You are on page 1of 25

ΚΩΣΤΑΣ Δ. ΚΕΤΑΝΗΣ

ΤΟ ΧΑΜΑΜ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΖΙΧΝΗΣ ΣΕΡΡΩΝ

Εισαγωγή*
Τα χαμάμ αποτελούν αναπόσπαστο τμήμα των μουσουλμανικών
κοινοτήτων και ένα από τα χαρακτηριστικότερα δείγματα της οθωμανικής αρχιτεκτονικής. Εκτός από χώρους σωματικής υγείας και υγιεινής,
υπήρξαν τόπος εκτέλεσης εθίμων, σημείο συνάντησης των ανθρώπων
και κατ’ επέκταση σύσφιξης των κοινωνικών δεσμών. Ειδικότερα στις
γυναίκες, που η ζωή τους περιοριζόταν εντός της οικίας, το μπάνιο στο
χαμάμ έδινε τη δυνατότητα ανάπτυξης των κοινωνικών τους επαφών
και μια καλή ευκαιρία για ψυχαγωγία. Στην Ελλάδα, σε κάθε πόλη και
χωριό, χτίστηκαν κατά την Οθωμανική περίοδο πολλά χαμάμ, άλλοτε
μεγάλα και επιβλητικά και άλλοτε μικρότερα σε μέγεθος, ανάλογα με το
πλήθος των Οθωμανών κατοίκων.
Μελετώντας το οθωμανικό λουτρό στη Νέα Ζίχνη Σερρών, επιχειρούμε να απαντήσουμε σε ορισμένα ερωτήματα που αφορούν στην
τοπική ιστορία: Πότε χτίστηκε το χαμάμ; Ποια είναι τα αρχιτεκτονικά
και τυπολογικά του χαρακτηριστικά; Το έτος ανέγερσής του συνδέεται
με την περίοδο μεταφοράς της πρωτεύουσας του καζά Ζίχνας από την
Παλιά – τη βυζαντινή – Ζίχνα στη Ζηλιάχοβα (σημερινή Νέα Ζίχνη);
Σκοπός του παρόντος κειμένου είναι να μελετηθεί η τοπική ιστορία,
η οποία σε μεγάλο βαθμό παραμένει στο παρασκήνιο της επιστημονικής
έρευνας1. Τέλος, πιστεύουμε ότι με την καταγραφή του συγκεκριμένου,
* Για την ολοκλήρωση του παρόντος κειμένου ιδιαίτερες ευχαριστίες οφείλω στον
συντοπίτη μου Αριστοτέλη Καραγκιόζογλου (θεολόγο), που υπήρξε για μένα εμπνευστής και συνοδοιπόρος στη μελέτη της ιστορίας της Ν. Ζίχνης. Επίσης, πολύτιμη είναι
πάντα η βοήθεια της φίλης Δήμητρας Μακρίδου στις επιτόπιες έρευνές μου. Στη φωτογραφική και σχεδιαστική αποτύπωση του χαμάμ της Ν. Ζίχνης συνέβαλαν καθοριστικά
οι φίλες Ελένη Κρίνου (φωτογράφος) και Βίκυ Γιαννοπούλου (μηχανικός). Η παραχώρηση του ρυμοτομικού σχεδίου της Εικ. 2 έγινε από τον Ζιχνιώτη αρχιτέκτονα Χρήστο
Σταμάτη, τον οποίο επίσης ευχαριστώ. Η τελική διαμόρφωση της κάτοψης στην Εικ. 4
έγινε από την Ρηνούλα Μαυροματίδου (τοπογράφο). Τέλος, οι συμβουλές του φίλου
αρχαιολόγου-Δρ. Πολεοδομίας/Χωροταξίας Στουρνάρα Γρηγόρη για τη συγγραφή της
παρούσας μελέτης υπήρξαν για μένα πάντα πολύτιμες.
1. Οι μελέτες για την Νέα Ζίχνη και την περιοχή της παραμένουν σχετικά λίγες. Για
την περίοδο της αρχαιότητας βλ. Δ. Σαμσάρης, Ιστορική γεωγραφία της Ανατολικής
Μακεδονίας κατά την αρχαιότητα, Θεσσαλονίκη 1976 (ειδικότερα στις σ. 51, 60, 127Σερραϊκά Σύμμεικτα 2 (2013), 317-340

Ν. 3. Η πόλη και ο νομός Σερρών: Σέρρες. Για τη νεώτερη ιστορία της ευρύτερης περιοχής της Ζίχνης βλ. Ν.π. Μπρούσκαρη (επιμ. στο Επτά Ημέρες (τ. Για πιο λεπτομερή μελέτη των σωζόμενων σήμερα οθωμανικών λουτρών βλ. Εθνικοί αγωνιστές της Μητρόπολης Ζιχνών και Νευροκοπίου κατά το 1941-1949. Η Ζίχνη διά μέσου των αιώνων. τα βιβλία του αείμνηστου δασκάλου Ι. Ρουδομέτωφ (επιμ. Αθήνα 1968. 2-32. Τσιανικλίδης. Ἐπί τῇ συγχωνεύσει τῶν Μητροπόλεων Ζιχνῶν καί Νευροκοπίου. Σέρρες 2012. Οι γραπτές πηγές και τα κατάλοιπα του κάστρου που σώζονται σήμερα μαρτυρούν μια ακμαία πόλη. γενικά στο Δ. 134-135)· για τη βυζαντινή και μεταβυζαντινή περίοδο βλ. Δ. το βιβλίο της Ε. Καβάλα 2010· Κ. 2. 70 κ. στο Επιστημονική Επετηρίδα της Πολυτεχνικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Ι. Για τα μοναστήρια της περιοχής βλ.: 1). Τετράδια βουλγαρικής κατοχής: Ανατολική Μακεδονία 19161918: πρακτικά εξετάσεων μαρτύρων και πορίσματα της Διεθνούς Επιτροπής για την παραπομπή των εγκληματιών στο Διεθνές Δικαστήριο/τόμος 3. Κετάνης άγνωστου μέχρι τώρα λουτρού. Ν. Ο οχυρωμένος και δυσπρόσιτος οικισμός της Ζίχνας έπαψε να 128. χ. Νέα Ζίχνη 1941-1950 (Το Χρονικό του Ζόφου). 2009 [ανατύπωση της έκδοσης του 2008]. Ἡ Ἱερά Μητρόπολις Ζιχνῶν καί Νευροκοπίου καί οἱ Μητροπολῖται της. Μουτσόπουλος. στο Αρχαιολογία και . ό.). Κ.Μ.τ. Αθήναι 1953. Υψηλάντης.· Κ. Οθωμανικά λουτρά στον ελλαδικό χώρο. όπου και όλη η προγενέστερη βιβλιογραφία. Η οθωμανική αρχιτεκτονική στην Ελλάδα. τ.). Συμβολή στη μελέτη ενός βυζαντινού οχυρού οικισμού στην περιοχή του Στρυμόνα. Κετάνης. 163-338 (ανάτυπο). Οικισμοί. Πραζιούτη.Κώστας Δ. Για μια γενική θεώρηση της οθωμανικής αρχιτεκτονικής στην Ελλάδα βλ. Για το κάστρο της Ζίχνας βλ. Κ. Θεσ/νίκη 1995· Σπυρίδων Κυβετός Μητροπολίτης Ζιχνών και Νευροκοπίου. Ειδικότερα για τα χαμάμ βλ. το χρυσάφι των Σερρών. (ανάτυπο εκ των Σερραϊκών Χρονικών). αυτόθι στις σ. Τσουρής. Νέα Ζίχνη 1997· για την ιστορία της Ιεράς Μητρόπολης Ζιχνών και Νευροκοπίου βλ. Θεσ/νίκη 1986 (η μελέτη αφορά κυρίως στο βυζαντινό κάστρο της Ζίχνας)· για μια γενική θεώρηση της τοπικής ιστορίας της Ζίχνης βλ. και στο Νικοδήμου Μητροπολίτου Ζιχνών και Νευροκοπίου. στο Τρ. Κ. 56-57 και σποράδην.). Σιδηρόκαστρο. Ιστορικά στοιχεία Κατά τη βυζαντινή και την οθωμανική περίοδο διοικητικό κέντρο της περιοχής που ορίζεται από τον ποταμό Στρυμόνα στα νότια. Ζίχνη. Ν. Παπακυριάκος. την έκδοση του Υπουργείου Πολιτισμού: Ε. Παυλικιάνοφ. Νευροκόπι 1999· Τρ. Εικοσιφοίνισσας. Μουτσόπουλος.318 - . αφιέρωμα της εφημερίδας Η Καθημερινή 20/5/2001). Ζήκος. Για τα οθωμανικά λουτρά στον ελλαδικό χώρο βλ. Το βυζαντινό κάστρο της Ζίχνας. Θεοδωρίδης. Οδοιπορικό στο βυζαντινό κάστρο της Ζίχνας. Ο Μακεδονικός αγώνας στο νομό Σερρών. Τα μοναστήρια του Στρυμόνα και της Ροδόπης. Ἁγιολογικαί σελίδες τῆς Ἱεράς Μητροπόλεως Ζιχνῶν. Η Ζίχνη κατά την περίοδο του Μακεδονικού Αγώνα. Αθήνα 2004. Κανετάκη. ήταν η Ζίχνα (σημερινή Παλιά Ζίχνη) (Εικ. Δαμάσκος (επιμ. 1. έδρα του κατεπανικίου Ζίχνας των βυζαντινών χρόνων και του ομώνυμου καζά κατά την περίοδο της τουρκοκρατίας3.). από το Παγγαίο όρος στα ανατολικά και από το Μενοίκιο όρος και τον κάμπο της Δράμας στα βόρεια. Άγιον Όρος-Ιερά Μονή Σίμωνος Πέτρας 2008 (κυρίως σ. συμπληρώνεται ο κατάλογος των οθωμανικών μνημείων στην Ελλάδα2. σ. Το βυζαντινό κάστρο της Ζίχνας.ε. Οθωμανικά λουτρά. Νέα Ζίχνη 1992 και του ίδιου Η Ζίχνη-Φυλλίδα. Ζίχνη 2009· Ν.

σ. Το οδικό δίκτυο της Ανατολικής Μακεδονίας από τα αρχαϊκά χρόνια ως τη ρωμαϊκή κατάκτηση. Ζελίχοβος. η Ζιλιάχωβα έγινε η νέα έδρα του καζά Ζίχνας στο διάστημα των ετών 1815-1818. σ. Ιστορία και πολιτισμός. 193. Λεξικό διοικητικών μεταβολών των δήμων και κοινοτήτων (19122001). σ. Μελέτη των συστημάτων Qanat στην επαρχία Φυλλίδας Σερρών από μορφολογική. οικονομικό και θρησκευτικό κέντρο της περιοχής πιθανότατα στις αρχές του 19ου αι. Odorico (ed. Ζιλίχοβον. σ. Οι ισχυροί αγιάνηδες της Δράμας. τ.Π. Χάνια και καραβάν σεράγια από τη Θεσσαλονίκη έως την πόλη των Σερρών και γύρω απ’ αυτήν από το 1774 έως το 1913. Είναι η εποχή της ισχυροΤέχνες. 189-205]. της Ζίχνας και των Σερρών (τέλη 18ου-αρχές 19ου αι. Ζίχνης: Ζιλιάχοβα.Χ.. Στις γραπτές πηγές εντοπίζονται διάφορες εκδοχές του ονόματος της σημερινής Ν. Αθήνα 2002. 227-548· S. η σημερινή Νέα Ζίχνη5. Η Ζιλιάχωβα βρισκόταν πιο κοντά στους εμπορικούς δρόμους της εποχής και σε τοποθεσία εύκολα προσβάσιμη6. Ἱστορία τῶν Σερρῶν. Νέα πρωτεύουσα του καζά Ζίχνας έγινε η Ζηλιάχωβα. Κουτζακιώτη. Ε. Γ. Για το ίδιο θέμα κατά την αρχαιότητα βλ. ‫هوخلز‬ (Zilhova: οθωμανικά). Serrès et sa region sous les Ottomans. στο Η Δράμα και η περιοχή της. Η Ζηλιάχωβα λίγα χρόνια μετά την ενσωμάτωση της Μακεδονίας στο Ελληνικό κράτος μετονομάστηκε σε Ζήλεια (ΦΕΚ. 4.Θ. Π. Κατεπανίκια τῆς Μακεδονίας. Paris 1996. σ. 44-51. στο Μακεδονικά 14 (1974). μια θέση φυσικά και τεχνητά οχυρή.): Προσωπογραφικά στοιχεία και μαρτυρίες για τον ρόλο τους στην οικονομία της περιοχής. βλ. 20. η νέα πρωτεύουσα του καζά ανταποκρινόταν στις νέες κοινωνικοοικονομικές συνθήκες που διαμορφώθηκαν στον 18ο και στις αρχές του 19ου αι7. ύστερα από την μερική καταστροφή του δικτύου ύδρευσης Qanat της Ζίχνας. Κουτζακιώτης. Εύκολη πρόσβαση . χ. Δ. Γ.τ. 55Α-15/2/1926) και πολύ σύντομα. Ζηλιάχωβα. 5.319 - . σ. Καφταντζής. 143-179. Ἀπὸ τῆς Ἁλώσεως αὐτῶν ὑπό τῶν Τούρκων μέχρι τῆς Ἀπελευθερώσεώς των ὑπό τῶν Ἑλλήνων 1383-1913.. Petmezas. 6. Σερρών βλ. σ. Γ΄ Επιστημονική Συνάντηση (Δράμα 21-24 Μαΐου 1998). Σαμσάρης. τόμος 3ος: Βυζαντινή περίοδοςΤουρκοκρατία-Νεώτεροι χρόνοι. η μετακίνηση της πρωτεύουσας έγινε μετά το 1829. Σε αντίθεση με τη Ζίχνα. Ἀθήναι 1966· Γ. χάρτες αρ. Κατά τον αείμνηστο καθηγητή Γεωλογίας του Α. το 1927. που αναφέρεται για πρώτη φορά σε χρυσόβουλλο του 1310 μ. 88 (Σεπτέμβριος 2003). Για το οδικό δίκτυο στην περιοχή κατά την οθωμανική περίοδο βλ. Βαβλιάκης. Πέννας. prêtre de Serrès en Macédoine (XVIIe siècle). Βαβλιάκη. 42 και 44]. 1 και 3. στο P.) Conseils et memoires de Synadinos. 123-138. Ζελίχοβα. στο Μακεδονικά 25 (19851986). σ. 2010 (β΄ έκδοση). Зеляхово (Zelyahovo: σλαβικά). Θεσσαλονίκη 1989. 429-485. Σύμφωνα με τον Γ. 146 στο Ε.). εξαιτίας ισχυρού σεισμού τη χρονιά εκείνη με επίκεντρο τη Δράμα [Ε. Τα συστήματα Qanat (Κανάτ) στην Ελλάδα. 59-63. Θεσσαλονίκη 1954. Γαβρά. Μπαχάρας (επιμ. όταν μπέης της ήταν ο Pamukçu Hasan Paşa ή ο γιος του Fettah Bey4. τον χάρτη της σ. Για το κατεπανίκιο της Ζίχνας.Το χαμάμ της Νέας Ζίχνης Σερρών αποτελεί το διοικητικό. υδρογραφική και κοινωνικοοικονομική άποψη. Ιστορία της πόλεως των Σερρών και της περιφέρειάς της. 191 και 359]. 7. υποσ. Θεοχαρίδης. Δράμα 2002 [σ. Ζιλίχοβα. Ο οικισμός της Ζίχνας περιβάλλεται από ισχυρή οχύρωση και βρίσκεται στην απόκρημνη κορυφή ενός από τους προβούνους του Μενοικίου όρους. Για την περίοδο της οθωμανικής κυριαρχίας στην ευρύτερη περιοχή του Ν. σε Νέα Ζίχνη (ΦΕΚ 179Α-30/80/1927) [Γ. σ. Συμβολή εἰς τήν διοικητικήν ἱστορίαν καί γεωγραφίαν τῆς Μακεδονίας κατά τούς μετά τήν Φραγκοκρατίαν χρόνους.

τεύχος 2. Ωστόσο. η οποία κατέληξε στην οριστική εγκατάλειψη του οικισμού το 1963. Για την οθωμανική περίοδο οι πληροφορίες που έχουμε για τη Ζηλιάχωβα είναι περιορισμένες11. Στη συνέχεια. Δε γνωρίζουμε ποια μορφή είχε ο οικισμός εκεί όπου σήμερα βρίσκεται η Νέα Ζίχνη. σχετικά στο Κ. Κετάνης. Inalcik and D. Οι πληροφορίες ελήφθησαν από τους αείμνηστους Αθ. Σχινάς. από τον αυτοκράτορα Ανδρόνικο Β΄ Παλαιολόγο (1282-1328 μ.π. πριν γίνει έδρα του καζά. Ξεκίνησε τότε για την Ζίχνα μια περίοδος σταδιακής παρακμής. Οικονομική και κοινωνική ιστορία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ι.Χ. Πραζιούτης. A. McGowan. των αγιάνηδων (a’ yan). είναι δυνατή μόνον από τη νότια πλευρά του λόφου. Στάγκο (γένν. 1914) και Ιωάν.320 - . Ἠπείρου. Τέλος. σ. Από προφορικές μαρτυρίες Ζιχνιωτών γνωρίζουμε την ύπαρξη τριών τζαμιών εντός του οικισμού12. «…μετόχιον εἰς τὴν Ζελίχοβαν εἰς ὄνομα τοῦ τιμίου Ἀρχιστρατήγου τῶν Ἄνω Δυνάμεων μετὰ τῶν προσόντων αὐτῶ τριῶν ὑδρομυλώνων καὶ τοῦ ἐκεῖσε ναοῦ τοῦ εἰς ὄνομα τιμωμένου τοῦ ἁγίου μεγαλομάρτυρος Γεωργίου…». Ενδεικτικά αναφέρουμε τον εντοπισμό από τον γράφοντα αδημοσίευτου κιονό- . 90-100. 1902)]. όπου και καταλήγει λιθόστρωτος δρόμος που συνέδεε τον οικισμό με τον δρόμο Σερρών-Δράμας. Ο οικισμός Ζίχνα καταργήθηκε στις 16/10/1940 και στις 7/4/1951 αναγνωρίζεται ως Παλαιά Ζίχνη. Ωστόσο. Gouillou. 255-386. 12. B. Σχινάς. με μοναδικό σημείο πρόσβασης τον λιθόστρωτο δρόμο που συνέδεε και συνδέει τη Ζίχνα με τη Ζιλιάχωβα (βλ.). 191 και 359]. στο πέρασμά του από τη Ζιλιάχοβα τη δεκαετία του 1880 (Ν. Κατά πάσα πιθανότητα η Ζιλιάχωβα. Αγιά Σοφιά τζαμισί και Αγιά Βαρβάρα τζαμισί [Οι προφορικές μαρτυρίες προέρχονται από συνεντεύξεις του γράφοντα και του Αριστοτέλη Καραγκιόζογλου τη δεκαετία 1990-2000. στις 14/3/1971. Les archives de Saint-Jean-Prodrome sur le mont Ménécée. Οδοιπορικό στο βυζαντινό κάστρο της Ζίχνας. σ. Paris 1955. Τα ονόματα των τζαμιών αυτών δεν είναι γνωστά. Κετάνης ποίησης των τοπικών Οθωμανών προυχόντων. Ὁδοιπορικαί σημειώσεις Μακεδονίας. ό. ο οικισμός Παλαιά Ζίχνη καταργείται οριστικά [Μπαχάρας (επιμ. 4). αρχαιολογικά ευρήματα που εντοπίσαμε μέσα στο οικισμό και που χρονολογούνται στην παλαιοχριστιανική περίοδο. Λεξικό. σ. Νέας ὀροθετικῆς γραμμῆς καὶ Θεσσαλίας. σ. 446).Quataert (επιμ. όταν αποχώρησαν οι τελευταίες οικογένειες και εγκαταστάθηκαν στη Νέα Ζίχνη9. Τρία είναι τα μουσουλμανικά τεμένη που αναφέρει και ο Ν. 9. η πρώτη αναφορά του οικισμού ως Ζελίχοβα γίνεται το 1321 μ. 11. ενισχύουν την υπόθεση για την ύπαρξη αρχαίας εγκατάστασης εκεί όπου βρίσκεται σήμερα η Νέα Ζίχνη13. των τσιφλικιών8. σ. οι γέροντες της Ν. τόμος B΄: 1600-1914. ήταν ένας οικισμός περιορισμένης έκτασης. 13. πριν τη μεταφορά της έδρας του καζά.Χ. Από την ανατολική πλευρά ο λόφος είναι στο μεγαλύτερο μέρος του απόκρημνος.) σε χρυσόβουλλο λόγο του10. Η Ζίχνη διά μέσου των αιώνων. H εποχή των αγιάνηδων 1699-1812. με ρόλο «δορυφόρου» στη τοπική πρωτεύουσα Ζίχνα.Κώστας Δ. ό. 8. στο H. Αθήνα 1886. Αθήνα 2011.π. Νέα Ζίχνη 1992. Βότση (γένν. 55.). και του σχηματισμού των μεγάλων ιδιωτικών γαιοκτησιών. σ. 10. 44 και εικ. Ζίχνης τα θυμούνται ως: Αγιά Παρασκευή τζαμισί.

Βαβλιάκης. που μπορεί να χρονολογηθεί στον 5ο-6ο αι. (A.321 - .6)16 και τα άλλα αρχοντικά εύπορων οικογενειών (τσορμπατζίδων). 20. Σκέψεις καί ἐντυπώσεις ἐκ περιοδείας ἀνά τήν Μακεδονίαν.: 2. Τα συστήματα Qanat. υδρόμυλων και νεροπρίονων (Εικ. συγκλίνουν στην περιοχή της Αγίας Παρασκευής. σ. Στην τοποθεσία Κισλιάς (<kışla: στρατώνας). ἐν Ἀθήναις 1906. οχτώ κρανου κορινθιακού τύπου. που κατεδαφίστηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1960-αρχές δεκαετίας 1970.Το χαμάμ της Νέας Ζίχνης Σερρών Τοπογραφικά στοιχεία (Εικ. που είναι γνωστή στους ντόπιους ως Στους Μύλους. Gouillou. Η μορφολογία του εδάφους με τις σταθερές κατηφορικές κλίσεις συνέβαλε στη συνεχή παροχή πόσιμου νερού μέσω ενός πυκνού δικτύου αγωγών και δημόσιων κρηνών. Χατζηκυριάκος. μέχρι πριν από λίγα χρόνια υπήρχε το κτήριο του οθωμανικού στρατώνα. Ακόμη και σήμερα τμήμα της Νέας Ζίχνης υδροδοτείται από ένα ενεργό Qanat που εντοπίζεται Β του οικισμού. γινόταν συλλογή αργιλώδους χώματος για την επίστρωση του δαπέδου των οικιακών ξυλόφουρνων και των σομπών. 18.4) και μία χριστιανική εκκλησία (Εικ. 15. σ. όπως το κονάκι του μπέη (Εικ. 17. Les archives de Saint-Jean-Prodrome. Το οίκημα κατεδαφίστηκε το 1996. οι οποίες.: 2. Σκέψεις και εντυπώσεις. σ. Φιλεκπαιδευτικοί σύλλογοι και αδελφότητες στους καζάδες . Ζιχνών και Νευροκοπίου). Αθανασιάδης. ό. Ζιχνών και Νευροκοπίου). Πάντως. Το σημερινό κτήριο της Αστυνομίας.: 2. δύο του Σταύρου και του Κελεσενλή). σ. του Σαμολαδά. Ωστόσο. Γ. οι οποίοι λειτουργούσαν μέχρι τη δεκαετία του 1950. μ.: 2) Η Ζιλιάχωβα είναι χτισμένη στον πυθμένα και στις κλιτύες δύο βαθιών ρεματιών. στη θέση Κούτρα. Ο παλιός μητροπολιτικός ναός του Αγίου Γεωργίου.8)18. τουλάχιστον για κάποια χρονική περίοδο. 16. Μετά τη χρήση τους τα ύδατα κατέληγαν στο ρέμα της Αγίας Παρασκευής όπου αποτελούσαν την κινητήρια δύναμη προβιομηχανικών εγκαταστάσεων.Μ.π. 14. επιγραφικά στοιχεία επιβεβαιώνουν την ύπαρξη ναού στον ίδιο χώρο και κατά το β΄ μισό του 17ου αι.2. Στο ρέμα της Αγίας Παρασκευής υπήρχαν πέντε μύλοι (του Ελένογλου. στην οικία της οικογένειας Ωρολογά στην περιοχή της Αγίας Βαρβάρας. 18-27. με δημόσια κτήρια όπως το διοικητήριο (Εικ.: 2.π. κατά την οθωμανική περίοδο.Χ. Μ. 19.3. Παράλληλα.: 2. με τρία τζαμιά (Εικ. ανεγέρθηκε το 1835 και αγιογραφήθηκε το 1865 (Γ. με σχολεία (αρρένων και θηλέων20). (αρχείο Ι.5)15.11) στεγάστηκε. και εξής. 133). Ε. Γ. 133-134.π. 55).: 2. κοσμήθηκε με εντυπωσιακά σπίτια.: 2. Για την εκπαίδευση στον καζά της Ζίχνης στα τέλη της Οθωμανικής περιόδου βλ.7)17 και ο στρατώνας (Εικ. (αρχείο Ι. η κατασκευή ενός σύνθετου συστήματος ύδρευσης τύπου Qanat. Το παρθεναγωγείο της Νέας Ζίχνης (Εικ. ό. ναός του Αγίου Γεωργίου στη Νέα Ζίχνη μαρτυρείται στις γραπτές πηγές ήδη από τον 14ο αι. 69. έδωσε τη δυνατότητα παροχής νερού σε δημόσια κτήρια και κρήνες14. Η Ζιλιάχωβα. ό. με κατεύθυνση από Β προς Ν. Χατζηκυριάκος.9)19. Στην ίδια περιοχή. ως η νέα έδρα του καζά Ζίχνας από τις αρχές του 19ου αι. Το κονάκι του μπέη καταλάμβανε την περιοχή όπου σήμερα βρίσκεται το κτίσμα του πρώην κινηματογράφου «Μαριάννα».

Δράμα 1998. Η ευρύτερη περιοχή. Η θέση του χαμάμ στον οικισμό Το χαμάμ της Νέας Ζίχνης εντοπίζεται στη γειτονιά της Αγίας Παρασκευής.10)22. ό. το Δημαρχείο (πρώην Α΄ Δημοτικό Σχολείο) (Εικ. Β΄ Επιστημονική Συνάντηση (Δράμα 18-22 Μαΐου 1994). στο Η Δράμα και η περιοχή της: Ιστορία και πολιτισμός. Μετά την ανταλλαγή του 1924. υπήρχε τζαμί και μουσουλμανικό νεκροταφείο. Το χαμάμ βρίσκεται δυτικά της Αγίας Παρασκευής. Επί τουρκοκρατίας η ίδια γειτονιά ονομαζόταν Τζαμί-μαχαλάς και ο δρόμος μπροστά από το λουτρό ήταν γνωστός ως Στο Χαμάμ23. 2)24. γνωρίζουμε ότι εκεί όπου σήμερα βρίσκεται το παρεκκλήσι της Αγίας Παρασκευής. περιβαλλόταν από υδροκίνητους αλευρόμυλους (Εικ. ονομάζεται Τούρκο-μαχαλάς. Σχινάς. τον λειτουργούσε και ως ξυλουργείο με υδροκίνητο πριόνι και τόρνο.2). στο ανατολικό άκρο της Ζίχνης. Από προφορικές μαρτυρίες αλλά και από φωτογραφίες των αρχών του 20ου αι. ενώ το ρέμα που διασχίζει την περιοχή από Β προς Ν και περνά ανατολικά από το παρεκκλήσι. Ζίχνης και Νευροκοπίου (1870-1913). Στο ίδιο οίκημα στεγάστηκε για κάποιο χρονικό διάστημα και το Επισκοπείο της Ι. Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο η περιοχή γύρω από την Αγία Παρασκευή έγινε γνωστή και ως Παραλία. από το ομώνυμο κέντρο διασκέδασης που υπήρχε εκεί.Κώστας Δ. 24. στο ρυμοτομικό σχέδιο της Εικ. Παντελή Ελένογλου. σε οικίες που κατασκεύασε το Υπουργείο Πρόνοιας (βλ. Τα επόμενα χρόνια.: 2). λιγοστά είναι τα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα της πολύχρονης οθωμανικής κατάκτησης. δημόσιες βρύσες. 25. Σήμερα ο μύλος και το ξυλουργείο είναι ανενεργά αλλά σώζονται σε άριστη κατάσταση χάρη στο μεράκι του ιδιοκτήτη τους. Ζιχνών επί μητροπολίτη Αλεξάνδρου Δηλανά (1924-1941). ένας υδρόμυλος και το χαμάμ που μελετούμε εδώ. Μ. Ὁδοιπορικαί σημειώσεις. καθώς εδώ ήταν εγκατεστημένοι οι μουσουλμανικοί πληθυσμοί μέχρι την ανταλλαγή του 1924 (Εικ. Κετάνης χάνια και εμπορικά καταστήματα21. το σύστημα ύδρευσης Qanat.: 2. 23. Φιλίππων και Ζιχνών Χρυσοστόμου (1902-1910).π. Η οθωμανική κυριαρχία στην περιοχή της Ζίχνης διήρκησε από το 1383 έως το 1913 (1η Ιουλίου). Ν. αλλά και λίγο νωρίτερα. 2. στα ανατολικά Δράμας. 3)25. που πήρε το όνομά της από το ομώνυμο παρεκκλήσι (Εικ. ελάχιστες οικίες. 22. . Τις τελευταίες δεκαετίες του 20ου αι. 446. που αποτελεί το νότιο ήμισυ του οικισμού της Νέας Ζίχνης και οριοθετείται στα βόρεια από τον κεντρικό δρόμο της αγοράς. Κτίσμα του 1905-1910 με την φροντίδα του τότε μητροπολίτη Δράμας. όπως το Διοικητήριο. του μετέπειτα εθνομάρτυρα Μητροπολίτη Σμύρνης (†1922).322 - . 21. στην ίδια περιοχή εγκαταστάθηκαν οικογένειες προσφύγων από την Ανατολική Θράκη και τη Μικρά Ασία. Ο μοναδικός σωζόμενος σήμερα αλευρόμυλος της Ζίχνης είναι ιδιοκτησία του κ. μεγάλο μέρος του προσφυγικού πληθυσμού εγκαταστάθηκε στον λεγόμενο Συνοικισμό. Σήμερα. σ.

Θράκη (οικογένειες Ιατρίδη και Παραλή). [Οι πληροφορίες δόθηκαν από τον κ. Ήδη από τα βυζαντινά χρόνια υπήρχαν συγκεκριμένες νομοθετικές ρυθμίσεις για τους όρους ανέγερσης των δημόσιων λουτρών. 28. . Μετά την ανταλλαγή των πληθυσμών το 1924 το χαμάμ της Ζίχνης χρησιμοποιόταν από τους Μικρασιάτες πρόσφυγες μέχρι και την περίοδο του μεσοπολέμου. Αργότερα παραχωρήθηκε στην οικογένεια Τσουβαλά. κατεδαφίζοντας τον προθάλαμο και τον τρούλο του χλιαρού χώρου. οι σημερινοί ιδιοκτήτες ανήγειραν το σπίτι τους. Για την δυνατότητα πρόσβασης στο χαμάμ ευχαριστώ ιδιαίτερα το ζεύγος Νίκου και Σοφίας Τσουβαλά. Ζίχνη28. τα μέλη της οποίας. στο Μακεδονικά 27 (1989-1990). 27. τις κόρες τους Βάσω και Φανή. καθώς και τον Λεωνίδα Ορφανίδη. Σύμφωνα με τον ίδιο. Σε επαφή με την ανατολική όψη του υπήρχε μέχρι τη δεκαετία του 1950 ένα οικοδόμημα το οποίο χρησίμευε ως χώρος εστίασης και ξεκούρασης των πελατών του χαμάμ μετά το λουτρό τους (Εικ. Ο χώρος καύσης (külhan) με το καζάνι και η δεξαμενή βρίσκονται βόρεια του σωζόμενου κτηρίου αλλά σήμερα είναι μπαζωμένα29.Το χαμάμ της Νέας Ζίχνης Σερρών ριζά μιας απότομης πλαγιάς και σε επίπεδο λίγο ψηλότερο του δρόμου. ώστε να αποτραπεί το ενδεχόμενο πυρκαγιάς και να μειωθεί η όχληση των γύρω οικοδομών από τον καπνό. Οθωμανικά λουτρά. Κανετάκη. 79-120] σ. 82. καθώς περιβάλλεται από σύγχρονες οικίες. 1. 43-47). το κτήριο μπροστά από το χαμάμ είχε δύο χώρους και ήταν γνωστό ως «τουρκική λέσχη»(. Η δυτική όψη του δεν είναι ορατή καθώς είναι επιχωμένη στο έδαφος λειτουργώντας και σαν ανάλημμα.)]. [σ. Το οθωμανικό λουτρό της αγοράς Yahundi Hamami (Λουλουδάδικα) της Θεσσαλονίκης. Το μοναδικό τμήμα του λουτρού που παραμένει σήμερα υπέργειο και ορατό είναι ο τρούλος του θερμού χώρου. εγκαταστάθηκαν αρχικά στο Σουφλί και το 1926 στη Ν. Το κτήριο αυτό δόθηκε ως ανταλλάξιμο σε δύο οικογένειες προσφύγων από την Ανατ. 26. Τζιζλή Απόστολο. Για τη σχέση γεωμορφολογίας του εδάφους και ανέγερσης λουτρών βλ.: 4.323 - . κάτοικο Ν. Γκρεμίστηκε το 1959 και στη θέση του χτίστηκαν τα δύο μικρά σπίτια που υπάρχουν και σήμερα. Τζιζλή). Η ανέγερση του χαμάμ της Ζίχνης στη συγκεκριμένη θέση φαίνεται πως ορίστηκε από παράγοντες όπως το φυσικό ανάγλυφο και το ρυμοτομικό σχέδιο της περιοχής26. Ζίχνης και ιδιοκτήτη ενός από τα δύο σπίτια.ΣΤ)27. Οι κυριότεροι παράγοντες που καθόριζαν αυτές τις διατάξεις ήταν το μικροκλίμα της περιοχής και η χωροταξία του οικισμού (Ε. Ε. πρόσφυγες από τη Μ. ό. Χατζητρύφωνος. Ασία.π. Τη χρονιά εκείνη. 29. σ. Μέχρι το 1977 ήταν ορατή η νότια όψη του. Το κτήριο Σήμερα το χαμάμ δεν είναι ορατό από καμία όψη του. Ο χώρος της δεξαμενής με το καζάνι ήταν προσβάσιμος τουλάχιστον μέχρι την περίοδο του Εμφυλίου Πολέμου (1946-1949) και χρησίμευε ως καταφύγιο των περιοίκων (προφορική μαρτυρία από τον Απ. υποσ.

Μέσω μιας ακόμη αψιδωτής θύρας διαστάσεων 1.Κώστας Δ. Οι εσωτερικές διαστάσεις του είναι 4. μέσω μιας αψιδωτής θύρας. E. βάθους περ.92 μ.20x8. Poulakou-Rebelakou. αποτέλεσμα μάλλον κάποιας νεότερης παρέμβασης. Στη μία πλευρά του τρούλου υπάρχει και μία μεγαλύτερη οπή. σ. που έχει διάμετρο 4. [σ.23 μ. στον κυκλικό τρούλο της οροφής του.60 μ. Κετάνης Το χαμάμ της Ν.80 μ. Για τον φωτισμό (φυσικό και τεχνητό) των χαμάμ βλ. Πρόκειται για μεσαίου μεγέθους χαμάμ. (Εικ. Τυφλά τόξα.: 4. και το ύψος του 4. τον θερμό χώρο (sıcaklık ή iç hamam) και το αποχωρητήριο (memsa)30. τα οποία βοηθούν στη μετάβαση από το ορθογώνιο σχήμα της κάτοψης.80 μ.80x0. N. Τα οπαία αυτά είναι σήμερα κλεισμένα με λίθους και τσιμέντο και κανένα δεν διατηρεί τη γυάλινη κάλυψή του. σ. από τον χλιαρό χώρο (soğukluk ή ılıklık).. Ο θόλος που τον στέγαζε καταστράφηκε όταν ανεγέρθηκε η σύγχρονη οικία. με ρόλο διακοσμητικό υπάρχουν στον βόρειο και στο νότιο τοίχο.: 4. είναι ενδεικτική της γερής κατασκευής του. στο Ε. Tombros. Χατζητρύφωνος. 4. Ο θόλος της στέγης φέρει 24 μικρά φωτιστικά ανοίγματα (fil gözü).90 μ. Σύμφωνα με πληροφορίες των ιδιοκτητών η κύρια είσοδος του λουτρού βρισκόταν στη νότια όψη. G.Β). πατά 30. Ο τρούλος.Β). Η διάμετρος του τρούλου είναι 2. 37-40]. Η μαρτυρία των ιδιοκτητών ότι η κατεδάφιση τμήματος του χαμάμ. που στεγαζόταν με τοξωτή οροφή31. επιτεύχθηκε μόνον με φουρνέλο... μετά από πολύ προσπάθεια.20 μ. ορθογωνίου σχήματος χώρος. με εξωτερικές σωζόμενες διαστάσεις 10. 0. Για τη διάταξη των οθωμανικών λουτρών και τα στάδια του μπάνιου βλ. Μία μικρή κόγχη υπάρχει στο μέσο του δυτικού τοίχου και δύο ακόμη διαμορφώνονται στο νότιο τοίχο εκατέρωθεν της θύρας (Εικ. Διατηρήθηκαν μόνον τα τέσσερα ανακουφιστικά τρίγωνα καθώς και τμήματα της γένεσης του τρούλου (Εικ. που διατάσσονται ακτινωτά σε οχτώ τριάδες. 31. Ζίχνης αποτελούνταν από τον ψυχρό χώρο υποδοχής-αποδυτήριο (soyunmalik ή camekân).06 μ. στο Turkiye Klinikleri J Med Ethics 14 (2006). είναι δυνατή η πρόσβαση στον θερμό χώρο (Χώρος Γ. εικ. ό. Ήταν ένας μακρόστενος.. Hamam: Ottoman and Greek tradition. Η γένεση της καμάρας εντοπίζεται στο νότιο εξωτερικό τοίχο των Χώρων Β και Ε σε ύψος 1. και βάθους 0. Kalantzis and C. 38-39. οδηγείται κανείς στο χλιαρό διαμέρισμα του λουτρού (Χώρος Β). Οι εσωτερικές του διαστάσεις είναι 4. Ο προθάλαμος (Χώρος Α) καταλάμβανε όλη τη νότια όψη του λουτρού και θα λειτουργούσε ως αποδυτήριο (Εικ.56x0.π. Tsiamis.: 4).: 5).53 μ. και ένα κεντρικό λίγο μεγαλύτερο από τα υπόλοιπα33 (Εικ. Στον ανατολικό και στο δυτικό τοίχο υπάρχουν τυφλά τόξα με βάθος περίπου 0.. ύψους 1.50 μ. τα τσιμεντένια δοκάρια της οποίας πάτησαν πάνω στους τοίχους του χώρου αυτού32.324 - . 33.55 μ. . 32. πλάτους 0. Στη συνέχεια.: 4. (Εικ.: 6).Γ).60 μ. 99-101.60x4.Α).86 μ. Yahundi Hamami.60x3.

47 μ.) (Εικ. Ö. Σε επαφή με τον ανατολικό τοίχο του χλιαρού Χώρου Β.Ε). Στο κέντρο του βόρειου τοίχου και σε ύψος 1. να πλυθούν.: 11). που έχει μήκος τόξου 5.: 4. (Εικ..40 μ.: 10). Οι κόγχες αυτές εντάσσονται μέσα στα νότια ημιχώνια του χώρου Γ (βλ.: 13).32 μ. Tasopoulou. σ. Οι διαστάσεις της εισόδου πρόσβασης στη δεξαμενή είναι 0. εκατέρωθεν της θύρας.71x0.325 - . 35. να κάνουν μασάζ και αποτρίχωση.: 8)34.: 12).27 μ. Στον ίδιο χώρο υπήρχε και μία λίθινη ορθογώνια γούρνα. Θα πρέπει να αποτελούσε τον χώρο υγιεινής του χαμάμ (memsa)36. υπάρχει ένα ακόμη μικρό δωμάτιο διαστάσεων 1.: 4. Daylight in historic bathhouses: the case of Ottoman hamams. από το οποίο ήταν δυνατή η πρόσβαση στη δεξαμενή του λουτρού για τον καθαρισμό της και για τις επιδιορθώσεις που κατά καιρούς χρειαζόταν (Εικ. Εικ. να χαλαρώσουν μέσα στην θερμή αίθουσα. Τα ημιχώνια. Η στέγασή του γίνεται με μικρό τρούλο που φέρει ένα κεντρικό οπαίο και τέσσερα μικρότερα περιμετρικά αυτού (Εικ. Στον βόρειο τοίχο του θερμού Χώρου Γ υπάρχει το μαρμάρινο κεφαλάρι μιας κρήνης (διαστάσεις 0.40 μ.15 μ. (Χώρος Ε . 36. Εξωτερικά του κτηρίου ο τρούλος.42x1. διατηρείται τετράγωνο άνοιγμα.41 μ. 45-55. Στο εσωτερικό. και στο Ε.: 8). πατά πάνω σε οκταγωνική βάση. μήκους πλευράς 2. πετσέτες κλπ. υπάρχουν τέσσερα ημιχώνια. (Εικ. που έφεραν μαζί τους οι λουόμενοι35. Cöcen.Δ). 34. Για τον ρόλο του φυσικού φωτισμού των χαμάμ στη δημιουργία ψευδαισθήσεων βλ. Περιμετρικά των τοίχων του θερμού Χώρου Γ κοντά στο δάπεδο υπάρχουν τα υπολείμματα χτιστών πάγκων (Εικ. Στο νότιο τοίχο. μαζί με τα τέσσερα τυφλά τόξα στους τέσσερις τοίχους σχηματίζουν οχτώ συνεχόμενες καμάρες που περιτρέχουν τον χώρο. Συμβολή στη μελέτη των οθωμανικών λουτρών στην Ελλάδα. Η είσοδός του είναι αψιδωτή με διαστάσεις 1.45x0. που εξυπηρετούν στη μετάβαση από την τετράγωνη κάτοψη του δωματίου. στην οκταγωνική βάση του θόλου και στη συνέχεια στην κυκλική στεφάνη έδρασής του (Εικ. 54. Στους πάγκους αυτούς ξάπλωναν οι λουόμενοι προκειμένου να δεχτούν τις υπηρεσίες του χαμαμτζή. η οποία σήμερα εντοπίζεται στον Χώρο Α (Εικ. στο Μνημείο & περιβάλλον 6 (2000) [σ.).: 12). όπου και η σχετική βιβλιογραφία.38x0. Tsikaloudaki. αλλά με πρόσβαση από τον προθάλαμο (Χώρο Α). Οι σημερινοί ιδιοκτήτες εκμεταλλεύτηκαν την ύπαρξη αποχέτευσης στον Χώρο .Εικ. 49-75] σ. στο πολύ πρόσφατο άρθρο των K. I. N. Milonas.Το χαμάμ της Νέας Ζίχνης Σερρών πάνω σε δακτύλιο κατασκευασμένο με σειρά πλίνθων.: 7). στις τέσσερις γωνίες του θερμού χώρου. Κανετάκη. Για τον ρόλο των ημιχωνίων στην στήριξη του θόλου βλ. στο Middle East Technical University Journal of the Faculty of Architecture (METU JFA) 30 (2013). K. υπάρχουν δύο μικρές κόγχες για την εναπόθεση διαφόρων αντικειμένων (έλαια.57x0.

Δ και συνεχίζουν να τον χρησιμοποιούν ως αποχωρητήριο. Κατασκευή-Υλικά δόμησης-Διακόσμηση Οι τοίχοι του λουτρού κατασκευάστηκαν με αργούς και αδρά πελεκημένους ασβεστόλιθους με συνδετικό υλικό πολύ ισχυρό. Η σημερινή χρήση του χαμάμ ως αποθήκη μας δυσκόλεψε ιδιαίτερα στη λήψη φωτογραφιών και στη σχεδιαστική αποτύπωση.: 12). Σε ένα ακόμη σημείο. ενώ τα κατώφλια κατασκευάστηκαν με μεγάλες μαρμάρινες πλάκες. 748]. σ. σ. σε ορισμένα σημεία των τοίχων του θερμού Χώρου Γ διακρίνεται κυανό και ερυθρό χρώμα (Εικ. Ωστόσο. στον βόρειο τοίχο του Χώρου Γ. 42. 37. Την ίδια ερμηνεία δίνει και η Ε. Κετάνης Σήμερα το λουτρό της Ζίχνης χρησιμοποιείται ως ιδιωτικός αποθηκευτικός χώρος37. 9. Δύο οθωμανικά λουτρά στο μεσαιωνικό οικισμό Σιδηροκαυσίων Χαλκιδικής. Θεσσαλονίκη 1985 [σ. 351. Στις γωνίες και κυρίως στις παραστάδες των εισόδων χρησιμοποιήθηκαν πελεκημένοι λίθοι. όπου και η σχετική βιβλιογραφία. Πρόκειται για πρισματικές επιφάνειες από ασβεστοκονίαμα που κοσμούσαν εσωτερικά τρούλων. στο Αρχαιολογικό Έργο στη Μακεδονία και Θράκη (ΑΕΜΘ) 20 (2006). διακρίνουμε τμήμα εντοιχισμένου αγγείου με το στόμιο προς το μέτωπο της τοιχοποιίας (Εικ. Εκτός από τα λίγα ίχνη χρώματος που σώζονται από την αρχική διακόσμηση του χαμάμ. Κατά μία άλλη άποψη η τοποθέτηση κενών αγγείων κάθετα στους τοίχους των χαμάμ γινόταν σε μια προσπάθεια ελάφρυνσης της τοιχοποιίας: π. στο Θεσσαλονικέων Πόλις 17 (Απρ. Δύο άγνωστα οθωμανικά λουτρά στο νομό Πέλλας. Για την θέση των χώρων υγιεινής μέσα στα χαμάμ βλ. Το Bey Hamam (Λουτρό Παράδεισος της Θεσσαλονίκης). στο Α. κογχών. σ. Ζόμπου-Ασημή.: 6. 39.09μ. μαζί με άλλα παρόμοια μη ορατά αγγεία. 2005).χ. θα πρέπει να σχετίζεται με την μείωση της ηχούς μέσα στους χώρους του λουτρού39. στο χαμάμ της Άρνισσας Πέλλας [Σ.Κώστας Δ.326 - . Σκιαδαρέσης. Ανάμεσα στους λίθους διακρίνονται τμήματα οριζόντια τοποθετημένων πλίνθων σε άτακτες θέσεις. στο Θεσσαλονίκη 1 (έκδοση δήμου Θεσσαλονίκης για τα 2300 χρόνια της πόλης). Όλοι οι χώροι είναι επιχρισμένοι εσωτερικά με ασβεστοκονίαμα λευκού χρώματος. Φ.: 9)38. Ζαχαριάδης. Κανετάκη στο . Για τον τρόπο κατασκευής τους βλ. υποσ. 2457. Καραγιάννη και Γ. Οι σταλακτίτες ήταν ιδιαίτερα δημοφιλές διακοσμητικό θέμα στα οθωμανικά λουτρά. στο Π. ημιχωνίων. δίπλα στην είσοδο πρόσβασης προς τη δεξαμενή. Η διάμετρός του είναι 0. Γεωργάκη. 341-363]. Σε σημεία όπου έχει καταπέσει το επίχρισμα διακρίνονται οι εντοιχισμένοι πήλινοι αγωγοί που μετέφεραν το ζεστό νερό από τη δεξαμενή και το κρύο από το υδρευτικό δίκτυο προς όλο το κτήριο (Εικ. 12). ανάγλυφοι σταλακτίτες (muqarnas) κοσμούν το πάνω τμήμα των ημιχωνίων στον θερμό Χώρο Γ (Εικ. 8. σφαιρικών τριγώνων καθώς και τα υπέθυρα των εισόδων. Στο παρελθόν ο Χώρος Β χρησιμοποιούταν και ως στάβλος (σώζεται τσιμεντένιο παχνί σε επαφή με τον ανατολικό τοίχο). χονδρόκοκκο ασβεστοκονίαμα. 14). 38. και η χρήση του.

26x0. η μορφή και η θέση ενός χαμάμ καθοριζόταν από τον διαθέσιμο χώρο-οικόπεδο και από την γενικότερη χωροταξία του οικισμού. Συχνά όμως οι κατασκευαστές των χαμάμ παράλλασσαν αυτούς τους κανόνες ακολουθώντας τον συρμό της εποχής και υπακούοντας σε τοπικές συνήθειες και στις ανάγκες των πελατών45. ελάχιστα διακρίνονται από κάτω τα υπόκαυστα-κανάλια (cehennemlik) για την κυκλοφορία του ζεστού αέρα44. σ. 45. Οι επιγραφές είναι κυρίως ταφικές. το μέγεθος. Δύο από αυτές χρονολογούνται στα τέλη του 18ου αι. μπορέσαμε να μετρήσουμε της διαστάσεις μιας πλίνθου: 0.: 4): ψυχρός χώρος/προθάλαμος – χλιαρός χώρος – θερμός χώρος – δεξαμενή. Η κατά προσέγγιση μέτρηση του βάθους του υπόκαυστου ήταν δυνατή μόνον στον θερμό Χώρο Γ.π. Στουρνάρα.π. Το δάπεδο του λουτρού καλύπτεται με μαρμάρινες πλάκες συνδεδεμένες με κονίαμα. ό. Στην περίπτωση του χαμάμ της Ν. . Σε πολλά σημεία υπάρχουν οθωμανικές επιγραφές που σε β΄ χρήση αποτέλεσαν μέρος του μαρμαρόστρωτου δαπέδου43. 290. Το πάχος της τοξωτής οροφής υπολογίστηκε σε 0. Συμπεράσματα Τα κατασκευαστικά χαρακτηριστικά και η διαμόρφωση των χώρων ενός οθωμανικού λουτρού ακολουθούσαν διαχρονικά κάποιους γενικούς κανόνες. Σύμφωνα με αυτή τη μέτρηση το βάθος (ύψος υπόκαυστου) κυμαίνεται από 0. 44. 43.: 15). στο Ε. των αψίδων (στις κόγχες και τα ημιχώνια).35 μ.70μ.327 - . Δύο δοκάρια της ξυλοδεσιάς είναι εμφανή σήμερα στο βόρειο εσωτερικό τοίχο του Χώρου Α. όπου το δάπεδο είναι διαταραγμένο από νεότερες παρεμβάσεις. Η ενίσχυση της τοιχοποιίας έγινε με ξυλοδεσιές (ζωνάρια)42. τοξωτής οροφής του προθαλάμου41. 42. ό. Οθωμανικά λουτρά. σ. Σε κάποιο σημείο όπου έχει καταστραφεί ο τρούλος της οροφής του θερμού Χώρου Γ. Για τους παράγοντες που επηρέασαν την εξέλιξη της κάτοψης των χαμάμ στην Ελλάδα βλ. κατεστραμμένης σήμερα. 41. σε έναν ευθύ άξονα (Εικ. των τρούλων40 και της. Τα ξύλινα θυρόφυλλα δε διατηρούνται. Οθωμανικά λουτρά. Κανετάκη. Όπου το δάπεδο είναι κατεστραμμένο. Το ίδιο περίπου είναι και το μήκος των πλίνθων με τις οποίες είχε κατασκευαστεί η οροφή του Χώρου Α. 40. Ζίχνης οι χώροι διατάσσονται παρατακτικά ο ένας μετά τον άλλο. Για τους παραπάνω λόγους κανένα οθωμανικό λουτρό δεν μοιάζει απόλυτα με κάποιο άλλο.Το χαμάμ της Νέας Ζίχνης Σερρών Στην εσωτερική επιφάνεια των θυρωμάτων σώζονται οι σιδερένιοι σύνδεσμοι στερέωσης των θυρών. Επίσης.40 έως 0. Τα τόξα πάνω από τις θύρες κατασκευάστηκαν με πλίνθους (Εικ.: 5). Πλίνθοι χρησιμοποιήθηκαν και για την κατασκευή των τόξων (στα τυφλά τύμπανα του χώρου Β. 85-86.17x0. Εικ. Η ανάγνωση των επιγραφών έγινε από τον Γ.04 μ.

που εξυπηρετούσε τις ανάγκες μιας μικρής σχετικά οθωμανικής κοινότητας και δεν ακολουθεί τα πρότυπα των αστικών λουτρών47. 81-110]. Όσον αφορά στα μορφολογικά χαρακτηριστικά. Ἐπιτελική Ὑπηρεσία τοῦ Ἑλληνικοῦ Στρατοῦ. Η χρήση του τόξου στη αρχιτεκτονική αφενός συμβάλλει στη καλύτερη στατικότητα των κτηρίων με την παραλαβή των επιβαλλόμενων φορτίων των τρούλων.π. ό. Σχινάς. 47.π. 98. στο ίδιο σ. σ.Κώστας Δ. Ωστόσο. όπως τα τυφλά τόξα. στο Ἵστωρ 13 (Μάρτιος 2002).: 4). πίν. 320-322· Ε. διαμορφώνονται τοξωτά. Στατιστικομανίας παρεπόμενα: εθνολογικές κατηγοριοποιήσεις του πληθυσμού των οθωμανικών Σερρών (1876). στα 1886. 2091 άτομα) [Λ. ό. 48. ό. τα ημιχώνια. ο συνολικός πληθυσμός της Ζηλιάχωβας ήταν 2500. Ὁδοιπορικαί σημειώσεις. και αφετέρου στην αισθητική τελειότητα46. Πριν τον πόλεμο του 1912 ο χριστιανικός πληθυσμός της Ζηλιάχωβας ήταν 1948 άτομα και ο μουσουλμανικός 563 άτομα. σ. μπορούμε να παρατηρήσουμε ότι τα πάχη των τοίχων του λουτρού αυξάνονται σταδιακά από τον χλιαρό προς τον θερμό χώρο και τη δεξαμενή (Εικ. 136-137· E. 90. Πάντως παρόμοια διάταξη έχει το χαμάμ που βρίσκεται στη γειτονική Ζίχνα (15ος-16ος αι. (σ. σ. Κετάνης Ακολουθούν δηλαδή την «αυστηρή» δρομική πορεία του επισκέπτηλουόμενου μέσα στο χαμάμ. ο θερμός Χώρος Γ είναι πιο χαμηλοτάβανος σε σχέση με τον χλιαρό Χώρο Β. 5-24). Οθωμανικά λουτρά. 361-368).. σύνολο 2511 (Στατιστικοί πίνακες τοῦ πληθυσμού κατ’ ἐθνότητας τῶν νομῶν Σερρῶν και Δράμας. 487). στο Middle East Technical University Journal of the Faculty of Architecture (METU JFA) 21 (2001). το χαμάμ της Νέας Ζίχνης θα μπορούσε να ενταχθεί στον τύπο Δ (βλ. Μουτσόπουλος. Το βυζαντινό κάστρο της Ζίχνας.328 - . ώστε η εφίδρωση των λουόμενων να γίνεται σε μεγαλύτερο βαθμό. ό. που υπαγορεύεται από το μουσουλμανικό τελετουργικό λούσης: είσοδος → ψυχρός χώρος αναμονής και απόδυσης → χώρος χλιαρού λουτρού → χώρος θερμού λουτρού → αντίστροφη πορεία εξόδου. δύσκολα μπορεί το μνημείο αυτό να ενταχθεί σε μία από τις ομάδες-τύπους λουτρών που έχουν προτείνει διάφοροι μελετητές ανάλογα με τον τρόπο διάταξης των θερμών χώρων46. Ωστόσο. σύμφωνα με τον Ν. 118-119. Επίσης. Κανετάκη. 408 άτομα) και οι χριστιανικές 410 (περ. σ. Παρουσιάζει όλα εκείνα τα χαρακτηριστικά ενός «επαρχιώτικου» οθωμανικού λουτρού. Κανετάκη. Τα πληθυσμιακά στοιχεία για την περίοδο της ύστερης οθωμανοκρατίας είναι λιγοστά. οι κόγχες και οι θύρες. γνωρίζουμε ότι το 1876 οι μουσουλμανικές οικογένειες της Ζηλιάχωβας ήταν 80 (περ. [σ.)48. σ. Οι διαφορές αυτές αποσκοπούσαν στο να είναι καλύτερα θερμομονωμένος ο Χώρος Γ. 344. Ἀθήνησι 1919).π. Παπαδάκη. Δέκα χρόνια αργότερα. Κανετάκη. 118-119. Kanetaki. 105. 2]. . The still existing Ottoman hamams in the Greek territory. Σύμφωνα με την ομαδοποίηση των οθωμανικών λουτρών που προτείνει η Ε. Σχινά (Ν. Ε. Οθωμανικά λουτρά. Ο τοίχος μεταξύ του Χώρου Γ και της δεξαμενής (Χώρος Δ) έχει πάχος 1μ. Ν. Πολλά από τα αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά του χαμάμ. ώστε να αντέχει τις πιέσεις του αποθηκευμένου νερού.π. 87-94.

όπως το κονάκι του μπέη και πολλά σπίτια εύπορων Οθωμανών52. Κανετάκη.Το χαμάμ της Νέας Ζίχνης Σερρών των εσωτερικών χώρων. Πρόσβαση στα χαμάμ δεν είχαν μόνον οι μουσουλμάνοι αλλά και οι χριστιανοί53. ό. 166-167 (χαμάμ Κιλκίς). ως ιδιαίτερο αρχιτεκτονικό χαρακτηριστικό. Ημιχώνια χρησιμοποιήθηκαν επίσης στο λουτρό των Παρακοίλων Λέσβου. 49. Οθωμανικά λουτρά. το μικρό του μέγεθος και η εσωτερική παρατακτική διάταξη των χώρων του αλλά και η έλλειψη πληροφοριών για την ύπαρξη κι άλλου δημόσιου οθωμανικού λουτρού στη Ζίχνη μας οδηγούν σε αυτό το συμπέρασμα. από προφορικές μαρτυρίες γνωρίζουμε ότι και πολλά σπίτια της Ζηλιάχωβας διέθεταν ιδιωτικό χαμάμ. 50. Βλ. Πάντως. σ. συνέβαλαν ακόμη περισσότεροστη δημιουργία ενός περιβάλλοντος ονειρικού και υπερβατικού. τα ημιχώνια αποτελούν τρόπο στήριξης του θόλου στον θερμό χώρο. Την πληροφορία οφείλω στην κ. 6.52). που χρονολογείται στον 18ο-19ο αι. 200-201. εντοπίζεται και σε ένα άλλο λουτρό του βορειοελλαδικού χώρου. Ε. Είναι γνωστό ότι τα ημιχώνια ήταν κατασκευές ιδιαίτερα διαδεδομένες κατά τον 16ο. Για τη χρήση των χαμάμ από μη μουσουλμάνους (χριστιανούς και εβραίους) βλ.π. 292.. μετά την έλευση των προσφύγων το 1924. Ζίχνη κατά την περίοδο 1919-1941 και παλιού ιδιοκτήτη της οικίας). που λαμβάνουν τη θέση του ουράνιου θόλου. που ανήκε σε εύπορο Οθωμανό και η οποία διέθετε μικρό ιδιωτικό λουτρό. 97. E. εικ. σ. στο χαμάμ του Κιλκίς (οδός Θεσσαλονίκης 7). Νάσιουτζικ. Ε.π. 748). Δύο άγνωστα οθωμανικά λουτρά. Ειδικότερα. σ. 53. καθώς ο θερμός χώρος είναι ένας. 51. σ. ανδρικό και γυναικείο. Το Α΄ λουτρό της Μεθώνης κατασκευάστηκε πιθανότατα κατά την περίοδο 1715-1825 (στο ίδιο. Οθωμανικά λουτρά. Ζίχνης. Συγκεκριμένα. Kanetaki. με τα στρογγυλά φωτιστικά ανοίγματα που έμοιαζαν με αστέρια. 126.π. The still existing Ottoman hamams. Παράλληλα. αν και εντοπίζονται και σε πρωιμότερα χαμάμ51. σ. για παράδειγμα τα οξυκόρυφα ημιχώνια στα πολύ θερμά δωμάτια (halvet) του χαμάμ στην Άρνισσα Πέλλας που χρονολογείται στον 15ο-16ο αι. Η χρήση των ημιχωνίων στο χαμάμ της Ν. Τα τόξα που περιτρέχουν τον Χώρο Β και τον Χώρο Γ του χαμάμ της Ν. Βουβουνίκου. . ό. Μ.) και στο Α΄ χαμάμ του κάστρου της Μεθώνης49. στον ψυχρό χώρο του Παλιού λουτρού στο κάστρο της Χίου (18ος αι. 17ο και 18ο αι. Πιθανολογούμε ότι το χαμάμ της Ζίχνης ήταν μικτό. 308. Κανετάκη. ό. σ. al. Αναφέρω την περίπτωση της σωζόμενης σήμερα οικίας Χρ. Ζαχαριάδης et. 52.1. Ζίχνης και οι φωτοσκιάσεις που δημιουργούν δίνουν την εντύπωση μιας επαναλαμβανόμενης τοξωτής καμπύλης και συνέβαλαν στη χαλάρωση των πελατών.50.329 - .. Έτσι οι ώρες (ή και οι ημέρες) εισόδου θα ήταν διαφορετικές για τους άνδρες και διαφορετικές για τις γυναίκες. ό. 233-235 (Παλιό χαμάμ Χίου). σ. εγγονή του Κωνσταντίνου Ιωσήφ (γιατρού στη Ν. την οποία και ευχαριστώ. Μάλιστα οι θολωτές οροφές.π. (Σ. 231 (χαμάμ Παρακοίλων).

56. Δεν κατέστη δυνατό να εντοπιστεί η δεξαμενή του χαμάμ (hazna). Για τον τρόπο παροχής και διανομής στα χαμάμ του ζεστού και του κρύου νερού και παροχέτευσής του μετά την χρήση βλ. Αντίστοιχα. έστω και σταδιακής. Στην ευρύτερη περιοχή υπήρχαν και βιοτεστο Χατζητρύφωνος. θα πρέπει να λάβουμε υπόψη ορισμένες παραμέτρους. Προφορική μαρτυρία από τον κ. 54. Ζηλιαχόβαλης λέγεται ο προερχόμενος από την Ζηλιάχοβα και αποτελεί επίθετο οικογενειών σε γειτονικά χωριά (π. ο οποίος θυμάται ότι ως μικρό παιδί επισκεπτόταν το χαμάμ με την Μικρασιάτισσα μητέρα του. μεταφοράς ενός πλήθους ανθρώπων από μια περιοχή στην άλλη. τότε το χαμάμ της Νέας Ζίχνης μπορεί να χρονολογηθεί στα τέλη του 18ου-αρχές 19ου αι. κατασκευή διοικητικών και θρησκευτικών κτηρίων κλπ. και β) η κατασκευή υποδομών (παροχή νερού. Επίλογος Το χαμάμ της Ν. 57. Αν δεχτούμε ότι α) η μεταφορά της πρωτεύουσας του καζά από την Ζίχνα (Παλιά Ζίχνη) στη Ζιλιάχωβα (Νέα Ζίχνη) έγινε στις αρχές του 19ου αι. Κανετάκη. 1920). Reyhan. 89 και στο Ε. στην εφημερίδα Έθνος (φύλλο: 4/10/2010). Χρονολόγηση Στην προσπάθειά μας να προσδιορίσουμε την περίοδο ανέγερσης του χαμάμ της Ζίχνης. Το ανθρωπωνύμιο Ζίχναλης εντοπίζεται σε οικογένειες γειτονικών χωριών (όπως π. σ. Πιθανότατα το νερό να προερχόταν από το δίκτυο Qanat που τροφοδοτούσε και όλες τις δημόσιες κρήνες του οικισμού55.gr/article. σ. έρευνα στο Qanat της Ν.χ.π. Μάλιστα η χρήση του χαμάμ από τους Μικρασιάτες και όχι από τους ντόπιους της Ζίχνης υπήρξε αιτία αντεγκλήσεων (συχνά προσβλητικών) μεταξύ τους. Οθωμανικά λουτρά. Yahundi Hamami.a sp?catid=22733&subid=2&pubid=34622948 (πρόσβαση: 26/1/2013). Ελένογλου Παντελή (γένν.330 - . Για μια πρόσφατη. Paris 2004. Κετάνης το χαμάμ της Ζίχνης χρησιμοποιούσαν οι Μικρασιάτες54. Ζίχνης μαζί με το γειτονικό τζαμί συνιστούσαν αντίστοιχα το κέντρο της κοσμικής και της θρησκευτικής ζωής των Οθωμανών Ζιλιαχωβιτών57. ο καταγόμενος από την Ζίχνα ορίζεται ως Παλιοζιχνιώτης ή απλά Ζιχνιώτης. όπου ακόμη και σήμερα καταλήγουν τα λήμματα του σύγχρονου οικισμού56. Οι ντόπιοι συχνά χρησιμοποιούν τον όρο Ζηλιαχοβνός για να προσδιορίσουν τον κάτοικο της Ζηλιάχοβας. στο Water supply and drainage for buildings. ό. Η παροχέτευση των χρησιμοποιημένων νερών του λουτρού σίγουρα γινόταν προς το γειτονικό ρέμα της Αγίας Παρασκευής. αδημοσίευτη ακόμη. ό. Investigation of water installation system in a group of Ottoman baths.) προηγείται ή είναι σύγχρονη της. Ipekoğlu and K.χ. 30th International Symposium of International Council for Research and Innovation in Building and Construction (CIB) W062 (September 15-17 2004). στο Δαφνούδι). στο . 55. διαδικτυακός τόπος: http://www. ούτε το δίκτυο αγωγών παροχής και αποχέτευσης των υδάτων.Κώστας Δ. Ζίχνης βλ. B.π.ethnos. 47.

Από την άλλη. στο κονάκι του Μπέη και στην αγορά της Ζηλιάχωβας59. Πιστεύουμε ότι το παρόν κείμενο συμβάλλει. Επιπροσθέτως. Είναι ενδεικτικό ακόμη ότι καμία μέχρι στιγμής γνωστή πηγή δεν αναφέρει το χαμάμ της Νέας Ζίχνης60. προκειμένου να εξυπηρετήσει τις πρακτικές ανάγκες των σημερινών ιδιοκτητών του.331 - . 59.Χ. Γάζωρο). η άριστη κατασκευή των δημόσιων κτηρίων της οθωμανοκρατίας συνέβαλε στη διατήρηση ορισμένων από αυτά. Ζίχνης πραγματοποιήθηκε με απόφαση της δημοτικής αρχής στις αρχές της δεκαετίας του 2000. Χειλαδάκης). δηλώνοντας την καταγωγή τους από την Παλιά Ζίχνη. που ήκμασε κατά την υστεροβυζαντινή και μεταβυζαντινή περίοδο. Στην Εικ. Αθηνά 1991]. Ωστόσο. στις περιπτώσεις που η καταστροφή τους δεν ήταν σκόπιμη. 3 του παρόντος κειμένου διακρίνονται στο βάθος μερικά από τα σπίτια των αρχών του 20ού αι.. 58. Πιστεύουμε ότι ο οικισμός της Ζιλιάχωβας δεν τράβηξε το ενδιαφέρον του Τούρκου περιηγητή ίσως γιατί ήταν μικρός σε μέγεθος και γιατί σε αυτόν μάλλον διέμεναν λιγοστοί ή καθόλου Οθωμανοί. και τα οποία παρουσίαζαν όλα εκείνα τα αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά της αστικής «μακεδονίτικης» αρχιτεκτονικής58. Ταξίδι στην Ελλάδα (έρευνα-λογοτεχνική απόδοση: Ν. που πέρασε από την περιοχή το 1665 μ. Η κατεδάφιση των περισσοτέρων παλιών αρχοντικών της Ν. 60. το γεγονός ότι τα χαμάμ ήταν δημιουργήματα των Οθωμανών είναι μια ακόμη αιτία για την ηθελημένη «λησμονιά» οποιουδήποτε στοιχείου συνδέεται με τον κατακτητή. Ακόμη και ο Εβλιγιά Τσελεμπί. Δεν αποκλείεται ο Μαχαλάς του Τζαμιού να ήταν η γειτονιά της εύπορης μουσουλμανικής τάξης καθώς βρισκόταν πολύ κοντά στο διοικητήριο.Το χαμάμ της Νέας Ζίχνης Σερρών χνικές-προβιομηχανικές εγκαταστάσεις. Σήμερα σώζονται και ελάχιστα από τα πολλά αρχοντικά πλούσιων Οθωμανών που υπήρχαν κάποτε. παραμένει άγνωστο όχι μόνον στους Ζιχνιώτες αλλά και στους ειδικούς μελετητές. κατά το δυνατόν. περιγράφει μόνον το κάστρο της Ζίχνας και δεν αναφέρει καν την ύπαρξη της Ζιλιάχωβας [Εβλιά Τσελεμπί. . στην περιοχή της Αγίας Παρασκευής. το ερευνητικό ενδιαφέρον των επιστημόνων στράφηκε κυρίως προς τη Ζίχνα (Παλιά Ζίχνη). στη μελέτη της τοπικής ιστορίας και ευελπιστούμε να αποτελέσει αφορμή για περαιτέρω έρευνα της Νέας Ζίχνης και της ευρύτερης περιοχής. Κρυμμένο καλά καθώς είναι πίσω από νεότερες οικίες και αλλοιωμένο. Το χαμάμ της Ζίχνης είναι ένα από τα πολλά λησμονημένα σήμερα οθωμανικά κτήρια του ελλαδικού χώρου.

Ν. 1. . Ανατολικό τμήμα του Νομού Σερρών – Μείζονα περιοχή Ζίχνης.Κώστας Δ.). Κετάνης Εικ.Ζ.Μ. (αρχείο Λ. Εικ. Η περιοχή της Αγίας Παρασκευής στις αρχές του 20ού αι. 3.332 - .

2. Ρυμοτομικό σχέδιο της Νέας Ζίχνης.333 - .Το χαμάμ της Νέας Ζίχνης Σερρών Εικ. .

. Κετάνης Εικ. 4. Κάτοψη του χαμάμ της Νέας Ζίχνης (σχέδιο Κ. Κετάνης .334 - .Κώστας Δ. Μαυροματίδου).Ρ.

5. Θερμός Χώρος Γ – λήψη από νότια (φωτογράφηση: Ε.335 - . Κρίνου). Κρίνου). . 6. Εικ. Χαμάμ Νέας Ζίχνης.Το χαμάμ της Νέας Ζίχνης Σερρών Εικ. Χαμάμ Νέας Ζίχνης. Χλιαρός Χώρος Β – Τυφλό τόξο (δυτικός τοίχος) (φωτογράφηση: Ε.

Κρίνου). Θερμός Χώρος Γ – νότιος τοίχος (εσωτερικά) (φωτογράφηση: Ε.336 - . Κετάνης). Κετάνης Εικ. 8. Χαμάμ Νέας Ζίχνης. Εικ. . Τρούλος θερμού Χώρου Γ (εξωτερικά) – λήψη από βορειοανατολικά (φωτογράφηση: Κ. 7. Χαμάμ Νέας Ζίχνης.Κώστας Δ.

Θερμός Χώρος Γ – Σταλακτίτες (muqarnas) νοτιοανατολικού ημιχωνίου (φωτογράφηση: Ε. Κρίνου) Εικ. .Το χαμάμ της Νέας Ζίχνης Σερρών Εικ. Χαμάμ Νέας Ζίχνης. Χαμάμ Νέας Ζίχνης. 9. Θερμός Χώρος Γ – μαρμάρινο κεφαλάρι κρήνης βόρειου τοίχου (φωτογράφηση: Κ. Κετάνης).337 - . 10.

338 - . 12. Εικ. Κετάνης Εικ. Κετάνης). 11. Μαρμάρινη γούρνα (φωτογράφηση: Κ. .Κώστας Δ. Θερμός χώρος Γ – βόρειος τοίχος (εσωτερικά) (φωτογράφηση: Ε. Χαμάμ Νέας Ζίχνης. Κρίνου). Χαμάμ Νέας Ζίχνης.

Χώρος Ε – Θόλος αποχωρητηρίου (εσωτερικά) (φωτογράφηση: Ε. Εικ. Χαμάμ Νέας Ζίχνης.339 - . Κρίνου).Το χαμάμ της Νέας Ζίχνης Σερρών Εικ. Χλιαρός Χώρος Β – Πήλινοι αγωγοί διανομής νερού (φωτογράφηση: Ε. Χαμάμ Νέας Ζίχνης. 13. Κρίνου). . 14.

. Κρίνου). Θύρα πρόσβασης από τον χλιαρό Χώρο Β προς τον θερμό Χώρο Γ (πλινθόκτιστο τόξο) (φωτογράφηση: Ε. 15.Κώστας Δ. Κετάνης Εικ.