Unekoliko skraćena verzija teksta prvi put je objavljena u Zborniku radova III Kongresa psihologa BiH (Mostar, 14-16 mart

2013), str. 237-250.

EDIPOV KOMPLEKS U PSIHOANALIZI XXI VIJEKA Autor: Dr. sc. Aneta Sandić

Psihoanaliza je definitivno ušla u svoju edipalnu fazu, i nalazi se u sred tek vrlo parcijalnog razrješenja Edipovog kompleksa. Pitanje je: može li izroniti iz svoje edipalne faze i razriješiti svoj Edipov kompleks? (Simon, 1991)

Sigmund Frojd je prve naznake o Edipovom kompleksu naveo u pismu Fliessu (Freud, 1897): „Ukazala mi se misao opšte vrijednosti. Pronašao sam, i u mom slučaju, zaljubljivanje u majku i ljubomoru na oca, i sada ih smatram univerzalnim događanjima ranog djetinjstva... Ukoliko je ovo tačno, možemo razumjeti okivajuću snagu Kralja Edipa, uprkos svim zamjerkama koje razum postavlja nasuprot sudbinskog predodređenja... Grčka legenda sadržava kompulziju koju svako prepoznaje jer osjeća njeno postojanje u samom sebi. Svako u publici jednom je bio, u klici i u fantaziji takav Edip.“

Definisanje Edipovog kompleksa Da bismo se mogli upustiti u razmatranje problematike aktuelnog statusa Edipovog kompleksa u psihoanalizi nužno je da predočimo šta Edipov kompleks jeste. Prema Laplanche i Pontalis (1973) to je

1

„Organizirani sklop ljubavnih i neprijateljskih želja što ih dijete osjeća spram roditelja. Takozvani pozitivni oblik tog kompleksa naći ćemo u priči o kralju Edipu: želi se smrt suparnika koji to jest upravo time što je lik istog spola, a seksualna želja usmjerena je na lik suprotnog spola. Negativni oblik se očituje kao naličje pozitivnoga: ljubav je usmjerena na roditelja istog spola, a ljubomorna mržnja na roditelja suprotnog spola. Ta dva oblika u različitim udjelima nalazimo u takozvanom potpunom obliku Edipovog kompleksa. Prema Freudu, najkritičnije razdoblje Edipova kompleksa dijete proživljuje između svoje treće i pete godine, dakle u falusnoj fazi. Propadanje Edipova kompleksa obilježava ulazak u period latencije. U pubertetu se on obnavlja i višemanje uspješno prevladava posebnim tipom izbora objekta.“

Suština razrješenja Edipovog kompleksa (u pozitivnom obliku) očituje se u nužnosti djtetovog „odustajanja“ od ljubavne katekse suprotno spolnog roditelja, te internalizaciji roditeljskih nagrada i zabrana u „nasljedniku“ – superegu. Prema klasičnoj psihoanalitičkoj teoriji ulazak u edipalnu fazu determiniran je uspostavljanjem primata genitalne erogene zone. Suočavanje s anatomskom razlikom među spolovima uz fantaziranje ljubavnog odnosa s jednim od roditelja (u pozitivnom ili negativnom obliku Edipovog kompleksa) provocira nastanak konfliktnog stanja koji se produbljuje incestom tabua i strahom od kazne roditelja rivala. Razrješenje Edipovog kompleksa odustajanjem od ljubavne katekse datog roditelja odvija se iz razloga: 1. tabua incesta 2. straha od kastracije 3. ambivalentne ljubavi prema roditelju koji je doživljen kao rival. Freudov koncept Edipovog kompleksa sačinjavaju dvije vrlo slične, no ne i istovjetne verzije (Blass, 2001). U jednoj je kastraciona anksioznost pokretač Edipovog kompleksa, dok je u drugoj verziji krucijalni element kompleksa ambivalencija upućena ocu. Prvi model ostao je znatno više utisnut u psihoanalitičku misao. Na njega je prevashodno usmjerena i kritika koja datira gotovo još od Freudovog izvorog konceptualiziranja edipalne problematike kao univerzalnog ljudskog iskustva. U ovoj verziji dječakova identifikacija s ocem tokom edipalnog perioda prebojena je hostilnošću zbog želje da se riješi oca – rivala, i zauzme njegovo mjesto kod majke. Centar konflikta je djetetova hostilna ljubomora i želja da ga se riješi kao rivala. 2

„Ambivalentan stav prema ocu i objektni odnos isključivo nježne prirode u odnosu s majkom sačinjavaju sadržaj jednostavnog pozitivnog Edipovog kompleksa kod dječaka“. (Freud, 1923) U Freudovoj znatno zastupljenijoj verziji Edipovog kompleksa Freud piše o situaciji kada umjesto povrjeđivanja voljenog rivala dječak doživljava strah od moguće povrede koju bi njemu mogao nanijeti upravo otac – rival, tj. strahu od kastracije. Ono što se suprotstavlja djetetovoj želji da se riješi oca nije ambivalentna ljubav prema njemu, već strah od njega. U ovoj verziji kastraciona anksioznost centar je edipalne problematke.

Kasnije dopune Frojdovog izvornog koncepta Detaljnu obuhvatnost psihoanalitičkih dopuna Frojdovog koncepta o Edipovom kompleksu nemoguće je prikazati u krakim crtama a da se ne posegne za pisanjem udžbenika. Iz tog razloga u kratkim crtama osvrnut ćemo se na tek one od posebnog značaja.

Rana edipalna problematika prema Melanie Klein: Kliničke opservacije Melanie Klein ukazale su na pregenitalno (oralno i analno) prisustvo edipalnih fantazija čime se postojanje triadične relacije pomijera u znatno ranije životno razdoblje. Ovo stoji u prilog ranijem osjećaju krivice i pojavi savjesti kao nekim od krucijalnih elemenata u organizaciji ljudskog iskustva, te procesima adaptacije na realnost i suživot u zajednici. Ovaj teoretski pravac uokviren u teoriju objektnih odnosa također nam jasno ukazuje na nemogućnost stroge delineacije psihičkih razvojnih stadija i nužnu fleksibilnost u praktičnom terapeutskom radu. Svakako je nužno je da smo svjesni gradacija u psihofiziološkom razvoju djeteta i njegovih konzekvetnih realnih mogućnosti na nivou spoznaje i interakcije prije no što prihvatimo postojanje kapaciteta i potpuno ostvarenje trijadične relacije i posljedičnih intrapsihičkih restrukturacija u tako ranom uzrastu.

Primarna femininost:

3

Nedostatnost Frojdove edipalne konstelacije u razvojnoj progresiji djevojčica notirana je još u prvim decenijama od kako je otac psihoanalize objavio svoju falocentričnu razvojnu teoriju. U aktuelnoj psihoanalizi, počevši od koncepta primarne femininosti1 (Stoller, 1976), zastupljena su drugačija stanovišta u pogledu psihoseksualnog razvoja djevojčica te i edipalne problematike tipične za razvoj djeteta ženskog spola. U ranim stadijima psihoanalize smatralo se da je ulazak djevojčice u edipalnu problematiku provociran zavišću za penisom, kao i početkom i prirodom njenog odnosa sa ocem. Ulazak u edipalnu fazu smatran je sekundarnom formacijom kojoj prethodi kastracioni kompleks. Parens i saradnici (1976) sugerisali su reformulaciju koncepta ulaska djevojčice u edipalnu situaciju. Kao primarni faktor navode psihobiološke sile povezane s obilježjima roda, tj. urođeni feminini proces. Za razliku od kastracione anksioznosti u užem smislu, fazno karakterističnog straha dječaka u edipalnom razvojnom dobu, psihoseksualni razvoj djevojčice obilježen je femininim genitalnim strahom, odnosno genitalnom anksioznošću. Ovaj razvojni fenomen obilježen je željom za penetracijom od strane očinskog penisa, što je propraćeno strahom od genitalne i tjelesne povrede.

Kontraedipalna situacija: Ovaj koncept odnosi se na ukupnost roditeljskih želja i ponašanja u odnosu na njihovo dijete obzirom da njihova interakcija s djetetom oblikuje i formu i ishod Edipovog kompleksa. Ovim se na dalje komplikuje jednostavno shematiziranje edipalne problematike. Njegov mitski prototip je Laj (Laius) koji je pokušao ubiti svog sina Edipa. Laplanche i Pontalis (1973) pišu: „Napomenimo ... da premiještanje pažnje na trokutni odnos omogućuje da se najvažnija uloga u zasnivanju Edipovog kompleksa ne pripiše samo subjektu i njegovim nagonima, nego i drugim čvorištima odnosa (nesvjesna želja za jednim i drugim roditeljem, zavođenje, odnosi između roditelja).
11

Stoller (1976) primarnu femininost opisuje kao genuinu, nenaučenu, ne mimičku pojavu. Zbiva se u području lišenom konflikta i velikim dijelom je ego sintona. Sastoji se iz ponašanja kojima se mala djevojčica identificira ili je učena i ohrabrivana, posebno od strane majke. Manifestacije ovog ranog stadija (npr. kakvu odjeću mala djevojčica preferira, s kakvim igračkama se igra, kakvo držanje zauzima) u sprezi su s kulturnim normama, modi, i mijenjaju se kako se mijenjaju roditeljske želje u odnosu na feminine vanjske manifestacije, poglavito izgleda, njihove kćerke. Konfliktna zbivanja u domenu femininosti zbivaju se ka snije, posebno u edipalnom razvojnom periodu.

4

Ono što će biti interiorizirano i što će zauvijek ostati u strukturi osobe, u najmanju ruku onoliko koliko i ovakva ili onakva slika roditelja, različiti su tipovi odno sa između pojedinih vrhova trokuta.“

Aktuelne kontroverze U savremenoj psihoanalizi koju snažno obilježava pluralizam i uloga Edipovog kompleksa kao univerzalnog ljudskog iskustva neki put je oštro kritizirana (npr. Bergmann, 1992; Brothers i Lewinberg, 1999; Fosshage, 2010). Ovo doseže takve razmjere da nije malen broj psihoanalitičara koji se zalažu za marginalizaciju, neki čak i eliminisanje ovog koncepta iz psihoanalitičke teorije. S druge strane, registruje se i ne tako mala grupa autora koji i dalje čvrsto podržavaju Freudovo uporište da se radi o univerzalnom fenomenu koji se u unekoliko modificiranom obliku pojavljuje u svim kulturama (npr. Ogden 2009; Adler, 2010; Balsam, 2010; Blumm, 2010) Obzirom da detaljno razmatranje pomenutih „anti-Edip“ stanovišta prevazilazi namjere ovog teksta, ograničit ćemo se tek na pojedine. Edipov kompleks kao univerzalno ljudsko iskustvo u aktuelnoj psihoanalizi kritizirano je u smislu: 1. linearnog razvojnog modela naspram teoriji nelinearnih dinamičkih sistema, odnosno progresiji u invarijantnim stadijima 2. dvokomponentnoj razvojnoj sekvenci od dijadnih ka trijadičnim relacijama naspram simultanom izranjanju dijadnog i trijadičnog odnosa 3. bifurkaciji rodnog identiteta, u usporedbi s varijabilnim i nijansiranim pogledom na rod i njegov razvoj 4. ranom razvojnom ispoljavanju seksualnosti, posebno seksualne privlačnosti naspram teza koje zastupaju autori poput npr. McClintocka i Herdta (1997) po kojima seksualna privlačnost, kao prva evidentna manifestacija u razvoju seksualnosti, počinje da se ispoljava na prelazu devete i desete godine života. 5. predočavanja psihoseksualnog razvoja djevojčica 6. univerzalnosti edipalnog iskustva naspram edipalnih iskustava i fantazija kao posljedici rodne traume, ili nezadovoljavajućeg obrasca vezivanja. 7. itd. 5

Nestajanje Edipovog kompleksa - Hans Loewald Loewald je u psihoanaliti poznat kao kontroverzan autor koji je sugerisao korjenitu transformaciji pojedinih krucijalnih psihoanalitičkih koncepata. Većina njegovih ideja vrlo je zanimljiva i u aktuelnom psihoanalitičkom diskursu snažno nagriženom postmodernizmom. U „Nestajanju Edipovog kompleksa“ u središte razmatranja Loewald (1979) postavlja univerzalni ljudski zadatak odrastanja pri čemu je zadatak svake nove generacije da iskoristi, uništi i nanovo izumi kreacije prethodne generacije. On u središte edipalne problematke postavlja tenziju između uticaja drugih, tj. starije generacije i univerzalne ljudske potrebe, nužnosti, za ispoljavanjem vlastite originalnosti. Za razliku od Freuda koji je pisao o destrukciji, rušenju, disoluciji Edipovog kompleksa Loewald potcrtava da se Edipov kompleks reaktivira u adolescenciji, kao i docnije u životu i kod neurotika i kod ljudi koje ne obilježava psihopatologija. On „ponavljano zahtijeva potiskivanje, internalizaciju, transformaciju, sublimaciju, u kratko, neke vidove ovladavanja tokom života – pod uslovom da su osnove za ove vidove ovladavanja uspostavljene tokom latencije kao i da se oblici i nivoi ovladavanja razlikuju obzirom na mijenjanje iskustva pod uticajem maturacije“. (ibid) Za Loewalda mit o Edipu je priča o univerzalnoj ljudskoj potrebi za emancipacijom. Paricid simbolički predstavla ubijanje roditeljskog autoriteta. On se odvija na dvje razine. S jedne strane edipalne relacije bivaju internalizacijom (Sandić, 2012) transformirane u relacije na nivou ega i superega. Drugi aspekti ovog odnosa putem relacija s vanjskim objektima bivaju restrukturisani na takav način da incestuozno obilježje objektnih odnosa stvara osnov za nove oblike objektnog izbora. Istovremeno, ovi novi objekti izbori pod uticajem su ovih internalizacija. Loewald (1979) piše: „Onoliko koliko ljudska bića teže ka emancipaciji i individuaciji, kao i objektnoj ljubavi, paricid – na planu psihičke akcije – je razvojna nužnost.“

6

Thomas Ogden – Edipov kompleks u opusu Loewalda i Freuda U knjizi „Ponovno otkrivanje psihoanalize“ Ogden (2009) posvećuje i jedno poglavlje Edipovom kompleksu. On razmatra Freudov i Loewaldov koncept smatrajući da je u psihoanalizi XXI vijeka nužno razmumijevanje obje perspektive. Kao različitosti Freudovog i Loewaldovog tumačenja on potcrtava:  Za Freuda Edipov kompleks djeteta prevashodno je vođen seksualnim i agresivnim nagonskim impulsima. Za Loewalda, s druge strane, kompleks podstiče prevashodno potreba za emancipacijom, odnosno htijenje da se postane autonomnom individuom.  Incestuozna komponenta Edipovog kompleksa, prema Loewaldu, doprinosi maturaciji selfa služeći kao dvoznačni, tranzicioni oblik objektnog odnošenja. Istovremeno, Edipov kompleks se ne okončava aktiviranjem katracionog straha, već djetetovom potrebom da reparira paricid i nanovo uspostavi autoritet roditelja, sada u transformisanom obliku.

Andre Green – Edipov kompleks u francuskoj psihoanalizi danas Kao uvaženi predstavnik francuske psihoanalize Green je 2005. objavio knjigu „Ključni koncepti za savremenu psihoanalizu“ koju je najavio i kao svoju posljednju. Dio ove publikacije posvetio je Edipovom kompleksu. On nas podsjeća da istorijski i strukturalni Edipov kompleks moramo razmatrati kao model za koji imamo tek aproksimacije. Niti u najtežoj patologiji ne susrećemo se sa kombinacijom paricida i incesta. Green ne predočava ovaj model kao zatvoreni, već otvoreni trougao. On je stava da ukoliko postoji kompletna relacija među roditeljima i inhibirani nagonski odnos između majke i djeteta, ne postoji ekvivalent takvog odnosa s ocem kakav je registrovan u odnosu s majkom. Ovo nas vodi do opservacije od krucijalnog značaja (Green, 2005): „Od tri pola ove triangularne strukture, majka je jedini koji ima čulne relacije s druga dva, ocem i djetetom, čak i kad se ove razlikuju u njihovom ispoljavanju.“ U skladu s gore iznesenim Green nas podsjeća na Freudovo (1921; prema Green 2005) zapažanje: 7

„On [dijete] stoga pokazuje dvije psihološki različite veze: direktnu seksualnu objekt-kateksu usmjerenu prema majci i identifikaciju s ocem koga uzima kao model. Ove dvije veze opstaju jedna pored druge tokom izvjesnog vremena bez uzajamnog uticaja. Kao posljedica neminovnih pomaka u ujedinjenju mentalnog života oni se konačno ujedinjavaju; i normalni Edipov kompleks potiče iz njihovog stjecišta.“ U modelu kojeg se velikim dijelom pridržava francuska psihoanaliza otac se tokom edipalnog razdoblja postavlja između majke i djeteta. On modificira ovaj odnos ujedno i ujedinjujući i ostvarujući separaciju. Djetetov odgovor na prekidanje spone s majkom je želja da razdvoji roditelje. Različiti prekidi trendova na relaciji majka – dijete i majka – otac rezltiraju krivicom, kao i izranjanjem ega i ego ideala. Separacija koju podstiče otac sada mu pridružuje zasebnu egzistenciju kao separirajućeg, ili prohibitornog agenta, ujedno i drugog objekta koji se voli. Do tada on je bio prisutan indirektno preko majke, kao „otac u majčinom umu“ (Green, 2005). U ovom modelu afekti su uključeni u smislu njihove asociranosti uz Eros, a u pojedinim ekstemnim situacijama uz nagon destrukcije. Istovremeno, model sadrži i jasnu referencu o biseksualnosti obzirom da je Freud naglasio da se ne potiskuje samo seksualnost prema istom spolu, već i homoseksualna i heteroseksualna komponenta. Na dalje, u ovom modelu jasan je odnos između želje i identifikacije. Želja je uvijek, u dijapazonu od senzualnosti do nježnosti, u većoj ili manjoj mjeri predmet potiskivanja. Osjećanje krivice usljed hostilnosti uspješno transformirana u identifikaciju jedno je od najosobitijih postignuća koje obilježava edipalno razdoblje. Tako se uspostavlja i superego.

Green (2005) vrlo jasno navodi: „Što se mene tiče, ja se ne mogu odijeliti od fundamentalnih osnova Edipovog kompleksa – naime, dvostruke razlike u spolovima i hijerarhije u generacijama kada je subjekt rođen. Vezano za ovu osnovu, koji god da je individuin seksualni izbor, ona ne može zanemariti činjenicu da je rezultat seksualnog odnosa između dva roditelja ranije generacije, koji su međusobno razdvojeni različitim spolovima, i da će tokom svog cijelog života morati elaborirati o svom porijeklu. Koliko god daleko ga njegovi lični izbori odveli u pokušaju izbjegavanja reproduciranja ove situacije – i 8

infantilne seksualnosti u svim svojim involviranim aspektima ovdje – još uvijek je tačno da je to ono odakle on potiče“.

Edipov kompleks u teoriji vezivanja: Joseph Lichtenberg U ovom segmentu posvetit ćemo se posebno Lichtenbergovom razmatranju mjesta i uloge edipalne problematike u psihoanalizi XXI vijeka. Autor je u savremenoj psihoanalizi uvažen po doprinosima u izučavanju ranog razvoja djeteta posebno u domenu psihoanalitičke teorije vezivanja. Lichtenberg (2008) naglašava da djetetov obrazac vezivanja obrazuje iskaze neseksualne motivacije, kao i senzualnih i seksualnih želja u kontekstu kontinuiranog uticaja i regulacije koji se ostvaruje roditeljskim odgovorom na dijete i roditeljskim međusobnim odnosom. Perspektive u kojima iznalazi uporište za reformulaciju klasičnog Edipovog kompleksa on navodi kako slijedi:

1. razlikovanje senzualiteta i seksualiteta i uloge kulture 2. kompleksne međuuticaje između interaktivne, intersubjektivne i samo-regulacije 3. kontinuitet triadičnih odnosa od rođenja 4. uticaj motivacije i strategija vezivanja na edipalnu seksualnost 5. rušilački, poguban i transgresivan uticaj potencijala u seksualnim motivima i željama 6. uloga moći, posesivnosti i zavisti 7. maturacioni uticaj vremenskih sekvenci prošlosti, sadašnjosti i budućnosti; autobiografske organizacije; i refleksivnog kapaciteta. Na osnovu istraživačkih opservacionih studija i aktuelnih modifikacija psihoanalitičke teorije, posebno u području teorije vezivanja, Lichtenberg navodi da djeca uzrasne dobi od 4 do 6 godina ispoljavaju romantične želje poglavito prema roditelju suprotnog spola. One su obuzdane strahom od kazne zbog kršenja kulturno nametnutog tabua incesta, kao i krivice zbog destruktivnih fantazija usmjerenih ka roditelju rivalu uz istovremenu potrebu za afektivnim vezivanjem za roditelja rivala. On tendenciozno ne ističe kastracionu anksioznost i zavist za penisom, već čvrsto zastupa stanovište da ova dva elementa nemaju centralnu ulogu u procesima normalne ontogeneze. Lichtenbergov model ranog razvoja u oštiriji fokus 9

postavlja socio – kulturni uticaj čija se medijacija s početka ostvaruje preko roditelja, docnije vršnjaka itd. Osnov za oblik u kojem će se ispoljavati „edipalna problematika“ je tip vezivanja, a ne nagonsko ustrojstvo i nesvjesna fantazija. Značajan Lichtenbergov doprinos u psihoanalitičkoj teoriji svakako je i diferencijacija senzualnosti i seksualnosti, pri čemu ih razdvaja kulturo imponirani stid. Stidu odgovaraju podsticani i odobreni oblici ponašanja kojima se postiže tjelesna ugoda. Oni koji nisu odobreni, oni zabranjeni prema Lichtenbergovom učenju odgovaraju seksualitetu. Lichtenberg i u edipalnom razdoblju naglašava i značaj uzajamnih uticaja interaktivne, intersubjektivne i samoregulacije u kontekstu ko-kreiranja iskustva življenja. U svojoj publikaciji Lichtenberg nas podsjeća da „seksualnost uvijek zadržava nešto posebno, poseban zahtjev za podrivanjem dobro uređene 'racionalnosti' i prestupništvo dobrih pravila i manira“. Sigurno vezana djeca i njihovi autonomni roditelji lakše će prebroditi i ove poteškoće od nesigurno vezane djece i njihovih preokupiranih ili na izbjegavajući način vezanih roditelja. Lichtenberg kao bitnu perspektivu aktuelnog statusa Edipovog kompleksa uključuje i ulogu moći, posesivnosti i zavisti. Ovo znači da se konstantom u svim ljubavnim odnosima, te i ovim tokom edipalnog razdoblja, može uzeti prisustvo mnoštvo preokupacija i fantazija koje potiču iz pitanja ko kome pripada. Tako se u razdoblju koje po klasičnoj psihoanalitičkoj teoriji odgovara Edipovom kompleksu u djetetu isprepliću seksualna i senzualna htijenja. Tip vezivanja, toliko krucijalan za teoriju vezivanja, odlučuje kako će se edipalne problematika ispoljiti kod datog djeteta. Ovo znači da će npr. siguran tip vezivanja omogućiti djetetu da prebrodi edipalni stadij neopterećeno konfliktima koje je Freud smatrao univerzalnim ljudskim iskustvom. Romantične želje, u načelu ispoljene u odnosu na roditelja suprotnog spola u životnoj dobi od 4 do 6 godina osujećuju strah od kazne zbog kulturno uspostavljenog tabua incesta, osjećanje krivice usljed destruktivnih fantazija asociranih uz roditelja rivala, potreba za afektivnim vezivanjem za roditelja rivala, kao i djetetovo prepoznavanje vlastitih fizičkih i funkcionalnih ograničenja. Prema ovom razvojnom modelu esencijalno razvojno postignuće u edipalnom razdoblju nije iskustvo triadične relacije i razrješenje konflikta formiranjem superega, već sposobnost da se doživljeno iskustvo postavi u vremenski okvir prošlosti, sadašnjosti, i budućnosti. Optimalni

10

završetak edipalne faze sticanje je kapaciteta za refleksivnu funkciju o stanjima uma, afektima i namjerama kako selfa, tako i drugih.

Edipov kompleks i ljudsko stanje U Freudovoj konceptualizaciji Edipovog kompleksa nalaze se neke od njegovih suštinskih ideja o ljudskom stanju uokvirene u bazične principe psihoanalitičke misli. Blass (2001) izdvaja tek neke, fokusirajući se na problematiku ljubavi i suštinsku nemogućnost potpunog i trajnog ostvarivanja tog savršenog stanja obilatog blaženstvom. Studirajući Edipov kompleks za potrebe približavanja Freudove misli svojim studentima Blassova izdvaja sljedeće principe:

Gubitak vodi ka internalizaciji: Ovaj princip zastupljen je u cjelokupnom Freudovom opusu o Edipovom kompleksu. Drugim riječima iskazano, kateksa objekta biva zamijenjena internalizacijom. Upravo na osnovu ovog procesa razrješenjem edipalne problematike, internalizacijom roditeljskih standarda i zabrana, grade se npr. superego i ego-ideal. Ljubav prema sebi potiče iz ljubavi prema drugima: Freudov (1923) detaljan opis procesa internalizacije rasvjetljava i sponu ljubavi prema sebi i ljubavi prema drugima. On piše: „Kada ego preuzima osobine objekta on sebe forsira, tako reći, naspram ida kao objekat ljubavi i pokušava gubitak predočiti dobrim idu kazujući: 'Vidi, možeš i mene voljeti – ja sam toliko poput objekta.'“ Konflikt, deficit i strukturna promjena: Ono što Freud opisuje u Edipovom kompleksu je da internalizacija tokom edipalnog razvoja ne počiva na gubitku objekta, već neminovnim konfliktualnim stanjem i asociranom ambivalencijom. Tako je sem gubitka i konflikt taj koji provocira strukturnu promjenu.

Zaključak: Živimo u dobu tranzicije, globalizcije, postmodernizma. U civilizacijskom razdoblju smo kada govoto sve vrijednosti trpe iznimne transformacije. U nemogućnosti davanja konačnog 11

odgovora o ljudskom stanju, ljudskoj prirodi skloni smo okrenuti leđa „starim, tradicionalnim vrijednostima“ i odbaciti ih kao prevaziđene. Razočarani prošlošću, na ličnom i transgeneracijskom planu, u nastojanju da iznađemo sami sebe i konačno otkrijemo tu punoću i smisao življenja okrećemo se novom, moguće sve regresivnije strukturisanom modusu egzistencije ne prihvatajući i razočarenje kao datost, i šansu za razvoj. Edipov kompleks je tragedija o „nedostatnosti, neadekvatnosti, o nepremostivoj razdaljini koja odvaja dijete od odraslog. Inherentni su mu nejednakost, razlika i hijerarhija... to je struktura koja se „odmotava“... da bi postala proces.“ (Chasseguet-Smirgel, 1999) Kao konstelacija djetetovih fantazija o ljubavi i mržnji, incestu, ubistvu, seksualitetu, agresiji, te i osjećanjima ljubomore, rivalstva, stida i krivice Edipov kompleks očituje se kao univerzalna reprezentacija ljudske psihičke datosti koju dijete mora savladati u odnosu sa svojim roditeljima na putu ka odrastanju i autonomnom funkcionisanju. Ova uistinu neobična jednousmjerenost teorije vezivanja i prenaglašavanje socio – kulturnih uticaja i kapaciteta samoregulacije djeteta, uz istovremeno marginaliziranje uticaja dinamičkog nesvjesnog i nesvjesne fantazije, kao da psihoanalizu udaljavaju od njene metapsihološke biti (Sandić, 2012) - uvažavanja i dubljeg izučavanja topografske stratifikacije svjesnosti u područja svjesnog, nesvjesnog i predsvjesnog.

Literatura: Adler E (2010) The Effacing of the Oedipus Complex. Psychoanal. Inq., 30: 541-547.

Balsam R (2010) Where Has Oedipus Gone? A Turn of The Century Comtemplation. Psychoanal. Inq., 30: 511-519.

Bergmann MS (1992) In The Shadow of Moloch: The Sacrifice of Children and Its Relation to Western Religions. New York: Columbia University Press.

12

Blass R (2001) The teaching of Oedipus complex: On making Freud meaningful to university students by unveiling his essential ideas on the human condition. Int. J. Psychoanal., 82:11051121.

Blumm H (2010) Adolescent Trauma and the Oedipus Complex. Psychoanal. Inq., 30:548556.

Brothers D, Lewinberg E (1999) Contemplating the death of Oedipus. Gender and Psychoanal., 4:497-515

Chasseguet-Smirgel J (1999) Oedipus and Psyche. J. Clin. Psychoanal., 8:423-437.

Fosshage J (2010) Implicit and Explicit Dimension of Oedipal Phenomenology: A Reassessment. Psychoanal. Inq., 30: 520-534.

Freud S (1897) Letter from Freud to Fliess, October 15, 1897. The Complete Letters of Sigmund Freud to Wilhelm Fliess, 1887-1904, 270-273.

Freud S (1923) Ja i ono, u knjizi: Budućnost jedne iluzije. Naprijed: Zagreb, 1986, 267-312.

Green A (2005) Key Ideas for a Contemporary Psychoanalysis. Routledge: New York.

Laplanche J, Pontalis JB (1973) Rječnik psihoanalize. Naprijed: Zagreb, 1992.

Lichtenberg JD (2008) Sensuality and Sexuality Across the Divide of Shame. The Analytic Press: New York-London.

Loewald H (1979) The waning of the Oedipus complex, u knjizi: Papers on Psychoanalysis. New Haven, CT: Yale University Press, 1980, 384-404.

McClintock M, Herdt G (1997) Rethinking puberty: The development of sexual attraction. Current Directions in Psychological Science, 5: 178-183.

13

Ogden T (2009) Reading Loewald: Oedipus reconceived, u knjizi: Rediscovering psychoanalysis. Routledge: London and New York, 114-132. Parens HP, Ollock L, Stern J, Kramer S (1976) On the girl’s entry into the Oedipus complex. J. Amer. Psychoanal. Assn., 24 (suppl.):79-107. Sandić A (2012) O psihoanalitičkom konceptu pounutrenja: internalizacija. Psymedica 3 (12): 33-38. Sandić A (2012) Metapsihologija Sigmunda Freuda. Odjek.....

Simon B (1991) Is the Oedipus complex still the cornerstone of psychoanalysis? Three obstacles to answering the question. J. Amer. Psychoanal. Assn. 39: 641-668.

Stoller RJ (1976) Primary femininity. J. Amer. Psychoanal. Assn., 24S:59-78.

14