You are on page 1of 219

Prof. dr. sc.

N even   l e z o v i ć
Daslav Petrizio, dipl. ing.
FUNKCIJE KOMPLEKSNE
VARIJABLE
ZBIRKA-----ZADATAKA
Zagreb
1994
CIP - Katalogizacija u publikaciji
Nacionalna i č š biblioteka, Zagreb
UDK 511.53(075.8)(076)
Ć   Neven
Funkcije kompleksne varijable : zbirka zadata-
ka / Neven ć   Daslav Petrizio. - Zagreb :
ELEMENT, 1994. - 222 str. : ilustr. ; 24 cm
Bibliografija: str. 222.
ISBN 953-6098-19-9
1. Petrizio, Daslav
941117098
ISBN 953-6098-19-9
PREDGOVOR
Progmm matematike na č   fakultetima đ uglavnom ć
č
Diferencijalni i integralni č
Linearna algebm
Funkcije više varijabli, Vektorska analiza
Diferencijalne jednadz'Oe
Funkcije kompleksne varijable
Ortogonaini sustavi , Integmine transformacije
Diskretna matematika
Vjerojatnost i statistika
č analiza
Ova je zb'irka jedna u nizu č kojima kanimo pokriti ta č Cilj
nam je pružiti studentu zbirke riješenih zadataka koje pokrivaju nastavni plan,
ali ga đ proširuju i produbljuju, č ć tako jednu zaokruženu cjelinu koju
(dobar) inžinjer može i treba poznavati,
Tako i ova zbirka sadrži sve zadatke koje se đ na auditornim vježba-
ma iz predmeta č analiza III na č u Zagrebu,
u dijelu Funkcije komplek8ne varijable, Originalne vježbe su nadopunjene kako
težim tako i lakšim zadacima. Nadodana su i tri uvodrla poglavlja koja se č
đ u programima č analize I, Dijelovi poglavlja koja ne ulaze u
nastavni plan č su zvjezdicom • ,
U svakom je poglavlju dan kratak podsjetnik važnijih definicija i teorema.
Nakon toga su detaljno riješeni zadaci iz osnovnog kursa. ć dio, zadaci za
vježbu, namijenjen je sanwstalnom radu, Rješenja tih zadataka, dana na kraju
knjige, treba zaista shvatiti t'ek kao kontrolu vlastita rada. Samo tako ć ova zbir-
ka ispuniti svoj cilj: ukazati ć in'žinjeru da se školuje da bi samostalno
rješavao još složenije probleme,
Autori
U Zagrebu, studenog 1994.
SADRŽAJ
§1. ·Kompleksni brojevi ......... . ....... ........ ... . ... ...... . ......... . . .. 9
1. Prikaz kompleksnog broja .. .... . . .... . ............... .. ... . . ...... 9
2. Potenciranje i korjenovanje . .. . ...... . ....................... .. ... 14
3. Zadaci za vježbu ..................... . .. ....... ... . ... . . . ... . . . .. 20
§2. Geometrija kompleksne ravnine . . .. . .. .. ... .. .. . ......... ..... .... .. .. 23
1. Geometrija kompleksne ravnine ..... .. . . . .. . ........... . .......... 23
2. Zadaci za vježbu . . ......... ... . . . ....... ............... . .. ... . . .. 31
§3. Nizovi i redovi kompleksnih brojeva ... .. ...... . .. .. ........ . . . ........ 34
1. Nizovi kompleksnih brojeva ... . .......... . ... .. .. . . .. ...... . . . .... 34
2. RecJ.ovi kompleksnih brojeva ...... ...... ................ . .. . ...... 38
3 .. Zadaci za vježbu .. ..... . ...... . ... . .. . ... . ....... . ... . ...... . .... 44
§4. Elementarne funkcije . ........... . . . ............. .. ................. . . 46
1. Elementarne funkcije . .. ...................... ... ........ . .... . .. 46
2. Zadaci za vježbu . . .. ..... .. .......... ............... . . . .......... 54
§5. Diferencijabilnost. Cauchy-Riemannovi uvjeti. Harmonijske funkcije . .. . 55
1. Limes, neprekidnost , diferencijabilnost ... . ....... . .... . . . ......... . 55
2. Cauchy-Riemannovi uvjeti . ............. . . ........ . .............. 57
3. Harmonijske funkcije ..... ................ ...... .. . .. . . . ......... 63
4. Zadaci za vježbu . .. . .. .. ........... . .. . .. .. . .. .. . ...... . .. . .. . ... 67
§6. Integral funkcija kompleksne varijable ....... .. .... . ...... . ........ . ... 68
1. Krivuljni integral ...... ... ... ..................... .... . . . ... . .... 68
2. Cauchyjeva integralna formula . ................... .. . .... .. ....... 72
3. Zadaci za vježbu . . . ... . ........ ..... . . ........ . ..... . . . .. .... .. .. 74
§7. Mobiusova transformacija . .... . ................ . ................ . . . .. . 75
l . Rastav č transformacije .. . . ....... ............. ....... . .. 75
2. Implicitni oblik č transformacije ......... ... . .. .... . ... . .. 82
3. Svojstvo simetrije za č   transformaciju .. ...... .. ... . . . . .... 84
4. Kanonski oblik č transformacije . .. . ............ . .......... 89
5. Zadaci za vježbu .................................. . . . .... .. ...... 93
§8. Konformna preslikavanja ......... . .. . ......... . ... .. . ........... . . . .. . 97
1. Omjer preslikavanja. Kut zakreta . . ........ . ..... . ............ . ... 97
2. Konformna preslikavanja ........ . .. .. .... . .. .... ....... ... . .. .. . 101
§9. Preslikavanja elementarnim funkcijama ..... . ... . . .. . . ....... ...... . .. 106
1. Funkcija w ;:: zn ...... ..... ...... .. .................... .. . . . . .. 106
2. Funkcija w;:: ... . ... ; . ..... . .. . .. . .. . .. . ...... . . . .......... 109
3. Funkcija Žukovskog . .. .... : ... . ....... .............. .. . ......... 111
4. Eksponencijaina funkcija w;:: e
Z
•••••• •• •••• ••• • •• • •• •••••••••••• 115
5. Logaritamska funkcija w ;:: Ln z . ..... . .. . ... .. .................. 118
6. Trigonometrijske funkcije .. . ............ .. .... . .. ... . . ...... ... .. 119
7. Zadaci za vježbu ... . . .. .... .... ...... . ..... ... .. . ...... . .... . . . . 122
§lO. Taylorovi redovi .... . ....... . . . .... . ... .. ............... .. . . .. . ...... 124
1. Redovi pot encija . . .. . .... . .. .... . . .. . ... .. . . . . . . . . ... . ... . . . . .. 124
2. Taylorovi redovi .......... . .. . . ... .. . . . . . . . ... . ... . . .. . . . .. . . .. . 128
3. Funkcija izvodnica . .. .. . . . . .... .. . . . .. .. ..... . . . . . . . . . . . .. .... . . 135
4. Zadaci za vježbu ......... . . . .. . . . . . . . . . .. . . . .. . . . . . .. . .. . . . . . . .. 137
§ll. Laurentovi redovi . . . .. .. .. . . . . . . . .. . .. .. . .. .... . . ....... . .. .... ... ... 142
1. Laurentovi redovi ... .. ..... . . .... ...... . ... .. .. . . .. . . . . . .. .. . .. 142
2. Zadaci za vježbu . ..... . . . ...... . .... . ..... . . . .. . ..... .. .. . .. .. .. 149
§12.   č i izolirani singulariteti . . . . . . . ....... . . . . ... ... ..... .. . . .... 151
1.   č . . .. . ........ . ....... .. . .. . . . . . . . .. .. ... .. .. .. ... .. .. 151
2. Izolirani singulariteti ... .. .. . . ... . ......... .. . . .... . .. . ......... 153
3. Zadaci za vježbu .. . .. ........ . . .. . . .. . .. . . . . . . . . . . .. .. .. . . . . . . .. 158
§13. Reziduum. č ostataka . . .... . ..... . . ....... . . . ... . . .. . . . .... . . .. . 160
1. Reziduum č funkcij e . . .... . .. .. . . . . . . .... .. .... . ... . . . . . 160
2. č ostataka . . .. . .... ..... . ......... . ... . . . . . .. .. . .. ... ... .. 167
3. Princip argumenta. Roucheov t eorem ' . . . . . . . . .. . . ..... . . . . .... . ... 170
4. Zadaci za vježbu . . .... . . . . . . ... . .... . ..... .. .. . ...... . . . .... . .. . 163
§14. č realnih integrala .. . ..... . ...... .. . . . . .. .... . . . . . . . . .. . . ... 177
1. l tip integrala . ... . ... . . . . . .. ... . . ...... . ... . ... . .. . ... . . . .. . ... 177
2. II t ip integrala . ... . .. . ... ... ... . .... . ... . . . ... . ... . .. .. . . . . . .. . 179
3. III tip integrala .. . ....... .. . . . ... . .. . ... . . .. .. . ... . ... ... ..... . 181
4. IV tip integrala ...... . . . ............ .. ... . . . . .. . . ...... . ... . . .. 186
5. V tip integrala ... . .. . . ... . . . . .... . ... .. . . . . .. ... . . .. .. . .. . .. ... 188
6. Razni primjeri . . .. . . .. . . . . ....... . . . . .. .. . . .. . . . .. . . . .... . .... . 190
7. Zadaci za vježbu ..... . .. . .. . ........ . . . . . . . . .. ... . .... .. . .. . . . . . 193
§15. Rješenja zadataka . ... . . . . . . . . .... . .. . .. .. . . .. . . . . ... . .......•... . . .. 196
Literatura .... . ..... . . . . . . . . . ..... . . .. .. . ... -........ .. .. . .. ... . . .... . 222
9
1.
Kompleksni brojevi
Algebarski prikaz kompleksnog broja.
Polje kompleksnih brojeva (e, +, .) sastoji se od skupa kompleksnih brojeva
e na kojem su definirane dvije operacije: zbrajanje i množenje. e možemo
poistovjetiti sa skupom svih đ parova realnih brojeva: e = {(x, y) :
x, y ER} , a operacije definiramo na ć č
(Xl, yd + (X2' Y2) := (Xl + X2, YI + Y2)
(Xl, Yd , (X2,Y2) := (XIX2 - YIY2, XIY2 + YIX2)
(1.1)
(1.2)
Realni broj x ć s kompleksnim brojem (x, O) E e. Ka-
ko se pri tom č operacije, jer vrijedi (Xl,O) + (X2,0) = (Xl + X2,0),
(Xl, O) · (X2 ' O) = (XIX2, O), to je polje realnih brojeva sadržano u polju kompleks-
nih brojeva. Broj (O, l) nije realan, č ga sa i i nazivamo imaginarna
jedinica. Vrijedi, po (1.2)
i
2
= i . i = (O, l) . (0,1) = (-l, O) = -1.
Kompleksan broj z = (x, y) možemo pisati i u obliku:
z = (x,y) = (x,O) + (O,y)
= (x, O) + (O, l) . (y, O) = X + iy.
Prikaz z = X + iy nazivamo algebarski prikaz kompleksnog broja z. Broj x
se naziva realni, a broj y imaginarni dio kompleksnog broja z. č
ih sa X = Re z, y = Im z .' Dva su kompleksna broja jednaka ako i samo ako im
se podudaraju realni i imaginarni dijelovi: zI = Z2 {:::::::} Xl = X2, YI = y2 .
Sa -z č broj (-l)· z = -x - iy. Oduzimanje kompleksnih
brojeva je definirano sa
ZI - Z2 := ZI + (-Z2) = (Xl - X2) + i(YI - Y2) (1.3)
Kompleksan broj z = X - iy nazivamo konjugiranim broju z = X + iy.
đ   broj z je konjugiran broju z i zato kažemo da z, z č par konju-
girano-kompleksnih brojeva. Njihovim zbrajanjem i oduzimanjem dobivamo
l 1
Rez = -2 (z +z), Imz = -:(z - z) . (1.4)
22
10
1. KOMPLEKSNI BROJEVI
Takoder, vrijedi z, z = X
2
+ y2 , č
I z I : = J z ' z = Jr-: x2:C--+-
y
-=2,
(1.5)
Kako je č   množenje kompleksnih brojeva pisat ć (uglavnom)
bez znaka " dakle ZI Z2 umjesto ZI ' Z2 '
Ako je z i= O, sa č broj
Z
,_ _ x -i Y
z ,- Izl2 - x
2
+ y2 x
2
+ y2 '
Uvjeri se da vrijedi z ' = l , Tako možemo definirati i dijeljenje kompleksnih
z
brojeva:
ZI 1 ZI ' Z2 XIX2 + YIY2 ,-XIY2 + X2YI
- := ZI ' - = -- = 2 2 + 2 2 2 (1.6)
Z2 Z2 IZ212 X2 + Y2 x
2
+ Y2
č operacije s kompleksnim brojevima izyodimo ne ć formule
(1.2) i (1.6), ć sa kompleksnim brojevima postupamo kao s "polinomima po
varijabli i ", ž ć pri tom i
2
= -l, npr ,
(4 - 3i)(2 + 5i) = 8 - 6i + 20i - 15i
2
= 23 + l4i,
1 + 2i 1 + 2i 3 + 2i 3 + 6i + 2i + 4i
2
-1 + 8i
3 - 2i = 3 - 2i ' 3 + 2i = 9 - 4i
2
= 13
1.1. Odredi realni i imaginarni dio ć kompleksnih brojeva:
l (1 ,)3
A. -; B. 1+-:; C. (1-iV3)3,
l - i •
RJEŠENJE, Moramo odrediti algebarski prikaz zadanih kompleksnih bro-
jeva.
1 1 l+i l+i l+i 1 1 .
A. z = -- = -- . -- = --= -- = - + - t-
l - i l - i 1 + i l - i
2
2 2 2
Dakle, Re Z =   lm z = .
(
l - i) 3 (1 _ i l _ i) 3 ( l _ 2i + i2 ) 3 . .
B. z= --, = --, '--. = =(-2)3=2.
1+2 1+2 l-t 2
Odavde, Re Z = O, lm z = l .
C. (1 - iV3)3 = l - 3iV3 + 3(iV3)2 - (iV3)3 = 1 - 3V3i - 9 + 3V3i = -8, te
je Rez = -8, Imz = O.
1.1. PRIKAZ KOMPLEKSNOG BROJA II
1.2. Odredi sve kompleksne brojeve z za koje vrijedi z = Z2.
RJEŠENJE. Prikažimo broj z u obliku z = x + iy j što uvršteno u jednadžbu
daje
x - iy = (x + iy)2 = x2 - y2 + 2xyi.
Prema tome, x i y moraju zadovoljavati sistem
{
X = x
2
- y2, {::=::} { x2 - X _ y2 = O,
y=2xy, (2x+l)y=0.
Druga je jednadžba zadovoljena za x = - ili Y = O. Uvrstimo li x = - u
prvu jednadžbu, dobivamo y2 = i, što daje YI ,2 = Uvrstimo li pak y = O
u prvu jednadžbu, dobivamo X2 - x = O i odavde X3 = O, X4 = 1. Postoje
dakle č rješenja:
1.3. Pokaži da operacija kompleksnog konjugiranja ima svojstva:
A. zI + Z2 = ZI + Z2; B. ZI - Z2 = ZI - z2;
D.   = ;:-
RJEŠENJE. A.
ZI + z2 = (Xl + iyr) + (X2 + iY2) = (Xl + X2) + i(YI + y2)
= (Xl + X2) - i(YI + Y2) = Xl - iYI + x2 - iY2 = ZI + Z2
Na č se č pokazuju i ostale relacije.
Trigonometrijski prikaz kompleksnog broja
Kompleksan broj Z = x+iy možemo prikazati č M(x, y) ili pak vek-
--4
torom OM II ravnini xOy, koju nazivamo kompleksna ili Gaussova ravnina
(sl. 1.1.) .
--4
Duljina r vektora OM naziva, se modul, norma ili apsolutna vrijednost
kompleksnog broja Z
T = Izl:= JX2 +y2 =...rz:E . (1.7)
12
--t
Kut kojeg vektor OM zatvara s pozitivnim di-
jelom realne osi naziva se argument kompleksnog
broja z;   č     ga sa Arg z. On je đ
do na višekratni k broja 27T. Za glavnu vrijednost
argumenta uzimamo vrijednost tog kuta unutar in-
tervala [O, 27T) i   č     ga sa !{J = arg z . Da-
kle, vrijedi '
Argz = argz + 2k7T = !{J + 2k7T, k E Z
Y x . y (1.8)
tg !{J = - , cos !{J = - , S1l1!{J = -
X T T
Stoga kompleksan broj možemo. napisati u tzv. tri-
gonometrijskom obliku
z = T(cos<p+isin<p) .
Uvedimo simbol ei<p · . _ cos <p + l sm <p. Prikaz z
ponencijalni oblik kompleksnog broja. Neka je zI
Z2 = T2 (cos !{J 2 + i sin !{J2). Tada vrijedi
l. KOMPLEKSNI BROJEVI
I
I M(x,y)
y - - - - -- - ------ --- ,
,
. ,
I
,
,
,
I
/r----'-----.-<b--_
x
Slika 1. 1. Trigonometrijski
prikaz kompleksnog broja
(1.9)
= T ei<p naziva se eks-
= Tl (cos !{JI + i sin !{JI) ,
Zt Z2 = Tl T2 (cos !{JI cos 1,02 - sin !{JI sin !{J 2 + i cos !{JI sin !{J2 + i sin !{JI COS!{J2)
te je
ZlZ2 = TITdcos(!{J1 +4'2)+isin(4'1 +4'2)] .
Odavde   č
IZl Z2 1 = Izti ' l
z
21
Arg( ZI Z2) = Arg( zt} i- Arg( Z2) = 4'1 + !{J2 + 2k7T
Kako je .2. = .2. (cos 4'2 - is'in 4'2) (provjeri!), to vrijedi
z2 T2
= Tl [COS(4'1 - 4'2) + i sin(4'l - 4'2) J
"'2 T2
i odavde
(1.10)
(1.11)
(1.12)
(1.13)
(1.14)
(1.15)
1.4. Ako je IZli = 1, IZ21 = 1 i ZlZ2 i= -1 , dokaži da je Z = ZI + Z2
realan broj . 1 + ZI z2
RJEŠENJE. Broj Z je realan ako i samo ako vrijedi Z = z. Po uvjetima zadatka
imamo
1.1. PRIKAZ KOMPLEKSNOG BROJA 13
Zato je, ć pravila konjugiranja
ZI + ZZ ZIZZ ZIZIZZ + ZZZIZZ Zz + ZI
z= . -- = = .= Z
l+ZIZ
Z
ZlZZ ZlZ2+Z1Z2Z1ZZ Zl
Z
2 + 1
i z je realan.
1.5. Prikaži u trigonometrijskom obliku ć brojeve:
A. VS + i; B. -2i; c. -h;
D. 2; E. 1 + il23; F. -1 + 2i .
RJEŠENJE.
· A.
r = IVs+il = J3+i = 2, }
1 n n
tg cp = v'3 = tg "6' cp = "6
2(
1i .. n)
===> z = cos "6 + t sm "6
B
I
'1 2 3n . 2 ( 3n .. 3n)
. r = - 2t = ; cp = 2 te Je z = cos 2 + t sm 2 .
C. 7' = 1- hl = h, cp = n, Z = h( cos n + i sinn) .
D. r=121=2, cp=O, z=2(cosO+isinO).
F
A
e
D
E
B
Slika    
E. 1+i
1Z3
1+i
4
.
30
+3 = 1+{i
4
)
30
i
3
= 1+i
3
= l-i. Odavde r = ..;'f+1 = Ji,
2
n 7n li' d' (7n . . 7n)
cp = 2n - arc tg 1 = n - '4 = "4 te s Je l z = 2 cos "4 + t sm "4
F. r = l-l + 2il =..;s, tgcp = -2 ===> cp = 1i - arctg2 = 1,1071 = 116°34' .
Dobivamo z = ..;s (cos 116°34' + i sin 116°34') . Vidi sl 1.2.
14 l . KOMPLEKSNI BROJEVI
1.6. Prikaži u trigonometrijskom obliku
A. z = - sin 'Tr/8 - i cos 'Tr/8 i
B. z=l+coso+isino, 0<0< 'Trh·
RJEŠENJ E.
A. r = ( sin
2
i + cos
2
i) 1/2 = 1
cos 'Tr /8 'Tr ('Tr 'Tr) 3'Tr
tgcp= sin'Tr/8 = ctg'8 = tg '2 - '8 = tg
S
'
Kako se broj z nalazi u ć kvadrantu, to je cp = 3; + 'Tr = l Dakle,
z = cos     +i sin    
B. r = Vl + 2 cosa + cos
2
a + sin
2
0= ';2 + 2 cos 0= 2 cos ah, --........
sin a 2 sin 0/2 cos 0/2 0/ ' 0/ Dakle,
tg cp = = = tg 2 te Je cp = 2 .
1 + cosa 2cos
2
0/2
2 o( a .. a)
z = cos '2 cos '2 + t sm '2 .
č smo e
icp
:= cos cp + i sin cp . Kako vrijedi
(cos cp + i sin cp) (cos 7/1 + i sin 7/1)
= cos cp cos 7/1 - sin cp sin 7/1 + i (sin cp cos 7/1 + cos cp sin 7/1 )
= cos(cp + 7/1) + i sin(cp + 7/1)
to dobivamo e
i
", ei'" = ei(cp+"'). Odavde indukcijom č da vrijedi
(eicp)n = eincp , tj. vrijedi de Moivreova formula
(coscp+i sincp)n = cosncp.+i sinncp (1.16)
Potenciju kompleksnog broja, napisanog u trigonometrijskom obliku, č
namo po formuli
Odavde č
I zn 1= Izln
Arg(zn) = ncp + 2k7r , k E Z.
( 1.17)
(1.18)
(1.19)
Odredimo sada n-ti korijen kompleksnog broja z, z "# O. Stavimo w :=
o/.Z, tj. z = w
n
i prikažimo ih u trigonometrijskom obliku: z = r{ cos cp +
i sin cp), w = p{ cos 7/1 + i sin 7/1). Tada iz
r{ cos cp + i sin cp) = pn( cos n7/1 + i sin n7/1)
1.2. POTENCIRANJE I KORJENOVANJE 15
slijedi p = O/T i n'!j; = tp + 2k1r . Uvrštavanj em = O, ±l, ±2, .. . dobivamo n
č vrijednosti n-tog korijena kompleksnog broja z :
\IZ = VIT cos + i sin - ,k = O, l , . .. ,n - l
(
tp + 2k1r tp + ,) br )
n . n
(1.20)
Tu je tp = arg z, a VIT č realan i pozitivan n-ti korijen iz pozitivnog
broja T = Izl ,
Sve vrij.ednosti od YIZ leže na kružnici polumjera p = VIZI, sa središ-
tem u ishodištu, a argumenti tih brojeva razlikuju se za višekratnik od 21f/
n
.
Dakle, n-ti korijeni kompleksnog (pa i realnog!) broja č vrhove pravilnog
n-terokuta sa središtem u ishodištu.
Slika 1.3. S1Ii n-ti korijeni komp-
leksnog broja 511 1Irho1li pra1lilnog
n-terokuta sa središtem u lshodištu.
Polumjer n-terokuta iznosi vr
1.7.   č (-l + iV3)60 .
RJEŠENJE. Prikažimo -l + iV3 u trigonometrijskom obliku. On se nalazi u
drugom kvadrantu i vrijedi
T = V(-l)2 + (../3)2 = 2,
../3 1f
tg( 1f - tp) = - = tg -.
21f
Dakle, T - 2 tp - - .
- , - 3 .
l 3
-1 + i../3 = 2 ( cos 2; + i sin 2;).
z
___ L'
, -J x
Možemo sada primjeniti de Moivreovu formulu (1.16)
Slika 1.4.
(-1 + i../3)60 = 2
60
[cos(60 . 21f) + i sin(60 . 21f)]
3 . 3
= 2
60
[cos(407l') + i sin(407l')] = 260.
VJ
y
16 1. KOMPLEKSNI BROJEVI
1.8. č (l + cos + i   6.
RJEŠENJE. Po zadatku l.6.B, kompleksan broj z = l + cos + i sin =
l + yf + i ima prikaz z = 2 cos f2 ( cos f2 + i sin ;2 ). Zato je
zG = 2
6
(cos   6 (cos 671" + i sin 671"2 )
, 12 12 l
= 26 (l + 71" /6 ) 3 . i = 26 ( 2 +4 J3 ) 3 . i = (2 + V3)3i .
(1 + i)16
č .
(1 - iV3)9
Prikažimo najprije brojeve
1.9.
RJEŠENJE.
i
l ! / z,=l t
i
ZI = l + i i Z2 = l - iV3
u trigonometrij skom obliku:

l
1 -0/' --
In( 71" .. 71")
Z I = Y 2 cos "4 + sm"4 :
Z2 = 2 [ cos(271" -   + -i sin(271" -  
- {J f " .
I z2=1-1{J
3 3
I
= 2 [cos(   + i sin( -  
3 3
Slika 1.5.
Sada je
(1 + -i)16 ()2)16[cos(16 .   + i sin(16 . ))
(1 - iJ3)9 2
9
[cos( -9 · t) + i sin( -9 · t))
= [cos(lf . + 9 .   + i sin(16 . + 9 .  
2 o o 4 3 4 3
= [cos(77I") + i sin(77I")] =
1.10. Dokaži da je polinom P(x) = (cos o' + X sin O')n - cos nO' - x sin nO'
djeljiv s polinomom Q(x) = x
2
+ l.
RJEŠENJE. Vrijedi Q(x) = (x - i)(x + i). P(x) ć biti djeljiv sa Q(x) ukoliko
je djeljiv sa (x - i) i sa (x + i) , tj. ako su brojevi Xl = i i X2 =' -i nul č
polinoma P(x) . č stoga P{i) i P( -i).
P( i) = (cos o' + i sin 0') n - cos nO' - i sin nO'
= cos nO' + i sin nO' - cos nO' - i sin nO' = O,
P(-i) = (cos o' - isinO')n - cos nO' + i sin nO'
= [cos( -O') + i sin( -O'W - cos( -nO') - i sin(-nO') = o.
Dakle, P(x) je djeljiv sa (x + i)(x - i) = Q(x) .
.,,'
1.2, POTENCIRANJE I KORJENOVANJE " "' , " 17
 
1.11. Odredi kompleksan broj z za kojeg vrijedi Iz-ll = Izl i Arg(z3) =
'Tr/3 + Argz,
RJEŠENJE, Prikažimo broj z u trigonometrijskom obliku, z = r cos <p+i r sin cp,
Prvi uvjet daje
1
r=--,
2 cos cp
a drugi, po formuli (1.19)
3cp = + <p + 2k1r => cp = % + k1r
za neku vrijednost cijelog broja ' k, Samo vrijednosti k = O i k = 1 daju kut
unutar intervala [O, 2 'Tr ), Za k = 1 dobivamo cp = 7'Tr /6 što daje negativan r i
to rješenje odbacujemo, Za k = O dobivamo cp = 'Tr /6 i r = ..[3/3, Dakle,
1.12.
..[3 ( 'Tr , . 'Tr) 1 ,..[3
z = - cos - + t sm - = - + t -.
3 6 6 2 6
č
1 + i
A. Arg-
l
- . ;
-t
RJEŠENJE. A.
Arg 1 + = Arg(l + i) - Arg(l - i)
l-t
'Tr 'Tr 'Tr
= (4' + 2n'Tr) - (-4' + 2m'Tr) = '2 + 2k1r, k E Z.
ili , na drugi č
1 + i 1 + i 1 + i 1 + 2i + i
2
,'Tr
Arg --, = Arg --o . --o = Arg = Argt = - + 2k'Tr, k E Z.
l-t l-t l+t 2 2
B.
Arg( ....: 2 - 2i ..[3)4 = 4 arg( - 2 - 2i V3) + 2k1r
2..[3 4'Tr
= 4 ['Tr + arc tg -2-] + 2k1r = "3 + 2k1r, k E Z.
1.13. Odredi sve vrijednosti korijena
A. V-l + i; B. V16; C. 0/=1; D . .J3 + 4i,
i prikaži ih u kompleksnoj ravnini.
RJEŠENJE.
A. Napišimo broj -1 + i u trigonometrijskom obliku:
1 . '2 ( 3'Tr . . 3'Tr)
- + t = V cos "'4 + t sm"'4 .
18
1. KOMPLEKSNI BROJEVI
Prema tome, :vrijedi i- 1 + il = .j2, cp = 3'Tr/
4
i po (1.20) dobivamo
. 3 1Ji{ 371"/4 + 2k7r . . 3'Tr / 4 + 2k7r )
  3 +lsm 3 ' k=0,1,2,
6ln I 'Tr 2 k 'Tr . . ('Tr 2k'Tr)]
= v 2 ms("4 + -3-) + um "4 + -3- k = O, 1,2.
Postoje tri vrijednosIiovog korijena:
k=O
'Tr .. 'Tr)
ZI = YI. cos "4 + l sm"4 '
k=l
Ih . . Ih)
Z2 = 2 cos 12 + t sm 12 '
k=2
5( 19i . . 19'Tr)
Z3 = ' cos 12 + 1 sm 12 '
B. Broj 16 u trigonOD1l!irijskom obliku ima
prikaz 16 = l6(cosO+isinO), paje
( O +.2h . . 0+ 2k7r )
v 10 = V 10 cos --- + l sm ,
'14 4
(
k7r ". h
=2 cosT + ''8DlT) , k=0,1,2,3.
Dobivamo ć 00iiIi vrijednosti :
k = O ZI = 2l{,CQlO+i sinO) = 2,
k = 1 Z2 = 2((a.i + i sin i ) = 2i,
k=2 Z3 = 2i{.a.1f + i sin 'Tr ) = -2,
2
l- 3'Tr .. 3'Tr) ' 2 .
Z4 = '\ ..... - + t sm - = - t .
2 2
k=3
" Zz
Slika 1.6.
-2

1-2i
Slika 1. 7.
Vidimo da smo fi6 mogli ć i bez upotrebe de Moivreove formule
ć da je jedno ijrienje broj 2, a ć tri predstavljaju preostale vrhove
kvadrata sa središtem 11 ishodištu.
C. Trigonometrijski GiJIik broja -1 je -1 = l(coS7r + i sin 'Tr). Zato
3r1l 31:' ( 'Tr + 2k'Tr .. 'Tr + 2k'Tr )
. v-J.= VI ,cos 3 +tsm 3 ' k=0,1,2.
Dobivamo
1 . .jj
ZI = - +l-
2 2'
Z2 = -1,
1 . ./i
Z3 = 2 -1,"
Slika 1.B.
1.2. POTENCIRANJE I KORJENOVANJE 19
D. 1tigonometrijski oblik ovog broja glasi
3 + 4i = 5 ( cos(arc   + i sin(arc   ).
Zato je
r; ( arc tg 413 + 2k7r .. arc tg 4/3 + 2k7r )
v 3 + 4t = v 5 cos 2 + t Sin 2 '
k = 0, l.
Za k = ° doqivamo:
r;( 1 4 .. l 4 )
Zl = v 5 cos( '2 arc tg 3) + t S III ( '2 arc tg 3) .
Drugo rješenje z2 je č prvom s obzirom na ishodište, tj . Z2 = - z l .
1.14. Odredi realna rješenja jednadžbe (x + i)n - (x - i) n = o.
RJEŠENJE. Jednadžba je ekvivalentna sa
= l==> = v l = cos - + t sm - , k = 0, 1, .. . , n-l.
(
X + i) n X + i n" 2k7r . . 2k7r
x-i x-i n n
č odavde x :
. 2k7r . 2k7r
Sin - - t(1 + cos-)
x- n lt
- 2k7r . . 2k7r
1 - cos - - t Slll -
n n
(
. 2k7r . 2k7r ) ( 2k7r. . 2k7r)
Slll - t(l + cos ) 1 - cos + t sm

( l _ cos   2 + (sin   2
. 2k7r k7r k7r
sm - 2 cos - sin - k7r
= 1 _ = 2 (Si: kn7rfn = ctg -;- ' k = 0, 1, ... ,n-l.
1.15.
RJEŠENJE.
A. 1(1- iv'3)4 (v'3 + i)61 = 1(1- iv'3)41 · 1(v'3 + i)61 = Il-iv'31
4
1v'3 + il
6
=
(v'f+3)4 (y'3+-f)6 = 2
10
.
B. = VI3 - 4il = V.J9+T6 = Vs .
C. I '1'(1 + i)81 = '1'11 + il
8
= J( v!f+T)8 = h4 = 4.
1. I<OMPLEKSNI BROJEVI
1.16. Neka je /(z) = 2 + z + 3z
2
. č /(z) i /(z) ako je z = 3 + 2i .
1.17. Pokaži ela je P(z) = P(z) , za svaki polinom P sa realnim koeficijentima
1.18. Odredi realni i'imaginarni dio ć kompleksnih brojeva:
(
()+2)2 (1+i)5 (2)4
A. i 19 + 1 ; B. (1 _ i)3; C. 1 + iV3 ;
1.19. Odredi realna rješenja jednadžbe (4x + i)(2 - i) + (2x + iy)(l - 2i) = 7 - Bi .
1.20. Odredi sve kompleksne brojeve z za koje vrijedi
A. z = z3; B. z = zn-l, n 2.
1.21. Neka je w '= Z-l, z :f: ±l . Dokaži da je Rew = O ako i samo ako je Izl  
z+l
1.22. Dokaži da su ZI i z2 kompleksno-konjugirani ako i samo ako su zI + Z2 i ZlZ2
realni brojevi.
1.23. Dokaži identitete
A. IZl + z,1
2
+ IZl - z21
2
= 2(lzll2 .) · lz2 12) ;
D. il - zlz21' - IZl - z21
2
= (l - IZl12)(1 -lz212) ;
C. JI + z l z2 1
2
+ IZl - z21
2
= (l + Izd)(! + IZ212) ;
D. Izd2 + IZ212 + IZ312 + IZl + Z2 + z31
2
= IZl + z21
2
+ IZ2 + z31
2
+ IZ3 + zll2.
1.24. Dokaži identitete
A. (n - 2) tl Izd + Iktl zkl2 = L IZk + z.1
2
,
,
B. n t l;:kl
2
-It zkl2 = L IZk - zsl2;
k=l k=l  
1.25. Dokaži nejednakost:
2(lzd" + IZ2In):::; IZl + z21
n
+ IZl - z21
n
:::; 2n-l(lzdn + IZ2n,   2.
1.26. Riješi jednadžbe A. Izl + z = 2 + i;
B. 21z1 - 4az + 1 + ai = O (a ER); C. z Izl + az + 1 = O (a ER).
1.27. Odredi sve kompleksne brojeve za koje vrijedi
A. Izl = ,,12, Iz + il = IZ + lij B. Izl = IZ - 11, arg(z - 1) = 37r/
4
j
C. Izl = Il/z I, arg(2z) = arg( il
z
)'
***
1.3. ZADACI ZA VJEŽBU 21
1.28. Prikaži u trigonometrijskom obliku ć brojeve:
A. z=l-siho;+icoso, (0<0< Trh);
B. z = cosa - i sina, (11" < o < 311"12);
1 + cos o + i sin o
C. z. = l+coso-isino' (0<0< 11"12);
D. z = -cos Tr/S +isin 11"/5 '
1.29. Odredi realan broj m> O takav da za broj z = m+ imv'3 bude Re (z8) = -128.
1.30. č . A. (2 + 2i)
7
; B. G - 12;
D. (l+cos Tris +isin TrIs)18. +t
(
1 .) 10
C. 2' +t ;
1.31. Dokaži d<l\ )e za prirodan broj k broj (l + i)4k realan.
1. 32. đ najmanji broj n za koji vrijedi (v'3 + it = (v'3 - i)n .
1.33. ž ć se de Moivreovom formulom izrazi sin no i cos no ć potencija od
sin o i cosa .
1.34. Dokaži:   = l+itgnc,o.
l - t tg c,o l - t tg nc,o
1.35. Ako vrijedi z + = 2 C05 c,o, dokaži daje + = 2cosnc,o .
z zn
1.36. č z1991 + 1!91 ako je z2 + z + l = O.
z
1.37. Dokaži da je polinom P(x) = xn sin 0- >. n-I X sin (no) + >.n sin(n-l)o djeljiv s
polinomom Q(x) = x
2
- 2>' x cos 0+ >.2 .
1.38. Neka je O < o < 2Tr. Dokaži formule
1.39.
. n+l
sm-
2
-0 . no
A. sino+sin20+ ... +sinno= . o SIn ""2;
SIn '2
. n+ l
l sm-
2
-0
B. -+coso+cos20+ .. . +cosno= o
2 2 sin-
2
Neka je O < o < 11". Dokaži formule
sin 2no
A. cos ck + cos 30 + ... + cos(n-l)o = --o -;
2SlnO
B. sin o - sin 30 + ... + (_I)n+l sin(2n-l)0 = (_l)n+l
1.40. č
A. ../4 + 3i; B.
V2+i; C.
D. H; E. V -8 + 8..J3i ; F.
sin 2no
2coso
)(1- i..J3)1;
V-v'3+ i.
1. KOMPLEKSNI BROJEVI
1.41.
Riješi jednadžbe
A. (3-i)z3= - H8i j
B. z4, + z2 + 1 = Oj C. z6 + 2iz
3
- 1 = Oj
D. z 3 + 3z
2
+ 3z + 3 = Oj
E. (l + i)z4 - (1 - i)z = O.
1.42. Neka su ZI.: = cos 2k1T/
n
+ i sin 2k1T/
n
, k = 0,1, ... , n-l svi n-ti korijeni iz
jedinice. Dokaži da vrijedi
(z - zd(z - Z2) '" (z - zn-d = 1 + z + .. . + zn-I .
ć ovog indentiteta izvedi relaciju
. 1T . 21T . (n-l)1T n
SlO SlO -;;- . .. SlO --n- = 2
n
-
l
'
1.43. Dokaži identitete
n-I
2n 2 Il 2 k1T
X -l=(x -1) (x -2xcos-+l)
. n
1.:=1
x
2n
+
1
- 1 = (x - 1) fI (x
2
- 2 xcos   + 1)
1.:=1
n-l 2k+l
x2n + l = Il (:r;2 - 2:r;cos + l)
k=O
***
1.44. Ako za kompleksne brojeve a, b, c vrijedi lal = Ibl = Icl = r, dokaži da je tada
I
ab + bc + ca I = r .
a+b+c
1.45. Ako su z , a kompleksni brojevi s pozitivnim realnim dijelovima, pokaži da vrijedi

a+z
1.46. Ako vrijedi Izl = 1, pokaži da se broj z može prikazati u obliku z = : ' pri
č je t realan broj.
1.41. Izraz AI).1
2
+ BXji + B)'IJ. + GIIJ.12 je nenegativan, za sve vrijednosti brojeva).,
P. E C . Dokaži da je tada A O, G O, IBI2 AG.
1.48. Dokaži da za proizvoljne kompleksne brojeve ZI, z2,
vrijedi Cauchy-Schwartzove nejednakost :
Zn, Wt, W2, ... , Wn
/2
1.49 .. Ako za brojeve zI, . .. , Zn E C vrijedi IZkl l, dokaži da je tada
A. 19 zk - II IZk - li;
B. IfI (Zk -1)1 1- t IZkl ·
1.:=1 k=1
23
2.
Geometrija kompleksne ravnine
Kompleksnu (ili Gaussovu) ravninu e možemo geometrijski poistovjetiti s
prostorom R2 , č z = x + iy iz kompleksne ravnine odgovara č (x, y) u
(kartezijevoj) ravnini R2.
Apsolutna vrijednost Izl kompleksnog broja z = x + i y odgovara (euk-
lidskoj) udaljenosti č (x, y) do ishodišta. Neka su zadana dva kompleksna
broja ZI = Xl + iYI i Z2 = X2 + iY2 . Tada vrijedi
IZl - z21 = I(XI - X2) + i(YI - Y2)1 =   -+--;(-YI---Y--=2)-;:-2.
te je IZl - z21 udaljenost đ č ZI i Z2 u kompieksnoj ravnini .
2.1. Prikaži kompleksne brojeve ZI i Z2 u Gaussovoj ravnini i uvjeri se
da vrijedi
A. IZl + z21 IZli + IZ21 ; B. IZl - z21 Il zII - IZ211,
Dokaži ove nejednakosti i algebarskim putem.
RJEŠENJE. Iz trokuta GAB vidimo
IZl + z21 Izd + IZ21
jer je duljina stranice trokuta manja od zbro-
ja duljina preostalih dviju.
Iz trokuta GAG vidimo
IZl - z21 Il
z
II-l
z
211,
jer je duljina jedne stranice ć od razlike
duljina preostalih dviju stranica. o
B
Dokažimo sada ove nejednakosti alge bar-
skim putem . .
Slika 2.1. interpreta-
cija brojeva IZl + z21 i IZl - z21
A.
IZl + z2 1
2
= (ZI + Z2)(ZI + Z2) = (ZI + Z2)(Zi" + Z2)
= ZlzI + ZlZ2 + z2Z1 + Z2Z2
= Izd
2
+ IZ212 + (ZIZ2 + ZIZ2)
č izraz u zagradi
ZlZ2 + ZlZ2 = (Xl - iYI)(X2 + iY2) + (Xl + iyd(X2 - iY2)
= 2(XIX2 + YIY2) = 2Re (ZIZ2) .
24 2. GEOMETRIJA KOMPLEKSNE RAVNINE
Dobili smo IZl + z21
2
= IZl12 + IZ212 + 2Re (ZI Z2) . Kako za proizvoljan kom-
pleksan broj Z vrijedi
Rez J(Rez)2 + (Imz)2 = Izl , Izl = Izl,
to imamo
Re (ZIZ2) IZI Z2 1 = IZll·lz21 = I
Z
II·l
z
2\'
IZl +   Izd + Izzl2 + 21z21 · IZ21 = (IZli + IZ21)2
tj . IZl + z21
2
Izd + IZ21, što je i trebalo dokazati .
B. Primjenirno gornju nejednakost na ć č
Izd = I( ZI - Z2) + z·.d IZl - Z2 1 + IZ21 ·
Dobivamo
Zamijenirno ovdje ZI sa Z2 :
IZl - zzl IZ21-l
z
II·
Ove su dvije nejednakosti ekvivalentne sa IZl - z21 IlzII - !z211 . .
2.2. Odredi i skiciraj skup č Z u kompleksnoj ravnini za koje vri-
jedi A. Im z2 > 2; B. Izl> 2 + Im z .
RJEŠENJE. A. Neka je Z = x + iy . Tada je Z2 = (x + iy)2 = x
2
- y2 + i2xy .
Prema tome, vrijedi Im Z2 = 2xy i
{z: Imz
2
> 2} = {(x,y) : xy> l}
Ovaj je skup skiciran na sl. 2.2.a.
b)
Slika 2.2.
B. Stavimo ponovo Z = x + iy,
Izl>2+Imz <==> x2+y2>(2+y)2 <==> x
2
>4+4y.
č je o č đ odozgo parabolom y = - l (sl. 2.2.b) .
2.1. GEOMETRIJA KOMPLEKSNE RAVNINE 25
2.3. Odredi sve č kompleksne ravnine za koje je
71' 71'
A. "6<ar
g
z<4; B.1<lzl<3.
RJEŠENJE. A. Neka je z = r( cos cp + i sin cp). Vrijedi cp = arg z . Uvjetom
% < arg z < t postavljen je samo uvjet na kut cp, ali ne i na modul r . Dakle,
r može biti proizvoljan, a cp se mora nalaziti unutar intervala (%, t) . Traženi
je skup kut u kompleksnoj ravnini đ zrakama cp = % i cp = t (sl. 2.3.a).
a) .
Slika 2.9.
B. Prikažirno ponovo kompleksni broj z u trigonometrijskom obliku: z =
r(cos cp + i sin cp) . Sada je Izl = r i uvjet prelazi u 1 < r < 3, dok nema
č na kut cp . Stoga je uvjetom đ kružni prsten na sl. 2.3.b.
Rubovi nisu č u č  
2.4. Koje su krivulje đ ć jednadžbama:
A. Rez = Imz; B. Iz - zoi = 6;
C. Iz - il + Iz + il = 4; D. z z + i(z - z) = 2?
RJEŠENJE. A. Neka je z = x + iy. Uvrstimo li ovakav z u gornju relaciju,
dobivamo y = x, pravac (sl. 2.4.a) .
B. Svi kompleksni brojevi z za koje vrijedi Iz - zoi = r udaljeni su za r od
č Zo , dakle, leže na kružnici sa središtem u Zo i polumjerom r (sl. 2.4.b).
b) e)
26 2. GEOMETRIJA KOMPLEKSNE RAVNINE
C. Zbroj udaljenosti č z do č i, -i mora iznositi 4. Kako je me-
đ udaljenost tih č jednaka 2, to jednadžba Iz - i l + Iz + i l = 4
predstavDa eJipsu s žarištima u č i , -i i velikom osi 2a = 4 .
  č njenu jednadžbu u kartezijevoj ravnini. Stavimo ponovo z =
x + i y :
Iz - il + Iz + il = lx + i(y - 1)1 + lx + i(y + 1)1
= Jx
2
+ (y - 1)2 + Jx
2
+ (y + 1)2 = 4.
Eliminacijom korijena dobivamo (provjeri!):
x2 y2
"3+4 =1,
što predstavlja jednadžbu elipse sa središtem u ishodištu i poluosima b.-= JJ,
a = 2 (sl. 2.4.c) .
D. Stavimo z = x + iy :
zz + i (z - z) = 2 (x + iy)(x - iy) + i(x + iy - x +iy) = 2
x
2
+ (y _1)2 = 3.
č je o kružnici sa središtem u č Sea, l) i polumjerom JJ.
2.5. Kakav je podskup kompleksne ravnine đ uvjetom
71' A ' ( .) 37l'?
- '2 < rg z + 1 - t <"4'
RJEŠENJE. Fiksirajmo kompleks ar broj z u ravni-
ni. Kompleksan broj z+l-i = z-(-l+i) prikazuje
se vektor om č je č u č -1 + i, a vrh u
č z . Kut kojeg taj vektor zatvara s osi Ox je
upravo Arg( z + l - i) i on se može mijenjati u gra-
nicama od - do 3; .
Prema tome, zadani uvjet đ podskup
kompleksne ravnine đ dviju zraka s č
u č -1 + i , a koje zatvaraju s osi Ox kutove od
i 3; radijana (sl. 2.5) .
Slika :2.5.
2.6. Koje su krivulje u kompleksnoj ravnini đ ć jednadž-
bama? č smjer kretanja po njima.
A. zet) = a + (b - a)t, O t 1, (a, b ER) ;
B. zet) = Za + (Zl - za)t, a t 1, (za, Zl EC);
C. z(t)=Re
it
, (R>a) ;
D. zet) = t + it
2
, a t < oo;
t
E. zet) = t + t,' 1 t < oo.
2.1. GEOMETRIJA KOMPLEKSNE RAVNINE
27
RJEŠENJE.
A. Stavimo z( t) =:= x( t) + iy( t) .
{
x(t)=a+(b-a)t,
x(t) + iy(t) = a + (b - a)t ( )
Y t = o.
To je parametarska jednadžba segmenta [a, bl na realnoj osi.
B. z(t) = x(t) + iy(t), zlc = Xlc + iylc, (k = O, l).
() ( )
{
x(t)=XO+(XI-XO) t,
z t . = Zo + ZI - Zo t
y(t) = Yo + (YI - yo)t.
Eliminirajmo parametar t :
x - Xo Y - Yo
=
Xl - Xo YI - Yo
To je jednadžba spojnice č (xo , Vo) i (Xl, yd, odnosno, Zo i ZI U Ga-
ussovoj ravnini.
C. Vrijedi Iz(t)1 = R . argz(t) = t, O t 11" . Tražena krivulja je gornja
polovina kružnice Izl = R, đ u pozitivnom smjeru.
D. Sada imamo
z(t) = t + it
2
{
X(t) = t,
y(t)=t
2
.
Eliminacijom parametra t slijedi y = x2, X O. To je desna polovina parabole.
E. Sada dobivamo y =   X l . Dio luka hiperbole.
X
2.7. Neka za kompleksni broj a i realni broj 13 vrijedi 13 < lal
2
. Pokaži
da jednadžba
IzI2 - a Z - a z + 13 = O
predstavlja kružnicu. Odredi njeno središte i polumjer.
RJEŠENJE. Vrijedi
0= Izl2 - az - az + 13 = zz - az - az + aa + 13 - aa
= (z - a)(z - a) + 13 - lal
2
= Iz - al
2
- r2 Iz - al = r,
gdje smo stavili r2 := -13 + lal
2
> o.
Dakle, jednadžba predstavlja kružnicu sa središtem u č a i polumjerom
.j-f3 + lal
2
.
***
28
2. GEOMETRIJA KOMPLEKSNE RAVNINE
Neka je Z2 kompleksan broj modula 1 , tj . Z2 = cos'I/J + i sin'I/J. Pokažimo
da množenje s brojem Z2 geometrijski odgovara rotaciji broja Zl oko ishodiš-
ta za kut 'I/J u pozitivnom smjeru. Ako je Zl = r(cos<p + i sin cp), tada je
ZlZ2 = r[cos(<p + 'I/J) + i sin(<p + 'I/J)] (sl. 2.6) .
I
Ji1  
----I - --rep ._--
Slika 2.6. Množenjem s kompleksnim brojem
modula 1 i argumenta 1/1, broj z se rotira za
kut 1/1
2.8. Odredi kompleksni broj koji se dobije rotacijom broja - v'3 - i oko
ishodišta, za kut 27r /3 .
RJEŠENJE. Množenjem kompleksnog broja Zl sa brojem cos Q + i sin Q, roti-
ramo ga oko ishodišta za kut Q. U zae,;atku je Zl = -v'3 - i, Q = 27r /3 . Zato
je
(
27r .. 27r) ( r.;3 .)( 1 .v'3) . r.; .
Z = Zl cos '3+tsJn'3 = -V.:>-t -2+tT =v3-t.
Nacrtaj sliku!
2.9. Pravokutni koordinatni sustav zarotiran je za kut Q . Odredi vezu
đ koordinata (x , y) i (X',yl) iste č   u ta dva sustava.
RJEŠENJE. č (x, y) možemo pri-
kazati kompleksnim brojem u ekspo-
nencijalnom obliku
z = x + iy = r eil{' .
Prikaz istog kompleksnog broja u zaro-
tiranom sustavu je (sl. 2.7)
z = Xl + iy' = r ei(l{'-o) .
Odavde
Xl + iyl = 7' ei l{' e-
io
= (x + iy)(cos Q - i sin Q) ,
x + iy = (Xl + iyl)(COS Q + i sin Q).
Izdvajanjem realnih i imaginarnih dije-
lova, dobivamo tražene veze
y
x
Slika 2. 7. Rotacija pravokutnog kartezije-
vog $ustava može se povezati s množenjem
kompleksnih brojeva
2.1. GEOMETRIJA KOMPLEKSNE RAVNINE
i u obratnom smjeru:
X' = x COS a + y sin a ,
yi = -xsina+ycosa,
x = x' cos a - yi sin a,
y = x' sin a + yi cos a.
29
(2.1)
(2.2)
2.10. Odredi jednadžbu hiperbole _x
2
+ y2 = l u sustavu zarotiranom
za 45° .
RJEŠENJE. Veze đ kartezijevih koordinata u oba sustava su:
x = x' cos a - yi sin a = V; (x' - yi) ,
..;21
Y = x' sina + yi cosa = T(x' + yi),
i č jednadžba prelazi u
l 2 2 l 2 2
_ x
2
+ y2 = l __ (x' - 2xly' + yi ) + _(x' + 2xly' + yi ) = l
2 2
l
x'y'=-
2
i to je jednadžba hiperbole u novom sustavu.
2.11. Kanonska jednadžba krivulje drugog reda. Jednadžbom
Ax2 + By2 + Cxy + Dx + Ey + F = O
đ je, u nedegeneriranom č   krivulja drugog reda (elip-
sa, hiperbola, parabola), č su osi zarotirane u odnosu na koor-
dinatne osi Ox, Oy . Za koji kut treba zarotirati sustav xOy da
bi ta krivulja imala osi paralelne s koordinatnim osima u novom
sustavu? Provjeri na primjeru elipse
2X2 + y2 + V3xy = 5.
RJEŠENJE. Neka je a traženi kut . Jednadžba krivulje u novom sustavu ć
glasiti , po formulama (2.2) :
A(x
'
cos a - yi sin a)2 + B(x
'
sin a + yi cos a)2
+ C(X' cos a - yi sin a)(x' sin a + yi cos a)
+ D( x' cos a - yi sin a) + E( x' sin a + yi cos a) + F = O
i da bi njene osi bile paralelne s koordinatnim, mora š č koeficijent uz
č X'y' :
-2A cos a sin a + 2Bsin a cos a + C(cos
2
a - sin
2
a) = O,
(B - A) sin 2a + Ccos2a = O.
30
2. GEOMETRIJA KOMPLEKSNE RAVNINE
Odavde
e 1 e
tg 20 = A _ B ==:} o = 2' arc tg A _ B'
U zadanom primjeru je:
te je
1 VJ 11'
o = 2' arc tg 2 _ 1 = 6"
.j3, 1,
x= T
x
-2'Y,
1, .j3,
y= 2'x +TY'
(2.3)
// .....,
X
x
što nakon uvrštavanja i đ daje
5x,2 + y,2 = 10 . Ova nam jednadž-
ba ć .... a da nacrtamo elipsu i u
č koordinatnom sustavu, vidi
sl. 2.8.
Slika 2.8. Elipsa ć u zarotiranom sus-
tavu imati osi paralelne s kartezijevim
koordmatnim osima
2.12. Koje su krivulje đ ć jednadžbama:
A. IZ+ll+lz-l-il = v'i5; B. Iz + 1- il = Rez :/z.Imz?
RJEŠENJE. A. Iz + 11 + Iz - 1 - il predstavlja udaljenost č z = (x, y)
do č FI(-l,O), F2(1,1). Zato je tražena krivulja elipsa, sa žarištima u
č Fl i F2 i velikom osi 2a = v'f5. Odredimo njenu jednadžbu.   č
jednadžba daje
.J(x + 1)2 + y2 + .J(x - 1)2 + (y -1)2 = .../15.
Eliminacijom korijena dobivamo
l1x
2
+ l4y2 - 4xy + 2x - l4y - 34 = O.
Elipsa je nacrtana na sl. 2.9.a. Koliko je njena glavna os zarotirana prema
realnoj osi koordinatnog sustava?
B. Uvrstimo z = x + iy :
Iz+1-il = l(x+l)+i(y-1)1 = .J(x+1)2+(y-l)2 = x;;.
Odavde, nakon kvadriranja i đ dobivamo
x
2
+ y2 + 2xy + 4x - 4y + 4 = O.
Da bismo odredili koju krivulju drugog reda đ ova jednadžba, zaro-
tirati ć sustav xOy za kut
1211'
a = - arc tg -- = -
2 1-1 4
2.2. ZADACI ZA VJEŽBU 31
(vidi Zadatak 2.11) . Veze đ starih i novih koordinata iznose:
x = V;(x
l
- yi),
,.fi
y = T(x' + yi) .
Gornja jednadžba prelazi u
l (,2 ,2 ") l (,2 12 2 I ')
2 x + y - 2x y + 2 x + y + x y
+ (x,2 _ y/2) + 2V2(X' - yi) - 2,.fi(X' + yi) + 4 = O,
odnosno 2X/2 -4V2y' +4 = O te u novom sustavu dobivamo jednadžbu parabole:
I ,.fi 12 ,.fi
Y=4
x
+2'
Ova parabola ima žarište F(-l,l) iravnalicu p .. . y = x (sl. 2.9.b) . Zais-
ta, svaka č   z = (x, y) na paraboli ima svojstvo da se njene udaljenosti do
žarišta F i do ravnalice p podudaraju:
. x - y Re z - Im z
d(z , F) = d(z , p) <=} Iz + l - tl = ,.fi = ,.fi ,
što predstavlja č jednadžbu.
a)
Slika 2. 9.
2.13. Odredi podskup kompleksne ravnine đ sa
A. O Im z lj B. Iz - 11 < Iz - il j
D. Iz - zI! = Iz - Z21 j E. Izl = Imz + lj
2.14. Odredi podskup kompleksne ravnine đ sa
C. Re(l + z) = Izl j
F. 12z1 > 11 + z21.
A. Re z - ZI = Oj B. Im z - z1 = Oj
z - z2 z - z2
C. Iz - 31 + Iz + 31 = 8j D. Iz - il -Iz + il = lj
E. Iz - 31-lz + 3il = 5j F. 4 < Iz -11 + Iz + 11 < 8.
32
2.15.
2. GEOMETRIJA KOMPLEKSNE RAVNINE
Skiciraj ć krivulje u
it 1 -it
A. zet) = a e + - e ,
C i č smjer kretanja po njima
O t 21r (a > O);
a
B. zet) = l +e-
it
, O t 21r ;
2 't
C. zet) = e \ - l,
O t 271;
D. zet) = {e"it, O t l,
t - 2, 1 t 3;
E. zet) = i cos t, O t 271;
F. z(t)=1+>icos
2
t,  
***
2.16. Dokaži da tri đ č č ZI, Z2, z3 leže na jednom pravcu ako i
samo ako je Z3 - zI realan broj .
Z2 - ZI
2.17. Dokaži da č đ č č ZI, Z2, Z3, Z4 leže na jednom pravcu
k
. k . ZI - %3 z2 - z3 al b .
a o l samo a o Je --- : --- re .an rOJ .
ZI - z4 z2 - z4
2.18. (Apolonijeva kružnica) Dokaži da za svaki pozitivni broj lc ::f 1 jednadžba
Iz - zli = Iclz - z21 predstavlja kružnicu. Odredi njen polumjer i središte.
2.19. Neka je a kompleksan, te b realan broj . Dokaži da jednadžbe az + az + b = O,
az - az + ib = O definiraju pravce.
2.20. Pokaži da jednadžba pravca koji prolazi č ZI , z2 glasi
z II
ZI l = O .
.l2 l
2.21. Dokaži da jednadžba kružnice koja je đ s tri č ZI",
Z2, .l3, glasi
Izl2 z Z- I
IZ112 ZI zI
1
= o.
/
IZ212 Z2 Z2
l
1.l312 .l3 Z3
l
2.22. Kružnica prolazi kroz tri nekolinearne č zI , Z2, Z3 . Pokaži da se njeno
središte zo i polumjer r mogu č formulama
Dl 2 2 D2
%0 = -D' r = Izol - D'
gdje je
ZI zI
l IZ112 ZI
l 1.l112
zi"

D= .l2 Z2 l Dl= 1.l212 %2 1 D2= 1.l212
.l2
.l3 %3 l
IZ312 Z3
1 1.l312 Z3
***
2.23. Odredi kompleksan broj koji se dobije rotacijom broja 2 - 5i oko ishodišta, za kut
71/2 .
2.24. Za koji kut treba zarotirati broj 2v'2 + 3v'2i da se dobije broj 5 - i?
2.2. ZADACI ZA VJEŽBU 33
2.25. Odredi koordinate č T(1,2) u sustavu zarotiranom za 20° .
2.26. Odredi kut za koji treba zarotirati sustav xOy da bi ć krivulje drugog reda
u novom sustavu imale osi paralelne s koordinatnim osima. Nacrtaj te krivulje.
A. x
2
+ 2y2 - 3xy - 10 = Oj B. x
2
- y2 + xy - 10 = Oj
C. x
2
+ xy - 4 = o.
2.27. Ako vrijedi Zl + Z2 + Z3 = O, IZli = IZ21 = IZ31 = 1, pokaži da su č Zl, z2,
Z3 vrhovi č trokuta upisanog u č kružnicu.
2.28. Zl je vrh pravilnog n-terokuta č je središte č z = Zo. Odredi preostale
vrhove.
2.29. Neka su ZI,.'" zn vrhovi pravilnog n-terokuta upisanog u kružnicu {Izl = l},
te z proizvoljna č s te kružnice. Dokaži da vrijedi
n
L Iz - zkl
2
= 2n.
k=l
2.30.   đ ć najmanju modula broja z za kojeg je Iz + ; I = a,
(a> O).
34
3.
Nizovi i redovi
konapleksnih brojeva
Sa {Zn} ć č niz (slijed) kompleksnih brojeva. Pojam konver-
gencije toga niza definira se po analogiji kao za realne nizove: kažemo da niz
{zn} konvergira ka broju Zo E e, ako se u svakoj okolini broja Zo nalaze svi
č tog niza, s izuzetkom možda njih č mnogo:
("le> O)(3no E N)(Vn E N) n no => IZn - zoi < e.
Pišemo Zn -+ Zo, Zo = lim Zn ili ć Zo = lim Zn .
n--oo
Zo je gomilište niza {zn} ako se u svakoj okolini broja Zo nalazi bes-
č mnogo č tog niza. Tada postoji podniz {znk} niza {zn} koji
konvergira prema Zo · · I
Konvergencija niza kompleksnih brojeva može se svesti na konvergenciju re-
alnih nizova koje č realni i imaginarni dijelovi. Neka je Zn = Xn + iYn. Tada
niz {Zn} konvergira ako i samo ako konvergiraju realni nizovi {xn} , {Yn} , i
vrijedi lim Zn = lim Xn + i lim Yn .
Vrijedi donekle i č tvrdnja za trigonometrijski prikaz kompleksnog bro-
ja:
3.1. Neka je Z E e, arg Z ::I O. Dokaži da Zn -+ Z ako i samo ako
I Zn I -+ I Z I i arg Zn -+ arg Z .
RJEŠENJE. Dovoljnost je č   stavimo Zn = Tn ei<P .. , Z = T ei<p . Ako
Tn -+ T, <Pn -+ <p, tada, ć trigonometrijski prikaz kompleksnog broja i
neprekidnost trigonometrijskih funkcija, dobivamo
Zn = Tn (COS <Pn + i sin <Pn) -+ T(COS<p + i sin <p) = z.
Primijetimo da ovdje uvjet arg Z ::I O nije potreban.
3.1. NIZOVI KOMPLEKSNIH BROJEVA
Nužnost ć pokazati ć dvije ocjene.
Najprije, vrijedi
ITn - TI = Ilznl-lzll IZn - ZI.
Zato Zn -+ Z č Tn -+ T .
Pretpostavimo da {<Pn} ne konvergira ka <p.
Tada postoji 6 > O takav da je l<Pn - <pI > 6. Sa
sl. 3.1. ocjenjujemo
. j<Pn - <pI & IZn - ZI
. sm 2. 21z1
i zato IZn - ZI 21z1 sin l<Pn; <pI 21z1 sin .
Prema tome, ako vrijedi Zn -+ z, tada mora biti i <Pn -+ <p .
35
z
Slika 3. 1.
Ovdje smo koristili uvjet arg Z i= O. č tvrdnja nije istinita, pošto se
može dogoditi da dvije bliske č blizu pozitivnog dijela realne osi imaju ar-
gumente koji se razlikuju skoro za 21l' .
3.2. Dokaži da vrijedi
A l
· (l i<P)n . .
. lm + - = cos <p + t sm <P ;
n-+oo n
B. lim   z=x+iy.
n'-'oo n
RJEŠENJE. A. Stavimo Zn = (l + i:) n. Odrediti ć modul Tn i argument
<Pn broja Zn i pokazati da vrijedi T n -+ l , <Pn -+ <p. Rezultat tada slijedi po
prethodnom zadatku.
I
(
i<P)nl I i<p ln [ (<p)2 ]n/ 2
Tn = 1 + -; = 1 + -; = 1 +;t -+ 1.
Nadalje,
<Pn = arg ( l + i:) n = n . arg ( 1 + i:)
= n arc tg :f!.. -+ <p kad n -+ oo.
n
Zato Zn = Tn (COS <Pn + i sin <Pn) -+ l(cos<p + i sin <p).
B. Iskoristit ć prethodni rezultat :
iy ]n
n-oo n n-oo n n(l + x/n)
= eX lim (1 + = e"'(cosy + i sin V) .
n-oo n + x
36 3. NIZOVI I REDOVI KOMPLEKSNIH BROJEVA
3.3. Dokaži da su ć nizovi konvergentni i č im limese:
A. {l ::2n} ' lal;e l j
B.   + e
i
", + . .. + ein", )} , O < cp < 27r j
C. {_l_(n+l + nz + (n -l)z2 + ... + zn)}, Iz l l, z ;e l.
.n+1 .
RJEŠENJE. A. Za lal < 1 vrijedi ocjena
I
an I Ia in 1 Iain
1 + a
2n
1 - lal
2n
= 1 + Iain · 1 - Iain ·
Kad n -+ oo , tada Iain -+ O. Specijalno, za n no vrijedi Iain < Ih . Za
takve n je
I
an 2 I < 21al
n
-+ o.
l+a"
Za lal> 1 možemo postupiti ovako:
I
an I Iai n Iain 1 . 1
= . < -+ O.
1 + a
2n
lal
2n
- 1 Iain + 1 Iai n - 1 Iain - 1
U oba č traženi je limes O.
1 . . 1 l - ei(n+l)",
B. Vrijedi Zn := -(1 + et'" + ... + ein", ) = - . . i zato
n n 1 - et'"
_ . 11 - e
i
(n+1) "' 1 . 1+ lei(n+l) "' 1
I
Z
lll- I . I I .. I
n l - e' ''' n 1 - cos cp - t sm cp
= . 2 -+ O kad n -+ oo.
n [(1- cos cp) 2 + (sin cp)2jl /2
Dakle, Zn -+ O.
C. č n-ti č niza na ć č
Zn = _1_(n+1 + nz + . .. + zn)
n+l
l 11 . 1 n 1 _ zk+l
= --L(l +z+ ... +zk) = -1 L--
n + 1 k=O n + k=O 1 - Z
1 1 n
= _ . --"(1- Zk+l)
l-z n+1L.....,
k=O
= _1_ . _1_ [n _. Zk+l]
l-z n+1 L.....,
k=O
1 1 [ 1 - Zl1+1 ]
=1-zn+1 n-z· l-z
1 [n z 1 - zn+l ] 1
=l-z n+1-1-z · n+1 -+l-z·
3.1. NIZOVI KOMPLEKSNIH BROJEVA 37
3.4. Neka je limz
n
= A, A 'I oo . Dokaži daje tada
li
ZI + Z2 + . .. + Zn A
A. m = ;
n
B. lim ZI + + . ')'/ + nZn = A;
n-oo n n + 1 2
oo
C. Neka je an > O takav da. L an = oo. Dokaži
n=l
l
· alZI + a2
Z
2 + .. . + anZn A
lm = ,
n-oo al + a2 + ... + an
RJEŠENJE, Dovoljno je pokazati C. Po definiciji limesa, za svaki t > O postoji
no E N takav da vrijedi IZn - AI < t/2 č je n no. Sada imamo
l
aIZI+ ... +anzn lal(ZI-A)I+· · ·+lan(zn-A)1
al + .. . + an al + .. , + an
= aklzk - AI +   aklzk - AI
al + ... + an al + ' . . + an
M t(ano+l + ... + a
n
)/2
+-,--,-",,-.:...::... ___ .c.:..:..:._
al + ... + an al + . , . + an
M t
+-
al + ... + an 2
gdje je M konstanta koja ne ovisi o n. Za dovoljno veliki n ovaj je izraz manji
od to
. 3.5.
Neka je Izl < 1. Dokaži da je niz {w
n
} definiran sa
Wn = _1_ (2n+l-(2n-l)z2+(2n-3)z4+ ... +( -lt z2n)
2n+1
konvergentan i č mu limes.
RJEŠENJE. Definirajmo
Zn+l = 1-' z2 + ... + (_l)n z2n.
1+(_1)n
z
2n+2 . 1
Tada je Zn+l = . 1 + z2 i ovaj niz konvergira prema 1 + Z2 . Kako je
Wn = 2h 1 (2z
t
+ 2Z2 + ... + 2zn + zn+! )
to, po Zadatku :l.4.C, niz {w
n
} ima isti limes kao i niz {Zn}; lim Wn = _1_.
n-oo 1 + z2
Riješi na isti č i Zadatak
38
3. NIZOVI I REDOVI KOMPLEKSNIH BROJEVA
Red 2:::'=1 Zn je konvergentan, ako niz parcijalnih suma {Sn}, Sn =
Z1 + ... + Zn ima č limes. Taj se limes naziva suma reda. Red 2::'1 Zn
je apsolutno konva:gentan, ako konvergira red pozitivnih brojeva 2::'1 IZnl.
Svaki apsolutm konvergentni red konvergira. Obrat ne vrijedi. Za red koji
konvergira ali ne .vergira apsolutno, kažemo da konvergira uvjetno.
Red 2:::'=1 Zn lonvergira ako i samo ako je Cauchyjev, tj . ako za svaki
f: > O postoji no E N takav da za sve n, m E N " m no, n > m vrijedi
I t Zk 1< f: .
k=m
Neka je Zn = a:,. + iYn' Red 2:::'=1 Zn konvergira ako i samo ako konvergi-
raju redovi 2:::'=1 X. i 2:::'=1 Yn . U tom č za njihove sume vrijedi .
oo oo oo
LZn = Lxn+iLYn . .
n=1 n=1 n=1
Ako red 2:::'=1 zn konvergira, tada mora vrijediti lim IZnl = O, tj. lim Zn =
O. Taj se uvjet naziva nužan uvjet za konvergenciju reda: ako je lim Zn 'I O,
tada red 2:::'=1 Zn divergira. .
Pri ispitivanju apsolutne konvergencije č koristimo tzv. kriterije đ  
vergencije:
1. D'Alambertov kriterij. Ako je
l
. I zn+11
p:= lm sup -- < 1
n-+oo Zn
tada red konvergira (apsolutno). Ako pak postoji
li
I
Zn+1 I
p= m--
1\--+00 Zn
tada red konvergira za p < 1, divergira za p > 1. Za p = 1 ovaj kriterij ne
daje odluku.
2. Cauchyjev kriterij. Ako je
p := lim sup VIZni
tada za p < 1 red hmvergira (apsolutno), a za p> 1 red divergira. Za p = 1
nema odluke.
3. Raabeov kriterij. Ako je
,6= lim
n--oo Zn+1
tada za ,6 > 1 redlrmvergira (apsolutno), a za ,6 < 1 red divergira.
3.2. REDOVI KOMPLEKSNIH BROJEVA 39
4. Gaussov kriterij. Ako je
I
I = CI' + ~ + r( n)
Zn+l n
. - (J b . . . . . r(n) O d d k . (
pn cemu su CI', rOJevI neOVISnI o n l -- ~ , ta a re onverglra apso-
n
lutno) ako je CI' > 1 ili pak CI' = 1 i (J > 1. Za CI' < 1 ili CI' = l i (J ~ 1 red
divergira.
5. Kriterij usporedbe. Ako je 2::::=1 an konvergentan red pozitivnih brojeva
i ako vrijedi
č i m je n ~ no, tada red 2::::=1 Zn konvergira apsolutno.
3.6. Ispitaj ponašanje redova
oo 1
A. L (n + i)2;
oo (_l)n
B·L-+· ;
n=J n l
oo e
i
/
n
C. L-'
n=J n
n=1
RJEŠENJE. A. Vrijedi
1 1
IZnl = ln + il
2
= n
2
+ l'
~ __ 1_ d
Kako red LJ konvergira, to za ani red konvergira apsolutno.
n=l n
2
+ 1
B. Ovaj red ne konvergira apsolutno. Vrijedi
  - 1 ) ~ = (-lt-
n
- +i (_l)n.
n + t n
2
+ 1 n
2
+ 1
Red f (_l)n --;:.- konvergira uvjetno, a red f (-1 )n konvergira apsolut-
n=J n + 1 n=1 n
2
+ 1
no. Zato zadani red konvergira uvjetno.
e
i
/
n
cos l/n . sin l/n Oo ~ cos l/n '
C. Sadaje - = ---+t --- . Red ~ --- divergira (jer je uspore-
n n n n
n=J
dljiv s harmonijskom redom). Red f: sin l/n konvergira. Zadani red divergira
n
n=J
pošto ne konvergira red njegovih realnih dijelova.
40 3. NIZOVI I REDOVI KOMPLEKSNIH BROJEVA
3.7. Dokaži da ć redovi konvergiraju apsolutno:
RJEŠENJE.
Tada je
oo
L
OO
n! n
A. -z,
nn
Izl < ej B. L na zn, (Ck E R), Izl < lj
n=l n=l
oo I
e
L
n . R
ez> lj
. n=l (z + l)(z + 2)·· · (z + n) ,
D ((2n - l)!! n)2 Izl < 1.
. L (2n)!! z ,
n=l
A. Iskoristit ć d'Alembertov kriterij . Stavimo
Zn =
li
I
zn+ll l' l(n+l)!Zn+l nn 1
m -- = lm --
Tl-OO Zn n-OO (n + l)n+l n! Zn
nn l Izl
= lim Izl = Izl lim n = -.
n-OO (n + l)n n-oo (1 + l/n) e
Za Izl < e ovaj je kvocijent manji od l i red konvergira apsolutno.
B. Po Cauchyjevom kriteriju,
lim VIzni = lim VInazni = lim Izl( ryn)a = Izl < l
n-oo n-oo n_oo
i red konvergira apsolutno.
C. Sada vrijedi     = Iz + n + 11. Zato
Zn+l n + 1
jJ = lim n (I 1- 1) = lim n I z + n + 11 - (n + l)
n->oo Zn+l n->oo n + 1
= lim {I(x + n + 1) + iyl- (n + l)}
n-oo
= lim {v'(x + n + 1)2 + y2 - (n + l)}
n-oo
= lim (x+n+l)2+y2-(n+l)2
n-oo v'(x + n + 1)2 + y2 + n + 1
x
2
+ 2x(n + 1) + y2
= lim = x.
n->oo v'(x + n + 1)2 + y2 + n + 1
Po Raabeovom kriteriju, red ć konvergirati apsolutno ako je x = Re z > 1.
Primjeti da d'Alembertov kriterij ne daje odluke.
D. Sada je
Zn 2n + 2
1
)
2
I Zn+l = ((2n + l)lzl
3.2. REDOVI KOMPLEKSNIH BROJEVA 41
Dokazati ć apsolutnu konvergenciju ć Gaussov kriterij :
IZ::11 = 1:1
2
(1 +   If
1 ( 2 1) f3
= j;j2 1 + 2n + 1 + (2n + 1)2 = Q + n + r(n).
Ovaj prikaz vrijedi uz izbor Q = 1/
lz1
2
, f3 = 1/
lz1
2
• Kako je Q > 1, to red
konvergira apsolutno.
***
Pri ispitivanju konvergencije redova koji konvergiraju uvjetno (ali i ne samo
njih) koristimo č š ć ć Abelovu transformaciju: Neka su {an} , {b
n
}
nizovi kompleksnih brojeva i Sn := al + ... + an, So := O. Tada za sve m,
n E N . m < n vrijedi
n n-l
L akbk = L Sk(bk - b
Hl
) - Sm-lbm + Snbn ·
(3.1)
k=m k=m
Po smislu, ova formula odgovara metodi parcijalne integracije. Dokažimo
formulu (3.1) !
Transformirati ć desnu stranu u (3.1) , tako da promijenimo poredak
sumiranja:
n-l k
L (L a;)(bk - bHl) - Sm-lbm + Snbn
k=m ;=1
m-l n-l n-l n-l
;", L aj L (bk-bHl) + L aj L(bk-bHd-Sm-lbm+Snbn
;=1 k=m j=m k=j
m-l n-l
= L aj(bm - bn) + L aj(b; - bn) - Sm-lbm + Snbn
j=l j=m
n-l
= Sm-lbm-Sm-lbn+ L a;bj-(Sn-l-Sm-dbn-Sm-lbm+Snbn
j=m
n-l n
= L ajbj + bn(Sn - Sn-l) = L ajb;
;=m j=m
-
42 3. NIZOVI I REDOVI KOMPLEKSNIH BROJEVA
3.8. Dirichletov test . Neka je 2:::=1 Zn red kompleksnih brojeva za
kojeg je niz parcijalnih suma Sn = ZI + .. . + Zn đ postoji
M < oo takav da vrijedi
n
I L:>k I M, 'in E N.
k=l
Neka je nadalje {c
n
} niz pozitivnih brojeva koji teži monotono ka
nuli. Dokaži da red 2:::=1 CnZ
n
konvergira.
RJEŠENJE. Iskoristit ć Abelovu transformaciju (3.1) . Neka je m < n .
n n-l
I L L ISkl(Ck - cHd + ISm-Ilem + ISnlcn .
k=m k=m
Neka je e > O prOŠ'lVoljan. Izaberimo m dovoljno velik da bude Cm < e/zM '
Kako je ISkl < M Ja svaki k, to imamo za svaki n> m
n n - l
I L M L (Ck - CHI) + M(cm + cn)
k=m k=m
= M(c
m
- en) + M(c
m
+ Cn) = 2c
m
M < e.
Dakle, red 2:: CkZk je Cauchyjev, pa stoga i konvergentan.
oo
3.9. Abe_ test. Neka je 2:: Zn konvergentan red kompleksnih bro-
n=l
jeva, a {c
n
} monoton i č niz realnih brojeva. Dokaži da
oo
tada 181 2:: CnZ
n
konvergira.
n=1
RJEŠENJE. MoželllO pretpostaviti, bez smanjenja ć da je niz {c
n
}
ć Iskoristit č ponovo Abelovu transformaciju:
n n-l
I L CkZkl - CHI) + ISncn - Sm-lcml
k=m k=na
n-l
mu ISkl L (Ck-CHd + I(Sn-
S
m-1)Cn + Sm-l( c,,-c
m
)1
k=m
max ISkl(cm - Cn) + I(Sn - Sm-dlCn + ISm-ll(cn - Cm) .

Pokažimo da č   desne strane možemo č po volji malenima, za do-
voljno velike n i m.Najprije, niz {Sn} je konvergentan i stoga đ nekom
konstantom M. Neka je f: > O proizvoljno malen i unapred zadan. Za dovoljno
n
veliki m i n> m jeruJika ISn - Sm-d = I 2:: zkl manja od f: pošto je 2:: Zk
k=m
po pretpostavci đ niz {Cn} je monoton, đ nekom
3.2. REDOVI KOMPLEKSNIH BROJEVA 43
konstantom C i stoga konvergentan. Zato je i razlika C
n
- Cm manja od c; za
dovoljno velike n i m . Tako dobivamo ocjenu
n
IL ck zkl Mc; + c; C+ Mc;
k=m
i odavde slijedi konvergencija tog reda.
3.10 .. Neka je O < <p < 271' i {an} ć niz pozitivnih realnih brojeva
. oo ein'!'
koji teži u oo . Dokaži da tada 2:: -- konvergira.
n=1 an
RJEŠENJE. Iskoristiti ć Dirichletov test . Prikažirno zadani red u obliku
2:::' =1 CnZ
n
uz izbor C
n
= l/an ' Zn = einr,:>. Tada je {c
n
} niz pozitivnih bro-
jeva koji teži monotono u nulu. Po Zadatku 3.8 dovoljno je pokazati da je niz
Sn = ZI + ... + Zn đ   Vrijedi
. . . 1 - einr,:>
Sn = e t'!' + ... + e in,!, = et '!' .
1 - e t'!'
te je
[(1- cosn<p)2 + (sinn<p)2 j1/2
ISnl = II _ e i,!, I
[4sin
2
n<p/2j1 /
2
2
= I . I I . I =M.
1 - e
tn
'!' 1 - e t '!'
Za O < <p < 271' je M < oo i tvrdnja slijedi.
3.11. Neka za niz {an} kompleksnih brojeva vrijedi lim sup Vian I 1.
oo
Stavimo Sn = ao + ... + an . Dokaži da za Izl < 1 redovi 2:: an z
n
oo n=O
2:: Sn
zn
konvergiraju, te da za njihove sume vrijedi
n=O
RJEŠENJE. Vrijedi
limsup Vlanznl = Ii: I lim sup Vlani Izl < 1.
Po Cauchyjevom kriteriju, red 2:: anz
n
konvergira apsolutno. Sada je
. (1 - z )(So + SIZ + ... + Snzn)
(3.2)
= So + Z(SI - So) + z2(S2 - St} + ... + zn(Sn - Sn- d - Snzn+l .
Odavde
...
44 3. NIZOVI 1 REDOVI KOMPLEKSNIH BROJEVA
Pustimo da n teži ka oo . Kako je lim sup lan I l , to za dovoljno velike n
vrijedi ISnl n + 1 i zato Z71+1S
n
-+ O kad n -+ oo, pošto je Izl < 1. Stoga
l ex>
desna strana, a s tim i lijeva, teži ka -- 2:= akzk .
l - Z k=O
3.12. č sumu redova
ex>
A. 2:)1 + ei<fJ + ... + ein<fJ)zn , Izl < l;
n=O
ex>
B. I:nzn, Izl < l.
n=O
RJEŠENJE. A. Iskoristiti ć formulu (3.2) . Stavimo a
l1
= e
il1
<fJ . Vrijedi
lani = l i ispunjen je uvjet Zadatka 3.11. Zato je
ex> ex>
L::(l + ei'l' + ... + e
i ll
'l' )zn = I: Sn
z71
11=0 n=O
1 ex>
= __ ein<fJ zn
1- Z L...
n=O
= _1_   zt = _1_ . 1 .
l - z L... l - z l - e'<fJ z
n=O
B. Stavimo ovdje aO = O, an = 1 za n 1 . Tada je Sn = n i vrijedi
ex> ex> 1 ex> l z z
n zn = Sn
zn
= _ zn = - . - =
1 - z 1 - Z l - Z (1 - z)2'
3.13. Dokaži da su ć nizovi konvergentni i č im lim'es:
A. {)n(I-ei'P +e2i'P _ ... +(-lteni'f'}, O<tp<27T ;
B. {EVn:kzk} , Izl<l.
3.14. Dokaži da č gomilanja niza {ein} č kružnicu {I zl = l} .
3.15. Dokaži da č gomilanja niza {   + 2
ia
+ .. . +niO)} (Q ER, Q"# O) č
kružnicu {I zl = (Tu je nio = eiolnn .)
\
3.3. ZADACI ZA VJEŽBU 45
3.16. Dokaži da č gornilanja niza {Cn} , Cn .- Dk=1 (l + leže na kružnici
Izl = .J2 sh 'Ir /'Ir .
3.17. Ispitaj konvergenciju redova (vidi u ć poglavlju definiciju i svojstva ele-
rnentarnih funkcija kornpleksne varijable)
,",cos(in) . ,",n sin (in) .
A. 2n ' B. 3n '
ei2n ein/n
D. Lnfoi E. L fo i
,",sh(ifo). ,",ln(n)
G. sin (in) , H. sh (in) i
J.    
3.18. Ispitaj konvergenciju ć redova
n '"' n!
A. L (2i)n i B. (in)n i
3.19. Dokaži da ć redovi konvergiraju apsolutno
n! zn
A. Lnn+p' Izl < ei
'"' (2n - l)! . zn 1
B. (n!)2 1 + zn' Izl 4i
1
C. L 2' z f -2, -3, . . . i
(n + z)ln n
D
,",z(z + 1) · ·· (z + n)
• I ,Rez < -li
. n .
I
E '"' n. ...J. 2
. (z + 2)(z + 4) .. . (z + 2n)' z 'f" - ,-4, . .. i
2
n
n! 1
F. L (z + l)(z + 3) . " (z + 2n _ 1)' Rez> 2i
,",cos(in2) .
C. 5
n2
,
'"' (1 + i)n
F.  
I ,",chi'lr/n.
. nlnn '
'"' 0'(0' + 1) ... (O' + n - 1){3({3 + 1) ... ({3 + n-l) .
G. n! Ih' + 1) . . . h' + n-l) ,
Re(O'+{3-I') < O.
(hipergeornetrijski red)
3.20. Ako konvergiraju redovi 2: zk i 2: IWk+l - wkl, dokaži da tada konvergira i red
2: ZkWk·
3.21. Ako red 2: Zn konvergira i ako pri torn vrijedi I arg Zn I O' < 'Ir /2, dokaži da
tada red 2: Zn konvergira apsolutno.
oo n
3.22. Dokaži da red '"' -1 Z konvergira za: Izl < l, a divergira za Izl l
L...., _ zn
n=1
3.23. Dokaži da se iz č č niza rnože odabrati konvergentan podniz.
48
4.
Elementarne funkcije
Neka je G e e č i J: G -+ e zadana funkcija. Za J kažemo
da je funkcija kompleksne varijable. č pišemo w = J{z) i kažemo da f
preslikava č kompleksne z-ravnine u č kompleksne w-ravnine.
Dajemo popis nekih elementarnih funkcija
1. Polinom n-tog stupnja:
Pn(z) = ""zn + ' " + alZ + ao, ao, .. . , an E e, an i- O.
2. Racionalna funkcija:
anz
n
+ . . . + alZ + ao
w= .
bmz
m
+ .. . + bl Z + bo
3. Eksponencijalna funkcija z 1-+ exp(z) definirana je za svaki z E e
sumom apsolutno-konvergentnog reda
oo n
exp(z) = L: ;.. (4.1)
n=O n.
č je pisati i e
Z
umjesto exp(z). EksponencijaIna funkcija ima svoj-
stva:
eZ1 +Z3 = eZ1 . eZ3,
e
21ri
= 1,
i stoga je e
z
+
2k7ri
= e
Z
. e
2k1ri
= e
Z
za svaki k· E Z, tj. Z 1-+ e
Z
je č s
periodom 271"i .
4. Trigonometrijske funkcije z - sin z, z 1-+ cos z definirane su redovima
oo z2n+1
sinz=   (2n+l)!' (4.2)
oo 2n
cos Z =   (;n)!'
(4.3)
koji apsolutno za svaki z E e. One su č s realnim perio-
dom 271" i imaju samo realne nul č Vrijedi Eulerova formula
eiz = cos z + i sinz. ( 4.4)
\
4.1. ELEMENTARNE FUNKCIJE
Odavde dobivamo
1 · .
sin z = - (e
lZ
_ e-
tZ
)
2i '
l · .
cos z = - (ef Z + e-IZ).
2
Funkcije z 1-+ tg z, Z 1-+ ctg z definirane su poput realnih funkcija sa
sin z cos z
tgz := -- , ctgz := -.-.
cos z sm z
47
( 4.5)
( 4.6)
Za trigonometrijske funkcije kompleksne varijable vrijede
formule koje vrijede za realne trigonometrijske funkcije.
sve č
5. č funkcije z 1-+ sh z , z 1-+ ch z, z 1-+ th z ,
niraju se poput realnih funkcija formulama
Z 1-+ cth z defi-
l 1
sh z := 2(e
Z
- e-Z), ch z := 2(e
Z
+ e-Z),
sh z ch z
thz := -h ' cthz:=-.
c z sh z
(4.7)
Za njih đ vrijede sve formule kao i za ć funkcije na realnom
č  
6. Logaritamska funkcija z 1-+ Ln z definirana je na e \ {O} kao inver-
zna funkcija eksponencijalne funkcije. To je dakle š č funkcija zadana
formulom:
Lnz := ln Izl + iArgz
= ln Izl + i{arg z + 2k7r), k E Z. (4.8)
Pri tom je ln Izl realna logaritamska funkcija pozitivnog broja Izl . Za k = O
dobivamo glavnu vrijednost š č funkcije Ln :
lnz := lnlzl +iargz.
7. ć potencija z 1-+ za, kao i ć eksponencijalna funkcija
gdje je a E e, a ':ft O, definiraju se formulama
za := ea Ln z,
aZ := e
zLna
.
To su š č funkcije s glavnim vrijednostima ea ln z , odnosno e
Z
ln a .
(4.9)
(4.10)
8. Arkus funkcije definirane su kao inverzne trigono,metrijskim, a Area
funkcije kao inverzne č   Npr.
w:= Arcsinz {:::::::} z = sinw,
w := Arshz {:::::::} z = shw.
To su š č funkcije. Za njihov eksplicitni prikaz vidi zadatak 4.14.
***
48 4, ELEMENTARNE FUNKCIJE
Neka je w = J(z), Prikažirno z i w u algebarskom obliku: z = x + iy ,
w = u + iv, Ta.da su u, v realne funkcije dviju realnih varijabli x, y i funkcija
J je potpuno đ parom realnih funkcija (u, v) :
w = J(z) = J(x + iy) = u(x, y) + iv(x, y),
Ponekad je prikladnije prikazati z u eksponencijalnom (ili trigonometrijs-
kom) obliku: z = , r ei<p, Tada ć u, v biti realne funkcije realnih varijabli r,
<p :
w = J(z) = J(r ei'P) = u(r, <p) + iv(r, <p) ,
Ako pak w prikažemo u trigonometrijskom obliku, w = R , imat ć
npr ,
w = J(z) = f (x + iy) = R(x, y)  
ili pak
***
4.1. Prikaži u algebarskom ili trigonometrijskom obliku funkcije
l z - l
A. w = z3 j B. w = - + z + lj C. w = --j
z z + l
D. w = zn
j
E. w = e
Z
,
RJEŠENJE, A. Stavimo z = z + iy, w = u + iv, Dobivamo:
u + iv = (x + iy? = x
3
+ 3x
2
iy + 3x(iy? + (iy?
= x
3
_ 3xy2 + i(3x
2
y _ y3) .
Prema tome, realni i imaginarni dijelovi funkcije w = f(z) su
u = u(x,y) = x
3
- 3xy2 , V = v(x,y) = 3x
2
y _ y3 ,
B.
, l l x - iy
u + tv = --,- + (x + iy) + l = --,-' --,- + (x - iy) + l
x + ty x + ty x - ty ,
x ' ( y )
= 2 2+
x
+
1
+
l
- 2 2-
y
X +y x +y
te je
X
U = 2 2 + X + l ,
x +y
y
v- -----y
- x2 + y2 '
C.
, x + iy - l x - l + iy x + l - iy
U+'lV = . = . .
x + ly + l x + l + ty x + l - ty
_ (x - l)(x + 1) + y2 + iy(x + 1) - iy(x - l)
- (x + 1)2 + y2
\
4.1. ELEMENTARNE FUNKCIJE
i dobivamo
x
2
+ y2 -1
'IL =
(x + 1)2 +y2'
49
2y
v -            
- (x + 1)2 + y2'
D. U ovom je č jednostavnije uzeti prikaz z = r e
i
,(>. Tada ć dobiti
'IL + iv = (r ei'(>t = rn ein"" = rn(cosntp + i sin ntp) .
Dakle,
'IL = 'IL(r, tp) = rn cos ntp,
v = v(r, tp) = rn sin ntp.
Ako prikažemo w = R , tada iz R = rn e
in
,(> slijedi
R = R(r,tp) = rn, CI> = cI>(r,tp) = ntp.
E. Izaberimo prikaze z = x + iy, w = 'IL + iv :
'IL + iv = e",+ill = e'" e
iy
= e'" (cos y + i sin y)
te je
'IL = e'" cosy, v = e'" siny.
U č prikaza w = R eiil> , dobivamo R eiil> = e'" e
iy
te je
R = R(x,y) = e"',
4.2. Uvjeri se da vrijedi
siniz = ishz,
cosiz = chz,
tgiz = i thz,
ctg iz .=; -i cth z ,
RJEŠENJE. Po formuli (4.5) izlazi
CI> = cI>(x, y) = y.
shiz = isinz,
chiz = cos z,
thiz = itgz,
cth iz = -i ctg z.
1 .. . . 1
siniz = 2i(e"
u
- e-"
U
) = 2i(e-% - e%)
i i
= -"2(e-
Z
- e
Z
) = "2(e
Z
- e-Z) = ishz.
Dokaži na č č i ostale relacije.
50 4. ELEMENTARNE FUNKCIJE
4.3. Odredi realni i imaginarni dio ć funkcija:
A. w = sin z; B. w = e
z3
; C. w = ch{z - i) .
RJEŠENJE. Funkciju w je potrebno prikazati u obliku w = u + iv, uzevši
z = x + i y. A.
Dakle,
B.
Dakle,
C.
w = sin z = sin{x + iy) = sin x cos iy + cos x sin i y
= sinxch y + i cos x shy.
u = sinxchy, v = cosa:shy.
Z2 (:c+i,,)2 :c
3
_,,3 i2:c"
w=e =e • =e • e •
= e",3_
y
3 (cos 2xy + i sin 2xy).
3 3
U = eX -y cos 2xy,
2 3
V = e'" -y sin 2xy.
w = ch{z - i) = ch{x + iy - i) = ch[x + i{y - 1))
= chxch[i(y -1)) + shxsh[i{y ';"'1))
= ch x cos{y -1) + ishxsin{y -1).
Dakle, u=chxcos{y-1), v=shxsin{y-1).
4.4. Odredi modul i glavnu vrijednost argumenta zadanih funkcija u
zadanim č
A. w = sin z, Zo = 7r + iln{2 + Vs) ;
B. W:;:::: (z - 7r)e
Z
, ZI = 7r;
C. W = ch
2
z, Z2 = iln3.
RJEŠENJE. A.
w{zo) = sin[7r + iln{2 + Vs))
= sin 7r cos[iln{2 + Vs)) + cos7rsin[iln{2 + Vs))
= - sin[i In{2 + Vs)] = -i shnn{2 + Vs))
= -i .   š _ e-
1D
(2+v'š»)
i 1 i 8 + 4Vs .
= - 2 (
2
+ VS - 2 + Vs) = - 2' 2 + VS = - 2t.
Prema tome, vrijedi
T = Iw{zo)1 = 1- 2il = 2,
<p = argw{zo) = arg{-2i) = 37r/2.
\
4.1. ELEMENTARNE FUNKCIJE
B.
Dakle,
C.
w(zd = (71"i - 71")C7l'i = 71" (i - l)(cos 71" + i sin 71")
= -71"(i - 1) = iT - 71" i.
r = Iw(zl)1 = 171" - 71"il = 71"J2,
• r.p = argw(zl) = arg(71" -71"i) = arctg(-l) = 771"/4 . .
4.5. Odredi logaritme ć brojeva:
A.I; B. -l-i; C. ii.
RJEŠENJE. A.
Ln 1 = ln 111 + i(arg 1+ 2k7r) = 0+ i(O + 2k7r) = 2k7ri , k E Z.
B.
Ln(-l- i) = ln 1-1- il + i[arg(-l- i) + 2k7r]
= ln J2 + i(571"/4 + 2k7r), k E Z.
51
C. U ovom č   moramo biti oprezni jer je ć Ln a
b
=1= b Ln a! Po
definiciji ć potencije je
ii = exp( i Ln i) = exp{ i[ln li I + i( arg i + 2 kiT )]}
= exp{i[ln 1 + i(71"/2 + 2k7r)]} = exp{ -(71"/2 + 2h)}, k E Z.
Sada je
Ln ii = Ln exp{ -(71" /2 + 2h)}
= ln I exp{ -(71"/2 + 2h)1 + i(arg cxp{ -(71"/2 + 2h)} + 2m71")
= ln exp{ -(71"/2 + 2h)} + i(O + 2m71")
=-(71"/2+2h)+i2m71", kEZ, mEZo
Primjeti da je i Ln i = i{ln Iii + i(arg i+ 2h)} = -71"/2+ 2h te je Ln ii =1= i Ln i .
52 4. ELEMENTARNE FUNKCIJE
4.6. Odredi modul i argument kompleksnih brojeva
A. 10i ; B. 3
2
-
i
; C. w = 2
z
,
RJEŠENJE. A. č najprije broj 10i .
10i = e
i
Ln 10 = ei[ln 10+i(arg 10+2h)J
= ei(ln 10+i2k1r) = ei1n 10 e-2br
= e-
2h
( cos (ln 10) + i sin (ln 10»).
Ovo je upravo trigonometrijski zapis broja lO
i
pa odavde č
r = 110
i
l = e-
2h
, k E Z, t,p = Arg 10i = ln 10 + 2m1l', m E Z.
B. č kao u prošlom primjeru:
32-i = e(2-i) Ln 3 = e(2-i)(ln 131+i(arg3+2br))
= e(2-i)(ln 3+i2h)
= e
21n3
e
2k1f
e
i4h
e-
iln3
= ge
2k1f
e
i
(-ln3) .
pošto je e
21n
3 = 9 i e
i4k1f
= 1 . Gornji broj je upravo eksponencijalni zapis
broja 3
2
-
i
i zato možemo č
r = 13
2
-
i
l = ge
2k1f
, k E Z,
t,p=Arg3
2
-
i
=-ln3+2m1l', mEZo
C.
tu = 2
z
= e
Z
L1l2 = e(:r+iy) Ln 2
i dobivamo
= exp{(x + iy)[ln 121 + i(arg2 + 2k1l')]}
= exp{ X ln 2 - 2k1l'y + i(y ln 2 + 2k1l'x)}
= e:rln 2 e-
2
k1fy[cos(y ln 2 + 2k1l'x) + i sin(y ln 2 + 2k1l'x)]
1L = 2'" e-
2k1fy
cos(yln 2 + 2k1l'x) , v = 2'" e-
2bry
sin(y ln 2 + 2k7l'x) .
4.7.
č (prikaži u algebarskom ili trigonometrijskom obliku)
 

B. v2 '
C. Arcsini.
RJEŠENJE.
A.
= ei sb l[ln lil+i(arg i+2k1f)J .
= e
isb
l[ln 1+i(·.,/2+2k1f)J = e-(1f/2+2k1f) sb l , k E Z.
I
I
I
I
4.1 . ELEMENTARNE FUNKCIJE
(
1 + i) 2i {. 1 + i } v' ... 1 + i
B. ..fi = exp 2t Ln..fi . Izracunajmo najprije Ln ..fi .
1+i 11+il ' 1+ i
Ln ..fi = ln ..fi + t(arg v2 + 2k1r)
= ln 1 +   + 2k1r) =   + 2k1r), k E Z.
4 4
Dakle
k E Z.
C. č traženi broj sa w.
1 ( . . )
Arcsini = w =} i = sinw = 2i e
tW
- e-'
w

Množenjem sa e
iw
nakon đ dobivamo:
(e
iw
)2 + 2e
iw
-l = O
sa rješenjima e
iw
= -1 ± ..fi . Prema tome,
w = Ln(-1 ± v'2) = -i Ln(-l ± v'2).
. t
č š obje vrijednosti Ln( -l + ..fi), Ln( -l - ..fi) , dobivamo
.. {2k1r - iln(v'2 - 1)
Arc sm t = , k E Z.
. 71'+2k1r-iln(v'2+1)
4.8. Riješi jednadžbu: ch z - i = O.
RJEŠENJE.
ch z = i =} (et + e - t) = i.
Množenjem sa e
Z
dobivamo:
(e
z
)2 - 2i et + l = O
i odavde e
Z
= i ± i..fi . I?akle,
(
' . . . r.:::) . { In(1 +v'2) +i(7I'/2 + 2k1r)
z = Ln t ± t v 2 = ,
In(v'2 -1) + i( -71'/2 + 2k1r)
\
\
k E Z.
53
54 4. ELEMENTARNE FUNKCIJE
4.9. Odredi realni i imaginarni dio ć funkcija:
2 -3 i
A. 1.11 = Z - 2z + Si j B. w = z --j
z
z+l
C. 1.11 = z2 -l '
4.10. č w(zo) ako je zadano
A. 1.11 = (z - i)2, Zo = -ij
C.w=z3 , zo=e
i1f
/
4

B. 1.11 = z/z, Zo = l + ij
4.11. Dokaži da trigonometrijske funkcije zadovoljavaju formule:
A. sin
2
z + cos
2
z = lj
B. sin (ZI + Z2) = sin ZI cos Z2 + cos ZI sin z2 , sin 2z = 2 sin z cos Zj
C. cos(Z\ + Z2) = cos ZI cos z2 - sin ZI sin z2, cos 2z = C09
2
Z - sin
2
z.
4.12. Odredi realni i imaginarni dio ć funkcija:
A.w=el-zj B,w9'5hzj
C.w=tgZ.
4.13. č modul i argument zadanih funkcija u zadanim č  
A. 1.11 = cos z, ZO = 7r /2 + i ln 2j B. ul = sh z, zo = l + i 7r /2j
C. 1.11 = th z, Zo = 7ri .
4.14. Dokaži:
A. Arc sin z = -i Ln i(z + Vz2=l)j
C. Arshz = Ln(z + P+l}j
B. Arccosz = -iLn(z + Vz2=l) j
D. Archz == Ln(z + Vz2=l) .
4.15. č (prikaži u algebarskom ili trigonometrijskom obliku)
A. Ln(e) j B. Ln(-i)j C. Ln(3-2i}j D. lij
E. 2i j F. ll/ij G. (4 - 3i)l+i j H. tg(7r i /2) j
I. Arc cos ij J. Arc sin(I/2}j K. Arctg(i/3}j L. sh(7ri/2)j
M. sin2i; N. cos(2+i}j O. (_l}v'l.
4.16. Riješi jednadžbe:
A. e
Z
+ i = O;
D. ln(i - z) = lj
G. 4 cos z + S = O;
J. sin z + cos z = 2.
B. e
i
"'=cos7rX, zERj
E. ln(z + i) = Oj
H. sin z = 7ri j
C. sinz = 3j
F. e
2z
+ 2 e
Z
- 3 = Oj
I. i + sh i z = Oj
i,
I
j
5.
Diferencijabilnost .
Cauchy-Riemannovi uvjeti.
Harmonijske funkcije
55
Pojmovi limesa, neprekinutosti i diferencijabilnosti definiraju se kao i za
funkcije realne varijable:
a) č Wo E e je limes funkcije J : G -t e u č Zo E G ako vrijedi
(Vc> 0)(36 > O)(Vz E G) O < Iz - zoi < 6 ==> IJ(z) - wol < c.
b) Funkcija J: G -t e je neprekinut a u č Zo E G, ako vrijedi
(Vc> 0)(36 > O)(Vz E G) Iz - zoi < 6 ==> IJ( z) - J(zo)1 < c.
b') Funkcija J: G -t e je jednoliko (uniformno) neprekinut a na č
G ako vrijedi
(Vc> 0)(36 > O)(VZb Z2 E G) IZl - z2 1 < 6 ==> IJ(zd - J( z2) 1 < e
c) Funkcija J: G -t e je diferencijabilna u č z E G ako postoji
j'(z) := lim 6.J = lim J( z + 6.z) - J( z).
Ll.z-O 6.z Ll.z-O 6.. z
Pojmovi limesa i neprekinutosti mogu se vrlo jednostavno izraziti preko real-
nog i imaginarnog dijela funkcije J; naime, J ć imati limes u č Zo = xo+iyo
ako i samo ako vrijedi
lim J( z ) = lim u(x, y) + i Jim v(x, V) .
z-za (x,Y)-(XO,YO) (x,Y)-(XO,YO)
đ   J je neprekinuta'u č Zo = Xo + iyo ako i ako su funkcije u i
v neprekinute u č (xo, YO) , đ   ako su u i v diferencijabilne u č
(xo, yo), funkcija J = u + iv ne mora biti diferencijabilna u Zo . Vidjet ć da
u i v moraju zadovoljavati još i dodatne, tzv. Caucby-Riemannove uvjete.
5.1. Da li postoje limesi
l-z
A. lim --'
z-Il-z'
B. Jim _ z _ ?
z-l l + z
56 5. CAUCHY-RIEMANNOVI UVJETI. HARMONIJSKE FUNKCIJE
RJEŠENJE. A. Ako postoji limes u č zo = 1, onda je on neovisan o putu
po kojem č z teži ka č zo .   č taj limes po dvama č
putovima:
(1) Neka z -+ 1 duž osi OX , tj. po pravcu V = O. Stavimo z = 1 - x.
Ako z -+ 1 , tada x -+ O te dobivamo
l
· , 1 - z l' 1 - (1 - x) l' 1 - 1 + x 1
lm -- = lm = lm = .
z .... 11-z :r-01-(1-x) :r-0 1-1+x
(2) Neka z -+ 1 po pravcu x = 1. Stavimo z = 1 + iV . Ako z -+ 1, onda
V -+ O i zato u ovom č mora biti
lim 1 - z = lim 1 - (1 + iV) = lim 1 - 1 + iV = -1.
z-11-z !I-01-(1+iy) !I .... 01-1-iy
Dobili smo dvije č vrijednosti i stoga limes ne postoji .
B. Pokažimo da ovaj limes postoj i. Stavimo
z = 1 + r( cos cp + i sin cp).
Uvjet z --t 1 ekvivalentan je sa r --t O (cp se može ponašati proizvoljno) .
lim _z_ = lim r(coscp + i sin cp) = 1
z-1 1+z r .... o1+1+r(coscp-isin cp) 2
5.2. Pokaži da je funkcija J(z) = Izl neprekinuta na č kompleks-
noj ravnini c .
RJEŠENJE. Pokazali smo (vidi zadatak 2.1) da vrijedi nejednakost
lizi-Izoli < Iz - zoi·
Neka je c: > O proizvoljan. Izaberimo 6 > O, O < 6 < c:. Tada iz nejednakosti
Iz - zoi < 8 slijedi lizi-Izoli < 8 < c: tj . IJ(z) - f(zo)1 < c:. Dakle, J je nepre-
kinuta u č Zo. Kako je Zo bila proizvoljna č iz e, ·to je f neprekinuta
na č kompleksnoj ravnini . •
Štoviše, J je uniformno neprekinuta, pošto izbor broja 6 ne ovisi o č
Zo·
5.3. Pokaži da je funkcija J(z) = z2 neprekinuta na č kompleks-
noj ravnini c .
RJEŠENJE. Neka je Zo E e proizvoljan. Pokazat ć da je J neprekinuta u
č Zo. Ocijenimo u tu svrhu IJ(z) - f(zo)1 = Iz2 - z51·
I
i
5.2. CAUCHY- RIEMANNOVI UVJETI 57
Ako z -+ zo, tada postoji pozitivan broj M < oo za koji vrijedi Izl < M i
Izol < M , č je z dovoljno blizu č Zo (npr. ako je Iz - zoi < 1, možemo
uzeti M = Izol + 1). Sada je
I!(z) - !(zo)1 = Iz2 - = Iz - zoi' Iz + zoi
Iz - zoi , (Izl + Izol) < 2Mlz - zoi·
Za zadani broj c: > O možemo odabrati 6 > O takav da je 6 < C:i2M . Uz
ovakav izbor broja 6 ć vrijediti
Iz - zoi < 6 =::} I!{z) - !(zo)1 < 2Ml z - zoi < 2M6 < c:
i č da je ! neprekinut a u č Zo. Zbog proizvoljnosti od zo, ! je
neprekinut a na C .•
Primijeti da u '6vom č izbor broja 6 ovisi o M , pa dakle i o Zo. Stoga
! ć biti jednoliko neprekinuta na č kompleksnoj ravnini C. Pokaži da
je ipak ! uniformno neprekinuta na svakom č podskupu u C , npr.
na krugu {z: Izl R} , za neki fiksni (ma kako veliki) R .
5.4. Pokaži da je funkcija J( z) = zn diferencijabilna na č ravnini
C, te da vrijedi (zn), = nzn-l (n E N) .
RJEŠENJE. č derivaciju funkcije! po definiciji :
J
'() l ' f( z + t::. z) - J( z ) l ' (z + t::. z)n - zn
Z = lm = lm
Ll.z-O t::. z Ll. z-O t::. z
. [zn + (7 ) zn-l t::. z +     + ... + (t::.z)n] - zn
= hm
Ll.z-O t::. z
= { nzn-l +   zn-2 t::. z + ... + (t::. z)n-I} = n zn-l
Ako je J(z) = u(x, y) + iv(x,y) diferencijabilna u č z = x + iy , ta-
da su funkcije u i v diferencijabilne u č (x, y) i zadovoljavaju Cauchy-
Riemannove uvjete
(5.1)
Vrijedi i obratna tvrdnja: ako funkcije u i v zadovoljavaju Cauchy-Riemannove
uvjete i ako su njihove parcijalne derivacije neprekinute u (x, y) , tada je J =
u + iv diferencijabilna u č z = x + iy .
Ako je J diferencijabilna, njenu derivaciju možemo č ć par-
cijalnih derivacija funkcija u i v :
J
'() au . av
z =-+t-
ax ax
(5.2)
58 5. CAUCHY-RIEMANNOVI UVJETI. HARMONIJSKE FUNKCIJE
ili ć bilo koje od preostalih triju kombinacija koje slijede primjenom in-
dentiteta (5.1).
Za funkciju J ć ć da je č (ili regularna) na č G
ako je diferencijabilna u sva.koj č z E G. Istinita je, ali posve netrivijalna,
č da u tom č J ima derivaciju svakog reda na G.
5.5. Pokaži da je funkcija J(z) = e
z2
č na cijeloj kompleksnoj
ravnini, te đ njenu derivaciju.
RJEŠENJE. Odredimo najprije realni i imaginarni dio od J.
(
' )2 2 2
J(z)=e"'+'lI = e'" -ll (cos2xy+isin2xy) .
Dakle,
2 2
U = e'" -ll cos2xy,
2 2
V = e'" -ll sin 2xy.
Funkcije u i v su diferencijabilne u svakoj č (x: y) i zadovoljavaju Cauchy-
Riemannove uvjete:
Đ 22 22 . ov
- = 2xe'" -ll cos 2xy - 2ye'" -y sm 2xy = -
ox oy
ou 22 22. Đ
- = - 2ye'" -ll cos 2xy - 2xe'" -ll sm 2xy = --
ay ox
Vidimo da su ove parcijalne derivacije neprekinute i stoga je J č funk-
cija na č C.
Po formuli (5.2) njenu derivaciju možemo č ovako:
I ou .ov 2 2 •
J(z)= ax   Đ = e'" -ll [2xcos2xy-2ysm2xyj
+ ie",2 _11
2
[2y cos 2xy + 2x sin 2xyj
= e",2-
lI
2 [2(x + iV) cos 2xy + 2(ix - y) sin 2xyj
= e",2-y2 [2(x + iV) cos 2xy + 2i(x + iV) sin 2xyj
= 2(x + iy)e",2-
lI
2 (cos 2xy + i sin 2xy)
(
' )2 2
= 2(x + iy)e "'+'Y = 2ze
z
5.6. Da li je funkcija J(z) = iz diferencijabilna?
RJEŠENJE.
jez) = i(x - iV) = Y + ix.
Zato je u(x, y) = y, v(x, y) = x. č parcijalne derivacije:
au _ o av = o
ox -, ay
aU=l oV=1
oy , Đ
5.2. CAUCHY-RJEMANNOVJ U.VJETJ 59
Kako je Ou =I - to Cauchy-Riemannovi uvjeti nisu ispunjeni niti u jednoj
oy vX
č kompleksne ravnine. Zato J nije nigdj e diferencijabilna.
5.7. Da li su funkcije
1
A. J(z) = z · z; B. J(z) = -; C. J( z) = sin z
z
. diferencijabilne? Ako jesu, č im derivaciju.
RJEŠENJE. A. J(z) = z . Z = (x + iy)(x - iy) = x
2
+ y2. Dakle,
1L(X, y) = x
2
+ y2 , v(x, y) = O.
Ispitajmo u kojim č vrijede Cauchy-Riemannovi uvjeti .
Ou Ov
ax = 2x , ay = o :=:::} x = O,
au ov
.<ly = 2y , - = o :=:::} Y = O.
v ax
Vidimo da su bni zadovoljeni samo u č (O, O) . Zato je J(z) = z . Z = Izl2
diferencijabilna samo u č z = O i nije nigdje č (pošto nije di feren-
cijabilna niti u kojoj okolini č O) .
  č njenu derivaciju u č z = O:
1'(0) = lim J(O + 6z) - J(O) = lim 6 z · &
6z-0 6z 6z-0 6z
= lim 6z = lim (6x - i6y) = O.
6z-0 6",-0
6y-O
l x - iy
B. J(z) = - = 2 2 ' Zato:
z x +y
x -y
u(x, y) = 2 2' v(x,y) = 2 2'
X +y x +y
Cauchy-Riemannovi uvjeti su ispunjeni svuda osim u č (O, O) , u kojoj funk-
cije nisu definirane:
Ou
_x2 + y2
Ov
Ox
(x2 + y2)2 = ay'
au -2xy Ov
=
(x2 + y2)2
=
ay ax
  č još derivaciju funkcije J(z) = l/z. Po formuli (5.2) :
I ou . ov _x
2
+ y2 + 2xyi x
2
- 2xyi _ y2
J(z) = Ox + t ox = (x2 + y2)2 = - (x2 + y2)2
(z)2 1
= - (z, z)2 = - z2'
60
5. CAUCHY-RIEMANNOVI UVJETI. HARMONIJSKE FUNKCIJE
Izvedi ovu derivaciju i po definiciji.
C. J( z) = sin z = sin x ch y + i cos x sh y = u + iv . Cauchy-Riemannovi uvjeti:
ou ov ou . ov
- = cosxchy = -, - = smxshy =--
ox oy oy ox
su ispunjeni u svakoj č (x, y) ikako su ove funkcije neprekinute, to je funkcija
sinus č u č C . Njena derivacija iznosi
(
. )' ou . ov h " h'
sm z = 'i:l + t'i:l = cos x e y - t sm x s y = cos z.
uX uX
5.8. Ako su fI i h č funkcije, pokaži da je i funkcij a JI . h
č  
RJEŠENJE. č fI = Ul + iVI, h = U2 + iV2, h = fI . h = ·U + iv.
Vrijedi
fI . h = UIU2 - 'l,'J'L'2 + i(UIV2 + VIU2).
Dakle, u = ul u2 - Vl VZ, V = Ul V2 + Vl U2 ' FUnkcije fI i h su č i
zato parovi Ul , Vl odnosno U2 , V2 zadovoljavaju Cauchy-Riemannove uvjete.
Prema tome, vrijedi:
Du OUI aU2 OVI OV2
ox = oX U2 + Ul ox - fu V2 - Vl fu
OV! OV2 aUI OU2
= - U2 + Ul - + - V2 + Vl -
oy oy oy oy
o OV
= oy(Vl
U
2 +UI
V
2) = oy '
N
. t ' -' k - d .. d' ou ov I( k .. l d ' ..
a IS l se nacm po aze a vnJe l ' l::>y = - - . a o su ove parcIJa ne envaCIJe
u ox
neprekinute funkcije, to je h č  
5.9. Ako č funkcije J: G -+ C , g: G -+ C zadovoljavaju uvjet
f' (z) = g' (z), z E G, pokaži da se one razlikuju za konstantu.
RJEŠENJE. FUnkcija P(z) = J(z) - g(z) je č č j' vrijedi P'(z) =
f' (z) - g' (z) za svaki z E G, Moramo pokazati da je P konstan,tna na G.
Stavimo P = u + iv . Tada je
i zato
O = pl (z) = ou + i ov = ov _ i ou
ox ox oy oy
OU_OU_OV_ov_o
ox - oy - ox - oy - .
Zato su u i V konstantne, pa je i F konstantna.
\
5.2. CAUCHY-RIEMANNOVI UVJETI 61
5.10. Ako je č funkcija J: G -> C realna na č D e G,
pokaži da je ona konstantna na D .
RJEŠENJE. č ponovo J = u + iv. Po pretpostavci je v = O na D.
Kako je J č to u i v zadovoljavaju Cauchy-Riemannove uvjete:
ou=ov=O D
ax ay na ,
ou=_ov=O D
na .
ay ax
Zato je u, a time i J, konstantna na D .
Spomenimo da vrijedi i mnogo č rezultat : uz iste pretpostavke može se
dokazati da je J konstantna na č č definicije G .
5.11. Pokaži da Cauchy-Riemannovi uvjeti u polarnim koordinatama
(r, tp) glase
au ov au ov
atp = -r ar' r ar = atp' (5 .3)
Izrazi derivaciju funkcije J u polarnim koordinatama.
RJEŠENJE. Veza đ Kartezijevih i polarnih koordinata glasi
x = rcostp, y = rsintp.
Po pravilima za derivaciju složenih funkcija dobivamo
ou au ax au oy ou au .
- = - . - + - . - = - cos tp + - sm tp
or ax ar ay or ax ay'
ou au ax au ay au . au
- = _. - + _. - = -(-rsmtp) + -rcostp.
atp ax otp ay atp ax ay
Analogno:
ov ov ov .
ar = ax cos tp + ay sm tp,
ov ov . ov
- = -(-rsmtp) + -rcostp.
atp ax ay
(5.4)
(5.5)
Funkcije u i v kao funkcije varijabli x i y zadovoljavaju Cauchy-Riemannove
uvjete (5.1). Iskoristimo ih:
ou au. au
- = --rsmtp+ -rcostp
atp ax ay
[
ov . ov ] ov
= -r - sm tp + - cos tp = -r -
ax  
ov ov . ov
- = --rsmtp+ -rcostp
atp ax ay
[
au. au ] au
= r ay sm tp .+ ax cos tp = r ar '
62 5. CAUCHY-RIEMANNOVl UVJETI. HARMONIJSKE FUNKCIJE
Dakle, vrijede relacije (5.3). One su, uz neprekinutost parcijalnih derivacija,
i dovoljne da bi funkcija f = u+iv bila č pošto iz njih č č
možemo izvestl i relacije (5.1).
5.12. Pokaži da se derivacija č funkcije f može č u po-
larnim koordinatama formulama
!,(z) = (OU + iOV) (5.6)
z or or
odnosno
  _i
OU
).
z al{) al{)
au
RJEŠENJE. Iz relacija (5.4) dobivamo ć izraze za -
ax
ou au lou .
- = -cosl{)- - ' - sml{),
ax or r {JI{)
ov ov l {jv .
- = - cos I{) - - . - sm I{) .
ax ar r {JI{)
ć te izraze, kao i formule (5.2), (5.3) dobivamo:
f
'() au . ov
z =
ax ax
ou 1 au . . (OV 1 ov. )
= - cos I{) - - . - sm I{) + t - cos I{). - - • - sm I{)
ar r al{) {jr r orp
au ov . . (OV au . )
= or cos I{) + or sm I{) + t or cos I{) - ar sm I{)
[
OU . OV]( . . )
= -+t- cosl{)- t sml{) .
ar ar
= +i OV) .
z ar ar
Ako zamijenirno i ć (5.3), dobit ć (5.7) .
(5.7)
(5.8)
I
I
I
I
I
I
i
l
I
i
I
I
!\
5.3. HARMONIJSKE FUNKCIJE 63
Funkcija '!jJ = '!jJ(x, y) je harmonijska funkcija u č G e R2 ako je
ona dvaput neprekinuto diferencijabilna i zadovoljava na G Laplaceovu diferen-
cijalnu jednadžbu:
(5.9)
Al<o je J = u + iv č u nekom č G, tada su njen realni dio
u i njen imaginarni dio v harmonijske funkcije u tom č pošto vrijedi
{Pu Đ (au) a (av) a (av) a (au) a
2
u
ax
2
= ax ax = ax ay = ay ax = - ay ay = - ay2 .
Obratno, ako dvije harmonijske funkcije u i v zadovoljavaju Cauchy-Riemann-
ove uvjete, tada je funkcija f = u + iv č Dvije takve harmonijske
funkcije zovemo konjugirani par harmonijskih funkcija.
Ako je zadana jedna od funkcija u ili v (ona mora nužno biti harmoni-
jska), tada ć Cauchy-Riemannovih uvjeta možemo odrediti harmonijsku
funkciju koja s njom č konjugirani par. Drugim č možemo odrediti
č funkciju f ukoliko poznajemo njen realni ili imaginarni dio.
5.13. Ispitaj koje su od zadanih funkcija harmonijske:
A. u = -2e
x
cos Yi B. u = sinxchy _ y
2
i
c. v = x
2
- y2 - x.
RJEŠENJE. A V
oo d' au 2 x
. nje I ax = - e cos y ,
au x.
ay = 2e sm y te je
a
2
u a
2
u
= ax
2
+ ay2 = -2e
x
cosy + 2e
x
eosy = O.
B. ć = -2, u nije harmonijska.
C. ć = O, v jeste harmonijska.
5.14. Da li funkcija v = eX sin y + y2 može biti imaginarni dio neke
č funkcije?
RJEŠENJE.   č ć
av x .
ax = e smy,
av
ay = eX cos y + 2y
ć = eX sin y - eX sin y + 2 = 2
v nije harmonijska pa ona ne može biti imaginarni dio č funkcije.
64 5. CAUCHY- R1EMANNOVI UVJETI. HARMONIJSKE FUNKCIJE
5.15. Odredi funkciju V , tako da funkcija w = u + iv kojoj je realni dio
u = x
3
- 3xy2 + y , bude č
RJEŠENJE. Vrijedi
te je flu = O. Dakle, u je harmonijska i zato postoji tražena funkcija v .
Odredit ć je ć Cauchy-Riemannove uvjete:
au = 3x
2
_ 3y2 = ov
ax ay
i odavde
v(x, y) = J (3x
2
- 3y2)dy + h(x) = 3x
2
y - y3 + h(x) . \
Nepoznatu funkciju h đ ć drugi Cauchy-Riemannov uvjet:
au a'v I
- = -6xy + 1 = -- = -6xy - h (x) .
ay ax
Prema tome, vrijedi h'(x) = -1 i zato h(x) = -x + C . Dobili smo
w = x
3
- 3xy2 + y + i(3x
2
y - y3 - X + C)
5.16.
= (x + iy)3 - i(x + iy) + C = Z3 - iz + C.
Ako je zadan realni dio č funkcije f = u + iv, pokaži da
se njen imaginarni dio može dobiti formulom
,( ) -l'" -au(x, y) d l
Y
au(xo, Y) d C
'!; x, Y - a x + a Y + .
%0 Y Yo X
(5.10)
Obratno, za zadanu funkciju v, njoj konjugirana funkcija u može
se ć formulom
( )
1
% av(x,y) d lY av(xO,y)d r.
u X,y = a x + - a y + v .
%0 Y Yo X
(5.11)
RJEŠENJE. Vrijedi
dv = dx + dy = dx + dy
(iskoristili smo Cauchy-Riemannove uvjete) . Integrirajmo ovaj potpuni dife-
rencijal po putu (xo, Yo) -+ (xo, y) -+ (x, y) koji povezuje proizvoljnu č
(xo, Yo) iz č č funkcije f, s č (x, y), tako da taj put
leži u č G (sl. 5.1).
5.3. HARMONIJSKE FUNKCIJE 65
(xo,y) dy=O (x,y)

Slika 5. 1. Integral potpunog di-
ferencijala ne ovi!, o putu in-
tegracije. Taj fut biramo tako
da nam omogucava jednostavno
đ dijelova č
. funkcije
Integral ne ovisi o putu integracije:
v(x,y)-v(XO,Yo) = i dv(x,y)
= l'"   y)dx + l
Y
  y)dy
"'o Yo
i odavde slijedi (5.10). Analogno se izvodi i formula (5.11)
5.17. Da li funkcija u = In(x
2
+ y2) može biti realni dio neke č
funkcije? Ako može, odredi tu funkciju.
RJEŠENJE. Kako je = O (provjeri!), to je u odista realni dio neke č
funkcije. Odredimo njen imaginarni dio ć formulu (5.10)
( )
l
'" 8u(x'Y)d l
Y8u
(x
O
, y)d C
v x, y = - 8 x + 8 y + .
"'o y Yo X
Za č č integracije uzimamo npr. č (0,1) :
Time dobivamo
l
'" 2y l
Y
2· O
v(x,y) = - 2 2
dx
+ -0
2
2
dy
+
C
o x +y 1 +y
x
= - 2 arc tg - + C.
y
5.18. Neka je u harmonijska funkcija. A. Da li je u
2
harmonijska funk-
cija? B. Za koje funkcije 1/J je 1/J( u ) harmonijska?
RJEŠENJE. A. č
= 'V('Vu
2
) = 'V(2u'Vu) = 2'Vu · 'Vu + 2u'V('Vu)
= 21'Vu1
2
+ = 21'Vu1
2
pošto je = O po pretpostavci. Dakle, ako je = O, tada mora biti i
'Vu = O. Zato je u
2
harmonijska ako i samo ako je u konstanta.
66 5. CAUCHY-RIEMANNOVI UVJETI. HARMONIJSKE FUNKCIJE
B.
6t/J(u) = 'V('Vt/J{U)) = 'V{t/J'{U)'VU)
= t/J"{u)l'VuI
2
+ t/J'{u)6{u) = t/J"{u)l'VuI
2
t/J(u) je harmonijska ukoliko je 'Vu = O ili t/J"{u) = O. Ako je 'Vu = O, tada
je u konstanta i t/J može biti proizvoljna (i tada je t/J{ u) opet konstanta). Ako
u nije konstanta, da bi t/J{u) bila harmonijska, mora biti t/J"{u) = O, i odavde
integracijom t/J(u) = Glu + G2 .
5.19. Da li postoji harmonijska funkcija, r   z l i č i t   od' konstante, oblika
u{x, y) = t/J( Y/x)?
RJEŠENJE. Stavimo z = y/x . Tada je
Ou 0'1/; oz ,-y
--_._-t/J . -
ox - OZ ox - x
2
'
ou _ ot/J . o z = t/J' . !.
oy - oz oy x'
Zato
6u = 02u + 02u = t/J" . x
2
+ y2 + t/J' . 2y
ox
2
oy2 X4 x
3
= :2 {(I + Z2)t/J" + 2zt/J' }.
Da bi u bila harmonijska funkcija, mora vrijediti
(I + z2 )t/J" + 2zt/J' = O
tj .
t/J" 2z
t/J' = - l + z2 .
Integracija daje ln t/J' = -ln(1 + z2) + ln Gl , tj .
. t/J'= ~
1+ z2
\
i odavde t/J{z) = Gl arc tg z + G
2
, tj . u(x, y) = t/J{ y/x) = Gl arc tg Y/
x
+ G
2
je
harmonijska funkcija, jedina tog oblika.
 
:: , l";'
- :..
' f
5.4. ZADACI ZA VJEŽBU 67
5.20. ć Cauchy-Riemannovih uvjeta provjeri koje su funkcije č (na ne-
kom č u C) i č im derivaciju.
A. w=z2' Zj B. w=zeZj C. w=lzlzj
D. w = Izlj E. sin 2z + 3ij F. w = z Irn Zj
G. w = z· Re Zj H. w = Izl Im Zj I. w = ln Zj
J . w;= K. w = tgz.
5.21. Odredi sve č u kojima su diferencijabilne funkcije
A. w=Rezj B. w=Imzj C. w=x
2
y2, (z=x+iY)j
D. w=lzl
2
j E. w=x
2
+iy2, (z=x+iY)j
F. w = zRezj G. w = 2xy - i(x
2
- y2), (z = x + iy).
5.22. Odredi č funkciju 1 ako su poznati njen realni ili imagi narni dio:
A. u = J(1T) = l/1Tj B. v = 2(chxsiny - xy), 1(0) = Oj
x +y
C. 11.= 2 sin x ch y - x, 1(0) = Oj D. v = -2 sin 2x sh 2y + y, 1(0) = 2j
E. v = 2 cos x ch x - x
2
+ y2, 1(0) = 2j
F. u = x
3
+ 6x
2
y - 3xl - 2y3, 1(0) = Oj
G. 11.= eX(x cos y - ysiny), 1(0) = o.
5.23. Pokaži da su ć funkcije harmonijske i odredi pripadne konjugirane funkcije:
A. 11.= x
2
+ 2x - y2j B. 11. = 2e'" easy j C. 11. = arctg(y/x)j
D. u = xy.
5.24. Za koje vrijednosti od a, b, c ć 11. = ax
2
+ 2bxy + cy2 biti harmonijska funkcija?
5.25. Neka je 1/I(z) č funkcija. Da li su ć funkcije harmonijske?
A. 11/I(z)lj B. arg1/l(z)j C. ln 11/I(z)l.
5.26. Da li postoji harmonijska funkcija, č od konstante, ć oblika?
A. 11.= h(x)j B. 11.= h(ax + bY)j C. 11.= h(x
2
Y)j
D; 11.= h(xY)j E. 11. = h(x
2
+ l)j F. 11. = h(x
2
+ y)j
2 2
G. 11.= h(:....2J'...)j H. u=h(x+v'x
2
+y2)j I. 11. = h(x
2
-l).
x
5.27. Neka 'je 11., V par konjugiranih harmonijskih funkcija. Dokaži da tada i U, V
č par konjugiranih harmonijskih funkcija, ako je
A. U = eU cos v, V = eU sin Vj
B. U = 11.
2
- v
2
, V = 2uVj
2 ;r u2 v l
C. U = eU -1) eos2uv, V = e - sin2uvj
D. U = 'P(u, v), V = 1/1(11., v)
pri č je 'p, 1/1 đ par konjugiranih harmonijskih funkcija
68
6.
Integral funkcija
kompleksne varijable
Neka je r orijentirana, po dijelovima glatka krivulja i z >-t J(z) funkci-
ja kompleksne varijable definirana i po dijelovima neprekinut a na r. Integral ·
funkcije J duž krivulje r definira se kao
n-l
r J(z)dz := lim L     - Zk), (6.1)
Jr fl-OO
ukoliko ovaj limes postoji, neovisno
ru č ZI, Z2, ... ,Zn na krivulji r (za je
č a Zn završna č krivulje), te iz-
boru č unutar luka krivulje odre-
đ č Zk, Z/C+I (sl. 6.1.). Limes
uzimamo po svim razdiobama za koje vrije-
di maXIZk+1 - zk l-+ O.
Ova definicija ć da se usposta- Zu
vi veza sa kri vuljnim integralom realnih funk- Slika 6.1. Razdioba luka krivulje r
cija; ako je J(z) = u(x, y) + iv(x, y), tada pri definiciji krivuljnog integrala
vrijedi
r J(z)dz= r u(x,y)dx-v(x,y)dy+i r     (6.2)
Jr Jr Jr.
pri č su integrali s desna krivuljni integrali realnih funkcija, uzeti po krivulji
rc R2 .
Navodimo osnovna svojstva krivuljnih integrala:
1. rt ckfdz)dz = t Ck r Jk(z)dz
Jrk=l k=l Jr
2. l- f(z)dz = -l J(z)dz
6.1. KRIVU LJNI INTEGRAL
eg
gdje je r- krivulja č krivulji r, ali s protivnim smjerom obilaska.
3. r f(z)dz = r f(z)dz + ... + r f(z)dz
ll' 11'1 lrn
ukoliko se krivulja r sastoji od lukova rl, r
2
,· ··, r n '
4.
II f(z)dzl llf(z)1 ds
gdje je ds diferencijal luka krivulje r .
***
Ukrivuljnom integralu smijemo zamjenjivati varijable; ako je cp č
funkcija koja preslikava č krivulju r" na r, tada vrijedi
r f(z)dz = r f(cp(()) cp'(() d( .
ll' ll"
(6.3)
Ovu formulu koristimo pri č krivuljnih integrala kod kojih krivulja r
ima parametrizaciju oblika
r ... z='Y(t),
Tada (6.3) glasi
r J(z)dz = lt1 J(-y(t))'Y'(t) dt. (6.4)
ll' to
(6.4) se č uzima kao definicijska formula za krivuljni integral. Npr. za
integral po kružnici r ... z = Za + r e
it
, O t 27r dobivamo:
l f(z )dz = 121r f(za + re
it
) ire,t dt .
Ovaj pak integral možemo č tako da ga razbijemo na realni i imagi-
narni dio, no č ga č kao integral po realnoj varijabli t, ć
imaginarnu jedinicu kao konstantu.
6.1.   č integral fr z dz, po odresku koji spaja č ZI = 1
Z2 = 2 + i.
RJEŠENJE. Jednadžba krivulje r glasi
r ... y = x-l, 1 x 2,
ili pak
r ... 'Y(t) = 1 + t(2 + i-l) = 1 + (1 + i)t, O t 1.
70 6. INTEGRAL FUNKCIJA KOMPLEKSNE VARIJABLE
Po (6.2) :
l z dz = l x dx - y dy + i l y dx + x dy
= l x dx - (x - 1) dx + i l (x - 1) dx + x dx
= l2 dx + i l2 (2x - l)dx = 1 + 2i .
č ć pak po (6.3) , imali bismo
l z dz = il [1 + (1 + i)t](l + i)dt
= (1 + i)[t + (1 + i) t; ll: = 1 + 2i.
6.2. č integral r Izl dz po krivuljama na slici.
Jr,
\
. /
Slika 6.2. Krivulja rl je spoj-
nica č -1 il, dok je
r2 polukruinica koja spaja iste
č
RJEŠENJE. Parametrizacija krivulje rl glasi
rl .. . y=o, x=t,
i vrijedi Izl = lt + i · OI = Itl, dz = dx + idy = dt. Zato
r Izl dz = rl Itl dt = 2 rl t dt = 1.
Jr! Ll Jo .
Za parametrizaciju krivulje r
2
biramo
' t l
r
2
••• z = e', t E [11', O,
. te je
r Izl dz = rl. i . e
it
dt = = 2.
o it 10
J", t "
Primijeti da ovaj integral ovisi o putu integracije. đ   on ne ovisi o izbo-
ru parametrizacije zadane krivulje. Tako npr. krivulje u ovom zadataku imaju
6. 1. KRIVULJNI INTEGRAL
  đ ostalih) i ć parametrizacije:
rl ... z = cost ,
rl ... z = Int,
r
2
... z = e-
2it
,
t E [71' , 0],
t E [lIe, e],
t E [71'12,0].
Provjeri da se u svakom od ovih č dobiva isti rezultat .
***
71
Neka je j č funkcija u jednostruko povezanom č G i r
zatvorena Jordanova krivulja sadržana II G. Tada vrijedi , po Cauchyjevom
teoremu
fr j(z)dz = O.
(6.5)
Kao posljedicu ovog osnovnog rezultata dobivamo č da integral č
ke funkcije ne ovisi o putu integracije. Neka su A , B zadane č unut ar G i
rl , r2 dvije krivulje koje spajaju č A, B (i leže unutar G) . Tada vrijedi
( J(z) dz = ( j( z) dz.
J
rl
J
r2
Slika 6.3. Integral funkcije koja
je č na podrucju G
ne ovisi o putu integracij e, ć
samo o č i završnoj č
Pri tom .ne smijemo zaboraviti
da put integrac,je mora ležati
unutar G, taj integral ovisi
dakle o č G
Neka je j cijela funkcija   č u č kompleksnoj ravnini e). Ta-
da gornji integral možemo č kratko sa J: j(i )dz, jer on ovisi samo o
č A i B (pošto je funkcija č na svakom č G u komp-
leksnoj ravnini) .
Neka su zo, z proizvoljne č Po gornjem, dobro je definirana funkcija
  = r J(z)dz.
Jz
o
Nju nazivamo đ integral funkcije j . To je č funkcija za koju
vrijedi   = j(z) . č š ć pišemo kratko   = J J(z)dz .
12 6. INTEGRAL FUNKCIJA KOMPLEKSNE VARIJABLE
6.3. č integral fr (4z - 3z
2
)dz po dužini r koja spaja č
· zl = l i Z2 = i .
RJEŠENJE. Podintegralna funkcija J(z) = 4z - 3z
2
je č u č
kompleksnoj ravnini. Integral zato ć ovisiti o putu integracije i vrijediti ć
Newton-Lei bni tzova formula:
, li (4z - 3z
2
)dz = (2z2 - z3) I: = -3 + i .
Neka je J č funkcija u jednostruko povezanom č G i r
zatvorena Jordanova krivulja u G , koja ć č a . Cauchyjeva
grain a formula glasi "
te, ć
J(a) = 1 J(z) dz,
Jr z - a
J(nl(a) = 1 J(z) dz ,
27r·i Jr (z - a)71+1
pri č se po zatvorenoj krivulji r integrira u pozitivnom smislu.
6.4. Dokaži da je
r dz { 27ri,
Jr (z - a)n = O,
n = l,
n E Z, n =j:. l,
gdje je r kružnica sa središtem u č a i polumjerom r.
(6.6)
(6.7)
RJEŠENJE. Dakako da se vrijednost ovog integrala može lako izvesti po formuli
(6.7) . đ   ovaj č predstavlja najvažniji korak pri đ formule
(6.7) , odnosno (6.6) , stoga ć ga izvesti direktno.
Izaberimo č parametrizaciju kružnice r .
it
r ... z = a + re, O t 27r .
Tada za n = O, -l , -2, . .. stavimo n = -m i slijedi
r ( dZ) = r (z _ a)mdz = O
Jr z - a n Jr
po Cauchyjevom teoremu, jer je podintegralna funkcija č unutar pod-
č integracije.
Za n = l imamo
Ir
dz 121< ir e
it
.
-- = --' -t dt = 27rt .
rZ - a o 7" et
6.2. CAUCHYJEVA INTEGRALNA FORMULA 73
Za n = 2,3, ... ,
-:-------,- - --dt
1
dz 121< ire
i
!
r (z - a)n - o rn ein!
= __ t _ e{l-n);ldt = t e = O.
. 121< . (l-n);! 121<
r
n
-
l
o r
n
-
l
(l - n)i o
Formula (6.7) se može koristiti u č integrala Cauchyjevog tipa:
r f(z) dz = 211'i f{ n)(a)
Jr (z - a)n+l n! '
(6.8)
no ove i č integrale ć č mnogo jednostavnije primjenom č
ostataka, vidi § 13.2. Ilustrirajmo (6.8) na par primjera.
6.5. č integral po zadanoj krivulji:
1
cosz
A. ( ')3 dz, r ... Izl = 2;
r Z . - t
B. fr z: l ' r ... Iz - 21 = 2;
C. r okružuje č +1 i-l.
Jr z -1
RJEŠENJE. A. Krivulja r ć č a = i, J{ z) = cos z je č
svuda. Formula (6.8) daje
r cos z d 211'i ( )" '( .) . h
Jr (z _ i)3 z = 2! COS Z Z=; = 11't - COSt = -t11'C 1.
B. Stavimo J{z) = 3 2
Z
1 . r ć č a = 1 :
z +z +z+
r = r J{z)dz = 211'iJ(1) = 11'i.
Jr Z4 - l Jr z-l 2
C. U ovom č moramo rastaviti integral po
krivulji r na dva integrala po krivuljama rl , r
2
(sl. 6.4) i tek potom iskoristiti Cauchyjevu integral-
nu formulu :
( e
Z
dz rez dz r e dz
Jr z2 - l = Jr, z + l . z-l + Jr, z-l . z + 1
= 211'i(le
l
1
  = 211'ish1.
+ -1-1
Slika 6.4.
14 6. INTEGRAL FUNKCIJA KOMPLEKSNE VARIJABLE
6.6. Dokaži LiouviIIeov teorem: Ako je J cijela funkcija i ako je og-
č na e:
IJ(z)1 M, \Iz E e,
tada je J konstantna.
RJEŠENJE. Neka je CR kružnica 8a središtem u proizvoljnoj č z E e,
polumjera R. Za svaki R> O vrijedi, po (6.7) :
f'(z) = f J(() d( .
211'i JCR (( - z)2
Zato,
I l f IJCOI l M M
lj (z)1 211' JCR I( _ zl2 ds 211' . R2 . 211'R = R'
Kako je R proizvoljno velik, to mora biti f'(z) = O, za svaki z . Odavde
tVTdnja.
6.7. Osnovni stavak algebre: Dokaži da svaki polinom stupnja n l
ima barem jednu č (i stoga č n č č ć
im krat nosti ).
RJEŠENJE. Kad polinom Pn ne bi imao č tada bi funkcija z ......
l
Pn(z) bila č u č kompleksnoj ravnini e, dakle, cijela. đ
l
PnCz) bi bila i đ (dokaži zašto!) i po Liouvilleovom teoremu slijedilo bi
Pn=const.
6.8. č ć krivuljne integrale
A. fr e
Z
dz, r: parabola y = z2 koja spaja č ZI = O i z2 = l + i i
B. fr e%dz, r : dio pravca od č ZI = O do z2 = l + i i
C. fr (z2 + Z z)dz, r: luk kružnice z = ei'P, tp e [0,11') i
D. fr z sin z dz, r: dio pravca od č ZI = O do .z2 = l + i .
6.9. č ć integrale, ć po zadanim krivuljama, u pozitivnom
smjeru:
A. ll=s z2 16;
C. { z sh
3
z dz;
Jlzl=1 z
B. { e
Z
;coS11' z dz;
J
l
z
l
=1 z + 2z
D. { .  
Jlzl=2 z2 + l '
TIS
7.
Mobiusova transformacija
Mobiusova transformacija (ili razlomljeno linearno preslikavanje) je pre-
slikavanje oblika
az + b
w = 5(z) =--
cz + d
(7.1)
pri č su a, b, e, d kompleksni brojevi za koje vrijedi ad - bc =f. O. (Ukoliko
taj uvjet nije ispunjen, tada je funkcija konstantna.) Korisno je preslikavanje
5 definirati na cijeloj kompleksnoj ravnini , (kojoj je dodana č daleka
č oo), 5 : e -+ e, na č .
d
5(--)=00,
e
a
5(00) = - .
e
Tada ć 5 preslikavati bijektivno upotpunjenu ravninu e na, e.
Svaka se   č transformacija može prikazati u. obliku kompozicije ne-
kih od ć č preslikavanja:
(i) 5(z)=z+b, translacija za broj b,
( ii ) 5( z) = kz, homotetija za faktor k > O,
( iii)
5(z) = ei<p z,
rotacija za kut <p,
(7.2)
(iv)
1
5(z) = -, inverzija.
z
Ta su preslikavanja i sama M6biusove transformacije. Zovemo ih elementarne
transformacije.
78 7. MOBIUSOVA TRANSFORMACIJA
7.1. Odredi Mi:ibiusovu transformaciju koja preslikava kružnicu {Izl =
l} na kružnicu {Iw - 11 = 2} .
RJEŠENJE. Traženu Mi:ibiusovu transformaciju možemo dobiti kao kompozi-
ciju dviju elementarnih transformacija: homotetije Sl (z) = 2z i translacije
S2(Z) = z + 1 . Dakle,
S(z) = (S2 o Sj)(z) = S2(2z) = 2z + 1
(sl. 7.1.) Dakako, preslikavanje nije jedinstveno. Tako npr. zadovoljavaju i sva
preslikavanja w = 2e;'!' z + l , za proizvoljan realni cp, te w = 2/ z + 1 , itd.
Provjeri!
I
_.E&-
I
Slika 7. 1.
7.2. Odredi Mi:ibiusovu transformaciju koja preslikava kvadrat
G = {lxi + Iyl ~ l}
u kvadrat
G' = {O ~ u ~ 2, ° v ~ 2},
tako da vrh A(-I,O) p r i j   đ   u vrh A·(O,O).
Slika 7.2.
RJEŠENJE. Postupak je opisan u sl. 7.2. Jednadžbe preslikavanja su
Sl Zj = e
i1f
/
4
z,
S2 Z2 = .,f2 Zl ,
S3 W = Z2 + 1 + i,
\
7.1. RASTAV MOBJUSOVE TRANSFORMACIJE 77
te je
Napomenimo da je gornje preslikavanje afino, i da nema drugog takvog
preslikavanja đ zadanim č   koje bi č A preslikavalo u A* .
đ   rastav na elementarne transformacije nije jedinstven. Nije teško opi-
sati i druge ć   koje ć dati, u kompoziciji , isti rezultat (npr, najprije
translacija za 1, potom homotetija za faktor v2 i potom rotacija za kut 'Tr /4).
***
Kažemo da su dvije č ZI i Z2 č obzirom na č kružni-
cu, ako vrijedi
Konstrukcija č Z2 ako je poznata ZI (i obratno) vidi se na sl. 7.3: iz č
Zl č tangentu na kružnicu k , a zatim iz dira1išta T spuštamo oko-
micu na spojnicu ishodišta i č ZI' Ako je č č unutar kružnice.
k , primjenjujemo obratan postupak: najprije dižemo okomicu na spojnicu č
ke s ishodištem i potom iz č č te okomice s kružnicom povlaaimo
tangentu.
Slika 7.3. Konstrukcija č
č zadanoj s obzirom
na č kruinicu
Za zadanu č Z, njoj č glasi l/z . Zaista,
1
arg(=) = - arg z = arg Z,
Z
1
11 1 1
i = Izl
Preslikavanje w = l/z nazivamo inverzija. Ono je kompozicija dviju si-
metrija, prve s obzirom na č kružnicu, i druge, s obzirom na realnu os
(nevažno u kojem poretku). Geometrijski, slika w = l/Z č z đ se
konstrukcijom primijenjenom na sl. 7.4.
78 7. MOBJUSOVA TRANSFORMACIJA
T
Slika 7.4. Konstrukcija inverzne č zadanoj č z, ako se z nalazi unutar kružnice
(lijevo), ili ako je van nje (desno)
***
Mi:ibiusova transformacija ima ć svojstva:
\
- Slika č kružnice je ponovo č kružnica (svaka se njena č
zrcali s obzirom na realnu os).
- Slika kružnice koja prolazi ishodištem i č č kružnicu u č
ma A, B, jest pravac koji prolazi č A·, B·, č č   A i
B s obzirom na realnu os (sl. 7.5) .
- Slika pravca koji č č kružnicu u č A· , B* jest kružnica
koja prolazi ishodištem i č A, B.
k
Slika 7.5. Slika kružnice koja
prolazi ishodiitem je pravac ko-
ji č č kružnicu, i
obratno
7.1. RASTAV MOBIUSOVE TRANSFORMACIJE
79
7.3.
-i z + i
Rastavi Mobiusovu transformaciju w = na elementarne i
zatim preslikaj č krug. z + 1
RJEŠENJE.
. z-l . z + 1 - 2 2i .
w = -2-- = -2 = -- - 2
z+l z+l z+l '
te imamo ć rastav:
Zl = z + 1,
1
Z2 =-,
Z1
Z3 = iZ
2
= e
iTr
/
2
z2,
Z4 = 2Z3
Z5 = Z4 - i
translacija za 1
inverzija
rotacija za kut 'Tr /2
homotetija za faktor 2
translacija za - i
Djelovanja pojedinih preslikavanja opisana su na sl. 7.6.
Slika 7.6.
***
Osnovno svojstvo M6biusove transformacije jest da preslikava kružnice u
kružnice (pri č i pravce smatramo kružnicama č velikog polumje-
ra. Primijeti da elementarne transformacije imaju ovo svojstvo, a svaka je
M6biusova transformacija kompozicija elementarnih). Svaka je kružnica đ
na s tri č   Da bismo odredili sliku č G đ lukovima kružnica
(tu ponovo ubrajamo pravce!) dovoljno je preslikati proizvoljne tri č iz sva-
kog dijela i kroz njihove slike ponovo ć kružnice. Pri tom ć smjer obilaska
po krivuljama koje đ zadano č G ostati č   Ako biramo
poredak č tako da G pri obilasku ostaje s lijeve strane, isto ć vrijediti i
za č G· (sl. 7.7).
80
7. MOBIUSOVA TRANSFORMACIJA
Zz
Zz
l "
Slika 7.7. Neke ć pn preslikavanju Miibiusovom transformacijom.
pozornost na smjerove obilazaka.   č ostaje uvijek s lt jeve strane
7.4.
RJEŠENJE.
kajmo ih:
z
Preslikaj zadana č funkcijom w = --:
z-l
A. č krug {Izl < l}; B. poluravninu {Re z < 2};
C. č {O < arg z < 7t,/4}; D. prugu {O < Rez < l}.
A. Izaberimo tri č koje đ kružnicu {Izl = l} i presli-
ZI = 1,
WI = oo,
1 1 .
Z2 = i, W2 = 2 - 2
t
,
1
Z3 = -1, W3 = 2'
Slika č kružnice je kružnica koja prolazi č WI , W2, W3. Kako je
đ njima i č oo, č je zapravo o pravcu.   č G* nalazi se s lijeve
strane tog pravca (sl. 7.8) .
Slika 7. B.
7.1. RASTAV MOB!USOVE TRANSFORMACIJE 81
B. Sada ć odabrati tri č s pravca koji đ č G (sl. 7.9) . U
takvom č uvijek biramo i č oo, zbog jednostavnijeg č Dobiva-
mo
ZI = 2, Wl = 2,
Z2 = 2 + i,
3 1 .
W2 = 2 - 2l,
Z3 = oo, W3 = 1.
i slika je krug đ č Wl, W2 i W3.
Slika 7.9.
C. Izabrat ć po tri č sa svake od zadanih dviju zraka cp = ° i cp = 'Tr /4
(ukupno č č   pošto ishodište i č oo pripadaju objema zrakama).
č G' đ je s dva kružna luka (sl. 7.10).
ZI = 0,
Wl = 0,
Z2 = 1, Z3 = oo,
W2 = oo, W3 = 1,
Slika 7.10.
Z4 = 1 + i
W4 = 1- i .
D. Pruga je đ s najmanje 5 č (sl. 7.11) :
ZI = 0, Z2 = i, Z3 = oo, Z4 = 1 + i,
Wl = 0,
1
1.
W2 = 2 - 2l,
W3 = 1, W4 = 1- i,
Zs = 1,
Ws = oo.
82 7. MOBIUSOVA TRANSFORMACIJA
Z:t = oo
Zz
Z,
Slika 7.11. '
Ako su zadana tri para đ pridruženih č (Zk' Wk) , k = 1, 2,3,
tada č transformaciju w = S(z), đ tim č č
formuli : \
W -WI W3 - WI z - ZI Z3 - ZI
=-- : --- (7.3)
W - W2 W3 - W2 Z - Z2 Z3 - Z2
Ako je neka od zadanih č jednaka oo, tada M6biusovu transformaciju tra-
žimo u obliku
ili
ili
az + b
W=--,
z - Zk
z+a
W = Wk--'-{J'
z+
ako je Wk = oo, (7.4)
ako je Zk = 60, (7.5)
w = az + b, ako je Zk = oo wie = oo. (7.6)
Preostale dvije nepoznate konstante odrede se potom ć preostala dva para
č
***
U ć zadatku tražena č transformacija nije jedinstvena.
Njen oblik ć ovisiti o izboru parova č (Zk' w",), koje možemo birati po
našoj volji. Č ć to na što prirodniji č (s nadom, opravdanom, da ć
tako i traženu funkciju biti lakše č  
7.5. Odredi M6biusovu transformaciju koja preslikava č G u
G* :
A. G = {Iz - 11 < l}, G* = {Iwl > l};
B. G = {Izl < l}, G* = {Imw > O};
C. G = {Imz > O}, G* = {Iwl < l};
D. G = {Imz > O}, G* = {Rew > O}.
7.2. IMPLICITNI OBLIK MOBJUSOVE TRANSFORMACIJE
RJEŠENJE. A.
ZI = 2,
Z2 = 1 + i,
Z3 = O,
WI =-1
W2 = i
W3 = 1
w-(-l) 1-(-1)
W - i
1
i odavde W = --.
l-z
B.
ZI = l,
Z2 = i,
Z3 = -l, W3 = oo
l-i
Zz
Slika 7.12.
z-2 0-2
=----
z-l-i 0-1-i
Slika 7. 13.
83
Transformaciju tražimo u obliku W =
dva para t o č   k   daju
az + b . .
--- , Jer Je W3 = oo. Preostala
z+l
a+b
0=--
1 + l '
-iz + i
Zato, W = ---
z+l
C.
ZI = O, WI = 1
Z2 = l, W2 = i
Z3 = oo, W3 = -1
ai + b
l = -- ==::} a = -i, b = i .
i + l
Slika 7. 1 . ., ,
S d
. Z + O . . N dal'
a a Je W = - --(3 , Jer Je z3 = oo . a Je,
z+
. 1+0 . (3 .
t == --- ==::} o == -t, = t
1+(3
-z +i
i odavde W = ---o . Provjeri da je ova funkcija inverzna o'noj iz B.
z+t
84
D.
ZI = O, WI = O
Z2 = 1, 'W2 = -i
Z3 = oo, w3 = oo
7. MOBIUSOVA TRANSFORMACIJA
Slika 7. 15.
Sada je W = az + b (Z3 = W3 = oo) . Nadalje,
O = a . O + b, -i = a ' 1 + b =} a = -i , b = O.
Dakle, W = -iz (rotacija za kut -7r /2) .
\
Svojstvo simetrije za Mi:ibiusovu transformaciju glasi: ako su č ZI, Z2
č s obzirom na kružnicu (ili pravac) k, tada su njihove slike WI, W2
č s obzirom na sliku k· (sl. 7.16).
Slika 7.16. Par č č     preslikava se M obiusovom transformacijom ponovo u
par č č     . .
7.6. Pokaži da je
i'" Z - Zo
W = e'"
1 - Z Zo
(7.7)
ć oblik Mi:ibiusove transformacije koja preslikava č krug
{I Z I < l} u č krug {Iw I < l} , tako da č   z = Zo prvog
kruga prelazi u središte W = O drugog kruga (<p je proizvoljan
realan broj) .
7.3. SVOJSTVO SIMETRIJE ZA MOBIUSOVU TRANSFORMACIJU
Slika 7.17. Par č zo, ZI
  č ! obzirom na kru-
žnicu k pre!likava !e u par
č Wo, Wl   č $
obzirom na kružnicu k"
-
85
RJEŠENJE. Neka je ZI č č č Zo s obzirom na č kru-
žnicu k = {Izl = l} (sl. 7.17). Znamo da vrijedi ZI = llžo. Po principu
simetrije, njihove slike Wo i Wl ć đ biti č s obzirom na sliku
k· = {lwl = l} . đ kako je Wo = O, to mora biti Wl = oo . Zato tražena
transformacija ima oblik
Z - Zo z - Zo _ z - Zo z - Zo
W = Q-- = Q = -Q Zo = {J---
Z - ZI Z - lizo l - Z Zo l - z Zo '
gdje je {J neka konstanta, koja nije potpuno proizvoljna. Odrediti ć njen
oblik, ć da mora vrijediti Iwl = l, je Izl = l . Kako za Izl = l imamo
11- zzol = Izl ' 11- zzol = Izl' 11- zzol
= Iz - z zzol = Iz - zoi = Iz - zoi,
to mora biti
1 = Iwl = I {J z - Zo 1= I{JI' Iz - zoi = I{JI
l - z Zo II - z zoi
i stoga {J ima oblik (J = e
icp
, cp proizvoljan realan broj .
Broj cp ipak možemo odrediti, ukoliko je poznat još jedan podatak o pre-
slikavanju, npr. derivacija w'(zo) . (Geometrijsko č te derivacije biti ć
opisano u ć poglavlju.) Vrijedi
'() icp l - zozo
w Zo = e
(1-zzo)2
te je
. 1 e
icp
w'(zo) = e
1CP
= --:---=
l - ZoZo l - Izo 12 .
Broj l -lzol2 je realan i pozitivan, te je arge
icp
= cp = argw'(zo). Dakle,
cp = argw'(zo).
86
7.7.
RJEŠENJE.
k
Pokaži da je
i.n Z - Zo
w=e'"--
z -zo
7. MOBIUSOVA TRANSFORMACIJA
(7.8)
ć oblik M6biusove transformacije koja preslikava gornju polu-
rfvninu {Imz > O} na č krug {Iwl < l}, tako da č
Za iz zadane poluravnine đ u središte Wo = O kruga. (cp je
proizvoljan realan broj .)
Slika 7.18. č par to-
č (8 obzirom na realnu OJ)
prelazi u par O, oo
Par č č Zo, ZI = Zo prelazi u par Wo = O, W1 = oo . Zato
je
Z - Zo
w=a--.
Z - Zo
Za sve realne z vrijedi z = z i Iz - zoi = Iz - zoi = Iz - zoi.
mora ć II č kružnicu, to imamo .
Iz - zoi
1 = Iwl = lal . I _ I = lal
z - zo
i ponovo je a = ei<p , za neki realni cp.
Kako realna os
7.8. Odredi funkciju w = J(z) koja preslikava č krug u samog
sebe, tako da bude = O i   = i .
RJEŠENJE. Po Zadatku 7.6 je, za zo = cp = i i
j1r/2 Z - . 2z - 1
w=e
2-z
7.9. Odredi funkciju w = S( z) koja preslikava desnu poluravninu
{Re z> O} u krug {Iwl < 2} tako da bude S(1) = O, arg S'(1) =
7r/2.
RJEŠENJE. Tražena funkcija S je kompozicija triju M6biusovih transformaci-
ja (sl. 7.19) i to: rotacije Sl (za kut 7r/2) koja prevodi desnu poluravninu u
gornju, transformacije S2 koja preslikava gornju poluravninu u č krug
te homotetije S3 (za faktor 2).
t
"""··,
  .0':,"
  '!'::
j
I
7.3. SVOJSTVO SIMETRIJE ZA MOBIUSOVU TRANSFORMACIJU
Dakle,
Nadalje,
Slika 7.19.
S ()
i1(/2 .
ZI = l Z = e Z = tz,
. ZI - al . ZI - i
Z2 = S2(Zl) = e'I{) --_- = e'I{) --.,
ZI - al ZI + t
W = S3(Z2) = 2Z2·
2
il{) iz - i il{) z-l
w= e --=2e --
iz + i Z + 1
· 1 .
w' = 4e'I{) ===> w'(l) = e'I{)
(z + 1)2
. 11' z-l
te Je <p = argw'(l) = -2 ' w = 2i --.
z+l
87
7.10. Odredi funkciju w = S(z) koja preslikava č krug {Izl < l}
u gornju poluravninu {Im Z > a} tako da bude w(a) = 1 + i,
argw'(a) = -1l'/2 .
RJEŠENJE. đ inverznu transformaciju Z = S-l(W)! Ona preslikava
gornju poluravninu na č krug i pri tom č Wo = 1 + i prelazi u is-
hodište Za = a. Odredimo još arg z'(wo). Kako je (S-lo S)(z) = z, to je
(S-lo S)'(z) = 1 i arg(S-l o S)'(z) = a. Dakle,
a = arg[(S-l)'(w)' S'(z)) = argz'(w) +
Stoga je arg z'(wo) = - arg w'(zo) = 11'/2. Po formuli (7.8) imamo
. w - Wo . w - 1 - i
Z = e'I{) = e'I{)---
w - Wo w -1 +i'
Odredimo <p. Vrijedi
, il{) 2i '( .) 1 . il{)
Z = e (w -l + i)2 ===> Z 1 + t = -2
te
.
88 7. MOSlUSOVA TRANSFORMACIJA
W i . W
te je 2 = argz'(l + i) = arg(-
2
e 1
'f') = -2 + 'P, odnosno 'P = w. Dakle,
. w-1-i
z = en. =
w -1 + i
w -1- i
w -1 +i
  č š odavde w dobivamo traženu funkciju:
7.11.
(1 - i)z + 1 + i
w =
z+1
\
Odr:edi funkciju w = S(z) koja preslikava gornju poluravninu u
samu sebe, tako da bude S(i) = 1 + i, argS'(i) = w!2 .
RJEŠENJE. Preslikajmo obje poluravnine na č krug, ć dvi-
ju M6biusovih transformacija Sl i S2! Neka pri tom vrijedi Sl (i) = O,
S2(1 +i) = O. Tada ć naša tražena funkcija imati oblik S = S:;l o Sl (sl. 7.20).
Slika 7.20.
Vrijedi
i'" Z - Zo i'f' W - Wo
ZI = e T l --_- = e 2 --_-
Z - Zo W - Wo
i odavde
w-l-i . z-i
___ __
w-1+i z+i
Da bismo ispunili drugi uvjet , derivirajmo ovu jednakost: .
2iw' 2i 'i",(w-1+i)2
-;-----,-:-;0- = e""==> w = e T l
(w-l+i)2 (z+i)2 (z+i)2
Uvrstimo sada z = Zo = i, w = Wo = 1 + i. Dobivamo w'(i) = ei'f' i odavde
'P = argw'(i) = wj2. Dakle,
w-1-i z-i
=i--.
w-1+t z+t
v d' 2
sto aje w = --.
1 - z
'"
7.4. KANONSKI OBLIK MOBIUSOVE TRANSFORMACIJE 89
ć transformacija w = 8(z), č od identiteta, može imati
jednu ili dvije fiksne č Dobivamo ih š ć jednadžbu:
8(z) = az + b = z
cz + d
koja đ glasi
cz
2
+ (d - a)z - b = O. (7.9)
Ova jednadžba ima jedno, dva ili pak č mnogo rješenja. U trivijalnom
č   u kome svaki z zadovoljava jednadžbu, mora biti c = O, b = O i d = a.
Transformacija tada glasi S( z) = z, dakle 8 = I, č preslikavanje i svaka
je č z E e fiksna č
Ako je oo fiksna č   tada 8 ima oblik 8(z) = az + b. Ukoliko je a i= 1,
č _b _ je druga fiksna č takvog preslikavanja.
l-a
Preostaju dva netrivijalna č ć transformacija ima č jed·
nu fiksnu č zo, ili pak č dvije č fiksne č zI , Z2 (zo, Z1, Z2 i=
oo) . Odredimo karakterizaciju ć transformacije u tim č -
kanonski oblik ć transformacije.
7.12. P k
-' d M"b' r" 8() az + b . -
o azl a o lUsova translorrnacIJa w = z = --d Ima tocno
cz +
jednu fiksnu č Zo, ako i samo ako se dade prikazati u obliku
{
_1_ = _1_ + a, a i= O, Zo i= oo,
w - Zo z - Zo
w = z + b, Zo = oo
(7.10)
U tom je č
2c
a = --o
a+d
(7.11)
(Ovakvo preslikavanje nazivamo č )
RJEŠENJE. č Zo = oo je č Neka je Zo i= oo. Zo je zaista fiksna
č preslikavanja w = 8(z) definiranog sa (7.10): za z = Zo desna strana ima
vrijednost oo, pa mora biti w = zo, tj. vrijedi 8(zo) = Zo. Pokažimo nužnost.
Jednadžba (7.9) ima samo jedno rješenje. Pri tom ne smije biti c = O, jer
bi tada preslikavanje glasilo 8(z) = (az + b)jd i imalo bi i drugu fiksnu č
oo . Neka je Zo jedina fiksna č Ona je dvostruko rješenje jednadžbe (7.9) i
glasi
a-d
Zo=--
2c
(7.12)
90
Sada je
7. MOBIUSOVA TRANSFORMACIJA
/ 1 cz + d
--= = -------
w - Zo az + b az + b - cZZo - dz
o
---Zo
cz+ d
cz+d
=--:---'7"'"--:--..,.-
z(a - czo) + b - dz
o
c( z - zo) + d + cZo
= (z - zo)(a - CZO) - (cz5- azo + dz
o
- b)
Zo zadovoljava (7.9) pa vrijedi cz5 - azo + dz
o
- b = O. đ   (7.12) daje
d + cZo = a - cZo :
1 c( z - zo) + a - cZo 1 c
--= =--+--
w - Zo (z - zo)( a - czo) z - Zo a - cZo
1
=: --+a
z - Zo
i broj a zadovoljava (7.11)
c c 2c
a = a _ cZo = a - d = a + d'
a-c--
2c
Spomenimo još da izbor a = O u formuli (7.10) daje S = I i tad je svaka
č fiksna.
7.13. P k
-' d M"b' tr" S() az + b . -
o aZI a o lUsova ranslormaCIJa 10 = Z = --d Ima tocno
cz +
dvije č fiksne č ZI, Z2 ako i samo ako se dade prikazati
u obliku
{
W - zI Z - ZI
--=),--,
W - Z2 Z - Z2
W - zI = ),(z - ZI),
(7.13)
), i' 1, Z2 = oo,
U tom je č
(7.14)
odnosno
a + d - J(a - d)2 + 4bc
), = .
a + d + J (a - d)2 + 4bc
(7.15)
(Za ), > O preslikavanje nazivamo č   za ), oblika
), = e
ia
, (a i' O) č   a za ), = re
ia
(r i' 1, a i' O)
č )
RJEŠENJE. Dovoljnost je ponovo č Preslikavanje definirano sa (7.13)
ima fiksne č ZI i Z2. Kad bi imalo još i ć fiksnu č   bilo bi
7.4. KANONSKI OBLIK MOBIUSOVE TRANSFORMACIJE
91
w = S(Z) = z za svaki Z, i odavde A = 1 . Dakle, S ima č dvije fiks-
ne č
Neka su sada ZI, Z2 E e sve fiksne č od S. Tada vrijedi
az + b
w - ZI
cz + d - ZI az + b - CZI Z - dZ
I
--= =
az + b az + b CZ2 Z - dZ
2
---Z2
cz + d
(a CZI)Z - (dz
l
- b)
=
(a - CZ2)Z - (dz
2
- b)
dZ
I
- b
z----
a - CZI
=--_.
a - CZI
dZ
2
- b'
z----
a - CZ2
a - CZ2
Kako je zI fiksna č   to vrijedi
aZI + b
ZI = S(zd = --...::...--"
CZI + d
-I dZ
I
- b
=:} ZI = S (zd = --
a - eZI
i č za Z2 . Zato je
Th smo č
W - ZI a - CZI Z - ZI Z - ZI
--= · --=: A--.'
W - Z2 a - CZ2 Z - Z2 Z - Z2
A = a - eZI .
a - eZ2
"
Vidimo da je A ;f:. 1, jer bi A = 1 dalo ZI = Z2. rada1je, ZI Z2 su rješenja
jednadžbe (7.9):
a - d ± J (a - d)2 + 4bc
ZI2 = . (7.16)
, 2c
Neka je ZI ono rješenje s predznakom +, a Z2 s predznakom - Ovako odre-
đ vrijednosti za ZI i Z2 uvrštene u (7,14) daju relaciju (7.15).
***
Neka je n E N i S M6biusova transformacija. Definirajmo SO = I (iden-
titeta) i dalje induktivno sn = S o sn-I . Tada vrijedi, za preslikavanje oblika
(7.10)
1 1 1
2( ) = S( ) + a = --+'20'
S Z - Zo Z - Zo z - Zo
i indukcijom
1 1
-:--:-:-- = --+ na.
Sn ( z) - Zo z - Zo
Za preslikavanje oblika (7.13) dobivamo
S2(z) - ZI =.x S(z) - ZI =.x
2
Z - ZI
S2(z) - Z2 S(z) - Z2 Z - Z2
(7.17)
92 7. MOBIUSOVA TRANSFORMACIJA
i indukcijom
/
sn(Z )- ZI =>.nZ- ZI .
Sn( z) - Z2 Z - Z2
(7.18)
Neka je niz {an} definiran sa aa EC,
an+l := S(a
n
), n O.
,
Tada je an = Sn(ao) . U č kad S ima samo jednu fiksnu č za ::j:. oo ,
relacija (7.17) pokazuju da vrijedi lim an = za .
Ako S ima dvije fiksne č zI , z2 ::j:. oo, tada, za 1>'1 < 1 vrijedi
lim an = ZI , za 1>'1 > 1, lim an = Z2 · U č 1>'1 = 1 , niz može imati
više (pa i č mnogo) gomilišta.
7.14. Odredi gomilišta nizova definiranih rekurzivnim formulama
1
A. an+I = 2 - - , aa = 2;
an
3a
n
+ 1
B a - aa = O',
• n+I - an + 3 '
an + i
C. an+l = --., aa = O.
an - l
RJEŠENJE. A. Definirajmo M6biusovu transformaciju
1 2z - 1
w = S( z ) := 2 - - = --o
Z Z
Odredimo njene fiksne č   Jednadžba
2z - 1
--= z <=> z2 - 2z + 1 = O
Z
ima jedno dvostruko rješenje Za = 1 . Zato S ima č jednu fiksnu č i
može se napisati, po (7.10) i (7.11) u obliku
1 1
--=--+1.
w-1 z-l
Odavde, po formuli (7.17) slijedi
1 1 1
--= =--+n.
an - 1 Sn ( aa) - 1 aa - 1
Kad n --; oo , dobivamo an --; 1 , neovisno o izboru č č aa .
B. Ovog puta pripadna M6biusova transformacija glasi
3z + 1
w = S(z) = Z + 3 .
Njene fiksne č su ZI = 1, Z2 = -1 (provjeri!) . Zato se S može napisati u
obliku
w-1 z-l
--=>.--
w+1 z+l
7.5. ZADACI ZA VJEŽBU
pri č je >. dan sa (7.15) i iznosi>. = Po formuli (7.18) dobivamo
an - 1 _ sn ( ao) - 1 _ >. n ao - l _ l
an + 1 - Sn(ao) + l - ao + l - - 2
n
'
Stoga an -t l , za svaki ao #: -l .
e. Pripadna č transformacija
z+i
w = S(z) =-.
Z-t
93
ima dvije fiksne č ZI,2 =   + i)(l ± 3) i ć >. je - 4i
(provjeri!) i vrijedi >.3 = 1.
Ponovo po formuli (7.18) dobivamo
an-ZI =>.nao-zl =   /3)n ZI
an - Z2 ao - Z2 2 2 Z2
Niz {   - 4i) n} ima samo tri vrijednosti:
1 /3. l /3 .
cI=-2-T.
t
, c2=-2+Tt, c3=!.
(7.19)
Zato ć niz {an} imati samo tri gomi1išta: Al, A
2
, A
3
, koje ć odrediti iz
formule (7.19):
A · - ZI ZI .
AJ = Cj -, J = 1,2,3.
j - Z2 Z2
'Iti vrijednosti Cl, c2, C3 daju Al = -l, A2 = -i , A3 = O   č ih!), i
to su gomi1išta niza {an} .
Zadatak ima i direktno, lakonsko rješenje. Uvrštavanjem ao ot:: O u rekur-
zivnu formulu dobivamo niz ao = O, al = -1, a2 = -i, a3 = O i on se dalje
č ponavlja.
Da objasnimo tu pojavu, primjetirno da vrijedi >.3 = l . Zato je
S3(z) - ZI = >.3 Z - ZI = Z - ZI 'riz E e,
S3(z) - Z2 Z - Z2 Z - Z2'
i odavde S3(z) = Z, tj. S3 = I . Sada je jasno da ć za proizvoljnu č ao
skup {Sn(ao)} imati samo tri elementa: ao, al = S(ao), a2 = S2(ao), jer je
potom a3 = ao itd. Usporedi s zadatkom 7.34.
7.15. Skiciraj djelovanje ć elementarnih Mi:ibiusovih transformacija na proizvolj-
no odabranoj č
A. w = z + 2i;
C. w = iz;
E. w= ijz;
B. w = z - 5;
D. w = (- v2 +i
V2
) z'
2 2 '
F. w = -2z + i .
94 7. MOBIUSOVA TRANSFORMACIJA
7.16. Odredi č č č ZI = l + i 8 obzirom na kružnicu
A. Izl = lj B. IZ - il = 2,
7.17.
-z + i
Rastavi   č transformaciju W = . na elementarna preslikavanja i
Z+l
odredi potom sliku gornje poluravnine Im z > O,
/
7.18. U što preslikava funkcija w = l/z
A. familiju pravaca y = CXj B. familiju pravaca y = x + Cj
C. familiju kružnica x
2
+ l = Cx?
7.19. Odredi sliku č G = {Iz - II < 2} pri preslikavanjima
7.20.
7.21.
2z 2z
A. w=iz-l j B. W=--j C. w=--3
j
z+3 z-
z+l
D. w= --,
z-2
Odredi sliku č G pri preslikavanju w = S(z) ,
l-z
A. G={x>O,y>O},w=-l-j
z
B. G={x<1},tv=--2
j
z-
+z
. z-l
C. G = {O < x < l}, w = --j
z
D. G = {x + y < l, x> O, y > O},
l
w= -;
z
z+i
E. G = {lxi + Iyl < l, y > O}, w = -,;
Z-l
iz
F. G={x>-l, y<l, y-x>l}, W=--"
Z-l
Odredi sliku č G pri preslikavanju w = S(z):
z-l
A. G = {Izl < l, Imz > O}, w = --l;
z+
2z - i
B. G = {Izl < l , Imz > O}, w = -2 -, ;
+ 1Z
2
C. G = {l < Izl < 2}, w = --l;
z-
D. G = {Iz + II > l, Iz + 21 < 2},
z+2
w=--;
z
I
II l z
E. G={z-2 <2' Imz>O}, w= z-l;
2 2 z
F. G = {x + y < l, x + y > l}, w = --l '
z-
z = x + iy :
7.22. Odredi Mobiusovu transformaciju koja preslikava č O, i, oo redom u č
A. l - i, 2, l + i; B. -1, O, 1; C. -2i, -2, 2i;
i odredi sliku desne poluravnine {Re z > O} pri tim preslikavanjima,
7.23. Odredi   č transformaciju koja preslikava č O, 1 +i, 2 redom u č
A. O, 2 + 2i, 4j B. 4, 2 + 2i, O; C. O, 2, oo;
i odredi sliku kruga {Iz - II < l} pri tim preslikavanjima.
. .'.o'
1.5. ZADACI ZA VJEZnU
95
7.24. Odredi neku Mobiusovu transformaciju koja preslikava č G u G· , ako je
A. G = {Izl < l}, G· = {Imw < O} ;
B. G={lz+ll<l}, G·={Rew>-I};
C. G = {Iz - 11 < 2}, G· = {Iw - il < l};
D. G = {Iz - 1 + il < l}, G· = {Iw + 11> 2}.
7.25. Odredi Mobiusovu tra.nsformaciju koja preslikava č krug {Izl < l} u jedi-
č krug {Iwl < l} te č Zo u č wo, ako je
l l i l
A. zo=-, wo=O; B. zo=O, wo=--; C. zo=-, w
O
=--2;
2 . 2 2
i i l l ,l 7T
D. zO=-2' wO=3'j E. zO=2' wO=2' ar
g
w('2)='2'
7.26. Odredi Mobiusovu transformaciju koja preslikava č G u G· , ako je
7.27.
7.28.
A. G = {Imz > O}, G· = {Iwl < l}, w(i) = O, argw'(i) = .7T ;
B. G = {Imz > O}, G· = {lwl < l}, w(zo) = Wo, argw'(zo) = a ;
C. G = {Imz > O}, G· = {Imw > O}, w{l + i) = i, argw'(l + i) = 7T/2j
D. G = {Imz > O}, G· = {Imw > O} , w(zo) = Woj
argw'(zo) = a, (Imzo > O, Imwo > O) ;
E. G = {Izl < 2}, G· = {Rew > O}, w(O) = l , argw'(O) = 7T/2j
F. G = {Izl < 2} , G· = {Iwl < 4}, w(l) = 3, argw'(l) = a j
G. G = {Iz - 21 < l}, C· = {Iw - 2il < 2}, w(2) = i, arg w'(2) = O.
***
Dokaži ć svojstva Mobiusove transformacije:
A. S'(z)y(:Oj
B. Kompozicija Mobiusovih transformacija je opet M6biusova transformacija (od-
redi ju!) ;
C. Za. svaku Mobiusovu transformaciju w = S(z) postoji inverzna. funkcija. z =
S-l(w) j
D. S-l je ponovo Mobiusova transformacija (odredi joj oblik) . .
1
Dokaži da ć M6biusove transformacije: Sl(Z) = z, S2(Z) = S3(Z) =
z
l - z , S4(Z) = -l l ,   = z - l , S6(Z) = _z_ č grupu s obzirom na
-z z z-l
kompoziciju kao grupovnu operaciju. (Napiši tablicu množenja!)
7.29. Neka su ZI , z2 č č s obzirom na   č kružnicu k . Dokaži da
svaka. kružnica koja prolazi č ZI i Z2 č kružnicu k pod pravim kutom.
7.30. Neka je S proizvoljna Mobiusova transformacija koja preslikava gornju polurav-
ninu na samu sebe. Pokaži da S ima oblik S = :::! ' pri č su a, b, e, d
realni brojevi za koje je ad - be > O.
96 7. MOBIUSOVA TRANSFORMACIJA
7.31. Svakoj regularnoj kvadratnoj matrici drugog reda
A = !] , a, b, c, d E C,
odgovara M8biusova transformacija SA definirana na č
S ( ) _ az + b
A z - cz + d'
Pokaži da za pridr-uživanje A I-t SA vrijedi
A. Za svaki a EC, a:f: O je SoA = SA i
B. Kompozicija M8biusovih transformacija je M8biusova transformacija i vrij edi
SA OSB = SAB j
C. Inverz M8biusove transformacije je M8biusova transformacija i vrij edi (SA) -l =
SA-l .
* **
7.32. č sa J(aj ZO) M8biusovu transformaciju iz (7.10), s jedinstvenom fiksnom
č zo . Dokaži da za kompoziciju dviju takvih transformacija vrijedi
J(ai ZO) o J({Ji ZO) = J(a + (J i ZO) ·
Dokaži potom da skup {J(ai ZO), a E C} č komutativnu grupu uz kompoziciju
kao grupovnu operaciju.
7.33. č sa g(,\j ZI , Z2) M8biusovu transformaciju iz (7.13), s fiksnim č
ZI , Z2 . Dokaži da za kompoziciju dviju takvih transformacija vrijedi
g('\ jZI ,Z2)o9(J.LiZI,Z2) = g('\J.L j
Z
I , Z2) .
Dokaži potom da skup {g( ,\ j ZI , Z2) , ,\ E C, ,\ :f: O} , uz operaciju kompozicije,
č kOlJ1utativnu grupu.
7.34. Dokaži da za M8biusovu transformaciju vrijedi Sn = I za neki prirodan broj n
ako i samo ako ona ima prikaz
S( Z)-Zl =,\Z-Zl
S(Z)-Z2 Z- Z2
za neke kompleksne brojeve ZI , Z2 , '\ , pri č je ,\ n = 1 .
7.35. Svaka se M8biusova transformacija dade napisati u obliku tu = az + , pri č
"(Z + ()
je a 6 - rh = 1 . Dokaži : A. Neka je a = 6, realan broj . . Ako je la + 61 < 2 , tada
je preslikavanje č   za la + 61 > 2 č   a za la + 61 = 2 č
B. Ako je Im (a + 6) :f: O, tada je preslikavanje č
7.36. Odredi č gomilanja za niz {an} definiran formulama
2(2 + i)an + l - 2i
an+l = (l _ 2i)an + 2(2 + i) ' ao = O.
97
8.
Konformna preslikavanja
Kažemo da je preslikavanje W = f(z) konformno u č Zo E e, ako je
f č u nekoj okolini č Zo i ako vrijedi !,(zo) i= o. Kažemo da je
preslikavanje f konformno na č D, ako je konformno u svakoj č
tog č   Preslikavanje koje je konformno na č kompleksnoj ravnini
e zvati ć naprosto konformnim.
Neka je f konformno na č D . Pretpostavljamo da se krivulje ')'1 i
'Y2 sijeku u č Zo E D pod kutom Ct . Tada se njihove slike 'Yi i 'Y2 sijeku u
č Wo = !(zo) pod istim kutom ct, pri č se taj kut, u odnosu na realnu
os, zarotirao za iznos lP = arg !'(zo) (slika 8.1).
Ako je element luka As proizvoljne krivulje 'Y prešao u element luka As·
na krivulji 'Y* , tada č vrijednost lim ne ovisi okrivulji 'Y i iznosi
Zl-+Z 0 uS
If'(zo)l ·
Kut
nazivamo kut zakreta, a broj
lP = arg l' (zo)
A = 1!,(zo)1
omjer preslikavanja f u č zo.
Ako je A > 1, element luka krivulje 'Y se rasteže, a ako je A < 1, element
luka krivulje 'Y se steže pri preslikavanju funkcijom ! .
!J8 8. KONFORMNA PRESLIKAVANJA
----t---- --------
I
I
1/"
r
I

Slika 8.1. K ut zakreta i omjer preslikavanja. Preslikane krivulje sijeku se pod istim kutem
kao i č dijelovi lukova su zarotirani za kut tp i stegnuti (rastegnuti) za faktor), .
8.1. č omjer preslikavanja i kut zakreta:
A. w = z2, u č Zo = 1 + i; B. w = ln z, u č Zo = i;
C. w = e
Sin L
, u č Zo = iln2.
RJEŠENJE.
A. č derivaciju funkcije u zadanoj
č Vrijedi w'(zo) = 2zo = 2 + 2i. Zato je
A=2V2, cp=7r/4.
ć u proizvoljnoj č ZI kom-
pleksne ravnine, omjer preslikavanja je A =
21zII, a kut zakreta cp = arg ZI (slika 8.2) .
B. Sada je w'(zo) = = -i. Zato A = 1,
37r
cp = --.
2
z
,/
W/
"" ./
' \ ,--' z I
   
  ___ _
Slika 8.2.
C. w'(zo) = e"
iu
cos z . Zato, po formulama (4.5) i (4.6).
e i (iln2)' _ e-i (iln2) e- ln2 _ eln2 3i
sin(iln2) = 2i = 2i = 4'
e
i
(i1n2) + e-
i
(iln2) e-
ln2
+ ein 2 5
cos(iln2) = 2 = 2 =4
5 5 3
Dakle, w'(zo) = 4
e3i
/
4
, te je A = 4' cp = 4 .

l
l
8.1. OMJER PRESLIKAVANJA J I<UT ZAKRETA 99
8.2. Koji se dijelovi kompleksne ravnine stežu a koji rastežu pri presli-
kavanju funkcijama
A. w = z2 - 4z;
l
C. w=- .
z
RJEŠENJE. A. Vrijedi w' = 2z - 4. Omjer preslikavanja >. u č z iznosi
12z - 41 . Uvjet). < 1 daje Iz - 21 <   Dakle, nutrina kruga {Iz - 21 < se
steže, a njegova vanjština rasteže pri preslikavanju funkcijom w .
.
B. w':::: e
Z
, te je ). = Iw'l = le",+iYI = e"' . 1>'1 < l vrijedi za x < O. Steže se
poluravnina {Re z < O} , a rasteže {Re z > O} .
C. Sadaje w' = - 1/z2 i >. < l vrijedi za Iz l > l . Steže se š č
kruga, a rasteže njegova nutrina.
8.3. U što se preslikava zraka a . . . y = x - l , x 1 funkcijom
A. w = z2; B. w = z2 + 2i z.
RJEŠENJE. A. Rastavimo w = u + iv = z2 na realni i imaginarni dio. Dobi-
vamo sustav
Eliminacijom varijable y :
U = X
2
_y2,
V = 2x y,
y = x - l , x 1.
u = 2x-1
v = 2x(x-1)'
x 1.
Ove jednadžbe predstavljaju parametarsku jednadžbu krivulje a* u w-ravmlll .
Kako je x = (u + 1)/2, eliminacijom parametra x slijedi (vidi sliku 8.3.b.)
B. Sada imamo
1 1
a* v = _"L
2
U >- 1
oo . 2' - 2' "" .
u = x
2
- y2 - 2y,
v = 2xy + 2x,
y = x -l, x 1.
Eliminacijom nepoznanice y dobivamo
u = l,
v = 2x
2
, X 1.
Ovaj sustav predstavlja parametarsku jednadžbu zrake a* , (slika 8.3.e) .
100 B. KONFORMNA PRESLIKAVANJA
8.4.
L
/L
.- - A- • - _.r?-_.
Slika 8.3.
U što se preslikava kartezijeva koordinatna mreža iz z- ravnine,
funkcijom w = e
Z
?
RJEŠENJE. Koordinatnu mrežu č krivulje duž kojih su pojedine koordinate
konstantne: x = Gl i Y = G
2
opisuju kartezijevu koordinatnu mrežu.
w = e
Z
= e:z:+
iy
= e:Z: . e
iy
= R . .
Zato se pravci x = Gl preslikavaju u kružnice w = eC, . e
iy
, (s polumjerom
eC, ) , a pravci y = G
2
u zrake w = e:Z: . e
iC
, (slika 8.4) . Funkcija w = e%
je konformna tl svakoj č i stoga č kutove, dobivene familije su ponovo
ortogonalne.
I
-
-12
--
 
>--
·1
. J [
-14
J

I
. -I'
e
- , . -/2
i
I I
Slika 8.4. Slika kartezijeve (pravokutne) koordinatne mreže je polarna mreža u ravnini
' ;. .
8.2. KONFORMNA PRESLIKAVANJA
.: '
  ,'" . )
101
8.5. Duž kojih krivulja je realni dio funkcije w = Z2   Duž
kojih je konstantan imaginarni dio? Obje familije krivulja č
ortogonalne sisteme, zašto? Kakvo je preslikavanje u ishodištu?
RJEŠENJE. Vrijedi w = z2 = (x + iy)2 = x
2
- y2 + 2ixy. Realni i imaginarni
dijelovi su: 'll = x
2
- y2, V = 2xy i konstantni su duž krivulja x
2
- y2 = Gl ,
2xy = G
2
. Ove jednadžbe predstavljaju dvije familije hiperbola (slika 8.5) koje
se sijeku pod pravim kutem, pošto je njihova slika preko funkcije w = z2 (karte-
zijeva) ortogonalna mreža 'll = Gl, V = G
2
u w-ravnini. Preslikavanje w = z2
ima derivaciju '/J/ = 2z i konformno je svuda osim u ishodištu.
Kut đ krivuljama koje se sijeku u ishodištu se ne č Tako na primjer,
pravci y = O i Y = x sijeku se pod kutem 45
0
, a njihove slike, u = O i v = O
pod pravim kutom.
Slika B.5. Realni i imaginarni dio funkcije w = z2 su konstantni duž d1liju đ
ortogonalnih familija hiper6ola. Preslika1lanje nije konformno u ishodištu
Neka je D č Kažemo da je funkcija f univalentna (ili jednolisna)
na D, ako je f č na D i ako je injektivna na D. Kažemo da je f
univalentna u č zo, ako je univalentna u nekoj okolini č Zo. Nuždan i
dovoljan uvjet za to jest da bude !'(zo) -::f. O. Prema tome, f je univalentna u
č Zo ako i samo ako je konformna u toj č
Konformna preslikavanja se javljaju pri rješavanju ć osnovnog prob-
lema: Za zadana č G u z-ravnini i G* u w-ravnini , odredi preslikavanje
koje preslikava G č na G* . Takvo preslikavanje, ako postoji, mo-
ra biti konformno. Postojanje takvog preslikavanja je dokazano, uz minimalne
pretpostavke u ć teoremu:
.' ,
102 8. KONFORMNA PRESLIKAVANJA
Teorem. (lliemann) Ako su G i G· jednostruko povezana č č
se rubovi sastoje od više od jedne č tada postoji č preslikavanje
č G na G· .
U principu, postoji č mnogo č funkcija koje preslikavaju
zadano č G,     č na zadano č G· . Opišimo ć oblik
takvog preslikavanja.
Neka je D č krug (ili gornja poluravnina). Neka je ft (neka konk-
retna) funkcija koja preslikava G č na D. Neka je đ h (neka
konkretna) funkcija koja preslikava G· na D. č sa S proizvoljnu
funkciju koja preslikava D na D (S je M6biusoVa transformacija) . Tada svaka
funkcija oblika
1=J:;loSoft
preslikava G na G· , i to je ć oblik takvog preslikavanja (slika 8.6).
Preslikavanje I je č đ ako je zadan neki od ć
uvjeta:
(1) Slika jedne č iz G i kut zakreta u toj č
Wo = I(zo), cp = arg!'(zo), Zo E G.
(2) Dva para č (zo, wo), (z}, WI), pri č su Zo, Wo nutarnje, a
ZI , WI č s rubova č G, G· .
(3) Tri para č (zl,wd, (Z2,W2), (Z3,W3), pri č ZI, Z2, Z3 leže
na rubu od G, a W}, W2, W3 na rubu od G· .
Slika 8.6. ć oblik preslikavanja č G na G·
Ako je zadano preslikavanje I i č G, njegovu sliku đ
ć samo granicu č G. To nam ć ć rezultat:
Teorem. Neka je G č đ konturom "I i I č uni-
vaIentna funkcija na G = G U "I . Neka je "I. = lb) slika konture "I. Tada
je "I. kontura i I preslikava č č G na č G· koje je
đ konturom "I •.
Uvjet univalentnosti nije uvijek jednostavno provjeravati. Pri preslikavanju
č koristimo č š ć ć verziju gornjeg rezultata. To je važni
,. ,
H. 'If..
8,2. KONFORMNA PRESLIKAVANJA 103
Princip č pridruživanja granica. Neka su CiC" jedno-
struko povezana č sa granicama "I i "1* koje su orijentirane tako da
pri obilasku po njima č ostaju sa lijeve strane. Neka je C" đ
č Ako je funkcija J
(1) č na C i neprekidna na G,
(2) preslikava č "I na "I" uz č smjera obilaska,
tada J preslikava č č C na C* .
PrimijE!timo da ovdje č C ne mora biti č Medutim, ako ni
C* nije č   princip više ne mora vrijediti (vidi Zadatak 8.6) . U takvom
č moramo 'provjeravati univalentnost funkcije J. Ipak, Princip se može
donekle primijeniti i u č kad je C č č   i kad J ima
singularitet unutar C:
Princip ... (nastavak) Ako je umjesto uvjeta (1) zadovoljen
(1 ' ) J je neprekidna na C i č na C , osim u jednoj nutarnjoj č
Zo E C u kojoj ima pol prvog reda,
tada J preslikava č C na C* .
U ovom je č C* č č   pošto sadrži č oo =
J( zo) .
***
Oznaka [Zl' Z2) č ć ć spojnicu č ZI i Z2 u komplek-
snoj ravnini, orjentiranu tako da joj je ZI č a Z2 završna č Ta-
ko se npr. intervali [-1,1) i [1, -lj razlikuju po smjeru obilaska. Ukoliko je
Z2 = oo, gornja oznaka nije definirana. Ipak, za realan broj a definiramo sa
[a, +00) : spojnicu č a sa č oo , prema pozitivnom dijelu realne osi ,
[-oo, a) : spojnicu č oo, od negativnog dijela realne osi do realne č a ;
t.e [ai , +ooi) : spojnicu imaginarnog broja ai s č oo duž imaginarne osi.
8.6. Da li je primjenjiv Princip o č pridruživanju granica
na funkciju J(z) = z3 i č C = {Imz > O}?
RJEŠENJE. Rub č C je realna os "Y = [-oo, +00) . On se funkcijom J
preslikava đ u realnu os "1* = [-oo, +00] i ta granica đ č
C* = {Im w > O} . (Pri obilasku po "Y* č C* nalazi se s lijeve strane.)
Po Principu, moralo bi biti J(C) = C* . đ   funkcija J nije univalentna i
J ne preslikava C na C* . Slika č C je č w-ravnina (s izuzetkom
ishodišta) i svaka č gornje poluravnine {Im w > O} pokrivena je dvaput.
Princip je neprimjenjiv , pošto su oba č č
104 8. KONFORMNA PRESLIKAVANJA
8.7. Da li se može primjeniti Princip na funkciju J( z) =   i
č
A. G = {Izl < 2};
1
B. G = {Izl < '2}?
RJEŠENJE. A. Rub pod.ruGja G je pozitivno orjentirana kružnica
, . . , z = 2e
i
'f' , cp E [0, 21i]
i on se preslikava funkcijom J u
1( . 1 . )
, • .. . w = '2 2e''f' + Ze-''f'
5 .3 . [O]
=4'COs cp +24' smcp, cp E , 271' .
To je elipsa u w-ravnini, spoluosima Q = b = Pozitivnom obilasku po
kružnici , odgovara pozitivan obilazak po elipsi I '·. Kad bi princip bio pri-
mjenjiv, č G bi se moralo preslikati u č G· , đ elipsom.
đ č O leži u G , a nj ena slika, č oo nije u G· (slika 8.7)
Slika 8. 7.
B. U č kad J nije č na G, ć ima unutar G pol prvog reda,
da bi princip bio primjenjiv, mora obilazak po krivulji , . , induciran obilaskom
po krivulji " biti suprotne orijentacij e. Tada ć se č G preslikati jed-
č u vanjsko č đ krivuljom " . To ć se dogoditi u ovom
č Slika kružnice
, .. .
l .
z =-e''f' ,
2
cp E [0, 271']
je ponovo elipsa
• 5 .3 . [O]
, . . . w=4'COs cp -24'smcp, cp E , 271'
s istim poluosima kao i prij e, đ pozitivnom obilasku po kružnici , odgo-
vara negati van obilazak po , • . Princip u ovom č vrijedi : funkcija J ima
pol prvog reda u ishodištu, č je u ostalim č kompleksne ravnine.
Slika č G ć biti č č G· : vanjština elipse.
8.2. KONFORMNA PRESLIKAVANJA 105
8.8. Na kakvim č G ć funkcije ć biti univalentne?
az + b
A. I(z) = cz + d; B. I(z) = z2;
C. I(z)=zn, nEN; D.    
E. I(z) = eL; F. I(z) = ln z;
G. I(z) = sin z; H. I(z) = cos z.
RJEŠENJE. A. Preslikavanje 1 nije univalentno na G ako postoje č
ZI, Z2 E G, ZI i= Z2, takve da je I(zt} = I(Z2).
aZl + b aZ2 + b
--= -- =? (ad - bC)(Zl - Z2) = a.
CZl + d CZ2 + d
Kako je ZI i= Z2, to mora biti ad - bc = a. No, tada je funkcija 1 konstantna
za syaki z . Dakle, M6biusova transformacija je univalentna na č ravnini
C . Za nju je Princip primjenjiv za proizvoljno jednostruko povezano č
G.
B. I(ZI) = I(Z2) daje (ZI - Z2)(Zl + Z2) = a i odavde Z2 = -ZI ' Preslikavanje
ć biti univalentno ako G sadrži sa nekom svojom č ZI i njoj suprotnu
č -ZI ' To ć npr, uvijek biti č ako G sadrži ishodište.
C. Mora biti zi = z2' Napišimo ZI = Tlei'f'l , Z2 = T2e
i
'f'2 . Odavde, mora biti
Tl = T2 i n<p1 + 2k7r = n<p2, tj. <P2 = <Pl + 2k1r/n, za neki k = 1,2, .. . , n-l .
Preslikavanje ć biti univalentno na G ako G sadrži za nekom svojom č
kom ZI i bilo koju od n-l č koje zajedno sa ZI č vrhove pravilnog
n-terokuta sa središtem u ishodištu. .
1 l '
D. I(zt} = I(Z2) daje (ZI - Z2) (1 - -) = a (provjeri!) . Odavde Z2 = -.
zl
Z
2 ZI
Preslikavanje 1 ć biti univalentno na G ako se č ZI i l/zI nalaze unutar
G . Obratno, 1 ć biti univalentno ako G ne sadrži takav par č To ć vri-
jediti npr. akoje G = {Izl < l} (ili neki njegov podskup), akoje G = Hzl > l},
G = {Im Z > a} i č
Pogledaj ponovno Zadatak 8.7.A. Preslikavanje 1 nije univalentno na pod-
č {Izl < 2} i zato ne može preslikavati č to č
E. eli = e
Z
, daje ZI = %2 ' + 2k1ri. G ne smije sadržavati dvije č č se
imaginarni dijelovi razlikuju za višekratnik broja 21r, ukoliko želimo da 1 bude
univalentna na G.
F. ln ZI = ln Z2 daje ln Tl + iCPl = ln T2 + i<P2 i mora biti Tl = T2, <Pl = <P2 , tj.
ZI = Z2 . Preslikavanje je univalentno svuda gdje je definirano.
G. sin ZI = sin Z2 daje Z2 = ZI + 2k1r. Preslikavanje nije univalentno na G
ako ono sadrži dvije č č je razlika višekratnik broja 21r. Isto vrijedi i za
funkciju I(z) = cosz .
106
9.
Preslikavanje
elementarnim funkcijama
Stavimo z = reitp, tada je w = rn . eintp. Ova funkcija preslikava jedno-
č č O < cp < 211' ln na č w-ravninu, osim pozitivne realne osi
(kažemo: s razrezom duž pozitivne osi). Vidi sl. 9.1.
Slika 9. 1.   č s kutom
211' ln se preslikava u ravninu
bez jedne zrake
Zraka a ... cp = O preslikava se u zraku a· . .. = O (pozitivni dio re-
alne osi u w-ravnini), zraka b . . . cp = 211'In preslikava se ponovo u istu zraku
b· ... = O. Svaki drugi č s kutom O < a < 211' ln preslikava se tl č
s kutom na (sl. 9.2.).
SUka 9. 2.   č s kutom a
preslikava se funkcijom w = zn
U č s kutom na
9. 1. FUNI<CIJA w=zft
9.1. Funkcijom w = z2 preslikaj č
G = {z = Te
i
", : O < 7' < TO, O < tp < tpo}, 0< tpo < 71'.
RJEŠENJE. Prikažimo z i W II eksponencijalnom obliku: .
z = T . e
i cp
:=:::} W = T2 . e
i2cp
= R . e
i
<%>
te je R = ,r2 , 4> = 2tp.
101
Preslikajmo svaku od triju krivulja a, b, c koje đ rub , č
G . Funkcija je univalentna na G i dovoljno je preslikati tu granicu ,.
Slika 9.3.
a . . . T E [O, TO], tp = O :=:::} a* . . . R E [O, T5], = O,
b .. . T = TO, tp E [O, tpoJ :=:::} b* .. . R = T5, 4> E [O, 2tpo ],
C ... T E [TO, OJ, tp = tpo :=:::} ,* ... R E     4> = 2tpo ·
Slika kružnog č je ponovo kružni č (dvostruko ć ku ta) . Zapis
T E [TO , OJ č smjer promjene č T, dakle, T poprima sve vrijednosti
u intervalu [O, Toj i to u ć poretku.
9.2. Odredi funkciju koja preslikava polukrug {Izl < 1, Im z > O} u
gornju poluravninu {Im W > O}, tako da č 1 đ u isho-
dište.
RJEŠENJE.
B
Slika 9.4.
108 9. PRESLIKAVANJE ELEMENTARNIM FUNKCIJAMA
Preslikat ć   najprije polukrug u č s vrhom u ishodištu, ć
č transformaciju. Dovoljno je č A preslikati u ishodište, te č
C u oo . Pri tom ć se kružni lukovi ABC i ADC preslikati u zrake s po-
č u ishodištu. Izaberimo onu č transformaciju koja preslikava
č z = i tl č w = 1. Prema tome, trojku (1, i, -1) moramo preslikati
u (0,1, oo). Dobivamo
z-l
ZI = -i--.
z + 1 _____
Pri tom č z = O prelazi u w = i, zato je slika polukruga prvi kvadrant .
FUnkcija w = zi preslikava prvi kvadrant u gornju poluravninu. Dakle, traženo
preslikavanje je kompozicija ovih dvaju:
_ 2 z2 - 2z + 1
w - Z j = Z2 + 2z + l ·
9.3. Odredi funkciju koja preslikava č G = {O < arg z < 7r / 4}
na č krug G· = {Iwl < l}, tako da č e
i1f
/ 8 ) O iz
z-ravnine đ redom u č O, 1 u w-ravnini .
RJEŠENJE. č G preslikavamo najprije f;unkcijom Zl = Z4 na gornju
poluravninu II z1-ravnini (sl. 9.5) . Pri tom č e
i1f
/
8
, O prelaze redom u i ,
El . Zatim preslikavamo poluravninu {Im Z1 > O} č transformacijom
na G' , t ako da č i đ u središte kruga. Po (7.8) tr·ažena transformacija
ima oblik
i<p Zl - i i." Z1 - i
w = e . --_ = e . --o
Zl - i Z1 + i
Odrediti ć '{J tako da č O đ u č 1:
te je
. . O - i
l = et." . -- ==} e
i
." = -1,
O+i
. 4 '
Z1 - t Z - t
w=---=---.
ZI + i Z4 + i
Slika 9. 5.
Preslikavanje je jedinstveno, pošto su zadane slike jedne nutarnje č i
jedne č sa ruba č G.
9.2. FUNKCIJA n-TI KORIJEN 109
9.2. Funkcija w = {vz
To je š č funkcija, s vrijednostima
ne ( lP + 2k1r .. lP + 2k1r)
Wk = V r cos + t sm ,
n n
k = 0,1, . .. , n-L
Funkcije Wk su grane š č funkcije. Svaka grana Wk preslikava kom-
pleksnu z-ravninu, s razrezom duž pozitivnog dijela realne osi, na č
{
2k1r 2(k + 1)1t' }
- < argw < (sl. 9.6) .
n n
I
z
I
I
( .-
Slika 9. 6. Funkcija O/Z ravninu razrezom na č ;irine 21f ln
Specijalno, grana Wo funkcije w = ..(i preslikava e \ [O, +00] č
na gornju poluravninu.
Neka je z = rei l(> E e proizvoljan. Opišimo zatvorenu krivulju r s č
kom i završetkom u č Zi = z tako da ona ć ishodište. Pretpostavimo
da se argumenti brojeva pri obilasku po krivulji neprekidno mijenjaju. Tada se
argument broja z nakon obilaska po krivulji r ć na lP + 21t' . .Promatraj-
mo vrijednost grane Wo funkcije n-ti korijen, duž krivulje r . Vrijedi
WO( ZI) =   e
i
(I(>+21r)/n = Wl( Z).
Prema tome, obilazak po krivulji r oko ishodišta prevodi nas sa jedne grane
funkcije n- ti korijen na drugu granu.
Ukoliko krivulja r ne· ć ishodište, vrijedit ć WO(ZI) = wo(z). Ka-
žemo da je ishodište razgranište za funkciju w = o/Z.
Slika 9.7. Obilazak oko
di;ta prebacuje s jedne
grane funkcije n-ti konjen u
drugu
z=z'
-+--+-)
T
r
110 9. PRESLIKAVANJE ELEMENTARNIM FUNKCIJAMA
Nakon n obilazaka oko ishodišta, vratit ć se ponovo na č gra-
nu Wo . Razgranište s taJ..:vim svojstvom nazivamo alge barskim razgraništern
(n-l)-vog reda. Kako je svaki obilazak oko ishodišta ujedno i obilazak oko
č oo, to je i oo razgranište ove funkcije.
U zadacima koji slijede uvijek ć pod funkcijom w = promatrati
njenu granu wo .
9.4. Odredi funkciju koja preslikava č G = {Im z > O, z
[O, ih]} na gornju poluravninu.
RJEŠENJE. '!raženo svojstvo ima funkcija w = OJ z2 + h
2
. Sl. 9.8 opisuje
transformaciju zadanog č G (gornje poluravnine s razrezom duž seg-
menta [O, ih)) ć te funkcije, koju rastavljamo na kompoziciju ć
elementarnih preslikavanja:
ZI = z2, Z2 = ZI + h
2
, W = VZi,.
Opišimo djelovanje ovih preslikavanja. Funkcija Z1 preslikava G u č
tavu z1-ravninu, s razrezom duž intervala [_h2, +00) . '!ranslacija Z2 = Z1 + h
2
č taj razrez na interval [O, +00), tj. na pozitivni dio realne osi. Funkcija
w = Fl preslikava z2-ravninu, s razrezom duž [O, +00) na gornju poluravninu.
N a slici je prikazano i preslikavanje nekoliko č č č B
i D nalaze se u ishodištu, s raznih strana razreza [O, ih): argument č B je
'Tr (pošto se k njoj stiže duž negativnog dijela realne osi), a argument č D
je O. Njihove slike B* i D* su č -h i +h. Provjeri!
A* B* C* D* E*
Slika g.S.   č   razreza u gornjoj poluravnini
·l!I);f'·

 
\> ...
....
9.3. FUNKCIJA ŽUKOVSKOG 111
9.5. Odredi funkciju koja preslikava č G = {z 'I. [O, lj} na gor-
nju poluravninu.
RJEŠENJE. Preslikajmo najprije č G M6biusovom transformacijom,
tako da interval (razrez) [0,1) đ II [O, +00). Dovoljno je č (0,1, oo)
preslikati u (O, oo, -1). M6biusova transformacija je č preslikavanje
sa e na e, ako [0,1) prelazi u [O, ooJ, ostatak e \ [O, lj preslikat ć se jed-
č na e \ [O, oo) (sl. 9.9). Jednadžba ove M6biusove transformacije glasi
w = _z_ lprovjeri!) . Zato je Gl č zI-ravnina, s razrezom duž pozitivne
1 - z .
osi. Funkcija w = /ZI preslikava Gl na gornju poluravninu. Dakle, rješenje
glasi
w= JZ.

A
Slika 9.9.
Funkcijom Žukovskog nazivamo preslikavanje
w = J(z) = (z +
Primijetimo da vrijedi J(z) = J( l/z) · Zato ć J preslikavati č z i l/z u
istu č Da bi preslikavanje bilo univalentno na č G, ono ne smije
sadržavati niti jedan par č z, l/z. To je sigurno ispunjeno ako je č
G sadržano u nutrini ili pak vanjštini č kruga, te u gornjoj ili donjoj
poluravnini.
Jedini singularitet ove funkcije je Zo = ° i to je pol prvog reda. Stoga ć za
nju vrijediti Princip č pridruživanja granica.
112 9. PRESLIKAVANJE ELEMENTARNIM FUNKCIJAMA
9.6. Funkcijom Žukovskog preslikaj kružnicu Izl = r.
RJEŠENJE. Jednadžba kružnice je z = 7' . ei'fJ, O <p 271' . Zato
1 . 1 .
w = -(re''fJ + - e-''fJ)
2 r
= (r + cos <p + (r - sin <p .
Dakle,
u = (r + cos <p,
1 ( 1).
v = 2 r - -:;. SIn <p,
u
2
v
2
što predstavlja parametarsku jednadžbu elipse a
2
+ b
2
- 1 spoluosima
a =   + b = - ukoliko je r '# 1 (sl. 9.10). Žarišta ovih elipsi
su č A(-l,O), B(l,O), pošto vrijedi a
2
- b
2
= 1. Ako je r > 1, tada
pozitivnom obilasku duž kružnice Izl = r odgovara pozitivan smjer obilaska po
elipsi, dok se za r < 1 smjer obilaska po elipsi mijenja. Primijetimo da je uvijek
a > 1 , dok za r -+ 1 vrijedi b -+ O .
Za r = 1 dobivamo u = cos <p, v = O. Slika č kružnice je degeneri-
rana elipsa: segment [-1,1]   đ dva puta) , gornja polukružnica preslikava
se u [1 , -1], donja u [-1,1].
Slika 9. 10. Funkcija ŽukolJskog preslikalJa kružnice u elipse. Smjer obilaska po elipsi se
mijenja ukoliko je polumjer kružnice manji od 1 .
9.7. Funkcijom Žukovskog preslikaj zrake iz ishodišta z-ravnine.
RJEŠENJE. Jednadžbe zraka su <p = const ., tj .
z = r . ei'fJ , 0< r < oo,
gdje je <p fiksan za pojedinu zraku. Kao u Zadatku 9.6 dobivamo
u =   cos <p,
1 ( 1) .
v = 2 r - -:;. SIn <p,
0< r < oo,
9.3. FUNKCIJA ŽUKOVSI<OG
113
no, sada je varijabla cp konstantna. Eliminacijom parametra r dobivamo, za
cp i- k1r/2 :
u
2
v
2
=> ------1
cos
2
cp sin
2
cp - ,
a to su jednadžbe hiperbola s žarištima u č     A( -1, O), B(l , O) . Njihove
asimptote su pravci v = ± tg cp u, tj. arg w = ±cp. U šta se preslikavaju zrake
cp = k1r/2?
1
Slika 9.11. Funkcija Žukovskog preslikava zrake u grane hiperbole
9.8. Funkcijom Žukovskog preslikaj
A. Nutrinu č kruga;
B. Vanjštinu č kruga;
C. Gornji polukrug {Izl < 1, Imz > O} ;
D. Donji polukrug {Izl < 1, Im z < O}.
Slika 9.12. I nutrina ivanjitina č kruga pres/ikavaju se funkcijom Žukovskog u
č   ravninu (s razrezom [-1, 1] )
114 9. PRESLIKAVANJE ELEMENTARNIM FUNKCIJAMA
RJEŠENJE. A. Po Zadatku 9.6, slika kružnice Izl = T, T < 1 je elipsa s polu-
osima a = t(T + b = - T). Kad se T mijenja od ° do l , ove ć elipse
ispuniti č w-ravninu, s razrezom duž intervala [-l, l) (sl. 9.12).
B. Vanjština č kruga preslikava se đ u w-ravninu, s razrezom
duž intervala [-l, l) . č z i l/z preslikavaju se u istu č u w-ravnini.
C. Pieslikajmo krivulje koje đ gornji polukrug:
Q • . . z = e
i cp
, <p E [0,11'), a" . . . w = cos <p, <p E [0,11'),
'1-( l)
b . . . z = -T, T E [l,Oj, b" .. . w = -2 T+:;: , T E [1,0),
c . .. z = T, T E [0,1], c" ... w =   + T E [0, 1) .
Dakle, granica č G preslikava se u realnu os [+00, -oo) . Zato se G
preslikava u donju poluravninu.
D. Slika donjeg polukruga je gornja poluravnina.
9.9. Preslikaj polukrug {Izl < l, Imz > O} u krug {Iwl < l} , tako da
č -l, O, l đ redom u č -l, -i,!.
RJEŠENJE. Tražena funkcija nije w = z2, pošto ć takva preslikati (otvoreni)
polukrug u krug s razrezom duž intervala [O, l) . Ispravno preslikavanje ć
dobiti kompozicijom dvaju jednostavnijih preslikavanja.
Najprije ć funkcijom ŽukovskoJ J(z) = !(z + l/z) preslikati gornji
polukrug u donju poluravninu (prošli zadatak) . Pri tom ć č l, -1, ° pri-
ć u č l, -1, oo . Zatim č transformacijom preslikavamo donju
poluravninu u č krug, tako da č l, --l, oo đ u č l, -l, -i.
Tim je uvjetom č transformacija č đ Provjeri da
glasi w = S(z) = -i zI + . Odavde
ZI -
D
A B
c
Z2 + 2iz + l
w = iz2 + 2z + i .
B, A, D, C, B,
G,
Slika 9.13.
D*
A"
B*
r
I
I
j i
9.4. EKSPONENCIJALNA FUNKCIJA 115
Eksponencijalna funkcija preslikava prugu {O < Im z < 271'} č na
č w-ravninu, s razrezom duž pozitivnog dijela realne osi (sl. 9.14). Funkcija
je č s periodom 27Ti, tj. w(z) = w(z + 27Ti), za sve z EC .
-+d=
I .
I I
I I
. L .L -
L-L-
I I
I I
____ .
Slika 9.14. Eksponencijalna funkcija preslikava prugu širine 27l' u č ravninu (bez
realne polu osi). Pravokutnik paralelan s koordinatnim osima preslikava se u dio kružnog
č
ć   pruga {yo < Im z < YI}, (YI - Yo < 271') preslikava se jednoz-
č na č {Yo < Argw < yd (sl. 9.15) .
Slika 9. 15. Pruga širine ma-
nje od 27l' preslikava se u -----1-----
č
Ukoliko G sadrži sa nekom svojom č ZI i č ZI + 2k7ri, za neki
k E N , tada preslikavanje ć biti univalentno na G . Kako je w' = e
Z
-I- O za
svaki z , preslikavanje je konformno u svakoj č z-ravnine.
9.10. Funkcijom w = eL preslikaj ć č ( z = x + iy):
A. {O<x<oo,O<y<7T/2}; B. {O < x <;: l, 0< Y < 71'};
C. {-oo<x<O, O<y<27l'} .
RJEŠENJE. Prikažimo w u trigonoinetrijskom obliku,
w = eL = e
x
+
ijl
= eX . e
iy
= R . e
i4i
,
te je
R = eX : modul preslikanih kompleksnih brojeva,
<I> = y : argument preslikanih kompleksnih brojeva.
116 9. PRESLIKAVANJE ELEMENTARNIM FUNKCIJAMA
A. Odredimo slike krivulja a, b, c koje đ zadano č G
a . . . x E [O,ooJ, Y = O:=:} a* .. . R E [l , oo], cl! = O,
b".XE[oo,OJ, Y=7r/2 :=:} b* ". RE[oo, l], cl!=7r/2,
c " . x=O, yE [7r/2,OJ :=:} c* ". R=l , cl! E [7r/2, OJ.
Krivulje a*, b*, c' đ tr.aženo č G' (sl. 9.16).
b
e
o
Slika 9.16.
B. (sl. 9.17)
a ... x E [O, l], Y = O :=:}
b . " x = l , yE [O, 7rJ :=:}
c .. . x E [l, O], Y = 7r :=:}
d . . . x = O, yE [7r,OJ :=:}
it
d
b
o
a' . .. R E [l , e], cl! = O,
b' . . . R = e, cl! E [O, 7r],
c· " . RE[e, l], cl!=7r ,
d' ." R= l, cl! E [7r , OJ .
. J o' e
Slika 9. 17.
C. (sl. 9.18.)
a . .. x E [-oo, O], y = O :=:} a' .. . R E [O, l], cl! = O,
b . .. x = O, yE [O, 27rJ :=:} b' ... R = l, cl! E [O,27r],
c . .. x E [O, -ooJ y = 27r :=:} c· ... RE [l,OJ cl! = 27r .
  č G preslikava se u G* : nutrinu č kruga S razrezom duž
intervala [O, lj .
9.4. EKSPONENCIJALNA FUNKCIJA
9.11.
Slika 9.18.
FUnkcijom w = (e
Z
- 1) 2 preslikaj č
e
Z
+ 1
G = {Rez> O, O <.Imz < 7l'} .
RJEŠENJE. FUnkciju rastavljamo na kompoziciju ć preslikavanja:
ZI - 1
ZI = e
Z
, Z2 = --
ZI + l'
W
- Z2
- 2 '
117
Prva funkcija ZI = e
Z
preslikava č
(Usporedi s prošlim zadatkom.)
G na Gl = {Izli> 1, Imzl >
O} .
  č transformacija Z2 = Zl - 1 preslikava Gl na prvi kvadrant .
ZI + 1
Naime, č 1, oo, -1, i preslikavaju se redom u č 0,1, oo, i (provjeri!).
Slika prvog kvadranta preko funkcije w = je G = {Im w > O}, gornja
poluravnina (sl. 9.19).
B=oo
Slika 9.19.
118 9. PRESLIKAVANJE ELEMENTARNIM FUNKCIJAMA
To je š č funkcija. Njena glavna vrijednost w = ln z = ln r + icp
preslikava č z-ravninu (s razrezom duž pozitivne realne osi) na prugu
{O < Im w < 211'} u w-ravnini (sl. 9.20).
Slika 9.20. Grana IO!l.aritamske funkcije preslikava kompleksnu ravninu s razrezom na
Pru9u širine 211' . Toeke s raznih strana razreza preslikavaju se na suprotne krajeve pruge
9.12. Funkcijom w = ln z preslikaj č
G = {l < Izl < e, 0< arg z < Tf/2}.
I
RJEŠENJE. Vrijedi w = ln z = ln r + icp = u + iv, te je u = ln r, v = cp .
Preslikajmo krivulje koje đ G.
a .. . rE [l,e], cp=O ==> a* ... u E [0,1], v = O,
b . .. r = e, cp E [0,11'/2] ==> b· .. . u = l, v E [O, 1I'i/2] ,
c ... rE[e,l], cp = 11'/2 ==> c· ... u E [l, O], v = 1I'i/2,
d .. . r = 1, cp E [11'/2,0] ==> d· .. . u = O, v E [1I'i/2, O].
  č G* je pravokutnik na sl. 9.21.
e
b*
a e
Slika 9.21.
·· ..  
.,'    
' !il'-
l
1
I
. I
I
9.6. TRJGONOMETRIJSKE FUNKCIJE 119
Trigonometrijske funkcije sinus i kosinus su konformne II č kompleks-
noj ravnini. Pri preslikavanju tim funkcijama č ih rast.avljamo na realni i
imaginarni dio.
9.13. Preslikaj kartezijevu koordinatnu mrežu funkcijom w = cos z .
RJEŠENJE. Vrijedi w = u + iv = cos(x +)y) = cos x cos(iy) - sin x sin(iy) =
cos x ch y - i sin x sh y, te je
i odavde
u = cosxchy, v = -sinxshy
x = Gl ==>
u
2
v
2
2 2
2 G - - '-2 - = ch y - sh y = l ,
cos l SIn Gl
u
2
v
2
2 · 2
-2-- + -2-- = cos X + SIn X = l,
ch G
2
sh G
2
ukoliko je Gl f. br /2, G
2
f. O. Zato se kartezijeva mreža preslikava II fami-
lije đ okomitih hiperbola i elipsi , sa žarištima u č Fl (-l, O) ,
F
2
(1, O) (sl. 9.22) .
Slika 9.22. Funkcijom kO$inus preslikava se kartezijeva koordinatna mreža u familiju
đ okomitih hiperbola i elipsi
Koordinatna os x = O, i ć vertikalni pravci x = 2k7r, preslikavaju
se u interval [l, oo), đ dva puta, koji predstavljaju granu degenerirane
hiperbole. Pravci x = 7f' + 2k7f' preslikavaju se u interval (-oo, -lj, đ
đ dva puta. Koordinatna os y = O preslikava se u interval (-1,1) .
Pravci x = + k7f' preslikavaju se na koordinatnu os u = O.
120 9. PRESLIKAVANJE ELEMENTARNIM FUNKCIJAMA
9.14. Funkcijom w = cos z preslikaj č  
A. G = {0<x<7I'/2, y<O} ; B. G = {O < x < 71'} .
RJEŠENJE. Vrijedi
u = Re cos z = cos x ch y,
v = Im cos z = - sin x sh y.
A. Odredimo sliku krivulja koje đ č G (sl. 9.23) .
a .. . x = O, Y E [O, -oo) ==> a· .. . u E [1 , +00) , v = O;
b ... x = 71'/2, yE (-00, 0] ==> b' ... u = O, v E (+00, O] ;
C ... x E [71' /2, O], y = ° ==>
c· ... u E [0, 1]' v = O.
Zato je G' prvi kvadrant w- ravnine.
b
Slika 9.23.
/
B. Slike kri vulja a- d su (sl. 9.24)
Slika 9.24.
a ... x = O, yE [+00,0) ==> a' .. . u E [+00, l], v = O;
b . . . x = O, Y E [O, -oo) ==> b' ... U E [l , +00]' v = O;
c .. . X=7I' , yE [-00,0] ==> c* .. . u E [-00, -1], V = O;
d . .. x = 71', Y E [O, +00] ==> d* .. . u E [-1, -00]' v = O.
9.6. TRJGONOMETRIJSKE FUNKCIJE
121
Dakle, slika č G je w-ravnina, s razrezima duž intervala [-oo, -1],
[1 , +00] na realnoj osi. Zraka a preslikava se u donji dio razreza [1, +00], poš-
to vrijedi v < ° za brojeve s pozitivnim imaginarnim dijelom. Analogno se
đ i položaji slika preostalih zraka, vidi i prošli zadatak.
9.15. Odredi funkciju koja preslikava č
G = {z = x + iy : ° < x < 1, z i [O, hl}
na gornju poluravninu (h realan, ° < h < 1 ) .
RJEŠENJE. Preslikajmo č G = pruga {O < x < l} s razrezom duž
intervala x E [O, h] , funkcijom ZI = cos" z , tako što ć odrediti slike krivulja
a- J koje đ G .
Krivulje a- d đ dva razreza, kao u prošlom zadatku. Dalje č
mo
e ... xE[O,h], y=O ==::} eI ... uE[l , cos"h], v=O;
f .. . x E [h,O]' y = ° ==::} ft ... u E [cos7l'h, 1) , v = O.
Dobivamo č Gl =   s razrezom duž intervala (-oo, -1],
[cos 7l' h, oo) (sl. 9.25) . Zatim preslikavamo Gl M6biusovom transformacijom ta-
ko da č (cos7l'h, 60, -1) đ redom u č (0,1, oo) :
zI - cos7l'h
Z2=----
ZI + 1
Pri tom se razrez (-oo, -1) U [cos 7l'h, +(0) preslikava u [O, +(0) . Zato je slika
č Gl č z2-ravnina, s razrezom duž intervala [O, +(0) (sl. 9.25) .
a
b
Slika 9.25.
122 9. PRESLIKAVANJE ELEMENTARNIM FUl'TKCIJAMA
Stavimo li w = yIz2, ' G2 ć se preslikati u gornju poluravninu. Prema
tome, jedno rješenje predstavlja funkcija
r------7'
cos 1T Z - cos 1T h
w=
COS1TZ + 1
9.16. Odredi neku funkciju koja preslikava zadano č na gornju poluravninu
{Imw> O} :
A. G = {Izl < l , Imz > O} ; B. G = {Izl> l, Imz > O} ;
C. G = {I zl < l , Iz -ll < l}; D. G = {I zl < l, Iz - II > l};
E. G = {Izl> l, Iz - il < l}; F. G = {Izl < l, Iz - il> l} .
9.17. Odredi funkciju w = J(z) koja preslikava č polukrug {Izl < l , Im z > O}
na gornju poluravninu {Im w > O} , takvu da bude
A. w(-l) = O, w(O) = l, w(l) = oo; B. w(l) = -l, w(-l) = l , w(O) = oo;
9.18. Odredi funkciju w = J(z) koja preslikava polukrug {Izl < l, Im z > O} na krug
{Iwl < l}, takvu da bude A. w(i /2) = O, argw'(i/2) = O; B. w(i/2) = O,
argw' (i/2)=7r/2 ; C. w(l)=l, w(-l)=-l, w(O)=-i.
9.19. U što se preslikava kartezijeva koordinatna mreža {x = Gl! V = G2} , funkcijom
A. w = COSZj B. w = chz; C. w = tgz.
9.20. Odredi sliku č   G pri preslikavanju ć funkcij t ma
A. G = {IImzl < 7r/2}, w = eL;
B. G={IImzl<7r}, w=e
z
;
C. G={O<Imz <27r,O<Rez<I}, w=e
Z
D. G={O<Re z <7r,Imz>O}, w=e
iz
;
E. G = {Im z> O}, w = Ln z, w(i) = 7ri/2j
F. G={z rt [-oo, O)}, w=Lnz, w(-I)=-7ri j
G. G = {Izl < l, z rt [O, l)}, w = Lnz, w(-l) = -7ri .
9.21. Odredi sliku č   G pri preslikavanju ć funkcijama (z = x + iV) :
A. G = {O < x < 7r , V < O}, w = cos z;
B. G={0<x<7r/2, V>O}, w=cosz;
C. G={-rr/2<x<7r/2, V>O}, w=cosz;
D. G={O<x<rr}, W=COSZj
E. G = {O < V < 7r}, W = ch Zj
F. G={x>O, O<V<7r}, w=chz;
G. G = {O < x < 7r, V> O}, w = tgz;
H. G={x>O, -7r<V<7r}, w=shz;
l'
!
,
9.7. ZADACI ZA VJEŽBU 123
I. G = {O < x < 27r, y > O}, w = sin z;
J. G={y>O}, w=arcsinz;
K. G={x>O, y>O}, w=arcsinz;
9.22. U što se preslikavaju ć skupovi (krivulje ili č   pri zadanim preslika-
vanjima
A. D={argz=7r/6}, w=z3 j
B. D={Rez=l}, w=z3;
.C. D={lzl=l, largzl<7r/3} , w=z3;
D. D={largzl<7r/4, z rt [O,l]}, w=z4 j
E. D = {Izl < 1, Imz > O}, w = z3/2, w{i/2) = {l- i)/4;
F. D = {Im z > O}, w = z2 j
G. D={Rez>l}, w=z2.
9.23. Funkcijom Žukovskog, lU = (z +   , preslikaj ć krivulje ili č
A. D = {Izl> 2}j
B; D = {7r/4 < argz < 37r/4}j
C. D = {Izl < 1, z rt [O,l)} j
D. D = {Izl < 1, z rt [a, l)}, {-1 < a < 1)j
E. D = {Izl < 1, 0< argz < 7r/2}.
9.24. Odredi sliku zadanih č onom granom funkcije w = .,fi koja zadovoljava
postavljeni uvjet:
A. G = {Imz > O}, w{l) = -lj
B. G = {Rez> O}, w{l) = lj
C. G = {Izl < 1, Imz > O}, w{i/2) = +
D. G={z=x+iy : l>2x+1}, w{-l)=-ij
E. G = {Izl> 1, 7r/4 < argz < 37r/4}, w{2i) = -l-i.
124
10.
Taylorovi redovi
Red oblika
ex:>
(10.1)
n=O
naziva se red potencija oko č Zo E C . Kompleksni brojevi Co, Cl, . .. na-
zivaju se koeficijenti reda potencija. Postavlja se osnovno pitanje: za kakve
kompleksne brojeve ć ovaj red konvergirati? Odgovor je dan u ć teo-
rernu:
Teorem (Prvi Abelov) Ako red (10.1) konvergira za neki z = Z I E e, tada
on konvergira (i to apsolutno) za svaki z E e za koji vrijeqi Iz - zoi < IZl - zoi.
Obratno, ako red (10.1) divergira za neki z = ZI E e, tada on divergira za
svaki z E e za koji vrijedi Iz - zoi> IZl - zoi·
Po Abelovom teoremu, č konvergencije reda (10.1) je (otvoreni)
krug K = {z : Iz - zoi < R} , sa središtem u č za· Polumjer R tog kruga
zove se polumjer konvergencije reda potencija. Red potencija divergira č je
Iz - zoi> R . Na kružnici Iz - zoi = R , red može divergirati, ali i konvergirati.
Polumj er konvergencije može se odrediti iz koeficijenata reda (10.1) , for-
mulom
-Rl = lim sup VTCJ
?l-OO
. (10.2)
ili pak formulom
R= lim    
n-ex:> C
n
+1
(10.3)
ukoliko ovaj limes postoji . č š ć se č konvergencije đ primje-
nom nekog kriterija konvergencije za redove kompleksnih brojeva (D' Alemberto-
vog, Cauchyjevog, Raabeovog, ... ).
Na krugu K suma reda definira č funkciju
ex:>
2:::: cn(z - zo)n = : I(z) , z E K. (10.4)
n=O
10.1. REDOVI POTENCIJA 125
Ovaj red konvergira prema funciji J uniformno po svakom zatvorenom pods-
kupu od J(. Stoga se on može derivirati i integrirati   č po č   te npr.
vrijedi
oo
L n cn(z - zot-
I
= j'(i) , z E K, (10.5)
n=1
f - zo)n+1 = 1% J{z)dz ,
n=O n + 1 . %0
Z E K. (10.6)
Dobiveni redovi potencija imaju isti polumjer konvergencije kao i č red
(konvergencija na rubu č se može promijeniti) .
Teorem (Drugi Abelov) Ako red L::=o cn(z - zo)n konvergira u č zI,
tada on konvergira uniformno za svaki z sa spojnice [zo, ZI] '
Odavde slijedi, za Zo = O i ZI = 1, ć rezultat: ako red' b:=o en
konvergira, tada vrijedi
(10.7)
Ovaj se rezultat ponekad može iskoristiti pri đ sume reda L::"o C
n
.
10.1. Odredi polumjer konvergencije ć redova:
A.
n=O
oo
C. L2
n
zn! ;
n=O n=O
1 .
RJEŠENJE. A. Vrijedi C
n
= ( .) . Formula (10.2) daje
2 - t n
1 l' nn'F'l li {J; 1
R
= lmsup V ICnl = msup I 'In = -I - '1'
n-oo n-oo 2 - t 2 - t
te je R = 12 - il = v's. '.
B. Sada je C
n
= n!/nn . Formula (10.2) je neprikladna, pošto daje
li
n n. li yn!
1

nq
- = msup - = m--
R n-oo nn n
a ovaj se limes teško č Primjenimo (10.3) :
R
- l ' 1 C
n
1- li n!{n + l)n+l
- lm -- - m ---,--.,.--=--,.-
Cn+l nn (n + l)!
. (n+1)n . ( l)n
= hm = lim 1,+ - = e.
nn n
126 10. TAYLOROVI REDOVI
C. Ovog je puta (10.3) neprimjenjijiva, pošto su mnogi koeficijenti C
n
jednaki
nuli . Naime, red potencija glasi:
oo
L 2
n
z nl = 1 + 2z + 22 Z2 + 2
3
z6 + 24 z24 + ...
n=O
te je cn! = 2n, n = 0,1,2, .. . , a svi ostali koeficijenti su jednaki nuli.
-Rl = lim sup MCkl = lim sup '\lIen"
n-oo n_oo
= lim sup '\y2fi' = lim 2
l
/(!, -:- l)! = 1.
n-'OO
D. č ponovo po (10.2):
-Rl = lim sup \II ch inin = lim sup I ch ini = lim sup I cos nl = 1.
n-oo n-oo n ...... oo
Uvjeri se, s ć trigonometrijske kružnice, da je ovaj limes superior zaista
jednak 1. (Skup {cos n, n E N} je gust podskup intervala [-1,1)). Uvjeri se
đ da limes (10.3) ne postoji.
10.2. Odredi č konvergencije redova
oo oo
A. Lzn; B. L:nzn;
n=O n=l
oo n
C. L::"';
n=l n
i njihove sume na tom č
RJEŠENJE. A. Vrijedi C
n
= 1 za svaki n, te je R = 1. Red se naziva geome-
trijski red, on konvergira č je Izl < 1 i njegova suma iznosi:
2 n 1 I I \
l+z+z + ... +z +" ' =-1-' z <1.
-z
B. Derivirajmo geometrijski red   č po č   Dobivamo
n-l ( 1 ) I 1
l + 2z + ... + nz + ... = -- = 7"""---:"'"
1 - z (1 - z)2 '
Polumjer konvergencije se nije promijenio, zato je
oo oo
Izl.::1.
n=l n=O
C. Ovog puta moramo integrirati č geometrijskog reda:
z2 zn+l 1
z
1
z + - + ... + --+ ... = --dz, Izl < 1.
2 n+l o l-z
Dakle,
oo n
L: :... = -ln(l - z), Izl < 1.
n=l n
10.1. REDOVI POTENCIJA 127
10.3. Ispitaj ponašanje ć redova na rubu č konvergencije:
oo oo n COn
A. L zn; B. L ; C. L  
n=l n =l n = 1
RJEŠENJE. Sva tri reda konvergiraju na krugu Izl < l. Na rubu tog pod-
č tj . na kružnici Izl = l, prvi red divergira u svakoj č pošto vrijedi
Iznl = Izln = l za svaki n , te nije ispunjen nuždan uvjet konvergencije.
Kako je'l I = :2 za Izl = l , to ć red konvergira apsolutno u svakoj
č kružnice.
Drugi red č divergira za z = l . U ostalim č z ima pri-
kaz z = e
i rp
, O < <.p < 211' i red 2::=1 ein", ln konvergira za svaki takav <.p .
Konvergencija nije apsolutna (vidi Zadatak 3.10) .
10.4. ć drugi Abelov teorem, dokaži da vrijedi
<xl
A. L cos n<.p = -ln 12 sin cf!.. I , O < <.p < 211' ;
n=1 n 2
<xl •
L
SIn n<.p _ 11' - <.p
B. -----,
n 2
n=1
O < <.p < 211' ,
RJEŠENJE, Dokazati ć istovremeno da vrijede oba rezultata, Najprije, oba
reda konvergiraju, pošto su to realni, odnosno imaginarni dijelovi konve rgen tnog
reda 2: e
inrp
ln , Stoga možemo primij eni t i drugi Abelov t eorem:
<xl <xl
A := L cos n <.p = lim I: cos n <.p Tn ,
n=1 n rTl n=1 n
r < l,
oo • oo .
B
.- smn<.p -l' sm n <.p n
,- W - lm W T,
n=1 n rTl n=1 n
r < 1.
Zato je
oo ..
A
'B li cos n <.p + t SIn n<.p n
+t = mw r
rTl n=1 n
l
, n
= lm W r ' ,
rTl n=l n
Stavimo z = r(cos <.p + i sin <.p ) . Vrijedi Izl < l jer je T < l. Po Zadatku 10.2.C
imamo
oo n
A + iB = lim I: = lim[-ln(l - z)]
rTl n rTl
n=l
= -ln{l - cos <.p - isin <.p)
128 lO. TAYLOROVI REDOVI
= -In 2sin - (cos --+ i sin --)
(
tp tp - n tp -n)
2 2 2
I
tp l tp -n
= - ln 2 sin '2 - -2- i.
i odavde slijedi rezultat .
Ako je funkcija J č i č u nekoj okolini G č Zo E e,
tada se ona dade prikazati ć Taylorovog reda oko č Zo :
oo
J( z) = L cn( z - zo)" . (10.8)
n=O
Koeficijenti C
n
dani su formulom
(10.9)
ili pak
C
n
= _l r J( z ) dz,
2ni Jr (z - zo)n+1
(10.10)
gdje je r zatvorena pozitivno orijentirana Jordanova krivulja koja sadrži č
Zo i koja leži u č G. č uzimamo 'r .. . {z :\Iz - Zo I = r} , dakle,
kružnicu dovoljno malog polumjera r. \
Red (10.8) ć konvergirati na krugu
K = {z : Iz - zoi < R} .
Polumjer konvergencije R reda potencija (10.8) može se č formulom
(10.2). đ   kako je nama č poznata eksplicitna funkcije koju
razvijamo u Taylorov red, polumjer konvergencije č đ ć da
ć red (10.8) konvergirati na krugu sa središtem u Zo i koji se proteže do prvog
neuklonjivog singulariteta funkcije J (vidi § II za opis singulariteta č
funkcije) .
Formula (10.9), a pogotovu (10.10) nije prikladna za č koeficijenata
Taylorovog reda. č tražimo Taylorov red ć se redovima poznatih
funkcija, ć pritom neke algebarske postupke, trigonometrijske iden-
titete ili pak postupke deriviranja i integriranja redova potencija.
Taylorov red oko č Zo = O nazivamo Maclaurinov red.
10.2. TAYLOROVI REDOVI 129
Evo popisa Taylorovih (Maclaurinovih) redova nekih elementarnih funkcija:
10.5.
oo zn z2 z3
e% = L l" = 1 + z + - + - + ... , 'iz E Cj
n=O n. 2 6
oo " z2n+l z3 zS
sin z = ( -1) n (2n + l)! = z - '6 + 120 - ... I 'i Z E C j
oo z2n z2 z4
cosz = 2:(-1)n (2n)! = 1,- 4' + 24 - ... I 'iz E Cj
n=O
oo z2n+l z3 zS
sh Z = ~ (2n + l)! = Z + '6 + 120 + ... I 'iz E Cj
(10.11)
(10.12)
(10.13)
(10.14)
oo z2n z2 z4
ch Z = (2n + l)! = 1 + 2' + 24 + ... I 'iz E Cj (10.15)
oo zn z2 z3
ln(l + z) = 2:(-l)n-l-:; = Z - 2' + 3" - ... 1, - Izl < lj (10.16)
n=l
(1 + z)Q = f: (o) zn = 1 + oz + 0(0 - 1) z2 + .,. I Izl < lj
n=O n 2 (10.17)
oo
_1_ = zn = 1 + z + z2 + + .. . , Izl < l j (10,18)
l-z ~
n=O
1 oo
- = 2:( -lt zn = 1 - Z + z2 - .. . , Izl < 1. (10.19)
1 + Z n=O
Razvij u Taylorov red u okolini t o č k   Zo funkcije
1 z - 2
A. J(z) = -4 2 l Zo = O B. J(z) = 2 6' zo = O
-z z -z-
C. J(z) = _1_, Zo =i
l+z
RJEŠENJE. A. Koristit ć   m o razvoj (10.18):
1 1 1 1 oo (z2) n oo z2n
J(z) = 4 _ z2 = 4 . = 4 2: 4' = 2: 4
n
+l .
1- - n=O n=O
4
Red konvergira ako je Iz2/41 < 1, tj . za Izl < 2.
B. Rastavit ć   m o funkciju na parcijalne razlomke.
z-2 4 1 1 1
-:::---- - - . -- + - . --
z2 - Z - 6 - 5 z + 2 5 z - 3 .
130 10. TAYLOROVI REDOVI
Svaki od pribrojnika možemo razviti u Maclaurinov red:
1 1 1 1 oo (_l)n n
Z + 2 = 2 . 1 + z/2 = 2 L Z , Izl < 2,
n=O
1 1 1 1 zn
Z - 3 = -3" ' 1 - z/3 = -3" LJ 3n' Izl < 3.
n=O
Zato je
Red konvergira za Iz I < 2.
C.
1 1 1 1
jez) = l+z = l+i+z-i = l+i ' 1 z-i
+-1-'

__   )n(z-i)n _   (z-i)n
- l + i l (1 + i)n - (1 + i)n+1 .
Red konvergira ako je I(z - i)/(l + i)1 < 1, tj. za Iz - il < ..fi. Primjeti da je
..fi upravo udaljenost č Zo = i do prvog (i jedinog) singulariteta Z = -1
zadane funkcije.
10.6. Razvij u Maclaurinov red ć funkcije
1 1
A. jez) = (1 _ Z)2; B. jez) = (1 + z2)2'
RJEŠENJE. Koristit ć Maclaurinov razvoj funkcije g(z) = _1_. Red
l-z
(10.18) možemo derivirati č po č
g'{z) = = (f>n) , = I: n zn-l.
n=O n=l
Polumjer konvergencije je ostao nepromijenjen, ć i ovaj red konvergirati
za Izl < 1. Prenumeracijom indeksa sumacije dobivamo prikaz
1 oo
(1 _ z)2 =   + l)zn. (10 .20)
B. Dovoljno je u red (10.20) uvrstiti _z2 umjesto z :
{ l 2)2 = I:(-1)n(n+1)Z2n, Izl < 1.
l + z n=O
10.2. TAYLOROVI REDOVI
131
10.7. Razvij u Maclaurinov red ć funkcije:
A. J(z) = sin
2
z; B. J(z) = sin4 z + cos
4
z;
C. J(z) = e
Z
sin z .

RJEŠENJE. A. Transformirajmo funkciju u prikladniji oblik
J (z) = sin
2
z = (1 - cos 2z)
i iskoristim\> razvoj funkcije kosinus (10.13) :
J(z) = (1 -f( -lt ) = f( _1)n_1
22n
-
1
z2n
2 n=O (2n)! n=l (2n)! '
Red konvergira za sve z EC.
B. ć identitet 1= (sin
2
z+cos
2
z)2 = sin
4
z+cos
4
z+2sin
2
zcos
2
z
dobivamo
J(z) = 1- 2sin
2
zcos
2
z = 1-  
l l ( oo (4z )2n )
=1--(1-cos4z)=1-- 1- 2:)-lt--
4 4 n=O (2n)!
oo 4
2n
-
1
= 1+ 2:( _1)n (2n)! z2n, Z E C.
n=l
C. Funkciju sinus možemo prikazati ć eksponencijalne:
e iz _ e-iz 1 ( )
e
Z
sin z = e
Z
2i = 2i ez(l+i) - ez(l-i) .
Po Maclaurinovom redu za eksponencijaInu funkciju dobivamo
J(z) = ;i   [z(1 i)]n _ [z(l iW )
oo (1 + i)n _ (l _ i)n
= 2: 2i(n!) zn.
n=O
Koeficijenti su tek prividno kompleksni brojevi. Vrijedi
(
' )n [m( 1r ., 7r)] n r.:;;:( n1r " n7r )
l + l = V 2 cos '4 + l sm '4 = V 2
n
COS 4 + l sm 4 '
(1 - it = [v2( cos - i sin ) r = ,rz; (cos n; '-i sin n
4
7r ) .
Zato je
(1 + i)n - (l - i)n ,rz; . n7r
2i = 2
n
sm 4 '
Tako dobivamo
J(z) = f "fF sin,(n7r/4) zn, Z E C,
n=O n.
132 10. TAYLOROVI REDOVI
10.8. Dokaži da vrijede ć razvoji :
l (2n)! 2n
A. = L.J 22n(n!)2 Z ,
V 1- Z- n=O
Izl < 1;
. oo (2n)! Z2n+l
B. arc sm z = L 22n(n!)2 2n + l '
I n=O
RJEŠENJE. A. Koristit ć razvoj (10.17),stavivši -z2 umjesto z i Q=
(1 _ Z2)-1/2 = (- z2r .
č koeficijente:
(
-1/2) =  
n n!
1 . 3 .. · (2n - 1)
= (-Ir 2nn!
1 · 3· .. (2n - 1) . 2 · 4 .. · (2n)
= (_l)n 2nn!2nn!
( )
n (2n)!
= -1 22n (n!)2'
Odavde slij edi tražena formula.
B. Kako je (arc sin z)' = to vrijedi
arcsinz = r h,
Jo 1 - z
i red za funkciju arkus sinus dobit ć integriranjem č po č gore izvede-\
nog reda.
10.9.
RJEŠENJE.
toda.
Odredi prva tri č č od nule, u razvoju funkcije u Mac-
laurinov red.
A. J(z) = In(l + cos z) ;
1 - z + z2
C. J(z) = 2 3;
1-z-z -z
B. J(z) = e
zeo

z
;
D. J(z) = _1_.
1 + e
Z
Ilustrirati ć na ovom primjeru nekoliko ponešto č me-
A. Odredimo nekoliko prvih koeficijenata ć formulu (10.9). Vrijedi
J(z) = In(l + cos z), J(O) = ln 2
10.2. TAYLOROVI REDOVI
Dakle
I sinz
j (Z) = - 1 + cos z '
"( ) 1
j z = - 1 + cos z '
III( ) $inz
j z = - (1 + cos z) 2 '
1'(0) = O
1"(0) =
2
1'"(0) = O
j/Vez) = _ cosz(l + cosz) + sin
2
Z
(1 + cosz)3 '
1 Z2 1 Z4
ln (1 + cos z) = ln 2 - - . - - - . - + ...
2 2! 4 4!
Polumjer konvergencije je R = 7T. Zašto?
133
B. Iskoristiti ć poznate Maclaurinove redove za eksponencijalnu funkciju,
na ć č
(
1 J!.4) .3 .5
e%COS% = e% - 2 +20- '" = e% · e-T+r.-"·
z2 z3 ( z3 z5
= (
1
+ z + "2 + "6 + ... ) . 1 + ( -"2 + 24 - ... )+
1 z3 Z5 )
+ 2(-"2 + 24 - .. l + .. .
z2 z3 z3
= (1 + z +"2 +"6 + ... )(1 -"2 + ... ).
Svi neispisani č sadrže potencije s ć eksponentom. ž ć ove redove
. i ć li obzir samo potencije do z3 dobivamo
z2 z3
e
HOU
= 1 + z + - - - + ...
2 3
C. Odrediti ć prvih nekoliko č ć brojnik s nazivnikom!
(1 - z + z2) : (1 - z - z2 - z3) = 1 + 2z2 + 3z
3
+ 5z
4
+ ...
Dakle
1 - z - Z2 - .
2Z2 + Z3
2z2 - 2
z
3 - 2z4 - 2z
5
3z
3
+ 2Z4 + 2z
5
3z
3
- 3z
4
- 3z
5
- 3z
6
5z· + 5z
5
+ 3z
6
1 - z + z2 _ 2 3 4
-l---z ------,z2=----Z-=-3 - 1 + 2z + 3z + 5z + ....
134 10. TAYLOROVI REDOVI
D. Primjenit ć postupak ekvivalentan prethodnom. Ispišimo red za traženu
funkciju s privremeno   đ koeficientima:
1 2 3
--= Co + ClZ + C2Z + C3
Z
+ .. ..
1 + e
Z
Napišimo red za 1 + e
Z
i uvrstimo u gornju jednakost:
. z2 z3
1 = (co + ClZ + C2
z2
+ C3
z3
+ ... )(2 + z + 2' + 6' + ... )
= 2eo + (2Cl + co)z + (2C2 + Cl + )z2+
Cl eo) 3
+ (
2C
3 + C2 + 2' + "6 z + ....
Odavde dobivamo rekurzivne relacije ć kojih možemo lagano odrediti pr-
vih nekoliko koeficijenata:
1 = 2eo
1
==>
Co =-
2
1
0= 2Cl + Co ==>
Cl =--
4
Co
0= 2C2 + CI + 2 ==>
C2 = O
Cl Co
1
O = 2C3 + C2 + 2" + '6
==>
C3 = 48
Dakle
1 1 1 1 3
-- = - - - z + -z + .. ..
1 + e
Z
2 4 48
***
Ako je J(z) = I:;:'=o akzk, g(z) = I::=o bmz
m
, tada Maclaurinov red za
produkt J( z )g(z) možemo dobiti množenjem gornjih redova:
Koeficijent C
n
dan je sa
n
Cn = aobn + alb
n
-
l
+ . .. + an-lb
l
+ anbo = L ajb
n
_j .
j=O
(10.21)
10,3, FUNKCIJA IZVODNICA •
Dokaži da je
[
ln( 1 - z)] 2 = 2 f: ( 1 + + ' , , + _1_)
Z \I n=O 2 n + 1 rt + 2
RJEŠENJE, Iskoristit ć rastav funkcij e ln(l - z ) :
ln(l - z) 1 oo zn oo zn-l oo zk
• ---:.-z-....;.. = -;- = - -n- = - ?; -k-+-l '
Zato je ,
gdje je
n nIl
C
n
= L ajb
n
_
j
= L , n - ' + l '
)=0 ]=0 J J
Da bismo dobili t raženu formulu , transformirati ć ovaj zbroj :
l (n-j+l)+(j+l)
C
n
= f:'o n + 2 ' (j + 1) (n - j + 1)
1 nIl
= n + 2 L [j + 1 + n - j + 1]
]=0
1 (n l nl)
=n+2       '
Obje se sume sastoje od istovjetnih pribrojnika, Zato je
2 n l 2( 1 1)
C
n
=     = n+2 1+
2
+ ", + n+l '
što je i trebalo pokazati.
135
Funkcija F(t , z) dviju kompleksnih varijabli je izvodnica niza funkcija fn( z ),
ako za svaki t na nekom krugu Itl < R vrijedi
oo
n=O
Izvodnica pomaže pri č svojstava niza {jn} ' Navest ć funkcije
izvodnice za sisteme ortogonalnih polinoma:
136 10. TAYLOROVI REDOVI
Legendreovi polinomi:
Č š polinomi:
1 - tz L
oo
T ( ) n
----..,..= nzt .
1- 2tz + t
2
n=O
Laguerrovi polinorni:
l zt} oo tn
- ex
p
{-- = '" Ln(z) -,'
1- t 1- t n .
n=O •
Herrniteovi polinomi:
10.11. S ć funkcije izvodnice dokaži ć rekurzivne formule
A. (n + 1)P
n
+
1
(z) = (2n + l)zP
n
(z) - nP
n
-
1
(z) ,
B. T
n
+
1
(z) = 2zTn(z ) - T,,_l(Z),
C. L
n
+
1
(z) = (2n + 1 - z)Ln(z) - n
2
L
n
-
1
(z),
D. Hn+1(Z) = 2zH,,( z ) - 2nH
n
_
1
(z).
RJEŠENJE. Dokazati ć relaciju A. Krenimo od funkcije izvodnice:
oo
n=O
Diferencirajmo ovu relaciju po t:
oo
(z - t)(l- 2zt + t
2
)-3/2 = L Pn(z)ntn-:1 .
n=l
Odavde:
oo oo
(z - t) L Pn(z)t" = (1- 2zt + t
2
) LnP
n
(z)t
n
-
1
.
n=O n=l
  č koeficijente uz potenciju tn :
zP,,(Z) - P
n
-
1
(Z) = (n + l)pn+1(z) - 2zP
n
(z) + (n -1)pn-1(Z).
Nakon đ slijedi relacija A.
r
10.4. ZADACI ZA VJEŽBU
lod polumjer konvergencije ć redova:
7---v.'" i n n i1r/n n
/' Z j /' Z j .
oo
10.14. Ako vrijedi
1
00 .
.
n=1
oo
L cos in zn.
/' n=1

4Cn:nfj
n=!

 
Cn +l n
137
za neku konstantu Q > l iR> O, dokaži da red L CnZ.n konvergira u svim
č na rubu kruga konvergencije.
10.15. ć drugi Abelov. teorem, dokaži
cos(2n + l)cp = ln I ct 'fl '
A. 2n + l 2 g 2 '
n=O
sin(2n + l)cp =
B. 2n+ l 4'
n=O
(O < cp < h) j
oo
c. L(-lt+
1
    = In(2cos
n=1
oo .
D. L(-lt+lSJnnncp (-7r < cp.( 7r) .
n=1
138 10. TAYLOROVI REDOVI
10.16. Ispitaj konvergenciju na rubu kruga konvergencije, za redove
oo n oo kn oo nl
A. L(-l)n
z
n
j B. L:;-' k e Nj C. L :2' j
n=1 n=1 n=1
D. (2n)21Znj E. F. _z_3_n_ .
(nl) n nlnn
10.17. Neka je R polumjer konvergencije reda L: Cnzn .
reda
A. LCnz
kn
; B.  
""' Cn n ""' n n
D. L..J.z; E. L..Jn Cn
Z
j
n.
Odredi polumjer konvergencije
C. L(2
n
- l)cnzn j
F. L nkCnZ
n
.
10.18. Neka je {an} nerast ć niz pozitivnih brojeva. Pokaži da za Izl < 1 red
L::=o an zn konvergira, te da je njegova suma uvijek č od nule.
10.19. Neka je {an} ć niz pozitivnih realnih brojeva. Dokaži da red L:anzn
konvergira u mm č Izl 1 osim možda u č z = l.
***
10.20. Razvij u Macl&urinov red/.;
./ l l
  (1+z
3
);; • 1+z+z2+
z
3
j
D. (2 )(2 )j " .,,(arshzj
z +1 % -4 T'
r--;-: . r. sin z
G. VZ+, (v1=1)j H. --dz.
o z
10.21. Razvij u TayJorov red oko č zo:
A. J(z) = sin(3z - l), zo = -lj "p(" J(z) = ch
2
z, Zo = Oj
C. J(z) = eosz, Zo = 7T/4j /iJ: J(z) = In(3 - z), zo =-1.
10.22. Odredi prva tri č č od nule, u Maclaurinovom razvoju za funkcije
A. (l+z)%j B. e'ln(l+z)j C. In(l
z
+z)' D.
E. __ z._j
arc sin z
10.23. Dokaži formule I
l
F. ,
1+ sinz
G. In(l + e')j H. ";cos z (..Jl = l).
l + z . oo z2n+1 oo . z2n+1
A. In -1- =r' 2 L -2--
j
B. arctgz = L(-lt-
2
--j
- z n=O n + 1 n=O n + l
C J:""":2 ( )n (2n - 2)1 2n
. L..J -1 2
2n
-
1
n!(n_l)!z j
n=1
l - z oo zn
D. -z- In(l- z) = -l + L n(n + l) j
n=1
oo 2
2n
+
1
E. sh../Z sin..jž = L(-lt ( 2),z2n+1.
n=O 4n + .
f'
I
10.4. ZADACI ZA VJEŽBU 139
Izl < lj
10.25. Neka je funkcija J(z} = l - CnZ
n
regularna u č O. Dokaži da je tada
l oo n
J( z } = l + L anZ
n=1
pri č su koeficijenti an dani formulom
-1
CI
O
-1
O
O
Cn - l Cn -2 Ci-I
Cn Cn -l Cn -2 Cl
10.26. Pokaži da koeficijenti Cn u Maclaurinovom razvoju funkcije
oo
In(1 + et} = ln 2 + "'"" z n+1
L.."n+l
n=O
zadovoljavaju relacije
co + nCi + n(n - I} C2 + .. . + n! cn-I + 2n! Cn = l , n 1.
Odredi prvih nekoliko koeficijenata.
10.21. Fibonaccijevi brojevi {Cn} definirani su na č
co=l, Ci=l , Cn =Cn-l+ Cn-2 ,  
Dokaži da vrijedi prikaz
oo
.,------n2 = "'"" Cn Z
n
.
l- z - z L.."
n = O
Na osnovu toga pokaži da je
140 10. TAYLOROVI REDOVI
10.28. Eulerovi brojevi E2n definiraju se rekurzivnom relacijom
Eo = l, Eo + (2:) E2 + ... + E2n = 0, n 1.
Dokaži da vrijedi razvoj
_1_ = I:(-l)" E2n z2n .
cos z n=O · (2n)!
10.29. Bernoullijevi brojevi Bn definiraju se ovako:
Bo = l,
(
n + l) (n + l)
Bo + 1 Bl + . .. + n Bn = 0,
Dokaži da vrijedi razvoj
10.30. Izvedi ć razvoje
  1)n22n(1-22n)B 2n-l .
A. tgz - L - (2n)! 2n
Z
,
n=l
oo 22n
B. zctgz = 1 + L(-l)n_( )' B2nz2n;
n=l 2n .
z oo n 2 - 2
2n
2n
C. - . -=1+"(-1) -(2)' B2nZ ;
Sifi Z L n .
n=l
oo n22n-l(22n_l) 2n
D. ln cos z = L(-l) ()' B2n z ;
n=l
n 2n .
E I
sin z _   )n
22n
-
l
B 2n
• n -- - L -l -- 2n
Z

z n=l n(2n)!
10.31. Bernoullijevi polinomi imaju funkciju izvodnicu
et. _ l oo tn
t -t- = " Bn(z)-,.
e -1 L n .
n=l
Dokaži ć svojstva.:
A. Bn( z + l) - Bn(z) = nzn-l ;
B. Bn+dk) =ln+2
n
+3
n
+ . .. +(k_l)", kEN;
n+l
C. Bn(z) = I: (:) Bk zn-k ;
k=O
gdje su Bk Bernoullijevi brojevi .

l'"
l
I
I
10.4. ZADACI ZA VJEŽBU
10.32. Dokaži da ortogonalni polinomi zadovoljavaju ć relacije
A. (z) - P:.-
1
(z) = (2n + l)Pn(z)j
B. z   - = nPn(z) j
C.   =   Ln-l(Z» j
D.   = 2nH
n
-l(z) .
10. 33. Izvedi relaciju
n
n Pn(Z) = LTk(z ) Pn-k(Z) .
k=l
141
10.34. Dokaži da ortogonalni polinomi zadovoljavaju ć diferencijalne jednadžbe:
A. Legendreovi, (1 - z2)y" - 2zy' + n(n + l)y = Oj
B. Č š (1 - z2)y" - zy' + n
2
y = O;
C. Laguerrovi, zy" + (1 - z)y' + ny = Oj
D. Herrniteovi , y" - 2zy' + 2ny = O.
142
11.
Laurentovi redovi
Laurentov red je red oblika
oo -1 oo
L cn(z - zo)n = L cn(z - zo)n + L cn(z - zo)n
n=-oo n=-oo n=O
oo oo
= :L ( C-
n
) +:L cn(z - zo)n ,
n=l Z ,- Zo n n=O
(11.1)
Laurentov red konvergira ako konvergiraju istovremeno njegov glavni dio
oo
:L
C-n C-l C-2
( )
= --+ ( )2 + " ,
n=l Z - Zo n Z - Zo z - Zo
i njegov pravilni dio
oo
:L cn(z - zo)n = CO + Cl (z - zo) + C2(Z - zO)2 + , , , ,
n=O
  č konvergencije je u tom č kružni vijenac
{r < Iz - zoi < R}
pri č se može dogoditi da bude r = O ili pak R = oo (ili oboje) ,
(11.2)
(11.3)
Svaka č funkcija koja je č na prstenu {r < Iz - Zo I < R}
može se na jedinstven č razviti u Laurentov red:
oo
J(z) = :L cn(z - zo)n
n=-oo
pri č su koeficijenti C
n
dani formulom
1 r J(z) dz
en = 27Ti Jr (z - zo)n+l '
(11.4)
Dakako da se ova formula koristi za č integrala, a ne koeficijenata C
n
' Kon-
kretnu funkciju razvijamo u Laurentov red ć pogodno odabran Taylorov
red po negativnim potencijama od z, .
/
l!.!. LAURENTOVI REDOVI
r je proizvoljna zatvorena pozitivno ori-
jentirana Jordanova krivulja koja č leži
u prstenu i okružuje č Zo (slika 11.1).
Koeficijente en č nikad ne č
namo po formuli (11.4) . U konkretnim pri-
mjerima funkciju razvijamo u Laurentov red
ć se razvojem u dobro odabrani Tay-
lorov red. ; .
Ako je f č unutar kruga {Iz - Slika 11.1.
143
zoi < R}, tada Laurentov red ne sadrži glavni dio, tj . on prelazi u Taylorov red.
Razvij u Laurentov red funkciju J(z) = _1_ na č
1 - z
A. Dl = {z : Izl < l}; B. D2 = {z : Izl> l} .
RJEŠENJE. Jedini singularitet funkcije J je č z = 1 .
A. Na č Dl funkcija je regularna i pripadni red je Taylorov:
1 oo
-- = '"' zn = 1 + z + z2 + . ..
l-z L...J
n=O
(polumjer konvergencije ovog reda je R = 1 ).
B. Na č D2 red ć biti Laurentov. Izvest ć ga ć se Tayloro-
vim redom pogodno odabrane funkCije:
_1_ = _1_ =   = _ 2- .
1 - z z 1 z L...J z L...J zn
1 - - n=O n =l
Z
Razvoj je bio korektan, pošto na č D2 vrijedi I I < 1.
Razvij u Laurentov red funkciju
Zo = O, a u č
A. Dl = {z : Izl < l};
c. D3 = {z : 2 < Izl} .
1
J(z) = (z _ l)(z _ 2) , oko tocke
B. D2 = {z: 1 < Izl < 2} ;
RJEŠENJE. Singulariteti ove funkcije su č z = 1 i · z = 2 . Primijeti da
su zadana č đ ć kružnica sa središtem u č Zo i koje
prolaze singularitetima funkcije J (slika 11.2) .
Funkciju J prikazati ć ć sume
1 1
J(z) = z _ 2 + 1- z = JI(z) + h(z )
i zatim svaku od funkcija JI J h razviti u Laurentov red na pojedinim č
jima.
144 ll. LAURENTOVI REDOVI
Slika 11.2. Prst enovi unutar
kojih ć funkcija imati č
prikaz u Laurentov red odredeni
su singularitetima funkcije
A. Razvoj od h i h na č Dl je Taylorov, pošto su obje funkcije
regularne na DI :
1 1 1 oo zn
h(z) = --=-2 = -2 --z = - L 2n+1'
Z 1 - 2  
1 oo
12(z) = 1 _ z = L zn .
n=O
Zato je
B. Funkcija h je regularna i na č {Izl < 2} i zato ć imati isti Taylo-
rov razvoj i na č D
2
• đ razvoj od J2 ć biti Laurentov, pošto
vrijedi (vidi prošli zadatak)
1 oo 1
J2(z) = 1 _ z = - L zn+1' Izl> 1.
n=O
Dobili smo
oo lOan
J(z) = - L Zll+1 - L 2:+
1
' z E D
2
·
n=O n=O
C. Na č D3 obje funkcije imaju Laurentov razvoj. Prikaz od h smo
ć izveli , a za ft vrijedi
1 1 1 oo 2
n
ft(z) = z _ 2 = :; . 1 _ = L zn+1'
z n=O
11.1. LAURENTOVI REDOVI 145
Dakle,
oo 1
J(z) = L:(2
n
- 1) zn+! , Z E D3 ·
n=O
O.
\ '
. (
Razvij funkciju J(z) = (z _l)l(z _ 2)
Zo , u č D, ako je
u Laurentov red oko č
I
!
3
A. Zo = -1, 2 E D;
3
B. Zo = 1, 2 E D.
/
RJEŠENJE. A. č D je vijenac đ singularitetima z = 1 i z = 2,
'sa središtem u Zo = -1 :
D = {z : 2 < Iz + 11 < 3}.
Funkciju rastavljamo u parcijalne razlomke:
f(z) = + _1_ , .
z -2 l- z
Na č D vrijediti ć ć razvoji:
1 1 1 1  
z -2=(z +1)-3=-3 ' z+l =-L...J 3
n
+!
1- -- n=O
3
jer je I z ; 1 I < 1 na D .
pošto je
1 1 1 1 oo 2
n
-l--- z = 2 - (1 + z) = --z -+-1 . ---=-2 - = - L (z +
1
_
2
_1 < 1 na D. Dakle,
z +l
1- -- n=O
z+l
oo 2n-1 oo (z + l)n
J(z) r=. - (z + l)n - 3n+1
B. U ovom č funkciju J razvijamo oko č Zo = 1 koja je njen sin-
gularitet . č D ć biti kružni vijenac (nutarnjeg polumjera r = O), sa
središtem u Zo i koji seže do drugog singularitet a z = 2 (slika 11.3):
D = {z : O < Iz - 11 < l}.
Kako vrijedi
1 1 oo
z _ 2 = -1- (z _ 1) = - 2::(z - l)n, za Iz - 11 < 1,
n=O
146 ll. LAURENTOVI REDOVI
to Laurentov red funkcije J u ovom č glasi
1 oo oo
J(Z) = -- - lt = - - l)n-l
z-IL..! L..!
n=O n=O
oo 1 oo
= -(z _1)-1 - _l)n-l = --- -lt.
L..! z-l L..!
n=l n=O
Slika 11.9. Z a primjene je najvažniji
č kad funkciju razvIjamo u red
u okolini č koja je
te /!lnkcije. Red ć konvergIrati na
vijencu do drugog singu/ari-
teta
Razvij u Laurentov red funkciju J(z) = z i , oko č Zo = i,
z
a u č D koje sadrži č -i .
RJEŠENJE. Kako je z = O singularitet funkcije f, to ć č D biti
vijenac (slika 11.4) .
D = {z : 1 < Iz - il < oo}.
V
"ed' J() (z - i) + 2i R ., . " 1/ 2 L d
rIJ 1 Z = 2 . astavIt cemo naJprtJe z u aurentov re ,
z
k
. t ć   l" 1 d ( 1)
OrIS e l se re aCljOm z2 = dz -; .
1 d{ -1 } d{ -1 l}
z2 = dz z - i + i = dz z - i . 1 + _i_.
z -
-+
I
i
I
11.1. LAURENTOVI REDOVI 147
D
t -i
Slika 11.4.
Zato je
J(z) = [(z-i)+2i]';
z
=   in(n + 1) + 2   in+l(n + 1)
(z - i)n+l (z - i)n+2
n=O n=O
1 oo (-1)nin(n+1) oo 2(-1)n-linn
= z - i + (z - i)n+1 + (z - i)n+1
1 oo (-1)n-lin(n-l) oo (-l)n-lin(n-l)
= z - i + 2: (z - i)n+1 = 2: (z - i)n+1 .
n=l n=O
Razvij u Laurentov red u okolini č Zo = O funkcije
A. J(z)=z2
e
l/z
j
B. J(z)=z2
s
in7l'z+1 .
. z
RJEŠENJE. A. Upotrebit ć Taylorov red za eksponencijalnu funkciju:
oo 1 (1)n oo 1
J(z) = z2 n! :; . = n!zn-2
1 oo 1
= z2 + Z + - + ""
2 n!zn-2
n=3
1 oo 1
= z2 + Z + '2 + 2: (n + 2)! zn'
n=l
B. Prije razvoja u red transformirat ć funkciju na č
J (z) = z2 sin ( 71' + = z2 sin ( -.;) = - z2 sin
148 ll. LAURENTOVI REDOVI
Maclaurinov red za funkciju sinus daje
oo . 1 () 2n+l
J(z) = _z2 (2n + l)!
oo (_1)n+l 7r2n+l
= (2n + l)! Z2n-l
oo (_1)n+17r2n+l
= -7iZ + (2n + l)! z2n-l .
Oba razvoja vrijede za s\"e č z i= D. Dakle, č konvergencije ovih
redova je prsten D = {z : D < Izl < oo} .
***
Ako funkciju razvijamo u red oko č Zo i na č koje ć tu
č tada ć govoriti da J razvijamo u (Laurentov) red u okolini č
Zo. Taj je č najvažniji za primjene. Ukoliko je Zo regularna č ta-
da ć red biti Taylorov i konvergirati na č {Iz - zoi < R} . Ukoliko
je pak Zo singularitet funkcije J, tada ć č konvergencije biti prsten
{D < Iz - zoi < R}, a red ć biti Laurentov s netrivijalnim glavnim dijelom. U
oba č je R udaljenost do prvog (neuklonjivog) singulariteta funkcije J.
11.6. Odredi glavni dio Laurentovog reda oko č Zo za funkciju
(z-1)3 e
iz
.
A. J(z) = (_ )2' Zo = -1; B. J(z) =   Zo = 1b;
'" + 1 z. +
z e
iz
1
C. J(z) = (z2+1)2 ' Zo=tj D. J(z) = sin7rz' zo=k, kEZ;
RJEŠENJE. A.
J(z) = (z + 1 - 2)3 = (z + 1)3 - 6(z + 1)2 + l2(z + 1) - 8 '
(z+l)2 (Z+1)2
-8 12
=( )2+---6+(Z+1).
z+l z+1
Ovo je Laurentov razvoj funkcije J oko č Zo = -1 . Vidimo da su mu glavni
i pravilni dio č Prva dva č predstavljaju glavni dio Laurentovog reda.
B. Napišimo funkciju u obliku
e
iz
1
J(z) = (z-ib)(z+ib) = z_ib<l'(z) .
/,
I
I

I
I
11.1. LAURENTOV) REDOV) 149
Funkcija ip je č u č Zo = ib i dade se razviti u okolini te č u
Taylorov red. Nas zanima samo prvi č tog Taylorovog reda!
ip(z) = ip(ib) + ip'(ib)(z - ib) + - ib)2 + ...
b 2
-b
= +al(z-ib)+a2(z-ib?+ ...
Sada imamo
j(z) = +a1(z-ib)+a2(z-ib)2+ .. .}
-b 1
·--·b+ a1 + a2 (z-ib)+ .. .
2t z - t
e-b 1
Glavni dio ima samo jedan č -2 'b . --'b '
t z - t
C. Kao u prošlom primjeru dobivamo
1 z e
iz
1
j(z ) = ( ')2 ( )2 = ( )2 ip(z).
Z -t z+i z-i
Kako je ip(i) = _     , ip'(i) =   , to slijedi
j(z ) = (z i)2 + 4
1
e(z - i) + a2(z - i)2 + .. . }
-i 1 1 1
=_. . +_ . _-. + ....
4e (Z-t)2 4e z-t
Ova dva č č glavni dio Laurentovog reda.
D.
(_l)k (_l)k
-- = -..,.:---'-----:"7' = --:--'--:--"-""':"'7'
sin-rrz sin(-rrz -7rk) sin-rr(z - k)
1
( _l)k
=
-rr2(z - k)3
-rr(z k) - 6 + ...
(_l)k 1 (_l)k
= -rr(z - k) . -rr2(Z - k)2 = -rr(z _ k) ip(z) .
1- 6 + .. .
Funkcija ip je č u okolini č Zo = k i vrijedi ip(k) = 1 . Zato ć
glavni dio Laurentovog reda funkcije j imati samo jedan č  
150 ll. LAURENTOVI REDOVI
l
ll. 7. Razvij u Lautetov red funkciju J(z) = oko č zo, u zadanim č
jima z -
A. zo = 0, lJ= {Izl < l}; B. Zo = O, D = {Izl> l};
c. zo = l, D= {O < Iz - 11 < 2}; D. zo = l, D = {Iz - II > 2};
E. Zo = 2, JJ= {l < Iz - 21 < 3}; F. Zo = l + i, ° E D.
11.8. Razvij ć &nkcije u Laurentov red oko zadime č i u zadanim č
l .
A. (z _ 2)(z -3)' Zo = O, Dl = {2 < Izl < 3}, D2 = {3 < Iz!};
z2 - z +3
B.   D1={1 .<lzl<2}, D2={2<lzl};
C; -2
1
D={O<lz-il<2};
z + l
l
D. (z2 _ 9)z2' za = l, D = {l < Iz - II < 2};
l
E. (z2 -1)(z2+4)' zo = O, 3 E D;
l 3
F. z(z -1)(z-2}' Zo = O, -7 E D.
11.9. Razvij ć u Laurentov red u okolini č Zo = O:
sin
2
z e
2
% - 1 l - cos(z2) .
A. -;J; B. C. zS
l + cos z e% sin z
D. z4 E. z(l _ z); F. l _ z
11.10. Razvij ć u Laurentov red u okolini zadane č Odredi č
konvergencije ddiiilenog reda.
A
2 · l l B' . loe z+l/% O
. z sm z -'1" =; • sIn z . sm -;, zo =; . e , zo = .
11.11. Odredi koja se đ ć funkcija dade razviti u Laurentov red u okolini zadane
č
A
. l
. sm -, zo =0;
z
D. Inz, Zo =0;
1
B.
sin1z
E. tgz, Zo = oo;
l
C. -.-1' zo = O;
SlD-
.z
F. z ,zo = oo;
sinz - 2
11.12. Odredi glavni dD Laurentovog reda u okolini č zo, za. funkcije
e
Z
+ l z - l
A. --, .. =0; B. - '-2-' Zo = O;
e
Z
- 1 sm z
(z2 + 1)2
C. z2 +4 ... = oo; D. ctg1l'Z, Zo = k E Z.
,.
12.
č i izolirani
singularitet i
151
Broj zo je č funkcije z >-> f( z) ako vrijedi f( zo) = O. Neka je
J č u okolini č Zo · Ako je zo njena č tada se J dade
prikazati u obliku
  = J'(zo)(z - zo) + 1"(:0) (z - zO)2 + . "
2.
= (z - zo) <p(z) (12.1)
gdje je <p ponovo č funkcija u okolini č Zo. Kažemo da je zo nul-
č kratnosti n (ili č n-tog reda), ako se J dade prikazati u obliku
J(z) = (z - Zo)n <p(z) (12.2)
pri č je <p č funkcija za koju vrijedi <p(zo) =f. O. Nužan i dovoljan
uvjet da bi Zo bila č kratnosti n jest da vrijedi
f(zo) = O, J'(zo) = O, . . . , J(n-l)(zo) = O, J(n)( zo) =f. O, (12.3)
jer tada Taylorov red funkcije J oko č Zo glasi
_ J(n)(zo) n J(n+l)(zo) n+l
J(z) - ,(z - zo) + ( )' (z - zo) + ...
n. n + 1 .
= (z - ZO)n <p(Z), <p(ZO) =f. o.

RJEŠENJE. Rješenja jednadžbe 1 - sin z = O su č od
,
Odredi č funkcije f(z) = 1 - sin z i njihove kratnosti.
J. sin z = 1
daje z = Arc sin 1 , tj.
Zk = -i Ln(i + Vl=12) = - i Ln i
= -i{ln Iii + i(argi + 2k1r)} = % + 2k1r, k E Z,
152 12. Č I IZOLIRANI SINGULARlTETI
(vidi Zadatak 4.7.c) . Odredimo krat nosti ovih nul č ć kriterij
(12.3) :
7r
1'(z) = - cos z, 1'(Zk) = - cos("2 + 2k7r) = O,
1"(z) = sin z, 1"(Zk) =   + 2k7r) = L
Stoga sve nul č imaju kratnost 2.
1 no. Odredi č funkcije
. 7 kratnosti
1.7
J(z) = . i njihove
e-l - z2/2 - sm z
RJEŠENJE. Zo = O je nul č brojnika, ali istovremeno i č nazivnika.
Stoga nije izvjesno da je ona č funkcije J. Rastavit ć funkciju u
nazivniku u Taylorov red (dovoljno je odrediti samo prvih nekoliko č
Naime, želimo funkciju J 'prikazati u obliku (12.2), da bismo provjerili da li je
Zo č i da bismo pri tom odredili njenu kratnost .
z2 ( 1.
2
z3 z4 )
e
Z
- 1 - "2 - sin z = 1 + z + "2 + "6 + 24 + .. .
_ l _ z; _ (z _ z; + 1z;0 _ . . . ) = z; + ;: + ...
Zato je
l
J( z) = Z4 . l l = Z4 cp(z) .
3' + 24
z
+.oo
Funkcija cp je č u č Zo = O i vrijedi cp(O) = 3 i- O. Zato je O
č kratnosti 4.
12.3. Neka je Zo č kratnosti n za funkciju J i č krat-
nosti m za funkciju g . Što je Zo za funkcije
A. J + g; B. J . g; C. J/g?
RJEŠENJE. Po uvjetima zadatka J i g posjeduju prikaze
J(z) = (z - zo)ncp(z), g(z) = (z - zo)m1/J(z),
pri č su cpi 1/J č u Zo i cp(zo) i- O, 1/J(zo) i- O.
A. Neka je p = min{n, m} . Tada imamo
J(z) + g(z) = (z - zo)P{(z - zot-Pcp(z) + (z - zor-
p
1/J(z)}
i odavde č da je Zo nul č kratnosti p, ukoliko je n i- m. Me-
đ u č n = m , kratnost može biti i ć pošto Zo može poništavati
i izraz u zagradi (koji može biti č i č jednak nuli) .
B. Sada je
J(z)g(z) = (z - zo)n+mcp(z)1/J(z)
12.2. IZOLIRANI SINGULARlTETI
te je Za č kratnosti n + m.
C; U ovom je č
I(z) = (z _ zot-m cp(z)
g(z) 1/1(z)
us
i Za je č kratngsti n - m, ukoliko je n > m. Ako je pak n m, tada
Za nije č
č Za u kojoj funkcija 1 nije č nazivamo singularitetom (sin-
gularnom č   funkcije I . Za je' izolirani singularitet, ukoliko postoji
okolina G č Za takva da je 1 č na G \ {za}, (tj , ukoliko ne postoji
niz singulariteta {zd koji konvergiraju prema za) . '
Izolirani singularitet može biti uklonjivi singularitet, pol ili bitni singulari-
tet .
Za je uklonjivi singularitet, ako postoji , i č je
r-
Co = lim I(z) .

Ako potom definiramo I(zo) := Co, č Za prestaje biti singularitet, tj. 1
postaje regularna u za. Nadalje, Za je uklonjivi singularitet ako i samo ako
Laurentov razvoj funkcije f oko č Zo ne sadrži glavni dio.
Za je pol funkcije f I ako je
-- lim I(z) = oo .
.1 .... .10
Da bi Za bio pol funkcije f, nužno je i dovoljno da Zo bude č funkcije
J f-+ 1/ f(z). zn je pol n-tog reda. ako je ujedno nul č kratnosti n za
funkciju Z f-+ 1/ f(z) prema tome, ze je pO) n tog ako i samo ako se
funkcija f može napisati u obliku .
I(z) = cp(z) . (12.4)
(z - zo)n
-
pri č je c,e Č 11 Ze i vrijedi '('(ze) # O
U tom č Laurentov red funkcije 1 u okolini č za glasi
oo
( )
C-n C-
n
+1 C-l ""' ( )k
f Z = ( ) + ( ) -1 + .. ; + --+ Ck Z - Za .
Z - Za n Z - Za n Z - Za k=O
(12.5)
. Tada
154 12. Ć I IZOLIRANI SINGULARlTETI
okolini bitnog singulariteta poprima za vrijednosti sve kompleksne brojeve (i to,
stoga, č mnogo puta), s izuzetkom možda jednog! (Picardov teorem.)
Nadalje, Zo je bitni sin ularitet ako i samo ako La. . '"
č Zo Ima es č glavni dio.
Gornju klasifikaciju možemo izraziti u obliku tablice:
singularitet
limz-+zo J(z)
glavni dio Laurentovog, reda
uklonjivi postoji i č je ne postoji
pol oo
č
bitni ne postoji č
7!
d eli singularitete i ispitaj njihov karakter
sin z -" z
( . J(z) = - j ."tJ. J( z} = -j
z tgz
/ el/Z - ·1 / 1
;C. J( z} = z-l j .JO' J(z} = sin{l/z} '
RJEŠENJE. A. Jedini singularitet je zo = O. Razvoj funkcije u Laurentov red /
u okolini ishodišta, glasi
l 1 oo z2n+1
J(z) = :.. sin z· = - 2) _l)n (2 1)1
z z n=O n + .
oo z2n z2
= l)-1)n{2n+l)! =1-"6+ '"
n=O
Laurentov red oko č O ne sadrži glavni dio, stoga je ta č uklonjivi sin-
gularitet. Vrijedi limz-+o J(z) = 1.
Do tog limesa možemo ć i s ć I'Hospitalovog pravila:
. . sin z . cos z
hm J{z) = lim - = hm - = 1.
z-+O z-+O Z z-+O 1
Dakako, primjenu ovog pravila na č limesa đ oblika kod funk-
cija kompleksne varijable tek treba opravdati. Vidi Zadatak 12.6.
B. Singularne č su br + 'TT /2 (u njima nije definirana funkcija tangens ) te
k7r (za koje je nazivnik jednak nuli te nije definiran razlomak).
lim z = lim cos z = O
z-+Ic7r+",/2 tg Z z-+k"'+7f/2 sm z
i ove su č uklonjivi singulariteti.
đ   O je uklonjivi singularitet, pošto je
l
· z li z 1
lm - = m - .- cos z = .
z-+O tg z z--+O sm z
12.2. IZOLIRANI SINGULARlTETI 155
č br , k i: O su nul č kratnosti l za funkciju si nus, stoga su to polovi
prvog reda za funkciju J.
C. Singularne č su Za = O i ZI = l. Prva je č bitni singularitet funkcije
e
l/z
- l, pošto vrijedi
el/z _ 1 = ! + _1_ + _1_ +" .
Z 2z2 6z
3
S druge strane, funkcije Z 1-+ _1_ je č u Za = O. Stoga je O bitni
. z--l
singularitet funkcije J. (Vidi i Zadatak 12.13).
č ZI je regularna č funkcije e
l /z
- l i pol prvog reda za funkciju
Z 1-+ _1_. Stoga je ona pol prvog reda funkcije J. Dakako, ovaj č
z-l
slijedi i po formuli (12.4) .
D. č Zk = , libI" k E Z su nul č kratnosti l za funkciju Z 1-+ sin l/z,
stoga su to polovi prvog reda č Za = O je singularitet, ali nije
izolirani!   singulariteta {z,.J konvergira prema Za. Stoga se, npr.
funkcija J ne da rastaviti u Laurentov red u okolini č Za (po potencijama
od z).
***
Karakter č oo za funkciju z>-+ J(z} jednak je, po definiciji, karakteru
č O za funkciju iI (z) := J( II z). Npr. č oo za funkciju Z >-+ e
Z
je
istog karaktera kao i č O za funkciju z >-+ e
l/z
(dakle, bitni singularitet ;
vidi ć zadatak) .
Prema tome, funkcija J je č u č oo ako ima prikaz
J(
)
C-I C-n
z =Ca+-+ ... +-+ ...
z zn
pri č ovaj red konvergira u č Izl > R. (To č predstavlja
okolinu č oo).
r:
.. Ispitaj pona .. u č oo ć funkcija
, /- smz ..,/ z o( z
. J(z) = ---;f; /' J(z} = tg z; ('. J( z ) = e ;
D. J(z) = z(e
l/z
- l) .
RJEŠENJE. A. Vrijedi
156 12. Č I IZOLIRANI SINGULARlTETI
č O je bitni singularitet ove funkcije. Zato je č oo bitni singularitet za
funkciju J. Red funkcije J u okolini č oo glasi
1 1 l 2
J(z) = "2 - -3
1
+ -5
1
z + .. .
z . .
i on konvergira č je z f; O.
B. č oo je singularitet. Naime, lim .. __
oo
Jez) ne postoji . Za niz Zle := br,
kQji teži ka oo, vrijedi J(ZIe) = oo te je lim J(ZIe) = oo, dok za niz zk :=  
koji đ teži ka oo, vrijedi lim J(zk) = O. đ č oo nije izo4rani
singularitet , pošto su č Zle polovi funkcije J i svaka okolina č oo sadrži
barem jednu (a s tim č mnogo!) takvih singulariteta. Vrijedi naime
Zle -+ oo i imamo niz singulariteta koji teže prema singularnoj č z = oo .
C. Pustimo da z teži ka oo po realnoj osi (prisjeti se da se kompleksan broj
oo nalazi sa obje strane realne osi!)
lim eX = +00, lim eX = O.
%-+00 %--00
Zato lim
z
__
oo
e
Z
ne postoji. Kako funkcija z ...... e
Z
nema singulariteta u č
nosti, č z = oo je njen izolirani singularitet, i to bitni.
Isti č možemo izvesti i iz oblika Laurentovog reda oko č O, za
funkciju h(z ) = J(1/z) = el/z, koji glasi
1 1
h(z) = 1 + + 2! . Z2 + . ...
Glavni dio ovog reda je č te je O bitni singularitet za h , dakle, oo
je bitni singularitet za J.
D. Sada je h(z) = (e
Z
-1)/z i vrijedi
l
· J () l' e
Z
- 1 l' z 1
. lm l z = lm -- = lm e = .
z-o z-O Z z-O
Zato je O uklonjivi singularitet funkcije h , te je oo uklonjivi singularitet za J .
Laurentov red funkcije J u okolini č oo glasi
12.6.
1 ' I
J(z) = 1 + 2! . z + 3! ' Z2 + . . .
Opravdaj primjenu L'Hospitalovog pravila: ako su funkcije J, g
regularne u č a EC, i ako je J(a) = g(a) = O, dokaži da
vrijedi :
lim J(z) = lim J'(z) .
z--a g(z) z--a g'(Z)
RJEŠENJE. Neka je a nul č kratnosti n za funkciju J, te kratnosti m za
funkciju g . Tada je a nul č kratnosti n-I za funkciju J' , te kratnosti
m - l za funkciju g', ć su tri č
12.2. IZOLIRANI SINGULARlTETI
l) n > m. Tada je
lim !(z) = lim !'(z) = O.
%-oa g(z) z-oa g'(z)
2) n < m. Tada je
, lim !(z) = lim J'(z) = ' 00.
z-oa g(z) z_a g'(z)
3) n = m . Sada funkcije! i g imaju prikaze
!(z) = (z - a)ncp(z), cp(a)::f. O,
g(z) = (z - a)n1/J(z), 1/J( a)::f. O.
Zato je
lim !(z) = lim cp(z) = cp(a).
z-oa g(z) z-a 1/;(z) 1/;(a)
S druge strane, vrijedi
te je
I'( z) = n(z -' at-Icp(z) + (z - atcp'(z).
g'( z) = n(z - a)n-l1/;(z) + (z - a)n1/;'(z) ,
lim I'(z) = lim cp(z) +   - a)cp'(z) = cp(a) .
z _a g'( z) z-a 1/;(z) +   - a)1/;'( z) 1/;( a)
Prema tome, tražena dva limesa se podudaraju.
151
Primijetimo još da, za razliku od situacije koja se javlja kod funkcija real-
nih varijabli , pri đ obliku funkcija kompleksne varijable, nije ć
l
. d l' . ! (z) t " li k .. t I' (z) t .. .
s ucaJ a lmes Izraza -( ) pos OJI, a mes voclJen a -( -) ne pos oJ1.
g Z g' Z
***
Po Picardovom teoremu, č funkcija poprima u svakoj okolini
nog singulariteta č mnogo puta kao svoju vrijednost svaki kompleksni
broj , s izuzetkom možda jednog.
12.7. Provjeri Pical-dov teorem za funkcije
A. !(z) = el/z; B. !(z) =
z
RJEŠENJE. A. Bitni singularitet je č z = O. Neka je w E e proizvoljan.
J ednadžba !(z) = e
l
/ % = w ima rješenje l/z = Lnw, tj .
1
Zle - "...--,,........,.--,------,:--:-
- ln Iwl + i(argw + 2k7r)'
Vidimo da vrijedi !(Zle) = w , č je w ::f. o. S druge strane, u svakoj okoli-
'ni č O nalazi se č mnogo č Zle, pošto vrijedi Zle -+ O kad
k-+oo .
158 1:l. Č I IZOLIRANI SINGULARITET!
B. Bitni singularitet il č z = O. Uzmimo ponovo proizvoljan W J C . Rje-
šenje jednadžbe sin IJz = W glasi l/z = Arc sin W = -i Ln i(w + w
2
- l) .
č Wl,2 = if. (za svaki w "" l dobivamo dvije č
vrijednosti drugog kGlijena). Sva rješenja jednadžbe su
1 1
Zle = -iLnwl,2 = -i[lnlwl,21 +i(argwl,2 + 2k7r)]
1
k E Z.
= + 2k7r - i ln IWl,21'
Kad k -+ oo, niz {_l teži ka O. Zato, u svakoj' dkolini bitnog singulariteta
z = O funkcija j{z) =sm poprima č   puta svaku kompleksnu
vrijednost w. z '
Isto se može rea za funkciju z 1-+ sin z i njen bitni singularitet oo. Za bilo
koji kompleksni broj • možemo ć kompleksni broj z s dovoljno velikim
modulom Izl tako da. -mjedi sin z = w .
12.8. Odredi č i ajihove kratnosti za funkcije
B. z3 sinzi C. (z - i) sh Zi
12.9. Odredi č zo :::; O za funkcije
2 2.
3
)
A. 2{ch z-l) - i B. z (e - 1 i
sh
2
z
D.-
z
1 - ch z
D.
z
12.10. Ispitaj karaktenincula.rne č zo = O i u č pola odredi njegov red:
1 shz
A. z2-2-2cosz' B. z-l+e-"
sin z
C. z _ shz
i
1 1
D. ----
e' -1 z
12.11. Odredi singularif* i njihov karakter za funkcije
'J:) 1 . z2 + z .
... '" z(z2 + 1)21 V zS + 2z4 + z3 '
D. z2 ctg Zi E. exp 1 z i
1 - cos z . 1
G. z + 'Tr ' H. sm z + 'Tr i
J. @
12.3. ZADACI ZA VJEŽBU 159
12.12. Odredi singularitete i njihov karakter , za funkcije
Z3
B.
z-2
C.
1- e
Z
A.
1+ z6; z{z2 + 9)3 ; 2 + e
z
;
l
_E.
l 2
D. exp{z - -); ctg z - - ; F. ctg z - - ;
z z z
G.
l l
H.
. l l
I.
sh z
ctg- --; Sin - +-'
z - sh z;
z z
z z2'
J.
l
exp{tg -);
z
K.
l
exp{ctg -).
z
12.13. Ako je za pol (ili bitni singularitet) funkcije 1 te regularna č   funkcije 9,
9{ZO) #- O, dokaži da je za pol (odnosno bitni singularitet) za funkciju z >-+
l{z)9{Z).
12.14. Odredi karakter č z(') za svaku od grana zadane š   č funkcije
. z
A. I{z) = ..;z-::l' za = 2;
1- z-l
1
B. I{z) = 1- Vz' Zo = 1;
C. I{z) = sin l r:: ' za = l ;
1- yZ
D. I{z) = ctg l +1.jZ ' Zo = l;
l
E. I{z) = .jZ _ Vz' zo = 1.
160
13.
Rezidutim.
č ostataka
č funkcije f u č Zo . est koeficij ent e-l
redtil funkcije t oko č e Zo. lsemo
Res( t, zg) .- e l
(13.1)
Po formuli (11.4) slijedi
ResU, zo) = -!-: fr j( z) dz
_1rl
(13.2)
gdje je integral uzet po proizvoljnoj zatvorenoj Jordanovoj krivulji orijentira-
noj u pozitivIlom smjeru, koja ć singularitet Zo (i niti jedan drugi osim
njega). Formulu (13.2) ne koristimo pri č reziduuma, ć naprotiv, za
č krivuljnih integrala.
Ako je Zo uklonjiv.i singularitet ili regularna č tada glavni dio Lau-
rentovog razvoja funkcije. j č Zo ne- postoji , te..je i ResU, zo) = O.
Ako je Zg bitni singularitet, reziduum nalazimo č razvojem funkcije u
F Laurentov red u okolini sin ulariteta. U l č   u oIa možemo a ć   i
o Je
Zo : pol n tog reda,
1 d
n
-
1
.
ResU, zo) = (v 1)1 dz
n
-
1
{ (z - zot f(z) }.
Specijalno, ako je
Zo : pol prvog reda,
-
U tom se č  
, pri č je
že ć i ovako:
--
ResU, zo) =
g(zo)
ResU, zo) = h'(zo)'
. (13.4)
=
(13.5)
I
13.1. REZIDUUM Ć FUNKCIJE 161
č reziduume funkcija u njihovim singularitetima:

sin z sin z
• f(z) = 3 ' 2 2 ; /"""" f(z) = ( )3 ;
z - Z Z-7I'
VO ctgz 1
/' • J(z) = (z + 1)2; Y f(z) = Z4 _ z2 '
RJEŠENJE. A. Vrijedi
sini
f(z) = z2'(% _ 2)
i jedini singulariteti su č ZI = O i Z2 = 2 (ne č ć   zasad, č oo).
Kako je ZI nul č kratnosti 1 za funkciju sinus, to je ZI pol prvog reda (a
ne drugog!) za funkciju J, baš kao i č Z2 . Po formuli (13.4),
R (J )
l ' sin Z l' sin zlI
es . ,O =!1mz· 2( 2)= 1m--·--
2
=--·
% ..... 0 Z Z - z-o Z Z - 2
Drugi reziduum dobivamo na isti č Res(f,2) = (sin 2)/4 .
B. Jedini singularitet je č z = 71'. Kako je ona ujedno i nul č kratnosti
1 za brojnik, to je z = 71' pol drugog reda. Po (13.3) slijedi
1 ,d ( 2 sin z )
Res(f'7I') = ( )' hm -d (z - 71') ( )3
2 - 1 . Z-1r Z Z - 71'
= lim ( sin z ) = lim (z - 71') cos Z - sin z
Z""'1r dz z - 71' Z""'1r (z - 71')2
= lim -(z -7I')sinz = O.
Z-1r 2(z - 71')
Pri č limesa koristili smo L'Hospitalovo pravilo. Bilo bi jednostavnije
riješiti zadatak ć razvoj u Laurentov red oko singularitet a z = 71' :
sinz sin(z-7I') -1 { (z-7I')3}
J(z) = (z-7I')3 =- (z-7I')3 = (z-7I')3 (z-7I')- 3! + ...
1 1 (Z_7I')2
= (z - 71')2 + 3! - 5! + ...
i kako je e_l = O, to je i Res(f' 71') = O.
Primijetimo još da bismo lakše došli do traženog rezultata da smo pogrešno
. odredili red pola: ako za z = 71' kažemo da je pol ć reda, tada po (13.3)
imamo:
Res(f,7I') = -2
1
, lim dd
2
2
{sin z} = lim {- sin z} = O.
• %""'1r Z 2 %""'1r
Pogreška ove vrste vodi uvijek na č rezultat, vidi Zadatak 13.21.
C. Vrijedi f(z) = . Ct
SZ
1)2 i J ima polove: -1 , pol drugog reda, te k7l',
sm z z + .
k E Z, polovi prvog reda. Vrijedi
d { 2 ctg Z } -1-1
Res(f, -1) = lim -d (z + 1) ( )2 = lim -'-2- == - ' -2- '
z ..... -l Z ·z + 1 %--1 sm z sm 1
162 13. REZIDUUM. Č OSTATAKA
Reziduum U č h č po (13.5):
cos z
(z + 1)2 1
ResU, h) = (sin z)' = (h + 1)2'
D. Singulariteti rac::ionalne funkcije su polovi, to su nul č nazivnika. Dakle,
singulariteti su: 0, pol drugog reda, te 1, -1, polovi prvog reda.
. 1 1
ResU, 1) =   -1) z2(z + l)(z -1) = 'i"
ResU, -1) = lim (z + 1) 2( \( 1) = --2
1
,
z--+-1 z Z + 1 z-
ResU, O) = lim {Z2 . 1 } = lim -2z = O.
z-o dz z2(z - l)(z + 1) z ..... o (z2 - 1)2
č reziduume funkcija u njihovim singularitetima:
;C;J(z) = zn 1 j J(z) = (z: l)n j
I. J(z) = ( 1 ) j p( J(z) = Z4 sin! .
(.. zz+ln / z
RJEŠENJE. A. Singulariteti su č nazivnika:
zn - 1 = ° ==> Zlo = tYi = e
2k1fi
/
n
, k = 0,1, ... , n-l.
To su polovi prvog reda. Zato je, po (13.5)
ResU, Zlo) = (zn l)' Iz= ... = n
1 1 2k1fi/n
= n . e2kwi(n-l)/n = fi e
B. č z = -1 je pol n-tog reda. Po formuli (13.3), za n> 1 slijedi
1 d
n
-
1
{ l}
ResU, -1) = { )1 lim -d -1 (Z + lt ( 1) = O.
n-l . .. --l zn Z + n
Rezultat je č ako č da je
1
J(z) = (z + l)n
\
upravo Laurentov razvoj funkcije J oko singularitet a -1, te on ne sadrži č
s potencijom (z + 1)-1 .
13.1. REZmUUM Č FUNKCIJE 163
C. Imamo dva singularitet a: O, pol prvog reda, te. -1, pol n- tog reda.
Res(f, O) = lim z · ( 1 ) = l ,
z-o z z + 1 n
1 d
n
-
I
{ l}
Res(f, -1) = ( l)' lim -d -I (z + l)n ( 1)
. 11 - .• --1 zn Z Z + n .
1 d
n
-
l
1
= lim ---
(n - l)! z--l dz
n
-
l
z
= 1 lim (-1){-2)' '' {-n+l) =-1.
(n - l)! .--1 zn
Do istog rezultata možemo ć ć Laurentm'og razYoja funkcije J, oko
č z = -1 :
1 1 1 -1
J{z) = (z + l)n = (z + l)n 1 - (z + l)
-1 2
=( ) [l+(z+l)+(z+l) + ... ]
z + 1 n ' .
-1 -1 -l
= ( ) + ( ) 1 + ... + -- -1 - (z + l) - .. .
Z + 1 n Z + 1 n- Z + l
te je Cl = Res(f, -1) = -1 .
D. Singularitet (bitni) je č z = O. Stoga funkciju moramo razviti u Lau-
rentov red u okolini ishodišta:
()
4. 1 4{ 1 ll}
J z = z sm - = z - - -'-3 + -,-5 - .. .
z z 3. z S. z
3 Z 1 1
=z -'+-'--13+'"
3. 5.z 7.z
Vidimo da. je Res(f, O) = e-l =  
5.
***
Ako je č a pol prvog reda funkcije J, i a.ko je cp č u č a,
ta.da. vrijedi
Specijalno,
Res{cp(z)J(z), a) = cp(a) . Res(f(z), a) .,
Res( cp(z) ,a) = cp(a).
z-a
(13.6)
(13.7)
164
13.3.   č reziduum u č
cos 3z)
/' s-in z(sin z - z)'
13. REZIDUUM. Č OSTATAKA
z = O za funkcij e
z n-l
B. --o
si nn z
RJEŠENJ E. A. č z = O je č krat nosti 3 za brojnik, te č
kratnosti 4 za nazivnik, dakle, pol prvog reda. Reziduum ć naj lakše izr a-
č ako iskoristim,o nekoliko prvih č Maclaurinovog reda:
9z
2
81 z
4
z{ 1-cos 3z ) z (1-1+
2
-2'4+" ' )
=
sin z(sin z - z) z3 z3
(z - 6 + oo .)(z - 6 + oo . - z)
9 81z
2
=
---+.oo 1 1
2 24 . . _ = cp( z) . _.
z2 1 Z2 Z z
(1 - 6 + . oo)( -6 + 120 - oo .)
Zato je, po (13.7)
, O) = cp( O) = = -27.
B. z = O je pol prvog reda, a funkcija se može napisati u obliku
Z,,-l zn- l 1
sinn z = zn(l- z2/6 + .. . )n = cp(z):;
te j e = cp(O) = l.
z
13.4.
l/z
  č reziduum u ishodištu, za funkciju j( z) = _e_o
l- z
RJEŠENJE. č O je bitni singularitet funkcije j . Razvijmo j u Laurentov
red oko ishodišta:
1 1 1 1 1 )( . 2 3
j (z) = (1 + - + --; . 2' + --; . 3' + .. . 1 + z + z + z + ... ).
z 2. z 3. z .
Da bismo odredili Res(j, O), potreban nam je samo koeficijent uz 1iz, koji
ć dobiti množenjem ovih dvaju redova:
1 1 1
Ll = 1 + --; + --; + ... + ,. + .. . = e-L
2. 3. n.
Zato je Res(j, O) = e-l .
***
13.1. REZIDUUM Č FUNKCIJE 165
Reziduum funkcije J u č oo definira .se formulom
Res(f, oo) := - f J(z) dz (13.8)
Izl=R
pn cemu je R dovoljno velik da kružnica Izl = R ć sve singularitete
funkcije J u kompleksnoj ravnini C. (Takva kružnica postoji ukoliko je oo
izolirani singulari tet .)
Ova formula ima za posljedicu da je reziduum funkcije J u 60 suprotan
po predznaku zbroju reziduuma te funkcije u svim singularitetima u C (pod
pretpostavkom da ih je č mnogo).
Reziduum u č oo može biti č od nule, č i onda kada je oo
regularna č funkcije J. Formula (13.8) nikad ne služi za č rezidu-
uma, ć koristimo, kao i kod singulariteta u č prikaz funkcije preko
Laurentovog reda. Ako za Izl> R vrijedi prikaz
(13.9)
n=-oo
tada je
Res(f, oo) = -Cl ' (13.10)
ć dva mogu biti korisna pri č reziduuma u besko-
č ako je J regularna u č oo, tada vrijedi
Res(f, oo) = lim z(f(oo) - J(z». (13.11)
z ..... oo
Ako pak definiramo novu funkciju h na č h (z) = J( l/z), pri č je h
regularna u č O, tada vrijedi
13.5.
Res(f,oo) =   (13.12)
č reziduum u č oo
yr z2 - z+ 1
/A. J(z) = z3-2z+1;
/ . 1
C. J(z) = zsm --j
z+l
za funkcije
Z2 - z-l
B. J(z) = z2+
z
-1;
D. J(z) = sin _z_o
z+l
RJEŠENJE. A. č oo je regularna č pošto vrijedi lim
z
.....
oo
J(z) = O.
Po formuli (13.11) imamo
• (Z2 - Z + 1 )
Res(f, oo) = lim z - 3 = -1.
z"'" oo z - 2z + 1 .
B. č oo je ponovo regularna č (pošto je O regularna za funkciju h (z) =
f( l/z»· Provjerimo to i iskoristimo formulu (13.12) za č reziduuma:
1 1
1 - - - - 1 1 - z - z2
h(z)=J(-)= z1
2
f
z-l + z - z2 '
z2 +:; - 1
166 13. REZIDUUM. Č OSTATAKA
i O je regularna za ft . Nadalje,
ResU, oo) = - I{ (O) = 2.
C. Jedini singularitet (u č   je č z = -1 . Zato ć reziduum u
č oo č ć formulu
ResU, oo) = - ResU, -1)
(vidi zadatak 13.21) . Kako je
[
1 1 . . ]
I(z) = [(z + 1) - lj z + 1 - 3! (z + 1)3 + . . .
1 1 1
-1---- + -
- z + 1 3!(z + 1)2 3!(z + 1)3 ...
to je ResU, -1) = -1 i ResU, oo) = 1.
D. č -1 je jedini singularitet u č za funkciju I, no situacija je
sada upravo obrnuta od one u prošlom primjeru. Reziduum u č oo ć
č lakše od onog u č -1, jer je oo regularna č funkcije I.
Vrijedi
1 . l/z . 1
ft (z) = 1 ( -) = sm 1/ = sm -1 -
z z +1 +z
te imamo
, 1 -1"
ResU, oo) = - I{(O) = - cos -- . ( )2 = cos 1.
1 + z 1 + z .. =0
Stoga je npr. ResU, -1) = - cos 1. Izvedi ovaj rezultat direktno!
13.6.
***
Odredi reziduume za svaku od č grana ć višez-
č funkcija, u č č
1 z+l
A. I(z) = VZ=I ,z=2; B. I(z) 6 . L (1 )' z=O.
z-l - 1 n +z
RJEŠF;NJF;. A. Funkcija 1 ima dvije grane, ft za koju vrijedi V'I = 1 i h,
za koju je V'I = -1 . Za prvu je č z = 2 singularitet, jer je
1
(
2) _ 1 , = 1
1 - +v"Z=l-1 .. =2 O
a za drugu je regularna č
l , 1
12(2) = -v"Z=l- l .. =2 = -'2
13.2. Č OSTATAKA 167
(predznak ispred korijena sugerira na koji se č č poj edine grane) . Da
bismo odredili reziduum za granu JI , mor amo znati karakter singularne č
Napišimo JI u obliku
l
JI( z) = /Z=-I - l
.;:z=l + l .;:z=l + l
.;:z=l+1 - z -2
i vidimo da je z = 2 pol prvog reda. Zato je, po formuli (13.5)
.;:z=l + II
ResUl, 2) = l = 2.
z=2
B. Grane logaritamske funkcije definirane su sa
Ln(k) z = ln Izl + i(arg z + 2kir), k E Z.
č z = O je singularitet samo za funkciju z >-+ Ln(3) z jer za nju vrijedi
Imamo
Ln(3)(1 + z)lz=o = Ln(3)(1) = 6iTi .
[67ri - Ln(l + z)]' = __ 1_
l+z
i zato je z = O nul č prvog reda za nazivnik (jer nije č derivacije) ,
te je ona pol prvog reda funfcije f . Zato
\
ResU, O) =
z + l
l
l + z z=o
= -1.
Primjenu reziduUlJla na č krivuljnih integrala funkcija kompleksne
varijable ć ć Cauchyjev teorem:
Ako je funkcija f č na č G, osim u č broju izo-
liranih singulariteta ZI,"" Zn, i ako zatvorena krivulja e e G ć te
singularitete, tada vrijedi
1 f(z) dz = 27ri t ResU, Zk). (13 .13)
e k=l
Integrira se u pozitivnom smjeru obilaska po krivulji c .
Ako krivulja e ć i č oo, ona se č singularitetima
u č   č i onda kad je f č u oo (pošto i tada može biti
Res(f,oo)::/= O) .
168
13.7.
,' "
.- , .... ;
13. REZIDUUM. Ć OSTATAKA
č integral
A.   C={z:lz-11=1};
Je l + z
BI" r dz C = {z : I z + l - i I = 2} .
./' Je (z + 1)2(z2 + l) ,
RJEŠENJE. A. F\ulkcija J(z) = _1-4 ima č singulariteta: Zk =/ n,
l+z V v
k = 1, 2,3, 4. To su, redom, ZI = J2(1 + i)/2, Z2 = -12(-1 + i)/2, Z3 =
-I2( -l - i)/2, Z4 = -12(1 - i)/2 i svi su oni polovi prvog reda. Krivulja integ-
racije ć č ZI i Z4 (slika l3.l.a) . Zato je
1= r = 2'Tri{ResU, ZI) + ResU, Z4)}
Je l + z
= 2r.i { 4 \ I + 4 \ I } = [:3 + z13 ] .
Z z=z, Z z=z, l 4
Ovaj zbroj lakše č ako prikažemo ZI i Z4 u obliku ZI = e
i1r
/
4
, Z4 =
e-
i1r
/
4
. Tada je
I
1fi (-3i"/4 3;1r /4 ) 'Tri 2 3'Tr 'Tri
= - e + e = - cos - = - -.
2 24-12
B. Podintegralna funkcija ima singularitete ZI = -l , pol drugog reda, te
Z2 = i, z3 = -i, polove prvog reda. Krivulja integracije ć č ZI
i Z2 (slika l3.l.b) Kako je
d 1 -2z l
ResU, -l) = dz z2 + l = (z2 + 1)2 = 2
ResU, i) = lim ( )!( ')=(' 1)22 ' =--4
1
z ..... , Z + 1 Z + 2 2 + 1 2
to vrijedi
1= 21fi{ ResU, -l) + ResU, i) } =
. . I a)
b) I
(I
,
>"
Slika 13.1.
/;,
13.2. RACUN OSTATAKA
13.8. č integral
,I..
1.'.
: .'
A. r z2 sin dz , e = {z : Izl = l};
Je z
r _z_ e
1
/
z
dz , e = {z : Izl = 2} .
/' J
e
z+1
169
RJEŠENJE. A. Funkcija f ima samo jedan singularitet, u č ZI = O, i to je
bitni singularitet . Vrijedi
2 . 1 2(1 1 1 ) 1 1
f(z) = Z sm z = z Z - 3' z3 + 5' z5 - . . . = z - 6z + 120z3 - . ..
te je ResU, O) = Cl = - 1/6 . Stoga je i
r z2 sin dz = 27l'i ResU, O) = _ 7l'i.
Je z · 3
B. Dva su singulariteta, ZI = O, bitni singularitet, te Z2 = -1, pol prvog reda.
Oba su ć krivuljom C . Da bismo odredili ResU, O), moramo funk-
ciju rastaviti u Laurentov red, č   moramo odrediti samo koeficijent C-l u
tom razvoju:
_ z l/z":' ( 2 3 4 1 1 1
f( z)- --e - z-z +z -z + ... )(1+-+-
12
+-
1
-
3
+" ,)
z + 1 z 2.z 3.z
= ... + ( - + - . .. ) + ...
z 2. 3. 4.
Dakle, ResU,O) = C-l = (1-1 + fr - ir + tr - .. . ) = e-l.
" z e
l
/
z
I
ResU, -1) = -1- z=-l = _e-
1
i stoga je zbroj reziduuma unutar krivulje e, a samim tim i integral po krivulji
e , jednak nuli.

RJEŠENJE.
integracije.
č jntegral r -?- dz, po krivulji e = {z : Izl = 2} .
/' Je z -1
Funkcija ima č singularitet a i svi se nalaze unutar č
Stoga je jednostavnije ć na integraciju po vanjskom č
1= r J(z) dz = - r J(z) dz
le+ ' Je-
gdje je c+ pozitivno, a C- negativno orijentirana krivulja C . Krivulja C- ne
ć niti jedan singularitet, ali ć č z = oo , u kojoj je funkcija
regularna. Vrijedi, po formuli (13.11)
Z3
ResU, oo) = lim -z -4-- = -1
z __ oo z-l
i stoga je I = -hi ResU, oo) = 27l'i.
)
110 13. REZIDUUM. Č OSTATAKA
Neka je j č funkcija i neka je z = a njena č n-tog reda.
Tada j ima oblik j (Z) = (Z - a) n cp{ Z) , pri č je cp anali č u okolini č
a i cp{a) i= O. Zato je
f'{z) = _n_ + cp'{z) =: + g{z)
j (z) z - a cp{ z) z - a
i g je č u okolini č
f'{z). .. d'
a. Dakle, z = a je pol prvog reda funkcije
j{z) l VrIje l
j'{z)
Res{ j{z) ,a) = n.
č ako je z = b pol m-tog reda funkcije j, tada vrijedi
f'(z)
Res( j(z) ,b) = -m.
(13.14)
(13.15)
Neka je sada r pozitivno orijentirana zatvorena Jordanova krivulja (kontura)
koja đ č G. Pretpostavimo da je j č na č D
koje sadrži G, osim možda u č mnogo č koje smiju biti samo nje-
ni polovi. (Za takvu funkciju kažemo da je meromorfna) . Tada po (13.14) ,
(13.15) vrijedi
1 (f'(z)
27l'i Jr j(z) dz = NU, G) - PU, G)
(13.16)
gdje je NU, G) broj č funkcije j u č G , uzetih s pripadnim
kratnostima, PU, G) broj polova funkcije j u č G 1 uzetih s pripadnim
redovima.
Formulu (13.16) koristimo pri đ broja č   đ polova)
funkcije j . Pri tom integral s lijeve strane ne možemo č primjenom teo-
rema o reziduuima, pošto reziduum znamo odrediti samo u poznatim č
Slika 13. 2. Promjenu argumenta arg(f) đ tako da preslikama krivuljll r
funkcijom f u w- ravninu. Na slici su nacrtane slike krivulj!! r pri preslikavanju dvjema
funkcijama f . Kod prve je arg(f) = O, a kod druge arg(!) = 471'   č w dva
puta je obiila oko ishodiita)
. I
13.3. PRINCIP ARGUMENTA. ROUCHEOV TEOREM
171
a nama su te č nepoznate   č i njihov broj). Taj se integral može iskazati
ć formule
l
arg(j) = N(j, G) - P(j, G)
.
(13.17)
koju nazivamo princip argumenta. Th je arg(f) promjena argumenta funk-
cije f duž krivulje r .
.
13.10. Odredi broj rješenja jednadžbe z7 -2z-5 = O u desnoj poluravnini
{Rez:> O}.
RJEŠENJE. Kako polinom nema singulariteta, to je po principu argumenta broj
č polinoma Q(z) = Z7 - 2z - 5 unutar konture r jednak
l
N =  
Za konturu r ć izabrati polukružnicu u .desnoj poluravnini
r = {z : Izl = R, Rez> O}
dovoljno velikog polumjera R tako da ć sve korijene u desnoj polurav-
nini . Kontura r sastoji se od polukružnice CR i odreska s = [Ri , -Rij (slika
13.3.a). Imamo
arg Q( z) = arg Z7 (1 - 2. -
z6 z7
= 7 arg z + arg (l - 26 - 5
7
) ,
. z z
Kad z đ ž CR, tada mu se argument ć za stoga je
promjena argumenta funkcije J duž luka CR :
arg Q(z) = h + arg (1 - z2
6
- :7) --4 h kad R --4 oo.
!:J. , - -lt

Slika 13.3.
Odredimo još promjenu argumenta duž segmenta [Ri, -RiJ. 1\1 je z = it,
t E [R, -RJ. đ
Q(z) = (it? - 2(it) - 5 = -5 + i( -t1 - 2t)
Kad č z opiše segment s = [Ri, -RiJ, tada w = Q(z) opiše pravac s·
u = -5, v = _t
7
- 2t.
172
13. REZIDUUM. Č OSTATAKA
(slika l3.3.b). Pri tom se njen argument smanji sa 'Tr . Zato 6.Q(z) = -'Tr.
č dobivamo
1 1
iV = -6
r
Q(z ) = -' 6r. = 3,
27r 2'Tr
tj . zadana jednadžba ima tri korijena u desnoj poluravnini.
***
J edna od posljedica principa argumenta je ć rezultat.
Roucheov teorem. Neka kontura r đ č G i neka su funkcije
J i g mer0morfne na č D :J G , bez polova na r . Ako vrijedi
IJ(z) - g( z)1 < If( z) 1. "<Iz E r
tada je
N(j, G) - P(j, G) = N(g , G) - P(g, G) .
Specijalno, ako su J i g cijele funkcije, tada se broj njihovih č u
č G podudara   č ć im kratnosti ).
13.11. Odredi broj č polinoma P(z) = z8 - 6z
6
- z3 + 2 unutar
jedini kruga {I z I < l} .
RJEŠENJE. Izaberimo funkciju J( z) = -6z
6
. Tada za z sa konture r = {Izl =
l} vrijedi
lJ(z)1 = 61z16 = 6,
lJ( z) - P(z)1 = 1- zS - z3 + 21 Izl
s
+ Izl3 + 2 = 4
te je lJ( z) - P(z )1 < If(z)l. Po Roucl1eovom teoremu, polinom P ima unutar
č kruga jednak broj č kao i polinom J(z) = -6z
6
, dakle, šest
č
13.12. Pokaži da jednadžba et - A = z, >. > 1 ima unutar č kruga
{I zl < l} samo jedan korijen. Pokaži da je on realan i pozitivan.
RJEŠENJE. č sada J(z) = -z, g(z) = et-A - z . Na kružnici Izl = 1
vrijedi ocjena If(z)-g(z)1 < IJ(z)1 jer je tu lJ(z)1 = I-zi = l , te, za z = x+iy,
IJ(z') - g(z)1 = lez->'I = leX-A. eiYI = eX-A < 1
jer je -1 x 1, >. > 1 te stoga x - ). < O.
Po Roucheovom teoremu, funkcija g(z) ima samo jednu nul č unutar
č kruga. Kako je pri tom ispunjeno g(O) > O, g(l) < O a vrijednost
g( z ) je za realne z đ realna, to je ta nul č pozitivni realni broj .
13.4. ZADACI ZA VJEŽBU 173
13.13. Dokaži da za č broj r < 1 polinom
Pn(z) = 1+ 2z + 3z
2
+ ... + nzn-l
za dovoljno veliki n nema   č unutar kruga Izl < r.
RJEŠENJE. Prikažimo polinom u obliku
d (zn+l - 1)
Pn(z) = -d ' .
z z - l
K k
I I
1
. {zn+l - l} k . ka f k '" 1 'r '
a o za z < mz 1 onverglra un CIJl --, unllormno na
z- l-z
kompaktu Izl 1, to ć po Weierstrassovom teoremu i niz derivacija {Pn(Z)}
konvergirati uniformno ka derivaciji (1 z)2 . Stavimo f(z) = (1 z)2 . Zbog
uniformne konvergencije vrijedi
(Vc> O)(3no E N) : n no =:} max IPn(z) - f(z)1 < c.
JzJ=r
Izaberimo sada c := min I ( 1 )21. Tada je za svaki n no ispunjeno
JzJ=r 1 - z
IPn(z) - f(z)1 < c If(z)l, č je Izl = r.
Po Roucheovom teoremu č da funkcije Pn (z) i J(z) imaju jednak
broj   č unutar kruga Izl < r, dakle niti jednu, pošto je f svuda č
od nule.
13. 14. Odredi reziduume u svim singularitetima ć funkcija
z2 + z + 1 . B 1 . 1
A. z2(z + 1) , '/ (z2 + 1)' C. z _ z3;
z2 z2
D. --4; E.
1+z
(1+z)3;
z+2
G. (z + 1)2(z _ 1)3;
1 + z8 .
H. z4(z2 +4)'
1 + z2n
J. ).
zn(z - 2
1
F. (z2+1)3'
z2n
I. ,
(z - l)n
13.15. Odredi reziduume u svim singularitetima. ć funkcija.
1 - cos z e
3
% - 1
A. z 3(z _ 1)' B. -z-3-;
D 1 E . 1
. sin z' . sm 1 _ z;
G. z4 sin _1_. H. _._1_;
z - 2' sm(l/z)
J
. 1 1
. sm - --.
z z
174 13. REZIDUUM. Č OSTATAKA
13.16. Odredi reziduum u č za funkcije
1 z4 + l
A. z4(z+1); B. z6+l;
C.
21f
Z cos ;;
cos z . . 1
D. (z4-1)2 ; E.
F.
sin z
(z2+1)2 '
č reziduum u ishodištu, za funkcije
A.
l - cos z
B.
.'+1/.'
z3(z-3);
e ; C.
z3
(e' - l - z)2'
D.
zn-3
E.
sin 2z - 2 sin z
-n-'
z sin z (l - CDU) , tg z
F.
t.gz - z
(l - cosz)2'
13.18. Dokaži da je
:rC l) oo ()2n+l l
Res(e! z+ž ,O)= L n!(n+l}!'
n=O.
xE R.
č reziduume ć š č funkcija za svaku granu koja je anali-
č u nekoj okolini č zo (osim možda u samoj toj č  
z-2 z
A. J(z) = 3 + v'fO=Z' Zo = l; B. J(z) = VIf=Z! + l' zo = O;
z-l l
C. J(z} = Ln --, zo = oo; D. I(z} = Lnzsin --, zo = l;
z+l z-l
E. J(z) = .j(z - a}(z - b), zo = oo.
13.20. Neka funkcije <p i 1/1 imaju u č zo nulu reda m . Dokaži da je tada
Res(<P(z) . _1_ zo) = <p(m)(zo)'
1/1(z) z-zo' 1/1(m)(zo),
Res (<p(Z) . l zo) __ 1_ <p(m) (zo) [<p(m+l) (zo) _ 1/1(m+l) (zo)]
1/1(z) (z - zo)2' - m + l 1/1(m)(zo) <p(m) (zo) 1/1(m) (zo) .
13.21. Neka je zo pol reda n za funkciju J i m > n. Dokaži da vrijedi
l d
m
-
1
{ }
Res(f, zo) = ( }I lim -d -l (z - zo}m J(z) .
m - l . '-'0 zm
13.22. Neka je funkcija <p č u č a, i neka. funkcija J ima. u č a pol
n-tog reda.. Ako glavni dio Laurentovog reda. funkcije J oko č a glasi
C-I + ... + C-n
Z - a (z - a)n
pokaži da. je tada
I ",(n-l)(a)
Res(",(z)J(z) , a) = C_l",(a) + c_2<P (a) + ... . + e-n (n _ l)! .
Izvedi odavde formulu (13.6)
č Res( ,a) ako je č a: A. nul č krat nosti n za funkciju J,
B. pol reda n za funkciju J.
13.4. ZADACI ZA VJEŽBU 175
č Res (cp(Z) j«:1 ,a) ako je a regularna č funkcije cp , te za funkciju
f A. nul č reda m.JJl.-. pol reda m.
13.25. Neka su ZI," " Zn E C svi singulariteti (u č č funkcije f .
Dokaži da vrijedi
n
Res(J, oo) ::: - 2::= Res(J, Zk)'
1:=1
13.26 . . Dokaži da za parnu funkciju vrijedi Res(J, O) ::: Res(J, oo) ::: O.
***
13.27.Izracunaj integrale   ć po navedenim krivuljama u pozitivnom smjeru):
A. r ( ·)t )2' C::: {z : Iz + 21 ::: 2};
Je Z - 2 z + 1
1
sin1l'z
B. -2--dz, C::: {z : Izl::: 2};
e z - z
[
e%dz
C. -4--3 ' C::: {z: Izl::: 2};
e z . + ;
[
e2% dz .
D. -3-,C:::{z : lz-ll:::l}i
e z -1
1
e%dz
E. 4 2 ,C:::{z : lz-il:::l};
e z + 2z + 1
F. --,C:::{z : lzl:::2}.
"'1 Z tg1l'z
e z - ' 1
č intehale
A. r sin _1_ dz, C::: {z : Iz - 11::: l} ;
Je z-l
B. r sin _z_ dz, C::: {z ; Izl::: 2} i
Je z + 1
,[ . z+l _ . _ .
C. Z sm --1 dz, C - {z . Izl- 2},
e z-
D. Ic tg(nz)dz, C::: {z : Izl::: 11'} .
13.29.Izracunaj integrale
A. r 4(:z ) C::: {z : Izl::: 2} ;
Je z z - 16
B. Ic (z _ _ 1) , C::: {z : Izl = 2};
C. Ic   _ 2) , C::: {z : Izl::: 2}i
r z5 dz
D. Jez6_l,C:::{z : lzl:::2}.
1T8
13. REZIDUUM. RACUN OSTATAI(A
č Integra1t!
A. Ic .I 1 ella az, C = {.I : l.zl = 2};
B. Ic 2 + + 3) , C = {z : l.zl = 2,5};
c.l Vz(+ldz, C={z:lzl=2};
D. r ln z-l   C = {z : Izl = 2}.
Je .1+1
***
13.31. Odredi broj č u desnoj poluravnini za ć polinome
A . .1
3
-2.1-5; B. z5+
5z
4_
5
;
C. z12 - .1+1; D. z4 + 2z
3
+ 3z
2
+ z + 2;
13.32. Odredi broj č polinoma P(z) = zS + 5z - 1 A. unutar kruga Izl < 1;
B. u prstenu 1 < Izl < 2 .
13.33. Odredi broj č zadanih polinoma u zadanim č
A. z7 - 5z
4
+ z2 - 2, {Izl < l}; B. z3 + Z + l, {Izl < 1/2};
C. 4.14 - 29.1
2
+ 25, {2 < Izl < 3} ; D . .1
4
- z3 - 4.1 + 1 = O, {l < Izl < 2}.
13.34. Odredi broj rješenja zadanih jednadžbi u zadanim č
A. z2 - cosz = O, {Izl < 2}; B. chz = .1
2
- 4.1, {Izl < l} ;
C • .1
4
- sinz = O, {Izl < 71'}; D. e
Z
- 4z
n
+ 1 = O, {Izl < l}.
13.35. Pokaži , ć Roucbeov teorem, osnovni stavak algebre: polinom stupnja n
ima č n č   č ć njihove kratnosti .
13.36. Dokaži da jednadžba z = >. - e
Z
, >. > 1 ima u desnoj poluravnini jedinstveni
korijen (koji je pri tom realan broj) .
13.37. Dokaži da polinom Pn(Z) = QZn + Z + l, n 1 ima za svaki Q E C barem jedan
korijen unutar kruga {Izl 2} .
13.38. Dokaži da za r < 71'/2 polinom
2 z2n
Pn(Z) = 1- ;! + ... + (-lt (2n)!
za dovoljno veliki n nema č unutar kruga 1.1"1 l' .
13.39. Dokaži da za svaki R> O polinom
.1
2
zn
Pn(Z) = 1 + z + 2T + . , . + n!
za dovoljno veliki n nema č unutar kruga Izl R.
14.
č
realnih integrala
177
Neke đ i neprave realne integrale možemo č tako da se pod-
integralna funkcija č proširi na kompleksno č a zatim primjeni
teorem oreziduumu.
Promotrimo najprije integrale oblika
1
21<
1= R(cost, sin t)dt
- o
(14.1)
gdje je R racionalna definirana za svaki t iz intervala [0,271'). Uvedimo
supstitucije
z = e
it
, dz = ieitdt = iz dt,
1 · . 1 1
cos t = _(e't + e-'t) = -(z + -),
2 2 z
l '
t
' t 1 1
sin t = ---:(e' - e-' ) = ---:(z - -).
. 2t 2t z
Kad t prolazi segmentom [0,271'), z opisuje č kružnicu u kompleksnoj
ravnini. Prelaskom na integraciju po kompleksnoj varijabli, dobivamo
1= J      
2 z 2t z tz
IZ,I=1
= J F(z) dz = 271'i L Res(F, Zk),
Izl=1 Iz.I<1
(14.3)
gdje se suma uz}ma po svim singularitetima funkcije Funutar č kruga.
178 14. RACUNANJE REALNIH INTEGRALA
č I = f211" dt. .
Jo 2 + sm t
RJEŠENJE. O d R()
1 ...
v je je x, y = --. supstltuclJa
2+y .
z = e
it
daje, po formu-
li (14.2): .
I = J 1 . . dz = J 2dz
2 + .!.(z _!) iz z2 + 4iz - l'
1%1=1 2i Z 1%1=1
Podintegralna funkcija ima singularitete u č . .
ZI = i( + J3), Z2 = i( -2 - /3)
i io su polovi prvog reda. Samo ZI leži unutar č kružnice.
Res(F, zd = lim 2 (z _ ZI) = _2_ =
%--+%1 (z - ZI)(Z - Z2) ZI - Z2 l/3
Dakle, I = 21ri \, =
iv3 v3
14/
1
211" . dt .
č integral I = (1 2 t 2)2 ' (O < a < 1).
o - acos + a
Š Primjenom supstitucije Z = e
it
dobivamo
J (   r
1%\=1 1 - + a
2
= J (z - az
2
+ a
2
z)2 = -i J [az
2
- (a
2
: l)z + aJ2 dz. ·
1%\=1 \%\=1
Singulariteti podintegra1ne funkcije su
1
ZI = a, Z2 = a'
i to su polovi drugog reda. Zbog uvjeta O < a < 1, samo ZI leži unutar
č kruga.
14.2. Il TIP INTEGRAL A
179
Neprave integrale oblika
1: J(x)dx
(14.4)
možemo u I)ekim č       č   primjenom   č   ostataka. Pretposta-
vimo da je funkcija J definirana na č   realnoj osi, te da se može     č
proširiti na gornju poluravninu, do funkcije z f-+ J(z), pri č ova funkcija
ima najviše   č mnogo singulariteta ZI, Z2, ... , Zn U gornjoj poluravnini
{Imz>O}. .
Da bismo   č   integral (14.3) promotrit ć integral po zatvorenoj
krivulji rR koja se sastoji od intervala [-R, Rl te polukružnice CR (slika 14.1),
a R je izabran tako da r R   ć   sve singularitete funkcije J koji leže u
gornjoj poluravnini {Im z > O} . Tada, po teoremu o reziduumu, vrijedi
J
R J(x}dx + 1 J(z)dz = 21l'i L: Res(f, Zle)
-R CR Im Zk>O
za sve dovoljno velike R. Pustimo da R teži u oo. Ako je pri tom ispunjeno
tada ć vrijediti
( J( Z )dz --+ O kad R --+ oo,
J
Cn
JOO J(x}dx = 21l'i L: Res(f; Zle) .
-oo Im Zk >O
/
Slika 14.1. Krivulja rR mora
biti dovoljno velika da obuhvati
sve singularitet e funkcije f u
gornjoj poluravnini
·R
(14.5)
(14.6)
R
Jordanova lema daje jednostavan kriterij ć kojeg možemo osigurati
(14.5) . Iskazati ć je u nešto ć obliku nego što' nam je ovog trenutka
potrebno:
180 14. Č REALNIH INTEGRALA
Jordanova lema. Neka je
max IJ(z)1 M(R) .
zEen
(1) Ako R· M(R) -+ O kad R -+ oo , tada vrijedi
,
r J(z )dz -+ O kad R -+ oo.
Jen
(2) Ako M(R) -+ O kad R -+ oo, tada za svaki a > O vrijedi
r J(z)eiOZdz -+ O kad R -+ oo.
Jen
***
Neka je J racionalna funkcija,
J(
)
= Pn(x)
X Qm(x) '
Ako je n m - 2 (tj . stupanj brojnika je za barem dva manji od stupnja
nazivnika), tada je ispunjen uvjet (1) Jordanove leme i stoga vrijedi
J
OO Pn(x) . ( Pn(z) )
_ Qm(X) dx =   L Res Qm(Z) , Zk
oo lm z. >O
pri č reziduurne č po singularitetima (nul č funkcije Qm)
koji leže u gornjoj poluravnini. (PO pretpostavci Qm nema nul č na realnoj
osi .)
1
00 dx
č integral I = (2 )2 .
o X + 1
1
Funkcija J(x) = (2 )2 je parna, zato je
x + 1
RJEŠENJE.
1--
1 Joo dx
- 2 -oo (X2 + 1)2 .
č produljenje funkcije J na cijelu kompleksnu ravninu je funkcija koju
ć č istim slovom, definirana sa
1
J(Z) = (z2 + 1)2
Ona je č svuda osim u č ZI = i, Z2 = -i koje su polovi drugog
reda.
Provjerimo uvjet (1) Jordanove leme. Na kružnici CR (tj . za z E CR)
vrijedi Izl = R i
1 1 1
1!(z)1 = l(z2 + 1)21 = Iz2 + 112 (lzl2 - 1)2
1 .
= (R2 _ 1)2 = M(R),
14.3. 111 TIP INTEGRALA
R
te je R · M(R) = (R2 _ 1)2 -+ O kad R -+ oo. Dakle, vrijedi (14.5) :
I = [: I(x)dx = 7ri Res(f, i)
. r d {( ')2 1 ' }
= 7rt dz z - t (z2 + 1)2
' li -2 -27ri 7r
= 7rt m - -
z-i (z + i)3 - """'8i3 - 4'
Integrale oblika
[: I(x) cos ox dx, [: I(x) sin ox dx, (o> O)
svodimo na oblik
181
(14.7)
(14.8)
i rj ešavamo poput prethodnih u tipu II. Za krivulju integracije biramo ponovo
onu sa slike 14.1. Za dovoljno veliki R ć vrijediti
R .
J l(x)eiQ'Z dx + 1 l(z)e
iQ
'4,z = 27ri L Res(f( z)e
iQZ
, Zle).
-R CR Imzk > O
Ako pri tom vrijedi
max I/(z)1 M(R),
ZECR
M(R) -+ O kad R -+ oo,
tada su ispunjeni uvjeti (2) Jordanove leme i integral po krivulji CR težiti ć
ka nuli, te ć imati
JOO l(x)eiQ'Zdx = 27ri L     Zle)
-oo Imzk>O
(14.9)
gdje je F(z) := l(z)e
iQZ
, a Z/c su svi singulariteti funkcije 1 u gornjoj polurav-
nini. (Još uvijek pretpostavljamo da 1 nema singulariteta na realnoj osi.)

/
1 .4. č
14. Č REALNIH INTEGRALA
J
OO cosx .
2"/;2 dx, (b > O) .
-oo X +
RJEŠENJE. Vrijedi
J
OO ei:z:
I=Re
-oo x +
Stavimo I{z) = Z2 b
2
. Singulariteti ove funkcije su Z1 = bi, Z2 = -bi, t9 su
polovi prvog reda, od kojih se Z1 nalazi u gornjoj poluravnini. Na krivulji CR
{gdje je Izl = R} vrijedi
l l
max I/{z)1 = max -+ O
Izl=R Izl=R Iz
2
+ b
2
1 R2 - b
2
kad R -+ oo. Zato vrijedi (14.8):
J
oo . 2
ei
:Z: b
2
dx = 21l'i Res{F, bi} = 21l'i I .= e-b.
-oo X + Z z=b,
Stoga je i I = e-b .
r
č {OO x sin x dx .
Jo . x
2
+ 1
RJEŠENJE. Vrijedi
1 Joo X ei:z:
I = - Im -2-- dx .
2 -oo x + l
Stavimo ponovo I(z} = -2
z
. Jedini singularitet ove funkcije u gornjoj polu-
z + 1
ravnini je č Z1 = i , pol prvog reda. Nadalje, imamo
max I/{z}1 = max Izl _R_ -+ O
Izl=R Izl=R Iz
2
+ 11 R2 - l
kad R -+ oo, i vrijedi ponovo {14.8}:
1
00 ei:z: dx = 21l'i Res (   i)
-oo x + l z +
. z e
iz
I . -1
=21l'l{ 2 1)' .=1l'le.
z + z=,
č imamo
I=!Im 1l'i
2 e 2e
***
14.3. III TIP INTEGRALA
183
Zaobilaženje singulariteta.
Dozvolimo sada da funkcija j ima singularitete na realnoj osi . Da bi pos-
tojala glavna vrijednost nepravog integrala j(x)dx, ti singulariteti moraju
biti č polovi prvog reda, i u tom se č glavna vrijednost integrala
č na č
fOO j(x)dx = 27ri L ResU, Zle) + 7ri L ResU, Zle) .
-oo • . Im Zk >0 lm Zk=O
(14.10)
Do ove formule dolazimo ć krivulju integracije kao na slici 14.2. Tu su
singulariteti na realnoj osi   đ   integriranjem po polukružnicama "tr
proizvoljno malog polumjera r. Za dovoljno veliki R i dovoljno maleni r vri-
jedi
Ir j(z)dz = 27ri L ResU, Zle),
r Im Zk >0
a krivulja integracije r sastoji se od polukružnice CR, dijelova realne osi unutar
intervala [-R, Rl i polukružnica "tr koje zaobilaze singularitete na realnoj osi.
Slika 1.4.2 . . Velika polukružni.
ca ć sve smgularitete
funkcije u gornjoj poluravnini,
a male polukruzmce obilaze po-
love kOJi se nalaze na realnoj
OS$
o •
-R
Pretpostavljamo da po CR teži u nulu kad R -> oo.
R
Neka je sada Zo E R 'pol prvog reda. Da bismo dokazali (14.10) , dovoljno
je pokazati da vrijedi
lim 1 j(z)dz = -7ri ResU, zo).
r-O
"Ir
'"
Napišimo funkciju j u obliku
jez) = + CO + elez - ZO) + ... = + <p(z)
Z - Zo Z - Zo
gdje je <p č funkcija u okolini č Zo . Zato je
1 j(z)dz = C-I 1 Z + 1 <p(z)dz.
o
l)
184 14. Č REALNIH INTEGRALA
Kako je
I
I
<p(z )dz I max 1<p(z)l·l ds = max 1<p(z)1 . TIr -+ O kad r -+ O
"'Ir z E "'Ir "'Ir JzJ=r
to je
14.6.
RJEŠENJE.
Zato,
jer je
1
= 10 ri ei",: d<p = -iTI,
"fr Z - Zo 7f re'''':
lim 1 J(z)dz = -e_liTI = -i7l'Res(f,zo) .
r-O
"'Ir
č integrale
A. {OO sin x dx;
Jo x
A. Stavimo J(z) =
eiz
z
1
00 sin ax
B. (2 b
2
) dx, a , b> O.
. o x x +
Po Jordanovoj lemi, JeR J(z )dz -+ O.
1
00 sin x 1 foc
- dx = -Im J(x)dx
o x 2_
00
l . 71'
= i
lm
[7I't ResU, O)] = 2'
eiz I
Res(f, O) = - = 1.
1 z=O
taz
B. Stavimo J(z) =   + b
2
) . č ZI = O, Z2,3 = ±bi su polovi prvog reda.
Kako je
I z(z2 b2) I R(R2
1
_ b2) -+ O kad R -+ oo,
to su ispunjeni uvjeti Jordanove leme.
Po formuli (14.10) imamo
l: J(z )dz = 271'i ResU, bi) + 71'i ResU, O) .
č daje
. . (z - bi)e
iaz
e-
ab
ResU, bt) = lim. ( b' )( L:) = - 2b
2
'
z--+bl Z Z - t Z + w
Z e
iaz
1
ResU, O) = lim (2 b2) = b
2
'
z--+O Z Z +
14.3, III TIP INTEGRALA 185
Dakle,
-..,,---.,..,. dx = -Im dx
1
00 sin ax 1;00 eia:z:
o x(x
2
+ b
2
) 2 -oo x(x
2
+ b
2
)
1 ,_e-
ab
, 1 71' -ab
= 2'Im [27l't2b'2 + 7l't b21 = 2b
2
(1 - e ),
14.7.
(OO sin
2
ax
č integral I = Jo x
2
(x
2
+ b
2
) dx , a, b> O,
RJEŠENJE, Primijetimo najprije da je integral č   podintegralna funkcija
ima limes u nuli jednak a
2
/b
2
, Da bismo č vrijednost ovog integrala,
uvedirno funkciju
Tada vrijedi
sin( az) e
iaz
I(z) = z2(z2 + b2)'
1 ;00
I = -Im I(z)dz,
2 -oo
č ZI = O je pol prvog reda za funkciju I, baš kao i č +bi, -bi,
Reziduum funkcije u tim č je (provjeri!)
a
ResU, O) = b
2
'
R
(I
b
' ) _ sh(ab) e-ab
es ,t - -2b
3
đ   ovog puta nije č da integral Ic J(z)dz teži k nuli kad
R -+ oo, Naime, funkcija sinus nije č na ž CR, štoviše, ne
postoji konstanta M za koju bi vrijedilo
I
sin(az) I M
z2(z2 + b
2
) < '
Da bismo mogli primjeniti\Jordanovu lemu, potrebno je neznatno transformirati
podintegralnu funkciju, na oblik
sin( az )e
iaz
_ (e
jaz
- e-jaz )e
iaz
_ e
2jaz
1
z2(z2 + b
2
) - 2iz
2
(z2 + b
2
) - 2iz
2
(Z2 + b
2
) 2iz
2
(z2 + b
2

Na svaki od ova dva pribrojnika može se primjeniti Jordanova lema. Zato je
I = Im {27l'i ResU, bi) + 7l'i ResU, O)}
[
sh(ab)e-
ab
a] '7l'a 71' -2ab
= 71' -2b
3
+ 2b
2
= 2b
2
- 4b
3
(1 - e ).
186 14.   Č   REALNIH JNTEGRALA
Promatramo integrale oblika
I = ( JO J(x) dx, O < cr < 1,
Jo xa
(14.11)
gdje je J racionalna funkcija bez singulariteta na pozitivnom dijelu realne osi.
Da bi integral konvergirao, moramo pretpostaviti da je stupanj brojnika manji
od stupnja nazivnika. Taj uvjet osigurava postojanje konstante M takve da
vrijedi
M
IJ(z)1 Izim'
za svaki dovoljno veliki Izl, pri č je m 1 .
  č produljenje podintegralne funkcije
F(z) = J(z)
za
je funkcija koja ima samo č broj polova ZI," " Zn (koji ne leže na pozi-
tivnoj osi) , č oo je nul č barem prvog r.eda, a č Z = O je singularitet
funkcije J. F je š č funkcija. Napravimo razrez duž pozitivnog dijela
realne osi i promatrajmo granu funkcije F koja je č na č
D = {z : O < arg z < 21l'} (kompleksna ravnina s razrezom duž pozitivnog dijela
realne osi) . Kako vrijedi
za = Izla eia(arg z+2h), k = O, ±1, ±2, .. .
to ć odabrati granu funkcije z - za za k = O. Za nju je
Put integracije biramo kao na slici 14.3:
CR : kružnica z = Rei '!', O < <p < 21l', koja ć sve singularitete ZI,
... ,Zn ;
cr : kružnica z = rei'!' , O < <p < 21l' dovoljno malog polumjera da ne sadrži
niti jedan singularitet; .
Ll : interval fr , Rl "s gornje strane" realne osi. Vrijednost funkcije F na
Ll dobivamo limesom funkcijskih vrijednosti F( z ) kad z -+ x, tako
da Imz > O. Tadaje arg z > O i vrijedi .
L
2
: interval [R, rl "s donje strane" realne osi. Vrijednost funkcije F na L2
dobivamo limesom vrijednosti F( z) kad z -+ ·x, Im z < O, pri č
arg z teži ka 21l' . Tada je
14.4. IV TIP INTEGRALA 187
Dakle,
rR J(x) dx+ r J(z) dz + r J(x) dx + j J(z) dz
Jr xa JeR Za JRXae2al1f c. Za
. L J(z)
= 21Tt Res(--, Zi).
Za
z;ED
o
R
I
Slika 14.3.
Ocijenirno integrale po kružnicama:
I r J(:) dzl r IJ(?lldzl
JeR Z JeR Izl
r M. _1_ ds = r
21f
!::!..- . _1_ Rd
'" JeR Izim Izla Jo Rm Ra <p
2M1T
= Rm+a-l --+ O kad R --+ oo.
Za po maloj kružnici dobivamo ocjenu
·11.   dzl 1.   1. :: r d<p
= K r
1
-
a
21T --+ O, kad r --+ O.
(14.12)
Th smo iskoristili č da je funkcija J đ (konstantom K) na okolini
č O. '
Pustimo u relaciji (14.12) da r --+ O, R --+ oo :
1
00 J(x) 1 10 J(x) . J(z)
-- dx + --o -- dx = 2n Res(-- ; z;),
xa e
21fla
xa L....J za
O OO z;ED
i odavde
1
00 J(x) d = 21Ti L R (J(z) .)
x 2 . es , ZI .
xa 1 - e- 1I'Ia za
O
(14.13)
188
14. Č REALNIH INTEGRALA
14.8. č integral (JO J::.(dX ) .
Jo yX x+1
RJEŠENJE. Funkcija f(x) = ispunjava uvjete: č z = oo je   č
prvog reda, singularitet z = -1 nije na pozitivnom dijelu realne osi. Po (14.13)
slijedi, za o = :
1
00 ' dx 27ri . 1
-=----,- = . Res( -1)
o JX(x + 1) 1 --.: e-
21r
;·t vf.Z(z + 1)'
_ 27ri lim ( z + 1 )
- 1 - e-
1r
; z--l vf.Z(z + 1)
27ri 1 27ri 1
= ' --=- ' -=11'
1- (-1) A 2 i .
Promatramo integrale oblika
1= 1
00
f(x) ln x dx ,
(14.14)
pn cemu je f racionalna funkcija. Da bi ovaj nepravi integral konvergirao,
moramo zahtijevati da f nema polove na pozitivnom dijelu realne osi, te da je
stupanj polinoma u nazivniku barem za dva ć od stupnja polinoma u brojniku.
Uvedimo ć funkciju
F(z) = f(z)(ln z?
i izaberimo glavnu vrijednost ln z = ln Izl + i arg z za granu logaritamske funk-
cije. č integracije biramo ponovo kao na slici 14.3.
S gornje strane realne osi vrijedi ln z --+ ln x , jer arg z --+ O. S donje strane
je pak ln z --+ ln x + 27ri ,jer arg z --+ 211' . Funkcija F je č u č
D = {z : O < arg z < 27r} , osim u č broju izoliranih singulari.teta Zl,
..• ,Zn : polova koji ne leže na pozitivnom dijelu realne osi. Uzmimo dovoljno
veliki R i dovoljno maleni r da krivulja integracije ć sve te
R r '
1
f(x)(ln x? dx + r F(z)dz + r f(x)(ln x + 27ri?dx
r Jen JR
+ 1 F(z )dz = 27ri L Res(F(z) , zi)
Cr z;ED
Kad R --+ oo i r --+ O, integrali po kružnicama š č
1
00
f(x )(In x)2 dx + 10 f(x )(ln x + 21ri)2 dx = 21ri L Res(F(z), zi)
o oo z ' ED
. J
14.5. V TIP INTEGRALA 189
i odavde
-4ni foo f(x)11lxdx+4n21°O f(x) dx = 2ni L Res(F(z),Zj).
h o
Prema tome, vrijedi
1
00
f(x)lnxdx= Res(f(z)(lnz)2, zj)}.
o
(14.15)
14.9. I
. . al I 1
00
ln x d
č mtegr = ( )3 X.
o 1 + x
RJEŠENJE. Funkcija f(x) = (1: x)3 ima samo jedan singularitet: x = -1,
pol ć reda, i ispunjava tražene uvjete za integrale tipa V. Po (14.15) imamo
I =   -1 ) }.
(
(ln z)2 ) 1 . d
2
{ (ln Z)2 3 }
Res (1 + z)3' -1 = 2! dz2 (1 + z)3 (1 + z)
= lim .i{2Inz .
2 % ..... -1 dz Z
= lim ln z . } = 1 - ni .
z ..... -1 z2 z2
Zato je
fOO ln xl . 1
Jo ":""(1-+---'x)C7
3
dx = -'2
Re
(l -7rt) = -'2'
190 14. Č REALNIH INTEGRALA
14.10.
J
OO ea", 71'
Pokaži daje --dx = -.-, (O < a < l).
-oo 1 + e'" sma7l'
RJEŠENJE. Integrirati ć funkciju
e
a
%
j(z) =--
1+ e
Z
duž konture r, pravokutnika na slici.
Na odresku Ll je z = x, x E [-R, R],
zato je
-R
l o L, R
I
1 J
R ea",
j(z)dz = --dx.
Ll -R 1 + e'"
Slika 14.4.
Naodresku L2 je z = R+iy, yE [0,271']
i vrijedi
II
1
11
2" ea(R+iy) 1
j(z)dz = R+i idy
Ll o l + e y
1
2" eaR eaR
-R--dy=
O e -l e-
kad R -+ oo, pošto je O < a < 1 .
Analogno, na L4 je z = - R + iy, y E [271', O) i vrijedi ocjena
l
-aR R(l-a)
I
j(z)dzl e -R 271' = e R l 271' -+ O
L. l - e e -
kadR-+oo .
Na odresku L3 je z = x + 271'i, x E [+R, -R). Zato
1 J
-R ea(",+2"i) J-
R
eU
j(z)dz = +2 . dx = e
2
"ai --dx.
LJ R l + e'"   R 1 + e'"
Funkcija J ima singularitete Zk = 71'i + 3k7l'i, od kojih se samo Zo = 71'i
nalazi unutar konture r. Vrijedi
ResU, 71'i) = _ea,,; .
Stoga je
fr J(z)dz = -271'ie
a
".i.
Razbijmo kon turu r na odreske L{, L2, L
3
, L4 i pustimo da R -+ oo :
14.6. RAZNI PRIMJERI
191
Odavde
14.11.
  Č integral I = (OO dx
, Jo 1 + xn
RJEŠENJE. Nekci. je funkcija J definirana sa J(z) = _1_ . Integrirati ć
. l + zn
tu funkciju po zatvorenoj krivulji fR koja se sastoji od dijelova zraka arg z = O,
arg z = 2: ' te luka kružnice CR koji ih spaja (slika 14.5).
Singulariteti funkcije J su polovi prvog
reda: rješenja jednadžbe zn = -l, dakle,
{
: Tr + 2k1r}
Zk = exp t n '
gdje je k = Oi, ... , n -l . Samo se singulari-
tet Zo = e
'
1</ nalazi u č đ
krivuljom integracije. Zato vrijedi, za svaki
R> l ,
( J(z)dz = 27riRes(j,zo)
Jr
R
Slika 14.5.
R
. 1 I . 1 , e i1< / n
= 27rl = 27rl . . = -27rt--.
n· zn-l n · e'1<-·1</n n
z;=.zo
Dovedimo u vezu integral po krivulji fR sa č integralom I . Na
krivulji arg z = O vrijedi z = x i x se mijenja u granicama od O do R. Na
krivulji arg z = 2: vrijedi
gdje smo ponovo č Izl = x, x E [O, Rl . Zato je
dz = e
27ri
/
n
dx, zn = xn e
2
1<i = xn .
Pri tom se x mijenja od R do O, zbog smjera integracije po ovoj zraci. Integral
po dijelu luka CR teži ka 'nuli kad R teži ka oo . Kako taj rezultat ne slijedi
direktno po Jordanovoj lemi, napraviti ć potrebnu ocjenu. Za svaki z E CR
vrijedi Izl = R i
I
{ J(z)dzl { I n l llldz
l
{ I Inl_ Idzl
J
CR
J
CIt
z + JC
R
Z l
= _1_ { ds = _1_ R 27r -+ O kad R -+ oo.
Rn - 1 J Cit Rn - 1 n
192 14. Č REALNIH INTEGRALA
Dakle, vrijedi
fr
dz iR dx 1 dz 10 e
21'i
/
n
dx
--- --+ --+
r
R
1 + zn - O 1 + xn CR 1 + zn R 1 + xn.
= fR   e
21'i
/
n
) + f
JO 1 + xn JC
R
1 + zn
e
i1r
/
n
= 211'i ResU, zo) = -211'i-- .
n
U č prijelazu R --+ oo dobivamo
211'i e
1ri
/
n
211'i 1
I = - - . ----:--:-:- = - - . -""'7"';"'--':"';-
11 1 - e
21'i
/
n
11 e-
1ri
/
n
- e
1ri
/
n
211'i 1 11'
= - - . -----:::;' = --11'- .
n _ 2i sin .: n sin -
n n
14.12. č Fresnelove integrale
lt = 1
00
cos(x2)dx , 12 = 1
00
sin(x2)dx,
. ,. d . r
OO
,,' d .,fi
znaJuCl a Je JO e- x = 2 '
RJEŠENJE. Za ć funkciju ć uzeti I(z) := e-z' , a za konturu r rub
kružnog č polumjera R , s kutom od 11'/4 , kao na slici 14.6:
o
LJ
Slika 14.6.
R
Na pojedinim krivuljama koje đ ovu konturu, vrijedi
L1 .. . z = x, x E [O,R],
CR ... z = Rei.." cp E
L
- il'/4 E [R O]
2 . .. z-re ,r ,.
Kako je funkcija 1 cijela funkcija, to vrijedi fr I(z)dz = o:
14.7. ZADACI ZA VJEŽBU 193
đ dobivamo:
1R 11</\-R2(Cos2CP+iain2CP)RieiCPdCP_ei1</41R e-
ir2
dr=O. (14.16)
Ocijenimo drugi integral . N a .intervalu O cp 'Tr / 4 vrijedi ocjena
cos 2cp 1 - 4cp/'Tr , pošto se graf funkcije cos 2cp nalazi iznad pravca đ
č A(O, 1), B( O) (nacrtaj sliku!) . Zato je
111< /\-R2(coS 2cp+i sin 2cp) Rie
icp
dCPI R 11</4 le-
R
,2 cos 2cp+i sin 2cp Id:p
R 11</4 exp{ _R2 (1 - ;) } dcp = Re-
R2
. 4;2 . exp{ R2 . ;}
= (e
R2
' _1) =   e-
R2
)
4R 4R
i ovaj izraz teži k nuli kad R -+ oo. Relacija (14.16) sada daje, nakon prelaska
R-+oo ,
1
00
e-:t
2
dx -   (+ i 1
00
(cos(r2) - i sin(r
2
)) dr = O.
Uvrstimo poznatu vrijednost prvog integral a i odijelimo realni od imaginarnog
dijela u ovoj relaciji. Dobivamo
..J2 ' {OO   + ..J2 1
00
sin(x
2
)dx =
2 Jo 2 Jo 2
..J2 {OO . ..J2 {OO
- "2 Jo cos(x
2
)dx - "2 Jo sin(x
2
)dx = O
i odavde slijedi lt = 12 = Ji.
14.13. č integrale
1
2" dt
A. ,
O 5 - 4 cos t
1
2" C082 t
C.
O 13+12cost
1
2" dt
B. ;
O 5+3cost
-1
2
" cos· t
D. 2 dt .
O 1 + sin t
č integrale
1
2" dt
A. , (a> l);
O a+cost
1
2" dt
B. ( . b )2' (a > b > O);
O a+ cost
1
2" cos2 t
C. ' . 2 dt, (O < a < l);
O 1 - aSin t 1
2" dt
D. (b 2 )2' (a > O, b> O) .
O a+cost
194 14. Č REALNIH INTEGRALA
    č integrale za
-1 < a < 1
A.
dz
1 - 2a cos z + a
2
;
B.
11< cosl z
_1< 1 - 2a cos z + a
2
'
c.
cos nz d
z'
1- 2acosx +a
2
'
D.
SID nz d
1'" .
_'" 1- 2a cos z + a2 z.
    č integrale ( n E N)
A. eCos :z: cos (nz - sinz)dx; 11<
B.
COl Z •
_1< e cos(smx) cosnxdx.
-1<
    č integrale
A.
1
00
x
2
- x - 2
dx"
-oo x4 + 10x
2
+ 9 '
B.
1
00
x
2
dz
-oo (z2 + 1)(x
2
+ 4)'
C.
1
00
xdx
-oo (z2 + 4x + 13)2 '
D.
1
00
x
2
dx
-oo x4 + 6x
2
+ 25 ;
E.
1
00
x
2
+ 1.
-oo x4 + l '
F.
1
00
z4 + 1
-oo z6 + l'
    č integrale (a > O, b > O)
A.
10
00
x
2
dx
B.
1
00
x'ldx
(x2 + a
2
)2 ' O (x
2
+a
2
)3;
C.
1
00
x
6
dz
D.
1
00
dx
(z4 + a
4
)2' ,
O (x
2
+ a
2
)(z2 + b
2
) ;
E.
1
00
dz
F.
1
00
dx
(z 2 + a
2
)(z 2 + b
2
)2 ;
O (z2 + a2)n' n E N.
14.19. č integrale
A.
1
00
zcosz d
x '
-oo z2 - 2z + 10 '
B.
1
00
zsinz d

-oo x
2
- 2z + 10 '
c.
1
00
(z - 1) cou dz'
-oo z2 - 2x + 2 '
D.
1
00
(z + l) sin 2x dz'
-00 z2 + 2z + 2 '
E.
1
00
(z - 1) cos 2z dz'
-oo z2 - 4z + 5 '
F.
1
00
cos x d

, -oo z4 + 8z
2
+ 16 '
G.
xsmz dz'
1
00

-oo z4 + x
2
+ 1 '
H.
1
00
z3
s
inz d
-oo z4 + 5z
2
+ 4 x .
14.20. č integrale ( a > O, b> O)
1
00 cos az d 1
00
z sin az d
A. -2--2 z; B. -2--2 z;
o z +b o . z +b
{OO zsinaz
C. Jo (z2 + b2)2 dz ;
{OO cos az dx {OO cos x dx
D. JO (z2 + b2)3' E. Jo (z2 + b2)3'
{OO cos zdz
F. Jo (z2 + a
2
)(z2 + b.2) ·
14. 21. č integrale (glavne vrijednosti)
A. z ·
1
00 z cosz d
-oo z2 - 5z + 6 '
B 1
00
sinx d
. -oo (z2 + 4}(z _ 1) z;
1
00 sin3z d
C. (2) z ;
-oo Z Z + 4
D 1
00
z - sin z d
• -oo x
3
(z2 + 1) x.
14.7. ZADACI ZA VJEŽBU
č integrale (a, b > O)
f
OO cos ax d foo cos ax d . C 1
00
1 - cos ax d .
A. --3 Xj B. 1 4 x, . 2 x,
-oo 1 +·X -oo - x O x
D. (OO cos 2ax -; cos 2bx dX j E. (OO x
2
- b
2
. sin ax dx ;
JO x Jo x
2
+ b
2
x
(OO sinax d (OO sin
2
xd . H.' (0
00
(sinxx) 4dX'
F. Jo x(x2 + b2)2 Xj G. Jo x2 x, Jo
14.23 . č integrale
A. (0
00
. dx
Jn JX(x
2
+ 1)'
B. 10
00
  + 4);
C. (0
00
dx
Jn x"(x + 1)' (O < P < 1) j
1
00 x" dx
D. -1 2' (-l < P < 1);
O +x
E.
(000 x" dx
Jo (1+x2)2' (-1<p<3) ;
F.
10
00 x" dx
(-1 <p< 1, -1I'<).<1I') .
x
2
+ 2x cos). + 1 '
č integrale
/
(OO x,,-ldx
A. Jo (x + l)(x + 2)(x + 3)' (O < P < 3);
1
00 . x,,-ldx
B (O < P < n) .
• O (x+l)(x+2) .. ·(x+n)'
č integrale (a > O)
(OO Inxdx .
A. Jo x2 + a2'
(OO Inxdx
C. Jo JX(x2 + a2)'
14.26. č integrale (a > O)
(OO In
2
xdx.
B. Jo x2 + a2'
(OO Inxdx
D. Jo v'X(x2 + a2)2 .
195
A. 10
00
1 ::2n dx;
1
00 x2m
B. ---dx'
O 1 + x2n '
(OO eaXdx
C. Jo (eX + l)(e
X
+ 2) ;
(OO ea", dx
D. Jo e
2
'" + e'" + 1 '
1
00 sinaxd
E. -- Xj
o shx
F. (OO cos ax dx .
Jo chx
196
Rješenja zadataka
1.16. 20 + 38i , 20 - 38i
1.17. Vrijedi Z1Z2 = žl · Z2 (zadatak 1.3) , odavde indukcijom (zn) = (žr. Zato
f(z) = Qn(z)n + ... + QIZ + ao = anzn + ... + al z + ao = f(z) .
1.18. A. -2 + 3hi B. 2 C. - 112 + i..f3h D. O
1.19. x = l, Y = -2
1.20. A. z = x + iy daje x - iy = x
3
- 3xy2 + 3x
2
yi - y3i i odavde x(x
2
- 3y2 -1) = O
i y(3x2 - y2 + 1) = O. ć x = O daje y(-l + 1) = O, tj . YI = O, y2 = 1 ,
y3 = -1 . Ako je x
2
- 3y2 - l = O, tada iz x
2
= 3y2 + l dobivamo y(8l + 4) = O i
odavde y = O, x = ±1. Postoji dakle pet rješenja: zI = O, z2 = l, z3 = i, z4 = -l,
z5 = -i . B. Za n = 2 , z = z i rješenje je proizvoljan realan broj. Neka je n > 2 .
Tada Iz l = Izl = Iz
n
-
1
1 = Izl
n
-
1
daje Izl = O ili Izl
n
-
2
= l, tj . Izl = 1 . Pomnožimo
relaciju sa z: z z = zn ===> IZl2 = zn , tj . 1 = zn te je z = tyl . Rješenja su Zo = O i
zk = cos 2br ln + i sin 2br ln, k = 1, 2, ... ,n . Usporedi s rješenjem A. i Zadatkom 1.2.
l' 221
1.21. Vrijedi Re w=Re
x
- = x +y - =0 {::=:} x
2
+y2=l,tj.lz\=1.
x + 1 + iy (x + 1)2 + y2
1.22. Neka su a := z1 + z2, b:= Z1Z2 realni . Tada su ZI, z2 rješenja kvadratne jed-
nadžbe z2 - az + b s realnim koeficijentima, te su zato konjugirano-kompleksni . Obratno,
ako su ZI, z2 konjugirano-kompleksni, tada su zI + z2 = 2 Re z1 i ZI z2 = IZl12 realni
brojevi .
1.23. Vrijedi IzI2=zz, ZI+Z2=žl+Z2. Zato IZ1+z212+lz1-:Z212=(zl+z2)(zl+
Z2) + (ZI - Z2)(ZI - Z2) = 2(Zl Z1 + Z2Z2) = 2(lzll2 + IZ212). B. 11 - zlz212 - Izr - z21
2
=
(1-Z1Z2)(1-Z1Z2)-(ZI-Z2)(ZI-Z2) = 1+Z1Z1Z2Z2-Z1Z1-Z2Z2 = (1-l t I1
2
)(1-lz21
2
).
C. i D. se pokazuju na isti č
1 26 A
31
' B Z .J.. l· - . I . -4a ± v'4a2+3 i Z
.•. z= 4+L . a a.,... O, ± .. rJesenJegasl Z12= ( 2) +-. a
< '4 1 - 4a 4
±
1 ±3 i Z O .. . - . CP ' I' - .
a = 2" Zl ,2 = 8 + 4' a a = ne postOjI rJesenJe. . ostoJe samo rea na rJesenJa:
z =   - va
2
+ 4), za proizvoljni a E R i k tome z =   ± Va2=4), za a -2 .
1.27. A. Stavimo z = x + iy . Drugi uvjet daje x = y i potom iz prvog ZI = 1 + i,
z2 = -l - i . B. z = + C. Iz prvog je uvjeta r = Izl = l, iz drugog ć odrediti '
argument : arg(2z) = arg z = arg i - arg z + 2br teje cp = arg z = 7r/4 + k7r .
RJESENJA ZADATAKA
1.28. A. Izl = v'2(1 - sinO') . Da odredimo 'p č
t _ COSO' _cosO'/2+sinO'/2_l+tgO'/2 11' O'
g'P - 1- sinO' - COS 0'/2 - sin 0'/2 - 1 - tgO'/2 = tg(4' + '2)
te je 'p = 11'/4 + O'h . Trigonometrijski prikaz je
z = v'2(1 - sin 0') [cos( 11'/4 + O'h) + i sin( 11'/4 + O'h )J.
B. z je modula 1. Rješenje: z = cos(211'-O')+i sin(211'-O') . C. č algebar
prikaza broja. z dobivamo z = cos O' + i sin O'. D. z = cos 4'1r /5 + i sin 411'/5 .
1.29. Vrijedi Izl = 2m i 'p = 11'/3 te je Re(z8) = (2m)8cos811'/3. Odavde s·
rješenje m = 1 .
1.30. A. l - i o B. 1. C. Vrijedi + i = .;sh (cos 63,43° + i sin 63,43°) o
je i)10 = oo (cos 634,3° + i sin 634,3°) = 0,2314 - 3,0430i o Do Provjeri da v
z = l +cos 11' /3+i sin 'Ir /3 = v'3(cos 11' /6+i sin 'Ir /6) o Odavde z18 = 3
9
(cos 311'+i sin
_3
9
o
1.31. Argument broja 1 + i je 'Ir/4 o Zato je argument od (1 + i)4.\: jednak kll',
broj realan.
1.32. Jednadžba je ekvivalentna sa + i4)n = l . Kako je z = + i:
cos + i sin , to napnanji n za koji vrijedi zn = l dobivamo iz n = 211', n =
1.33. Vrijedi cosnO'+i sin nO' = (cOSO'+i sinO')n = L;;=o (k) ik sink O'COSn-kO' .
je cos nO' = Re (cos O' + i sin O')n = (2'k) (_l)k sin
2k
O' cosn-
2k
O' o č za s:
1.34.   =     =     =  
l - t tg 'p cos 'p - , SlO 'p cos n'P - t SlO n'P l - , tg n'P
1.35. Jednadžba z + l/z = 2cos'P je ekvivalentna sa z2 - 2 cos 'PZ + 1 =
rješenjima. Zl,2 = cos 'p ± i sin 'p o Zato je Izl = l i l/z = cos 'p 1= i sin cp o
Z n + l/z n = (cos 'p ± i sin 'P) n + (cos 'p 1= i sin 'P) n = 2 cos n'P o
1.36. z2 + z + 1 = O je ekvivalentno sa z + l/z = -1 = 2cos(211'/3) o Po .P
zadatku, z1991 + 1/z
1991
= 2c05(1991· 2'1r/3) = -l .
1. 37. N ul č polinoma Q su ZI,2 = >.( cos O' ± i sin 0') . ć se de Moivl
formulom, lako se provjerava da su zI i z2 ujedno i nul č polinoma P o Zato j
djeljiv sa (x - zI)(x - Z2) = x
2
- 2>.x cos O' + >.2 = Q(x) .
1.38. A. Stavimo z = cos O' + i sin O' o Tada je sin O' + sin 20' + oo o + sh
lm (z + z2 + ,o o . + .z':') o Vrijedi
2 n l-zn O o l-cosnO'-isinnO'
z + z + o" +.z = z --= (cos o' +, SIDO') o o
l-z 1-cosO'-umO'
(
. + o o ) 2 sin nO'/2(sin nO'/2 - i cos nO'/2) .
= COSO' ,smO'
2 sin O'/2(sin 0'/2 - i cos 0'/2)
(
o ' )sinnO'/2 cosnO'/2 + i sin nO'/2
= cos O' + , Slo O' o o
. sin 0'/2 cos 0'/2 + i BID 0'/2
=   [cos(O' + nO' _ + i sin (O' + nO' -
SIDO'/2 2 2 2 2
_ sinnO'/2 [ (n+l)O' o. (n+l)O' l
- sin 0'/2 cos --2- + t SID --2-
I odavde .!ijedi rezult .... B. Na. isti č ka.o u A.
1.39. Rjeienje analapo za.da.tku 1.38.
RJEŠENJA ZADATAKA
1.40. A. za = 2,12 + 0, 71i , ZI = -2,12 - O,71i. B. Za = 1,29 + 0,20i , ZI =
-0,82 + 1,02i, Z2 = -0,47 - 1,22i . C. Zo = 4V2(v'3 - i}, ZI = 4V2(-v'3 + i} .
D. Za = 0,81+0,59i, ZI = -0,31+0,95i , Z2 :: - 1, Z3 = -0,31-0,95i, Z4 = 0,81-0,59i.
E. zo=v'3+ i , ZI =-l+ i v'3 , Z2=-v'3-i, Z3=1-iv'3 . F. zo=0,99+0,57i,
ZI = -0,24 + 1,12i, zl = -1,14 + 0,12i , z3 = -0,47 - 1,05i, z4 = 0,85 - O,77i .
1.41. A. Jednadžba Je svodi na z3 = -2 + 2i, s rješenjima za = 1 + i , ZI = -1,37 +
0,37i, Z2 = 0,37 - 1 ,37i. B. Dobivamo z2 = -1/2 ± i v'3/2 i odavde ZI = 1/2 + iv'3/2 ,
Z2 = -1/2 + iv'3/2, Z3 = -1/2 - i v'3/2, z4 = 1/2 - i v'3!2. C. Jednadžba se svodi na
(z3 + i}2 = 0, sa rješenjima (dvostrukim) ZI = i , Z2 = -v'3/2 - i /2, z3 = v'3/2 - i/2 .
D. Jedna.džba se svodi na. (z + = -2 , s rješenjima ZI = -0,37 + 1,09i, z2 = -2,26,
z3=-0,37-1,09i . E. Z}=O, z2=i, z3=-v'3/2- i /2, z4=v'3/2-i/2 .
1.42. Svi n-ti korijeni iz jedinice su rješenja jednadžbe zn - 1 = ° i glase: Zle =
cos 2k1r /n + i sin 2k1r ln, k = 0,1, . .. , n-l. Faktorizacija polinoma zn - 1 ć nje-
govih č daje: zn - 1 = (z - zo}(z - ZI} ' " (z - Zn-l). Kako je Za = 1, to iz
identiteta. zn - 1 = (z _l)(zn-l + . . . + z2 + z + 1) dobivamo (z - z})· . . (z - zn-t> =
zn-l + ... + Z + 1 . Uvntimo ovdje z = 1 i uzmimo apsolutnu vrijednost obiju strana:
11- Zli · II - z21 ·· · · · 11-z
n
-ll = n . Kako je 11- Zle I = II - cos2kTr/n + isin 2kTr/nl =
2sinkTr/n,toslijedi 2
n
-
1
sin 1r/nsin 21r/
n
" ' sin (n-l}1r/
n
=n .
1 44 V " d' - 2 · d d 1 il sr- 1 b 1 e
• . riJe I a a = r I o ave; = r
2
' Icno, b = r2' -;; = r2 .
\
ab+bc+ca \ = \ abc{1/a+1/b+I/c) \ = label \lHii+C\ = lal ·lbl ·lcl I (a+b+C) I = r .
a+b+c a+b+c r2 a+b+c . r2 la+b+cl
1.45. Dovoljno je staviti a = a + i{3 , a > 0, z = x + iy, x > o. Tada. je
I
_ aa+-Zzl= (a-x)2+({3_y}2 _.
( )2 ({3 }2 < 1 , posto Je la - xl > la + xl ·
a+x + -y
1.47. Iz = 1, l! = ° te potom = 0, l! = 1 dobivamo A 0, C o. Neka
je B = IBle
irp
trigonometrijski prikaz; kompleksnog broja B. Izaberimo broj l! = e
irp
i proizvolja.n a.li realan. Tada je BJi = BI! = IBI, + +   + CII!1
2
=
+ + C . Da bi ovaj izraz bio nenegativan za sve vrijednosti od mora vrijediti
41BI2 - 4AC o.
1.48. Izraz Ek=ll.uk + I!wlel2 je pozitivan, za sve kompleksne brojeve i I! . Ka-
ko je E + I!
w
kl
2
= + JiWk) = (E I
Z
kI
2
}IAI2 + (E +
(Ezkwk}XJ.L + (E IWkl2), stoga mora. biti (E IZkl2)(E IWkI2) (E ZkWk}2 , po rezulta-
tu prošlog zadatka.
1.49. Indukcijom. za n = 1 vrijedi. I Zlo - 11 = IZn+l Dk=1 Zk - Zn+1 +
zn+1 - 11 I
z
n+1I·lm=1 Zk - II + IZk+1 - 11 Izlo -11·
. (
RJEŠENJA ZADATAKA
2.13. Stavimo z = x + iy. A. O Im z 1 dakle
O y 1, x proizvoljan. Rješenje je pruga {(x,y) : O
B. Ix+iy-ll<lx+iy-il daje (x_1)2+y2<
x
2
+(y_l)2. tj . y<xiPoluravnina. C. Re(l+z)=lzl
daje 1 + x = ";x2 + y2, tj . x = - 1) i parabo-
la. D. Geometrijski, ovaj uvjet zadovoljavaju sve č
z = x + iy č su udaljenosti do dviju fiksnih č ZI
i z2 jednake . . To je, dakle, simetrala dužine s krajnjim
č ZI i z2. Jednadžbu tog pravca dobivamo đ
vanjemjednadžbe Ix+iY-(XI+iy})1 = Ix+iY-(X2+
i
Y2)1
i ona glasi E. Parabola Slika 15.1.
Y = -1) . F. Uvrstimo z = x+iy u 12zl> 11+z21,
tj . 21z1 > Iz - il· Iz + il . Kvadriranjem i đ do-
199
bivamo (x
2
+ (y - 1)2 - 2)(x
2
+ (y + 1)2 - 2) < O. č (x , y) mora se nalaziti u samo
jednom od krugova x
2
+ (y - 1)2 < 2, x
2
+ (y + 1)2 < 2 (slika 15.1).
2.14. A. č (x,y) za koje je =
( :tl "2:t2 ) 2 + ( ) 2 . To je kružnica č je promjer dužina. [ZI, Z2)' B. Rješenje je pra.-
2 2
vac y = x +   . On prolazi č ZI i z2. C. Elipsa nr + yf- = 1, sa
žarištima. Fl (-3, O), F2(3, O) i velikom osi 2a = 8 (slika 15.2.a) . D. Jedna grana hper-
bole l2y2 - 4x
2
= 3, sa žarištima FI (O, 1), F2(0, -1) i realnom osi 2a = 1 (slika l5.2.b).
E. Jedna. grana. hiperbole, č su osi za.rotirane prema kartezijevim osima. Zarišta su joj
u č Fl (3, O), F2(0, -3), realna os 2a = 5 (slika 15.2.c) . Izvedi njenu jednadžbu!
2 2 2 2
F. Rješenje je podskup D = {(x, y) : T + lli 1, nr + fi- l} đ dvije elipse, sa.
č žarištima Fd -1, O), F2(1, O) i realnim osima 2a = 4, 2a = 8 (sl. 15.2.d)
a) c) d)
Slika 15.2.
2.15. A. Stavimo z(t) = x(t) + iy(t) . đ dobivamo x(t) = (r + l/r) cos t,
y(t) = (r - l/r) sin t. Za. r #- l to je parametarska jednadžba. elipse s žarištima. A( -2, O) ,
B(2, O) i poluosima a = r + l/r, b = Ir - l/r I . Ako je r > 1, elipsa se obilazi u pozi-
tivnom, a za r < 1 u negativnom smjeru. Za r = ·1 elipsa. se degenerira. u dužinu [-2,2]
koja se prelazi dva puta, od č B(2, O) do A( -2, O) i natrag. B. Kružnica sa. središ-
tem S(I, O) i polumjerom R = 1 , koja se obilazi u negativnom smjeru. C. Kružnica. se
200 RJEŠENJA ZADATAKA
središtem S( -1, O) , polumjerom R = 1, koja se obilazi dva puta, u pozitivnom smjeru.
D. Krivulja se sastoji od luka č kružnice i odreska [-1, lJ. Zatvorena je i ima po-
zitivnu orijentaciju. E. Segment AB na imaginarnoj osi , od č A(O,l) do B(O, -1),
koji se prelazi dvaput, od A do B i natrag. F. Segment pravca :z; = 1, đ č
A(l , l), B(l , O) . Promjenom parametra t taj se segment đ č puta, s č
u č A .
2.16. Jednadžba koji prolazi č ZI, Z2 glasi z = ZI + (Z2 - zdt, t E R.
Zato, Z3 leži na tom pravcu ako i samo ako je (Z3 - Zl)(Z2 - ZI) = t realan broj.
2.17. Ako č leže na jednom pravcu, tada su, po prošlom zadatku, oba kvocijenta
realni brojevi . Pretpostavimo zato da su ZI , Z2, Z3, z4 nekolinearne. Spojimo ih u
poretku ZI ---+ %3 ---+ z2 ---+ z4 -+ zI. Dvije su ć ta spojnica se presjeca ili ne
(slika 15.3)
č kutove kao na slici 15.3. Vrijedi
( )
ZI - z4
a = 1(Z3%IZ4) = arg(z4 - zd - arg Z3 - zI = arg ---,
zI - z3
1= 1(Z3Z2Z4) = arg(z3 - Z2) - arg(z4 - Z2) = arg z2 - z3 .
z2 - Z4
č ZI , Zz, Z3, Z4 leže na kružnici ako i samo ako vrijedi: u prvom č a + "{ = 'If
(lik je tetivni č ili, u drugom č a = -"{ (tetiva Z3Z4 vidi se iz č
ZI , Z2 pod istim kutom, predznak minus je zbog suprotne orijentacije) . U prvom č
je
ZI - Z4 Z2 - z3 zI - z4 Z2 - z3
a + "{ = arg --- + arg --- = arg --- . --- = 'If
ZI - z3 Z2 - z4 ZI - z3 z2 - Z4
te je ovaj produkt realan broj. U drugom č je Q + "{ = 0, s istom posljedicom.
Slika 15.3.
2.18. Iz - Zli = klz - z21 daje (z - zd(z - ZI) = k
2
(z - Z2)(Z - Z2). Množenje i
đ daje jednadžbu (1- k
2
)1z12 - (ZI - k2z2)Z - (ZI - k
2
z
2
)z+ IZ112 - k
2
1z212 = O,
tj . z2 - aZ - az + {3 = O, gdje smo č a =   {3 = IZJ!';.:: .. k:
2
I
z,I' . Po
zadatku 2.7, ova jednadžba predstavlja kružnicu, sa središtem u č a i polumjerom
r = v'lal2 - {3 =   - z21. Primijeti da se središte S ove kružnice nalazi na
spojnici č ZI i Z2 i dijeli ju u omjeru ZI S : Z2S = k
2
: 1.
2.19. Stavimo a = a + i{3, Z = :z: + iy . đ jednadžbi dobivamo jednadžbe
pravaca 2a:z: + 2{3y + b = O, odnosno -2{3:z: + 2ay + b = O.
RJESENJA ZADATAKA
201
2.20. Razvojem determinante po prvom retku dobivamo
1 i 1 -I i 1 i + l:! :! 1 = O
tj. oblik az - ai + ib = O ito predstavlja, po prošlom zadatku, pravac. Uvrštavanjem u
determinantu z = ZI, z = Z2 ona ima vrijednost O, zato taj pravac prolazi kroz č
z1, 22·
2.21. Jednadžba kružnice glui, po Zadatku 2.7,
z:Z - - aJ + 13 = O.
Ako ona prolazi č Zl, Z2, tada vrijedi
zlZi-
iiz
l-
az
1 +13=0,
z2i2 - aZ2 - ai2+ 13 = O,
Z3Z3 - a Z3 - a Z3 + 13 = O.
Ove č jednadžbe možemo shvatiti kao homogeni lustav linearnih jednadžbi po nepo-
znanicama 1, ii, a, 13. Pošto on ima. netrivijalno rjeienje, njegova determinanta mora
biti jednaka nuli . To je upravo tražena determinanta u zadatku.
2. 22. Jednadžba kružnice da.na je determinantom iz prollog zadatka. Razvojem
te determinante po pr1 m retku DlzI2 - 151z + D1J + D2 = O, odnosno
Iz12- %z+%z+!ff = O. Kakoje D = -D, to ova jednadžba glui IzI
2
-az-az+t3 = O,
gdje smo stavili a = - %, t3 = !ff . Vrijedi {J = t3, dakle, 13 je realan broj . Po Za-
datku 2.7, središte kružnice je č Zo = a = -%, a njen polumjer r2 = -t3 + 10.1
2
=
I
z
ol 2 - !ff .
2.23. 2 = (2 - 5i)(coS71' /2 + i sin 'Ir /2) = (2 - 5i)i = 5 + 2i .
2.24. Iz Zle''''' = z2 dobivamo e''''' = Z2/Z1 = W - Odavde, VJ = 292°22'.
2.25. x' = cos 20° + 2 sin 20° = 1,6237, y' = - sin 20° + 2 COl 20° = 1,6373 .
2.26. A. tg2a = 3 te je a = 35°47' Veza đ starih i novih ko.dlnata je
x = O,8112x' - O,5847y', Y = O,5847x' + O,8112y'. Uvrltavanjem u č jednadl-
12 12
bu dobivamo jednadžbu krivulje u novom sustavu: - rb + -= 1. č je o
hiperboli. B. Sada je tg2a = 0,5, a = 13°17'. Slijedi x = 0,8944x' - O,4472J1',
y = O,4472x' + 0,8944y' i odavde nova jednadžba x,2 - JI,2 = 8,9443. C. tg 20 = l daje
a = 22°30' , x = O,9239x' - 0,3827y', y = 0,3827:' + O,9239J1'. Dobivamo hiperbolu
, 2 12
- = l . su asim pt ote y = -x, x = O, Ito vidimo i iz jednadžbe
y = - x te hiperbole u starom sustavu.
2.27. Neka je zl = e''''' . ž ć relaciju Zl + Z2 + Z3 = O la e-i.", dobivamo
1 + Z2 + = O (*), IZ21 = = l (**), gdje smo stavili = Z2e-i.", = Z3e-'''' .
Brojevi 1, Z2, Z3 dobiveni su rotacijom (za kut -VJ) od brojeva Zl, Z2, Z3. Dovoljno
je pokazati da su te č vrhovi č trokuta. Stavimo Z2 = X2 + iY2 ,
= x; + iY3' Iz (*) slijedi y2 = , pa ( .. ) daje IX21 = 1 i ponovo po (til) dobiva-
, , 1 S d' , ±Ja . '1' l·Ja, l · Ja
  aaJeY2,3= Tlzatoz
1
=      
a to su vrhovi č trokuta upisanog u č kružnicu.
2.28. Neka je F: = cos 2: + i sin 2: , n-ti korijen iz jedinice. Vrhovi pravilnog n-
terokuta glase ZJc = ZO + (Zl - zO)F:
Jc
, lc = O, l, ... , n l .
202 RJEŠENJA ZADATAKA
2.29. Neka su     svi n-ti korijeni iz broja 1. Ti su brojevi rješenje jednadž-
be zn - l = O, i stoga, po Vieteovim formulama zadovoljavaju relaciju = O.
đ ti su brojevi ujedno vrhovi pravilnog mnogokuta upisanog u č kružni-
cu (od kojih se jedan nalazi u č z = l). Vrhovi proizvoljnog pravilnog mnogokuta
upisanog u tu kružnicu mogu se dobiti rotacijom, odnosno množenjem s brojem e
iep
.
Dakle, vrijedi Zk = i stoga je i Ek:l Zle = O. Sada imamo - zkI
2
.=
E k.., l (z - Zk)(Z - Zk) = Ek:l (Iz12 + I
Z
kI
2
) + z Ek:l Zk + zEk=l Zle = 2n pošto vrijedi
Izl = l i IZk I = l .
2.30. Izlmax = + a), Izirnin = - a) .
_ l {iep ()n ni",) _ l l - (_eiep)n+l
3.13. A. Zn - r::: l - e + . .. + -l e -. r::: ' l ( . ) Zato vrijedi
yn yn - -e'ep
l 1+ I{-l)n ei(n+l)'F1 2
ocjena IZnl - = --+ O. B. Stavimo Wn =
..;n II + cos 'p + i sin 'PI ..;n ';2{1 + cos tp)
R-k le D fi ' . n-l l - zn V " d' l
lOJ --z . e lmraJmo Zn := l + Z + .. . + Z = -1-- ' riJe I Zn --+ --.
IJ.O n - Z l - Z
l
đ Wn = ..;n {Zn + {v'2 -l)Zn-l + {v'3- v'2)Zn-2 + ... + {..;n - .,;n=l)zt} i po
Zadatku 3.4.C vrijedi Wn --+ _1_.
l-z
8.1 T. A. Divergira. ć č cos{in)/2n = ch(n)/2
n
ne teži u nulu. B. Konvergira
ap.olutno. Stavi sin{in) = i sh{n) i primijeni d' Alembertov kriterij. C. Konvergira
ap.olutno, cos{in
2
) = ch(n
2
) . D. I<onvergira apsolutno. E. Divergira. Red realnih dije-
l
"cos{n/n) - d' d" l F V"d'l I l
ova LJ ..;n ponasa se poput Ivergentnog re a LJ ..;n ' . riJe l Zn = ch{n) .
Red konv$rgira apsolutno, primjeni d' Alembertov ili Cauchyjev kriterij . G. Konvergira
apsolutno. Majoriran je konvergentnim redom E H. Divergira. Nije ispunjen
l
nuždan uvjet konvergencije. I. Konvergira apsolutno. Majoriran je npr. sa redom E 2 .
n
J. Divergira. ć č Zn = th(:n) teži u oo.
3.18. A. Konvergira apsolutno. Primjeni Cauchyjev kriterij. B. Konvergira apsolutno.
Po d' Alembertovom kriteriju je
limi an+l I = lim (n + l)! . nn = lim (_n_)n = ! < 1.
an (n + l)n+l n! n + l e
C. Kako je leinl = l, to red divergira. D. Red konvergira uvjetno. Po Zadatku 3.10.,
za an = n dobivamo da je red konvergentan, a kako je! e:
n
! = ; , to on ne konvergira
apsolutno.
3.19. A. Vrijedi !zn+ll = Izl(_n )n(_n )P --+
Zn n+ l n+ l
konvergira apsolutno, po d'Alembertovom kriteriju.
1:1 i ako je Izl < e, tada red
e
RJEŠENJA ZADATAKA
203
I
Z
n+II_
2n
(2n+l) Il+znl . ... ,
B. -.;;:;- - (n + 1)2 Izlll + zn+J I -+ 41 zl · Tvrdnja slijedI po d Alembertovom kri-
teriju. C. Red realnih brojeva __ 1-2 - je konvergentan, pa stoga konvergira i red
n
L 1 2 , za svaki realni x , x of: -2, -3, . ... Kako je
(n+x)ln n
1 1
IZnl = :;:; 2
v'(n+x)2+y2In
2
n In+xlJn n'
to red konvergira apsolutno. D. Vidi Zadatak 3.7.C. E. Po d'Alembertovom kriteriju,
I
Zn+l I . n + 1 1 . d k . l k' k ..
-- = -+ - I re onverglra apso utno za sva I z za OJI su
Zn v'(2n+2+x)2+ y2 2
. . -I . d fi ' . F I Zn l° IZ + 2n + 11 . d k . I R
nJegovI canon e mramo . -- = 2( ) I re onverglra aps o utno, po a-
Zn+l n + 1
abeovom kriteriju, kao u Zadatku 3.7.C.
3.20. Možemo napisati , kao u Zadatku 3.9,
I
t WkZkl:;:; max ISkl'f IWk+I-Wkl + ISn-
S
m-lIl
w
nl + ISm-d IWn-wml·
k=m k=m
Provjeri da je u svakom od ova tri pribrojnika jedan č č a drugi proizvoljno
malen. Stoga je red Cauchyjev pa zato i konvergentan.
3.21. Vrijedi Zn = IZnl(cos "Pn + i sin "Pn), E Zn = E IZnl cos "Pn + i E IZnl sin "Pn i oba
ova reda konvergiraju. Kako je "Pn = arg Zn :;:; ct, to vrijedi cos a :;:; cos "Pn . Zato je
E IZnl :;:; _1_ . E IZnl cos "Pn i red konvergira apsolutno.
cosa
3.22. Ako je Izl < 1, tada vrijedi :;:; :;:; I i red konvergira. Za
1 - zn 1 - Z n 1 - Z
Izl 1 imamo pak /1 / 1
4.9. Stavimo Z = x+iy i razdvojimo realni od imaginarnog dijela. A. tl = x
2
_y2 -2x,
B
3
3
2 Y 2 3 x
v = 2xy + 2y + 5. . tl = X - xy - -2--2' v = -3x y + y -2--2 .
x +y x +y
C (x + 1)(x
2
+ y2 - 1) + 2xy2 y(x
2
- y2 - 1) - 2xy(x + 1)
• 'u = (x 2 _ y2 _ 1)2 + 4x2y2 ,v = (x2 _ y2 _ 1)2 + 4x2y2
4.10. A. -4 . B. -i . C. .j2( -1 + i)/2
4.11. Dovoljno je uvrstiti sin Z = -},(e
iZ
- e-iz), cos Z =     e-iz) i provjeriti iden-
titete. Npr. B. sin ZI cos Z2 + cos ZI sin Z2 = -}, (e
izl
_ e-iZl) (e
iz
, + e-iz,) + +
e-iZl) -},(e
iz
, _ e-iz,) = -},(ei(ZI+z,) - e-i(zd
z
,») = sin(ZI + Z2)' C. Na isti č
4.12. A. W = e
l
-
z
= el-z e-
iy
, 'u = el-z cos y, v = _el-z sin y. B. W = sh(x +
iy) = shxch(iy) +chxsh(iy), 'u = shxcosy, v = chxsiny. C. W = sin(x+iy) =
cos(x + iy)
sin x ch y + i cos x sh y
cos x ch y - i sin x sh y ,
sinx cosx sh ych y
'u = ch
2
Y _ sin
2
x ' v = ch
2
Y _ sin
2
x .
204 RJEŠENJA ZADATAKA
4.13. A. wo = -3i/4, r = 3/4 , tp = 37r/2 . B. wo = ichl, r = chI , tp = 7r/2.
C. Wo = O, r = O, tp je đ
4.14. A. w = Arcsinz ako i samo ako je z = sinw = l,(e
iUl
- e-
iUl
). Množe-
njem sa e
iUl
slijedi (e
iUl
)2 - 2iz e
iUl
- l = O i odavde e
iUl
= iz + iVz2=l (kvadrat-
na funkcija ima dvije vrijednosti) . Logaritmiranjem slijedi rezultat . B. Na isti č
C. w = Arshz z = shw =   - e-Ul). Jednadžba (eUl)2 - 2ze'" -l = O
sada daje e'" = z + i odavde logaritmiranjem slijedi tražena formula. D. Na isti
č
4.15. A. 1+2k7ri, k e Z . B. (37r/2+ 2k7r)i, k E Z . C. InY13+i(2(k+l)7r -
arctg(2/3» . D. li = e
i Ln
l = e-
2k1r
, k E Z . E. 2i = e
iLn2
= e-
2
k1r[cos(ln 2) +
i sin(ln 2)J , k e z (trigonometrijski oblik). F. exp(7r/2 + 2k7r), k E Z .
G. 5exp{arctg(3/4)-2(k+1)7r}[cos(ln5-arctg(3/4)+i sin(ln5-arctg(3/4)]' k e Z .
H. i th(7r/2) . J. Arccosi = - i Ln(i + Ji2=1) = -iLn[i(1 ± V2)J = 7r/2 + 2k7r-
iln(V2 + l) ili 37r/2 + 2k7r - iln(V2 -l), k E Z . J. Arcsin = + Jf=l) =
= ili k e Z . K. k7r+ilnV2, k e Z . L. i.
M. ish2. N. cos2ch1-isin2shl. O. cos[V2(7r+2k7r)J+isin[V2(7r+2k7r)]. keZ.
@ A. z = Ln(-i) i(37r/2,,+ 2k7r), kE Z . B. cosx + isinx = da-
Je x = O. C. z = Arc Sin 3 = '1 + 2k7r ± dn(3 + VB) , k E Z . D. z = t - e .
E. z=l-i. F. e%=-1±2 ,z =2k7riiliz=ln3+i(7r+2k7r) ,k EZ . G. z=
Arc cos( -5/4) = (2k + 1)7r ± i ln 2 , H. z = Arc sin 7ri 7r + 2k7r - i ln( YI;2.t1 + 7r) ili
z = 2k7r- i ln(R+1'-7r) . I. z = Arcsin(-l) = 37r/2+2k7r, k e Z . J. Stavimo sinz =
1. (e
iz
- e-iz), COS Z = (e
iz
+e-
iz
). đ dobi'vamo (l +i)e
2iZ
- 4i eiz -l +i = O
i odavde e
iz
= (1 ± V2/2)(1 + i). Logarilmiranjem, z = 7r/4 + 2k7r - i ln(V2 ± l) .
5.20. A. Vrijedi 'u = x
3
+xy2, v = x
2
y+l, = 3x
2
+l, = x
2
+3l . w nije ana-
č (niti nakojern č u C) , B. 'u = e:r(ccosy-ysiny), v=e:r(xsiny+ycosy).
w je č na č C i vrijedi w' = + = e"(xcosy - ysiny + cosy) +
ie:r(xsiny +ycosy +siny) = (x + iy)e:r(cosy + i siny) + e"(cosy +i siny) = (z + 1)e
z
.
C. Nije č D. Nije č E. 'u = sin 2x ch 2y, v = cos 2x sh 2y , w' =
2 cos 2 (x + iy) = 2 cos 2z . F. Nije č G. N ije č J. 'u = ln J x
2
+ y2 ,
V = arc tg(y/x) . w je č na svakom č G e C \ {D}, w' = -
x +y
. y z 1 . .. , , ze
z
- e
Z
"
t-
2
--
2
= -:: = - . J. Anahtlcka za svakI z e C \ {O} , w = 2 i . K. FunkcIja
x +y z · z z z
je č na svakom č G e C \ { 7rh + k7r} , w' = 1/cos
2
z .
5.21. A. ti = :z:, v = O. w nije diferencijabilna niti u Jednoj č B. 'u = y, v = O.
w nije diferencijabilna niti u jednoj č C. 'u = x
2
y , v = O, Cauchy-Riemannovi
uvjeti su ispunj eni samo u č (O, O), w' (O) = O. D. 'u = x
2
+ y2, v = O. w je dife-
rencijabilna samo u z = O i vrijedi w' (O) = O. E. 'u = x
2
, v = y2 j = 2x , = 2y,
= O, = O. Cauchy-Riemannovi uvjeti su ispunjeni u svakoj č pravca y = x .
Zato je funkcija diferencijabilna na pravcu z = (1 + i)t, t eR, w' = 2t(1 + i). Primijeti
da w Ilije č niti na jednom č F. w je diferencijabilna samo u z = O,
w' (O) = O. G. w je diferencijabilna na č ravnini C, w' = 2y - 2xi = -2iz .
RJEŠENJA ZADATAKA
205
5.22. A. v(x,y) = = +G. Odav-
x +y
de J(z) = - i
Y
2
+ iG = + iC. z = 7f daje G = O, J(z) = B. u(x, y) =
x +y z . z
g y)dx + g y) dy = 2 sh x cos y - x
2
+ y2 + G . Slijedi J(z) = 2 sh x cos y-
x
2
+ y2 + G + i2chxsiny - 2ixy = 2shz - z2 + G. J(O) = O daje G = O. C. Na
isti č v(x, y) = 2 eou sh y - y + G. J(O) = O de.je G = O, J(z) = 2 sin(x +
iy) - (x + iy) = 2sinz .- z. D. u(x,y) = 2eos2xeh2y + x - 2 + G . Dobivamo
G = 2 i J(z) = 2cos2xeh2y-isin2xsh2y)+x+iy = 2cos2z+z. E. u(x,y) =
2sinxshy+2xy+G. Uvjet J(0)=2 de.je G=2-2i. J(z)=2icosz-iz
2
+2-2i.
F. v(x , y) = -2:t
3
+ 3x
2
+ 6ix - y3 + G. Slijedi G = O i J(z) = (x + iy)3 -
2i(x + iy)3 = (1 - 2i)z3. G. 'II (x , y) = xe'" sin y + ye'" cOS 'y + C. Dalje je G = O,
J(z) = eX (x cos y - y sin y) + ie
x
(x sin y + Y cos y) = (x + ;y)e'" e;1I = z . e
Z

5.23. Deriviranjem se lako provjerava da u sva č primjera vrijedi = =
O. Pripadne konjugirane funkcije č formulom (5.11) i one glase A. v = 2xy +
2y+G , B. 2e:r siny+G,C. v=_x
2
/2+ y2
h
+
G
.
5.24. Vrijedi = 2(a + e). Funkcija u ć biti harmonijska ako i samo e.ko je a -e.
b može biti proizvoljan. Primjeti da je tada u = a(x
2
- i) + 2bxy, linearne. kombinacija
dviju harmonijskih funkcija.
5.25. A. Stavimo '>/J(x,y) = IJ(z)1 = vu
2
(x,y) + v2(x,y). Provjeri ć derivacije:
, u . + v .   l [ 3" 3" 2' 2 2, 2 2 "
'>/Jz = (u
2
+ '112)1/2 ' '>/Jxx = (u
2
+ '11
2
)3/2 U uxx+v vx",+u (v
x
) +'11 (u",) +u '11'11"",,+
2 " , ,] al _,." l [ 3" 3" 2 ( ')2 2 ( ')2
uv uzx-2uvu:rvx . An ogno, '1'1111 = 2 2 3/2 u uyy+v vllll+u '1111 +'11 Uli +
(u + v )
2 " 2" , ,] Z . A l [ 2 ('2 '2) 2 ( 12
u v . Vyy + UV u
YlI
- 2uvuyvy . ato Je = 2 2 3/2 u v", + '1111 + V U
x
+
(u + v )
- + (iskoristili smo č da su u, v harmonijske funkcije).
Nadalje, u, v zadovoljavaju Cauchy-Riemannove uvjete: = = Uvrlta-
.. l [( 2 2)( ,2 12)] l ['2 12]
vanjem dobIvamo t:.'>/J = 2 2)3/2 u + v U x + Uli = 2 2 1/2 'Uli + Uli •
(u +'11 (u +'11)
Zato je t:.'>/J '" O i '>/J nije harmonijska. B. i C. Funkcija ln '>/J (z ) je (kao kompozicija
dviju č funkcija) č funkcija (tamo gdje je definirana). Njen realni dio
je h(x,y) = ln I'>/J(z) I , a imaginarni dio g(x,y) = arg'>/J(z). Stoga su h i g harmonij.ke
funkcije. (Provjeri i direktno, .poput č u A., da vrijedi t:.h = O, t:.g = O).
5.26. Pogledaj Zadatak 5.19. A. Vrijedi t:.u = h"(x) i zato = O daje he,;) =
Gl x + G2 . B. Stavimo t = ax + by . Vrijedi = h' (t) . = h' . a, č za i
derivacije drugog reda. Dobivamo = h" . (a
2
+ b
2
) = O het) = Gl t + G2, tj.
h(ux + by) = Gl(ax + by) + G2. C. t = x
2
y daje = h"(t)4x
2
y2 + h'(t)2y, =
h"(t)x
4
te je = (4x
2
y2 + x
4
)h"(t)2yh
'
(t). Ne postoji funkcija h = het) ze. koju je
ovaj izraz č jednak nuli . D. Sada je = (x
2
+y2)h"(t) = O, ze. het) = Gl t +G2 .
Dakle, h(xy) = GlXY + G2 je harmonijska funkcija, jedina tog oblike.. E. Supstitucije.
t = x
2
+y2 vodi do jednadžbe = 4(x
2
+y2)h" (t)+4h' (t) = 4t hil (t)+4h
'
(t) = O. Odav-
de, het) = Gl ln t+G2, tj, h(x
2
+y2) = G
l
ln(,;2+y2)+G2 ' F. t:.u = O vodi do jednadžbe
(4x
2
+ l)h" (t) + 2h' (t) = O, koja nema rješenja. G. Sade. dobivamo t
2
hil (t) + 2th
'
(t) = O,
208 RJEŠENJA ZADATAKA
• rješenjem h(t) = - Gllt + G2 , tj. h (x2 + y2) = -Gl + G2 . H. Ne postoji
x x +y
harmonijska. funkcija. tog oblika. I. h(x
2
_y2) = Gl (x
2
_y2)+G2 je harm,onijska funkcija.
5.2T. A. Vrijedi U + iV = eU cos v + ie
u
sin v = eU(cos v + i sin v) = e
u
+
iv
= ef(·) .
I je č funkcija, pa je i efez) č funkcija. Zato su U, V realni odnos-
no imagina.rni dio č funkcije i stoga. č par konjugiranih harmonijskih funkcija.
, ,
B. Sada je U + iV = (u + iv)2 = f(z)2. C. U + iV = eU -v (cos 2uv + i sin 2uv) =
1,,3-
v
2 e
i2uv
= e(u+i v) ' = efez)' i U, V su ponovo konjugirane harmonijske funkcije.
D. II i V su funkcije varijabli x, y: U(x, y} == cp(u(x, y} , v(x, u)), č za V. Mora-
mo provjeriti da vrijedi = = - V; ( i tada. slijedi t::..U = t::.. V = O) . Imamo,
= . + . = . + . = Tu smo iskoristili Cauchy-Riemannove
uvjete za. oba para. konjugiranih funkcija. (u, v) i (cp,1/;) . Analogno se dobiva = - V; .
Provjeri da se pogodnim izborom para (cp,1/;) dobivaju č A, B i C.
8.8. A. e(cos l + i sin 1) - 1 . B. kao u A. C. -8/3 .
8.9. A. o. B. 'Iri . C. h i. D. hi sin 1 .
T.18. A. Z2 = ! + B. Z2 = 4 + i .
T 17
-z + i 2i SI'k . I . . k {I I l}
• • W = ---o = --o - 1 . ) a gornje po uravnme Je rug W < .
Z +1 Z+l
T.18. A. Familija. prava.ca u = -Gu. B. Familija kružnica. (u + 2h)2 + (ti + 2h)2 =
G i: O i pravac v = -u za G O. C. Familija pravaca u = I/G .
T .19. Dovoljno je preslikati tri č č G ,recimo ZI = 3, Z2 = 1+ 2i, Z3 = -l .
A. WI = -1+3i, W2 = -3+i, W3 = -l-i i G" = {Iw-(-l+i}l < 2}, krug.
B. Wl = l, w2 = + W3 = -l j G" = {lwl < l}, krug. C. WI = oo, W2 = ! -
W3 = j,j G" = {Rew < !}, poluravnina.. D. WI = 4, W2 = - W3 = Oi
G" = tlw - 21 > 2}, vanjština kruga. Jednadžbe kružnica koje su đ č
Wl , W2, W3 nisu č Središta možemo ć npr. traženjem presjeka simetrala
Itranica trokuta č su vrhovi u tim č
T.20. č G đ tako da preslikamo ć broj č s ruba po-
č G (po tri č sa svakog kružnog luka) . Jednadžbu ruba č G" možemo
izvesti ć preslikane č no ona nije nužna za skiciranje č G". Rezultati
lU .kicirani na slici 15.4.a-f. A. ZI = O, Z2 = l, Z3 = oo , Z4 = i j Wl = 1 , W2 = O,
W3 = -l, W4 = -i i G" = {lwl < l , Imw < O} , slika l5.4.a. B. ZI = O, Z2 = i,
.13 = oo i wI = O, w2 = % - %i, w3 = l i G" = {Iw - < !}, slika l5.4.b. C. ZI = 1,
.2 = l +i, Z3 = oo, Z4 = i, Zs = O i wI = O, w2 = +!i , w3 = 1 , w4 = 1 +i , Ws = oo i
  Rew<1},slika15.4.c. D. ZI=O, Z2=!, z3=1,  
.15 = i, Z6 = i wI = oo, w2 = 2 , W3 = 1, W4 = l - i, W5 = -i, W6 = -2i i
G" = {lw + ! + > ../2/2, Rew > O, Imw < O} , slika 15.4.d. E. ZI = -l, Z2 = O,
.I;, = l, .14 = + zS = i, Z6 = - + !i i wl = -i, w2 = -l, W3 = i, W4 = -l + 2i ,
w5 = oo, we = -1-2ij G" = {lwl > 1, Rew+lmw < 1, Rew-Imw < l} ,
RJEŠENJA ZADATAKA 207
l
' k 154 Fl ' l l " . l , .
S I a . .e. • ZI = - , z2 = - + t, z3 = t, z 4 = - + t, Zs = -1 + t ,
1
l · 1+1 ' l 2' l ' 4 3 ·
z6 = - + ž't; wl = ž' ž'l, W2 = , W3 = oo , w4 = + t , Ws = + t, w6 = 5' + st ;
G· = {Iw - - i l >   Imw < 1, Rew + Im w > l} , slika 15.4.f.
b)
d)
I
W.l w
1
W/=OO
-----1---<11
Slika 15.-4.
7.21. A. ZI = -l, Z2 = O, Z3 = l , Z4:: i , lUl = oo, w2:: -l , W3 :: O, W4 = i;
G" = {Rew < O, Imw > O}, slika (15.5.a). B. ZI = -l, Z2 = O, Z3 = l , Z4 :: i,
Uli = -   w2 = -!i, Ul3 = -   lU4:: i; G' :: {lwl < l, Iw+
.lika (lS.S.b). C. ZI = l, Z2:: i, Z3 :: -l , Z4 :: 2 , Zs:: 2i, Z6:: -2, w l :: OO ,
w2 = -1- i, w3 = -l, w4 = 2, Ws = -   w6 :: G' = {Iw - >
  RetU> -l}, slika. (15.5.c) . D. ZI:: O, Z2 = -l-i , Z3:: -2 , Z4 :: -2+2i,
Z& = -4, tVI = oo, w2 = i, W3 = O, W4 = -   w5 = c· = {O < Re w < !},'
d) 1) .
Slika 15. 5.
208 RJEŠENJA ZADATAKA
slika (IS.S.d) . E. zI = O, z2 = !, 7-3 = l , Z4 = ! + !i, \LI1 = O, \LI2 = -1, \LI3 = oo,
\LI4 = -i; G· = {Re\LI < O, Im\LI < O}, slika (lS.S.e). F. ZI = i, Z2 = ! + !i ,
1
J2 J2 . 1 1 . . . 1 1+J2 · ·
Z3 = ,Z4 =' 2+""2'"'1; \LI 1 =   w2 = -l , W3 = OO, w. =  
G· = {Rew - Imw > l, Rew < !}, slika (lS.S,!).
7.22. A. w = (l + i) :   G· = {Iw - II > l}, vanjština kruga. B. w = ; ,
Z-l
G· = {Imw < O}, donja poluravnina. C. w = 2i--, G· = {Iwl < 2}, krug.
z+l
7.23.
2z - 4
A. w = 2z, G· = {Iw - 21 2} . B. w = -:;-=-}, G· = {Iw - 21 > 2}.
C. w = 2iz ,G· = {Imw < ,O} .
z-2
7.24. Preslikavanje nije č   svaki izbor č sa rubova č G i G·
":l! dati ć Mobiusovu transformaciju. Mi ć odabrati po ć ito
jednostavniji izbor. A. ZI = l, Z2 = i, Z3 = -l i w1 = l, w2 = O, ,u3 = oo daje
(l+i)z+l-i B
w = . . . ZI = O, Z2 = -l + i, Z3 = -2 i wl = O, W2 = -i, 1u3 = oo i
z+l
w = ....:::.:..;... C. zl = 3, z2 = l + 2i, z3 = -l i wl = l + i, w2 = 2i, W3 = -l ;- i ;
z+2
w = !z - ! + i. D. zl = 2 - i, z2 = l, z3 = -i i w1 = l, \112 = -1 - 2i, W3 = -3 i
(i - 1)z + 2 - 4i
w = (l _ i)z + 2i .
7.25. A. Po Zadatku 7.6, tražena Mobiusova transformacija ima oblik w = e''P IZ-Za
-zzo
  2z - l d" R ' I' N O 2z - l B I
= e ... 2 _ z ,g Je Je tp e proIzvo Jan. pr. za tp = ,w = 2 _ z. • nverzna trans-
formacija Z = S-l(w) preslikava wo = -! u Za = O, i ima oblik z = e''P lw - wo =
. -wwo
. 2w+1 -2z+e''P
e'''''--2-' Odavde w = 2 " tp E R proizvoljan. C. Usporedi 8 Zadatkom 7.11.
w + Z - e''P
Neka Sl preslikava krug {Izl < l} na č krug, tako da bude Sl (!i) = O, i neb S2
preslikava krug {Iwl < l} na č krug, tako da vrijedi S2(-!) = O. Tada je tražena
transformacija oblika S = S2'l OSI. Vrijedi Sl (z) = e''Pl -2
i
, 82 = e''P2 2w +2
1
, tp1,
tZ + \LI +
R
. 1" Od d 2w + l ''P 2z - iR' l' R'
v'2 e proIzvo Jn!. av e --2- = e -. --2 ' tp = tp1 - tp2 E ,proIzvo Jan. Je-
w+ tz+
• . .. ,. (-4e''P' + 2i)z + 2 ;- 2ie
'
'P
savanjem po w dobivamo trazeno preslikavanje: w =.S(z) = (2 ' 2') . 2" .
e''P - t Z - 4 - le''P
Specijalno, za 'p = 7r/2 dobivamo najjednostavnije: w = iz . D. Na isti č kao
''P 3w - i 2z + i . (6 + el'P)z + 3i + 2ie
i
'P
u prošlom primjeru, e -. -- = ---, tt. w = . . , 'p eR
iw + 3' -iz + 2' (-2i - 3ie
l
'P)z + l + 6e
'
'P
proizvoljan. E. ć oblik Mobiusove transformacije koja preslikava č ! u ! (i jedi-
" . .. " . . . _ , . . . . . 2w - l 2: - l
n!Cn! krug u Jedmlcm krug) dobivamo kao u prosla dva primJera, IZ e''P --- = ---2 '
-w+2 -z+
tp E R proizvoljan. tp ć odrediti tako da bude zadovoljen uvjet arg w' (!) = ; . Prije
nego ito odredimo w, derivirat ć gornju relaciju: e''P 3w' = 3 . Uvrš-
(-w + 2)2 (-z + 2)2
RJEŠENJA ZADATAKA
209
tavanje .11= W = ! daje w'(!) = e-i<p i odavde 'p = -argw'(!) = -;: . Dobivamo
_. 2w - l _ 2.11 - l . _ (4i - 1).11 + 2 - 2i
, - 2,tJ. w- (2 ' 2) . '
-w + 2 -z + , - .11+4 - ,
7.26. A. Po Zadatku 7.7, preslikavanje ima oblik w = ei<p z - i Odredimo 'p tako
z + i '
da bude argw'(i) = 7r . Vrijedi w'(i) = ! . e
i
(<p+311'/2) i zato je 'P -= -7r/2 .
le, tU = -iz -_l. B. Preslikajmo oba č G i G· na č krug {lpl < l},
.11+,
tako da se č .Ilo i Wo preslikaju u č Po = O. (Vidi zadatak 7.11.) Rezul-
w - Wo ia i(z - .Ilo) e N . . o, k . . B z
tat: = e .• a IstI nacln ac u primjeru .j w = ---2'
l - w Wo z - .Ilo - Z -
D
w - Wo ia z - .Ilo E P lika . z d b' . k k . .... M"b'
. --_- = e - -.--=- . . res - vanje mo .. emo o Itl ao ompozlclJU triJu o IU-
w - Wo z - .Ilo
sovi h transformacija: Homotetije Sl s faktorom 1/2, koja krug steže na č pre-
slikavanja S2 koje prevodi č krug {Ipl < l} u gornju poluravninu {Imq > O},
te rotacije S3 koja gornju poluravninu prevodi u desnu poluravninu. Pri tom mora-
mo pripaziti da bude S2(0) = l . Jednadžbe preslikaVAnja glase: p = Sl (z) =
  w=§lq)=-iq. Odavde dobivamo
- , 2+b
Kut 'p možemo odrediti tako da bude argw (O) = 7r/2 . Rezultat: w = -2-- '
-IZ
F. =eia . z-l . G. 2z-4+2i
16 - 3w 8 - 2.11 W = iz + 2 - 2i .
az + b . , ad - bc az + b
7.27. A. S(z) = cz+d daJeS(z)= (ez+d)2 ",O. B. Neka lU Sl (z) = cz+d'
S ()
0.11 + (3 V" d' S S () (ao + b(3)z + (a(3 + b6) e Uk lik' d bc OJ. O
2 z = --6' riJe l 10 2 z = ( d)   d6) ' • o o Je a - T' ,
"(z + co + "( z + e,., +
ad
. M"b' t' ... . kt' f nk" . S() S() . aZ1 + b
t a Je o IU80va ransIormaclja UlJe Ivna u CIJa, 1z ZI = .112, tj. ---d =
cz1 +
aZ2 +d
b
đ slijedi (ad - bc)(Zl - .112) i odavde ZI = .112 . Preslikavanje je su-
eZ2 +
-dw+b .
rjekcija, za proizvoljan wee iz S(z) = w slijedi Z == . D. Po gornjem Je
cw-c
S
- l() -dw+b. . M"b' , ..
w = I to Je o IUSOva transIormaClja.
cw-a
7.28. Vrijedi npr. (S3 o S6)(Z) = S3(S5(Z)) = 1- S6(Z) = 1- z - l = ! = S2(Z) .
- z Z
Kompletna tablica množenja glasi
Sl S2 S3
S"
S6 Se
Sl Sl S2 S3
S" S"
Se
S2 S2 Sl
S"
S3 Se S6
S3 S3 Ss Sl S6 S2
S"
S" S"
S6 S2 Ss Sl S3
S6 Ss S3 S6 Sl
S"
S2
S6 S6 S4 Ss S2 S3 Sl
Odavde je, npr. S4
1
,;, Ss, S;l = S6 , itd.
210 RJEŠENJA ZADATAKA
oaz + ob az+ b
7.31. A. SaA(Z) = d = --d = SA(Z). B. č daje SA ° SB(Z) =
OCZ+O CZ+
. (ao + Iry)z+(a,B + b6) l l [d b] 1
(co+d")')z+(c,B+d6) = SAB(Z), e. Vrijedi A- = detA e : - . detA
B
,
zato, po svojstvu A,' SA-t{1O) = SB(1O) = d1O- b = (SA)-l(1O) .
-cw+a
7.32. A. č h := I(Oi zo), h := 1(,Bi zo) i stavimo 10 = h (z), h = 12(10) .
Tada je h = (h o h)(z) i vrijedi
1 l l
--= --+,B = --+ o +,B.
h-zo 1O-Zo z-zo °,
Zato je h = 1(0 + ,Bi zo). Druga je tvrdnja č Preslikavanje o 1-+ 1(0, %0) je
izomorfizamgrupa (e,+) i (J( ·jZo),o).
7.33. Uz iste oznake, vrijedi
h - zl 10 - zl z - zl
--= ).-- = ).1'0-- .
h-Z2 W-Z2 Z-Z2
Zato je h = g()'p.j zl, Z2) . Sada je pridru!ivanje ). 1-+ g()'j Zl, z,) izomorfizam multiplika-
tivne grupe (e \ {O}, .) i grupe (g( . j Zl, Z2), ° ) .
7.34. Ako je S(Z)-Zl = ).Z-Zl, tada vrijedi S = 9().j
Z
l,Z2) i zato Sn =
S(z) - z2 z - Z2
g().njZ1,z,) = 9(1jZl,Z2). đ g(ljZ1,Z2) je identiteta, stoga je Sn =!. Ti-
me je dokaza.na dovolj nost. Neka je lada Sn = I. Tvrdimo da S mora biti oblika
S = g(>.; Zli %2) za neki >. za kojeg je >. n = 1. Naime, ako S ima tri fiksne č tad !I- je
S = l i stoga S = g(lj Zli Z2). Ako pak S ima jednu fik.nu č tada je S = 1(0, Zl) i
.toga sn = f(notj zI) te ne mole biti sn = I. Zato S mora imati dvije fikane č Zl
l .12 i pri tom je S = g(>.; Zli Z2). Kako je I = sn = g(>.nj zl, .12), to mora biti >.n = 1.
. • • .ff   !
• r ' , • • . " ' , ) •
.
.. ' .. .. "
8.16. A. 10 = (Z+1)2
z-l
F.w=_(2Z+v'3-i)3
2z - v'3 - i
(
.I+z)2
/
3 _(2Z+v'3-i)3/2
B.w= 'l-z • E.w= 2z-v'3-i
9.17. A. Funkcija Žukovskog t = preslikava gornji polukrug u donju po-
luravninu. Pri tom č (-1,0,1) prelaze redom u č (-l, oo,l). Sada je dovolj-
no MobiUlOvom transformacijom preslikati donju poluravninu u gornju, tako da trojka
(-1,00,1) đ u trojku (0,1,00). Ta transformacija glasi 10 = t+11 . Rješenje
. t-
j k
. .. 'h d' lik' z2 + 2z + l . O l' k ' d d
e ompozaclJ& OVI vaJu pres avanja: 10 = z2 _ 2z + l' vo se pres I avanje a e
napisati II obliku ul = (..:.±..!...) 2 . Preslikaj stoga č s ć kompozicije pre-
-z+l
.lilcavanja t = ..:.±..!... i 10 = ·t
2
• B. Preslikavanje je kompozicija funkcije Žukovskog
-z+1
, - drI2(.1 + !) te simetrije 10 = -t (Mobiu80ve transformacije) koja ć preslikati č
z
1 5
(-1,00,1) u (1,00,-1) . Rezultat 1O=-2'(z+lz) .
RJEŠENJA ZADATAKA 211
9.18.
2z2 + 3iz + 2 C 2z2 + 2iz + 1
B. tu = 2z2 _ 3iz + 2 ' . tu = iz
2
+ 2z + i :
2 2
9.19. A. Pravci x = C preslikavaju se u familiju hiperbola u
2
C - + = 1 s
cos Sin C
2 2
žarištima. u č -1 i +1, pravci y = C u familiju elipsi -;- + -;- = l s istim
: ch C sh C
žarištima. B. Rezultat su č dvije familije kao u primjeru A, medutim, sada se
pravci x = C preslika.vaju u elipse, a pravci y = C u hiperbole. C. Familija kružnih lu-
kova koji spajf!.ju č +i i -i na imaginarnoj osi, sjednadžbama (u_a)2+v
2
= 1+a
2
(a = ctg.2C)j te familija Apolonijevih kružnica u
2
+ (v - b)2 = b
2
- l (b = cth 2C) .
9.20. A. Gornja poluravnina. B. tu (-oo, O) . C. Prsten 1 < ltul < e s razrezom
duž intervala [1, e). D. Gornji polukrug {Itul < l, Im tu > O}. E. Pruga {O < Im tu <
7r}. F. Pruga {-27r<Imtu<0} . G. Polupruga {-27r<Imtu<O,Retu<O} .
9.21. A. Gornja poluravnina {v> O}. B. Č kvadrant {u> O,v < O}. C. Desna
poluravnina s razrezom duž intervala [O, l) : {u > O, tu [O, lJ}. D. Cijela ravnina s raz-
rezom duž zraka (-oo, -l), [l, +00) na realnoj osi. E. Isto č kao u D. F. Gornja
poluravnina. G. Gornja poluravnina 8 razrezom duž intervala [O, i) na imaginarnoj osi.
H. tu (-oo, O) U [-i, i) . I. tu 1) U [O, +ioo) . J. Pruga {-7r/2 < u < 7r/2}.
K. Polupruga {O < u < 1r /2,,, > O} .
9.22. ' A. Zraka arg tu = 7r /2 . B. Semikubna parabola 8lv
2
= (l - u)(8 + u)2 .
C. č kružnica {Iwl = l} bez č tu = -1. D. Cijela ravnina s razrezom
tu (-00,1). E. {Itul < 1, -7r < i'rg tu < 7r /2} . F. Cijela ravnina 6 razrezom
tu [0,+00) . G. {u> 1- t,,2}.
9.23. A. Vanjština elipse + Vv
2
> l} . B. {u
2
- v
2
< l}. C. tu [-1, +00).
D. Cijela kompleksna ravninu razrezima duž intervala [-l, za a > O, odnosno
duž zraka   [-1,+00) za a<O. E. {-1r/2 < arg tu <O}.
9.24. A. č {-1r < argtu < -1r/2} . B. č {-1r/4 < argtu < 1r/4} .
C. {Iwl < 1,0 < argtu < 1r/2} . D. {tu < -../2/2}. E. {Iwl> 1,97r/8 < argtu <
111r/8}.
10.12. Primjeni D'A(0pertov ili Cauchyjev kriterij. A. O B. oo . C. 2. D. O. E. t·
, k
F. l/e. G. 1. H. 1. I. L J. l/a za lal> lj l za lal 1. K. l/k. L. 1.
10.13. Primjeni ili Cauchyjev kriterij . A. 1. B.1. C • ../2 . D. oo.
E. 1. F. oo . G. 1. H. l/e .
10.14. Može se pokazati da red konvergira apsolutno na kružnici Izl = R.
Naime, iz uvjeta slijedi
I I leno I
eno+k Rk (1 + ... (1 + ----A-.-) .
no no+",-.
Odavde dobivamo
f lenlR
n
C + leno I Rno f na(no + l) ·· · (no + k-l) .
n=O 4:=1 (no + cr)(no + cr + 1) .. · (no + cr + k - l)
Ovaj pak red konvergira, po Raabeovom kriteriju.
212 RJEŠENJA ZADATAKA
10.15. A i B rješavamo zajedno. Neka je
A = cos(2n + 1)'1' = lim cos(2n + 1)'1' . r2n+l
L 2n + 1 r-l L 2n + l
n=O n=O
B = t sin(2n + 1)'1' = lim t sin(2n + 1)'1' . r
2n
+
1
n=O 2n+l r-ln=o 2n+l
Odavde
.' : oo [r(cos 'l' +isin<p)J2n+1 . oo z2n+1
A + tB = hm '"' = hm L --o
r-l L 2n + l r_l 2n + l
n=O n=O
gdje smo stavili z = r(cos'P + i sin '1') . ć redove za ln(l + z) ln(l - z) ,
oo z2n+1 l l + z
dobivamo '"' --= -2 ln -- . Zato je
L 2n + l 1- z
n=O
A
'B l' l l l + z li II ..:.,li..;:n..:.'P..,.)
+t = lm- n--= m-n
.r-12 1- z r-12 1-  
. l l ( . 'p) l lnl 'p I . 'Ir " ' -
= 2 n t ctg 2" = 2 ctg 2" +, 4'
i odavde slijedi rezultat . C i D se dobivaju analogno.
10.16. A. Po rezultatu zadath 10.15. C. i D., red konvergira u Ivim č kru!nice
Izl = l , osim u č z = l .
10.11. A. B. Rk . C. R/2. D. oo . E. O. F. R.
10.20. A. f (-l)n(n + 1)z3n . Iskoristi Zadatak 10.6. B. Pomnoži mo brojnik i
n=O
oo oo
nazivnik sa l":' z. Dobivamo L: z4n - L: z4
n
+l = l - z + z4 - z6 + z8 - . . ..
n=O n=O
C. Rastavi na parcijalne razlomke. f [je _l)n+l _ j . . .zn. D. Iskoristi ra-
n=O
stav oblika _1 __ -=- . l . Rezultat: 'f l«_1}n+l_4-(2n+ll) .z2n+l.
5 l + z2 20 1- z2/4 n=O \
E. Vrijedi (ar sh z)' = Red dobivamo integriranjem č binomnog re-
yz- + l
oo (-1/2) z2n+1
da (l + z2) -1/2 . Rezultat: L: . -2 --. F. Funkcija se dade napisati u
n=O n n + l .
obliku ln2 + ln(l - z) + ln(l - !z). ln2 - f Jn] . zn. G. red.
n=l .
v'z+i=.ji. (1-iz}I/2 . Po uvjetuje .ji = f (1/2)(_1)nin ' Zn . .
n=O n
oo (_l)n. z2n+l
H. L: .
n=O (2n + 1)!(2n + l)
10.21. A. Prije razvijanja u Taylorov req., funkciju dovodimo na oblik J(z) = sin[3(z +
l} -4J = sin 3(z+1) . cos 4-C08 3(z+1}·sin 4 i zatim iskoristimo red za sinus i kosinu8 funk-
ciju. B. Vrijedi ch
2
z = !(l + ch 2z). Odavde slijedi rezultat J(z) = (l + f (2
4n
) I .
n=O n .
RJEŠENJA ZADATAKA
213
Z2n) . C. J(Z) = COS[(Z- Đ fl = 4 (COS(z- f)-sin(z- Đ Sada razvijemo sinus
ikosinusfunkciju. D. J(Z)=ln4+ln(1-z+1)=ln4- E (_l)2n_l(Z+l)n.
, 4 n=1 n · 4
n
10.22. A. Funkciju napilemo u obliku J(z) = e% In(1+%). Deriviravši ju tri
ta, dobivamo J(O) = l, J' (O) = O, J" (O) = 2, J'" (O) = -3. Zato prva tri č
na u Maclaurinvom razvoju glue J(%) = l + %2 - z3/2 + . ... B. Množenjem redo-
va dobivamo e· . ln(l + %) = % + %2/2 + %3/3 + .... . C. Napišimo funkciju u obliku
l (z ) = CO + CIZ + C2z2 + . . . . Odavde slijedi identitet
nl+ z
_ ( CO)2 ( Cl CO) 3
Z = CO
Z
+ Cl - '2 z + C2 - '2 + "3 z + . .. .
č lijeve i desne strane dobivamo rekurzivne relacije za koeficijente Cn: CO =
l, Cl = CO/2 = 1/2, C2 = Cl/2 - CO/3 = -1/12 itd. Dakle, J(z) = 1+ z/2 - z2 /12 + .. . .
D. Red za funkciju arkus tangen. dobivamo integriranjem reda potencija funkcije -l l 2 ' I
'-- +%
oo z2n+1
aretgz = E (-1)n-
2
l ' Odavde, postupaju6i kao u prollom primjeru, dobivamo
n=O n+
z l 2 14 4 E N .. w' J() l l 2 17 4
-- = l + -z + -Sz + . .. . . a Isti naclD, z = - -6 z - -36 z + ....
arc tg z 3 4 O
F. Deriviranjem, J(%) = 1-z+z2_ .. .. G. J(z)=ln2+z/2+z
2
/S+ .. .. H . .jeou=
1
12 . 14
- i Z - U'ifz - • •••
, ,
.' - ' ' . "', . ... .
  . 'o, " : '   ". " , """ ':
1" .... >(..' ., .s.-" ,: _ <.... . , . ' .. <#
00
2
l l 001 l
11.7. A. J(z)=-Ez
n
. B.J(z}="·1_1/2=E2i\'C, J(%}=-2( _ )'"
n=O Z Z n=l z z l
l oo n (% - l)n-l l l oo n
l + (z - 1}/2 = (-l) . 2
n
+! . D. J(z) = (z -1)2'1 + 2/(% -l) = (-l) .
(z . E. Funkciju rutavljamo na proste razlomke: J(z) = . z l - . z! l
i zatim svaki od pribrojnika. razvijamo po potencija.ma od z - 2. Kao rezultat dobivamo
1
00
(_l)n 1
00
n(z-2)n 1
00
n ' in
red -2 E ( _ 2)n+l - -2 E (-l) 3n+! . F. J(z) = -2 E (-l) ( -1 _ ·)n+! +
n=O Z n=O n=O % •
!
2 (2 + i)n+!
l 1 oo 2
n
oo zn
11.B. A. J(z) = --3 - --2 = - E -+1 - E 3 +1 ' z E Pl . Na č D2
z - z - n=O zn n=O n
.. . oo 3
n
_ 2
n
l l OO n + l oo r. %n
vrijedi J(z) = E --,;:rr-. B. J(z) = ( -1)2+--2 = E 2n+2+E(-1) ' 2
n
+
l
'
n=O Z z Z + n=O n-O
oo (-2)n+n+l l l l
z E Dl j J(z) = E n+l ' z E D2· C. J(z) = - , . -. = 2'( .)
n=O Z % - • % + • , % - ,
l oo (z _i)n-l .1 { oo (-l}n(n+l)
l + (z - i)/(2i ) = (_l)n. (2i)n+! . D. J(%) = - 27 3 (z _ l)n+2 +
214 RJEŠENJA ZADATAKA
<>o [l (-l)"] "} l l l l l <>o 1-(-4)n
2n+2 + 22n+3 (% - l) . E. !(%) == 5 . %2 _ l - Š . %2 + 4
1
= 5 %2n+2 '
1 <>o l <>o %n
2 < 1%1· F. !(%) = -2 - L: n+1 - L: 2n+2 ' l < 1%1 < 2.
% n=O % n=O
1- cos 2% <>o 2
2n
-
1
%2,,-3 oo 2
n
%n-2 oo
11.9. A. !(%) = 2 3 = L: (-l)"· (2 )' . B. L: --I -. C. L: (_l)n.
% n=l n . n::l ·n . n=l
%.4n-1I l %3 %7 2 l l %2 l l
-(2 )' = -2 --4' +-6' - .... D. 4"--2' 2 +-4'--6' + .... E. !(%) = _. =
n. % .. %.%. . % l %
G + l + % + %2 + .. .) (l + TI + + ... ) = ; + 2 + 5
2
% + 8;2 + .... F. J(%) =
(
. 2 3 ) ( %3 %11 ) _ 2 II 3 II" 101 1\
1+% + % + % +. . . % - 3! - 5! + .. . - z + z + if z + if z + m% + . ...
11.10. A. Potrebno je %2 rastaviti po potencijama od % - l . Dobivamo J(%) =
[(z _1)2 + 2(% -l) + l) (_l)n. (2n + 1)1   _ lf1,,+I i rezultat je umnožak ovih dva·
" 0_ ju isnza. Kako je z = l jedini singularitet, konvergencije je O < Iz . - 11 .
, 0- B. Raultat je UDIIIOŽ&kdvaju redova: (z - + - ... ) G - + + . ... ), a
č kon\'OSgeacije {z #: O}. .
11.11. A. č zg = O je bitni lingularitet. Funkcija le dade razviti u Laurentov
red. GJaVDi dio re biti č B. Singularitet aci = O je pol prvog reda. Glavni dio
imati re jedu au. Vidi Zadatak 10.30.C. C. za = O je lingularitet, ali nije izolirani.
Niz zi = '* (polovi prvog reda) tele b O. FUnkcija le ne da razviti u
Laanat.trr red oko č za. D. za = O je razgraniite. FUnkcija le u okolini takve
Č De da zuviti 11 Laurentov red. E. zg = oo nije izolirani lingularitet, polto
poloft .It = n teie u oo. Funkcija le ne da rutaviti u Laurentov red u okolini č oo
(tj. po potencijama od l/z). Taj le razvoj ne lmije brbti I razvojem funkcije u okolini
č .1= 0, IIIoji postoji (Zadatak lO.30.A) poito taj red konvergira lamo na intervalu
O < !.WJ < 11". funkcija le dade razviti u (Laurentov) red po potencijama od %
UDlIt. nUOC PntCDa lC1I" < Izl < (k + 1)11', ali nijedan rutav ć konvergirati niti na
jec:baD POCInIijU ObIib. R < Izl, kako izgleda č oo. F. Kao i gore, oo nije
izolirui Jednadžba lin z = 2 ima č mnogo rjeienja č moduli
teže. 00.
12.8. A. = O. hatuOlti 4, .12 = 3i, .13 = -3i, kratnosti 1. B. zg = O, kratnosti 4,
.Ik = b. t E Z, i 0, kratnOlti 1. C. Nul č dobivamo iz z - i = O ili sh z = O, tj .
.1= ArI.O. Ilobiwmo redom č i te 2k1ri, (2k + l)1ri, Ive kratnosti 1. D. ch % = l
r daje z = Arda 1 = Lu(l = 2k1ri, lc e Z. Ispitajmo kratnost . Stavimo
r g(%}=l-daz. VDjedi g'(%) = -.h%, g'(2k1ri) = -i'sin(2b) = O. g"(%) = -chz,
g"(2bn1 = -a.(2h) = -1. Stoga su sve nul č kratnosti 2, osim č O koja je
kru..ci 1 (jer je i aul č nazivnika) .
12.1. A.Vri,ildif(%)=2shz-2%, 1"(z)=2chz-2. 1"'(%)=2sh% , FV(z) =
2 cha. IaIIIO je 1(0) = I' (O) = l" (O) = IIII (O) = O, l'V (O) = 2, to je O nul č krat·
nosti 4. B. JCz) = .1$(1 + z3/2! + .. . ) = zll'P(z), 'P(O) = l . Kratnost je 5. C. č
RJEŠENJA ZADATAKA 215
/', l", l"'. Kra.tnostje3. D. l{z)=-b{e
2z
-2+e-
2Z
)=z{1±z2/3+ ... ) . Kra.tnost
je 1.
12.10. Zo = O je č kratnosti 2, za funkciju l/I{z) = z2 - 2 - 2 cos z, zato je pol
drugog reda funkcije I . B. Odredimo prvih nekoliko č Taylorovog reda za brojnik
i nazivnik:
I{z) =   + z2/6 + ... ) = <p{z} , <p(0) = 2.
z (1/2 - z/6 + ... ) z
Zato je za =, O pol prvog reda. C. Pol drugog reda. D. Vrijedi Iim
z
..... o I{z} = te je
zo = O uklonjivi singularit.et.
12.11. ' A. zl = O, pol prvog reda, z2 = i, z3 = -i, polovi drugog reda. B. Zl = O,
pol drugog reda, Z2 = -1, pol prvog reda. C. Zl = O, bitni singularitet. D. Zle = br ,
k E '! ' . {O} , polovi prvog reda, Zo '" O uklonjivi singularitet. E. zl = l je bitni singu-
laritet, lim ...... 1/{z) ne postoji. F. Zo = O, pol ć reda; Zle = -ln 2 - i{1I' + 2h),
polovi prvog reda. G. Zl = -11' , pol prvog reda. H. zl = -11', bitni singularitet. Glavni
dio Laurentovog reda je č I. Zle = k1l', k E Z, bitni singularitet. Ne postoji
limes funkcije u tim č J. sin l/z = O daje Zle = l/h, k E Z \ {O}. To BU bitni
singulariteti. č zo = O je singularitet, ali nije izolirani. K. Zle = + 2k1r, polovi
prvog reda. L. za = O, bitni singularitet.
12.12. A. Z/c = cos >rtjk>r +i sin >rtjk" , k = O, 1, .. . ,5, polovi prvog reda. B. z = O,
pol prvog reda, z = 3i, t = -3i , polovi ć reda. C. Zle = ln 2 + i1l'{2k + l), polovi
prvog reda. D. z = O, bitni singularitet. E. Zle = k1l', k E Z \ {O} , polovi prvog reda,
zo = O, uklonjivi .ingularitet. F. Zle = k1l', 'k E Z, polovi prvog reda. G. Zle = l/k1l' ,
polovi prvog reda, Zo = O je njihovo gomilište i zato nije izolirani singularitet. H. Z = O,
bitni singularitet. I. Z = O, pol drugog reda. Vrijedi
I{z) _ l 1+ z2/6 + .. . _ <p(z)
- z2-1/6-z
2
/120- ... - z2 .
J. Z/c = 2/(2k + l)"" k E Z su bitni singulariteti. Z = O je njihovo gomilište.
K. Zle = l/h, bitni singulariteti, Z = O njihovo gomilište (neizolirani singularitet).
12.13. Razvij funkciju I u Laurentov red, a funkciju 9 u Taylorov red u okolini č
ke za. Pomnoži dobivene redove. U prvom č ć dobiveni red imati č a u
drugom č č gla.vni dio.
12.14. Funkcija r ima. dvije grane. Ako č sa 91(Z) = vž prvu granu, za
koju je ..ji = l, tada za drugu granu vrijedi 92(Z) = -gl (Z) = -Vž. Analogno, funkcija ·
V- ima tri grane. Neka je hl (z) = vz ona grana. za koju je vl = l . Tada lU druge
dvije h2(Z) = e
2
"i/3h
l
(z) = (-! + i:4)hl{Z) , h3 = e4>ri/3hl(Z) = (-!.:... ;:4)hl(Z),
A. Postoje dvije grane, 11 (z) = l l) , 12(z) = 1 1) . Za prvu vrijedi
- 91 z - - 92 z-
fl (z) = z . l+..;z=-I = z{l + ..;Z=-I)
l ,... V'Z'=l l + ..;Z=-I 2 - Z •
te je Zo = 2 pol prvog reda za granu fl . Za drugu granu vrijedi 12(2) = l i Zo
je regularna. č B. Postoje tri grane: Ij(z) = ! ( )' j = 1,2,3. Vrijedi
1- i z
l l + vz + ( VZ)2
fl (z) = l _ vz = l _ z i Zo = l je pol prvog reda funkcije II· Gra.-
ne h i la se regularne u toj č C. Zo = l je bitni singularitet za prvu granu
fl (z) = sin l ( ) , a regularna č za. drugu granu. D. Zo = l je regularna č
1- 91 z
216 RJESENJA ZADATAKA
za granu fl (z) = ct g 1 ( ) . Za drugu granu vrijedi h (l ) = ctg( x) . Pokažimo da je
1 + 91 z
Zo = 1 neizolirani singularitet. Uzmimo Zk := (1_";")2 . Tada je 92(=1.,) = -(1- (;;) i te
č su singulariteti (polovi ) funkcij e h . č zo = l je njihovo gomilište. E. Post oj:
šest grana ove funkcije: Jjk = ( ) l h ( ) , j = 1, 2 , k = 1, 2, 3 . č zo = l je
9j z - k z
singularit et samo za granu fl l , i t o pol prvog reda:
l l ( V=)5 + .. . + ( V=) + l
J11( Z) = "fi - vz - Vz( VZ - l ) Vz(z - l )
13.14. A. Singulariteti su ZI = O, pol drugog reda, =2 = -l , pol prvog reda.
ResU, O) = O, ResU,-l) = -l . B. Singul ariteti su =1 = O, z 2 = i , z3 = -i, po-
lovi prvog reda. ResU, O) = 1 , RcsU , i ) = -1/2 , ResU, -i) = -1/2 . C. Polovi prvog
reda, = O, z2 = 1, z3 = -1. ResU, O) = l, ResU, 1) = -1/2, ResU, -1) =_ -1/2 .
D. Singulariteti su Zk = cos(1r + 2k1r)/4 + i sin(1r + 21.. .. ,,)/4 , k = 0, 1. 2, 3 : polovi prvog
reda. ResU, Zk) = ( z2
4
),1 = _1_ . E.       !"oa. ResU, -1) = 1.
1 + Z Z=Zk 4zk .
F. ZI = i, z2 = -i, polovi ć reda. ResU, i) = -':'fgi, ResU, -i) = Ai .
G. ZI = -1, pol drugog reda, Z2 = 1 pol ć reda. ResU, -1) = - ft, ResU, 1) = .
H. ZI = O, pol č reda, z2 = 2i, Z3 = -2i, polovi prvog reda. ResU, O) najlakše
l
. .. . ,. f k " L d k O J() 1 + z8 1
na aZlffiO razvIJaJucI un CIJU u aurentov re o o zI = : z = ---;r- 4(1 + z2/4) =
1 (4 1 )(1 z2 z4 z6 ) V' d' d' L d d - ' .
4' z + z4 - '4 + 16 - 64 + . ... I Irno a ce aurentov re sa rzavatl samo parne
potencije. Zato e-l = ResU, O) = O, ResU, 2i) = - Wi , ResU, -2i) = Wi . I. z = l
l d R
(J )
1 l' d
n
-
1
( 2n) (2n)! ( 2n )
po n-tog re a . es, 1 = -( _ )1 I1l1z_1 d n-l Z = ( _ )I( )1 = n-l .
n 1 . z n l . n+l .
J. ZI = 2, pol prvog reda, z2 = O, pol n-tog reda. ResU,2) = 2-
n
+ 2n. Rezi-
d
-k" d d" . L d J() 1 + z2n l
uum u toc 1 z2 cemo o re Itl razvoJem u au rent o\' re : z = ----2 - =
zn - Z
l -n n 1 l -n n Z zn-l zn
-2'(z + z ) 1- z/2 = -2(z + z )(1 + 2' + . .. + 2
n
-
1
+ 2
n
+ . .. ) . Koeficijent uz
z-l glasi - 2nl_l = _Tn = ResU, O) .
13.15. A. zI =0, Z2 = 1 : polovi prvog reda. ResU, O) = -1/2, ResU,I) = l-cosI .
B. z = O, pol drugog reda. ResU, O) = 9/2 , najlakše razvojem u Laurentov red.
. sin[1r(z - l) + 1rJ sin 1r(z - 1)
C. z = 1, pol drugog reda. RazVOjem u red: J( z ) = (z _ 1)3 = - '(z _ 1)3 =
1 { [1r(z - 1)J3 [1r(z - 1)J5 } .
(z _ 1)3 1r(z -1) - 3! + 5! - ... te Je ResU, 1) = O. D. Zk = k-:r ,
1
k E Z, polovi prvog reda. ResU, zk) = - (-l)k ' E. z = 1 , bitni singularitet.
J(z)=sin-
1
-=-sin-
1
_=2+ I( l )3- " " ResU, 1j=-1. F. eZ-I=O
1 - z z - 1 z - l 3. z - l
da.je z = ln 1 = 2k1ri, k E Z, Zk = 2k1ri . polo\'i prvog reda. ResU, Zk) = l .
G. z = 2, bitni singula.ritet. Razvojem u Laurentov r"d , J(z) = [(z - 2) + 2)4 sin =
z-
RJEŠENJA ZADATAKA
217
{(z-2)4+8(z-2)3+24(z-2)2+32(z-2)+16}{_1_- (l 3 + l .. }
z - 2 3! z - 2) 5!(z - 2)5
slijedi ResU, 2) = 16 - + = 12 +   H. zk =   k E Z \ {O}, polovi
prvog reda. Res(J,%k) = I. z = O, bitni singularitet. J(z) = e%e
l
/% =
z z2 l l l l l
(1+ -+ -2' T . .. )(1+ -+-2' 2 + . .. ) , Res(f, O) = c-l = 1+-
2
, +." 3' + oo .+ '( )' +oo .
l . z.z . _.. n . n + l .
J . z = O. bitni singularitet, J(z) = - 3,1 3 + 5,1
5
- . .. , ResU. O) = O .
. z .z
13.16. A. Vrijedi lim._oo J(z) = O = J(oo) te je oo regularna č Po (13.11),
ResU, oo) = lim._oo z!f(oc) - J(z)] = O B. Na isti č ResU, oo) = O. C. Vrijedi
". , . 2". ".2 (2".)4 2
J(z) = 2'(1 + cos-;) = z - -; + 2 . 4! . z3 + oo, te je Res{f.oo) = -c-l - ".
D. Res(f, =) = O. Parna funkcija u razvoju u Laurentov red ć sadržavati č uz
neparne potencije, zato je C-l = O. E. ResU, oo) = O, zbog istog razloga. F. z = oo je
bitni singularitet. Razvojem u Laurentov red,
l . 1 l z3 z5 2 3 4
J(z) = • Sin % (l 1/ 2)2 = .(% - -3' + -S' - . .. )(1 - 2' + • - 6' + ... )
% +z z .. % % %
dobivamo Res(f,oo) = -C-l = + + + .. :.
13.17. A. Pol prv?g reda, Res(f, O) = -1/6. B. bitni singularitet , Res(f, O) = O,
pošto je funkcija parna. C Vrijedi
J(z) _ z3 _ .!:. l _ 'I'(z)
- + +oo r -z + oo r -z
gdje je 'I' č u O, '1'(0) = 4 . Zato je O pol prvog reda i Res(f, O) = '1'(0) = 4.
D. J(z) = zn-3 ctg
n
z . Z = O je pol ć reda. Vrijedi J(z) = ; ( )n =
. Z Sin Z %
13 'I'(z) . Reziduum ć ć razvojem funkcije u Laurentov red. Imamo' J(z) =
z
(O) '(O) "(O) "'(O) 1
'l'
z
3 + <.p z2 + 'I' 2z + T + . .. te je ResU, O) = e_l = 2' '1''' (O) . č
mo '1'''(0) . Prikažimo funkciju 'I' u obliku 'I'(z) = n, gdje je 'l'l(Z) = eosz,
sin z %2 z4
'l'2(Z) = -- = l - -3' + -5' - ... Vrijedi
z ..
'1" (z) = n ('1'1) n-l       -; '1'1    
'1'2 '1'2
<p" (;:) = n( n _ l) ( ) n-2 ( '1'1 '1'2 '1'1   ) 2
+n '1'1 'l'1'l'2-'fl'l'2 '1'2-             '1'1'1'2
( )
n-l ( " ") (' , )2 '
'1'2    
" ,2 4 3 ,,2 12 2
Kako je =-sin%, '1'1 =-COI%, 'l'2=-3i%+ši% "'2 =-3T+5f
z
... ,
1
to imamo <.p1(O) = l, 'l'r(O) = -l,     O,     = -3 ' Uvrštavanjem slije-
218 RJEŠENJA ZADATAKA
di 'P" (O) = - 2; , te je ResU, O) = 'P" (O) = - nl3 . E. Korištenjem trigono:ne-
trijskih identiteta, funkcija se dade svesti na oblik J(z) = -2/z . ResU, O,) = -2,
Tr
r . . f k " bl'k J( ) sin z - z cos z " k . , T I
F. anSlormlraJmo un CIJU na o I z = ( )2 I IS onstlmo ' ay orO\'e
redove: cos z l - cos z
z3 z5 z'2 z4
(z - -3' + l' - ... ) - (l - ?T + -4' - .. . )z
I(z) = . 5. _.. '2
COSZ[l- (1- + :: - ... )]
3[ l l l l 2 ' t
z (2f-3f)+(-4f+5f)z + " 'J
z4 cos 'z - + .. r z
i vrijedi odavde 'P(O) = 4/3 . Zato je z = O pol prvog reda, ResU, O) = 'P(O) = 4/3 .
13.18. Prikažimo funkciju kao produkt dvaju redova i izdvojimo č uz z-l:
:1:Z - .. ,z
'-'. ' -._
= (l + :1:
2
Z + ( :1:
2
Z r + (:1:
2
% r + .. .) (l + ;z + (;: r + (;z r + . . .)-
Zato, Res(f,O) = C-l = + + 2!13! + .. . =   l)! 2n+1
%-2 z-2
13.19. A. FunkciJ' a ima dviJ'e grane, Il{z) = 12(%) -
3 + vilO - z ' - 3 - VTO'='Z
(predznaci + i - sugeriraju č na koji se đ vrijednosti č funkci-
je ..;-). Vrijedi 11(1) = -1/6, 12(1) = oo. Zo = l je pol prvog reda za panu h:
12(
%) = (z - 2)(3 + V'TIi"'=Z) te J'e Res (/2 , l) = -6 . B. O" I ' t
z _ l %0 = Je SlOgU an et za granu
h koja se č na č
h{%) = z = =
+ l l - (l - z2) z
Vidimo da je zo pol prvog reda, Res(h, O) = 2.
13.22. Razvijmo funkciju 'P u Taylorov red, funkciju J u Laurentov red i izdvojimo
č uz z-l. Vrijedi
(
'P'{a) 'P(n-l){a) n-i )
'P{z)/(z) = 'P{a) + l'!{z - a) + ... + (n _ l)! (z - a) +.. . x
X (C-l + ( C-2)2 + . .. + ( c-n) + CO + cdz - a) + . . ,)
z-a z-a , z-an
, 'P'(a) 'P(n-I)(a)
Zato Res{'P{z)J(z), a) = c_l'P{a) + C-'2l'! + . .. + e-n (n _ l)! .
13.23. A. Funkcija J ima prikaz J(z) = (z - a)"'P{z) , pri č je 'P č i
'P(a) O. Vrijedi I'{z) = n(z-a)n-l'P(z)+{z-a)n'P'(z), Zatoje IJ'({z» = _n_+ <pl(l:»
z Z- 'u c;;=
i kako je drugi pribrojnik č funkcija u okolini č a, to je z = a pol prvog
RJEŠENJA ZADATAKA
219
l' (z)
reda, Res( J(z) ,a) = n . B. Iz prikaza J(z)
na č č dobh"aIllo
(z - a)" '
l' (z)
Res( J(z) ,a) = -n .
13.25. Izaberimo kružnicu dovoljno velikog polumjera da ć sve singularitete ZI ,
· .. ,z" funkcije J. Tada je
l 1 l"
ResU, oo) := - -2 . J(z)dz = - -2 . 27Ti L ResU, ZI,,)
, 7Tt JzJ=R 7Tt 1c=1
"
i odavde ResU, (0)"= - L ResU, Zk)·
k=1
13.21. A. ZI = -l, pol drugog reda, z2 = 2 , pol prvog reda koji nije ć krivu-
ljom e, l = -47Ti/9 . B. e   ć zI = O, z2 = l, polove prvog reda. l = 27Ti sit;ll .
C. ZI:::: O, pol ć reda; %2 :::: -l, pol prvog reda. ResU, O) = ! , ResU, -l) :::: -! .
. 2 e
I = 7Ti(1 - D. e ć samo ZI = l, pol prvog reda. l = E. e
e 3
ć samo pol z = i drugog reda, l = 7Te
i
(1 - i)/2. F. Napišimo podintegralnu
f k
.. blik 1 ( ) z si n 11' Z O d . A O L ( ).
unclJuuo u Z = (z-1)cos7Tz ' cos 11" Z = aJe7TZ= rc cos =-i n±i I
l l
odavde Zle = ±2" + 2k = 2" + l, l E Z . To su č kratnosti 1 funkcije cos 7TZ, stoga
i polovi prvog f . č Z = l nije pol za J, ć uk10nj ivi singularitet , jer
· I vka b " k K' ul' e b h ć v .. . I ' vk 3 l l 3
Je nu -toc rOJnI a. nv Ja o u va a cetm smgu anteta: toc'e - 2"' -"2' 2" ' "2'
1= - i .
13.28. z = l: bitni singularitet. Iz razvoja sin _1_ = l +
Z - l z - l 3!(z - 1)3
· . . slijedi ResU, l) = C_I :::: l i J :::: hi . B. z = -1: bitni singularitet. Da
bismo odredili Laurentov red, moramo transformirati funkciju na oblik sin _z_ =
. ( l) . l 1 l ' 1 R . L d dZb-+: l
sm l - -- = sm cos -- - cos sm --. azvoJem u aurentov re o I\"aIIlO
z+l z+l z+1
ResU, -l) = - cos l, I = -27Ti cos l . C. z:::: l, bitni singularitet. Ovog puta pišemo
I(z) = [(z - l) + l] sin(l + z: l) = (z - l) sin i cos z : l + (z - 1) cos l sin z l +
. l 2 l' 2 I . d l" d' R (I l) 2 ' l 2 1 l
sm cos --+ cos sm --. z razvOja u re s Ije I es , = - sm + cos . =
z-l z-l
47Ti(cos 1- sin 1) . D. Singulariteti su č nazivnika, cos nz = O daje nz = + ";11",
. 2
tj. Zle = 211' (2k + l), k E Z. To su polovi prvog reda. Vrijedi Res(tgnz, Zle) = -.!.,
n n
za svaki k. Krivulja e ć singularitete z_", z_,,+1 , ... , Zn-2, Zn-l. Zato je
I:::: 27Ti( -.!. . 2n) = -47Ti .
n
13.29. A. Svi singulariteti podintegralne funkcije su polovi i nalaze se unutar č
integracije. Naime, z8 :::: 16 daje Izl :::: ...ti < 2. Koristimo rezultat Zadatka 13.20.
I = 27Ti L: ResU, Zle) :::: -2r.i ResU, oo) . č z = oo je regularna č funkcije I,
te je ResU, oo) :::: :1J(00) - J(z)] :::: O. Dakle, I = O. B. Sar{a se singuJari-
tet z :::: 3 nalazi izvan krivulje C . Vrijedi ResU, oo) = lim._oo zlJ(oo) - J(z)J :::: O,
220 RJESENJA ZADATAKA
ResU, 3) = _1_ . Zato je 1= 211"i ResU, zk) = 21fi[ResU. oo) - ResU, 3)] =
342 - 171
C. Singularne č su polovi, koji svi leže unut ar c . l = -211"i ResU, oo) = O.
D. Ponovo svi singul ariteti Ježe unutar C. Kako je oo regularna č za fun kciju J,
imamo ResU, oo) = lil1lz_oo z[J(oo) - J (z)] = -lim
z
_oo.,6 /(z6 - l ) = -1 . Zato j e
I = 211"i .
13.30. A. Singularitet i su ZI = -l, pol prvog reda i Z2 = O, bitni singul aritet. Vrijedi
ResU, -l) = - l/e' Razvbjem u Laurentov red dobivamo ResU, O) = - + - ... =
4. 5. G.
- Za::> je 1= - 2;;i /3. B . Jedini singularitet je rj ešenje jednadžbe ln (z + 3) = -2,
e 3
tj ., z = e-
2
- 3 i on leži izvan č đ krivuljom C. Zato j e l = O.
13.31. A. l. B. 2. C. 5. D. 2.
13.32. A. Izaberi J(2) = 5z . Odgovor : l. B. Na kružni ci Izl
ć l eorem na funkciju J(z) = z5. Odgovor : 4.
13.33. A. 4. B. O. C. 2. D. 3.
13;34. A. 2. B. 1. C. 4. D. n.
2 je primjenjiv
13.35. Neka je Pn(Z ) = zn + an_1Z
n
-
l
+ ... + al z + ao zadani polinom. Dovoljno j e
pokazati da za dovoljno veliki Izl = R vrijedi lan_1Z
n
-
l
+ . .. + alz + aol < Iznl = R
n
.
(To ć biti ispunj eno ako je npr. R> lan-d+ . .. +Iad+laol .) Tadaje IPn( z)-znl < Iznl
za svaki z sa kružnice Izl = R i možemo primijeniti ć teorem.
14.13. A. 21f/3. B. 11"/2. C. H1I". D. (14/2 - 5)11" .
o("
14.15.
C. 21f . D. (2a + b)1I"1 .
a [a(a + b)? 2
211" 1+ a
4
A. -- B. --211" . C. U putno j e zamijeniti cos nx sa ein_z, tako da
1- a
2
. l - a
n
. I R J1f e x R l 211"a D l O I . . d' .
Je = e -1f l _ 2a cos x + a2 ' ezu tat l _ a
2
' • = . magmarlll 10 gornjeg
integrala.
14.16. A. Integral je realni dio integrala
!
1t' cos x i(nx-sin :r)d 171' cos x-isin:r inxd
e . e x = e . e x .
- 71' -1r
Nakon supstitucije z = e
iz
dobivamo l = e
l/z
. zn-ldz = Re 211" Res(F,O) ,
t Izl=l
gdje je F( z) = zn-lel/ •. Razvijanjem u Laurentov red, I = h /n! . B. Na č č  
I = 1I"/n! .
14.17. A. -&11" . B. 1T . C. -*1I" . D. 1I"/4. E. 1I"//2 . F. h/3 .
14.18. A. 11" D 11"
4a
2
' . 16a3 '
311"/2 . D . 11" E. 2b
3
- 3ab
2
+ aJ
C. l 6a 2ab(a + b) 4ab3(a2 _ b
2
) 11" .
(2n - 2)17r
F. ((n _ 1)!)2(2a)2n- l .
RJESENJA ZADATAK.. ... 221
71" 71" 71" sin l 71" cos 2
14.19. A. 3e
3
(cosl-3sinl). B. 3e
3
(3cosl+sinl). ? --e- D.
E
71" ( .) F 371" G 271" -../3/2. l H 71"(4 -2 -l)
. e
2
cos 4 - Sin 4. . l6e
2
' • V3 ' e Sin • • 3" e - e .
14 20 71" - .. i B 71" -ab C 71"a -ab D
• . A. 2b e . • '2
e
. • 4b e . .
71"(ab + l) -ab
4b3 e
E
71"(b2+3b+3) -b F 71"(be-
a
-ae-
b
)
. 16 <! . . 2ab(b
2
- a
2
)
14.21. A. 71"(2sin2-3sin3) . B. i(cosl-e-
2
) . C.
D·71"a- e-
l
) .
14.22. A. B. i(e-a+sina). C. 71"2
a
D. 71" (b - a). E. [2 - (ab + 2)e-
ab
J. F. ;(2e-
ab
- 1). G. H.
4·" 2 2 3
14 23
71" B 71"V3 C _. _71"_ . D. 71" . E. 71"(1 - p)
. • A. >/2 ' 6 v2 . . SIn( 71"p) 2 cos( 71"p/2) 4 cos( 71"P/2) .
- .. _. _ '" • _ p.. 1'" sin >.p
- . . SI" - ;n 71"p •
14.24. A. _71"_ (! _ 21' + 31') .
sin 7rp 2 2 6
B. {(n)lp _ (n)2p + (n)3
P
_
n! Sln71"P 1 2 3
... + (_l)n+l nP} .'
14.25. A. 2: ln o':'B. ;a (In2 a + :2) . C. -11') . D. 2afo'
11' 11' 11'(1 _ 2
a
-
l
)
14.26. A. ". . B.   C.
2n COIS rn 2n sin ;"71"
sin a 71'
71"(3 cos(a7l' /3) - VJ sin(an-j3» E h F 71'
D. 3sina7l' . . 2 t 2 ' . 2ch(7I'a/2)'
LITERATURA
[lj H.M. AHrHJIeth<o, P.B. K0311oBa, 3aoa<{u no meopuu ifJYNlCtjUU 1C0MnJteIC-
CNOU nepeMeNNOU, BLlmeltma.JI ml<ona, MHHCI<, 1976.
[2J M .A. EBrpa<j>oB i ost., C60PNUIC 3aOa" no meopuu aNaAUmu"{eclCUX ifJYNIC-
tj UU, HaYl<a, MOCI<Ba, 1969.
[3J A.E. H.H. n.n. HacTacHeB, TeopUJr ifJYNICtjUU
nepeMeHHOZO, ml<Olla, KHeB, 1986.
[4J 1. š ć Punkcije kompleksne varijable. Laplaceova transformadja, sk-
ripta, č fakultet, Zagreb, 1978.
[51 H. ć S. Kurepa, č analiza - Punkcije
rijable, prvi svezak, č Knjiga, Zagreb, 1986.
[61 M .JI . KpacHoB, A.M. KHceneB, r .M.Mal<apeHI<O, 4>YHlCtjUU 1C0MnAeICC-
nepeMeNNOZO - OnepatjuoNHoe UC""UCAeHue - TeopUJr ycmoiZ""u-
80cmu, HaYl<a, MOCI<Ba, 1971.
[71 M. A. JIaBpeBTLeB, B. B. Iila6aT, Memoobl. meopuu ifJYNlCtjUU 1C0MnAeC-
HOZO nepeMexxozo, MOCI<Ba, 1958.
[81 D.S. ć Kompleksna analiza, đ knjiga, Beograd, 1981.
[9J E . .n. COnOMeBI(eB, 4>YNlCtjUU 1C0MnAeICCHOZO nepeMex'i'0zo u UX npuMe-
xeHUJr, BbIcma.JI ml<ona, MOCI<Ba, 1988.
[101 JI.M. BOnI<OBCI<HIt, r.JI . JIYHI(, M.r. ApaMaHoBH'l, C60pxuIC 3aoa"{ no
meopuu ifJYHlCtjUU 1C0MnAeICCXOZO nepeMekkOZO, cJ?H3MaTr10f3, MOCI<Ba,
1960.
, .
. ," ..  
... ....
I . -l;
<.1
'.