You are on page 1of 14

SLAM FELSEFESNDE RYA KURAMI, LEVLER VE KM SONULARI Yrd. Do. Dr.

Hasan AYDIN *

ZET slam felsefesinde, insan nefsi ve yetilerine ynelik tartmalarda, rya olgusu, nemli bir yer tutmaktadr ve gelecei nceden grmenin arac olarak kabul edilmektedir. Zira slam filozoflarnn nemli bir blm, Yeni Platoncu ncleri gibi, ryalar insan nefsi ve etkin aklla ilikilendirmekte ve onlarn gelecee ilikin iaretler ierdiini dnmektedirler. Bu yzden, gemiten gnmze, slam dnce geleneinde rya yorumu nemli bir rol stlenmitir. Biz bu makalede, rya kavramna eletirel adan yaklaarak, slam felsefe geleneinde ryann ne anlama geldiini, ona yklenen ilevleri ve modern slam toplumlar zerindeki yansmalarnn neler olduunu zmlemeyi amalamaktayz. Anahtar Kelimeler: slam felsefesi, rya, insan ruhu, rya yorumu

Rya, gemiten gnmze insann ilgisini ekmi, gerek speklatif gerekse bilimsel tartmalara konu olmu bir olgudur. Kukusuz tarihin tozlu sayfalarnda geriye doru uzandka, tartmalarn bilimsel boyutu azalmakta speklatif boyutu n plana kmaktadr. Ryaya ilikin erken dneme ait speklatif tartmalara bakldnda, onun gayb bilme ya da gelecee dnk kehanette bulunma konusunda bir ara olarak kullanld gzlenir. Nitekim ryann, gayb bilme konusunda kimi veriler ierdii ve bu verilerin yorumlanarak ortaya karlabilecei dncesine Smer, Babil 1, Msr dncesi ile Yahudilerin dinsel ierikli kutsal me*
1

OM Sinop Eitim Fakltesi retim yesi haydin@omu.edu.tr Yazl kaynaklara baklrsa, rya yorumunun temeli Smer mitolojileridir. Bu yzden Smer dncesinde rya yorumuna ilikin rnek bir metni Ludungirrann dilinden aktarmakta yarar vardr: Tanr Dumizi bir yerde uyuya kalm. Orda onu dehete dren bir rya ile gzlerini am ve byk bir heyecanla kz kardeine komu. Canm kardeim, ben krda uyurken bir rya grdm, onu bana yorumlaman istiyorum. Ben onun ne anlama geldiini zemedim demi ve ryasn anlatmaya balam. ok sk sazlarn arasnda skp kalmm; bir taraf mda benim iin boynunu bkm gibi duran bir kam grnyordu; dier taraf mda bir arada bym iki kamtan biri kknden karlp alnmt; onlarn etraf nda sanki zerime yklacakm gibi byyen sk bir aalk vard; kutsal yam yerinden alnmt; rafa asl anam yere dmt; bir kartal bir kuzuyu peneleriyle yakalamt diye anlatm. Tanra byk bir zntyle,zavall kardeim, ryan hi de iyi deil, keke bana anlatmasaydn demi ve onu yorumlamaya balam: Etraf n eviren sk sazlar, sana saldracak can alclardr; senin iin ban emi kam, seni douran annenin senin iin boynunu bkeceine; ift by-

166

Yrd. Do.Dr. Hasan AYDIN

tinlerinde rastlamak olasdr. 2 Ayn anlayn izlerini felsef dncenin ortaya kt Eski Yunandaki dnrlerde de bulmak mmkndr. 3 Her ne kadar Aristoteles, fantasya yetisi ile ilikilendirdii ryalarn gelecekten haber vermesi anlaynn halk arasnda yaygn olduunu, fakat sekinlerin (filozoflarn) buna itibar etmediini savunsa da 4, ryalarn gelecekte olacak olaylardan haber verdii anlaynn izlerini, Herakleitos, Platon, Plotinus ve Afrodisiasl skender ve Artemidorus gibi dnrlerde bulmak olasdr. 5 zellikle Yeni Platoncu felsefe geleneinin kurucusu Plotinus ve ayn gelenei takip eden Afrodisiasl skender slam felsefesinde kkl izler brakmlardr 6. Ryay, gayb bilmede bir ara olarak gren ve slam dnce geleneinde de karlalan sz konusu anlay, bilebildiimiz kadaryla ryaya ynelik olarak oluturulmu speklatif nitelikli ilk kuramdr ve modern psikolojide, ryay nesnel temelleriyle aklamaya ilikin Freud, Adler ve Skinner gibi dnrlerin gelitirdii bilimsel kuramlar ncesine ait en temel yaklam simgelemektedir. Ryay mistik bir olgu olarak gren anlan speklatif yaklam, o denli etkili olmutur ki, gnmz slam toplumlarnda, ryaya ilikin modern bilimsel kuramlar bulunmasna ramen, halk arasnda etkinliini hala korumaktadr. Bu neden byledir? slam dnyasnda anlan kuram niin yaygnlk kazanmtr? slam filozoflar, ryay mistik bir konuma oturtan ve ryada grlenlere gereklik deeri atfeden bir kurama niin meyletmilerdir? Sorularn yantn bulabilmek iin aratrmamz derinletirmemiz ve bu anlayn dinsel kkenini irdelememiz gerekmektedir.

yen kamtan birinin alnmas, ikimizden birinin ayrlacana; zerine yklacakm gibi bym aalar, etraf n kuatacak cinlere; kutsal yann yerinde alnmas, bir kt elin seni yakalayacana; asl kabn dmesi, seni douran annenin o sevgili kucandan deceine; kartaln kuzuyu penesiyle kapmas, byk Gala cinlerinin seni bir gn ellerine geireceine iarettir demi. Hakikaten onlar, Tanrmz Dumuziyi ellerine geirerek yer alt dnyasna gtrmler. Muazzez lmiye , Smerli Ludingirra, Kaynak Yaynlar, stanbul 1996, ss. 23-24. Bkz. Monford Harris, Studies in Jewish Dream Interpretation, http://www.overstock.com/cgibin/d2.cgi?cid=54554&PAGE=PRODUCT&PROD_ID=1278491&fp=F&siteID=BBQRHx8 8Pls-Kxr51vSYngV4BqkL7ZSCBQ&cid=60488&fp=F Bkz. Cengiz akmak, Herakleitosta Uyku ve Ryalar-I, nsancl Dergisi, Say: 174, Nisan 2005, stanbul, ss. 1 vdd.. Bkz. Aristoteles, Doa Bilimleri zerine (Parva Naturalia), eviren: Elif Gnce, Morpa Kltr Yaynlar, stanbul 2003, ss. 109 vd.. Aristoteles, ryalarn gelecekten haber vermesi anlayn ihtiyatla karlasa da, rya yorumu zerinde durmaktan kendini al koyamamtr. Bkz. Aristoteles, age., ss. 130 vd.. Kr. Cengiz akmak, Herakleitosta Uyku ve Ryalar-I, ss. 1 vdd.; Mehmet Da, bn Snnn Psikolojisi, bn Sn, lmnn Bininci Yl Armaan 1984, TTK Basmevi, Ankara 1984, ss. 324 vdd.. Bkz. Macit Fahri, slm Felsefesi Tarihi, eviren: Kasm Turhan, klim Yaynlar, stanbul 1992, ss. 22 vd..

slam Felsefesinde Rya Kuram, levleri ve Kimi Sonular

167

Her eyden nce, slam dnyasnda, ryann gayb bilme konusunda kimi veriler ierdii inancnn dinsel bir zemine oturduu ve Kuran ve hadislere dein geriye gittiini belirtmemiz gerekir. Aslnda bu durum, ryay gayb bilmede bir ara olarak gren anlayn gerek slam filozoflarnda gerekse slam toplumlarnda niin genel bir kabul grdne de belli bir yant tekil etmektedir. Nitekim Kuran ve hadislerde karlatmz husus, bu duruma iaret etmektedir. Bunlardan ilki, peygamberlik kurumuyla rya arasnda kurulan iliki, ikincisi, Yahudi tarihine ilikin olan Yusuf peygamber kssasnda gndeme gelen rya yorumu; ncs ise, ryann mjdeci olduu anlaydr. 1. Ryann peygamberlik kurumuyla ilikisini, Hz. Muhammedin vahiy tecrbesini yanstan hadislerde yaln bir biimde bulmak olasdr. Nitekim, sahih hadis kitaplar, Hz. Muhammedin ilk vahiy tecrbesinin rya yoluyla gerekletii konusunda fikir birlii ierisindedirler. Nitekim Hz. ieye mal edilen bir hadise gre, Tanr elisine ilk gelen vahiy, uykuda iken sadk rya yolu ile olmutur; onun grd rya, sabah aydnl gibi tezahr ederdi 7 denilmektedir. Bu rivayetler nda bn Halduna baklrsa slam dnrlerinin ou u aklamay yapmlardr: Vahiy, ilk nce gelmeye baladnda, alt ay rya eklinde inmitir. 8 Yine slam dnyasnda yaygn olarak aktarlan rivayetlere gre, rya peygamberliin 46 parasndan birini; dier bir rivayete gre, 43 parasndan birini; nc bir rivayete gre de, 70 parasndan birini tekil eder. 9 Grld gibi rivayetler birbiriyle elikilidir ve bu eliki slam dnce geleneinde nemli tartmalara neden olmutur. elikiyi amaya dnk en ilgin yorumlardan birisi bn Halduna aittir ve bu yorum, peygamberlerle dier insanlarn rya yoluyla gaybi bilgilere ulamalar arasndaki farka deinmekte ve peygamberler dnda dier insanlarn da gaybi bilgilere ulaabileceini sylemektedir. Nitekim bn Haldun, rivayetlerdeki elikiyi amaya dnk olarak yaplm yorumlar da deerlendirerek yle demektedir: Burada oranlarn bizzat kendileri kast edilmemitir. Ama, rya ile peygamberlerin zellii olan gaybi bilgilere sahip olma noktasnda insanlarn derecelerinin deitiini ifade etmektir. Baz rivayetlerde dile gelen yetmi saysnn, Arap dilinde okluu ifade etmek iin kullanlyor olmas
7

Buhar, el-Cami es-Sahh, cilt: I, Msr 1345, ss. 3-4; Taber, Milletler ve Hkmdarlar Tarihi, cilt IV, evirenler: Zkir Kdir Ugan ve Ahmet Temir, MEB. Yaynlar: 2809, stanbul 1992, ss. 92 vd.; Cell ed-Dn es-Suyt, el-tkn f Ulm el-Kurn, cilt I, Beyrut 1973, ss. 43 vd.. bn Haldun, Mukaddime, cilt: I, eviren: Z. Kadir Ugan, MEB Yaynlar, stanbul 1990, s. 253. bn Haldun, age., cilt: I, ss. 252-253.

168

Yrd. Do.Dr. Hasan AYDIN

bu sylediimizin kantdr. Bazlar ise, krk alt parasndan biri olmasn u biimde yorumlamlardr: Vahiy balangta alt ay rya yoluyla gelmitir. Bu sre ise yarm sene demektir. Mekke ve Medine dnemleri dahil Hz. Peygamberin peygamberliinin toplam sresi ise yirmi senedir ve yarm sene bu toplam srenin krk altda biri yapmaktadr. Ancak bu, bizce gereklikten uzak bir grtr. nk bu sz Hz. Peygamber sylemitir. Bu srenin dier peygamberler iin de geerli olduunu nereden biliyoruz?... Buradaki oranlama ile, btn insanlar kapsayan rya yoluyla gaybi bilgilere ulama yeteneinin peygamberlerin doalarndan kaynaklanan zel yeteneklerine olan yaknl ifade edilmektedir. 10 Peygamberlik ile rya arasnda kurulan bu iliki, Hz. Muhammede kar kan slam ncesi Araplarca da dile getirilmi ve onlar, Hz. Muhammedin dilinde nesnelleen bildirilerin, iddia edilenin aksine, sadk (doru) ryalarn rn olmaktan ok, kark, geersiz bir ryann rn olduunu belirtmilerdir. 11 Nitekim bir ayette, onlarn Hz. Muhammede kar yle dedikleri belirtilmektedir: Bu kark bir ryadan ibarettir. 12 Ryann peygamberlikle kurulan bu ilikisi, zde gaybden haber vermekle alakaldr ve bu, slam dnrlerine gre peygamberlerde ska karlalan bir husustur. Nitekim slam dnyasnda yaygn olan bu anlayn farknda olan Gazzl, anlan ilikiye, peygamberlii dorulayc bir boyut da eklemektedir. Kukusuz Gazzlnin ekledii bu boyut, peygamberliin doruluunu olduka zayf bir temelle oturttuu anlamna gelmektedir. Onca rya, sradan insanlarn, gaybden haber verme niteliini de ieren peygamberlii onaylamalar iin, Tanr tarafndan kendilerine yerletirilmi bir numunedir. O yle demektedir: Tanr, kullarna, peygamberliin zelliklerinden bir numune vermekle ltufta bulunmutur. Bu numune uykudur. Zira uyuyan kimse, rya aracl ile gaypten olacaklar ya aka ya da yorumla (tabr) anlalacak bir ekilde alglar. 13 2. Yusuf peygamber kssasna gelince, bu kssa Yahudi geleneine gnderme yapmaktadr ve Tevrat kkenlidir. Kuranda ayrntsyla anlatlan kssa slam dnyasnda rya yorumu ve rya ile gayb bilme konu10 11

12 13

bn Haldun, age., cilt: I, s. 253. slam ncesi Araplarn, anlan kar klar, Arap toplumunda, ryann gelecekten haber verdii anlaynn yer aldna iaret etmektedir. nk kark ve sadk olmayan rya nitelemesi kart olan doru rya anlaynn kabuln gerektirmektedir. Anlan kar k dillendiren ayet Mekke dnemine aittir ve bu dnemdeki ayetler, daha ok kyamet, ahiret gibi gelecee dnk olgulardan sz etmektedir. Enbiy Sresi, 5. Gazzl, el-Munkiz min ed-Dall, Hakikat Kitabevi, stanbul 1984, s. 35.

slam Felsefesinde Rya Kuram, levleri ve Kimi Sonular

169

su gndeme geldiinde, sk sk anlr; zira, orada ryann gelecee dnk iaretler ierdii dncesi ve bu dnceye dayanan rya yorum (tabr) sanat en ak ifadesini bulur. Kssaya gre, rya yorum sanatn, Yusufa Tanr retmitir. Kssann rya ile ilgili blm yledir: Zindana Yusufla birlikte iki gen girdi. Onlardan birisi, ben ryamda kendimi arap skarken grdm dedi. Dieri ise, ben de ryamda kendimi bamn stnde ekmek tadm ve kularn da ondan yediini grdm dedi. Bunun yorumunu bize haber ver; biz seni iyilik edenlerden gryoruz. Dedi ki: Size rzk olarak verilen yemek ulamadan ben size onun ne olduunu kesinlikle haber vereceim. Bu Rabbimin bana rettiklerindendir Ey zindan arkadalarm, ikinizden biri, efendisine arap sunacak; dieri ise aslacak ve kular bandan yiyecekler. Hakknda bilgi istediiniz i kesinlemitir. O iki kiiden kurtulacan sand kiiye, beni efendinin yannda an dedi. Fakat eytan, ona efendisinin yannda anmay unutturdu ve bylece Yusuf, birka yl zindanda kald. Bir gn kral dedi ki: Ryamda yedi semiz inek gryorum; onlar yedi zayf inei yiyor. Yine yedi yeil baak, yedi kuru baa yok ediyor. Ey ileri gelenler, ayet rya yorumunu biliyorsanz, benim ryam hakknda bana bilgi verin. Etrafndakiler, bu ryalar kark ryalardr; biz ise, byle ryalarn yorumunu bilmeyiz dediler. O iki kiiden kurtulmu olan, nice zaman sonra, Yusufu hatrlad ve dedi ki: Ben size bunu yorumunu haber veririm, hemen beni gnderin. Yusufa giderek, Yusuf, ey ok doru kii, bize yedi zayf inein yedi semiz inei ve yedi yeil baan bir o kadar kuru baa yemesi hakknda bilgi ver. Olur ki insanlara dnerim ve onlar da bilirler. Yusuf dedi ki: Adetiniz zere, yedi yl ekin; yiyeceiniz az bir ksm dnda bitiklerinizi baan zerinde brakn. Sonra bunun ardndan bir yl gelecek ki, insanlar onda, bol yamura kavuturulacak ve meyve skacaklar. 14 3. Tm bunlara ek olarak hadis kitaplarnda dile gelen bir dier nemli anlay daha vardr ve bu anlay, ryay mjdeci olarak nitelendirmekte ve onunla slih kimselerin hakikate ulaabileceini sylemektedir: Peygamberlik benimle sona ermitir; artk peygamberlikten ancak mjdeciler kalmtr. Ona, ey Tanr elisi, bu mjdeciler nedir diye sorulunca peygamber: Bu mjdeciler doru olan ryalardr ki, onu slih (sekin) insanlar veyahut sen grrsn demitir. 15 Kuran ve hadislerin sadk rya ile peygamberler ve salih kullar arasnda kurduu anlan iliki ve ryann gayba ilikin iaret ierdii dncesi, slam dncesinin sistemleme dneminde ciddi bir yank
14 15

Yusf Sresi, 36-48. bn Haldun, age., cilt: I, s. 254.

170

Yrd. Do.Dr. Hasan AYDIN

uyandrm ve Yeni Platoncu felsefe geleneinden beslenen slam filozoflarnn Tanr odakl felsef sistemlerinde nemli bir yer edinmitir. Bu nedensiz deildir; nk ryaya nesnel bak engelleyen ve onu mistik bir biime sokan Yeni Platoncu kuram, slam filozoflarna peygamberlerin ve sekinlerin (filozoflar, veliler vb.) ayrcalkl bilgi elde etmelerine olanak salayan bir temel sunmaktadr ve bu temel en azndan ana ats itibariyle slam dinsel bildirileriyle rtmektedir. Bylelikle slam filozoflar, nemsedikleri iki anlay, yani Yeni Platoncu gelenekle slam dinsel bildirilerini bir potada eritmekte, aralarnda gl bir ba kurmu olmaktadrlar. Hem Yeni Platoncu anlaya hem de slam dinsel bildirilerine bal kalarak rya konusuna felsef dzlemde eilen ilk kii, bilebildiimiz kadaryla Kinddir ve onun Risle f Mhiye en-Nevm ve er-Ry adl makalesinde oluturduu sentez, Frb, bn Sn, Gazzl ve bn Haldn gibi dnrlerce neredeyse olduu gibi benimsenmitir. Kindnin Risle f Mhiye en-Nevm ve er-Ry adl makalesi, Aristoteles ve Yeni Platoncu gelenee 16 uyarak ryay doa (tabiat) bilimlerinin zerinde durduu bir olgu olarak tanmlamaktadr. 17 Ayn kan, Frb, bn Sn, Gazzl ve bn Haldn gibi dnrler tarafndan da paylalmaktadr. 18 nk onlarca rya, gerek bilgikuramsal gerekse varlkbilimsel adan insan psikolojisi ile ilikilidir ve slam ortaanda psikoloji, Aristotelesin etkisiyle doa bilimlerinin bir paras olarak grlmtr. Ancak slam filozoflarnn rya kuram, salt insan psikolojisine indirgenemez; onun slam filozoflarnn Aristoteles temelli evren tasarmlaryla da balar vardr. Zira onlarca evren, Aristotelesin ay-st, ay-alt evren ayrmna kout bir biimde yce (ulv) ve aa (sfl) olarak ikiye ayrlr ve yce evren, tanrsaldr ve aa evrenin rneidir; oras ruhsal tzlerin ve tanrsal ilerin bulunduu evrendir. Aa evrende bulunan her ey, varln yce evrene borludur; zellikle oradaki gksel-ayrk akllar, eriattaki adyla melekler, aa evrendeki hem olu ve bozuluun hem de insann kuramsal bilgilere ulamasnn aracdrlar. 19 Bu yzden slam filozoflarna gre, insan nefsi, hem yce hem de aa evrenle balantldr. Zira o, bir yandan kendisinden daha aa olan aa evrene ait beden ile ilikilidir ve onunla fiilen akletme yeteneini gerek16

17

18

19

Bkz. Majd Fakhry, Grek Philosophy: Impact on Islamic Philosophy, http://64.233.183.104/search?q=cache:tPgw3MnnMCQJ:www.muslimphilosophy.com /ip/rep/H011.htm++Greek+philosophy:+impact+on+Islamic+philosophy%3B&hl=tr Kind, Risle f Mhiyetin Nevm ver-Ry (Uyku ve Ryann Mahiyeti zerine), eviren: Mahmut Kaya, z Yaynclk, stanbul 1994, 139. Kr. Gazzl, Makasd el-Felsife (Felsefenin Temel lkeleri), eviren: Cemaleddin Erdemci, Vadi Yaynlar, stanbul 2001, s. 297 vd.; bn Haldun, age., cilt: I, s. 251 vdd.. Bkz. Frb, el-Medinetl Fazla, eviren: Nafiz Danmen, MEB Yaynlar, stanbul 1990, ss. 45 vd. ve 76 vd.; Gazzl, Mikt el-Envr, Mecmua er-Resil el-mm elGazzl iinde, cilt: IV, Beyrt 1986, s. 22-23.

slam Felsefesinde Rya Kuram, levleri ve Kimi Sonular

171

letirebildii duyu organlarna sahiptir; dier taraftan ise, akl ile kendisinden daha yksek olan yce evrenle balantldr ve onunla da gaybi bilgileri kazanmaktadr. 20 Bu nedenle, insan nefsinin yce evrene dnk ussal yn, nefsin iine dt bu karanlk, aa evrenden kurtulmada, Aristoteleste ifadesini bulan ve Yeni Platoncu filozoflarca gelitirilen ve metafizik bir ilke saylan etkin aklla (el-akl el-faal) iliki kurup kuramsal bilgileri elde etmede etkin bir ilev yklenmektedir. Bunun gereklemesi ise, olabildiince d duyulardan ve nesnel dnyadan ayrlmak ve ie dnmekle mmkndr; bu gerekletiinde kii, yce evrenle iliki iine girer, tanrsal hakikatlere ular. Nitekim Kind yle demektedir: Nefs bedenden ayrlnca alemde ne varsa hepsini bilir, hibir ey ona gizli kalmaz. Eflatunun u sz buna delildir: Eskilerden bir ok arnm filozof, bu dnyadan soyutlanp maddi nesneleri hie sayarak, kendilerini nesnelerin hakikatini dnme ve aratrmaya verince, gaybn bilgisi onlara alm, insanlarn iinden geeni bilmiler ve yaratklarn srrna vakf olmulardr. 21 Olaan durumda, zihni yeteneklere bal olmak kouluyla, nesneler dnyasndan olabildiince arnmakla elde edilen gaybi bilgiler, slam filozoflarnca uykuda gerekleen ryalarla da elde edilebilir. nk onlarca uyku, d duyularn nefs zerindeki etkinliinin azald, pek fazla aba gstermeden nefsin bedenden bir an ayrlarak yce evrene uzand en temel durumlardan birisidir; bu yzden, slam filozoflarnca o, yce evrene ulap kimi gaybi bilgileri elde etmede nemli bir rol oynamaktadr. 22 u halde, slam filozoflarnca uyku srasnda gerekleen rya, yce evrene uzanmak ve oradan bir takm hakikatleri, gerek dorudan gerekse simgesel olarak elde etmekle ilikili bir olgudur. Bu nasl ve nefsin hangi yetisiyle gerekleecektir? Ayrca bunu her insan gerekletirebilir mi? slam filozoflar anlan sorular yantlamak iin, insan nefsine ait bir yetiler psikolojisi sunarlar; onlarn bu yetiler psikolojisi Aristoteles ve onun Yeni Platoncu yorumundan hareket eder. Bu yetiler psikolojisi, insann yce evrene, onlarn deyiiyle ulv ya da melekut evrene uzanp etkin aklla bir anlk iliki kurmada ve bylece gaybe ilikin tmel hakikatleri elde etmede etkin bir ilev yklenmektedir. Anlan yetiler psikolojisi ilk nce Kindde belirir ve Frb, bn Sn ve Gazzl gibi dnrlerde belli llerde aynen benimsenir.
20

21

22

Bkz. Gazzl, el-Maksad el-Esn f erh Esm Allah el-Husn, tahkik: Ahmed Kabbn, Beyrt, tarihsiz, ss. 28-29. Kindi, Risle fin-Nefs (Nefis zerine), eviren: Mahmut Kaya, Felsef Risleler, z Yaynclk, stanbul 1994, s. 132. Frb, age., s. 71 vd.; Kind, Risle f Mhiyetin Nevm ver-Rya, ss. 140 vdd.

172

Yrd. Do.Dr. Hasan AYDIN

Onlarn psikolojisine gre ussal yetisiyle yce evrene uzanma yetenei bulunan insan nefsi, basit, erefli, yetkin ve gne nn gneten gelmesi gibi cevheri Tanrdan gelen ilahi ve nuran bir cevherdir ve gksel kaynakldr. 23 Onlara gre, nefsin, d ve i yetileriyle ussal yeti olmak zere temel yetisi bulunmaktadr. D yetiler, grme, iitme, tatma, dokunma ve koklama diye bilinen be duyudur ve onlar tamamyla bu dnyaya, yani aa evrene dnktr; oysa i yetilerin kimisi, zellikle hayal yetisi hem aa hem de yce evrene, akl yetisiyse yce evrene dnktr. yetiler Kindiye gre, bellek (el-hafza), fke (elgazabiyye), arzu ( e-ehvaniyye), beslenme (el-gaziyye), byme (ennmiyye), ve hayal (fantaysa)dr. 24 bn Sinaya gelinceye dein bu i yetiler belli bir olgunlama geirmi ve evrilmitir. bn Snda olgunlam haliyle i yetiler unlardr: Ortak duyu (el-his el-mterek), musavvra veya hayal yetisi, hayal gc (tahayyl veya mtehayyile), kuruntu yetisi ( el-vehmiyye veya el-mtevehhime), bellek ve anmsama yetisi (el-hafza ez-zkira). 25 nsan nefsinin anlan yetilerinden bir blm biimleri (suretleri) alglarken, bir blm de, insan harekete yneltir. slam filozoflarnca, anlan i ve d yetileri, ussal yeti denetler. Bu nedenle Kind, Platondan esinlenerek ussal yetiyi araba srcsne, dierlerini ise arabay eken atlara 26 benzetir. Ona gre kii, dier yetilerini ussal yetinin egemenliine terk eder ve nesnel dnyadan uzaklarsa, yce evrenin srlar ona alr. Nitekim Kind, Phytagorasa dayanarak yle der: Eer nefs bedenle beraberken, ehev arzular terk eder, kirlerden temizlenir, varln hakikatini bilme konusunda ok dnr ve aratrrsa gerekten o, parlaklk kazanr ve Yaratcnn nurundan bir suretle birleir; temizlik sonucunda kazanm olduu parlaklk sebebiyle, tpk madd nesnelerin grlmesi gibi, varln btn sureti ve bilgisi nefste belirir. te nefs de byledir; nk ayna pasl olursa, hibir eyin sureti onda asla belirmez; pas giderilince btn suretler ortaya kar Bu nefis hi uyumaz; nk uyku annda duyular kullanamaz. Bu haliyle o, kendi bana bamsz deil, bedene hapsedilmi durumdadr Bu nefis, olabildiince temizlenirse, uykuda ilgin ryalar grr Yaratc da, nurundan ve rahmetinden onun zerine aktr. 27

23

24 25 26 27

Nefsin nelii konusunda bkz. Kind, Risle fin-Nefs (Nefis zerine), eviren: Mahmut Kaya, Felsef Risleler, z Yaynclk, stanbul 1994, ss. 131 vdd.; Gazzl, Meric el-Kuds f Medric Marife en-Nefs, Beyrt 1988, ss. 456 vdd.; Mehmet Da, agm., 324 vdd.. Bkz. Kind, Risle fn-Nefs, ss. 131 vdd.. Mehmet Da, age., ss. 356 vd.. Kind,Risle fin-Nefs, s. 131. Kind, Risle fin-Nefs, s. 133.

slam Felsefesinde Rya Kuram, levleri ve Kimi Sonular

173

slam filozoflarnca, uykuda rya yoluyla gaybe ilikin tanrsal hakikatlere kavumann yolu, duyu ile akl arasnda yer alan ve dolaysyla bu her iki yne de ak olan nefsin hayal yetisidir. Kindnin Aristotelesten esinlenerek, fantaysa diye de isimlendirdii bu yeti, maddelerden soyutlanm duyulur bireysel biimleri (suretleri), madd ilintilerinden bamz olarak alglar. Bu yetinin merkezi beyinde olup, duyularla akl arasnda araclk yapar; bu haliyle o, bir yandan duyulara dier yandan ise akla dnktr ve madd ilintilerden soyutlanm biimler (suretler) arasnda birletirme ve ayrma gibi ilemlerde bulunur. Onun yapt birletirme ve ayrma ilemi her zaman d dnyadaki nesnelerle rtmez; nitekim o, kanatl atlar, uan insan, konuan hayvan gibi gerek d imgeler de oluturur. 28 te slam filozoflarnn rya olgusunu ilitirdii hayal yetisinin etkinlii uyku srasnda en yksek dzeye ular. nk onlarca, uyku srasnda, nefsin dikkati, d duyular tarafndan datlmaz ve nefis tm dikkatini, hayal yetisinin faaliyetlerine yneltir. Nitekim Gazzl filozoflarn grn zetledii Maksd elFelsifede yle der: Nefs, srekli duyularn kendisine getirdii eyleri dnmekle meguldr. Nefs bo kalma frsat bulduunda ve engel ortadan kalktnda, btn varlklarn resimlerinin bulunduu, ve eriatta, levh-i mahfuz olarak ifade edilen akl, yce, ruhan cevherlerle birlenmeye hazr hale gelir. Bu cevherlerde bulunan btn nesnelerin suretleri, zellikle de, nefsin amalarna uygun, nemli eyler nefiste izlenim brakr. Bitime annda suretlerin nefiste izlenim brakmalar, kar karya konulmu iki aynann aralarndan perde kaldrldnda birbirine izlenim brakmas gibidir. 29 Ayn olgu, bn Haldn tarafndan ise yle dile getirilir: Rya nefsin gaybden kendisine akseden varlklarn ekil ve suretlerini bir anda grmesinden ibarettir... nk kii, uyku halinde ten ve madd eylerle olan ilikisini kestii, dier ruhan varlklar gibi, o da ruhan bir varla brnd iin, gaybi aleme yneldiinde, melekleri ve dier latif cisimleri mahede eder... Kii bu ruhan haletinde, vukua gelecek olan haller hakknda, edinmek istedii bilgileri elde eder Uykuda iken nefsin, zahir duyulardan olduu gibi, batn duyularla ekimekten ve megul olmaktan syrlarak, bir anda kendisinin ruhan olan zatn dahi manevi bir idrakle anlamaya muvaffak olur ve gaipten kendisinin zatna akseden ve gaipten gelen bilgilere vukuf kesbeder. Bundan sonra, insan nefs vastasz olarak telakki ettii bu gaybi olan bilgileri hayal yetisi-

28

29

Hayal yetisi ve ilevleri iin bkz. Frb, age., ss. 71 vd.; Gazzl, Mearic., ss. 63-654; Mehmet Da, agm., ss. 359 vdd.. Gazl, Maksd el-Felsife, s. 298.

174

Yrd. Do.Dr. Hasan AYDIN

ne sunar. Hayal yetisi ise, bu manalar ya olduu gibi hakikati zere kabul eder ya da bu manalar birbirine benzeyen kalplara sokar. 30 nsan nefsinin hem aa hem de yce evrene dnk hayal yetisinin sadece uykuda iken etkin olmas durumu, slam filozoflarnca, yz aa evrene dnk, nesneler dnyasna ilgi gsteren sradan insanlar iin geerlidir. Fakat yce evrene ynelmi ve nesneler dnyasyla balarn zayflatm, zihni yetileri yksek olan peygamberlerde ve ve dier sekinlerde (filozoflar ve veliler) bu yeti uyankken de faaliyet gsterir ve gerekleri olduklar gibi alglarlar. Bu balamda Kindye kulak vermek gerekir: Bu g hem uykuda, hem de uyankken ilevini yerine getirir. Fakat etkisini uyanklktan ziyade uykuda iken daha gl olarak gsterir Bu durum sradan insanlarda byledir; ama parlak akl, zihin ve ayrma gcne sahip olan sekinlerde ise, onlarn parlak zihin gleri, duyu verilerine gerek kalmadan varln soyut biimlerini kazandrr. Bu kimse, hibir duyusunu kullanmadan dnceye dalar ve bu ekilde uykuya varrsa, hayal gc en yksek dzeyde ilevini yerine getirir. 31 Ryalar, gereklerin simgeleri, nefsin aracsz dnme yetisini kullanarak yce evrene uzanp etkin aklla, dindeki adyla meleklerle bir anlk iliki kurarak tmel biimleri (suretleri) almas ve hayal yetisinin biimleri (suretleri) nefse iletmesi eklinde tanmlayan slam filozoflar, sekincilik ve sradanclk retileri uyarnca 32, insanlarn hayal yetilerinin kapasiteleri ile ilintili olarak eitli rya trleri ortaya koyarlar. Bu rya trleri, onlarca, insanlarn ve peygamberlerin dereceleriyle de ilikilidir. Sz gelimi Kindye gre, hayal yetisi ok zayf olanlar, hemen hi sadk rya grmezler; onlarn grdkleri sadece, gerekle hibir ilintisi olmayan birtakm birsamlardr. Hayal yetisi orta dzeyde olanlar, bir takm hakikatleri grrler; ancak bunlar simgesel dzeydedir. Bunlar gerekle ilintilidirler; ancak yoruma gereksinimleri vardr. 33 Bu dzeydeki ryalarda, sz gelimi Gazzlye gre, sultan gne; vezir ay olarak simgelenir. 34 Hayal yetisi gl olanlar, yani sekinler, rya yoluyla gerekleri olduu gibi alglarlar. Sekinlerin grdkleri bu ryalar, Kindye gre, peygamberlere ve filozoflara zg ve gelecekten haber veren sadk

30 31 32

33 34

bn Haldun, age.,cilt: I, ss. 251 vd.. Kind, Risle f Mhiyetin Nevm ver-Ry, ss. 140-141. Bkz. Hasan Aydn, Gazzlde Tanr ve Evren Tasarm ve Gnmze Yansmalar, OM. Sosyal Bilimler Enstits, Samsun 2004, ss. 178 vd.. Kind, Risle f Mhiyetin Nevm ver-Ry, ss. 144 vdd.. Bkz. Gazzl, el-Mednn bihi al Gayri Ehlihi (el-Mednn el-Kebr), Mecmua Resil el-mm el-Gazzl, cilt: II; Beyrt 1986, ss. 126-127.

slam Felsefesinde Rya Kuram, levleri ve Kimi Sonular

175

ryalardr ve yoruma gereksinim gstermezler. Onca filozoflar, anlan ryalara bir aba sonucu ularken, peygamberler hibir aba gstermeden ularlar. Yine peygamberler, onca filozoflardan daha ak ve zl bilgi sunarlar. Frb, Kindnin anlan anlayn gelitirir ve uyankken hayal yetisi gl olduunu syledii peygamberler arasnda, hayal yetilerinin kapasitesine bal olarak bir derecelendirme koyar. Onca, hayal yetisi ok gl olan peygamberler, hakikatin suretini dorudan kavrarlar; biraz gl olanlar ise simgelerle alrlar. Ona gre, birinciler yoruma gereksinim duymazken, ikinciler yoruma gereksinim duyarlar. Dolaysyla onca, hakikati dorudan ortaya koyan peygamberler dierlerinden daha stndrler. 35 bn Sina ise, rya olgusuna bal olarak, hayal gc, mucize ve akli dzeyde peygamberlik ayrm yapar ve hayal gc dzeyindeki peygamberlii, sradan bir olgu grrken, hakikati dorudan ortaya koyan akli dzeydeki peygamberlii en st dzey peygamberlik olarak alglar ve bylece rya ile peygamberlik kurumu arasnda bir ba kurar. 36 Benzer bir ayrm bn Haldunda da gze arpar. O, hayal yetisiyle ilikilendirdii ryay, insan snflamasna uygun olarak derecelendirir. Onca insanlar gruptur. lk grup, tabiat itibaryla ruhani alemi idrakten uzak olan sradan insanlardr. Onlarn nefsi aa evrene dnktr ve duyu ve hayal ile idrak ederler. kinci grup velilerdir ve nefsleri yksek evrene dnktr. Bu grup ilk grubun duyu ve hayal vastasyla bildiklerine ek olarak tanrsal olan bilgileri de elde ederler. nc grup ise, peygamberlerden oluur, onlarn insanlar arasnda yaamalar ve ahaliye karp i grmeleri Tanr ve meleklerle olan mnasebetlerine mani deildir. Bunlar riyazet gibi d sebep ve vastalara muhta olmadan beeri olan nefislerin kendiliklerinden tanrsal olan meleklik makamna karak bir anda gz ap kapayncaya kadar yce evrene ularlar. bn Haldun insan yeteneklerini dikkate alarak oluturduu insan hiyerarisine kout olarak tanrsal, meleksel ve eytansal olarak tr ryadan sz eder. O bu anlayn dinsel bir temele oturtmay da ihmal etmez. Onca, Ebu Hureyreden nakledilen bir hadiste Peygamber ryann tr vardr; ilki doru ryalardr ve Tanrdandr; ikincisi, zntye neden olan ryalardr ve eytandandr; ncs ise kark ryalardr ve zihinden kaynaklanmaktadr demektedir. Ona gre tanrsal olan rya peygamberlere, meleksel olan rya peygamberlere ek olarak velilere, eytansal olan ise, kartrmalarn bulunduu hayal yetisi zayf olan insanlara aittir. bn Haldun, Tanrdan olan ryann apak olduunu ve yoruma muhta olmadn, melekten olann, her ne kadar doru bir d ise de yoruma muhta olduunu, eytandan olann ise
35 36

Bkz. Frb, age., ss. 471 vdd.. Bkz. bn Sn, Avicennas De Anima, Yayna Hazrlayan: Fazlur Rahman, Oxford University Press, 1970, ss. 174 vd.; bn Sn, en-Nect, Yayna Hazrlayan: Kurd, Kahire, 1912, ss. 272 vd.; Mehmet Da, agm., s. 362.

176

Yrd. Do.Dr. Hasan AYDIN

kark ve geersiz olduunu ileri srer. Onca kartrmalarn bulunduu eytan ryalarn ou kez ztt geerlidir. 37 Acaba insanlar, belli bir aba sarf edip, yce evrene uzanarak, rya yoluyla kendi istemleri dorultusunda hakikati ve gabya ait bilgileri elde edebilir mi? slam dnyasnda, Hz. Muhammede nispet edilen kimi szlere dayanarak belli hazrlklar yapmak kouluyla, halk arasnda ryaya yatmak (istiare) olarak bilinen durumlar yaygn olsa da, Sz gelimi bn Haldn, bu trden durumlar ihtiyatla karlar. O, her ne kadar, inansal itkilerle bu trden durumlarn belli bir gerekliinin olduunu ima etse de, Tanr dilemedike, geree ulatrmadn savunur. Nitekim o yle demektedir: nsann uykuda iken grd dlerin ou, insann onu kastetmesi ve istemesiyle grlen eyler deildir Ruh arzu ettii vakit, bilmek istedii nesneleri uykusunda mahede etmeye muktedir deildir. Riyazet kitaplarndan, Gayetel-Hakm adl kitapta ve baka eserlerde, evrat ve zikir makulesinden baz adlar anlmaktadr ki, uykuya dalarken bu adlar okunduu takdirde, bu adlarn zellikleri sayesinde, insan istedii hal ve ii ryasnda grecei ve gaybi aleme ynelerek bilmek istediinin hakikatini bilecei sylenmektedir. Bunlar bu makuleden olan adlara Hlumiyye ad vermilerdir. Mesleme bin Ahmed Mecariti Kitabel-Gaye adl eserinde bu adlardan be tanesini anm ve bunlar Hlmetil-Tba ad ile anmtr. Uykuya dalacak kimse, dnya ile olan ilikilerden syrlp Tanrya hulsla ynelip, bu adlar okumakla megul olup, murat ve maksadn kalbinde tutup, maksad ne ise onu dili ile anarak, uykuya dalar ise, uykuda iken bu maksadna eriir, neyi bilmek iin Tanrya ynelmi ise nesnenin gerei o kimseye belli olur, denmitir Ben kendim bunu snadm. Dedii gibi hareket ettiimde bana acayip manzaralar gzkt. Bilmek istediim nesneleri rendim. Fakat bu adlar okuyarak uykuya daldnda bilmek istediklerinin uykuda iken bilinmesi ryann kendi kast ve kudretiyle grleceine bir delil tekil etmez. Bu adlar okumak, ancak istedii ryay grmek iin nefiste bir istidat yaratmaya yarar. 38 slam filozoflarnn Yeni Platoncu gelenekle slam dinsel bildirilerini harmanlayarak oluturduklar ve gayb bilmede ara olarak grdkleri anlan rya kuramlarnn bilimsel bir deerinin olmad ortadadr. Zira kuram, ortaaa zg evren tasarm ve insan psikolojisine dayanmaktadr; her eyin nceden belirlendiini ima eden kaderci ve tanrsal esin odakl bir dnya grnn rndr. Bu nedenle her eyi gtrp, sonunda, tanrsal esine dayandrmakta ve yetkin bilgiyi tanrsal bir rn olarak grmektedir. Bu trden bir kuram, slam dnyasnda halk
37 38

bn Haldun, age., cilt: I, s. 257. bn Haldun, age., cilt. I, ss. 258-259.

slam Felsefesinde Rya Kuram, levleri ve Kimi Sonular

177

arasnda niin ok fazla kabul grm ve yaygnlk kazanmtr? Kanmca bunun nemli nedeni bulunmaktadr. lki, ayrntda olmasa bile zde anlan kuramn slam dinsel bildirilerince meru saylmas; ikincisi, slam dnyasnda kkl bir yer edinen peygamberlik ve velilik kurumuna kuramsal bir temel sunmas ve onlarn ayrcalkl bilgi elde ettiklerini gstermeye almas; ncs ise, insann gelecei bilme arzusuna szde bir yant vermesidir. Kuramn, zde Tanr odakl olduu ve ryann tanrsal evrene alan bir kap aralad dncesini savunduu iin, slam dnyasnda rya olgusuna nesnel bak engelledii ve ryaya metafizik bir anlam ykledii ileri srlebilir. nk anlan kuram, ryann oluumuna etki eden psikolojik ve fizyolojik koullar grmezden gelmektedir ve nitekim slam filozoflar da ou kez bu olgular gz ard etmilerdir ve ona mistik bir deer atfetmilerdir. Yine gayb bilmede bir ara olarak grlen anlan rya kuramn, peygamberlerden sonra sekinlere, bir dier deyile velilere, rya yoluyla ayrcalkl bilgi elde etme hakk tand iin, slam dnyasnda tarikatlama hareketlerini hzlandrd ve eyhlerce istismar edilen bir anlayn pekimesini kolaylatrd sylenebilir. slam toplumlarnda, gnmzde bile eyhler tarafndan, insanlar kendilerine balamak iin anlan kuram kullanlmakta; bu yolla ayrcalkl bilgi elde ettiklerini savlamalarna neden olmaktadr. Ne yazk ki, bilimin yeterince kkleemedii lkemizde, anlan kurama sarlan eyhler yer yer prim yapmakta ve hatta, ryaya ilikin mistik ierikli kuram halk arasnda ok yaygn olduu iin, rya yorumuna ilikin eserler kitap raflarnda nemli bir yer tutmaktadr.

ABSTRACT: The concept of Dream in the Islamic Philosophy: Its Functions and Its Some Results The discussion of human soul and its faculties, in Islamic philosophy, the dream (ry), occupies a highly important position to foresee about the future. Most of the Muslim philosophers agreed that the dreams had relations with human soul and active intellect and dreams consist of sings of future events as did their New Platonian predecessors.. Hence, in Islamic tradition, from past to today, interpretation of dreams have had an important role. In this article, we approach the concept of dream from a critical context and aim to analyze, what is the meaning of dream and nature and its functions in Muslim philosophical tradition and what is their impact on modern Islamic societies. Key Words: Islamic philosophy, dream, human soul, interpretation of dream