You are on page 1of 9

t

'DNLERTARHS OLARAK PROF.' DR. . HKMEt TANYVVE TRK DN TARH ALIMALARINA KATKISI*
Prof. Dr. Harun GNGR
Yurdumuzda gerek slam ncesi Trkdini, gerek gnmz dini hareketleri konusunda aratirmalar yapm ve bu hususta eserler mey~a getirmi ilim adamlarnn banda Hikmet Tanyu gelmektedir. Ancak Tanyu'nun Trk. Dini Tarihi konusundaki almalarna gemeden nce, ksa da olsa Trk Dini Tarihi ile ilgili almalaragz atmak gerekir . lkemizde Dinler Tarihi almalarnn balangc olduka yenidir. z.ellilqe Orta Asya Trk dini inanlari hakkndaki aratrmalar; kaynak yetersizlii; Trk kavimlerinin ok geni bir corafi alanzerine yaylm olnalar ve muhtelif Trk ~avimlerinin farkl zamanlarda fark inan.lara sahip olmalar sebebiyle dn oldugu gibi bugn de yetersiz kalmaktadr. Bu konuda yaplan almalarn ounun konusunu ise, slam ncesi Trk dininannn geirdii evreler, mahiyetve znden daha ok, ona verilen veya verilmesi gereken ismin ne olduu hususu oluturmaktadr. . in kaynaklannn verdii bilgiler bir yana braklisa, Trk dini ile ilgili. ep. zl bilgilere vn. yzylda Orhun Nehri kenarna dikilmiolan Orhun Kitabeleri'nde rastlamaktayz. Bu abidelere Trk dini ile ilgili olarak tannnn birka vasf yannda Tenri- lduk, Yir-sub, Umay terimleri tikredilerek Trk dini sisteminin temel esaslan verilmekte ve dikotomk bir karakter arz eden Trk kozmogonisi ~'ze kk tenri asra yagz yir khndukda ekinara kii ogl klnm"! cmlesi ile zl bir ekilde ifade edilmektedir .. Kitabelerde verilen bilgiler dnda, slam ncesi Trk diniinanlan hakkndaki bilgilere X. yzyldan itibaren klasik slam tarih ve coraf ya-

* Bu makale, 16 Haziran 1995 tarihinde, Aikara lahiyat Fak~.ltesi Yunu~ Emre Konferans Salonunda DirilerTarihi Dernei tarafndan dzenlenen "Olmnn Unc Ylnda Prof. Dr. Hikmet Tanyu" konulu anma programna tebli olarak sunulmutur. . Talat Tekin, Orhun Yazitlar, Ankara, 1988, s. 8.
,.

522

HARUN GNGR

clar ile seyyahlan'n eserlerinde' rastlamaktayz. zellikle yaadklar ada mevcut Trk inanlan ile ilgili bilgi veren bu tarihi ve seyyahlardan baz~ann zikretrnek g~rekirse; Avfi, bn-i Hurdadbih, bn-i Bavkal, , Mes'di, Makdisi, Birum, Ibri Nedim, Yakbi, ibn Fazlan ... vb. saymak yeterlidi2.'; , slam ncesi Trk dini inanlan iakknda en geni bilgileri itil (Volga) Bulgarlarna gnderilen elilik heyeti ierisinde yer alan bn Fazlan'n Seyahatnanesi'nde bulmak mmkndr. Oguz, Peenek, Bakurt, Bulgar ve Hazarlar'n hayatn anlatan bn Fazlan, '~ilerinden biri zulme urar veya sevmedii bir ey grrse ban semaya kaldnp Bir tanr der. Bu, Trkede BirAllah demektir., Zira Trkede "Bir"vahid,"Tann" ise Allah anlamna gelir" demektedir3 ok geni olmamakla birlikte Mervezi ve Ebu Dlef de yazdklanseyahatnaelerde konu ile ilgili bilgiler vermilerdir. Ibn Fazlan dahil daha nce ismini zikrettiimiz btn bu tarihi, co'rafYac ve seyyahlarn verdikleri bilgilerin ou detayl ve, teknik aratrmalann yerinebasit gz~mlere dayanmakta olup, kk bir gruba, ait olan' bir inann btn Trk kavimleri iin genelletirilmi' olmas sebe,. " biyle her zaman tart~aya ak zellikler tamaktadr. ' Trklerin slam kabullerinden sonra" Kagarl Mahmud'un 10721074 yllannda kaleme ald Divan Lugati't-Trk adl eseri ile daha sonra vcuda getirilmi' olan DedeKorkut hikayeleri de slam ncesi Trk dini inanlan hakknda verdikleri bilgilerden dolay olduka nemlidir. Bu konuda SryaniMihail ve Ebu'l-Ferec'in (Barhebreaus) de eserlerini zikretmek gerekit. Trkler Mslman olmadan nce Bridizm, Hristiyanlk, Maniheizm, , Musevilik vb. bir okdini kabul etmi olmalanna ramen bu dinlerden hi biri onlarn soy ktklerini deitirerek Tevrati bir soy kt ediimelerine sebep olmamtr. Ancak slam kabulonlar ,eski inanlarnn reddi yamnda, onlarla ilgilenmenin de gereksiz olduu dncesine itmi, , dinler tarihi ile ilgili bilgilersadece Kur'an'da zikredilen dinlere mnnasr kalmtr. Byle olmakla birlikte 'yine de biz Selukludnemi medreselerinde Dinler Tarihi ile ilgili bir dersin okutulup okUtulmadm bilmiyoruz. Osmanl mparatorluu'nun balang ve gelime dnemlerinde de medrese ders programlarnda byle bir derseyer verilmemitir. Ancak XIX. yzylda Avrupa'da balayan Dinler Tarihi almalar Osmanl 1i -

'

"

2. Daha gen~, bilgi iin baknz; Ramazan een, slam Corafyaclanna Gre Trkler ye Trk U1keleri, Ankara, 1985. 3. bn Fazlan Seyahatnamesi, Hzr., Ramazan een, stanbul, 1975, s. 31; Rzaeddin Fekreddinev, Bolgar ve Kazan Trkleri, Kazan, 1993, s. 46-48. 4. Bkz. Harun Gngr, "Sryani Kaynaklanna gre Trklerin Menei, Dini nan ve Adetleri", Trk Dnyas Aratrmalan,istanbul, 1986, Sa. 40, s. 77-87. '
i

PROF. DR. HKMET TAN'YU'DAN GNMZE DNL,ERTARH...

523

kesinde de etkisini gstermi, Dfuiilfnftn Edebiyat Fakltesi programna "Tarfh-i Umumf ve lm-i Esatfr-i Evvelfn" dersi konulmu, II. Merutiyetin ilanndan sonra da Tarih-i Din-i slam ve Tarih-i Edyan dersleri verilmeye balanmtr. lkemizde ilk Dinler Tarihi Ahmet Mithat Efendi (1844-1912) tarafndan 1911-1912 yllanhda yazlmtr. Ne var ki, bu kitapta Budizm, Konfyanizm, Musevilik, Hristiyanlk vb. qinlere dair bilgiler verilirken Trklerin slam ncesi dinlerinden sz edilmedii gibi, yine Trklerin yukanda ad. geen dinler1e temasndan da hi sz edilmemtir. Ancak bu kitapdan sonra Trk Tresi ve Trk Medeniyeti Tarihi adl eserinde eski trk dinine byk bir yer vermi olan Gkalp, "Avrupa alimleri, eski Trk.Dinini amanizm'den ibaret zannederler. Halbuki a. manizm eski Trk dini sistemleri deil, sihr sistemltiridir"6 diyerek nemli bir gerei dile getirmitir. Gka1p'in balatt bu almalar Kprl7,nan8, Kafeso1u9, Tanyulo, gelll tarafndan devam ettirilmi~ tir. . .Abdlkadir nan'n almalan bir yana braklrsa, dier aratrmac"" lar sadece vecd ve istirak teknii olarak nitelendirilen amanizn'in bir din olmad, zellikle de eski Trk dinine bu adn verilerneyecei grnde birlemektedirler. Aslndanan da amanizm adl kitabnda Trklerin bugnk amanizmd,en daha gelimi bir ananizmi kabullendiklerini ifade etmesine ramen, Eski Trk Dini Tarihi adl eserinde yine de . "tibari amanizm" ifadesini kullanmaktadr12 . Gnmzde Batda Trk dini tarihi ile ilgili .olarak Jean P~lUIRoux ve Mircae Eliade'n almalanndan da sz etmek yerinde olacaktr. Roux, Orhun Kitabeleri'ni esas alarak yapt almadaTrk dinini Dv.Iei ve Halk Dini olarak ,ikiye ayrmaktaB, devletin temsil etti,i dinin . Tann etrafnda merkezletiine dikkat ekmekte, eski Trk dininin birok

5. Hikmet Tanyu, "Trkiye'de Dinler Tarihi'nin Tarihesi, I", A.. lahiyat Fakltesi Dergisi, Ankara, 1961,VIll, s. 109. . 6. Ziya Gkalp, Trk Medeniyeti Tarihi, (Hzr., Kazm Yaar Kopraman - smail Aka), stanbul, 1976, s. 117. .. . 7. M. Fuad Kprl, Trk Tarih-i Dinisi, Darlfnun ilahiyat Fakltesi Talebe CemiyetiNeriyat, stanbul, 1341. [1925] . 8. Abdlkadir nan, Tarihte ve Bugn amanizm, Il. Bask, Ankara, 1972; Eski Trk Dini tarihi, stanbul, 1976.. . . 9. bralim Kafesolu, Eski Trk Dini,'Ankara, 1980. . . .. 10. Hikriet Tany'u, Trklerin Dini Tarihesi, stanbul, 1978;.Islamhktan Once Trklerde Tek Tann Inanc, Ankara, 1980. 11. Balaeddin ge!, Dnden Bugne Trk Kltrnn Gelimealan, stanbul 1988, s. 697-756. 12. nan, Eski Trk Dini..., s. 2. . 13. Jean Paul Roux, "La Religion des Turcs de I'Orkhon des VII et VILLSiecl~s", RHR, Paris, 1961, 1, s. 7.. .

, 524

HARUN GNGR

yndenamanizmi atm kabuletmesine ramen yine de eski Trk di, nini amaizim olarak isimlendirmektedirl4 Buna ramen 1984 ylnda kaleme ald ve Trkeye Trklerin ve Moollarn Eski Dini adyla evrilen kitabnda ise Roux, Trklerin din konusunda ikiyzl (n:ypocrite) davrandm ifade etmektel5, aldrgan.ve kan dkc bir kavim olan Trklerin lmden de en. ok korkan bir millet olduklar 16 gibi tamamen indi ve ilmi olmayan bir yargyla konuyu ele almaktadr. Hi phesiz kitabn dikkat ekici zellii sadece bu olmayp Trkiye Yazarlar Birlii ta-. rafndan 1994 eviri dl de kazanan kitapta Dinler Tarihisi olarak Hikmet Tanyu'nun en nemli kitaplanndan biri ola slamIktan nce Trklerde Tek Tanr nanc kitabna yer verilmedii gibi dier aratrmaclarn da almalarna ye,r verilmemitir. Eliada ise, TrklerinGk~Tani'ya inandklarm17,.yine Rouxjya dayanarak Ma'eri uur'un br ifadesi olan Tannmn imparatorluklann paralanmasna paralelolarak oaldmjfade etmektediris. Yukarda zetlemeye altm bu durumdan ve zellikle de bu noktadanhareketle Tanyu'nun Trk kltr erevesi iindeslam ncesi ve sonras Trk dini tarihine katklarndan, onun Trk dini tarihi aratrmalanndaki mmtaz yerinden bahsedebiliriz. Ancak bu konuya da gemeden nce, onun yaynlanmi eserlerini zikretmek gerekir. Merhum Tanyu'nun yaynlanm eserlerini iki ana balk etrafnda toplayapiliriz. , .
,

I.' Kitaplar
,

a- Dinler Tarihi ile lgili Kitaplan 1- Ankara ve evresinde Adakve kltesi Yaynlan, Ankara, 1967. Adak Yerleri, A.. lahiyat Fa-,

2- Trklerde Tala lgili nanlar, A.. lahiyat Fakltesi Yaynlan, Ankara, 1968, (2. Bam), KltrBakanl Yaynlar; Ankara, 1987. 3- Dinler Tarihi Aratrmalar, Ankara, 1973. A.. lahiyat Fakltesi Yaynlar,

..

4- Yehova ahitleri, Diyanet leri Bakanl Yaynlan, Ankara, 1973, (2. Basm), Ankara, 1980.
14. Roux, a.g.m.,II, s, 230, 15, Jean- Paul Roux, La religion des Turcs et des Mongols, Paris, 1984, s, 43, 16, Roux, a.g.m., II, s, 230, 17, Mircae Eliade, Traite d'Histoire des Religions, Paris, 1974, s, 62-66, 18. Mircea Eliade, Histoire des Croyances et des dees religieuses, Payot Paris 1983, III, 12, '

PROF. DR. HKMET TANYU'DAN

GNMZE DNLER TARH

o..

525

5- TarihBoyunca Yahudiler ve Trkler, Bilge Yaynlan, 1976, II. Cilt, (Geniletilmi 2. Basm), Bilge Yaynlan, istanbul, 1979. 6- Trklerin 1987. .' . Dini Tarihesi, Trk Kltr Yaynlan, stanbul,

7- slamIIktan nce Trkler'de Tek Tanr fuanc, A.. lahiyat Fakltesi Yaynlan, Ankara; 1980, (2. basm), Boazii Yaynlan, sta1bul, 1986. 8- Nuh'u Gemisi (Ar Da) Ermeniler, Yz, Burak Yaynevi, stanbul, 1989. 9- slam Dini'nin nevi, stanbul, 1989. b- Dier kitaptan 1- Trklk Dmanlar . stanbul, 1945. Btn Olaylarn

ve Allah'a nananlar,

Burak Yay-

ve Gerek Demokrasi,

2- Trk Genliinin Kkreyi' (Trk Milliyetiliinin Davas ve Hedefleri, Komnist ve Komnistlerin Tahlil' ve Tenkidi), Ankara, 1947. 3- Trkln Davas ve Trkiye'de , . kenceler,

Kayseri, 1950.

4Ziya Gkalp ve Yeni Trkiye'nin > 5- Niin Komn~st Oluyorlar, 6- Atatrk 1961. ve Trk

Hedefleri, Ankara, 1956.

Ankara, 1958. (Orkun Yaynlar), AnkarGl;,

Milliyetilii, .

. 7- Ziya Gkalp ve Trk Milliyetilii, bul, 1962. '. .1

(Toprak Yaynlar), s'tan-

8- Tevfik Fikret ve Din,.Anda Yay., stanbul, 1972. 9- Ziya Gkalp,Kzl Elma, (Hazrlayan: Hikmet Tanyu), Kltr Bakanl yay., Arikara, 1976. . 10. Trkemiz, 3 cilt, (H. Fethi gzlerile birlikte yazmtr v~ Orta okullann resmi ders kitabdr), (14; Basm), stanbul, 1976. '. 11- Ziya Gkalp Kronolojisi, Kltr Bak. Yay., Ankara, 1981.

"

526 c- iir Kitaplan

HARUN GNGR

1- Cihan inde Bir Cihan, Cenk Yaynlan, 1980. 2- Atatrk in iirle~, zleyi Yaynlan~Ankara, 1981.

3- nsan-ve Dnya, Emel Yaynlan, Ankara, 1978.

ll- Makaleler
Hikmet Tanyu'nun eitli dergi ye gazetelerde yazd ilmi ve siyasi yazlarla kongrelerde sunduu ilmi nitelikte olan bir ok sayda inceleme, aratrma ve makaleleri yaynlanmtr. Aynca Onun slam Ansiklopedisi veTrk Ansiklopedisi'nde Dinler Tarihi konulanyla ilgili yazm olduu ansiklopedi maddeleride vardr. ./ Merhum Hoca'nn zellikle Dinler Tarihi ile ilgili eserleri metot asndan ele aldmzda, onun, eserlerinde deskriptif, fenomenolojik, karlatrma ve filolojik metotlan. baanl bir biimde uyguladn, bununla 'birlikte yine de aratrma ve incelemelerinde metottarJ. ziyade muhtevaya arlkverdiini grmekteyiz. (Bu zikredilen hususlar, yukarda ad geen kitaplar incelendiinde grlecektir). . Kanaatimce, merhum Hoca'y daha iyi anlayabilmek ve onun Trk dini tarihine bakn tesbit edebilmek iin, kk bir kitapk halinde yaynanm olan, Trklerin Dini. Tarihesi isimli kitabn iyi deerlendirmek lazmdr. Ben bu yazmda ad geen kitabdeerlendirecek ve yeri geldike de dier kitap ve makalelerinden sz edeceim. . .B~rada neden dier kitaplan deil de bu kitab deerlendirmeye aldm hu'susunda bir soru akla gelebilir. Bu spruya yle cevap vermek uygundur .. 1- Merhum Hoca'nn bu kitapta ortaya koyduu ve ileri srd grlerin hemen hepsi gelien artlar ve daha sonraki almalar sonucunda. dorulanmtr. . 2- Trk siyasi tarihi nasl bir btnlk arz ,ediyorsa, Trk dini tarihi de ayn btnl ifade etmektedir. Zira, Hocam kitabnda dini, tarihilerin sadece. tarihi bir fenomenolarak kabul etmelerine kar, onun sadece tarihi. bir fenomen olmadn, bir inan, pratik ve ahlaki deerler btn olandinin, translistorique (= tarihi aan) bir ynnn de bulunduunu :'!11latmaya gay.ret etmektedir. Bu husus sadee zikri geen kitapta deil ISlamhktan Once Trklerde Tek Tanr Inanc adl eserde. de kendini gstermektedir. te dinin bu ekilde alglan ve kavran dinin anlalmas hususunda tarihilede dinler tarihileri arasndaki fark da ortaya koymaktadr.
i.

PROF. DR. HKMET TANYU'DAN GNMZE DNLER TARH ...

527

Eski T~k dininin Monoteizm19 olduunu kabuleden Tanyu, sz konusu kitabnda eski Trk dini ile ilgili almalarda yaplan balca iki yanl zerinde , durmaktadr. Bunlar:
.

.....

1- Altay ve Yakut manevi inancm, btn olarak eski Trk iminc . eklinde kabul etmek, bunlar eski Trk dini ile zdeletirmek. Halbuki burada unu ifade etmek gerekir ki, ok nceleri anayurttan aynlan Yakutlar kuzeye ekilmi ve Trklerin tarihi hayatna katlmamlardr. 2- Eski trk dinini amanizn olarak kabul ve. takdim etmek (s. 9). Gnmz Trk aratmiaclar bir yana, Batl aratrmaclar; Eliade, Coulino ile Gennep vb. tarafndan amanizm'in bir din olmad ak bir biimde ortaya .konulmu olmasna ramen, hala Trkiye'de neyin din olup olmadim, neye diri denip denilmeyeceini bir trl kavramak istemeyen kimselerce amanizm'in ilk Trk dini 9larak kabul edilmesi ilgintifo. . .. / Sadece Trk' lkelerinde deil; dnyann birok blgesinde rastlan- . lan, bysel bir t<\kmpratik ve. terapi uygulamalar ym olarak karm.za kan amanizm konusunda "amanlk diye bir ad ve din yoktur" diyen merhum Tanyu, Abdlkadir nan' eski Trkdinini apanizm olarak niteledii, Gkalp'i de Trk dinini Toyonizm olarak takdim ettii iin el~tirmektedir. Merhum Tanyu, baz Trk kabilelerinin Tobalar' da olduu gibi Budizm'i; Gagauzlar'da olduu gibi Hristiyanl; Hazarlar'da olduu gibi Karai1ii benimsemi olmalanna ramen, asl ana kitlenin daha nce eski Trkdininde, sonra da Mslmanlk'ta karar kldn belirtmekte'bu kabul ediin sebeplerini ve daha sonra ksa.da olsa Mslman Trklerce kurulan devletleri ayn ayn ele alp onlarla ilgili bilgiler vermektedir (s. 123-132): Yaynland dnemde, zellikle Trkjye' de baz evrelerce byk bir tarihi keif takdim edilen Arthur Koestler' in 13. Kabile (La Treizme Tribu, I'empire Khazar et son Heritage) adl eserini eletiren Tanyu, Hazarlar'n eitli'devletlerle ilikileri zerindedurmakta, tam bir Yahudi ml?zhebi olmayan Karamkle Ortodoks. Yahudilik arasndaki farklan tek
,

19. Konu ile ilg\li daha geni bilgi iin bkz., Hikmet Tanyu, slamktan nce Trklerde Tek Tann Inanc, stanbul, 1986. . . . 20. Din tanmlan hakknda bkz., Yves Lambert, "La "Tour de Babe!" des Definitions de la Religion, Social Compass, Louvain- La Neuve. (Mars, 1991),38, (1), 73-85.
./

528

HARUN GNGR

tek saymakta, Koestler' in konuyu bilinli olar;k saptirdn anlatmaktadri. (s. 72-73).

,
Tanyu, kitabnda sadece Karailere deil, Hristiyan Trklere rne.\c te'kil etmesi asndan, Gagauzlar'a dll' yer vermi, eldeki mevcut kaynaklara gre onlarn soy, din, dil, ve yaadklar blgeleri de anlatm, zellikle de Gagauz imfnlarmn Hristiyanhktan' aynld noktalara dikkat ekmitir (s. 98-99). Merhum Tanyu szkonusu kitabmn Din ve Medeniyet blmnde sonyllarda tartma,konusu yaplan ve gndemde tutulmayaalilan din-milliyet ilikisi zerinde durarak islam Iman koruya~ milliyetilie asla kar deildir JTrkiyeli baz kiilerin Trkl ve Trk milliyetiliini inkar da sapk .bir anlayn olduukadar,' bilgisizliin hatta gaflet ve ihanetin de bir belirtisi olarak grlebilir demektedir (s. 139). i / . Dinler Tarihi ile. ilgili makalelerinde ise daha zel konular ele alan Tanyu, yukarda grld zere gnmzde tartlan ve ou bilgi eksikliinden kaynaklanan sapmalara cevap vermeye, onlarn.doru arlalmas hususunda yardmc olmaya gayret etmitir. Ayrca zerinde durulmas gereken dierbir nokta da, Tanyu'nun eserlerinin sadece gemie ynelik, tarihi problemlere hasredilmi olmamasdr. O, eserlerinde gemi tarihi problemleri deil, Yehova ahitleri, slam Dininin Dmanlar ve Allaha n~nanlar, Nuh'ul! Gemisi (Ar Da) Ermeniler veBtn Olaylarn lyz gibi her biri byk bir emek mahsl olan' kitaplannda din perdesi altnda. Trk kltr ve milli btnlne ynelen tehditlere dikkat ekmektedir. Onun bu tr konular zerinde durmas birok riski de beraberinde getirmi, birok cemaat ve kimse ona kar dmanca bir tavr iine girmitir. Btn bu ksa aklamalardan sonra. unu sylemek mmkndr. Tanyu, gerek kiilii, gerekseilmi almalaryla rnek alracak deerli bir Trk ilim adamdr. Aratrmalarnda filolojik, deskriptif, karlatrma ve fenomenqlojik metothin ustalkla kullanmtr. ncelemelerini belli bir metot izgisinde ele almakla birlikte kesin bir sonu elde etmek iin dier metotlardan da yararlanmtr. almalarnda metot meselesine dikkat ettii, gibi konunun okuyanlar iin yarar salamasna da dikkat etmitir. ncelediiproblemleri ve verdii tez konularm slam Dini'ne ve Trk Milletinin temel kltrel problemlerininzmne katkda bulunacak hususlardan semeye zen gstemiitir. ~
21. Daha geni bilgi iin bkz, Hikmet TanyuTarih Trkler, stanbul 1979, C. I-II. . . .

Boyunca Yahudiler ve

L.

PROF. DR. HKMETTANYU'DAN GN1)MZE DNLER TARH ...529

Tanyu, aratnnalanrda en ufak aynntlara dahi dikkat eden, problemler arasnd:ki mantki ilikiyi ok iyi belirleyen, gl tahliller veyo~ .. rumlar yapan ilmi bir ahsiyet olarak karmia kar. Rahmetli hocamz Dinler Tarihi yannda eitli tarihi, kltrel ve etnolojik konularda da birok incelemelerde bulunmutur. Bunlar da onun. ok ynl bir ilim adam olduunuortaya koymaktadr. . O, Eski Trk Dini ve inanlann ilmi bir slup ile ortayakoymasyla Trk Din ve Kltr Tarihi'ne byk katklarda bulunmutur. Bu alanda ortaya Koymu olduu en nemli yenilik, Eski Trk Dinfnin isimlendirilmesinde Gk Tann Dini tenninolojisini, Dinler Tarihi literatrnne kazandrarak, bu konudaki kannaaya son venni olmasdr. Gerek Trk din tarihi, gerekse dier almalan ile bize rehberlik eden merhum Hocam' rahmetle ve kranla anyorum.
/