JEREBU

1.0 FENOMENA JEREBU 1.1 Indeks Pencemaran Udara (IPU) IPU diperolehi daripada habuk yang halus (10 mikron ke bawah) dan juga daripada beberapa jenis gas yang boleh menjejaskan kesihatan seperti karbon monoksida, sulfur dioksida, nitrogen dioksida dan ozon.Objektif utama pembentukan indeks kualiti udara adalah untuk mengukur kualiti udara persekitaran.Penentuan indeks pencemaran udara (IPU) adalah mengikut kaedah yang digunakan oleh Jabatan Alam Sekitar.Tahap IPU terbahagi kepada beberapa tahap seperti tertera dijadual di bawah.IPU pada tahap 101 keatas adalah tidak sihat dan boleh memudaratkan kesihatan.

Jadual 1.0 Indeks pencemaran udara (IPU) di Malaysia NILAI IPU KUALITI UDARA TAHAP PENCEMARAN Tahap pencemaran rendah 0-50 Baik dan tidak membahayakan kesihatan umum Tahap pencemaran sederhana 51-100 Sederhana dan lazimnya tidak membahayakan kesihatan umum Tahap pencemaran boleh 101-200 Tidak sihat menjejaskan kesihatan golongan berisiko tinggi. Tahap pencemaran tinggi yang menjejaskan kesihatan 201-300 Sangat tidak sihat orang ramai dan boleh memburukkan gejala yang dialami oleh mereka yang berisiko tinggi Pencemaran yang sangat 301-500 Berbahaya tinggi dan membahayakan kesihatan.
[Type text] Page 1

Peladang di Indonesia melakukan pembakaran hutan secara besarbesaran untuk menjimatkan kos bagi kerja membersihkan ladang. Indeks pencemaran udara (IPU) merupakan salah satu cara untuk mengetahui tahap jerebu.2 Punca-Punca Jerebu Pada amnya fenomena jerebu berpunca daripada pencemaran udara. faktor yang memburukkan lagi keadaan ialah tindakan masyarakat yang melakukan pembakaran secara terbuka tanpa kawalan sehingga menyebabkan keadaan jerebu menjadi semakin teruk. Keadaan ini meyebabkan Malaysia mengalami masalah jerebu yang membimbangkan.Jerebu ialah keadaan partikel terampai di atmosfera seperti gasgas. asap tebal hampir menjadi masalah tahunan kepada Singapura dan Malaysia.JEREBU 1.1 Pembakaran hutan secara besar-besaran Masalah jerebu telah mendapat perhatian daripada semua pihak terutama pihak media massa dan juga rakyat Malaysia. 1.2 Pembakaran terbuka Selain itu. dan zarah di dalam udara kering.2. habuk.2. 1. Pembakaran terbuka ini dilakukan oleh pihak yang ingin menghapuskan sesuatu seperti [Type text] Page 2 . Masalah jerebu ini sebenarnya berpunca daripada pembakaran hutan secara besar- besaran. Hal ini disebabkan oleh pembakaran hutan di Indonesia. debu.Contohnya.

Mereka tidak bertanggungjawab dan tidak mengambil kisah jika asap daripada pembakaran terbuka itu sedikit demi sedikit membawa kepada masalah jerebu. Di Malaysia.Mereka terlalu malas untuk membawa sampah sarap mereka ke tempat pembuangan sampah atau pusat pengitaran semula.2. Natijahnya pembakaran terbuka ini mengakibatkan asap dilepaskan ke udara dan mengakibatkan jerebu.2 tan karbon monoksida dan 2 tan sodium dioksida dikeluarkan setiap hari. Mereka juga tidak sedar bahawa asap dari pembakaran ini tidak akan berada di suatu tempat sahaja tetapi akan ditiup angin dan meliputi kawasan yang amat luas. Sikap pengusaha kilang yang terlalu pentingkan diri menyebabkan asap-asap dari kilang dilepaskan ke udara dan telah mencemarkan udara di negara kita. Kesesakan lalu lintas menyebabkan keadaan jerebu bertambah parah kerana kenderaan tidak bergerak tetapi mengeluarkan asap yang mencemarkan udara. 1.3 Peningkatan jumlah kenderaan Tambahan pula. peningkatan jumlah kenderaan di jalan raya yang bagaikan cendawan tumbuh selepas hujan juga telah mengakibatkan masalah jerebu di Malaysia. 1. Peningkatan jumlah kenderaan di jalan raya akan menyebabkan jumlah asap yang dikeluarkan dari paip ekzoz kenderaan meningkat dan berlegar-legar di atmosfera dan terperangkap di lapisan ozon serta tidak dapat keluar ke angkasa lepas.JEREBU melakukan pembakaran terbuka di belakang kawasan rumah sendiri. Terdapat juga pengusaha kilang yang [Type text] Page 3 .3 juta buah kenderaan di jalan raya dan telah menyebabkan 16.2. Mereka tidak sanggup membelanjakan wang yang banyak untuk mendapatkan alat penapisan asap untuk menapis asap yang dikeluarkan dari kilang mereka sedangkan asap-asap yang dikeluarkan ini mengandungi sulfur dioksida dan nitrogen yang boleh mengakibatkan udara menjadi jerebu. terdapat 9. pengeluaran asap yang tidak terkawal dari kawasan perindustrian seperti kawasan perindustrian yang menggunakan minyak dan arang batu turut menjadi punca utama jerebu.4 Pengeluaran asap tidak terkawal dari perindustrian Seterusnya.

Akibat di landa El-Nino. Asia Tenggara akan mengalami musim kemarau yang kering dan seterusnya memudahkan kebakaran hutan ke ruang udara dan terperangkap di ruang angkasa sehingga menghasilkan keadaan yang berjerebu.JEREBU memasang corong asap terlalu rendah sehingga menyalurkan asap beracun ke udara. suhu perairan di lautan pasifik meningkat tinggi berikutan pergerakan angin timuran yang perlahan di tengah dan barat perairan tersebut.2. [Type text] Page 4 . Contoh kawasan perindustrian di Seguntor di Sandakan. 1.5 Fenomena El-Nino Di samping itu. masalah jerebu juga berpunca daripada faktor semulajadi iaitu fenomena El-Nino. Pada masa yang sama.

Kota Bharu 7AM 11AM 78* 111* 148* 83* 63* 75* 58* 108* 74* 107* 132* 75* 64* 77* 57* 114* 5PM 68* 108* 125* 74* 64* 98c 55* 114* Kelantan Melaka Melaka Tanah Merah Bandaraya Melaka Bukit Rambai 90* 182* 260* 93* 141* 170* 98* 128* 150* [Type text] Page 5 . Petani Langkawi SMK Tanjung Chat.JEREBU 2. Sg.0 DATA INDEKS PENCEMARAN UDARA (IPU) Catatan terkini IPU Jerebu di Malaysia yang terjejas 24 June 2013 Berikut adalah carta Indeks Pencemaran Udara (IPU) bagi negeri dan daerah yang terjejas dengan bencana jerebu yang telah direkodkan pada Isnin berdasarkan rujukan daripada laman web rasmi Jabatan Alam Sekitar PETUNJUK Nilai IPU 0-50 51-100 101-200 201-300 >301 Baik Sederhana Tidak Sihat Sangat Tidak Sihat Berbahaya Kualiti Udara Negeri Johor Johor Johor Johor Kedah Kedah Kedah Kelantan Lokasi Kota Tinggi Larkin Lama Muar Pasir Gudang Alor Setar Bakar Arang.

K Jalan Pegoh. Kuantan Indera Mahkota. Ipoh Kg Air Putih. Taiping S. Perai USM Keningau Kota Kinabalu Sandakan Tawau Bintulu ILP Miri Kapit Kuching Limbang Miri Samarahan Sarikei Sibu Sri Aman Banting Kuala Selangor Pelabuhan Kelang Petaling Jaya 335* 153* 198* 171* 106* 70* 63* 79* 141* 128* 62* 72* 79* 70* 78* 76* 50* 39* 75* 75* 63* 70* 72* 81* 74* 85* 85* 64* 178* 117* 296* 198* 292* 169* 191* 166* 111* 73* 66* 82* 148* 137* 63* 72* 79* 71* 77* 75* 50* 41* 77* 76* 66* 72* 73* 82* 75* 88* 102* 67* 180* 128* 288* 193* 193* 171* 147* 138* 123* 87* 76* 100* 171* 152* 63* 83* 88* 81* 74* 73* 51* 41* 73* 80* 71* 75* 69* 84* 78* 92* 106* 70* 209* 157* 319* 196* [Type text] Page 6 .JEREBU Negeri Sembilan Negeri Sembilan Pahang Pahang Pahang Perak Perak Perak Perak Perak Perlis Pulau Pinang Pulau Pinang Pulau Pinang Sabah Sabah Sabah Sabah Sarawak Sarawak Sarawak Sarawak Sarawak Sarawak Sarawak Sarawak Sarawak Sarawak Selangor Selangor Selangor Selangor Port Dickson Seremban Balok Baru. Ipoh Seri Tanjung Tanjung Malim Kangar Perai Seberang Jaya 2. Kuantan Jerantut Jalan Tasek.

JEREBU Selangor Terengganu Terengganu Terengganu Wilayah Persekutuan Wilayah Persekutuan Wilayah Persekutuan Wilayah Persekutuan Shah Alam Kemaman Kuala Terenggau Paka Batu Muda. Kuala Lumpur Labuan Putrajaya 157* 249* 95* 159* 191* 157* 82* 155* 162* 253* 98* 158* 198* 160* 80* 152* 171* 197* 100* 151* 189* 168* 79* 156* Nota * = Habuk Halus (PM10) a= Sulfur Dioksida (SO2) b= Nitrogen Dioksida (NO2) c= Ozon (O3) d= Karbon Monoksida (CO) & = Lebih daripada satu pencemar Indeks pencemaran udara (IPU) setiap jam di kira berdasarkan cerapan data stesen pengawasan kualiti utara automatik yang di kawal secara jarah jauh (remote). [Type text] Page 7 . Pada kepekatan habuk halus (PM10) adalah yang tertinggi berbanding dengan pencemar yang lain dan ini menentukan bacaan IPU. Di bawah pengaruh cahaya matahari. lazimnya kepekatan ozon adalah tinggi dan mendominasikan bacaan IPU di sesetengah kawasan. Sebagai contoh. Setiap bacaan menunjukkan kualiti udara yang berbeza bergantung pada bacaan indeks pencemaran udara. Kuala Lumpur Cheras. Warna biru (0-50) mewakili nilai bacaan yang baik. O3. Pencemar udara yang dominan dengan kepekatan tertinggi diambilkira sebagai pencemar yang akan menentukan nilai IPU. Berdasarkan data di atas. NO2. dan PM10. Pada lewat tengahari atau pada awal petang. oksid-oksid nitrogen dan sebatian organik meruap yang dilepaskan dari ekzos kenderaan bermotor dan industri bertindakbalas bagi membentuk ozon di permukaan bumi. Nilai IPU dikira berdasarkan kepekatan purata setiap pencemar udara iaitu SO2. terdapat 5 jenis tahap kualiti udara yang menunjukkan bacaan daripada 0 hingga melebihi 301. begitu juga warna hijau (51-100) menunjukkan bacaan yang sederhana baik dan tahap pencemaran sederhana dan lazimnya tidak membahayakan kesihatan umum. bacaan IPU pada jam 7 pagi hanya akan lengkap selepas 1 jam cerapan iaitu pada jam 8 pagi sebelum dapat dikemaskini. Proses cerapan memerlukan kitaran masa selama 1 jam yang lengkap sebelum bacaa IPU dipaparkan. CO.

Kebakaran tanah dan hutan yang tidak terkawal di Sumatera dan Kalimantan di Indonesia membawa jerebu ke kawasan barat Semenanjung Malaysia. Indeks pencemaran udara yang menunjukkan bacaan yang baik adalah di Sabah daerah Sandakan dan Tawau iaitu antara 39 hingga 50. [Type text] Page 8 . Hal ini menunjukkan Daerah Sandakan dan Tawau tidak berada dalam tahap yang membimbangkan. Seterusnya bagi warna merah (>300) pula menunjukkan kualiti udara yang berbahaya dan pencemaran yang sangat tinggi dan membahayakan kesihatan. menyebabkan kawasan Pelabuhan Klang dilanda fenomena ini.JEREBU Bagi warna kuning (101-200) pula menunjukkan kualiti udara yang tidak sihat dan tahap pencemaran boleh menjejaskan kesihatan golongan berisiko tinggi. manakala warna oren (201-300) menunjukkan kualiti udara yang sangat tidak sihat dan tahap pencemaran tinggi yang menjejaskan kesihatan orang ramai dan boleh memburukkan gejala yang dialami oleh mereka yang berisiko tinggi. manakala di Pelabuhan Klang dan Port Dickson pula menunjukkan bacaan IPU melebihi 300 dan kualiti udara yang berbahaya.

3. 1989). pejabat. Hujan adalah pembersih udara semulajadi yang terbaik.Keadaan ini telah memburukkan lagi keadaan.0 LANGKAH-LANGKAH MENGATASI 3. titisan air menjadi ringan.Program pendididkan ini juga boleh dijalankan oleh Jabatan Alam Sekitar (JAS) dan lain-lain agensi kerajaan serta badan bukan kerajaan ditujukan kepada setiap peringkat masyarakat seperti orang ramai. sekolah mahupun di tempat membeli-belah.2 Pembenihan awam Akibat daripada fenomena El-Nino. ia akan jatuh ke bumi dan bertukar menjadi titsan air apabila cair akibat daripada suhu bumi yang panas. berfungsi mengawal [Type text] Page 9 .3 Kempen hijau Kerajaan juga menjalankan kempen hijau dan menggalakkan penanaman pokok dirumah. membenarkan peredaran air. pihak pentadbir dan juga kanak-kanak sekolah. Oleh yang demikian iodin perak ataupun ais kering akan ditabur untuk menurunkan suhu awam tersebut.JEREBU 3.Pokok-pokok hijau membantu menyerap karbon dioksida di udara.Aktiviti ini dapat mempertingkatkan pengetahuan terhadap alam sekitar dan memupuk kesedaran orang ramai serta tanggungjawab bagi memperbaiki dan menjaganya. cuaca kering dan kemarau telah melanda Negara.Aktiviti ini penting kerana merupakan salah satu strategi pencegahan dan pengurusan alam sekitar (Department of Invironment.Apabila cuaca kering. Pihak Jabatan Alam Sekitar telah bekerjasama dengan Puncak Niaga Sdn Bhd untuk melakukan beberapa siri pembenihan awam khususnya di sekitar Lembah Klang dan negeri Selangor. Hujan boleh membantu keadaan apabila ia membawa bersama jerebu jatuh ke bumi.1 Melalui pendidikan Pengurusan alam sekitar boleh juga dilakukan melalui program pendidikan alam sekitar iaitu secara formal atau tidak. suhu awan menjadi tinggi. titisan yang sangat ringan ini tidak dapat jatuh ke bumi sebagai hujan. 3. oleh yang demikian kerja pembenihan awam terpaksa dilakukan untuk mendapatkan hujan. Hutan mempunyai nilai yang amat besar kepada alam sekitar kerana ia mempunyai fungsi-fungsi yang amat penting seperti dapat mengukuhkan tanah. Ais Kristal akan terbentuk dan semakin membesar lalu ditarik oleh graviti.

Taman Endau Rompin.Antaranya ialah peraturan kenderaan bermotor dan peraturan kualiti alam sekitar. sumber alternative harus digunakan untuk menggantikan kloroflorokarbon misalnya dengan hidrokloroflorokarbon (HCFC) (Abdul Latif Ibrahim. Contohnya hutan simpan yang telah di gezetkan ialah Taman Negara. Namun kerana proses urbanisasi yang tidak terkawal menyebabkan berlakunya kemusnahan alam sekitar yang serius pada masa kini. penghawa dingin dan sebagainya sebagai bahan rejan (propellant).5 Perundangan dan dasar kerajaan Semua agensi kerajaan. 1990: 442). ozon dan habuk terampai. alat pemadam api. pemusnahan lapisan ozon dilakukan oleh atom klorin. pembentukan buih. Seterusnya. 2000). Abdul Samad Hadi. CFC digunakan dalam peti sejuk.Selain itu. Bahan-bahan aerosol biasanaya dimampatkan ke dalam tin-tin di bawah tekanan tinggi. Hutan Simpan di Cameron Highlands mestilah diluaskan dan di gezetkan untuk memelihara dan mengeklkannya.Contohnya seperti yang dilakukan oleh kerajaan negeri Pulau Pinang yang menggezetkan hutan simpan Pantia Aceh sebagai Taman Negara untuk tujuan menebat banjir (Chan dan Wan Ruslan. pihak swasta dan sebagainya perlu memainkan peranan yang berkesan dalam menangani masalah jerebu. mengehadkan perubahan iklim serta melindungi flora dan fauna. di mana satu molekul CFC mampu memusnahkan 1000 molekul ozon.Jabatan Alam Sekitar (JAS) telah menjalankan program pengawasan kualiti udara di seluruh Negara. 3. sulphur dioksida. 1992:57) 3. Jesteru itu pihak kerajaan sepatutnya mengambil inisiatif dengan melakukan penggezetan hutan sedia ada (Sham Sani.Oleh itu. Selain itu. pertubuhan-pertubuhan.Parameter yang diawasi termasuklah karbon monoksida. Peraturan kenderaan bermotor (kawalan perlepasan asap. nitrogen dioksida. pelbagai undang-undang digubal dengan tujuan mengawal kualiti alam sekitar. [Type text] Page 10 .Peraturan ini dibahagikan kepada 6 bahagian. Kloroflorokarbon (CFC) digunakan sebagai mangkin dalam proses itu.JEREBU komposisi atmosfera. Sebenarnya.4 Penggunaan CFC Kloroflorokarbon adalah bahan yang stabil dan dikenali dengan nama amFreon dan pemusnahan lapisan ozon ini adalah disebabkan oleh atom klorin. 1977) menghadkan perlepasan asap kenderaan iaitu dihadkan kepada 50 HDU.

[Type text] Page 11 . IPU adalah satu siatiem yang dibangunkan bagi memaklumkan kepada orang awam tentang tahap kualiti udara dan impaknya terhadap kesihatan dengan cara termudah. 1978). Jabatan Alam Sekitar juga telah merancang satu Indeks Pencemar Udara yang juga dikenali sebagai IPU. jarak industri dengan kawasan kediaman dihadkan kepada 1000 meter (Chan Ngai Weng.JEREBU di bawah peraturan kualiti alam sekitar ( udara bersih. Ianya juga suatu sistem kepekatan pencemar yang diukur pada skala antara 0-500.2002: 43).

0 KESAN JEREBU 4.Antaranya ialah jerebu boleh menjejaskan kesihatan manusia terutamanya sistem pernafasan dan juga boleh menyebabkan penyakit asma. 4. 4. [Type text] Page 12 .JEREBU 4. Selain itu. sakit kerongkong. kecederaan dan juga kehilangan nyawa.1 Kesihatan terjejas Fenomena jerebu telah banyak mendatangkan kesan negatif terhadap kesihatan manusia. Aktiviti seharian manusia tersekat. sebarang bentuk aktiviti luar tidak digalakkan. Oleh itu.Keadaan ini jelas menunjukkan bahawa masalah jerebu telah menganggu aktiviti harian masyarakat di Negara kita.Hal ini sebenarnya amat menakutkan kerana risiko kemalangan boleh berlaku seperti kapal terbang dan kapal laut atau kenderaan di jalan raya. batuk.Contohnya. di kawasan-kawasan yang dilanda jerebu.Keadaan ini amat membahayakan keselamatan sesiapa sahaja kerana kemalangan boleh mengakibatkan kemusnahan harta benda.3 Aktiviti harian Apabila Indeks Pencemaran Udara (IPU) berada di tahap tidak sihat atau membahayakan. di mana komponenkomponen yang ada di dalam jerebu berupaya menyerap dan menyerakkan cahaya matahari. bilangan golongan tua dan kanak-kanak yang jatuh sakit dan mengalami kesukaran bernafas telah meningkat mendadak apabila musim jerebu dan keadaan ini memaksa mereka untuk menjalani rawatan di klinik atau hospital.2 Mengurangkan jarak penglihatan Jerebu juga boleh mengurangkan jarak penglihatan. terdapat banyak sekolah yang terpaksa ditutup demi menjamin kesihatan pelajar. orang ramai dinasihatkan untuk memasang penghawa dingin di dalam kereta.Hal ini berlaku kerana jerebu mengakibatkan badan menjadi lemah dan imunisasi semakin rendah.Sekiranya terdapat urusan yang penting di luar. udara yang kurang bersih menyebabkan kesihatan akan mudah terancam. nemonia dan penyakit-pemyakit yang berkaitan dengan jantung. selsema.begitu juga dengan aktiviti luar seperti sukan olahraga dan pertanian.

Jadual di bawah menunjukkan gas beracun dan bahan pencemar kesan daripada jerebu. Karbon monoksida akan mengurangkan bekalan oksigen kepada sel-sel darah dan boleh menyebabkan kesesakan nafas dan boleh membawa maut terutama kepada golongan tua dan kanakkanak. Selain itu. kuari.Antaranya ialah boleh menyebabkan kecacatan mental dan fizikal.5 Gangguan daripada bahan pencemar Bahan pencemar seperti Oksida nitrogen boleh menurunkan rintangan badan kanak-kanak terhadap selsema. boleh menggangu tisu peparu yang boleh menyebabkan bronkis serta kanser terutama bagi golongan yang berisiko tinggi seperti golongan tua. Jadual 1: Kesan pencemaran udara/jerebu terhadap kesihatan manusia. Selain itu. Asap daripada kenderaan ini merupakan faktor penyebab kepada masalah jerebu. pelepasan plumbum yang di hasilkan oleh ekzos kenderaan bermotor dan pembakaran plumbum juga membawa banyak kesan buruk. Bahan Pencemar  1) Asap     Punca Pembakaran bahan api Pembakaran sampah sarap Cerobong asap kilang Ekzos kenderaan bermotor    Kesan Menggangu pernafasan normal Pembentukkan asbut yang menggangu penglihatan Serangan lelah pada pesakit asma   Batuk-batuk Sesak nafas 2) Debu Kilang papan.4 Pelepasan gas beracun Gas beracun seperti karbon monoksida terhasil daripada pembakaran jentera kenderaan bermotor seperti kereta. simen.JEREBU 4. motosikal lori dan bas. 4. asbestos dan batu kapur [Type text] Page 13 . di mana bahan ini berpunca daripada pembakar api pada suhu tinggi dalam kenderaan berat dan kilang-kilang. Bahan pencemar ini bertindak balas dengan hidrokarbon untuk membentuk pengoksida fotokimia yang memedihkan mata dan merosakkan tisu peparu.

JEREBU    Petrol berplumbum Pembakaran bahan bercat   Menggangu keupayaan badan membina sel darah baru Kerencatan atau kecacatan otak pada kanak-kanak Menghalang pembentukkan oksihemoglobin berpadu dengan haemoglobin yang 4) Karbon monoksida   Pembakarn bahan api yang tidak lengkap Ekzos kenderaan   akan menggantikan oksigen dalam darah Melembabkan otak Boleh membawa mauit sekiranya diambil dalam jumlah yang banyak.  Menurunkan rintangan badan kanak-kanak terhadap selsema   5) Oksida nitrogen  Pembakarn api pada suhu tinggi dalam kenderaan berat atau kilang Tindakan bakteria dalam tanah  Menggangu tisu peparu dan menyebabkan bronkitis serta kanser Bertindak balas dengan hidrokarbon untuk membentuk pengoksida fotokimia yang memedihkan mata dan merosakkan tisu peparu 3) Plumbum [Type text] Page 14 .

6 Gambar berkaitan dengan Jerebu Sekolah di tutup akibat masalah jerebu [Type text] Page 15 .JEREBU 4.

JEREBU Para pelajar yang pergi ke sekolah terpaksa menggunakan topeng pernafasan Keadaan yang kabur menghalang penglihatan [Type text] Page 16 .

JEREBU Kanak-kanak yang batuk kesan daripada jerebu Kanak-kanak ini terpaksa memakai topeng pernafasan untuk mengelakkan daripada masalah pernafasan [Type text] Page 17 .

JEREBU Berita Harian 21 Jun 2013 [Type text] Page 18 .

html 3) http://www.com/berita/bacaan-terkini-indeks-ipu-jerebu-24-jun-2013seluruh-negeri#ixzz2iMiOd8eo [Type text] Page 19 .penerangan.html 2) http://pmr.com/2009/09/dalam-mendepani-realiti-baru-dunia-yang.php/alam-sekitar/5974-laman-web-jabatan-alamsekitar.gov. Penggezetan hutan 7) (Abdul Latif Ibrahim. 1992:57) hidrokloroflorokarbon (HCFC) 8) (Chan Ngai Weng. Pelepasan asap kenderaan 9) http://www.blogspot. 2002: 43).my/index. Abdul Samad Hadi.blogspot.com/2013/06/isu-alam-sekitar-jerebu.mysumber. 2000).html 5) (Sham Sani.mysumber.JEREBU Bibliografi 1) http://abihulwa.com/berita/bacaan-terkini-indeks-ipu-jerebu-24-jun-2013seluruh-negeri 4) http://anelyza. 1990: 442) Penggezetan hutan sedia ada 6) (Chan dan Wan Ruslan.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful