KKU Res. J.

2013; 18(2)

257

KKU Res. J. 2013; 18(2): 257-269
http : //resjournal.kku.ac.th

ผลของผลิตภัณฑ์จากพืชสมุนไพรต่อภูมิคุ้มกันสัตว์นํ้า
Effects of herbal products on fish immunity
ชนกันต์ จิตมนัส1
Chanagun Chitmanat1*
คณะเทคโนโลยีการประมงและทรัพยากรทางนํ้า มหาวิทยาลัยแม่โจ้
*Correspondent author: chanagun1@hotmail.com
1

บทคัดย่อ

ปัญหายาและสารเคมีตกค้างในผลิตภัณฑ์สตั ว์นาํ้ เป็นสาเหตุสำ�คัญทีท่ ำ�ให้นกั วิจยั และเกษตรกรหันมาใช้พชื
สมุนไพรเพือ่ เป็นทางเลือกใหม่ในการป้องกันโรคสัตว์นาํ้ จุดประสงค์ของบทความนีเ้ ป็นการรวบรวมงานวิจยั ด้านผล
ของการใช้ผลิตภัณฑ์จากพืช 50 ชนิด ซึ่งมีสารที่มีฤทธิ์ทางชีวภาพ เช่น ไกลเซอไรซิน (glycyrrhizin) สารลิควิริติน
(liquiritin) และกลาบริดิน (glabridin, GLAB) รวมทั้งสารออกฤทธิ์อื่น ๆ เช่น โพลีแซคคาไรด์ (polysaccharides)
อัลคาลอยด์ (alkaloids) ฟลาโวนอยด์ (flavonoids) แอนทราควิโนน (anthraquinone) นํ้ามันหอมระเหย (essential
oil) ซาโปนิน (saponin) และสารอะซาไดแรคติน (azadirachtin) สารเหล่านี้มีสรรพคุณในการลดความเครียด เป็น
สารต้านทานอนุมูลอิสระ ช่วยกระตุ้นภูมิคุ้มกัน ป้องกันและรักษาโรคสัตว์นํ้า เราสามารถให้สารสกัดสมุนไพรโดย
การผสมอาหาร แช่และฉีด อย่างไรก็ตามการให้สารกระตุ้นภูมิคุ้มกันที่มากเกินไปอาจจะส่งผลเสียต่อสัตว์นํ้าได้

Abstract

Antibiotic and chemical residues in fish products cause researchers and farmers to investigate the
application of herbal products as alternatives for fish disease prevention and treatment. The purpose of this
article is to review some of the available literature relating to the effects of fifty herbal products containing
various active ingredients such as polysaccharides, alkaloids, flavonoids, anthraquinone, essential oils, saponin,
and azadirachtin on aquatic animals. These herbal products are able to reduce stress, enhance antioxidant activities,
improve immunity, and provide effective modes of fish disease prevention and treatment. Administration of these
immunostimulants can be administered by feeding, immersion, and injection. However, an overdose, as with any
medication/treatment, could lead to negative effects on aquatic animals.
คำ�สำ�คัญ: สมุนไพร ภูมิคุ้มกันสัตว์นํ้า สารกระตุ้นภูมิคุ้มกัน โรคสัตว์นํ้า
Keywords: herb, fish immunity, immunostimulant, fish diseases

2013.258 1.384 ล้านตัน และมูลค่าการส่งออกสินค้าสัตว์นํ้าสูงถึง 224. J. 18(2) ส่งผลเสียต่อการส่งออก ความปลอดภัยของผู้บริโภค การใช้ฟอร์มาลินจะทำ�ให้ปริมาณออกซิเจนในนํ้าลด ลงอย่างมากและยังส่งผลเสียต่อเหงือกปลา (5) Punitha et al.512 ล้านบาทในปี 2552 (1) ปัจจุบันการผลิตสัตว์นํ้า นอกจากมีเป้าหมายเพื่อให้ได้ผลผลิตเพียงพอกับความ ต้องการของผู้บริโภคที่เพิ่มสูงขึ้นแล้ว ยังต้องคำ�นึงถึง คุณภาพของสัตว์นํ้าและผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมด้วย แม้ว่าจะมีการพัฒนาเทคโนโลยีการผลิตที่ดีทำ�ให้ได้ผล ผลิตสัตว์นาํ้ มีคณ ุ ภาพสูงขึน้ และเป็นมิตรต่อสิง่ แวดล้อม อย่างไรก็ตามการขนส่งลูกพันธุ์จากแหล่งผลิตไปยังบ่อ เลี้ยง การเคลื่อนย้ายระหว่างบ่อ การคัดขนาด การที่สัตว์ นํ้าถูกนำ�มาเลี้ยงอย่างหนาแน่นเพื่อเพิ่มผลผลิตต่อพื้นที่ การจัดการด้านอาหารและคุณภาพนํ้าที่ผิดพลาด ล้วนมี ผลทำ�ให้ปลาเครียด มีภูมิคุ้มกันโรคลดตํ่าลง ง่ายต่อการ ติดเชื้อและเกิดโรคระบาดอันนำ�ไปสู่ความเสียหายทาง เศรษฐกิจ โดยความเสียหายจากโรคสัตว์นํ้าของประเทศ จีนสูงกว่า 400 ล้านดอลลาร์สหรัฐ ในปี 2536 ส่วนอินเดีย ประมาณ 17. ประโยชน์ของพืชสมุนไพรต่อการ เพาะเลี้ยงสัตว์นํ้า นั ก วิ ท ยาศาสตร์ จ ากหลายประเทศนำ�พื ช สมุนไพรทั้งแบบสด อบแห้งหรือสกัดด้วยตัวทำ�ละลาย ต่าง ๆ กันมาทดลองเพื่อใช้ลดความเครียด ต้านอนุมูล อิสระ กระตุ้นภูมิคุ้มกัน ป้องกันและรักษาโรคสัตว์นํ้า โดยใช้ข้อมูลจากภูมิปัญญาที่เคยมีมาแต่บรรพบุรุษ บาง ชนิดได้มีการใช้ได้ผลดีต่อคนและสัตว์บกโดยไม่ส่งผล ข้างเคียง จึงนำ�มาประยุกต์ใช้กับสัตว์นํ้า การใช้สมุนไพร ในการควบคุมโรคปลาและกุง้ ประสบผลสำ�เร็จอย่างดีใน เม็กซิโก อินเดีย ญี่ปุ่นและไทย (9 – 12) . บทนำ� ประเทศไทยเป็นแหล่งผลิตสัตว์นํ้าที่สำ�คั ญ ของโลก โดยผลผลิตสัตว์นาํ้ จากการเพาะเลีย้ งมีประมาณ 1. (6) รายงานว่า การใช้ยาปฏิชีวนะไนโตรฟูราโซน (nitrofurazone) ซํ้า ๆ จะทำ�ให้เกิดแผลฝีบริเวณผิวหนัง (ulcerative dermatitis) ปัจจุบันห้ามใช้ยาปฏิชีวนะนี้กับ สัตว์นํ้าที่ใช้บริโภคแล้ว แม้วา่ จะมีการวิจยั และพัฒนาวัคซีนเพือ่ ป้องกัน โรคติดเชื้อแบคทีเรียและไวรัสในสัตว์นํ้า แต่ข้อเสียของ วัคซีนคือ ราคาแพง การใช้ยุ่งยาก มีความจำ�เพาะต่อ เชื้อโรค และมักจะไม่ได้ผลสำ�หรับเชื้อที่อยู่ภายในเซลล์ (intracellular pathogen) (6) การทีม่ เี ชือ้ โรคในสิง่ แวดล้อม หลากหลาย การพัฒนาวัคซีนต่อเชื้อโรคชนิดใดชนิด เดียวจึงไม่เพียงพอ การจัดการสุขภาพสัตว์นํ้าที่ดี การ ใช้ระบบความปลอดภัยทางชีวภาพ (Biosecurity) และ การใช้สารจากพืชสมุนไพรกระตุน้ ภูมคิ มุ้ กันในการเพาะ เลีย้ งสัตว์นาํ้ น่าจะเป็นทางเลือกทีด่ กี ว่าการใช้ยาและสาร เคมีที่มีราคาแพง (7 – 9) เพราะสารกระตุ้นภูมิคุ้มกันจาก พืชสมุนไพรสามารถควบคุมโรคได้หลายหลายชนิดกว่า ราคาเหมาะสมและเป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม จุดประสงค์ ของงานเขียนนี้เพื่อทบทวนเอกสารเกี่ยวกับการใช้สาร สกัดจากพืชสมุนไพรในการกระตุน้ ภูมคิ มุ้ กันสัตว์นาํ้ ลด ความเครียดและควบคุมโรคสัตว์นํ้า 2.6 ล้านดอลลาร์สหรัฐ ในปี 2537 สำ�หรับไทย มีความเสียหายกว่า 500 ล้านดอลลาร์สหรัฐ ในปี 2539 (2) มีการใช้สารเคมีและยาปฏิชวี นะหลายชนิดในการควบคุม ป้องกันและรักษาโรคติดเชื้อปรสิต แบคทีเรียและเชื้อรา ยาปฏิชวี นะทีใ่ ช้กนั มากในสัตว์นาํ้ ได้แก่ อะม็อกซีซลิ ลิน (amoxicillin) เอนโรฟอกซาซิน (enrofloxacin) และออก ซีเททราซัยคลิน (oxytetracycline) (3) ส่วนยาปฏิชวี นะที่ นิยมใช้ในฟาร์มกุง้ ประเทศไทย ได้แก่ ฟลูออโรควิโนโลน (fluoroquinolones) เตตร้าซัยคลิน (tetracyclines) และซัล โฟนาไมด์ (sulfonamides) (4) ฟาร์มปลานํ้าจืดมักนิยมใช้ กลุม่ ยาซัลฟา เอนโรฟอกซาซินและออกซีเททราซัยคลิน ซึ่งมีชื่อการค้าที่หลากหลาย อย่างไรก็ตามหากมีการใช้ สารเคมีหรือยาปฏิชีวนะเหล่านี้เกินขนาดอาจทำ�ให้สัตว์ นํ้าตายหรือส่งผลข้างเคียงที่ไม่พึงประสงค์ เช่น ส่งผล เสียต่อการเจริญเติบโตและระบบภูมิคุ้มกันสัตว์นํ้า เกิด การตกค้างในเนื้อสัตว์นํ้าและสิ่งแวดล้อม ปัญหามลพิษ การพัฒนาสายพันธุจ์ ลุ นิ ทรียท์ ดี่ อื้ ยาซึง่ สามารถถ่ายทอด สู่สัตว์นํ้าในแหล่งนํ้าธรรมชาติและเชื้อก่อโรคในมนุษย์ KKU Res.

hydrophila ในปลานิล (Oreochromis mossambicus) (27) สารสกัดจากทับทิม สามารถยับยั้งการเจริญของแบคทีเรียที่ Aeromonas caviae ที่แยกจากปลาดุก (28) และเชื้อ A. 2013. ดร. officinalis) ลดการติดเชื้อไวรัส ตัวแดงดวงขาวได้ (20) สถาพรและคณะ (21) ทดลองใช้ หญ้าใต้ใบ (Phyllanthus urinaria) ในอัตรา 10 มก/มล ผสม กับเชือ้ ไวรัสตัวแดงดวงขาวแล้วนำ�ไปฉีดเข้ากล้ามเนือ้ กุง้ กุลาดำ� พบว่า กุง้ มีอตั รารอดตาย 100% แสดงว่า สมุนไพร 259 ดังกล่าวมีฤทธิ์ทำ�ลายไวรัส การใช้กระเทียมสดบดละเอียด 10 กรัม คลุก ผสมอาหารกุ้งชนิดเม็ด 1 กิโลกรัม ให้กุ้งวัยอ่อนที่ติด พยาธิกรีการีน กินวันละ 5 มื้อ ติดต่อกันเป็นเวลา 30 วัน พบว่า จำ�นวนพยาธิกรีการีนทีพ่ บในตัวกุง้ ลดลงภายใน 2 สัปดาห์ และตรวจไม่พบหลังจากการรักษาไปได้ 30 วัน (22) อย่างไรก็ตามงานทีข่ ดั แย้งกับคำ�กล่าวของ รศ.น. Vibrio parahaemolyticus และ V. LDV) (16) หรือโรคติดเชือ้ ปรสิตอืน่ ๆ เช่น โรคเห็บระฆัง (17) โรคที่เกิดจากปลิงใส โรคเห็บปลา เป็นต้น (18 – 19) กุง้ เป็นสัตว์เศรษฐกิจทีถ่ กู คุกคามโดยไวรัสหลายชนิดจน ทำ�ให้ตอ้ งมีการลดความเสีย่ งโดยการเปลีย่ นจากการเลีย้ ง กุง้ กุลาดำ�เป็นกุง้ ขาวแวนนาไม เพราะไม่มยี าทีใ่ ช้รกั ษาโรค ติดเชื้อไวรัส การคิดค้นหาสารจากธรรมชาติเพื่อกระตุ้น ภูมคิ มุ้ กันกุง้ จึงเป็นสิง่ จำ�เป็น อาหารกุง้ ผสมสารสกัดพญา ยอจากเอธานอลช่วยป้องกันโรคหัวเหลือง (11) อาหาร ผสมโกฐก้านพร้าว สารสกัดหญ้าแพรก (C.สพ.จิรศักดิ์ ตั้งตรงไพโรจน์ (23) ที่รายงานว่า การใช้ กระเทียม กล้วยนํ้าว้าดิบ เปลือก มังคุด สับปะรด ผสม อาหารให้กุ้งกินเพื่อรักษาโรคขี้ขาว ส่วนใหญ่ไม่ประสบ ความสำ�เร็จ ต้องจับกุ้งขายก่อนกำ�หนด อัญชลีและจิราพร (24) รายงานว่าสารสกัด เปลือกทับทิม ใบหูกวาง กระเทียมสด ชาเขียวญี่ปุ่น และ ใบชะพลู มีฤทธิ์และประสิทธิภาพสูงในการยับยั้งเชื้อ แบคทีเรียก่อโรคสำ�คัญในกุ้งก้ามกราม 3 ชนิด ได้แก่ เชื้อ Aeromonas hydrophila.000 . harveyi ในขณะที่มีความเป็นพิษต่อลูกกุ้งก้ามกราม ระดับตํ่า สารสกัดจากใบมะกอกโอลีฟ (Olea europaea) สามารถควบคุมแรปโดไวรัสในปลาแซลมอน (Salmonid rhabdovirus) และไวรัสวีเอชเอส (VHSV หรือ viral haemorrhagic septicaemia virus) (25) ใบฝรั่ง (Psidium guajava) ช่ ว ยในการควบคุ ม โรคติ ด เชื้ อ แบคที เ รี ย Aeromonas hydrophila (26) กะเพรา (Ocimum sanctum) ช่วยป้องกันโรคติดเชือ้ แบคทีเรีย A. hydrophila (29 – 30) ความเข้มข้นตํ่าสุดของสารสกัดหยาบจากใบ พลูและรากเปราะหอมที่มีผลยับยั้งการเจริญเติบโตของ เชื้อรา S.2% ช่วยป้องกันความเครียดจากอุณหภูมทิ สี่ งู ขึน้ (14) ปัญหา สำ�คัญของการเลี้ยงปลา คือ ปลามักจะเครียดจากการอยู่ ในนํ้าที่มีออกซิเจนตํ่านาน ๆ ซึ่งบางครั้งหากปลาทน ไม่ได้อาจจะน็อคตายทั้งหมดบ่อหรือกระชัง การหาพืช สมุนไพรทีช่ ว่ ยลดความเครียดของสัตว์นาํ้ ทีต่ อ้ งอาศัยอยู่ ในแหล่งนํ้าที่ปริมาณออกซิเจนตํ่าเป็นสิ่งที่น่าสนใจ 2.KKU Res. parasitica H2 ได้สมบูรณ์มีค่าเท่ากับ 500 และ 125 ไมโครกรัมต่อมิลลิลติ ร ตามลำ�ดับ ส่วนสารสกัดจาก เหง้าข่า ใบทองพันชั่งและใบเปราะหอมที่ความเข้มข้น 500 ไมโครกรัมต่อมิลลิลติ รมีผลยับยัง้ การเติบโตของเชือ้ รานี้ได้เล็กน้อย ผลการทำ�ลายเชื้อรา S. parasitica H2 พบ ว่าสารสกัดจากใบพลู ใบทองพันชั่งและรากเปราะหอม ออกฤทธิใ์ นการทำ�ลายเชือ้ รานีท้ คี่ วามเข้มข้น 500. J.1 – 0. 5. cordifolia) สารสกัดจากตำ�แย (Aclypha indica) โสมอินเดีย (Withania Somnifera) และขิง (Z. dactylon) มะตูม (Aegle marmelos) บอระเพ็ด (T.1 สมุนไพรที่ใช้ลดความเครียดในสัตว์นํ้า งานวิจัยที่เกี่ยวข้องกับการนำ�สมุนไพรมาใช้ ลดความเครียดในสัตว์นํ้ามีน้อย ส่วนใหญ่จะมุ่งเน้นไป ทีก่ ารป้องกันรักษาโรค อาจจะเป็นเพราะตัวบ่งชีเ้ กีย่ วกับ ความเครียดของสัตว์นํ้าค่อนข้างไวต่อการเปลี่ยนแปลง ทำ�ให้ยากแก่การทดสอบ นักวิจัยจึงมักจะตรวจสอบว่า สมุนไพรใช้ได้ผลหรือไม่โดยการทดสอบความสามารถ ในการทนต่อการติดเชือ้ โรคระบาด จากการตรวจเอกสาร พบว่า โกฐก้านพร้าว (Picrorhiza kurroa) มีฤทธิใ์ นการลด ความเครียดในกุ้ง (13) และกุ้งก้ามกรามที่ได้รับอาหาร ผสมสารสกัดจากตั้วอึ้ง (Rheum officinale) 0.2 สมุนไพรที่ใช้รักษาโรคสัตว์นํ้า มี ก ารใช้ ส ารสกั ด จากพื ช ในการรั ก ษาโรค ระบาดปลา (Epizootic Ulcerative Syndrome. EUS) (15) ไวรัสทีเ่ กิดโรคหูดปลา (lymphocystis disease virus. 18(2) 2.

2013. aspera) (34) มะแว้ง (Solanum trilobatum) (35) สะเดา (Azadirachta indica) (36) กระเทียม (Allium sativum) (37 – 38) แพงพวย (Catharanthus roseus) (39) โรสแมรี (Rosmarinus Officinale) (40) และกะเม็ง (Eclipta alba) (41) สารสกัดจากโสมอินเดียหรือแอชวาแกนดา (W. J.5% จะมีภมู คิ มุ้ กันโรคทีส่ งู ขึน้ (52) อย่างไรก็ตามเห็ดหลินจือ มีราคาสูงอาจจะไม่เหมาะสมที่จะนำ�มาใช้ การจับกินสิ่ง แปลกปลอมและกิจกรรมไลโซไซม์ในซีรั่มของปลาทอง เพิ่มสูงขึ้นเมื่อได้รับอาหารผสมสมุนไพร 4 ชนิด คือ โกศ นํ้าเต้า (R.1 – 0. ได้ (43) สาหร่ายสไปรูลิน่ามีฤทธิ์กระตุ้นภูมิคุ้มกันใน ปลาทอง (44) ปลานิล (45) ปลากดอเมริกัน (channel catfish) (46) และปลาแซลมอน (47) ขมิ้นชัน (Curcuma longa) และกระเทียมมีสว่ นช่วยกระตุน้ เซลล์เม็ดเลือดใน การจับกินสิง่ แปลกปลอมในปลายีส่ กเทศ (Labeo rohita) (38) มีการใช้มะขามป้อม (Emblica officinalis) หญ้าแพรก (Cynodon dactylon) และใบเสนียด (Adathoda vasica) ช่วยเสริมภูมิคุ้มกันโรคและลดการติดเชื้อจุลินทรีย์ใน ปลาทอง (Carassius auratus) (48) สารสกัดจากนํา้ และเอ ธานอลของสะเดา กะเพราและขมิน้ ชันช่วยเพิม่ ภูมคิ มุ้ กัน และป้องกันโรคติดเชื้อแบคทีเรีย A. japonica) (53) สมุนไพรจีนโบราณผสมทำ�ให้ไลโซไซม์ของปลาไนเพิ่ม สูงขึ้นเช่นกัน (54) 2. hydrophila ใน KKU Res. 18(2) ปลาทอง (49) ขิงช่วยเพิ่มความสามารถในการจับกินเชื้อ โรคในเซลล์ปลาเรนโบว์เทร้าต์ (50) มี ก ารใช้ ส ารกระตุ้ น ภู มิ คุ้ ม กั น โดยการผสม อาหารและการฉีดเข้าสู่ตัวปลาเพื่อช่วยกระตุ้นการสร้าง เม็ดเลือดขาวและภูมิคุ้มกันแบบไม่จำ�เพาะ เช่น การจับ กินสิ่งแปลกปลอมหรือฟาโกไซโทซิส ไลโซไซม์ คอม พลีเมนต์ เอนไซม์แอนติโปรเทียส (antiprotease) เอน ไซม์ไมอีโลเปอร์ออกซิเดส (myeloperoxidase) อนุมูล อิสระออกซิเจน (reactive oxygen species) อนุพันธ์ ไนโตรเจนที่ว่องไว (reactive nitrogen species) ปฏิกิริยา ซุปเปอร์ออกไซด์แอนไอออน (respiratory burst activity) สารไนตริกออกไซด์ (nitric oxide) เอนไซม์ฟีนอลออก ซิเดส (phenoloxidase) เอนไซม์กลูตาไทโอน เปอร์ออก ซิเดส (glutathione peroxidase) และมีการศึกษาพบว่า สารกระตุ้นภูมิคุ้มกันเหล่านี้ยังมีส่วนช่วยเสริมสร้าง ภูมคิ มุ้ กันแบบจำ�เพาะด้วย โดยวัดจากแอนติบอดีไตเตอร์ สารทำ�ลายแบคทีเรีย ปฏิกิริยาการเกาะกลุ่มของซีรั่ม (hemagglutination) ที่มีความจำ�เพาะต่อเชื้อโรคต่าง ๆ ของสัตว์นํ้า (5) ไลโซไซม์ เ ป็ น สารที่ เ กี่ ย วข้ อ งกั บ ระบบ ภูมคิ มุ้ กันแบบไม่จำ�เพาะ ซึง่ พบว่า ปลานิลทีไ่ ด้รบั อาหาร ผสมสมุนไพรจีนแอสทรากาลัส (astragalus) 0.5% ช่วยเพิ่มการทำ�งานของไลโซไซม์ (51) ปลาคาร์พที่ได้รับ อาหารผสมแอสทราลากัส 0. paniculata) ปัง ลั้งกิง  (I. indigotica) และสายนํ้าผึ้ง (L. somnifera) และจันทน์เทศ (Myristica fragrans) ช่วยเพิ่มภูมิคุ้มกันในปลาเก๋า (Epinephelus tauvina) (42) การเสริมสารสกัดหยาบจากฟ้าทะลายโจรในอาหารเม็ด สำ�เร็จรูปเลีย้ งปลากะพงขาวสามารถเพิม่ จำ�นวนเม็ดเลือด แดง การทำ�งานของระบบภูมิคุ้มกันแบบไม่จำ�เพาะและ ความต้านทานโรคจากเชื้อแบคทีเรีย Streptococcus sp.260 และ 50 ไมโครกรัมต่อมิลลิลิตรตามลำ�ดับ ส่วนสารสกัด หยาบของเหง้าข่าและใบเปราะหอมที่ 5000 ไมโครกรัม ต่อมิลลิลติ รไม่สามารถทำ�ลายเชือ้ รานีไ้ ด้ นอกจากนีค้ วาม เข้มข้นของสารสกัดหยาบและระยะเวลาที่เชื้อราสัมผัส กับสารสกัดมีผลต่อการทำ�ลายเชื้อรานี้ด้วย (31) จะเห็น ได้ว่า นักวิจัยแต่ละกลุ่มมีวิธีการเตรียมสารสกัด ปริมาณ การใช้ วิธีการตรวจสอบ ชนิดและปริมาณเชื้อก่อโรคที่ แตกต่างกัน จึงน่าที่จะมีการสร้างมาตรฐานในการตรวจ สอบประสิทธิภาพของพืชสมุนไพรในการป้องกันรักษา โรคสัตว์นํ้าที่ยอมรับได้ระดับสากล 2.4 สมุนไพรที่มีฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ อนุมลู อิสระทีเ่ กิดขึน้ ภายในร่างกายและสารพิษ จะเป็นพิษต่อเซลล์และทำ�ให้เซลล์ตายได้ ดังนัน้ จึงจำ�เป็น ต้องเสริมวิตามินหรือแร่ธาตุต่าง ๆ เพื่อต้านอนุมูลอิสระ สมุนไพรบางชนิดเป็นแหล่งสารต้านอนุมูลอิสระ เช่น .3 สมุนไพรที่ช่วยเสริมภูมิคุ้มกัน การที่สัตว์นํ้ามีความแข็งแรงและมีภูมิคุ้มกัน โรคสูงจะช่วยลดความเสี่ยงของการสูญเสียอันเนื่องมา จากโรคระบาด สมุนไพรทีม่ ฤี ทธิก์ ระตุน้ ภูมคิ มุ้ กันแบบไม่ จำ�เพาะในปลา ได้แก่ สารสกัดจากกะเพรา (32 – 33) พันงู (A. officinale) ฟ้าทะลายโจร (A.5% และเห็ดหลินจือ 0.

วิธีการใช้สารสกัดจากพืชสมุนไพร มีการทดลองใช้สารสกัดจากพืชสมุนไพรเพื่อ กระตุ้นภูมิคุ้มกันหลากหลายวิธี ไม่ว่าจะเป็นการฉีด การแช่ การให้กินทั้งแบบผ่านอาหารมีชีวิตและผสมลง ในอาหาร การใช้สมุนไพรผสมอาหารเป็นวิธีที่ใช้ได้จริง เชิงปฏิบัติ เนื่องจากไม่ทำ�ให้ปลาเครียดและสามารถให้ กับปลาทุกขนาด ใช้กับสัตว์นํ้าจำ�นวนมาก ๆ ในเวลาอัน สั้น อย่างไรก็ตามนักวิจัยหลายท่านชี้ว่า การให้สารจาก พืชสมุนไพรโดยการฉีดจะให้ผลที่ดีกว่าการให้โดยวิธี ผสมอาหาร (46. Quillaja saponin) จะมีภูมิคุ้มกันโรคที่ดีขึ้น (65) ปลา เทร้ า ต์ ที่ ไ ด้ รั บ อาหารผสมสารสกั ด คาร์ ว าครอล (carvacrol) และไธมอล (thymol) ที่ได้จากพืชซึ่งเป็น ผลิตภัณฑ์ของบริษัทเอกชน จะมีการเจริญเติบโตและมี การผลิตสารต้านทานอนุมูลอิสระที่สูงขึ้น (66) 4.ก. indica) มีภูมิคุ้มกันโรคที่ดีขึ้น (64) ปลาหางเหลืองที่ได้ รับอาหารผสมซาโปนิน (Saponin) จากต้นสบู่ (soapbark. GLAB) รวมทัง้ สาร ออกฤทธิอ์ นื่ ๆ เช่น โพลีแซคคาไรด์ (polysaccharides) อัล คาลอยด์ (alkaloids) ฟลาโวนอยด์ (flavonoids) แอนทรา ควิโนน (anthraquinone) นํา้ มันหอมระเหย (essential oil) ซาโปนิน (saponin) และสารอะซาไดแรคติน (azadirachtin) (59) ซึ่ ง สารสำ�คัญเหล่านี้มีฤทธิ์กระตุ้นภูมิคุ้มกันใน หนู ไก่และเซลล์ของคน (60) สารสำ�คัญที่สกัดจากพืช จะกระตุ้นการทำ�งานภูมิคุ้มกันแบบไม่จำ�เพาะและอาจ จะยับยั้งการเพิ่มจำ�นวนของไวรัสในเซลล์ (13) ไกลเซอ ไรซินมีฤทธิ์ป้องกันการอักเสบและสารต้านทานมะเร็ง (61) ปลาหางเหลือง (yellowtail) ที่ได้รับอาหารผสมไกล เซอไรซิน 50 mg/kg จะมีการทำ�งานของคอมพลีเมนต์ทดี่ ี ขึน้ และช่วยต้านทานการติดเชือ้ แบคทีเรีย Streptococcus (62) นอกจากนีไ้ กลเซอไรซินช่วยในการเพิม่ เม็ดเลือดขาว ในปลาเรนโบว์เทร้าต์ (63) สารกลุม่ อะซาไดแรคติน (azadirachtin) ทีส่ กัด จากสะเดา (27. ตัวยาสำ�คัญที่ได้จากพืชสมุนไพร พืชสมุนไพรมีสารสำ�คัญหรือสารที่มีฤทธิ์ทาง ชีวภาพ เช่น ไกลเซอไรซิน (glycyrrhizin) สารลิควิริติน (liquiritin) และกลาบริดนิ (glabridin. hydrophila (71) ปลายี่สก เทศที่ได้รับอาหารผสมสารสกัดจากดอกแพงพวย (C. 18(2) สารสกัดสมุนไพรจีนฮ้อซิง่ โอว (Polygonum multiflorum) (55) ปลายี่ ส กเทศที่ ไ ด้ รั บ อาหารผสมหญ้ า พั น งู ข าว (Achyranthes aspera) จะมีการสร้างอนุมลู อิสระซุปเปอร์ ออกไซด์แอนไอออน (superoxide anion production) และ สารต้านทานแบคทีเรียในนํ้าเลือดเพิ่มสูงขึ้น (56) นอกจากนี้ผลิตภัณฑ์จากพืชยังช่วยบรรเทา ความเครียด ช่วยให้เจริญอาหาร เร่งการเจริญเติบโต เร่ง การเจริญพันธุ์ การใช้โด่ไม่รู้ล้ม (Elephantopus scaber) และฮ้อสะพายควาย (Thailentadopsis tenuis) ผสมอาหาร ในอัตราส่วน 40 กรัมต่ออาหาร 1 กิโลกรัม ช่วยเร่งการ เจริญเติบโตของปลานิล (57) วิญญูและคณะ (58) ทดลอง ใช้รางจืดเพื่อลดพิษจากยาปราบศัตรูพืชในปลาตะเพียน ขาว แต่ผลที่ได้ยังไม่ชัดเจน แม้ว่ากระทรวงสาธารณสุข จะรณรงค์ให้ใช้รางจืด ขับสารพิษยาฆ่าแมลงในเกษตรกร กลุ่มเสี่ยง 3.) ปลานิลทีไ่ ด้ .KKU Res. 49) มีฤทธิ์กระตุ้นภูมิคุ้มกันในสัตว์นํ้า 261 ปลานิลที่ได้รับสารอะซาไดแรคตินจากเม็ดสะเดา (A. 2013. 70) ในขณะที่ ปลาไนที่จุ่มในสารสกัดสะเดาจะมีความสามารถในการ ต้านทานต่อเชื้อแบคทีเรีย A. J. hydrophila (69) แต่การ ฉีดนัน้ จะต้องใช้แรงงานจำ�นวนมาก มักทำ�ให้ปลาเครียด และไม่เหมาะสมสำ�หรับปลาที่มีขนาดเล็กกว่า 15 กรัม ส่วนการจุ่มหรือแช่อาจจะเหมาะสมสำ�หรับปลาขนาด เล็ก ปลาทองแช่ในนํ้าสะเดา กระเทียม กะเพราและขมิ้น ช่วยป้องกันโรคติดเชื้อแบคทีเรียได้ (49. roseus) จะมีภูมิคุ้มกันโรคสูงขึ้น (72) ปลาหางเหลือง ที่ได้กินอาหารผสมสารสกัดจาก Quillaja saponin มี ภูมิคุ้มกันโรคที่สูงขึ้นเช่นกัน (65) Abutbul et al. 67 – 68) เนื่องจากสัตว์นํ้าจะได้รับสาร สำ�คัญและสามารถถูกดูดซึมเข้าสู่กระแสเลือดได้ดีกว่า ปลานิลที่ได้รับสารสกัดบอระเพ็ด 6 – 60 มก/นํ้าหนัก ปลา 1 ก. จะมีภูมิคุ้มกันแบบไม่จำ�เพาะสูงขึ้นและมีภูมิ ต้านทานโรคติดเชือ้ แบคทีเรีย A. (73) ให้อาหารผสมโรสแมรี เพื่อรักษาโรคติดเชื้อแบคทีเรีย Streptococcus ในปลานิล (Oreochromis sp.

(74) กล่าวว่า กุ้ง แชบ๊วย (Penaeus indicus) ที่ได้กินอาหารผสมสารสกัด จากสาหร่ายทะเลจะมีความสามารถในการป้องกันการ ติดเชื้อแบคทีเรีย Vibrio parahaemolyticus กุ้งขาวที่ได้ รับอาหารเสริมนํ้ามันกระเทียม 5% จะมีภูมิคุ้มกันที่สูง ขึน้ และมีความต้านทานต่อเชือ้ แบคทีเรีย V.262 รับอาหารผสมนํ้ามันสกัดจากต้นกุยช่าย (Chinese chive oil) 800 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัมจะมีการตายจากการติดเชือ้ แบคทีเรีย Flavobacterium columnarae ตํา่ กว่าปลาทีไ่ ม่ได้ รับอาหารผสมนํา้ มันสกัดดังกล่าว (26) ปลาเทร้าต์ทไี่ ด้รบั อาหารผสมขิง ผสมตำ�แยและกาฝากจะมีความสามารถใน การทำ�ลายสิง่ แปลกปลอมดีขนึ้ รวมทัง้ เพิม่ การสร้างสาร ต้านอนุมูลอิสระ (50) Immanuel et al. (77) รายงานว่า ปลาที่ได้รับอาหาร ผสมว่านหางจระเข้ 0. ความเข้มข้นและระยะเวลาของการ ใช้พืชสมุนไพร มักมีคำ�ถามอยู่เสมอว่า ควรจะใช้สารเหล่านี้ ปริมาณเท่าไหร่ ใช้นานเท่าใดและจะเริ่มใช้เมื่อไหร่ถึงจะ ป้องกันโรคสัตว์นํ้าได้ ตารางที่ 1 แสดงถึงปริมาณของ สมุนไพรที่มีการใช้กับสัตว์นํ้าหลากหลายชนิดในความ เข้มข้นและระยะเวลาที่แตกต่างกัน Harikrishnan et al. 18(2) 5. 2013.5% มีอัตราการตายน้อยกว่าปลา ที่ได้รับอาหารผสมว่านหางจระเข้ 0.1% – 10% นาน 14 – 70 วัน อย่างไรก็ตาม หากมีการใช้ในปริมาณมากเกินไปและนานเกินไป อาจ ทำ�ให้ประสิทธิภาพของสารสกัดเหล่านี้ลดลงได้ ระยะ เวลาในการใช้สารกระตุ้นภูมิคุ้มกันจะเกี่ยวข้องกับระยะ เวลาในการเลี้ยง การเจริญเติบโตและความเสี่ยงต่อการ เป็นโรค Kim et al. alginolyticus (37) อาร์ทีเมียผสมสารสกัดจากมะแว้ง (S. trilobatum) โสม (Withania somnifera) และฟ้าทะลายโจร ช่วยลด การติดเชื้อแบคทีเรียวิบริโอ (75) อย่างไรก็ตามการให้ อาหารผสมพืชสมุนไพรเพื่อกระตุ้นภูมิคุ้มกันโดยการ ผสมอาหาร สารสำ�คัญอาจถูกทำ�ลายโดยกรดและนํา้ ย่อย ในระบบทางเดินอาหารได้ มีปจั จัยหลายอย่างทีม่ ผี ลต่อการทำ�งานของพืช สมุนไพรที่มีต่อสัตว์นํ้า เช่น ระยะเวลาในการให้ ปริมาณ ที่ให้ วิธีการที่ให้ สภาพร่างกายและความแข็งแรงของ สัตว์นาํ้ ในเวลานัน้ อายุของสัตว์นาํ้ สภาพแวดล้อมทีส่ ตั ว์ นํา้ อาศัยอยู ่ ดงั นัน้ การใช้สารกระตุน้ ภูมคิ มุ้ กันอย่างเดียว ก็คงไม่ทำ�ให้สัตว์นํ้าปลอดภัยจากการเกิดโรคระบาดได้ 100% เกษตรกรควรเอาใจใส่ถึงสวัสดิภาพสัตว์นํ้าด้วย (76) นอกจากนี้ การสร้างสารชีวภาพของพืชอาจผันแปร ได้ตามแหล่งพืช อายุต้นพืช ฤดูกาลและสิ่งแวดล้อม จึง ควรมีการหาตัวบ่งชี้เกี่ยวกับสารสำ�คัญที่ชัดเจน KKU Res.1% และอาหารชุด ควบคุม แต่มีนักวิจัยหลายท่านที่ให้ความเห็นแตกต่างว่า ปริมาณของสารที่ให้ไม่ได้สัมพันธ์กับผลที่เกิดขึ้น และ บางครั้งกลับพบว่า หากมีการใช้ปริมาณมาก ๆ จะมีผล ยับยั้งการทำ�งานของภูมิคุ้มกัน (78 – 79) จากที่รวบรวม เอกสารมาทั้งหมดจะเห็นได้ว่า มีการใช้สมุนไพรชนิด เดียวบ้าง ผสมกันหลายชนิดบ้าง จึงมักเกิดคำ�ถามจากผู้ ใช้ประโยชน์เสมอว่า ในทางปฏิบัตินั้นควรจะทำ�อย่างไร ซึ่งเป็นงานวิจัยที่จะต้องดำ�เนินการต่อไป โดยเฉพาะการ ทดลองใช้ในพื้นที่จริง . (5) แนะนำ�ว่า ควรมีการใช้สารสกัดจากพืชผสมอาหารใน อัตราส่วน 0. J.

Diet 2w O. hydrophila Alexander et al. 1% Diet 3w O. 1. aspera 0. 500 mg i.p 4d O. d: Days KKU Res. columnare Rattanachaikunsopon and Phumkhachorn 800 mg/kg (26) A.1. 0. iniae Abutbul et al.1.1%.1%. rohita 10 A.p 28 d O. officinalis Ratio Diet NA Oreochromis sp 7 S. sanctum 10% i. 0.01.62 Trichodina sp. hydrophila Rao et al. ordifolia 6. 600 mg/ kg i.: Intraperitoneal injection. (16) T. catapa 800 ppm immersion indefinite O. oral. (38) R. Exposure Fish Weight (g) Pathogen References R. Herbal immunostimulants applied through immersion.1. 600. (77) NA: Not available.01. granatum 5. (40) 0.07 – Liu et al. 2013.05%.5. alginolyticus Kim et al. officinale 0. (14) 0.Table 1.1. i. mossambicus 50 A.07 – Xie et al. 0. niloticus 25 A. sativum 0.2%. niloticus 3. or injection for innate and adaptive immunity in aquatic organisms against diseases Herbs Concentrations Adm. 50. vera 0. 0. (56) O. olivaceus 547 LDV virus Harikrishnan et al. (69) body weight R. J.p. hydrophila Logambal et al. alba 0. w: Week. (17) A. 18(2) 263 .2%. Diet 10 w M. rosenbergii 1. tuberosum 200.p 8w P. hydrophila Christybapita et al. 0.4% P.4% E. (41) A. officinale 0.0% Diet 70 d L. mossambicus 50 A. Diet 10 w M. 0. niloticus 10 F. (64) T. 400. 0. 60. rohita 3 A.05%. 0. 0. rosenbergii 1. hydrophila Sahu et al.5% Diet 4w L.5% Diet 4w schlegeli 25 V. Chitmanat et al. (73) A.

Herunsalee A. (Eds.P. (4) Graslund S. Engstad RE.de/acms1/ conf6/ws9fish. Auro de Ocampo A. No. 1992. 9: 269 – 90. บทสรุป สาเหตุเบื้องต้นที่ก่อให้โรคระบาดสัตว์นํ้า คือ ความแปรปรวนของสิ่งแวดล้อม การจัดการเลี้ยงที่ไม่ ดี คุณภาพนํ้าและอาหารไม่เหมาะสม จึงจำ�เป็นอย่างยิ่ง ต้องมีการพัฒนาเทคโนโลยีการเลี้ยงให้เหมาะสมเพื่อให้ สัตว์นํ้าแข็งแรง โตเร็ว คุณภาพดี การใช้สารสกัดจากพืช สมุนไพรน่าจะเป็นทางเลือกในการแก้ไขปัญหาการใช้ยา ปฏิชีวนะและสารเคมีซึ่งไม่เป็นที่ต้องการของผู้บริโภค มีรายงานวิจัยหลายชิ้นที่ชี้ชัดว่า พืชสมุนไพรซึ่งมีฤทธิ์ กระตุ้นภูมิคุ้มกันหาได้ง่ายในท้องถิ่นและราคาไม่แพง สามารถกระตุ้นภูมิคุ้มกันทั้งแบบจำ�เพาะและไม่จำ�เพาะ ของสั ต ว์ นํ้ า มี ส รรพคุ ณ ควบคุ ม เชื้ อ โรคที่ ก ว้ า งขวาง ช่วยลดความเครียดของสัตว์นํ้าจากสภาวะแวดล้อมที่ไม่ เหมาะสม รวมทั้งเร่งการเจริญเติบโตและช่วยให้สัตว์นํ้า กินอาหารได้มากขึ้น แม้ว่ากลไกในการทำ�งานของสาร เหล่านี้ยังไม่ชัดเจน อย่างไรก็ตามต้องมีการศึกษาวิจัย พัฒนาสารกระตุน้ ภูมคิ มุ้ กันจากพืชสมุนไพรเพือ่ ควบคุม โรคระบาดในสัตว์นาํ้ โดยไม่กอ่ ให้เกิดผลข้างเคียงต่อสัตว์ นํ้าก่อนนำ�ไปใช้ในระดับฟาร์มเลี้ยงอย่างจริงจัง 7. Raa J. Yoshimizu M. Mahesh TC. Streptococcus iniae: an (11) aquatic pathogen of global veterinary significance and a challenging candidate for reliable vaccination. 24: 291 – 95. Herbal medicines in the treatment of fish diseases in Mexico. Fish Shellfish Immunol.agriculture. Jimenez EM. International Trade in Farmed Fish and Shellfish: the Impact of Disease Spread. Chandra S. Direkbusarakom S. J. เอกสารอ้างอิง (5) (6) (7) (8) (9) (1) Information Technology Center. 14: 23 – 5. M. Current research statue of fish immunostimulant. Mex. R. Antiviral activity of several Thai . Arthur. Robertson B. Impact of plant products on innate and adaptive immune system of cultured finfish and shellfish. Immanuel G. Preliminary studies to raise disease resistant seed (fry) of Indian major carp Catla catla (Ham. (2) Hill BJ.). 18(2) 264 6. Ezura Y. 2013. Thai. The use of immunostimulants to increase resistance of aquatic organisms to microbial infections. Aquaculture 1999. 122: 1 – 15.. 2012. Shankar VS. Aquaculture. (10) Available from: www. Balasundaram C. Vet. Sakai M. Babu MM. 2008. 39 – 50. Citarasu T. Harikrishnan R. Dey RK. Robertsen B. Proceedings of the First Symposium on Diseases in Asian Aquaculture. Holmstrom K. Aquacult. Fish Chimes 1995. Microbiol. 2009. 9/2011.KKU Res. Int.) through herbal treatment of spawn. Dhas SA. In: Shariff. A field (12) survey of chemicals and biological products used in shrimp farming. 1999. Modulation of the non-specific defence of fish by structurally conserved microbial polymers. Punitha SMJ. J. 172: 63 – 92. Department of Fisheries. pp.R. Rorstad G. Asian Fisheries Society. 2007. 1993. 317: 1 – 15. 2011. Vet.. Marine Pollution Bulletin 2003. Subasinghe. 16: 511–23. Ministry of Agriculture and Cooperatives. Sivaram V. Barnes AC. 46: 81 – 90. Wahlstrom A.htm (3) Agnew W. Philippines. Disease in Asian Aquaculture. Immunostimulating influence of herbal biomedicines on nonspecific immunity in Grouper Epinephelus tauvina juvenile against Vibrio harveyi infection. Fisheries Statistics of Thailand. Heo M.

Virucidal activity of some Thai traditional herbs against systemic external mesodermal baculovirus in tiger shrimp (Penaeus monodon). Application of garlic paste against gregarine infection in black tiger shrimp. Fish Shellfish Immunol. Wang A. Xie J. National Workshop on Fish and Shellfish Health Management. Murugan V. 22: 235 – 43. Available from: http:// www. The olive leaf extract .S.KKU Res. Thailand. Abstract. Kim MC. Heo MS. Citarasu T.. Res.ac.. 1998. 2007. In: Kane. (Eds. Thavornyutikarn M. 2010. Chutchawanchaipan W. Herbal biomedicines: a new opportunity for aquaculture industry. Heo J.chula. Animal Health 2010. J. J. Liu B. Influence of selected Indian immunostimulant herbs against white spot syndrome virus (WSSV) infection in black tiger shrimp. Technol. 2006. Sivaram V. Balasundaram C. Choutikarn N. Aquat. Caturla N. Kasornchandra J.research. Estepa A. Penaeus monodon with reference to haematological. in tilapia (Oreochromis niloticus) fingerlings. 1996 Feb 3 – 5. et al.. 18(2) (13) (14) (15) (16) (17) (18) (19) traditional herb extracts against fish pathogenic viruses. Rungdomneasdwong S. 1): 359 – 64. Aquacult. Immanuel G. Campbell RE. Kim JS. India.th/ rs_news/2553/N0010_03. 18: 403 – 14. CIFA. Baltimore. Effect of a mixed herb-enriched diet on the innate immune response and disease resistance of Paralichthys olivaceus against Philasterides dicentrarchi infection. Fish. Micol V. A. Effect of Punica granatum solvent extracts on immune system and disease resistance in Paralichthys olivaceus against lymphocystis disease virus (LDV). Fish Shellfish Immunol. Fish Shellfish Immunol. Rojtinnakorn J. Xu P. J. 21: 372 – 84.html Tummarongkongsatid A. Lilley JH. biochemical and immunological changes. Perez-Fons L. Perez L. Effective of Thai herbs extracts to inhibit bacterial pathogens in Giant freshwater prawn (Macrobrachium rosenbergii). Effects of anthraquinone extract from Rheum officinale Bail on the growth performance and physiological responses of Macrobrachium rosenbergii under high temperature stress.com. Citarasu T. S. Harikrishnan R. Han YJ. Onthong K. He Y. Tongdonmuan K. On the use of herbal materials for managing diseases and health conditions of 265 (20) (21) (22) (23) (24) (25) fish during sustainable aquaculture practices. Rout N. et al. The proceedings of 35th Kasetsart University Annual conference.L. Nunsong W. Sci. The use of crude extracts from traditional medicinal plants to eliminate Trichodina sp. 2010. Ge X. Coastal Aquatic Animal Health Research Institue. 27(Suppl. Available from: http://www. Direkbusarakom S. Int. 29(1): 49 – 57. 1(2): 192 – 200. Bangkok. Kim MC. Tangtrongpiros J. Poynton. Proceedings of the International Symposium on Aquatic Animal Health. Chulalongkorn University. 2010. Harikrishnan R. Penaeus monodon.). The use of natural products in the treatment of EUS (Epizootic Ulcerative Syndrome). Tech. Bhubaneswar. Thai. Kim SJ. Division of Research Development and Promotion. 29: 668 – 73. Han YJ. 1997. Mas V. White Stool Disease. 2005. Richards RH. Fish Pathol. Balasundaram C. USA.shrimpcenter. 1996: 31: 209 – 13. Songklanakarin J. Chitmanat C. Dey RK. 2013.

Das BK. KKU Sci. J. 2002. Mukherjee SC. (34) Rao YV. Logambal SM. Hydrobiologia 2000. Mukherjee SC. In vitro Efficacy of the Antifungal Activity of Some Thai Medicinal- Plants on the Pathogenic Fungus. Indian J Exp Biol. Aeromonas caviae and Aeromonas sobria.lib.ku. 2008: 36 (Supplement): 1 – 10. 66: 129 – 36. [Internet]. 18(2) 266 (26) (27) (28) (29) (30) (31) exhibits antiviral activity against viral haemorrhagic septicaemia rhabdovirus (VHSV). Trop. Pradhan J. Mishra BK. Exp. 23: 249 – 59. 430: 113 – 20. Aquac.aquathai. Kusucharit N. Wongphathanakul W. Kitancharoen N. Phumkhachorn P. Thai. Biol. Limpoka M. Michael RD. J. 23: 80 – 86. Anti-bacterial activity of 41 Thai medicinal plant extracts against infectious-catfish Bacteria. p. Udomkusonsri P. 1999. 42 p. cited 2012 Sep 7]. (35) Divyagnaneswari M. Chakrabarti R. Christybapita D. Venkatalakshmi S. 2007. Michael RD.php. Immunostimulatory effect of leaf extract of Ocimum sanctum Linn. Rattanachaikunsopon P. Michael RD.ac. Enhancement of nonspecific immunity and disease resistance in Oreochromis mossambicus by Solanum trilobatum leaf fractions. 75(6): 1431 –37. pdf (32) Logambal SM. Appl. 153. Stimulation of immunity in Indian major carp Catla catla with herbal feed ingredients. Wadbua P. J. Trongvanichnam K. India. (37) Thawonsuwan. Siri S. Immunostimulatory effect of Azadirachtin in Oreochromis mossambicus (Peters). Indian J. Fish Shellfish Immunol. J. Effect of Traditionally Medical Plants to Inhibit Aquatic Animal Bacteria. Pani PK. Thai. Potential of Chinese chive oil as a natural antimicrobial for controlling Flavobacterium columnare infection in Nile tilapia Oreochromis niloticus. Antiviral Res. Sahu BB. Ichthyol.org/index. Chantaranothai P. Aeromonas caviae. Petjul K. Fisheries Science 2009. 2012 [updated 2010 Jul 10. 16: 1 – 10. Master of Science Thesis in Biochemisty. Available from: http://www.th/KUCONF/KC4503027. 38: 1092 – 96. Immunostimulation by leaf extract of Ocimum sanctum Linn. 2007. Rajamangala University of Technology Isan Kalasin Campus. Saprolegnia parasitica H2. The Sixth Indian Fisheries Forum. 37(11):1097 – 100. Available from: http://www http://www. Studies on the immunostimulatory effect of certain plant extracts on fish. (39) Nguyen TTT. Sarangi N. Murjani G. 2001. Fish Shellfish Immunol. Klangkaew N. 18: 327 – 34. Antibacterial and Phytochemical Studies of 20 Thai Medicinal Plants against Catfish-Infectious Bacteria. J. Abstracts: AH-13. Wadbua P. 2013. Effect of Allium sativum on the immunity and survival of Labeo rohita infected with Aeromonas hydrophila. Michael RD. in Fish. 2000. Graduate School. in Oreochromis mossambicus (Peters). 2005. . (33) Venkatalakshmi S. Wiriyaumpaiwong P. Efficacy of Oil Macerated Garlic Extract on Immune Responses and Diseases Resistance in White Shrimp (Litopeneaus vannamei Boone). Khon Kaen University.Research Report.KKU Res. Mumbai. in Oreochromis mossambicus (Peters). 2005. (38) Sahu S. Neem (Azadirachta indica) extract as an antibacterial agent against fish pathogenic bacteria. (36) Das BK.

Su Y. Johansen A. Jeney Z. Fish Shellfish Immunol. Anim. 8: 308 – 13. Dinakaran MR. Aquaculture 2006. Yin J. Arda N. 281: 5 – 11. Enhanced resistance against Edwardsiella tarda infection in tilapia Oreochromis niloticus by administration of protein-bound polysaccharhide. Cyprinus carpio. and protection against Aeromonas hydrophila. Adams A. Citarasu T. Racz T. 267 (46) Duncan PL. (41) Christybapita D. Murugadass S. 1996. 88: 99 – 106. 114: 97 – 101. (47) Gildberg A. Whangchai N. Fish Shellfish Immunol. 253: 39 – 47. Meng-Umphan K. 2005. Marian MP.aquathai. Liu B. 1790) Available from: http:// www. Physiol. Oral administration of Eclipta alba leaf aqueous extract enhances the non-specific immune responses and disease resistance of Oreochromis mossambicus. Sci. Effects of four species of herbs on immune function of Carassius auratus gibelio. Roongkamnertwongsa S. Bøgwald GAJ. 237: 9 – 20. Jeney G. India. Kim M. Xu P. Jeney G. Isolation of acid peptide fractions from a fish protein hydrolysate with strong stimulatory effect on Atlantic Salmon (Salmo salar) head kidney leucocytes. (49) Harikrishnan R. Han Y. (48) Minomol M. 2009. et al. Jun X. Effect of feeding Spirulina on specific and non specific immune response of channel cat fish. 23: 840 – 52. 10: 36 – 40. 26: 140 – 45. J. Growth and immune response of juvenile greasy groupers (Epinephelus tauvina) fed with herbal antibacterial active principle supplemented diets against Vibrio harveyi infections. 2003. Pan L. He Y. Health 1996. Heo M. Jeong HD.org/web/images/ArticleImage/ 2010/20101015/00819. (45) Park KH. Immanuel G. J. Zhou Q. Oreochromis niloticus. Chinese herbs (Astragalus radix and Ganoderma lucidum) enhance immune response of carp. MS University. . Effects of Crude Extract Andrographis paniculata on Blood Component. Stenberg E. Promya J. Fish. 16(6): 612 – 21. (52) Yin G. Innate immune response and disease resistance in Carassius auratus by triherbal solvent extracts. B. 2013. Ardo L. Comp. Babu MM. M. Klesius PH. Immune system and Disease Resistance in Seabass (Lates calcarifer Bloch.pdf (44) Kumprom T.KKU Res. 2009. Thompson KD. China 2003. 2011. (42) Sivaram V. 141: 135 – 43. Wu Z. Effects of anthraquinone extract from rhubarb Rheum officinale Bail on the crowding stress response and growth of common carp Cyprinus carpio. J. KKU Res J. (53) Chen X. Kim J. 27(3): 508 – 15. Aquat.Aquaculture 1996. Candan A. 18(2) (40) Xie J. Effect of two Chinese herbs (Astragalus radix and Scutellaria radix) on non-specific immune response of tilapia. Ethnopharmacol. (43) Roongkamnertwongsa J. (51) Yin G. Effects of Spirulina platensis and Cladophora sp. Chinese. Aquaculture 2008. on Immunity Stimulating Capacity and Color Improvement of Goldfish (Carassius auratus). Li L. Aquaculture 2004. Divyagnaneswari M. (50) Dugenci SK. Some medicinal plants as immunostimulant for fish.Phil Dissertation. 2007. Culture of Gold fish Carassius auratus using medicinal plants having immunostimulant characteristics. J. 2012. Balasundaram C. Biochem. Jeney Z. Chitmanat C. Fish Shellfish Immunol.

Lancet 2003. Chitmanat C. Korean Soc. 12: 121 – 30. Yamamoto TR. Zhang HN. Effect of glycyrrhizin on rainbow trout Oncorhynchus mykiss leukocyte responses. by the long-term . 68: 951 – 56. Assessment of dietary supplementation with carvacrol or thymol containing feed additives on performance. Nakashima I. Augmentation of non-specific protection in African catfish. 1995. 41: 141 – 52. Planta Med. Journal of Fisheries Technology Research 2011. National workshop on fish and shellfish health management. Yoshida T. (57) Kaewtapee W. (55) Chiu PY. Enhancement of chemotactic activity of yellowtail (Seriola quinqueradiata) leucocytes by oral administration of Quillaja saponin. Sin. Kim KJ. Anti-tumor and immunoregulatory activities of Ganoderma lucidum and its possible mechanisms. MengUmphan K. Kim YG. Isobe K. Modulation by (62) (63) (64) (65) (66) (67) (68) glycyrrhizin of the cell-surface expression of H-2 class 1 antigens on murine tumor cell lines and normal cell populations. Wu Z. In vivo antioxidant action of a lignanenriched extract of Schisandra fruit and an anthraquinone-containing extract of Polygonum root in comparison with schisandrin B and emodin. Das BK. Ainsworth AJ. Bhubaneswar. Hamoguchi M. intestinal microbiota and antioxidant status of rainbow trout (Oncorhynchus mykiss) Aquaculture. 1998. 25: 1387 – 95. Rajabhat Chiang Mai Research Journal 2011. Poon MK. Rabenau H. Kim M. 70: 405 – 410. Kusda R. Yoshida T. CIFA. Stavrakakis S. (61) Zhang YH. Influences of traditional Chinese medicine on non-specific immunity of Jian carp (Cyprinus carpio). 18(2) 268 (54) Jian J. India. 2004. Inglis V. (59) Cinatl J. Bauer G. Effect of Achyranthes aspera on the immunity and survival of Labeo rohita infected with Aeromonas hydrophila. (60) Lin ZB. 2002. Use of herbs as supplementary fed for growth enhancer in tilapia. Fujiki M. Jyotyrmayee P. Marsden MJ. et al. Azadirachtin – An immunostimulant in Oreochromis mossambicus (Peters).KKU Res. Hatta H. Ninomiya M. 2013. Ding L. (56) Rao YV. Abstract. Logambal SM. Steiner T. Jang SI. Effects of Babbler’s Bill leaf (Thunbergia laurifolia Linn) crude extract on Glutathione S. an active component of liquorice roots. Glycyrrhizin. 33: 263 – 71. Effect of glycryrrhizine against streptococcal infection of young yellowtail. Fish Shellfish Immunol. Chaibu P. Seriola quinqueradiata (in Japanese). β-glucan inhibitable zymosan receptor on channel catfish neutrophils. 20: 263 – 73. 2006. Promya J. Fish Shellfish Immunol. and replication of SARS associated coronavirus. 5:87 – 96. 361: 2045 – 46. Ko KM. 2004. In Press. Chandra P. 5: 325 – 27. Immunology 1990. Margaroni M. Triantafillou E. Doerr HW. Vet. Morgenstern B. 38: 239 – 43. J. Immunopathol. Edahiro T. Acta Pharmacol. Chakrabarti R. Clarias gariepinus (Burchell). Secombes CJ. Microbiol. Mak DH.transferase and Acetylcholinesterase enzymes in Silver Barb (Barbonymus gonionotus) exposed to paraquat. Fish Shellfish Immunol. J. Michael RD. Kruger R. Immunol. Suisanzoshoku 1990. Mavridis S. 16: 185–91. 1997. et al. Choi MS. Giannenas I. Rahman SM. Nagase F. (58) Boonprasert W. 1994.

. Health 2008. Hematological and biochemical parameters in common carp. 18(2): 106 – 111. Balasundaram C. Brazani O. 222: 41 – 50. Aquaculture 1999. Zilberg D. Aquaculture 2004. Anim. Ramalingam VK. Use of Rosmarinus officinalis as a treatment against Streptococcus iniae in tilapia (Oreochromis sp. Vincy Bai VC. Michael RD. Sakai M. 2002. Bai SC. The immunomodulatory effects of levamisole on rainbow trout. Fish Dis. 1995. J. 1994. growth and bacterial load of Penaeus monodon post larvae. 2003. Aquaculture 2004. following herbal treatment forAeromonas hydrophila infection. NJ. In vitro and in vivo Studies of the use of some medicinal herbals against the pathogen Aeromonas hydrophila in goldfish. Aquac. Prasad PK. Alexander CP. Cyprinus carpio. J. Abutbul S. Palavesam A. Thai. (Eds. In: Stolen. Marian M. Effect of butanolic extracts from terrestrial herbs and seaweeds on the survival. Golan-Goldhirsh A. Ehgstad RE. 18: 195 – 98.). 236: 53 – 65. 269 (74) Immanuel G. Balasundaram C. 20: 165 – 76.).KKU Res. . SOS Publications. Thuy NTT. Aquat. (77) Kim KH. Atsuta S. 25: 93 – 8. (76) Chitmanat C. 83 – 99. Naresuan University Journal 2010. Aquaculture 2003. T.C. Fish Pathol. Hwang YJ. Harikrishnan R. (79) Kajita Y. Nisha RM. Water soluble fraction of Tinospora cordifolia leaves enhanced the non-specific immune mechanisms and disease resistance in Oreochromis mossambicus Fish Shellfish Immunol. 11: 583 – 95. The sixth Indian Fisheries Forum.S. 2013. J. J. Kobayashi M. India. 1990. (75) Citarasu T. 180: 13 – 21. 2010. Harikrishnan P. Kirubakaran CJW. (78) Robertsen B. pp. Jørgensen JB. β-glucan as immunostimulants in fish. Fletcher. Int. Babu MM. Oncorhynchus mykiss. Marian PM. Studies on the immnostimulatory effect of certain of certain plant extracts on fish. Influence of the antibacterial herbs. Resistance to Vibrio alginolyticus in juvenile rockfish (Sebastes schlegeli) fed diets containing different doses of aloe. 18(2) (69) (70) (71) (72) (73) oral administration of immunostimulants. Fish Welfare. 29(5): 765 – 72. Solanum trilobatum. Andrographis paniculata and Psoralea corylifolia on the survival. Modulators of Fish Immune Response. 1. Fair Haven. Mumbai. Mukherjee SC. growth and pathogen (Vibrio parahaemolyticus) load on shrimp Penaeus indicus juveniles. 238: 97 – 105. Raja Jeya Sekar R.