Çocuk Saðlýðý ve Hastalýklarý Dergisi 2004; 47: 233-236

Pediatri Tarihi

Tuhfe-i Mübârizi'de çocuk hekimliði bilgileri
Murat Yurdakök
Hacettepe Üniversitesi Týp Fakültesi Pediatri Profesörü

SUMMARY: Yurdakök M. (Department of Pediatrics, Hacettepe University Faculty of Medicine, Ankara, Turkey). Pediatrics in Tuhfe-i Mübarizi, the first Turkish medical book. Çocuk Saðlýðý ve Hastalýklarý Dergisi 2004; 47: 233-236. Tuhfe-i Mübarizi is probably the first Turkish medical book in Anatolia, written in the 13th or 14th century. Hekim Bereket wrote this book in Arabic; it was later translated into Persian and lastly into Turkish. The author arranged his work according to the Avicenna’s Canon, and also added his experiments. In this article, we present some sections related to pediatrics (i.e. relapsing fever, tumors, and urine examination) found in Tuhfe-i Mübarizi. Key words: history, turkish pediatrics, Tuhfe-i Mübarizi,

1243’deki Kösedað Savaþý yenilgisinden sonra Moðol egemenliðine giren Anadolu Selçuklularý daha sonra Ýlhanlýlara baðlandý; ancak giderek zayýflýyarak 1308’de tamamen ortadan kalktý ve Anadolu’da beylikler dönemi baþladý. Bu dönemde Türkmen beylerinin Türkçeden baþka dil bilmemeleri ya da Selçuklular gibi Arap ve Fars kültürüne önem vermemeleri Türkçenin güçlenmesine neden oldu. Özellikle týp alanýnda Arapça ve Farsça eserler Türkçeye çevrildi; ancak çevirileri yapanlar kendi deneyimlerini de bu kitaplara ekledi. O devrin adeti olarak kitaplara yazýldýklarý tarihin konmamasý, hangi kitabýn daha önce yazýldýðýnýn belirlenmesinde güçlüðe neden olmaktadýr. Bilindiði kadarý ile Hekim Bereket’in Tuhfe-i Mübarizi (Karþýlýklý Tartýþmaya Hediye) adlý eseri, Anadolu’da yazýlmýþ ilk Türkçe kitaptýr. Hekim Bereket Ýbni Sina’nýn Kanun adlý eserini esas alarak önce Arapça Lübabü’n-Nühab adlý bir eser yazmýþ, daha sonra Farsça’ya, sonra da Türkçe’ye çevirmiþtir. Hekim Bereket Tuhfei Mübarizi adýný verdiði bu eserini Hudavendigar Melikü’l-ümera Mübarizü’d-din’e ithaf etmiþtir. Mübarizü’d-din (din yolunda cihat eden) ünvanlý bu kiþinin Aydýnoðlularý’ndan Mehmed Bey (s. 1330-1340) olduðu sanýlmaktadýr. Hekim Bereket’in eserinden baþka, Anadolu Türkçesi ile yazýlmýþ, yazarý bilinmeyen bir eser daha vardýr. Bu Aydýnoðullarý’ndan Umur Bey’in (s. 1340-1348) önerisiyle, Ziyâ’üd-din Ýbni Baytar’ýn (ö. 1248) Kitâbü Câmi’ül-müfdedâti’l-edviyeti ve’l-agziye adlý eserinden Türkçe’ye yapýlan çeviridir. 1390 yýlarýnda Gerede yöresinde

Ýshak bin Murad’ýn yazdýðý Edviye-i Müfrede adlý eseri ise ilk Türkçe telif týp kitabýdýr. Yaþamý konusunda hemen hiç bilgi olmayan Hekim Bereket’in Tuhfe-i Mübarizi’den baþka Hulasa ve (yazarý kesin olarak bilinmeyen) Tabi’atname adlý iki eseri daha vardýr. Günümüzde Tuhfe-i Mübarizi’nin biri Konya’da Ýzzet Koyunoðlu Müzesi Kütüphanesi’nde (n. 12049), diðeri Paris’teki Bibliothéque Nationel’de (n. 171) olmak üzere iki nüshasý bulunmaktadýr. Her iki nüsha da Hulasa ve Tabi’atname adlý kitaplarla birlikte ciltlenmiþtir. Eser 60 varak (yaprak) olup, dört ana bölümden oluþmuþtur. Birinci bölümde “Tabiat Ýþleri” (tabiat durumu: tenin dört unsuru, dokuz mizaç, dört hýlt, altý organ ve diðer organlar, üç kuvvet, ve bunlarlarla meydana gelen iþler, üç türlü can; tabiatla ilgili olan þeyler: insan teninin renkleri, zayýflýk ve þiþmanlýk, dört türlü yaþ, erkek va kadýn arasýndaki fark), ikinci bölümde “Tabiat Dýþýndaki Ýþler” (hastalýk türleri, üç türlü sýtma, þiþler ve yaradýlýþlarý, hastalýkla ilgili olan þeyler, hastalýðýn sebepleri, hastalýk belirtileri, hýltlarýn galip olmasýnýn belirtileri, damar – nabýz tutmak, idrarýn durumu ve þiþeye almak – gözle muayene etmek), üçüncü bölümde “Saðlýðý Korumak” (saðlýðýnn kýsýmlarý, hava durumlarý, yemek ve içmek, istifrag – kusma ve hukne – lavman, yürümek, hareket etmek ve sakin olmak, uyku ve uyanýklýk, kýzmak ve sevinmek, hastalýklarý haber veren belirtiler), dördüncü bölümde “Tedavi Etmek” (tedavinin kýsýmlarý, istifrag ve þartlarý, kusmak, kan almak, hukne yapmak,

ol kýzýl yeldür.. (28b – 29b): Sarýlýk tabakasý Nebti: Bu bevl saman rengine benzer.. eger saglýgý ýrýldýyýsa ol tene saðlýðý gerü getüreler. Kandan olan þiþ ana Yunan dilince felgumuni (flegmon). kan ve safra ve sevda ve balgam ve su ve yeldür . üçünci kýrgýklýk yaþýdur. tek baþýna kullanýlan ilaçlar. sarudur. Bunun her birisinün dürleri yavlakdur (pek çoktur) . ikinci yigitlik yaþý. yani yaþlýðý çok olur. Arabca sidüge bevl derler. Safradan olan þiþ ana Arap dilince cemre derler.. dördünci kocalýk yaþýdur. yigitlige baþlar ta yigitlik tamam olýnca haddi otuz yaþa degindür (21b:14-15 – 22a:1-2).. Yaþam dönemleri . Eger baþ kulak ardýnda ya koltukda ya bud dibinde belürse yavuz (kötü) hýltý ve azmýþ kan sebebinden ol baþa ta’un (veba) derler ... issilige delalet kýlur. duymagý ve anlamagý vardur (bilinç açýktýr?). otlarýn kuvveti ve yaradýlýþý. Þiþlikler .2. Aþkar: Bu aþkardur (koyu kýrmýzý) katý issilige ve safraya (bilirübin?) delalet kýlur. kýzýldur.. (5a:12-15). eyürekdür (iyidir). issilige (ateþ yükselmesi?) delildür. bertilme) çýban ýsýtmasýdur ki kan yiyimeginden olur . ol þol (þu) urlardur kim gözlü olur. ademinün yaþý dört metrebedür: Evvel böyümeklik yaþýdýr. akdur. katý issilige delalet eder. Sevdadan olan þiþ ana sikurus derler.. kaynak kitaptaki yerini belirtmektedir)3: Saðlýðýn tanýmý . . Plasmodium falciparum’lu sýtma (malaria tropica) Yani göyündürici (yakýcý) ýsýtma balgam yýyýnmaðýndan kopar. (Sevdadan olan) baþ ana seretan derler. deprenü durur. az agrýyýla.. Ateþli hastalýklar Ol sýtma ki hýltlar yýyýnmaðýndan (bozulmasýndan) olur ol dörd dürlüdür (23b:12-15 – 24a:1-6). Tuhfe-i Mübarizi’de geçen çocuk hekimliði ile ilgili bilgiler aþaðýda sunulmuþtur (parantez içindeki rakamlar. ol hiç uyumaz ya dahý baþ bert (incinme. Nari: Bu reng od (ateþ) gibi ýþýlar. pes eger safra tamardan taþra (dýþarý) yýyýrýsa ol ýsýtmaya gýb (gayb) derler. ilaçlarýn karýþtýrýlmasý.. þiþlerün dahý baþun bertün bünyadý (esasý) altý nesnedendür. eger sevda tamar içinde yýyýrsa andan olan ýsýtmaya rýb-ý lâzým derler. ol kara olur. (24b:1015 – 25a). Plasmodium malariae’lý sýtma (malaria quartana) Üçünci ýsýtma sevda yýyýnmaðýndan olur. (Kandan olan) baþ ol bir kabarcukdur kim bellüdür. eger sevda tamardan taþra yýyýrýsa andan olana rýb derler. Bilgil kim bevl þudur kim gýdadan ayrýlmýþdur . pes (sonra) týb bilmegün gayet-i sebebi saðlýk saklamak ve sayrulýk gidermekdür .. issilik ve safra niþanýdur.234 Yurdakök Çocuk Saðlýðý ve Hastalýklarý Dergisi • Temmuz .. (Balgamdan olan) baþ ana Arap dilince sel’a derler.. Narenci: Narenc gibidür. ol yer agrýmaz yumuþak þiþdür.. Plasmodium vivax’lý sýtma (malaria tertiana) Birisi oldur kim safra yýyýnmaðýndan olur. karadur. tabibler eyitmiþdür (söylemiþtir) kim týb bir ilimdür kim aný bilmekigile ademinün teni (insanýn vücudunun) ahvalin (durumunu) bileler kim sað mýdur ya sayru mýdur (hasta mýdýr). Türk dilince ýsýrgu derler.. Za’feran: Za’ferana (safran’a) benzer. bu yaþýn haddi yigirmi yýldur. gün aþýru dutar. þol etden olan istiska gibidür. eger balgam tamardan taþra yýyýrsa andan olan ýsýtmaya nabiye derler. katý þiþ olur hayýrsuz tuymaz olur. (Yelden olan) baþ ana kabarcuklar derler (yazýmda eksiklik var) üzerinde olan kabarcuk gibidür . Andan sakal gelmek belürür. karýþýk ilaçlarýn türleri)1. sarulýgý dahý olur.. Balgamdan olan þiþ Rum dilince ana azýla (?) derler... eger saðýsa saðlýðýný saklayalar kim ýrýlmaya (bozulmaya). döðünlemek ve daðlamak. Ýdrar incelemesi ..Eylül 2004 hacamet yapmak – kan almak.. Ol böyümelik yaþý gençlikden ve oðlanlýkdan ta reside (yetiþmiþ) olýncadur. ol rýb ýsýtmasý bir gün gelür iki gün gelmez. Sepsis ya da fungemi Dördünci ýsýtma kan küflendüginden olur. kim her gün dutar. eger safra tamarun içinde yýyýnsa ol ýsýtmaya muhrika derler.. Arap dilinde ana cederi derler ýsýrgu kýzýl þiþdür. (Safradan olan) baþ ana Arap dilince caversiye derler. eger balgam tamar içinde yýyýrsa ol ýsýtmaya laþka derler.... Yelden olan þiþ ana dahý istiska derler. yaþýldur. Bevlün rengi beþ dürlüdür. taru gibi uþak (küçük) kabarcuk olur. Turuncý: Turunc kabý rengi gibidür.

Sýcak olma Ýstiska: Vücudun herhangi bir yerinde su toplanmasý (siroz) Kabarcuk: Kabarcýk. Kan: Bu bulanuk kýzýldur. Kaþýntý. kan galiblýgý (hematüri) niþanudur. Çocuk Gençlik: Çocukluk Geyrek: Yumuþak kemik. Karalýk tabakasý Karasagu: Bu karasagu bevl göyinmegine ve yerekana (sarýlýk hastalýðý) delaletdür. eger zeyti olurýsa yavuzdur. Asmani: Bu reng ödi (safra) gibi oldugýna niþandur. Lebeni: Bu bevl süd gibidür.. Kýkýrda Gýb: Günaþýrý tutan sýtma Gicik: Kaþýnma. (31b). Silki: Bu bevl pazu (pazý) rengine benzer. bögrek za’iflýgý (böbrek yetmezliði) niþanýdur. bögrek yagý eridügine delildür. Kara yaþýl: Bu kara yaþýlsagudur (yeþilimsidir). hemoliz) yavuzdur. Muhati: Bu sümük gibidür. Yaþa göre idrar . akçýl olur ve oglanlarun bevli galiz (yoðun) olur. tiz renci yavuzdur. Bebek. Gudde Boðaz (ayný) Böðrek: Böbrek Cederi: Çiçek hastalýðý Cemre: Ateþli kararcýklý hastalýk Cerahat: Yara Cüzam (ayný) Çýban (ayný) Demregü: Temriye Dumagý: Nezle Düdük: Solunum yolu Endam: Organ Eyegü: Kaburga Falic: Hemiplej Felgumuni: Flegmon Ferþana (?): Ýdrar yolu iltihabý Genç: Küçük. hamlýk çoklýðý niþanýdur. oglanlarda yavuzdur. Anüs Masarika: Mezenter Mide (ayný) Müshil (ayný) Nafak: Bitkinlik yapan bir hastalýk Nezle (ayný) Nýkris: Gut hastalýðý Oðlan: Çocuk... teni erimek niþanýdur. Uyuz hastalýðý Hancere. Menevi: Bu meni suyý gibidür. hamlýk niþanýdur. Hastalýk ateþi Ýçegü: Ýç organlar Ýnce baðarsuk: Ýnce baðýrsak Ýnce tamar: Kýlcal damar Ýshal (ayný) Ýssilik: Sýcaklýk. Kabýz. falic (felç) ve sekte getürür. Kalp) Barmak: Parmak Baþ: Yara.. Terimler Aþaðýda Tuhfe-i Mübarizi’de geçen bazý terimler sunulmuþtur: Baðarsuk: Baðýrsak Baðýr: Baðýr. Kavrama. Karaciðer (Akciðer. berde (soðukluða) delalet eder.Cilt 47 • Sayý 3 Tuhfe-i Mübârizi'de çocuk hekimliði bilgileri 235 Kýzýllýk tabakasý Aspur: Bu reng tuç gibidür. Felahi: Bu bevl tiz renclerde yavuzdur gayet. Çýban Baþ çanaðý: Kafatasý Bertik: Ýncinmiþ. Selhi: Beyaz sahih. Hançere: Gýrtlak Hasbe: Kýzamýk Hastalýk (ayný) Hýyarak: Hýyarcýk (inguinal lenfadenopati) Huraç: Çýban Isýtma: Sýtma. Verdi: Gül gibi kýzýldur. saman rengin dutar. Peklik Kavuk: Mesane Kýzýl þiþ: Çiçek hastalýðý Kulunç: (ayný) / Kramp Makad: Makat. Yigitlik bevli koyulýgý mu’tedil olur ve rengi turuncý olur . Siþlil. Rehayi: Bu bevl yogurt gibidür. tiz renci (hastalýk) yavuzdur. Þiþ Kabýz: Tutma. Zeyti: Zeytun yagýna benzer.. kan göyinmeginden (yanmak. tiz renclerde depeleyicidür. Genç oglan bevli saman rengi gibi olur. saruyýla yaþýl arasýndadur. Rasas: Bu bevl kalay rengine benzer. du dahý kan galiblýgý niþanýdur. eger rüsubý (tortusu) yogýsa eyüdür. Burkulmuþ Bevasir: Basurlar Bevl: Ýdrar Beyin (ayný) Bez: Beze. Erkek çocuk . Karakýzýl: Bu bevl kara kýzýlsagudur.. Aklýk tabakasý Meþak: Bu sevda gibidür. sevda artmak niþanýdur. Vesmi: Bu yagludur. Rayi: Bu bevl yogurt gibidür. Kürasi: Bu bevl gendene gibidür. Yaþýllýk tabakasý Fustuki: Bu bevl fustuki rengine benzer. sývukdur.

Metin. Ýyileþtirmek Öyken: Akciðer Sar: Sara Sarulýk: Sarýlýk hastalýðý Sayru: Hasta Sayruluk. Anadolu’da yazýlmýþ ilk Türkçe týp kitabý. Koman MM.236 Yurdakök Çocuk Saðlýðý ve Hastalýklarý Dergisi • Temmuz .Eylül 2004 Oðlan yattuðu yer: rahim. . 2. Tuhfe-i Mübarizi (Ýnceleme. Sözlük). Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Tezi. Erdaðý B. Oðlanlýk: Çocukluk dönemi Onarmak: Tedavi etmek. 1/2: 46-54. Sidik (ayný) Sinir (ayný) Sinürmek: Sindirmek Sirke: Bit gibi böceklerin yumurtalarý Sivülcek: Sivilce Sünük: Kemik Südde: Peklik. Ýçecek. Þerbet. Ýyileþtirmek Ondurmak: Tedavi etmek. Vücut Týmar: Yara bakýmý Ur (ayný) Uyuz (ayný) Yagrýn: Kürek kemiði Yanak (ayný) Yar: Salya. Sayrulýk: Hastalýk Sekte: Felç. 3. 2000. Kýlcal damar Tarlanmak: Nefes daralmasý Ten: Beden. Ýnme Sersâm: Menenjit Seyl: Þiddetli baþ aðrýsý Sidük. Ýyileþtirmek Onulmak: Tedavi etmek. Tükürük Yara (ayný) Yerekan: Sarýlýk hastalýðý Yiðit(lik): Genç(lik) Yoðun baðarsuk: Kalýn baðýrsak KAYNAKLAR 1. Þarap Þiþ (ayný) Talak: Dalak Tamak: Damak Tamar: Damar Tamarcuk: Küçük damar. Erdaðý B. Mide dolgunluðu. Ýyileþtirmek Onurga: Omurga Ot: Ýlaç Otalamak: Tedavi etmek. Çeþitli organlarda görülen tutkunluk Süd. Tuhfe-i Mübarizi. Süt (ayný) Þakika: Migren Þarab: Þurup. Ýstanbul Üniversitesi Týp Fakültesi Mecmuasý 1955. 18 (13): 689-719. Türkbilig 200.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful