύτή ή θεωρία είναι τοϋ Τσι-κονιάνι.

καί μέ άριστοκρατική έπίσης Εννοια. πού είχαν προηγούμενα ■παρουσιαστεί στήν έπιθεώρηση «ΟοβηοΪΗΐιιη». που τώρα πιά Ιχει ύποτιμηθεϊ λόγω τής άοριστίας του. φι­ λοσόφων. δηλαδή νουθετικό — ήθικό.πολιτικό — χαραχτήρα. μιά σειρά άπό «’Εξομολογήσεις καί δμολογίες πίστης λογίων. πολιτικών άνδρών» κλπ. σάν άπαντήσεις σ’ I να έρωτηματολόγιο πάνω στό θρησκευτικό συναίσθημα καί στίς διαφορετικές του σχέσεις. "Ενα κριτήριο μεθόδου πού πρέπει νά Εχουμε μπρο­ στά μας δταν έξετάζουμε τή στάση τών Ιταλών διανοουμένων άπέναντι στή θρησκεία (πρίν άπό τόν Συμβιβασμό) δίνεται άπό αϊτό: δτι στήν ’Ιταλία ο[ σχέσεις άνάμεσα στό Κράτος . Ινα μόνο πράγμα: «ιστορικότητα» δηλαδή «έθνικό . Ανθρωπιά «αύθεντική» «θεμελιώδης» μπορεϊ συγκεκρι­ μένα νά σημαίνει στό καλλιτεχνικό πεδίο.πολιτικό. μέ πρόλογο τοϋ Ντ. Παρόντι.. Τό 1921 ό έκδότης Μπόκκα τοϋ Τορίνο συγκέντρωσε σέ τρεϊς όγκώδεις τόμους. Ή μήπως ή καλλιτεχνική δραστηριό­ τητα δέν είναι ή άνθρωπότητα τοϋ καλλιτέχνη. άν καί είναι έλλιπής άπό πολ­ λές άπόψεις. πού δημοσιεύ­ εται στό Λουγκάνο άπό τόν Μπινιάμι. είναι συνώνυμα τοϋ έπιθέτου «άληθινός». έστω καί μέ τήν πλατιά έννοια τής «κοινωνικότη­ τας».λαϊκό» χαρακτήρα τοϋ συγιγραφέα.είναι ίσως «τερατώδες» κριτικά δτι 6 άνθρωπος καί 6 καλλν τέχνης ταυτίζονται. έπειδή ή κοινω­ νική όμάδα πού έκφράζεται είναι ιστορικά ζωντανή καί ή κοινωνική σύνδεση δέν έχει άμεσο «πρακτικό . ιδιαί­ τερα τούς «δημοκρατικούς». Καί τί ση­ μαίνει 1κείνο τό έπίθετο «αύθεντική» καί τό άλλο «θεμελιώ­ δης». Ή συλλογή μπορεί νά είναι ενδιαφέρουσα γιά δποιον θέλει νά μελετήσει τά ρεύματα άπόψεων πού όπήρχαν στό τέλος τοϋ περασμένου αιώνα καί στήν άρχή τοϋ είκοστοΰ άνάμεσα στούς διανοούμενους. θ ρ η σ κ ευ τικ ά και διανοητικά συναισθήματα τοϋ X I X αΙώ να (μ έ χ ρ ι τόν πρώ το 7ΐαγκόομιο τιόλεμο). άλλά ιστορικό ή ήθικό .

τό· νά αισθάνεται κανείς «έθνικά» σήμαινε v i δύσπιστε! γιi τό Βατικανό καί γιά τις έδαφικές καί πολιτικές διεκδικήσεις. . "Ας θυμηθούμε πώς τό «Corriere della Sera». καταπολε­ μάει τήν ύποψηφιότητα τοϋ μαρκησίου Κορνάτζι. προτιμώντας τήν έκλογή του σοσιαλιστή ύποψήφιου. πριν τό 1914. άν καί αύτοί ήταν Καθολικοί. ποί» ήταν temporalista.τι στίς άλλες χώρες: τό v i είναι κανείς πατριώτης είχε τήν ϊννοια τοϋ νά είναι άντικληρικός. σέ τοπική έκλογική άναμέτρηση στό Μιλάνο.καl τήν Έκκληάία ήταν πολύ πιό περίπλοκες άπ’ δ.

(Παραβ. Ή κυρία Φοσκαρίνα Τραμ. Νικόλα Τζινγκαρέλλι. στό «Marzocco» στίς 3 Νοέμβρη 1929). Καρντούτοι. 295 . «Ό έρωτας ατούς δυνατούς». Μανταλένα Σαντόρο.μπρεσανικό).Βιβλιογραφικές σημειώσεις ’Ιταλοί διανοούμενοι. μυθκττόρημα. «Οί πολιτικές Ιδέες τοΰ Πετράρχη» «Nuova Antologia» 16 Ίούνη 1928.πάουντι Φοσκαρίνι Ντέ Φερράρι συμπλήρωσε δύο τόμους. «Ή σκέψη τοΰ Καρντούτσι» (Zanichelli. 01 άπόγονοι τον πατέρα Μπρεοάνι.κοΰ . Μπολόνια) ί π δλο τό ύλικό πού περιέχεται στους είκοσι τόμους τών έργων τοΰ Καρντούτσι. ή περίφημη κλέφτρα» (μυθιστόρημα τοΰ θερβάντες). «Ή σκέψη τοΰ Καρντούτσι μέσα άπό τά περιεχόμενα τών έργων του». 1928 (ύπέρ . Μπέμποραντ. τό άρθρο τοΟ Γκουίντο Μαντσάνι. Είναι άπαραίτητο γιά μ ιί έρευνα πάνω <ττΙς γενικές άντιλήψεις τοΰ Καρντούτσι καί τΙς Ιδέες του γιά τή ζωή. μέ μορφή άναλυτ'. «Γκίτα.συστηματικοί) κατάλογου τών όνομάτων καί τών πραγ»ματευομένων ιδεών.

I. Zanichelli.”. «Μορφές καί χρώματα Ιταλικής έπαρχιακής ζωής». Βιβλιογραφία συνδεμένη μέ τό ζήτημα τής λαογραφίας). Πιεμόντε. 296 . Μηερνάρντι.4/di A . Μπολόνια (νά γίνει βιβλιο­ γραφία άπ δλες τΙς ουλλογές πού άσχολοΟνται μέ τήν έπαρχιακή ζωή καί πού ϊχουν μιά δριαμένη άξια. τομ.

Εθνική γλώσσα και γραμματική .

.

Ι.Σημειώσεις για μιά εισαγωγή στη μελέτη της γραμματικής Δοκίμιο τοϋ Κρότσε: «Αύτό τό στρογγυλό τραπέζι είναι τετράγωνο» *. πού μπορεΐ νά είναι έκφραστική καί αίτιολογημένη έπειδή έχει μιά λειτουργία.)· 299 . καί γι’ αύτό αΐτιολογημένη: μπορεΐ νά ειπωθεί τό Γδιο γιά κάθε «πρόταση».έπ . άκϊμα καί άν δέν είναι γραμματική «τεχνικά». «Προβλήματα αίο&ητικΑς». 173 κ . Τό πρόβλημα λοιπόν τοποθετείται μέ άλλο τρόπο. κλπ. (Σ . άκόμα καί άν είναι άρνητική (γιά νά ύποδειχτεΐ τό γραμματικά «λάθος» μπορεΐ νά γίνει χρήση ένός βαρβαρισμοϋ). έπαρχιώτικη Ιδιαιτερότητα. Κρότσε.) ή μέ άλλους δρους (στή δεδομ!ένη περίπτωση τοδ δοκίίμιου τοϋ Κρότσε τό λάθος καθορίζεται άπό αύτό: δηλαδή δτι μιά τέτοια πρόταση μπο­ ρεΐ νά έμφανιστεΐ στήν παρουσίαση ένός «τρελοΰ».ί . οελ. Ό ίδιος 6 τρόπος μέ τόν δποΐο 6 Κρότσε χρησιμοποιεί τήν πρόταση δείχνει δτι αύτή είναι «έκφραστική». άργκό κλπ. νεολαλισμός. μέσα στούς δρους τής «πειθαρχίας στήν Ιστορικότητα τής γλώαισας» στήν περίπτωση τών «βαρβαρισμών» (πού έκφράζουν |ΐιάν άπουσία τής «διανοητικής πειθαρχίας. τρίτη 1x8οοη. ένός μή φυσιολογικού. καί νά άποκτήσει άπόλυτη έκφραστική * Βλέπε Μπ. Τό δοκίμιο είναι λανθασμένο ¿χύμα καί σύμφωνα μέ τόν τρόπο μελέτης τοϋ Κρότσε (τής φιλοσοφίας τοϋ Κρότσε).

). Ή Γραμματική είναι «Ιστορία» ή «Ιστορική άπόδειξη»: είναι ή «φωτογραφία» μιας προσδιορισμένης φάσης μιάς έθνικής γλώσσας (συλλογικής) πού έχει διαμορφωθεί ιστορικά καί πού βρίσκεται σέ συχνή άνάπτυξη. Οΰτε φαίνεται άχρηστη αύ­ τή ή παραπομπή. δλα αυτά πού είναι «σωστά άπό γραμματική άποψη» μποροϋν νά δικαιολογηθούν καί άπό άποψη αισθητική. χωρίς νά τό γνωρίζει. κλπ.). Πόοες μορφές γραμματικής μπορούν νά υπάρξουν. Τό πραχτικό ζήτημα μπορεϊ νά είναι: σέ τί άποσκοπεΐ μιά τέτοια φωτογραφία. έάν δέν τόν χάνουμε νά πει «παράλογα πράγ­ ματα» . πράγτ μα πού άκριβώς τό κεντρικό πρόσωπο τοΰ Μολιέρου έκανε στήν πρόζα χωρίς νά τό ξέρει.σειρήνα.. Γιά νά φτιάξουμε τήν Ιστορία μιας δψης τοϋ πολιτισμοϋ ή γιά νά τροποποιή­ σουμε μιάν δψη τοϋ πολιτισμού.. βεβαιότατα.άξια' πώς είναι δυνατόν να παρουσιαστεί δτι -/¿ποιος δέν εί­ ναι «λογικός». κλπ.» δέν μπορεϊ νά έχει λύση στό δοκίμιό του.. γιά παρά­ δειγμα: θά ήταν δυνατόν νά συμπεράνουμε δτι κάθε πρόταση θά πρέπει νά άνταποκρίνεται στό άληθινό ή στό ά λ η θ οφ α ν έ ς.. ή τά βασικά στοιχεία μιας φωτογραφίας.000 άντίτυπα) δέ φαίνεται νά κάνει δια­ χωρισμό άνάμεσα στή «γραμματική» καί στούς γραφτούς «κα­ 300 . Τό ζήτημα πού θέλει νά βάλει ό Κρότσε: «Τί είναι ή Γραμματική... άλλά ταυτόχρονα νά είναι «συνεπής» μέσα σέ Ινα πλατύτερο πλαίσιο. Ή άξίωση τοΰ Κρότσε θά δδηγοϋσε στήν άρνηση κάθε άξίας σέ ένα σχήμα πού άντιπροσωπεύει μεταξύ τών άλλων μ ι ά . έπειδή δ Παντσίνι («Όδηγός ιταλικής γραμματικής» 18.. έάν τά βλέπουμε δχι μέ τήν ειδική λογική τής άμεσα μηχανικής έκφρασης.. (Ή πρόταση μπορεϊ νά μήν είναι αύτή καθαυτή λογι­ κή. λογική. άντιφατική. ’Αρκετές. Υπάρχει έκείνη πού είναι «συνδεδεμένη» μέ τήν ίδια τή γλώσσα. Στήν πραγματικότητα. άλλά σάν στοιχεία μιας πιό έκτενοϋς καί περιεκτικής παρουσίασης. καί Ιτσι κάποιος μιλάει «σύμφωνα μέ τή γραμματική»..

. περιορισμένη σέ έπαρχιακά κοινωνικά στρώ­ ματα ή σέ έπαρχιακά κέντρα. Εστω καί δχι γραφτή. «Τί θέλεις νά πεις. Ό πρόλογος τής πρώτης Εκδοσης είναι γεμάτος εύτράπελα. 301 . σε εναν συγγραφέα πού θεωρεί­ ται ειδικός σέ προβλήματα γραμματικής. κλπ.). δπως ή έπιβεβαίωση δτι «ΐμείς μπορούμε νά γράφουμε καί νά μιλάμε άκάμα καί χωρίς τήν γραμματική». (Έ νας άγρότης πού μετανα­ στεύει στήν πόλη.». ύπάρχει έπίσης στήν πράξη.». καταλήγει στό νά συμμορφωθεί μέ τή γλώσσα πού μιλιέται στήν πόλη" στίς άγροτικές περιοχές γίνεται προσπάθεια μίμησης τής γλώσσας πού μιλιέται στήν πόλη. ’Αλλά αύτή ή «αύθόρμητη έκδήλωση» ένός κονφορμισμού στή γραμματική είναι άναγκαστικά ξεκομμέτ νη. κλπ. Στήν πραγματικότητα έκτδς άπό τήν «Ισχύουσα γραμ­ ματική» σέ κάθε γλώσσα. θ ά ήταν δυνατό να σκιαγραφηθεϊ ίνα πλαίσιο τής «γραμματικής τής βασισμένης σέ κανόνες» πού ένεργεί αυ­ θόρμητα σέ κάθε δοσμένη κοινωνία. άσυνεχής.οΕ κατώτερες τάξεις προσπαθούν νά μιλούν δπως οί κυρίαρχες τάξεις καί οΕ διανοούμενοι κλπ. μέ τήν γελοιοποίηση καί τόν έμπαιγμό. 'Ολόκληρο αύτό ~ώσύμπλεγμα δράσεων καί άντιδράσεων συμβάλλουν στόν προσ­ διορισμό ένός γραμματικού κονφορμισμοϋ. άπό τήν άμοιβαία έκπαίδευση. λόγω τής πίεσης πού άσκεί έπάνω του τό περιβάλλον τής πόλης. Ό άτ ριθμός τών «αύθόρμητων γραμματικών» ή «Ισχυσυσών γραμ­ ματικών» είναι άμέτρητος. καί θεωρητικά μπορεί νά είπωθεϊ δτι καθένας Εχει μιά δίκιά του γραμματική. μιά (ή περισσότερες) γραμματική «βα­ σισμένη σέ κανόνες» καί Εχει δημιουργηθεί άπό τόν άμοιβαίο Ελεγχο. δηλαδή στό βαθμό πού όπάρχει μιά διευθύνουσα τά­ ξη πού τό Εργο της άναγνωρίζεται καί άκολουθεΐται. στό βαθμό πού αύτή τεί­ νει νά ένοποιηθεΐ καί άπό έδαφική καί άπό πολιτιστική ά­ ποψη. πού δηλώνονται μέ τΙς ¿ρωτήσεις: «Τί èwoείς. «Γίνε πιό σαφής». πού κατά τ’ άλλα.νόνες» για τούς όποιους προτίθεται να μιλήσει καί πού γΓ αυτόν φαίνεται δτι είναι ή μοναδική πιθανή ύπάρχουσα γραμ­ ματική. άπό τήν άμοιβαία «λογοκρισία». Εχουν τή σημασία τους. κλπ. δηλαδή στή θεσμοποϊηση «κανόνων» καί κριτηρίων τής όρθότητας ή τής μή όρθότητας.

καί δσον άφορά τήν έδαφική δκταση. μικρότερου ή με­ γαλύτερου πλάτους. δταν Αναλυθεί σέ βάθος δείχνει τή βαθιά συ­ ναίσθηση δτι τό γλωσσικό γεγονός. καί «δλοκληρωτικά» ή «κοινή» γλώσσα ένός Εθνους. πού βρίσκεται σέ Αγώνα καί συναγωνισμό μέ άλλες «φάσεις» καί είδη ή σχήματα πού ήδη ύπάρχουν (συνυφασμένες μέ παραδοσιακές άναπτύξεις ή μέ άπόπειρες μή όργανικές καί Ασυνεπείς δυ­ νάμεων πού. έπειδή δημιουρ­ γεί 2να σκελετό πιό εδρωστο καί δμοιογενή στόν έθνικό γλωσσολογικό όργανιαμό. Ή βασισμένη σέ κανόνες γραμ­ ματική Ιχει άλλους σκοπούς. έργάζονται συνεχώς πάνω στίς αυθόρμητες καί ίσχύουσες «γραμματικές» τής γλώσσας). γλωσσολογικό κονφορμισμό. Αν καί δέν μπορεΐ νά δημιουργή­ σει τήν έθνική γλώσσα Ιξω άπό τά πλαίσια τών άλλων γλωσσών. δπως είδαμε. έθνικό. καί δσον άφορά τόν «γλωσσολογικό δγκο». Οί γραφτές «γραμμα­ τικές οί βασισμένες σέ κανόνες». γιά νά δημιουργήσουν 2ναν ένοποιητικό. εί­ ναι καί ιστορικές. Είναι σαφές δτι 2νας συγγραφέας γραμματικής βασισμέ­ νης σέ κανόνες δέν μπορεΐ νά Αγνοήσει τήν ιστορία τής γλώσ­ σας γιά τήν δποία θέλει νά προτείνει μιά «Υποδειγματική φάτ ση» σάν τή «μοναδική» άξια νά γίνει «όργανικά». τείνουν νά άγκαλιάσουν δλόκληρο τό έθνος καί δλόκληρο τόν «γλωσσολογικό δγκο». δέν μπορεΐ νά Ιχει στενά προσδιορισμένα έθνικά σύ­ νορα. Ή ιστορική γραμματική δέν μπορεΐ νά μήν είναι «συγκριτική»: Ικφραση πού. πού έπιδροϋν έπάνω της μέσα άπό Αναρίθμητους δρόμους πού είναι συχνά δύσκολο νά έλεγχθοϋν (ποιός μπο­ ρεΐ νά έλέγξει τήν προσφορά τών γλωσσολογικών νεωτερι­ .Παράλληλα δμως μ’ αύτόν τό «διαχωρισμό» πρέπει νά τονιστοδν πράγματι οί ίνωτικές κινήσεις. πού κατά τ’ άλλα τοποθετεί τόν έκφραστικό «άτομισμό» σ’ 2να έπίπεδο ύψηλότερο. (Σύστημα Ταιηλορ καί αύτοδιδασκαλία). άλλά δτι ή ίστορία είναι πάντοτε «παγκόσμια Εστορία» καί δτι οί έπί μέρους ιστορίες ζοδν μονάχα μέσα στά πλαί­ σια τής παγκόσμιας ιστορίας. δπως κάθε άλλο ιστορικό γεγονός. πού έκτός άπό βασισμένες σέ κανόνες. τοϋ δποίου κάθε άτομο είναι ή άντανά-κλαση καί δ έρμηνευτής. Γραμματικές.

Μπορεΐ νά γίνει συζήτηση γιά τόν καλύ­ τερο τρόπο παρουσίασης τής «έπιλογής» καί τής «κατεύθυν­ σης» πού θά τΙς κάνει εύκολώτερα άποδεκτές.σμών πού όφείλονται ατούς έπαναπατρισθέντες μετανάστες. μιά πολιτιστική κα­ τεύθυνση. μιά ντέ φάκτο συνεργασία. ατούς άναγνώστες ξενόγλωσσων περιοδι­ κών. κλπ. δηλαδή πρόκειται γιά μιά πολιτική πράξη.). πού 2χει άνάγκη άπό Ικανά καί άνάλογα μέσα. ατούς μεταφραστές κ λ π . φαίνεται σαφές δτι δέν είναι λογική μιά άντίθεση άρ­ χών. Ό Παντσίνι ούτε κάν βάζει αύτά τά προβλήματα καί 303 . Ζητήματα: Ποιος φύσης είναι αύτή ή πολιτική πρά­ ξη.. κλπ. είναι δηλαδή πάντοτε μιά πράξη πολιτιστικο . ατούς ταξιδιώτες. στίς όποιες είναι πιό στέρεες άπό δτι πιστεύεται οί τοπικές Ιδιαιτερότητες καί τά φαινόμενα τής κλειστής καί έπαρχιώτικης ψυχολογίας· πρόκειται συνολικά γιά μιά άνάπτυξη τοϋ άγώνα ένάντια στόν άναλφαβητισμό. ή μή ύπαρξη τής δποίας προσδιορίζει άντιθέσεις είδικότερα στίς λαϊκές μάζες. καί πρέπει νά έγείρει άντιθέσεις «άρχών». ’Εάν ξε­ κινάμε άπό τήν προϋπόθεση νά συγκεντροποιήσουμε αύτό πού ήδη ύπάρχει διάχυτα διαδεδομένο άλλά άνόργανο καί άσι^ νεπές. άλλά άντίθετα μιά Ιμπραχτη συνεργασία καί μιά πρό­ θυμη άποδοχή δλων αύτών πού μπορούν νά έξυπηρετήσουν τή δημιουργία μιας κοινής έθνικής γλώσσας. δηλαδή μπο­ ρεΐ νά γίνει συζήτηση γιά τά πιό κατάλληλα μέσα γιά τήν έπιτυχία τών σκοπών: δέν είναι δυνατό νά ϊχουμε άμφιβολία δτι ύπάρχει Ινας σκοπός πού πρέπει νά πετύχουμε. ’Ηλίθια άντίσταση πού καθορίζεται άπό τούς φανατικούς ύποστηρικτές τών διεθνών γλωσσών. Ή γραφτή γραμματική ή βασισμένη σέ κανόνες προϋ­ ποθέτει λοιπόν πάντοτε μιά «έπιλογή».έθνικής πολιτικής. Είναι ξεκάτ θαρο δτι σέ αύτή τή σειρά τών προβλημάτων δέν μπορεΐ νά συζητηθεί τό ζήτημα τοϋ έθνικοΰ άγώνα μιας κυρίαρχης κουλτούρας ένάντια στίς άλλες έθνικότητες ή ατά άπομεινάρια τών έθνικοτήτων. άντιθέσεις ατά έπΐ μέρους σημεία. Ή 2μπραχτη άντίθεση ύπάρχει ήδη στήν άντίσταση τών μαζών στό νά άποβάλουν συνήθειες καί ψυχολογικά είδικά χαρατ κτηριστικά.

δηλαδή μέ σχετικά όργανική μορφή. συμπεριλαμβανομένων καί τών θρησκευτικών* 7) οΙ σχέσεις «συναναστροφής» Ανάμεσα στά οιάφορα λίγο . πού συχνά είναι παράξενες. άλλδχοτες. ’Αλλά κατά τ’ άλλα δέν βάζει οδτε καί τό πρόβλημά έάν ύπάρχει (καί ποιό είναι) 2να κέντρο αύθόρμητης ακτινοβολίας άπί τά πάνω. Ρώμη. "Ας σημειωθεί δτι 6 λαός δέ φροντίζει ν’ Αποστηθίσει καλά αϋτές τΙς λέξεις. κομματιών άτΛ ϊργα κ . Αντιφατικά. άλ­ λά τΙς μετατρέπει οέ περιττολογίες χρήοιμες μονάχα γιά νά θυ­ μόμαστε τή μελωδία τους. έννοούμενες μέ διάφορους τρόπους (άπό τΙς το­ πικά πιό στενές διαλέκτους μέχρι έκεΐνες πού Αγκαλιάζουν συμπλέγματα έπαρχιών κάπως μεγαλύτερης ϊκτααης: 2τσι δπως ή Ναπολιτάνικη διάλεκτος γιά τή μεσημβρινή Ιταλία. Μιλάνο.λ . τό κέντρο Ακτινοβο­ λίας τών γλωσσολογικών νεωτερισμών.πολύ καλλιεργημένα στρώματα τοΰ πληθυσμού*· 8) οί τοπικές διάλεκτοι.3) οΐ ϊντεχνοι καί λαϊκοί ποιητές' 4) τό θέατρο καί 6 όμιλών κινηματογράωος· 5) τό ραδιόφωνο. Έπειδή ή διαδικασία διαμόρφωσης. συνίοταται οτό μέρος έχεΐνο τ<3ν οτιχουργημένων «λέξεων» πσί» άποατηθίζονται μέ τή μορφή τραγουδ«3ν. Απο­ τελεσματική. 304 . ή διάλεκτος τοΰ Παλέρμο καί τής Κατάνια γιά τή Σικελία. συνεχή. αίωρούμενα. 1) Τό σχολείο' 2) οί έφημερίδες.6) ο£ δημόσιες συγκεντρώσεις κάθε εί­ δους. πού δμως δέν έχει μικρή πρακτική σημασία: Φλωρεντία. διάδοσης καί άνά* Έ ν α ζήτημα πού δέν τοΟ δίνεται ή οημαοΐα πού τοΟ Αρμό­ ζει.π. καί έάν αύτή μπορεϊ νά κανονιστεί καί νά έντατικοποιηθεϊ. παμπάλαιες.γι’ αύτό τά γραμματικά του δημοσιεύματα είναι διφορούμενα.). κλ π. Απά τά κάτω. Δέν βάζει γιά παράδειγμα τό πρόβλήμα ποιό είναι σήμερα. Παραδοσιακές έατίες ακτινοβολίας γλωοαολογιχών νεωτερισμών και ένός έ&νικον γλωσαολογικον κονφορμιομον στις έ&νικές μάζες.

Στήν πραγματικότητα. ’Αλλά συνολικά ή ιστορική διαμόρφωση τού Ιταλικού έθνους ϊγινε μέ πολύ άργδ ρυθμό. δηλαδή νά ξαναοργανοΛεϊ ή πολιτιστική ήγεμονία. άν καί αύτά δέν είναι πολύ μεγάλα. καί ή όργανωθεΐσα έπέμβαση θά έπιταχύνει τούς χρόνους τής ήδη ύπάρχουσας διαδικασίας. μέ τόν ένα ή τόν άλλο τρόπο. ή άνάγκη νά καθοριστούν πιδ βαθιές καί σίγουρες σχέσεις άνάμεσα στίς διευθύνουσες όμάδες καί τήν έθνικολαϊκή μάζα. Σήμερα έχουν δια­ πιστωθεί διάφορα φαινόμενα πού ύποδεικνύουν τήν άναγέννηση τέτοιων ζητημάτων: δπως δημοσιεύματα τών Παντ<Λνι. μόνον έάν αύτή άποτελεΐ μιά άναγκαιότητα.πτύξης μιας ένιαίας έθνικής γλώσσας Επιτυγχάνεται διά μέ­ σου ένδς πολύπλοκου συστήματος μοριακών διαδικασιών εί­ ναι χρήσιμο νά γνωρίζουμε τή διαδικασία στδ σύνολό της. Αύτή τήν έπέμβαση δέν είναι άνάγκη νά τήν θεωρήσουμε σάν «καθοριστική» καί νά φανταστοΟμε δτι θά πετύχουμε τους στόχους. Τδ ποιά θά είναι έτσι ώ­ στε νά πετύχουμε τή γλώσσα αύτή. σ’ αύτόν τόν τελευταίο αιώνα έξαπλώθηκε ή ένιαία κουλτούρα καί γι’ αύτό τό λόγο έξαπλώθηκε καί μιά ένιαία κοινή γλώσσα. σημαίνει δτι μπαίνουν μιά σειρά άπδ άλλα προβλήματα: δπως. Τραμπάλτσα. δτι δηλαδή θά έπιτύχουμε μιά κ α θ ο ­ ρ ι σ μ έ ν η ένιαία γλώσσα: (θά πετύχουμε μιά έ ν ι α ΐ α γ λ ώ σ σ α . πράγμα πού δέν είναι μικρής σημασίας γιά τήν οικο­ νομία τής κουλτούρας. τδ γλωσσικό ζήτημα. έάν ή έπέμβαση είναι «λογική» αύτή θά είναι όργανικά δεμένη μέ τήν παρά­ δοση. δημοσιεύματα στίς ί305 20 . δέν μπορεϊ νά προβλεφτεί καί νά καθοριστεί: σέ κάθε περίπτωση. Δέν είναι σωστό νά ποϋμε δτι αύτές οί συζητήσεις ήταν άχρηστες καί δέν άφησαν σημάδια στήν σύγχρονη κουλτούρα. ’Αλλοντόλι. Οί όπαδοί τής θεωρίας τού Μαντσόνι καί οΐ «κλασικι­ στές» είχαν ένα είδος γλώσσας πού θά δημιουργούσαν τΙς προϋποθέσεις ώστε νά ύπερισχύσει. Μονέλλι. δλοκληρωτικά. ή διαμόρφω­ ση καί ή διαπλάτυνση τής διευθύνουσας τάξης. γιά νά είμαστε σέ θέση νά παρέμβουμε δραστικά σ’ αύτή μέ τδ μεγαλύτερο δυνατδ άποτέλεσμα. Κάθε φορά πού βγαίνει στήν έπιφάνεια. που έχουμε βά­ λει.

Δο<^ιένου δτι ή γραμματική βασισμένη σέ κανόνες εΐ- . έάν ή μελέτη τής τυπικής λογικής είναι δικαιολογημένη ή δχι (φαίνεται δτι είναι δικαιολογημένη καί έπίσης φαίνεται δικαιολογημέ­ νο δτι συνοδεύεται άπό έκείνη τής γραμματικής. ή τυπική λοτ γική Ιχει σχετικά Αναζωογονηθεί καί Ιχει γίνει πιό εδκολη) Αλλά δέν πρέπει νά παραμελήσουμε τό ζήτημα. γιά τούς ύποτίθεται καλλιεργημένους. 'Ιστορική γραμματική καί γραμματική βασισμένη σέ κανόνες. τά σχολεία. Γιά. δπως έκεϊνο δρισμένων στοι­ χείων τής τυπικής λογικής: θά μπορεί νά γίνει συζήτηση έάν αύτή ή παρεμβολή είναι κατάλληλη ή δχι. έπεμβάσεις τών συνδικαλιστικών διευθυντικών όργάνων κλπ. Ανατρεπτικής («είναι άνάγκη νά τό ποϋμε Ετσι»). λόγω τής φυσικής τους δμοιότητας καί έπειδή. πού άντίθετα πρέπει νά «πειστοϋν» γιά νά τούς κάνουμε νά άποδεχθοϋν έλεύθερα μιά καθορισμένη λύση σάν τήν καλύτερη (πού Ιχει Αποδειχτεί ή καλύτερη λόγω τής έπιτυχίας τοϋ σκοποΰ πού Ιχει προταθεί καί Ιχει γίνει Απο­ δεκτός. καί στούς «άλλους». πρός τά όποια δέν μπορεΐ νά παραμεληθεί σάν κάτι τό διδακτικά άφηρημένο λόγω μιας δρισμένης αύταρχικής αύστηρότητας. μαζί μέ τή γραμματική. Διάφορα είδη γραμματικής βασισμένης σέ κανόνες. άν Ιχει γίνει Αποδεκτός).φημερίδες.. Στήν πραγματικότητα. περισσότερο άπό έκείνη τής Αριθμητικής. Δέν πρέπει έκτός άπό αύτά νά ξεχνάμε δτι στήν παρα­ δοσιακή μελέτη τής γραμματικής τής βασισμένης σέ κανό­ νες Ιχουν παρεμβληθεί άλλα στοιχεία άπό τό διδακτικό πρό­ γραμμα γενικής έκπαίδευσης. ή διαφορά όφείλεται στό διαφορετικό βαθμό διανοητικής Ανάπτυξης τοϋ άναγνώστη ή τοϋ μελε­ τητή καί γ ι’ αύτό διαφορετική τεχνική πού πρέπει νά χρησιμοποιήσουμε γιά νά κάνουμε κατανοητή ή πιό δυνατή τήν όργανική γνώση τής έθνικής γλώσσας στά παιδιά. κλπ.

χ. προ307 . δπως είναι ή Εστορία καί ή πολιτική. ώστε άπό τΙς έκατοντάδες χιλιάδων νεοσύλλεκτων τής πιό άνόμοιας καταγωγής καί πνευματικής προπαρασκευής νά πρσκύψει ένα.) πρέπει νά συσχετιστεί μέ τήν Εστορική γραμ­ ματική. οί άναγκαιότητες τής γραμματικής τής βασισμένης σέ κανόνες ϊχουν έπιδράσει στήν Εστορική γραμματική καί στίς «νομοθετικές άντιλήψεις» της (ή τουλάχιστον αύτό τό παραδοσιακό στοιχείο ένίσχυσε τόν περασμένο αίώνα τήν έφαρμογή τής φυσικής . Τό δτι δέν είναι καθορισμένη αύτή ή σχέση έξηγεΐ πολλές άσυνέπειες τών γραμματικών βασισμένων σέ κανόνες. Πρόκειται γιά δύο πράγματα ξεχωριστά καί έν μέρει δια­ φορετικά. Κατά τ* άλλα.θετικ(τ στικης μεθόδου στήν μελέτη τής ιστορίας τών γλωσσών πού γινότανε άντιληπτή σάν «έπιστήμη τής γλώσσας»). μέχρι έκείνων τής γραμματικής Τραμπάλτσα . 16 Σεπτέμβρη 1934) φαίνεται πώς άκόμα καί άπό τούς Ιπονομαζάμεσους «Ιδεαλι­ στές» δέν Εγινε κατανοητή ή άνανέωση πού έπέφεραν στήν έπιστήμη τής γλώσσας οί θεωρίες τοϋ Μπάρτολι. άντιλήψεις λουστραρισμένες ξανά μέ μιά νέα ψευτοεπιστημονική γλώσσα.πολύ συνειδητές καί πού έκφράστηκαν συνειδητά). Άπό τήν γραμματική τοϋ Τραμπάλτσα καί άπό τό έπικριτικό άρθρο τοϋ ΣκιαφΙνι («Nuova Antologia».Άλλοντόλι. πού δμως δέν μπορούμε νά τΙς φανταστούμε άνεξάρτητα τή μιά άπό τήν άλλη: δπως π. Ή τάση τοϋ «ιδεαλισμού» βρήκε τήν πιό όλοκληρωμένη Εκφρασή της στόν Μπερτόνι: πρόκειται γιά μιά έπιστροφή σέ παλιές δη­ μαγωγικές άντιλήψεις. στρατός δμοιογενής καί Ικανός νά κινηθεί •καί νά ένεργήσει πειθαρχημένα καί ταυτόχρονα: δπως έπίσης πόσα «πρακτικά καί θεωρητικά μαθήματα» γιά τούς κα­ νονισμούς κλπ. στίς «ώραΐες» καί «άσχημες» λέξεις αύτές καθαυτές. πού άπαιτεϊται γιά τήν κατανόησή της (πόση δουλειά πρέπει νά κάνουμε. καί δτι μόνον ξεκινώντας άπ’ αύτήν τήν άποψη μπορεϊ νά δικαιολογηθεί «έπιστημονικά» ή ύπαρξή της. Στήν πραγματικότητα. καί ή τεράστια ύπομονετική έργασία. ή πολιτική τής 'Ιστορίας. •έπειδή ή μελέτη τών γλωσσών σάν πολιτιστικό φαινόμενο γεννήθηκε άπό πολιτικές άνάγκες (λίγο .ναι μιά πολιτική πράξη.

Είναι δυνατών νά τεθεί τό ζήτημα γιά τήν γραμματική δπως μπορεΐ νά τεθεί γιά τήν «τεχνική» γενικά. "Οταν μιλάμε (έκφραζόμαστε μέ. "Ο­ πως συνήθως. μέ έθνη ή μέ γλωσσικές περιφέρειες. κανένα τρόπο νά έπιταχύνουμε τήν έκμάθηση τού προσδιορι­ σμένου τρόπου όμιλίας μι&ς όρισμένης περιφέρειας μέ κοινή γλώσσα. γιά τήν μή χρη­ σιμότητα τής γραμματικής καί γιά τόν άποκλεισμό της άπό τή σχολική έκπαίδευση. γιά μιά μορφή «φιλε­ λευθερισμού» άπό τΙς πιό παράξενες καί άλλόκοτες. τΙς λέξεις) μέ έναν τρόπο ιστορικά προσδιορισμένο άνάλογα. 6 Τζεντίλε βασίζεται στόν Κρότσε. προσδιορισμένο τρόπο». δηλαδή νά μή φροντίσουμε μέ. Τό δοκίμιο τού Τραμπάλτσα για τήν «'Ιστορία τής Γραμματικής» μπορεΐ νά μάς προσφέρει χρήσιμες ύποδείξεις γιά τΙς άλληλεπιδράσεις άνάμεσα στήν Ιστορική γραμματική (ή καλύτερα στήν ιστορία τής γλώσσας) καί τήν γραμματική τή βασισμένη σέ κανόνες. στήν Ιστορία τού προβλήματος κλπ. κατά βάθος. Ή γραμμα­ τική είναι μονάχα ή τεχνική τής γλώσσας. ώστε νά μήν δι­ δάσκεται καμιά γραμματική. μπορούμε νά μή λά­ βουμε ύπ’ ίψη μας στήν διδασκαλία αύτόν τόν «Ιστορικά.σπαθοϋν νά βρουν μιά έξωτερική δικαιολόγηση τής γραμμα­ τικής τής βασισμένης σέ κανόνες άφού προηγουμένως έχουν «άποδείξει» άλλο τόσο έξωτερικά τήν θεωρητική καί τήν πρακτική της «μή χρησιμότητα». μεγαλο­ 308 . δικαιολογημένη ή τοποθέτηση τών Ιδεαλιστών πού άπορέει ειδικότερα άπό τόν Τζεντίλε. Πρόκειται. άλλά νά άφήσουμε τήν «έκμάθηση τής γλώσσας στήν καθημερινή διάλεκτο». σύμφωνα μέ αύτή ή άλλες έκφράσεις τοϋ είδους πού χρησιμοποιούνται άπό τόν Τζεντίλε καί τούς όπαδούς του. έν πάση περιπτώσει. "Αν παραδεχτούμε δτι ή πατροπαρά­ δοτη γραμματική ή βασισμένη σέ κανόνες είναι άνεπαρκήςν είναι άραγε αύτός ένας λόγος άρκετός τόσο. Γραμματική και Τεχνική. Διαφορές άνάμεσα στόν Κρότσε καί τόν Τζεντίλε. Είναι.

προσπαθώντας κατόπιν νά βρεί μιά θεω­ ρητική δικαιολόγηση γιά τΙς πιό ξεπερασμένες καί τεχνικά άδικαιολόγητες πρακτικές έκδηλώσεις. [Σ .ποιώντας σέ σημείο παράλογο μερικές του θεωρητικές τοπο­ θετήσεις.έπ . Μέ πόσους τρόπους μαθαίνεται ή «βιομηχανική τεχνική»: χειροτέχνης. μέ τό σύστημα δηλαδή Ταίηλορ . σ’ Ινα πρώτο στάδιο. Ό Κρότσε ύποστηριζει δτι ή γραμματική δέν άτ ■ποτελεί μέρος καμιάς άπό τΙς πνευματικές θεωρητικές δρα­ στηριότητες πού έπεξεργάστηκε. αύτό πού άρνείται θεωρητικά. Καί άν άκόμα ή γραμματική άποκλειστεί άπό τά σχο­ * Βλέπε Άντόνιο Γκρά|ΐοι «01 διανοούμενοι καί ή ¿ργάνωση τί)ς κουλτούρας». • Πρέπει νά μάθουμε «συστηματικά» τήν τεχνική.Φόρντ πού δημιουργεί Ινα νέο είδος έξειδίκευσης καί τέχνης περιορισμένης σέ δρισμένα έργοστάσια καί Ιπίσης μέ μηχανές ή φάσεις τής παραγωγι­ κής διεργασίας. άλλα καταλήγει μέ τό νά 6ρίσκει στήν «πράξη» μιά δικαιολόγηση γιά άρκετές δρα­ στηριότητες πού έχει άρνηθεί θεωρητικά: δ Τζεντίλε άποκλείει καί άπό τήν πρακτική. ή δποία μονά­ χ α άφαιρετικά μπορεί νά άποκοπεί άπό τήν ζωντανή γλώσ­ σα. μέ μεγαλύτερο κόπο καί μερικά) μέ τά έπαγγελματικά σχολεία (στά όποια μαθαίνεται συστημα­ τικά δλόκληρη ή τέχνη. (Βλέπε σημείωση για τή μελέτη τής Λατινικής γλώσσας στά κλα­ σικά σχολεία) *. παρατηρών­ τας πώς δουλεύουν οί άλλοι (καί έτσι αυτό γίνεται μέ μεγα­ λύτερο χάσιμο χρόνου. προσπαθεί νά κάνει εύκολονόητο δλον τόν όργανισμό τής προσδιορισμένης γλώσσας. 309 . Ή γραμματική ή βασισμένη σέ κανόνες. κατά τή διάρκεια τής ίδιας τής δουλειάς στό έργοστάσιο.].ί. καί νά δημιουργήσει μιά πνευματ τική στάση τέτοια πού κάνει τούς άνθρώπους ικανούς νά προ­ σανατολίζονται πάντα στό γλωσσολογικό περιβάλλον. Έ χ ει συμβεϊ πολλές φορές νά άντιτάσσεται στήν τεχνική τοΰ Φόρντ έκείνη τών χειροτεχνιτών τού χωριού. άν καί μερικές γνώσεις πού ϊχουν διδαχθεί θα χρησιμέψουν λίγες μόνον φορές σ’ δλη τή ζωή ή μπορεΐ καί ποτέ) ' μέ τόν συνδυασμό διαφόρων τρόπων.

δέν μπορεΐ νά αποκλειστεί άπό τήν πραγματική «ζωή» για τόν ίδιο λόγο. έπειδή τό άνώτερο κυρίαρχο στρώμα. «πρέπει νά λέγε-. καί συνεχίζεται στίς συζητή­ σεις (μέ τούς δικούς του «λέγεται Ιτσι».λεία καί πάψει νά «γράφεται». Τό λεγόμενο «γλωσσικό ζήτημα». κλπ. καί.) γιά δλη τή ζωή: στήν πραγματικότητα ή γραμματική μελετιέται «πάντα». μεταδίδει άπό γενιά σέ γενιά μέ μια άργή διαδικασία πού άρχίζει άπό τά πρώτα τραυλίσματα τού μωρού κάτω άπό τήν καθοδήγηση των γονιών. Στή θέση τοϋ Τζεντίλε Ιμπεριέχεται πολύ περισσότερο πολιτική άπό δσο νομίζεται καί μεγάλη ποσότητα μή συνειδητής άντιδραστικότητας.πολιτιστικής πολιτικής (μέ τήν ϊννοια δτι έθνικό ύπήρχε έκείνη τήν έποχή καί στόν Ντάντε).). δπως ήταν στόν Ρουσσώ (καί δ Τζεντίλε δέχεται περισσότερο άπό δσο πιστεύεται τή θεωρία τοϋ Ρουσσώ) άπό τήν άντίθεση στήν παραλυσία τής Ίησουίτικης σχολής. δτι δηλαδή μιά άποψη τοϋ πολιτικού άγώνα ήταν πάντοτε αύτό πού όνομάζεται «γλωσσικό ζήτημα» καί άπό αύτήν τήν άποψη γίνεται ένδιαφέρον ώστε νά μελετηθεί. ύπάρχει Ινα «δσα πάνε κι δσα έρ­ θουν». άλλά Εχει γίνει μιά άφηρημένη Ι­ δεολογία. Αύτή ήταν μιά άντίδραση τών διανοούμενων στήν καταστροφή τής πολιτικής ένότητας πού ύπάρχει στήν Ιτα λία μέ τό δνομα τής «’Ισορροπίας τών 310 . δπως ήδη ειπώθηκε σέ άλλη σημείωση : άποκλείεται μονάχα ή όργανωμένη ένιαία παρέμβαση στήν έκμάθηση τής γλώσσας καί στήν πραγματικότητα άποκλείονται άπό τήν έκμάθηση τής λόγιας γλώσσας οί έθνικολαϊκές μάζες. «μή Ιστορική». πού παραδοσιακά μιλάει «τή σωστή γλώσ­ σα». πού δέν είναι δικαιολογημένο. ται έτσι». Φαίνεται ξεκάθαρο δτι τό De vulgari eloquentia τοϋ Ντάντε πρέπει νά θεωρηθεί ούσιαστικά σάν μιά πράξη έθνικο . δπως κατά τά άλλα έχει σημειωθεί άλλες φορές σ’ άλλες περιπτώσεις. (μέ τήν μίμηση τών προτύπων πού θαυμάζονται κ λ π. κλπ. ύπάρχει δλη ή άντιδραστικότητα τής παλιάς φι­ λελεύθερης άντίληψης.

έξυψώνοντάς την ένάντια στόν λατινίζοντα «μανδαρινισμό». πού άρχισαν να διαμορφώνονται μετά τό 1000 μαζί μέ τή διαμόρφωση τών Δήμων καί Αντιπροσωπεύει τήν προσπάθεια πού μπορούμε να πούμε δτι πέτυχε ώς iva σημαντικό βαθμό να διατηρηθεί ή ¿κύμα περισσότερο νά δυναμώσει Iva ένιαΐο στρώμα δια­ νοουμένων. οί ’Ιταλοί διανοούμενοι τής περιόδου άκμής τών Δή­ μων. πού ήταν ουσιαστικά Αντι­ δραστικά ρεύματα άπό έθνικο . φαίνεται άργότερα μέ τήν έπιστροφή τής λατινι­ κής σάν γλώσσας τών καλλιεργημένων (καί έδώ μπορούμε νά παρεμβάλουμε τό ζήτημα τής διπλής φυσιογνωμίας τού Ούμανισμοΰ καί τής Αναγέννησης. Τό δτι ή προσπάθεια τού Ντάντε είχε άπεριόριστη άνανεωτική σημασία. ή ύπαρξη τών όποιων θά ’πρεπε νά είχε μιά με­ γάλη σημασία στα 1700 καί 1800 (κατά τή διάρκεια τού Ριζορτζιμέντο).Ιταλικών κρατών». στην καταστροφή καί στήν Αποσύνθεση τών οικονομικών καί πολιτικών τάξεων. κόβουν τα δεσμά τους μέ τή Λατινική γλώσσα καί δι­ καιώνουν τήν λαϊκή. 311 .λαϊκή άποψη καί προοδευ­ τικά σαν Ικφραση τής πολιτιστικής άνάπτυξης τών Ιταλι­ κών καί ευρωπαϊκών όμάδων διανοουμένων). Τό βιβλιαράκι τού Ντάντε ϊχει καί αυτό μεγάλη σημασία γιά τήν έποχή κατά τήν όποία γράφτηκε: δχι μονάχα στήν πράξη. τήν Γδια έποχή κατά τήν δποία ή λα­ ϊκή γλώσσα Ιχει τόσες μεγάλες καλλιτεχνικές έκδηλώσεις. άλλα άνάγοντας τήν πράξη σέ θε­ ωρία.

) . σέ άντίθεση μέ τόν Καζέλλα. λόγω τών θέσεων πού πήρε τελευταία μέ τό κείμενο πού έγραψε στό «Μικρό Εγχειρίδιο τής Γλωσσολογίας» καί στό βιβλιαράκι πού δη­ μοσίευσε 6 Πετρίνι. άλλά άντίθετα. Ιτσι δπως συμβαίνει μέ τή φωτοσκίαση τόν τοποθετεί σέ δεύ­ τερη μοίρα. άποκαλύπτει τήν καινοτομία τοδ Μπάρτολι: στό άρθρο τοΟ Μπερτόνι στό «Leonardo» πρέπει νά τονιστεί τό πώς δ Κάμπους παρουσιάζεται παρόλα αύτά * H ipio Κ χζέλλα. 312 . Ή κληρονομία τοΟ ’ AcxoX·. στό «Μαρτζάκο». κχΐ ή σημερινή Ιταλική γλω ο-ολογ'α. τοΟ ’Ιούλη 1930 ( Σ Λ . θ ά ήταν άναγκαϊο v i γράψουμε 2να άρθρο κατακριτικής γιά τόν Μπερτόνι σάν γλωσσολόγο.ί~ . δχι μόνο δέν κάνει κανένα διαχωρισμό άνάμεσα στόν Μπάρτολι καί στους δμοίους του.Γλωσσολογία Ό Τζούλιο Μπερτόνι καί ή Γλωσσολογία. Μοϋ φαίνεται δτι μπορεΐ νά άποδειχτεϊ δτι δ Μπερτό­ νι οΰτε μπόρεσε νά δώσει μιά γενική θεωρία γιά τούς νεω­ τερισμούς πού έπέφερε στή γλωσσολογία δ Μπάρτολι. οδτε μπόρεσε νά καταλάβει άπό τί συΆ'στανται αύτοί οί νεωτερι­ σμοί καί ποιά θά είναι ή πρακτική καί θεωρητική τους σψ μασ:α. στό άρθρο γιά τΙς γλωσσολογικές μελέ­ τες στήν ’Ιταλία. Κατά τ’ άλλα. δ δποίος σέ 2να πρόσφατο άρθρο του στό «Marzocco» * πού άναφέρεται στή Μισελλάννα τοΰ Άσκολι. πού δημοσιεύτηκε πρίν μερικά χρόνια στδ «Leonardo».

καί τονίζω λάτ θος καί έπιστημονική ύπευθυνότητα. σέ Ινα άρθρο δ­ πως έκεϊνο πού δημοσιεύτηκε στό «Leonardo» καί στό δποίο έπρεπε σχεδόν νά μετρηθούν οί λέξεις πού είχαν άφιερωθεϊ σέ κάθε μελετητή. καί έπιτρέπει τή δημαγωγία. παρά τό γεγονός δτι οί μελέ­ τες του γιά τά Άρειο . τό θετικό δτι σ’ αύτόν τόν κλάδο τών μελετών. Προξενεί έντύπωση δτι ό Κρότσε έπαίνεσε τό «Εγχειρίδιο» χωρίς νά έξετάσει καί νά σημειώσει τΐ.Ευρωπαϊκά ούρανικά σύμφωνα. ώστε δ Μπάρτολι νά μπει σέ μιά γωνίτσα. Λάθος τοϋ Μπάρτολι νά συνεργαστεί μέ τόν Μπερτόνι στήν συγγραφή τοΰ «Εγχειρίδιου». μέ τήν Ρεαλιστική έννοια. δ Μπερτόνι. άν δέν Ιχει κατανοήσει τόν Μπάρτολι. γίνεται προσπάθεια νά άνοίξει ένας νέος δρόμο. Ό Μπάρτολι χαίρει έκτίμησης γιά τό συγκεκριμένο τών έργων του: άφήνοντας ■δμως στόν Μπερτόνι νά γράψει τό θεωρητικό μέρος άποπροσανατολίζει τούς φοιτητές καί τούς σπρώχνει σέ Ιναν δρόμο ■ψεύτικο: σ’ αύτήν τήν περίπτωση ή μετριοφροσύνη καί ή ¿φιλοκέρδεια καταλήγουν νά γίνουν 2να σφάλμα. •πού ύποκλίνεται μπροστά στόν Ιδεαλισμό έπειδή είναι περισ­ σότερο τής μόδα. Νομίζω δτι ά•νάμεσα στή μέθοδο τοΰ Μπάρτολι καί στή θεωρία τοΰ Κρό­ τσε δέν ύπάρχει καμιά σχέση άμεση. δέν έχει οδτε κάν καταλάβει τήν αισθητική τοϋ Κρότσε. νά μελοποιεί τΙς έντυπώσεις: πρόκειται δηλαδή γιά Ιναν κατ’ ούσία θετικιστή.άνώτερος άπό τόν Μπάρτολι. Κατά τ’ άλλα. ίσως δχι χωρίς άκαδημαϊκή μοχθηρία. γιά νά δώσει μιά δρθή προοπτική. καί δέν έκανε άλλο άπό τό νά παρερμηνεύει. δπου θριαμβεύει δ θετικισμός. δέν είναι άλλο άπό μηφά δοκίμια στά όποια έφαρμόζεται άπλά καί ξεκάθαρα ή γενική μέθοδος τοϋ Μπάρτολι καί δφείλονταν στίς συμβουλές τοϋ ίδιου τοϋ Μπάρτολι" είναι δ Μπάρτολι πού (Αφιλοκερδώς) έδωσε άξία στόν Κάμπους καί πάντα προσπαθούσε νά τόν προο>θήσει στήν πρώτη γραμμή : δ Μπερ­ τόνι. συνδύασε τά πράγματα έτσι. νά έξυψώνει. μέ τήν έννοια δτι άπό τήν αισθητική τοϋ Κρότσε Ϊέν κατάφερε νά βγάλει κανόνες γιά τήν έρευνα καί τήν οΐκοδόμηση τής έπιστήμης τής γλώσσας. άσυνέπειες τοΰ Μπερτόνι' μοϋ φαίνεται δτ: δ Κρότσε περισσότερο άπ’ δλα θέλησε νά τονίσει σάν κάτ. έξάρτησης: σχετίζον­ 313 .

καινοτομία. θ α ήταν άναγκαϊο νά κατηγορήσουμε τόν Μπερτόνι δχι μονάχα σ’ αύτό τό πεδίο' ή μορφή του σάν μελετητή μοΰ ένέπνεε άποστροφή σέ διανοητικό έπίπεδο: ύπάρχει σ’ αυτήν κάτι τό προσποιητό. σέ ιστορική έ­ πιστήμη. κλπ. έπειδή πράκειται γιά έπιστροφή σέ μιά πάρα πολύ παλιά δημαγωγική καί σχολαστική άντϊληψη μέ τήν όποια ot λέξεις διαχωρίζονται σέ «άσχημες» καί «ώραΐες». 1930). "Οσον άφορά τή «γλωσσολογία» ό Φόσλερ είναι όπαδός τής θεωρίας τοΰ Κρό­ τσε: άλλα ποιά σχέση ύπάρχει άνάμεσα στόν Μπάρτολι καί τόν Φόσλερ καί άνάμεσα στόν Φόσλερ καί σ’ αυτήν τήν κοι­ νώς λεγάμενη «γλωσσολογία». Αυτή άκριβώς είναι ή καινοτομία τοΰ Μπάρτολι: δτι δηλαδή άνήγαγε τή γλωσσολογία πού είχε χον­ δροειδή. *0 Μπερτόνι δέν προσθέτει στή γλωσσολογία τίποτα άλ­ λο άπό παλιές προκαταλήψεις' καί προκαλεΐ κατάπληξη δ- 314 . τό μή κυριολεκτικά ειλικρινές: έκτός άπό τή μακρολογία καί τήν έλλειψη «προοπτικών» σχετικά μέ τΙς ιστορικές καί φιλολογικές άξιες.τας γενικά μέ τόν ιστορισμό. καί δχι μέ μιά ιδιαίτερη μορφή τοϋ ιστορισμού. καθορίσουμε τΙς άκριβεϊς σκέψεις γι’ αύτό τό ζήτημα. σέ ποιητικές καί μή ποιητικές ή άντιποιητικές. ’Ας θυμηθοΰμε σχετικά τό άρθρο τοΰ Κρότσε. θεωρηθεί σαν μια φυσική έπιστήμη. Ό Σαπένιο δέν άντιλήφθηκε δτι ή θεωρία τοΰ Μπερτόνι — τό νά είναι «ή νέα γλωσσο­ λογία μιά λεπτή άνάλυση πού κάνει διάκριση άνάμεσα στίς ποιητικές καί τΙς όργανικές φωνές» — είναι κάθε άλλο παρά. της πρέπει νά άναζητηθοϋν στό «χώ­ ρο καί στο χρόνο» καί δχι στό φωνητικό σύνολο δπως έννοεϋται φυσιολογικά. πού ot ρίζε. «Αύτό τό στρογγυλό τραπέζι είναι τετρά­ γωνο» (στα «Προβλήματα τής Αισθητικής»).. Προκαλεΐ κατάπληξη ή εύμενής κριτική γιά τό έργο πού δημοσίευσε ό Ναταλίνο Σαπένιο στόν «Pegaso» τοΰ Σε­ πτέμβρη 1930 γιά τή «Γλωσσολογία καί ποίηση» (Εκδοτι­ κή βιβλιοθήκη. Ριέτι. κλπ. άπό τήν κρι­ τική τοΰ όποιου είναι άνάγκη νά πάρουμε έναύσματα γιά νά. έτσι άκριβώς δπως είχαν διαχωριστεί οί γλώσσες σέ «ώραΐες» καί «άσχημες». πολιτισμένες καί βάρβαρες. ποιητικές καί πε­ ζές.

Καί άκόμα: δτι «Ό πυρήνας αύτοΟ τοΟ συλλογισμοΟ [τοΟ Μπερ­ τόνι] άποτελεί. Ό χ ι πλέον αι­ σθητικό στοιχείο. άλλα στοιχείο τής πολιτιστικής ιστορίας καί ό γλωσσολόγος τις μελετάει σάν τέτοιες. έκτός άπό στοιχείο τής ιστορίας πρέπει νά με­ λετηθεί καί σάν βιολογικό φαινόμενο. καί τήν έμπλουτίζει. σάν ή πιό «τετριμμένη καί μηχανοποιημένη» λέ­ ξη ν’ άποκτοΰσε στό συγκεκριμένο Ιργο τέχνης δλη τήν άρχική φρεσκάδα καί άπλοϊκύτητά της) «είναι δύσκολη καί άκριβής. άλλά γιαυτό δχι λιγότερο άναγκαία: δηλαδή. Καί τί είναι αύτή ή κρίση δτι ό Μπερτόνι κάνει «νατουραλιστική έξέταση των γλωσσών. πού· Ιχει στραφεί νά άνακαλύψει λίγο . ή ϊστω άνοίξει. θά δδηγηθεΐ καλύτερα στό νά γίνει ιστο­ ρία τής γλώσσας. "Οτι δηλαδή σέ Ινα Ιργο ζωγραφικής πρέπει νά γίνει καί χημική άνάλυση. κατ’ αύτήν. δπως μπορεΐ νά δει δ καθένας. σαν φυσικό καί σάν κοινωνικό γεγονός». Σαν φυσικό γεγονός.πολύ. πού θά δίνει προσοχή στά Ιδιαίτερα γεγο­ νότα καί στήν πνευματική σημασία πού αύτά ϊχουν». άπό τήν έπιστήμη τής γλώσσας. Ό τ ι δηλαδή άκόμα καί δ άνθρωπος. Τί είναι οί άνασπώμενες καί άφηρημένες λέξεις στό λογοτεχνικό Ιργο. κλπ. Έάν δ Μπερτόνι «ξαναζεί τή σκέψη τοΟ Κρότσε».. Τό δτι άκόμα καί οί όπαδοί τοΟ Κρό­ τσε δέν τα καταλαβαίνουν δλα αύτά είναι παράδοξο. Ά λλά ή πρωτοτυπία τοΟ Μπερτόνι συνίσταται στό δτι τήν Ιχει άναπτύξει καί έμπλουτΙίσει μέσα άπό μιά συγκετ κριμένη δδό. καί δ Κρότσε άναγνωρί315 . άλλά δέν τήν είχε ποτέ άκολουθήσει μέ πρόθεση νά φτάσει στό βάθος της». καί χρη­ σιμεύει γιά να δειχτεί πόση σύγχυση Ισπειρε δ Μπερτόνι σ’ αύτό τό πεδίο. σταθερούς καί σί­ γουρους νόμους.τι αυτές οί βλακείες πέρασαν άπαρατήρητες άπό τόν Κρότσε καί άπό τούς μαθητές του. Παρ’ δλα αύτα ό Σαπένιο γράφει δτι ή ίρευνα αύτή τοΰ Μπερτόνι (για τήν όμορφιά τών μεμονωμένων άφηρημένων λέξεων. Ό τ ι δηλαδή θά ήταν χρήσιμο νά έξεταστεί πόση μηχανική προσπάθεια στοίχισε στόν Μιχαήλ Ά γγελο γιά νά λαξέψει τό άγαλμα τού ΜωΟσή. μιά άντίληψη τής αίσθητικής τοϋ Κρότσε ζωντανή καί γόνιμη άκόμα καί τώρα. Τί σημαίνει. πού δ Κρότσε μονάχα είχε καταδείξει. ή γλωσσολογία.

Τζ.». ρωτάει δ νεαρός Ντόσι511. Σειρά δεύτερη. 316 . 1930. κάνοντας τΐ ο ύ μ! καί νά τδ μ ή λ ο . πού Εκανε δ Κρότσε. Νομίίζω δτι πολλά άλλα πράγματα (άν κρίνω άπδ τΙς άναλύσεις που Ε­ χουν γίνει) Εχουν άλλάξει. Μπίρν τι. τεΰχ. 1930 (στίς Εκδόσεις τής Κλασικής Φιλολογικές Σχο­ λής τοΟ Πανεπιστημίου τή . Άντονίνο Παλλιάρο. «Περίληψη τής Ά ρ ειο . τήν κριτική τοΟ Γκοφρέντο Κόππολα στόν «Pegaso» τοΟ Νοέμβρη. Ρώμη. μο­ νάχα έπειδή δέν έμβάθυνε τό ζήτημα για λόγους «διδακτι­ κούς».■ζεται στδν Μπερτόνι.ευρωπαϊκής γλωσσολογίας». άλλά παρ’ δλα αύτά δέν Εχει βρεθεί ή βάση πάνω στήν δποία θά βασιστούν ο£ γλωσσολογικές μελέτες. Τδ βιβλίο χρησιμεύει γιά να δούμε τΙς προόδους πού Ε­ κανε ή γλωσσολογία αύτδν τδ τελευταίο καιρό. Ή ταύτιση τής τέχνης καί τής γλώσσας.». I : «'Ιστορικές σημειώσεις καί θεωρητικά ζητήματα» *. πρέπει v i πούμε δτι ό ίδιος δ Κρόταε θα πρέπει v i έξεταστεί ξανά καί v i διορθωθεί: άλλά νο­ μίζω δτι δ Κράτσε ήταν πολύ έπιεικής μέ τόν Μπερτόνι. κλπ. Οι Ερευνες τού Μπερτόνι έν μέρει καί σύμφωνα μέ μιά άποψη είναι μιά έπιστροφή σέ παλιά έτυμολογικα συστήμα­ τα: s o l q u i a s o l u s e s t 5*1 πόσο ώραϊο εί­ ναι τό δτι δ «ήλιος» περιέχει μέσα του τήν εικόνα τής «μο­ ναξιάς» στόν άπέραντο ούρανό καί παραπέρα' «πόσο ώραΐο «Γναι δτι στήν Πούλια ή νύμφη μέ τά φτεράκια της σέ σχή­ μα σταυρού έχουν τδ δνομα θ ά ν α τ ο ς . έπέτρεψε μια δρισμένη πρόοδέ καί άκόμα Επίτρεψε v i λυθούν μερικά προβλήματα καί γιά άλλα v i * Βιβλιοθήκη Έ πιστημδν καί Γραμμάτων τοΟ βοκτ. Ρώμης. πού ύπάρχει σέ Ενα κείμενο τού Κάρλο Ντόσι. που έξηγεϊ τή διαμόρφωση τών λέξεων: «Στήν άρχή πέφτει Ενα φρούτο. καί πάει λέγον­ τας. «Καί έάν Επεφτε ίν α άχλάδι. II 1. Ά ς θυμηθούμε τήν Ιστορία τού καθηγητή. Βοηθήματα καί Ύ λ ικ ί. Γιλ τό βιβλίο τοΟ Παλλιάρο cfr.

Αύτή ή ταύτιση θά έπέτρεπε νά προσδιοριστοϋν μέ τή γλώσσα. σκέψη) : Εχω τή γνώμη δτι αύτδ δέν είναι πολύ άκριβές· τδ πρόβλημα δέν μπορεί νά λυθεί έπειδή δένυπάρχουν άποδείξεις καί γιαυτδ είναι αύθαίρετο: δηλαδή. πού είναι ουσιαστικά ιστορικοί.φιλολογική γλώσσα. Οί τεχνιτές γλώσσες είναι δπως οί διάφορες άργκό: δέν είναι άλήθεια δτι δέν είναι άπόλυτα γλώσσες. πού δέν Επιβεβαιώνεται έπειδή δέν άποκαλύπτει τίποτα.φιλολογική γλώσσα κάτι Εχει άλ- 31Τ . Εξω άπδ τά δρια τής ιστορίας. στδ βαθμό πού είναι κοινωνικό προϊόν. άκόμΛ. άκόμα καί ή δι