You are on page 1of 1105

DOROTHEA FORSTNER OSB

WIAT SYMBOLIKI CHRZECIJASKIEJ Leksykon

Przekad i opracowanie Wanda Zakrzewska Pawe Pachciarek Ryszard Turzyski Wybr i opracowanie ilustracji Beata Kulesza-Damaziak Komentarz do ilustracji Magorzata Wrzeniak Instytut Wydawniczy Pax Warszawa 2001 Tytu oryginau Die Welt der christlichen Symbole 5. verbesserte und eganzte Auflage

Orygina opatrzono zezwoleniem wadz kocielnych Imprimatur der Abtei Seckau vom 25. Februar 1959, Dr. Placidus Wolf, Abt von Seckau Imprimatur des Bischflichen Ordinariates Innsbruck Nr 1287/2 vom 2. September 1966,

Msgr Dr Josef Hammerl, Kanzler by Tyrolia-Verlag, Innsbruck Copyright for the Polish translation by Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1990 Konsultacja naukowa Ks. dr hab. Stanisaw; Kobielus Opracowanie graficzne Beata Kulesza-Damaziak Na okadce Ambona w ksztacie odzi z kocioa Sistr Wizytek w Warszawie, wykona Jan Jerzy Plersch, 1760 r. Fot. Beata Kulesza-Damaziak Zdjcia ze zbiorw Beaty Kuleszy-Damaziak Magorzaty Wrzeniak Redaktor techniczny Marian Krupicki Korekta Zesp ISBN 83-211-1626-4 INSTYTUT WYDAWNICZY PAX, WARSZAWA 2001 Wydanie II. Ark. druk. 34/16 + 96 str. ilustr. Skad i amanie: Dartext, Warszawa Druk i oprawa Drukarnia Wydawnicza w Krakowie ul. Wadowicka 8

OD WYDAWCY Ksika, ktr oddajemy do rk Czytelnika, ma dug histori. Autorka rozpocza nad ni prac na pocztku lat trzydziestych, zachcona przez prof. dr. Piusa Parscha. Pierwotny zamiar by skromny. Artykuy opisujce symbole chrzecijaskie i ukazujce ich genez, rozwj, waciwe im konteksty i treci miay pogbi przeywanie liturgii i prawd religijnych przez wiernych. W toku tych prac zrodzi si pomys wydania ksiki systematycznie omawiajcej symbolik chrzecijask. Niestety, najpierw trzyipletnie wygnanie, a potem skutki wojny nie pozwoliy doprowadzi do koca tego przedsiwzicia. Do jego realizacji powrcia Autorka, zachcona przez wydawnictwo Tyrolia, dopiero w latach pidziesitych. Pierwsze wydanie ukazao si w 1959 r. i spotkao si z bardzo yczliwym przyjciem recenzentw i czytelnikw. Ich uwagi pozwoliy Autorce przygotowa drugie wydanie poszerzone o nowe tematy, ale zachowujce dotychczasowy charakter. Autorka, piszc swe dzieo, nigdy nie mylaa o nim jako o dziele naukowym". Miao ono dopomc wiernym wnikn w bogactwo treciowe kryjce si w znakach, gestach, w rnorakich przedstawieniach, bdcych w ostatecznoci jedynie skromnymi i uomnymi rodkami wyrazu wiary w Tego, ktry wszystko stworzy wedug miary i liczby oraz wielokrotnie i na rne sposoby przemawia do ludzi, by w kocu przemwi do nich przez swego Syna. Nastpne wydania, ktre ukazay si ju po mierci Autorki, opracowyway jej wspsiostry z Opactwa St Gabriel. Pite wydanie, na podstawie ktrego dokonano niniejszego przekadu, zostao, tak jak wszystkie poprzednie, poszerzone i zaktualizowane (zwaszcza bibliografia), ale zasadniczo pozostao w samym materiale i charakterze niezmienione. Wspczesne przeobraenia w liturgii i w wystroju wity by moe domagay si nowego opracowania symboliki chrzecijaskiej, zwaszcza e postpujca reforma liturgiczna w coraz wikszym stopniu stara si uwzgldnia warunki Kociow lokalnych, usuwajc niekiedy wiele uwiconych tradycj symboli. Wydanie dziea Dorothei Forstner w niezmienionej postaci wydaje si jednak usprawiedliwia wiadomo, e pene przeywanie wiary wymaga sigania rwnie po rzeczy stare", e wielowiekowa symbolika chrzecijaska, zarwno

ta z czasw narodzin Kocioa, jak i z czasw jej niebywale bujnego rozwoju - z okresu aktywnoci wielkich Ojcw Kocioa oraz redniowiecznych teologw i mistykw, jest nada obecna w dzieach sztuki, literaturze i codziennym yciu. Poznanie zamierzchych, przedchrzecijaskich korzeni symboliki chrzecijaskiej, jej rde biblijnych, wiadectw patrystycznych, liturgicznych, a take jej artystycznego wyrazu wydaje si nieodzownym warunkiem poczucia duchowej wizi z Kocioem powszechnym i bardziej wiadomego przeywania jego przeobfitego, rwnie w zakresie symboliki, bogactwa.

WSTP Symbolem" nazywano pierwotnie odamany kawaek koci do gry lub jakiego innego przedmiotu, ktrego brzeg pasowa do brzegu pozostaej czci tak, e mona je byo z sob zoy (Sym-ballo). Przyjaciele i gocie obdarzali si nawzajem takimi kawakami przedmiotw, aby mc si po nich rozpozna. Byy znakiem rozpoznawczym (tessera hospitalita-tis), ktry dziedziczono w rodzinach. Pniej posugiwano si w takim celu odciskiem pieczci {apayic). W znaczeniu przenonym symbole oznaczaj rzeczy, ktre z racji jakiegokolwiek podobiestwa uzmysawiaj co duchowego1. Nie chodzi ju tylko o zczenie z sob dwch czci jednego przedmiotu, lecz o spotkanie tego, co konkretne, z reprezentowan przez siebie, a w sakramentach nawet skutecznie w sobie zawart rzeczywistoci wyszego porzdku. Czowiek jako istota duchowo-zmysowa potrzebuje symboli, aby przybliy sobie to, co duchowe. Niekiedy mgliste odczuwanie ich bogatej treci moe mu powiedzie wicej ni sowa. Symbole bowiem cz w jedno oglne wraenie najbardziej rne rzeczy, natomiast mowa tylko w sposb czstkowy i stopniowy uwiadamia to, co symbole w jednej chwili przedstawiaj duszy ludzkiej. Gdy spogldamy na nieprzejrzanie rozlegy wiat symboli, spostrzegamy rne dziedziny, ktre opieraj si jedne na drugich, wzajemnie si przenikaj i - nie biorc pod uwag wszelkiego rodzaju pogaskich wypacze i znieksztace tworz hierarchiczn struktur. Podstaw jej stanowi naturalna symbolika kosmosu, przez ktr kady czowiek moe doj do poznania Boga. Dziki objawieniu biblijnemu i waciwej dla typice ta naturalna symbolika zostaje wypeniona sensem nowej historio-zbawczej symboliki, aby osign swoje apogeum w tajemnicy Chrystusa, ktra jest nadal obecna i nadal dziaa w Kociele i jego sakramentach, a w chwale osiga sw peni. W kosmosie, ktry Bg powoa do istnienia przez swe stwrcze niech si stanie", wszystko jest symbolem, poniewa kada rzecz jest na swj sposb wyrazem i nosicielem idei Boej, analogicznym obrazem wiecznej Mdroci. Idea jest czym istotnie realnym, rzecz podpadajca pod zmysy jest rwnie realna, ale w znacznie sabszym stopniu - magis videtur quod non videtur"2. Dla nas, ludzi, obraz jest jednak drog do prawzoru. Kada rzecz podpadajca

pod zmysy, w ktrej wieczna idea czy si z przemijajc materi, wskazuje na to, co wieczne, i w ten sposb staje si symbolem" w znaczeniu najbardziej pierwotnym; wraz z nim dana ;est nam owa poowa", ktra odpowiada drugiej i tworzy z ni cao.
1

Naley jednak zaznaczy, e zgodnie z nauk Soboru Lateraskiego IV inter creatorem et creaturam non potest tanta similitudo notari, qui inter eos maior sit militudo notanda" (nie mona stwierdza adnego podobiestwa midzy Stwrc i stworzeniem, nie twierdzc jednoczenie, i zawiera ono jeszcze wikszepodobiestwo") (Denz 432).- Ambroy, De mysteriis 3,15.

8 Symbole kryj w sobie obiektywn, istotow tre, ktra nie zostaa im nadana dopiero przez ducha ludzkiego; symbole istniej nawet wtedy, gdy czowiek ich sobie nie uwiadamia. Moemy o tym wnosi z bardzo dawnego opowiadania o stworzeniu wiata, ktre przyznaje pierwszemu czowiekowi zdolno pojmowania istoty rzeczy: Ulepiwszy z gleby wszelkie zwierzta ldowe i wszelkie ptaki powietrzne, Pan Bg przyprowadzi je do mczyzny, aby przekona si, jak on da im nazw. Kade jednak zwierz, ktre okreli mczyzna, otrzymao nazw istota ywa" (Rdz 2,19). Jednak wraz z grzechem wkrady si na wiat zamienie umysu i bd. Ludzie, ktrzy powinni byli pozna Boga przez Jego dziea, znikczem-nieli w swoich mylach i zamione zostao bezrozumne ich serce (...) I zamienili chwa niezniszczalnego Boga na podobizny i obrazy miertelnego czowieka, czworononych zwierzt i pazw" (Rz 1,21.23). Poprzestali na symbolu i oddawali mu cze Bosk, zamiast doj do Stwrcy (por. Mdr 13,1-9). To wypaczenie autentycznych hierofanii i uczynienie z nich przedmiotu bawochwalczego kultu stanowi o waciwej istocie pogastwa. Znajduje ona swj wyraz przede wszystkim w micie. W micie przedmiotem kultu staje si samo ycie biologiczne z waciw mu regularnoci i zmiennoci, a nie Bg, o ktrego opatrznoci to wanie ycie daje wiadectwo. Na tym polega bd wszelkiego pogastwa. Oczywicie ludzie na wczesnych etapach rozwoju historycznego nie posiadali wiadomoci, po ktre signa wiedza pniej. Nie wiedzieli nic o elektrycznoci, magnetyzmie itp. To, co podziwiali i co wprawiao

ich w zdumienie, czcili jako yczliwe bstwo, to za, co napeniao ich trwog albo wyrzdzao im szkod, prbowali, jako si z, trzyma z daleka od siebie bd te udobrucha. Wszdzie widzieli zjawiska spowodowane przez istoty wysze: piorun by strza boga, grzmot dudnieniem boskiego pojazdu, chmury trzod boga, bieg soca przejadk Heliosa w wozie zaprzonym w ogniste rumaki albo (jak w Egipcie) przejadk boga Ra, ktry w barce pynie po oceanie niebieskim. Ze wiatem zwierzcym, nie do dokadnie poznanym, czyli najdziwniejsze banie, ktre utrzymyway si przez tysiclecia, a przybrawszy nowy sens, przenikny rwnie do wiata symboliki chrzecijaskiej. Ludy staroytne w swoich religijnych witach odtwarzay zwizan z porami roku cykliczno budzenia si do ycia przyrody i jej zamierania i przeyway" odradzanie si przyrody w misteriach, ktre miay im zapewni wyzwolenie i szczliwe ycie przysze. Pogaskie formy kultowe byy rnorodne i nieprzeliczone byy te postacie bogw, ich atrybuty i symbole. Pod rnymi nazwami mmmmm . Zachowali j o waciwej im niegdy Boskiej A. Jeremias, Handbuch der altorientalischen Geisteskultur, Leipzig 1929, s. 90.

Wstp

harmonii oraz przepeniaa ich gboka tsknota za moliwoci wyzwolenia si z ziemskich przeciwiestw i osignicia znw jakiej wyszej jednoci. Ta tsknota za Istot obiecujc wyzwolenie, za przezwycieniem sprzecznoci, ktre przeywali w przeciwiestwach mierci i ycia, wiata i ciemnoci, znalaza swj symboliczny wyraz rwnie w ich sztuce. Ludy staroytne poszukiway na swj sposb niewidzialnego Boga, czy nie mogyby Go dotkn (y/riAaf]aeav avrv) i znale" (Dz 17,27). To dotkn" trzeba rozumie dosownie. Kto wzywa bogw niebieskich, prbowa ich uchwyci, wznoszc rce, kto modli si do bogw podziemia, dotyka ziemi. Uczynione rk ludzk wizerunki bogw znaczyy tyle, co sam bg. To samo odnosio si do tych zwierzt, ktre podziwiano z racji pewnych cech lub

ceniono ze wzgldu na ich uyteczno; stopniowanie i idealizacja icjji przymiotw doprowadziy do tego, e stay si one mitycznym symbolem albo uosobieniem samego bstwa, a czsto take obrazem zjawisk kosmicznych. Wedug wierze antycznych symbole nie tylko wskazyway na to, co przedstawiay, lecz rwnoczenie to co uobecniay. Swoisto takiego sposobu mylenia wie si z osobliwym pogldem staroytnych na wiat. Zgodnie z tym pogldem obraz jest nie tylko funkcjonalnym przedstawieniem jakiej rzeczy, danej wiadomoci czowieka, lecz moe oznacza take promieniowanie, ujawnienie i objawienie istoty rzeczy oraz uczestnictwo w samym przedmiocie. Przez obraz nie naley zatem rozumie czego, co jest obce rzeczywistoci, co istnieje tylko w myli, lecz co, co uczestniczy w rzeczywistoci i jest sam rzeczywistoci. W nim ukazuje si istota rzeczy. Obraz ma wobec tego te same siy, odczucia i moliwoci dziaania, co jego prawzr."4 Z si dziaania konkretnego symbolu czy si magia. Polega ona na usiowaniu spowodowania - wykorzystujc niezwyke lub demoniczne moce - skutkw, ktre przyniosyby czowiekowi poytek lub szkod. Pewne przedmioty, znaki albo te nazwy (rzeczy, osb) suyy za rodek do osignicia tego celu. Nazw uwaano za tosam z istot jej nosiciela. Nada obrazowi nazw kogo lub czego oznaczao stworzy sobowtra; w ten sposb poprzez symbol mona byo oddziaywa na samego czowieka. Szczeglnym rodzajem magii s czary przez analogi. U podstaw ich ley zasada: Co si przytrafia obrazowi, musi si te przytrafi pierwowzorowi". Ten zabobon obserwujemy i dzi w pewnych naiwnych ju zwyczajach ludowych, np. przez pola toczy si ponce koo, aby zmusi soce do ich ogrzewania. W zwyczajach ludowych zachowaa si te ara w przenoszenie si z jednej istoty na drug (sympatia). Przykadem mog by jaja wielkoczwartkowe", ktre zakopuje si w ziemi, aby uyniay rol, albo te wiee gazki, ktre maj przynosi szczcie : sprzyja pomylnoci ludzi i zwierzt. Analogiczne w swym charakterze jest stosowanie rolin do celw leczniczych, uwzgldniajc jedynie ich zewntrzne cechy; roliny o tej barwie stosuje si przeciw taczce, pokrzywy - przeciw kuciu w boku itp.

Tego rodzaju pogldy byy w staro-noci powszechnie znane. Nawet potomkowie Abrahama nie byli od 1 G. Kittel, G. Friedrich, Theologisches Wrterbuch zum Neuen Testament, t. 110, gart 1933-1979 (haso: E\kwv).

10

nich wolni. Z Ksigi Rodzaju (30,14) dowiadujemy si na przykad, e Ruben przynis swej matce, Lei, owoce mandragory, ktrej korze przypomina ma posta ludzk. Spoycie mandragory miao obdarzy Le bogosawiestwem urodzenia dziecka. Rzut oka na krg idei tego naiwnego zabobonu jest konieczny do zrozumienia niektrych symboli, siga on bowiem ich prehistorii. Objawienie biblijne przywraca tym elementom kosmicznej symboliki, mitycznie interpretowanej przez pogastwo, znowu ich prawdziwe znaczenie - s wyrazem stwrczej mocy Boga. Bg objawia si w nowy sposb, a mianowicie przez szczeglny wybr, prowadzenie i zadziwiajce czyny, ktre staj si wydarzeniami historii zbawienia, typami Nowego Testamentu. Objawienie to wprawdzie przekracza sposoby ujawniania si Boga w naturze, nie znosi ich jednak, lecz poszerza i asymiluje. Przykadem moe by tu woda. Nad tym elementem ycia unosi si na samym pocztku dziejw wiata Duch Boy. W czasie potopu woda za staje si narzdziem zniszczenia, kary za popenione przez ludzi grzechy, ale i ocala dzieci Izraela, uciekajce przed Egipcjanami, gdy morze rozdziela si i pozwala im bezpiecznie przej. Wszystkie te wielkie wydarzenia zawieraj zapowied sakramentu chrztu. Gdy za nadesza penia czasu, w ktrym druga osoba Boa przez swoje askawe przyjcie ciaa ludzkiego zechciaa uwici (consecrare) wiat5, spenia si tsknota wszelkiego stworzenia: przez Chrystusa i w Chrystusie zostaa dokonarfe wielka przemiana wiata, poniewa wraz z nastaniem krlestwa Boego zstpio na wiat ycie Boe.

Jezus, goszc sw nauk, najczciej czerpie obrazy ze wiata przyrody i ycia codziennego. Sam nazywa siebie winn latorol, chlebem, wiatem, bram, pasterzem, kamieniem wgielnym itp. Czyny i cuda Chrystusa s znw typami dziaania aski w tajemnicy Kocioa, ktrego misj jest wczenie rzeczy ziemskich w zbawcze dzieo Chrystusa. Koci realizuje t misj przez swoje powicenia liturgiczne. Napenia rzeczy ziemskie treci Bosk i czyni je nosicielami ask. Wszystkie istoty i zjawiska stworzonego wiata maj, ju jako dzieo Boe, swoje naturalne odniesienie do Boga, Koci jednak, udzielajc swych bogosawiestw, ktrymi obejmuje cao stworzenia, ustanawia ponadto i potwierdza szczeglny stosunek wiata do Syna Boego, ktry sta si czowiekiem. Formuy powice wskazuj czsto na liczne typy Starego Testamentu i ukazuj w ten sposb cudowne wizy i konteksty planu zbawczego. Ksigi liturgiczne, mszay, pontyfikaty, rytuay dowodz, jak rzeczy naturalne czy te dziea ludzkie staj si, dziki modlitwie Kocioa, symbolami w penym tego sowa znaczeniu. Odnosi si to przede wszystkim do tych rzeczy albo znakw, ktre s materi sakramentw. Przy powiceniu wody chrzcielnej w momencie, gdy wypowiada si sowa: Niech moc Ducha, witego zstpi w wod wypeniajc to rdo chrzcielne"6, Duch wity jakby zostaje w niej zanurzony, aby zapodni to wite rdo dla rodzenia dzieci Boych. Podobnie przy powicaniu witych olejw w Wielki Czwartek w Prefacji prosi si Boga, aby raczy 5 Por. Martyrologium Romanum (wito Boego Narodzenia). 6 Powicenie wody chrzcielnej, w: Msza rzymski. Przekad polski i objanienia opracowali oo. benedyktyni z Opactwa Tynieckiego, Wydawnictwo Pallottinum, Pozna 1963, s. 397. Wstp 11 witemu krzymu doda mocy Ducha witego"7. Oleje wite otrzymuj dziki ich powiceniu tak moc, e biskup i kapani zginaj przed nimi kolana i sawi je pieni. Najwzniolejsz jednak tre symboliczn otrzymuje najwitsza Eucharystia. W niej chleb i wino s symbolami Ciaa i Krwi Chrystusa, ktre wszake moc sw konsekracji w sposb realny zawieraj to, co symbolizuj.

W jakiej mierze wszystkie powicone przedmioty staj si nosicielami i porednikami ask. W sakramentach i sakramentaliach zostao osignite to, do czego dy wiat antyczny, a czego nie mg osign, co uwaa, i mgby posiada, a czego jednak by pozbawiony. Przewrt, ktrego dokonao chrzecijastwo, przejawia si rwnie przez to, e niekiedy spenienie jakiego antycznego wyobraenia sytuuje go na znacznie wyszym poziomie. Mityczny Orfeusz, ktry dwikami swej liry wabi stworzenia, staje si symbolem Chrystusa, ktry wszystko pociga do siebie. Soce za, ktremu poganie oddawali cze bosk, jest symbolem Chrystusa, wiatoci wiata, wschodzcym z wysokoci Socem, ktre modlitwy brewiarzowe opiewaj w swych hymnach i ktre okrela bieg roku liturgicznego. Jakie znaczenie maj zatem symbole, ktre stworzya sztuka chrzecijaska? Zapoyczyy one form ze stworzonego wiata, ale tre wziy ze witych tajemnic, na ktre te wskazuj. Symbol ryby na przykad zawiera wydobywajc tylko jedno z jego wielu znacze - w swojej greckiej nazwie IX0YZ ca chrystologi, a w poczeniu z koszem chleba przypomina cud rozmnoenia chleba i staje si symbolem witej Eucharystii. * Sztuka symboliczna uwydatnia w swoim obrazie zaczerpnitym z przyrody tylko to, co jest konieczne do wskazania na tre duchow. Dziki tej stylizacji chce ukaza, e rzeczy zostay oderwane od przyrody, aby wyrazi to, co wysze. Mimo caego kamuflau, ktry jest waciwy dla symbolu, sens symbolu musi by zrozumiay dla wtajemniczonego i moliwy do okrelenia dziki miejscu i otoczeniu, w ktrym si pojawia dany motyw, bd dziki porwnaniu go z innymi symbolami. Chrzecijanie pierwszych wiekw znali symbole tak dobrze jak alfabet, a moe nawet lepiej, bo nie wszyscy umieli czyta. Std Ojcowie Kocioa, goszc kazania co ludu, czerpali przykady ze wiata symboli. Symbole traktowano jako mow obrazw, ktrej dzisiaj na nowo trzeba si dopiero uczy, a przyswajano j sobie w duchowej atmosferze, w jakiej wyrosa. Malarstwo i epigrafika katakumbowe s zupenie proste i na wskro symboliczne. Pod koniec IV w. zanikaj powoli jej proste tajemne znaki. Ich

miejsce zajmuje paskorzeba sarkofagowa i od V w. bazylikowa sztuka mozaikowa, ktre rozwijaj znaczne bogactwo form. Nigdzie nie jest woda czystsza ni w pobliu rda. Jeeli jest to prawda, to prawd te jest, e starochrzecijaskie idee i motywy, a zwaszcza ich formy, s w pewnym sensie nieprzemijajce. Tym tumaczy si ogromne zainteresowanie, jakie budz one wanie w naszych czasach, i to nie tylko wrd wierzcych chrzecijan."8 7 Powicenie krzyma witego, w: tame, s. 331. 8 Ch. Mohrmann, F. van der Meer, Bildatlas der fruhchristlichen Welt (wyd. niem. H. Kraft), 1959, Przedmowa. 12 Wstp We wczesnym redniowieczu symbol jest najczciej stosowanym rodkiem wyrazu. Nic nie istnieje samo przez si, wszystkie rzeczy istniej tylko w wietle tego, co Boskie, bdc zarazem Jego wypowiedzi przyobleczon w ciao. Nie ujmuje si zjawisk otaczajcego wiata tylko myl, nigdy w jednoznacznych pojciach, lecz oglda si je zawsze w wieloznacznych symbolach. Przede wszystkim zwierz byo wielokrotnie wykorzystywanym i odpowiednim wyrazem przey czowieka tego okresu. W drugiej poowie XI w., wraz z pojawieniem si rzeby w kamieniu, zwierz staje si gwnym tematem i ulubionym motywem architektonicznym. W XII w. symbol zwierzcia jest coraz bardziej powszechny. W XIII w. ustpuje miejsca postaci ludzkiej."9 Pojawiaj si wwczas motywy o innym charakterze: personifikacje cnt, wad, sztuk, nauk, rnych okresw ycia itp.10 Do tego rodzaju obrazw symbolicznych, ktre przedstawiaj pojcia abstrakcyjne pod postaci fikcyjnych osb, odniesiono bdnie termin literacki alegoria" n. Z tego okresu pochodz liczne cykle typw maryjnych. Wiele symboli zostao przeniesionych jednak do heraldyki, a wic na grunt wiecki (np. lew, feniks, gryf, lilia). Od XVI w. symbole staj si emblematami, z ktrymi czono sentencj acisk odpowiadajc najczciej treci symbolu. Wyraaa ona w niektrych wypadkach program ycia danej osoby, rodziny czy te zakonu albo jakiej innej wsplnoty. Ulubiona zabawa renesansu, polegajca na zadawaniu i

rozwizywaniu zagadek, bya nader ywa jeszcze w baroku. Emblematy za kryy w sobie zarwno gboko religijn tre, jak i stanowiy okazj do radosnej zabawy. Zasady wiary i moralnoci byy przedstawiane w najrniejszych symbolach, niekiedy zaprawionych nadto humorem. Ponisze rozwaania o poszczeglnych symbolach opieraj si prawie zawsze na wiadomociach zaczerpnitych ze wiata staroytnego, Biblii, patrologii, liturgii i historii sztuki. Wszystkie one stanowi bowiem na swj sposb o symbolice,chrzecijaskiej i pomimo caej wolnoci inspiracji artystycznej, tak mocno dzisiaj podkrelanej, powinny pozosta podstawowymi rwnie w jej dalszym rozwoju. 9 W. von Blankenburg, Heilige und ddmonische Tiere, Leipzig 1943 (19752). 10 Ju w sztuce starochrzecijaskiej spotykamy si z przedstawieniami zarwno Kocioa i Synagogi, jak i rnych bstw pogaskich; te ostatnie s jednak w chrzecijastwie raczej personifikacjami np. Nike, Victorii, Uranosa, Okeanosa. 11 Por. K. Kunstte, Ikonograptoe der chri.stli.chen Kunst, t. 1-2, Tib 1926-1928, t. 1, s. 12. ZNAKI I PISMO 1. Znak krzya Krzy jest witym znakiem odkupienia; znakiem tym Koci rozpoczyna wszelkie czynnoci, bogosawi nim i powica. Dlatego te wrd symboli chrzecijaskich przysuguje mu naczelne miejsce. Ukrzyowanie byo najbardziej okrutn i haniebn kar mierci stosowan przez Rzymian. Skazywano na ni tylko niewolnikw i przestpcw; nigdy obywateli rzymskich. Inne ludy, np. Persowie (por. Ezd 6,11; Est 2,23; 7,9; 5,14; 9,13), znay rwnie kar ukrzyowania. Konstantyn Wielki znis t kar w imperium rzymskim, gdy mier Pana uwicia krzy i sta si on znakiem zwycistwa. Jeszcze przed swoj mk mwi Chrystus o naladowaniu krzya" (Mt 10,38; 16,24). Prawdopodobnie posuy si w tym wypadku wyraeniem przysowiowym, gdy oglnie byo wiadomo, e skazani na ukrzyowanie sami musieli zanie drzewo mki" na miejsce kani. Tylko w tym kontekcie

suchacze mogli zrozumie t obrazow wypowied Zbawiciela, ktrej peny sens ukaza si dopiero po Jego mce. Pawe Aposto mwi o krzyu jako o znaku pojednania z Bogiem (Ef 2,16), znaku pokoju (Koi 1,20), znaku mocy Boej (1 Kor 1,18), znaku chluby (Ga 6,14). Na kocu za wiata ukae si - zgodnie z zapowiedzi Pana - na niebie znak Syna Czowieczego" (Mt 24,30). U najstarszych ludw krzy by znakiem astronomicznym. Oznacza soce lub strony wiata. Bardzo czsto uywano te tego najprostszego znaku jako symbolicznego ornamentu. Formy tego znaku, ktre jako tajemne symbole krzya zostay przyjte przez chrzecijastwo, s nastpujce: 1. Czteroramienny krzy wpisany w koo jest przedchrzecijaskim symbolem wiata i soca uywanym zarwno przez ludy azjatyckie, jak i przez dawnych Germanw. By on dla nich take symbolem cyklu rocznego i zasad biologiczn. Oznacza zdrowie i ycie. W sztuce, chrzecijaskiej znaczenie tego znaku w odniesieniu do Chrystusa jako wiatoci i Odkupiciela wiata narzucao si samo przez si. Moe on jednak rwnie symbolizowa jedynowadztwo Boga w wiecie. 2. Krzy w ksztacie greckiej litery Tau (crux commissa krzy skada1 Sawny filozof i mwca Cycero wypowiada! si na temat krzya w wielu swoich dzieach. Drastyczn wypowied znajdujemy w jego mowie Pro C. Rabirio perduellionis reo 5,16: (...) a sama nazwa krzya daleka niech bdzie nie tylko od ciaa obywatela rzymskiego, lecz take od jego myli, oczu i uszu. Z tych wszystkich bowiem rzeczy nie tylko taki kres ycia i mka, ale te taki rodzaj mierci, oczekiwanie na ni, a wreszcie sama myl o niej niegodna jest obywatela rzym-kiego i czowieka wolnego".

14 Znaki i pismo jacy si z belki poprzecznej naoonej na pionow) by dla staroytnych znakiem witym; oznacza centrum wiata, by symbolem panujcej nad wszystkim siy soca. Krlowie asyryjscy nosili taki krzy na szyi albo na piersiach. Dla ludw

staroamerykaskich by symbolem deszczu czy boga deszczu; linia pozioma oznaczaa horyzont, pionowa strumie wody. Zdaniem Izydora z Sewilli na wykazach onierzy znak Theta (&) umieszczano przy nazwisku onierza, ktry poleg w walce, a znak T przy nazwiskach onierzy yjcych2. Prorok Ezechiel (9,4) na rozkaz Boga kreli znak Taw na czoach tych, ktrzy zachowali wiar. Ta czynno symboliczna wskazuje - wedug nauki Ojcw Kocioa - na krzy jako na znak odkupienia, piecz wybranych (por. Ap 7, 2 n.). Mnisi nosili laski w ksztacie wanie takiego krzya, dlatego na pamitk w. Antoniego Pustelnika nazywa si go rwnie krzyem w. Antoniego". 3. Krzy z uchwytem (ayx, crux ansata), nazywany bdnie te kluczem Nilu, oznacza - jako hieroglif egipski - ycie albo zapodnienie przez soce. Linia pozioma z ptl oznacza wschodzce soce, pionowa - promie soca. Na grobach Koptw (chrzecijascy potomkowie Egipcjan) czsto ryto ten znak, bdcy w tym przypadku symbolem krzya. 4. Swastyka (pierwotnie znak ognia i soca), nazywana rwnie crux gammata (krzy gamma), gdy skada si z czterech odwrconych greckich liter F, wywodzi si z bardzo dawnych czasw. U buddystw oznacza klucz do raju, w kulcie Atargatis jest symbolem ycia. Pniej znajduje si j rwnie u Germanw. W sanskrycie jest znakiem witym, w Skandynawii oznacza mot Tora. W ornamentyce kocielnej w epoce dominujcego stylu romaskiego, w ktrym zastaje si jeszcze niektre stare figury magiczne, traktowano swastyk jako znak chronicy przed szatanem. W trzech pierwszych wiekach chrzecijastwa jeszcze czciej ni z tymi znakami krzya przejtymi z pogastwa spotykamy si zarwno z przedstawieniami kotwicy, trjzbu, monogramu Chrystusa, jak i typi-cznych postaci starotestamentalnych i orantw jako symbolami krzya witego. Waciwym znakiem krzya posugiwano si tylko w pojedynczych przypadkach, i to w cakowitej tajemnicy. Powodem takiego postpowania bya ostrono, eby witych tajemnic wiary nie narazi na szyderstwo i profanacj ze strony pogan, a take obawa przed przeladowaniem. Po zwycistwie chrzecijastwa ostrono ta okazaa si zbyteczna i mona ju byo jawnie przedstawia sam znak krzya. Oto jego rne formy:

5. Krzy rwnoramienny albo grecki (crux uadrata) z czasw chrzecijaskich, wpisany albo nie wpisany w koo, nawizuje do przedchrzecijaskiego czteroramiennego krzya wpisanego w koo. 6. Krzy taciski (crux immissa - od immitere: skada ze sob). 7. Krzy w. Andrzeja przypomina ksztatem drzewo mki, na ktrym ponis mier w. Andrzej, aposto. Nazywa si go take crux decussata od decussis znaku rzymskiej cyfry dziesi. Odgrywa wielk rol 2 Por. Etymologiae lib. I, cap. 29, 1 n. Gesty 15 t w tysicletnim rozwoju zarwno znakw umieszczanych na domostwach, znakw cechowych i granicznych, jak i stempli drukarskich. Pierwotnie symbolizowa drewna skrzyowane i pooone na otarzu ofiarnym. 8. Krzy widlasty by zapewne pierwotnym znakiem symbolizujcym tchnienie w wod chrzcieln; znak ten z czasem przybra posta greckiej litery y. Prawdziwe znaczenie tego znaku tchnienia kryje si w aluzji do drzewa ycia (por. Znaki i -pismo i Drzewa). 9. Krzy arcybiskupi albo krzy patriarchalny, w heraldyce zwany krzyem lotaryskim. Take cudowny krzy ze Scheyern" ma tak posta. 10. Krzy papieski. W odrnieniu od krzya arcybiskupiego dodano do niego trzeci belk poprzeczn. 11. Krzy prawosawny i jego odmiany charakteryzuj si ukon belk doln wyobraajc belk, ktra suya skazacowi za podpor ng. 12. Krzy laskowany by umieszczany na monetach ju w czasach Merowingw; w Austrii by umieszczany na sztandarach Dni Katolickich. 13. Krzy jerozolimski, laskowany z czterema krzyykami umieszczonymi midzy ramionami duego krzya, mia przypomina pi witych ran. Rycerze Grobu witego nosili go na swych biaych paszczach.

14. Osiem rozwidle krzya maltaskiego (heraldyczna odznaka zakonu joannitw) oznacza osiem bogosawiestw. Wedug wiadectw nauczycieli Kocioa II-V w. rado wiary modych chrzecijan dopatrywaa si ladw krzya witego take w przyrodzie i w najprzerniejszych przedmiotach. Rozpoznawano go w ukadzie czterech stron wiata, w sylwetce leccego ptaka, w ukadzie rogw wou, postawie czowieka stojcego z rozpostartymi ramionami, w ksztacie sztandaru armii, w tropjonie3, w sylwetce statku z masztem i aglami, w ksztacie drabiny czy puga znaczcego bruzdami ziemi. Tym znakiem krlewskim" wierni uzbrajali si przeciw demonom, ktre ,,drc uciekay" przed nim, a take uwicali nim naj zwyczaj niej sze czynnoci codziennego ycia. Greccy Ojcowie Kocioa widzieli w krzyu symbol Chrystusa, ktry rozpostarty na drzewie mki obejmuje cay wszechwiat, jego wysoko i gboko, szeroko i dugo, przenika go swoim Bstwem i harmonijnie czy w jedno. Mimo triumfu krzya witego w IV w., triumfu, o ktrym z takim zachwytem opowiada w. Jan Chryzostom w swoich licznych mowach, nie przezwyciono jeszcze penej czci bojani przed przedstawianiem ukrzyowanej postaci Zbawiciela. Zbyt ywa bya pami o doznanej przeze habie mierci krzyowej. Do VI w. pozosta wic krzy tylko symbolem; nie umieszczano na nim ciaa Zbawiciela4. 3 Tropajon - tropaeum (tp07iawv od xpem - zawraca, zmusi do ucieczki) by znakiem, e na tym miejscu pokonano nieprzyjaciela. By to drewniany stojak W ksztacie krzya, na ktrym zwycizcy zawieszali zbroj, tarcz i bro pokonaiO wroga. 4 Jungmann podaje inny powd nieumieszczania ciaa Zbawiciela na krzyu: Nie chciano oglda oczyma samego zjawiska i towarzyszcych mu okolicznoci, bez raczej ukryt za nim istot, ktra bya czym znacznie wicej ni umieraniem mczonego czowieka. T ukryt istot o wiele trafniej i gbiej ukazywa myli 16 Znaki i pismo

Na starochrzecijaskich sarkofagach, na ktrych przedstawiano te sceny pasyjne obejmujce kilka postaci ludzkich, ukrzyowanie byo zastpione przez tzw. anastasis (77 avaaramg - wzniesienie, wystawienie, obudzenie, wskrzeszenie). Ten motyw, z ktrym spotkamy si jeszcze wielokrotnie, gdy jest kombinacj wielu symboli, skada si z krzya, nad ktrym wznosi si konstantyski monogram Chrystusa w wiecu zwycistwa dziobanym przez gobie. U stp krzya, po jego prawej i lewej stronie, czuwaj (jak przy grobie Chrystusa) dwaj rzymscy onierze. Znak haby przybiera wic posta znaku zwycistwa i staje si wyrazem passio gloriosa. W V i VI w. bardzo rozpowszechnione s gemmy w formie krzyy. Zawieszano je jako wota w bazylikach albo suyy jako krzye do bogosawiestw i relikwiarze, jako krzye procesyjne i otarzowe. W malarstwie ciennym i w sztuce mozaikowej zajmuj miejsce centralne. Krzye 0 rnych wielkociach i wykonane rn technik - umieszczone na stopniach, na tronach, pod ukami triumfalnymi, wypuszczajce pdy 1 kwiaty - mwi wszdzie o zwycistwie, yciu i radoci; s typami przemienionego Zbawiciela. Tam za, gdzie przedstawia si samego Chrystusa, najczciej trzyma On w rku krzy w ksztacie laski albo bera. Krzy w ksztacie bera trzyma zwaszcza w scenach przedstawiajcych cuda przez Niego dokonane. W ten sposb podkrela si ich charakter misteryjny - to, co Zbawiciel uczyni w swoim yciu w sposb widzialny, dokonuje take w sposb niewidzialny w liturgii Kocioa. Krokiem w kierunku realnych przedstawie Ukrzyowanego s te krzye, na ktrych w punkcie zczenia dwch belek znajduje si popiersie Zbawiciela, Baranek Boy lub okolona aureol rka Chrystusa. Istniej te, cho zupenie odosobnione, reliefy z czasw wczesnochrzecijaskich przedstawiajce obnaon posta Ukrzyowanego. Najstarszymi przykadami tego s mae gemmy z II w., pochodzce ze Wschodu. Pniejszy przykad pochodzcy z V w. to posta Ukrzyowanego na sawnych drewnianych drzwiach kocioa w. Sabiny w Rzymie. W VI w. pojawiaj si krzye z przybitym do drzewa mki ciaem Chrystusa, ale odzianym w dug tunik i w zwyciskiej postawie. Take w epoce romaskiej

ukrzyowany Zbawiciel zachowuje postaw triumfujc: nosi dug opask na biodrach, a na gowie koron krlewsk. Szczeglny charakter maj celtyckie krzye kamienne, ktre czsto spotyka si w Wielkiej Brytanii, a mianowicie w Irlandii i Szkocji. Na kontynencie s one nieznane, a jeli si pojawiaj, to w innej formie. Rozwiny si z prehistorycznych dolmenw, w czasach chrzecijaskich w tych nieforemnych kamieniach-pomnikach obiono najpierw tylko krzy otoczony koem (moe jeszcze pod wpywem pogaskiego symbolu chrzecijaskiej tylko na ni wskazujcy symbol" (J. A. Jungmann, E. Sauser, Symbolik der katholischen Kirche, Stuttgart 1960, s. 17 (Symbolik der Religionen 6). Danielou zamyka rozdzia dziewity swojej ksiki Les symboles chretiens primi-tifs (Paris 1961, s. 151) wnioskiem, ktry chocia nie odnosi si do sposobu przedstawiania krzya, lecz samego krelenia jego znaku, naleaoby uwzgldni w tym kontekcie. Twierdzi on, e znak krzya nie mia pierwotnie przypomina cierpie Jezusa, iecz mia\ by symbolem Boskiej potgi Chrystusa. Tam, gdzie odnoszono go do mierci krzyowej, widziano w nim raczej wyraz potgi Boej, ktra przez mier objawiaa swoj przedziwn moc. Cztery belki krzya symbolizuj zatem kosmiczny charakter czynu zbawczego. Gesty 17 soca), potem take spiralne ornamenty i litery. We wczesnym redniowieczu ustala si forma krzya w swej dzisiejszej postaci. Bywa ona ozdabiana scenami biblijnymi, ornamentem wstgowym, spiralami itp.; elementem wsplnym jest aureola okalajca przecicie si belek krzya, ktra obramowuje stosunkowo ma posta gwn, Zbawiciela na krzyu albo w glorii, przedstawion jednak raczej symbolicznie ni realistycznie. Od okoo X w. przedstawienie krzya jest ju wprawdzie bardziej realistyczne, ale nadal wok umierajcego Zbawiciela grupuje si symboliczne postacie soca i ksiyca, Kocioa i Synagogi. Zwycistwo symbolizuje pokonany w lecy u stp krzya, ofiar mioci - pelikan karmicy wasn krwi swoje pisklta.

Szeroko rozpowszechnione byy tzw. ywe krzye, ktre pojawiy si w XV w.; nazywano je tak dlatego, e z czterech belek krzya wyrastaj ramiona. Najwysze rami otwiera kluczem niebo, najnisze bije motem w pieko, prawe koronuje Koci, lewe uderza mieczem Synagog. W liturgii jednak naczelne miejsce zajmuje zawsze passio beata. Koci bowiem spoglda na krzy w blasku przemienienia. Krzy ogarnia sob wszystkie tajemnice Chrystusa: mk, zmartwychwstanie, panowanie nad wiatem, paruzj. Znak krzya jest najczstszym gestem we wszystkich obrzdach liturgicznych, jest sakramentalnym nosicielem aski zbawienia, promieniuje Bosk moc i bogosawiestwem. Koci rozwija swoje myli o tajemnicy krzya najpikniej w liturgii Wielkiego Postu, Wielkiego Pitku i wita Podwyszenia Krzya (14 wrzenia), a take w tekstach pontyfikau na powicenie nowego krzya, w ktrych wspaniale zostaje ukazane symboliczne przeciwiestwo rajskiego drzewa ycia i znaku zbawienia oraz zamieszcza si wspaniay tekst modlitwy: Aby przez niego [krzy], ktry wskutek zwycistwa Baranka sta si zbawieniem, pasterz zachowa na przyszo nienaruszone stado."5 Krzy, jako gwny symbol chrzecijaski i znak zbawienia, jest take atrybutem wielu witych, ktrych ycie w szczeglny sposb byo zaznaczone jego tajemnic, a mianowicie Andrzeja, Bernarda z Clairvaux, Bonawentury, Jana od Krzya i wielu innych6. 2. Gesty Ciao i dusza - to w istocie cay czowiek. Dlatego ciao jest narzdziem duszy, gest - wyrazem myli i odczu. Najwysza doskonao polegaaby na tym, eby cae ciao pozwalao, niby czysty kryszta, przewieca duszy i eby nadto kady jego gest i cae jego dziaanie byo przeniknite duchem. Tak bdzie kiedy, gdy ciaa nasze zostan przemienione: najdoskonalsza harmonia, wzajemna wi bez jakichkolwiek przeciwiestw. Gesty towarzysz mowie, oywiaj j, czciowo mog j zastpi i s niezalene od rnorodnoci jzykw poszczeglnych narodw. Ludzie

5 Pontificale Romanum. Summorum pontificum iussu editum, a Benedicto XIV et Leone XIII. Pont. Max. recognitum et castigatum. Editio typica, Ratisbonae 1888, II, 177. 6 Na temat atrybutw witych por. O. Wimmer, Kennzeichen und Attribute der Heiligen, Innsbruck 1983 6. 18 Znaki i pismo Wschodu posuguj si wiksz rnorodnoci gestw ni Europejczycy, poniewa nale do narodw starszych. Staroytno znaa znacznie wicej penych treci i zarazem oglnie rozumianych gestw ni wspczesno. Biblia wspomina o takich gestach, ktre s nam ju obce, ale i o takich, ktre zachoway do dzi swj pradawny sens. Nie kady ruch jest gestem", a c dopiero gestem symbolicznym. Czowiek w swoich ruchach wykazuje pewne podobiestwo ze zwierztami. Chocia zwierzta okazuj swoje uczucia w sposb peny wyrazu (np. pies przez merdanie ogonem i podskoki wyraa sw rado, a przez szczerzenie zbw zo), to jednak nie mona uwaa tych odruchw za gesty". Gesty i gestykulacja s waciwe tylko ludziom, istotom rozumnym. Wychowanie i sztuka samoopanowania maj za zadanie nadawa, i to od wczesnego dziecistwa, zewntrznemu zachowaniu ksztat, ktry byby na miar godnoci ludzkiej, i w ten sposb podda ciao rwnie pod tym wzgldem duchowi. Panowanie nad swym ciaem naley do dobrego wychowania. Wysze jeszcze wymagania stawia asceza. Wysokiego stopnia opanowania wymagaj te gesty liturgiczne. Nie mog by samowolne i swobodne i dlatego s dokadnie okrelone rubrykami i ceremoniaem. Tu ma zastosowanie upomnienie w. Pawa: Abycie dali ciaa swoje na ofiar yw, wit, Bogu przyjemn" (Rz 12,1). W liturgii bowiem kady gest (nie ruch") ma okrelone znaczenie, ktre albo wynika z naturalnej wymowy gestu, np. podnoszenia oczu czy wznoszenia rk, albo stanowi o przesuniciu okrelonego witego znaku w sfer tajemnicy, np. gdy kapan, naladujc Pana, bierze chleb i kielich w swoje rce, aby wypowiedzie nad nimi sowa konsekracji, albo gdy bogosawic i powicajc, kreli znak krzya witego. Liturgiczne gesty i ceremonie nie s

czym osobistym. Chodzi raczej o Chrystusa, ktry posuguje si czowiekiem jak swoim narzdziem. Leenie krzyem i uklknicie "Leenie krzyem to rzucenie si twarz na ziemi, rozpostarcie na ziemi ciaa. W formie bardziej umiarkowanej polega ono na uklkniciu na z emi z rwnoczesnym i tak gbokim skonieniem tuowia, eby czoo mogo dotkn ziemi albo mona byo ucaowa stop osoby, ktrej t ]IT ?zesc.\ WJG? Sp,Sb wyraano w staroytnoci najwysz cze a bo akt adoracji. Na Wschodzie jeszcze dzisiaj spotykamy si z t forma okazywania czci (npoarjcn). Leenie krzyem jest zewntrznym zna kiem adoracji Jahwe i hodu, ktry poganie okazuj swoim bogom albo wadcom, ktrym oddaje si cze bosk. W liturgii leenie krzyem obowizuje, wedug rytu rzymskiego, celebransa i jego asyst na pocztku ceremonii Wielkiego Pitku. Osoby ktre otrzymuj wicenia wysze, padaj na twarz i le krzyem podczas piewania Litanii do Wszystkich witych przewidzianej przez rytua wice. W niektrych klasztorach leenie krzyem jest zwizane z obrzdem prffl%cla do zakonu i uroczystociami skadania lubw zakonnych W Wielki Pitek gest ten jest niemym wyrazem dogbnego wstrzsu poczucia wasnej nieskoczonej maoci w obliczu Boga-Czowieka ktry za nas umar na krzyu. W czasie piewania Litanii do Wszystkich witych i we wspomnianych obrzdach monastycznych to rzucenie si na ziemi i leenie krzyem

Gesty 19 wyraa lepiej ni sowa cakowite oddanie si, poczucie wasnej niegodno-ci i niemocy oraz wzmacnia usilno zanoszonych prb. Uklknicie (genuflexio) jest albo jednorazowym aktem (przyklkniciem), albo postaw przyjmowan na duszy czas (klczeniem). Waciwie jest to

uproszczona forma padnicia na twarz (leenia krzyem). Czsto jest wyrazem pokutnego usposobienia. Postaw klczc poboni chrzecijanie najczciej przyjmuj w czasie modlitwy. W liturgii za przepisy rubrycystyczne mwi o czasach, dniach i okolicznociach, w ktrych naley okaza ten akt czy postaw pobonego usposobienia. Ukony Ukony w najrozmaitszych formach s rwnie oznakami oddawania czci. Podczas gdy w yciu wieckim najczciej wyraaj tylko - w zalenoci od zwyczajw panujcych w danym kraju - uprzejmy gest powitania, w liturgii s ceremoniaem przepojonym duchem wiary. Liturgia rzymska zna rne ukony: mae, rednie i gbokie; rubryki mszau, sakramentarza i brewiarza kadorazowo okrelaj ich czas i charakter. May ukon polega na skonieniu tylko gowy, redni - rwnie ramion, za gboki ukon wymaga skonienia pod ktem prostym caego tuowia, przy czym, o ile przepisy nie stanowi inaczej, naley czubkami palcw skrzyowanych rk dotkn rzepek kolan, nie opierajc ich jednak na nich. Znaki krzya i gest bogosawiestwa Prastarym zwyczajem chrzecijan, do ktrego niejednokrotnie zachcali wiernych ju nauczyciele Kocioa najwczeniejszego okresu, byo krelenie znaku krzya na osobach, przedmiotach i sobie samym. Ten znak zbawienia towarzyszy, od chwili powstania ze snu do momentu udania si na spoczynek nocny, prawie kadej czynnoci chrzecijan, gdy widziano w nim obron przed demonami, pomoc w pokusach, umocnienie wiary i publiczne jej wyznanie. W liturgii wszystko bogosawi i powica si wanie znakiem krzya i por. Znak krzya). Gest bogosawiestwa polega pocztkowo, jak mona wnosi z wielu tekstw Starego Testamentu, na naoeniu rk. Stosowany dzisiaj gest bogosawiestwa ma swj pierwowzr w gecie antycznych mwcw, przedstawianym czsto na starych pomnikach, poniewa bogosawiestwo czy si najczciej ze sowem. Gest bogosawiestwa polega na wyprostowaniu prawej rki i trzech pierwszych palcw, podczas gdy pozostae palce s ugite. Ten gest jest nazywany aciskim bogosawiestwem, w

odrnieniu od greckiego. Dzisiaj przyjo si, e wszystkie palce s wyprostowane. Wedug greckiej formy udzielania bogosawiestwa palce wskazujcy, rodkowy i may s wyprostowane, za kciuk i palec serdeczny s pooone jeden na drugim. W ten sposb zostaj utworzone greckie litery XC ApioTC). Zgodnie z inn interpretacj, trzy wyprostowane palce s znakiem wiary w Trjc wit, a dwa zoone - znakiem wiary w dwie natury w Chrystusie. Ta symbolika jednak zostaa dodana pniej, tak samo jak nie jest pierwotne rozrnienie midzy acisk i greck form bogosawiestwa. 20 Znaki i pismo Zoenie rk Zoenie doni zwrconych do siebie stron wewntrzn wywodzi si z germaskiej formy oddawania czci, zgodnie z ktr wasal z tak zoonymi rkami przystpowa do swego lennodawcy i otrzymywa od niego zewntrzny znak nadania lenna. W czasie modlitwy zoone rce wyraaj wzniesienie duszy do Boga: wydaje si, jakby wyrastay one z serca, obejmoway czowieka i wraz ze wszystkimi jego intencjami modlitewnymi powierzay go w rce Boga. To, co ju wedug wieckiego zwyczaju oznaczao zaleno od kogo wyszego, oddanie, wydawao si szczeglnie odpowiednie do wyraenia takiego usposobienia wobec Boga. Skadanie doni w czasie modlitwy staje si powszechnym zwyczajem dopiero w XII w., a przyjo si w Kociele dopiero pod wpywem owego zwyczaju germaskiego. Zoeniu rk ze splecionymi palcami przypisywano, wedug Pliniusza i Owidiusza, w staroytnoci magiczne znaczenie; miao chroni przed demonami i siami tajemnymi. W czasach starochrzecijaskich tylko w pojedynczych przypadkach pojawia si ono jako gest modlitewny, i to majcy zastosowanie tylko w czasie modlitwy prywatnej, nigdy podczas ceremonii liturgicznych. Naoenie rk, wycignicie rk, okrycie rk, podanie rk (por. Rka). Stanie

W czasie stania ciao nasze przyjmuje postaw wyprostowan, ktra wyraa czujno, napicie, uwag, cze przed kim wyszym, szacunek, gotowo do przyjcia rozkazu i wypenienia suby, rozpoczcie wdrwki. Od zamierzchych czasw postaw t przybierali skadajcy ofiary. Ten, kto otrzymuje chrzest, powstaje z martwych wraz z Chrystusem. Odtd w swoim yciu stara si wybiega naprzeciw nadchodzcego Pana. Te rnorodne znaczenia dostatecznie uzasadniaj przyjmowanie postawy stojcej w czasie okrelonych czci sprawowanej liturgii. W pierwszych wiekach chrzecijastwa postawa stojca bya typow postaw modlitewn; tak te sztuka katakumbowa przedstawiaa orantw. Postawa siedzca Postawa siedzca jest postaw, ktr przyjmuje si w czasie odpoczynku i odprenia. Liturgia zezwala na ni w czasie czyta (z wyjtkiem Ewangelii) i nastpujcych po nich piewa, a take przy duszych psalmodiach. Do postawy siedzcej mona odnie sens ukryty w sowach w. ukasza: Maria (...) siada u ng Pana i przysuchiwaa si Jego mowie" (k 10,39), oraz w sowach Oblubienicy: W upragnionym jego cieniu usiadam" (Pnp 2,3). Postawa ta nie ma nic wsplnego z gestem aoby typowym dla staroytnego Wschodu, o ktrym jest mowa w Ps 137, 1 i w Lamentacjach Jeremiasza, podsuwa raczej obraz smakowania w sowie Boym. Bicie si w piersi Tym gestem, praktykowanym przy sowach moja wina" i Panie, nie jestem godzien" przed przyjciem Komunii witej, wyraa chrzecijanin Gesty 21

swoje poczucie winy. Nie zrzuca winy z siebie, lecz wskazuje na siebie i wyznaje z pokor: zgrzeszyem! Uderzenie (zamknit pici) w pier wskazuje na serce - orodek ycia i siedzib uczu. Ono to ma by ukarane za wszystko zo, ktre popeni czowiek. Pan powiada przecie: Z serca bowiem pochodz ze myli" (Mt 15,19).

Pocaunek Pocaunek (iArjfia, aanaaiuc) jest wyrazem mioci albo czci. Pocaunek liturgiczny jest szczeglnie czsty w obrzdzie Mszy w. Wyrazem czci jest ucaowanie otarza, ksigi Ewangelii, pateny, paramen-tw. Pocaunek skada si na naczyniach z nowo powiconymi olejami witymi, na krzyu podczas adoracji krzya w Wielki Pitek, na relikwiach i rnych powiconych przedmiotach. Wyrazem szacunku jest rwnie pocaunek papieskiego, biskupiego i praackiego piercienia albo rki kapana. Pocaunek piercienia bezporednio przed przyjciem Komunii witej by pierwotnie znakiem prawowiernoci, przynalenoci do jednego Kocioa katolickiego. Pocaunek pokoju (Pax"), ceremonia podczas uroczystej Mszy w. odprawianej z asyst bd Mszy koncelebrowanej, nastpujca dawniej po Agnus Dei, a przed Komuni wit, obecnie po Modlitwie o pokj, a przed Agnus Dei, jest znakiem braterskiej mioci i zgody. Pocaunek pokoju bywa w niektrych miejscowociach (od XIV w.) przekazywany uczestniczcym we Mszy w. za porednictwem pacyfikau, tabliczki wykonanej z koci soniowej, metalu czy drewna i ozdobionej religijnymi motywami. Pocaunek pokoju wyraa wsplnot z Chrystusem. Koci otrzymuje niejako pocaunek samego Logosu, o ktry prosi Oblubienica w Pieni nad Pieniami (1,2). Osculum pacis" stanowi rkojmi pokoju. Nie myl - pisa Cyryl Jerozolimski - e chodzi tu o taki pocaunek, jaki widzimy u przyjaci na rynku. Ten pocaunek jednoczy serca i prowadzi do przebaczenia uraz, jest oznak pojednania i zapomnienia o krzywdach. Wszak Chrystus powiedzia: Jeeli ofiar sw przynosisz do otarza i tam przypominasz sobie, i brat twj ma co przeciw tobie, zostaw tam przed otarzem sw ofiar i id wpierw i pojednaj si z bratem swym, a potem dopiero wr i z sw ofiar*"7 (Mt 5,23-24). Kroczenie Kroczy nie znaczy tak sobie chodzi czy biega ani te maszerowa, lecz i w sposb peen umiaru i opanowania, nie opieszale i bezmylnie, zachowujc postaw skromn i wyprostowan. Kroczy to nie pdzi i pieszy si, ale take nie lamazarnie wlec si czy wczy.

Podczas liturgii poruszanie si powinno by godne i zdyscyplinowane. Praktykowane w niektrych krajach obchodzenie w czasie Ofiarowania gwnego otarza i skadanie ofiar, procesja, ingres biskupa do swojej katedry, papiea do bazyliki, schodzenie si wsplnoty zakonnej na modlitw brewiarzow s ceremoniami liturgicznymi, ktre wywieraj bardzo wielkie wraenie. Wystawno naley si take Bogu, pozwala ona bo7 Katecheza mistyczna V, 3, w: w. Cyryl Jerozolimski, Katechezy. Tumaczy ks. Wojciech Kania, opatrzy wstpem o. Jacek St. Bojarski, opracowa o. Mateusz Andrzej Bogucki OP, ATK, Warszawa 1973, s. 317 (Pisma Staroytnych Pisarzy ;psp], t. 9). _J 22 Znaki i pismo wiem przeczuwa przysz chwa, jest antycypacj wejcia do Miasta witego, wprowadzeniem do niebieskiego orszaku. Taniec i korowd Przez taniec i korowd (saltatio, chorea, chorus, %opq) naley rozumie regularne nastpstwo rytmicznych krokw albo podskokw, obracanie si bd stpanie podug okrelonych regu; s bardzo cile zwizane z muzyk, ktra im najczciej te towarzyszy. Taniec jest form przeywania radoci. Dlatego ju w staroytnoci taczono przy radosnych wydarzeniach ycia codziennego, jak o tym wspomina rwnie Biblia; taczono w czasie uroczystych obchodw zwycistwa, w czasie uczt (por. Mt 14,6), doynek, uroczystoci weselnych. Tace sakralne naleay ju przed dwoma tysicami lat do najwyrazistszych sposobw okazywania uczu religijnych. Oczywicie s te dzikie, nieokieznane tace, ale tych nie bierzemy tutaj pod uwag. "Rytettk.a c\a\a i &vjk-wa pozwala wypowiedzie w sposb cielesny to, o czym myli duch, a rwnoczenie powcigliwie to ukry i ochroni. Grecy niewypowiedziane sprawy dokonujce si w misteriach skrywali wanie pod postaci taca, wiedzc, e s takie przekonania i przeczucia, ktrych nie mona wypowiedzie, a tylko czyni" w pikny sposb. Taki te jest taniec sakralny,

poniewa jest przede wszystkim naladowaniem w gecie i rytmie ruchu, ktrym Bg, jako zasad stwrcz, obdarzy kosmos; jest wczeniem si w rytm mioci stwrczej, ktra stworzya wiat gwiazd. Czowiek staroytnoci, podziwiajc drgajce wiata niebieskie, zwyk by mwi o tacu gwiazd. Filon na przykad powiada, e gwiazdy wykonuj prawdziwie Boski taniec, poniewa nie zmieniaj porzdku, ktry wyznaczy im w kosmosie wszystko rodzcy Ojciec. Wedug nauki pitagorejczykw, gwiazdy s miejscem pobytu bogosawionych. Dusza wic, ktra ju tu na ziemi chce zjednoczy si z Bstwem, musi wczy si w ten taneczny korowd gwiazd, aby ju teraz by tym, czym bya kiedy i czym kiedy bdzie. Bg bowiem chce, powiada Filon, eby dusza mdrca bya odbiciem nieba, niebem sprowadzonym na ziemi; eby posiadaa w sobie to, co znajduje si w sferze eteru: uporzdkowane ruchy, harmonijne korowody taneczne, podporzdkowane Bogu obroty i rwn gwiazdom, lnic blaskiem dobro. Lukian w zwizku z tym mwi o pobonoci Hindusw, ktrzy okazuj cze tacu soca w ten sposb, e w gbokiej ciszy tworz korowd i tak taczc, naladuj taniec boga(-soca). O astrolatrii wspomina jeszcze w czasach chrzecijaskich Honoriusz z Autun, ktry powiada, e chr piewajcych psaterz wzi swoj nazw od chorea canentium, a wic tanecznego chru piewakw, ktry w czasach antycznych w swoim omamieniu wielbi bogw gosem i suy im caym ciaem. Chrzecijanie prbowali, take w zwizku z chrzecijaskimi tajemnicami, nada tacu znaczenie sakralne i sakralnie go usprawiedliwi. W czasach najwczeniejszych, kiedy orgie pogaskie jeszcze tkwiy wieo w pamici chrzecijan, taniec by zakazany i z ca moc zwalczany przez Ojcw Kocioa. redniowiecze omielio si ju jednak podj tego rodzaju prb, wprawdzie jeszcze poza liturgi, niejako na jej kanwie. Tak 8 Por. H. Rahner, Der spielende Mensch, Einsiedeln 1978 8, rozdz. 4 (Christ heute 2/8). Znaki pisarskie 23 r

wic do obchodw Wielkanocy i innych dni witecznych wczono bardzo stateczny korowd i zabaw duchownych w pik (pika, sphaira - symbol wschodzcego soca), ktre miay miejsce albo w kruganku, albo na dziedzicu rezydencji biskupiej; nawet biskupi brali udzia w tych zabawach. W katedrze w Sewilli zachowa si do dzisiaj zwyczaj wykonywania przez chopcw przed rozpoczciem Tajemnicy Otarza taca sakralnego. Takie zwyczaje miay by niejako antycypacj niebiaskiej radoci, a usprawiedliwiay je i inspiroway przykady zaczerpnite ze Starego Testamentu. Miriam, siostra Mojesza, po przejciu Morza Czerwonego, wiedzie korowd, a wszystkie kobiety podaj za ni, piewajc i uderzajc w bbenki (Wj 15,20). Dawid taczy przed ark (2 Sm 6,5). Take w niektrych miejscach Ksigi Psalmw mona napotka sowa wskazujce na taniec, korowd taneczny, np. wtedy, gdy modlcego wzywa si do oddania chway Bogu in choro albo do exsultatio (exsulto - skaka do gry, podskakiwa); w tumaczeniach sens tych sw nie jest ju jednak uchwytny. O formie staroytnych tacw i korowodw nie wiemy wprawdzie wiele, ale mona domniemywa, e nie rniy si one istotnie od tacw wspczesnych ludw Wschodu. W ostatnim czasie w rnych krajach misyjnych, np. w Indiach i w krajach afrykaskich, podejmuje si wysiki, aby tradycyjne tace kultowe tubylcw wprowadzi do liturgii. wiadkami takiej prby byli pielgrzymi zebrani na placu w. Piotra w 1957 r., z okazji wiatowego Kongresu Modziey Katolickiej. Dzisiaj nie jest ju niczym nadzwyczajnym, gdy zakonnice hinduskie przebywajce w klasztorach na Zachodzie tacz podczas Mszy w. albo piewania Magnificat. Nawet europejskie wsplnoty religijne tu i tam prbuj znale dla odmawianych przez siebie modlitw jakie taneczne formy wyrazu. w. Augustyn widzi w tacu symbol mistyczne przedstawienie witego wspbrzmienia w wiecznym pokoju wszystkich tonw i gestw. atwo zrozumie, dlaczego podrcznik malarski z klasztoru na grze Athos zaleca opatrzenie personifikacji przedstawiajcych Koci inskrypcj: ..O Kociele, ciesz si w Panu, wykrzykuj z radoci i tacz!" Bogosawiony malarz-zakonnik Fra Angeico przedstawi radoci niebiaskie w obrazie korowodu tanecznego, do ktrego anioowie zapraszaj sprawiedliwych wszystkich stanw, podaj im rce i w rajskim ogrodzie penym kwiatw rozpoczynaj plsy.

3. Znaki pisarskie Alfabet W staroytnoci cay alfabet mia znaczenie symboliczne. Pierwotni ludzie podziwiali przede wszystkim to, co cudowne, dostrzegajc w tym -ymbole niejasno przeczuwanego wyszego wiata. Rwnie cud, i rzeczy duchowe mona utrwali za pomoc znakw widzialnych, za pomoc :sma, wywiera na nich gbokie wraenie. Ludzie Wschodu przypisywali pismu nawet pochodzenie boskie. Literami oznaczano, jak po czci i dzisiaj, liczby i nuty. Nadto wieloraki sens greckiego sowa otoi%eiov by powodem dostrzegania w alfabecie ukrytej symboliki religijnej alfabetu. Sowo to znaczy: najprostsza cz skadowa, element, a wic: 24 Znaki i pismo dla mowy i pisma - litera dla wiedzy - pojcie podstawowe dla dziaania - zasada dla kosmosu - podstawowa materia. Take dla okrelenia cia niebieskich i elementarnych mocy duchowych, ktre w synkretyzmie reprezentuj ywioy, posugiwano si niekiedy tym sowem. To bogactwo znacze jednego wyraenia mogo podsun myl, e oto zwyky rzd liter staje si symbolem zupenie odmiennych poj, podpadajcych pod to samo okrelenie. Staroytni widzieli w alfabecie tajemnicz cao, obraz wszelkiej doskonaoci, czci skadowe, za pomoc ktrych mona tworzy tajemnicze imiona i formuy suce do wzywania bogw, do zaklinania mocy ciemnoci. Czowiek nie wie, jak nazwa te istoty, jak im okaza cze albo powstrzyma ich gniew, dlatego bekocc - raz jest to piew religijny, raz formua magiczna - wyrzuca z siebie szeregi liter w rnorakim nastpstwie, aby tylko trafi to, co moe usposobi yczliwie do niego moce, ktre go

przerastaj, albo utrzyma od siebie z daleka wszelkie zo. To swobodne gromadzenie dwikw podlegao jednake rwnie wielorakiej systematyzacji. Siedem greckich samogosek (po dwie litery dla e i o), ktrych take uywano do okrelania siedmiu tonw prostej skali, byo symbolem siedmiu sfer niebieskich i siedmiu poruszajcych si po nich planet. Chcc wnikn w sens tej symboliki, trzeba zna pitagorejski obraz wiata. Pitagorejczycy uwaali Ziemi za centrum wszechwiata, wok ktrego obracaj si po koncentrycznych koach ciaa niebieskie o ksztacie kulistym, takim jak Ziemia. Wyobraano sobie, e ciaa niebieskie umocowane s do krysztaowych, wydronych kul, ktre wraz z nimi kr wokoo osi Ziemi. Wyliczano i porzdkowano, od najbliszego do najdalszego, ciaa niebieskie w takiej mniej wicej kolejnoci: Ksiyc, Soce, Merkury, Wenus, Mars, Jupiter, Saturn, a wic w sumie przyjmowano siedem sfer planet i, jako sm, sfer gwiazd staych, tak zwanych primum mobile. Soce i Ksiyc zaliczano wic wwczas do planet. Jak szybko obracajce si koa jakiego mechanizmu wydaj dwik, tak te ogromne wirujce sfery planet wydaj dwiki, ktre zlewaj si w przepotn harmoni. Ta idea i jej symboliczny wyraz, jaki znajduje w muzyce ziemskiej, pojawiaj si ju u najstarszych ludw tworzcych kultur. Owa harmonia muzyki sfer niebieskich spaja budowl wszechwiata. My, ludzie, nie syszymy ju wprawdzie tych tak cudownie harmonijnych dwikw, poniewa syszymy je od urodzenia i przyzwyczailimy si do nici, ale muzyka ta wprawia w zachwyt mieszkacw Olimpu. Kada sfera wydaje inny ton skali, a wic i poszczeglnym bogom planet przysuguj okrelone samogoski i odpowiadajce im tony Dlatego tez Demetriusz z Faleronu yjcy w IV w. przed Chr. pisze: Egipscy kapani uywaj w hymnach na cze bogw siedmiu samogosek (teoijr yfivovm Sta zcov ema a)vtjevT(ov), ktre wygaszaj w odpowiedniej kolejnoci {e' LC rjc). Dwik tych gosek - o ile idzie o suchow przyjemno - zastpuje dwik fletw i lutni"9. Wergiliusz opowiada nam o piewaku Orfeuszu, ktry piewa z towarzyszeniem liry siedem rnych tonw 9 O wyraaniu si 71, w: Wadysaw Madyka (prze. i opr.), Trzy stylistyki greckie, Zakad Narodowy im. Ossoliskich, Wrocaw 1953, s. 104 (Biblioteka Narodowa, Seria II nr 75).

Znaki pisarskie 25 (septem discrimina vocuni) w chrze bogosawionych. Inskrypcje na staroytnych pomnikach wiadcz, e byo zwyczajem zmienia porzdek tych tonw tak, e przy ich powtarzaniu zawsze rozpoczyna je inny ton. Chciano w ten sposb da wyraz zmiennemu pooeniu planet, aby adna nie poczua si uraona. Chocia brzmi to miesznie, to jednak byo znamienne dla przeniknitej zabobonnym lkiem wiary pogan. Gnostycy kontynuowali te niedorzecznoci, umieszczali jednak w miejsce bogw siedem eonw albo siedem aniow, ktrzy kierowali ruchem planet. Wierzono, e za pomoc tych liter mona wyrazi tajemne, nie mogce by wypowiedziane imi (to vo/ia to KpvnTv), istot, ktra przewysza ludzk mow i zdolno pojmowania. Za przewiadczeniem tym krya si gboka idea poszukiwania tego, co wzniose i prawdziwe. Spgoski oznaczay natomiast substancje materialne, co powiadcza pitagorejczyk Nikomachus z Gerasy (II w. przed Chr.), a ich zestawienie z samogoskami byo symbolem boskiego dziaania w wiecie widzialnym, obrazem zjednoczenia pierwiastka boskiego i ziemskiego, ducha i materii. Bliski zwizek symboliki liter z harmoni sfer tumaczy zapewne te niektre obrazy powicone tej czci orfizmu pitagorej skiego oraz syabiki, stanowice czsto ornament murw antycznych grobowcw i odnajdywanych w nich naczy; syabiki te zdaj si wskazywa na harmoni sfer niebieskich i przyjcie wtajemniczonych do chru orszaku niebieskiego. Dla pogan byy przecie gwiazdy przyszym miejscem pobytu dusz sprawiedliwych. Lira znajdujca si nad wejciem do jednego z grobowcw iCanossa, pn. Wochy) moe sugerowa t sam myl (tak Millin). Z innego punktu widzenia, o ktrym ju wspomnielimy, mia alfabet - ktremu przypisywano moc egzorcyzmu - ochrania oznaczony nim grb albo budynek. Pojmowany za jako obraz doskonaego, zamknitego w sobie kosmosu wydawa si rwnie odpowiedni, aby jakiej przestrzeni nada charakter zamknitego w sobie i samoistnego {amapKEia) mikro-kosmosu.

Jak dalece antyczne pojmowanie alfabetu, jako tajemniczej caoci i obrazu doskonaoci, zostao przeinterpretowane w duchu chrzecijaskim, mona dostrzec w hymnie w. Efrema (zm. 373 r.): Podobnie jak ciao alfabetu jest doskonae we wszystkich swych czonkach i nie mona ani uj od niego, ani doda do niego adnej litery, tak samo prawda, ktr w witej Ewangelii spisano literami alfabetu, jest doskona miar, ktra nie dopuszcza ani adnego wicej, ani adnego mniej".10 Tak, Bg istotnie nada charakter sakramentalny znakom pisarskim i napeni je Bosk treci, skoro ich uy, aby przez spisane objawienie opowiedzie ludziom o swym nieskoczonym yciu i swym zbawczym dziele. Zwyczaj krelenia w czasie ceremonii powicenia kocioa caego aciskiego i greckiego alfabetu na posadzce domu Boego posypanej popioem w formie krzya ma genez czysto techniczn, a symbolik dodano dopiero pniej. Przetrwaa jednak symbolika, natomiast wzgldy prak10 Hymni contra haereses 22, 1. Przekad z wyd. niem.: Das heiligen Ephraem des Syrers Hymnen gegen die Irrlehren. Aus dem syrischen iibersetzt und mit einer Einleitung versehen von dr. Adolf Riicker, Verlag Josef Ksel u. Friedrich Pustet, Miinchen 1928, s. 80 (Bibliothek der Kircherwater).

26 Znaki i pismo tyczne dawno ju utraciy swe znaczenie i poszy w zapomnienie. Obrzd ten wywodzi si ze zwyczajw, ktre praktykowali staroytni rzymscy mierniczy, wytyczajc granice jakiej posiadoci, odgraniczajc jaki kawaek gruntu od innego. Krzy ukony (crux decussata) nawizuje do dwch poprzecznych linii, ktre rzymscy mierniczy na samym pocztku zaznaczali na kawaku gruntu, jaki mieli odmierzy. Litery, krelone na krzyu rozsypywanego popiou przypominaj te litery, ktrymi posugiwali si mierniczy i ktre przedstawiay w tym wypadku wielkoci liczbowe. Poniewa staroytni chrzecijanie, przepenieni gbok mioci do Chrystusa i Jego tajemnic, byli skonni, aby we wszystkich zjawiskach naturalnych dostrzega symbolik religijn, przeto take

w krzyu ukonym rozpoznawali liter X, pocztkow liter imienia XPICTOC, ktra w alfabetach obydwu jzykw wiatowych, greckim i aciskim, bya symbolem wiecznie trwajcego Kocioa powszechnego, a litery A i Q kojarzyy si ze znanym tekstem Apokalipsy (1,8; 21,6; 22,13). Tak zatem pierwotnie techniczne czynnoci zmieniy si w ceremoni uroczystego objcia w posiadanie przez Chrystusa domu Boego, i jako takie przetrway. Nie mona przy tym przeoczy apotropaicznego znaczenia, ktre w staroytnoci nadawano literom alfabetu. Wzicie w posiadanie przez Chrystusa domu Boego jest przecie poczone z odparciem demonicznych mocy. W niektrych miejscowociach pisano zamiast caego alfabetu tylko ABC, cz zamiast caoci, albo A i 12. Do tej starszej symboliki doszed jeszcze inny element, odkd w redniowieczu w obrzdach powicenia kocioa zaczto dostrzega podobiestwo do inicjacji chrzcielnej, a ponadto poczono rzymskie i starogalijskie elementy tego obrzdu. Za czasw w. Remigiusza z Auxerre (IX w.) obrzdy te przybray tak form, jak maj obecnie. Widzi on w alfabecie symbol wprowadzenia w prawdy wiary, kadzenia podwalin pod nauk wit. Std zrozumiay si te staje - jak dodaje - zarzut w. Pawa, ktry kieruje on pod adresem Hebrajczykw: Gdy bowiem ze wzgldu na czas powinnicie by nauczycielami, sami potrzebujecie kogo, kto by was pouczy o pierwszych prawdach sw Boych" (Hbr 5, 12). Biskup kreli zatem kolejne litery alfabetu, nauczajc pocztkw wiary, i mwi wraz z Apostoem: Mleko wam daem, a nie pokarm stay, bocie byli niemo-cni; zreszt i nadal nie jestecie mocni" (1 Kor 3, 2). Jak wic waciwe jest, by nauczy dzieci najpierw samych liter, potem sylab, a po sowach stopniowo zda, tak istniej te w rodzinie Kocioa rne stopnie zrozumienia. Na pierwszym stoj ci, ktrzy yj w niewinnoci i zdajc dopiero do osignicia pewnoci w doskonalej wiedzy, musz niejako zadowoli si na razie jej pocztkamin. Chcc w peni zrozumie ten jzyk staroytnych, trzeba wzi pod uwag, jak wielk wag w nauczaniu przywizywali oni wanie do alfabetu. Dzieci musiay umie powiedzie go - jako wiczenie pamiciowe - rwnie od koca i recytowa w rnej kolejnoci: byo to prawdziwie spraw dzieci", mona by powiedzie, ich odznak i symbolem12. Dziemi" w znaczeniu nadprzyrodzonym s rwnie otrzymujcy chrzest, bez wzgldu na ich wiek, i tak te ich nazywano. Na grobach chrzecijaskich take krelono czasem alfabet. Zasadnicz

11 Por. Remigiusz z Auxerre, De dedicatione Ecclesiae. Por. Hieronim, Epistoa 17 (do Laety); Komentarz do Ksigi Jeremiasza 25, 26.

Znaki pisarskie 27 racj tej praktyki naleaoby upatrywa zapewne w ywotnoci antycznego zwyczaju zabezpieczania grobw. Zwyczaj ten przetrwa do pnego redniowiecza, tj. do czasu wyrugowania z chrzecijastwa zabobonw, ktre podwiadomie pieniy si w zwyczajach ludowych; niektre jednak z tych zabobonw ostay si do dzisiaj. Pewne formuy egzorcyz-mw z pierwszych wiekw chrzecijastwa wykazuj - z nieznaczn zmian pozytywnego elementu pogaskiego - mocne podobiestwo do staroytnych formu czarodziejskich (magicznych). Starajc si jednak dociec sensu chrzecijaskiego zwyczaju krelenia na grobach liter alfabetu, trzeba poprzesta na przypuszczeniach. Na grobach nowo ochrzczonych mg on nawizywa do symboliki dziecictwa, na ktr zdaje si rwnie wskazywa ornamentyka na naczyniu uywanym podczas chrztu, a znalezionym w Kartaginie. Na jego szyjce naznaczony jest krzy, obok ryby, bardzo rozpowszechniony symbol przyjmujcych chrzest, oraz litery ABC. Miejsce znalezienia tego naczynia znajdowao si w pobliu baptys-terium. Wiadomo wprawdzie, e do pnego redniowiecza chrztu udzielano przez zanurzenie, jednak oprcz cakowitego zanurzenia istniaa inna praktyka, zgodnie z ktr przyjmujcy chrzest sta po kolana w wodzie, a udzielajcy chrztu polewa mu gow wod. Chrzecijask interpretacj symboliki alfabetu muzycznego podaje Klemens Aleksandryjski:

Postrzegalne wyobraenie niebios stanowi u nas samogoski. W ten sposb wyrazi si take sam Pan: Jam alf i omeg, pocztkiem i kocem*; za Jego porednictwem wszystko si stao, a bez Niego nic si nie stak>."13 Alfabet muzyczny odgrywa wan rol w synkretyzmie i u gnostykw, nie ma to jednak dla nas szczeglnego znaczenia. O starodawnej symbolice harmonii panujcej we wszechwiecie przypominaj w sztuce plas-.ycznej staroytnych chrzecijan jeszcze postaci Orfeusza-Chrystusa z lir. Jeli chodzi o symbolik swoistego wykonywania przez staroytnych pieni na cze bstw-planet (por. wyej), to okazuje si, e niektre jej elementy mog posuy do pogbionego rozumienia chorau gregoriaskiego. Take jego dwiki s wzite - wprawdzie nie ze sfer, ale jakby z nieba - i wyraaj harmoni kosmosu w okazywaniu uwielbienia Bogu, zjednoczenie Logosu z czowieczestwem, Jego ycie w Mistycznym Ciele Kocioa. Bogate melizmaty chorau staraj si, podobnie jak oddawanie przez dwiki wrae suchowych i wzrokowych, wyrazi tajemnice i nastroje, ktrych nie s w stanie wypowiedzie ludzkie sowa. Taki dwik rozradowania - powiada w. Augustyn - czasami oznacza, e w sercu rodzi si co, czego wypowiedzie niepodobna. A komu przystoi taka rado, jeli nie Bogu? Poniewa jest niewypowiedzialny, wyrazi Go nie zdoasz. A jeli nie zdoasz Go wypowiedzie, a nie powiniene milcze, co ci pozostaje jak nie to, aby wykrzykiwa z radoci, aby serce twoje weselio si bez sw, a niezamierzona wielko radoci nie bya krpowana ograniczeniami sylab?"14 Kobierce VI 141, 6 n. Prze. Janina Niemirska-Pliszczyska, IW Pax, Warszawa 1994. * Objanienia Psalmw 32 (2), 8. Tumaczenie i wstp: Jan Sulowski, opracowae: Emil Stanula CSSR, ATK, Warszawa 1986, s. 302 n. (PSP t. 37). 28 Znaki i pismo Alfa A Grecka litera A odpowiada pojciu i znaczeniu pocztku (dp%jj). Jest pierwsz z liter i przewanie wysuwa si na pierwsze miejsce jako samogoska pocztkowa

albo podstawowa. A" znajduje si w wyrazach, ktre oznaczaj wod: aqua; rwnie w tych, ktre oznaczaj si zapadniajc: mas (ac. m, samiec), dvr\p (grec. mczyzna), ap'p'r]v (samiec), Abba (aram. ojciec), pater (ac. ojciec), arres (ac. baran), apis (ac. pszczoa). W jzyku hebrajskim imiona wasne zaczynajce si na a" wystpuj najczciej: Adam, Abraham, Aaron itd. Ju to rzuca wiato na symbolik Chrystusa w ujciu Pierwszego Listu w. Pawa do Koryntian: Tak te jest napisane: Sta si pierwszy czowiek, Adam, dusz yjc, a ostatni Adam duchem oywiajcym (...) Pierwszy czowiek z ziemi - ziemski, drugi Czowiek - z nieba. Jaki w ziemski, tacy i ziemscy; jaki Ten niebieski, tacy i niebiescy. A jak nosilimy obraz ziemskiego [czowieka J, tak te nosi bdziemy obraz [czowieka] niebieskiego" (15,45). Omega Q Omega, ostatnia litera alfabetu greckiego, oznacza, wedug Pistis So-phia, doskonao wszelkich doskonaoci. Wydaje si, e symbolika ta bya znana w chrzecijaskim redniowieczu, gdy dwiczy jeszcze w Exercitia w. Gertrudy z Helfty (XIII w.). wita prosi Pana, aby nauczy j alfabetu swej mioci" i modli si: Perduc me ad Omega plenae consummationis" (Zaprowad mnie do Omegi wszelkiej doskonaoci"15. Alfa i Omega W Apokalipsie w. Jana Chrystus nazywa samego siebie A \ Q: Jam jest Alfa i Omega, mwi Pan Bg, Ktry jest, Ktry by i Ktry przychodzi Wszechmogcy (nayTOKpdtcop)" (1,8; por. prawie tak samo brzmice miejsca paralelne: Ap 21,6 i 22,13, jak rwnie miejsca o podobnym sensie: Iz 41,4; 48,12). T myl rozwijaj wybitni pisarze Kocioa. Najpierw Klemens Aleksandryjski (w dziele napisanym midzy 202 a 215 r.): I nie stanowi Syn po prostu czego pojedynczego jako jednoci ani wielokrotnoci jako poczenia czci, ale stanowi jedno jako zespolenie wszystkiego. I z Niego wszystko wyrasta. Bo On jest jakby koem wszystkich dyspozycji, w jedno skupionych i poczonych. Dlatego Logos zosta nazwany alf i omeg, bo w Nim jednym koniec staje si pocztkiem i ustaje znowu u pierwotnego pocztku, nigdzie nie doznawszy przerwy. A wic wierzy w Niego i przez Niego to znaczy sta si czym jednolitym, bez adnego odchylenia z Nim zjednoczonym" 16.

Nastpnie Paulin z Noli w poemacie napisanym midzy 394 a 431 r.: Chrystus jest mi alf i omeg; opanowa On bowiem to, co najwyej, wraz z tym, co najniej. On, zwycizca, podziemia czeluci i niebem zawadn; 15 Gertruda z Helfty, Exercitia (wiczenie pite: O mioci Boej). 16 Kobierce TV 156,2-157,1.

Znaki pisarskie

29

Piekie zapory wyama i niebios otwarte przekroczy Bramy. Pokona mier i zbawienia przynis zwycistwo".17 I Prudencjusz, zm. okoo 405 r., w jednym z hymnw: Z Ojca ona on zrodzony przed stworzeniem wszego wiata Alf nazwa i omeg, sam pocztkiem jest i kocem Wszystkiego, co jest, byo i co w przyszym bdzie czasie".18 W Mediolanie panowa do XI w. zwyczaj przedstawiania w sposb bardzo uroczysty katechumenom znaku Chrystusa w poczeniu z literami A i Q. Sowa wyjaniajce, ktre towarzyszyy temu aktowi, spisa w 1100 r. Landulf z Mediolanu: Wy, ktrych Bg, w swej askawoci wszystko na pocztku przewidujc, stworzy na swj obraz i podobiestwo, sercem i uszami duszy poznajcie, co oznacza znak zawierajcy alf i omeg. Kiedy widzicie litery A i L2, uwaajcie je za znak Pierwszego i Ostatniego, Stworzyciela nieba i ziemi oraz Sprawc wszystkich stworze. Posuchajcie i dowiedzcie si, co mwi o Nim napeniony Duchem witym prorok Izajasz: Przede mn nie byo utworzonego boga i po mnie nie bdzie. Ja jestem, ja jestem Pan, a oprcz mnie nie ma Zbawiciela (Iz 43,10 n.). Zgadziem jak obok nieprawoci twoje i jak mg grzechy twoje (Iz 44,22). Ja jestem, ja jestem sam, ktry gadz nieprawoci twoje dla mnie, a grzechw twoich nie wspomn (Iz 43,25)" 19.

O znakach A i Q w epigrafice chrzecijaskiej pisze Dlger nastpujco: De Rossi znalaz obie litery, A i Q, ju na pomnikach epigraficznych w katakumbie w. Pryscylli z II i III w. Na inny przykad z tej samej katakumby, rwnie z III w., zwrci uwag J. Wilpert20. Te najwczeniejsze przykady ukazuj, e liter A i O, nie czono pocztkowo z adnymi innymi znakami. Dopiero w IV w. stao si zwyczajem czenie ich z monogramem Chrystusa. Poczenie ze sowem IX0YI prawdopodobnie mona datowa dopiero na koniec IV w."21 Forma Q wystpuje sporadycznie i pniej jako minuskua co, poniewa w tym czasie uncjaa zaczyna przewaa nad kapitalikami. W dzisiejszej sztuce wybr jest dowolny; zalet Aco jest podobiestwo do wzorw starochrzecijaskich, AQ jest paleograficznie suszniejsze. Posugiwano si nimi take w redniowieczu. Umieszczano je w aureoli podobizn Chrystusa, na budynkach, mozaikach, sarkofagach, monetach i medalionach, piercieniach, ampukach, hostiach, wiecach wielkanocnych, przedmiotach domowych itd. Najchtniej jednak znaczono nimi nagrobki, byy bowiem szczeglnie odpowiednie do wyraenia penego otuchy wy17 Poema XIX: Carmen XI (a) in Felicem, 648-652; PL 61, 547. 18 Hymn na kad godzin 10-12, w: Aureliusz Prundencjusz Klemens, Poezje. Przekad, wstp, opracowanie: Mieczysaw Broek, ATK, Warszawa 1987, s. 66 n. PSP t. 43). 19 Historia Mediolanensis lib. I, 12; PL 147, 836 n. 20 Por. J. Wilpert, Die Malereien der Katakomben Roms, Freiburg i. Br. 1903, s. 126, przyp. 4. 21 F. J. Dlger, IX0YX. Das Fisch-Symhol in friihchristlicher Zeit, Rom 1910, t. 1, s. 341. 30 Znaki i pismo

znania wiary w jedynie wiecznego Boga, ktry przyjmuje dusz miertelnego pielgrzyma do swego wiekuistego ycia. Od czasu Soboru Nicejskiego (324 r.) uywano ich czsto, aby wyrazi swj sprzeciw wobec arianizmu. W tekstach liturgicznych wystpuje rwnie A i L2, a mianowicie w modlitwach mozarabskich. Powodem tego jest by moe fakt, e w lek-cjonarzach mozarabskich czytanie Apokalipsy zajmuje o wiele bardziej znaczce miejsce ni w innych liturgiach. Tau T Grecka litera Tau jest symbolem krzya, poniewa wyglda zupenie tak jak crux commissa, tj. ta forma krzya, w ktrej belki si nie przecinaj, lecz s zczone tak, e jedna z gry naoona jest na drug (commissi). Hebrajskie Taw miao dawniej form krzya X, na monetach przed i po Chr. - ksztat + X, X. Bya to ostatnia litera alfabetu hebrajskiego i dlatego uwaano j, jak greck Omeg, za symbol koca. Ojcowie Kocioa jednomylnie interpretuj Tau jako typ znaku odkupienia, na przykad gdy objaniaj tekst z Ksigi Ezechiela 9,4: Prorok oglda w duchu sd, czekajcy tych Izraelitw, ktrzy w wityni Pana uprawiaj bawochwalczy kult. Rwnoczenie widzi, jak anio na rozkaz Boga naznacza tych, ktrzy nie dopucili si tej obrzydliwoci. Pan rzek do niego: Przejd przez rodek miasta, przez rodek Jerozolimy i nakrel ten znak TAW na czoach mw, ktrzy wzdychaj i biadaj nad wszystkimi obrzydliwociami w niej popenionymi". Do tych sw Orygenes zauwaa: Kiedy wypytywalimy Hebrajczykw, czy na podstawie ojcowskiej tradycji mogliby poda nam informacje 0 literze Tau, oto, co uyszelimy. Jeden powiedzia, e litera Tau zajmuje ostatnie miejsce wrd dwudziestu dwch liter w kolejnoci, w jakiej zostay one uoone. Ostatni zatem znak przyjty zosta dla oznaczenia doskonaoci tych, ktrzy jako cnotliwi pacz i bolej nad grzechami ludu 1 wspczuj przeniewiercom. Drugi mwi, e litera Tau jest symbolem tych, ktrzy zachowali Prawo, jako e u Hebrajczykw Prawo nazywa si Tor, a poniewa pierwsz liter tego sowa jest Tau, wic oznacza ona tych, ktrzy yj podug Prawa. Trzeci natomiast, nalecy do tych, ktrzy zawierzyli

Chrystusowi, twierdzi, e wedug starej pisowni litera Tau przypomina swym ksztatem krzy i jest zapowiedzi tego znaku, ktry chrzecijanie krel na czole i ktry czyni wszyscy wierni, gdy przystpuj do jakiejkolwiek pracy, zwaszcza za zaczynajc mody lub lektur pism witych"22. Tertulian wykada krtko ten fragment z Ksigi Ezechiela w nastpujcy sposb: i naznacza Tau na czoach mw (Ez 9,4). Jest to grecka litera Tau, majca ksztat krzya; ona to, jak prorokowa [Ezechiel], bdzie na naszych czoach w prawdziwym i katolickim Jeruzalem"23. w. Hieronim okoo 392 r. podnosi apotropaiczny charakter tego znaku, piszc, e ten, kto zawsze go nosi, nie zginie, e tego, kto ma na czole znak krzya, szatan nie zdoa pokona, e jedynie grzech moe wymaza ten znak24. 22 Selecta in Ezechielem cap. IX; PG 13, 800 n. 23 Adversus Marcionem III 22; PL 2, 381. 24 Por. Tractatus in Marcum. i Znaki pisarskie 31 ..Piecz Boga ywego", o ktrej mowa w Apokalipsie w. Jana (7,2-8), :rzeba rozumie w tym samym sensie25. Poniewa litery greckie suyy take do oznaczania cyfr, dawao to -..ekiedy powd do interpretacji symbolicznej, wprawdzie do sztucznej, ..itr odpowiadajcej wczesnej egzegezie: Cyfr 300 zapisywano za pomoc 7 std np. w. Augustyn widzi w trzystu mach, o ktrych mowa jest Ksidze Sdziw (7,6) i ktrzy poszli z Gedeonem walczy przeciw Arr.alekitom, typ tych, ktrzy wierz w Ukrzyowanego26. Symbolika T daa te powd do przedstawiania sceny ukrzyowania : umieszczania jej, w dawnych mszaach, na pocztku Kanonu (Modlitwy eucharystycznej). Ta pierwotnie, od czasw Karolingw, tylko ornamen-tacyjna ozdoba inicjau T (Te igitur), niekiedy przyjmowaa posta drzewa ycia, w czym wyranie ju zaznaczya si symbolika krzya. Pniej ornamentyka ta ustpia

miejsca realistycznemu przedstawianiu cierpicego Odkupiciela, zawieszonego na belce T. Najwczeniejszy przykad tego rodzaju ujcia znajdujemy w rkopisie z Gellone (std Sakramentarz z Gellone) z VIII w.; przez dugi czas by on przykadem odosobnionym. Z IX w. znane s tylko nieliczne tego rodzaju przykady. Dopiero pod koniec X w. spotyka si je coraz czciej. cisy zwizek pomidzy obrazem a inicjaem powoli zanikn i przedstawiano scen ukrzyowania ju niezalenie od inicjau T. ChiX Platon powiada, e Bg podzieli dusz wiata na dwie czci i czci te albo linie, jako rwnik i ekliptyk, poczy z sob na ksztat litery Chi i zgi w okrgi, ktre przecinaj si w dwch punktach27. Z tej racji, e X jest zarwno pocztkow liter imienia Chrystus (XPICTOC), jak i symbolem krzya (krzy w. Andrzeja), w. Justyn Mczennik dostrzega w tym pogldzie Platona ju symbolik Chrystusa i Jego znaku odkupienia28, ktrej oczywicie wielki filozof nie mg by wiadom. Ta forma krzya nazywa si od decussis - crux decussata, tzn. krzyowe przecicie dwch linii. X, jako znak Chrystusa, samo wystpuje rzadko, za to tym czciej w monogramach i formach krzya. Rozsypywanie popiou w ksztacie litery X w czasie powicenia kocioa i znaczenie tego obrzdu byo ju omwione poprzednio. 25 Do najstarszych obrzdw chrzcielnych, przyjtych przez judeochrzecijan czasw apostolskich, naleao krelenie krzya na czoach katechumenw. Noszenie tego znaku" albo pieczci" (typayg) byo rwnoznaczne z przyjciem chrzecijastwa. To naznaczanie krzyem trzeba jednak rozumie w kontekcie jego pierwotnego sensu. Nawizuje ono przede wszystkim do krelenia znaku Taw, o ktrym wspomina Ksiga Ezechiela i Apokalipsa i ktry jest symbolem doskonaoci, a zatem i imienia Boga, Tego, ktry jest nieskoczenie doskonay. Imi" za oznaczao w Starym Testamencie objawienie si Boga w wiecie, a w Nowym Przymierzu objawienie si Ojca przez Sowo, przez wcielony Logos. Poniewa Grecy nie znali znaczenia hebrajskiego Taw", przeto nadawali jego formie krzya inn interpretacj, a mianowicie widzieli w nim symbol krzya Chrystusa albo X, pocztkow liter imienia Xpiamg. Oznaczenie imieniem" znaczy jednak w obydwu przypadkach to samo: czowiek ochrzczony jest powicony Chrystusowi, jest Jego wasnoci (por. Danielou, dz. cyt., rozdz. 9).

*6 Por. Qaestiones in Heptateuchum VII 37. 27 Por. Platon, Timaios 36 bc. 28 Por. I Apologia 60. Jota I I (grecka jota") jest pocztkow liter imienia Jezus, ale Aleksandryjski naiesi*dlalego j Ypsilon przypomina urawia w locie. Psi W (greckie psi"). Podczas powicenia wody chrzcielnej kapan, zanurzajc wiec wielkanocn w wodzie, piewa ^trzykrotnie, za kadym razem w wyszej tonacji: Niech moc Ducha witego zstpi w wod wypeniajc to rdo chrzcielne". Nastpnie trzykrotnie tchnie w wod na ksztat W i mwi: Niech zapodni ca t wod, dajc jej moc odradzania"32. To psi" jest dzisiaj do powszechnie, take przez wybitnych liturgistw, interpretowane jako litera pocztkowa sowa yrvzrj (psyche) i znak Ducha witego. Niektrzy widz w nim take posta fruwajcej gobicy. Psyche w swym podstawowym znaczeniu oznacza tchnienie ycia", waciwe zarwno ludziom obdarzonym dusz, jak i zwierztom. Tchnieniem Boga jest, mwic obrazowo, Duch wity, ktrego jednak w Pimie witym i liturgii nigdy nie nazywa si psyche, lecz zawsze Pneuma", jak zauwaa Bauerreis, ktry w tym kontekcie przeprowadzi wnikliwe studium nad znakiem W23. Powoujc si na Eisen-hofera i Morina, interpretuje on raczej "FJako krzy rozumiany przewrotnie, a mianowicie nie jako zwyky krzy, lecz jako krzy drzewa ycia", ktry w redniowieczu zaznaczano czsto za pomoc znaku hierograficz-nego, a mianowicie kwiatu ycia". Bauerreis uzasadnia swoje wywody 29 Paedagogus lib. I, cap. 9; PG 9, 351.

30 Por. List Barnaby 9, 7 n.; Klemens Aleksandryjski, Kobierce VI-XI. 31 Divinarum institutionum libri VII, lib. VI: De vero cultu, cap. 3; PL 6, 643. 32 Powicenie wody chrzcielnej, w: Msza rzymski. Przekad polski i objanienia opracowali oo. benedyktyni z Opactwa Tynieckiego, Wydawnictwo Pallottinum, Pozna 1963, s. 397. 33 Por. R. Bauerreis, Arbor vitae. Der Lebensbaum und setne Vervendung in Liturgie, Kunst und Brauchtum des Abendlandes, Munchen 1938, s. 45 nn. iI Monogramy i formy skrcone 33 materiaem ilustracyjnym z kodeksw pochodzcych z X i XI w., w ktrych ten budzcy spory znak krelono wyranie w formie stylizowanego motywu rolinnego. Biorc nadto pod uwag, e w antyku widziano powszechnie w drzewie symbol podnego ycia, a ponadto fakt, e Chrystus na drzewie krzya obdarzy nas yciem Boym, mona dostrzec gbi tego symbolu, ktrym posuguje si Koci wanie wtedy, gdy udziela wodzie podnoci majcej rodzi ycie nadprzyrodzone. Theta 0 0, greckie Theta", nie jest w epigrafice symbolem, lecz pocztkow liter sowa 0EOC (Bg). Na zupenie inne znaczenie wskazuje Izydor z Sewilli w swym dziele Etymologiae, w ktrym zwile streszcza wiedz dawniejszych pisarzy. Wymienia pi liter greckich, ktrym nadawano znaczenie mistyczne: Y, 0, T, A i Q. W zwizku z naszym tematem powiada: 0 oznacza mier. Sdziowie bowiem zwykli byli umieszcza t liter przy imionach ludzi skazanych na mier. Theta" wywodzi si niejako od mierci {dno tov &avaTov ). Dlatego te przez jej rodek przechodzi strzaa - znak mierci (tak tumaczy ma kresk w duej literze <9)34. Nieco dalej za pisze: W spisach, ktre zawieray imiona onierzy, staroytni stosowali specjalny znak dla oznaczenia, ilu z onierzy przeyo, a ilu pado w bitwie. Znak T na pocztku wiersza oznacza onierza,

ktry przey, liter 0 za umieszczano przy imieniu kadego polegego. Dlatego te w jej rodku znajduje si strzaa, to jest znak mierci"35. To, co na podstawie dawniejszych rde powiada Izydor o listach onierzy, uzupenia niejako antyczna mozaika w Borhgese przedstawiajca walk gladiatorw. Pokonany gladiator ley na ziemi, natomiast zwycizca stojc nad nim wznosi miecz do ciosu. Obok gowy powalonego znajduje si 0 z mocno zaznaczon kresk poprzeczn jako znakiem mierci36. 4. Monogramy i formy skrcone Uwagi oglne Monogramy (od jlivoc - sam, pojedynczy i ypdnna - litera, znak pisarski) s skrtami nazwisk, ktre dwie lub wicej liter cz w jeden znak. Monogram jest form skrcon, ale nie kada forma skrcona jest monogramem, gdy moe ona przybra rwnie tak posta, e litery nie s z sob splecione, lecz umieszczone jedne obok drugich, natomiast w wypadku monogramu jedne litery splataj si z drugimi. Take imiona Pana, Jezus i Chrystus, byway skracane, a praktyka ta bya tak powszechna, e wypisywanie ich w caoci naleao do wyjtkw. Miay na to wpyw wzgldy praktyczne, a w pewnych okolicznociach obowizek zachowania tajemnicy; zapewne jak rol odgrywaa rwnie gboka cze: najwitsze imiona chciano okry zason symbolu. W przypadku monogramw, ktre nie s zwizane z tekstem, ich charak34 Etymologiae lib. I, cap. 3, 8. 35 Tame lib. I, cap. 24. 36 Por. F. J. Dolger, Antike und Christentum, Munster 1929 nn., t. 1, s. 49 n. 34 Znaki i pismo ter symboliczny jest wyrany. Monogram Jezusa i Chrystusa uwaano, podobnie jak krzy, za wity, skuteczny znak i za rodek zabezpieczajcy przed zymi duchami i ich wpywem. Imieniu przypisywano w staroytnoci o wiele wiksze znaczenie ni w czasach pniejszych. Oznaczao ono istot, byo symbolem osoby i jej zada. Porodzi Syna, ktremu nadasz imi Jezus - powiada anio do

Jzefa we nie - On bowiem zbawi swj lud od jego grzechw" (Mt 1,21). Na ten charakter imienia wskazuje niezliczona liczba miejsc Pisma witego. Imi Jezus" (IHCOYC) stosuje si w Ewangelii zawsze tam, gdzie mwi si o ziemskim yciu Pana. Imi Chrystus" (XPICTOC - Namaszczony) wskazuje za na Jego natur Bosk, Jego wadz krlewsk i kapask. Na ten temat wypowiada si pod koniec II w. w. Ireneusz: Namaci Ojciec, namaszczony za zosta Syn w Duchu, ktry jest olejem namaszczenia, jak to powiada Izajasz: Duch Boga na mnie, poniewa [Bg] mnie namaci (Iz 61,1). Mwi on o Ojcu, ktry namaszcza, o Synu, ktry zostaje namaszczony, o oleju namaszczenia, ktrym jest Duch"37. Pierwsi chrzecijanie znacznie czciej ni samego tylko imienia Jezus uywali imienia: Jezus-Chrystus", Chrystus" albo Pan" (icupioc) dla okrelenia godnoci Zbawiciela. W listach w. Ignacego z Antiochii (ucze apostow, zm. w 117 r.) trzy razy wystpuje sowo Jezus", siedem razy Chrystus", trzynacie razy Chrystus-Jezus" i sto dwanacie razy Jezus Chrystus"! Imi Jezus Imi Jezus {IHCOYC) ju bardzo wczenie (okoo 200 r.) byo skracane do dwch liter. Pisano te litery obok siebie (IH) splecione ze sob tak, e przeduona kreska poprzeczna ety (H) obejmowaa umieszczon przed ni albo w ni wpisan jot (I); w ten sposb powstawa tajemny znak krzya. Wszystkie trzy przykady powiadczone s przez inskrypcje odkryte w katakumbach z III w. Take na gemmach umieszczano skrt IH. Wydaje si jednak, e nie by on zanadto rozpowszechniony. Od IV w. dodawano do IH jeszcze C (E - grecka sigma). Take skrt IC (IHCOYC) by szeroko stosowany w sztuce bizantyjskiej, szczeglnie w malowidach przedstawiajcych Chrystusa. Wskutek latynizacji IHC powstao bardzo rozpowszechnione IHS, ktre pojawia si ju na monetach Justyniana II (VII-VIII w.). T form zapisu starano si uzasadni, powoujc si na dawn wymow sowa Jezus - Ihesus. W pniejszych czasach nadawano tym trzem literom bdn interpretacj, czytajc je: In hoc signo (domylnie: vinces) albo: Jesus hominum Salvator, i dodawano do nich czsto krzy i trzy gwodzie, ktre pocztkowo miay zapewne oznacza liter V (vinces). Rozpowszechnienie znaku imienia Jezus, IHS i okazywan mu cze zawdziczamy wysikom w. Bernardyna ze Sieny

(zm. 1444 r.). Towarzystwo Jezusowe wybrao je na swj znak szczeglny i wyjaniao jako skrt wyraenia: Jesu humilis societas. Monogram Chrystusa a) Utworzony przez skrzyowanie liter I oraz X (IH2OY2; XPIZT02'); nazywa si rwnie monogramem gwiadzistym" i spotyka si go w sztuce katakumbowej w formie gwiazdy mdrcw albo gwiazdy Baalama. 37 Adversus haereses III 18,3; PG 7, 934. i Monogramy i formy skrcone 35 Nazwa monogram przedkonstantyski" jest niesuszna, poniewa spotyka si go take po Konstantynie, chocia znacznie rzadziej ni tzw. monogram konstantyski. Wpisany w okrg, z ktrym stykaj si koce liter, przypomina koo albo rozet; w tej formie stosowano go czsto w Syrii. Same litery s jednak wtedy trudne do rozpoznania, dlatego te motyw ten atwo myli z symbolem koa albo ry. b) Christos by ju w czasach antycznych uywany jako znak stenograficzny niektrych sw zaczynajcych si od XP (np. %pvoc, zpwg). Ten oglnie stosowany znak przejli rwnie od pierwszej poowy II w. chrzecijanie jako skrcon form zapisu imienia Chrystus. Przed Konstantynem pojawia si, tak jak i monogram gwiadzisty, najczciej tylko w tekstach epigraficznych (czsto z dodan kocwk przypadku) albo w najcilejszym powizaniu z nimi. Samoistnym symbolem staje si dopiero po odniesieniu przez Konstantyna dziki znakowi Chrystusa - zwycistwa nad pogastwem. Historyk Kocioa Euzebiusz z Cezarei (zm. 340 r.) opisuje w swoim ywocie Konstantyna wizj cesarza i wygld sztandaru (labarum), ktry cesarz kaza sporzdzi wedle rozporzdzenia Pana. [Znak ten] by tego rodzaju: dugie pozacane drzewce przecite poprzeczn erdk na ksztat krzya. W grze, na szczycie drzewca, przytwierdzony by wieniec ze zota i drogich kamieni. W tym za znak imienia Zbawiciela, a mianowicie dwie litery, bdce inicjaem imienia Chrystusa: litera P skrzyowana porodku z liter X. (Litery te pniej cesarz zwyk te nosi na

hemie). Nastpnie, z erdki, ktra w poprzek przecinaa drzewce, zwisaa chusta; ta tkanina purpurowa obsypana bya klejnotami, racymi oczy swym blaskiem, i przetykana obficie zotem, przedstawiajc dla patrzcych niezwykle pikny widok (...) Tym wic zbawczym znakiem zawsze posugiwa si cesarz niczym symbolem dla obrony przed armiami wrogw. Rozkaza te, by inne znaki, sporzdzone na podobiestwo tamtego, noszone byy przed wszystkimi oddziaami."38 Rwnie na monetach kaza Konstantyn wytoczy taki monogram (odtd nazywany konstantyskim"), czsto opatrzony w otoku napisami: Gloria exercitus albo spes publica, albo symbolicznym znakiem zwycistwa. Chocia wedug opisu Euzebiusza, znak krzya by bardziej rozpoznawalny w ukadzie drzewca i poprzeczki proporca, to jednak i monogram Chrystusa mg uchodzi - z powodu skrzyowanych linii - za tajemny symbol krzya. Tak te interpretuje go w. Paulin z Noli (zm. 431 r.), ale od razu podaje blisze jego objanienie, dostrzegajc w nim nie tylko dwie litery pocztkowe imienia Chrystusa, ale take wszystkie nastpne: w prostej linii litery P dostrzega jot (I), a w poczeniu z jej grn poprzeczn kresk - Tau (T). W ptli litery rho widzi O i odwrcon sigm (C)39; tym by moe naley tumaczy bdne odwrcenie P w niektrych monogramach Chrystusa. Naley tu take wyranie wspomnie o tzw. anastasis, szczeglnie piknym motywie starochrzecijaskiej paskorzeby nagrobnej przedstawiajcej sztandar konstantyski bez monogramu okolonego wiecem. c) Krzy monogramatyczny by pierwotnie rwnie znakiem stenograficznym, za chrzecijanie posugiwali si nim jako tajemnym symbolem krzya i Chrystusa. Szeroko rozpowszechnia zacz si dopiero w poowie IV w. O tym, e by on jednak ju znany wczeniej, jako znak chrzecijaski, wiadczy odkrycie go na murze przedkonstantyskiego 38 De vita Constantini lib. I, cap. 31; PG 20, 945. 948. 39 Por. Poema XIX: Carmen XI in S. Felicem. 36 Znaki i pismo baptysterium na Lateranie w czasie wykopalisk prowadzonych tu w latach 1923-1929. Krzy monogramatyczny jest jest monogramem Chrystusa

powstaym przez nieco zmieniony zapis X i dodanie ptli. Ma on jednak jeszcze inne, dotd mao uwzgldniane znaczenie, ktre wynika z izopsefii, tj. rwnowartoci zachodzcej midzy jak cyfr a odpowiadajcemu jej wyraeniu. O czeniu litery P z krzyem pisze Dlger, zaczynajc od cytatu z Oneirocritica (111,34) Artemidora z Daldis w Maej Azji: Szczeglne znaczenie przyzna naley literze p ze wzgldu na liczb, jak ona oznacza. Jest ona pomylna dla ludzi, ktrzy podejmuj jakie przedsiwzicia, poniewa sowa: en' aya^a zawieraj w sobie liczb (p!)"40. Rachunek jest nastpujcy: TV a a i? a

5 + 80 + 1 + 3 + 1 + 9 + 1 = 100 = p Rwnanie ETfdya&d = p = 100 byo wwczas w Azji powszechnie znane. P byo wic symbolem szczcia w eminentnym sensie. Jak bardzo popularny by ten pogld jeszcze w IV w., wiadczy fakt, e rwnie P w monogramie Chrystusa uwaano za symbol szczcia w wartoci liczbowej sowa fioii&ia. Efrem Syryjczyk wyjania wyranie, e P (nad krzyem) oznacza fior\-&ia (ratunek, pomoc), co odpowiada wartoci liczbowej 100, tzn. 100 odpowiada sumie wartoci liczbowych oznaczanych przez litery wyrazu fioi]-5ia: o a 2 + 70 + 8 + 9 + 10 + 1 = 100 Tak zwany monogramatyczny krzy oznacza wic dla wczesnych znawcw izopsefii: w krzyu zbawienie" albo krzy jest naszym ratunkiem". Z kocem IV w. dodaje si czsto do wszystkich form monogramu Chrystusa litery A i Q, aby w ten sposb jeszcze bardziej podkreli jego zwizek z

Chrystusem. Na skutek rnych dodatkw i omyek powstay niezliczone jego odmiany. Na przykad dodajc do litery P kresk poprzeczn w rodku albo przeduajc doln lini ptelki, starano si uwydatni symbolik krzya, dodajc za litery, usiowano nada bardziej zrozumia posta imieniu Chrystusa. Bardzo czsto, zwaszcza w Syrii, ptelka w literze P jest otwarta i nieco wygita, z czego przez nieporozumienie pojawio si w pierwotnie greckim monogramie Chrystusa aciskie R. Monogram Chrystusa znajdowa coraz szersze zastosowanie od czasu, gdy zacz peni funkcj samoistnego symbolu Jego triumfu. Rwnie w katakumbach otrzyma on nowe, zwyciskie znami, uwydatnione przez oplatajcy go wieniec albo okalajcy go krg; w tej formie wyraa yczenie, aby zwycistwo Chrystusa stao si take udziaem zmarego. W ogle nie byo takiej dziedziny sztuki czy rzemiosa artystycznego, w ktrej by nie wykorzystywano monogramu Chrystusa. Znakowano nim take drzwi domw, dokumenty i zwyke przedmioty codziennego uytku, umieszczano go na chlebach i amforach, wypalano nawet na skrach zwierzt. Wszdzie dawa wiadectwo o wierze chrzecijan i mia, bdc traktowany jako co w rodzaju sacramentale, chroni od zasadzek diabel40 F. J. Dlger, Soi Salutis. Gebet und Gesang im hristlihen Altertum, Munster 1925, s. 73 (Liturgiegeschichtliche Forschungen 4/5). I 4 Monogramy i formy skrcone 37 skich i wszelkiego zego. Wedug poj antycznych imi przecie byo jednoznaczne z uobecnieniem przywoowywanego bstwa. Pewna pogaska, czsto uywana formua egzorcyzmw, ktr odkryto na murze jednego ze sklepw w Pompei, brzmi: Tu mieszka syn Zeusa, zwyciski Herakles, niech nie wdziera si tu adne zo!" Nawrconym poganom oczywicie ju nie byo wolno uywa imienia Heraklesa odwracajcego zo" (HpaicAfjc dXe^ ikgckoc). Ten pogaski zwyczaj nie znik jednak, schrys-tianizowano tylko star formu. Chrzecijanin z Syrii umieci na swoich drzwiach napis: Tu mieszka nasz Pan.

Jezus Chrystus, Syn, Sowo Boe, niech tu nie wdziera si adne zo". ywe byo przekonanie, e uobecnienie mocy i potgi Chrystusa przez samo wymienienie Jego imienia powstrzyma ze zakusy szatana; imieniu Jezus przypisywano tak sam moc jak diamentowi, ktrego sia bya zdolna - jak wierzono - ustrzec domostwo przed demonami. Prawdziwym diamentem jest jednak - jak powiada si w Fizjologu - nasz Pan, Jezus Chrystus. Jak wysoko ceniony by monogram Chrystusa, wiadczy midzy innymi wspomniany ju zwyczaj przyjty w Kociele mediolaskim, polegajcy na uroczystym pokazywaniu i objanianiu tego znaku katechumenom w czasie inicjacji. W centralnym punkcie mozaiki w kopule baptysterium kocioa Sw. Jana w Neapolu (IV w.) monogramatyczny krzy z literami .4 i co na niebieskim, gwiadzistym tle zastpuje po prostu posta Chrystusa przyobleczonego w majestat, poniewa rka niebieskiego Ojca koronuje krzy wiecem zwycistwa. Zestawiano rwnie czsto ten znak Chrystusa z innymi symbolami, np. z symbolem gobicy, pawia. IX6YC Pocztkowe litery sowa 'IrjGoyc (Jezus) Xpiarg (Chrystus) 0eov (Boga) Yioc (Syn) Cconjp (Zbawca) tworz sowo IX0YC (ryba, std cisy zwizek tej formuy z symbolem ryby. Formu t spotyka si take niezalenie od symbolu ryby, bd to jako sam skrt umieszczany na grobowcach, gemmach, enkolpionach, bd to jako filakterie umieszczane nad wejciami do domw i grobw, bd to jako element dekoracyjny w kocio-iach. Opuszczanie ktrej z tych piciu liter, zmienianie ich kolejnoci albo te ich dzielenie dowodzi, e przykadano wiksz wag do samego skrtu ni do relacji istniejcej midzy nim a symbolem ryby. W Tell Gharizye w Syrii odnaleziono na nadprou napis w formie krzya / X +IX&YC + Y C Sia egzorcystyczna witych imion jest wzmocniona w tym wypadku zapisem ich w ksztacie krzya.

IC XC NIKA Podczas tak bardzo lubianych w antyku wycigw rydwanw rozentuzizmowany lud zwyk woa do wonicw: NIKA" (Zwyci!). W jzyku -_. mboli starochrzecijaskiej nauki wiary obraz wonicy niekiedy odnoszono do Chrystusa, ktry prowadzi ludzko jak zaprzg do niemier38 Znaki i pismo telnoci, i tak dopenia swego zbawczego zwycistwa. Ta idea zwycistwa, ktra w czasach wczesnochrzecijaskich wszystko przenikaa, znalaza swj wyraz w formule: IHCOYC XPICTOC NIKA! Od V w. uywano jej w formie inskrypcji, a w liturgii bizantyjskiej jeszcze dzisiaj wyciska si j w poczeniu ze znakiem krzya na chlebach eucharystycznych. 0 ZQH C W staroytnoci wszystkowidzce soce" byo nazywane wiatem ycia" (gcofjg wg)41. Widzie wiato albo soce" oznaczao tyle, co y". Gdy sowami staroytnej inskrypcji nagrobnej zmary zwraca si do ywych: Sit tibi lux dulcis", wtedy po prostu mu yczy: yj szczliwie!" wiato i ycie byy wedle aciskiego i greckiego wyczucia jzykowego - synonimami. I tak na przykad jeden ze starochrzecijaskich napisw nagrobnych uwiecznia dedykacj: Kochanemu dziecku, ktre byo mi sodsze ni wiato i ycie". Pene utosamianie w chrzecijastwie wiata i ycia i nadawanie im przez to niezwykego bogactwa znaczeniowego ma swoje rdo w dwch wierszach Ewangelii wedug w. Jana: W Nim byo ycie, a ycie byo wiatoci ludzi" (J 1,4); Ja jestem wiatoci wiata. Kto idzie za Mn, nie bdzie chodzi w ciemnoci, lecz bdzie mia wiato ycia" (J 8,12). Formua wiato i ycie" w swym nadprzyrodzonym sensie staa si bardzo popularna wrd chrzecijan syryjskich. Zapisywano j czsto w formie krzya, do czego skaniaa wsplna litera Omega w owych sowach i nieparzysta liczba liter, z ktrych si skadaj, oraz ryto j nad drzwiami domostw jako znak ochrony. Znajduje si j take na kamieniach grobowych, lampkach z terakoty, ampukach i innych przedmiotach.

XMF Znaczenie tych liter jest przedmiotem rnych sporw. Dlger zgadza si z tymi, ktrzy odczytuj je jako Chrystus, Micha, Gabriel", dopuszcza take inne moliwoci, jak na przykad: Xpiaxbq Mapiccc yewa albo Xpiaxov Mapia yewd Chrystus, zrodzony z Maryi" albo Maryja rodzi Chrystusa", za czym przemawiaj rwnie niektre wiadectwa42. Za interpretacj: Chrystus, Micha, Gabriel" przemawia natomiast fakt, e zgodnie z wiar wczesnych czasw wzywanie aniow kryo w sobie szczegln sil egzorcyzmu. Litery te pisano nad drzwiami domw \ na tabliczkach-amuletach, ktre noszono przy sobie, a take wkadano zmarym do grobu. Liturgia i sztuka bizantyjska, ktre szczeglnie podkrelaj myl o paruzji, mwi czsto o anioach jako tych, ktrzy wspuczestnicz w witych tajemnicach i towarzysz Chrystusowi, najwyszemu Kapanowi i Pantokratorowi. W Ewangelii wedug w. Mateusza czytamy przecie: Gdy Syn Czowieczy przyjdzie w swej chwale i wszyscy anioowie z Nim" (Mt 25,31). Liczne wiadectwa istniejce od IV w. dowodz, e z caego orszaku 41 Orphei hymni VIII 18, w: Orphica, rei Eugenius Abel, Pragae-Lipsiae 1885, s. 62. 42 Por. IX0YZ, t. 2, rozdz. 1, ustp 4, 5. II Monogramy i formy skrcone 39 aniow wanie Michaa i Gabriela, co zreszt jest oczywiste, uwaa si za najbardziej dostojnych towarzyszy Chrystusa; szczeglnie te czsto si ich wymienia, wzywa i przedstawia. Takiego zestawienia liter nigdy nie uywano samodzielnie i nie naley ono do symbolicznych formu skrtowych, ale mogoby zosta uznane za tak przez niefachowcw i dlatego wymaga wyjanienia: Od redniowiecza (X czy XI w.) litery te, rozmieszczone w formie krzya, czsto wpisywano w aureol krzya, zaznaczon na bizantyskich wizerunkach Chrystusa, tworzc imi cov - Ten, ktry jest". Podrcznik malarstwa z klasztoru na grze Athos, ktrego przekazy

czciowo sigaj zapewne do VII w., podaje tu nastpujc wskazwk: Na krzyu, ktry zaznacza si na tle trzech koron (aureol) oblicza Ojca, Syna i Ducha witego, napisz 0"L2N. Tak bowiem powiedzia Bg do Mojesza, gdy mu si ukaza w krzaku gorejcym: Jestem, ktry jestem (Wj 3,14). A napisz to tak: liter Q po po prawej stronie korony (aureoli), O w grnej czci, N po lewej stronie". Prawa i lewa strona znaczy tu praw i lew stron samego obrazu, a nie jak przedstawiaj si one ogldajcemu. Wnikliwe rozwaania w. Grzegorza z Nazjanzu i Pseudo-Dionizego Areopagity traktujce o imieniu Boga Ten, ktry jest" streszcza za w. Jan Damasceski nastpujco: Wydaje mi si przy tym, e ze wszystkich okrele Boga najtrafniejsze jest owo: Ten, ktry jest ( mv). Sam Bg je objawi w rozmowie z Mojeszem u stp gry, kiedy powiedzia: Powiesz synom Izraela: Ten, ktry jest, posa mi do was. Bg bowiem zbiera w sobie cao bytu, jak gdyby ocean istoty bez wybrzea ni granic"43. Motyw O VQN ma pochodzenie czysto greckie. Wszdzie tam, gdzie sigay wpywy greckie, spotykamy si take z owym u>v. Wyraa ono prawie t sam myl co A L2 - ogarnicie przeszoci, teraniejszoci i przyszoci, bycie bez pocztku i koca, tak jak wyraa to Apokalipsa: 'Eyd> si/ui r aka koi to d, Ayei Kpioc &sc, v kcci f]v mi epzfievog 7iavxoKpdxa)p - Jam jest Alfa i Omega, mwi Pan Bg, Ktry jest, Ktry i Ktry przychodzi, Wszechmogcy" (1,8). Tetragram Do najstarszych formu skrtowych naley tetragram - imi Boga zapisane czterema literami hebrajskimi - jhwh, Jego imi wasne" w przeciwiestwie do okrele opisowych. Na og imi to byo otaczane tajem-r.ic i wymawiano je tylko w szczeglnych okolicznociach. Opowiadano o cudach zdziaanych za pomoc wyranie wypowiedzianego tetragramu, co potwierdza na wielu miejscach ydowska tradycja literacka. wito tego znaku pisarskiego zapewne bya take powodem pozacania go w ksigach biblijnych. Zdaje si to jednak przeczy owej witej bojani rachowania go w tajemnicy, gdy podkrelanie wydobywa i ukazuje wa-rue to, co rzekomo miao by zastrzeone tylko dla wtajemniczonych, ; zwraca na siebie uwag niepowoanych. Mimo to tetragram zachowa u Wykad wiary prawdziwej I 9. Przeoy Bronisaw Wojkowski, IW Pax, Warszawa 1969, s. 47.

Znaki i pismo sw tajemniczo, gdy w pimie hebrajskim pocztkowo nie zaznaczano samogosek. Brzmienie tego witego znaku skadajcego si z samych spgosek nie byo zatem samo przez si pewne. Trzeba byo wiedzie, jak si go wymawia, lub od kogo si tego dowiedzie44. Tetragram zadomowi si rwnie w sztuce chrzecijaskiej. Mona go odnale zwaszcza na tarczy w. Michaa Archanioa, a take w poczeniu z symbolami Trjcy witej i na obrazach przedstawiajcych krzew gorejcy. 44 Por. L. Traube, Nomina sacra, s. 23 n. II LICZBY I FIGURY GEOMETRYCZNE 1. Liczby Uwagi oglne Ale Ty wszystko urzdzi wedug miary i liczby, i wagi" (Mdr 11,20). Ten okrzyk starotestamentowego mdrca cinie si czowiekowi na usta, kiedy przyglda si cudownej harmonii stworzonego wiata. Ch wniknicia w tajemnice tych liczb i miar staje si dla niego nieodpart potrzeb. Ju od najdawniejszych czasw usiuje odgadn prawidowo i wewntrzne zwizki Boskiej igraszki" (por. Prz 8,30 n.), ktr mu przedstawia wieczna Mdro, ju to ukrywajc si przed nim, ju to mu si ukazujc. Dla ludzi staroytnego wiata liczby byy jeszcze tymi tajemniczymi wielkociami, ktre same w sobie wprawdzie nie maj ycia, a jednak wszdzie s obecne. Niektre przeczucia i przypuszczenia pochodzce z najstarszych epok, a dotyczce znaczenia cigle powtarzajcych si liczb, znalazy poniekd potwierdzenie w objawieniu Boym i ka mniema, e rzeczywicie mog wskazywa na gbsze zwizki midzy natur i wiatem nadprzyrodzonym. Ostateczne rozwizanie zastrzeone jest oczywicie dla przyszego ycia; tu, na ziemi, pozostanie zawsze tylko szukanie po omacku, aby ze stworze pozna co z nieprzeniknionej tajemnicy Boga (por. Rz 1,20). W praktyce liczby maj charakter czysto wiecki; s rodkiem sucym do uporania si z wielorakoci, z ktr ma si do czynienia w yciu codziennym. Liczenie nie byo pierwotnie aktem mylenia, lecz wydarzeniem w konkretnej

rzeczywistoci. Ludy pierwotne, zwaszcza mieszkacy staroytnego Wschodu, nie byli dobrymi rachmistrzami. Przy liczeniu uciekali si do pomocy palcw rk i ng, a kiedy i one nie wystarczay, uywali kamykw, patyczkw, wzekw na sznurkach i naci na drzewie, lasce (oblicza - ka kamienie, od calculus). Tak wic panowa u Egipcjan system dziesitny (zgodnie z liczb palcw u rk), przejty przez Grekw i Rzymian. U Chaldejczykw zosta on poczony z sys.emem dwunastoliczbowym, odpowiednio do liczby miesicy roku. Ten .ombinowany system przejli Hebrajczycy. Poza realn wartoci liczb przeczuwano jeszcze istnienie pewnej regu-^rnoci si, zwaszcza w zakresie liczb, ktre regularnie wystpuj w zjawach i procesach natury. Im mniej uchwytn bya owa prawidowo, :ca si za zdarzeniami natury, tym bardziej odczuwano j jako tajem-:-. potg. Std spotykamy si z mistyk liczb w magii i we wszystkich ...5iach. Istniej wite liczby, to znaczy takie, ktre zostay objawione :rzez bogw, albo takie, dziki ktrym - jak wierzono - mona byo -;;.5ka wadz nad zjawiskami natury. Ju u Chaldejczykw wymieszane 42 Liczby i figury geometryczne s ze sob wyobraenia o liczbach majce uzasadnienie naturalne z wyobraeniami zupenie dziwacznymi i fantastycznymi. Po swojej podry na Wschd w VI w. przed Chr., a wic w czasach niewoli babiloskiej stormuowa Pitagoras swoje zasady filozoficzne, wedug ktrych liczby s zasadami rzeczy", a zatem ju nie materiaem zmysowym, lecz rzecz mysln. Bog absolutna jedno, jest pocztkiem wszystkich liczb Nie wiadomo dokadnie, czy dla Pitagorasa liczby s substancjalnymi elementami i przyczynami sprawczymi czy tylko archetypami i symbolami rzekadym razie wszystkie liczby skadaj si z dwch zasad: z jedynki, monady, nie stworzonej, dlatego doskonaej zasady, i dwjki, zasady ktra powstaje przez pustk, przez przedzia, podzia i dlatego jest niedoskonaa. W liczbach s zawarte - zdaniem pitagorejczykw - prawa wszystkich zdarze, a wic mona na ich podstawie wyjani wszystkie zjawiska wiata. Liczby parzyste i

nieparzyste przedstawiaj to, co nieograniczone, i to, co ograniczone, jako dwa przeciwiestwa, w ktrych polu napicia istnieje wszechwiat. To przeciwiestwo przenika ca natur, wszystko mona wyrazi za pomoc par przeciwiestw, ktre sprowadza si do dziesiciu: ograniczone nieograniczone, nieparzyste - parzyste, jedno - wielo, prawe - lewe, mskie - eskie, spoczywajce - poruszone, proste - krzywe, wiato - ciemno, dobro - zo, kwadrat - WlGlODOk. 2 takich przeciwiestw skada si wiat. Ale jak w rodzcej Jedynce, praliczbie nieparzysto-parzystej, cz si przeciwiestwa, tak te przeciwiestwa wszechwiata uoone s tak, e tworz porzdek", kosmos. Liczba jest harmoni jako jedno przeciwstawnych dziedzin. czy wszystko, zarwno w wiecie gwiazd, jak i w muzyce, a take w duszy ludzkiej, i zawsze mona j wyrazi za pomoc liczb. Liczby, jako wyraz idei, odgryway pewn rol take w pniejszej filozofii platoskiej. Zawsze te obecna bya mistyka liczb w yciu kulturalnym wszystkich staroytnych ludw, a mianowicie w kulcie, w poezji, w zwyczajach wieckich i w sztuce, zwaszcza za w architekturze, ktr cakowicie zawadny realne i symboliczne stosunki liczbowe. Wczesne chrzecijastwo przyjo biblijn i wieck tradycj symboliki liczb i rozbudowao j w duchu chrzecijaskim. Ju Justyn i Ireneusz nawizuj do niej w swoich pismach polemicznych, chocia wskazuj rwnie na jej przerosty. Nie same liczby maj znaczenie, lecz rzeczy, do ktrych si odnosz. Egzegeci aleksandryjscy uczynili mistyk liczb wan czci skadow alegorycznego wyjaniania Pisma witego. Zgodnie z ich intencj uywa jej rwnie w. Ambroy, a zwaszcza w. Augustyn, ktry najczciej posuwa si w spekulacji liczbowej do ostatecznoci. W redniowieczu spekulacja nad liczbami niejednokrotnie przeradza si w zabaw. Budownictwo kocielne epoki romaskiej i gotyckiej, a do baroku, znajduje si pod silnym wpywem symboliki liczb. Jedynka Zdaniem pitagorejczykw cay system liczbowy opiera si na parzystoci i nieparzystoci. Liczb nieparzyst nazywali doskona, poniewa jest ona w

pewnym sensie niepodzielna, tzn. nie daje si podzieli bez reszty na rwne czci. Posiada pocztek, rodek i koniec. Liczba parzysta natomiast jest niedoskonaa, gdy podzielna; nie ma rodka, a jedynie i i Liczby 43 pocztek i koniec. Jedynka jest zatem zgodnie z natur symbolem niepodzielnej jednoci, rdem i korzeniem, matk" wszystkich pozostaych liczb. Dodana bowiem do liczb parzystych daje liczby nieparzyste, a dodana do liczb nieparzystych - parzyste. Kada inna liczba moe by powikszona albo zmniejszona, tylko jedynka pozostaje zawsze niezmieniona, oddzielona od pozostaych liczb, z niej zrodzonych. Rodzc wszystko, nie przyjmuje znikd zwielokrotnienia. Bez niej nie mona pomyle o adnej wieloci, lecz ona sama znajduje si poza wszelk wieloci. Tak wic susznie jest ona symbolem Najwyszej Istoty, ktrej potga ugruntowaa wszechwiat1. I Dwjka Dwjka, pierwsza liczba parzysta, oznacza oddzielenie od jednoci; nie jest caa, bo podzielona, i dlatego niedoskonaa. Kryje te w sobie jakie odniesienie do maestwa. Wszystkie zwierzta, ktre parami zostay wprowadzone do arki, s nieczyste, liczba nieparzysta jest natomiast czysta2. Zdaniem Hieronima Pan Bg w drugim dniu stworzenia nie powiedzia, e to, co uczyni jest dobre"3. Powodem negatywnej interpretacji liczby dwa jest szacunek, jakim cieszyy si liczby nieparzyste: ..Numero Deus impare gaudet"4. U Ojcw Kocioa pojawia si jednak :ake pozytywne wyjanianie liczby dwa; odnosz j do dwch Testamentw, dwch tablic Prawa, dwch gwnych przykaza, dwch natur v Chrystusie, dwch rodzajw ycia, kontemplacyjnego i czynnego, itd. Negatywna ich interpretacja nawizuje niejednokrotnie take do dwch przeciwstawnych sobie zasad, np. Koci - Synagoga. W sensie moral--.ym jedno wskazuje - zdaniem Ambroego - na sprawiedliwo, ktra .est

singulare bonum", dobrem samym w sobie. Niesprawiedliwo na-.: miast jest podzielona5. Trjka Jeeli jakakolwiek liczba moe roci prawo do witoci i znaczenia symbolicznego, to bez wtpienia jest ni trjka. Najwiksz z prawd objawionych jest przecie ta, ktra mwi, e Bg w swej istocie jest trjjednoci, a zatem liczba trzy naley z koniecznoci do absolutnego bytu. Trzeba wic te przyj, e znami troistoci zostao wycinite na bycie Uworzonym. Chocia dziaanie Boga na zewntrz jest wsplne trzem osobom, to jednak dokonuje si ono jako dziaanie waciwe kadej z nich. W spekulacji nad liczbami trjka uchodzia u wszystkich ludw za wit. Zdaniem Pitagorasa jest ona po prostu liczb nieparzyst, poniewa powstaje z niepodzielnej jedynki i dwjki, ktra oznacza podwojenie . podzia i prowadzi obydwie do wyszej jednoci. Pod wzgldem doskonaoci trjka przypomina jedynk, poniewa ma pocztek, rodek i ko-r.:ec. Jak mwi sami pitagorejczycy, cay wiat i wszystkie rzeczy w nim W Por. Euzebiusz z Cezarei, De laudibus Constantini 6. ; Por. Hieronim, Epistoa 49. - Epistoa 58. 4 Wergiliusz, Eclogae 8. 1 De Noe et arca 12, 40. 44 Liczby i figury geometryczne zawarte s okrelone liczb trzy; koniec, rodek i pocztek tworz liczb, ktra cechuje cao, a liczb t jest triada. Poniewa uzyskalimy t liczb od natury, jak gdyby stanowia ona jedno z jej praw, dlatego posugujemy si ni take w kulcie bogw."6 Jeeli zatem w wikszoci religii pojawia si trjka bogw czy zwyczajw kultowych, to mona fakt ten odnie do wewntrznej

prawidowoci natury, o ktrej ju Arystoteles powiedzia: Natura perficit omnia ternario numero"7. Triad bstw, wzgldnie imion bogw, znano w Chinach, Tybecie, Egipcie, Persji, Babilonii, w hinduizmie, w kulcie Mitry. Trzykrotne wzywanie bstwa ma w magii i aktach kultowych uczyni skuteczn modlitw wzgldnie czarodziejskie sowo. W judaizmie trjka oznaczaa po trzykro witego Boga (Iz 6,3). Trzech aniow w teofanii danej Abrahamowi wskazuje na jednego Boga (Rdz 18,2). Trzy razy musia Izraelita zjawia si przed obliczem Boga (Wj 23,17; 34,23 i in.). W Starym Testamencie w ogle czsto pojawia si liczba trzy, na przykad trzech modziecw w piecu ognistym, trzech synw Noego, trzy rodzaje zwierzt ofiarnych (Rdz 15,9). Jednak dopiero objawienie Boga w trzech osobach przypiecztowao wito liczby trzy. Ojcowie Kocioa cz tradycyjne, zarwno filozoficzne, jak i biblijne, interpretacje liczby trzy z tajemnic Trjcy Przenajwitszej. Tej za [dwjce] bliska jest trjka, ktrej nie mona podzieli i ktra jest pierwsza z liczb zoonych z liczby parzystej i nieparzystej (...) Ponadto trjka pierwsza symbolizuje ludziom sprawiedliwo, ukazuje rwno; ma bowiem rwny pocztek, rodek i koniec. Odnosi si to do obrazu mistycznej, witej i krlewskiej Trjcy. Ona to, poniewa ma natur nie stworzon i bez pocztku, zawiera w sobie nasiona, rdo i przyczyn wszystkiego, co jest stworzone."8 Trjka - powiada Grzegorz - od dawien dawna odgrywaa wan rol w misteriach. Gdy bowiem lud wyszed z Egiptu, wwczas trzeciego dnia zoy ofiar i trzeciego dnia zosta te oczyszczony, a Pan nasz zmartwychwsta rwnie trzeciego dnia. Czwrka Liczba cztery oznaczaa dla caej staroytnoci uniwersum, rozcigajce si w cztery strony wiata, ktrych pocztkowe litery greckich nazw: &vaxoXr\, Svmc, apKroc, jj,eor)nPpia tworz sowo Adam". Uniwersum tworz cztery elementy: woda, powietrze, ogie, ziemia. Cztery pory roku rzdz biegiem czasu, cztery wiatry wadaj powietrzem, cztery epoki wiata obejmuj cao ziemskich wydarze. Tak wic czwrka jest typow liczb dla wiata, w przeciwiestwie do trjki, symbolu Boga. Obie te liczby razem daj wit liczb siedem, ktra jednoczy Boga i wiat. Take dwunastka powstaje z wzajemnego przenikania si

trjki i czwrki i wskazuje na Boga i wiat. Bg chtnie objawia si wiatu w liczbie cztery. W Starym Testamencie znalazo to wyraz w imieniu Boga, Jahwe, 6 Arystoteles, O niebie. Przeoy, wstpem, komentarzem i skorowidzem opatrzy Pawe Siwek, PWN, Warszawa 1980, s. 3 (Biblioteka Klasykw Filozofii). 7 Tomasz z Akwinu, komentarz do Arystotelesa De coelo et muudo 1, 1, 2, lect. 2 i 5. 8 Euzebiusz z Cezarei, De laudibus Constantini 6; PG 20, 1348. Liczby 45 4 ktre skada si z czterech liter, tetragramu. Liczba cztery ma zastosowanie przy budowie Namiotu Spotkania (Holzammer). Na bliski zwizek raju z Bogiem wskazuj cztery rzeki, ktre z niego wypyway. W Nowym Testamencie objawia si Pan w czterech Ewangeliach, ktrych symbole ju Ireneusz utosamia z czterema tajemniczymi istotami Eze-chiela. Czwrka uchodzia u pitagorejczykw za wit, na ni skadali przysig. Nawizujc do pitagorejskiej spekulacji, w. Ambroy upatruje w liczbie cztery pewn doskonao, poniewa jest ona potrzebna do uzyskania liczby dziesi: suma pierwszych liczb (1 + 2 + 3 + 4) daje dziesi. Czwrka stanowi te rodek liczby siedem, wzgldnie rodek tygodnia. W mistycznym ujciu w. Ambroy wskazuje, e Koci Boy z czterech stron wiata dy do peni jednoci. Cztery ksigi tworz cao Ewangelii, w czterech okresach (dziecistwo, modo, wiek dojrzay, staro) dopenia si ludzkie ycie. Ju filozofia grecka znaa cztery cnoty kardynalne. Poczone z trzema cnotami Boskimi, daj one liczb siedem: dom mdroci Boej, ktry spoczywa na siedmiu kolumnach. W staroytnoci uwaano czwrk czsto za liczb przynoszc nieszczcie, poniewa podwaja ona niefortunn dwjk. Przeciw temu zabobonowi w. Ambroy wysuwa argument bogosawiestwa czwartego dnia stworzenia, w ktrym ukazay si soce

1 ksiyc, nastpnie tajemnic czternastego dnia, w ktrym wicona bya Pascha i zostaa przezwyciona moc demonw9. Pitka Wedug liczbowych spekulacji pitagorejczykw liczba pi oznacza wesele, zalubiny. Liczba ta skada si mianowicie z pierwszej liczby parzystej i nieparzystej: 2 + 3 i w ten sposb jest obrazem poczenia dwch rnych elementw, mskiego i eskiego. Nowoecom potrzeba piciu bstw, a zdaniem Platona10 na wesele trzeba zaprosi piciu przyjaci oblubieca i pi przyjaciek oblubienicy, i tylu krewnych obojga zar-rzonych11. Do tej prastarej liczby goci weselnych, o ktrej mwio si a- staroytnoci, nawizuje przypowie o piciu pannach (Mt 25,1-13). Zdaniem innych symbolika weselna liczby pi pochodzi od siedmiu planet, z ktrych pi tworzy chr weselny przy zalubinach Soca . Ksiyca. Nadanie Prawa na grze Synaj byo niejako zalubinami Boga 2 ludem i zostao poprzedzone picioma poleceniami Boga (Wj 19,3-25). 'V Synagodze lektora nazywa si jeszcze dzisiaj oblubiecem Tory. Psalm 19 w piciozgoskowych wersach wychwala Prawo jako weselny podarunek Boga. Dlatego te, gdy Jezus przychodzi na wesele w Kanie Galilejskiej z picioma uczniami, daje do zrozumienia, i On sam jest prawdziwym niebiaskim Oblubiecem12. W zwyczajach weselnych odgrywaj wan rol ra, winna latorol, jabko i pigwa z powodu swoich kwiatw albo lici skadajcych si z piciu elementw. Ojcowie Kocioa mwi o liczbie pi najczciej w kontekcie wyda' Por. Hexaemeron TV, 9. :: Por, Pastwo VI. :: Por. Bachofen, Versuch uber die Grabersymblik der Alten, Basel 1825, s. 29. - Por. Jahrbuch fur Liturgiewissenschaft" 1925, nr 250. 46 Liczby i figury geometryczne rze biblijnych. w. Augustyn odnosi liczb pi do zmysw czowieka; pi panien mdrych to te, ktre powstrzymuj si od uciech zmysowych 13.

Szstka Pitagorejczycy uwaali take liczb sze za doskona, gdy znajduje si w rodku liczb parzystych, midzy dwjk i dziesitk. Bdc zdolna do rodzenia nowych liczb, symbolizuje, podobnie jak pitka, maestwo: tam 2 + 3, tu dwa razy trzy, a wic zawsze poczenie si pierwszej liczby parzystej i nieparzystej14. Ponadto czci szstki, ktre dodawane i mnoone zawsze daj liczb ca, suyy za materia do najprzerniejszych fantastycznych spekulacji15. W Pimie witym szstka ma znaczenie jako liczba dni stworzenia, zwaszcza szsty dzie jako dzie stworzenia czowieka. Wyrnia si te sze wiekw wiata, ktre miay odpowiada szeciu dniom stworzenia. W szstym wieku wiata zosta stworzony czowiek. Take my bdziemy w nim na nowo przez chrzest wity stworzeni na podobiestwo naszego Stwrcy16. Sidemka Podstawa dominujcej pozycji liczby siedem w semickim krgu kulturowym zapewne siga obserwacji faz ksiyca znanych wszystkim ludom pierwotnym. Przemawia za tym powszechne traktowanie liczby siedem jako witej, i to jeszcze przed odkryciem siedmiu planet, np. u Grekw przed Pitagorasem, u Babiloczykw, Egipcjan, Persw, Chiczykw, Hindusw i Germanw. Babiloczycy przejli wit liczb siedem prawdopodobnie ju od Sumerw. Zarwno babiloski epos o stworzeniu, jak i Biblia dowodz, e ksiyc suy staroytnym za miar czasu. Odkrycie planet, obserwowanie liczby siedem w rnych zjawiskach natury, jak siedem barw tczy, siedem tonw w gamie itp., przyczyniao si zarwno do jej powaania, jak i do spekulatywnego uzasadnienia, pogbienia i ustawicznej rozbudowy jej mistyki. Z dawien dawna z liczb siedem czyo si pojcie peni. W Starym Testamencie jedn i drug okrela si tym samym wyrazem. Rzeczywist podstaw stanowi podzia biegncego czasu na okresy: siedem dni daje jaki peny okres, a cay czas moe by podzielony na siedmiodniowe okresy. Tak wic sidemka oznacza chcian przez Boga i przez Niego uporzdkowan cao. Babiloczycy, znajc ju liczb planet, wytworzyli sobie wyobraenie o siedmiu niebach, ktre przedstawiali za pomoc siedmiostopniowych wie

(zikkuraty). Bieg soca by przedstawiany za pomoc zbiegajcych si i rozchodzcych linii spiralnych. Nad siedmioma sferami planet wyobraano sobie jeszcze sm: niebo gwiazd staych. Ponadto siedem planet miao znaczenie w kulcie Mitry: przez siedem sfer wdrowaa dusza wtajemniczonego do nieba, zanim dotara do sfery 13 Por. Sermo 13. 14 Por. Klemens Aleksandryjski, Kobierce V, 93 i VI 139, 2 n. Przeoya Janina Niemirska-Pliszczyska, IW Pax, Warszawa 1994. 15 Por. Metody z Olimpu, Symposion VIII 11; Augustyn, De civitate Dei XI 30. 16 Por. Augustyn, Sermo 159, 2. 4 Liczby 47 smej, nieba gwiazd staych. Kandydaci kultu Mitry musieli przej siedem stopni wtajemniczenia, aby osign jego peni. Liczba siedem odgrywaa te wielk rol u Egipcjan. Gwnych bogw, Ra i Ozyrysa, otaczao siedem bstw. Kierujc si prawem, e liczby s podstawow zasad caego bytu, narzucao si samo przez si, aby poczy rne zjawiska natury z liczbami i wzajemnie zharmonizowa. Siedem tonw gamy odpowiadao siedmiu sferom niebieskim, ycie ludzkie dzielone na siedem okresw pozostawao pod wpywem gwiazd itd. Niezalenie od tej oglnie dostpnej i wyprowadzonej z astronomii symboliki liczby siedem ju wczenie rozwina si abstrakcyjna spekulacja, ktra rwnie zrodzia si na Wschodzie, a zostaa rozpowszechniona przez filozofi pitagorejsk. Sidemka jest liczb dziewicz", gdy nie powstaje z uwielokrotnienia jednej liczby przez drug, ani te bdc ju zwielokrotniona przez inn liczb nie tworzy nowej liczby wrd dziesiciu"17. Z racji swojej niepodzielnoci jest rwnie pena. Skada si z liczby parzystej (4) i nieparzystej (3), dlatego susznie uchodzi za symbol uniwersalnoci. Nazwano j take liczb piramid, poniewa piramid tworz cztery trjkty.

W Starym Testamencie sidemka zajmuje pozycj dominujc, jest po prostu liczb wit. Biblijne opowiadanie o stworzeniu (Rdz 1, 3-31) z jednej strony nawizuje do znanego siedmiodniowego tygodnia, z drugiej jednak strony przypiecztowuje ten wymiar czasu take autorytetem Boga i sankcjonuje wito liczby siedem. Nie tylko sidmy dzie (szabat) jest przeznaczony na wypoczynek i okazanie czci Bogu (Wj 20,8-10), ale take sidmy rok jest wity (Wj 23,10 nn.; Kp 35,3 nn.). Z liczb siedem spotykamy si stale zarwno w przekazach historycznych, jak i przepisach prawnych Starego Testamentu, niezalenie, czy dotycz one kultu, czy ycia prywatnego. Pojawia si te czsto u prorokw. W Nowym Testamencie take zaznacza si tradycja o witoci liczby siedem. Siedemdziesit siedem razy trzeba przebaczy (Mt 18,22; k 17,4), siedem jeszcze gorszych duchw wprowadza powracajcy diabe do upadej duszy, a one zamieszkuj w niej (Mt 12,45), siedem demonw wypdzi Jezus z Magdaleny (Mk 16,9). Liczba siedmiu diakonw, o ktrych wspomina si w Dziejach Apostolskich (6,3), na pewno nawizuje take do tej starej tradycji. Apokalipsa cakowicie przeniknita jest symbolik liczby siedem; take tu oznacza ona cao, doskonao. Siedem listw zostaje wysanych do siedmiu Kociow, ktrymi kieruje siedmiu aniow. Tajemnicze wizje mwi o siedmiu pieczciach, siedmiu grzmotach, siedmiu trbach, siedmiu czasach gniewu i anioach, siedmiu rogach smoka, siedmiu wzgrzach, siedmiu krlach, siedmiu plagach itd. Wedug nauki Ojcw Kocioa liczba siedem jest wita, poniewa Bg po stworzeniu wiata odpocz wanie dnia sidmego. Chcia ten dzie uwici spoczynkiem i da przykad wiecznego odpoczynku w szabat, w ktrym wiat osiga swoj doskonao18. Dlatego dzie ten jest o-zdob" pozostaych dni, podobnie jak sidmy rok ozdob lat. Liczba siedem oznacza ziemskie ycie czowieka, ktry skada si z ciaa i duszy. Symbolem ciaa jest liczba cztery, poniewa tworz je cztery elementy Klemens Aleksandryjski, Kobierce VI 140,1. Por. Augustyn, De civitate Dei XI 31. 48 Liczby i figury geometryczne

i w swoim rozwoju jest uzalenione od czterech pr roku. Duszy za odpowiada liczba trzy, gdy jest czym Boskim i poniewa nakazano jej miowa Boga z caego serca, z caej duszy i z caego umysu. Przykazania Starego Testamentu przede wszystkim odnosiy si do ciaa, tzn. do bardziej zewntrznej suby Bogu; Nowy Testament natomiast zwraca wiksz uwag na ducha. Gdy kiedy przeminie cay czas wiata, ktry obejmuje Stary i Nowy Testament, i wypeni si liczba siedem, wtedy nastanie dzie smy, dzie sdu, ktry naleyt zapat przyniesie zarwno sprawiedliwemu, jak i zemu19. Symbolika liczby siedem u Ojcw Kocioa zawsze wskazuje na liczb osiem jako ostateczne wypenienie. Sidemka jest niewtpliwie wita, ale naley jeszcze do Starego Przymierza. Liczb doskonaoci i zmartwychwstania jest za semka. Dzie sidmy ogoszony zosta jako dzie odpoczynku oraz przez powstrzymanie si od za sta si czasem przygotowania do dnia stanowicego prapocztek stworzenia wiata, dla nas dniem odpoczynku, za istotowo to dzie samego pocztku wiata, przez ktry wszystko jest widzialne i wszystko objte w posiadanie."20 semka Ju w czasach staroytnych semka uchodzia za symbol tego, co doskonae. W rozpowszechnionym wwczas obrazie wiata siedmiu sfer planetarnych, tworzcych siedem nieb, sma sfera, niebo gwiazd staych, bdca siedzib bstwa, stanowi zawsze jego zwieczenie. Ta sama idea, tylko inaczej przedstawiona, pojawia si w Pastwie Platona, z ktrego Klemens Aleksandryjski przytacza w swoich Kobiercach nastpujcy fragment: Kiedy kady z tych, co byli na ce, dokoczy swj sidmy dzie, musia wstawa i smego dnia rusza w drog, aby po czterech dniach przyj21. Przez k naley rozumie stref nieruchom, jako swojsk i pogodn krain, miejsce pobytu ludzi pobonych, a przez siedem dni - pojedynczy ruch siedmiu planet i wszelk pracowit dziaalno, zmierzajc do mety odpoczynku. Wdrwka za poza gwiazdy krce prowadzi do nieba, to znaczy do smego ruchu i do smego dnia"22. Dusza zostaa oderwana od Boga i strcona w d poprzez siedem sfer planet, teraz musi t sam drog znowu wznie si, aby ponad wszystkim, co ziemskie (symbolizowane w tej wdrwce przez siedem dni), dotrze do wiecznego bytu z Bogiem, czego symbolem jest liczba osiem. Zdaniem Klemensa dzie Paski (...) zapowiada Platon".

Faktycznie cay staroytny Koci jest zgodny w interpretacji liczby osiem, widzc w niej pierwszy dzie tygodnia" nastpujcy po siedmiu - dzie, w ktrym Chrystus zmartwychwsta. Wielka jest tajemnica tego smego dnia, ktry nie przestaje by rwnoczenie pierwszym"23. Stanowi on tajemnic przyszego wieku"24 i typ nowego wie19 Por. Enarrationes in Psalmos 6. 20 Klemens Aleksandryjski, Kobierce VI 138, 1. 21 Platon, Pastwo X, 616 B. 22 Kobierce V 106, 2.-4. 23 Justyn, Dialog.z ydem Ti^jfonem 41, 4, w: wity Justyn, filozof i mczennik, Apologia. Dialog z ydem Tryfonem. Wstp, tumaczenie z greckiego, objanienia, skorowidz napisa ks. Arkadiusz Lisiecki, Ksigarnia w. Wojciecha, Pozna 1926, s. 167 (Pisma Ojcw Kocioa [POK] t. 4). 24 Orygenes, Commentaria in Epistulam b. Pauli ad Romanos lib. II, cap. 12; PG 14, 907. i Liczby 49 ku"25. Wprawdzie jest on pierwszym dniem tygodnia i przypomina o pierwszym dniu stworzenia, w ktrym zostao stworzone wiato, ale jest on przecie te nowym, pierwszym dniem po upywie siedmiu dni, symbolem nowego stworzenia, wiecznego wieku, istniejcego poza wiatem ziemskim podlegajcym mierci i przemijalnoci. smy dzie jest pocztkiem nowego eonu, w nim zajaniao z grobu nowe wiato, Chrystus, i porwao wszystko ze sob w gr do nowego bytu poza sfer tego wszystkiego, co ziemskie. W pierwszym dniu tygodnia, gdy Chrystus zmartwychwsta, zabyso z grobu nowe, prawdziwe wiato, zaczo si nowe dzieo stworzenia, dokonujce si poza wszystkim tym, co ziemskie. Ju Solon, wyliczajc siedem okresw ludzkiego ycia, wskazuje na smy jako doskonay i wieczny, poniewa w nim dochodzimy do doskonaego czowieka i do poznania Boga. W rzeczywistoci

aska smego dnia wyniosa czowieka poza ten wiat, aby nie y wicej wasnym yciem, ale y w Chrystusie. Mina Hebdomada, nadesza OgdoadaOktawa", mino Wczoraj, nastao wielkie Dzi26. W tym dniu stalimy si wspuczestnikami zmartwychwstania27. W ten sposb liczba osiem staa si symbolem zmartwychwstania i nowego stworzenia w chrzcie. Tajemnica zmartwychwstania Pana w (pierwszym) smym dniu tygodnia przenika wszystkie wydarzenia biblijne, ktre maj jaki zwizek z liczb osiem. Ju w Pierwszym Licie w. Piotra wskazuje si na osiem dusz, ktre znalazy si w arce i ocalay z potopu (1 P 3,20). Sprawiedliwy bowiem Noe (...) razem z innymi ludmi, to znaczy z sw on, trojgiem swych dzieci i onami swych synw w liczbie omiu, przedstawiali symbol dnia smego, w ktrym nasz Chrystus objawi si po swym zmartwychwstaniu."28 Susznie te obrzezano nowo narodzonych Izraelitw w smym dniu po urodzeniu, poniewa cay wiat zosta naszymi grzechami zbrukany i splamiony w owych siedmiu dniach"29, obrzezanie za wskazuje na prawdziwe obrzezanie w chrzcie. Zamiast obrzezania ciaa, stosowanego przez ydw, chrzest jest obrzezaniem serca i czyni nas nowymi stworzeniami na obraz Boga30. Celowo starochrzecijaskim baptysteriom nadawano form omioboczn. Chocia mogy zaznaczy si tu take wpywy staro-pogaskie, mianowicie pitagorejskie, to jednak interpretacja sensu tej formy jest chrzecijaska. Tajemnica liczby osiem wypeni si jednak dopiero w dniu sdu ostatecznego. Na niego wskazuje nagwek niektrych psalmw piewanych w oktaw". Po upywie tego zmiennego biegu doczesnoci nastanie prawdziwy dzie, w ktrym na nowo zostanie utworzona nasza natura i zniknie wszystko, co przemijajce, i wszelki moz. W wielkim dniu Paskim" (Jl 2,11) zabynie nie soce widzialne, lecz soce sprawiedliwoci31. Dzie szabatu wskazywa na tymczasowy tylko odpoczynek, w smym za dniu szabatu Bg doprowadzi cay wszechwiat do spoczynku, a wraz z nim rozpocznie si nowy czas wiata32. W smym dniu dokona 25 Tene, Tractatus in Psalmos. 26 Por. Ambroy, Epistoa 44. 27 Por. Cyryl Aleksandryjski, Glaphyra in Exodum II 2. 28 Justyn, Dialog z ydem Tryfonem 138, 1.

^ Ambroy, Expositio in psalmum 118, 2. Prol. 2; PL 15, 1261. * Por. Augustyn, Sermo 260. 11 Por. Grzegorz z Nyssy, In Psalmorum inscriptiones II 5. :2 Por. List Barnaby 15, 5. 50 Liczby i figury geometryczne si sd, na ktrym kademu zostanie zapacone wedug jego uczynkw33, sprawiedliwi bd odpoczywa na witej Grze Boga, a ci, ktrzy trudzili si o dobre dzieo przez siedem dni wiata, teraz ciesz si niczym nie zmconym ogldaniem Boga34. Na szczliwo doskonaej cnoty sprawiedliwych wskazuje liczba bogosawiestw35. Dziewitka Liczba dziewi ju w staroytnoci uchodzia za liczb szczeglnie uwicon i doskona. Znaczcy pod tym wzgldem jest przekaz Seneki 0 mierci filozofa Platona. Wedug niego Platon mia umrze w penym wieku 81 lat, w dzie swych urodzin. Dlatego - powiada Seneka - te magowie perscy, ktrzy przypadkowo znajdowali si w Atenach, zoyli zmaremu ofiar - w przekonaniu, e poniewa doszed do najdoskonalszej liczby lat, ktr tworzy dziewitka, pomnoona przez dziewitk, nalea do wyszego ni ludzki stan."36 Ta interpretacja liczby dziewi jeszcze dugo wywiera wpyw, i to ju w czasach chrzecijaskich; do niej nawizuje podzia chrw anielskich, trzy razy trzy, Pseudo-Dionizego Areopagity. Z uprzywilejowania liczby dziewi w kulcie wynikao samo przez si, e take w czarach si ni posugiwano; to, co byo zwizane bowiem z rytuaem nalecym do suby Boej, uchodzio za szczeglnie skuteczne i tajemnicze. W czarach uywano dziewitki do wyboru dni (naladujc w tym czasami kult zmarych) i do okrelenia liczby formu zakl (...) Std mona te zrozumie wyjtkowe znaczenie przypisywane sowu Amen, poniewa zawierao ono liczb 99 (1 + 40 + o + 50 ' " ji 1 v } .= 99);

umylnie zapisano je te w izopsefii = CO. Zarwno liczba Amen, 99, jak 1 liczba 99 imion Boga, przyjmowanych przez muzumanw, i odpowiadajca temu liczba 99 pere na racu muzumanw maj zwizek ze starodawnym szacowaniem liczby dziewi."37 Dziesitka Liczba dziesi, jako podstawa systemu dziesitnego, z dawien dawna miaa szczeglne znaczenie praktyczne. Jako suma pierwszych czterech liczb, witej czwrki (1 + 2 + 3 + 4 = 10), jest symbolem doskonaoci - z niej bowiem czerpie sw zasad i z niej wywodzi si kada liczba"38. Dziesitka za, bdc celem wszystkich liczb, jest granic dla wszystkich liczb, ktre do niej d. Susznie nazywa si liczb pen i doskona, poniewa zawiera w sobie wszystkie idee oraz wszystkie reguy i miary 33 Por. Augustyn, Enarrationes in Psalmos 6. 34 Por. Klemens Aleksandryjski, Kobierce TV 108, 1. 35 Por. Ambroy, Expositio Evangelii secundum Lucam V, 50. 36 Listy VI 158, w: Lucius Annaeus Seneca, Listy moralne do Lucyliusza. Przeoy! Wiktor Kornatowski, wstpem i komentarzem opatrzy Kazimierz Leniak, PWN, Warszawa 1961, s. 204 (Biblioteka Klasykw Filozofii). 37 F. J. Dlger, Soi Salutis. Gebet und Gesang im christlichen Altertum, Munster 1925, s. 95 nn. (Liturgiegeschichtliche Forschungen 4/5). 38 Orygenes, Homilie o Ksidze Kapaskiej XIII, 4, w: Tene, Homilie o ksigach Rodzaju, Wyjcia i Kapaskiej. Przekad i opracowanie Stanisaw Kalinkowski, ATK, Warszawa 1984, s. 173 (PSP t. 31, z. 2). Liczby 51 I liczb, rachunkw, wspbrzmie i harmonii. Dziesitka jest granic jednoci powikszanych przez dodawanie; kiedy osign one dziesitk, swoj matk i granic, kr - tak jak na bieni cyrkowej - wok tej mety dotd, a po drugim,

trzecim, czwartym okreniu - do ukoczenia dziesitego, uzyskaj liczb sto z dziesiciu dziesitek."39 W Starym Testamencie dziesitka jest liczb czsto uywan dla okrelenia zaokrglonej wielkoci. Dziesi przykaza obejmowao wszystkie przykazania Boe. Dziesi plag spuci Bg na Egipcjan (Wj 7,14-12,29). Izraelici byli zobowizani do oddawania dziesiciny (Wj 22,29). Take Ewangelia posuguje si czsto sum dziesi: dziesi min albo talentw, dziesi dziewic, dziesiciu trdowatych. W Apokalipsie dziesi oznacza cakowit liczb spraw ziemskich, ale niepomylnych: dziesi dni" musi znosi ucisk wsplnota w Smyrnie (2,10), dziesi rogw" nosi Smok-Szatan (12,3), a take Bestia wychodzca z morza (13,1) i ta, ktrej dosiada Nierzdnica-Babylon ! 17,3.7.12.16). O tej Bestii mwi si: A dziesi rogw, ktre widziae, to dziesiciu jest krlw, ktrzy wadzy krlewskiej jeszcze nie objli, lecz wezm wadz jakby krlowie na jedn godzin wraz z Besti" 17,12). U Ojcw Kocioa liczba dziesi cieszy si duym powaaniem. O-znacza bowiem Prawo, ktre skada si z dziesiciu zda."40 Tertulian mwic o narodzinach czowieka, powiada: Ja odwoam si raczej do Boga uzasadniajc ten okres tak, e dziesi miesicy bardziej zblia czowieka do Dekalogu, ta sama bowiem liczba okrela czas, w ktrym rodzimy si, co i Prawo, przez ktre si odradzamy"41. Dwunastka Z dawien dawna poganie, ydzi i chrzecijanie uwaali dwunastk za liczb szczeglnie cenion, za typow liczb zupen i ca. Z podziaem roku na dwanacie miesicy spotykamy si najpierw w Babilonie, potem w Egipcie, pniej take u Rzymian. Dwanacie znakw zodiaku dzieli niebo usiane gwiazdami na dwanacie regionw, dzie skada si z dwunastu godzin, tak samo noc. Dwunastka moe posuy za wielorak miar, poniewa stanowi pewien rodek pomidzy wiele a mao, a przede wszystkim dlatego, e jest podzielna przez dwie gwne liczby: trzy i cztery. Trzy - liczba Bstwa i cztery liczba wiata przenikaj si wzajemnie w dwunastce. Widoczne jest to rwnie w apokaliptycznym przedstawieniu niebieskiego miasta z jego liczb bram 3x4 i liczb warstw fundamentu 4x3 (por. Ap 21,12-14). Metody z Olimpu nazywa

dwunastk liczb arcydoskona"42. Jeli bowiem doda si wszystkie Bczby, na ktre daje si ona podzieli na rwne czci, to suma ich przekracza dwanacie (1 + 2 + 3 + 4 + 6 = 16). Stare Przymierze byo zbudowane na dwunastu synach Jakuba, ojcach dwunastu pokole. Liczba dwanacie czsto jest wymieniana w Pimie Spitym, najczciej w zwizku z dwunastoma pokoleniami; mwi si ' Euzebiusz z Cezarei, De laudibus Constantini 6; PG 20, 1348. ^ Ambroy, De XLII mansionibus filiorum Israel X; PL 17, 21. *: De anima 37; PL 2, 758. c Por. Symposion XIII 11. 52 Liczby i figury geometryczne o dwunastu chlebach (Kpi 24,5), dwunastu wywiadowcach (Pwt 1 23) itd Dwunastu byo prorokw mniejszych. Koci Nowego Przymierza zosta zbudowany na dwunastu apostoach. Podobnie jak arcykapan Starego Przymierza na pektorale swojej szaty nosi wypisane imiona dwunastu pokole, tak Chrystus, jako nowy arcykapan wiata, nosi imiona Dwunastu w swoim sercu43. Ojcowie Kocioa starali si wykaza, dlaczego Pan wybra wanie dwunastu apostow. Ju Tertulian pisze (ok. 208 r.): Dlaczego za wybra dwunastu apostow, a nie jak inn liczb? (...) Symbole bowiem tej liczby znajduj si u Stwrcy: dwanacie rde w Elim (Lb 33,9); dwanacie szlachetnych kamieni na szacie arcykapaskiej Aarona (Wj 28,9-12) i dwanacie kamieni wydobytych przez Jozuego z Jordanu (Joz 4) i zoonych w Arce Przymierza. Tylu wanie miao by apostow; tak jak rda i rzeki maj oni znowu nawodni such, pozbawion znajomoci Boga ziemi ludw - jak to powiada Izajasz: Dostarcz rzek na pustkowiu* (Iz 43,20); tak jak szlachetne kamienie maj oni ozdobi wit szat Kocioa, ktr przywdziewa Chrystus, Najwyszy Kapan Ojca; i jak kamienie, niewzruszone dziki wierze, ktre z wd Jordanu wydoby prawdziwy Jezus i przyj do witego skarbca swojego przymierz" 44. w. Augustyn rwnie stawia sobie to samo pytanie odnonie do liczby apostow, odpowiada jednak na nie inaczej: Dlaczego dwunastu apostow? Poniewa s cztery strony wiata i cay wiat wezwany zosta przez Ewangeli,

dlatego cztery ewangelie zostay napisane, a cay wiat jest wezwany w imi Trjcy, eby zgromadzony zosta Koci: cztery przez trzy daje dwanacie"45. Zupenie szczeglne miejsce zajmuje liczba dwanacie w Apokalipsie. Wystpuje w niej 22 razy. Ogldem doskonaoci, niebieskiego Jeruzalem cakowicie zawadna liczba dwanacie: mur witego miasta ma dwanacie bram; na bramach stoi dwunastu aniow; mur spoczywa na dwunastu kamieniach wgielnych, warstwach fundamentu. Owe kamienie wgielne czy warstwy fundamentu ozdobione s dwunastoma szlachetnymi kamieniami, bramy za to dwanacie pere. Bramy nosz imiona 12 pokole synw Izraela, a fundamenty imiona 12 apostow Baranka. Boki miasta, ktre ma ksztat czworoboku, mierz 12 tysicy, a mur 144 (12x12) okci. Drzewo ycia, ktre stoi w tym miecie, rodzi dwanacie owocw" i wydaje swj owoc kadego miesica" (Ap 22,2). Ju samo podanie liczb i miar, a nadto cige powtarzanie tych samych miar, ma na celu ukaza cudownie przejrzysty porzdek i wspaniale wywaon pikno witego Miasta. Poniewa jednak wielokro przytaczan miar jest zawsze liczba dwanacie, miasto to ma oznacza Koci doskonaoci46. Tysic pomnoone przez dwanacie daje liczb wybranych z kadego poklenia, co po dodaniu wybranych z wszystkich pokole (12x12000) dawao liczb 144 000. Tak oto wiara dwunastu patriarchw urzeczywistniaa si w ich potomstwie. Stabilno tej podniesionej do drugiej potgi liczby oznacza wieczn niezmienno wiary i obietnic Boga. Dlatego te 43 Por. R. Gutzwiller, Jesus der Messias. 44 Adversus Marcionem IV 13; PL 2, 416 n. 45 Objanienia Psalmw 103/3/2. Tumaczenie i wstp: Jan Sulowski, opracowanie: Emil Stanula CSSR, ATK, Warszawa 1986, s. 33 (PSP t. 41). 46 Por. Kuhaupt, Der neue Himmel und die neue Erde, s. 176. I I Liczby 53

w tym kontekcie rwnie liczba 144000 jest cile liczb wit. Wyobraa ona wsplnot witych47. Czterdziestka Liczba czterdzieci bardzo czsto wymieniana jest w Pimie witym, a oznacza nieomal zawsze czas pokuty, postu i modlitwy albo kary. Wody potopu spaday na ziemi przez czterdzieci dni i czterdzieci nocy (Rdz 7,12). Mojesz wstpi na gr Synaj, aby otrzyma tablic przykaza, i pozostawa tam przez czterdzieci dni i przez czterdzieci nocy", bez jedzenia i picia (Wj 24,18). Prorokowi Eliaszowi, kiedy osab podczas dugiej drogi, anio przynis chleb i wod; Eliasz zjad i wypi. Nastpnie moc tego poywienia szed czterdzieci dni i czterdzieci nocy a do Boej gry Horeb" (1 Krl 19,8). Niniwa, wstrznita kazaniem proroka Jonasza, pokutowaa przez czterdzieci dni i dziki temu unikna kary Boej (Jon 3). Pan poci na pustyni przez dni czterdzieci, a po swoim zmartwychwstaniu ukazywa si uczniom take przez dni czterdzieci. Nawizujc do tych przykadw biblijnych Koci przygotowuje si do wit Wielkanocy rwnie przez czterdziestodniowy czas pokuty. Jest zrozumiae, e i Ojcowie Kocioa czsto interesuj si t liczb. Usiuj wyjani, dlaczego czas potopu albo czas postu trwa akurat czterdzieci dni. Na pierwsze pytanie odpowiada w. Ambroy: Czsto te wielu usiuje si dowiedzie, dlaczego potop trwa czterdzieci dni. Moemy odpowiedzie, e liczba podzielna odnosi si do wydarze smutnych, to znaczy zagady stworzenia, sidemka za do utworzenia caego wiata, czyli do wydarze radosnych. Kto jednak mgby powiedzie, dlaczego take w cigu czterdziestu dni ustanowione zostao Prawo i tyle dni przebywa Mojesz na grze Synaj, gdy otrzymywa przepisy Prawa. Susznie wic ta sama liczba odnosi si tak do przepisw unikania grzechw, jak i do kary za przewin, abymy poznali, e w tym samym czasie ycia przez popraw naley zdoby zasug, w jakim mona cierpie kar za popeniony wystpek. Std teraz czterdzieci dni nie oznacza ju kary, lecz ycie (...) Tote przez zmartwychwstanie Pana dzie czterdziesty ju nie jest uwaany za ostatni, lecz za pierwszy. Dlatego te liczba, ktra przedtem jako liczba mierci okrelaa zniszczenie wiata i zagad rodzaju ludzkiego, oznacza ycie."48

Zdaniem w. Augustyna liczba czterdzieci oznacza ycie ziemskie, w czasie ktrego musimy jeszcze znosi udrk na tym wiecie dopty, dopki wdrujemy jako pielgrzymi z dala od Pana i potrzebujemy jeszcze pouczenia o prawdzie udzielanego nam w kazaniach. Liczba dziesi .ednak jest liczb doskonaej szczliwoci. Pomnoona przez cztery, liczb ziemi (cztery pory roku, cztery strony wiata), daje liczb czterdzieci. Ten sam Ojciec Kocioa w objanieniu Psalmu 94,10 zauwaa, e liczba ta ma takie samo znaczenie jak zawsze - semper": Czterdzieci lat byem najbliej tego pokolenia, i powiedziaem: Ci zawsze sercem bdz"49. Liczba czterdzieci wskazuje mianowicie na wypenienie czasw, tak e moc tej liczby ich bieg osiga kres. Zanim to jednak nastpi, tj. jak dugo 17 Por.C. Fouard, Les origenes de l'Eglise. 48 De Noe et Arca 13, 44; PL 14, 400. 49 Objanienia Psalmw 94, 14. 54 Liczby i figury geometryczne jeszcze ludzie yj na ziemi, arka Kocioa pynie na wzburzonych falach, pdzona wichur i burz, dowiadczana znojem i utrapieniem. Jednak podobnie jak po zmartwychwstaniu Pana czterdzieci dni Jego penego otuchy pobytu na ziemi odpowiadao dawnym czterdziestu dniom postu i kuszenia na pustyni, tak i nas oczekuje pociecha po okresie prby. Pidziesitka Liczba pidziesit ma w Pimie witym szczeglnie radosny, pogodny charakter. Wszdzie oznacza ona czas radoci. W Starym Przymierzu pidziesity dzie po wicie Paschy jest radosnym witem zbiorw (pierwotnie wito to obchodzono niezalenie od wita Paschy w pidziesity dzie od zaczcia niw). Wszyscy mczyni i chopcy musieli pielgrzymowa do Jerozolimy, aby Panu ofiarowa pierwociny plonw i cieszy si w obliczu Pana, Boga" (por. Pwt 16,11). Dopiero po zburzeniu Jerozolimy, kiedy skadanie pierwocin w Jerozolimie stao si niemoliwe, wysuna si na plan pierwszy

jdea nadania Prawa na grze Synaj w pidziesity dzie po pierwszym wicie Paschy obchodzonej w Egipcie. Kady pidziesity rok za by dla Hebrajczykw rokiem jubileuszowym". Zdaniem Hipolita pidziesity" oznacza bowiem wybawienie z trudu, rado i dlatego te rok pidziesity by w Izraelu rokiem wyzwolenia niewolnikw, rokiem darowania dugw, odpoczynku dla ziemi i od wszelkiej pracy na roli, rokiem odzyskania odziedziczonych po ojcach pl i domw, ktre z powodu cikiego pooenia waciciela przeszy w obce rce. Pidziesit wszak - jak zaznacza dalej - wynosi siedem razy siedem, tj. lat szabatowych, i poza ow sum lat szabatowych take pocztek liczby osiem - prawdziwy nowy odpoczynek50. Pierwszy dzie Zielonych wit Nowego Przymierza by pidziesitym dniem po zmartwychwstaniu Pana, dziesitym po Jego wniebowstpieniu. W dniu tym obiecany Duch Boy zstpi na pierwsz ma wsplnot chrzecijask (por. Dz 2). Dzie ten jest waciwie dniem narodzin Kocioa powszechnego. W pierwszych wiekach chrzecijastwa cae pidziesit dni czasu wielkanocnego byy nieprzerwanym witem radoci i dlatego odpowiednim symbolem wiecznego ycia w wiecznej radoci i wiecznym weselu. Lecz jeli dobrze przepdzimy t czterdziestk, to jest, jeli dobrze przeyjemy ten okres czterdziestu dni, postpujc podug przykaza Boga, otrzymamy ow dziesitk, zapat dla wiernych (...) Dodaj wic do dobrze spdzonych czterdziestu dni dziesi jako zapat i otrzymasz liczb pidziesit. Oznacza ona przyszy Koci, w ktrym Bg bdzie zawsze wielbiony (...) Natomiast Pidziesitnica po Zmartwychwstaniu Paskim, kiedy to piewamy Alleluja, ju nie oznacza koca i przemijania jakiego czasu, ale ow bogosawion wieczno. Albowiem dziesi dodane do czterdziestu to owa zapata dana trudzcym si w tym yciu wiernym, jak ojciec rodziny przygotowa na rwni pierwszym, jak i ostatnim. "51 50 Por. Hipolit, Homilie do Psalmw 9 (wprowadzenie greckie). 51 Augustyn, Sermo 252, 10; PL 38, 1178; Objanienia Psalmw 110.

Figury geometryczne 55 Sto i tysic Liczba sto uchodzia w krgach hellenistycznych, do ktrych nalea Filon z Aleksandrii, za liczb doskona, oznaczajc doskonae dobro. Z tej samej symboliki liczb czerpie Orygenes, kiedy przez liczb sto rozumie liczb pen i doskona, ktra obejmuje tajemnic caego rozumnego stworzenia (aniow i ludzi), i kiedy okrela j jako liczb wit, Bogu przynalen. Uzasadnia t myl za przypowieci ewangeliczn o Dobrym Pasterzu, ktry pozostawia 99 owiec, aby szuka jednej zagubionej. Oglna liczba owiec wynosia wic sto i jest totius creaturae rationabilis numerus. Liczba sto, jako liczba witych, pojawia si rwnie w aktach mczeskich w. Maksymiliana, a jako symbol nieba i zbawienia w pismach Ambroego pozostajcego pod wpywem Orygenesa."52 ..Tysic bowiem obejmuje doskona i pen liczb, skadajc si z setki pomnoonej przez dziesi."53 w. Augustyn zauwaa, objaniajc wiersz 8 Psalmu 104: Pamita na wieki o swoim testamencie (...) Na sowo, ktre posa na tysic pokole"54; z racji penoci tej liczby przez tysic pokole naley rozumie og ludzi. 2. Figury geometryczne Uwagi oglne Figury geometryczne s pierwszym ucielenieniem" niecielesnej liczby, niejako narzdziami, za pomoc ktrych Stwrca uksztatowa rzeczy widzialne i wycisn na nich swoj piecz, lady mdroci Boej, ktr ..wyla na wszystkie swe dziea" (Syr 1,9). Przypatrz si niebu i ziemi, i morzu, i temu wszystkiemu, co w ich granicach janieje w grze, peza na dole, lata lub pywa. To wszystko ma ksztaty, poniewa ma liczbowe wymiary. Odbierz je, a nic nie pozostanie z tych rzeczy. Od kogo wic pochodz, jak nie od Tego, kto stworzy iiczb? Przecie liczba jest warunkiem istnienia."55 Wszystko jest wic zawarte w symbolicznych liczbach i figurach, wszystkiego s wic podstaw, wszystko oywiaj i reguluj. Dla pitagorej-czykw mierzenie byo stwrczym aktem bstwa. Sowa Platona: 'O eg a yecofiTpei (Bg

bezustannie zajmuje si ksztatowaniem ziemi podug miar) wyraaj t sam myl. Filozofowie, teolodzy i mistycy wszystkich czasw w najrozmaitszy sposb usiowali zobrazowa gbokie, take religijne myli za pomoc Leometrii. Dla Mikoaja z Kuzy matematyczne znaki i figury s najwyszymi, Boskimi symbolami, w ktrych bezporednio odzwierciedla si na 52 Dlger, Soi Salutis, s. 71. 53 Metody z Olimpu, Uczta VIII 11, w: w. Metody z Olimpu, Uczta; Orygenes, Homilie o Pieni nad Pieniami. Zachta do mczestwa. Przekad: Stanisaw Kalinkowski, wstp i opracowanie: ks. Emil Stanula, ATK, Warszawa 1980, s. 79 ?SP t. 24). u Objanienia Psalmw 104, 6. 55 Augustyn, O wolnej woli II, 42. Tumaczya Anna Trombala, w: wity Augus->". Dialogi filozoficzne (O nauczycielu, O wolnej woli), IW Pax, Warszawa 1953, 1 153 (wity Augustyn, Pisma filozoficzne, t. 3). 56 Liczby i figury geometryczne ziemi wiat niebieski, s najdoskonalszymi ludzkimi tworami myli, dziki ktrym dochodzimy do dokadnego poznania widzialnego uniwersum.56 Tak wic miara i forma s najwyrazistszym odbiciem Boskich idei stwrczych i jako takie rdem pikna kadej rzeczy. W niezmierzonym wszechwiecie okrelaj pooenie i ruch cia niebieskich. W naszym najbliszym otoczeniu za mona dostrzec je w rolinach, zwaszcza w kwiatach: koo dominuje w powojach i rolinach koszyczkowych, szeciobok obecny jest w konstrukcji lilii, liczba cztery wystpuje w rolinach krzyowych, piciobok w rowatych i wielu innych. Te miary i liczby powtarzaj si nie tylko w kwiatach, lecz take w budowie nasienia i owocu, ktrych przekrj wyjawia ukryte w nich pikno. Tak samo licie, ich osadzenie, yki i formy cechuje kunsztowna prawidowo. To samo mona powiedzie o krysztaach, linii spiralnej skorupy limaka, muszlach,

rozgwiazdach i rolinach gbin morza. Im wyszy jest poziom, do ktrego naley jaka istota organiczna, tym bardziej ukryte s jej miary, czsto nawet zepsute przez wszelkiego rodzaju skutki grzechu pierworodnego. Mimo tego proporcja typw pierwotnych pozostaje zachowana i wystpuje, chocia bardzo rzadko, take w doskonale uksztatowanych organizmach ludzkich. Figury geometryczne maj praktyczne zastosowanie przede wszystkim w architekturze. Mona je wyledzi w piramidach egipskich, w wymiarach przybytku i wityni jerozolimskiej. Witruwiusz (Marcus Vitruvius Pollio), ktrego cezar August powoa na swego architekta i ktry midzy 16 a 13 r. przed Chr. napisa dzieo o budownictwie, podaje, e staroytni Grecy budowali swoje cudowne witynie, wzorujc si na proporcjach ciaa ludzkiego. Sowa te byy dopty niezrozumiae, dopki mistrz szkoy artystycznej w Beuron, o. Dezydery Lenz OSB (1832-1928), nie odkry na nowo kanonu czowieka, tj. budowy jego ciaa okrelonej wymiarami geometrycznymi, i peen zdumienia nie spostrzeg, e Bg rwnie ciao czowieka stworzy na swj obraz", poniewa u podstawy jego budowy ley koo i trjkt, symbole wiecznoci i Trjcy. Nie tutaj miejsce ledzi wywody tego wnikliwego artysty, od najwczeniejszej modoci starajcego si na podstawach geometrii zbudowa prawdziw teologi i mariologi, a potem j pogbi przez pobone rozmylanie. Poniej jedynie w zarysie przedstawimy symbolik najwaniejszych figur. U podstaw nieomal kadej konstrukcji geometrycznej znajduje si krzy. W miejscu przecicia jego belek znajduje si centrum form. Od niego jak z ogniska ycia promieniuje porzdek w wszechwiat. Plany Boe przenika wic cudowna jedno: Stwrca pooy u podstawy caego uniwersum ten sam znak, przez ktry miao si kiedy dokona zbawienie. U romantykw niemieckich spotykamy si z szeregiem bardzo rnych interpretacji symboli mistyczno-geometrycznych. Raz s one wyrazem nieskoczonego dziaania Boga, innym razem wewntrznej i zewntrznej nieskoczonoci wiata duchowego albo te wszechnatury, jeszcze innym razem, poza t jednolit totalnoci, wielorakiej, jednostkowej nieskoczonoci poszczeglnych elementw uniwersalnej caoci. Bez wtpienia

Por. D. Mahnke, Unendliche Sphdre und Allmittelpunkt, Halle 1937, s. 80. Figury geometryczne 57 I I pierwotna jest interpretacja religijna i uniwersalna, z ktrej pniej wyodrbniy si interpretacje wiecka i indywidualna."57 Koo i kula Koo, kkAoc , jako powracajca do siebie samej linia, ktrej wszystkie punkty s rwno oddalone od centrum, jest nie tylko najprostsz, ale take najdoskonalsz figur. W kole nie ma niczego przed" ani poza", niczego wikszego ani mniejszego. czy ono najwyszy spokj z najbardziej napit si i dlatego jest obrazowym przedstawieniem peni (nAtjpcofia) i doskonaoci. Poniewa nie ma ani pocztku, ani koca, jest obrazem wiecznoci. Z koa mona uzyska wszystkie inne figury geometryczne. To samo odnosi si do kuli (cralpa): mona z niej otrzyma i w niej zamkn wszystkie inne regularne ciaa. Kula jest niejako wszystko tworzcym prajajem, wielkim pocztkiem, jedynk bez miary i koca, ktra wydaje z siebie cay pozostay wiat form" (P. D. Lenz). Kula jest ..symbolem absolutnej wszechobecnoci i wszechsprawczoci Boga. Prastar sentencj: Deus est sphaira intelligibilis, cuius centrum ubiue, cir-cumferentia nusuam, cytowali bezustannie niezliczeni filozofowie i mistycy religijni rnych stuleci. W tej wypowiedzi znajduje najbardziej trafny wyraz pierwotne znaczenie symbolu koa" (Mahnke). Koo i kula uwaano nie tylko za symbol wiecznoci Boga, lecz take odnoszono je do wiecznego kolistego ruchu kosmosu; podobnie jak linia koa powraca do swego punktu wyjcia, tak samo ziemskie ycie stworze-r.ia. W tym sensie figura ta staje si wyrazem najwyszego prawa przyrody wadajcego wszelkim yciem i tym samym obrazem owej niemiertelnoci, rodzcej si z wci odnawiajcego si ycia, ktre powstaje z ob-.mierajcej natury. dopiero

Koo, tak rozumiane, umieszczano na antycznych pomnikach grobowych jako symbol apoteozy, zdobio urny z prochami itp. Pniej nadajc figurze koa rn posta, zastosowano j w ornamentyce i architekturze domw mieszkalnych, przede wszystkim jako symbol gbokich idei religijnych, ktre jednak z biegiem czasu utraciy sw wymow. Formy, dziki swej piknoci, wprawdzie pozostay, jednak ich symbolika powoli przestawaa by zrozumiaa. Ulubiona ju przez staroytnych Grekw zabawa pik i dyskiem zachowywaa jeli przedstawiano j na grobach - swj symboliczny, zwizany z symbolik koa i kuli, sens. Pewien napis w niepoprawnej "eczynie dodany do tego rodzaju przedstawienia wkada w usta zmaro sowa: Rzucono do mnie pik", ktre znacz: Jestem powoany do .-.-miertelnoci w najwyszych sferach wszechwiata. Pod obrazem za-rswy kryje si wic najwiksza nadzieja. Znajdujemy liczne wazy i kamienie grobowe, na ktrych kula wystpuje sama, jako samodzielny, nie zwizany z innym obrazem, symbol. W grobach znajduje si, podobnie jak i inne znaczce symbole, take pik : ".erakoty, i to czsto w postaci naczynia. Symbol kuli przejo take chrzecijastwo. Wedug wiadectwa Millina . . chowni katedry w Auxerre jeszcze w XV w. mieli zwyczaj bawi si :.<. Z tej racji, e zabawa ta odbywa si w wito Wielkanocy w prezTame, s. 15. 58 Liczby i figury geometryczne biterium kocioa, mona wnosi, i tradycyjne czenie jej z wiar w niemiertelno przyszego niebieskiego ycia zachowao si nawet w wierze katolickiej58. Dla Pseudo-Dionizego Areopagity ktjkAoc wyraa bardzo istotne myli odnoszce si do mioci Boej, ktra odwiecznie promieniujc z Boga, rozlewa si we wszechwiecie w formie nigdy nie koczcych si krgw: jako moc mioci dociera do najdalszych sfer wszystkich istot, aby je zjednoczy i w swoim kolistym ruchu przywrci wiecznemu prapoczt-kowi59.

Ten sam autor wyjania w symbol z innego jeszcze punktu widzenia. Wszystkie promienie koa cz si w jedno w punkcie rodkowym, jedne z drugimi i wszystkie ze rodkiem. Jeeli oddal si tylko odrobin od rodka, to rni si nawzajem te tylko troch. Im bardziej jednak oddal si od punktu rodkowego, tym wiksze te staje si ich wzajemne oddalenie. Mwic krtko, w tej mierze, w jakiej zbliaj si do rodka, s z nim i ze sob zjednoczone. Oddalenie si od punktu rodkowego powoduje ich wzajemny dystans60. Okrg i kula s rwnie symbolem pierwotnej peni ycia61. W zen--buddyzmie koo (mandala) oznacza najwyszy stopie owiecenia i jest symbolem ludzkiej doskonaoci. W kontekcie tych rozlegych zwizkw symbolicznych naley te ujmowa zote aureole okalajce w sztuce chrzecijaskiej gow Chrystusa, Matki Boej, witych. Spirala Spirala jest figur, ktr w Szwecji poudniowej wykuwano na skaach ju w epoce kamienia. Rwnie megalit, ktry znajduje si u wejcia kopulastego grobu w New-Grande w Irlandii, pokryty jest bogatym wzorem poczonych ze sob linii spiralnych. O symbolicznym znaczeniu spirali nie mona wtpi: studia z zakresu historii religii i archeologii dowiody, e spiral naley interpretowa zarwno jako znak ycia, wegetacyjnej i organicznej podnoci, jak i jako znak soca, wadcy biegu czasu. W epoce brzu motywem spirali ozdabiano spinki i rozmaitego rodzaju piercienie. Uywano go chtnie w sztuce celtyckiej. Rozumie si, e ta prosta, a przecie tak dekoracyjna figura pobudzaa ju ludzi pierwotnych, ktrych ycie byo cile zwizane z przyrod, do pewnych porwna z yciem i czasem. Podobnie jak spiralna linia, wychodzc z jednego punktu centralnego, biegnie nieprzerwanie i zakrela coraz to wiksze krgi, tak samo jeden zarodek ycia moe rozwija si nieomal w nieskoczono i dawa pocztek nowym generacjom. Fascynujce jest rwnie spiralne picie si w gr wielu rolin, cudowna jest konstrukcja domku limaka. Godn uwagi jest te sia poruszajca waciwa metalowym spiralom (sprynom") w mechanice, np. w zegarach, a take wytrzymao, jaka cechuje przedmioty poczone rubami. W pocztkach chrzecijastwa spiral czy si ze znakiem krzya 58 Por. Bachofen, Bernoulli, Urreligion und Symbole.

59 Por. De divinis nominibus IV 14.17. 60 Por. tame V 6. 61 Por. A. Jaffe, Das Symbol des Runden in Kunst, w: C. G. Jung, Der Mensch und seine Symbole, Olten-Freiburg 19847, s. 240-249; Herder Lexikon, Symbole, Yerlag Herder, Freiburg - Basel - Wien 19836, s. 92. I Figury geometryczne 59 i f rytym na celtyckich kamieniach pamitkowych (pniejszych dolmenach), z czego wywodz si typowe irlandzkie krzye kamienne (por. Znak krzya). Na kapitelach kolumn wczesnoromaskich kociow ornamenty o formach spiralnych ka domyla si tego samego sensu, jaki przypisywano temu motywowi od najdawniejszych czasw, widzc w nim symbol soca i biegu czasu. Co jednak dawniej suyo jako znak kosmiczny, mogo teraz, w kontekcie wiary chrzecijaskiej, uzyska nadto charakter symbolu nastpstwa tajemnic w roku kocielnym. Pseudo-Dionizy62, a po nim Tomasz z Akwinu63 i inni widz w spirali symbol kontemplacji. Pierwszy powiada: Ruch spiralny duszy zasadza si na tym, e stosownie do jej zdolnoci owieca j mdro Boa nie przez intuicj i w jednoci, ale przez dowodzenie i dedukcj, i przez operacje skomplikowane i z koniecznoci rozliczne". Ta definicja przypomina o wertykalnym ruchu spiralnym rolin pncych i rub. Jeli jednak spiral potraktuje si jako lini biegnc po tej samej paszczynie do punktu rodkowego, to z jednej strony mona w kontemplacji dostrzec denie do usunicia z myli tego, co zewntrzne64, do wczenia w kontemplacj dziea stworzenia jako obrazu wiecznej mioci i pikna, aby osign zjednoczenie w Bogu, z drugiej za strony drog odwrotn, ktra poprzez porzucenie wasnego centrum ego, pozwala wnika w obszar tego, co nieskoczenie wite.

Trjkt Trjkt, w przeciwiestwie do czworoboku odznaczajcego si stabilnym spokojem, wywouje wraenie ycia i ruchu. W staroytnoci by symbolem wiata, dlatego lampy i lichtarze najczciej miay trzy nki albo wisiay na trzech acuszkach. Trjkt rwnoboczny, ktrego linie stanowi jedno trzech takich samych wielkoci, sta si symbolem trj-jedynego Boga. Poniewa w trjkcie tym kady bok jest elementem poredniczcym i jednoczcym dla dwch pozostaych, owa troisto ukazuje si jako jedno. Uwydatnia si :o jeszcze bardziej, jeli trjkt ten opisuje koo. Uwzgldniwszy wspomniane wyej pojcia wiata i ycia, uzyskuje si bardzo gboki sens '.ego symbolu. W sporadycznych tylko przypadkach trjkt ryto na starochrzecijaskich kamieniach grobowych. Przez dugi czas uchodzi uwagi archeo-k)gw, czciowo z powodu^tej rzadkoci, czciowo za dlatego, e jako anichejski symbol Trjcy witej, by przez Koci odrzucany65. Dopiero De Rossi zwrci uwag na ortodoksyjne inskrypcje nagrobne odkryte w Afryce Pnocnej i ozdobione trjktem. Ten sawny badacz wykaza, ze nagrobki pochodz z czasu panowania Wandalw i stanowi wyznanie wiary w Trjc wit odrzucan przez ariaskich najedcw. Wedug wiadectwa w. Zenona z Werony w pierwszych wiekach chrzecijastwa wrczano neofitom medale albo enkolpiony z wyrytym trjc O imionach Boych 4, 9, w: Dziea witego Dionizjusza Areopagity. Przertumaczyi przedmow i wstpem zaopatrzy Emanuel Buhak, Krakw 1932, s. W9-170 (rda cywilizacji europejskiej). Summa theologiae 2-2, q. 180, a. 6. w .,Introitum ipsius animae ab exterioribus ad seipsum" (tame). m Por. Augustyn, Contra Faustum Manichaeum XVIII 23. 60 Liczby i figury geometryczne

ktem. Znak ten mia przypomina chrzecijanom, e zostali ochrzczeni w imi Trjcy Przenajwitszej. Trjkty takie, niezalenie od formy, zawsze s poczone z monogramem Chrystusa albo z A i co, by moe w nawizaniu do sw z Listu do Kolosan: W nim bowiem mieszka caa Penia: Bstwo" (2,9). Od redniowiecza trjkt, jako symbol Trjcy witej, bywa niekiedy otaczany wiecem promieni podobnym do soca, najczciej jednak wystpowa w powizaniu z innymi symbolami (rki Boej, oka opatrznoci Boej, gobicy symbolu Ducha witego, tetragramem). Wierzchoek powinien zawsze wznosi si ku grze, aby ten symbol chrzecijaski odrnia si od znaku wolnomularzy, trjkta o wierzchoku skierowanym w d i wyraajcym przez to wrog postaw tej organizacji wobec Boga. Jeli trzy wierzchoki tej figury potraktuje si jako punkty rodkowe trzech przecinajcych si z sob k albo piercieni, otrzymuje si nastpny symbol Trjcy witej. Trjucze, wystpujca czsto w maswerku (laskowaniu) gotyckim forma trzech dotykajcych si pkuli, ma t sam konstrukcj. Kwadrat, szecian, omiokt Znaczenie liczby cztery, ktra w przeciwiestwie do symbolu Boga, witej liczby trzy, symbolizuje wiat, zostaje wzbogacone nowymi aspektami w figurach kwadratu i szecianu czy bryle kostki. Figury te maj szerok podstaw, wywouj wraenie spokoju, trwaoci i stabilnoci. Dlatego w. Jan opisuje w Apokalipsie niebieskie Jeruzalem majce ksztat szecianu: A miasto ukada si w czworobok i dugo jego tak wielka jest jak i szeroko (...), dugo, szeroko i wysoko jego s rwne" (21,16 n.). Zdaniem w. Augustyna kwadrat, ktrego bok w doskonaej rwnoci odpowiada bokowi, a kt ktowi, jest symbolem sprawiedliwoci, tzn. owej cnoty, ktra kademu oddaje to, co mu si naley66. Orygenes i Grzegorz z Nyssy widz w szecianie obraz doskonaej staoci, poniewa jakkolwiek si go obrci, stoi pewnie, nie chwieje si. W architekturze czworobok ma znaczenie czego mocnego, fundamentalnego. Z drugiej jednak strony u podstaw przezwyciania sztywnej, czworoktnej formy, do czego wielorakie skfonnoci wykazuje gotycka architektura, ley zasadnicza idea uwicenia wiata przez Koci, przezwycienia tego, co

wieckie, przez to, co wite (notabene: taka interpretacja kadego szczegu odpowiada duchowi redniowiecza). Do motyww tego rodzaju naley poprzeczne umieszczanie mniejszego czworoboku w wertykalnie usytuowanym -wikszym czworoboku bogatym w ornamenty rolinne wijce si wok kadego z jego czterech bokw"67. Na staroytnych mozaikach i malowidach czworoktna aureola, zdobica niektre postaci, wskazuje, e chodzi o osob jeszcze (wwczas) yjc, najczciej fundatora, panujcego papiea czy wadcy. Nosi ona wic jeszcze liczb tego wiata", co odrniaj od aniow i witych w niebie, odznaczonych nimbem kolistym. W kwadracie kryje si tajemnica, ktr jednak atwo odkry dziki 66 Por. De uantitate animae IX 10. 67 W. Mentzel, Christliche Symbolik, Regensburg 18562, t. 2. Figury geometryczne 61 1 zupenie prostemu rozwiniciu tej konstrukcji: chodzi o tzw. zoty podzia (sectio aurea), tzn. taki podzia linii, e mniejsza jej cz (m - minor) ma si do wikszej (M - Maior) tak, jak wiksza do caoci (Mm - Maximus). Miara ta cechuje ogromn ilo rzeczy w naturze. W dzieach Boych jest znakiem waciwej -proporcji, a take symbolem wiecznej harmonii. Nierzadko sectio aurea, czy to zamierzona, czy to stosowana intuicyjnie przez artyst, stanowi o harmonijnym wraeniu, ktre wywouje dzieo sztuki. Z kwadratu albo koa mona, krelc odpowiednio przecinajce si wzajemnie linie, otrzyma omiobok (oktogon). Znaczenie tej figury wywodzi si z symboliki liczby osiem, wyjaniajcej, dlaczego starochrzecijaskie baptysteria najczciej budowano w formie oktogonu. Pewna inskrypcja w kaplicy chrzcielnej w kociele w. Tekli w Mediolanie, przypisywana w. Ambroemu (albo Ennodiuszowi), mwi wyranie o tej symbolice:

Omioboczne jest wewntrz rdo chrztu - przystoi mu bowiem taka miara; witemu miejscu udzielania chrztu susznie przynaley si ta liczba W wietle zmartwychwstania Chrystusa, ktry przemg bramy mierci. Jego wskrzeszajce sowo - wywodzi umarych z zamknitego grobu". Pentagram Picioramiennej gwiazdy (pentagramu) nie naley czy tylko z symbolik liczby pi; nie tylko kryje ona w sobie zwielokrotniony zoty podzia, ale ma take swoje wasne znaczenie jako prastary znak czarodziejski (pentagram magiczny, kabalistyczny), ktry ujarzmia ze potgi. Wszystko, co obejmie swym zasigiem, zostaje - jak wierzono - pozbawione swej sprawczej mocy. W symbolice pitagorejczykw pentagramu uywano zamiast sowa ..zdrowie" (vyieia). Uczniowie tej szkoy zwykli (za Lukianem z Samosaty) uywa go jako formuy yczenia zamieszczanej na pocztku listu. Uwaali to yczenie za najbardziej odpowiednie dla ciaa i duszy, poniewa '.vydawao im si, e w nim zawiera si wszystko, co dla czowieka jest dobre: szczcie w dziaaniu, rado i fizyczne dobre samopoczucie. Ten geometryczny znak by zatem synonimem owych treci. Nazywano go po prostu yisia i w krgu pitagorejczykw by ich znakiem rozpoznawczym68. Wydaje si, e pentagram czy pentalfa byy, jako symbole zdrowia : szczcia, bardzo rozpowszechnione. Mwi si, e krlowi syryjskiemu Antiochowi Zcorrip (zm. w 261 r. przed Chr.) ukaza si przed bitw przeciw Galatom we nie Aleksander Wielki i radzi mu zaopatrzy swe wojsko w starodawny znak YFIEIA, w ktrym czenie z sob ostrych ictw tworzy piciokrotne alfa. Podobnie i na monetach mennicy tego krla by wytoczony pentagram z jego podpisem. W armii cesarzy bizantyjskich, a wic ju w czasach chrzecijaskich, onierze, ktrych jako pierwszych rzucano w wir walki i ktrzy przed wszystkimi innymi oddziaami mieli przechyli szal zwycistwa", nosili mae tabliczki, na ktrych umieszczana bya pentalfa w trzech kolorach: Por. F. J. Dlger, Antike und Christentum, Munster 1929 nn., t. 1. 62

Liczby i figury geometryczne zielonym i jasnoniebieskim z purpurowym obrzeem. Zdaniem Korneliusza a Lapide znak ten uchodzi za symbol Chrystusa: On jest Alf i Omeg, a z Jego piciu witych ran wypywa zbawienie wiata. Heksagon i heksagram Symbolika liczby sze odnosi si take do utworzonych z niej figur heksagonu (szecioboku) i heskagramu (szecioramiennej gwiazdy). Ta ostatnia skada si z dwch skrzyowanych trjktw rwnoramiennych i ma zarwno jako prastary wity znak pitagorejczykw, jak i jako znak Izraelitw znaczenie szczeglne. Jeszcze dzisiaj zdobi on wszystkie synagogi, a wedug ydowskiego przekazu znajdowa si ju nad wysok bram wityni w Jerozolimie. Przekaz ten potwierdza moneta z 132 r. po Chr., na ktrej jest wybity portal wityni z umieszczon na nim gwiazd szecioramienn. Wedug legendy heksagram siga czasw Salomona i Dawida. W literaturze ydowskiej zjawia si po raz pierwszy w 1148 r. jako tarcza Dawida". Znak ten by, jak si wydaje, symbolem tajemniczego anioa Metatronu" (fiem&povoc - ten, ktry stoi najbliej tronu Boga), ktrego mona nieomal utosamia z anioem wielkiej rady". "Wedug pogldw wielu Ojcw "Kocioa mona w nim upatrywa drug osob Bosk w takim stopniu, w jakim bya ona ju w Starym Przymierzu bliska ludowi wybranemu. ydzi yjcy w naszych czasach nadal uywaj heksagramu jako ornamentu lamp szabatowych i innych przedmiotw i jako talizmanu umieszczanego nad drzwiami. Okrelenie tarcza Dawida" albo piecz Salomona" jest niejasne, jednak ranga tego znaku w kulcie ydowskim pozwala przypuszcza, e zawiera on tajemnicze okrelenie Boga, a moe nawet wskazuje na tajemnic Trjcy witej. W kocowym bogosawiestwie ydowskiej liturgii porannej gosi si chwa Jahwe, nazywajc Go Tarcz Dawida". Koo za, symbol niezmiennego Boga, w poczeniu z trjktami rwnobocznymi, wpisanymi w kvkXoc, miaoby wskazywa na wysze imi Boga, ktre brzmi: Trzech w Jednym, Jeden w Trzech". Arabowie nazywaj heksagram pieczci wielkiego krla". Czsto jest oficjaln pieczci rabinw. Salomon mia ujarzmia ze duchy i przymusza je do swej

suby za pomoc piercienia, ktry nosi imi Boga wyraone figur zoon z dwch trjktw rwnoramiennych69. Labirynt Labiryntem" okrelano w staroytnoci budowl z wieloma korytarzami i salami, w ktrych atwo mona byo zabdzi. Pliniusz wymienia cztery takie budowle70, z ktrych trzy rzeczywicie istniay. Lepsius (1810-1884) odkry pozostaoci egipskiego labiryntu i je przebada. Creu-zer uwaa opini, e labirynt ten by symbolicznym przedstawieniem zodiaku, za najbardziej prawdopodobn. Natomiast labirynt, ktry mia istnie na Krecie, znany jest tylko z mitu. Mieszka w nim Minotaur, potwr, w poowie czowiek, a w poowie byk, ktrego pokona Tezeusz. 69 Por. O. Wolff, Der Tempel von Jerusalem. Eine kunsthistorische Studie uber seine Masse und Proportionen, Wien 1913. 70 Por. Pliniusz Starszy, Historia naturalis 36, 19. Figury geometryczne 63 Bardzo wczenie zaczto przedstawia zarys tej budowli na kreteskich monetach, pniej take na greckich wazach i mozaikach. Sztuka chrzecijaska pnego antyku i redniowiecza przeja ten motyw najpierw jako ozdob posadzek kocielnych, wkrtce jednak zaczto interpretowa go symbolicznie. Wymienia si nie mniej ni 25 takich posadzkowych labiryntw, ktre powstaway od IV do XVI w. i z ktrych wiele si zachowao71. Rysunek labiryntu jest wykonany zwykle za pomoc czarnych i biaych kamieni i wyszczeglnia kwadratowe, okrge, rzadziej owalne czy omioboczne paszczyzny o rnych rozmiarach, sigajce nawet do kilku metrw. Te zawie, meandryczne linie, ktre prowadz do centralnego punktu, celu, mona by nieomal uwaa za zwyk zabaw dla oczu, gdyby nie widziano w nich symbolu ludzkiego ycia, ktre prowadzi do wiecznego celu tylko poprzez liczne przeszkody i prby cierpliwoci. Najstarszym przykadem, e taka myl chrzecijaska znajdowaa si u podstaw tego rodzaju labiryntw, jest labirynt posadzkowy '.v bazylice w rleansville w Algierii wzniesionej w 324 r.: labirynt w ksztacie kwadratu mieci w swym centrum zagadk literow, ktrej

rozwizanie brzmi: Sancta Ecclesia" (napisane tylko przez jedno c). Wierzcy, neofici i heretycy mieli std wnosi, e prawdziwy Koci sprowadzi :ch z bdnych drg i doprowadzi do Boga. Take w wielu wityniach we Woszech, Francji i Niemczech znajduj ;: takie labirynty. Najbardziej znane s z kociow S. Maria in Tras-:evere w Rzymie i S. Vitale w Rawennie, i w. Gereona w Kolonii, z katedr w Chartres i Reims we Francji. W labiryncie kocioa w. Michaa w Padwie w punkcie centralnym popltanych linii zostaa przed-.-.awiona zwyciska walka Tezeusza z Minotaurem, co miao wyraa ~yl, e ycie jest walk. Przebywa drogi labiryntu albo przesuwa po nich palcem uchodzio v redniowieczu, zwaszcza we Francji, za pobone wiczenie i namiastk pielgrzymki do Jerozolimy. Rwnie niektre czci ogrodw i parkw ..rzdzano niekiedy w formie takich drg jerozolimskich". 71 Por. F. Cabrol, H. Leclerc, Dictionnaire d'archeologie chretienne et de liturr.e. Paris 1923-1953 (haso: Labyrinthe). III ZJAWISKA KOSMICZNE 1. ywioy Woda Woda naley do elementw szczeglnie uprzywilejowanych przez Opatrzno. Ona oczyszcza i rozpuszcza, poi i orzewia, warunkuje rozwj rolin, agodzi upa i ar soca i ma wielkie znaczenie higieniczne. Bez wody niepodobna wyobrazi sobie ycia, dlatego mdro Boga, ktrego aska wyprzedza natur, oddaa j w sub porzdkowi nadprzyrodzonemu. O wodo - wykrzykuje w. Ambroy - ktra zasuya sobie sta si sakramentem Chrystusa, ktra wszystko obmywasz, nie bdc sama obmyta! Od ciebie zaley pocztek, od ciebie koniec, a raczej ty sprawiasz, i koca nie znamy."1 Chcc zrozumie rnorodn symbolik wody, musimy odwoa si do biblijnego opowiadania o dziele stworzenia. Czytamy w nim: Duch Boy unosi si nad wodami" (Rdz 1,2). Byy to wody Chaosu. Te wzburzone wody Pismo wite przedstawia w pewnym poetyckim dualizmie: Kiedy w dzikim szumie i

wzburzeniu wznosz swe fale nieomal a do tronu Boego, staj si symbolem potg nieprzyjaznych Bogu (por. Ps 93,3 n. i 46,3 n.). Jednak wanie przez to ukazuje si najwyraniej wszechmoc Boga, e wszystkie te potgi rwne potdze potopu poskramia przez Ducha, ktry unosi si nad wodami"2. W kadej chwili woda moe ujawni sw niszczc si - wzburzone morze, gdy fale sigaj wysokoci domu, moe zatopi nawet najwikszy okrt; powd i gwatowny przypyw morza moe wtargn w osiedla ludzkie i nic nie jest w stanie przeciwstawi si rozptanej nawanicy; wtedy na ograniczonym obszarze dzieje si to, co w czasie potopu wydarzyo si w wymiarze znacznie wikszym. Dlatego u ludw staroytnych morze z wszystkimi jego niebezpieczestwami budzio groz, a w wielu wodach", ktre zagraay yciu, widziay one obraz cierpie i bolesnych dowiadcze czy te nadchodzcego sdu za grzechy (por. Ps 69,15 n.; 42,8; 88,18; 124,5; 32,6; Iz 8,6-8; Pnp 8,7). Takie jest negatywne znaczenie symboliki wody, natomiast pozytywne kae upatrywa w niej rdo ycia. Poza tym w obrazowym jzyku Pisma witego woda jest materiaem sucym do wielu porwna. Mwi si o potokach mdroci i mdrej mowy (Prz 18,4; Syr 21,13), o maonce i potomstwie jako rdach naturalnego ycia (Prz 5,15-18; Lb 24,7). Mwi si rwnie o wodzie jako obrazie przemijania albo symbolu ludw 1 Wykad Ewangelii wedug w. ukasza X, 48. Tumaczy o. Wadysaw Szodrski. opracowa i wstpem opatrzy o. Andrzej Bogucki, ATK, Warszawa 1977, s. 422 ?SP t. 16). 2 A. Miller, Benediktinische Monatsschrift zur Pflege religisen und geistigen :-bens" 17: 1935. 66 Zjawiska kosmiczne i tumw (Ap 17,15), ktre szumem mnogich gosw piewaj niebiaskie Alleluja (Ap 19,6). To znaczenie woda - ludzie" tumaczy zmieszanie kropli wody z winem w kielichu mszalnym, bdce symbolem unii hipo-statycznej w Chrystusie i naszej z Nim jednoci.

Chcc wyoy najbardziej istotny sens symboliki wody, trzeba cofn si bardzo daleko. Pierwotny chaos" zawiera elementy stanowice podstaw stworzenia pojedynczych istot. Dlatego w kosmogoniach staroytnych ludw pogaskich wszystko powstaje z wody. Zwaszcza u Egipcjan, Babiloczykw i Fenicjan, ktrzy pozostawali z Izraelitami w szczeglnie bliskich kontaktach, znajdujemy w formie zmitologizowanej niektre reminiscencje biblijnej historii stworzenia. Wszyscy mwi o jakim pramorzu. Woda jest dla nich substancj, z ktrej powstaj wszystkie formy bytu i do ktrej powracaj w chwili swego rozkadu. Woda jest wic pocztkiem i kocem wszelkiego kosmicznego ruchu, kryje w sobie wszystkie zacztki, jest matk wszystkiego, co moe zaistnie. Podstaw antycznej symboliki stanowi zatem stopniowe stawanie si z jakiego pierwotnego pynnego prastanu. Symbolika ta znajduje szczliwy wyraz w tym, e zanurzenie si w wodzie podczas kpieli rytualnej uwaa si za powrt do stanu przed uzyskaniem ksztatu, a wyjcie z niej za stanie si czym cakowicie nowym i ponowne narodzenie. Zanurzenie oznacza rozpad wszelkich form, reintegracj w niezrnicowany byt praegzystencji. Wynurzenie z wody natomiast jest ponowieniem kosmogonicznego aktu stawania si formy. W ten sposb w obrzdach inicjacji woda sprawia ponowne narodziny. Rozwijajc t myl, mona wskaza te na ponowne oywienie, odmodzenie i ozdrowienie magiczn moc wody, i to nie tylko w yciu doczesnym, lecz i po mierci3. Tym take naley tumaczy pokrapianie ciaa zmarych, praktykowane przez Egipcjan i czsto przedstawiane w sztuce. Dodane hieroglify oznaczajce ycie" i zdrowie" byy dostatecznym komentarzem tego rodzaju przedstawie. Woda ma zapewni ponowne narodzenie i powrt do ycia po mierci. Rwnie u Babiloczykw gwn trosk pozostaych czonkw rodziny zmarego byo dostarczenie zmaremu wody. Napisy na glinianych naczyniach w ksztacie walcw odkrytych w grobach yczyy temu, kto pozostawi grb nienaruszony aby kiedy jego duch po mierci pi czyst wod". Takie rda czy strumienie orzewienia s, wedug opisw mitycznych, otoczone cudownymi drzewami i mona do nich dotrze drog prowadzc poprzez liczne dowiadczenia i trudy. Idea rozpadu form i nowego stworzenia moc wody ley take u podstawy rytw oczyszczenia: to, co byo przed zanurzeniem, ju nie istnieje. Kto si

zanurza w wodzie, umiera, a kiedy si z niej wynurza, jest jak nowo narodzone dziecko bez grzechu4. Wedug innego wyobraenia skuteczno tego rytu nie jest tak radykalna, mianowicie jest tego rodzaju, e wszystko, co czyni nieczystym przed Bogiem, czy to w znaczeniu rytualnym, czy moralnym, mona zmy tak, jak si zmywa brud fizyczny5. 3 Por. M. Eliade, Die Religionen und das Heilige. Elemente der Religionsgeschich-te, Salzburg 1954, rozdz. 5. 4 Por. tame. 5 Por. G. Kittel, G. Friedrich, Theologisches Wrterbitch zum Neuen Testament, t. 1-10, Stuttgart 1933-1979, t. 1, s. 530. ywioy 67 I Te rne aspekty staroytnej symboliki s jakby przeczuciem rzeczywistoci chrzecijaskiej. Wszake pogaskie zapatrywania byy zupenie inne. W wodzie upatrywano bowiem element wszystkotworzcy, obdarzony magiczn si, z ktrego wywodz si bogowie, a nawet w nim przebywaj. Dlatego oddawano cze rdom i rzekom, skadajc dary ofiarne i palc wiata. W prawdziwej religii natomiast Bg, ktrego Duch unosi si ponad wodami, jest Stwrc i Tym, ktry wszystkiemu nada ksztat, i tylko On jeden moe oczyci z grzechu i winy. Stare Przymierze obfituje w typy wody przynoszcej zbawienie. Cztery rzeki w raju (Rdz 2,10-14) interpretuje si jako symbole czterech Ewangelii, ktre pyn w cztery strony wiata. Wody potopu spukuj wystpki grzesznego wiata i s typem naszego ponownego narodzenia. Podobnie naley rozumie wydarzenia nad Morzem Czerwonym: w falach gin Egipcjanie, natomiast dzieci Izraela przechodz such nog. Cud wyprowadzenia przez Mojesza wody ze skay (Wj 17,1-8) wskazuje na wszystkie sakramentalne rda zbawienia, ktre otworzy dla nas Chrystus. Take studnie patriarchw maj gbokie znaczenie symboliczne wskazujce na niewyczerpane gbiny witych tajemnic, a liczne ryty obmycia wod i pokrapiania ni w liturgii ydowskiej przygotowuj na to,

co przyniesie Nowe Przymierze w zakresie aski i wewntrznej czystoci. Do radosnego czerpania wody w czasie wita Namiotw - rwnie typiczny ryt nawizuje pniej sam Chrystus, mwic: .. Jeli kto jest spragniony, a wierzy we Mnie - niech przyjdzie do Mnie . pije! Jak rzeko Pismo: Strumienie wody ywej popyn z jego wnt-rza. A powiedzia to o Duchu, ktrego mieli otrzyma wierzcy w Niego" (J 7,37-39). Ju w Starym Przymierzu uzdrowienia fizyczne za spraw cudownej mocy prorokw albo za spraw jakiego anioa byway niekiedy poczone z kpiel. Tak byo z uzdrowieniem Naamana Syryjczyka w Jordanie (2 Krl 5, 1-15) i ozdrowieniem tych, ktrzy wchodzili do sadzawki Owczej -.azywanej po hebrajsku Betesda (J 5,2). Wszystkie te typy stawia si : rzed oczyma pragncych otrzyma chrzest liturgia Czterdziestnicy. Gdy Jan, poprzednik Pana, chrzci w Jordanie, jego dziaalno bya bezporednim przygotowaniem na niezwyke wydarzenie, ktre miao nastpi: Kiedy cay lud przystpowa do chrztu, Jezus take przyj chrzest. A gdy si modli, otworzyo si niebo i Duch wity zstpi na Niego, w postaci cielesnej niby gobica, a z nieba odezwa si gos: Ty ;*st mj Syn umiowany, w Tobie mam upodobanie*" (k 3,21-22). Po raz drugi wic unosi si Duch Boy ponad wodami. Na pocztku" zdarzyo si to przy stawaniu si natury, ale ju jako przepowiednia : rzyszej tajemnicy; teraz za dokonuje si to przy dziele nadnatury, dla ioawienia ludzkoci. Teraz nieskalana gobica, bdc postaci Ducha Boego, ukazuje si nad Synem Boym, ktry przez swoje wejcie do ::anu uwici wszystkie wody majce suy ponownemu narodzeniu . udzi - myl czsto spotykana u Ojcw Kocioa. Dziki temu ywio-: stajemy si dziemi Boymi. W przepiknej modlitwie, ktr od. via si nad wod chrzcieln w wigili Wielkanocy, Koci zwraca si r.iej jak do czego ywego, osobowego. Wylicza starotestamentowe przypomina o przemianie wody w wino na weselu w Kanie, o cho-

iu Pana po falach jeziora Genezaret, o wypyniciu krwi i wody : przebitego boku Zbawiciela wiszcego na krzyu, o nakazie Chrystusa 68 Zjawiska kosmiczne chrzczenia wszystkich narodw w imi Ojca,^ Syna i Ducha witego. Nastpnie dokonuje si nowe wylanie Ducha witego w ono matczyne Kocioa: gdy celebrans zanurza poncy pascha, symbol Chrystusa, w wodzie chrzcielnej, piewa^ trzy razy, za kadym razem w wyszej tonacji: Niech moc Ducha witego zstpi w wod wypeniajc to rdo chrzcielne". Potem trzykrotnie tchnie w wod, znak ycia Ducha witego, i mwi: Niech zapodni ca t wod, dajc jej moc odradzania"6. I tak woda staje si prawdziwym i treciowo bogatym symbolem, czym sakramentalnym, za porednictwem czego udziela si aski i zbawienia. Liturgia grecka powica wod chrzcieln na pamitk chrztu Chrystusa w Jordanie w wito Objawienia Paskiego (6 stycznia). W gbokich teologicznych modlitwach tego rytu wiele razy zanosi si prob, by Duch wity unis si nad t wod sakramentaln7. Take w Kociele rzymskokatolickim panuje zwyczaj wicenia tzw. wody Trzech Krli w wigili Objawienia Paskiego. W Kociele wschodnim zwyczaj ten pojawia si ju w IV w., w zachodnim dopiero od XV w. Podobnie jak chrzest uwica yw wityni Boga, tak w czasie konsekracji murowanej wityni do pokropienia otarza i cian uywa si tzw. wody gregoriaskiej, w ktrej rozpuszczone s osobno powicone substancje soli, popiou i wina. Kada woda naturalna dziki swemu symbolicznemu charakterowi ma czciowy udzia w sakramentalnym znaczeniu wody wiconej. W razie nagej potrzeby moe zastpi wod chrzcieln w udzielaniu sakramentu chrztu. Woda jest symbolem aski i zbawienia, obrazem Ducha witego (por. J 3,5), ktrego w zielonowitkowym hymnie Veni creator - nazywa si ,fons vivus ywym rdem".

Powicenie wody chrzcielnej uycza temu ywioowi swego najwyszego znaczenia. Zwyke powicenie wody, sucej zarwno do niedzielnego obrzdu pokropienia wod (Asperges me), tzn. odnowienia chrztu i powicenia rzeczy dnia powszedniego, jak i do obrzdu powicenia rnych przedmiotw, udziela jej analogicznego znaczenia. Sowa egzorcyzmu wypowiadane w czasie tego powicenia nad wod wyjaniaj jego sens: ut fias aqua exorcizata ad effugandam omnem potestatem inimici, et ipsum inimicum eradicare et explanare valeas cum angelis suis apostaticis". Ma by napeniona moc bogosawiestwa Boego, odwraca choroby, udziela ask, a Jeeli cokolwiek czyha na pomylno lub spokj mieszkacw, niech przy pokropieniu t wod uchodzi w popochu"8. Prorocy Starego Testamentu, zwaszcza Izajasz, z radoci przepowiadali o wodzie zbawienia: Wy za z weselem wod czerpa bdziecie ze zdrojw zbawienia" (Iz 12,3); O wszyscy spragnieni, przyjdcie do wody" (Iz 55,1). Wielokrotnie podkrela Izajasz wanie cudowno, zupen niezwyko tych upragnionych rde. Wytryskuj na spragnionej gle6 Powicenie wody chrzcielnej, w: Msza rzymski. Przekad polski i objanienia opracowali oo. benedyktyni z Opactwa Tynieckiego, Wydawnictwo Pallottinum, Pozna 1963, s. 397. 7^ ,', Y jiep mv ayiaa&fjyai za idara %r\ Swcc/iei, koci h/epysi koci Enioiroca zoi> ayiov 7tveviiatoc tov Kvpwv Seri&a>/iev." 8 Ordo ad faciendam auam benedictam, w: Collectio rituum continens excerpta e Rituali Romano Ecclesis Poloniae adaptato, Wydawnictwo Kurii Diecezjalnej, Katowice 1963, s. 207 n. ywioy 69

bie" i wyschnitej ziemi" (Iz 44,3). Z gwatown si toruj sobie drog, Jak gwatowny potok" (Iz 59,19). Oprcz tego ci wici prorocy ogldali miasto Boe (Ps 46,5) i wityni jako rdo, ktre daje pocztek potokom. W owym dniu wypyn z Jerozolimy (Kocioa) strumienie ywej wody" (por. Za 14,8).

ywa woda podkrela przeciwiestwo midzy wod tryskajc i pync a wod stojc w cysternach czy stawach. Dokadniej przedstawia ten obraz Ezechiel (47,1-12). Prorok oglda rdo, ktrego wody wytryskuj spod prawej ciany wityni i urastaj do rozmiarw potoku, przez ktry ju nie mona w kocu przej. Potok ten wszdzie rodzi ycie: na jego brzegach wyrosy drzewa obfitujce w owoc, i dokdkolwiek dotr jego wody czystymi i obfitujcymi w ryby stan si wody zatrute. Ryby s symbolem ludzi ochrzczonych; nadaj oni wodom potoku charakter wody nie tylko ywej" (v5cop C(ov), lecz take udzielajcej ycia" czy wody ycia" (iicop Ccofjc)9. Myl zawart w tym tekcie Eze-chiela zapoycza wita liturgia i wyraa w nieco innych sowach w anty-fonie piewanej w okresie wielkanocnym w czasie niedzielnego pokropienia wod wicon (Asperges me): Vidi auam egredientem de templo a latere dextro". piew ten zawiera aluzj do rany w boku Pana i wyraa rado wybawionych z powodu otrzymanej aski chrztu, natomiast w okresie per annum" antyfona Asperges me wzita z Ps 51 podkrela raczej obmycie z win. Jezus sam powiada do Samarytanki przy studni Jakubowej o cudow-r.ych rdach ycia: Kto za bdzie pi wod, ktr Ja mu dam, nie bdzie pragn na wieki, lecz woda, ktr Ja mu dam, stanie si w nim rdem wody wytryskujcej ku yciu wiecznemu" (J 4,14). Apokalipsa przedstawia eschatologiczne spenienie tej obietnicy Boskiej x caej uszczliwiajcej wspaniaoci: Pa ich (tj. odkupionych) bdzie 3aranek, ktry jest w porodku tronu, i poprowadzi ich do rde wd ycia" (Ap 7,17). Nastpnie Bg ukazuje w. Janowi rzek wody ycia, .nic jak kryszta, wypywajc z tronu Boga i Baranka. Pomidzy rynkiem Miasta a rzek, po obu brzegach, drzewo ycia" (Ap 22, 1-2). Te obrazy, ktre nawizuj do ju wspomnianych wyobrae antycznych, mocno wryy si w wiadomo wiernych Kocioa pierwotnego. Dlatego te znajdujemy je w aktach mczennikw, w ktrych z racji prawa tajemnicy (disciplina arcani) przyrwnuje si rado niebiesk do ;:cia czystej wody. Rozpoznajemy je take w inskrypcjach nagrobnych, c.ore umarym ycz refrigerium"; grecka liturgia pogrzebowa jeszcze rzisiaj mwi o nim: Niech Chrystus zaprowadzi ci na miejsce ochody, fezie pynie ywa woda" 10. Odkryta podczas prac wykopaliskowych przy ffobie w. Piotra na nagrobku

chrzecijaskim posta kobieca czerpica ie wyraa t sam myl. W malarstwie katakumbowym i paskorzebie .-.-kofagowej szereg scen biblijnych (wyprowadzenie przez Mojesza wo-ze skay, przejcie przez Morze Czerwone, Chrystus przy studni Jaku- d.) przedstawionych niezwykle prosto mwi o wodzie zbawienia iterium chrzecijaskim. sli te mogy by swobodnie rozwijane w pokonstantyskiej sztuce ikowej i rzebie: owce albo anie (por. Ps 42,1), bdce symbolem ~ ^czegiowiej na ten temat: J. Danielou, Les symboles chretiens primitifs, Paris rozdz. 3: L'eau vive et le poisson; por. take Ap 22, 1-3. Matzerath, Die Totenfeier der byzantinischen Kirche, s. 62. 70 Zjawiska kosmiczne dusz spragnionych zbawienia, zbliaj si do czterech rde wytrys-kujcych z pagrka, na ktrym stoi Baranek Boy, albo te rzeka, z napisem Jordan", pynie w dolnej czci mozaiki w absydzie (bazylika lateraska), ktr oywiaj rne stworzenia wodne i okrciki, co wskazuje, e jej wody s symbolem zbawczej wody udzielajcej ycia. We wszystkich nurtach sztuki chrzecijaskiej spotykamy si czsto z motywem pijcych gobi albo pawi. W redniowieczu, zwaszcza w karoliskim malarstwie ksikowym, motyw ten rozwin si w przedstawianie rda ycia, do ktrego przychodz zwierzta wszelkiego rodzaju, aby ugasi pragnienie. Powietrze i wiatr Powietrze jest ywioem najdelikatniejszym. yjemy w nim, nie mylc jednak o nim; odczuwamy je dopiero wtedy, gdy zaczyna wia, przynosi zapachy albo gdy jego brak moe spowodowa mier. Na wolnej przestrzeni powietrze jest prawie w nieustannym ruchu. W zalenoci od jego stopnia nasilenia powstaje lekki powiew, wiatr, wichura albo huragan. Stosownie do stron wiata wyrnia si od najdawniejszej staroytnoci cztery podstawowe rodzaje wiatru: pnocny (auilo, arcturus, boreas, poppcg, apKTog), poudniowy (auster, notus, vrog), wschodni (eurus, evpog), zachodni (zephyrus, Cevpoc). Poza tym wyszczeglnia si jeszcze wiele innych, przewanie lokalnych, nazw wiatru,

ktre nie maj jednak znaczenia dla naszego tematu. Natomiast agodny powiew czy wichura, zimny wiatr pnocny czy ciepy wiatr poudniowy maj szczeglne znaczenie symboliczne. Przyczyny powstawania wiatrw, zalenych od wpywu gwiazd albo rnic temperatur, nie byy znane w staroytnoci. W tych tajemniczych zjawiskach natury, bd to powodujcych skutki poyteczne jak oczyszczanie powietrza czy zapylenie rolin, bd to skutki szkodliwe jak rozbicie si statku, zniszczenie drzewostanu i budynkw, dopatrywano si w staroytnoci dziaania istot boskich. W Grecji skadano im ofiary na powiconych im otarzach. Rzymianie czcili je ze wzgldu na ich wielkie znaczenie dla rolnictwa i eglugi morskiej. Dowdcy flot przed wypyniciem w morze skadali w ofierze czarne jagnita, aby przychylnie usposobi Tempestates". Homer i Wergiliusz w swoich utworach poetyckich wspominaj Aiolusa", krla wiatrw, i przytaczaj o nim rne mity. Wiele innych ludw czcio swoich bogw burzy i swoje duchy wiatrw. Nad t wieloci ubstwianych potg natury krluje jeden Stwrca. Gos Jego grzmotu karci ziemi (...) Na widok Jego zatrzsy si gry, a na rozkaz woli Jego wieje wiatr poudniowy" (Syr 43,17 n.). Lecc cwaowa na cherubie, a skrzyda wiatru Go niosy" (Ps 18,11; por. Ps 104,3), a wok Niego szaleje nawanica" (Ps 50,3). Takie obrazy biblijne wyraaj potg i wielko majestatu Boskiego, ktremu nic nie moe si sprzeciwi, wskazuj na duchowo Najwyszej Istoty. Teofaniom czsto towarzyszyy burze: wizj Ezechiela zapowiada wiatr gwatowny" (Ez 1,4), a na skargi cierpicego Hioba Pan odpowiada z wichru" (Hi 38,1). Gdy Eliasz, uciekajc przed Izebel, stan na grze Horeb, Pan przechodzi. Gwatowna wichura rozwalajca gry i druzgocca skay [sza] przed Panem. Ale Pan nie by w wichurze". Daje w ten ywioy 71 iDO 7ch

rtZak *no ary ch ted r.-lch -_un oje 7> ac ?s ej ia :a :e .z-en sposb tylko zna, e jest blisko, nie chce bowiem przeladowanemu prorokowi objawi si w sposb budzcy trwog, lecz pokaza mu swoj agodno i dobro. A po wichurze - trzsienie ziemi: Pan nie by w trzsieniu ziemi. Po trzsieniu ziemi powsta ogie: Pan nie by w ogniu. A po tym ogniu szmer agodnego powiewu" i dopiero w nim doszed go gos Pana (por. 1 Krl 19, 1114). Rne nasilenie wiatru obrazuje w tym wypadku rne formy Boego panowania nad wiatem. Kary i cierpienia wszelkiego rodzaju czsto przedstawiaj prorocy w swych podniosych mowach jako gwatown burz: Oto nawanica Paska, gniew powstaje, burza szaleje, spada na gow niegodziwych" (Jr 23,19; por. Iz 28,2; 66,15; Jr 18,17; Lm 5,10; Dn 7,2; Oz 13,15; Tb 3,22; Ps 69,4; 83,16). Takie obrazy nale take do wspczesnych zwrotw jzykowych; mwimy na przykad o burzy przeladowa, namitnoci, pokus, entuzjazmu itp.".

Z innego punktu widzenia wiatr czy tchnienie wiatru oznaczaj na wielu miejscach Pisma witego co znikomego, niepenego, szybko przemijajcego, ponnego, niestaego, co zmienia si szybko i nieoczekiwanie. Hiob skary si Panu: Wspomnij, e dni me jak powiew" (Hi 7,7). ,,I c mu przyjdzie z tego, e trudzi si na prno [apa wiatr]?" - mwi Eklezjastes (Koh 5,15). Natomiast w Ksidze Ezechiela wiatr jest symbolem Boego tchnienia z-jcia, ktre wskrzesza wysche koci zmarych; Bg rozkazuje prorokowi: Prorokuj do ducha, prorokuj, o synu czowieczy, i mw do ducha: Tak powiada Pan Bg: z czterech wiatrw przybd, duchu, i powiej po tych pobitych, aby oyli" (Ez 37,9). Ta wizja prorocza jest zarwno wzorem przyszego zmartwychwstania ciaa, jak i duchowego ponownego narodzenia dusz do ycia w asce, stor utraciy przez grzech. Dlatego ten fragment Pisma witego nalea -ciedy do dwunastu proroctw, ktre w noc poprzedzajc wit wita Zmartwychwstania Paskiego przekazywano katechumenom jako ostatnie ich przygotowanie do przyjcia chrztu. Chrystus w rozmowie z Nikodemem chce temu dostojnikowi ydow->.viemu, czonkowi Wysokiej Rady, wyjani tajemnic powtrnego narodzenia z Boga. Uywa w tym celu porwnania: Wiatr (nvevfxa) wieje tam, gdzie chce, i szum jego syszysz, lecz nie wiesz, skd przychodzi i dokd poda. Tak jest z kadym, ktry narodzi si z Ducha (sk tov nvEvnatoc)" J 3,8). Duch Boy ma tak wiele punktw stycznych ze swym symbolem, ;e obydwa okrela si tym samym terminem spiritus, pneuma. Wiatr i Duch s niewidzialni, poznajemy je tylko po skutkach; obydwa rzdz s:e wasnymi prawami. Wiatr wieje, gdzie chce, Duch Boy udziela si, tak jak mu si podoba. Szum jego syszysz, moesz wyczu jego obecno, pozna jego potg i si dziaania, jednak ani nie wiesz, skd pochodzi - by to odgadn naleaoby przenikn gbiny Boga ani nie wiesz, dokd zda, poniewa dociera do najgbszej istoty czowieka : .vypenia cae uniwersum." u

W gwatownej wichurze objawia si take penia dzie Boych. Gdy - Zielone wita apostoowie i uczniowie wraz z Matk Jezusa i witymi i d bietami oczekiwali w wieczerniku w Jerozolimie na obiecanego Pocie;1 Delatte, L'Evangile de N.S. Jesus Christ, Tours 1922, s. 122. 72 Zjawiska kosmiczne szyciela, nagle da si sysze z nieba szum, jakby uderzenie gwatownego wiatru, i napeni cay dom, w ktrym przebywali. Ukazay si im te jzyki jakby z ognia, ktre si rozdzieliy ,j na kadym z nich spocz jeden. I wszyscy zostali napenieni Duchem witym" (Dz 2, 2-4). Pragnienie tego witego tchnienia znalazo wyraz ju w Pieni nad Pieniami, we fragmencie, w ktrym Oblubienica (Koci wity) gorco oczekuje jego zbawczego dziaania: Powsta, wietrze pnocny, nadle, wietrze z poudnia, wiej poprzez ogrd mj, niech popyn jego wonnoci!" (Pnp 4,16). C bowiem oznacza wiatr pnocny (Auilo), ktry wszystko mrozi i wprawia w odrtwienie, jeli nie ducha nieczystego, sprawiajcego, e wszyscy wystpni, jak dugo pozostaj w jego mocy, niezdolni s do czynienia dobra? Wiatr poudniowy za (Auster) - wiatr ciepy - oznacza Ducha witego; On, gdy dotyka umysw ludzi wybranych, uwalnia je od wszelkiego odrtwienia i napenia je arem, by gorliwie czyniy dobro. Dlatego powiedziane jest: Odmie nasz los, o Panie, jak strumienie w ziemi Negeb (Ps 126,4). Niech uleci wic wiatr pnocny, przybdzie za poudniowy; niech powieje w ogrd Oblubieca i niech rozpywaj si Jego zapachy, aby odstpi zy duch od Kocioa i od kadej duszy i aby przyby Ducia wity. Przybywajc rozpala On ogie mioci w umysach i wlewajc siebie uwalnia je od drtwego zaniedbania. Gdy tego dokona, pyn sodkie wonie."12 Sztuka chrzecijaska przeja od staroytnoci personifikacj wiatru. Przedstawia si j w postaci ludzkiej, caej albo do pasa, ktra z wydtymi policzkami dmie w muszl albo rg. Wczesne redniowiecze najczciej ogranicza si w przedstawianiu tej personifikacji do ukazania samej gowy ozdobionej skrzydami i dmcej w rg czy muszl. W X i XI w. pojawia si nowa forma w przedstawianiu tej personifikacji - gowa przybiera ksztat nie tylko

ludzki, lecz i zwierzcy. W nastpnych stuleciach przewaa przedstawianie wiatru jako uskrzydlonej gowy, z ktrej ust ulatuje tchnienie. Ogie Pewien egzegeta z XVII w. suszne nazywa ogie elementorum nobilis-simum". Ogie jest elementem najbardziej ywym, najczystszym, najdelikatniejszym i najbardziej skutecznym pord tak zwanych ywiow znanych staroytnoci, rdem wiata i ciepa, ktre wysya on dziki socu w przestrze kosmiczn i na wieloraki sposb przejawia jako ogie ziemski. Ogie jest nieodzowny dla ycia ludzkiego. Nie mona go ani zmiesza z czymkolwiek, ani czymkolwiek zanieczyci. Nie pomniejsza si, gdy zapala si ode nowe pomienie13. Ogarnia wszystko, co si do niego zbliy, aby pochon albo przenikn arem. Jego pomienie zawsze d ku grze, a szerzy si z wielk szybkoci. Ogie, co nie mwi: Do" - czytamy w Ksidze Przysw (30,16). Jedne ciaa topi, inne hartuje. Jako rodek oczyszczajcy jest rwny wodzie, a nawet doskonalszy od niej. Ogie take leczy niektre choroby, porednio swym ciepem, 12 Grzegorz Wielki, Super Cantica canticorum expositio cap. IV 21; PL 79, 515 n. 13 Qui licet sit divisus in partes, mutuati luminis, detrimenta non novit" (Praeconium paschale). I ywioy 73 C: n. r.-it" bezporednio (wedug przestarzaej metody leczniczej) przez wypalanie ran. Bieganie z pochodniami miao, wedug staroytnego przesdu, odpdza zaraz. Jaskrawym przeciwiestwem tych bogosawionych skutkw ognia jest groza, jak budz jego rozptana potga i niebezpieczestwo miertelnych poparze. Ostrzejszego jeszcze ni w naturze wyrazu nabiera to przeciwiestwo w

symbolice, w ktrej Bogu przeciwstawia si pieko, witoci - dzik namitno. U wielu ludw pogaskich ogie by i jest nie tylko symbolem Boga, ale czym istotowo boskim i godnym czci. W staroytnoci istniao bardzo wiele kultw ognia, a w niektrych krajach istniej do dnia dzisiejszego. Take w chrzecijaskiej Europie niektre zwyczaje ludowe, jak np. palenie ogni witojaskich, przypominaj o magicznym dziaaniu, ktre przypisywano temu ywioowi", bd to pomnaania siy soca, bd to odegnywania wpyww demonicznych. Staroytni Hindusi nazywali ogie agni"; by symbolem istoty bosko-ci, ktra w ogniu ofiarniczym trawi skadane dary. W kulcie ognia parsw kapani zapobiegali wszystkiemu, co mogoby zanieczyci ten wity ywio". Nie wolno byo dopuci, by tam gdzie pon, wdar si jakikolwiek powiew; pomienie jego podtrzymywano natomiast spalaniem wycznie wonnego drewna. Ogie paleniska domowego, jako symbol ycia zarwno rodziny, jak i pastwa i jako objawienie boskiej siy, otaczano w staroytnoci szczegln czci. Jego personifikacj, jako bstwa, jest Hestia (Vesta), ktrej Grecy i Rzymianie powicali witynie. W Rzymie strzego witego ognia sze dziewiczych kapanek (westalek). Z pocztkiem nowego roku 1 marca) Pontifez Maximus rozpala nowy ogie za pomoc wklsego lustra od promieni sonecznych albo przez tarcie owocujcego drzewa; r.igdy arem wzitym z innego ogniska, gdy wity ogie musia by nieskalany. Przed cesarzami rzymskimi i bizantyjskimi niesiono ogie jako szczeglny znak wyrnienia. U Grekw panowa zwyczaj, e matka niosc ponc pochodni odprowadzaa nowo zalubion crk do komnaty nowoecw, aby w palenisku nowej rodziny rozpali pomienie starego domu rodzinnego. Kolonici, opuszczajcy swj kraj, zabierali ogie z prytanejonu (budynek publiczny ze wityni Hestii), ktry znajdowa si w kadym miecie greckim, aby pon i w nowym miejscu. W Starym Testamencie Jahwe wybra ogie, ktry w sposb wspaniay

zarazem budzcy groz najlepiej wyraa przymioty Boga, za wymowny N"j symbol. Pod postaci ognia przeszed Bg midzy poowami zwierzt : f: arowanych Mu przez Abrahama, aby w ten sposb potwierdzi zawarte i r.im przymierze (Rdz 15,17 n.). W krzaku gorejcym ukaza si Moj-:i-5zowi i powoa go na wodza Izraela. Przez czterdzieci lat towarzyszy vemu ludowi w wdrwce przez pustyni pod postaci oboku, ktry :-c pon. Najpotniejsze objawienie si Boga pod postaci ognia przeyli Iz- lelici w czasie przekazywania im przykaza na grze Synaj. Gdy Mojesz :<:c koniec wdrwki przez pustyni jeszcze raz chcia przypomnie . iowi o wszystkich cudach Pana, powiedzia: Pan, Bg wasz, jest ;r.:em trawicym. On jest Bogiem zazdrosnym" (Pwt 4,24; por. Hbr 74 Zjawiska kosmiczne 12,29) Na ziemi dat ci zobaczy swj ogie ogromny i sysze swoje sowa spord ognia" (Pwt 4,36). W Mojeszowych, przepisach kultowych znajduje si zarzdzenie, aby ogie na otarzu by stale podtrzymywany, by nigdy nie zgasn14. Ten stale poncy pomie ofiarniczy by niejako darem skadanym przez Izrael za ogie obecnoci Boej. Stanowi wyraz oddania, ktre miao oywia lud Boy, a przede wszystkim by symbolem aru Ducha, w ktrym miaa si wypeni ofiara Nowego Testamentu. Na pocztku sprawowania przez Aarona posugi kapaskiej, w czasie skadania ofiary za lud, ogie wyszed od Pana" i strawi przygotowane dary na znak ich przyjcia. Widzc to cay lud krzykn z radoci i upad na twarz" (Kp 9,24). Take w pniejszej historii Izraela Pan Bg czsto okazywa w podobny sposb swoje upodobanie w skadanych Mu ofiarach (por. Sdz 6,21; 13,20; 1 Krl 18,38; 2 Krn 7,1-3; 2 Mch 1,19-22). Ten wity ogie stawa si jednak okrutnie mciwy, ilekro Izraelici postpowali w sposb nieprawy. Gdy synowie Aarona w swoich kadzielnicach

przygotowali Panu ogie inny" (ignem alienum), ni by nakazany, wtedy ogie wyszed od Pana i pochon ich" (Kp 10,1 n.). Podobny wypadek zdarzy si, gdy lud szemra przeciw Panu (Lb 11, 1-3). Ognia uywano te do czyszczenia z rytualnego splamienia, o czym wiadczy zarzdzenie nakazujce, eby wszystkie metalowe przedmioty zdobyte w walce z Madianitami zostay poddane wanie oczyszczeniu przez ogie (Lb 31,23). Staro testamentowe ksigi historyczne mwi wielekro o objawianiu si Boga pod postaci ognia, ktry - jak wiadcz przytoczone przykady - rzeczywicie spala. Na innych jednak miejscach Pisma witego, zarwno Starego, jak i Nowego Przymierza, mwi si o ukazywaniu si ognia, ktry nie pali, a tylko owieca, a wic chodzi o niematerialne zjawisko albo wycznie o obrazow form wyrazu. W blasku ognia ogldaj chwa Pana Ezechiel (Ez 1) i Daniel (Dn 7,9 n.), a w. Jan (Ap 1,15; 2,18) opisuje Syna Czowieczego" o oczach jak pomie ognia i nogach jak rozarzona ruda zota - obrazy Jego wszechwiedzy, ktra rozwietla gbiny duszy, i Jego potgi, ktra wszystko, co Mu si sprzeciwi, moe zdepta i zniszczy. Take anioowie przyjmuj niekiedy posta ognia albo ukazuj si z symbolami ognia (por. Rdz 3,24; 2 Krl 2,11; 6,17; Ap 10,1). Fragment Psalmu 103, ktry wedug Wulgaty brzmi: Qui facis angelos tuos spiritus, et ministros tuos ignem urgentem", naley odnie do takich Boskich posacw. Czsto w Pimie witym jest mowa o ogniu gniewu Boego, ktry sdzi lub karze, albo o ognistych strzaach Pana. Ten ar staje si ogniem piekielnym, ktry trawi bezbonych, i nie jest obrazem, lecz straszliw rzeczywistoci (por. Ps 7,14; 12,7; 50,3; 79,5; 97,3; 140,11; Iz 33,12; 33,14; Jr,4,4; 5,14; 17,4; 21,12; Ml 4,1; k 3,17; Ap 14,10; 20,9 n.; 21,8). wite ksigi czsto mwi o oczyszczajcym ogniu cierpie, ktrymi Bg dowiadcza dusze, jak prbuje si szlachetne metale w piecu hutniczym (por. Prz 17,3; Syr 2,5; Hi 23,10; Ps 17,3; 66,10; Lm 1,13; Ml 3,2 n.). Takim rodzajem ognia jest take ogie czycowy, ktrego natura pozostaje dla yjcych tajemnic. 14 Ignis est iste perpetuus, qui numuam deficiet in altari" (Lev. 6, 13 - Vlg).

ywioy 75 I Dziki swojej prawdzie i wiernoci sowo Boe jest w ogniu wyprbowane" (Ps 119, 140; 11,7; Prz 30,5), co wicej - ono samo jest ogniem, ktremu nic nie moe si oprze (Jr 23,29). Ogie to take symbol mioci i zapau. Staje si ich zaprzeczeniem, kiedy oznacza nienawi i nisk namitno. Ogniste jzyki, pod postaci ktrych Duch wity zstpi na apostow w dniu Zielonych wit, kryj w sobie nadprzyrodzenie najsilniejsz i najbardziej realn wymow symbolu. Take one w pewnej mierze wskazuj na istot Boga, nie wzbudzajc jednak ju trwogi jak w Starym Testamencie, lecz uszczliwiajc: nie palc, ale owiecajc, nie niszczc, ale darzc wiatem"15. Wskazuj na to, czego udzielaj: jako jzyki - dar mowy we wszystkich jzykach dany dla szerzenia wiary; jako pomienie - wiato i poncy zapa mioci. W tym cudzie Zielonych wit spenio si to, co przepowiedzia Jan Chrzciciel: Idzie mocniejszy ode mnie (...) On chrzci was bdzie Duchem witym i ogniem" (k 3,16). Wtedy spenio si rwnie usilne pragnienie Zbawiciela, wyraone sowami: Przyszedem rzuci ogie na ziemi i jake bardzo pragn, zby on ju zapon!" (k 12,49). Ten ogie przepoi mody Koci. Ponie w nim nadal, a Koci wci ponawia proby o odnowienie jego aru, nie tylko w liturgii Zielonych wit, lecz take ilekro staje przed wielkimi wydarzeniami: przed otwarciem soboru, przed udzieleniem wice, przed wyborem przeoonych zakonnych rozbrzmiewa Veni Creator, przed uroczystoci prymicyjn i zawsze, gdy dusze maj dostpi owiecenia i ma zosta rozpalony ich zapa, pynie serdeczna modlitwa: O Stworzycielu Duchu, przyjd, nawied dusz wiernych Tobie krg, niebiesk ask zesa racz, sercom, co dzieem s Twych rk"16. W Wielk Sobot krzesze si ogie z kamienia i powica go sowami nastpujcej modlitwy: Boe, Ty przez swojego Syna, ktry jest prawdziwym

kamieniem wgielnym, udzielie wiernym ognia Twojej wiatoci: powi ten nowy ogie wykrzesany z kamienia dla naszego uytku : przez te wita wielkanocne rozpal w nas niebiaskie pragnienia, aby-rr.y z czystym sercem mogli dostpi wit wiekuistej wiatoci" 17. Ogie jest symbolem Chrystusa, ktry jak iskra wykrzesana z kamienia powstaje z zamknitego grobu wykutego w skale do nowego, przemienionego ycia. Od pomieni tego ognia zapala si pascha, potem wszystkie lampy i wiece w kociele. Powicony ogie zanosi si rwnie do domw, aby przynosi bogosawiestwo i oddala nieszczcia. We wczesym redniowieczu panowa zwyczaj gaszenia przedtem ognia w paleniskach i wszystkich wiate, aby wraz z wykrzesanym z kamienia ogniem --.elkanocnym rozpocz niejako nowe ycie. Sztuka starochrzecijaska dla dodania otuchy wiernym w czasie prze;iowa z upodobaniem sigaa w malarstwie katakumbowym i pasko--vbie sarkofagowej do motywu trzech modziecw w piecu ognistym. Xie liczc scen skadania ofiar na poncych otarzach i przedstawie -dobnych motyww, ktre typowe s dla tzw. cykli biblijnych, w sztuce Breviarium Romanum. Ex decreto SS. Concilii Tridentini restitutum Summorum ' -:ificum cura recognitum. Editio uinta post typicam. Typis Polyglottis Vaticanis TCCCCLVI, p. 638 (Feria V infra Octavam Pentecostes, Responsorium I). ' Msza rzymski, s. 1483. Powicenie nowego ognia, w: Msza rzymski, s. 378. 76 Zjawiska kosmiczne redniowiecznej i nowszej spotykamy si najczciej z przedstawieniem cudu Zielonych wit. Wedug Kunstlego sposb przedstawiania tego wydarzenia jest oryginalnym dzieem syryjskiego rzemiosa artystycznego z VI w.; pniej rozpowszechniay go zwaszcza ilustrowane rkopisy Biblii18. Rwnie pojedynczych jzykw ognistych, ktre pojawiaj si w sztuce liturgicznej, zwaszcza przy ozdabianiu paramentw, mona uywa jako odpowiednich

symboli Ducha witego czy goszenia wiary. Symbolem gorcej mioci s pomienie otaczajce Najwitsze Serce Jezusa i Maryi; ponce albo przebite ponc strza serce jest atrybutem niektrych witych i ma takie samo znaczenie. Wgiel rozarzony Przedmiotem symboliki arzcego si wgla jest materia ju przeniknita ogniem, w ktrej tylko si jeszcze arzy, ale moe wznieci nowe pomienie, gdy w jego pobliu znajdzie si materia palny. Ksigi mdrociowe na wielu miejscach (por. Prz 6,28; 25,22; 26,21; Syr 8,10 [Wlg w. 13]) porwnuj groce niebezpieczestwo albo uczucia do Testamencie jako upomnienie nawoujce do mioci nieprzyjaci: Jeeli nieprzyjaciel twj cierpi gd - nakarm go. Jeeli pragnie - napj go! Tak bowiem czynic, wgle arzce zgromadzisz na jego gow" (Rz 12,20; por. Prz 25,22); znaczy to - uczynek mioci wzgldem bliniego pozwoli mu zrozumie bd swego wrogiego nastawienia w sposb bolesny i zawstydzajcy i bdzie palii jego sumienie. Obraz arzcego si wgla staje si konkretniejszy, gdy jest uyty dla wyraenia gniewu Boga, rozpalajcego si byskawicami (Ps 18,9; 2 Sm 22,9.13), czy te jakim innym rodzajem kary, nad grzesznikiem. W Ps 120,4 arzce si wgle z janowca, a uwaano, i ar ich jest szczeglnie intensywny i dugo si w nich utrzymuje, maj dotkn oszczercw proroka. Podobne przeklestwo wyraa Ps 140,11, a prorok Ezechiel (Ez 1,13) widzi w rodku postaci cherubw, nioscych chwa Jahwe, Jakoby arzce si w ogniu wgle" (hebr. risspdh arzcy si kamie), ktre s obrazem budzcego trwog majestatu Boga. M odziany w lnian szat (anio) otrzymuje rozkaz (Ez 10,2), aby napeni swoje donie ognistym wglem i rozrzuci go po Jerozolimie, ktra z powodu bawochwalstwa cigna na siebie kar Bo. Inne znaczenie arzcego si wgla wynika z wizji, ktra towarzyszy powoaniu proroka Izajasza: Wwczas przylecia do mnie jeden z serafinw, trzymajc w rce wgiel, ktry kleszczami wzi z otarza. Dotkn nim ust moich i rzek: Oto dotkno to twoich warg: twoja wina jest zmazana, zgadzony twj grzech" (Iz 6,6 n.).

Chocia sens dosowny tego tekstu Pisma witego odnosi si do oczyszczajcej siy arzcego si kamienia, to jednak wschodni i greccy Ojcowie Kocioa widz w tym arzcym si wglu symbol Chrystusa, Boga-Czowieka, a take Eucharystii. Ogie ogarniajc drewno przenika je i obejmuje, a chocia nie przestaje ono by drewnem, ogie zmienia jednak jego waciwoci i wygld i nadaje mu wasne cechy, tak e wydaje si, i stanowi z nim jak 18 Dokadniej na ten temat: K. Kiinstle, Ikonographie der christlichen Kunst, t. 1-2, Freiburg 1926-1928, t. 1, s. 517 n. rze-zld ywioy 77 jedno. Tak samo przestawiaj sobie Chrystusa. Zjednoczony bowiem w niepojty sposb z udzk natur Bg zachowa j tak, jak bya, i sam pozosta tym, czym by. Skoro jednak raz czy si z ni, wydaje si, e stanowi z ni jedno, przyjmujc to, co naley do niej i udzielajc jej take energii wasnej natury." 19 Sakramentalne ciao Chrystusa, jako nosiciel aru Ducha witego, take oczyszcza i przemienia dusz. T myl spotykamy czsto w Modlitwach eucharystycznych Kocioa wschodniego. W liturgii w. Jakuba mwi kapan przed rozdaniem Komunii witej: Niech Pan pobogosawi i uczyni nas godnymi, abymy czystymi palcami mogli wzi ten rozarzony wgiel i woy w usta wiernych na oczyszczenie i odnowienie ich dusz i cia, teraz i zawsze i na wieki wiekw."20 W liturgii za w. Chryzostoma modlitwa przygotowawcza do przyjcia Komunii witej brzmi nastpujco: Ulknij si, czowieku, widzc Krew Boga, Ogniem jest bowiem spalajcym niegodnych, Boskie Ciao przebstwia mnie i karmi, Przebstwia duch, a umys karmi przedziwnie."21

aciscy _Ojcowie symbol arzcego si wgla odnosz do cierpie Chrystusa. w. Ambroy pisze: Albo co uznamy za tak wit i pomyln tajemnic, poniewa zostao objawione ustami Izajasza, e wszyscy ludzie zostan oczyszczeni przez mk Chrystusa, ktry jak wgiel wypali nasze grzechy. Czytasz te u Zachariasza: Czy ten nie jest gowni wyjt z ognia? "22. Na temat ryby upieczonej na arzcych si wglach (J 21,9) por. Ryba. Popi Posypywanie gowy popioem23, podrzucanie ziemi w gr albo tarzanie si po ziemi byo u ludw pierwotnych wyrazem aoby, blu i alu. Trwoga przed zmarym skaniaa ludzi do posypywania si popioem z ofiar zoonych za zmarego albo ziemi z jego grobu, wierzc, e w ten sposb mona ochroni si przed jego duchem. Za mask z popiou i pyu czowiek czu si przed nim bezpieczny. W Syrii aobnicy uciekali na wysypiska usytuowane przed bramami miasta, na ktrych zsypywano popi z ognisk domowych - bya to take ucieczka przed duchem zmarego, ktry mg straszy w znanym sobie domu aoby. Inne ludy, ktre nie odczuway lku przed zmarymi, a nawet nawizyway z nimi kontakt, znay zwyczaj wszczepiania sobie" popiou ze 19 Cyryl Aleksandryjski, Scholia de incarnatione Unigeniti cap. IX; PG 75, 1380. 20 He Theia Leitourgia tou hagiou Jakobou tou Adelphoiheou, Athenai 19883 przek. H. Paprocki). 21 He Theia Leitourgia tou hagiou Joannou tou Chrysostomou, Chambery 1987 'przek. H. Paprocki); w liturgii sowiaskiej modlitwa prywatna, a w greckiej odmawiana publicznie w cerkwi. 22 De Spiritu Sancto lib. I, cap. X 113; PL 16, 761. 23 Por. A. Rud, Bibel und Liturgie" 23: 1956. 78 Zjawiska kosmiczne

spalonych zwok, aby w ten sposb przej dobre cechy zmarego. Jeszcze Beda mwi, e poddani krla Northumbrii zebrali popi jego zwok i wielu z nich zostao uleczonych jego moc. Oczywicie takie pogldy s obce wspczesnemu czowiekowi, poniekd prawie niezrozumiae, jednak i nam popi przypomina, e wszystko, co ziemskie, mianowicie materialna cz naszej natury, tak jak zostaa utworzona z prochu i gliny ziemi, znw obrci si w ziemi. Poniewa ten rozpad jest jednak skutkiem grzechu - Stwrca bowiem^ stworzy czowieka w cielesnej niemiertelnoci - przeto ten, kto w rod Popielcow pozwala na swym czole kreli krzy z popiou, zarcza, e wraz z pokutujcym Kocioem chce zmieni sposb mylenia, e przez pokut i al chce powrci do Boga, ktrego porzuci przez grzech. Uwiadamia sobie, e odwracajc si od Boga, wybra raczej mier ni ycie, powracajc za do Boga przez pokut, odzyskuje ycie i niemiertelno. Dlatego popi jest take symbolem oczyszczenia i zmartwychwstania. Ogie oczyszcza. Popi jest materiaem ziemskim oczyszczonym przez ogie. Poganie palc zwoki, sdzili, e pomagaj duszy w ten sposb szybciej uwolni si od wszystkiego, co cielesne i nieczyste. Staroytni Rzymianie podczas wielkich wit oczyszczenia rzucali, okazujc cze bogom i zmarym, popi poza siebie, w wod. Hindusi nacieraj popioem cae ciao, Meksykaczycy posypujc nim siebie, pragnli moc tego czystego materiau ziemskiego uzyska czysto duszy. ydzi z polecenia Mojesza uywali popiou ze spalonej czerwonej krowy jako ofiary oczyszczenia skadanej za tych, ktrzy stali si nieczyci przez dotknicie zwok. Popi ten mieszano z krystalicznie czyst wod, co podwajao jego oczyszczajc moc. Popi, ktrym podczas ydowskich ceremonii weselnych posypywano wieniec panny modej, mia przypomina zburzon wityni, jednake nie z powodu jej zniszczenia, lecz ze wzgldu na nadziej jej odbudowania. Zatem ju w tym przypadku popi by obrazem wskrzeszenia. Kiedy cay wiat ma zosta oczyszczony przez ogie, jednak z tej ziemi oczyszczonej przez ogie - a wic z jej popiou - ma powsta nowe niebo i nowa ziemia. Popi jest wic czym ostatecznym - nie dajc si spali czci skadow ziemi. I jest take czym pierwszym - jako czysty materia ziemski

znowu obraca si yj ziemi, swoj czyst substancj przenika j i rodzi nowe ycie. I tak popi jest dla pokutujcego czowieka czym ostatecznym - mierci i przemijaniem, a jednoczenie jest czym pierwszym - pierwszym stopniem wiodcym jego kroki do nieprzemijalnoci. Dlatego pokutnicy w Kociele w dawnych czasach ubrani w odzienie posypane popioem wyznawali swoje grzechy przed zgromadzon wsplnot, aby nastpnie, pogodzeni z Bogiem, rozpocz nowe ycie. W redniowieczu umierajcy kazali sobie - zgodnie z rytem ambrozjaskim - posypa gowy popioem albo na ostatnie chwile kadli si na ziemi, na sienniku posypanym popioem. Rytu tego przestrzega si jeszcze dzisiaj przy mierci zakonnikw surowej reguy cysterskiej, i to zgodnie z zaleceniami ich reformatora de Rancego. W ten sposb polecaj miosierdziu Boemu swoj cielesn miertelno i grzech, bdcy mierci duchow, eby ich dusza moga powsta - jak feniks - z popiou. W atmosferze tej surowej symboliki popiou wprowadza Koci swoje dzieci w rod Popielcow w okres Wielkiego Postu. Tego, czego wymaywioy 79 i e r ga kiedy tylko od pokutnikw, oczekuje teraz od kadego chrzecijanina, ktry czterdzieci dni przed Wielkanoc zobowizuje si do pokuty. Po powiceniu popiou, ktremu to aktowi towarzysz modlitwy wyraajce gwn myl symboliki popiou: przemijalno i mier, oczyszczenie i zmartwychwstanie, Koci znaczy nas krzyem z popiou ze sowami: Pamitaj, czowieku, e prochem jeste i w proch si obrcisz" (por. Rdz 3,19). Modlitwy przy powiceniu popiou pochodz z X w. Ziemia Na pocztku Bg stworzy niebo i ziemi" (Rdz 1,1) - dwa przeciwiestwa. Niebo" - wiat duchw niewidzialnych, ziemi" - nasz planet jako cz widzialnego uniwersum. Ziemia jest tym, co jest na dole, nisze, niebo tym,

co w grze, co jest nad ni, ale i ziemia, i niebo zostay stworzone dla chway Stwrcy. Z tej ziemi, ktra zawiera wszystkie mineray, wyprowadzi Bg - jak podaje Ksiga Rodzaju - wszystkie istoty organiczne, roliny i zwierzta por. 1,11.24). Wtedy to Pan Bg ulepi czowieka z prochu ziemi . tchn w jego nozdrza tchnienie ycia" (Rdz 2,7). Stworzy go na swj brz" (por. Rdz 1,26 n.). W czowieku owe dwa przeciwiestwa scalaj ~i i nabieraj symbolicznego znaczenia: niebo - obraz Boga powstay z aski, z ziemi - ciaem materialnym. Przez grzech jednak niebo zr.ikno z duszy czowieka, chocia w siach duchowych przetrwao r.aturalne podobiestwo do Boga. Nad czowiekiem, ktry tak gboko upad, zawis wyrok Boy: Przeklta niech bdzie ziemia z twego powodu (...) W pocie wic oblicza twego bdziesz musia zdobywa poywienie, pki nie wrcisz do ziemi, z ktrej zostae wzity; bo prochem jeste i w proch si obrcisz" (Rdz 3,17.19). O tym wyroku przypomina nam co roku Koci wity na pocztku Wielkiego Postu, posypujc popioem gowy wiernych. Proch to wyschnita, rozdrobniona .a najmniejsze czsteczki materia, podobnie popi, jednake w tym wypadku ogie dokona rozkadu, tak e w ten sposb bardziej wyrany .zmysawia dzieo zniszczenia. Proch i popi" czsto wymienia si izem, aby da wyraz najbardziej zewntrznemu ponieniu i pokucie por. Hi 42,6; Syr 10,9). Powszechny wyrok mierci dotyka kadego czowieka, dlatego te zie-~-.ia jest onem matki" w podwjnym znaczeniu. Z niej rodzi si ycie z niej, owej roli Boga, maj kiedy powsta wszyscy ludzie do nowego ycia. Chrzecijanin wie, dziki czyjej potdze sowa i mocy to si dzieje. Poganie jednak nie podnosz swych myli ponad to, co zmysowe, do Stwrcy wszystkich rzeczy, lecz oddaj cze Matce Ziemi" (Tellus-y.ater, rf\-Mr\ir\p, czy Fala) jako prabstwu. Tej modzieczej i piknej ogini, ktra wszystkich hojnie obdarza i ktr wszyscy inni bogowie osypuj darami, Grecy nadawali jeszcze inne imi - Pandora", dajca

szystko. Matka-Ziemia" uchodzia za praprzyczyn i niewyczerpane .rodo wszelkiego istnienia. Z tej jednoci praprzyczyny wyonio si ^1-ce stanowice w pewnym sensie jedno - wszystko, co istnieje na :.emi. Majc wiadomo tej ogromnej jednoci staroytni czuli si znacze mocniej zwizani z kosmicznym rodowiskiem, ni moemy to sobie -;:siaj wyobrazi. Czuli si w bardzo konkretnym znaczeniu dziemi *ej ojczyzny", tzn. dziemi, ktre w jaki sposb preegzystoway w ziem80 Zjawiska kosmiczne skiej materii, zanim zostay podarowane swym rodzicom. W tym wietle zrozumiay staje si istniejcy dzi jeszcze w wielu okolicach zwyczaj kadzenia nowo narodzonego dziecka, gdy tylko zostanie obmyte i spowite w pieluszki, na goej ziemi, z ktrej ojciec podnosi je i przyjmuje jako wasne. W pierwotnym, pogaskim, sensie ryt ten by powiceniem dziecka ziemi jako waciwej jego matce, aby je uznaa za penoprawne i ochraniaa. Inny zwyczaj, podobny temu, polega na tym, e niemowlta kadziono w ziemne koyski, tzn. doy ziemne wysane warstw popiou, somy czy lici. Tego rodzaju zwyczaje miay pozwoli niemowlciu nawiza kontakt z magicznymi siami ziemi. Dlatego te chorych i umierajcych kadziono na ziemi, co miao oznacza i sprawi ponowne narodzenie. Wierzono, e nawet grzesznicy moc tego rodzaju ponownego narodzenia bd usprawiedliwieni i uratowani. Wiara w moc ziemi sigaa, posugujc si tym symbolem, jednak jeszcze dalej: skoro ziemia jest Matk", rodzi z wasnej substancji ywe istoty, to znaczy, e i ona jest ywa i wszystko, co z niej pochodzi, powicone jest yciu. Chocia czowiek wraca do niej martwy, to jednak powinien i moe y na nowo, bowiem jest zrodzony z TerraMater. Podobnie jak narodziny do ycia byy wyjciem z wntrza ziemi, tak mier jest powrotem do siebie", gdy tylko dobiegnie kresu wyznaczona kademu miara ycia. Czowiek zostaje wic zoony w ziemi, aby narodzi si ponownie, aby przed tymi ponownymi narodzinami odpocz, oczyci si i odnowi24.

Z biegiem czasu utracia na znaczeniu posta Tellus-Mater", a na pierwszy plan wysuny si boginie podnoci. Jednak w imieniu bogini wegetacji, zwaszcza zb, Demetry, zajmujcej w kulcie greckim zawsze uprzywilejowane miejsce (przez Rzymian za zwanej Ceres), pobrzmiewa jeszcze pierwotne Gemeter". Z pojmowaniem ziemi jako matki sporadycznie spotykamy si take w Pimie witym, oczywicie nie w duchu pogaskim, ale w duchu, w ktrym wszystkie sprawy, a wic i takie rozumienie ziemi odnosi si do Boga. Ciko dowiadczony Hiob mwi po utracie wszystkiego, co mia na ziemi: Nagi wyszedem z ona matki i nagi tam wrc" (1,21). Wedug opinii powanych egzegetw ono matki" moe oznacza tu tylko ono ziemi; tak te interpretuje opisowo to miejsce w. Grzegorz Wielki: Nagim mnie ziemia wydaa, kiedy tu przybyem, nagim ziemia przyjmie, kiedy std odejd"25. Syrach nazywa ziemi matk" (40,1), do ktrej powrc dzieci ludzkie, a czwarta (apokryficzna) Ksiga Ezdrasza (5,48) przytacza sowa Pana: Uczyniem ziemi onem matki dla wszystkich, ktrzy w swoim czasie zostali w niej zasiani". Na niezliczonych miejscach Biblii ziemia" oznacza nie tylko gleb, ale te wszystko, co z siebie wydaje i co na niej yje, zwaszcza wsplnot ludzk (np.: Ps 24,1; 100,1; 95,4 i in.). Czsto ziemia" oznacza kraj, obszar, wasno. wit ziemi" (Wj 3,5) jest ta, ktr Bg uwici przez swoje objawienie, swoj obecno i swe dziaanie. Gdy Naaman, Syryjczyk, cudown moc proroka Elizeusza i dziki obmyciu si w Jordanie zosta uzdrowiony z trdu i uwierzy w prawdziwego Boga, uprosi, eby mg zabra tyle ziemi z kraju Izraela, ile tylko zdoaj udwign dwa muy. Pragn bowiem czci prawdziwego Boga na witej" ziemi, 24 Por. Eliade, Die Religionen und das Heilige, rozdz. 7. 25 Moralium libri, sive ezpositio in Librum B. Job [Moralia] lib. II, cap. 17; PL 75, 570. ywioy 81 I

a nie na zbrukanej kultem bokw (por. 2 Krl 5,17). Sytuacja ta jest charakterystyczna dla konkretnego pojmowania symbolu w staroytnoci. Dla Izraelity ojczyzna bya terra viventium", ziemi yjcych (por. Ps 27,13; 52,7; 142,6; Iz 38,11), w przeciwiestwie do pogaskiej ziemi wygnania albo terra oblhdonis", ziemi zapomnienia (Ps 88,13). W znaczeniu przenonym ziemia yjcych" oznacza krlestwo Mesjasza (Iz 66,22) albo now ziemi" w bogosawionej pozadoczesnoci now ziemi, ktrej obietnic przekazuje Apokalipsa (21,1) i Drugi List w. Piotra (3,13). Rzeczywicie now" i rzeczywicie wit" staa si ziemia we wcieleniu wiecznego Sowa. W Bogu-Czowieku niebo zczyo si z ziemi w sposb nieskoczenie wyszy ni w stanie aski pierwszego czowieka. Ziemia wydaa swj owoc" (Ps 67,7) - te sowa Pisma witego speniy si w Chrystusie. Dlatego te Ps 85, ktry czterokrotnie mwi o bogosawionym przez Boga krlestwie ziemskim, naley do psalmw piewanych podczas Pasterki, a jego fragmenty w Proprium adwentowych Mszy w. Ziemi jest wita Maryja z naszej ziemi, z naszego nasienia, z tej gliny, z tego muu, z Adama (...) Ziemia ta wydaa swj owoc. Co stracia w raju, odzyskaa w Synu (...) Czy chcecie wiedzie, kto jest tym owocem? Dziewica z dziewicy, Pan ze suebnicy. Bg z czowieka, syn z matki, owoc z ziemi. Posuchajcie, co powiada ten owoc: Jeli ziarno pszenicy nie wpadnie w ziemi i nie obumrze, nie moe da obfitego plonu (por. J 12,24 n.) (...) Poniewa ziarno pszenicy wpado w ziemi : obumaro, wydaje obfity plon. Pomnoone zostao w kosie: wpado w ziemi jedno, zmartwychwstao w wielu (...) Dlatego wychwalaj Ci, Boe, ludy, wychwalaj Ci wszystkie ludy. Ziemia wydaa swj owoc."26 Podobnie jak Chrystus kiedy przez swj chrzest w Jordanie uwici wszystkie wody, tak uwici On rwnie ziemi dotykiem swoich witych rk i ng, swoj drog krwi i spoczywaniem w grobie przez trzy dni. Spoczywanie Pana w grobie wskazuje na Jego zwizek z kosmosem. Jego wcielenie jest przyjciem na wiat, partycypacj w ziemi. Z t ziemi jest teraz zwizane Jego martwe ciao i w niej spoczywa. Gdy nastpnie Ayszed z ona tej ziemi, przezwyciy mierteln natur kosmosu, a zie-rr.i uczyni onem matki, z ktrego zrodzi si nowe ycie. Sepultus est a- Credo nie jest nieistotne. Mwi wprawdzie o tym, e Pan podlega Prawu grzechu, ale take o

zwizkach ziemi z Bogiem, ktry sta si zo wiekiem, a zarazem o jej uwiceniu oraz przemianie w urodzajn -eb, z ktrej rodzi si ycie."27 Przy powicaniu cmentarza ziemia zostaje pobogosawiona w sposb szczeglny. Symbolik tego bogosawiestwa najpikniej wyraa jedna _ modlitw, ktre Pontyfikale Romanum przepisuje w Benedictio CoemetePanie Jezu Chryste, ktry utworzye z ziemi ciao ludzkie, aby uzupe--.: zastpy anielskie, i przybrae je dla odkupienia ludzi, a zgodnie z jego rzeznaczeniem obracasz je w proch i z ziemi wskrzeszasz je dla nie-i miertelnoci, racz, prosimy Ci, powici przez bogosawiestwo Twego pogrzebanego ciaa t ziemi przeznaczon do grzebania zmarych i doro. -' Hieronim, Breviarium in Psalmos, Psalmus 66; PL 26, 1071. 27 R. Gutzwiller, Meditationen ilber Lukas, s. 239. 82 Zjawiska kosmiczne zwl, aby, ci, ktrzy w chrzcie zostali pogrzebani z Tob i wedug natury swego ciaa tu maj by pochowani, odpoczywali w nadziei Twojego zmartwychwstania i miosierdzia Twojego odkupienia. Ty, ktry przyjdziesz sdzi ywych i umarych i ogniem wymierzysz wiatu sprawiedliwo."28 Zanim opadn ziemskie wizy, mistyczne czonki Chrystusa przechowuj skarb" ycia Boego w glinianych naczyniach" (2 Kor 4,7). To, co ziemskie, przeciwstawia si temu, co nadprzyrodzone, i ciga je w d, dlatego w. Pawe napomina: Dcie do tego, co w grze, nie do tego, co na ziemi" (Koi 3,2). Przeszkody, na ktre natrafia aska, przedstawia Ewangelia w formie przypowieci. Podobnie jak w przyrodzie wzrost zasiewu zaley od jakoci ziemi, tak te jest w yciu nadprzyrodzonym. Zbawiciel wykorzystuje codzienne dowiadczenie ycia wiejskiego w swej przypowieci i porwnuje rne rodzaje gleby z gotowoci przyjcia sowa Boego przez serce ludzkie (por. k 8,4-15). Sztuka wyraa panowanie Zbawiciela nad wiatem, posugujc si symbolem kuli ziemskiej, ktra chwale Paskiej (maiestas Domini) suy za tron albo podnek, jak czytamy u Izajasza: Tak mwi Pan: Niebiosa s moim tronem, a

ziemia podnkiem ng moich" (66,1). Najpikniejszym przykadem tej symboliki jest mozaika w absydzie kocioa S. Vitale w Rawennie: Chrystus, bez brody, zasiada na kuli ziemskiej jak na tronie (VI w.). W pniejszych dzieach sztuki kula ziemska przybiera posta jabka, znaku godnoci cesarskiej, ktre Chrystus Krl trzyma w rce albo na ktrym kadzie rk. W malarstwie miniaturowym z czasw Karolingw spotyka si analogiczne przedstawienia chway Paskiej. Ziemia nie ma tu jednak ksztatu kuli, lecz tarczy, ktr oywiaj kolorowe koa wsprodkowe. Matka-Ziemia", nie jako bogini, lecz tylko jako personifikacja, znalaza swe miejsce rwnie w sztuce chrzecijaskiej. Przedstawia si j jako posta kobiec z rogiem obfitoci, owocami, kosami albo dwojgiem dzieci sscych jej piersi. Czsto dodany jest jej atrybut wa - symbol ziemi znany z reliefu Mitry. Niektre z tych przedstawie przypominaj przedstawienia bogini natury Kybele, w koronie krenelaowej i w otoczeniu rnych zwierzt, inne - bogini oww Diany. Na obrazach chrzecijaskich posta ta zajmuje jednak zawsze bardzo podrzdne miejsce, albo pod stopami Chrystusa, albo jako wiadek Jego mierci krzyowej. Pustynia Pustynia, owo morze piasku i ska, ziemia nieurodzajna, a wic i nieblogosawiona, wywiera na czowieka przygnbiajce wraenie. Jej olbrzymie przestrzenie budz w nim lk, ale zarazem go fascynuj. Jest krain zego ducha, demonw i smokw, godu i pragnienia. Na pustyni wypdza si zo. Aaron pooy obie rce na gow ywego koza, wyzna nad nim wszystkie winy Izraelitw, wszystkie ich przestpstwa dotyczce wszelkich ich grzechw, woy je na gow koza i kae czowiekowi do tego przeznaczonemu wypdzi go na pustyni. W ten sposb kozio zabierze z sob wszystkie ich winy do ziemi bezpodnej" (Kp 16,21 n.). Czowiek nie moe osiedli si na pustyni, moe j tylko z trudem Pontificale Romanum II, 144. I i

I ywioy 83 przej w nadziei, e dotrze znowu do urodzajnych okolic. Pobyt na pustyni jest wic czasem pokusy i prby i Bg chcia swj lud izraelski przeprowadzi przez ca t pustyni wielk i straszn" (Pwt 1,19), zanim wprowadzi go do ziemi pyncej mlekiem i miodem. Jednak pustynia nie jest tylko miejscem przeraenia, lecz take miejscem najwyszego dowiadczenia Boga. Na grze Synaj Bg da przykazania swemu wybranemu ludowi i zawar z nim przymierze. Na pustyni lud odszed od swego Boga i na pustyni odnalaz swoj wiar. Pustynia jest miejscem decyzji (por. Pwt 30,15 n.). Gdy same kary okazay si bezskuteczne, nie skoniy Izraela, niewiernej oblubienicy, do powrotu, Bg chce go wyprowadzi na pustyni i mwi do jego serca (Oz 2,16). On prowadzi swj lud przez pustyni, bo Jego aska na wieki" (Ps 136,16). Kto szuka Boga, musi uda si na pustyni. Eliasz, udajc si na gr Horeb, nie uczyni tego tylko dlatego, eby na pustyni znale schronienie. Szuka przede wszystkim miejsca, gdzie mgby si umocni. Podobnie asceci; wprawdzie i oni widzieli w pustyni miejsce ucieczki od wiata i miejsce pokuty, ale przede wszystkim dostrzegali w niej miejsce spotkania z Bogiem. Samotno, brutalna jaowo krajobrazu zmuszaj czowieka do wsuchiwania si w gos Boga, zawierzenia Mu, zwalczania szatana i za. Przebywanie na pustyni jest take czasem przygotowania: Jan Chrzciciel, zanim sta si prorokiem czasu zbawienia, udaje si na pustyni (por. Mk 1.2 nn.). Duch, ktry zstpi na Chrystusa, prowadzi Go na pustyni, gdzie zostaje poddany prbie - kuszeniu szatana. Z nieprzezwycion si prowadzi Go na miejsce samotni, daleko od ludzi, gdzie pozostaje sam na sam z Bogiem. Na pustyni, jakby na miejscu uprzednio przygotowanym, ".ypenia si zbawcze dziaanie Boga; z niej te wychodzi Mesjasz, na niej przyjmuje od Boga pouczenia i moc, gromadzi si do podjcia oczekujcego Go dziea i wyruszenia w sw drog" (Schnackenburg). Opat Andre Louf radzi, aby zagbia si wci

ad interiora deserti", w najbardziej tajne miejsca pustyni (Vita s. Antonii), w bezbrzen samotno, w ktrej czowiek moe dotrze do jeszcze gbszych pokadw swojego wntrza. Oznacza to, i czowiek sam w sobie kryje pustyni. Dopiero w ostatecznej gbi duszy, gdzie nie dociera ju zgiekliwa krztanina, odsania si czowiekowi wielko i ryzyko jego wasnego bytu, jego istnienie midzy niebem a piekem, Bogiem a szatanem. Droga przez pustyni jest drog Chrystusa" (Feldhohn). Gdy mnich Heliodor nie chcia ju duej y na pustyni, w. Hieronim ;.-::erowa do niego nastpujce sowa: ..Czy lkasz si ubstwa? Wszak Chrystus nazywa ubogich bogosawio--ymi. Moe ci trud odstrasza? Przecie aden zapanik nie otrzymuje wieca bez trudu. Mylisz o pokarmie? Ale wiara nie obawia si godu. Boisz si wycieczone postami czonki na goej ukada ziemi? Wszak Pan z tob spoczywa. Czujesz odraz do niepielgnowanych wosw na -.:dnej gowie? Wszak twoj gow jest Chrystus. Czy przeraa ci -.-skoczony bezmiar samotni? Ale ty w duchu przechadzaj si po raju. .- razy wzniesiesz si tam mylami, tyle razy nie bdziesz w samotni"29. ;i List XIX, 10 (do mnicha Heliodora), w: Hieronim, Listy. Przeoy i przed-:w zaopatrzy ks. dr Jan Czuj, IW Pax, Warszawa 1952, t. 1, s. 44. 84 Zjawiska kosmiczne Gra Widok gr zawsze wywiera na ludziach wraenie, podnosi ich ku sprawom wyszym i skania do religijnych myli. Potny masyw gry imponuje sam przez si i jest niejako naturalnym obrazem i symbolem wyszej mocy. Gry, wznoszce si w wietlane strefy nieba, uwaano za siedzib bogw. Ludy Azji Przedniej chtnie wznosiy miejsca kultu na wyynach, o czym wiadczy take Pismo wite (por. Lb 33,52; Pwt 12,2 i in.).

W wielu mitologiach mwi si o grze witej" i uwaa si j za centrum wiata, miejsce, w ktrym spotyka si niebo z ziemi. Na niej wznoszono wityni i zamki, i w konsekwencji wite miasta, przeto zawsze widziano w niej rodek", axis mundi", miejsce spotkania wiata widzialnego i niewidzialnego. Nazwy wity, witych wie i miast s wiadectwem tego utosamiania ich z gr kosmiczn. Babilon na przykad znaczy dom janiejcej gry", dom, na ktrym wspieraj si niebo i ziemia", przymierze nieba i ziemi". Wysoko gry traktowali staroytni jako cech sakraln, a wszystko, co byo bliej nieba, miao w rnym stopniu udzia w tej trancendencji30. Temu niemiaemu ludzkiemu odczuciu, ktre znalazo wyraz w mitach, sam Bg da mocne podstawy. Potwierdzi, e naturalna symbolika wyyn odpowiada Jego zamysom, objawiajc si wybranym na wyynach czy grach. Od Abrahama zada, aby zoy Mu w ofierze Izaaka na jednym z pagrkw", ktry mu wskae", a ktry nosi nazw: Na wzgrzu Pan si ukazuje" (Rdz 22,2.14). Na grze Horeb Pan, ktry mwi z krzaka gorejcego, zleci Mojeszowi misj przewodzenia Izraelowi (Wj 3,2-15), a na grze Synaj (identycznej z Horebem) wrd byskawic i grzmotw przekaza Jahwe swemu ludowi Prawo Starego Przymierza (Wj 19,2-25). Gdy dwanacie pokole osiedlio si ju w Ziemi witej, Bg wybra za czasw Dawida na miejsce swego przebywania gr Syjon, zwan pniej, do czasw niewoli babiloskiej, gr Moria, na ktrej Salomon zbudowa wspania wityni. Do tego centrum religijnego pielgrzymowali ydzi na wszystkie wita. To bya gra, gdzie si Bogu spodobao mieszka, na ktrej te Bg bdzie mieszka na zawsze" (Ps 68,17). To na zawsze" spenio si jednak nie w stosunku do wityni na grze Moria, ktra bya tylko typem, lecz w stosunku do wityni nieprzemijajcej, ktr przepowiada prorok Izajasz: Stanie si na kocu czasw, e gra wityni Paskiej stanie mocno na wierzchu gr i wystrzeli ponad pagrki. Wszystkie narody do niej popyn, mnogie ludy pjd i rzekn: Chodmy, wstpmy na Gr Pask do wityni Boga Jakubowego" (Iz 2,2 n.). Prorok oglda tu w duchu Koci Nowego Przymierza. Chrystus utwierdzi go na wieki i ustanowi go grujcym ponad wszystkim punktem centralnym

wiata w sowach skierowanych do apostoa Piotra: Ty jeste Piotr [czyli Skaa], i na tej Skale zbuduj Koci mj, a bramy piekielne go nie przemog" (Mt 16,18). Sowa te wyraaj przede wszystkim nieprzezwycialno, wieczne trwanie Kocioa, natomiast sowa z Kazania na Grze: Nie moe si ukry miasto pooone na grze" (Mt 5,14), wskazuj na pierwszestwo 30 Por. Eliade, Die Religionen und das Heilige, rozdz. 31 i 143. I ywioy 85 uczniw Chrystusowych uzyskane przykadem witego ycia, ktrym przywiecaj innym. W yciu Pana gry odgrywaj rol szczegln i wskazuj na wyyny duchowe, na ktre chce zaprowadzi swoich uczniw; niejako pragn podkreli wznioso swoich czynw i sw symbolik otoczenia, w ktrym ich dokonywa i w ktrym je gosi. Nie tylko chtnie usuwa si na modlitw na miejsce ustronne, na gr, lecz take na grze obwieci podstawowe prawa swojej nauki (Mt 5,1 nn.), na grze wybra ze swych uczniw dwunastu apostow (Mk 3,13 nn.), na szczycie gry Tabor przemieni si (Mt 17,2 nn.), na Grze Oliwnej rozpocz, strwoony lkiem przed mierci, swoj mk (k 22,39 nn.), na Kalwarii dokona swej zbawczej ofiary i wyrzek consummatum est". To samo wzniesienie, ktre byo wiadkiem strasznego zmagania si Jezusa, byo take wiadkiem Jego penego chway wniebowstpienia (por. Dz 1,12). W Starym Przymierzu, jak to widzielimy, byy znane gry wyrnione objawieniem Jahwe i w sposb wyczuwalny napenione Jego obecnoci, tymczasem znaczenie wyyn, ktre uwici Jezus, pozostawao ukryte; odsoniy je dopiero rozwaania Ojcw Kocioa. Apokalipsa w. Jana objawia, e to, co ludzie od prawiekw mieli nadziej osign na szczytach grskich, spenia si w niebieskiej chwale: Baranek Boy stoi na grze Syjon", otoczony sto czterdziestoma czterema tysicami dziewic, ktre piewaj now pie" podobn do dwikw harfy (por. Ap 14, 1-5).

Nastpnie prorok oglda gr wielk i wynios", a na niej wzniesione z czystego zota" mury witego miasta Jeruzalem", zstpujcego z nieba od Boga (Ap 21,10 n.). Chcc znale jaki klucz do zrozumienia metaforycznego znaczenia gr i wyyn, o ktrych wspomina si w Pimie witym, wystarczy przeczyta tekst z Objanie Psalmw w. Augustyna: Prorok wprawdzie powiada, e gr jest sam Pan, jak jest napisane, i kamie oderwany bez udziau rk urs do wielkoci gry [Dn 2, 35]."31 Rwnie w Kociele, jako Mistycznym Ciele Chrystusa, coraz bardziej rozszerzajcym si na cay wiat, naley widzie gr, ktra urosa z maego kamyczka, zgodnie z widzeniem Daniela, miadc krlestwa wiata. Urs do takiej wielkoci, e zapeni ca ziemi"32. Wielcy gosiciele, gry Boe. I jak soce, kiedy wschodzi najpierw owieca wiatem gry, a nastpnie zstpuje a do najniszych miejsc na ziemi, tak kiedy przyszed Pan nasz Jezus Chrystus, najpierw opromieni wznioso apostow, najpierw owieci gry i w ten sposb Jego wiato zeszo w doliny ziemskie."33 w. Augustyn ukazuje jednak rwnie obraz przeciwny: Zadray gry, :o znaczy wadze tego wiata. Inne s bowiem gry Boe, a inne gry jwiata. Gow gr wiata jest diabe. Gow gr Boych jest Chrystus"34. ,,Gry rozpyny si przed obliczem Pana niczym wosk. Kim s gry? Pyszni. Wszelkie wzniesienie wynoszce si przeciwko Bogu. (...) Pan sta si dla nich ogniem, oni przed Jego obliczem rozpynli si jak wosk."35 31 Objanienia Psalmw 3, 4. 32 Tame 42, 4. 33 Tame 35, 9. 34 Tame 45, 7. 35 Tame 96, 9. 86 Zjawiska kosmiczne

Starochrzecijaska sztuka nagrobna i starochrzecijaskie mozaiki czsto przedstawiaj Chrystusa, ktry znajduje si - siedzc albo stojc - na skalistym wzniesieniu, jakby na grze. Podobnie przedstawia si te apokaliptycznego Baranka, niekiedy krzy ozdobiony gemmami, jak np. w absydzie bazyliki lateraskiej. Najczciej ze wzniesienia tego wypywaj cztery rzeki rajskie, bdce symbolem czterech Ewangelii. Symbolici redniowieczni porwnuj ambon w nawie kocioa do gry, z ktrej Jezus gosi sw nauk. Droga Pojcie drogi (via, Sg) kojarzy si z dwojakim wyobraeniem; najpierw konkretnego szlaku, ktry czy miejscowoci i umoliwia pokonywanie odlegoci, nastpnie alegorii, ktra w obraz konkretnego szlaku przenosi w sfer duchow. W tym drugim ujciu pojawia si niezliczon ilo razy w Pimie witym i w jzyku codziennym. Szlaki wiod przez ziemi, wod i powietrze. Jednak tylko drogi ldowe, ulice czy cieki, zaznaczaj si wyranie, natomiast pozostae ani si nie krzyuj, ani zbiegaj, tak e nie zostaje aden lad wytyczonej trasy. Dlatego tylko drogi trwae nabray charakteru drg witych", ktrych znaczenie jednak cakowicie jest okrelone przez cel religijny i symbolik. Droga" ma, oprcz sensu topograficznego, take sens aktywnego podjcia wdrwki czy podry. Rzeczywisto i symbol czsto splataj si w tym przypadku tak cile, e nieomal nie mona ich rozdzieli; nawet rnice czsto przenikaj si nawzajem. I. wite drogi w czasach przedhistorycznych i w Starym i Nowym Przymierzu. Wedug opisu Ksigi Rodzaju w raju znajdoway si cieki, po ktrych mona si byo przechadza. Wyobraenie takiego przechadzania si antropomorficznie przeniesiono na samego Boga. Wic czytamy w Biblii: Gdy za mczyzna i jego ona usyszeli kroki Pana Boga, przechadzajcego si po ogrodzie, w porze kiedy by powiew wiatru, skryli si przed Panem Bogiem wrd ogrodu" (Rdz 3,8). Po wypdzeniu pierwszych ludzi z ogrodu rozkoszy zacz si czas uciliwej pracy. Nie istniaa adna moliwo powrotu do utraconego szczcia,

poniewa Bg postawi przed ogrodem Edenu cherubw i poyskujce ostrze miecza, aby strzec drogi do drzewa ycia" (Rdz 3,24). Tu po raz pierwszy mwi Pismo wite wyranie o drodze"; pozostawaa ona jednak dopty zamknita, dopki wybawienie nie otwaro jej, w zupenie nowym obrazowym znaczeniu, do prawdziwego drzewa ycia, ktrego drzewo rajskie byo tylko typem. Przez rozleg ziemi biegn drogi niejako wytyczone przez sam natur. ycie domagao si jednak i takich drg, ktrych budowa wymagaa ogromnego nakadu pracy; rosnca liczba ludzi mnoya potrzeby i podnosia wymogi cywilizacji. Tak powstay drogi handlowe i karawanowe, wojskowe i triumfalne. Via Regia" (por. Lb 21,2) to nazwa drogi komunikacyjnej wybudowanej staraniem krlw. Religie natomiast miay swoje wite drogi". wit drog", via sacra", pielgrzymowano do wity. Na przeomie XIX i XX w. odkryto dwie takie wite drogi". Francuska ekspedycja odkrya wit drog" prowadzc do narodowego sanktuarium w Delfach, ktre od VII w. przed Chr. do II w. po Chr. stanowio ywioy 87 i tetui;o centrum religijnoci greckiej36. Znacznie starsza od niej droga procesyjna w Babilonie, odkryta przez niemieckiego badacza Koldeweya, prowadzia do zikkuratu (wielostopniowej wiey, na szczycie ktrej znajdowao si sanktuarium) powiconego Mardukowi. Okazao si, e jest to - wziwszy pod uwag jej architektur - najwspanialsza z wszystkich dotd znanych drg antycznego wiata, wspanialsza nawet ni sawne drogi rzymskie. Po obu jej stronach wznosiy si wysokie, grube mury obronne ozdobione byszczcym reliefem przedstawiajcym sto dwadziecia lww na niebieskim tle. Kady z

tych dwumetrowej dugoci lww, o otwartych paszczach, zdawa si grozi wrogowi, ktry omieliby si wedrze w ten wity obszar. Jednak o prawdziwie witych" ulicach czy drogach moe by mowa tylko tam, gdzie Pan kieruje krokami ludzkimi i prowadzi je podug swych szczeglnych zamiarw albo gdzie chodzi o kult prawdziwego Boga. Abraham jest posuszny wezwaniu Najwyszego, ktry powiada do niego: .,Wyjd z twojej ziemi rodzinnej i z domu twego ojca do kraju, ktry ci uka" (Rdz 12,1). Potem w heroicznym posuszestwie udaje si na wzgrze Moria, gotowy zoy w ofierze syna obietnicy (Rdz 22). Uwicona zostaa rwnie ucieczka Jakuba, podczas ktrej byo mu dane oglda drabin sigajc nieba, a take uwicony zosta jego powrt do ziemi rodzinnej (por. Rdz 31 i 32), podczas ktrego walczy z anioem. wit drog byo wyjcie Izraela z Egiptu. Lud izraelski prowadzony wwczas obecnoci Pana w supie oboku, such nog przeszed Morze Czerwone i po czterdziestoletniej wdrwce zacz zasiedla Ziemi Obiecan. Ta wdrwka, od postoju do postoju, bya wielk procesj z Ark Przymierza, ktra niejako stanowia centralny punkt tego pochodu. Warowne mury Jerycha rozpady si po siedmiokrotnym okreniu ich przez '.ud izraelski nioscy Ark (Joz 6). Wielkie cuda, ktrych Bg dokona .vobec swojego ludu w czasie tej wdrwki, byy typami i pocztkiem drogi zbawienia37, ktr chce On doprowadzi ludzko do wiecznego celu. Wci na nowo przypomina Pismo wite o tych rozstrzygajcych wydarzeniach (por. Ne 9,9-11; Ps 77,20; 78,13 nn.; Mdr 19,7; Iz 11,16; 43,16; 51,10 itd.). Dae przed nimi sup ognisty jako przewodnika na nieznanej drodze, jako nieszkodliwe soce w zaszczytnej tuaczce" (Mdr 18,3). C ci jest, morze, e uciekasz? Czemu, Jordanie, bieg swj odwracasz? Gry, czemu skaczecie jak barany, pagrki - niby jagnita? Zadryj, ziemio, przed obliczem Pana caej ziemi, przed obliczem Boga Jakubowego" (Ps 114, 5-7). Obiecany Mesjasz ju przecie by ukryty .v tym ludzie, z ktrego mia kiedy powsta w postaci ludzkiej. Nawet nieprzyjaciele musieli uzna, e ten lud jest synem Boym" (Mdr 18,13). Ksigi Krlewskie mwi take o drogach, na ktre z polecenia Pana wkraczali mowie Boy.

Izajasz nazywa powrt ydw z niewoli babiloskiej wit drog". Dostrzega jednak w nim jeszcze wyraniej obraz zbawienia mesjaskiego i obraz wejcia wszystkich ludw do krlestwa Boego, a nawet drog samego Boga, ktry jest pord swego ludu. M Herodot, Historiae 6, 34. 37 Wyraenie droga zbawienia" jest znane take w religiach Indii. Hinduizm rozrnia cztery drogi zbawienia: 1) drog czynw (wypenianie obowizkw, moralno); 2) drog wiedzy, ktra obywa si bez czynw(l); 3) drog zanurzenia $t. ktre osiga si przez ycie ascetyczne; 4) drog oddania si Bogu i Jego asce. dobnie jest w buddyzmie. Zjawiska kosmiczne Bdzie tam droga czysta, ktr nazw Drog wit. Nie przejdzie ni nieczysty (...) ale tamtdy pjd wyzwoleni. Odkupieni przez Pana powrc, przybd na Syjon z radosnym piewem" (Iz 35,8-10). Gos si rozlega: Drog dla Pana przygotujcie na pustyni, wyrwnajcie na pustkowiu gociniec naszemu Bogu! Niech si podnios wszystkie doliny, a wszystkie gry i wzgrza obni; rwnin niechaj si stan urwiska, a strome zbocza nizin gadk" (Iz 40,3 n.). Gdy wytskniony przez narody przebywa w ciele wrd nas, ju rozpoczo si ze wzgldu na Niego, cho pozostawa jeszcze ukryty albo zaledwie si objawi wite wdrowanie. Przez cae swe ziemskie ycie On sam wdrowa po ciekach Palestyny. Kada droga, na ktr wstpi, zostaa przez Niego uwicona: od Betlejem do Golgoty i do miejsca wniebowstpienia weseli si" Zbawca Jak olbrzym, co drog przebiega" (Ps 19,6), drog naszego zbawienia. Wschodzi na kracu nieba, a jego obieg a po krace niebios!" (Ps 19,7). Gdy zbliao si wypenienie Jego posannictwa, powiedzia do apostow: Ja jestem drog i prawd, i yciem. Nikt nie przychodzi do Ojca inaczej jak tylko przeze Mnie" (J 14,6). Sowa te odnosz si do wszystkich ludzi, przede wszystkim jednak do czonkw Jego Mistycznego Ciaa, ktrych On sam w sobie zanosi do Ojca.

T drog zbawienia, ktr otworzy nam Chrystus, szli apostoowie, gdy udali si na cay wiat, aby gosi Ewangeli. T drog38 prowadz oni i ich nastpcy wszystkich wybranych do celu, do niebieskiego Jeruzalem, dp ktrego dwunastu bram wiod wszystkie upragnione przez Boga drogi, aby przej w ulice miasta", ktre s czystym zotem jak szko przezroczyste" (Ap 21,21) i w porodku ktrych stoi drzewo ycia" (Ap 22,2). Tak wic zamknita brama do raju stoi znowu szeroko otwarta! Ona jest (por. Hbr 10,20) drog now i yw", ktr Chrystus, Arcykapan Nowego Przymierza, zapocztkowa (...) przez zason, tp jest przez ciap swpje". II. Drogi procesyjne. Od czasw przedhistorycznych historia ludzkoci zna specjalne okazje, ktrym daje wyraz w pochodach. We wsplnym pochodzie mnstwa ludzi kryje si potna moc i taka sia wyrazu, ktrej nie moe wywoa jednostka. W dziedzinie religijnej znajduje to wyraz, jak ju wspomnielimy, w procesjach. Procesje znane ju byy w staroytnoci pogaskiej, a take w kulcie Jahwe. Biblijne ksigi historyczne donosz, e Dawid pord tacw i pieww, i przy muzyce, i pord licznych ofiar dwukrotnie przenosi Ark Przymierza (2 Sm 6), ktrej tymczasowe miejsca pobytu po zajciu ziemi Kanaan zmieniay si wielokrotnie, a w kocu pod rzdami Salomona, po ukoczeniu budowy wityni, umieszczono j w nowym sanktuarium (1 Krl 8,3-6). Odtd Izraelici pielgrzymowali, piewajc psalmy, do Jerozolimy (por. Iz 30,29), aby wzi udzia w uroczystociach wielkich wit, do^ ktrych liturgii naleay te obrzdowe procesje. Na przykad podczas wita Namiotw, ktre byo zarwno radosnym i dzikczynnym 38 W oryginalnym tekcie greckim Dziejw Apostolskich, i tylko w nim, ycie chrzecijan, a przez to i samo chrzecijastwo, okrela si terminem droga" (Sc) (por. Dz 9, 2; 18, 25 n.; 19, 9. 23; 22, 4; 24, 14. 22). Termin ten nie zawsze jest tumaczony dosownie. w. Pawe, zachcajc przy rnych okazjach do odpowiedniego wdrowania po tej drodze", posuguje si w swych listach czsto terminem nepinately (np. Ga 5, 16; 1 Tes 2, 12; Ef 4, 1; 5, 8; Koi 1, 10 i in.). Terminem tym posuguje si rwnie w. Jan. cie w osi ciu Jo-ak-

ny. ech ad |rycie ;est mia Ga ywioy 89 witem zbiorw, jak i pamitk wyzwolenia z niewoli egipskiej i obozowania w namiotach w czasie wdrwki przez pustyni, cay lud, powiewajc palmami, obchodzi otarz ofiarny i piewa dwudziesty pity werset Psalmu 118. Podobne ceremonie towarzyszyy oktawie tego wita. O procesji wok otarza nieomal dosownie mwi za wiersz dwudziesty sidmy tego psalmu. Liturgia chrzecijaska obfituje w procesje rnego rodzaju. W roku kocielnym najpierw przypada procesja z zapalonymi wiecami w wito Oczyszczenia Najwitszej Maryi Panny (Gromnicznej). Procesja ta jest symbolem wiata, ktre Chrystus przynis wiatu w tajemnicy Boego Narodzenia. Procesja z palmami w Niedziel Palmow jest pamitk wjazdu Pana do Jerozolimy przed Jego mk. Wierni niejako towarzysz w niej Zwycizcy nad moc mierci w Jego dziele zbawienia. Procesje od jednej stacji do drugiej stacji Drogi Krzyowej w okresie Wielkiego Postu maj charakter pokutny, tak samo jak procesje bagalne (Litaniae maiores i minores), ktre odbywaj si 25 kwietnia i w trzech dniach (Dni Krzyowe) przed wniebowstpieniem. Koci wyprasza w nich pomoc Bo we wszystkich duchowych i cielesnych potrzebach i prosi o bogosawiestwo dla odradzajcej si przyrody, aby wydaa dobry plon. Procesja eucharystyczna w Boe Ciao jest okazaniem chway Panu pod eucharystyczn postaci chleba, Jego triumfalnym pochodem i zarazem uwiceniem ziemi, po ktrej idzie. wit drog" jest kade uroczyste wyjcie celebransa do sprawowania obrzdw liturgicznych, zwaszcza Najwitszej Ofiary, a take droga przebywana podczas sprawowania liturgicznych czynnoci. Wejcie do wityni papiea, biskupa czy praata przy rnych uroczystych okazjach przybiera charakter szczeglnie wymowny.

wit drog" jest rwnie przenoszenie zmarego na cmentarz albo do krypty. Symbolizuje ono wejcie do niebieskiego raju. W niektrych miejscowociach odbywaj si procesje z relikwiami albo obrazami syncymi z ask, pielgrzymki do miejsc witych, teoforycz-r.e albo bez Najwitszego Sakramentu, w ktrych bierze udzia grupa ludzi w intencji na przykad wypenienia jakiego lubowania albo uproszenia ask w czasach niebezpieczestwa. Wszystkie one s drogami witymi", niezalenie od tego, czy nale - jako wprowadzone rrzez duchownych - do liturgii lokalnej, czy maj charakter czysto prywatny. Odpowiadaj potrzebie religijnej, ktr Bg zoy w ludzkich -ercach. Z naboestwem Drogi Krzyowej, ktre mona odprawia wsplnie ilbo prywatnie, zwiza Koci specjalne odpusty. III. Drogi" w sensie metaforycznym. Wyraenie droga" albo cieka" v znaczeniu czysto obrazowym niezmiernie czsto wystpuje zarwno x Pimie witym, jak i w literaturze i w yciu codziennym. W Ksidze Psalmw pojawia si ono wicej ni 80 razy, z tego tylko - Psalmie 119 mniej wicej dwadziecia razy. Wielo rnych znacze, z Ktrych przytaczamy tu tylko niektre przykady, mona jednak uj - obierajc okrelone kryteria - w wielkie grupy, w ramach ktrych znaczenie tych wyrae w wielu przypadkach si pokrywa albo wykazuje rnice, ktre wynikaj z ich kontekstw. a( Drogami Boa s decyzje i czyny Boe (por. Hz 11,33), odnoszce si iiTwno do caego stworzenia (por. Prz 8,22 - Wlg; Ps 144,V)\ jalc 90 Zjawiska kosmiczne i w sposb szczeglny do czowieka (por. Ps 95,11; Jr 10,23; Dn 5,23). Bg kieruje nie tylko naturalnym biegiem wydarze (por. Ps 139,1-5), ale wedug swych witych praw okrela take moralne postpowanie ludzi.

b) Droga i przykazanie Boe przybieraj z tej racji czsto w Pimie witym takie samo znaczenie (por. Pwt 8,6; 10,12; 11,22; 19,9; 30,16). Najbardziej znany przykad znajdujemy w Psalmie 119. Rozpoczyna si tekstem, w ktrym te pojcia s tosame, w dalszych jednak fragmentach wykazuj one odmienne znaczenia: Szczliwi, ktrych droga nieskalana, ktrzy postpuj wedug Prawa Paskiego" (Ps 119,1). Psalm ten jest jakby pieni, ktra towarzyszy czowiekowi na wytyczonej przez Boga drodze ycia. Czowieka pielgrzymujcego na ziemi przepenia mio do Prawa Boego i pragnie je we wszystkim wypenia. Przyznaje si jednak take do uchybie, na co wskazuj ostatnie sowa tego psalmu: Bdz jak owca, ktra zagina; szukaj swego sugi, bo nie zapomina o Twoich nakazach" (Ps 119,176). Starotestamentowe utosamienie drogi" z wiar w Jahwe" odpowiada nowotestamentowemu synonimowi drogi" i chrzecijastwa", ktry czsto pojawia si w Dziejach Apostolskich. Ten, kto postpuje t drog, znajduje si na drodze pokoju" (k 1,79; por. przykad negatywny: Ps 14,3). c) Przez drogi czowieka" w wielu wypadkach naley rozumie zwyczajny bieg ycia z jego zmiennymi losami, przedsiwziciami itp. Czsto chodzi jednak o postpowanie moralne, przewrotn samowol czowieka. W swoich rnych przejawach moe ona doprowadzi do cakowitego odwrcenia si od Boga, bezbonoci i za (Iz 53,6). Takie drogi ludzkie s skrajnym przeciwiestwem drg Boych. Pan mwi: Bo myli moje nie s mylami waszymi ani wasze drogi moimi drogami (...) Bo jak niebiosa gruj nad ziemi, tak drogi moje - nad waszymi drogami i myli moje - nad mylami waszymi" (Iz 55,8 n.). Szukaj mnie dzie za dniem, pragn pozna moje drogi, jakby nard, ktry kocha sprawiedliwo i nie opuszcza Prawa swego Boga" (Iz 58,2). W swoim postpowaniu jednak nie troszcz si o to, kieruj si raczej wasnymi zachciankami. d) Prorocy wskazuj take, w jaki sposb Bg zamyka za pomoc kar przewrotne drogi ludzkie. Dlatego zamkn - powiada Pan przez proroka Ozeasza - jej drog cierniami i murem otocz, tak e nie znajdzie swych cieek" (z 2,8). A w Lamentacjach Jeremiasza Jeruzalem uala si: Gazami zagrodzi mi drogi, a cieki moje poplta" (Lm 3,9).

e) Natomiast Pan strzee cieek prawoci, ochrania drogi pobonych" (Prz 2,8). Bo swoim anioom da rozkaz o tobie, aby ci strzegli na wszystkich twych drogach" (Ps 91,11, por. take Wj 23,20). Jeeli postpowanie czowieka odpowiada w peni woli Boej, znikaj przeciwiestwa i drogi ludzkie schodz si z drogami Boymi. Dlatego Psalm 139 koczy si prob: Zbadaj mnie, Boe, i poznaj me serce: dowiadcz i poznaj moje troski, i zobacz, czy jestem na drodze nieprawej, a skieruj mnie na drog odwieczn" (w. 23). f) Droga, ktr id wszyscy", droga przeznaczona ludziom na caej ziemi" to wyraenie, ktrymi Pismo wite na wielu miejscach okrela mier (por. Joz 23,14; 1 Krl 2,2; Hi 16,22). Myli tej odpowiada praktyka Kocioa udzielania umierajcym Eucharystii jako viaticum, czyli pokarmu na drog, aby ich wzmocni przed przejciem do wiecznoci. .e i ywioy 91 g) Wybr midzy dwiema drogami". Zarwno w Pimie witym, jak i w literaturze pozabiblijnej mwi si o drogach biegncych w przeciwnych kierunkach - o drogach, midzy ktrymi musi dokona wyboru wola ludzka. Sofista Prodikos wzbogaci opiewane przez Homera czyny greckiego bohatera narodowego Heraklesa, dodajc do nich opowiadanie Herakles na rozstajnych drogach39. Modemu bohaterowi ukazuj si dwie postacie kobiece, uosobiona cnota (dpsrrj) i niegodziwo (KccKrri) czy zniewieciao (rjSovrj). Proponuj mu wybr midzy yciem wrd hulaszczych radoci a penym trudu deniem do prawdziwej sawy. Bohater wybiera to drugie. W Biblii przeciwiestwa te stanowi podstaw odrnienia drg prowadzcych do Boga od drg skierowanych przeciw Bogu, chocia nie mwi si wyranie o wyborze. Przeciwiestwo midzy tymi drogami wystpuje wyranie w Psalmie 1: Szczliwy m, ktry nie idzie za rad wystpnych, nie wchodzi na drog grzesznikw (...) lecz ma upodobanie w Prawie Pana (...) bo Pan uznaje drog

sprawiedliwych, a droga wystpnych zaginie" (Ps 1,1.2.6). Tak samo wyranie mwi Psalm 119,1-3.28.29 i wiele wersetw w Ksidze Przysw, w ktrej czytelnikowi przypomina si o jego obowizku dokonywania wyboru sam form literack, tzn. przeciwstawianiem dwch czonw przysowia. W Ewangelii Chrystus wzywa nas: Wchodcie przez ciasn bram! Bo szeroka jest brama i przestronna ta droga, ktra prowadzi do zguby, a wielu jest takich, ktrzy przez ni wchodz. Jake ciasna jest brama : wska droga, ktra prowadzi do ycia, a mao jest takich, ktrzy j znajduj" (Mt 7,13 n.). W apokryfach ydowskich wiele razy przewija si motyw dwch drg. Pord pism Ojcw Apostolskich znajdujemy go .v Didache, a take w Licie Barnaby: Dwie s drogi nauki i mocy; jedna wiata, druga ciemnoci; rnica za wielka midzy dwiema drogami: na czele jednej stoj wiato noni anioowie Boga, na czele drugiej za anioowie szatana"40. W nawizaniu do tego w nastpnych rozdziaach, jak rwnie w Didache, wylicza si cnoty, ktrymi odznacza si droga ycia, i wyszczeglnia si grzechy waciwe drodze mierci. Pokrewne co do sensu miejsce znajdujemy w Pasterzu Hermasa41. W pogldach tych .ona rozpozna prb schrystianizowania starogreckiej legendy. Dwi-:zy ona rwnie w homilii w. Bazylego do Psalmu 1. w. Augustyn w Objanieniach Psalmw rozrnia midzy drogami" ..ciekami": Poka mi drogi twoje, Panie, a naucz mnie cieek woich. Nie s one szerokie i tum po nich nie idzie na zatracenie. Naucz -.nie wskich i niewielu ludziom znanych cieek twoich"42. Psalm 24,4 stanowi te werset Introitu i Graduale w Pierwsz Niedziel Adwentu. Wyranie w tym widzimy, e Koci pojmuje rok liturgiczny iko wci na nowo rozpoczynajc si drog: wita liturgia, chcc unaczni dalekosiny zbawczy plan Boga realizowany w nastpujcych po .- :bie czasach i pokoleniach i pragnc, aby wite tajemnice przenikay :a*e ycie i wszelk rzeczywisto, przypomina nam bezustannie w :5 Ksenofont, Memorabilia 2, 1, 21.

4 List Barnaby 18, 1, w: Pisma Ojcw Apostolskich. Z greckiego tumaczy, iipatrzy wstpami i objanieniami ks. Arkadiusz Lisiecki, Ksigarnia w. Woj-cha, Pozna 1924, s. 88 (POK t. 1). *: Hermas, Pastor, praeceptum VI, 1 nn. u Objanienia Psalmw 24, 4. 92 Zjawiska kosmiczne stopniowy rozwj wydarze zbawczych. Mianowicie pocztek roku kocielnego, Adwent, jest drog" i przygotowaniem drogi", co zaznacza si szczeglnie we wspomnianych piewach mszalnych, w czytaniach Ewangelii, mwicych o Janie Chrzcicielu jako tym, ktry przygotowa drog" Mesjaszowi, i w Oracji Drugiej Niedzieli Adwentu. 2. Ciaa niebieskie wiato i soce Gdy Pan Bg na pocztku" stworzy niebo i ziemi, nad wodami panowaa jeszcze ciemno. Wtedy Bg rzek: Niechaj si stanie wiato!* I staa si wiato. Bg widzc, e wiato jest dobra, oddzieli j od ciemnoci. I nazwa Bg wiato dniem, a ciemno nazwa noc" (Rdz 1, 3-5). Pomimo wszystkich analiz fizykalnych wiato pozostaje tajemnic Stwrcy. Gdzie jest droga do spoczynku wiata? A gdzie mieszkaj mroki, aby je zawid do ich przestworzy i rozpozna drog do ich domu?" - pyta Bg cierpitnika Hioba (Hi 38,19 n.). Nie ma nikogo, kto nie znaby wiata, nikogo te - kto je zna. Nie ma nikogo, kto nie znaby jego cudownego dziaania, nikogo te - kto znaby jego istot. wiato umoliwia ogldanie pikna i kolorw. wiatem oczu" nazywa si wadz widzenia, dziki ktrej si je spostrzega. Wszystko, co yje i si rozwija, garnie si do wiata; nawet sztuczne wiata otacza rj owadw. wiato, jako najbardziej niematerialne zjawisko caego stworzenia, jest szczeglnie odpowiednim symbolem duchowoci Boga. Dlatego w. Jan pisze: Nowina, ktr usyszelimy od Niego i ktr wam gosimy, jest taka: Bg jest wiatoci, a nie ma w Nim adnej ciemnoci" (1 J 1,5). wiatem okryty jak

paszczem" (Ps 104,2); On zamieszkuje wiato niedostpn" (1 Tm 6,16). wiato i ycie okrelaj Jego istot. Dlatego staroytni chrzecijanie yjcy w Syrii umieszczali greckie sowa 0 Z Q HC wiato-ycie, nadajc im tak posta krzya, nad drzwiami swych domw jako imi Boe, ktre miao przynie im bogosawiestwo i ich ochroni. wiatoycie okrelaj wsplnie nie tylko istot Boga, ale cz si ze sob rwnie na paszczynie naturalnej, co znajduje wyraz zarwno w Pimie witym, jak i mowie potocznej. Ujrze wiato wiata" znaczy tyle, co urodzi si". wiato" w starotestamentowym jzyku obrazowym oznacza czsto ycie w szczciu i powodzeniu (por. Hi 18,5 n.; 21,17; Prz 13,9), za w sensie nadprzyrodzonym - owiecenie otrzymane dziki yczliwoci i asce Boga, Jego kierownictwo w wypenianiu Prawa (por. Ps 27,1; 43,3; 119,105; Prz 6,23). Dziki posaniu wiecznego Sowa na nasz ziemi sam Bg-Czowiek sta si wiatoci prawdziw, ktra owieca kadego czowieka, gdy na wiat przychodzi" (J 1,9). W Starym Przymierzu byo Ono ukryte pod Ciaa niebieskie 93 imieniem Mdroci", ktra Jest odblaskiem wiecznej wiatoci" (Mdr 7,26). Prorocy przepowiadaj wiato wielk" (Iz 9,1; 60,19 n.), za ktr tskni ludzko przebywajca w mroku i cieniu mierci" (k 1,79). Gdy Zbawiciel przyszed na ziemi, starzec Symeon pozdrawia Go jako wiato na owiecenie pogan" (k 2,32), a Chrystus potwierdza te sowa, mwic: Ja jestem wiatoci wiata. Kto idzie za Mn, nie bdzie chodzi w ciemnoci, lecz bdzie mia wiato ycia" (J 8,12; por. 9,5). To wiato wlewa si podczas chrztu do duszy katechumena. Dlatego sakrament ten nazwano we wczesnym Kociele owieceniem" (illuminatio, OWTlGjlC) 43. Niegdy bowiem bylicie ciemnoci - pisze w. Pawe do Efezjan - lecz teraz jestecie wiatoci w Panu: postpujcie jak dzieci wiatoci!" (Ef 5,8). Bardzo

wiele wypowiedzi w Nowym Testamencie ma taki wanie sens. wiato jest elementem, w ktrym toczy si ycie chrzecijanina i si wypenia."44 Na doskonao, ktr otrzymuje ono w wiecznoci dziki Chrystusowi, wskazuje Apokalipsa w. Jana (21,23): niebieskie miasto nie potrzebuje ani soca, ani ksiyca, bo rozwietla je chwaa Boga. Dlatego majc na uwadze doskonao ycia w wiecznoci, mwimy d wietle chway i modlimy si za naszych zmarych, aby wiecia im wiato wiekuista". Nie mniej liczne ni tego rodzaju miejsca w Pimie witym s teksty /.turgiczne, ktre mwi o wiatoci Boej, gosz jej chwa w hymnach iibo ukazuj jej symbolik podczas powicania wiec (wito Matki Boej Gromnicznej, Wielka Sobota). Z Ojcw Kocioa wymiemy Meto-iiusza z Filippi, ktry oglda Koci w penym blasku wiatoci i kae rr.u woa radonie: ..wiato otacza mnie, wiato, ktre nie zna ju wieczoru, wiato Logosu okrywa mnie jak szata. - Gdzie jest klejnot tak drogocenny, godny samej krlowej, jak paszcz wiatoci, ktrym Ojciec okrywa j podajc na uczt weseln z Chrystusem Panem. - Chodcie i przypatrzcie si jej: oto kroczy, wyniosa pani, cudownie pikna, wspaniaa, nieskalanie czysta i lnica jak gwiazdy na niebie, poniewa przyoblek j Ten, ktrego istot jest wieczne wiato"45. Chocia soca nie mona utosamia ze wiatem, to jednak zachodzi bardzo cisy zwizek midzy symbolik wiata i symbolik soca. W czwartym dniu stworzenia Bg powoa do istnienia t wspania latarni nieba wraz z innymi gwiazdami. Fakt, e w kolejnoci stworzenia nie zajmuje pierwszego miejsca, wskazuje, e soce nie jest, jak wierzyli poganie, zasad stworzonych rzeczy, lecz samo jest tylko stworzeniem, ktremu Bg w odpowiednim czasie wyznaczy szczeglne zadanie. Wpradzie w nieprzeniknionym wszechwiecie istnieje nieprzeliczona ilo ::ca, dla nas jednak tylko jedno ma znaczenie, to, bez ktrego nie -.ogoby powsta na ziemi adne ycie. Soce to jest - zdaniem w. Arr.broego - okiem wiata, radoci dnia, piknoci nieba, wdzikiem -itury, tym, co najwaniejsze wrd (nieoywionych) stworze. Ludy :ogaskie poprzestay jednak na podziwianiu wspaniaoci tego dziea

c Por. Justyn, I Apologia. " J. Pinsk, Die sakramentale Welt, Freiburg i. Br. 1938. 45 Por. H. Rahner, Mater Ecclesia. Lobpreis der Kirche aus dem ersten JahrMusend christlicher Literatur, Einsiedeln - Koln 1944, s. 117. 94 Zjawiska kosmiczne Boego i modliy si do niego jak do bstwa, zamiast poprzez nie doj do Stwrcy. W staroytnoci istniao wiele kultw soca, nawet Izraelici, mimo surowego zakazu Boga (por. Pwt 4,19), ulegli wpywom tego kultu (por. 2 Krl 23,5.11). Kult soca by ywy zwaszcza w religii egipskiej, bardziej ni w jakiejkolwiek religii wiata. Soce czczono w niej pod rnymi postaciami bogw noszcych rne imiona, bdcych personifikacj rnych symboli. Do najbardziej znaczcych symbolw naleay: barka, uskrzydlona tarcza soneczna z wem Ureusem, oko, sok i skarabeusz z tarcz soneczn. W Babilonii bogiem soca by Szamasz, w Grecji i Rzymie - Helios, ktry w swym rydwanie zaprzonym w cztery biae rumaki pdzi po nieboskonie; zawody cyrkowe byy symbolicznym przedstawieniem tego obiegu boga-soca (por. Helios). Z powodu ogromnego bogactwa materiau, nie sposb szczegowiej wnika w tego rodzaju kulty i zwyczaje. Wraenie, jakie wywouje obfito tego materiau, jest wraeniem wielorakiej, a jednak w najwikszej gbi zawsze tej samej tsknoty, ktra zwraca si do soca jako rzeczywistego ideau i realnego symbolu tego wszystkiego, co antyczny czowiek kocha i do czego dy" (H. Rahner). Pismo wite z radoci przepojon podziwem mwi czsto o socu (por. Syr 43, 2-5), o jego penym blasku (Syr 42,16), o jego zadaniach okrelonych przez Boga (Jr 31,35; Syr 33,7). Jego zwyciski obieg po niebie opisuje Psalm 19, odnoszony przez liturgi zawsze do Chrystusa, ktry jak oblubieniec z komnaty nowoecw wyszed z dziewiczego ona swej Matki. Izajasz spoglda na to wspaniae ciao niebieskie jak na obraz Boga, ktry janieje sprawiedliwym w krlestwie mesjaskim (Iz 60,19 n.). Boska Mdro jest pikniejsza ni soce" (Mdr 7,29); Oblubienic w Pieni nad Pieniami (6, 9) opiewa si jako electa ut

soi" (zwrot stosowany na okrelenie Maryi i Kocioa). Jak soce wiecce" (Syr 50,7) wyglda arcykapan w swoich szatach liturgicznych, a sprawiedliwi janie bd jak soce w krlestwie Ojca swego" (Mt 13,43). W Apokalipsie ukazuje si na niebie wielki znak" Niewiasty obleczonej w soce", bdcy obrazem Matki Boga i Kocioa (12,1). Jak soce janieje oblicze Chrystusa podczas przemienienia na grze Tabor (Mt 17,2), a autor Apokalipsy oglda je w widzeniu, jakie otrzyma na wyspie Patmos, jak soce, kiedy janieje w swej mocy" (1,16). Spotkanie Kocioa z kultem soca staroytnoci oznaczao przede wszystkim odniesienie pogaskiego kultu soca do Chrystusa, soca sprawiedliwoci" (Ml 3,20), z wysoka Wschodzcego Soca" (k 1,78). Ta zmiana treci i symboliki kultu soca przejawiaa si w rny sposb. Po pierwsze w ustanowieniu wit chrzecijaskich w dni, w ktrych obchodzono pogaskie wita ku czci soca. Rzymianie 25 grudnia wicili pocztek przybywania dnia jako dzie narodzin niezwycionego soca" (solis invicti), Koci za na ten dzie wyznaczy wito Objawienia Paskiego, a od III w. wito Narodzenia Chrystusa, wito wiatoci, w ktrym soce sprawiedliwoci wstao z dziewiczego oboku" 46. W nocy panowania mierci to Boskie Soce zaszo, a Jego symbol, soce naturalne, w gbokiej aobie zakryo swe oblicze. Ten zachd soca by jednak tylko drog do chwalebnego zmartwychwstania, do 46 Proklos, Oratio IV in natalem diem Domini nostri Jesu Christi 3; PG 65, 713. sc -o i o .0A, do 13. Ciaa niebieskie 95

wzejcia w peni blasku tego dnia, o ktrym Koci piewa: Oto dzie, ktry Pan uczyni: radujmy si ze i weselmy!" (Ps 118,24). Ten tchncy radoci werset powtarza si przez ca oktaw wielkanocn w piewach mszalnych i modlitwach brewiarzowych. Chrystus nie zmartwychwsta w dniu, w ktrym ydzi obchodzili szabat, tylko w dniu, ktry by powicony Heliosowi i w ktrym Bg stworzy wiato47. Od I w. przed Chr. tak powszechne bowiem byo chaldejskie przypisywanie dni tygodnia bogom planetarnym, e nawet chrzecijastwo, mimo zwalczania astrologicznych zabobonw, nie byo w stanie si temu przeciwstawi. Po drugie paralele midzy antycznym a chrzecijaskim ujmowaniem i wykorzystaniem symboliki soca id jeszcze dalej. Zbawiciel dokona swego zbawczego zwycistwa w tym miesicu, ktry zarwno u ydw, jak i w pastwie rzymskim by pierwszym miesicem roku, w ktrym soce wznosi si coraz wyej, a przyroda budzi si do nowego ycia. Ta wiosna jest symbolem tego, czego soce aski dokonuje w duszach. Mwic o symbolice wiata, ju powiedzielimy, dlaczego chrzest nazywano owieceniem". W tzw. Odach Salomona pewien chrzecijanin Kocioa pierwotnego, przejty otrzymanym darem chrztu, opowiada o penej aski przemianie, jaka dokonaa si w nim przez to misterium: Podobnie jak soce jest radoci dla tych, ktrzy tskni za jego dniem, tak Pan jest radoci moj. On bowiem jest moim socem i Jego promienie pozwoliy mi powsta. Porzuciem drog bdu, Jego wiato odpdzio wszelk ciemno z mojego oblicza, i do Niego poszedem, i otrzymaem od Niego zbawienie bez zawici."48

Wierni w czasach wczesnochrzecijaskich mieli zwyczaj, podobnie jak staroytni czciciele soca, zwraca si w czasie liturgicznej i prywatnej modlitwy w kierunku wschodu soca. O tej praktyce czsto mwi si .v literaturze starokocielnej i wyjania si jej znaczenie. Orygenes powiada w homilii do Ksigi Sdziw: Kady, kto w jakikolwiek sposb przyjmuje na siebie imi Chrystusa, staje si synem Wschodu [soca]. Tak bowiem napisano o Chrystusie: Oto M a imi Jego - Wschd fsoca]" (Za 6,12)49. W pimie De oratione ten sam autor mwi: Kt r.ie przyzna od razu, e wschodnia cz wiata wyranie wskazuje na to, ze w tym wanie kierunku symbolicznie si zwracajc, naley si modli, jak gdyby dusza miaa ujrze wschd prawdziwego wiata"50. 47 Por. Sonntag. 48 Ody Salomona 15, 1.2.6. Przekad na podstawie wyd.: Edgar Hennecke, Neu-tesiamentliche Apokryphen in deutscher Ubersetzung hrsg. von W. Schneemelcher, E.angelische Verlagsanstalt, Berlin, t. 2, 1966, s. 594 n. 49 Homilie o Ksidze Sdziw Viii 1, w: Tene, Homilie o ksigach Liczb, Jozuego, Sdziw. Przeoy Stanisaw Kalinkowski, ATK, Warszawa 1986, s. 175 (PSP t. 34, 2). 50 De oratione 32; PG 11, 556 n. 96 Zjawiska kosmiczne Modlitwa z twarz zwrcon w kierunku wschodu soca bya zarazem wyrazem tsknoty za rajem, wierzono bowiem, e miejsce przebywania uwielbionego Pana znajduje si, jak kiedy raj ziemski (por. Rdz 2,8), na wschodzie, i z tamtej strony naley te oczekiwa powtrnego przyjcia Pana w dniu ostatecznym. Ta gboka, pod wieloma wzgldami, symbolika tumaczy te orientowanie, gdzie jest to tylko moliwe, na wschd wity i grobw chrzecijaskich. Symbolika ta uzasadniaa te staro-liturgiczny zwyczaj okrelajcy postaw katechumenw podczas skadania przyrzecze przy chrzcie: wyrzekajc si szatana, ducha ciemnoci, powinni sta zwrceni na zachd, w stron regionu zachodzcego soca, a nastpnie zwrciwszy si na wschd (miejsce wschodu soca), przysiga wierno Chrystusowi.

Symbolika soca odniesiona do Chrystusa jest obecna, jak widzielimy, nie tylko w roku kocielnym i niektrych zwyczajach i ceremoniach liturgicznych, lecz take w modlitwach brewiarzowych, ktrych podzia od dawien dawna odpowiada obiegowi soca po nieboskonie i ktre w swoich hymnach daj najpikniejszy wyraz owej symbolicznej relacji midzy socem a Chrystusem. Sowa soce" i wiato" pojawiaj si w nich zamiennie, gdy ich znaczenia si utosamiaj. Symbolika ta szczeglnie wyranie jest obecna w modlitwie porannej, Laudesach. Poniewa nie moemy tu bliej zaj si tym obszernym tematem, musimy ograniczy si do przytoczenia dwch zwrotek z hymnu w. Ambroego odmawianego w poniedziakowych (fena secunda) Laudesach: Splendor paternae gloriae De luce lucern proferens, Lux lucis et fons luminis, Diem dies illuminans: Verusque soi illabere Micans nitore perpeti: Jubarue Sancti Spiritus Infunde nostris sensibus." Jasnoci chway ojcowskiej, Ze wiata wiato krzeszcy, Blask wiata, rdo wiatoci, Dniu jasny, ktry dzie niecisz! O zni si, soce prawdziwe, Co byszczysz blaskiem wieczystym! wiatoci Ducha witego Chciej naszym sercom udzieli."51 Jutrzenk, ktra przyniosa nam Soce-Chrystusa, bya Maryja, Niepokalana Matka Boga, ktrej dziewicze zrodzenie Jezusa porwnuje si do promienia soca, ktry przechodzi przez szko, ale go nie niszczy: Transit, sed non frangit" - mwi pewien autor redniowieczny. 51 Hymny brewiarza rzymskiego. Proprium Poloniae. Przeoy z oryginaiu ks. dr Jan Piwowarczyk, Wydawnictwo Pallottinum, Pozna 1958, s. 35. eczy: ii. dr Ciaa niebieskie 97

W sztuce czsto przedstawia si soce jako janiejc tarcz albo tylko za pomoc samych promieni. Personifikacje soca i zestawienia z ksiycem omawiamy pod hasem Ksiyc. Rnokolorowe wietliste aureole albo glorie, ktrymi ozdabia si obrazy witych postaci, s w odniesieniu do Chrystusa i pozostaych dwch osb Boskich, ktrym naleny jest rwnie nimb w ksztacie krzya, symbolem boskoci i chway, w odniesieniu do aniow i witych - znakiem chway niebieskiej. Chrzecijastwo przejo nimb od pogaskiego antyku, przyznajcego go nie tylko bogom wiatoci, lecz take wszystkim osobom, ktrym przypisywano wysz godno. Wielka, obejmujca ca posta, aureola (gloriola), zwana w formie owalnej mandorl, przysuguje tylko Chrystusowi i Jego najwitszej Matce. Take symbole Chrystusa (krzy, baranek) czsto otaczano nimbem. Ksiyc Ksiyc, zarwno w astronomii staroytnego Wschodu, jak i w ludowym odczuciu religijnym, ma wiksze znaczenie ni soce, co wprawdzie moe dziwi, ale jest zrozumiae. Prymitywne odmierzanie czasu opiera si bowiem wszdzie na zmianach ksiyca, poniewa jego fazy s obiektywn miar czasu. W epoce lodowcowej ksiycowi przypisywano znaczenie magiczne. Stopniowo stawa si po prostu instrumentem mierzenia czasu, co znajduje wyraz nawet w jego indogermaskiej nazwie, w ktrej jest ukryty rdze me" - mierzy (mas, mina, men, mensis). Ksiyc rzdzi wszystkim, co w kosmosie jest poddane prawu cyklicznej zmiany. czenie znakw alfabetycznych i tonw gamy z fazami ksiyca, prby :akie podejmowano na staroytnym Wschodzie, traktowano jako odkrycie ".ajemnic kosmosu i jego energii. Dziki swej zmiennoci ksiyc wydaje n yw istot. Gdy przez trzy dni nie pojawia si na niebie, zdaje si, .akby umar. Potem wstaje do nowego ycia i ronie a do osignicia peni, aby znowu znika, i po niedugiej zwoce na nowo rozpocz swj cykl zmian. I tak oto zaczto sdzi, e ksiyc okrela rytm ycia, a z czasem zaczto widzie w nim take rdo wszelkiego ycia i wszelkiej podnoci. Wedug powszechnej ludowej obserwacji, fazy ksiyca decyduj o deszczach, a tym samym o rozwoju wszelkiej wegetacji. Std stary zwyczaj

siania, kiedy ksiyca przybywa, a zbierania owocu, kiedy go ubywa, aby pozostawa w zgodzie z rytmem naturalnego rozwoju i nie przeszkadza mu. Obserwowanie wpywu ksiyca na odpyw i przypyw jest rwnie :awne. Ksiycowi przypisywano take wpyw na rozmnaanie si ludzi zwierzt, chociaby na podstawie z dawien dawna obserwowanego ddziaywania ksiyca na organizm kobiecy. Bogaty wiat wyobrae : :tyczcych ksiyca nie jest wielkoci samoistn, pozostaje bowiem - najcilejszym zwizku z mitologi soca, brata i maonka Selene, pniej oglnie traktowanej jako istota eska. Ju Empedokles mwi o ostrych strzaach Heliosa, w przeciwiestwie : j agodnego, przyjemnego wiata Selene. Ona przechwytuje palce -omienie soca i zagodzone przekazuje dalej. Nie ma wasnego wiata, ju, cho z niejak niepewnoci, stwierdzali staroytni, lecz w kobie m oddaniu przyjmuje je od Heliosa, aby uczyni je podnym. Bezustane kry niemiao i z tsknot wok ukochanego i znika wanie 98 Zjawiska kosmiczne w chwili, gdy znajdzie si najbliej niego, soca. Podczas tej koniunkcji, czyli w nowiu, kiedy wydaje si, e Selene jakby zgasa, umara, otrzymuje w lubnym zjednoczeniu z Heliosem swoj si podzc. Dlatego uwaano np. w Atenach dzie nowiu ksiyca za najbardziej odpowiedni dla zawarcia maestwa. I tak Selene staa si macierzysk zasad, dobrotliw poredniczk midzy sferami kosmicznymi a ziemi, od ktrej jest najmniej oddalona. ywi si wod ziemi i miesza j z silnymi, suchymi promieniami soca, i w ten sposb powstaje ciepa i wilgotna woda ksiycowa, ktra wedug pogldu pitagorejskiego jest rdem wszelkiego ycia. Z niej te bierze si rosa, szczeglnie obficie opadajca w jasne noce ksiycowe - rosa bdca jakby mlekiem, ktrym matczyna Luna karmi wszystko, co yje. Od Arystotelesa i Teofrasa po Cycerona, Plutarcha i Pliniusza, we wszystkich naukach przyrodniczych wiata

antycznego, w medycznych, rolniczych, astrologicznych podrcznikach i receptach, we wierzeniach ludowych pomieszanych z magi i czarami wyraano przekonanie, e Selene jest matk wszelkiego ycia, wadczyni porodw. Decyduje nawet o powstawaniu mineraw, zwaszcza kamieni szlachetnych, rozwoju pere w muszlach, kryzysach w chorobach, pomylnych i niepomylnych dniach i caym ludzkim losie na ziemi. Luna wada nie tylko jednak yciem, ktre przemienia. Obszar jej wpyww wyznaczaj granice midzy ciemnym, podlegajcym przeznaczeniu regionem ziemi a sfer nieba, gdzie wszystko jest ogniem i wiatem; dlatego dusze niemiertelne spady na ciemn ziemi jak iskry ognia czy krople niebiaskiej wody i stale tskni za swoj prawdziw ojczyzn. Po mierci sprawiedliwych ich dusze wdruj najpierw w jasn sfer Selene, aby nastpnie wznie si w wiaty jeszcze wysze. W ten sposb Luna staa si rwnie symbolem niemiertelnoci, szczcia i ochrony przed demonami, ktre zamieszkuj sfery podksiycowe. Dlatego te chtnie noszono biuteri i amulety w formie maych ksiycw (nawet u ydw, por. Iz 3,18) i ceniono je sobie jako prezenty urodzinowe; szczliwe dzieci nazywano te dziemi ksiyca". Lunula z koci sfonio-wej na obuwiu rzymskich patrycjuszy bya symbolem dawniejszego pobytu na ksiycu i wiary, e po mierci dusze znowu bd miay ksiyc pod nogami, tzn. zamieszkaj w jego szczliwych regionach. Dzie nowiu ju u Homera ma znaczenie religijne. Przede wszystkim jednak czowiek staroytny rozpoznawa w zmiennym yciu" Luny swj wasny los, a z jej bezustannym odnawianiem si wiza swoj nadziej na niemiertelno. Najgbszy sens caej symboliki lunarnej tkwi w tym, e kade ziemskie istnienie podlega prawu ustawicznej zmiany, rytmicznemu stawaniu si, e biegunowo jednak wzrostu i ycia z jednej strony i przemijania i mierci z drugiej jest przezwyciana przez cykliczne odradzanie si, a w kocu zostaje cakowicie zniesiona przez ycie wieczne. Pismo wite mwi wyranie, e Bg stworzy ciaa niebieskie, aby odmierzay czas (Rdz 1,14). Ksiyc jako maa latarnia" ma wada noc (Ps 136,9). Jako miara czasu odgrywa te wielk rol w yciu Izraelitw. Dzie nowiu, bdcy pocztkiem miesica, wyrniano i uroczycie obchodzono skadaniem specjalnych ofiar (Lb 28,11) i dciem w trby (Lb 10,10; Ps 81,4). Nw sidmego miesica uwaano za dzie szczeglnie witeczny. Oczywicie wyobraenia

ludw ssiadujcych byy popularne rwnie wrd Izraelitw. Prawo (Pwt 4,19; 17,3) i prorocy (Jr 8,1 n.; 7,18 uz Ciaa niebieskie 99 i in.), a nawet jeszcze w. Pawe (Ga 4,10; Koi 2,16) niezmordowanie wystpowali przeciw kultowi astralnemu i wszelkim zabobonnym zwyczajom pozostajcym w subie krlowej nieba". Dlatego w starotestamen-towej wiadomoci religijnej nie sposb znale punkty styczne z bogato rozbudowan przez Ojcw Kocioa symbolik tej latarni" nocy. Biblia dostarcza tylko suchych informacji o zadaniach ksiyca i chtnie wykorzystuje jego charakterystyczne cechy w porwnaniach: gupi zmienia si jak ksiyc (Syr 27,11). Skdind jednak uwaano, e stae odnawianie si ksiyca jest obrazem nieprzemijalnoci krlestwa mesjaskiego (Ps 72,5; por. Ps 89,38). Oblubienica w Pieni nad Pieniami jest pikna jak ksiyc (6,10) itd. W wielkim obrazie apokaliptycznej Niewiasty (Ap 12,1) obecne s ju pewne elementy hellenistycznych wyobrae: krlestwo mesjaskie jest wielkoci kosmiczn, jemu te podlega zmienno wszystkiego, co ziemskie. Ju w II w. Teofil z Antiochii widzi w socu i ksiycu wielk tajemnic", mianowicie obraz niezmiennego Boga i obraz zmieniajcego si czowieka narodzenie, wzrost, pomniejszenie si i umieranie, i zmartwychwstanie u kresu czasw52. Orygenes by pierwszy, ktry w tej wielkiej tajemnicy" odkry misterium Chrystusa i Kocioa, ukaza jej gboki sens mistyczny i przekaza pniejszej teologii Kocioa: Jak (...) soce i ksiyc s dwoma duymi wiatami na sklepieniu nieba, tak dla nas takimi wiatami jest Chrystus i Koci"53. Soce i ksiyc owietlaj ciaa, Chrystus i Koci natomiast nasze dusze54. Koci otrzymuje swj cay blask od Chrystusa i uycza go wiernym. Do Kocioa rwnie odnosi si prawo, ktre stanowi o relacji midzy socem a ksiycem: im bardziej Koci przyblia si do Chrystusa, im bardziej pozwala, by On nim zawadn, tym bardziej maleje jego wiato, a w kocu, stajc si zupenie niewidzialny, ginie w morzu wiata swego Oblubieca. Wci powtarza si to w ziemskiej historii Kocioa, zwaszcza w czasach

przeladowa. Jak ksiyc zdaje si zanika, ale nie zanika. Moe si zaciemnia, ale nie moe si skoczy. Zmniejsza si, bo w czasie przeladowa niektrzy odpadaj, ale znw napenia si wyznaniem wiary mczennikw. Wsawiony przelan zwycisk krwi za Chrystusa tym wicej wylewa na cay wiat promienie swojej pobonoci wiary."55 Nie tylko jednak Koci, jako wsplnota witych, lecz take kady z jego czonkw musi podda si prawu tego mistycznego obumierania. Jest ono prawdziwym witem nowiu chrzecijan, w ktrym Luna si odnawia, zbliajc si do soca tak blisko, e ginie w jego jasnoci". Ojcowie Kocioa ogarniaj jednym spojrzeniem dusze poszczeglnych -;dzi i Koci. Zdaniem Ambroego cierpienia Luny wskazuj na wielk .ijemnic Chrystusa - tajemnic wita Paschy. Soce poznaje swj :achd (Ps 104,19), tzn. Chrystus przyjmuje mier krzyow, potwierdza .:. powiada w. Augustyn, a ksiyc odgrywa rol znaku. 52 Ad Autolycum II 15. 53 Homilie o Ksidze Rodzaju 1, 7, w: Tene, Homilie o ksigach Rodzaju, Wyjcia Kapaskiej. Przekad i opracowanie: Stanisaw Kalinkowski, ATK, Warszawa -34, s. 27 (PSP t. 31, z. 1). 54 Tame. 55 Ambroy, Hexaemeron IV 2, 7. Tumaczy o. Wadysaw Szodrski, opatrzy =tpem o. Andrzej Bogucki, opracowa ks. Wincenty Myszor, ATK, Warszawa -69, s. 119 (PSP t. 4). 100 kosmiczne Wielkanoc jest przejciem" Chrystusa przez mk do chway Ojca, umieranie z Nim Kocioa jest Jego przejciem do peni, powrotu do niebieskiej szczliwoci. Napisane jest: gupiec zmienia si jak ksiyc. Adam by tym

gupcem, w ktrym cay rodzaj ludzki skoni si do grzechu, odpad od wewntrznego wiata mdroci i popad w sprawy zewntrzne, ziemskie. Przez Pasch, transitus Christi, ludzko powraca do Ojca, opuszcza zud spraw ziemskich i wznosi si do ogldu wiecznej mdroci56. Jest to upadek czowieka zewntrznego, czowiek za wewntrzny odnawia si z kadym dniem, a obumrze zupenie dla wiata i jego ycie z Chrystusem ukryje si w Bogu. Wdrwka do soca, Pascha, koczy si cakowicie zgaszeniem wiata Kocioa, a Luna zostanie zabita" za panowania Antychrysta, przy kocu wiata, i zostanie pozbawiona wszelkiej ziemskiej nadziei i pomocy. A jednak kocem jest wieczna Wielkanoc. Przyjmij jeszcze wyrany dowd na zmartwychwstanie, jaki daj w kadym miesicu niebiosa i gwiazdy! Ksiyc, ktry znik tak, e go wcale nie byo wida, znw staje si peny i przechodzi w swj stan pierwotny (...) Bg tak to urzdzi, by, czowiecze, ktry skadasz si z krwi, nie zapomnia o zmartwychwstaniu, lecz wierzy, i to, co widzisz w ksiycu, stanie si i z tob."57 Zwizek ksiyca z wod i urodzajnoci, i podnoci by zrazu dla Ojcw Kocioa powodem podjcia walki z zabobonnym kultem ksiyca i wskazania, e nie Luna, a jedynie Stwrca jest rdem wszelkiej urodzajnoci i podnoci. Wyobraenia jednak waciwe dla okrelenia tego zwizku znalazy z czasem zastosowanie take w kocielnej teologii zajmujcej si relacj Luna-Ecclesia. W miujcych objciach Logosu i we wsplnym z Nim umieraniu Ecclesia staje si podna, poczyna i rodzi wiernych w mocy wody chrzcielnej. Powiedziano, e kobieta ta stpa po ksiycu, a zdaje mi si, e ksiycem nazwano tu przenonie wiar istot kpiel oczyszczonych ze zniszczenia, poniewa jego wiato jest bardzo podobne do ciepej wody, a wszystko, co mokre, od niego zaley. Jeli wic chodzi o przykad ksiyca, to Koci opiera si na naszej wierze i na przyjciu nas, a do czasu, gdy wejdzie (do niego) penia narodw*; odczuwa on ble rodzenia i odradza na nowo z istot zmysowych istoty duchowe, i dlatego jest matk."58 W owieceniu", ktre staje si udziaem czowieka podczas chrztu, Koci agodzi nieprzystpne wiato solis iustitiae i sprawia, e dokonuje si nowe narodzenie z wody. Jego dzieci s dziemi wiata, nie podlegaj ju mrocznym mocom losu, lecz nale do wietlanych regionw ksiyca.

W redniowieczu gboka symbolika ksiyca jako obrazu Kocioa schodzi coraz bardziej na dalszy plan, co zreszt dzieje si te z coraz bardziej zacierajcym si pojciem Kocioa. Czciowo przenosi si t symbolik na Najwitsz Dziewic, ktr take coraz czciej przedstawia si jako apokaliptyczn Niewiast z pksiycem pod stopami. Tak ogldaa j 56 Por. Augustyn, Epistoa 55, 5.8. 57 Cyryl Jerozolimski, Katechezy XVIII 10. Tumaczy ks. Wojciech Kania, opatrzy wstpem o. Jacek St. Bojarski, opracowa o. Andrzej Bogucki, ATK, Warszawa 1973, s. 286 (PSP t. 9). 58 Metody z Olimpu, Uczta VIII 6; w: w. Metody z Olimpu, Uczta. Orygenes, Homilie o Pieni nad Pieniami. Zachta do mczestwa. Przekad: Stanisaw Kalinkowski, wstp i opracowanie: ks. Emil Stanula, ATK, Warszawa 1980, s. 79 (PSP t. 24). Ciaa niebieskie 101 czi Iwe szr:dy 58 w czasach najnowszych take w. Katarzyna Laboure w wizji cudownego medalika". W redniowieczu na uwag zasuguje take wizja, ktr otrzymaa w. Juliana z Liege; ogldaa rys na tarczy ksiyca w peni, ktra miaa wskazywa na brak wita Boego Ciaa w kalendarzu roku kocielnego. Dante w swojej Boskiej komedii przyrwna ksiyc do filozofii, ktra wiecznie waha si pomidzy wtym poznaniem Boskiego wiata a wci na nowo powracajc ciemnoci. W sztuce redniowiecznej, na obrazach ukrzyowania, czsto przedstawiano soce i ksiyc, nadajc im posta oblicza ludzkiego albo popiersia. Ich oblicza

s zamione albo one same zasaniaj je sobie, bo - jak ju powiedzia w. Hieronim - soce o godzinie szstej skryo swoje promienie i nie miao patrze na Pana swego wiszcego na krzyu", czy: soce i ksiyc, i inne gwiazdy nie bd mogy oglda smutnego wydarzenia tego dnia i cierpie umierajcych; przygasz swj blask i nie omiel si patrze na srog mk Tego, ktry osdza czyny kadego i okupuje je swoim yciem"59. Przedstawienia te szczeglnie czsto spotyka si w czasach Karolingw; czyo si je wwczas z personifikacjami ziemi i morza i miay symbolizowa aob caej natury. Na sposb ich przedstawiania przez dugi czas wywieray wpyw wyobraenia antyczne; jeszcze na oprawie ewangeliarza z Bambergu przedstawia si te dwa ciaa niebieskie jako mczyzn i kobiet zasiadajcych w rydwanach, jako Febusa i Selene, a wic podobnie jak zostay przedstawione na uku .riumfalnym Konstantyna, a pniej na reliefie portalu baptysterium '.v Parmie. Najczciej spotykamy si z symbolicznymi przedstawieniami mczyzny i kobiety z tarcz soneczn i pksiycem na gowie60. Soce : ksiyc oznaczaj w tym przypadku Chrystusa i Koci, w pniejszym redniowieczu - Koci i Synagog. W takim zastosowaniu ich symboliki mogy pewn rol odgrywa take antyczne wyobraenia: soce i ksiyc, ako insygnia wadzy, wystpoway bowiem w kulcie Mitry61. Obraz Luny ~y w staroytnoci ulubionym motywem zdobniczym sztuki nagrobnej . by wyrazem wiary w niemiertelno, wiary, e zmary przebywa v sferze Luny. Selene te przedstawiano w towarzystwie Hermesa zasiadajcego w rydwanie zaprzonym w dwa rumaki. Czsto spotykamy si z symbolicznymi przedstawieniami ksiyca na lampach grobowych62. r.ve I iko :pa-Var--.es, "379 Gwiazdy i gwiazdozbiory ..Wspaniao gwiazd jest piknoci nieba, byszczc ozdob na wyso-: ociach Pana" (Syr 43,9). W caym pogaskim antyku gwiazdy uchodziy za ywe istoty obdarzo-

e rozumem, troszczce si o wiat i nie mogce by zbrukane zem63. udy pierwotne czciy je jako bogw. W pimie klinowym znakiem Boga est gwiazda. Gdy chciano nazwa t ponadzmysow wielk Istot, wska:9 Commentaria in Amos prophetam lib. III, cap. 8; PL 25, 1134; Commentaria in ~'.em prophetam, cap. 3; PL 25, 1033. ij Por. F. X. Kraus, Realenzyklopadie der christlichen Altentiimer, Freiburg i. Br. S2-6. t: Por. J. Sauer, Symbolik des Kirchengebaudes und seiner Ausstattung in der ffassung des Mittelalters, Freiburg i. Br. 19242, s. 224. ~ Por. Bachofen, Bernoulli, Urreligion und Symbole, t. 1, s. 489. u Por. Filon, De opificio mundi 73. 102 Zjawiska kosmiczne zywano na niebo" (Schedl). Astrologia opanowaa cay staroytny wiat. Zgodnie z waciwymi jej zapatrywaniami uwaano, e los kadego czowieka zaley od gwiazdy, pod ktr si urodzi. Wspomnielimy ju o tym, jak pitagorejczycy wyobraali sobie wiat, i o tym, e ruchom planet przypisywali wydobywanie cudownych tonw, ktre jednoczc si tworz harmoni sfer (por. Znaki pisarskie). Jeli chodzi 0 gwiazdozbiory, to nie maj one zarysw postaci, od ktrych pochodz ich nazwy. Nazywanie gwiazd byo zwizane czciowo z wyobraeniami religijnymi (por. symbole Ewangelistw), a czciowo ich zwizkiem z yciem ludzi, ktrzy w swym postpowaniu kierowali si gwiazdami. Ksiga Powtrzonego Prawa ostrzega Izraelitw przed kultem gwiazd: Gdy podniesiesz oczy ku niebu i ujrzysz soce, ksiyc i gwiazdy, 1 wszystkie zastpy niebios, oby nie pozwoli si zwie, nie oddawa im pokonu i nie suy, bo Pan, Bg twj, przydzieli je wszystkim narodom pod niebem" (4,19).

Zdaniem Klemensa Aleksandryjskiego Bg dopuci kult gwiazd, eby poganie nie stali si cakowicie bezboni i nie zginli ostatecznie (...) A przecie ta droga bya dana ludom pogaskim: spojrze w gr ku Bogu przez kult gwiazd"64. Kult ten w kadym razie przewysza sub fetyszom, a dla czowieka staroytnoci by czym urzekajcym. Niezwyke pikno nocnego nieba ukazuje si przecie na Wschodzie znacznie okazalej ni w Europie. Nawet czciciele prawdziwego Boga pozostawali pod jego urokiem, tak e Psalmista woa: Gdy patrz na Twe niebo, dzieo Twych palcw, ksiyc i gwiazdy, ktre Ty utwierdzi: czym jest czowiek, e o nim pamitasz, i czym - syn czowieczy, e si nim zajmujesz?" (Ps 8,4 n.). Mimo cisego zakazu Boga rwnie Izraelici oddawali cze gwiazdom w czasie, gdy rzdzili nimi bezboni krlowie (por. 2 Krl 17,16; 21,3.5; 23,4 n.). Oglna symbolika gwiazd jest wyrazem idei Boskiej, wedug ktrej stworzone ycie koncentruje si - zgodnie z planem Boym - na Bogu i dopenia przeznaczenia, ktre wyznaczy mu Bg. On jest niewidzialnym centrum wszystkich rzeczy stworzonych. Wszelkie ycie dy do Niego i koncentruj si na Nim. W Pimie witym gwiazdy s stworzeniami, ktre radonie wypeniaj rozkazy Stwrcy: Gwiazdy radonie wiec na swoich stranicach. Wezwa je. Odpowiedziay: Jestemy. Z radoci wiec swemu Stwrcy" (Ba 3,34). On liczb gwiazd oznacza, wszystkie je woa po imieniu" (Ps 147,4). Ksiga Hioba mwi o uciesze porannych gwiazd" (38,7), a Psalm 148 wzywa wszystkie gwiazdy, aby chwaliy Pana. W czasie, gdy nocne niebo pene migajcych wiate w cichej wspaniaoci rozcigao si nad ziemi, Pan wyprowadzi niegdy patriarch Abrahama, mocarza wiary, z namiotu i rzek: Spjrz na niebo i policz gwiazdy, jeli zdoasz to uczyni; potem doda: Tak liczne bdzie twoje potomstwo" (Rdz 15,5). Dosowny sens tych sw oznacza nieprzejrzane mnstwo. Gdy kiedy wypeni si liczba tych, ktrzy moc wiary zostali dziemi Abrahama, wtedy te odsoni si tajemnica tamtego wiata, ktr w milczeniu obwieszcza blask gwiazd. Sw. Pawe dostrzega w wiatach nieba obraz wybranych w wiecznoci, gdzie kady cieszy si waciw mu

64 Kobierce VI 110, 3 i 111, 1. Przel. Janina Niemirska-Pliszczyska, IW Pax, Warszawa 1994. r .e. I Pax, I Ciaa niebieskie 103 chwa: Inny jest blask soca, a inny - ksiyca i gwiazd. Jedna gwiazda rni si jasnoci od drugiej. Podobnie rzecz si ma ze zmartwychwstaniem" (1 Kor 15,41 n.). Najbardziej istotna tre biblijnej symboliki gwiazd zasadza si na odniesieniu jej do Chrystusa. Prorok Moabitw Balaam, prorokuje o Mesjaszu: Widz go, lecz jeszcze nie teraz, dostrzegam go, ale nie z bliska: wschodzi Gwiazda z Jakuba, a z Izraela podnosi si bero" (Lb 24,17). Wizja ta jest te zapowiedzi krlestwa Chrystusowego, poniewa na Wschodzie oddawano krlowi naleny hod, nazywajc go Socem", Gwiazd" albo Wschodem Soca". Gdy nadesza penia czasu, trzem magom ze Wschodu, szukajcym nowo narodzonego krla ydw, ukazaa si niezwyka gwiazda - osobliwe i wywoane przez Boga zjawisko wietlne w atmosferze ziemskiej, wymykajce si wszystkim astronomicznym domysom. wity Ignacy, biskup i mczennik antiocheski, gosi pochwa tej gwiazdy, gdy jest ona objawieniem tajemnicy Chrystusa. Bya ona - powiada - janiejsza ponad wszystkie gwiazdy, a wiato jej byo niewypowiedziane i zadziwia swoj nowoci. Wszystkie inne gwiazdy razem ze socem i ksiycem chrem j otoczyy, a ona dawaa wicej wiata ni wszystkie pozostae. Zapanowao zdumienie, skd si wzio to nowe zjawisko"65. A w. Ambroy dodaje: Jak tajemnica Wcielenia wskazuje, Chrystus jest gwiazd (...) swoim wic wasnym wiatem wieci" 66. Gwiazd objawienia interpretuje si w sensie moralnym take jako wiato siary czy wezwanie aski.

Apokalipsa w. Jana, ktra pozwala nam przyjrze si ostatecznemu wypenieniu si wszystkich rzeczy, nazywa Chrystusa gwiazd wiecc, porann" ( davf]p Aa/Lmpdc onpw'ivc) (22,16), a w. Piotr upomina wiernych, aby w ciemnociach tego czasu kierowali si jak wiatem sw proroczych, a dzie zawita, a gwiazda poranna (lucifer, wppog) wzejdzie w waszych sercach" (2 P 1,19). ..Susznie Chrystus nazywa si gwiazd zarann, ktrej dajemy nazw Jutrzenki*: jak ona bowiem wschodzc rano blask swj rozlewa na cay .-wiat, tak i Chrystus przybywajc na wiat rozjani jego oblicze (...) O tej gwiedzie wietlistej tak powiada Hiob: On wywodzi Jutrzenk w swoim czasie (Hi 38,22). Jutrzenk w swoim czasie wywid Bg >ciec, gdy posa Syna swego w okrelonym czasie, by On odkupi -.'dzaj ludzki."67 ..Ukazuje si ywy po mierci, sta si dla nas gwiazd porann, kiedy sam da nam przykad zmartwychwstania, objawi, jakie wiato kiedy riastpi."68 W liturgii Wielkiej Soboty Koci piewa w Exutet: Soce (gwiazda poranna) nie znajce zachodu; Jezus Chrystus, Twj Syn Zmartwychwstay, ktry owieca ludzko swoim wiatem". Gdy Chrystus w Apokalipsie daje obietnic anioowi Kocioa w Tiaty45 Ignacy Antiocheski, Do Kocioa w Efezie XIX 2 nv w: Pierwsi wiadkowie. f'fbr najstarszych pism chrzecijaskich. Prze. Anna Swiderkwna, opra. ks. '. .rek Starowieyski, Spoeczny Instytut Wydawniczy Znak, Krakw 1988, s. 141 :owie ywi t. 8). '' Wykad Ewangelii wedug w. ukasza II 45. '" Ambroy, Erpositio in septem visiones libri Apocalypsis XXII 16; PL 17, 1055. t Grzegorz Wielki, Moralia lib. XXX, cap. 32; PL 76, 520. Zjawiska kosmiczne rze": Dam mu gwiazd porann" (2,28), oznacza to posiadanie i ogldanie uwielbionego Pana, udzia w Jego wietle chway po ciemnej nocy tego czasu. Za daleko zaprowadzioby nas wnikanie w szczegy niezliczonych komentarzy do Pisma witego, w ktrych Ojcowie Kocioa wersety z Ksigi Hioba (9,9;

38,7.31.32) i Apokalipsy w. Jana (1,16; 12,1) odnosz si do aniow, poszczeglnych witych i sprawiedliwych, Kocioa oraz jego przeoonych i nauczycieli. O ostatnich wspomina ju Ksiga Daniela: Mdrzy bd wieci jak blask sklepienia, a ci, ktrzy nauczyli wielu sprawiedliwoci, jak gwiazdy przez wieki i na zawsze" (12,3). Najjaniej jednak wrd wybranych wieci Maryja, Matka aski, Gwiazda Poranna, ktra poprzedza wschd Chrystusa-Soca i wydaje Go na wiat. Pewna redniowieczna sekwencja wyraa t myl nastpujco: Genuisti prolem, nova stella solem" (Nowa Gwiazdo porodzia Syna: soce"). Take w Litanii loretaskiej wzywa si Matk Bo jako Stella matutina". Hymn wieczorny Ave maris stella pozdrawia Maryj w Jej wito jako Gwiazd Morza", ktra wskazujc drog i niosc otuch, wieci nad falami wiata. w. Bernard z Clairvaux rozwija ten obraz w homilii na wito Zwiastowania Najwitszej Maryi Panny mwic: Gdy zerw si wichry pokus, gdy wpadniesz na rafy nieszcz, spjrz na gwiazd, wzywaj Maryj!"69 W mowie poetyckiej - take w hymnach kocielnych - czsto uywa si okrelenia gwiazda" zamiast niebo". Sztuka hieratyczna ukazuje za pomoc rozgwiedonego nieba, albo jego fragmentu, chwa Pana i Jego witych. Take w starochrzecijaskiej sztuce nagrobnej, epigrafice i rzemiole artystycznym (lampy, gemmy itp.) gwiazdy s symbolem szczliwoci. Czsto wystarczy ich niewiele (1-7), aby da wyraz tej wanie idei. Na uwag zasuguj niektre freski katakumbowe, przedstawiajce gwiazd Trzech Krli w formie monogramu Chrystusa, na ktrego wskazuje. Zaznacza si w ten sposb, kto jest waciwym podmiotem tego symbolu. Gwiazda pojawia si rwnie na niektrych reliefach przedstawiajcych trzech modziecw, ktrzy odmawiaj oddania czci posgowi Nabuchodonozora (por. Dn 3) i przez to wskazuj na Gwiazd, ktr kiedy zastpi monogram Chrystusa. Trzej modziecy odmawiaj wic oddania czci posgowi ziemskiego krla, wskazujc na Chrystusa, Tego, ktremu wycznie przynaley uwielbienie (Wilpert). W caej sztuce redniowiecznej bardzo czsto wystpuj znaki zodiaku. Czsto s zwizane z obrazami przedstawiajcymi rodzaj prac charakterystycznych dla odpowiednich pr roku albo z obrazami dwunastu apostow, do ktrych odnosi je Zenon z Werony. Znaki zodiaku wywodz si z przedchrzecijaskich

wyobrae mitycznych, natomiast umieszczenie ich jako ozdb zewntrznych cian wity daje do zrozumienia, i naley w nich widzie chrzecijaskie symbole nastpujcych po sobie pr roku i odpowiadajcych im wit i wykonywanych w nich prac. Jeeli znakom zodiaku towarzyszy obraz Maiestatis Domini, to zawarta w tej symbolice myl wskazuje, e Chrystus, wieczny Bg, w swojej niezmiennoci panuje nad zmiennoci czasw. 69 Homilia 2 super Missus est, w: Breviarium Romanum, Die 12 Septembris SSmi Nominis Mariae, in II Nocturno, lectio V, s. 1486. :V Zjawiska natury 105 3. Zjawiska natury Chmury i deszcz Kto mdrze policzy chmury, w niebiosa zgromadzi wod?" (Hi 38,37). Ju to pdz w dal, ju to stoj jak grone kolosy na niebie, ju to spoczywaj na niebie podobne do stada biaych owieczek albo przy wschodzie i zachodzie soca mieni si najwspanialszym przepychem kolorw niby jakie zjawisko z innego wiata. W tych fantastycznych tworach ludzie pierwotni widzieli postacie mityczne, wprawdzie nie samo bstwo, ale co, co stanowi jego wasno - jego pojazd, namiot, okrycie. Tylko orfikom znany by kult chmur; skadajc ofiary kadzielne i zanoszc liczne modlitwy, wzywali je, aby uyniy Matk Ziemi". Jednak za tymi zudzeniami kryje si prawda, e wszechmoc Boga stworzya chmury, by byy bogosawiestwem dla ziemi. One chroni przed pracym socem, daj orzewiajcy deszcz, ktry poi wiat roliny (por. Za 10,1). Bez chmur nie ma urodzaju. S niejako ogromnymi zbiornikami wody, o ktrych staroytno miaa rne naiwne wyobraenia (por. Prz 30,4; Syr 43,16; Hi 26,8). Poezja antyczna bya jednak dla autorw biblijnych rdem snucia rnych porwna, tak e widzieli oni w chmurach rydwan Boga (Iz 19,1; Ps 104,3) albo Jego zason (Ps 97,2), za ktr Bg mieszkajcy w niebie ukrywa si przed tymi, ktrzy ::\vracaj si do Niego z probami (Hi 22,14; Lm 3,44).

Dobroczynne .-.mury deszczowe w czasie posuchy to obraz miosierdzia Boga (Syr 35.24). Jego przebaczenie usuwa grzech jak chmur (Iz 44,22). Jego askawo, ale take Jego sd (Jr 51,9) dosiga nieba, a wierno - samych obokw (Ps 36,6; 57,11; 108,5). ycie czowieka i jego powodzenie przemijaj jak obok, ktry ucieka i rozpywa si (Hi 7,9; 30,15), wierno Izraela wzgldem Boga jest podobna do chmur na witaniu albo do rosy, -.".ora prdko znika" (Oz 6,4). Czowiek, ktry chepliwie zapowiada boga- prezenty, ale ich nie daje, podobny jest chmurom, ktre nie uyczaj szczu. Dwa listy apostolskie nazywaj zwodniczych gosicieli bdnej :.:ki obokami wichrem pdzonymi" (2 P 2,17) i obokami bez wody" \:d 12). Wszystko to jednak s tylko metafory. Pan w Starym Przymierzu uczyni natomiast obok prawdziwym, wi-m symbolem, siedzib i widocznym znakiem, swojej obecnoci. Tron mj . supie z oboku" - powiada w Ksidze Syracha (24,4) i tym samym -zypomina, e w tym cudownym zjawisku poprzedza swj lud wybrany, :y przechodzi on przez Morze Czerwone, a nastpnie przez czterdzieci vdrowa po pustyni. W dzie obok by mroczny, w nocy - niby sup _\-.ia (Wj 13,21). Gdy lud rozbi obz, sup oboku sta nad namiotem albo ^wa u jego wejcia, ilekro Mojesz rozmawia z Panem (Wj 33,9 n.; Pwt 1.1.15). Niekiedy wypenia on nawet cay wity przybytek (Wj 40,34 n.). Kiedy obok podnosi si nad przybytkiem, by to znak, e naley wyruszy w drog. Kiedy za obnia si nad Ark Przymierza, naleao znw rozbija namioty (Wj 40,34-37; Lb 15-23). Obok ten widziano w caym obozie, jak te widzieli go wszyscy Izraelici wdrujcy w pochodzie. Z niego Pan dawa Mojeszowi swoje polecenia (Ps 99,7) i rozgniewany 2ani przestpstwa ludu. Obok ten, niezalenie od woli ludu, by znakiem 'oli Boga i Jego kierownictwa. Ocienia obz przed socem (por. Mdr 106 Zjawiska kosmiczne 19,7), byl oson i obron przed przeladujcymi nieprzyjacimi, a swoj posta zmienia stosownie do okolicznoci (Wj 14,19). Gdy Pan przekazywa przykazania ludowi na grze Synaj, sta si cik, przeszywan byskawicami chmur burzow, tak e Izraelici dreli ze strachu (Wj 19,16; 24,16 n.). Taka bya wola Boga, gdy chwiejny lud mogy utrzymywa w posuszestwie tylko przeycia, ktre gboko zapaday w jego wiadomo. Gdy Izraelici weszli do

Ziemi Obiecanej, znikn prowadzcy ich obok, poniewa cel zosta osignity. Jeszcze raz tylko, podczas powicenia wityni Salomona, chwaa Pana pod postaci oboku wypenia nowy przybytek (1 Krl 8,10-12; 2 Krn 5,13 n.). Bg, objawiajc swoj obecno tak, jak czyni to przed wieloma stuleciami, chcia zawiadczy, e ta wspaniaa kamienna witynia w sposb prawomocny zastpuje przenony Namiot wiadectwa, ktry niegdy wznis Mojesz. Chocia obecnoci (szekina) Pana nie towarzyszy odtd aden widzialny znak, to przecie przetrwaa jej symboliczna tre, aby ujawni swj peny sens w krlestwie Mesjasza. Odsania si on ju w proroctwie Izajasza: Wtedy Pan przyjdzie [spocz] na caej przestrzeni gry Syjonu i na tych, ktrzy si tam zgromadz, we dnie jako obok z dymu, w nocy jako olniewajcy pomie ognia" (Iz 4,5). Obok, w ktrym ukrywa si Jahwe, jest symbolem obecnoci Pana w Kociele Nowego Przymierza. Obieca, e nie pozostawi go samego, w sowach: A oto Ja jestem z wami przez wszystkie dni, a do skoczenia wiata" (Mt 28,20). Jego bosko jest ukryta w naturze ludzkiej, cay Chrystus jest ukryty pod postaciami eucharystycznymi, Jego tajemnice s ukryte w oboku wiary, a przecie janiejce Jego wiatem, witym pomieniem Ducha (Pneuma). wiato i ciemno zarazem - poczy z sob w cudown jedno takie przeciwiestwa moe tylko sia nadprzyrodzona. Tak wic wysoko wznoszcy si sup oboku, ktry w nauce Ojcw Kocioa oznacza zarwno Chrystusa, jak i Ducha witego, prowadzi cay Koci i jego poszczeglnych czonkw poprzez tajemnice wiary i pod przewodnictwem nieomylnego Urzdu Nauczycielskiego do niebieskiej Ziemi Obiecanej. W ksigach biblijnych, modszych ni Picioksig, bezustannie przypomina si o wielkich wydarzeniach towarzyszcych wyjciu Izraelitw z Egiptu. Nie s to tylko wspomnienai historyczne (por. Ps 99,7; 105,39; Mdr 19,7; Syr 45,5), gdy te przeycia przeszych pokole nadal yj w wizjach proroczych. Ezechiel oglda wielk chmur pen poncego ognia, a w niej cud objawienia Boga (1,4). Potem znowu oglda w duchu wityni, wypenion chwa Boga, jak niegdy w dniu jej powicenia. Obok okrywajcy chwa Boga by te zapowiedzi natury ludzkiej, ktr przyjmie przyszy Mesjasz. Dlatego te egzegeza chrzecijaska upatruje w

oboczku, ktry may jak do czowieka" podnosi si - dziki modlitwie proroka Eliasza - po dugiej posusze z morza i przynosi upragniony deszcz (por. 1 Krl 18,44), typ obiecanego Zbawiciela. Podobnie interpretuj Ojcowie Kocioa lekki obok" (Iz 19,1; Wlg: dominus ascendet super nubem levem"), na ktry Pan wsiada i wkracza do Egiptu, i mwi, e jest znakiem ciaa ludzkiego, ktre przybra, albo znakiem dziewiczej Matki, ktra Go nosia. Jak obok powstaje bowiem z poczenia pary i powietrza, tak ciao Chrystusa zostao - za spraw Ducha *\. ."i;o Zjcmsfca 107 witego - utworzone pod wpywem Boskiego Soca z substancji ziemskiej i przynioso deszcz aski i witej nauki. Temu gorcemu pragnieniu wiata daje wyraz Izajasz w przepenionym tsknot woaniu, ktre co roku powtarza pie adwentowa: Niebiosa ros spucie nam z gry, sprawiedliwego wylejcie chmury" (por. Iz 45,8; 55,10 n.; Ps 72,6). Deszcz Dobrej Nowiny wylali apostoowie na wysch ziemi wiata spragnionego zbawienia. Dlatego niekiedy i ich porwnuje si do obokw. Tekst z Ksigi Izajasza: Kto to s ci, co lec jak chmury?" (60,8) w takim wanie sensie jest uyty w brewiarzu benedyktyskim"70. W Nowym Testamencie obok wietlany", ktry ukaza si w czasie przemienienia Chrystusa na grze Tabor, zasoni oczom apostow niebiaski widok Pana, Mojesza i Eliasza (Mt 17,5; Mk 9,6; k 9,34 n.). Podobnie zdarzyo si przy wniebowstpieniu Pana: Obok zabra Go im sprzed oczu" (Dz 1,9). Osoni niejako chwa, do ktrej wstpi Chrystus. Czsto chmury s obrazem widzialnego nieba i majestatu przychodz-:ego Chrystusa Krla. Ju prorok Daniel oglda Syna Czowieczego" przybywajcego na obokach nieba (Dn 7,13), pniej Pan mwi o sobie samym jako przychodzcym na Sd Ostateczny na obokach niebieskich Mt 24,30; 26,64; Mk 13,26), a wreszcie Apokalipsa przedstawia Go, jak na s;ocu czasw powraca,

siedzc na oboku, i trzyma ostry sierp, ktrym ::okona zbioru owocw ziemi (Ap 1,7; 14,14-6). Wedug w. Pawa my :ake w dniu paruzji bdziemy porwani w powietrze, na oboki naprzeciw Pana" (1 Tes 4,17). W sztuce, od najdawniejszych czasw, oboki take obrazuj niebo, bd to jako podtrzymujce chwa Pask, bd to jako to czy obramowanie postaci Chrystusa i witych w chwale. W zalenoci od epoki i stylu :-redstawia si je w formie mniej lub bardziej wystylizowanej czy realis::r.ej (sztuka baroku). Czsto nad witymi postaciami ukazuje si b tokw rka niebieskiego Ojca, bogosawic im lub wrczajc wieniec - cistwa (por. Wieniec i korona; Rka). Tcza Patrz na tcz i wychwalaj Tego, kto j uczyni, nadzwyczaj pikna jest - swoim blasku; otacza niebo krgiem wspaniaym" (Syr 43,11 n.). Nie tylko lud wybrany widzia w tym cudownym zjawisku natury obraz *:elkoci i piknoci Boga, lecz take wrd pogan staroytnoci ten wietlisty uk, ktrego koce zdaway si dotyka horyzontu, wzbudza religijne myli i uczucia. Widzc go, staroytni niejako dowiadczali wizi czcej wiat bogw z ludmi. Grecy personifikowali tcz jako wysan-niczk bogw, Iris. Dlatego te na obszarze zamieszkaym przez Grekw iris, ipig" byo gwn nazw tego siedmiobarwnego zjawiska niebieskiego. W szerszym sensie tcza oznacza take kad aureol albo krg wietlny roztaczajcy si dokoa jakiego wieccego ciaa, a take tczwk oka i barwny piercie na pirach pawi. Na grze czerwie, nastpnie kolor ty i niebieski - to trzy gwne -arwy tczy. Kada z nich, przechodzc agodnie, stapia si z nastpn 70 Breviarium monasticum Pauli V iussu editum, Urbani VIII et Leonis XIII cura recognitum Pii X et Benedicti XV auctoritate reformatum ...additis rubricis novis-.-:me A.S.R.C. approbatis, Brugis, sumptibus et typis Societatis S. Augustini, Desclee De Brouwer et soc, 1825, Commune Apostolorum, Responsorium 11. 108

Zjawiska kosmiczne i w ten sposb tworzy kolory mieszane: oran, ziele, indygo (pogbiony kolor niebieski), na samym dole za fiolet (purpura), ktry z kolei wpada w czerwie. Staroytno nie rozrniaa kolorw tczy, jak czyni si to wspczenie. Arystoteles wyrnia tylko kolor czerwony, zielony i fioletowy, Pliniusz czerwony, fioletowy i niebieski. Symbolika czsto nawizywaa do kolorw tczy, przy czym niebieski oznacza wody potopu, czerwony - przyszy poar wiata, zielony - nowy wiat. Gdy Noe po potopie opuci ark i zoy ofiar dzikczynn, sam Bg wybra tcz na wity znak swego przymierza, mwic: Zawieram przymierze z wami i z waszym potomstwem, ktre po was bdzie; z wszelk istot yw, ktra jest z wami (...) nigdy ju nie zostanie zgadzona wodami potopu adna istota ywa i ju nigdy nie bdzie potopu niszczcego ziemi. Po czym Bg doda: A to jest znak przymierza, ktre ja zawieram z wami i kad istot yw, jaka jest z wami, na wieczne czasy: uk mj kad na oboki, aby by znakiem przymierza midzy Mn a ziemi" (Rdz 9,9-13). We wszystkich miejscach Starego Testamentu, ktre wspominaj o tczy (por. Rdz 9,8-17; Syr 43,12; 50,7; Ez 1,28), pierwotny sens tego sowa oznacza uk wojownika albo myliwego. Przypomina to prastare wyobraenie o uku boga wojny bd boga burz porzuconym w obokach, a wic i pozbawionym swej wrogiej mocy. Spetuaginta zawsze tumaczy to hebrajskie wyraenie przez t, ov, Wulgata - przez arcus. W Apokalipsie jednak, zarwno w wersji greckiej, jak i aciskiej, uywa si okrelenia iris (4,3; 10,1). Idee lece u podstaw tych synonimw znalazy jasny wyraz w pimie apokryficznym zatytuowanym Jaskinia skarbw. On (Bg) porzuci w obokach pocisk gniewu z ciciwy uku, zdj z niego nawet ciciw zawzitoci i rozpi go na obokach; nie byo ju odtd ani pocisku, ani ciciwy."71 Kara potopu przysza z chmur i wanie tam wrd nich, wrd grocych mas wodnych janieje uk pokoju. O uku bez strzay" mwi take w. Ambroy w pimie O Noem i arce, pomija jednak zupenie literalny sens opisu tego zjawiska natury.72

Tcza kryje wic w sobie podwjne znaczenie: jest zarwno znakiem yczliwoci i aski Boga, jak i wiadectwem Jego chway. Raz jedno znaczenie wysuwa si bardziej na pierwszy plan, raz drugie, a jeszcze innym razem cz si w tym samym symbolu. Ksiga Mdroci Syracha (50,7) pojawienie si arcykapana Szymona w barwnym przepychu obrzdowego stroju uywanego w czasie penienia witej suby w wityni porwnuje midzy innymi do ukazania si tczy w chmurach". Poniewa jednak Stary Testament jest typem Nowego Testamentu, przeto mona t symbolik w szerszym sensie odnie take do Chrystusa, najwyszego Arcykapana, a take do tych, ktrzy kontynuuj Jego dzieo w Kpciele. Dwa miejsca w Pimie witym przedstawiajce wizj tronu Boga zaznaczaj, e tron otacza blask podobny do tczy (Ez 1,28 i Ap 4,3). W Apokalipsie tcza nie jest jednak siedmiobarwna, lecz z wygldu podobna do szmaragdu, wieci wic kolorem nadziei, co jeszcze bardziej 71 Jaskinia skarbw 20, 10 n. Przekad na podstawie: P. Riessler, Altjudisches Schrifttum ausserhalb der Bibel, Augsburg 1928, s. 965. 72 De Noe et Arca cap. 27; PL 14, 428. .-.y :a na nia si \'o3 rzy Zjawiska natury 109 jches podkrela symboliczny charakter wskazujcy na zawsze aktualne i nigdy nie zmieniajce si miosierdzie Boe.

Ostatni raz Pismo wite wspomina o tczy otaczajcej gow anioa (Ap 10,1), ktry obwieszcza prorokowi z Patmos, e ju nie bdzie zwlekania" i dokona si misterium Boga". Owo misterium - to wieczna wola Pana skonna do zbawienia i udzielania aski. Dokona si ono w dniu ostatecznym. Tcza wyobraa zatem anioa ukazujcego si w mocy jako posaniec aski i miosierdzia, gdy treci ordzia, ktre ogasza, s postanowienia mioci i aski Boej. Okrelenie iris" w Apokalipsie kryje w sobie zatem tre staro testamentowego pojcia uku" i jako takie w kontekcie objawienia Chrystusa^ wskazuje nie tylko na obiecan, ale take na ju udzielon ask Bo. w. Jan pragnie w swojej eschatologicznej ksidze przekona Koci, e Bg rwnie jako sdzia pozostaje tym samym Bogiem, ktry jest askawy dla swego ludu73. Im bardziej Ojcowie Kocioa i pniejsi egzegeci zbliaj si w swych symbolicznych wykadniach do pierwotnego znaczenia tczy, tym ich komentarze s trafniejsze. Naley tu wspomnie przede wszystkim o wykadniach, w ktrych tcz odnosi si do Chrystusa On jest bowiem ucielenieniem miosierdzia Boego. Podobnie jak soce po burzy owietlajc oboki, sprawia, i na niebie pojawia si tcza, tak dziki opromienieniu przez wieczne Sowo okrywajcego Je oboku, ciaa, ukaza si w ludzkiej postaci Chrystus. On, jak tcza, obejmuje cay wszechwiat i tylko On jedna wiat z Bogiem. Ten wspaniay obraz rozwijano w szczegach, wzbogacajc go symboliczn interpretacj poszczeglnych barw tczy: kolor niebieski mia symbolizowa niebiaskie pochodzenie Chrystusa, czerwony - Jego mk, zielony - Jego dziaalno na ziemi. Wedug innego ujcia, ktre pierwsze wyoy w. Bazyli Wielki74, tcza est symbolem Trjcy Przenajwitszej: podobnie jak jeden uk tczy .worz trzy kolory, tak Bg jest jeden w trzech osobach.^Jak nie sposb oddzieli od siebie kolorw tczy, tak te w Trjcy witej nie ma podziau, chocia w kadej osobie janieje jedno Bstwo we waciwych Mu przymiotach. Pikne zastosowanie obrazu tczy w wyjanianiu tajemnicy Ducha witego i sakramentu chrztu zawdziczamy w. Grzegorzowi Wielkiemu: W tczy, jak powiedziaem, widoczne s woda [kolor niebieski] i ogie

Kolor czerwony]. Po przyjciu Porednika moc Ducha witego tak :: ardzo zajaniaa w rodzaju ludzkim, poniewa wybracw Boych obmy vod chrztu i rozwietli ogniem Boej mioci. Jakby tcza bowiem -Kadajca si z barwy wody i zarazem ognia pojawia si w chmurach jako znak pojednania, gdy Prawda powiada: Jeli kto nie odrodzi si z wody Ducha witego, nie moe wej do krlestwa Boga" (J 3,5)75. Obrazy redniowieczne przedstawiaj niekiedy chwa Pask w ten posb, e Chrystus zasiada na tczy jak krl. Spotyka si take aureole . odobne do tczy; barwy jednak nie zawsze odpowiadaj rzeczywistoci. Tcza bya te symbolem Maryi, Poredniczki ask i pojednania, dlatego jednym z dawnych hymnw nazywa si J arcus pulcher aetheri". ~2 Por. Kittel - Friedrich, Theologisches Wrterbuch zum Neuen Testament (haso: 4 Por. List 18, 5 (do brata Grzegorza). "5 Homiliae XL in Ezechielem lib. I, hom. 8; PL 76, 868. 110 Zjawiska kosmiczne ^^5SL* Pory roku Regularne nastpowanie po sobie pr roku charakteryzuje si w rnych regionach ziemi szczeglnymi cechami: w Egipcie, gdzie wszystko reguluj wylewy Nilu, znano trzy pory roku: okres nawodnienia przez Nil ziemi, okres wegetacji i okres niw. W pastwie Chaldejczykw - tylko dwie: por deszczow (listopad-maj) i gorce lato (maj-listopad). W Palestynie podobnie - te tylko dwie pory roku z nieznacznym przesuniciem ich terminw. Pismo wite donosi w Ksidze Rodzaju, jak w uroczysty sposb Bg przyobiecuje niezmienne nastpowanie po sobie pr roku, ktre zostao bardzo

zakcone na skutek potopu. Z oczyszczajcych wd potopu wszystko bowiem miao powsta na nowo. Gdy Noe opuci ark i zoy ofiar dzikczynn, Pan poprzysig mu: Bd zatem istniay, jak dugo trwa bdzie ziemia: siew i niwo, mrz i upa, lato i zima, dzie i noc" (Rdz 8,22). Psalm 74,16 n. wielbi Pana jako sprawc zmiennych zjawisk natury: Twoim jest dzie i noc jest Twoja; Ty wiato i soce utwierdzie. Ty ustanowie wszystkie granice ziemi; Ty utworzye lato i zim". W Pieni nad Pieniami radosne woanie Oblubieca jest symboliczn zapowiedzi czasu zbawienia, ktry nastaje po zimie - czasie nie wyzwolonego wiata: Bo oto mina ju zima, deszcz usta i przeszed. Na ziemi wida ju kwiaty" (Pnp 2,11 n.). W adnym miejscu Pismo wite nie mwi o czterech porach roku. W pastwie babiloskim przyj si jednak wanie taki podzia roku, odkd uznano zrwnania dnia z noc za szczeglne momenty zwrotne. Grecy, Rzymianie, a take ich nastpcy, zachowali ten podzia roku na cztery pory. Ju w najdawniejszych czasach cykl roczny okrelany odradzaniem si przyrody pord ustawicznej walki mocy wiatoci z mocami ciemnoci nadawa dramatyczny charakter religijnym witom. W igrzyskach przypadajcych na okrelone wita objte kalendarzem przedstawiano w formie mitycznej zdarzenia zbawcze: przyjcie zbawcy" jako wybawcy, jego walk, cierpienie i zwycistwo. Od czasw sumeryjskich wystpuj obok siebie i uzupeniaj si dwa typy zbawiciela": jeden z nich cierpi, umiera, schodzi do wiata podziemnego i zmartwychwstaje, drugi - walczy, zwycia, wici swoj apoteoz. Najbardziej znan postaci pierwszego typu zbawiciela jest Tammuz, ktry zostaje zabity i nastpnie zmartwychwstaje. Gdy schodzi do wiata podziemnego, umiera wszystko, co yje, gdy za zmartwychwstaje, wszystko budzi si do ycia76. Mit o bogu Tammuzie, a take analogiczne mity o Adonisie, Persefonie itd., zawieraj jednak przekonania, ktre przekraczaj sfer czysto naturaln: z jednej strony przekonanie o jednoci ycia i mierci, z drugiej nadziej, ktra upowania czowieka, aby t jedno odnis do wasnego ycia po mierci. W tym sensie mona mit o mce, mierci i ponownym powrocie do ycia bogw wegetacji uwaa za analogi ludzkiego losu. Mit naleao uroczycie obchodzi i go powtarza, aby utrwala treci przeze przekazywane i je oywia. Mit

przetwarza i przekazuje to, co rzeczywicie dokonuje si w przyrodzie, a w ten sposb mier i zmartwychwstanie bogw wegetacji staj si dla staroytnych ludw symbolem wszelkiego umierania i odradzania si, rkojmi wasnej przemiany i po76 Por. A. Jeremias, Handbuch der altorientalischen Geisteskultur, Leipzig 1913. Zjawiska natury 111 -. stania do lepszego ycia w przyszym wiecie. W przekonaniach tych -.ryje si mgliste przeczucie pniejszych tajemnic zbawienia, ktrych .roczyste obchodzenie udziela wiecznego, boskiego ycia i spenia wszel-.: tsknot. Nie ma narodu, ktry nie obchodziby radonie przesilenia wiosennego, przeduania si odtd czasu cieszenia si wiatem sonecznym, wiosennego rozkwitania, dojrzewania owocw i nie znaby aobnych obrzdw towarzyszcych obumieraniu i przekwitaniu przyrody. Kraje misyjne s przykadem, e jeszcze dzisiaj u podstaw najrozmaitszych obrzdw religijnych le idee podobne do przekona ludw staroytnoci. ywe s i w naszych zwyczajach ludowych, chocia wyblako ju ich pierwotne znaczenie. Pozwalaj jednak jeszcze dostrzec, e w tajemnicy czasu ludzie ogldaj swj wasny los. Oprcz pozytywnego ujmowania zmiany pr roku, wanie jako stopniowego Boskiego rozwoju napawajcego radosn nadziej, spostrzegamy jednak w wierze staroytnych pogan rwnie ujcie pesymistyczne, ktre wyakcentowuje myl: Wszystko rodzi si, aby umrze", i wyciga z niej wniosek: Uywaj ycia, bo jutro umrzesz!" Obydwa ujcia znalazy wyraz w przedstawianiu w pogaskiej sztuce nagrobnej motyww pr roku. W sztuce chrzecijaskiej tego rodzaju symbole s, zdaniem Wilperta, najstarsze. Chrzecijanie mogli bez zastrzee przejmowa je z kultury pogaskiej i umieszcza na swoich cmentarzach, poniewa nie zawieray nic gorszcego ani nie przypominay kultu bogw. Motywy te spotyka si czsto, i to zarwno w malarstwie katakumbowym i sztuce nagrobnej, jak i w dzieach

sztuki epoki pokonstantyskiej. Nadano im jednak nowy sens i byy uwaane za symbole zmartwychwstania ciaa i witego cyklu rocznego. Liczni pisarze i kaznodzieje Kocioa pierwotnego wypowiadaj si w tym wanie duchu. Tertulian pisze na pocztku III w.: Nic nie ginie inaczej jak dla ocalenia. Cay wic zmienny porzdek natury jest wiadectwem zmartwychwstania umarych. Wczeniej ni literami zapowiedzia je swymi dzieami, ogosi je sw moc wczeniej ni sowami"77. Euzebiusz z Cezarei w jednym ze swoich pism, zachowanym tylko we fragmentach, a powiconym tematyce wita Wielkanocy, wypowiada myl, ktra miaa swe odpowiedniki w sztuce (mozaiki itd.): ,,Bya wwczas ta sama pora roku, podczas ktrej w trakcie stworzenia wiata ziemia wydaa rolinno i pojawiy si wiata niebieskie; w tym czasie utworzone zostao niebo, ziemia i wszystko, co na nich si znajduje. W tej samej porze Zbawiciel caego wiata speni misterium swojego wita (...) To wszystko wypenio si podczas wita Zbawiciela. Tym Barankiem bowiem by On sam, kiedy przybra sobie ciao. On take by socem sprawiedliwoci, kiedy nadesza ju wiosna Boskiej i zbawczej przemiany obyczajw ludzkich z gorszych na lepsze (...) Obfito nowych owocw zdobi Koci Boy rozmaitymi Darami Ducha witego (...) i my syrwani z ciemnoci za zostalimy uznani godnymi wiata w tym dniu, . ktrym zaczerpnlimy wiedzy o Bogu. Jest to nowa wiedza, niegdy .<ryta pod symbolami, teraz za ukazana w jasnym wietle. I my take :.:sterium tego wita powtarzamy kadego roku w tym okresie."78 Pory roku przedstawiane s w sztuce nieomal zawsze za pomoc tych De resurrectione carnis 12; PL 2, 857. De solemnitate paschali 3,4; PG 24, 697. 112

Zjawiska kosmiczne samych atrybutw: kwiaty (zwaszcza re i lilie) oznaczaj wiosn, kosy zb (czasem razem z kwiatami) - lato, owoce, a mianowicie winogrona -jesie, oliwki - zim, bo zbir oliwek przypada na dwa ostatnie miesice roku. Co prawda jako atrybutw uywano take zwierzt, np. kol na oznaczenie wiosny, zdobycz myliwsk - zimy, przewaaj jednak motywy rolinne, ktre rnie tylko ze sob zestawiono. Mona podzieli je pod tym wzgldem na cztery grupy: 1) gowy albo popiersia uwieczone plonami pr roku; 2) postacie modziecw wyrnionych odpowiednimi atrybutami; 3) sceny, na ktrych mae duchy opiekucze wykonuj rne prace niwne; 4) ornamentalne pasy, wiece, bukiety itp. skadajce si z plonw rnych pr roku. Oprcz sensu eschatologicznego, przedstawienia te wyraaj jeszcze inny sens, cile zwizany z eschatologicznym, ktry czytelny jest zwaszcza w tzw. wiecu roku liturgicznego. Wieniec ten skada si z czterech typowych motyww rolinnych i oplata zwyciskiego Baranka Boego. Klasyczny przykad takiego wieca znajduje si w Rzymie, w bocznej kaplicy baptysterium lateraskiego (mozaika z V w.). Innym, dla tego ujcia wanym, przykadem jest dyptyk ze skarbca katedry w Mediolanie, z rzebami z koci soniowej, ktre pochodz najpniej z pierwszej poowy V w. Wieniec z Barankiem stanowi tu punkt rodkowy omiu maych scen, ktre przedstawiaj tajemnice wit Objawienia Paskiego i Wielkanocy. Szczegy caej kompozycji bardzo cile s z sob powizane i sugeruj, e sam wieniec naley interpretowa liturgicznie; jest symbolem roku kocielnego, ktry w nieustannie nastpujcych po sobie porach roku uobecnia tajemnice zbawienia. Ich centralnym oraz najwyszym punktem jest tajemnica Wielkanocy (Baranek). Roczny cykl wit prowadzi za wiernych do ostatecznego celu - zmartwychwstania. Tak wic wieniec roku liturgicznego w swym podwjnym znaczeniu naley do najgbszych i najwaniejszych symboli chrzecijaskich. Kolejno atrybutw pr roku nie jest we wszystkich kompozycjach taka sama, lecz jest potraktowana bardzo swobodnie. W sztuce sakralnej spotyka si take wiece doynkowe nie dzielone ju jednak na cztery wspomniane czci. W centrum na przykad mozaiki, znajdujcej si na sklepieniu prezbiterium kocioa San Vitale w Rawennie, Baranka Boego okala jedynie zielona girlanda pena owocw, bdcych tworem fantazji artysty.

W redniowieczu znikaj utrzymane w prostej formie motywy pr roku i dominuj przedstawienia prac rolnikw przy zbiorach. Bliskie przedstawieniom pr roku s - oparte na wzorach antycznych - obrazy zodiaku i poszczeglnych miesicy. Treci tych ostatnich s prace, ktre zazwyczaj wykonuje si w danym miesicu. Pierwotnie miay charakter sakralny, w redniowieczu za chocia zewiecczay, to jednak czsto umieszczano je na fasadach katedr i w stallach, a take wykorzystywano w zdobnictwie religijnych ksiek. Byy po prostu kalendarzem dla ludu. Wczajc je do sfery sakralnej chciano, by moe, podkreli wito codziennej pracy. Koci uwica cztery pory roku uroczycie obchodzc pocztek kadego kwartau79. 79 Chodzi o tzw. uattuor tempora, dni kwartalne albo suche dni, obchodzone w Kociele katolickim cztery razy w roku po trzy dni: 1) po pierwszej niedzieli Wielkiego Postu (wiosenne); 2) w oktawie Zielonych wit (letnie); 3) po wicie Matki Boskiej Bolesnej (jesienne); 4) po trzeciej niedzieli Adwentu (zimowe).

I -.e -ii oku IV BARWY Uwagi oglne Wraenie barw powstaje w naszym oku na skutek oddziaywania na elektromagnetycznych fal wietlnych, ktre w zalenoci od swej dugoci wywouj rozmaite odczucia. Biae wiato soca i cia wietlnych zawiera wszystkie dugoci fal. Gdy jednak przechodzi przez pryzmat szklany albo kropl wody, rozdziela si na siedem kolorw tczy. Nie ma wrd kolorw biaego i czarnego, ktre zajmuj wrd barw szczeglne miejsce; brak wiata odbiera si jako barw czarn, za jego penia daje wraenie barwy biaej.

Podstawowe kolory nosz wasne nazwy. Gdy jednak chce si nazwa niezliczone odmiany i odcienie powstae z ich zmieszania, odczuwa si brak waciwych sw. Nazywa si je wic podug rzeczy, ktrym s waciwe, czy podug pochodzenia jakiego sztucznie otrzymanego barwnika, czy podug uczucia, ktre wywouj. Pojedyncze jest rwnie pikno barwy, sprawione przez ksztat i ujarzmienie mroku w materii, przez obecno niecielesnego wiata, ktre jest 1 wtkiem rozumnym, i ide." 1 Kolor staje si widoczny dopiero w wietle ognia; wszystkie rzeczy otrzymuj swj koloryt w chwili, gdy padaj na nie promienie ognistego soca albo poncej lampy. Kada z barw jako rnica si od pozostaych, 2 wic swoisty fenomen, i jako stanowica zarazem tylko elementy jednego, czystego wiata odznacza si sobie tylko waciwymi cechami, ktre jed-r.ak w tej samej mierze przysuguj pozostaym. I jak samo wiato jest obrazem czystego, ywego ducha przewyszajcego materi, tak poszczeglne barwy s analogiami albo symbolami okrelonych przedmiotw czy, :.'.< jak w dziedzinie etycznej, pewnych cnt i odpowiadajcych im postaw. Barwy nale do najbardziej wymownych rodkw wyrazu. S oznak ;b, narodw, wsplnot i rodzin, manifestacj postawy religijnej i poli -znej, wyrazem aoby, radoci czy hodu; widniej jako znak rozpo-.awczy na chorgwiach, herbach, wstgach itp. Barwa czsto okrela, wzmacnia czy zmienia znaczenie jakiego sym-:iu. Spord wielu przykadw mona by przytoczy czterech jedcw : okaliptycznych zasiadajcych na czterech koniach o rnych barwach \p 6,3-8) i zielon szmaragdow tcz otaczajc tron Boga (Ap 4,3). Do najstarszych wiadectw symboliki barw naley przypisanie okre--ych barw siedmiu gwnym ciaom niebieskim w kulcie astralnym prawianym przez Babiloczykw. Kady stopie wie planetarnych (zik- wznoszcych si spiralnie w niebo zosta wyrniony odrbn

Plotyn, Enneady I, VI: O piknie 3. Przeoy i wstpem opatrzy Adam ikiewicz, PWN, Warszawa 1959, t. 1, s. 105 (Biblioteka Klasykw Filozofii). i 114 Barwy barw: kolor czarny oznacza Saturna, ciemnoczerwony - Jowisza, jasnoczerwony - Marsa, zoty - Soce, jasnoty - Wenus, niebieski - Merkurego, srebrny - Ksiyc. Na zikkuracie w Borsippa zachoway si jeszcze lady tych kolorw. Przepisy Prawa Mojeszowego, dotyczce sporzdzenia zason witego Namiotu i szat najwyszego kapana, maj w Pimie witym zasadnicze znaczenie w tej materii. Oprcz zota, wymienia si w nich stale te same barwy: bia (bisior), purpurow, szafirow, (hiacyntow; niebiesko-pur-purow) i karmazynow (coccus). Druga z ksig Mojeszowych, Ksiga Wyjcia (25,3n.; 26,1; 27,16; 28,5.6.8.15.31.33.37), przekazuje odnone polecenia Boga, o wykonaniu ktrych donosz rozdziay 36, 38 i 39. Jzef Flawiusz przypisuje owym barwom symboliczne znaczenie, przekazywane przez prastar tradycj. Bisior, delikatne, biae ptno, wyobraa ziemi, albowiem z niej wyrasta len; purpurowa przedstawia morze, jako e yj w nim limaki szkaratne, szkaratniki; szafirowa (hiacyntowa) musi wyobraa powietrze (niebo); a szkarat (karmazyn) jest chyba symbolem ognia2. Naley jedynie zauway, e dwa pierwsze objanienia odnosz si do materiau, a nie do barwy. Zwizek czterech gwnych kolorw z czterema ywioami by zreszt oglnie znany w staroytnoci. w. Hieronim przytacza interpretacj Jzefa Flawiusza i uzasadniajc owe przepisy rytualne, dodaje, e godzi si, aby najwyszy kapan modli si nie tylko za lud Izraela, lecz take za cay wiat, bo wiat ten skada si z ziemi, wody, powietrza i ognia i te cztery pierwiastki s podstaw wszystkiego"3; na owe za pierwiastki wskazuj wanie wspomniane barwy. Nawet jeszcze w. Tomasz z Akwinu przypomina w swej Summie teologicznej 4 symboliczn wykadni barw podan przez Jzefa Flawiusza, a nastpnie symbolik t odnosi do dziedziny moralnej, podobnie jak to czyni ju Orygenes.

Ta moralna interpretacja symboliki barw, o nieco tylko zmienionej symbolicznej interpretacji barw liturgicznych przekazywanej przez tradycj starotestamentow, przybraa w kulturze chrzecijaskiej nastpujc posta: barwa biaa staa si symbolem czystoci, purpura - mczestwa, szkarat (karmazyn) - mioci, szafir (hiacynt) - kontemplacji nieba. Do omwienia barw, o ktrych wspomina si na innych miejscach Biblii, zwaszcza w Pieni nad Pieniami i Apokalipsie, powrcimy przy okazji. Liturgiczny kanon barw szat liturgicznych ustali si dopiero w ostatnim wierwieczu XII w. By wsplnym dzieem redniowiecznej tendencji dostrzegania we wszystkim symbolicznych znacze oraz mistycznych pogldw i rozwaa dopatrujcych si pewnego pokrewiestwa midzy barwami i oddziaywaniem barw na dusz a treci wit i okresw 2 Por. Dawne dzieje Izraela III 7,7. Pierwszy,przekad polski z jzyka greckiego pod redakcj ks. E. Dbrowskiego, Ksigarnia w. Wojciecha, Pozna 1979, s. 199. Tekst ten dosownie brzmi: Tkaniny uplecione z czterech rodzajw nici s symbolem czterech ywiow: byssos zapewne wyobraa ziemi, albowiem z niej wyrasta len; purpura przedstawia morze, jako e zaczerwienione jest ono krwi ryb; bkit musi wyobraa niebo, a szkarat jest chyba symbolem ognia". 3 List LXIV, 18 (do Fabioli), w: w. Hieronim, Listy. Przeoy i przedmow zaopatrzy ks. dr Jan Czuj, IW Pax, Warszawa 1952, t. 2, s. 49. * Por. Summa theologica, 1-2, q. 102, a. 4 ad 4. no'.ersi Barwy 115 kocielnych o specyficznym, waciwym im charakterze5. W czasach wczesnochrzecijaskich i we wczesnym redniowieczu nie byo - podobnie jak jeszcze obecnie w Kociele prawosawnym - adnych regu dotyczcych kolorw liturgicznych. Szaty liturgiczne miay rne kolory, chocia przewaaa biel.

Innocenty III (1198-1216) mwi o czterech barwach kocielnych: biaej, czerwonej, czarnej i zielonej, omawia je w kontekcie czterech barw, o ktrych wspomina Stary Testament, i symbolicznie uzasadnia stosowanie ich w liturgii (por. ponisz symbolik poszczeglnych barw). Wydaje si, e barwa fioletowa nie bya jeszcze wtedy stosowana w paramentach, zamiast niej uywano koloru czarnego. Do tych czterech (kolorw) - koczy papie Innocenty swoje wywody - sprowadza si inne. Do purpurowego szkaratny, do czarnego fioletowy, do zielonego szafirowy."6 sci. i: Siego 199. rnow Biel Biel jest kolorem nierozszczepionego wiata. Jest wyrazem radoci witecznego nastroju. Kadego czasu niech szaty twe bd biae" - zachca Eklezjastes (Koh 9,8), nawoujc do uywania radoci ycia. ''* duchu chrzecijaskim za pisze Klemens Aleksandryjski: Dla ludzi -iujcych pokj i wiato odpowiednim kolorem jest biel"7. W Grecji . -.v Rzymie szaty, zwaszcza witeczne, byy koloru biaego. Biae szaty r.osili kapani pogascy, skadajc ofiary bogom wiatoci. Greckie Asvkc oznacza barw bia w jej rnych odcieniach, a do .colom szarego wcznie. W skali kolorw jest wic barw o stosunkowo szerokim zakresie. Biel" obejmuje nawet kolor jasnoty, tak e tawy oiask moe zastpi czyst biel. Materiaem, o ktrym Prawo Mojeszowe najczciej wspomina, mwic o tym, co potrzebne jest do sprawowania kultu w wityni, to ~anie delikatne biae ptno - bisior. Gdy Chrystus przemieni si na grze Tabor, Jego odzienie (...) stao s: biae jak wiato" (Mt 17,2; Mk 9,3; k 9,29). Podobnie opisuj Ewan-felici szaty aniow, ktrzy ukazali si przy zmartwychwstaniu i wniebo-

-.pieniu Pana (Mt 28,3; Mk 16,5; J 20,12; Dz 1,10). Najczciej mwi "leli, jako o kolorze uwielbienia, Apokalipsa w. Jana, co te odpowiada .arakterowi tej ksigi. Biel wyobraa w niej doskona czysto, zwycis-j i wieczn chwa: na biao ubranych jest dwudziestu czterech Starcw -.o 4,4), tak samo jest odziany wielki tum, ktrego nie mg nikt iczy" (Ap 7,9), a Oblubienica Baranka jest przyobleczona w czyste, ;!e i poyskujce ptno z bisioru, ktre oznacza: czyny sprawiedliwe .tych" (Ap 19,8; por. te Ap 3,4 n.; 6,2; 15,6; 19,11.14). 3iae kamyki albo biaa fasola byy przy gosowaniach znakiem korzys-m. wyraajcym zgod. V liturgii biae paramenty s - jako symbol wiata, chway i czystoci -zepisane na wita, ktre powicone s Bogu i Chrystusowi, z wyjt-rr. wit, w ktrych obchodzi si pamitk mki Paskiej. Biel obowiW zakresie kolorw liturgicznych Konferencje Episkopatw poszczeglnych :. jw mog podejmowa - zgodnie z postanowieniami Soboru Watykaskiego II :sowne decyzje. ' De sacro altaris mysterio lib. I, cap. 65; PL 217, 802. Paedagogus lib. III, cap. 11; PG 8, 627. 116 Barwy uje take w wita Matki Boej, w uroczysto aniow, wyznawcw, dziewic, w wito narodzenia Jana Chrzciciela, w dniu Wszystkich witych, w rocznic powicenia kocioa, podczas naboestw sakramentalnych, przy wikszoci aktw powice przedmiotw kultu oraz przy udzielaniu sakramentw, z wyjtkiem sakramentu pokuty i namaszczenia chorych. W dawnych czasach neofici otrzymywali bia sukni chrzcieln, ktr nosili przez ca oktaw Wielkanocy. Jeszcze obecnie wrcza si bia sukienk dziecku przyjmujcemu sakrament chrztu albo przynajmniej nakada si na nie kraj biaej stuy kapaskiej ze sowami: Wemij szat bia i donie j nieskalan przed trybuna Pana naszego Jezusa Chrystusa, aby mia ycie wieczne. Amen"8.

Liczne zakony nosz biae habity. Noszenie biaio-jedwabistej sutanny jest przywilejem papiea. Uroczyste biae suknie, ktre nosz przy rnych religijnych okazjach dziewczynki i kobiety (Pierwsza Komunia wita, bierzmowanie, lub), s znakiem czystoci, niewinnoci, dziewictwa. Biel, jako kolor, ktry jeszcze wszystko w sobie zawiera, jest take symbolem pocztku, otwartych moliwoci, nowego. Bkit Barwa niebieska jest kolorem firmamentu, dlatego te symbolem nieba i wszystkiego, co ma z nim jaki zwizek. Dla Hindusw bkit, jako barwa chmur deszczowych, jest symbolem Kriszny. Na Wschodzie do powszechne jeszcze dzisiaj jest przewiadczenie, e kolor niebieski chroni przed zym spojrzeniem, natomiast w staroytnoci za kolor chronicy przed zem uchodzia czerwie. Gdy Jahwe zawar przymierze ze swoim ludem, wstpi Mojesz z Aa-ronem i kilkoma ze starszyzny na gr Synaj. Ujrzeli Boga Izraela, a pod Jego stopami jakby jakie dzieo z szafirowych kamieni, wieccych jak samo niebo" (Wj 24,10). Wedug antycznych pogldw kosmologicznych, sklepienie niebieskie byo nieruchome, mocno osadzone w swych fundamentach. Verbo Domini coeli firmati sunt" - mwi Psalm 32,6 (Wlg). Dlatego bkit jest take symbolem trwania, staoci i wiernoci. Uywany w kulcie ydowskim szafir (hiacynt, vatav&oc), niebieska odmiana purpury, mia przypomina Izraelitom o Bogu nieba, a niebieska szata wierzchnia najwyszego kapana bya symbolem jego bezporedniego obcowania z Najwyszym. Bkit hiacyntowy mia w staroytnoci warto niemal tak sam, jak miaa ciemnoczerwona czy fioletowa purpura. Wulgata wymienia j jako barw krlewsk zarwno w Ksidze Syracha (40,4), jak i w Ksidze Ezechiela (23,6) i Ksidze Estery (1,6), gdy mwi o zasonach w przebogatym paacu Aswerusa (Kserksesa). Bkit z jednej strony podziela symboliczne znaczenie z purpur, a z drugiej za z biel, jeli s one znakiem wanie nieskazitelnoci, niezawisoci i czystoci, a wic przymiotw, ktre s waciwe wszystkiemu, co zwizane z niebem.

Dlatego kolor niebieski zosta kolorem Matki Boej, a niebiesko-biay znakiem szczeglnego powicenia si 8 Chrzest. Biaa szata, w: Msza rzymski. Przekad polski i objanienia opracowali oo. benedyktyni z Opactwa Tynieckiego, Wydawnictwo Pallottinum, Pozna 1963, s. 1330. Barwy 117 ow, t:usa inny Niepokalanej Dziewicy. Od XV w. Matk Bo przedstawia si czsto, ale nie wycznie, w jasnoniebieskim albo niebieskim paszczu, natomiast styl starszy, bizantyski, ciemnoczerwon albo ciemnoniebiesk purpur podkrela krlewsk godno Bogurodzicy. Czer Czer pozbawiona wiata (ater, niger, \ieXac) ustpuje niejako bogactwu wiata innych kolorw, chocia zestawiona z nimi albo przeciwstawiona :m moe da pikny efekt. Sama w sobie jest mroczna, jest kolorem nocy, zniszczenia, aoby, przede wszystkim mierci i krlestwa zmarych, dlatego te jest kolorem bogw podziemia i ich zwierzt ofiarnych. Bdc przeciwiestwem naturalnego wiata jest rwnie w znaczeniu duchowym symbolem wiecznej ciemnoci, grzechu i szatana. Wyraenie czarna dusza" oznacza po prostu grzeszn dusz", a lud nazywa szatana zwykle Czarnym". W staroytnej grece piekc i novripc maj takie samo znaczenie jak okrelenia czarny" i zy, niebezpieczny i straszny". Czarny materia uzyskiwano w staroytnoci z sierci czarnych kz. Sporzdzano z niego szaty aobne i pokutniczce, o ktrych Pismo wite ~-.wi na wielu miejscach. I tak na przykad w apokaliptycznej wizji koca .viata czytamy: Soce stao si czarne jak wosienny wr" (Ap 6,12),

i w Ksidze Judyty: Tam zdja wr, ktry przedtem nosia, i zrzucia z siebie ubranie wdowie" (Jdt 10,3). Oskareni stawali, jak powiadcza Jzef Flawiusz, przed sdem w czarnych szatach; dunicy i proszcy o ask przywdziewali rwnie czarne szaty. Kult ydowski wyklucza t arw aoby. W liturgii czarne paramenty obowizyway do Soboru Watykaskiego II Wielki Pitek i we wszystkich uroczystociach aobnych, do koca XII .. take przy okazjach majcych charakter pokutny i przebagalny, kt" m pniej przypisuje si kolor fioletowy. Obecnie czer jako kolor .urgiczny utracia w znacznym stopniu swe znaczenie. Pozostaa jednak chocia nie wycznie - kolorem stroju kapanw i osb zakonnych. .redniowieczni pisarze kocielni widz w tym symbol wzgardzenia wiatem, pokory i skromnoci. Bez wtpienia, znaczenie ma w tym wypadku :e aspekt znalezienia, po porzuceniu wiata, schronienia w Bogu (por. KdI 3,3 n.). Zarwno jednak w sferze sakralnej, jak i wieckiej kolor ;arny ma te charakter odwitnoci. Czerwie ;no byszczca czerwie naley - zgodnie z rozporzdzeniami Prawa eszowego do barw tkanin uywanych w kulcie ydowskim. Kar-n uzyskiwano z samic czerwcw, ktre yj na wiecznie zielonych eh Palestyny, koszenil za z owada, ktry yje na pewnym gatunku :sa. W czerwieni widziano kolor krwi, w ktrym jest ycie wszel-ciaa" (Kp 17,14)9. Kolor czerwony jest znakiem siy i modoci, '.' czasach prehistorycznych dawano wyraz wierze, e posypywanie zmarych on ziemi elazist zapewni im ycie w tamtym wiecie. Posypywanie vch ziemi pozostaje zatem w cisym zwizku z wiar w istnienie tamtego .. kolor za czerwony jest po prostu kolorem arzcego si wiata. Liczne -iska szcztkw dowodz, jak wana dla ludzi wczesnego paleolitu wydawaa

118 Barwy barw ognia, w znaczeniu przenonym take ognia mioci. Czerwie przypomina pomienie wschodzcego i zachodzcego soca. Wrd wszystkich barw jest najbardziej jaskrawa, najbardziej kujca w oczy. Byki i sonie podnieca do walki. Malowano ni posgi bokw (por. Mdr 13,14), zwaszcza te, ktre byy uosobieniem podnej siy natury, peni ycia. Nierzdnice zwyky ubiera si w szaty koloru jaskrawej czerwieni, aby zwrci na siebie uwag mczyzn i przywabi ich (por. Jr 4,30). Apokalipsa w. Jana kreli obraz takiej kobiety: Wielki Babilon, Macierz nierzdnic i obrzydliwoci ziemi" (Ap 17, 1-6). Take siedmiogowa Bestia, na ktrej zasiada owa nierzdnica, jest szkaratna (Ap 17,3). Czerwie bya te kolorem wojownikw na znak przelewanej przez nich krwi, naraania swego ycia i pomiennego mstwa (por. Ne 2,4). Ignei animi sit index et stimulus" - czyni uwag do tego miejsca Korneliusz a Lapide10. Wojownicy, malujcy swj or na czerwono i przywdziewajc szkaratne szaty, chcieli doda sobie odwagi i wzbudzi swoim wygldem lk nieprzyjaciela. Rzymska kohorta naoya Jezusowi na pomiewisko szkaratny paszcz onierski. W staroytnoci panowa przesd, e kolor czerwony chroni przez zranieniem i wszystkimi innymi niebezpieczestwami, a nawet odstrasza demony. Jeszcze w czasach chrzecijaskich w. Jan Chryzostom gani noszenie czerwonych sznurw jako filakterii. Nie tylko w stosunku do ludzi przypisywano tej barwie takie dziaanie. Wiemy, e Egipcjanie co roku malowali czerwon farb take drzewa, zwierzta i inny dobytek, aby swoj wasno uchroni od poaru i innych szkd oraz zapewni drzewom urodzajno, a podno zwierztom. Mwi si, e naladowali w tym przypadku ydw, ktrych ocalio przed dzieem anioa mierci posmarowanie odrzwi krwi baranka paschalnego n. Barwa czerwona odgrywaa wielk role podczas uroczystoci weselnych. Zarwno Pliniusz, jak i inni pisarze staroytni donosz, e podug zwyczaju rzymskiego panny mode nosiy pomienno-czerwony welon, flammeum". Zdaniem za Dalmanna, dobrego znawcy obyczajw palestyskich, jeszcze dzisiaj uywa si w Palestynie w czasie uroczystoci weselnych czerwonych wiecw i takiego samego koloru baldachimw ozdobionych zotymi nimi.

Niemieckie zwyczaje ludowe jeszcze obecnie przypisuj barwie czerwonej dziaanie ochronne, i to zarwno przy zalubinach, jak i przy porodach i mierci. W staroytnoci czerwona barwa miaa zastosowanie w ceremonii pogrzebowej, wyobraaa i zastpowaa krew. Czerwona szata nakadana na zmarego czynia ze wit ofiar, tak i mg on, pojednany ze wiatem podziemnym, zej do krlestwa zmarych12. W Biblii czerwie jest barw grzechu (por. Iz 1,18), pokuty, krwawej ofiary. Charakteryzujc niektre typy starotestamentowe, egzegeci zwracaj uwag na kolor czerwony i odnosz go do natury ludzkiej i zbawczej krwi Chrystusa. Tak jest w przypadku karmazynowych nitek, ktrymi zwizywano gazki hizopu do pokropienia przez kapana czowieka oczysi obecno czerwieni w pobliu zmarego i z jak stanowczoci przestrzegali zwyczaju posypywania go czerwon ziemi, ktra moga mu zapewni ycie po mierci (por. I. Lissner, Aber Gott war da, Olten - Freiburg i. Br. 1958). 10 Commentaria in Scripturam Sacram, Paris 1891. 11 Por. tame. 12 Jahrbuch fur Liturgiewissenschaft" 4: 1924, nr 179. Barwy 119 :en (wa t,.vej >raiczej ymi czygali po

szczonego z trdu (Kp 14,4.49), purpurowego powrozu uwizanego przez Rachab u okna swego domu podczas oblenia Jerycha na znak, ktry mia przynie jej ocalenie, i czerwonej krowy, z ktrej popi mieszano z wod oczyszczenia (Lb 19,2). Czerwona krowa oznacza - zdaniem w. Augustyna ciao Chrystusa (...) czerwone jest ono z powodu krwi mki." 13 Take obryzgane krwi szaty Mesjasza wstpujcego do toczni wyobraaj Jego mk (Iz 63, 1-3), Fragment z Pieni nad Pieniami: ..Miy mj nienobiay i rumiany" (5,10) wyjania zwile w. Ambroy: ,.Miy mj nienobiay i rumiany* (Pnp 5,10). nienobiay wiatoci Bo, rumiany ozdob postaci ludzkiej, ktr przybra w tajemnicy wcielenia" 14. W zwizku z innym fragmentem tej samej ksigi: Twoje wargi s czerwone jak sznur" (4,3), zauwaa w. Hipolit w odniesieniu do Kocioa: Sznur oznacza suszno (mowy), ktra pochodzi z serca, jest on za koloru czerwonego dlatego, e zabarwia go krew niemiertelnego Baranka". Dwukrotnie barwiony coccus (karmazyn), czwarty kolor z uywanych w wityni starotesamentowej, uwaaj Ojcowie Kocioa, a po r.ich w. Tomasz z Akwinu, za kolor wyobraajcy mio Boga i bli-r.iego: Ad significandam charitatem geminam, Dei et proximi"15. W liturgii szczeglnie podkrela si symboliczny zwizek zachodzcy midzy czerwon barw a Duchem witym. On jest przecie rkojmi mioci zoon przez Trjc Przenajwitsz, On zapala w wiernych 3gie mioci i zstpi na apostow w postaci ognistych jzykw. Dlatego te zarwno w Zielone wita i w czasie ich oktawy, jak i w mszach wotywnych do Ducha witego uywa si szat koloru czerwonego. Kolor :en obowizuje take we wszystkie wita Mki Paskiej i Krzya witego, a take w wita apostow, ewangelistw i mczennikw. Twrcy mozaiki, ktra znajduje si w bazylice S. Maria Maggiore w Rzymie, a pochodzi z V w., przedstawili aniow o twarzach czerwonych jak ogie, aby podkreli ich czysto duchow natur. a ikonach Kocioa prawosawnego przedstawia si Matk Bo ubra-- w czerwon szat. Kolor ten nawizuje zapewne do znaczenia pierwo-.r.ie czarniawo-ciemnoczerwonej albo ciemnoniebieskiej purpury, ktr dawniejsza sztuka (mozaika i malarstwo) wyrniaa Madonn. W liturgii paramenty koloru czerwonego s przepisane na Zielone witki. Maj one wskazywa na ogie Ducha witego, ogarniajcego Koci i ponaglajcego, by ogniem mioci rozpali cay wiat. Czerwony .<olor szat

liturgicznych w wita apostow, ewangelistw i mczennikw wyobraaj rwnie Ducha witego, ktry doprowadzi ich nawet do ofiary krwi. Czerwie w Wielki Pitek nie tylko wskazuje na przelan w mce krew, lecz take na zwycistwo krla, tak jak w Niedziel palmow. W naszych czasach rwnie psychologia gbi udziela pewnych informacji o znaczeniu koloru czerwonego16. Znaczenie to jest wielorakie, 13 Quaestiones in Heptateuchum TV, 33; PL 34, 733. 14 Ezpositio in psalmum 118, sermo 5, 8; PL 15, 1320. 15 Sttmmo theologica 1-2, q. 102, a. 4 ad 4. 16 Por. zwaszcza I. Riedel, Farben. In Religion, Gesellschaft, Kunst und Psychoterapie, Stuttgart 19843, s. 15-46 (Reihe Symbole); M. Luscher, Der Liischer Test. Persnlichkeitsbeurteilung durch Farbwahl, Reinbek b. Hamburg 1971, s. 26 n.; --ne, 4 - Farben. Mensch oder der Weg zum Gleichgewicht, Miinchen 19843, s. 22 'Goldmann Taschenbuch 10857/980). 120 Barwy odpowiednio do licznych moliwych odcieni tej barwy. Ostatnie z nich sigaj od delikatnego ru, jako wyrazu dziecicej czuoci, po ciemn, krlewsk purpur. Intensywny kolor czerwony z odcieniem ci moe oznacza wybuch, czyn, walk. Szkarat moe wskazywa na samowiadomo, si, kreatywno. Czerwie, jako kolor krwi, ma te pewien zwizek z przeyciami cielesnymi, cielesnoci, macierzystwem. Tak wic czerwie jest te kolorem wielkich matek. Na wielu przedstawieniach Matka Boa nosi pod niebieskim paszczem czerwon sukni. Purpura i fiolet Kosztowna purpura uchodzia w staroytnoci za najpikniejsz i najwytworniejsz barw. Uzyskiwano j ze limakw szkaratnych (murex, nopcppa), ktrych cztery gatunki wystpoway kiedy w wielkich ilociach na pobrzeach Morza rdziemnego, zwaszcza u wybrzey Fenicji, a obecnie na skutek

nadmiernych ich pooww stay si rzadkoci. W zalenoci od gatunku tych may, ich przygotowania i zmieszania z odpowiednimi skadnikami otrzymywano rne odcienie purpury, przede wszystkim purpur ciemnoczerwon czy fioletow, przechodzc w czer, podobn do koloru zastygej krwi, nastpnie purpur niebiesk w ciemniejszym albo janiejszym odcieniu, a take purpur o ywej czerwieni, podobn do coccus czy karmazynu. Dzisiaj nie da si ju dokadnie ustali rnic midzy wszystkimi znanymi w staroytnoci odmianami purpury. Poniewa kady limak szkaratnik zawiera tylko bardzo niewielk ilo barwnika, potrzebowano, w porwnaniu do wagi materiau, ktry mia by ufarbowany, sze razy wicej may. Trwao purpury i jej odporno na wiato byy nieomal nieograniczone, a nawet jej mienicy si blask przybiera na sile w wietle sonecznym. Jej cena bya wic odpowiednio wysoka, tak e tylko ludzie zamoni mogli naby sobie purpur. Purpura bya barw wit, bosk, krlewsk, bya symbolem ycia, gdy przypominaa kolor yciodajnej krwi. Okrywano ni posgi bogw, zwaszcza posgi bogw wiata podziemnego. W Rzymie uywano purpury od dawien dawna.17 Peny strj z purpury by jednak wycznym przywilejem cezarw. Nikomu innemu nie wolno byo go nosi pod grob kary mierci za zdrad stanu. Dozwolone byo jedynie uywanie purpury jako dodatku do zwykego stroju, zwaszcza jako clavi, tzn. dwch wskich pasw, biegncych rwnolegle od ramion do samego dou tuniki. Pasy te byy pocztkowo znakiem wskazujcym na przywilej stanu, potem stay si w koach zamonych do powszechne. Z powodu szczeglnych waciwoci purpury i jej symbolicznych odniesie rwnie Prawo Boe nakazywao, aby oprcz zota, bisioru i karmazynu uyto jej do sporzdzenia zason w przybytku i szat dla najwyszego kapana, a wic w kulcie Jahwe, jedynego prawdziwego Boga i Krla krlw. Poniewa Izraelici od czasu swego wyjcia z Egiptu przez wiele lat wdrowali po pustyni, jest bardzo prawdopodobne, e materia do utkania zason i szat arcykapana zabrali ze sob z Egiptu albo nabyli od przejedajcych karawan. Purpury, bdcej kolorem Boga, naley te dopatrywa si w szafirowym kolorze sznurka, z ktrego Izraelici sporzdzali sobie frdzle umiePor. Pliniusz Starszy, Historia naturalis IX, 39.

Barwy 121 f n, e :a.en Tak iek:nic szczane na krajach swoich szat, aby pamita, i maj by witymi wobec swego Pana i zachowywa Jego przykazania (por. Lb 15,38-41; Pwt 22,12). Pismo wite wspomina czsto o purpurze; nawet wwczas, gdy nie omawia starotestamentowych kwestii liturgicznych: purpurowe szaty zwycionych krlw przypady ydom jako zdobycz wojenna (Sdz 8,26; 1 Mch 4,23); purpur by wycielony tron Salomona (Pnp 3,10); Daniel Dn 5,7.16.29) i Mardocheusz (Est 8,15) otrzymali szaty purpurowe jako wyrnienie krlewskie; dzielna niewiasta" jest przyobleczona, na znak zamonoci, w szaty z bisioru i purpury (Prz 31,22), tak samo bogacz z przypowieci ewangelicznej ubiera si w purpur i bisior k 16,19). Czerwonawemu fioletowi rzymskiemu, noszonemu w rnych - w zale-r.oci od rangi i okolicznoci - odcieniach przez biskupw i innych dostojnikw kocielnych, mona by zapewne przypisa znaczenie, ktre przywizywano w staroytnoci do purpury. Kolor w tym przypadku jest r.ie tylko oznak wysokiej

godnoci stanu duchownego, lecz take - podobnie jak w starotestamentowym kulcie - kolorem Boga, do ktrego .v szczeglny sposb nale namaszczeni przez Pana i szafarze Jego "ajemnic. (...) imi kurii, do ktrej przynaleysz powiada Tertulian - ^Koci Chrystusa (...) Tam krew Pana twoj purpur i szeroki szlak r.a Jego krzyu." 18 Symbolika psowej purpury kardynalskiej jest jeszcze bogatsza i obejmuje take symbolik waciw kolorowi czerwonemu. Oznacza ducha, ogie i krew i jest znakiem gotowoci przyjcia mierci mczeskiej. Sowa, ktre papie wypowiada, nakadajc na gow kapelusz nowo mianowanemu kardynaowi, mwi o tym wyranie: Na pochwa Boga : dla ozdoby Stolicy Apostolskiej przyjmij ten czerwony kapelusz, oznak godnoci kardynalskiej. Niech bdzie on znakiem, e dla wywyszenia wiary witej, dla pokoju i spokoju chrzecijastwa, dla wzrostu i trwaoci witego Kocioa rzymskiego musisz si okaza nieustraszonym a do przelania krwi (...)". Ta pierwotna symbolika zupenie przestaa by czytelna w stosowanym w paramentyce liturgicznej kolorze fioletowym, ktry obowizuje - z wyjtkiem wit - w Adwencie, w Wielkim Pocie, w Dni Kwartalne i przy szystkich okolicznociach o charakterze pokutnym i zadoczynicym. Bizantyska sztuka mozaikowa czsto daje wyraz wysokiej godnoci Zhrystusa-Krla prawdziwego Kyriosa" (tytu ten by przywilejem cesar-:kim i oznacza cze bosk), przedstawiajc Go w szatach z czerwonawo fioletowej purpury przyozdobionej zotymi pasami (clavi), a wic w ta-:.ch, jakie nosi cesarz. W Rawennie taki sposb przedstawiania Chrys-.sa by powszechny, take w scenach z ycia Jezusa (pow ryb, rozwoenie chleba). W dawnej sztuce zdobienia ksig nadszed czas, aby artystom, ktrych - zpala ar wizji tamtego wiata, nie wystarczao ju zwyke biae to -rgaminu, aby przedstawi na nim obraz, ktry ukazywa si im poprzez Iowa witego tekstu kaligrafowanego - jeli to tylko byo moliwe przez nich samych w caoci. Pragnc wic, by to ich obrazw stanowo waciwe ramy dla krlewskiego Pana stworzenia", dla Krla ' De corona 13; PL 2, 115.

122 Barwy niebios", starali si mu nada - i tu daje zna o sobie tajemniczy jzyk kolorw barw purpury. Pergamin pocigano sokiem limaka szkarat-nika, co nadawao mu barw czerwonego wina albo niebieskoczerwon, a wic postpowano tak, jak czyniono to od czasw antycznych, ktre pozostawiy kilka rkopisw utrzymanych w tonacji purpury. Gdy za pniej nawet to purpurowe to nie wydawao si dosy nadziemskie", wtedy miejsce purpury zajo zoto, co oznaczao, e due paszczyzny pergaminu zamieniay si w zote to, ktremu dziki odpowiedniej technice nadawano lustrzany poysk19. Fiolet, powstay ze zmieszania bkitu i czerwieni, mona uwaa za kolor poredniczenia"20. Z oczyszczon duchowoci bkitu czy si ziemska i zmysowa witalno czerwieni. Fiolet zatem moe przedstawia rwnowag midzy niebem i ziemi, duchem i zmysami, elementem mskim i eskim, dniem i noc. Odpowiedni odcie fioletu moe wskazywa na niezdecydowanie, dwulicowo, chorob. W liturgii stosuje si paramenty koloru fioletowego przede wszystkim w Adwencie i w Wielkim Pocie. W tym kolorze liturgicznym mona upatrywa symbol walki ducha z ciaem. Jeli bkit wyobraa to, co Boskie, eteryczne, a czerwie to, co ludzkie, przesycone krwi, to w fiolecie w samej rzeczy odnajdujemy znaczc jedno."21 Z tej racji fiolet jest te kolorem wcielonego Boga-Czowieka, Chrystusa, ktrego zwaszcza w cierpieniu - w nim bowiem dopenia si przyjcie tego, co ludzkie, w to, co Boskie - przedstawia si jako odzianego w fioletowy paszcz. Fioletowym szatom w liturgii za zmarych naley nadawa takie samo znaczenie, podstawow bowiem myl przewodni liturgii za zmarych jest przejcie z tego wiata do Ojca" (por. J 13,1). Ziele Wdzik i pikno pocigaj oko, a bardziej ni jedno i drugie - wiea ziele zasieww" (Syr 40,22). Ziele jest kolorem kiekujcej rolinnoci, oczekiwania przyszych niw, dlatego te symbolem nadziei. Na jednolitym, a jednak bogatym rnorodnoci odcieni

zieleni, podou trawy, zi i lici mieni si wielo-rako kwiatw, rozwijaj si i dojrzewaj owoce. Zdaniem Dalmanna panny mode w okolicach Jerozolimy nosz zielone, bogato i kolorowo zdobione suknie lubne. Ten zwyczaj kae myle 0 szczciu, jakie niesie z sob mode ycie, i o nadziei. Barwa, ktra w wiecie rolinnym jest zapowiedzi ycia, ktre wyda owoc, ma rwnie, na mocy pewnej analogii, dla panny modej by znakiem bogosawiestwa licznego potomstwa, co wicej ma - jak utrzymuje dawny przesd ludowy - spowodowa to bogosawiestwo. Rwnie w zwyczajach kocielnych ziele odgrywa znaczc rol. Wystarczy wspomnie o wieych gazkach wierzbowych, ktre bogosawi si w Niedziel Palmow, a po naboestwie wsadza si w ziemi 1 zatyka za krzye w domach. W wito Boego Ciaa wiee gazki brzozowe zdobi drog, po ktrej idzie Pan pod postaci Chleba eucharystycznego. W niektrych okolicach panuje zwyczaj wicenia wieych 19 F. Osleder, Goldgrund, Purpur und Farb, 1959 (maszynopis). 20 Por. Riedel, Farben, s. 131-41. 21 Tame, s. 135. Barwy 123 :yk at, re :a .hza si

f a m :im zna co fiolet sz-:ie, zz. .mo vch eza :,ch s:ym relo.e .:ra go-ol. cgozi w uroczysto Wniebowzicia Najwitszej Maryi Panny (Matki Boej Zielnej). Ziele raduje oczy. Budzi rado i uspokaja, mwi o yciu i modoci, czyni dusz woln i zwraca umys ku dobrom nieprzemijajcym. Zieloni s ci, ktrzy zapuszczaj korzenie swej myli w niezniszczalnym dziedzic:wie."22 Apokalipsa w. Jana wspomina o tczy, ktra szmaragdowym wiatem otacza tron Boga; jest ona symbolem nadziei na miosierdzie nadchodzcego Sdziego. Posta Chrystusa przedstawiona przez Marca Chagalla w kolorach zielonych i zotych i umieszczona w witrau katedry zuryskiej jest sym-Dolem celu kosmosu i jego dopenionych dziejw. Rwnie i ono [stworzenie] zostanie wyzwolone z niewoli zepsucia, by uczestniczy w wolno-~ci i chwale dzieci Boych" (Rz 8,21; por. 8, 19-22)23. Innocenty III w swoich wywodach o kolorach obowizujcych w Kociele okrela ziele jako color medius". Znajduje si ona w porodku" innych barw, agodna i pojednawcza, uzupeniajca barwa czerwieni, poniewa powstaje ze

zmieszania koloru niebieskiego i tego i tworzy V ten sposb trjjedno trzech barw gwnych. W przepisach liturgicz-r.ych o paramentach ziele obowizuje w dniach zwykych roku liturgicz-r.ego, w dniach nie odznaczajcych si jakim szczeglnym charakterem. ''.' tych dniach duchowego wzroku nie przykuwa adna szczeglna tajem-ca zwizana z okrelonym witem, tak e moe on ufnie zwraca si _;czej ku tajemnicy miosierdzia Boego i przyszego spenienia. Wspczesny czowiek, ktry znw odczuwa brak cilejszej jednoci przyroda i jej poszukuje, moe w zielonych szatach liturgicznych obo-.zujcych w dni powszednie roku kocielnego widzie znak codziennej racy i powszechniego trudu w deniu wraz z caym stworzeniem do Hjga. Ziele jako kolor przyrody nabiera dzisiaj na znaczeniu take - kontekcie wysikw zmierzajcych do przywrcenia i zachowania :rowotnego rodowiska naturalnego. Kolor ty (gallus, iKrspog) uchodzi w najstarszej kulturze i religii Azji : ; rwnie wspaniay co purpura, zarwno sam w sobie, jak i jako symbol s\ata i majestatu. Niekiedy w swej symbolice by bardzo bliski sym-lice bieli. Najbardziej podany kolor ty uzyskiwano ze supka kwia-vego pachncego szafranu, crocus sativus. Farbowano nim szaty, obcowania, welony i buty i radowa oko Frygijczykw. Szafranowe okry-stp naleay do stroju krlw perskich nawizujcego do dawniej-_-3 stroju krlw babiloskich i medejskich. Uznanie, jakim na Wscho-cieszy si wietlisty, czysty cie szafranowy, znajduje odbicie y starszych mityczno-poetyckich wyobraeniach Grekw: Dionizos, .y te Bachusem, nosi KpoKwrg, szat szafranow, tak samo uczest-. jego wita. Zwaszcza boginie, krlowe i dziewice wyobraano sobie szatach tych jak szafran albo ozdobionych tym kolorem. Attyckie z;ewice tkay dla Pallas Ateny rnokolorow szat z motywami kroku= Grzegorz Wielki, Moralia lib. XXX, cap. 27; PL 76, 569. :: Por. I. Riedel, Marc Chagalls Griiner Christus. Ein ganzheitliches Gottesbild *:ederentdeckung der weihlichen Aspekte Gottes, Olten-Freiburg 1985. 124 Barwy

sw. ydzi w redniowieczu, obok innych oznak rozpoznawczych, musieli nosi ty spiczasty kapelusz. Sobr Lateraski IV (1215 r.) nakaza powszechne przestrzeganie tego zwyczaju wprowadzonego przez Maurw. Barwa ta jest rwnie kolorem dojrzaego zboa oraz zota. W sztuce przyjmuje te symbolik zota i podobnie jak zoto moe, na ile przypomina barw tego szlachetnego metalu, zastpi - dziki bogactwu symbolicznych znacze - w ozdabianiu paramentw liturgicznych kad inn barw kocieln. Wskazuje za na wieczne wiato, chwa, godno i potg. Kolor ty przysowiowo sta si kolorem zazdroci, co by moe naley tumaczy tym, e gwatowna zazdro silnie oddziauje na , powodujc zmiany nawet w samym wygldzie. .ce po-m-;n 30f KAMIENIE I METALE 1. Kamienie Uwagi oglne Kamie, ktry wyrnia pord rzeczy naturalnych zwykle twardo . chropowato, trwao materiau, czsto take osobliwy tajemniczy .ciztat, wskazuje niejako na istnienie ponadludzkiej siy i potgi, ktra r.viadomo pierwotnego czowieka napeniaa religijnym lkiem. Kamie, r.vaszcza za majestatycznie wznoszca si skaa, objawia jaki wyszy sposb bycia nie podlegajcy adnej zmianie, daje przeczucie absolutnego rytu przewyszajcego kruch egzystencj ludzk. Nabony lk czowieka prymitywnego odnosi si wic nie do kamienia jako takiego, lecz do rzeczywistoci, ktra kryje si poza tym materialnym zjawiskiem, do tego, co inne" i przynalene do wyszego wiata. W eminentny sposb odnosi si do tzw. kamieni niebieskich (meteorytw). Tam, gdzie one spadaj, otwiera si niebo, znajduje si brama niebios" i w pewnym sensie rodek nemi". Kamienie te s objawieniem obecnoci Boej, moliwoci zwizku midzy niebem a ziemi, uwaa si je wic za dom Boga", namaszcza olejem i oddaje si im cze religijn (np. Czarny Kamie w Kaabie). Kult 'er. odnosi si do

objawienia Boego, ktre dokonao si za porednictwem :'.xlu, albo jest upamitnieniem przymierza zawartego z Bogiem na danym ;ejscu. Dopiero gdy wyblaky tego rodzaju religijne wyobraenia, kamie _4ci kamienny posg kultowy zosta utosamiony z samym bstwem. Do lego wiata wyobrae nawizuj czy maj w nim swe rdo take rne z -zedstawienia bogw klasycznego antyku. Pierwotnie nie ociosany ka-e by symbolem Hermesa albo Apollina, dopiero pniej zaczto przedni wia bogw pod ludzk postaci. Kamienie grobowe take maj swj udzia w owej witoci, ktra dana .-: wiatu wraz z teofaniami dokonujcymi si za porednictwem kamiesmier bowiem take oznacza wtargnicie innego wiata w nasze ycie. Mego te kamienie grobowe uwaa si za miejsce wdarcia si za.atw w nasz wiat, na znak Boskiej obecnoci. W kulcie zmarych :niesiony na grobie zmarego kamie mia stanowi obron przed zjaimi duchw z krlestwa zmarych albo mia by obron zmarego przed - 3gimi mocami. W kamieniu tym yje - jak wierzono - nadal moc : -.arego, w witych kamieniach nadal yj duchy przodkw1. Dla pryWymownym przykadem s prehistoryczne dolmeny (por. s. 16 n.) na ob:.-ach zamieszkanych niegdy przez Celtw. W dolmenach tych znajduje si r.ciedy okrgy bd prostoktny otwr, zwany otworem dla duszy, ktry mia -:liwi duchowi zmarego wyjcie z grobu i zarazem dowodzi wiary ludw . r.-.votnych w dalsze ycie duszy po mierci. (Dokadniej na ten temat: W. Krause, Mrtigion der Kelten, w: tene, Bilderatlas zur Religionsgeschichte, Leipzig 1933). 126 Kamienie i metale

mitywnego pojmowania natury kamie nie jest martwy, lecz bywa znakiem skondensowanej siy i ycia. Dlatego te dotykanie go przynosi podno. Wedug szeroko rozpowszechnionego zwyczaju niepodne kobiety dotykaj witych kamieni, aeby ubaga dla siebie bogosawiestwo otrzymania potomstwa. Take dzieciom miao zapewni zdrowie dotykanie nimi witych kamieni albo przeciganie ich przez otwory wykute w witych kamieniach. W tym wiecie wyobrae ludw pierwotnych y rwnie nard wybrany. Jego wiadomo religijna zostaa jednak oczyszczona i uduchowiona dziki danemu mu objawieniu. Oczywicie wci zagraaa mu wielka pokusa powrotu do naturalnych przekona panujcych wrd ssiednich ludw pogaskich. Walka z kultem oddawanym bokom, z kultem kamieni (steli) przewija si przez Stary Testament jak srebrna ni (Kp 26,1; Lb 33,52; Pwt 4,28; 28,36.64; 29,17; Iz 37,19; Jr 2,27; 3,9; Ez 20,32; Dn 5,23 itd.). U Izraelitw istnia te zwyczaj wznoszenia kamieni dla upamitnienia jakiego wanego wydarzenia (np. Rdz 35; 14; 31,45; Joz 24,26 n.). Dwanacie kamieni, o ktrych wspomina Ksiga Jozuego, zostao ustawionych w Gilgal na znak czy jako symbol dwunastu pokole Izraela. Takie samo symboliczne znaczenie ma dwanacie kamieni, z ktrych Eliasz zbudowa otarz (1 Krl 18,31 n.). W duchu wysublimowanych bowiem wyobrae biblijnych, opoka, skaa czy kamie s waciwym symbolem Boga jako twierdzy nie do zdobycia, miejsca ucieczki Jego ludu. Jahwe jest w penym sensie tego sowa Opok Izraela", na ktrej czowiek moe si czu bezpieczny (Rdz 49,24; Iz 30,29; Ps 9,10; 18,3; 27,6; 31,4; 1 Sm 2,2; 2 Sm 22,3; Iz 17,10 itd.). W obawie, aby w czasach kultu steli nie dawa poywki kultowi bokw albo wyobraeniom pogaskim, Septuaginta we wszystkich odpowiednich miejscach zastpuje konkret przez abstrakt, a mianowicie opiek, si, ostoj itd., co oczywicie znacznie osabiao plastyczno okrelonych przedstawie. Wida to na przykad we zwrocie: Bo bogowie ich nie s jak nasz Bg", w ktrym okrelenia bogowie" i Bg" zastpiy konkretne wyobraenie skaa" - Bo skaa ich nie jest jak nasza Skaa" (Pwt 32,31). Mojesz na rozkaz Boga dwa razy wydoby wod ze skay na pustyni (Wj 17,6; Lb 20,11; Ps 114,8). Wedug pewnej legendy ydowskiej owa skaa towarzyszya ludowi podczas caej wdrwki przez pustyni. Niektrzy uwaali, e nie bya to skaa, a may kamyk, ktry nosia Miriam, siostra Mojesza. Take Tertulian

mwi o comite petra"2. Zdaniem innych woda, ktra wytrysna ze skay przerodzia si w rzek i pyna ladem Izraelitw. W pnoydowskich spekulacjach legenda przybraa wrcz groteskowe formy. Opowiadao si w niej o studni, ktra bya" razem z Izraelitami na pustyni. Bya ona podobna do skay, podziurawionej jak sito, a woda sczya si z niej i wypywaa jak z otworu butelki. Studnia t wspinaa si za Izraelem na wzniesienia i schodzia za nim w doliny. w. Pawe powouje si w 1 Kor 10,4 na t legend i j prostuje: Bya to skaa duchowa - ten sam Chrystus, ktry w swojej Boskiej preegzystencji towarzyszy wybranemu ludowi na pustyni i ywi go, jest obecny w swoim Kociele w sposb sakramentalny i mistyczny. Przytoczone wyej miejsca ze Starego Testamentu atwiej zrozumie na podstawie wspomnianego ju wyobraenia utosamiajcego Jahwe z opok. 2 De baptismo 9. Kamienie 127 ;na-nosi ko-:e-wie ory Sam Bg stan na skale naprzeciw Mojesza, kiedy ten w ni uderzy. Ta symboliczna czynno miaa za tylko oznacza, e to Bg sam uyczy D\vej wody. wita - take uyczajca wody - skaa jeszcze w innym kontekcie pojawia si w centrum religijnego obrazu wiata Izraela. Wedug prymitywnego wyobraenia ziemia wyrastaa z pierwotnego morza na ksztat wysokiej gry. wity niech bdzie uwielbiony, rzuci kamie w morze; z niego zosta zaoony wiat, bowiem powiedziane jest: Na czym si ?*upy wspieraj? Kto zaoy jej kamie wgielny (Hi 38,6). C uczyni 5-.vity? - niech bdzie uwielbiony. Swoj praw nog zanurzy kamie v gbinach pierwotnego morza i uczyni go zwornikiem wiata, podobnie jak czowiek umieszcza zwornik w sklepieniu. Dlatego tam jest ppek ziemi, od niego wzi pocztek cay wiat i na nim wznosi si witynia."3 Skaa zatem w Miejscu Najwitszym jest podug tych wyobrae - prapocztkiem stworzenia wiata i zarazem najwyszym miejscem na ziemi, jest bram niebios i naley do przyszego raju. Rwnoczenie skaa :: daa - jako zwornik pierwotnego morza - pocztek

wodom ziemi i jest -. ram do wiata zmarych. Z teje skay Miejsca Najwitszego rozlewao s: bogosawiestwo, jakim jest woda, na ca ziemi, gdy w wito Namiotw wod zaczerpnit z sadzawki Siloe wylewano na caopalny :?tarz ofiarny. To skadanie na otarzu wody, pierwotnie bdce po prostu obrzdem zamawiania deszczu, stao si pniej symbolem zesania Ducha witego (por. Iz 12,3) i znakiem wskazujcym na koniec czasw, kiedy bogosawiestwo mesjaskie - tak jak zapowiada Ez 47,1 - rozleje : na cay wiat. Gdy Jezus w wito Namiotw, nawizujc do tego -oczystego obrzdu, woa: Jeli kto jest spragniony (...) niech przyjdzie :: Mnie i pije" (J 7,37), wtedy przeciwstawia si owej witej skale jako -/caa prawdziwa i Dawca wody, jako Mesjasz, ktry spenia wszystkie : wizane z nim przeczucia i proroctwa. Do znaczenia skay jako symbolu Jahwe, jako rodka i zwornika wiata, .-:o fundamentu Miejsca Najwitszego nawizuj rwnie inne znacze kamienia, nie tylko kamienia naturalnego, ale take ociosanego, uy.inego do budowy (por. Za 3,9; 4,7; 10,4). W budowli szczeglnie wan .-.kej peni - jak wiadomo - kamie wgielny czy narony i zwornik; sztuce budowlanej staroytnego Wschodu wielk rol odgrywa za -mie narony. Wiza dwie czci murw, a waciwie spaja cay : :dynek. Dobierano go wic szczeglnie starannie i musia mie od:-:-.viednie rozmiary, niekiedy znaczne, np. przy budowie wityni jerozor.skiej kamie narony mia 6-7 m dugoci i 2-3 m szerokoci. Take Syryjczycy kadli niezwykle wielkie kamienie narone, jakkolwiek byy :r.e tylko ceglane. W kamieniu naronym przechowywano tabliczki z pa-.tkowymi napisami. Do tego zwyczaju nawizuje tekst Ksigi Izajasza: ,Przeto tak mwi Pan Bg: Oto Ja kad na Syjonie kamie, kamie dobrany, wgielny, cenny, do fundamentw zaoony. Kto wierzy, nie

ootknie si" (28,16). W obliczu niebezpieczestwa napadajcych na zie- .? Jahwe Asyryjczykw, Izraelici nie powinni szuka innego schronienia z u Jahwe, ktry zaoy przysz wityni na kamieniu wgielnym szcym napis: Kto wierzy, nie potknie si". : A. Jeremias, haso: Golgotha, w: G. Kittel - G. Friedrich, Theologisches Wrter.'-. zum Neuen Testament, t. 1-10, Stuttgart 1933-1979. 128 Kamienie i metale Pewniejsza ni wszystkie sojusze ze wiatem zmarych (Iz 28,18) jest ochrona, jak daje Skaa Izraela. Dla niewiernych jednak jest On kamieniem obrazy i ska potknicia si" (Iz 8,14). Take lud Izraela - dlatego e zosta wybrany przez Jahwe - sta si ska". I chocia pord wielkich mocarstw wiata zajmuje skromne, nawet pogardzane miejsce, jest jak kamie odrzucony przez budujcych", to jednak sta si kamieniem wgielnym. Stao si to przez Pana: cudem jest w oczach naszych" (Ps 118,22 n.). Widziany we nie krla Nabuchodonozora (Dn 2, 24-44) kamie, ktry bez ludzkiej ingerencji odrywa si od gry, niszczy wszystkie potgi wiata, a w kocu sam rozrasta si w wielk gr, rwnie oznacza przysze krlestwo Izraela. Nasuwaa si eschatologiczna, mes-janistyczna interpretacja wszystkich tych miejsc i rzeczywicie staa si ona oglnym dobrem pnoydowskiej egzegezy. Sowa Pana wskazuj na wypenienie owych mesjanistycznych zapowiedzi: Czy nigdy nie czytalicie w Pimie: Wanie ten kamie, ktry odrzucili budujcy, sta si gowic wga. Pan to sprawi, i jest cudem w naszych oczach. Dlatego powiadam wam: Krlestwo Boe bdzie wam zabrane, a dane narodowi, ktry wyda jego owoce. Kto upadnie na ten kamie, rozbije si, a na kogo on spadnie, zmiady go" (Mt 21,42-44 i miejsca paralelne). Na podstawie oglnej tradycji byo jasne, e przytoczone przez Jezusa sowa Pisma odnis On do siebie, aby ujawni si jako Mesjasz. Tumaczc uczniom sens przypowieci o robotnikach w winnicy, cytuje take Ps 118,22 i odnosi go do swojej osoby (Mt 21,42; Mk 12,10). W Ewangelii wedug w. ukasza ze sowami Psalmu 118 czy si nadto tekst z Ksigi Daniela o spadajcym kamieniu; na kogo on spadnie, zmiady go

(20,18). W apostolskim przepowiadaniu cytaty te nale do najwaniejszych dowodw z Pisma na zmartwychwstanie i mesjasko Chrystusa (Dz 4,11). W Licie do Rzymian (9,33) i w Pierwszym Licie w. Piotra (2,7 n.) przytacza si obydwa wspomniane teksty Izajaszowe i Psalm 118,22, uwzgldnia si ich pozytywn i negatywn wymow i czy w spjn wypowied, ktra wywiera gbokie wraenie. Chrystus jest kamieniem wgielnym i zwornikiem krlestwa mesjaskiego, chwa wierzcych, natomiast kamieniem obrazy i zgorszenia dla tych, ktrzy w Niego nie wierz. Ten kamie wgielny nie jest jednak sam; dwiga bowiem budowl duchow i jest te jej zwornikiem: A wic nie jestecie ju obcymi i przychodniami, ale jestecie wspobywatelami witych i domownikami Boga - zbudowani na fundamencie apostow i prorokw, gdzie kamieniem wgielnym jest sam Chrystus Jezus. W Nim zespalana caa budowla ronie na wit w Panu wityni" (Ef 2,19 n.); Wy rwnie, niby ywe kamienie, jestecie budowani jako duchowa witynia, by stanowi wite kapastwo (...)" (1 P 2,5). Jeden kamie tej wityni gruje swoim znaczeniem nad innymi: Piotr, czyli Skaa, na ktrym Chrystus zbudowa swj Koci i ktrego ustanowi swoim zastpc na ziemi (Mt 16,18). Tylko on jeden przyrwnany jest z racji imienia do Boskiego kamienia wgielnego; on bowiem jest ska, a pozostali wierni tylko ywymi kamieniami. Na tej skale rozbijaj si ataki pieka, ona jest prawdziw bram niebios, ktrej pilnuje Piotr moc powierzonych mu kluczy (por. wyobraenie antyczne o witej skale). Ojcowie Kocioa rozbudowuj t symbolik Kocioa jako ywej wityni Boej (por. Miasto Boga). Zdaniem w. Ignacego Antiocheskiego :ane ue). wi-tskiego Kamienie 129 (Eph 9,1) ywe kamienie, wierni, zostan podniesieni w gr dziki dwigowi, jakim jest krzy wity; lin w tym przypadku jest Duch wity. Zdaniem

Orygenesa, ci wierni, ktrzy cakowicie oddaj si modlitwie, s godni sta si kamieniami otarzowymi w Kociele Boym. Ci, zatem, ktrzy mogli jednomylnie modli si jednym gosem i w jednym duchu, s moe godni, aby wszyscy razem tworzyli jeden otarz, na ktrym Jezus skada ofiar Ojcu."* Pasterz Hermasa w sposb szczeglnie plastyczny przedstawia budowl Kocioa: Z gbin morza wznosi si wysoka wiea zbudowana przez aniow. Kamienie zostay wycignite z wody i wstawione w budowl, a pasuj do siebie tak doskonale, e nie wida adnych spoje w murze. S te tak ze sob zwizane, e wiea wyglda, jakby bya zbudowana z jednego kamienia. Wiea wynurza si z wody i kamienie s z niej wzite, bo Koci zosta zrodzony przez chrzest. Nie wszystkie kamienie nadaj si do tej budowy. Niektre trzeba odoy, obciosa i przygotowa, a niektre zupenie odrzuci. Z wielk powag przypomina si, e tylko przez pokut i sprawiedliwe postpowa-r.ie mona sta si odpowiednim kamieniem budowlanym5. Ryt powicenia kocioa opiera si cakowicie na na tej symbolice: Chrystus kamieniem wgielnym, wierni - ywymi kamieniami spojony-rr.i mioci, ociosanymi i zczonymi rk Boga. Take o kamieniu Jakuba, jako Bet-El" - domu Boga i bramie do .ieba, czsto wspomina si w obrzdzie powicenia kocioa i w oficjum. Jak groz budzi to miejsce! Prawdziwie nic to innego jak dom Boga brama niebios. Zaprawd wite jest to miejsce, a ja o tym nie wiedziaem."6 Oprcz wielkiej, jednolitej symboliki kamienia: Bg, Chrystus, Koci, ?potykamy si w Pimie witym jeszcze z wieloma innymi jego znacze-:.:ami i interpretacjami. Kamie w swojej naturalnej postaci jest obrazem tego, co pozbawione ycia, martwe, bez czucia, cikie. W tym sensie Biblia przeciwstawia ywemu Bogu wizerunki bokw - pozbawione ycia kamienie. Religijna obojtno i twardo serca czowieka czyni go podobnym do kamienia. Prorocy czsto pitnuj te przywary i opisuj czas mesjaski, w ktrym Jahwe zabierze swemu ludowi kamienne serca, i da mu serca z ciaa. Take Jezus w przypowieci o siewcy nawizuje do ;-:alistej gleby palestyskiej: nasienie sowa Boego, ktre pada na stwar-:r.ia gleb serca, nie przynosi owocu (Mt 13,5). Skaa, na ktrej nic si e rodzi, jest symbolem niepodnoci7.

Ciar i ranica sia kamienia czyni go waciwym obrazem zoliwych ipaci na bliniego: Kto rzuca kamie w gr, rzuca go na swoj gow, cios podstpem zadany zrani take uderzajcego" (Syr 27,25); Kto .kad kamie bliniemu, o niego si potknie" (Syr 27,29 - Wlg; podob-.e take w Prz 26,27 i Koh 10,9). Kamie jako bro przeciw zu oznacza jednak take Chrystusa. Praw-;:wy Dawid, Chrystus - powiada Cezary z Arles - trafia kamieniem, 4 Orygenes, Homilie o Ksidze Jozuego XI 2, w: tene, Homilie o ksigach Liczb, ruego, Sdziw. Przekad: Stanisaw Kalinkowski, ATK, Warszawa 1986, s. 54 SP t. 34, z. 2). Por. Pastor, visio III. ! Breviarium Romanum, Commune Dedicationis Ecclesiae, In II Nocturno, lectio VI, Responsoria. Por. Wrterbuch zur biblischen Botschaft. 130 Kamienie i metale

ktry wyobraa Jego samego, w duchowego Goliata, szatana, prosto w czoo, ktre nie nosi znaku krzya. Kamie - mocny i trway materia - nadawa si do uwieczniania tekstw godnych pamici. Mojesz wyry przykazania Boe na kamiennych tablicach. Im te przeciwstawia w Nowym Testamencie w. Pawe ywe tablice serca, ktre lepiej ni kamie zachowuj sowo Boe (2 Kor 3,3.7). Kamieniami zamykano rwnie groby, jak grb azarza (J 11) i samego Pana (Mk 15,46; 16,3 i miejsca paralelne). Antyfona do Magnificat w Niedziel Wielkanocn, mwic o kamieniu, ktry zosta odwalony z grobu Chrystusa, specjalnie zaznacza, i by to wielki kamie - wymowny symbol ciaru grzechw, ktry obarcza ludzko. W kontekcie grobu i zmartwychwstania Chrystusa trzeba wspomnie o jeszcze jednym symbolicznym znaczeniu kamienia, ktre poza tym kontekstem pojawia si rzadko: modlitwa przy powiceniu ognia w Wigili Wielkanocy nazywa Chrystusa kamieniem wgielnym", nastpnie za przechodzi do innej myli i w iskrach upatruje obraz chwalebnego zmartwychwstania Pana. W perspektywie: Chrystus - skaa - zmartwychwstanie, utrzymane s take pene uroku komentarze do tekstu Pieni nad Pieniami, ktrych zasadnicza

idea pojawia si ju u w. Ambroego: Gobko ma, [ukryta] w zagbieniach skay, w szczelinach przepaci, uka mi sw twarz, daj mi usysze twj gos!" (2,14). Zagbienia skay, szczeliny przepaci to wite rany Zmartwychwstaego. To one s miejscem ucieczki i staym mieszkaniem Oblubienicy. Rozwaanie cierpie Chrystusa i wspcier-pienie z Nim stanowi tre jej ycia i pieni miosnej, ktr kieruje do Niego wrd niewymownych westchnie. Naley wspomnie take o tajemniczym biaym kamieniu, o ktrym mowa w Apokalipsie w. Jana: Zwycizcy dam manny ukrytej i dam mu biay kamyk, a na kamyku wpisane imi nowe, ktrego nikt nie zna oprcz tego, kto [je] otrzymuje" (2,17). W staroytnoci biay kamie by dobrym znakiem; w postpowaniu sdowym oznacza uwolnienie oskaronego8, w zapasach wyrniano nim zwycizc, a przy wyborach na urzdy - podanego kandydata. Dni szczliwe i witeczne rwnie oznaczano biaymi kamieniami. Wszystkie te znaczenia cz si w biaym kamyku, ktry Chrystus da swoim zwycizcom. Udziaem ich bdzie szczliwy los - dziedzictwo krlestwa Boego, w ktryr. kady zajmie przeznaczone dla niego miejsce i bdzie wzywany swoiir wasnym imieniem, imieniem, ktrym stwrcza mio Boga wypowiad istot ukochanego czowieka: wieczn tajemnic midzy Nim a obdarowanym. Na prasymboliczne, zakotwiczone w ponadczasowej istocie czowiek; znaczenie kamienia wskazuje wspczenie psychologia gbi9. Z racj swej wytrzymaoci, staoci, integralnoci" jest on symbolem ja (selbst), jednoczcego centrum osobowoci, jednoci i integralnoci czowieka. Symbolika kamienia jako znaku tego, co niezniszczalne, wieczne znajduje take wyraz w ustawianiu kamieni na grobach. 8 Por. Owidiusz, Metamorphoseon XV. 9 Por. A. Jaffe, Sakrale Symbole - der Stein und das Tier, w: C. G. Jung, Der Mensch und seine Symbole, Olten-Freiburg 19847, s. 232-9. Kamienie 131 rosto

:cz :.aem znaj*&, Der \ Sl Wielkie znaczenie soli w przyrodzie, a zwaszcza dla ycia organicznego byo od dawien dawna znane zarwno ludom pierwotnym, jak i ludom o rowinitej kulturze. Konserwujce waciwoci soli, jej ostry smak kazay wnosi o szczeglnej koncentracji w niej siy ycia, zwaszcza za kiedy odkryto, e ludzka i zwierzca krew, a wic substancja bdca nosicielem ycia, i w ogle ywe organizmy zawieraj sl, a zatem, e rwnie jej potrzebuj do ycia. Bez soli powiada Pliniusz - nie moe istnie ycie ludzkie. Ona jest niebiaskim elementem podarowanym istotom ziemskim. Podczas ycia utrzymuje ona czowieka w granicach rozumu. Po mierci utwardza ciao, wysusza je i spaja; zwoki za chroni przed gniciem, tak e mog przetrwa wieki" 10, i wypenia w miar swych moliwoci czynnoci duszy. Tak wic sl oznacza niejako sztuczne ycie po zaniku ycia naturalnego i jest obrazem duszy oywiajcej ciao. Nie ma nic bardziej korzystnego dla ciaa jak sl i soce - podsumowuje Pliniusz mdro staroytnych11. Sl pobudza apetyt byda, a tym samym :ecyduje o wydajnoci mleka i podnoci. Przede wszystkim jednak przypisywano jej rne dziaania lecznicze. Rozpowszechniony by zwyczaj -acierania noworodkw sol, aby wzmocni ich skr, o czym wspomina Ke Galen, oraz aby oczyci ich ciaa (por. Ez 16,4). Arabowie jeszcze .:;siaj uywaj do tego celu soli, zmieszanej z oliw albo wod. Oprcz wielorakiego praktycznego zastosowania sl ju do wczenie ibraa znaczenia symbolicznego. Metaforycznie okrelano bystry humor, trsoe albo tryskajce dowcipem rozmowy, urok rozmowy jako sal" albo -ale" (por. take Koi 4,6). Sl stanowia - z tej racji, i jest niezbdna van cz wynagrodzenia onierzy i urzdnikw, std nazwa odu alarium" (por. Ezd 4,14). Sl, bdc podan przypraw wszystkich traw, bya wraz z chlebem symbolem prostego naturalnego trybu y-.::2. Pewna sentencja Ojcw Kocioa pochodzca z pniejszego okresu -zypomina jeszcze to dawne przekonanie: Poywieniem mnicha jest -.'.eb i sl". Przede wszystkim jednak widziano w soli symbol trwaoci - :epodlegania zepsuciu. Te jej, nie tylko

przecie symboliczne, przymio-zadecydoway, e odgrywaa pewn rol przy zawieraniu sojuszw. :'.vano j do sprbowania parze narzeczonych przy zawieraniu mae-a, rwnie przyjanie i przymierza przypiecztowywano wsplnym oywaniem chleba i soli (por. 2 Krn 13,5; Ezd 4,14). Arabowie jeszcze siaj zaklinaj tego, od kogo chc co uzyska, sowami: Przez chleb jI. ktra jest midzy nami... uczy to!" - Podajcie sl! Salem ap--ite!" - mwi gospodarz rzymskiego domu, gdy wypadao okaza -cinno. Std jeszcze dzi panujcy przesd, e wysypanie soli albo -zwrcenie solniczki oznacza nieszczcie, zerwanie przyjani. Przysi-ztoona na sl" uchodzia za szczeglnie wit. W ten sposb minera :.abra znaczenia kultowego. Poniewa ofiary skadane bogom byy -zechnie uwaane za ich posiek, przeto musiay by smaczne i dobprzyprawione, a wic ofiary z potraw nie mogy by nie posolone, :; rn - jeli chodzi o Grekw - zawiadcza ju Homer. U Rzymian Pliniusz Starszy, Historia naturalis XXI, 45. Por. tame XXXI, 41. Por. tame XXXI, 39. 132 Kamienie i metale mola salsa", grubo mielona, solona mka bya istotn czci skadow wszystkich ofiar; sypano j nawet skadanym w ofierze zwierztom midzy rogi - std okrelanie samego aktu ofiarnego terminem immolare". Noworodkom sypano smego albo dziewitego dnia ycia troch tej mki na wargi w celu oczyszczenia i obrony przed wpywami zych duchw. Te ,sarae pogldy na temat znaczenia soli mona wyczyta take w Pimie witym. Wedug Syr 39,26 i Hi 6,6 sl jest niezbdnym skadnikiem poywienia. Rwnie Prawo Mojeszowe poleca, aby uywano jej do wszystkich ofiar: Kady dar nalecy do ofiary pokarmowej ma by posolony. Niech nie brakuje soli przymierza Boga twego przy adnej ofierze pokarmowej. Kady dar posypiesz sol" (Kp 2,13, por. Ez 43,24: Mk 9,48). Dlatego te po powrocie ydw z wygnania Artakserkses specjalnie wyda rozporzdzenie, eby dostarczono im soli potrzebnej do skadania ofiar (Ezd 6,9; 7,22). Sl bya przede wszystkim znakiem trwaoci i niezniszczalnoci przyniesionych darw i dlatego symbolem niezomnej wiernoci dochowywanej przymierzu zawartemu z Bogiem. Rwnie Bg potwierdzi przymierzem soli" (Lb 18,19) swoj

obietnic ustanowienia synw Aarona kapanami, tak jak potwierdzi przyrzeczenie dane Dawidowi, i jego dom wiecznie bdzie panowa nad Izraelem (2 Krn 13,5). Sl w maej dawce sprzyja wegetacji i zachowaniu zdrowia, jednake w wielkiej iloci moe dziaa niszczco. Pismo wite czsto odwouje si do obrazu nieurodzajnego, sonego ugoru (Hi 39,6; Ps 107,34). W Ksidze Jeremiasza sl oznacza czowieka, ktry pokada sw ufno w stworzeniu, a nie w Bogu (17,6). Jahwe grozi swemu ludowi, e za kar zamieni ich kraj w son pustyni (Pwt 29,22; So 2,9). Rozrzucanie soli po zdobytym miecie i kraju jest czynnoci symboliczn, ktra ma uzmysowi cakowite zniszczenie (Sdz 9,45). W Kazaniu na Grze (Mt 5,13) powiada Pan do apostow (u k 14,34 do wszystkich uczniw): Wy jestecie sol dla ziemi. Lecz jeli sl utraci swj smak, czyme j posoli?" Chrzecijanie, zwaszcza za apostoowie i wszyscy, ktrzy powoani s, aby poucza i prowadzi innych, musz w stanie czystym zachowa w sobie si Ewangelii, w przeciwnym razie nie bd w stanie uchroni tych, ktrzy zostali im powierzeni, przed zgnilizn grzechu i bdu; nie nadaj si ju wtedy do niczego innego, jak tylko do wyrzucenia i podeptania. Zwietrzenie soli trzeba rozumie w kontekcie wczesnych warunkw. Uzyskiwano j zazwyczaj przez odparowanie wody zaczerpnitej z Morza Martwego. Sl jednak otrzymywana z jego wd jest nietrwaa, traci swj smak. Innym razem Pan czyni aluzj do starotestamentowego zwyczaju skadania ofiar, chcc powiedzie, e apostoowie i wszyscy chrzecijanie s wybrani na ofiar i ich ycie musi by posolone" cierpieniem, walk i utrapieniem wszelkiego rodzaju, aby osign niezniszczalno wiecznego ycia. To porwnanie z Kazania na Grze odnosi liturgia do nauczycieli Kocioa. W tym duchu te wyjaniaj je najczciej Ojcowie Kocioa: Wy jestecie sol ziemi (Mt 5,13). Skoro jestemy sol, musimy przyprawia ducha wiernych. Wy wic, ktrzy jestecie pasterzami, pamitajcie, i pasiecie stworzenia Boe (...) Czsto widzimy, e zwierztom kad kawaek soli, aby lic lepiej si choway. Takim wic pewnego rodzaju kawakiem soli u zwierzt winien by kapan wrd ludzi. Konieczne wic jest, aby kapan troszczy si o to, co poszczeglnym ludziom ma powieKamienie szlachetne

133 i Piviem .ke dzie, jak kadego upomnie, aby kady, kto zetknie si z kapanem, jakby przez dotknicie soli zaprawia si smakiem wiecznego ycia"13. W pewnym sensie sam Chrystus jest oczywicie sol ziemi, prawdziw ..sol niebiask", ktra nada swojego smaku nie tylko temu, co na ziemi : pod ziemi, lecz take temu, co w niebie"u. W sensie negatywnym Orygenes interpretuje morze sone jako odmty tego wiata, ktre kady musi przeby i przezwyciy, aby dotrze do prawdziwej Ziemi Obieca-r-ej15. Sl dodaje si rwnie do wody wiconej. Zaklcie (egzorcyzm) wypowiadane nad sol, ktre moe poprzedzi powicenie wody, gdy w myl dotychczasowej tradycji mona jej nieco domiesza do wody wiconej, najpierw wspomina o cudzie proroka Elizeusza, ktry na prob swych uczniw oczyci niezdrowe rdo w Jerychu przez wrzucenie do soli (2 Krl 2,21), a take nawizuje do sw Pana (Mt 5,13) i w. Pawa (Koi 4,6). Nastpujca po nim modlitwa odmawiana nad sol jest prob o jej dobroczynne skutki dla ciaa i duszy i o oddalenie wpyww szataskich. Lud zawsze ceni wysoko powicon sl. Stosowano j jako lekarstwo, vaszcza w chorobach oczu, jako ochron przed optaniem i obron przeciw czarownicom, a take uywano jej chtnie w polu i w stajni. Znano osobne formuy powicania soli przeznaczonej dla zwierzt. red:owieczna pobono ludowa nie zadowalaa si oglnymi formuami, -cz chciaa, by cile byy dostosowane do rnorodnych potrzeb ycia, vfaszcza by zawarte w nich sowa wyranie upraszay zdrowie dla ludzi -iwierzt oraz byy wyrazem ufnej nadziei osignicia bogatych zbiorw. :' ten sposb powstao tzw. Benedictio maior salis et aquae, ktre w nie' rych miejscowociach byo szczeglnie rozbudowane i przypominao

.. cielne powicenie soli, a nawet byo zwizane z liturgi Mszy w. vasnym Introitem, wieloma oracjami, czytaniami, Ewangeli, Prefacj i. W yciorysach witych czsto opowiada si o cudach, ktrych doko.ili oni, uywajc powiconej soli. 2. Kamienie szlachetne zycieli ;5cioa: -... przy-nitaj-kad jdzaju e wic i* powieL wagi oglne Kamienie szlachetne nale do tych cudw natury, ktre od dawien .wna dziaay szczeglnie pocigajco na ludzi. Pikny ich poysk, ktry ::ki oszlifowaniu moe uzyska nieporwnywalny blask, przepych koro w, twardo i wytrzymao, a take rzadko wystpowania uyczay '.'.<o im waciwego, szczeglnego wdziku i tajemniczego uroku. Chocia :vjduje si je w twardej skale ziemi, to jednak blask ich wydaje si cazywa na pokrewiestwo z janiejcymi ciaami niebieskimi. Dlatego - rr.itywny pogld na przyrod bezporednio czy je, gwiazdy ziemi, ze --.itami niebieskimi, pod wpywem ktrych miay one powsta w onie -rr.i jak krople z nieba", podobnie jak powstaj krople ywicy z drzew. Grzegorz Wielki, Homilie na Ewangelie XVIII 9. Tumaczy Stanisaw Bojarski opracowa ks. Mieczysaw Maliski, ATK, Warszawa 19702, s. 105 (PSP t. 3). Hieronim, Commentaria in Ezechielem prophetam lib. IV, cap. 16; PL 25, 133. Por. In Librum in Jesu Nave, hom. IX 4. 134 Kamienie i metale Bardzo rozpowszechnione byo przekonanie, e szlachetne kamienie pochodz z rozmaitych zwierzt, zwaszcza za wy, smokw, ab, jaskek, hien, kozic, limakw, orw, rysi itp. Rzeczywicie, s kamienie organiczne, ktrych rzadko i osobliwe pochodzenie stanowiy szczegln poywk dla prymitywnych fantazji. Im to zwaszcza przypisywano niezwyk si cudotwrcz. Wiele tego rodzaju opowieci byo wyrazem dawnego przekonania, e kosztownoci strzeg smoki czy gryfy.

Wedug innych przewiadcze, ktrych przedstawicielk jest w. Hil-degarda16, kamienie szlachetne powstaj pod dziaaniem wody i ognia na dalekim, rozpalonym socem Wschodzie. Od skwaru soca rozarzaj si gry i rozgrzewaj, rzeki, piana fal MderzajacycicY O zbocza, grskie kamienieje na skutek ciepa ska, spada na piasek i powoli jest unoszona w odlege okolice. W zalenoci od temperatury powstaj kamienie szlachetne o rnej barwi wielkoci i rnych wewntrznych Slhch, ktre mog okaza si yczliwe czowiekowi. Szatan odczuwa wstrt do tych kamieni, bowiem swym blaskiem przypominaj mu jego wczeniejsz chwa, a swym pochodzeniem - ywio, ktrym zosta ukarany, ogie. Do swoich szataskich dzie uywa przeto kamieni szlachetnych innego pochodzenia i o innym skadzie. Wedug innej opowieci, Pan Bg podarowa szlachetne kamienie ydom, kiedy wdrowali przez pustyni, aby nie dokuczaa im nuda podczas szabatu. Zbierali oni kolorowe kamyki, ktre w okolice wdrwki zaniosy rajskie rzeki, i znajdowali w nich, w zalenoci od swoich upodoba, albo obrazy ziemskie, albo niebieskie. Wszystkie te opowieci wiadcz o tym, e w kamieniach szlachetnych widziano zwiastuny pochodzce z nieba, nosicieli tajemniczej siy, a nawet mocy czarodziejskiej. Z biegiem czasu przekonaniom tym nadano formy baniowe, fantastyczne. Staroytne przyrodoznawstwo czyo kamienie szlachetne z gwiazdami zodiaku i w ten sposb uczynio je wanymi elementami swojego obrazu wiata, w ktrym jednoczyy si i nawzajem przenikay fakty zaobserwowane ze spekulacj filozoficzn, religijn i magiczn. Bardzo wiele dzie staroytnych badaczy przyrody, a do redniowiecznych lapidariw i magicznych ksig czarodziejskich alchemikw, zajmowao si tajemnicz wiedz o kamieniach. Symbolika chrzecijaska zwizana ze szlachetnymi kamieniami siga przede wszystkim do pism Arystotelesa, Teofrasta, Damigerona i Pliniusza. Jeli chodzi o opis i symboliczn interpretacj kamieni szlachetnych, to trzeba jednak zauway, e w staroytnoci zajmowano si czysto zewntrzn ich klasyfikacj, to znaczy wedug koloru, wielkoci, formy, ewentualnie twardoci, a nie wedug ich skadu chemicznego. Dlatego te utosamiano ze sob czsto zupenie rne kamienie szlachetne. Take ich nazwy zmieniy si z biegiem czasu.

U staroytnych ludw Wschodu kamienie szlachetne uwaano za szczeglnie cenne; starano si wic zdoby ich jak najwicej. Zdumiewajce bogactwa znajdowane na staroytnych cmentarzyskach potwierdzaj opisy, jakie przekazuj starotestamentalne i antyczne pomniki literatury. Szlachetne kamienie starano si zdoby nie tyle z powodu ich piknoci czy chci uywania ich jako ozdb, lecz raczej z racji przypisywanej im siy magicznej i medycznej. Niektre z nich uwaano za rodek przeciw Por. Hildegarda z Bingen, Physica lib. IV; PL 197, 1247-1250. Kamienie szlachetne 135 - :wa eni :mooism zcze-\jce gniciu, psuciu si i dlatego w duych ilociach ukadano je na zwokach podczas obrzdu pogrzebowego. ydzi poznali kamienie szlachetne w Egipcie, a po osiedleniu si w Ziemi witej mogli je nabywa od karawan cigncych z Fenicji, Egiptu, Arabii i Indii (por. Ez 27,16.22). Mieli te wrd siebie biegych jubilerw, ktry potrafili je szlifowa (Wj 35,33). Druga Ksiga Samuela donosi o koronie krlewskiej ozdobionej drogocennym kamieniem, ktr Dawid zdoby na krlu miasta Rabba (12,30). Wrd drogocennych podarkw krlowej Saby dla krla Salomona znajduj si rwnie drogie kamienie Q Krl 10,2). Salomon za kaza sobie sprowadza szlachetne kamienie z Ofiru (1 Krl 10,11 n.; por. 2 Krn 32,27; Jdt 10,21; Pnp 5,14). Najwaniejsz wzmiank o drogocennych kamieniach znajdujemy w Ksidze Wyjcia 28,17-20; 39,10-13), gdzie wyszczeglnia si je jako ozdoby pektorau arcykapana. Te wanie kamienie szlachetne wywary, jeli chodzi o ich znaczenie symboliczne, zasadniczy wpyw na ca pniejsz tradycj. Wzr dla pektorau znalaz Mojesz w Egipcie, gdzie wyrniano nim wysokie

osobistoci, mianowicie kapanw. Hoszen" (gr. Aoyslov, po acinie bdnie tumaczone przez racjona"), zwizana z efodem kiesze ze zotego brokatu, byo ozdobione czterema rzdami szlachetnych kamieni, po trzy w kadym rzdzie, na ktrych byy wygrawerowane imiona dwunastu pokole Izraela. Midzy kamieniami szlachetnymi i odpowiadajcymi im poko/eniami zachodzi pewien zwizek, ktry czsto bywa przedmiotem rozwaa egzegezy redniowiecznej, obecnie jednak jest ju -:euchwytny. Zdaniem Flawiusza17 efod jest symbolem caej natury, pek - ra ziemi, dwa kamienie onyksowe na ramionach arcykapana socem .-csiycem, dwanacie kamieni szlachetnych wyobraa dwanacie mie.-,-cy albo oznacza dwanacie konstelacji zodiaku. Wskazywanie na tego izaju zwizki kosmiczne stao si od czasu neoplatoskiej spekulacji .ona oglnym dobrem ydowskiej egzegezy i przenikno rwnie do rzecijaskich komentarzy Pisma witego18. Na pektorale arcykap-r.a umieszczono granat, topaz, szmaragd, rubin, szafir, jaspis, opal, agat, -r.etyst, chryzolit, beryl, onyks. Przy urzdowych czynnociach arcykap.r.a miay one przedstawia dwanacie pokole Izraela i przypomina r.ch Jahwe. W Apokalipsie w. Jana (21,19) te same kamienie - z pew mi zmianami - stanowi fundamenty niebieskiego Jeruzalem. Nosz -.e imiona dwunastu apostow, co wskazuje na gbok symbolik ^dnoci Starego i Nowego Przymierza, gdy arcykapan Izraela by tylko v.-pem jedynego, prawdziwego Porednika, Chrystusa, ktry w sercu nosi ~iona dwunastu apostow, ktry jest te wiecznym fundamentem Mias.: Boego, a apostoowie tylko kamieniami budowlanymi. Jednak nie !ko apostoowie, lecz take inni wierzcy s szlachetnymi kamieniami w budowli tego Miasta Boego (Ap 21,11 nn.). Ojcowie Kocioa chtnie podkrelali, e nie wystarczy by ywym kamieniem pooonym na Chrystusie, lecz dziki czystoci wiary i witoci ycia trzeba by take szlachetnym

kamieniem. W nieprzejrzanej rzeszy bogosawionych kady poszczeglny kamie szlachetny ma wasny blask, wasn barw i sobie tylko waciwy szlif, jest niezastpiony i swoj odrbnoci przyczynia si Por. Antiuitates Iudaicae III 7. '' Obecnie znane kamienne listy miesicy powinny zosta odrzucone przez _:uk zarwno z racji historycznych, jak i ich wewntrznej niedostatecznoci W. Koch, Monatsteine, Zenit" 1938. 136 Kamienie i metale do powstania harmonii caoci. Wyszczeglnienie szlachetnych kamieni rwnie w innych miejscach Biblii nawizuje, przynajmniej czciowo, do kamieni umieszczonych w racjonale (Ez 28,13; Tb 13,17). Ojcowie Kocioa widz w obalonym krlu Tyru, ktrego zdobio - wedug Ksigi Ezechiela (28,13) dziewi kamieni szlachetnych, ksicia upadych aniow, przyozdobionego caym bogactwem ask dziewiciu chrw anielskich19. W znaczeniu przenonym kamienie szlachetne w Biblii byy obrazem tego, co miao bardzo wielk warto. Ich najpikniejsza i najtrafniejsza interpretacja znalaza zapewne wyraz w okreleniu ich jako symbolu mdroci Boej. Salomon w modlitwie o mdro wychwala je sowami: Dlatego si modliem i dano mi zrozumienie, przyzywaem i przyszed na mnie duch Mdroci (...) Nie porwnaem z ni drogich kamieni (...) i wolaem mie j anieli wiato, bo nie zna snu blask od niej bijcy" (Mdr 7,7.8.10). Podobnie w Ksidze Hioba: A skd pochodzi mdro? (...) nie paci si za ni zotem z Ofiru, ni sardoniksem rzadkim, ni szafirem (...) pery przewysza posiadanie mdroci. I topaz z Kusz nie dorwna" (Hi 28,12.16.18.19). Mdro jest w istocie najcenniejszym darem Boga, ona to janieje w duszy sprawiedliwego i byszczy w wietle wiecznej mdroci Boej rnymi barwami, jakie Duch wity kademu przydziela. Wieczna mdro objawiajc si, przyoblekaa si w ludzkie sowa, dlatego Prawo i kade sowo Boga jest dla wierzcego cenniejsze ni szlachetne kamienie (por. Ps 19,11; 119,127). Szlachetnymi kamieniami korony Krla Mesjasza (Ps 21,4) s - zdaniem w. Augustyna - apostoowie, a w szerszym sensie wierzcy i cay Koci triumfujcy20.

Powodem szczeglnego zainteresowania kamieniami szlachetnymi i napisania o nich wielu dzie przyrodniczych, medycznych i magicznych bya ich sia lecznicza uznawana przez cay wiat staroytny, i to w stopniu znacznie wikszym ni symboliczna ich interpretacja. Zwaszcza dwanacie kamieni umieszczonych w racjonale arcykapana oraz ich rnorakie skutki byy czstym tematem lapidariw. Oglnie znany by pogld Mar-boda z Rennes (XII w.), goszcy, e sia lecznicza kamieni jest nawet wiksza ni zi: Ingens est herbis virtus data, maxima gemmis"21. Ich naturalne dziaanie naley jednak wyzwoli modlitw i bogosawiestwem. Takie ujcie spotyka si we wszystkich dzieach redniowiecznych traktujcych o leczniczym dziaaniu kamieni. Autorzy tych ksig pragn w duchu kocielnym przeciwdziaa pienicym si otwarcie i potajemnie zabobonom i zastpi kocielnym bogosawiestwem wszelkiego rodzaju zaklcia, inkantacje i sztuki magiczne. Znano rne rozpowszechnione w rkopisach formuy powicenia kamieni szlachetnych. Wedug niektrych przekazw kamienie szlachetne wicono przewanie w wito Objawienia Paskiego. Po Mszy w., podczas ktrej kamienie leay na otarzu spowite w chust, kapan przyobleczony jeszcze w ornat odmawia nastpujc modlitw: Boe, wszechmogcy Ojcze, Ty objawiasz swoj potg ludziom take przez stworzenie pozbawione ycia, Ty polecie swemu sudze Mojeszowi, by pord wielu innych szat kapaskich ozdobi racjona dwunastoma kamieniami szlachetnymi, a take Janowi Ewangelicie ukazae, e niebieskie miasto Jeruzalem zbudowane jest na 19 Por. Grzegorz Wielki, Moralia lib. XXXII, cap. 23. 20 Por. Enarrationes in Psalmos 20. 21 Por. PL 171, 1738. Kamienie szlachetne 137 cnotach, ktre wyobraay owe kamienie: prosimy pokornie Twj majestat, eby zechcia uwici i powici te kamienie przez wezwanie Twojego witego imienia. Niech stan si wite i powicone otrzymaj t si, ktr w nich zoye -jak poucza o tym dowiadczenie mdrcw - eby kady, kto je

bdzie nosi, dozna Twojej mocy i dziki Twojej yczliwoci otrzyma dary Twoich ask i Twoj potn opiek, przez Jezusa Chrystusa, Twego Syna, w ktrym jest wszelka wito, ktry z Tob (...)"22. Ametyst Ametyst uwaano w wiecie antycznym za rodek usuwajcy stan upo;enia alkoholowego. Mniemanie to na pewno ma jaki zwizek z jego ireck nazw; dfie&v<TTOc - privativum od by pijanym, nietrzewym". Xie jest jednak wyjanione, czy to znaczenie nie zostao wprowadzone iopiero pniej i czy Pliniusz przekaza jego prawidow etymologi, wedug ktrej kolor tego kamienia szlachetnego zadecydowa o jego .azwie: fiolet przechodzcy w czerwie, ale nie wpadajcy w czerwie ina23. Wschodni ametyst jest prawie tak twardy jak diament i by bardzo -eniony ze wzgldu na swe pikno. Pliniusz nazywa go take gemma ''eneris". Przypisywano mu rnorak moc: przeciw trucinie, gradowi, zaraczy itp. Pismo wite wymienia go wrd kamieni umieszczonych -.a racjonale i stanowicych fundament niebieskiego Jeruzalem. Pniejsi gzegeci widzieli w nim symbol pokory duszy, wycznie zwrconej ku prawom niebieskim i nie znajcej stanu upojenia pych. Diament Diament zarwno dziki swej rzadkoci i niezwykej twardoci - rysuje szystkie mineray - jak i z powodu ognistego blasku jest najbardziej irogocennym wrd kamieni szlachetnych - regina gemmarum". By -.any ju w staroytnoci i wysoko ceniony, gwnie ze wzgldu na sw ardo; uywano go do obrbki innych kamieni szlachetnych. Poniewa

.e mona byo go oszlifowa za pomoc znanych wczenie narzdzi, rzeto znano go tylko w stanie naturalnym i w ogle nie przeczuwano .eporwnywalnego blasku brylantu. Staroytne opisy nie podkrelaj jecjalnie jego blasku i porwnuj go z krysztaem, mimo to by uwaany .-. bardzo wielk kosztowno. Wedug Pliniusza24 znano cztery rodzaje amentu: indyjski - najcenniejszy, arabski, macedoski oraz cypryjski, '. ire rniy si od siebie twardoci i nieco innym kolorytem. Nazwa ~<iuac wyraa jego istot; jest indomitus, indomabilis, niezwyciony, niewa stawia opr najtwardszym elementom, a wedug pogldw aroytnych nawet ogniowi. Chcc przekona si o jego autentycznoci adziono go na kowadle i uderzano we motem. Wierzono, e prdzej -,-knie kowado, ni skruszy si diament. Spord waciwoci diamentu ymienia Pliniusz jako szczegln t, e jest jakby przeciwiestwem - Tomasz z Cantimpre, cytat w: A. Franz, Die kirchliche Benediktionen im alter, t. 1-2, Freiburg 1909, t. 1, s. 439. Por. Historia naturalis XXXVII 40. Por. tame XXXVII. 138 Kamienie i metale magnesu: w pobliu diamentu magnes nie moe przyciga elaza, a nawet diament odrywa od niego przycignite ju przeze kawaki elaza. Oprcz tego pozbawia trucizn jej mocy, chroni przed magicznymi praktykami, koi strach przed duchami i leczy obd. Mwic o legendarnych waciwociach tego niezwycionego" kamienia w krlestwie kamieni szlachetnych, wspomina si take o jego picie Achillesowej": chocia nie jest w stanie go zniszczy aden z ywiow, to jednak rozpuszcza si we krwi jelenia. Symboliczne interpretacje tych waciwoci diamentu pojawiy si ju w staroytnoci, pniej wszystkie zostay przejte przez symbolik

chrzecijask. Diament jako ozdoba korony cesarskiej by symbolem odwagi, staoci i niezwycionoci; noszono go jednak rwnie dla obrony przed wszelkim nieszczciem i wszystkimi zakusami za. O diamencie czsto mwi si w pismach Starego Testamentu. Sowo samir" oznacza bardzo twardy kamie, ktrego waciwoci pokrywaj si z waciwociami diamentu. Czy jednak chodzi rzeczywicie o niego, nie jest pewne. W kadym razie symbolika zwizana w tekstach biblijnych z tym szlachetnym kamieniem jest identyczna z symbolik diamentu. Grzech Judy jest - wedug Ksigi Jeremiesza (17,1) - zapisany diamentowym ostrzem, tzn. w sposb nieusuwalny, w jego sercu; wedug Ksigi Zachariasza (7,12) serca ludu stay si twarde jak diament wobec sowa Boego. Opierajc si na tych dwch miejscach Ojcowie Kocioa widzieli w tym kamieniu symbol twardoci serca, uporu i okruciestwa. Serce okrutnego tyrana jest nie do pokonania, ulega jednak rozpucie, ktr wyobraa gorca krew jelenia. Znacznie czciej mwi si o diamencie w pozytywnym znaczeniu, zgodnie z tekstem Ksigi Ezechiela: Bg czyni czoo proroka podobne do diamentu, aby mg oprze si kadej pokusie (3,9). W tym znaczeniu adamas" jest symbolem niezomnej dzielnoci, odwagi i staoci, zwaszcza w cierpieniu. Zdaniem w. Efrema, prawda jest jak diament, nie sposb jej ani pomniejszy, ani zmieni25. Prawdziwym diamentem jest Chrystus. On uniy si w cierpieniu a do mierci na krzyu, On uczyni swoje oblicze twardym diamentem i znosi ufnie wszystkie cierpienia. Da nam tym samym przykad, abymy w Jego rkach stali si podobni do diamentu, a im wicej bdzie spada na nas ciosw, tym wiksz wykaemy si wytrwaoci. Podobnie jak diament mona szlifowa jedynie narzdziem dorwnujcym mu twardoci, tak niech i nasza niezwyciona cierpliwo daje odpr najwikszej zatwardziaoci wrogw. Apostoowie i mczennicy okazali si w przeladowaniach prawdziwymi diamentami; nie tylko nie lkali si tortur, lecz nawet cigali na siebie cierpienia, aby je przezwyciy w mocy Chrystusa. Zwaszcza zwierzchnicy Kocioa i gosiciele sowa Boego musieli wyrnia si niezomnoci podobn do diamentw. Twardzi w napominaniu, pozbawieni trwogi w stawianiu oporu nieprzyjacioom Kocioa, nie powinni ani w faszywej pokorze odrzuca okazywanej im czci, ani pozwoli si zastraszy grob czy pogard. Diamenty i szlachetne kamienie osadzone w krzyach noszonych na piersiach, tak samo jak drogocenne

kamienie w koronach krlewskich, powinny przypomina tym, ktrym je przekazano, by je nosili, o wielkiej staoci i mocy owych kosztownoci. Jednake i proci wierzcy s diamentami w rku Chrystusa: aska Boa czyni nas bardziej trwaymi ni diament i jeli chcemy - zupenie 25 Por. Hymni contra haereses 41. Kamienie szlachetne 139 awet srcz *. koi *wo- .ch, ju g, :ed niezwycionymi. Tote jak ten, kto uderza diament, w niczym mu nie szkodzi, lecz wasn si osabia, i jak ten, kto depcze po ostrych kamieniach, rani sobie stopy, tak te jest z nami i nieprzyjacielem naszego zbawienia, jeli stale osania si bdziemy pancerzem, ktrego uycza nam aska Ducha witego"26. Ci, ktrzy zajmuj si handlem szlachetnymi kamieniami, gdy chc wyprbowa kamie, nie wiedz, czy jest to diament, czy nie, dopki nie znajd mota i kowada; wtedy przekonuj si, e jest to prawdziwy diament, gdy kamie ten jest niezniszczalny, gdy ostanie si midzy motem a kowadem, gdy pod uderzeniem mota na kowadle natura mamienia okazuje si twardsza. Tak samo jest z czowiekiem: przed prb ci, ktrzy nie potrafi wyprbowa kamieni, nie znaj go. Tylko Bg zna natur swych diamentw, ktrej nie rozpoznaje wikszo ludzi. Ja sam nie wiem jeszcze, czy kiedy spadnie mot i uderzy, rozbije mnie i zmiady - i przekonam si, e nie jestem diamentem, czy :e oka si prawdziwym diamentem, ktry pod naporem przeladowa, niebezpieczestw i pokus tak zostanie dowiadczony, jakby wyprbowany pod uderzeniami mota."27 Tej staoci i wytrwaoci moe r.am uyczy oczywicie tylko sam Chrystus. Jeeli diament znajduje si w jakim domu, nie moe si we wedrze aden zy duch ani nie moe si w nim przydarzy adne zo. Czowiek za, ktry go posiada, ,v.vyciy kad napa szatana (...) Diamentem

tym jest nasz Pan Jezus Chrystus. Jeeli zatem nosisz Go w sercu, o czowiecze, nie spotka ci .:adne zo."28 W redniowieczu poeci opiewali diament jako symbol wiernoci. Dokonujc swoistej interpretacji opowieci o krwi koza bd jelenia Hugo Trimbergu powiada: Krew koza rozpuszcza diament, ktrym nacina : twarde szko i kamienie szlachetne. Pacz, grzeszny czowiecze, pacz, e krew Syna Dziewicy nie moe zmikczy twojego usposobienia i twego vardego serca". Jaspis Jaspis naley do najbardziej cenionych w staroytnoci kamieni szla-.-.etnych. Pliniusz podkrela jego wiekowe pochodzenie. Poniewa spoty:a si go do czsto i odznacza si rnorodnoci kolorw, przeto by r.any nieomal wszystkim i uchodzi za siedzib wielorakich si. Zwaszcza _-niono go jako kamie podnoci i uwaano, e jest pomocny przy orodzie. Noszono go rwnie chtnie w formie amuletu na szyi, aby .-.roni przed dzikimi zwierztami, chorobami i trucizn. Przypisywano -.u take moc uyczania daru krasomwstwa. Jaspis jest pierwszym ."zmienionych kamieni szlachetnych zarwno przy opisie kosztownoci ;cjonau, jak i przy opisie niebieskiego Jeruzalem, ktrego blask przyr-nuje si do janiejcego jaspisu (Ap 21,11). - Jan Chryzostom, Homiliae in Genesim IV 2; PG 53, 40. : Orygenes, Homiliae in Jeremiam XX 1; PG 13, 526 n. -3 Physiologus 42. Przekad na podstawie: Physiologus. Friihchristliche Tiersym':k. Aus dem Griechischen iibersetz und herausgegeben von Ursula Treu, Union r!ag, Berlin 1981, s. 79 n. 140 Kamienie i metale Rubin

Staroytno nie nazywaa adnego z kamieni szlachetnych rubinem. Kamienie te, nazywane dzi rubinami, zaliczano wwczas do kamieni czerwonych, tak e nie mona ustali bliej jego charakterystyki. Szafir Szafir, ktry by znany w staroytnoci i o ktrym wspomina si w Biblii, tylko w bardzo nielicznych przypadkach jest identyczny z kamieniem szlachetnym, ktry dzisiaj nosi tak nazw. Wikszo dawnych opisw mwi o bardzo piknym, bkitnym, nieprzejrzystym kamieniu szlachetnym, ktry obsypany jest zotymi punkcikami, pozwala si szlifowa, a wic nadaje si na pieczcie, i wystpuje w do duych kawakach. Opisom tym odpowiada dokadnie kamie lazurowy, ktry te jest waciwym podmiotem symboliki zwizanej z szafirem. Poniewa symbolika ta odnosi si jednak gwnie do niebieskiego koloru tych obydwch kamieni szlachetnych, przeto ma ona zastosowanie - mimo tej pomyki - do szafiru. Ponisze uwagi odnosz si wic do nich obydwch. Tym bardziej, e w poszczeglnych przypadkach na pewno chodzi o szafir, a mianowicie wtedy, kiedy mowa jest o jego rnych rodzajach i kiedy za najcenniejsze z nich uwaa si egzemplarze przezroczyste, bez zotych punkcikw. Sdzono te, i nie mona ich szlifowa - w staroytnoci nie znano bowiem szlifowania proszkiem diamentowym - co rzeczywicie mogo dotyczy tylko szafiru. Tak zwany szafir ceniony by przez staroytnych wysoko, nazywano go gemma gemmarum". Jego bkit i zote punkciki stanowiy rzadki w swej jednoznacznoci symbol nieba z byszczcymi gwiazdami. Dlatego szafir uchodzi za kamie wity, szczeglnie miy bogom, tak e mie im byy tylko takie dary ofiarne, ktre skadano im na patenie z szafiru; przynajmniej kapan musia mie piercie z szafirem. Tak wic kamie ten przyznawano arcykapanom i krlom na znak witoci i opieki nieba. Sdziowie egipscy nosili go, ozdobiony nadto napisem prawda", na szyi. Epifaniusz donosi o pewnej wityni Bachusa w Indiach, do ktrej prowadzio trzysta szedziesit pi szafirowych stopni. Oczywicie przypisywano szafirowi take wielk moc lecznicz i rne inne dziaania, a mianowicie mniemano, e wzmacnia serce, leczy melancholi, e pomaga znie dokuczliwo upau, czasu burzy, e jest dobrym rodkiem przeciw potom i e sproszkowany i pomieszany z mlekiem leczy rnego rodzaju wrzody. Przede wszystkim jednak sdzono, i sprowadza yczliwo bogw, stanowi mocn ochron przed zymi mocami i jest

nieodzownym dodatkiem przy wrbach z wody. Take chopcom czsto zawieszano na szyjach szafir, jako ozdob i rodek ochronny. W tekstach biblijnych wspomina si o szafirze trzynacie razy, ale w tych wszystkich prawie przypadkach chodzi na pewno o kamie lazurowy. W Biblii take jest symbolem nieba. Mojesz i starsi ujrzeli Boga Izraela, a pod Jego stopami jakby jakie dzieo z szafirowych kamieni, wieccych jak samo niebo" (Wj 24,10). Ezechiel widzia nad sklepieniem, ktre byo nad gowami cherubinw, co, co miao wygld szafiru, a miao ksztat tronu" (Ez 1,26; 10,1). Szafir naley do kamieni umieszczonych w racjonale (Wj 28,18; 39,11) i stanowicych fundamenty niebiesKamienie szlachetne 141 kiego Jeruzalem (Ap 21,19). Zarwno w tym przypadku, jak w Ksidze Izajasza (54,11) i w Ksidze Tobiasza (13,17) szafir moe wskazywa na szczegln wito doskonaego krlestwa Boego. (To wyobraenie byo ywe jeszcze w redniowieczu; kopua zamku na ktrym przechowywano witego Graala, miaa by wykonana z szafiru). W innych miejscach Pisma witego szafir, jak wszystkie inne kamienie szlachetne, jest symbolem szczeglnej piknoci i drogocennoci (Hi 26,16; Lm 4,7; Pnp 5,14; Ez 28,13). Symbolika chrzecijaska upatrywaa w szafirze symbol tych wszystkich, ktrych umys jest zwrcony ku rzeczom niebieskim, ktrych wdrowanie w niebie", i stao s niezomne, ktrych mio janieje jak zoto. Wszystkie te przymioty powinny w wybitnym stopniu wyrnia praatw i ksit, dlatego szafiry zdobi ich piercienie. Musi ich wyrnia podniosy duch, doskonae ycie, wielka pogoda ducha i oblicza, aby susznie mona byo ich nazywa serenissimi" i aby byli niejako odbiciem pogody nieba, a jednoczenie odznaczali si gorliwoci o chwa Bo i byli ponad wszystkimi zmiennymi kolejami ycia ziemskiego. Pniejsza interpretacja upatrywaa w bkitno-szafirowym podnku Boga (Wj 24,10) obraz Najwitszej Dziewicy Maryi. Szmaragd

Ju Pliniusz przyznaje szmaragdowi pierwszestwo wrd wszystkich zielonych kamieni szlachetnych i stawia go, jeli chodzi o drogocenno, zaraz po diamencie i perach. Podaje, e jest kamieniem bardzo twardym i ma cierpki smak. Jego pikna zielona barwa jest wytchnieniem dla zmczonego oka, dlatego dla szlifierzy kamieni szlachetnych miym wypoczynkiem jest spogldanie podczas pracy co jaki czas na szmaragd. Wiksze szmaragdy nadaj si na sporzdzenie z nich zwierciade. Cesarz Neron mia oglda zawody gladiatorw wanie przez szmaragd. Wyr-r.ia si dwanacie rodzajw tego kamienia; najkosztowniejszy jest scytyj-.-ki. Wino i zielona oliwa dodaje im jeszcze pikna. Wzmianka o dwunastu -odzajach pozwala wnosi, e nazw t okrelano rnego rodzaju zielone .-.amienie, tak e zwierciadem cezara Nerona mg by jaki inny kamie beryl), bowiem nie spotyka si szmaragdw o takiej wielkoci. Wedug Teofrasta szmaragd jest rzadkim, bardzo maym kamieniem o wielostronnym dziaaniu leczniczym. Damigeron przypisuje mu szczegln si wieszcz, podaje te, i uycza on daru wymowy i pomnaa wszelk majtno. Powinno si na nim wygrawerowa skarabeusza i posta Izydy nosi go w jakiej oprawie jako amulet. Pniejsze opisy oparte s przede wszystkim na tych informacjach wzgldnie na wczeniejszych rdach r.ch danych, ktre wzbogacaj elementami fantastycznymi. Pami o le-2endarnym kraju Scytw bya zapewne okazj powstania bajki o walce ryfw. Te straszliwe ptaki o lwich ciaach i gowach orw trzymaj stra przy szmaragdach i prowadz zacit walk z jednookimi pramieszka-\mi tego kraju. redniowieczne lapidaria nie omieszkaj nada tej walce -oralnego sensu i w gryfach widzie diaba, wroga chrzecijaskiej prosto-... ktry chce zrabowa skarby wiary i cnoty. Biblijna nazwa szmaragdu bareuet oznacza: rzuca ogie, byszcze; :: odkrela wic szczeglnie pikny blask tego szlachetnego kamienia. Naturalnie, nie zawsze tam, gdzie Pismo wite mwi o szmaragdach, Kamienie i metale rzeczywicie chodzi o ten szlachetny kamie, np. wyraenie: na posadzce z kamieni koloru szmaragdowego (Est 1,6) naley raczej rozumie tak, e chodzi tu waciwie o porfir. W Biblii zreszt czsto uywa si sowa szmaragd, jak

rwnie szafir, jedynie celem wskazania na rzecz szczeglnie drogocenn (Tb 13,17; Syr 32,6). W szmaragdowozielonej tczy, o ktrej wspomina Apokalipsa w. Jana (4,3), widzi si czsto symbol aski Boej i miosierdzia Boego. W pektorale arcykapana zosta umieszczony na trzecim miejscu i wyobraa, wedug dawnych interpretatorw, pokolenie Judy, ktre z moc panowao nad ludem wybranym a do przyjcia Mesjasza i z ktrego pochodzi sam Pan. W fundamencie Miasta witego (Ap 21,19) szmaragd wyobraa w. Jana, ulubionego ucznia Jezusa, ktry jako Syn Grzmotu, by prawdziwym Bareuet, Rzucajcym Ogie, ze swoimi niemiertelnymi sowami: Na pocztku byo Sowo". Zielona, ywa barwa szmaragdu wskazuje na mio w. Jana, a zwaszcza na jego dziewictwo; podobnie interpretuje si take niezwyk twardo i trwao tego szlachetnego kamienia. Szmaragd jednak nie tylko w odniesieniu do osoby w. Jana uwaa si za symbol dziewictwa. Zielony kolor budzi mimowolnie skojarzenia z dziewicz i rozkwitajc przyrod na wiosn. Staroytni sdzili te, e szmaragd sam w sobie jest chodny, ma natur chodn i sprawia, e ten, kto go nosi, staje si czysty. Wedug teorii w. Hildegardy szmaragd powstaje wczesnym rankiem, kiedy powietrze jest jeszcze chodne, ale soce ju gorce; kamie ma zatem moc leczc wszystkie choroby. Topaz Topaz, o ktrym mwi staroytni, take nie jest identyczny z kamieniem szlachetnym, znanym dzi pod t nazw. Odrniano dwa jego rodzaje: zielonoty i zototy. Pikno i rzadko zapewniay mu poczesne miejsce wrd kamieni szlachetnych, a nawet uwaano, e najpikniej prezentuje si w postaci naturalnej, nic nie zyskujc przez oszlifowanie. Przypisywano mu, oprcz wielu cudownych si, take wraliwo na wpyw ksiyca, moc uspokajania wzburzonego morza i namitnoci duszy, uyteczno przy wszelkich wrbach, skuteczno przy leczeniu obkania, lunatyzmu, chorb oczu oraz waciwoci pomocne w wykrywaniu trucizny. Biblia, mwic o szlachetnych kamieniach umieszczonych w pektorale arcykapana, wymienia go na drugim miejscu (Wj 28,17), a na dziewitym, wyszczeglniajc warstwy fundamentu witego Miasta (Ap 21,20). Hiob porwnuje go z mdroci (Hi 28,19), a Psalmist z przykazaniami Boga, ktre miuje bardziej ni topaz (Ps 118,127; Wlg). w. Ambroy komentuje ten fragment nastpujco: Nie godzi si, bymy duej zajmowali si krlewskimi ozdobami, poniewa mamy w

rkach krzy Chrystusowy, ktry, jak poucza prorok, przekada trzeba nad zoto i topaz, on bowiem powstrzymuje od wszelkiego bdu i grzechu i przywodzi do poprawy. Kt bowiem spord sprawiedliwych nie szuka w mierci Chrystusa pociechy, a wsplnoty w zmartwychwstaniu"29. Hraban Maur30 widzi w topazie symbol ycia kontemplacyjnego, ktre promieniuje blaskiem zota przeczuwanej wiecznoci. Topaz jest te symbolem silnych, niezwycionych dusz, ktre dzielnie opieraj si wszelkim przeciwnociom. 29 Expositio in psalmum 118, sermo 16, 43; PL 15, 1513. 30 Por. PL 111, 468. Metale 143 3. Metale Elektrum (bursztyn) Elektrum {f\XeKtpov) oznacza w jzyku greckim i aciskim przede wszystkim bursztyn", za u niektrych autorw staroytnych rodzaj metalu, delikatny brz (aurichalcum), a w redniowieczu nawet emali. Jednak Aikszo egzegetw i filologw rozumie przez elektrum" mieszanin zota : srebra (biae zoto"). Mona j znale rwnie w naturze, zwaszcza .v Lidii, najczciej jednak otrzymuje si j w sposb sztuczny. Blask tego stopu jest szczeglnie intensywny i cieszy oczy staroytnych. Jego odcie jasnoty albo tawobiay zalea od iloci zawartego w nim zota i srebra. W Egipcie, a take w Chaldei, stop ten by powszechnie znany i czsto stosowany. Rzymianie byli przekonani, e za pomoc elektrum" mona - dziki temu, e mieni si wszystkimi barwami - wykrywa obecno rucizny w pynach i uywali go czsto do wyrobu kielichw31. Z faktu, e Schliemann podczas wykopalisk w Troi znalaz rwnie taki kielich, mona vnioskowa, e zapewne i Grecy znali ten rodek ostronoci. W Pimie witym mwi si o elektrum" tylko w opisie wizji Ezechiela Ez 1,4.27). Prorok szuka odpowiedniego porwnania, ktre oddawaoby vspaniao widzenia ukazanego mu przez Boga: A za nim [za, co miao isztat tronu] jakby zarys postaci czowieka. Nastpnie widziaem co iikby

poysk stopu zota ze srebrem, ktry wyglda jak ogie wok 'r.iego" (Ez 1,26 n.). Miejsce to przyswoi w. Grzegorz Wielki myli chrzecijaskiej, komentujc je nastpujco: Dlaczego by obraz czowieka na tronie wydawa si podobny do elektrum, jeli nie dlatego, e w elektrum, jak ju wczeniej powiedzielimy zoto zmieszane jest ze srebrem, tak e z dwch metali powstaje jeden? W elektrum srebro tonuje nieco bysk zota, a zoto swoj ;2snoci nadaje blasku srebru. W Odkupicielu za naszym obie natury, -; jest Bosko i czowieczestwo, bez zmieszania i niepodzielnie z sob ; zjednoczone i zespolone, tak e blask Jego Boskoci mg by przez -.litur ludzk zagodzony stosownie do naszych oczu, a natura ludzka -ziki Boskiej janiaa w Nim i w sposb szczeglny wyrniona przewyszaa chwa natur stworzon"32. Ow Ow (plumbum, iaXvj35oc) otrzymywano w staroytnoci gwnie jako produkt uboczny przy pozyskiwaniu srebra. Izraelici poznali go ju w Egipcie. Podczas wdrwki przez pustyni, wrd przedmiotw zdobytych na ladianitach znajdoway si take przedmioty z oowiu (por. Lb 31,22). Ezechiel wspomina, e Tarszisz sprzedawa ten metal^ Tyrowi (Ez 27,12). Ow, ze wzgldu na swj ciar, jest w Pimie witym symbolem Ciaru, uciliwoci, np. znoszenie czowieka gupiego porwnywane jest 4o ciaru oowiu (Syr 22,14). Uzmysawia szybkie zatonicie Egipcjan : ..Naturalny elektron wykrywa trucizny. Na kielichach pojawiaj si tczowe podobne do niebieskich, wydajc odgos poncego ognia; oba te znaki uj na trucizn" (Pliniusz Starszy, Historia naturalis XXXIII, 23). ; Homiliae XL in Ezechielem lib. I, hom. 8, 25; PL 76, 865. 144 Kamienie i metale w falach Morza Czerwonego: Zatonli jak ow pord wd gwatownych" (Wj 15,10), czytamy w pieni dzikczynnej Mojesza. w. Grzegorz Wielki33 porwnuje ydw do mikkiego oowiu, na ktrym atwo mona znowu zatrze to, co zostao na nim zapisane: chtnie przyjmuj

sowo Boe, ktre jednak nie zapada na trwae w ich sercach. W innym znaczeniu ten sam Ojciec Kocioa34 porwnuje ciar oowiu do dzy posiadania, ktra nagina opanowan przez ni dusz do spraw ziemskich, tak e nie jest ona ju w stanie wzbudzi w sobie pragnienia rzeczy niebieskich. W ogle ow wyobraa czowieka obcionego grzechami: Podobnie jak kadzie si razem w piecu srebro, mied, elazo, ow i cyn (...) tak i was zgromadz w gniewie moim i zapalczywoci, umieszcz was i roztopi" powiada Pan w Ksidze Ezechiela (22,20). w. Grzegorz nastpujco interpretuje to miejsce: Ow te jest ciszy od innych kruszcw. W piecu zatem znajduje si ow, jeli kto tak jest ciarem swego grzechu przyciskany, e nawet w utrapieniu bdc, nie odrywa si od ziemskich poda"35. Zdaniem w. Hieronima ow dodawano do metali zanieczyszczonych obcymi ciaami, aby je z nich usun. Jak bowiem dodaje si ow do metali zanieczyszczonych i zafaszowanych, aby oddzieli od nich obce substancje, a jeli nie zostan oczyszczone, wszystke ow zuyty zostanie na darmo, tak te wszystkie pouczenia i przestrogi prorokw id na marne, gdy ci, do ktrych s kierowane, gardz nimi."36 Prorok Zachariasz w wizji (Za 5,7) oglda w duchu dzban, konkretnie ef (miara pojemnoci obejmujca okoo 36 litrw), zamknity oowian pokryw. Naczynie to wyobraa - zdaniem Korneliusza a Lapide - pen miar bezbonoci Izraela, pokrywa oowiana za - sd Boy, ktrego nikt nie uniknie. Spi (mied, brz) Trudno z ca pewnoci ustali, co rozumiano w staroytnoci pod pojciem spiu, brzu" (aes, ^crf./cc). Zarwno mied, brz, jak i w ogle kady tawy albo czerwonawy metal mg by okrelony tym terminem. Pierwotnie aes" nie oznaczao niczego innego jak tylko mied, wymienion w Picioksigu Mojesza (Pwt 8,9) wrd szczeglnych bogactw Ziemi Obiecanej, a take spi", spiowego" wa i niektre przedmioty w Namiocie Spotkania. Waciwy brz, stop miedzi i cynku, by powszechnie znany w Asyrii i Babilonii ju na pocztku trzeciego tysiclecia przed Chr., w Egipcie tysic lat pniej, a w krlestwie Izraela dopiero za czasw panowania Dawida i Salomona, ktry kaza sporzdzi z niego otarz ofiarny, spiowe morze" i rne przedmioty

potrzebne w sprawowaniu kultu oraz dwie potne kolumny stojce przed wityni (por. Wj 30,18; 1 Krl 7,15 n.). Dla wykonania tych wszystkich przedmiotw krl sprowadzi fenickiego artyst, Hirama z Tyru, o ktrym czytamy w Pierwszej Ksidze Krlew33 Por. Moralia lib. XIV 53; PL 75, 1071. 34 Por. tame. 35 Ksiga reguy pasterskiej. Z aciny tumaczy, dal wstp i objanienia ks. dr Jan Czuj, Ksigarnia w. Wojciecha, Pozna 1948, s. 128 (POK t. 22). 36 Commentaria in Jeremiam prophetam lib. II, cap. 7; PL 24, 756 n. Metale 145 ;.' JWna i'anie na skiej: By on peen mdroci, rozsdku i umiejtnoci w wykonywaniu wszelkich wyrobw z brzu. Przyby wic do krla Salomona i wykona zlecone przez niego prace" (7,14). W obrazowym jzyku biblijnym spi najczciej jest symbolem siy, nieugitej staoci albo zatwardziaoci (Jr 1,18; 15,20; Ps 107,16). Niewierny Izrael jest jak spi (Jr 6,28; Ez 22,18), uparty i zatwardziay. Czoo miedziane" oznacza upr (Iz 48,4), ciao ze spiu" jest nieczue (Hi 6,12), ziemia jak z brzu" nie przynosi adnego owocu (Kp 26,19), z niebios z brzu" nie spadnie deszcz (Pwt 28,23). W Psalmie 18,35 mowa jest o silnym wojowniku, ktry symbolizuje Chrystusa i wytrway w cierpieniu Koci: On wiczy moje rce do bitwy, a ramiona - do napinania spiowego uku". Hraban Maur odnosi ten werset do apostow: Tu zatem prorok wskazuje, w jaki sposb naley walczy z szatanem. Ramio-r.ami Chrystusa s prorocy i apostoowie; za ich porednictwem spenia On swoje zamierzenia. Ich porwnuje [Psalmista] do uku spiowego, poniewa ci sudzy Boy nie sabn w goszeniu Ewangelii, lecz za--howujc niebiask moc, zbawczymi sowami, niczym dobrze wymierzo-

. mi strzaami, trafiaj w serca ludzi zbonych"37. 3w. Pawe spoglda na mied (spi) z innego punktu widzenia. Pisze .: Koryntian: Gdybym mwi jzykami ludzi i aniow, a mioci bym .e mia, stabym si jak mied brzczca albo cymba brzmicy" (1 Kor 3.1). W zupenie innym, tzn. najpikniejszym, sensie rwnie dzwony naych wity s miedzi brzczc": powicone staj si rzeczami itymi (sacramentale), a ich uroczysty ton wzywa do suby Najwy-:emu. pod s. dr Srebro Srebro (argentum, apyupog) w wielu staroytnych jzykach wywodzi oj nazw od biaego koloru, ktry przypomina jego jasny poysk. Na schodzie byo znane od najdawniejszych czasw i cenione na rwni ze :>tem. Zanim zaczto wybija monety, srebro byo w obiegu w sztabach, formie piercieni, drutu albo jako srebro siekane, odwaane stosownie ceny. Srebrne przedmioty po raz pierwszy wymienia Pismo wite .-rd podarunkw lubnych, ktre otrzymaa Rebeka (por. Rdz 24,53). .czciej wymienia si razem srebro i zoto. Sprzty w Namiocie "kania i w wityni Salomona byy przewanie wykonane ze srebra. liczba sza w tysice (por. Ezd 1,7-10). Co wicej, srebra za krl jmon] zoy w Jerozolimie tyle, ile kamieni" (1 Krl 10,27). Z wielu mych przedstawie bokw pogaskich Dzieje Apostolskie wspomio jednym przykadzie: Pewien zotnik, imieniem Demetriusz, dawa

ay zarobek rzemielnikom przy wyrobie srebrnych wityniek Ar:iy" (19,24 n.). wzgldu na swj biay poysk srebro stao si symbolem jasnoci : stoci. Jego oczyszczanie w ogniu wyobraa oczyszczanie duszy dodczeniami, ktre na ni dopuszcza Bg: Albowiem Ty, Boe, nas ladczy; badae nas ogniem, jak si bada srebro" (Ps 66,10). Prorok .^chiasz oglda w duchu Anioa Przymierza", przychodzcego MesDe universo lib. XVII, cap. 14; PL 111, 477. 146 Kamienie i metale jasza, ktry zasidzie, Jakby mia przetapia i oczyszcza srebro, i oczyci synw Lewiego, i przecedzi ich jak zoto i srebro" (Ml 3,3). Najdoskonalsza czysto waciwa jest tylko sowem Pana: Sowa Paskie to sowa szczere, wyprbowane srebro, bez domieszki ziemi, siedmiokro czyszczone" (Ps 12,7). w. Augustyn nadaje temu miejscu nastpujcy sens moralny: Mowy Paskie, mowy czyste. Mwi czyste, czyli bez domieszki udawania (...) Sowa Paskie wyprbowane przeladowaniami grzesznikw. Siedemkro oczyszczone: bojani Bo, pobonoci, nauk, mstwem, rad, intelektem i mdroci"38. Ksiga Przysw (10,20) porwnuje jzyk prawego" ze srebrem wybornym": jego mowa jest wiata, jego mdre sowa cenne, rzetelne, bez faszu, wynoszenia si, pochlebstwa. Sw jego chtnie si sucha, maj bowiem dobry dwik". Srebro ma t wyszo nad innymi metalami, e dwiczy szczeglnie czysto, dlatego pracownicy mennic zazwyczaj sprawdzali prawdziwo srebra, zanim zaczto wybija z niego monety, badajc po prostu, jaki wydaje dwik. Dla piknego dwiku srebra Pan nakaza Mojeszowi sporzdzi trby srebrne. Gos ich mia suy do zwoywania caej spoecznoci i dawania znaku do zwijania obozu" (Lb 10,2), gdy obok idcy przed ludem Boym si podnosi. Izraelici byli ludem, ktry na wasno wzi sobie Bg, dlatego najbardziej szlachetne dwiki miay obwieszcza wol Bo.

Rwnie do spiu, z ktrego odlewa si obecnie dzwony kocielne, dodaj ludwisarze srebro. Im wicej go w stopie, tym peniejszy i pikniejszy jest ich ton. W jzyku biblijnym zoto i srebro czsto s symbolem rzeczy, ktre naley ceni bardzo wysoko. Izraela przyrwnywano, przez sam fakt, i by narodem wybranym, do szlachetnych metali; utraci on jednak ca warto przez sw bezbono i zepsucie obyczajw. Prne wysiki przetapiajcego metal: przewrotni nie dadz si oddzieli. Nazwijcie ich srebrem odrzuconym, bo odrzuci ich Pan" (Jr 6,29 n.; por. Iz 1,22). Do srebra przyrwnuje si te mdro (Prz 8,19) i dobre imi (Prz 22,1). W Ksidze Aggeusza Pan powiada: Do Mnie naley srebro" (2,8), to jest Prawo Boe i nauka Boa, aski i dary, ktrymi ubogaca i przyozdabia On swj Koci dodaje do tego w. Ambroy39. w. Pawe (1 Kor 3,12) wymienia srebro wrd najprzerniejszych materiaw wyobraajcych dziea, ktre kady wznosi na fundamencie Chrystusa. W dniu Paskim okae si za w ogniu, ktry je wyprbuje, jakie s one naprawd i czy prb t przetrwaj. Zoto Zoto (aurum, %pvac), bdc najszlachetniejszym z metali, od pradawnych czasw wizi serce czowieka. Quid non mortalia pectora cogis auri sacra fames?" - kae Wirgiliusz skary si pobonemu Eneaszowi"40. Nie tylko pikno zota, lecz i inne jego waciwoci czyniy je od dawien dawna godnym podania. Nie ulegajce zniszczeniu przez ogie, rdz i rce ciecze jest symbolem ju w kulturach pierwotnych, czego wielkiego i wartociowego, czego posiadanie zapewnia wadz i powaanie. Dlatego te szczegln rol odgrywa w kulcie, nastpnie w sporzdzaniu 38 Objanienia Psalmw 11, 7. 39 Por. Epistula 30, 13; PL 16, 1109. 40 Eneis III 57. Metale

147 I .SCI yszdo-ami naszych encie Dbuje, \dawinsygniw wadcw, bdc wyrazem ich potgi i bogactwa, oraz jako pienidz i wielce cenione klejnoty. Bogactwo zota na staroytnym Wschodzie byo niezmierzone. Opisy posgw i wity, przedmiotw zbytku i skarbw staroytnych wadcw przekraczaj wszelkie wyobraenie pniejszych, uboszych ju czasw. I tak np. faraonowie Ramzes II i Ramzes III posiadali nie tylko zastaw stoow z litego zota, ale ;ake trony sporzdzone z czystego zota i drogich kamieni. Znaleziska v ich grobach w peni potwierdzaj opisy owych bogactw. Staroytny -istoryk Diodor z Sycylii donosi o olbrzymich posgach w Babilonii : opisuje trzy z nich, ktre razem z nalecymi do nich otarzami wayy 143 559 kg. Take Herodot opowiada o tego rodzaju olbrzymich posgach. W hinduskich wityniach dzisiaj jeszcze mona zobaczy skarby, ktre trudno sobie wyobrazi. Oczywicie nie zawsze owe kosztownoci vykonane s z litego zota, czciej ma si do czynienia z pozacanymi przedmiotami wykonanymi z drewna albo mniej cennego metalu. Pozacanie byo znane ju staroytnym dziki wczeniej zauwaonej duej rozcigliwoci zota. W kosmologiczno-religijnym obrazie wiata staroytnych ludw Wschodu zoto, jak i pozostae metale, miao swoje okrelone miejsce i pozostawao w okrelonym stosunku do planet. Zoto byo przyporzdkowane socu, ktre swoim zocistym wiatem zalewa gboki bkit nieba. Zoty kolor by take symbolem nieba, dlatego np. w wityniach i pacach czsto pozacano belki wiza dachowych i dachy, o czym wiad-: jeszcze dzisiaj staroromaskie kocioy. Zote to mozaik, zwaszcza sztuce bizantyskiej, wskazuje take na niebieski ywio czystego wiat-. w ktrym mieszka Bg ze swoimi witymi. Powinno si ich zatem -zedstawia nie w

otoczeniu ziemskim, lecz we waciwym im wiecie. ':ota aureola wok ich gw ma to samo znaczenie. Izraelici zapoznali si bliej ze zotem zapewne dopiero w Egipcie. Za asw Abrahama nie byo go jeszcze duo w Kanaanie, skoro za .grb - :ry zapaci on srebrem (Rdz 23,15). W Egipcie wyuczyli si ydzi vnie sztuki zotniczej, ktrej pierwszym wyrobem by zoty cielec ; konany podczas wdrwki przez pustyni (Wj 32,4). Mojesz nakaza, :y lud izraelski zebra zoto dla witego przybytku, a wynik tej zbirki .aza si zaskakujco obfity (Wj 25). Bogate zastosowanie zota w kulcie irotestamentowym miao by wymownym dowodem, e Jahwe nie ust-..;e innym bogom, ktrych okazae posgi i miejsca kultu byy dobrze -me Izraelitom. Dla ydw zoto byo take symbolem Boskiego wiata . rzymiotw Boga. witynia Salomona bya niezmiernie bogato upik-jna tym szlachetnym metalem (1 Krl 6,20-35). Ju Dawid przygotowa .powiedni ilo zota potrzebn do ozdobienia domu Paskiego (1 Krn - 14; 28, 14-18), Salomon za sprowadza regularnie zoto z Ofiru (1 Krl ^3; 10,14). Uy on rwnie duo zota do ozdobienia swego paacu porzdzenia tronu, a i wiele roztrwoni. Jego wonice posypywali wosy .tym proszkiem, aby byszczay w socu41. witynia wzniesiona po .vrocie z niewoli babiloskiej bya prawdopodobnie nieco skromniejsza, -- rwnie zbudowana dziki bogatym darom. witynia Heroda, wedug .-Jesie Jzefa Flawiusza, miaa drzwi pokryte zotem42. We wntrzu Por. Jzef Flawiusz, Antiuitates Iudaicae. Por. Bellum Iudaicum 5, 5.3. 148 Kamienie i metale wszystko byszczao od zota, podobnie jania w promieniach soca zoty dach. Po zburzeniu Jerozolimy Wespazjan i Tytus wywieli do Rzymu zoty st i wiecznik siedmioramienny. Szerokie zastosowanie zota w kulcie ma charakter czynnoci symbolicznej; chciano okaza cze Najwyszemu tym, co najdrogocenniej-sze na ziemi. Dlatego te w prorockiej wizji czasw mesjaskich dary i skarby ludw pogaskich, ktre podaj do krlestwa prawdziwego Boga, stanowi nieodczny element obrazu ostatecznej chway: Wszyscy oni przybd ze Saby, zaofiaruj zoto i kadzido, nucc radonie hymny na cze Pana" (Iz 60,6;

por. Ps 72). Twe bramy zawsze bd sta otworem, nie zamkn si we dnie ni w nocy, by wpuszcza do rodka bogactwa narodw" (Iz 60,11). Pierwsze, na razie tylko symboliczne, wypenienie tej przepowiedni dostrzegaj Ojcowie Kocioa w darach Mdrcw ofiarowanych nowo narodzonemu Krlowi. Mdrcy ofiarowuj zoto, kadzido i mirr. Zoto krlowi przystao, kadzido skada si na ofiar Bogu, a mirr balsamuje si ciaa zmarych. A wic mdrcy tego, ktremu oddaj cze, rwnie gosz mistycznymi darami: zotem jako krla, kadzidem jako Boga, mirr jako podlegego mierci (...) My za ofiarowujemy narodzonemu Panu zoto, uznajc, i wszdzie krluje."43 Ostateczne spenienie tego proroctwa Apokalipsa w. Jana upatruje w obrazie zwyciskiego Syna Czowieczego, ktrego gow zdobi zota korona (14,14), oraz we wspaniaych scenach hodu skadanego przez dwudziestu czterech Starcw, ktrzy rzucaj zote wiece przed tronem i Barankiem i w zotych czaszach ofiarowuj kadzida (Ap 4,10; 5,8). Miasto za Baranka, niebieskie Jeruzalem, jest z czystego zota i podobne do przezroczystego krysztau (Ap 21,18.21); czy wic waciwoci obydwch elementw, gdy jest byszczce i trwae jak zoto, ale i przezroczyste jak szko. Take w symbolice biblijnej zoto wyobraa zawsze co kosztownego, a nawet to, co jest najcenniejsze. Najczciej jest symbolem mdroci, ktrej ustpuj nawet zote skarby. Ksigi wite wychwalaj mdro w niewyczerpanych zwrotach: Raczej mdro nabywa ni zoto, lepiej mie rozum - ni srebro" (Prz 16,16; por. take Prz 3,14; 8,10.19; 20,15; Mdr 7,9; Ba 3,30; Hi 28,15 i in.). Mdro Boa zostaa dana pobonym Izraelitom przede wszystkim w Prawie Boym: Prawo ust Twoich jest dla mnie lepsze ni tysice sztuk zota i srebra" (Ps 119, 72; por. te Ps 119,127; Ps 19,11). Znacznie blisze ni w Prawie Boym spotkanie z mdroci Bosk jest moliwe w sowie Boga, ktre stao si ciaem, a o ktrym ju powiada Oblubienica w Pieni nad Pieniami: Gowa jego najczystsze zoto" (5,11). Gow ciaa Kocioa jest Chrystus. Mwimy teraz o Chrystusie, nie odnoszc tego imienia do wiecznoci Bstwa, lecz do przyjmujcego Bstwo czowieka (...) w ktrym zamieszkaa wcielona caa penia Bstwa, pierwociny wsplnej materii, przez ktre Sowo przybrao nasz natur, czynic j nieskalan i czyst od wszystkich waciwych jej uomnoci (...) Gowa ciaa Kocioa jest pierwocinami caej natury, jest czystym zotem, nie skaonym adn domieszk za."44

Podobnie inne wielkie wartoci ludzkiego ycia porwnuje Pismo wi43 Grzegorz Wielki, Homiliae in Evangelia X 6; PL 76, 1112 n. 44 Grzegorz z Nyssy, In Cantica canticorum, hom. XIII; PG 44, 1056. Metale 149 i zoty ::vmu wifr te ze zotem. Wierny, prawdziwy przyjaciel (Syr 6,15), dzielna ona Syr 7,19) cenniejsi s ni zoto. Ksiga Tobiasza poleca modlitw z postem i jamun bardziej ni gromadzenie zota (Tb 12,8). Rwnie obyczajno (Syr 21,24) i zdrowie (Syr 30,15) maj warto zota. Zoto jednak jako takie nie promieniuje ani piknoci, ani czystoci, wpierw musi bowiem je oczyci ogie ze szlaki. Pismo wite dostrzega w tym procesie oczyszczania zota obraz oczyszczenia sprawiedliwego przez dowiadczenia, ktre zsya na Bg: A dusze sprawiedliwych s w rku Boga (...) Zdao si oczom gupich, e pomarli (...) a oni trwaj w pokoju (...) Po nieznacznym skarceniu dostpi dbr wielkich, Bg ich bowiem dowiadczy i znalaz ich godnymi siebie. Dowiadczy ich jak zoto w tyglu i przyj ich jak caopaln ofiar" (Mdr 3,1-6). Jeli zoto zostanie pozbawione wszelkich zanieczyszcze, to waga jego po prbie ognia pozostaje taka sama jak przed ni, poniewa nic ju nie zostaje z niego usunite. Tak te Bg poddaje prbie sprawiedliwych: jeeli ich sia i wytrwao pozostaj niezmienne, nawet w najwikszych pokusach, ich cnota bya prawdziwa, gdy nie ulega adnej pokusie. Pismo wite, mwic o zocie, wskazuje take na pewne negatywne postawy, ktre maj jaki z nim zwizek. Ostrzega przed chciwoci, f.ra nawet krlw doprowadza do zguby (Syr 8,2). Poganie pokadaj _:no w zocie (Ba 3,18), sprawiedliwi tego jednak nie czyni (Hi 31,24), dlatego: Bogosawiony bogacz, ktrego znaleziono bez winy, ktry nie goni za zotem" (Syr 31,8). W znaczeniu przenonym zotem jest - zdaniem w. Grzegorza Wielkiego - te kade nieprzecitne naturalne uzdol-fiienie, ktre powinno by

oczyszczone ogniem mioci i jak klejnot : zdobione drogimi kamieniami. Podobnie jak zoto jest opraw gemm, tak czowiek powinien swoje naturalne cechy charakteru pozwoli w pokorze ozdobi i pomnoy darami aski. Iloci zota i srebra uywane do wyrobu i ozdabiania sprztw kocieltfc/i w czasach Konstantyna i cesarzy bizantyjskich nie mona w ogle Ppirwna z tym, co jest dzisiaj moliwe w tym zakresie. Zdumienie garnia przy czytaniu wykazw darw w postaci lamp, wiecznikw, kielichw, relikwiarzy itp., ktrymi wyposaano dawne bazyliki. Te czasy {gdy ju nie powrc. wiat zuboa, kopalnie zota wyeksploatowano. TEto ma kosztownoci, rzadko oddaje je na chwa Boga. Przepisy liturgiczne jednak nakazuj, aby byy wycznie ze zota lub pozacane te i-*.te sprzty, z ktrymi bezporednio styka si Najwitsze. elazo i magnes Ludzie epoki kamienia nie znali ani elaza (ferrum, aiSrjpog), ani innych ali. Kiedy Ksiga Rodzaju wspomina o Tubalu-Kainie, ktry by ko-?m sporzdzajcym wszelkie narzdzia z brzu i z elaza" (4,22), to :. icie nie wolno tego traktowa jako przekazu historycznego. Biblia o mwi o elazie. Ksiga Syracha (39,26) zalicza je do rzeczy pierw-ootrzeby dla ludzkiego ycia. Pliniusz za pisze: Za pomoc elaza my ziemi, szczepimy drzewa, przycinamy krzewy, winorole zmu-y do odmadzania si przez coroczne obcinanie obumarych pdw, :>moc elaza wznosimy domy, krajemy kamienie, do wszystkich h poytecznych rzeczy uywamy elaza. Ale te to samo elazo suy inach, zabjstwach, rozbojach, nie tylko do walki wrcz, ale take 150 Kamienie i metale w postaci lotnych pociskw, wyrzucanych przez machiny albo przez minie ludzkie"45. Twardo i wytrzymao elaza zadecydoway, e widziano w nim symbol siy, nieugitoci, i to w dobrym i zym znaczeniu (Jr 1,18; 6,28; Iz 48,4), i potgi, ktrej nic nie moe si oprze. elazn rzg bdziesz nimi rzdzi" - powiada

Jahwe do Krla Mesjasza (Ps 29). elazne jarzmo" jest symbolem dowiadczanej nieznonej surowoci i ucisku nie do zniesienia (Pwt 28,48). Bardzo trafne porwnanie znajdujemy w Ksidze Przysw: elazo elazem si ostrzy, a czowiek urabia charakter bliniego" (27,17). elazo", o ktrym mowa w Ps 105,18 (Wlg Ps 104,18: Ferrum pertransit animam eius"), wyjania w. Augustyn w sensie wielkiego (cikiego) nieszczcia i zmartwienia, a Hraban Maur sowa: u-wizieni ndz i elazem" (Ps 107,10) interpretuje jako wizy grzesznego przyzwyczajenia, ktrych konsekwencj s duchowa ndza i zatwardziao. Wystpujcy w przyrodzie zwizek elaza to magnetyt, ktry cechuje zdolno przycigania i przytrzymywania zwykego elaza, z czego grecki filozof Tales, a po nim Lukian wycignli wniosek, e magnes musi by ywy, gdy wprawia w ruch inne przedmioty. Staroytni nazwali go lapis amoris", poniewa wywouje poruszenie mioci. Chrzecijaska interpretacja ukua z tego faktu pikny aforyzm: Amor amoris magnes; si vis amari, ama!" - Mio jest magnesem mioci, chcesz by kochanym, kochaj!" Take aska przyciga dusze, dlatego magnes w sensie symbolicznym by lapis gratiae", kamieniem aski", gdy, jak powiada Fizjolog: Jeli stworzenia nawzajem si przycigaj, to o ile bardziej przyciga nas do siebie Bg, On, ktry wszystko stworzy i rozpi niebo nad ziemi"46. Staroytna, w redniowieczu bardzo rozpowszechniona, ba opowiada o grze magnetycznej stojcej w morzu, ktra cae elazo znajdujce si na statkach przycigaa do siebie z tak si, e z niezwyk szybkoci zbliay si do niej i rozbijay o jej twarde skay. Gra ta uchodzia za symbol grzechu, z powodu ktrego ginie barka ycia, jednake Maryja, Gwiazda Morza, ratuje j z odmtw. 45 Historia naturalna (Wybr) XXXIV, 138. Przekad i komentarz Ireny i Tadeusza Zawadzkich, Zakad Narodowy im. Ossoliskich, Wrocaw-Krakw 1961, s. 363 (Biblioteka Narodowa Seria II nr 128). 46 Lauchert, Geschichte des Physiologus, Strassburg 1889, s. 38. rze nim o,28;

niesz azne . nie ,-ikter 1,18: | wielkiego izia:huje ;recki by .lapis .nters i vis sym-: viada i.-dziej niebo s.-.iona, i .elazo wyk ra ta fdnakTadeu-. s. 363 VI ROLINY 1. Drzewa Uwagi oglne Drzewo (arbor, lignum, 8ev8pov), ten najdoskonalszy twr wiata rolinnego, ju samo w sobie jest tego rodzaju, e mogo wprawia pierwotnych ludzi w podziw. Przeczuwali w nim wyraz wyszej mocy. W historii Vsdej religii, w przekazach ludowych, w archeologii i sztuce caego

;.iata spotykamy si ze witymi drzewami. Dla ludw staroytnych :rzewo jest teofani, obrazem kosmosu, symbolem ycia, punktem cent-- '.nym wiata, alegori cigle odradzajcej si natury. Nigdy adne drze:< nie byo ubstwiane ze wzgldu na nie samo, lecz ze wzgldu na to, ono oznaczao i co objawiao. Pod jego postaci kryje si rzeczywisto .chowa; jest napenione witymi" mocami. Corocznie obumierajc owracajc do ycia, objawia rzeczywisto pozaludzk i odtwarza to, co konuje si w kosmosie jako caoci. Dlatego drzewo jest symbolem -zechwiata. Co wicej, w religijnej wiadomoci pierwotnego czowieka, Ktr nam bardzo trudno si wczu, ono samo jest uniwersum, poniez je symbolizuje i odtwarza jego dzieje. Kade drzewo jest zatem swoim rodzaju drzewem kosmicznym", o ile objawia to samo, co _-mos. Jednak w centrum wiata odnajdujemy zawsze tylko jedno drze. drzewo wiecznego ycia albo wiedzy. Jest nim Yggdrasil krajw nocnych, ktrego korzenie sigaj serca ziemi. Przy nim znajduje si ::iia ycia, a zwierzta mieszkaj w jego gaziach. Tradycja hinduska od najdawniejszych czasw przedstawia natomiast smos pod postaci olbrzymiego drzewa rosncego korzeniami ku grze. zewo to zanurza swoje korzenie w niebie, a swoje gazie rozpociera i ziemi. Podobn ide wyraa Dante: przedstawia wszystkie sfery -ba jako koron drzewa, ktrego korzenie rosn ku grze1. 3recy i Germanie wierzyli, e czowiek pochodzi od jesionu; analogicz-.vyobraenia byy znane take w Italii. Z drugiej za strony mitologia i przypadki przemiany ludzi w drzewa, na przykad przemiany Dafne irzewo laurowe. Z. kultem drzew byy poczone uczty ofiarne. Odbyway si one w cie-. witego drzewa", ktre otacza wity gaj", a nawizywano w nich : nie tylko z yciem i si drzewa, ale i z Matk-Ziemi i ciaami oieskimi. Po rozproszeniu ludw po caej ziemi, w rnych drzewach -zalenoci od miejscowych warunkw - dostrzegano owo jedyne prad-vo. Uczta czonkw

jakiego rodu czy szczepu bya jednak zarazem itrzymywaniem cznoci i pamitk powszechnej uczty ofiarnej pod Por. M. Eliade, Die Religionen und das Heilige. Elemente der ReligionsgeschichSalzburg 1954, rozdz. 8. 152 Roliny pradrzewem. Poszczeglne ludy wierzyy, e w tych orodkach religijnych dowiadczaj te bliskoci boga, jego opieki, wyroczni. Cigo rodu, jego wolno i jedno s zwizane z drzewem stojcym w rodku gaju, tak jak 0 trwaniu wszechwiata stanowi drzewo wiata2. Mona z tego wnosi, e najdawniejszy kult drzew nosi w sobie - mimo wypacze pogaskich - jeszcze szlachetne i czyste idee, a nawet znajduj w nim poniekd wyraz jak gdyby przeczucia symboliki eucharystycznej. Gdy jednak kult ten przerodzi si w oddawanie czci wycznie podzcej" sile natury, doszo te do wszelkiego rodzaju obrzydliwoci, ktrych dopuszczao si rwnie wielu Izraelitw, omamionych przez Kananejczykw (por. 2 Krl 16,4; 2 Krn 28,4); dlatego czytamy zarwno o ponawianym wci nakazie niszczenia witych drzew i gajw (Pwt 7,5), jak i o skargach i karccych mowach prorokw (por. Jr 2,20; 3,6.13; Oz 4,13). Oprcz drzew osawionych z racji oddawanej im czci bawochwalczej, znane te byy drzewa, ktre zyskay niejak saw dziki upamitnieniu pewnych wydarze (por. Rdz 35,4.8; Joz 24,26; Sdz 4,5; 5,11.19; 9,6; 1 Krl 13,14; 1 Krn 10,12). Kwesti, czy to znaczenie, ktre im przypisywano, przylgno do nich jeszcze w czasach Kananejczykw, czy te czyo si z nimi ju jakie wydarzenie biblijne, mona rozstrzygn tylko odnonie do Rdz 21,33, gdzie jest mowa o drzewie tamaryszkowym (gaju - Wlg), ktre Abraham zasadzi w BeerSzebie i przy nim te wzywa imienia Pana, Boga Wiekuistego". Mao znany jest fakt, e i drzewka na wito majowe, i wiechy, wianki ciesielskie, a nawet urocze drzewka boonarodzeniowe s pochodzenia pogaskiego. Wszystkim tym zwyczajom towarzyszy staroytny przesd, zgodnie z ktrym siy natury mog przechodzi z jednej istoty ywej na drug:

czowiek, otaczajc si gazkami albo drzewkami, dotykajc ich, pragnie, aby rozkwitajce dopiero ycie natury i jej podno stay si 1 jego udziaem i oddaliy od niego ze moce. Zwaszcza podczas tzw. srogich nocy, midzy 25 grudnia a 6 stycznia, kiedy to szczeglnie obawiano si knowa zych duchw, zawieszano w domach zielone gazki i zapalano wiata, majce chroni domostwo przed wszelkim zem. Potem uywano do tego samego celu caych drzewek, na ktrych zawieszano wiece. W ten sposb poczono ze sob owe dwa rodki obronne, do ktrych uciekano si w tych nocach. Koci dozwoli na zachowanie tych gboko zakorzenionych zwyczajw, nada im jednak nowe znaczenie; stay si symbolem Chrystusa, prawdziwego Drzewa ycia i prawdziwego wiata wiata. Miejsca, w ktrych Pismo wite mwi o drzewach czciowo w realnym, a czciowo przenonym znaczeniu, s bardzo liczne. Pierwsze z nich, i zarazem najwaniejsze, odnosi si do drzew raju: A zasadziwszy ogrd w Eden na wschodzie, Pan Bg umieci tam czowieka, ktrego ulepi. Na rozkaz Pana Boga wyrosy z gleby wszelkie drzewa mie z wygldu i smaczny owoc rodzce oraz drzewo ycia w rodku tego ogrodu i drzewo poznania dobra i za" (Rdz 2,8). Pan Bg wzi zatem czowieka i umieci go w ogrodzie Eden, aby uprawia go i doglda. A przy tym Pan Bg da czowiekowi taki rozkaz: Z wszelkiego drzewa tego ogrodu moesz spoywa wedug upodobania; Por. J. von Grres, Christliche Mystik, Regensburg 1836, III. Drzewa 153 - Jego k ianki :zenia rresd, -.-ej na : ich, :y si tzw. oba-dzki -.. Po-szano e, do tych :enie; wego

realrrwsze ': tam rzelkie ycia ., aby t ozkaz: *_ bania; ale z drzewa poznania dobra i za nie wolno ci je, bo gdy z niego spoyjesz, niechybnie umrzesz" (Rdz 2,15-17). W trzecim rozdziale Ksiga Rodzaju opowiada o upadku pierwszych rodzicw i karze, jaka ich za to spotkaa: skazanie ich na trud i mier, wypdzenie z raju. symbolami w penym znaczeniu Drzewo ycia i drzewo poznania s

tego sowa, tzn. maj realn tre i realne dziaanie, z ktrych jedno : wiedzie ku yciu, drugie - ku mierci duchowej i cielesnej. Jeli drzewo ycia, tak jak kady innych rodek spoywczy, doprowadza swoje dziaanie do waciwego skutku dziki spoywaniu jego owocu, to w przypadku drzewa poznania nie owoc jako taki, lecz grzech niepo-; sluszestwa sta si przyczyn nieszczcia. Jedynie z tego drzewa nie wolno byo ludziom spoywa owocw; mogli natomiast spoywa owoce z wszystkich innych drzew, nie wyczajc drzewa ycia. Wedug nauki w. Tomasza z Akwinu i w. Augustyna, drzewo ycia miao przeciwdziaa, tak jak lekarstwo, rozkadowi ciaa ludzkiego, ktry w sposb naturalny postpuje wraz z wiekiem, oraz zabezpieczy od rhorb i zewntrznych szkd. Zwyczajne rodki spoywcze i napoje wy-.arczyy do normalnego rozwoju organizmu, owocw drzewa ycia nale-:Ao natomiast uywa w przypadku, gdy zawiody ludzkie rodki, gdy ; lko one mogy cakowicie odnowi czowieka i go wzmocni. Owa -idowna rkojmia zbawienia, ktra na skutek grzechu staa si daleka niedostpna dla upadej ludzkoci, yje jednak nadal w pamici i tsk-3tach ludzi; jest te obrazem, kwintensencj wszystkiego, co dobre godne podania (Prz 11,30; 15,4), przede wszystkim jednak symbolem droci Boej:

..Dla tego, co strzee jej, drzewem jest ycia" (Prz 3,18); ..Szczliwy m, ktry si wiczy w mdroci (...) postawi swe dzieci -)d jej dachem i pod jej gaziami bdzie przebywa. Ona zasoni go rzed arem i odpoczywa bdzie w jej chwale" (Syr 14,20.26.27). Do grupy tych cytatw Pisma witego naley te miejsce w Pieni nad .eniami, w ktrym wprawdzie nie mwi si o drzewie ycia", lecz "iajcej cie i wytchnienie jaboni jako symbolu Boga-Oblubieca (Pnp 2,3). Drzewo ycia bdzie te, w swym ostatecznym wypenieniu, nagrod .ycistwa przeznaczon dla bogosawionych, o czym kilkakrotnie wspo-:na Apokalipsa w. Jana (2,7; 22,14), najdokadniej w rozdziale, w kt- m kreli obraz witego Miasta": ..Pomidzy rynkiem Miasta a rzek, po obu brzegach, drzewo ycia dzce dwanacie owocw - wydajce swj owoc kadego miesica i licie drzewa [su] do leczenia narodw" (22,2). Podobne miejsce w Ksidze Ezechiela (47,12) odnosi si do dbr zbaw-:ych czasw mesjaskich. Inn grup stanowi te miejsca Pisma witego, w ktrych drzewo to ;: alegori czowieka, a mianowicie jego przemijania (Syr 14,18), warto-czy marnoci (Syr 27,6; Mt 3,10; 7,17; 12,33), jego ostatecznego losu (Hi 1); Koh 11,3) i nadziei zmartwychwstania (Hi 14,7-9). Podczas gdy ony i jego potomstwo przez jaki czas rozkwita, potem jednak niera wraz z korzeniami, nie przynoszc owocu, i usycha (Hi 18,16; _ >: Ps 52,7; Mdr 4,3-6; Syr 6,3; Iz 40,24; Jdt 12), sprawiedliwy zawsze .va si zielonymi limi i wydaje liczne owoce (Ps 92, 13-15). Gbokie cne bowiem zapuci korzenie na brzegu wd aski, ktre go poj. 154 Roliny Najpikniej wyraa t myl Psalm 1 i Ksiga Jeremiasza (17,8). Psalm podkrela zakorzenienie w woli Boej (w Prawie), prorok za - ufno pokadan w Bogu. Ksiga Hioba porwnuje wyrastanie z pnia citego drzewa wieych pdw do czowieka, ktry dopiero u kresu czasw zostanie wzbudzony do ycia. Drzewo jest w tym przypadku symbolem zmartwychwstania. Odnajdujemy tu t sam ide, ktra ley u podstaw symboliki pr roku: Drzewo ma jeszcze nadziej, bo cite, na nowo wyrasta, wiey pd nie obumrze. Cho bowiem korze

zestarzeje si w ziemi, a pie jego w piasku zbutwieje, gdy wod poczuje, odrasta, rozwija si jak moda rolina" (Hi 14, 7-9). Ju w sensie dosownym trzy miejsca biblijne, majce charakter prorocki, odnosz si bezporednio do Mesjasza. Izajasz mwi o Nim jako 0 maej rdce, ktra wyrasta z korzenia Jessego (Iz 11,1), i jako o wieym pdzie, ktry wypuszcza korzenie z wyschnitej ziemi" (Iz 53,2). Ezechiel za mwi o szczepie cedru, ktry rozrasta si w cieniste drzewo (Ez 17,3-6). Miejsce to przypomina przypowie o ziarnku gorczycy (Mt 13,31 n.). Krlestwo niebieskie", o ktrym mowa w tej przypowieci, nie jest niczym innym jak wzrastaniem Chrystusa w Kociele. Chrystus, niosc krzy i zwracajc si do paczcych nad Nim niewiast jerozolimskich, sam porwnuje siebie do drzewa: Bo jeli z zielonym drzewem to czyni, c si stanie z suchym?" (k 23,31). Pisma Ojcw Kocioa obfituj w symboliczne interpretacje drzewa, zwaszcza rajskiego drzewa ycia jako symbolu krzya i otarza, ktry stoi w raju" Kocioa. Krzy Chrystusa zwrci nam raj. Oto drzewo, ktre Pan wskaza Adamowi, by z niego spoywa, mwic o drzewie ycia, ktre roso porodku raju (...) Dlatego Pan w Chrystusie poczy ciao i drzewo, aby usta odwieczny gd i przywrcona zostaa aska ycia. O bogosawione drzewo Pana, na ktrym ukrzyowane zostay grzechy wszystkich! O bogosawione Ciao Paskie, ktre wszystkim uyczyo poywienia!"3 Bg nie chcia, eby czowiek y w raju bez misteriw rzeczy duchowych przedstawionych cielenie. Jedne drzewa wic byy dla niego poywieniem [alimentum], to za [drzewo ycia] objawieniem woli Boej [sac-ramentum]. Nie oznacza to nic innego jak tylko mdro, o ktrej zostao powiedziane: Jest drzewem ycia dla tych, ktrzy trzymaj si jej (Prz 3,18) (...) Tak te i Mdro, sam Chrystus, jest drzewem ycia w raju duchowym, dokd posa z krzya otra. Stworzone za zostao drzewo ycia, aeby j [Mdro] zapowiadao w raju cielesnym [corporali] (...) Dodam jeszcze, e chocia drzewo to dawao pokarm cielesny, by to taki pokarm, od ktrego ciao wzmacniao

si, zachowujc trwae zdrowie, nie tak jak od jakiego innego poywienia, lecz przez udzielenie jakiej tajemniczej siy ywotnej."4 Tak pojmowana symbolika drzewa wystpuje szczeglnie wyranie zarwno w tekstach powicenia nowego krzya (Pontificale Romanum), jak 1 w liturgicznych tekstach wita Podwyszenia Krzya witego (14 wrzenia); hymny wzite z tego wita towarzysz nam take podczas caego Wielkiego Postu. 3 Ambroy, Enarrationes in XII psalmos Davidicos: Enarratio in psalmum XXXV 3; PL 14, 999. 4 Augustyn, De Genesi ad Litteram VIII 4,8; 5, 9.11; PL 34, 375-7. Drzewa 155 Psalm tfno reych -.y do dnaj'. -zewo >.mrze. : wieje, [ororojako wie53,2). rrzewo (Mt ci, nie

.wiast .onym ;." stoi Ada-fodku usta drze-bogoiucho-poy-_-. [sac-!zostao (Prz raju irzewo u:] (...) :o taki r.e, nie i :jemr.ie za0, jak ;o (14 dczas .- XXXV w. Jan Damasceski i inni nauczyciele Kocioa wielbi Maryj jako ziemi rajsk, ktra wydaa Chrystusa, prawdziwe drzewo ycia. Drzewo jest take obrazem ludzkiej wartoci ycia: Bo ycie nasze ukryte jest z Chrystusem w Bogu (Koi 3,3). Dlatego ludzie w zimie mog powiedzie: Martwe jest drzewo, na przykad figa, grusza i inne drzewo owocowe; s podobne do drzew uschych i pki trwa zima, nie jest to jawne. Lato wyprbowuje, sd wyprbowuje. Naszym latem jest objawienie si Chrystusa. Bg jawnie przyjdzie. Bg nasza nie bdzie milcza (Ps 50,3); ogie przed Nim rozpali si (Ps 97,3). w ogie spali Jego nieprzyjaci; usche drzewa ogie pochonie. Wtedy bowiem jako usche si oka, gdy im powiedz: aknem, a nie nakarmilicie mnie (Mt 25,42). Va drugiej za stronie, to jest po prawicy, ukae si obfito owocw dostojno lici, i zielono, ktra wiecznie trwa bdzie. Tym wic, jako -chym, bdzie powiedziane: Idcie w ogie wieczny (Mt 25,41)"5. Od samego pocztku sztuka chrzecijaska przedstawiaa niebieski raj za pomoc motyww drzew i kwiatw. W malarstwie katakumbowym i na aczyniach zotych przedstawienia te s nieporadne i mao wyraziste, v sztuce nagrobnej i epigrafice bardzo wystylizowane. Na mozaikach rrazylik ograniczaj si one najczciej do palm, ktre otaczaj Chrystusa . postacie witych.

W cyklach biblijnych przedstawionych na starochrzecijaskich sarkofagach kamiennych pierwsi rodzice stoj obok drzewa poznania, ktre zazwyczaj oplata w. Drzewo mona uzna za symbol zmartwychwstania wwczas, gdy caa sceneria, w ktrej si pojawia, sugeruje tak wanie myl; na przykad fdy na zotym tle kielicha przedstawia si grb wskrzeszonego azarza, a z boku tego grobu wyrasta drzewo pokryte limi. I Na dwch nagrobnych kamieniach katakumbowych, ktre wyszczegl-alaj w pracach wybitni badacze, nad inskrypcj pojawia si drzewo Krelone za pomoc apokaliptycznych liter liter AQ, bdcych symbolem Chrystusa. Przeciwstawiajc drzewo okryte limi drzewu o uschych konarach, issiowano zobrazowa przeciwiestwo zachodzce midzy stanem aski * stanem grzechu. Drzewo ycia, jako symbol chrzecijaski, albo cakowicie utosamiano z drzewem poznania, albo ukazujc ich przeciwiestwo, wskazywao si, %i zachodzce jednak midzy nimi bardzo cise zwizki. Odkd zaczto Eedstawia je samo, a nie pod postaci jakiego tajemnego znaku, np. wicy, zaznacza si tendencja ukazywania go jako znaku zwycistwa, Jliry przynosi ycie i nim obdarza. Nadawano mu rne formy rolinne, fap. drzewa palmowego (na Wschodzie) albo skrzypu (na Zachodzie), albo pnia, z ktrego wyrastay wici, licie i kwiaty. Najstarszy przykad takiego ^ccia znajdujemy w katakumbie w. Poncjana (IV w.). Najwspanialszy ; wyraz za w mozaice apsydalnej kocioa w. Klemensa w Rzymie: krzy |pjiasta z bujnego akantu o stylizowanych, piknie rozwinitych wiciach lolutach wypeniajcych ca konch. * Tene, Homilie na Ewangeli w. Jana 28, 11. Przeoy o. Wadysaw Szodrski . w: tene, Homilie na Ewangeli i Pierwszy List w. Jana. Tum. o. WadySzodrski CSSR, ks. Wojciech Kania. Wstp i opracowanie: Emil Stanula, Warszawa 1977, s. 397 (PSP t. 95, cz. 1). 156 Roliny

Przedstawienie ozdobionego gemmami krzya w apsydzie bazyliki late-raskiej ogranicza motyw rolinny wycznie do elementw przypominajcych swym ksztatem skrzyp. Od redniowiecza do baroku czsto spotykamy si z przedstawieniami krzya z osadzanymi w nim gaziami albo rolinami przypominajcymi pncza. Tak powstay rne krzye w formie drzewa, do ktrych naley take tzw. krzy widlasty. Nie ma gazi sztuki plastycznej, w ktrej nie wystpowaby w jakiej formie motyw drzewa ycia. W epoce romaskiej uywano go chtnie celem ozdobienia ukowatych paszczyzn portalu (tympanon). Upikszano nim take chrzcielnice, co znakomicie odpowiada jego symbolice. Z czasem drzewo ycia tak dalece wystylizowano czy uproszczono, e tylko znawcy potrafili je dostrzec i odrni od czystego ornamentu. Uproszczenia te osigny taki stopie, e z drzewa ycia pozosta tylko kwiat, li, wi, gazka palmowa (palmeta) czy szyszka pinii. Przeciwstawianie krzya i drzewa ycia nie jest tak czste jak ich utosamianie, do czsto natomiast spotykamy si z przedstawieniem krzya midzy drzewem ycia a drzewem mierci (poznania). Krzy otaczaj czsto zwierzta, rwnie takie, ktre przyjmuj postaw bojow i symbolizuj wrogo szatana do Chrystusa. Nie ma potrzeby zajmowa si tu groteskowymi wynaturzeniami tego rodzaju przedstawie, a mianowicie takimi, na ktrych z drzewa ycia wyrastaj rce i gowy. Take obwieszanie go hostiami wiadczy raczej o braku dobrego smaku. Inn grup stanowi, przyjmujce ozdobn form rolinn, drzewa genealogiczne, u podoa ktrych by moe znajduje si odwieczna idea wizi istniejcej midzy czowiekiem i drzewem. Od XII w. szczegln rol w rnych gaziach sztuki plastycznej odgrywa przedstawianie drzewa Jessego: Jesse, ojciec Dawidowego rodu, pi w pozycji lecej i jest niejako korzeniem drzewa, ktre z niego wyrasta. Wrd okrytych limi gazi dostrzega si kwiaty i owoce wyobraajce pradawnych przodkw Mesjasza, a na samym ich szczycie krluje Najwitsza Dziewica z Dziecitkiem Boym.

Dla sprostowania pewnego rozpowszechnionego pogldu nader godne uwagi s wywody P. R. Bauerreisa dotyczce znaku tchnienia w rycie powicenia wody chrzcielnej6. Niektre drzewa, oprcz oglnej symboliki, peni jeszcze szczegln funkcj symboliczn, majc podstaw w ich specyficznych cechach. Wasn grup stanowi drzewa zawsze zielone, do ktrych nale palmy, oliwki, cedry, cyprysy, pinie, wszystkie iglaste, z wyjtkiem modrzewia, wawrzynu, dbu korkowego, mirtu i bukszpanu. Do nich zaliczy trzeba jeszcze powj, a take niektre drobniejsze roliny, ktre jednak w bardzo rnym stopniu odgrywaj rol symboli. Zarazem i on [bukszpan], ktry si zawsze zieleni i nigdy nie zrzuca lici - powiada w. Ambroy - upomina ci, aby nigdy nie traci z powodu niedbalstwa nadziei, ale aby zawsze wzrastaa w tobie dziki wierze nadzieja zbawienia."7 6 Arbor vitae. Der Lebensbaum und seine Verwendung in der Liturgie, Kunst und Brauchtum des Abendlandes, Miinchen 1938, s. 43-9. 7 Hexaemeron III 5, 53. Tumaczy o. Wadysaw Szodrski CSSR, opatrzy! wstpem o. Andrzej Bogucki, opracowa ks. Wincenty Myszor, ATK, Warszawa 1969, s. 104 (PSP t. 45). Drzewa 157 late-nina(jjcymi -.aley ikiej j-.tnie Lizano | Z cza-tylko Izrosz-I kwiat, ich :niem ; ota-ojow tego ycia raczej I irzewa idea f\'cznej rodu, niego owoce zczycie

godne rycie tegln L\"l. palmy, trzewia, :rzeba Dardzo ktry omin i zawsze -.st und i patrzy V irszawa .,Zielonym nazywa si co, co nie widnie w miar upywu czasu."8 .,Zieleni si za to, co tkwi w tym dziedzictwie, o ktrym aposto Piotr powiada: Do dziedzictwa niezniszczalnego i niepokalanego i niewidncego* (1 P 1,4). Tym bowiem prawdziwiej zieloni s wszyscy, im bardziej korzenie swej myli zapuszczaj w niewidncym dziedzictwie."9 Ziele ta zachowuje wieo dziki wodzie nauki witej: Jeli zabrakby wiedzy przekazywanej przez goszcych Ewangeli, natychmiast ^schn serca tych, ktrzy maj zieleni si w nadziei na ycie wieczne (...) ,eli umysowi suchajcego zabraknie aski Ducha witego, natychmiast .schnie zdolno pojmowania, ktra dziki nadziei zdawaa si ju Zieleni 10 Pozostaje jeszcze powiedzie, e drzewo nie tylko jest symbolem, lecz a te ogromne znaczenie dla czowieka. Dostarcza poywienia i daje -chron, stanowi o bilansie wodnym w przyrodzie, a wreszcie cieszy oko. Niektre drzewa znajduj si pod ochron, gdy nie tylko potrzebujemy poywienia, ubrania i innych dbr materialnych, lecz take nieodzown arto dla naszego ycia przedstawia pikny krajobraz. Tam, gdzie racji politycznych albo gospodarczych wycina si drzewa i cae lasy Trzecia Rzesza, Wietnam, tereny Amazonii), czowiek zaprzecza misji . .vorzenia i podcina korzenie egzystencji ludzkoci11. Cedr

Cedry Boe!" - tak okrela Psalm 80,11 te wspaniae drzewa, ktre -mo wite wymienia wicej ni siedemdziesit razy. Rosn wysoko, sto, s silne, wydzielaj miy zapach, drewno ich odznacza si nieykl trwaoci, nieomal niezniszczalnoci, i nie atakuje go aden dnik - wszystko to sprawia, i przedstawiaj wielk warto uyt. , a take symboliczn. Cedry mog osign wysoko ponad 30 m. r.iusz wspomina o egzemplarzu, ktrego pie by tak gruby, e zaled-:- mogo go obj trzech mczyzn. Zawsze zielone igy tworz pczki, : u naszych modrzewi, s jednak od nich dusze. Szyszki stercz do ->; maj 8 do 10 cm dugoci i s 5 do 6 cm szerokie. Uzyskuje si z nich ;ek cedrowy (cedrium, Ke8peXcaov). W staroytnoci uywano go, podob-- jak ywicy (cedria, KeSpid), do celw konserwatorskich oraz jako dka leczniczego przeciw blom zbw, o czym specjalnie nadmienia -.iusz. Trocin cedrowych uywali Egipcjanie przy preparowaniu mumii. der, ktrym pokrywano sarkofagi mumii, sporzdzano mieszajc ywicedrow z olejem naftowym. Take zwoje ksig i inne przedmioty ytkowe impregnowali staroytni olejkiem cedrowym, aby zapewni im .gotrwao, ktr Pliniusz okrela jako wieczn". Olejek ten zabezcza przed pleni, chroni przed robactwem, molami itp. Wirami iwymi i pewnego rodzaju maci cedrow zabezpieczano si te _:iw ukszeniom mii. Tedry ceniono przede wszystkim z racji trwaego i piknego drewna, y-wanego do budowy wity i paacw, a take wyrobu kosztownych ' Grzegorz Wielki, Moralia lib. XXX, cap. 20, 65; PL 76, 560. 1 Tame lib. XXX, cap. 27, 80; PL 76, 569. Tame lib. XI, cap. 10, 14; PL 75, 960. Por. Ch. Foos, Baum, w: H. Kirchhoff (Hrsg.), Ursymbole und ihre Bedeutung die religise Erziehung, Munchen 1982, s. 76. 158

Roliny mebli i posgw bstw. Mieszkacy Tyru i Sydonu uywali tego drogocennego drewna nawet do budowy wielkich okrtw. Gdy w trakcie wykopalisk prowadzonych w miejscu starosyryjskiej rezydencji Kaach (30 km na poudnie od Niniwy) odkryto paac Assurbanipala, bele cedrowe byy jeszcze, po 2700 latach, w doskonaym stanie i mona je byo na nowo polerowa, a rzucone w ogie szczapy wy&awaty TtYy zapach. Z powodu tego zapachu uywano drewna cedrowego rwnie przy skadaniu ofiar bogom i obrzdach pogrzebowych, o czym zawiadczaj Homer, Owidiusz i Pliniusz. Trwao i mocny zapach s jednak waciwoci tylko cedrw rosncych na Wschodzie; rosnce w krajach zachodnich nie dorwnuj im. W staroytnoci znano rozlege lasy cedrowe ze wspaniaymi okazami, sawne byy zwaszcza cedry pokrywajce gry Libanu. Byy one chwa Libanu", w ktrej Izajasz (Iz 35,2; 60,13) i Ezechiel (Ez 17,22-24) widz symbol krlestwa Boego. Dawid i Salomon zamwili u Hirama, krla Tyru (Fenicja), z ktrym utrzymywali przyjacielskie stosunki, ogromn ilo cedrw libaskich i cyprysw do budowy wityni i paacu; Hiram dysponowa te rzemielnikami zrcznymi we wszelkich pracach ciesielskich. Ksigi Krlewskie oraz paralelne miejsce z Ksig Kronik donosz 0 tych wydarzeniach na wielu miejscach, zwaszcza 2 Sm 5,11, a szczegowo 1 Krn 5-7. Chwa Libanu" bezwzgldnie jednak wyeksploatoway staroytne ludy, nie zadbawszy o uzupenienie drzewostanu. Izajasz w sposb poetycki przedstawia rado cedrw i cyprysw z powodu upadku krla babiloskiego i kae im mwi: Odkd powalony leysz, drwale nie wychodz na nas!" (Iz 14,8). W symbolice biblijnej cedr jest obrazem tego, co wyniose, wzniose 1 nieprzemijajce: Wyrosam jak cedr na Libanie i jak cyprys na grach Hermonu" (Syr 24,13) - powiada wieczna Mdro12. A Oblubienica opiewajc w Pieni nad Pieniami wybran posta Bosko-ludzkiego Oblubieca mwi: Posta jego wyniosa jak Liban, wysmuka jak cedry" (5,15). Take sprawiedliwy zakwitnie jak palma, rozronie si jak cedr na Libanie" (Ps 92,13).

Obraz cedru znajduje zastosowanie take w odniesieniu do wielkich", w negatywnym sensie tego sowa: Widziaem, jak wystpny si pyszni i rozpiera si jak cedr zielony" (Ps 37,35). Albowiem dzie Pana Zastpw nadejdzie przeciw wszystkim pysznym i nadtym i przeciw wszystkim hardym, by si ukorzyli, przeciw wszystkim cedrom Libanu, wysok si wzbijajcym i przeciw wszystkim dbom Baszanu" (Iz 2,12 n.). Szc:: glnie pikny jest w Ksidze Ezechiela (31) opis upadku faraona porc nanego do cedru, ktry pada pod toporem. Niezwyka trwao, niezniszczalno cedru znajduje najgbszy sv boliczny wyraz w dwch starotestamentowych przepisach Prawa doty cycn oczyszczania z trdu (Kp 14,4 nn.; 49,9 nn.) i przygotowania woc uywanej dla oczyszczenia ludzi i przedmiotw (Lb 19,6) po zetkniciu -ze zwokami. W obydwu przypadkach drewno cedrowe byo jednym skadnikw przewidzianych przez przepisy dotyczce przygotowania v dy oczyszczenia i dziki temu otrzymao - mwic jzykiem liturgiczn-- charakter sacramentale, ktre nie tylko co oznacza, ale moe take 12 Liturgia odnosi to miejsce do Matki Boej. Drzewa 159 drogotr akcie h(30 rowe ami, hwal vidz krla gromn Hiram esiels-snosz :zeg-oway bajasz wodu eysz, niose _ rach :enica ,3 Obedry" .dr na Kich",

yszni a Zavszys>'soko ^zczeb4 porwv.-,zy sym: :tycz- wody, :<eciu si Tf.ym ze . ir.ia woif.cznym .. '.ake I jeli towarzyszy mu pobone usposobienie - uwica. W wyborze takich rodkw Bg liczy si z wyobraeniami ludu; niezniszczalno drewna cedrowego miaa skutecznie, albo przynajmniej symbolicznie, przeciwdziaa procesowi rozkadu ciaa, kt7~y jest nastpstwem mierci, czy gnicia czonkw ciaa dotknitych trdem. W Starym Przymierzu wszystko ma zgodnie z zamierzeniami Boga - charakter figuratywny, o ile wskazuje na tajemnice Nowego Przymierza. W wypadku nieczystoci" kapanw, ktra wykluczaa ich z udziau w subie Boej, zazwyczaj nie chodzio o osobisty grzech i win. Pominwszy przepisy higieniczne, znane take narodom pogaskim, przepisy Prawa Boego miay tylko przypomina o przeraajcym fakcie grzechu pierworodnego, ktry spowodowa takie nastpstwa. Owe nastpstwa byy symbolem grzechu ogle, a rytualne oczyszczenie zapowiedzi zmazania grzechu w przy-. toci przez Chrystusa. Moc

wyczekiwania w wierze na przyjcie przy-;ego Mesjasza ludzie Starego Przymierza ju mieli udzia w Jego za-.gach, byli usprawiedliwieni przez wiar w Chrystusa". Wyrazem tej iry byo jednak przestrzeganie rytualnych przepisw, gdy, i o ile, rr.bolizoway one Chrystusa i Jego zbawcze czyny13. Zdaniem w. Cyry-z Aleksandrii drewno cedrowe, ktrego uywano we wspomnianych rzdach, byo symbolem ciaa Chrystusa, ktre nie podlegao znisz-eniu", a przez drzewo krzya w tajemnicy Jego mki stao si dla nas _' do ycia i niezniszczalnoci14. Pieni nad Pieniami symbol tego szlachetnego drzewa wyraa wie-chwa najwitszego czowieczestwa Pana (5,15), a take nieprze-no i niezwyciono Kocioa (1,16; 8,9). . .wet piknie uadzone rzdy plantacji cedrowych byy natchnieniem prorokw: Balaam gosi chwa namiotw Izraela, ktre pikne s jak cedry nad wodami" (Lb 24,5 n.), a Eklezjastyk sawi synw .-ona, ktrzy otaczali otarz jak gazie cedrw na Libanie" (Syr 50,12). Przyroda zatem, z ktr tak zyte byy ludy Wschodu, bya wyrazem ich zeczucia wyszego porzdku, chrzecijanom za wiara odkrywa sens morzenia" 15. Cyprys Symbolem witego pomienia ognia bya w religii iraskiej smuka, --.-szca si ku niebu na ksztat obelisku sylwetka zawsze ywego" ysu (cupressus sempervivens). Cyprysy zdobiy ca Persj; stare, zane czci okazy rosy przed wityniami ognia, na dziedzicach ogrodach paacw. Wraz z najdawniejszymi asyryjsko-babiloskimi . prawami wojennymi cyprys dotar do ziemi plemion aramejsko-kana-skich, na Liban i wysp Cypr, od ktrej wzi nazw. Take na tych .-miach sta si drzewem witym, w ktrym -jak wierzono - przebywa

: Poterat autem mens fidelium tempore legis per fidem coniungi Christo ^rnato et passo; et ita ex fide Christi iustificabantur. Cuius fidei uaendam statio erat huiusmodi caeremoniarum obervatio, inuantum erant figura .i'i" (Tomasz z Akwinu, Summa theologiae 1-2, q. 103, a. 2). Por. Glaphyra in Leviticum; PG 69, 560, por. Glaphyra in Numeros; PG 69, 632. -: La foi nous donn le sens de la creation" (Delatte, Epitre de . Paul, t. 4, .158). 160 Roliny bogini natury". Cyprys osiga wysoko do 20 m i moe rosn wiele stuleci, a nawet przetrwa tysice lat. Ze wzgldu na sw warto uytkow by wysoko ceniony zarwno w Fenicji, jak i w caej grecko--rzymskiej staroytnoci. Drewno cyprysu jest twarde i, jak drewno cedru, pachnce, trwae, niemal niezniszczalne. Dlatego uywano go czciowo do tych samych celw, do jakich stosowano drewno cedrowe, jednake sporzdzano z niego take drzewce do lanc i instrumenty muzyczne Pismo wite czsto wymienia cyprys razem z cedrem, jednak drewno cyprysowe jest trwalsze ni cedrowe. Podobno ark zbudowa Noe z drzewa cyprysowego. Robiono z niego take trumny, ktre miaa cechowa szczeglna trwao16. W kasetkach cyprysowych przechowywali Rzymianie wszystko, co chcieli uchroni przed robactwem i zbutwieniem. Zdaniem Pliniusza cyprys powicano bogom wiata podziemnego i umieszczano go na znak aoby przed domami, w ktrych zmar kto mony. Za symbol mierci uwaano go zwaszcza z tej racji, e raz city nigdy si nie odradza. Warron Reatyski opowiada, e w stosy do palenia zwok wkadano te szczapy drewna cyprysowego, ktre swym miym zapachem miay agodzi przykr wo. Ludowa wiara staroytnych utrzymywaa, e ze skadnikw tej aromatycznej roliny mona sporzdza rodki do celw leczniczych, a take rodki przeciw czarom i zasadzkom zych duchw. W Europie Poudniowej cyprys nie ronie tak szybko jak na Wschodzie, gdzie balsamicznie pachnce, zawsze zielone gaje cyprysw, podobnych do obeliskw wznoszcych si nad biaymi nagrobkami wiernych, roztaczaj miy cie i w obliczu mierci wznosz myl do wiecznego, nieprzemijajcego ycia. Poeci

Wschodu od najdawniejszych czasw porwnuj dziewic do tego smukego drzewa. W Pimie witym symbolika cyprysu jest prawie taka sama jak cedru (por. Syr 24,13; 50,10; Pnp 1,17); dlatego te liturgia w wita Matki Boej odnosi odpowiednie teksty biblijne do Najwitszej Dziewicy. W Ksidze Ozeasza Pan za powiada: Ja jestem jak cyprys zielony" (14,9), dajc wyraz swej niezmiennej wiernoci wobec narodu wybranego. Db Ju sama potna sylwetka dbu i trwao jego drewna mog uchodzi za symbol siy. Rwnie aciska nazwa dbu, uercus robur, oznaczajca nasz, dobrze znany, rodkowoeuropejski rodzaj dbu, daje jednoznaczny wyraz sile tego drzewa, wystpujcego te w zachodniej Azji i Ameryce Pnocnej. Inny gwny gatunek, db korkowy albo zielony (ilex), dobrze rozwija si tylko w cieplejszych okolicach i jest rozpowszechniony zwaszcza w basenie Morza rdziemnego. Jego zawsze zielone licie przypominaj licie wawrzynu, a owoce jego s jadalne. Db by powicony bstwom burzy: w Grecji i Rzymie - Zeusowi--Jowiszowi ciskajcemu pioruny, na obszarze germaskim - bogu piorunw, Donarowi (Torowi). Najstarsza wyrocznia bya w Dodonie, gdzie Zeus objawia swoj wol szumem drzewa lekko uderzonego piorunem. Wrd Pelazgw db uchodzi za drzewo ycia, a bg, ktry go da 16 Trumna w katakumbach w. Kaliksta, gdzie papie Paschalis I (817-824) znalaz szcztki witej dziewicy i mczenniczki Cecylii, rwnie bya wykonana z drewna cyprysowego. wiele uyt-~ecko-:edru, fsciowo :nake ryczne. :rewno r: drze-cnowa zymiainego H kto city i palenia miym utrzy-rcdza adzkom odzie, k: onych .. roz-:>, nie-orw-

:edru Boej :idze dajc chodzi zajca aczny .eryce . dobrze ypomieusowi-pioru-gdzie Jnem. go da 117-824) "sonana Drzewa 161 I ludziom miertelnym, za ojca-ywiciela (Zeus Phegos, Jovis Fagutalis). Kiedy pytajcy o sprawy przyszoci wchodzili na wity obszar wyroczni na Delos, porusza si szumicy db, a pelejady, wite gobie, ktre zamieszkiway jego gazie, pieway: To mwi Zeus!" U podna za dbu tryskao czyste rdo, z ktrego szmeru natchniona kapanka rwnie przepowiadaa przyszo. W Pimie witym czsto mwi si o dbie; po raz pierwszy w Ksidze Rodzaju (35,8): gdy zmara piastunka Rebeki, pochowano j w pobliu Betel pod terebintem [dbem], ktry dlatego otrzyma nazw Terebint [Db] Paczu". Chowanie zmarych w cieniu wielkich drzew byo oglnie praktykowanym zwyczajem wrd nomadw, do ktrych naleeli potomkowie Abrahama a do czasu zdobycia Ziemi witej; i jeszcze dzisiaj A-yczaj ten si zachowuje w stosunku do wodzw plemion arabskich. Biblijne ksigi historyczne kilkakrotnie wspominaj o dbach, jako : ywych pomnikach majcych upamitni miejsca, z ktrymi byo zwi-;ine jakie wane wydarzenie. Kiedy lud Izraela odnowi swoje przymie-:e z Bogiem, zapewniajc o swej wiernoci, Jozue wznis dla upamit-:enia tego wydarzenia kamie pod terebintem, ktry jest w miejscu uwiconym Panu" (Joz 24,26). Anio Pana, ktry ukaza si Gedeonowi, siad pod terebintem" w Ofra i zleci mu misj ocalenia Izraela (Sdz 11).

Jeli chodzi o sawne dby Abrahama w dolinie Mamre pod Hebronem, rosnce tam jeszcze dzi potne drzewa nie s ju oczywicie tymi, pobliu ktrych osiedli si Abraham. Wersje Pisma witego dotyczce :ejsca osiedlenia si Abrahama s rne. Tam, gdzie Wulgata mwi, nie -ominajc jednak o adnych drzewach, o pobycie patriarchy w dolinie r.re koo Hebronu" (Rdz 13,18; 14,13; 18,1), tumacze hebrajskiego :u oryginalnego pisz: przy terebintach Mamre", a Septuaginta po . ?:u wszdzie uywa terminu 5pvg - db. Symbolika dbu pojawia si dopiero w ksigach prorockich i siga si : niej, aby da wyraz potnej sile ludw pogaskich yjcych w ssiedzie Izraela (Iz 2,13; Am 2,9; Za 11,2), a take dlatego, e w dbie widzi v wity znak peni ycia ludu Boego, ktry dopiero po wielorakich - 5bach i doznanych dziki nim oczyszczeniach osignie pefn chwa Mesjaszu i w Jego krlestwie. Jak terebint lub db, z ktrych pie ko zostaje po zwaleniu. Reszta jego [bdzie] witym nasieniem" (Iz :3i; Nazw ich terebintami sprawiedliwoci, szczepieniem Pana dla .go rozsawienia" (Iz 61,3). Figa i owoc figi Drzewo figowe pochodzi z semickiej Azji Przedniej, skd rozprzestrzenio s na obszary rdziemnomorskie. Jego owoce byy gwnym rdem poywienia, a wedug pewnej staroytnej tradycji nawet podstawowym poywieniem ludzi pierwotnych, mogcym zastpowa chleb. Limi figowego drzewa Adam i Ewa przykryli po upadku swoj nago. Drzewo figowe dziki swym wielkim zaletom uchodzio w staroytnoci za drzewo wite", a w mitologii hinduskiej za drzewo wiata". Grecy uwaali figi za symbole podnoci i umieszczali je w skrzyni mistycznej", ktr otwierano wtajemniczonym. Drzewo figowe jest bowiem bardzo wydajne: gdy tylko przyroda budzi si do ycia, wydaje zawizki owocw, w ktrych Pie nad 162 Roliny

Pieniami widziaa oznaki wiosny (2,13). Wkrtce potem jego gazie wypuszczaj licie. Chrystus mwic o znakach poprzedzajcych koniec wiata, odwouje si do przykadu, ktry naley bra z drzewa figowego, gdy pojawianie si na nim lici jest znakiem zbliajcego si lata (Mt 24,32; Mk 13,28; k 21,29). Dojrzewajce ju w czerwcu wczesne figi s wprawdzie nieliczne, ale tym bardziej cenione z powodu swojej rzadkoci i przedniej jakoci. Dlatego Ozeasz porwnuje Izrael, kiedy by on narodem wybranym (Oz 9,10), Jeremiasz - lepsz cz uprowadzonego do niewoli ludu (Jr 24,5), a Micheasz - nielicznych sprawiedliwych (Mi 7,1) do wczesnych owocw drzewa figowego. Od sierpnia do grudnia trwa pora zbioru pnych fig. Pojedyncze owoce pozostaj na drzewie nawet przez ca zim i dojrzewaj dopiero wtedy, gdy na wiosn obudzi si ono znw do ycia. Tak wic Pan oczekuje wprawdzie czego rzadkiego, jednak nie niemoliwego, kiedy na wito Paschy poszukuje na drzewie figowym owocw (Mt 21,18; Mk 11,13). Przeklestwo, ktre Pan rzuca na drzewo, ma charakter czysto symboliczny: drzewo jest symbolem nie chccej pokutowa Synagogi; taki sam sens ma przypowie o nieurodzajnym drzewie figowym (k 13,6-9). O medycznej wartoci fig w leczeniu wrzodw (uywa si ich w w tym celu jeszcze dzisiaj, zwaszcza na Wschodzie) donosi Druga Ksiga Krlewska; Izajasz kae pooy placek figowy na wrzd miertelnie chorego krla Ezechiasza i przywraca mu zdrowie (2 Krl 20,7; por. Iz 38,21). Figi nale do dbr Ziemi Obiecanej, ktre Mojesz przyobieca ludowi na pustyni (Pwt 8,8), a Ksiga Liczba (13,24) wymienia je wrd owocw, ktre wysannicy przynieli z doliny Eszkol. Brak fig na pustyni sta si powodem wielkich narzeka ludu (Lb 20,5), ich nieurodzaj i zniszczenie przez wroga czy szaracz uwaa si w psalmach i ksigach prorockich za kar Bo (Ps 105,33; Oz 2,14; Ha 3,17; Jl 1,7; Am 4,9). Uprawy fig wyszczeglnia si w spisach wasnoci krlewskiej (1 Krn 27,28). Siedzie nad swoj winn latorol i pod swoim drzewem figowym'' - to stay zwrot uywany w Pimie witym na okrelenie niezmconego pokoju, czy to w teraniejszoci, jak na przykad za panowania Salomona (1 Krl 4,25) i pniej, w czasach Machabeusza Szymona (1 Mch 14,12), czy to, w znaczeniu duchowym, w przyszym krlestwie Mesjasza (Mi 4,4; Za 3,10). Drzewa figowe sadzono bowiem czsto w winnicach (por. k 13,6), eby winna latorol moga pi si

po ich gaziach i tworzy z nimi gst koron, w cieniu ktrej mona byo zaywa przyjemnego odpoczynku. Pod drzewem figowym siedzia Natanael, zanim Pan go powoa, aby poszed za Nim (J 1,48). Jedna z paskorzeb asyryjskich przedstawia krzew winny posadzony tu obok drzewa figowego17. Przednio fig palestyskich zostaa podkrelona w przypowieci zapisanej w Ksidze Sdziw (9,8-15): drzewo oliwne, krzew winny i drzewo figowe wzywa si po kolei, aby zechciay krlowa nad innymi drzewami, ale kade z nich odrzuca t godno. Drzewo figowe odpowiada: Czy mam si wyrzec mojej sodyczy i wybornego owocu, aby pj i koysa si ponad drzewami?" Nie wdajc si w szczegy nieco rozwlekej niekiedy symboliki, ktr Ojcowie Kocioa czyli z biblijnymi drzewami figowymi, zwrmy uwag tylko na trzy gwne jej aspekty: 17 Por. F. Vigoureux, Dictionnaire de la Bibie, t. 1-4, Paris 1895-1912 (haso: Figues, tu rwnie ilustr.). Drzewa 163 .ypu-Aiata, gdy ::: Mk i.vdzie edniej anym 24,5), 3CW :.i fig. jwaj p: Pan (iy na 11,13). .czny: -.5 ma s tym Krf-orego , .udowi rocw, l$;a si :czenie :ckich :.vy fig wym" tconego . :mona ,.2), czy 4.4; Za 13,6), c- gst cynku. -' aby stawia zapi-Fcrzewo ewami, Czy | koysa ktr uwag

(haso: 1. Licie figowe, o ktrych wspomina Ksiga Rodzaju (3,7), uwaa si za symbol grzechu, poniewa pierwsi rodzice okryli si nimi po swym upadku. 2. Przez nieurodzajne drzewo figowe, wzmiankowane w Ewangelii, trzeba rozumie - o czym ju wspomnielimy - zatwardziay lud Izraela, a take kad dusz, ktra zamiast owocw pokuty i cnoty przynosi tylko licie pozoru i piknych sw. 3. Owoc fig Ojcowie Kocioa interpretuj, majc na wzgldzie jego sodycz, jako symbol Ducha witego i Jego darw. Ta pozytywna interpretacja jest najbardziej interesujca i daje najwiksze moliwoci jej wykorzystania. w. Hieronim powiada: Spoczywa pod drzewem figowym i nie obawia si zasadzek, kto cieszy si sodycz Ducha witego i syci si Jego owocami mioci, radoci, pokojem, wiar, obyczajnoci i cierpliwoci"18. Orygenes odnosi ziemskie dobra Ziemi Obiecanej do radoci niebieskich: ,,Tam drzewo figowe, nie pozbawione owocw i nie ozdobione tylko !:mi, lecz obfitujce w sodycz Ducha"19. Metody z Olimpu porwnuje krzew winny (Chrystusa) z drzewem figo-*ym (Duchem witym): Zdarza si czsto, e winn latorol odnosi si cio Pana, a drzewo figowe do Ducha witego, poniewa Pan rozwesela serce czowieka, a Duch je leczy. I dlatego nakazano Ezechiaszowi, by przyoy do rany roztart mas figow, czyli owoce Ducha, aby zosta uleczony, jak gdyby przez mio, zgodnie ze sowami apostoa, ktry :nwi: wocem Ducha jest mio, rado, pokj, wielkoduszno, dobro, wierno, agodno, opanowanie* (...) Micheasz natomiast stwierdza: Kady bdzie odpoczywa pod sw winorol i kady pod swym drzewem figowym, i nie bdzie tego, kto by go niepokoi. Jasne wic, e ci, ktrzy si uciekaj do Ducha i szukaj u Niego wytchnienia, a u Sowa osony, nie bd si lkali i obawiali tego, kto niepokoi serce"20. W sztuce chrzecijaskiej znalazy wyraz tylko dwa pierwsze aspekty ^mboliki drzewa figowego. W wiecach urodzaju (symbol pory roku) i>i w rogach obfitoci figi odgrywaj rol podrzdn.

W przedstawieniach upadku w raju, ktre do czsto wystpuj w staochrzecijaskiej sztuce nagrobnej, wyranie wyakcentowuje si licie \ figowe, ktrymi okrywaj si pierwsi rodzice. Przedstawienie cudu z drzewem figowym, ktre uscho natychmiast po ..przeklciu go przez Pana, spotyka si czasami w cyklach ycia Jezusa. iFrzykadem moe by kolumna bpa Bernwarda (1022 r.), ktra obecnie f^oi na dziedzicu katedry w Hildesheim. Ozdabiaj j, na wzr kolumny Trajana, dwadziecia cztery paskorzeby obrazujce ycie Chrystusa. I Granat, drzewo i owoc Specyficzne waciwoci jabka granatu zadecydoway, e niezalenie od lnej symboliki jabka przypisywano mu jeszcze szczeglne znaczenie. 1 Commentaria in Isaiam prophetam lib. XVIII, cap. 65; PL 24, 673. ' Selecta in Deutronomium 8, 8; PG 12, 809. r Uczta X 5, w: w. Metody z Olimpu, Uczta; Orygenes, Homilie o Pieni nad *s~.iami, Zachta do mczestwa. Przekad: Stanisaw Kalinkowski, wstp i opra-:anie: ks. Emil Stanula, ATK, Warszawa 1980, s. 99 (PSP t. 24). 164 Roliny Ju same kwiaty drzewa granatu byszczce czerwieni przykuwaj wzrok swoim przepychem. Owoce, zalenie od gatunku, s wielkoci pici. W symbolicznych przedstawieniach zawsze podkrela si yw czerwie tego <poiviKiov /ufjAov (purpurowego jabka). wieo koloru zupenie dojrzaych owocw nabiera z czasem odcieni brzu. upina, przypominajca skr, kryje w sobie mnstwo maych owocw. Wygldaj one jak oszlifowane mae, koliste rubiny czy granaty, uoone cile obok siebie jak ziarna kolby kukurydzy, jednake zarazem podzielone na grupy jasnotymi ciankami biegncymi od rodka. Misz przewiecajcyc pere owocu zawiera orzewiajcy, kwaskowosodki sok, nadajcy s zwaszcza do produkcji moszczu (por. Pnp 8,2). Uwag zwraca te kielic kwiatowy, zachowujcy, jak ozdob krlewsk,

sw ma, sztywn, zygzakowat koron, ktra u zwykych jabek zasycha i przypomina raczej blizn. Jeeli jabka granatu pozostawi si na drzewie a przejrzej, upina ich pka i przez pionow szczelin mona zobaczy cz jego ukrytych purpurowych gemm (por. Pnp 4,3; 6,7). Waciw ojczyzn granatu jest ziemia Kanaan. Rzymianie jednak nazywali go malumpunicum", poniewa dociera do nich drog wymiany handlowej z kolonii afrykaskich i w Afryce te rosy najlepsze jego gatunki. W pogaskim antyku drzewo granatu byo - z powodu bogactwa swych nasion symbolem peni ycia i podnoci i naleao do atrybutw greckich i orientalnych bstw wegetacji (Hera, Adonis, Baal itd.). Potwierdzaj to midzy innymi niektre, zachowane do dzi, stele z Fenicji. Dziki czerwonej barwie jabko granatu byo symbolem pomiennej mioci21 - byo te atrybutem Afrodyty, a take znakiem krwi i mierci. Zarwno greckie legendy, ktre powiadaj, e jabko granatu powstao z krwi ludzkiej, jak i mit o zwizku maeskim Persefony z bogiem wiata podziemnego wywary wpyw na chtoniczny charakter tego owocu. Pozorna sprzeczno, zachodzca w tym wypadku midzy symbolik ycia i mierci, rozwizuje si, jeli wemie si pod uwag, e w mitologii chodzi niejednokrotnie o personifikacj si natury i e mier jest warunkiem powstania nowego ycia, a krew - zrodzenia nowego ycia. Dlatego te gliniane jabka granatu, ktre znajdowano w staroytnych grobach na terenach Italii, mona interpretowa jako symbole nadziei przyszego ycia, podobnie jak przedstawienia tego owocu w scenach uczty pogrzebowej. W syrofenickim kulcie bogw jabko granatu miao tak wielkie znaczenie, e jego nazwa rimon" brzmi tak samo jak imi boga-soca. Kolumna uwieczona jabkiem granatu oznacza u Fenicjan ycie, potg, odrodzenie". Zupenie inaczej naley interpretowa symbolik, ktra odnosi jabko granatu w rku Junony, wadczyni caego wiata, do jej krlestwa" obejmujcego mnogo miast i ich mieszkacw. Zdaniem Klemensa Aleksandryjskiego owoc granatu, bdcy atrybutem Hermesa, jest symbolem wielorakiego znaczenia, ktre kryje si w sowie. W poniszych rozwaaniach zauwaymy, ze

chrzecijastwo i w tym wypadku nawizuje do wyobrani staroytnoci, przetwarzaj i niejako zanurza w wodzie chrztu". 21 W Grecji jeszcze dzisiaj obdarowuj si nawzajem jabkami granatu jako szczeglnym znakiem mioci. Drzewa 165 vaj -.coci yw [ coloru .pina, obok rrupy eych si :elich i -aczej ich rytych jest :onie-5kich vych ckich aj to czer-- byo -eckie :j, jak r.nego zno, lzuje rotnie nowego i grana-mona przed> macze-i Solum-|g, odjabko liestwa" tmensa s: sy niszych wodzie tu jako W Palestynie jabko granatu naley do naj wyborniej szych owocw ziemi : czsto mwi si o nim w pismach Starego Testamentu. Wymienia si je .srd owocw, ktre wysannicy przynosz z ziemi kananejskiej (Lb 13.23). Jabka granatu i zote dzwoneczki ozdabiay kraj szaty arcykapa-;rdej (Wj 28,33 n.;

39,24; Syr 45,9), a rzdy artystycznie wykonanych jabek granatu wieczyy w ksztacie gwnego gzymsu gowice kolumn wityni Salomona (1 Krl 7,20.42; 2 Krn 3,16; 4,13; Jr 52,22 n.). Pomimy na razie wszelkie odniesienia do Chrystusa i Kocioa, ktre .'odnie z zamiarami Boymi kryy si w instytucjach Starego Przymierza zostay ukazane dopiero przez egzegez chrzecijask, i zauwamy, e oka granatu miay te swoje symboliczne znaczenie dla samego ludu :aela, zwaszcza te, ktre ozdabiay szat arcykapana. W antyku po-=zechnie znano zwizki ideowe midzy jabkiem granatu i podnoci, Ddzajem. Dla ludu wybranego byy one jednak znakiem bogosawienia Boego, ktre Bg przyobieca za dochowanie wiernoci Prawu. V Pieni nad Pieniami, ktr nawet w warstwie czysto literalnej naley '.erpretowa mistycznie, poniewa pod obrazem mioci oblubieczej wi o przymierzu Boga z narodem wybranym, szeciokrotnie wspomina o jabkach granatu. Oznaczaj one mio Oblubienicy i jej wewntrz-pikno, ktra ukrywa si w jej zewntrznym wdziku. ..Jak okrawek granatu skro twoja za twoj zason" (4,3; 6,7). ..Pdy twe granatw raj, z owocem wybornym" (4,13). Zeszam do ogrodu orzechw, by spojrze na wie ziele doliny, :y zobaczy, czy rozkwita krzew winny, czy w kwiecie s ju granaty" 5.11; podobnie 7,13). Napoiabym ci winem korzennym, moszczem z granatw" (8,2). W wyjanieniach tekstw Pisma witego podanych przez Ojcw Ko-r+La traktuje si jabko granatu jako symbol Kocioa, ktry przez cier-puenie Pana i mczennikw janieje najpikniejsz czerwieni. W upinie ntego milczenia kryje on peni tajemnic i nadziej dbr wiecznych. t jednoci wiary i mioci ogarnia zbroczon krwi Chrystusa rzesz awionych, ktrzy stanowi, jak komrki w jabku granatu, jakby gminy lHany, i s podni wielorakoci darw ask, cnoty i zasugi. To, co na miejscu mona tylko uj w skrcie, rozwijaj wici pisarze czsto rnajdrobniejszych szczegach. Niektrzy z nich analizuj symbol jabka atu z ascetycznego punktu widzenia: podobnie jak jabko granatu swoje skarby w niejadalnej upinie, tak w doskonaym chrzecijani-pozostaje ukryta jego wewntrzna pikno, ktrej strzee cierpko jwego stylu ycia; hojnie jednak dzieli si on swymi bogactwami iy, gdy wymaga tego mio. Sw. Ambroy odnosi t myl zwaszcza stanu duchownego, mwic, i kapani s

tymi, w ktrych spoczywa o Kocioa, w nich bowiem rozkwit wiary jest szczeglnie urzekaj-ej dojrzao prawdziwie doskonaa; swoj godno potwierdzaj za cznym trybem ycia, ktry mona porwna do zewntrznej upiny -:a granatu; wprawdzie wystawieni s na ataki tego wiata, jednake trywaj tajemnice, ktre nosz w sobie ukryte. Sw. Ambroy dostrzega -r.ie w jabku granatu obraz wielorakiego sensu sowa Boego spisano w Pimie witym. *" sztuce chrzecijaskiej jabko granatu pojawia si jako symboliczno166 Roliny -dekoracyjny motyw na mozaikach podogowych, tkaninach, bordiurach, wrd rolin wyobraajcych raj czy te w cyklach pr roku, w ktrych w poczeniu z winogronami itp. wyobraa jesie. Szczeglnie gboko symboliczne jest jego przedstawienie na pokrywajcej pyt marmurow paskorzebie pochodzcej z XII bd XIII w.22 W jej dolnej czci widnieje lew, ktry poera mod sarn, co w symbolice antycznej oznacza zwycistwo wiata nad ciemnoci. Plamiste futro modych saren byo bowiem obrazem gwiadzistego nieba, lew za (por. gwiazdozbir o tej samej nazwie) - znakiem najsilniejszego aru sonecznego. Nad lwem wznosi si trzon kolumny zakoczonej naczyniem, z ktregc wyrasta szczep wypuszczajcy latorole. Flankuj go dwa pawie (symbol niemiertelnoci!) umieszczone na dwch najniszych jego pdach, a wieczy jabko granatu, symbol peni ycia, co pozwala cay ten motyw rolinny zinterpretowa jako drzewo ycia". Przez to wskazuje si tez zapewne na klucz do zrozumienia caej kompozycji, a mianowicie odczytania jej jako przedstawienia triumfu wiecznego ycia nad mierci i ciemnoci". Interesujca jest take starochrzecijaska lampka z Teb. ozdobiona czterema jabkami granatu uoonymi w formie krzya. Prawdopodobnie ma ona wyobraa peni ask i nadprzyrodzon moc ycia, ktrej udzielia nam mier Pana na krzyu. Jabko granatu, ktrego ziarenka mona dostrzec poprzez szczelin pknitej skorupy, jest emblematem zakonu bonifratrw, a oznacza: mio, ktra si otwiera i oddaje bliniemu. Jabo i jabko

W jzyku greckim i aciskim okrelenia fifjAov i malum oznaczaj? oglnie kady wikszy owoc drzewa. Nie tylko jabka, lecz take cytryny. pomaracze, gruszki i jabka granatu mieszcz si w tym pojciu. Dopiero przymiotnik okrela ich rodzaj, jak maa cydonia" - owoce pigwy, maa punica" albo maa granata" jabka granatu. Waciwoci tych owocw, a wic ich ksztat, kolor, zapach, sodycz, warto odywcza itp., penir okrelone funkcje symboliczne. W staroytnoci jabko, zwaszcza jabko granatu, byo symbolem podnoci i dlatego odgrywao wan rol w zwyczajach weselnych. Persefona. bogini odradzajcej si przyrody, uchodzia za maonk Hadesa, poniewa zmuszono j do zjedzenia w jego krlestwie ziarnka granatu. Takk prastare alegorie yj w wiadomoci prostego ludu przez wieki i znajduj:, wyraz w pewnych przesdach o fizycznych, przynoszcych szczcie skutkach. Jeszcze dzisiaj w Uckermarkt (koo Essen) panuje ludowy zwycza; ofiarowywania modej pannie na uczcie weselnej tzw. jabka lubnego. Kadzie si je na trzech zotych monetach podarowanych przez najbliszych krewnych, a pozostali gocie weselni skadaj wok niego swoje podarunki. Jabko, tak jak i kula (aalpa), wskazywao w staroytnoci na wieczno nie majc ani pocztku, ani koca. W Pismach Ojcw Kocioa szczeglnego znaczenia nabiera cie, jakiego uycza j^abo, i samo wiszenie owocu na niej: Duch wity zstpi na Ciebie i moc Najwyszego ocieni Ci. Jeli zatem przy poczciu Chrystusa by cie Najwyszego, to susznie zatem Kaiser-Friedrich-Museum, Berlin. Drzewa 167 ^rach, r.rych ;;boko .urow czci cycznej iodych iazdo-znego. rego ymbol cdach, motyw si te :cie od--lierci z Teb, Praw-ycia, strego r=t em-::wiera maczaj ytryny, , Dopiero rt. maa rwocw, peni pod-sefona, ponie-i. Takie i znajduj cie skut-zwyczaj ibnego. najbli-swoje na , jakie<. Jeli ue zatem

cie Jego udzieli ycia ludziom. I susznie oblubienica Jego, Koci, pragnie siedzie w cieniu jaboni, aby mie udzia w yciu, ktre jest v Jego cieniu."23 ..Narodziny Chrystusa wziy pocztek od cienia; ale nie tylko w Maryi od cienia si zaczy; rwnie w tobie, jeli bye godny, rodzi si Sowo Boe. Staraj si przeto, by mg pocz Jego cie, a kiedy staniesz si godny cienia, przybdzie do ciebie, e tak powiem, Jego ciao, z kt--ego cie powstaje."24 ..Przybity do krzya, wiszc jak jabko na drzewie, Chrystus wydawa -iy zapach odkupienia wiata. Usun przykry odr grzechu, a wyla yciodajny olejek (...) Ale jabko nie tylko wydziela mi wo, lecz jest .ke sodkim pokarmem. Tym sodkim pokarmem jest wic Chrystus."25 ..Niech wic bdzie nagrod ten owoc, ktry pochyla si nad naszym 26 Migdaowiec i migda Migdaowiec rozwija swoje delikatne rowe kwiaty wczeniej, ni wios-. obudzi do ycia inne drzewa owocowe. W jego ojczynie, Azji, i na szarach basenu Morza rdziemnego, gdzie jest rozpowszechniony rwno jako rolina hodowlana, jak i rosnca dziko, zaczyna kwitn ju styczniu. Dlatego ludy staroytne, ktre w kadym zjawisku naturalnym atryway symbolicznego wyrazu jego szczeglnych waciwoci, uwaa-go za symbol czujnoci; w jzyku hebrajskim nosi nazw aked - czujcy". w. Cyryl Aleksandryjski (zm. w 444 r.) wspomina w swojej oprawie O kulcie Boym w duchu i prawdzie w ksidze dziesitej, e -rd ludw staroytnych panowa zwyczaj sporzdzania bera wadcw irzewa migdaowego. Wierzono mianowicie, e opatrzno Boa zoya gazce migdaowego drzewa tajemn moc czujnoci, ktra udziela si .-i. kto gazk t przyoy sobie do gowy. Dlatego te wybitni eg-_-.-ci przyjmuj, e nie tylko laska Aarona (Lb 17), lecz i wszystkie bera nzw izraelskich byy wykonane z drewna migdaowego. "eli chodzi o owoc migdaowca, to cay wiat antyczny, ktrego wiedza akresu przyrody obowizywaa jeszcze dugo w chrzecijastwie, ozna-:1 wspln nazw nux" wszystkie owoce zawierajce jadalne jdro .wardej, zdrewniaej upinie. Z tej racji symbolika orzecha odnosi si owno do owocu migdaowca, jak i orzecha woskiego. Staroytni pisa-.- pogascy mwi o zwyczaju rozrzucania orzechw podczas uroczysto-weselnych, poniewa - jak podaje Pliniusz -

otrzymay od natury - :ialn podwjn oson: mikk upin i zdrewnia skorup. Z tego du maj one pewne kultowe znaczenie podczas zalubin, jako e take jest chroniony na wiele sposobw"27. -: wic orzech, ktry zarodek nowego ycia ukrywa ze szczegln Orygenes, In Canticum conticorum lib. III, cap. 2; PG 13, 153. Tene, Homilie o Pieni nad Pieniami II 6, w: w. Metody z Olimpu, Uczta; nes, Homilie o Pieni nad Pieniami, Zachta do mczestwa. Przekad: -iaw Kalinkowski, wstp i opracowanie: ks. Emil Stanula, ATK, Warszawa s. 129 (PSP t. 24). Ambroy, Expositio in psalmum 118, sermo 59; PL 15, 1320. Efrem, Hymni de nativitate 2. Historia naturalis XV 24. 168 Roliny trosk, by symbolem bogosawiestwa posiadania dzieci, ktrego yczono nowoecom, a nawet usiowano im go w ten sposb udzieli, poniewa, jak si wydaje, chodzio tu take o staroytny rodek sympatyczny. Na og orzech by symbolem cierpliwoci, gdy jadalne ziarno trzeba, by je spoy, dopiero wydoby z jego trwaej upiny. Dlatego poeta Plaut powiada: Qui e nuc nucleum esse [edere] vult, frangat nucem" (Kto chce jdra z orzecha, skorup rozbija")28, tzn. ten, kto chce mie jak korzy, niech nie lka si trudu. Orzech symbolizuje wic trud, od ktrego zaley osignicie jakiego dobra. Gdy Izraelici na pustyni zbuntowali si przeciw swym przywdcom i nie chcieli uzna kapaskich praw Aarona i jego pokolenia, Pan rozkaza, eby kady ksi roku przynis Mojeszowi lask z wypisanym na niej wasnym imieniem.

Mojesz pooy dwanacie lasek przed Ark wiadectwa i na ci-ugi dzie laska Aarona wypucia pczki, zakwita i wyda Ja dojrzae migday" (Lb 17). Pierwszestwo Aarona zostaoby potwierdzone moc samego cudu, bez potrzeby bliszego okrelenia rodzaju roliny Z tej jednak racji, e laska, ktra rozkwita, bya gazk migdaowce znaczenie tego cudu nabiera szczeglnej siy wyrazu: podobnie jak dr: wo migdaowe zakwita pierwsze spord wszystkich drzew, tak pokoi-Lewiego ma by pierwsze wrd pokole Izraela dziki godnoci kapu. skiej, ktra mu przypada w udziale. Spord wszystkich miejsc Pisir. witego, w ktrych mwi si o drzewie migdaowym, ten tekst jes: najwaniejszy. Gazki migdaowca wymienia si take w Ksidze Rodzaju (Rdz 30,37 wrd gazek, ktre Jakub przymocowa przy poidach swoich trzd, chytrym fortelem pomnoy przychwek o sierci prkowanej, ps i ctkowanej. Jeszcze raz mwi si o gazce migdaowca w wizji proroka Jeremias: I skierowa Pan nastpujce sowa do mnie: Co widzisz, Jeremiaszu Odrzekem: Widz gazk drzewa czuwajcego*. Pan za rzek do m Dobrze widzisz, bo czuwam nad moim sowem, by je wypeni (Jr 1,11 n.). W wizji kwitncego o przedwioniu drzewa migdaowego chce Bg ci.. pozna prorokowi, e bliski jest ju sd nad ludem wybranym. Oblubienica w Pieni nad Pieniami, ktra symbolizuje Koci, ucL si do mistycznego ogrodu orzechw: Zeszam do ogrodu orzechw, spojrze na wie ziele doliny" (Pnp 6,11). W komentarzach Ojcw Kocioa wczesne rozbudzenie si kwiat migdaowca na pozbawionych jeszcze listowia gaziach jest symbole zmartwychwstania i chrztu, sucha ga - szczepu dziewiczego, poda wanego przez Chrystusa, Kwiat i Owoc ycia, obumary konar w swe rozkwicie - tajemnicy krzya, cierpko i twardo upin owocu - obera cierpie, ziarno orzecha - ycia Boego, ktre kryje si w mizer: szacie ludzkiej czy w osonach nauki wiary i ascezy. Tak wic galz migdaowca ukazuje si rzeczywicie jako virga sacerdotalis" Chrystu.-i krlewskiego kapastwa jego czonkw, a orzech migdaowca - jak pontyficalis fructus", jak nazywa go Orygenes. Jeli niektre fragmenty dzie Ojcw Kocioa nawizuj raczej c

28 Kurkulio, w: T. Maccius Plautus, Komedie. Przeoy Gustaw PrzychocKrakw 1937, t. 4, s. 100. Drzewa 169 ryczo-ponie-*yczny. :rzeba, Plaut (Kto jak d, od m i nie zkaza, i na niej fciadec-I wydaa rrdzone i roliny. dowca, ix drzeiolenie i sapa-Pisma st jest 30,37) :od, aby pstrej liasza: ;aszu? o mnie: =ni" lg da ... udaje F.w, by \ kwiatw nbolem > podaro-swoim - obra-| mizernej gazka hrystusa - jako czej do zychocki, Dglnej symboliki drzewa, to niej przytoczone przykady wskazuj bardziej na szczeglne waciwoci migdaw i na ich symboliczne zwizki 2 lask kapask. A ebymy poznali, e w kapanach bardziej dziaa aska Boska ni ludzka, jako jedna z wielu, ktre Mojesz zebra z wszystkich pokole . zoy [przed Ark], zakwita laska Aarona (...) Co za innego oznacza ta laska, jeli nie to, e laska kapaska nigdy nie usycha i e kapan mimo i'.vej maoci, penic sub, posiada kwiat uyczonej mu mocy."29 ..Wydaje si, e laska oznacza, i prorokowanie czy powaga kapana powinny opiera si na prawoci, tak eby nakania on nie do tego, co przyjemne, ale raczej do tego, co poyteczne. Prorok ma zatem wzi ^sk z drzewa

migdaowego, poniewa owoc tego drzewa ma gorzk fupin, tward skorup, a wewntrz pestk. Podobnie prorok ma gosi take to, co gorzkie i twarde, i nie powinien obawia si zapowiada smutnych wydarze. Tak samo kapan: jego sowo, chocia niekiedy moe wydawa si gorzkie i jak laska Aarona dugi czas ukryte * uszach ludzi niechtnych, jednak kiedy, cho ju zdaje si usche, rozkwita."30 Z tego owocu, ktry wydaa laska Aarona, moemy pozna, jakie powinno by ycie kapana: na zewntrz winno by wstrzemiliwe, surowe i twarde, wewntrz za, w ukryciu, zawiera powinno pokarm, ktry wtedy si ukazuje, gdy dojrzeje, gdy odpadnie zewntrzna powoka ! pknie zdrewniaa osona ziarna."31 ..Gazk migdaowca jest Chrystus: wewntrz bowiem pestki migdau jest poywienie, na zewntrz skorupa, a gorzki misz pod zielon skrk. Dostrzegaj Boga w osonitym naszym ciaem Chrystusie. Jego ciao jest $!abe, Jego sowo pokarmem, a Jego krzy gorzki. Nauka krzya jest :ward skorup, w ktrej wntrzu znajduje si pokarm. W ciele Chrystusa kryty jest bowiem niebieski owoc. Jest On jednak take sodki.na krzyu, bo na tym drzewie odda swe ycie Bg, ktry jest naszym yciem: na drzewie zawiso moje ycie, aby moje ycie byo dla Boga!"32 Symbolik zmartwychwstania, zwizan z lask arcykapana, o ktrej *~spominj ju starsi Ojcowie Kocioa, wzbogaca w. Grzegorz Wielki iL40604) jeszcze szczeglnymi aspektami. C innego oznacza ten znak (rozkwitej laski], jak nie to, e my wszyscy, ktrzy a do koca wiata ^oczywamy w stanie mierci, niczym inne laski pozostajemy suchymi? Lecz gdy wszystkie laski pozostay suche, laska Lewiego zakwita, poniewa ciao Pana, naszego prawdziwego kapana, ktre spoczywao w odrtwieniu mierci, wydao kwiat zmartwychwstania. Przez ten kwiat susznie | poznaje si, e Aaron jest kapanem, gdy chwaa zmartwychwstania |skazuje, e nasz Zbawiciel, ktry pochodzi z pokolenia Judy i Lewiego, naszym ordownikiem. Oto wic ju po okresie odrtwienia zakwita Aarona, ale laski dwunastu pokole pozostaj suche, poniewa ciao la yje po mierci, a nasze ciaa jeszcze do koca wiata pozbawione , chway zmartwychwstania."33

B Ambroy, Epistoa 63, 58; PL 16, 1255. * Tene, Epistoa 41, 2 n.; PL 16, 1161. : Grzegorz z Nyssy, De vita Moysis; PG 44, 417. = Paulin z Noli, Poema XXVII, De S. Felice natale carmen IX 282-90; PL 61, 654. - Moralia lib. XIV, cap. 55, 68; PL 75, 1075. 170 Roliny Mirt Rne gatunki mirtu s ozdob nadmorskich krajw poudniowych, gdzie osigaj wielko krzaka albo niskiego drzewa. Ich wiecznie zielone listki wydaj zapach, kiedy si je rozciera. Uzyskiwany z nich olejek ju w czasach antycznych wykorzystywano do celw leczniczych, a czarniawe jagody - do przyrzdzania wina. W Europie rodkowej spotykamy t rolin najczciej tylko w cieplarniach, jednake nie ronie wysoko i z trudem w peni rozkwita. Natomiast w ciepym klimacie jej korona moe osign okoo 3 m rednicy, a pod koniec czerwca caa okrywa si delikatnymi biaymi kwiatami. Ju staroytni Grecy i Rzymianie uwaali mirt za symbol dziewiczego wdziku i dlatego powicali go bogini piknoci i mioci, Afrodycie (Wenus), pierwotnie wolnej od zej sawy, ktra z czasem przylgna do jej imienia. Wenus rzymska bya bogini kwitncej, budzcej si do ycia przyrody, a take wiosny ycia i zwizku maeskiego. Wok wity Afrodyty zawsze sadzono mirty. Wtajemniczeni uczestnicy kultu tej bogini nosili wiece mirtowe. Wiece mirtowe, bdce symbolem radoci, zdobiy te onierzy rzymskich, ktrzy bez przelania krwi wrogw wracali zwycizcy z wyprawy wojennej; wawrzyn natomiast by zastrzeony dla zwycizcw, ktrzy toczyli krwawe bitwy. Zdaniem Pliniusza napj z mirtu oczyszcza i dlatego te jego podanie uspokoio, po porwaniu Sabinek, wzburzone umysy i doprowadzio do pojednania zwanionych stron34. Panowa te - jak donosi Plutarch - zwyczaj przyozdabiania gw wiecami mirtowymi podczas wesoych uczt; byy bowiem znakiem radoci. Przy

podobnych okazjach obnoszono gazk mirtow, aby zachci do piewu. Ten, kto rozpoczyna piew, albo piewa solo, bra do rki gazk mirtow i obchodzi wokoo uczestnikw zabawy. Wieniec mirtowy, ktry nosi panna moda podczas uroczystoci lubnej, nawizuje do symbolicznych zwizkw dostrzeganych niegdy midzy t rolin a bogini maestwa, Afrodyt. rdem tego zwyczaju jest te wiara, e zawsze zielone roliny uyczaj swych si yciowych osobie, ktra je nosi. W dzisiejszym, chrzecijaskim ujciu, mirtowa ozdoba panny modej Jest za symbolem nie naruszonego dziewictwa. W Pimie witym wymienia si mirt kilka razy. Ksiga Kapaska, podajc przepisy obchodzenia wita Namiotw, czyli Kuczek, mw: wprawdzie: Wecie sobie pierwszego dnia owoce piknych drzew, licie palmowe, gazki gstych drzew i wierzb nadrzecznych. Bdziecie si weseli przed Panem, Bogiem waszym, przez siedem dni" (23,40). Przez gazki gstych drzew" naley jednak rozumie mirt, wynika to bowierr. zarwno z innych wersji tego tekstu, jak i z Ksigi Nehemiasza (8,15 . ktra mwic o odnowieniu po powrocie z niewoli babiloskiej obchodw wita Namiotw, wyranie wymienia mirt wrd innych gazi, z ktrych sporzdzano szaasy. Powiadczaj to rwnie pniejsze rda ydowskie. Gazie te odgryway podwjn rol: suyy do budowy szaasw, w ktrych ydzi mieli przebywa przez siedem dni trwania wita Namiotw, aby obchodzi pamitk wyzwolenia z niewoli egipskiej i zamieszkiwania w szaasach w czasie wdrwki przez pustyni. Ponadto kady uczestnik wita trzyma w rce pk (lulab) tych gazek w czasie 34 Por. Historia naturalis XV 29. Drzewa 171 :wych, ::elone ek ju ;.-niawe t wysoko I korona rwa si iczego Ddycie eta do : ycia .ity oogini . zdo-racali ny dla i jego torowagw rado-| zachci do rki

lubnej, t:~dzy t est te osobie, 3zdoba paska, mwi , licie :ie si Przez i bowiem 8,15). -.odw 2 kt-rda y szaSwita ;.ej i za-Ponadto | w czasie sprawowania suby Boej, aby unosi je w gr i powiewa nimi radonie - jak nakazyway przepisy ceremoniau - w czasie piewania 1 i 25 .iersza Psalmu 11835. W ten sposb okazywano wdziczno Bogu, ktry oprowadzi swj lud do Ziemi Obiecanej i obdarowa bogosawiestwem oogatych zbiorw. Izajasz wymienia mirt wrd drzew mesjaskiego ogrodu rozkoszy, ktry rozkwitnie na pustyni i pord ciernistych zaroli (Iz 41,19; 55,13). .Anio Paski" ukazuje si prorokowi Zachariaszowi z radosn nowin o odbudowaniu Jerozolimy i jej wityni wrd mirtw w dolinie" (Za 1.8.10.11). Niezalenie od tego, czy takie drzewa rzeczywicie rosy w okolicy, v ktrej prorok mia wizj, czy nie, mistycznie oznaczaj one, zdaniem Korneliusza a Lapide, radosny charakter tej obietnicy, poniewa mirt jest _hilaritatis indicium", oznak radoci, a dziki ywej, wiecznej zieleni, miej :>ni i piknoci wyobraa tych Izraelitw, ktrzy dotrzymali wiernoci Bogu. Imi krlowej Estery (Edissa, Hadassah) pochodzi od hadas (mirt); w jzyku isyryjskim za sowo hadasatu oznacza narzeczon. Imi to byo wic bardzo odpowiednie dla piknoci, wdziku i czystoci iziewiczej wybawczyni Izraela. Estera jest typem Najwitszej Dziewicy Ma--yi i tych, ktrzy naladujcej cnoty. Maryja jest miym Mirtem Pana, sprawczyni naszej radoci. Sw. Hieronim w swoim komentarzu do Ksigi l^ajasza uwaa mirt za symbol woni Chrystusa, czyli symbol Kocioa. Koci. Sw. Grzegorz za ma na uwadze przede wszystkim agodzce dziaanie mirtu (por. wyej opinie Pliniusza) i uwaa go za symbol cnoty wstrzemi-Iwoci i opanowania siebie, a take wspczucia wobec niedoli bliniego.

Oliwne drzewo i oliwa Arbor foeta alma luce Hoc sacrandum protulit Fer hoc prona praesens turba Salvatori saeculi." Drzewo bogim wiatem podne Daje to na powicenie: Niesie tutaj korna rzesza Da dla Zbawiciela wiata."36 W wiecie rolin drzewo oliwne zajmuje miejsce zaraz po pszenicy krzewie winnej latoroli; z nich bowiem przygotowuje si postacie ocharystyczne, a z niego uzyskuje si jedn z najwaniejszych materii ramentalnych, olej do namaszczania. Wprawdzie drzewo oliwne nie tak wspaniae jak palma i niektre inne drzewa, ma jednak swj enie szczeglny urok. Jest niezwykle ywotne, moe przetrwa kilka-lat. Z natury odznacza si bujnym wzrostem, ale na skutek przycina-jego ksztat staje si nieregularny, a pie ze staroci jest poorany iymi szczelinami. Przez gazie przenikaj promienie soneczne. WsPor. Allioli, Handbuch der biblischen Altertumskunde, t. 1-2, Landshut 1844, \m, s. 219. Hymn piewany podczas procesji przeniesienia olejw w czasie liturgii WielCzwartku, w: Msza rzymski. Przekad polski i objanienia opracowali oo. dyktyni z Opactwa Tynieckiego, Wydawnictwo Pallottinum, Pozna 1963, 172 Roliny kie, zawsze zielone licie z wygldu s podobne do skry, nie opadaj, a ich jasnoszara dolna strona, ktra harmonizuje z agodn ciemn zieleni ich strony grnej, nadaje caemu drzewu srebrzysty koloryt. Dojrzae, zielon-kawoczarne, przypominajce mae liwki owoce osigaj dugo 2-2,5 crr. i zapewniaj co drugi rok obfite zbiory. Z ich miszu i twardych pestek otrzymuje si przez ubijanie albo rozgniecenie cikimi, kamiennymi walcami i prasami oliw, niezbdn w codziennym yciu ludw Wschodu i mieszkacw basenu Morza rdziemnego. Na oliwie si smay, a naw: si j pije, uywa si jej jako dodatku do potraw i paliwa do lamp. Lampki oliwne w staroytnoci, ktrych tak wiele znaleziono w katakumbach. miay swoisty charakter, osobliwy urok i szczegln symbolik (por. Lampa). Oliwa jest wyprbowanym rodkiem

leczniczym; agodzi bl, goi rany (k 10,34), wzmacnia znuone czonki i czyni je gibkimi. Chodzi i wygadza skr, chroni j przed szkodliwymi wpywami. W staroytnoci namaszczano ciao po kadej kpieli (por. Dn 13,17). Take atleci namaszcza! przed zawodami swe ciaa oliw, aby uczyni je bardziej gibkimi i wytrzymaymi oraz mc atwiej wyrwa si z uchwytu przeciwnika; walczcy chcc udaremni tego rodzaju zabiegi przeciwnika posypywali si nawzajem piaskiem. Oliwa przenika przez skr i zostaje rozprowadzona w ciele Unosi si na powierzchni wody i mona j zmiesza tylko z cieczarr.: o podobnych waciwociach, np. z balsamem przy przyrzdzaniu krzyma Staroytni byli przewiadczeni, e mona uspokoi nawet sztormowe fale wylewajc na nie oliw. Do tych waciwoci i rnego zastosowania oliwy w yciu nawizuje jej symbolika. Staroytna i nowoytna etnologia powiadcza, e poganie przypisywa: oliwie dziaanie boskie. Namaszczali swych krlw i wybitne osobistoci aby je w szczeglny sposb zwiza z bstwem. Wierzyli, e namaszczaj; noworodki, przekazuje si im bogosawiestwo bogw na pocztek ich drogi ycia, a namaszczajc zmarych, uprasza si dla nich bogosawiestwo u kresu ich ycia. O chrzecijaskim namaszczeniu zmarych wspominaj poza tym rne staroytne rda. Zdaniem Pseudo-Dionizegc oznacza ono, e zmary potyka si w witych bojach i zosta uznany za doskonaego37. Staroytni Grecy uwaali drzewo oliwne za wite. Poniewa uzyskiwano z niego rodek do podtrzymywania wiata lamp, powicono je Atenie, bogini duchowego wiata, a dziki kojcym waciwociom otrzymywanej z niego oliwy byo symbolem pokoju, przebaczenia i pojednania. To znaczenie wyraa rwnie pokrewiestwo zachodzce midzy sowami ekcaa - drzewo oliwne, owoc oliwki i eAeeco - wspczuj, lituj si. Kapani greccy, ludzie szukajcy schronienia i zwiastun, pokoju nosili gazki oliwne (iKerr]pia). Rwnie zmarym wkadano je dc grobu albo zwoki ukadano na liciach oliwnych, by dziki tej oznace pojednania znaleli ask u bogw podziemnego wiata. Gazkami dzikiego drzewa oliwnego (oleaster), ktrego licie i owoce s mniejsze niz uprawianych drzew oliwnych, wieczono zwycizcw na zawodach olimpijskich. W czasach pochodw triumfalnych obok wodzw ozdobionych wawrzynami szli sudzy albo organizatorzy uroczystoci, ktrzy nie bra. udziau w bitwie, niosc wiece z gazek oliwnych.

wiadectwa roli, jak odgrywa ten symbol zwyciskiego pokoju od najdawniejszych czasw w Starym i Nowym Przymierzu, znajdujenr. 37 Por. De ecclesiastica hierarchia 6, 8. Drzewa a ich .i ich zielon-2,5 cm pestek i wal-schodu nawet Lampki bach, . Lam1 rany gadz maszzczali i wyalczcy nawzaw ciele. -zyma. .e fale, i oliwy 173 . isywali ;c:stoci, szczajc -.y.ek ich awie--. wspo-nizego . ,_.-iany za :. Poniebmp, po-wa-przebacze-t tachodz-m - wsp-, : zwiastuni jiano je do lej oznace jjkami dzi--Aiejsze ni jrfach olim-jdobionych *tf nie brali s pokoju od jaj dujemy zarwno w Pimie witym, jak i liturgii. Od wiecznoci oczy Pana ogarniaj wszystko, czego zechcia On kiedykolwiek dokona w swoim krlestwie, jako co, co stanowi wielk jedno. Znaki Starego Przymierza daway przeczucie i przygotoway to, czego teraz moemy dowiadcza w penym wietle spenienia. Takim znakiem bya owa gazka oliwna, ktr po potopie przyniosa

gobica patriasze Noemu (Rdz 8,11). Bya ona widocznym znakiem koca straszliwej kary. Bg ju si nie gniewa. Pozwala, by na ziemi znw wyroso drzewo pokoju, ktre przynosi czowiekowi, od czasu jego stworzenia, tak rnorakie korzyci, a u kresu czasw ma moc Ducha-Gobicy udzieli zbawionym spiritualis unctio", namaszczenia Chrystusa. Imi Xpiazg oznacza przecie Namaszczony", poniewa Bstwo tak przenika najwitsze czowieczestwo Odkupiciela, ak oliwa ciao, z ktrym si zetknie. Namaszczony jest On - powiada w. Cyryl Aleksandryjski - olejem radoci, abymy pamitali o asce Ducha witego, ktra prowadzi nas do dobrej gorliwoci i staej radoci. W Pimie witym drzewo oliwne, wraz ze zboem i winem, jest znakiem peni bogosawiestwa i urodzaju czasu pokoju. Ksigi wite mwi te o nim w porwnaniach, za pomoc ktrych chc wyrazi co duchowego i zarazem szczeglnie wzniosego. Na przykad Ksiga Mdroci Syracha (24,14) wymienia oliwk wrd innych wybranych rolin bdcych symbolem odwiecznej Mdroci (w liturgii odnosi si to miejsce do Maryi). W Ksidze Jeremiasza za czytamy o narodzie wybranym: Zielonym drzewem oliwnym, zdobnym piknymi owocami, nazwa ci Pan" 11,16). Rwnie czowieka sprawiedliwego porwnuje si do urodzajnego drzewa oliwnego (Syr 50,10; Ps 52,10; 128,3). Ju w Starym Przymierzu Bg nakaza, aby uywano oliwy do potrzeb liturgicznych. Uywano jej zarwno do namaszczania arcykapanw, krlw i prorokw, jak i Arki Przymierza, Namiotu Spotkania i sprztw, ktre si w nim znajdoway. Bya czci kadej ofiary bezkrwawej i podtrzymywaa wiato w lampach sanktuarium. Ojcowie Kocioa i liturgia wielokrotnie mwi, nawizujc do Ps 45,8 i 104,15, o oliwie radoci; wyraenie, ktremu co prawda nadajemy sens nadprzyrodzony, chocia jego naturalna podstawa nie jest ju tak oczywista, jak bya w staroytnoci. Dziki bogosawiestwu, ktrym powica si oliw podczas uroczystych obrzdw sprawowanych w Wielki Czwartek, zostaje ona do tego stopnia przeniknita Bo moc udzielania aski, e biskup, ktremu wycznie przysuguje wadza wicenia olei, trzykrotnie pozdrawia krzy-irr.o wite, a take olej katechumenw, piewajc w coraz wyszej tonacji: Ave, sanctum Chrisma" i Ave, sanctum oleum!" Nastpnie dwunastu asystujcych mu kapanw czyni to samo, trzykrotnie przyklkajc przed witymi naczyniami i skadajc pocaunek na brzegu ampuek. W ten sposb oliwa zostaje

rzeczywicie napeniona moc, ktr -* dokonuje skutkw analogicznych do

,' w wymiarze nadprzyrodzonym

. r.. jakie sprawia oliwa nie powicona w sferze przyrodzonej. Widzial-Dliw namaszcza si ciao - witym i ywotnym Duchem uwica si -za."38 Oliwa jest przecie symbolem aski i jej Dawcy, Ducha witego. Namaszczenia dokonuje si w czasie udzielania czterech sakramentw: ' Cyryl Jerozolimski, Katecheza XXI 1 (mistagogiczna trzecia). Tumaczy ks. _:ech Kania, opatrzy! wstpem o. Jacek St. Bojarski OP, opracowa o. Andrzej -:cki OP, ATK, Warszawa 1973, s. 311 (PSP t. 9). 174 Roliny chrztu, bierzmowania, sakramentu kapastwa i chorych. Oprcz tego oliwy uywa si przy wielu innych wanych aktach powice. Czy taka penia bogosawiestwa nie ma swego rda w miertelnej trwodze doznawanej przez Chrystusa w Ogrodzie Oliwnym, gdy krople krwi i potu Odkupiciela spyway na korzenie oliwnych drzew i poprzez tych wiadkw Jego zmagania uwiciy si wszystkie oliwki. Namaszczenie olejem katechumenw uzbraja ju kandydata do chrztu do walki z mocami ciemnoci i chroni go przed ich napaciami. Bezporednio po witym obmyciu wod chrzcieln neofita zostaje namaszczony krzymem aski, upodobnienia do Chrystusa, mocy i wiatoci. W czasie za bierzmowania krzymo, przeniknite Duchem witym, czyni go wojownikiem i wyznawc Chrystusa. Udziela mu peni ask Ducha witego, ktre od Chrystusa, Gowy, spywaj na czonki (por. Ps 133), nazywane przez wzgld na Jego imi chrzecijanami", namaszczonymi. W czasie wice kapanw i konsekracji biskupw namaszcza si rce powoanych do najwyszej witej suby, aby w ten sposb udzieli im wadzy bogosawienia, powicania i poredniczenia w otrzymywaniu ask. Namaszczenie oznacza w tym wypadku wadz ask". Namaszczenie piciu zmysw olejem chorych (oleum infirmorum) zoonego cik chorob chrzecijanina przynosi mu ulg w cierpieniach duchowych, czsto take fizycznych, a nierzadko nawet wyzdrowienie. Ten wity

sakrament uycza ukojenia, pokoju i radoci oraz uzbraja umierajcego do stoczenia ostatniej walki. W czasach starochrzecijaskich namaszczano rwnie pokutnikw i apostatw przy powtrnym przyjmowaniu ich na ono Kocioa. Na pamitk uroczystego wjazdu Jezusa do Jerozolimy przed Jego mk Koci powica w Niedziel Palmow gazki palm i oliwek. Wierni nios w procesji gazki palm i oliwek (procesja odbywa si zaraz po ich powiceniu), i zabieraj je do swych domw jako obron i bogosawiestwo. W sztuce starochrzecijaskiej ornamenty z oliwkami, motywy drzew oliwnych i gobi z gazk oliwn wykorzystuje si bardzo czsto, take poza przedstawieniami cykli pr roku, zwaszcza w malarstwie katakum-bowym, na kamieniach nagrobnych i sarkofagach. Drzewa oliwne czsto otaczaj Dobrego Pasterza albo orantw na znak wiecznego pokoju, w krg ktrego weszli towarzyszcy im wierni. W wiecu symbolicznym przedstawiajcym pory roku gazki oliwne wyobraaj zim, gdy ich owoce dojrzewaj na ostatku i najpniej si je zbiera. Palma Istnieje wiele gatunkw palm, wrd ktrych palma daktylowa jest symbolem najbardziej znaczcym w caym krlestwie rolin. Odznacza si, podobnie jak jej siostry, szlachetn urod, ale przewysza je wszystkie waciwociami, ktre zaspokajaj wiele yciowych potrzeb. Starobabilo-ski hymn wylicza nie mniej ni 360 rnych sposobw wykorzystania palmy daktylowej. W poudniowych krajach europejskich wprawdzie nie owocuje i osiga zaledwie redni wysoko, jednak jej odmiana orientalna wysoko (10-25 m) wznosi swj smuky, elastyczny pie zwieczony gstym listowiem ku rozarzonemu socu i przynosi obfity plon. Swoje Drzewa 175 likw Jego

r ; uwne sieje .a jest nacza stkie bilo-ystania zie nie iental-;.czony Swoje korzenie zapuszcza gboko w ziemi, szukajc ukrytych (take sonych) rde. Arabowie powiadaj: Krl oazy zanurza swoje stopy w wodzie, a swoj gow w ogniu nieba". adna burza nie jest w stanie ani zama :ego wspaniaego drzewa, ani go wyrwa z korzeniami, ani ogooci z lici. Opiera si kadej nawanicy, chociaby sia jej zginaa j niemal do samej ~iemi. Jeeli nie ciga si z niej zbyt wiele sokw, z ktrych przygoto-vuje si napj, to moe rosn dwiecie, a nawet trzysta lat. Nie ma . niej niczego, czego czowiek Wschodu nie potrafiby spoytkowa. Dlatego Babiloczycy uwaali j za drzewo aski, co wicej - za drzewo Dga. Dla Grekw i Rzymian bya drzewem wiatoci powiconym bogu .viatoci (Heliosowi, Apollinowi). Z tej te zapewne racji wizano j .le z ptakiem wiatoci, feniksem (olvi%), ktry w jzyku greckim nosi :k sam nazw. Zwycizcom w wielkich narodowych zawodach organizowanych przez Grekw podawano gazk palmy, zanim ich skro zdobiono wiecem zwycistwa. 2 Mch 14,4 wspomina, e w taki sam posb okazywano cze wadcom, ktrych yczliwo chciano sobie po-yska. W 461 r. po zaoeniu Rzymu ten hellenistyczny zwyczaj przyjli, edug wiadectwa Pliniusza, take Rzymianie. Std w jzyku poetyckim palm" oznacza si zwycistwo i nagrod zwycistwa. Gazki palmowe, iwsze promieniujce wieoci zieleni, reprezentuj niejako cae drze-o, ktre je wydao - drzewo nie pokonane przez burze i ar soneczny, wic niejako goszce nadziej zwycistwa. Gazki palmowe dziel . mbolik ycia, ktre nie obumiera, ze wszystkimi gatunkami zawsze elonych gazi. To, co dotd powiedzielimy, stanowi podstaw chrzecijaskiej interretacji i rzuca nieco wiata na te miejsca Pisma witego i te teksty -.urgiczne, ktre mwi o drzewach czy gaziach palmowych. W Psalmie 92,13-5 drzewo palmowe jest obrazem ycia w peni aski: Sprawiedliwy zakwitnie jak palma (...) Zasadzeni w domu Paskim . zkwitn na dziedzicach naszego Boga. Wydadz owoc nawet i w staro-

:i. peni sokw i zawsze ywotni" (por. te Ps 1,3 i Jr 17,7 n.). Ojcowie iDcioa, nawizujc do tego miejsca, snuli szczegowe rozwaania moIne. Niektrzy z nich kierowali swj wzrok jeszcze wyej i zarwno ;alm 92,13-15, jak i tekst Pieni nad Pieniami 7,9: Wespn si na .ilm, pochwyc gazki jej owocem brzemienne", odnosili do Chrystusa, :ry na drzewie krzya ofiaruje tsknicej Oblubienicy-Kocioowi owoce ej zbawczej mierci. W Pimie witym palma jest niekiedy te sym:-m tego, co wzniose i doskonae. W Ksidze Mdroci Syracha czyta..Wyrosam jak palma w Engaddi" (24,14). W znaczeniu dosownym et ten mwi o wiecznej Mdroci, jednak liturgia odnosi go w niee wita Matki Boej do Najwitszej Dziewicy Maryi. Gazki pale wymienia si te midzy gazkami, z ktrych w wito Namiotw elici robili wizanki i powiewali nimi w czasie piewu Psalmu 118. "."owym Przymierzu rzesze, powiewajc gazkami palmowymi i woa..Hosanna!", odday hod Zbawicielowi, gdy uroczycie wjeda do zolimy. Gazki palm - powiada w. Augustyn - s znakami uwiel:a, ktre gosz zwycistwo, gdy Pan mia pokona mier moc swej rei, a przez zdobycz wojenn, ktra przypada Mu w udziale, gdy st na krzyu, zatriumfowa nad szatanem, Ksiciem mierci. Dlatego .ie w Niedziel Palmow wierni radonie witaj gazkami palm stusa Krla i zapewniaj, e i oni wraz z wszystkimi mczennikami 176 Roliny

i witymi pragn odnie zwycistwo nad wiatem i samym sob, aby mie udzia w zwycistwie zmartwychwstania Chrystusa. Prorok z Patmos oglda w wizji koca czasw nieprzeliczony tum wybawionych, ktrzy stoj przed tronem i przed Barankiem. Odziani s w biae szaty, a w rku ich palmy" (Ap 7,9) - symbole ostatecznego zwycistwa i wiecznej nagrody. W sztuce chrzecijaskiej czste przedstawienia palm s po prostu plastycznym komentarzem witych tekstw: najczciej gazie palmowe s atrybutami mczennikw, drzewa palmowe za, stanowice to witych postaci, wyobraaj rajski ogrd w niebie. Gazka palmowa na kamieniach nagrobnych, znajdujcych si w katakumbach, bya pewnym znakiem, e jest to grb mczennika. Odkd jednak ten sam symbol zaczto odnajdywa na nagrobkach, ktre nosiy dat wskazujc na pokonstantyskie czasy pokoju, trzeba byo ich znaczenie poszerzy i w przedstawieniu palmy widzie obraz nagrody zwycistwa, jak zdobywa kady chrzecijanin, ktry walczy w dobrym boju, ukoczy bieg i zachowa wiar (por. 2 Tm 4,7). Pinia Nazwa pinia" {nitruc, nerJKi], pinus) oznaczaa w staroytnoci wszystkie drzewa iglaste majce szyszki, a wic take jody, wierki, sosny itd. Dzi oznacza si tym mianem pini o parasolowatej koronie, rosnc przede wszystkim na terenach basenu Morza rdziemnego i stanowic w malarstwie woskim malownicz ozdob krajobrazu. Najczciej ronie pojedynczo albo w maych grupach, rzadziej tworzy zagajniki. Najwiksze skupisko pinii jest koo Rawenny. Szyszki tego gatunku pinii, z igami podobnymi do igie sosnowych, s wiksze i pikniejsze ni innych drzew iglastych. Przez cztery lata wisz one zamknite na drzewie, nastpnie otwieraj si i dostarczaj duych, jadalnych nasion zwanych piniolami, o smaku zblionym do migdaw. Pliniusz podziwia sta wydajno tego drzewa; nie ma miesica, aby nie przynosia owocu39. Szyszka pinii bya w staroytnoci dlatego symbolem podnoci i ask. ktrymi bogowie obdarzaj ludzi. Haftowano wic albo tkano ten symbol na szatach asyryjsko-babiloskich kapanw, krlowie, trzymajc je w rkach, stawali

przed posgiem bstwa, aby zoy ofiar, a i boga udzielajcego ask przedstawiano z owym znakiem askawoci, jako wyrazem zblienia boga do czowieka. Zasadnicz rol odgrywa pinia w kulcie dwch bstw, ktrych ze sob blisko zwiza mit, a mianowicie w kulcie Kybele i Attisa, modzieca przemienionego w drzewo piniowe. Tyrs, laska stanowica atrybut boga Dionizosa (Bachusa) i jego orszaku, bya zakoczona szyszk pinii; nawet w czasie chrzecijaskim odnajdujemy j jeszcze jako zwieczenie bere krlewskich. W symbolice chrzecijaskiej szyszk pinii czy si jednak najczciej z drzewem ycia, ktrego korona, stylizowana i zwarta, przypomina szyszk z wyranie widocznymi uskami. Idee podnoci, urodzaju" i obdarowania yciem" cile cz si tu ze sob, a nabieraj jeszcze wikszej -1 39 Por. Historia naturalis XVI 26. aby Drzewa 177 stkie i. Dzi przede ma-poje-:ksze ych, s wisz duych, daw. aby nie i ask, symbol je w r-udziela-vrazem ze sob zieca orszaku, 4P odnajzciej szysz-i obikszej t

y.\y wyrazu wwczas, gdy olbrzymich rozmiarw szyszka z brzu suy ako zbiornik wody. W Rzymie, na Dziedzicu Piniowym" w Watykanie, f.oi dzi jeszcze studnia majca ksztat szyszki pinii, ktra niegdy znajdowaa si na dziedzicu kocioa w. Piotra. Miasto Akwizgran chlubi e podobn studni. Interesujce s dwie pyty kamienne znajdujce si w berliskim Kai-srFriedrich-Museum. Jedna, pochodzenia orientalnego i datowana na V-VI w., przedstawia studni ycia z dwoma czarami, ktre ksztatem przypominaj kielichy i s umieszczone wysoko jedna nad drug. Z dol-r.ej. do ktrej woda wlewa si wskim strumieniem z maej szyszki r:niowej, pije jele, z mniejszej, grnej, pij wod dwa pawie. Na innej pycie marmurowej (XII-XIII w.) szyszka pinii wieczy odyg, L"ra przypomina odyg skrzypu i przedstawia drzewo ycia. Na jego faziach siedz parami pawie (symbol niemiertelnoci), w trzech rzdach po kadej stronie. Wprawdzie nie wiemy, jakie byo pierwotne przeznaczenie obydwu paskorzeb, jednak nie ulega wtpliwoci, e maj r-.arakter chrzecijaski, religijny, a ich sens jest czytelny - przedstawiaj symbole vitae aeternae, ktrego rdem jest aska i ktre dopenia si w szczliwej wiecznoci. Na mozaice w kaplicy w. Jana w baptysterium lateraskim szyszka pinii wieczy odyg podobn do bera. Wyrastaj z niej harmonijnie *:jce si pdy, ktre wypeniaj ca konch. Bauerreis interpretuje ten .otyw jako drzewo ycia. 5\v. Ambroy widzi w zdolnoci pinii do owocowania o kadej porze rcku symbol doczesnego ycia natury, ktra jest symbolem przyszego, wiecznego ycia: -Kt, patrzc na pini, nie zdumiewa si, widzc, ile pikna udzieli jej a*:arze i wyry w niej rozkaz Boy? Ju od rodka ma jedno uksztaane, w rwnych odstpach gazki, na ktrych pielgnuje swj owoc. zachowuje swe ksztaty i rozwija si w naturalny sposb. Po-czeglne jej zwoje wydaj obficie ziarenka i tak zwraca ona wiatu moc fkno. W ten sposb natura wydaje si wyraa swj obraz w tej pinii, lowuje przywileje nadane jej z boskiego i niebiaskiego nakazu i dzia-

w naleytym porzdku w miar upywu lat, a czas si skoczy."40 Wawrzyn Wawrzyn (laurus, 8avr\) uchodzi - z racji aromatycznego zapachu smaku swoich zawsze zielonych lici i czarniawych jagd - ju od czeniejszych czasw za drzewo bogw, ktre odstrasza wszystko, co z sob zgnilizn i rozkad. W sposb szczeglny powicano go llinowi, ktry bdc personifikacj aru sonecznego, zsya i odwraca y. Wawrzyn suy mu jako rodek do oczyszczania ludzi, zarwno epidemii, jak i od moralnego zbrukania. Dlatego drzewo to uwaano drzewo pokuty. Nazwa aciska laurus", od luo, lavo", pozostaje najcilejszym zwizku z t oczyszczajc moc. Wawrzynowi przypi---r.o rwnie moc rozbudzania daru przepowiadania i natchnienia :kiego. wityni Apollina zawsze otacza gaj wawrzynowy. Wiesz-.v Delfach (Pytia) zasiadaa na trjnogu oplecionym wawrzynem r~exaemeron III 16, 68. Roliny i przygotowywaa si do wyroczni, ujc licie wawrzynu. Limi wawrzynu wieczy gow rwnie ten, kto otrzyma z jej ust pomyln odpowied; ten za, kto pragn snw zapowiadajcych dobr przyszo, kad je pod posanie. Rwnie palenie wawrzynu byo wrb: jeeli palii si trzaskajc, wrba bya pomylna, w przeciwnym wypadku - niepomylna. Gazek wawrzynu, bdcych symbolem obecnoci boga, uywano w czasie pochodw ku czci Apollina, przy skadaniu ofiar, w czasie zawodw, przy zaklciach i pokropieniach, w czasie obrzdw majcych ustrzec przed wszelkimi chorobami i zem. Lekarze sigali po t rolin jako po uniwersalny rodek leczniczy. Z tego te prawdopodobnie powodu umieszczano gazki wawrzynu na drzwiach pokoju, w ktrym przebywa chory, i zdobiono nimi posgi Eskulapa (bg sztuki leczniczej). Kult Apollina, a wraz z nim i wawrzyn, dotar rwnie do Italii, gdy na jej terenach zaczli osiedla si Grecy. Wkrtce znalaz te zastosowanie w obrzdach oczyszczenia i rytach pokutnych religii latyno-sabiskiej. Pierwotnym powodem uywania wawrzynu w pochodach triumfalnych zwyciskich armii byo pragnienie oczyszczenia si z krwi przelanej w wojnie. Idea zwycistwa i

sawy, ktra z natury rzeczy si z nimi czya, pozostawaa pocztkowo na dalszym planie i z czasem dopiero zyskaa powszechn przewag. Zdaniem Pliniusza wawrzyn jest jednym z wikszych drzew, w ktre nigdy nie uderza piorun: Fulmine sol non icitur"41. Gdy dyktatorzy i konsulowie dokonali jakiego wielkiego czynu, niesiono przed nimi rzgi liktorskie ozdobione wawrzynem. Przez cae stulecia utrzymywa si zwyczaj wyrniania wiecami z wawrzynu zarwno zwycizcw, jak i tych, ktrzy mogli poszczyci si wielkimi osigniciarr.: w dziedzinie wiedzy i sztuki. Dlatego te tytu baccalaureus" przyznaje si jeszcze dzisiaj temu, kto uzyska stopie uniwersytecki. Ju w ksigach Nowego Testamentu i w zakresie kocielnej sztuk: i literatury pierwszych wiekw wawrzynowy wieniec zwycistwa znalazi zastosowanie w symbolice chrzecijaskiej (por. Wieniec i korona). Na sarkofagu pasyjnym 171, znajdujcym si w Muzeum Lateraskim. rzymski legionista nie nakada Chrystusowi, majcemu posta bohaterskiego modzieca, korony cierniowej, lecz wieniec wawrzynu na znak zwycistwa i godnoci wadcy42. Wierzba Wierzb43 od dawien dawna uwaano za rolin miujc ycie" (iXC(oov), ktra zieleni si nad wodami i wyrasta z gazek wsadzonych w ziemi. Ronie tak szybko, e w jzyku aciskim nazwano j salix (od salire - skaka), a w greckim - itsa (od irjfii - wysyam). Na tej sile ywotnej wierzby opiera si jej symbolika w Pasterzu Hermasa, gdzie oznacza prawo Boe, ktre zostao dane dla caego wiata. Tym prawe r 41 Historia naturalis XV 30. 42 Por. E. Sauser, Frilhchristliche Kunst. Sinnbild und Glaubensaussage, '. nsbruck 1966, s. 162. 43 Por. H. Rahner, Die Weide ab Symbol der Keuschheit in der Antice unc Christentum, Zeitschrift fur katholische Theologie" 1922, z. 2. r: waw-rmyln tyszo, Beli pali - niepo-

-ywano czasie ajcych rolin powo-prze-zej). gdy na jwanie Diskiej. -.falnych w woj-iczya, zyskaa a- ktre niesiostulecia tr.o zwyT-iciami zyznaje sztuki znalaz askim, oohaterina znak ycie izonych dix (od tej sile gdzie :rawem age, In-und in Drzewa 179 jednak jest Syn Boy, goszony a po krace ziemi"44. Bez wtpienia 3dzi tu o Ewangeli: kady, komu gosi si t dobr nowin, otrzymuje, .-: powiada si dalej w tej samej przypowieci, gazk wierzbow, ktra winna si rozwin dziki jego wsppracy. Mimo e anio poobcina .: wiele gazi wierzbowych,

samo drzewo pozostaje nie tknite45, co oewne jest obrazem niezmiennej nauki Chrystusa w Kociele. Inny aspekt symbolicznego znaczenia wierzby ma bardzo oryginalne :-odo. Staroytnym ludom, dokonujcym naiwnych obserwacji przyrody, ;;wao si, e wierzba zrzuca niedojrzae nasiona, dlatego te nazywano SAeoiKapnoc- niszczc nasiona, czy frugiperda - tracc owoce. To '.o powd dziwnemu zabobonowi, a mianowicie, e zarwno wierzba, : i vitex agnus castus46, ktry w staroytnoci uwaano za rodzaj -rzby, tumi podania zmysowe. Dlatego z drzew tych pozyskiwano :ne rodki, ktre miay by pomocne w zachowaniu czystoci. Z kwia-wierzby sporzdzano napj, a licie i gazki kadziono pod oe. -czynki czyniy to zwaszcza w wielkie wito Kobiet, Tesmoforie, hodzone ku czci Demetry i Kory, dziewicy; mczyznom nie wolno j bra udziau w tym wicie. Grecki lekarz Dioskorides Pedanios, dkobierca dawniejszej mdroci, w 50 r. po Chr. w swoim dziele iycznym IJepl vXr\c iarpiKfjc przekaza pierwsze informacje o dziaaniu atw wierzby. Dalsze zawar Pliniusz w swojej Historii naturalnej41. rzekonanie o rzekomym wpywie wierzby i vitex agnus castus na :dy zmysowe byo oglnie znane rwnie w chrzecijastwie i tuma-dlaczego Ojcowie Kocioa w swoich pismach mwi o wierzbie jako ymbolu czystoci, czc staroytn, naturaln symbolik z ponad-:ralnym, duchowym sensem chrzecijaskich poj. Niektrzy nawi-.; przy tym do Psalmu 137,1 n.: Nad rzekami babiloskiej ziemi, emy siedzieli i pakali, gdymy wspominali na Syjon. Na wierzbach rd niej zawiesilimy muzyczne instrumenty nasze" (Wlg). Obcy ju nas i nieco zawiy tok myli jest w tym przypadku nastpujcy: :'" staroytnoci sadzono wierzby czsto w pobliu winnic. Panowao .wiadczenie, e wywieraj one korzystny wpyw na dojrzewanie wino-poza tym dobrze byo mie pod rk ich gitkie gazki do pod-.zywania winnej latoroli. Symbolika moga nawizywa do tej powsze-;e zrozumiaej sytuacji, a w Ps 137 znajdujemy pewn jej analogi. JUeuast o podwizywaniu winnej latoroli mwi si w nim o zawieszeniu wierzbach instrumentw muzycznych (harf), wyobraajcych w pis-Wtch Ojcw Kocioa ciaa ludzkie zawieszone na drzewie powcigliwoci. c-.v. Metody z Olimpu, nawizujc do wspomnianego miejsca Psalmu rozwija t myl w pimie Uczta w nastpujcy sposb: Z paczem woamy do Boga, aby harfy nasze nie odpady z drzewa -.oci porwane falami rozkoszy. Wszdzie bowiem Boe Pisma bior

' Pasterz, przypowie VII 3, 2, w: Pierwsi wiadkowie. Wybr najstarszych pism ucijaskich. Przel. Anna widerkwna, opra. ks. Marek Starowieyski, SpoeInstytut Wydawniczy Znak, Krakw 1988, s. 296 (Ojcowie ywi t. 8). ~ame 1, 3; 3, 1. Drzewo albo krzak, ktre rosn od obszarw basenu Morza rdziemnego po r.y Azji Centralnej i odznaczaj si silnym zapachem, niebieskozielonymi, ?tymi limi i przyjemnie pachncymi pkami kwiatw. W staroytnoci no ich jako antyafrodyzjaku. Por. Historia naturalis XVI 26 i XXIV 9. 180 Roliny wierzb za symbol dziewictwa, poniewa jej kwiat zalany wod i wyp: zabija wszystko, co pociga do spraw seksualnych, gasi podniety tak dut a doszcztnie wytrzebi i uczyni bezpodnym wszelki zapa wiodcy prokreacji. Stwierdzi to i Homer, ktry z tego wanie powodu wierz nazwa bezpodnymi*. Rwnie u Izajasza powiedziano, e sprawiedliwi j wierzby rosn nad bierzc wod. Albowiem wwczas krzepko i wspanif ronie w gr latorol dziewictwa, gdy sprawiedliwy, ktremu powierzo: opiek nad ni, uprawia j i nawadnia delikatnymi strumykami, i skraj: mdroci Chrystusow. Bo tak jak owo drzewo z natury zieleni si i ki kuje dziki wodzie, tak te i dziewictwo z natury swej kwitnie wci i rozw si pojone naukami, aby mg kto zawiesi na nim swoj harf."48 Metody powouje si tu wprawdzie na Pismo wite, chocia wierz nigdzie nie wystpuje w nim jako symbol czystoci; Septuaginta jednak w Ksidze Kapaskiej (23,40), wyliczajc gazki, ktre Izraelici powir nosi w wito Namiotw na znak radoci, wymienia, obok wierz; rwnie vitex agnus castus (koci heag koci dyvov kXA5ovc), na ktre _ symbolik (dyvog, od dyvLia czysto) wskazuje ju sama nazwa. W 1: tanice za z czasw hellenistycznych wierzb i vitex agnus castus uwaz no, jak ju wspomnielimy, za t sam rolin. Orygenes mwi o wicie Namiotw, ktrego uczestnikami bdzier w wiecznoci, gdy nienaruszone zachowamy wierzbowe gazki czysto Jeli przepisy te zachowasz w caoci, moesz mie rwnie ga: drzewa

obfitujcego w gazie i licie, a oznaczaj one wieczne i szcz-liwe ycie, kiedy to Pan umieci ci na ce nad wod wytchnienia* 11 22,2), za spraw Chrystusa Jezusa, naszego Pana"49. Do tekstu Izajasza, ktry Metody odnosi do wspaniaego rozkwitu dziew: twa, nawizuj niektrzy Ojcowie Kocioa i uwaaj, e kryje si w n: gboka symbolika chrztu. w. Hilary powiada w komentarzu do Psalmu 1 Drzewa wierzbowe maj tak waciwo, e choby byy uschnite, podlaniu ich wod odzyskuj zielono. Ich obcite gazki, wetknie w wilgotn ziemi, puszczaj gboko korzenie. Natura tego drzewa, j. zarcza to wiadectwo proroka, oznacza ma ludzi witych i wierzcyc Mwi Izajasz: I bd wyrasta jak trawy wrd wody i jak wierzby r. wod pync (Iz 44,4). Powstaje bowiem z martwych kady, kto prze tem usech przez grzechy, i odcity od korzenia poprzedniego ycia ter odywa dziki yciodajnym wodom sowa Boego i sakramentu chrztu.' Winna latorol, winogrono, wino Winna latorol (vitis, d/uneAoc), zajmuje wraz z pszenic - z powodu i sakramentalnego przeznaczenia - pierwsze miejsce w wiecie rol; Z Ksigi Rodzaju (9,20) dowiadujemy si, e Noe uprawia ziemi i zaoi winnic. Ksigi wite, mwic o winnej latoroli, winogronach i win: czsto nadaj im znaczenie symboliczne. Dzisiaj, gdy sok z winogrc posta Krwi Chrystusa, napenia kielich, ktry Koci skada w ofier: Bogu, konsekrowane wino jest symbolem, ktry rzeczywicie jest tym, . 48 Uczta VIII 11, s. 54. 49 Homilia o Ksidze Wyjcia 9, w: tene, Homilie o ksigach Rodzaju, Wyj: i Kapaskiej. Przekad i opracowanie: Stanisaw Kalinkowski, ATK, Warsza-1984, s. 247 (PSP t. 31). 50 Tractatus super psalmos 136; PL 9, 780. Drzewa 181 wypity -. dugo,

._cy do wierzby iliwi jak rspaniale fcierzono skrapia g i kie1: rozwija u wierzba ^jednake powinni wierzby, ktrego W bo-uwaal bdziemy | czystoci: gazki szcz-snia (Ps dziewic-w nim mu 136: nite, po wetknite ewa, jak rcych, rzby nad przed-a teraz ;hrztu."5 wodu ich e rolin i zaoy:' i winie I f winogron tw ofierze t tym, cc pu, Wyjcie Warszawa oznacza: Boym napojem ycia. Podobnie wic jak starotestamentowy krzew winny otrzymuje swj peny sens w Chrystusie, tak dokonujce si w tajemnicy Chrystusa jego wypenienie opromienia znw w naturalny symbol, i pozwala odkry jego waciwe znaczenie w wielu miejscach Pisma witego. Jeli chciaoby si w peni zrozumie znaczenie symboli nawizujcych do wyobrae krzewu winnego, to naleaoby zobaczy t rolin w caej jej okazaoci, a wic oglda j w penym rozkwicie, ktry osiga tylko na Wschodzie, swojej ojczynie, i w pewnej mierze w krajach Europy Poudniowej.

Winna latorol, o odygach gruboci ramienia, pnie si od drzewa do drzewa, dosigajc najwyszych ich wierzchokw (por. Figa) albo tworzy gste, cieniste altany i szpalery. Sadzenie obfitujcych owocami krzeww winnych obok wizw, ktre nie rodz jadalnych owocw, r.alazo swj wyraz w symbolice chrzecijaskiej w Pasterzu Hermasa (II .), stajc si obrazem pomocy, ktre sobie wzajemnie udzielaj bogaci biedni. Bogaty (krzew winny) odziewa biednego (wiz), a ten wspiera Dgatego swoj modlitw, a dajc mu okazj speniania dobrych uczyn-. )w, pozwala mu si duchowo rozwin. W winnicach zakadanych w krach poudniowej Europy winorole s podtrzymywane jeszcze dzisiaj rze przycite niskie drzewa. W Azji ki winogrona moe osiga iugo do 50 cm, jagody za s wielkoci gobich jaj. Dlatego mona -ozumie, e a dwch mczyzn nioso na drgu ga winogrona rwanego w Ziemi Obiecanej (Lb 13,23). Bujny rozwj winnej latoroli sprawia te, e wino otrzymywane z wino-_ on uprawianych w ciepych krajach jest o wiele mocniejsze, sodsze oardziej aromatyczne ni to, ktre uzyskuje si z winogron uprawianych naszym klimacie. Uywane z umiarem, wzmacnia i dziaa pobudzajco. Oiga Mdroci Syracha powiada: Wino dla ludzi jest yciem, jeeli pi bdziesz w miar (...) Zadowolenie serca i rado duszy daje wino pite swoim czasie i z umiarkowaniem" (Syr 31,27 n.; por. take Prz 31,6 n.). _anie, ktrzy oddawali cze bosk siom natury, uwaali rwnie poddajce i rozweselajce dziaanie wina za boskie. Grecy czcili w Dionizo-Bachus), bogu uprawy winnej latoroli, jakby wybawiciela, ktry uwal-od trosk i obdarza radoci ycia. Na staroytnym Wschodzie krzew .:iy utosamiano z zioem ycia, a sumeryjskim znakiem ycia by votnie li winogronowy. Krzew winny jest rolinnym motywem wyob-icym niemiertelno, tak jak w archaicznych przekazach wino byo ;ze uwaane za symbol modoci i wiecznego ycia."51 1 ^a mieszkaca krajw poudniowych wino jest codzienn potrzeb pojem nieodzownym przy kadym posiku. Dlatego te starotestamen--; przepisy dotyczce skadania ofiar nakazyway, aby do kadej ofiary ji troch wina, poniewa ofiary Starego Przymierza byy niejako ikiem Boga. :nnice stanowiy w Palestynie o dobrobycie kadej rodziny. Wielokrot-wite ksigi Starego Przymierza mwi o spokojnym yciu pod -:iym krzewem winnym i fig" jako o bogosawiestwie Boym, kt-cieszy si kady Izraelita

zachowujcy Prawo. Winnice troskliwie .wiano, strzeono je, otaczano murem, wznoszono na nich te wiee znicze i budowano tocznie (por. Tocznia). Taka zadbana plantacja Por. Eliade, Die Religionen und das Heilige, s. 324. 182 Roliny winnej latoroli bya te symbolem ludu wybranego, ktry jako vineae-lecta" mg dowiadczy najtroskliwszej opieki ze strony miujcego Boga, jednake okaza si jej niegodny (por. Iz 5,1-7; 27,2-6; Ez 15,2-8; Oz 10,1; Mk 12,1-12). W Psalmie 80,18 skarga nad zniszczeniem tego winnego krzewu przechodzi w prob: Niech rka Twoja bdzie nad mem Twej prawicy, nad synem czowieczym, ktrego utwierdzi dla siebie". Z niego przecie mia wyrosn Chrystus! Jako czowiek jest On latorol pokolenia Dawidowego, jako BgCzlowiek - korzeniem i pniem, z ktrego wyrastaj latorole Kocioa Starego i Nowego Przymierza, a w szerszym sensie take caego rodzaju ludzkiego. Dlatego Pan, po przemienieniu podczas Ostatniej Wieczerzy, w nocy przed swoj mierci, winnego soku w swoj Krew i po podaniu jej uczniom, powiedzia: Ja jestem prawdziwym krzewem winnym (...) wy - latorolami" (J 15,1-11). W porwnaniu tym znajduje wyraz organiczna, ywotna jedno, ktra istnieje midzy Nim. Gow, a nami, czonkami Jego Mistycznego Ciaa. On jest prawdziwym krzewem winnym, gdy jest prawzorem tego symbolu. Tylko ten, kto jest w Nim, moe przynosi owoce, tzn. dziea o wiecznej, nadprzyrodzonej wartoci. W tej samej pamitnej godzinie Pan powiedzia: Odtd nie bd ju pi z tego owocu winnego krzewu a do owego dnia, kiedy pi go bd z wami nowy, w krlestwie Ojca mojego" (Mt 26,29). W krlestwie Boym przyszego ycia bdzie podawane wino o zupenie nowej waciwoci i w zupenie inny sposb ni na ziemi: bdzie ono wiecznym nowym winem uszczliwiajcej mioci, zawsze wieym napojem radoci Boej, ktrej ani oko nie widziao, ani ucho nie syszao, ani serce czowiecze nie jest w stanie poj."52

Ju w sowach bogosawiestwa, ktre patriarcha Jakub wypowiada nad Juda, ojcem pokolenia, z ktrego zrodzi si Mesjasz, ukazuj si w osonie proroctwa zarysy przyszego misterium. W winie pra bdzie sw odzie, i w krwi winogron - sw szat" (Rdz 49,11). wity Justyn, mczennik (po. II w.), objania to miejsce nastpujco: Krwi Jego [Chrystusa] mieli by obmyci wierni Jego. Szat Jego bowiem nazwa Duch wity tych, co od Niego otrzymuj grzechw odpuszczenie, w ktrych moc swoj zawsze jest obecny, a widocznie si przejawi w drugim przyjciu swoim. Jeli nastpnie Sowo mwi o krwi grona, to tym samym w mistrzowski sposb wskazuje na to, e Chrystus ma wprawdzie krew, ale nie pochodzi ona z nasienia czowieka, tylko z mocy Boej. Jak bowiem krwi winnej nie utworzy czowiek tylko Bg. tak samo zapowiedziano, e i krew Chrystusowa nie bdzie pochodzia z rodzaju ludzkiego, ale z mocy Boej"53. Teksty Ojcw Kocioa na temat winnej latoroli" i jej symbolicznego znaczenia, mogyby wystarczy na ca ksik. Jednak wanie ta obfito nakazuje ograniczy si do tego, co istotne. Ojcowie Kocioa odnosz winnic, o ktrej wspominaj Pisma i Prorocy, ktr opiewa Pie nad Pieniami, do Kocioa, w teologicznych rozwaaniach rozwijaj porwnanie Pana przekazane w Ewangelii Janowej (15,1-11), rozpoznaj w gronie wiszcym na drgu, niesionym 52 Huby, Verbum salutis, t. 2, s. 372. 53 Dialog z ydem Tryfonem 54, 1, w: wity Justyn, filozof i mczennik, Apologia, Dialog z ydem Tryfonem. Wstp, tumaczenie z greckiego, objanienia, skorowidze napisa ks. Arkadiusz Lisiecki, Ksigarnia w. Wojciecha, Pozna 1926, s. 167 (POK t. 4). Drzewa 183 r :neae---o Bo--8; Oz nnego -. Twej '. niego okole-.vyras-sensie ^dczas swoj ziwym :u tym y Nim, : ziwym :o jest izonej u pi bd estwie wa-

:znym rado-serce wiada Jj si (Rdz ce na-. Szat :echw nie si o krwi ilChrystus <rfc tylko ftko Bg, ^chodzia Hita temat na do tego, Pisma liologicz-.angelii sionym czennik, anienia, na 1926, przez wysannikw do Ziemi Obiecanej, symbol Zbawiciela wiszcego na krzyu, a w winie dostrzegaj, wziwszy pod uwag tok mylowy w Dz 2.15-18 i w Ef 5,18, zarwno ar Ducha witego, jak i obraz jednoci, rctry w. Augustyn w ten sposb przedstawia w jednym ze swych kaza: ,,Bracia, przypomnijcie sobie, jak powstaje wino. Na gazce winnej wisi iele gron, lecz ich sok zlewany jest razem. Tak te przedstawi nas przenonie Pan; chcia, ebymy do Niego naleeli. Na swoim stole ofiarnym uwici misterium pokoju i naszej jednoci"54. Liturgia tekstom Prz 9,5 i Ps 104,15 nadaje sens eucharystyczny, a Syr _4.17 odnosi do Matki Boej. Sztuka od najwczeniejszych czasw wykorzystuje motywy winnej lato-li, winogron i przedstawia sceny winobrania; nie tylko w cyklach mboli pr roku, w ktrych wyobraaj jesie, lecz take jako samoistne ementy dekoracyjne. Czsto winne latorole wypeniaj cae powierzch-e cian, jak np. w mauzoleum Konstancji w Rzymie (IV w.). Podczas najnowszych prac archeologicznych prowadzonych przy grobie .. Piotra odkryto, oprcz grobw pogaskich, take grb chrzecijaski, ientyfikowano go jako chrzecijaski na podstawie motywu Dobrego isterza i ryby. Cae sklepienie tego maego pomieszczenia o czciowo 'orze jeszcze zachowanej mozaice pokrywaj pdy winnej latoroli na ^tym tle. Dionizyjskie wyobraenie szczliwoci zostao schrystianizo-:ne i stao si symbolem niebieskiej rozkoszy. Bardzo czsto spotyka si 3tyw winnych latoroli wyrastajcych z kielicha albo z kantharosa. aki, najczciej gobie albo pawie, dziobi winne jagody. Tego rodzaju mpozycje zarwno wyobraaj Eucharysti, jak i niebiaski posiek, jrym pokrzepiaj si dusze tu, na ziemi, w czasie witej Uczy ofiarnej ::rym bd si take krzepi w bogosawionej wiecznoci. Te obydwa uczenia czy ze sob Chrystus, kiedy w czasie witej

Wieczerzy do w ustanowienia Eucharystii zaraz dodaje sowa, ktre ju przytoczyli-y (Mt 26,29). Podwjny sens ma take winogrono przyniesione z Ziemi Obiecanej :ez wysannikw. Czsto przedstawia si je na sarkofagach starochrze-:\skich; jest widomym znakiem prawdziwej Ziemi Obiecanej, do ktrej .ar zmary. Tu spotyka Chrystusa, ktry kiedy wycign swoje ramio-niby pdy winne, na drzewie krzya i ofiarowa si wiatu jak w /.ki owoc, ktry zawiera wszelk sodycz (Nicetas z Akwilei). T.ike w redniowiecznych cyklach biblijnych pojawia si motyw tego 3wnego Grona Ziemi Obiecanej. Przykadem moe by sawny O-~i z Verdun" w klasztorze w Klosterneuburg, emalia z XII w. Na -azie widnieje napis: Vecte crucis lignum, botro Christi leg signum". Zarwno ze wzgldu na gbokie znaczenie, jak i z racji walorw coracyjnych pdy winnej latoroli i winogrona jeszcze dzisiaj s ulubio-~. motywem w sztuce kocielnej. Od redniowiecza dominuje ich eu-irystyczny sens. " Sermo 272; PL 38, 1248. Koci pierwotny czsto - jak dowodzi Danielou - hes symboles chretiens primitifs, Paris 1961, rozdz. 33) - posuguje si obrazem ..i ej i (meia) celem wyraenia swej istoty. (Pvreia jest pojciem oglnym, ktre .za wielo rnych rolin. Pan kadego, ktrego powouje, zasadza moc : w swoim ogrodzie, dlatego nazw vevrai (nowo zasadzeni, neofici) stosuje nowo ochrzczonych. Plantacja Boa raz okazuje si rajem, a innym razem Roliny I W rnych symbolach pr roku, stosowanych zarwno w staroytno jak i w czasach chrzecijaskich, wiosn wyobraay kwiaty. Te dziec wiata, otwierajce swoje kielichy ku socu, s zwiastunami i znakair wiosny, s weselnym strojem budzcej si do ycia natury, nadzie przyszego owocu, czstk utraconego raju i by moe - jeli czowiek n: uyje ich w sposb niewaciwy - wrd wszystkich rzeczy stworzonyc najmniej dotknite kltw

grzechu. Kady kwiat, od najmniejszego c najwikszego, jest w kadej swej czstce uksztatowany wedug mu geometrycznych, a jednak nie ma w nim nic skostniaego, nic wymusz: nego, tylko wdzik i urok, zapach i przepych kolorw w nieskoczon-rnorodnoci. Z pewnoci Bg w kadej rolinie ukry obraz swoic tajemnic! Symbolika liczb i kolorw mogaby si okaza pomocna w p daniu za tym ladem. aciskie sowo flos i greckie av&og oznaczaj zarwno kwiat, ja i rozkwit. W staroytnoci kochano te najpikniejsze pdy natury ta samo jak dzisiaj, chtnie je hodowano i uywano jako ozdoby. W Grec obchodzono specjalne wito pierwszych kwiatw, Antesterie (pod konie lutego). wiat antyczny, nawet trzewi Rzymianie, potrzebowa barwno: i oszaamiajcego zapachu kwiatw, aby wzbudzi podniosy nastrj i de wyraz radoci. Std bogato zasane kwiatami sale biesiadne i wiece r. gowach uczestnikw uczt. Zwycizcw zawodw obrzucano kwiatan. i patkami kwiatw. Przedstawienia na sarkofagach dowodz, e kwiacia: nie byy zwykym elementem miejskiej panoramy staroytnego Rzym Staroytni wierzyli, e gwiazdy, woda i drzewa s oywiane przez duszt to samo mniemali o kwiatach. Dlatego spotykamy czste przedstawieni-duchw opiekuczych wyaniajcych si z kielicha kwiatu. Kwiatw uywano ju w kulcie pogaskim do ozdabiania wiaty: otarzy, posgw bogw i herosw, kapanw skadajcych ofiary i zwie rzt ofiarnych, a take wtajemniczanych w misteria. Przynoszono j-w ofierze bogom najczciej w postaci wiecw i girland (por. Wieniec Zachowa si zwyczaj posypywania w czasie procesji drogi kwiatam: W kulcie zmarych, czego dowodz liczne wiadectwa, kwiatami przyozda biano mary i groby. Pliniusz55 opowiada, jak Rzymianie epoki klasycznej cenili sobie kwiaty Rozwodzi si, jak wielk sztuk malarsk i rozrzutne bogactwo przyro naley podziwia w kwiatach. Z drugiej jednak strony ten znawca natur pozostaje pod silnym wraeniem faktu, e wanie tym doskonaym stwc reniom przeznaczone jest tak krtkie ycie, w czym mona widzie dobitny znak kruchoci wszystkich rzeczy. Symboliczny jzyk Pisma witego posuguje si kwiatami jako obra zem przemijalnoci wszystkiego, co ziemskie, oraz krtkoci ludzkieg ycia: Wszelkie ciao to jakby trawa, a cay wdzik jego jest niby kwia polny. Trawa

usycha, widnie kwiat, gdy na nie wiatr Pana powieje (... lecz sowo Boga naszego trwa na wieki" (Iz 40,6-8; por. Hi, 14,2; Ps 103,15 Jk 1,10). 55 Por. Historia naturalis XXI 1 n. Kwiaty 185 cytnoci, fe dzieci | makami nadziej *iek nie zonych zego do lLg miar ymuszo-:czonej swoich w polat, jak tury tak Grecji koniec -wnoci i da sce na fiatami r*iaciar-Rzymu. dusze; awienia wity, i zwieszono je [ Wieniec). r*"iatami. zyozda kwiaty, iprzyrody natury stwo-widzie co obra-jdzkiego iby kwiat rieje (...) >s 103,15; Strojc jednak kwiatami mary ze zwokami i groby, pragnie si nie tylko podkreli przemijalno; mier mwi przecie o niej dostatecznie wyranie! Chodzi raczej o okazanie mioci zmarym, tym, ktrzy odeszli; oddanie im ostatniego dowodu czci i przesonicie niejako grozy mierci. Wedug gbszego, chrzecijaskiego ujcia, naley w tym zwyczaju dostrzega wyszy sens, widzie w nim wyraz nadziei zmartwychwstania, :ecznej wiosny i niebiaskich radoci oczekujcych w raju. Tym samym -otykamy sedna chrzecijaskiej symboliki kwiatw. Chrystus sam jest kwiatem, ktry wyrs z korzenia Jessego (por. Iz '1.1). Jako Oblubieniec Kocioa powiada On w Pieni nad Pieniami: Ego flos campi et lilium convalium" (2,1). Przez krtki czas wydawao , e kwiat ten uwid w cierpieniach i mierci, jak mwi starochrzeascy egzegeci, zwaszcza w. Ambroy, w rnych fragmentach swoich .im. Jednak ciao Chrystusa rozkwito na nowo (por. Ps 28,7), a zmar-

ychwstay Pan po zimie niewiary i grzechw zapocztkowa w odpionym wiecie wiosn ycia w asce i cnocie. W oczekiwaniu tych . darze raduje si weselna pie biblijna, sawica zalubiny Chrystusa Kocioem: Mina ju zima (...) Na ziemi wida ju kwiaty (...) Po~ta, przyjaciko ma, pikna ma, i pjd!" (Pnp 2,11-13). adna ksiga sma witego nie mwi tyle o kwiatach i rozkwitaniu, ile wanie Pie d Pieniami (por. Pnp 1,14; 2,5 i in.). Kwiaty przecie s ozdob zdego wesela i w ogle kadego wita; promieniuj radoci, gdziekolek by si znajdoway. Minucjusz Feliks zawiadcza, e radowanie si kwiatami nie jest sprze-ne z powag staroytnego chrzecijaskiego pogldu na ycie: ..Kt by chcia w to wtpi, czy my [chrzecijanie] kochamy wiosenne iaty? Zrywamy przecie i re wiosenne, i lilie, i wszystkie inne kwiaty ,-kne w kolorze i zapachu."56. Minucjusz Feliks sprzeciwia si tylko ywaniu kwiatw do niewaciwych celw, cho w zgodzie z wymogami gaskiego zabobonu i przepychu. Oczywicie, dzisiejszy wiat te lubu-5i w przepychu i czyni z kwiatw niewaciwy uytek, a przecie i do :h mona odnie miejsce z Listu do Rzymian (Rz 8,22 n.), w ktrym : mowa o wzdychaniu stworzenia, o czekaniu na wyzwolenie z niewoli psucia, by uczestniczy w chwale dzieci Boych! Czowiek moe jednak _ teraz czciowo uczestniczy w tej chwale, podziela j, wielbic stworzeniach Stwrc i widzc w nich obraz rzeczy nadprzyrodzonych. -ystus sam nawouje w Ewangelii do podziwiania kwiatw: Przypatrzcie liliom na polu, jak rosn (...) nawet Salomon w caym swoim _epychu nie by tak ubrany jako jedna z nich" (Mt 6,28 n.). wici maczali si szczeglnie gbokim rozumieniem symbolicznego wymia-natury. w. Zenon z Werony sowami penymi zachwytu wita Wiel--.oc, widzc w niej prawdziw wiosn, ktra budzi kwiaty do ycia: wity zdrj [chrztu] winnimy uwaa za wiosn. Z jego bogatego zapodnionego nie przez ciepy wiatr zachodni, lecz przez Ducha "ego, rodz si przeczyste kwiaty Kocioa - sodkie dzieci nasze, .rzone odmiennymi darami Boymi, lecz tym samym narodzeniem, :i witej wierze wydaj Bosk wo."57

Jctavius 38, 2. Przeoy Jan Sajdak, Ksigarnia w. Wojciecha, Pozna 1925, POK t. 2). Tractatus lib. II, 45; PL 11, 501. 186 Roliny Wskazuje si te na ukryty zwizek midzy kwiatami a sakramentem maestwa: kwiaty, symbol ochrzczonych, rzucaj swj blask take na ten wity zwizek. Wyrastaj z niego mode latorole, ktre w zdroju chrztu, matczynym onie Kocioa, rodz si na nowo do ycia aski i dziecictwa Boego. Obydwa sakramenty, chrzest i maestwo, cz zatem, w sferze naturalnej i symbolicznej, cise zwizki. w. Klemens Aleksandryjski nazywa dzieci kwiatami maestwa (...) ktre Boski ogrodnik zrywa na ce ciaa"58. W ten sposb rozkwita duchowo i fizycznie" mode ycie w Kociele ktry Ojcowie Kocioa porwnuj do kwitncego ogrodu; w jeszcze wikszym stopniu mona to odnie do niebieskiego raju. Tak wymowt ma wizja, ktrej dostpia w. Perpetua, yjca w II w., przed sw mczesk mierci; jeszcze kilka innych wiadectw z pierwszych wiekw chrzecijastwa wypowiada si w tym duchu, a wrd nich wane miejsce zajmuj malowida cienne i nagrobki odkryte w katakumbach. Kwiaty i drzewa, ktre otaczaj Dobrego Pasterza czy orantw, girlandy kwiatw i rolin wyraaj za pomoc obrazu to, czemu sowami daje wyraz modlitwa Commendatio animae w przedsoborowym Rituale Romanum: Chrystus, Syn Boga ywego, niech ci umieci wrd nieprzemijajcych rozkoszy swego raju!"59 Kwiaty, jako ozdoba kociow, od najdawniejszych czasw s niemym hodem skadanym Panu, do ktrego w swoich kazaniach zachcali wiernych ju Ojcowie Kocioa. Re i lilie naleay nawet do darw, ktre wolno byo skada w czasie procesji wok otarza podczas Ofiarowania. Stylizowane kwiaty i motywy lici byy bardzo rozpowszechnionym ornamentem; znaj go wszystkie kulturalne narody i sigaj po niegc wszystkie gazie sztuki do dnia dzisiejszego. (Na temat symbolicznego znaczenia poszczeglnych kwiatw por. odpowiednie rozdziay). Fioek

Fioek (viola, iov) jest jednym z pierwszych i najmilszych kwiatw wiosennych, a staroytni Grecy widz w nim symbol budzcej si na nowo do ycia ziemi, uwaali go za wity. U niektrych narodw zachodnioeuropejskich uchodzi za oznak mioci, ktr dziecko ofiarowuje matce, a narzeczony - narzeczonej. Wrd medycznych i magicznych skutkw, ktre staroytny wiat przypisywa fiokom, wymienia si przede wszystkim dziaanie kojce i ochadzajce. Dlatego fioki przykadano sobie do czoa, pleciono z nich wiec-w przekonaniu, e mog umierzy bl gowy i usun przykre skut!-: opilstwa. W symbolice chrzecijaskiej fioek uchodzi - z powodu swego delik: nego zapachu i ciemnofioletowej barwy - za symbol pokory. Grzeg Wielki take mwi o nim w takim wanie znaczeniu60, natomiast Aug-tyn nazywa wdowy61, a Eucheriusz z Lyonu - wyznawcw62 fioka 58 Paedagogus lib. II, cap. VIII 71, 1 (SCh 108, 140; PG 8, 480). 59 Constituat te Christus, Filius Dei vivi, intra paradisi sui semper amoer viventia" (przekad poi.: Msza rzymski, s. 1408). 60 Por. Homiliae XL in Ezechielem lib. I, hom. 5, 4; PL 76, 830. 61 Por. Sermo 304, 3; PL 50, 744. 62 Por. Formularum spiritualis intelligentiae ad Uranium liber unus; PL 50, 744 entem na ten chrztu, ictwa sferze dryjski wiekw e miejsce :h. Kwiaty -y kwiatw raz modli-m ..Chrysych roz niemyrr. -ftali wier-*rz--v, ktre ferowania, er.nionyrr. ;o nieg iatw i ..i no\v; tc-.odnic-matce. v. przy-. ocha-viece skutki ielikat-^Crzegorz Augus-Sokami

amoena . 50, 744. Kwiaty 187 w Boskim ogrodzie Kocioa. Ten ostatni powiada lakonicznie: Violae confessores, ob similitudinem lividorum corporum". Ma wic na myli ascetw, ktrych skra z powodu umartwie przybraa barw niebieskaw"! Nastpnie przytacza tekst z Pieni nad Pieniami: Flores in terra visi sunt" (Wlg: Flores apparuerunt in terra nostra", 2,12). Przez pierwsze kwiaty" naley rozumie fioki. Z powyszego za mona wysnu myl, ze po zimowych burzach przeladowa chrzecijan, zakwitaj" w Kociele pierwsi wici wyznawcy. Symbolika redniowieczna, ktra nie omieszkaa wszystkiego, co pikne i mie, odnie do Najwitszej Dziewicy, wielbi v swoich pobonych pieniach Maryj jako fioek pokory. Krokus Wrd okoo 50 gatunkw krokusw, ktre ze swojej ojczyzny, krajw -chodnich, rozprzestrzeniy si na Europ, pierwsze miejsce zajmowa staroytnoci crocus sativus", czyli szafran. Opisujc kwitnce ki, na - ?h zostaa porwana Persefona, Homer wymienia te krokus. Peri (identyczna z Kor i Prozerpin), crka bogini ziemi, Demeter, .a kwiaty ze swoimi towarzyszkami na tych mitycznych boniach, Hades uprowadzi j do swego podziemnego wiata. :o pachncy szafran kwitnie w jesieni. Ze znamion dugiego, poma:owego supka sporzdzano zarwno te barwniki, jak i pachnce :ki i wywary; jedne i drugie byy bardzo podane w staroytnoci, ze jeszcze w redniowieczu. Kwiaty szafranu ceniono.tak samo jak chocia szafran przewysza je wartoci uyteczn. toszafrano-

:aty i ornamenty wydaway si staroytnym symbolem wiata i majei zdobiy, tak jak purpura, bogw i krlw. mo wite wymienia szafran (Wlg: krokus) jeden jedyny raz w Pieni Pieniami; mistyczn Oblubienic przyrwnuje si do ogrodu, w kt-:osn nard i szafran, wonna trzcina i cynamon (...) mirra i aloes, -jystkie najprzedniejsze balsamy" (Pnp 4,14). :aniem Pliniusza rolina ta wtedy rozwija si najlepiej, gdy si j ze i gniecie63; z tej racji uwaa siej za symbol cierpliwoci i pokory. vikszoci egzegetw jednak jest ona symbolem mioci, czego przy-em moe by komentarz Kasjodora do przytoczonego tekstu biblijSzafran ma kwiat o barwie zocistej i dlatego oznacza mio. Jak ;em zoto jest najcenniejsze spord wszystkich metali, tak mio riuje pierwsze miejsce wrd wszystkich cnt, zgodnie ze sowami :ostoa: Tak wic trwaj wiara, nadzieja, mio, z nich za najwiksza -: mio*" (1 Kor 13,13)64. Lilia ..Dziewictwo bowiem to wspaniay kwiat, nieustannie olniewajcy nie.iszczalno delikatnymi, biaymi pczkami."65 Symbolika lilii (lilium, :vov) wywodzi si ze sonecznych okolic perskiego miasta krlw, Suzy 63 Por. Historia naturalis XXI, 6. 64 Expositio in Cantica canticorum cap. IV; PL 70, 1078. g-__ _..

Metody z Olimpu, Uczta VII 1, s. 67. 188 Roliny (por. Est 1,2), ktre wzio od niej nazw. Wedug greckiej legendy zbudowa j Memnon, syn Eos (personifikacja Jutrzenki). W lilii zaklta jest myl o narodzinach czowieka dla wiata z ona ziemi i nocy Pierwszego czowieka

uksztatowaa przecie rka Boa z prochu ziemi Ludy pierwotne, w ktrych sagach niekiedy przebyskuje objawienit pierwotne, przedstawiaj sobie owo wydarzenie jako wyrastanie roliny z ziemi. T ide odnajdujemy rwnie w symbolice drzew. Z Azji symbolika lilii rozprzestrzenia si na obszary Grecji, ktrej religie zdradzaj wyrane wpywy azjatyckie. Wspania szat Zeusa zdobiy lilie. Krlewska lilia", jak nazywaj pewien staroytny poeta grecki, z dawien dawnj bya oznak godnoci krlw i ksit; zwieczali ni swoje bera i umieszczali w swych herbach. Jeszcze dzisiaj lilia naley do znakw heraldycznych. Szlachetny ten kwiat by i dla autorw ksig biblijnych, Ojcw Kocioa, a w konsekwencji i liturgii materiaem snucia wielu uroczych porwna. Prawie wszystkie one nawizuj do tekstw Pieni nad Pieniami. Chrystus, Oblubieniec Kocioa, mwi w niej o sobie nastpujco: Jam narcyz Saronu, lilia dolin" (Pnp 2,1). Chrystus, Sowo Przedwieczne, zstpi na dolin ziemsk i przyoblk si w szat ludzkiej natury. Jego ciao byo jednak wolne od wszelkiej skazy, dlatego podobne do lilii (wedug Oryge-nesa). W czasie ziemskiego ycia Chrystusa owa Lilia jeszcze si jakby nie rozwina. Otwara swj kielich dopiero w Jego chwalebnym zmartwychwstaniu i wniebowstpieniu i w olniewajcej bieli przemienionego ciaa pozwolia orszakom niebieskim oglda zocistopromienne swe Bstwo i napenia cay wiat duchow wonnoci. Kandydat do chrztu jest w stanie odczu to oywcze tchnienie aski i wiary w chwili, gdy zostanie naznaczony znakiem krzya i usyszy sowa: Effeta, to znaczy: Otwrz si", i nastpnie: Aby mg odczu wo Boej sodyczy"66. W Pieni nad Pieniami czytamy dalej: Jak lilia pord cierni, tak przyjacika ma pord dziewczt!" (2,2). W Palestynie lili faktycznie mona znale inter spinas", wrd krzakw ciernistych, w ktrych rozwija si bardzo bujnie, jak na przykad w grach Libanu. Tak lili jest Maryja. Niepokalanie Poczta zakwita pord ostw i cierni grzesznego rodzaju ludzkiego. Ona jedyna pozostaa dziewic wrd wszystkich matek. Dlatego Koci grecki pozdrawia J w jednej ze swych najpikniejszych pieni (hymnus akathistos): Raduj si (mlpe), sodko pachnca Lilio! Wadczyni, napenij woni wierzcych!" Lili jest take wity Koci, Dziewica wrd pogan i ydw, ktrzy j przeladuj. Ona jest jednak olniewajco biaa i lni dziki wierze"67.

Podobny liliom jest rwnie stan dziewiczy i kada dusza, ktra oci miertelnoci wznosi si do niebieskiej piknoci i zachowuje blask czystoci w sercu i ciele oraz blinich swych orzewia sodk woni swe dobrej suby"68. Grzegorz z Nysy, inaczej ni powszechniej znane komentarze, objania nastpujcy fragment Pieni nad Pieniami: Jam miego mego, a mj miy jest mj, on [stado swoje] pasie wrd lilii (Pnp 6,3). On jest bowiem 66 Chrzest, w: Msza rzymski, s. 1328 n. 67 Hipolit, Komentarz do Pieni nad Pieniami 19. 68 Grzegorz Wielki, Super Cantica canticorum expositio, cap. 2, 2; PL 79, 494 n. por. tame cap. 2, 18; PL 79, 501. i *m^ legendy zaklta nocy. ziemi, jwienie roliny ji sym-idzaj Lrlew-. dawna umiealdyczocioa, jwna. Chrysnarcyz pi na Jo byo j Orygeikby nie twych>--.o ciaa Bstwo r-.u jest

I to stanie Otwrz mi, tak ttycznie ktrych .'.lijest -sznego ch ma.kniejktrzy aerze"67. tra od sk czys-ri swej objania |o, a mj bowiem T9, 494 n.: Kwiaty 189 brym pasterzem, ktry nie karmi swej trzody traw, lecz wrd czys-:h lilii pasie swoje owce (...) Waciwym bowiem poywieniem dla :ury bezrozumnej jest trawa, czowiek za, poniewa posiada rozum, vi si prawdziwym sowem"69. 3d najdawniejszych czasw lilia - z racji swych szlachetnych ksztatw :y moe take z racji swej antycznej symboliki wiata - bya szeroko rozpowszechnionym motywem we wszystkich dziedzinach sztuki plastycz- .;. Jego stylizacja w sztuce egipskiej, asyryjskiej i greckiej uchodzi za syczn. Ksiga Wyjcia, podajc przepisy dotyczce sporzdzenia wie-

.ika siedmioramiennego, wspomina te o liliach majcych wychodzi ego trzonu (25,31-34; Wlg), a Pierwsza Ksiga Krlewska, opisujc umny odlane dla wityni Salomona, podaje, e ich gowice miay itat lilii, chocia podobne byy one raczej do egipskich kwiatw lotosu r. Lilia wodna). W starochrzecijaskiej symbolice lilie i re wyobaj w wiecach przedstawiajcych pory roku wiosn. redniowieczni yci, zwaszcza w okresie gotyku, wykorzystywali motyw lilii w wielo:i sposb. W paramentyce i innych dziedzinach sztuki kocielnej zaleca znaczn jego stylizacj. Lilia wodna (lotos) Do najpikniejszych kwiatw w wiecie stworzonym przez Boga naley . wodna (nymphea), ktra rozpociera swoje due, koliste licie na kojnych, niezbyt gbokich wodach. Na tle ich ciemnej zieleni janiej :aniae kwiaty, ktrych kielichy zawsze otwarte w socu, zdaj si azem jego promiennego oblicza. Europie jest znana tylko lilia wodna biaa (nymphea lotus) i ta '.ar luterum), natomiast w Ameryce victoria regia rozwija olbrzymie :e o talerzowatych ksztatach, osigajce w przekroju dugo do ?h metrw i zdobi si wspaniaymi rowymi kwiatami o promieniu odzcym do 40 cm. Egipcie kwity zarwno biae, jak i jasnoniebieskie kwiaty lotosu "hea stellata) i czerwone indyjskie lilie wodne (nelumbo nucifera czy sa) o lejkowatych liciach. Te dwa ostatnie gatunki wznosz si nie ponad zwierciadem wody, natomiast inne spoczywaj na nim. -tkie gatunki maj woreczkowate odygi, ktre wyrastaj z kcza

jnego poprzecznie w wodzie i osigajcego grubo ramienia. Owo-zystkich gatunkw maj niemal jednakowy ksztat, podobny do vki i dojrzewaj tylko pod wod. oardziej zdumiewajcy jest zwizek tej jedynej w swoim rodzaju ze wiatem sonecznym. Jej kwiaty nie tylko zamykaj si wieczo-ak wiele innych rolin, ale take zanurzaj si tak gboko w wodzie, mona ich dosign rk. O wicie za zaczynaj si powoli, ine ku wschodowi soca, z niej wynurza, by o wschodzie soca - xsi na powierzchni wody i otworzy si na jego wiato najpeniej ;dnie. :e i nasiona gatunku nymphea s jadalne; w Egipcie byy ulubio-oywieniem. Wspaniae kwiaty za nie tylko byy najbardziej roz-fchnionym motywem sztuki egipskiej i rzemiosa egipskiego, lecz Cantica canticorum, hom. V; PG 44, 884. Roliny take kadziono je do grobw, o czym wiadcz odnalezione w nich i. okruchy. Szczeglnie sakralny charakter nadawali Egipcjanie czerwonej ind skiej lilii wodnej (obecnie nie wystpujcej ju w Egipcie) - lotoso egipskiemu, ktrego wprawdzie nie uywano - wanie z racji jego cha: kteru sakralnego - do przyozdabiania cia zmarych, ale za to tym chtr. wykorzystywano go w ornamentyce wity, zwaszcza gowicom kolur nadawano jego ksztat. Traktowanie tej lilii jako witej mona tumacz nastpujco: Egipcjanie uwaali Nil, ktry uynia ca ziemi i decyc wa o obfitoci plonw, za boski, a wic i jego najpikniejszy owoc - k\v: lotosu. Wydawa si ucielenieniem bstwa, symbolem Ozyrysa i Izydy, dostatecznie wyjania jego dominujce znaczenie w religii, yciu i sztu kraju nad Nilem. Z t symbolik, majc zwizek ze wit rzek, czy si inna, rwr wana, ktra odnosi si do boga soca. Hindusi wity kwiat lotosu, czyli padma, uwaaj za symbol stworze wiata z wody; wedug legendy z niego te zrodzi si Budda. Podobr w kosmogonii egipskiej lilia wodna, ktra otwiera swj kielich pr_ pierwszych promieniach

soca, a wraz z ostatnim, jak samo soc zanurza si w wodnej gbinie, odgrywa gwn rol. Na napisie w De dehrah faraon wrcza bogu soca, wspaniaemu chopcu zrodzoneir. z kwiatu lotosu", lili wodn ze sowami: Wrczam ci kwiat, kt: powsta na pocztku, wspania lili na wielkim jeziorze. Ty wyszed z jej patkw w miecie Chmun i owiecie ziemi, ktra bya jeszc. spowita w ciemnociach". Poniewa krlowie egipscy pragnli, aby oddawano im cze bosk chtnie godzili si, by ich skronie wieczono kwiatami lotosu. Niekti: bogowie trzymali je w rku jak bera. Egiptolog Prisse d'Avennes utrzymuje, e cisy zwizek lotosu socem pozwala w lotosie widzie obraz duszy otwierajcej si na wia;. nadprzyrodzone; symbolika ta wydaje si prawie chrzecijaska. Pismo wite kwiat lotosu okrela tak sam nazw jak lili (hebr uzan, gr. Kpivov; ac. [Wlg] lilium). Z tego powodu w Pierwszej Ksic Krlewskiej w rozdziale 7 przez lilie", o ktrych mowa w wierszu 19, 2_ 26, naley rozumie architektonicznie wystylizowane kwiaty lotos W sztuce Asyryjczykw, Babiloczykw i Fenicjan - ludw pozostajcy, w cisym zwizku z ydami - czsto pojawia si motyw lotosu. Hira: ktry niejako kierowa budow wityni Salomona i dba o wystrj wntrza, by Fenicjaninem. Naley wic przyj, e zwaszcza sztu/. fenicka wywieraa znaczny wpyw na ksztat tych budowlanych przedsu wzi. Oczywicie ydzi nie mogli, z racji religijnych, podziela pogasko sakralnej wymowy motywu kwiatu lotosu, ale chtnie uywali go z pov du jego stylistycznej piknoci, podobnie jak czsto siga si po nie. w ostatnich dziesicioleciach XIV w. w sztuce benedyktynw z Opacr Beuron. Pliniusz, ktry gromadzi stare rda, wspomina o uywaniu korze r i nasion nymphea jako rodka uspokajajcego popdy zmysowe. W re niowieczu zalecano przeto mnichom i zakonnicom zaywanie tego rd/. w celu zachowania czystoci. Zupenie inne, w porwnaniu z tym osobliwym punktem widzenia aspekty podkrelaj Hindusi, ktrzy widz w kwiecie lotosu, jak Europ. Kwiaty

191 -ich ich indyj-iotosowi chara-chtniej kolumn iumaczy decydo-: - kwiat \ Izydy, co i sztuce *. rwnie morzenia jdobnie :h przy soce. w Den-zonemu at, ktry ^szede jeszcze bosk. Niektrzy | lotosu ze >ra wiato (hebr. - Ksidze u 19, 22. lotosu, tajcych . Hiram. wystrj jej sztuka 4 przedsi-ipogasko-fo z powo-19 po niegc l Opactwa korzenia . W redgo rodka widzenia. Europejczycy w lilii, symbol czystoci. Wspczesna indyjska sztuka chrzecijaska stworzya dziea, na ktrych przedstawia si niepokalanie poczt Dziewic stojc na lilii wodnej. Czasopismo Fede e arte", ktre ukazuje si w Watykanie, w zeszycie z maja 1954 r., powiconym w caoci sztu-:e misyjnej, zamieszcza dwie takie Madonny: statu z koci soniowej -Nasza ukochana Pani z Malabar" i obrus Maryja, krlowa Indii". Kardyna Ceslo Constantini, wwczas przewodniczcy Centralnej Komisji Sztuki Sakralnej we Woszech, da nastpujcy komentarz do tych przedstawie: ..Kwiat lotosu wydaje si cudem unoszcym si nad wodami, nie maj-:n adnego, zmysowo uchwytnego, kontaktu z ziemi. Zatem ten, kto i na kwiecie lotosu, jest wolny od wszelkiej ziemskiej niedoskonaoci ieczystoci".

Kwiat lotosu, yjcy w wodzie (nawizanie do chrztu!), uwolniony od mi, otwierajcy si tylko na wiato soneczne, wydaje si zatem sym-^em, ktry przemawia sam z siebie i zachca do kontemplacji. Byoby orze, eby zaj waciwe sobie miejsce rwnie w sztuce liturgicznej. Ra Pord kwiatw, ktre w cyklach symboli pr roku wyobraaj wiosn, a zajmuje - ze wzgldu na swe pikno i zapach - pierwsze miejsce. ;-cy wywodzili jej nazw pSov od psiv (pyn, rozlewa), bowiem :!ewaj si z niej strumienie woni; tym samym jednak ulatnia si te ywotna substancja i dlatego tak szybko widnie. w. Klemens Alekdryjski przytacza rwnie t etymologi w Wychowawcy70. :." krajach poudniowych ju od kwietnia ra rozwija si z tak bujno:. ktr trudno nam, mieszkacom Europy rodkowej, sobie nawet brazi. Wspina si wysoko na pinie, aby jak wodospad rozrzuca _'actwo swego kwiecia. Pokrywa ciany domw, tworzy altany i przejarkadowe. Rzeczywicie, zachwycajcy obraz wiosny! -aroytni byli pod wraeniem zarwno przepychu ry, jak i jej krt.: ycia. Pliniusz Starszy pisze: Kwiaty i zapachy natura zrodzia na ..-u okres; powinno to by przestrog dla ludzi, e to, co przepiknie .nie [to jest re, lilie, fioki], szybko te widnie"71. staroytnoci lubowano si w rach, byy oznak przepychu. Po-chnym zwyczajem byo przystrajanie podczas uczt skroni wiecami fiokw lub bluszczu. Ksiga Mdroci wkada w usta bezbonym kom nastpujce sowa: Upijmy si winem wybornym i wonnociami _h nam nie ujd wiosenne kwiaty: uwijmy sobie wieniec z r, zanim

;n" (2,7 n.). Ozdabianie skroni wiecami nie byo tylko oznak ychu, lecz wedug pogldw staroytnych miao take uzasadnienie otne: uwaano, e re i niektre jeszcze inne roliny wpywaj cniajco i uspokajajco na kor mzgow; sdzono zatem, e mog agodzi skutki nadmiernego picia wina. Rzymianie wicili co roku e wito R (Rosalia), z ktrym wizao si przystrajanie grobw ami r i uczty biesiadne. uwag zasuguje podwjne symboliczne znaczenie dzikiej ry maPor. Paedagogus II 71, 5. Historia naturalis XXI 1. 192 Roliny jce swe rdo w jej ksztacie. Jedno ze znacze jest wyranym przeciwiestwem wspomnianej symboliki przemijania. Pi patkw kwiatowych wok podstawy wyobraa niezmiennie powtarzajcy si ruch kosmosu, ktry skada si - zdaniem Arystotelesa - z piciu ywiow (za pity uwaa eter) i wyznacza rytmiczne nastpstwo czasu. Z tej racji, e to nieustanne powracanie tych samych czasw stanowi, jeli tak mona powiedzie, niejako ziemsk wieczno, ra zostaa porednio uznana za symbol Aionu, a wic i symbol wiecznoci. Drugie znaczenie tego kwiatu, majce podstaw w jego morfologii, odnosi si do tego, co zagadkowe, tajemnicze. Jeli w rysunku rzutu poziomego ry poczy si lini prost punkty rodkowe co drugiego patka kielicha, powstanie gwiazda picioramienna (pentagram), prastara figura czarw i zakl, symbol i piecz spraw tajemnych. Dlatego juz w staroytnoci zawieszano w czasie uczt re nad stoami na znak, e prowadzonych tu (sub rosa) rozmw nie powinno si przekazywa dalej Umieszczanie rzebionej ry na sufitach staroniemieckich sal ratuszowych, winiarni, a nawet konfesjonaw, jeszcze dugo zachowao t dawn wymow. __

Pismo wite wymienia r pord aromatycznych rolin, z ktrymi porwnuje wieczn Mdro (por. Syr 24,14). Prorocze spojrzenie dostrzega w tych obrazach tajemnic stawania si czowieka i jego dalszego rozwoju w Kociele Mistycznym Ciele Chrystusa, zwaszcza ze wzgldu na mi wo, o ktrej mwi w. Pawe (por. 2 Kor 2,14 nn.). Wedug Ksig. Mdroci Syracha dzieci Boe maj kwitn jak ra" (39,13). wita mczenniczka Perpetua oglda w wizji raju ogrd rozkoszy w ktrym kwitn drzewa rane" i kwiaty wszelkiego rodzaju72. Przec-stawienia niebieskiego raju jako ogrodu w szacie wiecznej wiosny spoty kamy rwnie na freskach katakumb. Przerne kwiaty, wrd nieczsto girlandy r, ozdabiaj niby blaskiem przyszej wiatoci - ciany^ ciemnych grobowych krypt. wity biskup mczennik Cyprian z Kartaginy porwnuje take Koci swych czasw z kwitncym ogrodem: Poprzednio by biay dziki czynom braci. Teraz z powodu krwi mczeskiej sta si purpurowy. Wrc jego kwiatw nie brak lilii, ani r"73. Porwnanie mczestwa do rz jest gwnym filarem symboliki chrzecijaskiej tego kwiatu i wkrtc zostaje te odniesione do Krla mczennikw, Chrystusa, w Jego mce. Ciernie take maj symboliczne znaczenie (por. Ciernie). Wyobraa; grzechy i ich skutki, bl i cierpienie. Z r stanowi jeden obraz: por cierni przeladowania wyrasta ra mczestwa, ciernie oplataj skro: cierpicego Zbawiciela, pord cierni zepsucia janieje wolna od cierr. dziewiczo. Przede wszystkim Niepokalana Dziewica Maryja jest prawdziw r-wrd cierni". Do najstarszych wiadectw tej symboliki maryjnej zalicz si zwrotk Carmen paschale poety Seduliusza (okoo 430 r.): Jak pord ostrych cierni delikatna rozkwita ra, Wolna od kolcw, co rani, i krzew macierzysty [przymiewa swym piknem, 72 Por. Passio Perpetuae et Felicitatis 11, 12. 73 Listy 10, 5. Przeoy o. Wadysaw Szoldrski CSSR, ATK, Warszawa 1969, i n. (PSP t. 1). r. przeci-kwiato-r_ch kos-aw (za racji, e mona lana za srfologii, tu rzutu drugiego

prastara tego ju znak, e ra dalej. ratuszo- dawn : ktrymi lenie do-dalszego wzgldu ; Ksigi rozkoszy. ". Przed-sny spoty-rd nich sci - ciaze Koci [dziki czy-*-y. Wrc do r;, i wkrtce mce. Ty obraaj; 7_: por: xaj skro: od cierr. ziw rnej zalicz Kwiaty 193

Tak z rodu Ewy wzrosa wita Maryja: Nowa dziewica zmya win swej poprzedniczki."74 Zastosowanie tej symboliki ry do mki Chrystusa i do Matki Boej -ozwija si szczeglnie bujnie w redniowieczu. Im bliej rde odkrycia -ymbolicznych znacze, tym wicej znajduje si elementw, ktre porw-r.uje si z sob, wyrnia, analizuje i odkrywa nowe moliwoci mistycz-r.ych i moralnych odniesie do szczegw. w. Bernard i Piotr z Kapui dopatruj si na przykad w piciu patkach ry symbolu piciu ran Chrystusa, w prcikach za pokrytych zocistym pykiem rozpoznaje si -kryte zoto Jego Bstwa itd. Pikny jest obraz przyszego wiata, ktry roztacza Dante (ok. 1300 r.) * swoim Raju. Porwnuje mianowicie rzesz zbawionych w niebie do olbrzymiej, w peni rozwinitej ry, ktrej patki tworzy hierarchia witych: I korony W postaci jasnej ranej

wici wojacy mi si ukazali, Krwi Chrystusow poczet polubiony".75 Anioowie kr nad ni jak rj pszcz i zanurzaj si w niej, aby wszdzie pomnaay si mio i pokj. By moe i ten symbol wiecznoci nawizuje,

chocia w zupenie innym kontekcie, do staroytnego symbolu wiecznoci, o ktrym wspomnielimy wyej. Zastosowanie symboliki ry do Chrystusa znajduje szczeglnie pikny yraz w zotej ry, ktr Ojciec wity powica w niedziel Laetare. W poowie XI w., w licie papiea Leona IX, znajdujemy najstarsz I wzmiank o zwyczaju noszenia w tym dniu przez namiestnika Chrystusa ;j ry, ktry uzasadnia si sowami: Quia eo tempore victoria recentur Domini nostri Jesu Christi, qui in te passus est, o crux sacratis5ii76 tym samym sensie wypowiada si Sikard z Cremony w swoim ile i Durandus z Mende w Rationale: Flos iste aureus est, quia Rex lum et Dominus dominantium (significatur) cuius rubor apparuit in agnibus Passionis, et odr in gloria Resurrectionis". Zoto wyobraa krlestwo Chrystusa, czerwie - Jego cierpienie, wo - chwa twychwstania. ilitwa powicenia zotej ry, wprowadzonego w XVI w., widzi ibolu ry znak duchowej radoci" i prosi, eby Koci przez dobrych czynw poda za balsamiczn wonnoci tego Kwiatu, wyrs z korzenia Jessego i ktry mistycznie jest nazywany Kwia-pl i Lili dolin, oraz eby Koci ten zasuy na zaywanie w krai-niebieskiej chway nieskoczonej radoci we wsplnocie wszystkich gtych i tego duchowego Kwiatu, ktry z Tob yje i krluje w jednoci witego na wieki wiekw. Amen". -aawa 1969, Zarmen paschale II, 28-31; PL 19, 595 n. oska komedia. Raj, pie 31, 1-3. Przeoy Edward Porbowicz, PIW, awa 1965, s. 474. V redniowieczu nazywano czwart niedziel Wielkiego Postu (Laetare) nie-l r, poniewa w tym dniu obdarowywano si pierwszymi kwiatami ry. Do Ojciec wity powica w t niedziel zot r, ktr ofiarowuje osobie zonej dla Kocioa (przypis na podstawie: Msza rzymski, s. 235). 194

Roliny 3. Inne roliny Bluszcz Niezalenie od tego, czy bluszcz porasta tereny zalesione, czy ciemns intensywn zieleni swych lici o szlachetnym ksztacie oplata pnie drzew skay, ruiny czy grobowce, zawsze nadaje otoczeniu pitno poezji i roman-tycznoci. O jego prawidowym rozwoju stanowi podoe, do ktrego moe si przyczepi, aby pi si wci wyej. Jego pie moe by gruby jak rami, a jego gazie mog, jeeli przez wiele lat si ich nie obcina, okry mury nawet bardzo wysokich budowli. Gdy rolina ta osignie pewien wiek. zmienia ksztat swoich zbkowanych, piknie ykowanych lici, ktre sta; si gadkie i owalne z jednym szpiczastym zakoczeniem, zachowujc je nak ich pierwotny ksztat na dolnych pnczach. W tym dojrzaym wiek,-bluszcz wypuszcza krzaczaste gazki z baldaszkami tawozielonych kwiatuszkw, ktre ukazuj si dopiero we wrzeniu i przeksztacaj szybko w granatowe jagody; odmiana orientalna ma jagody zocistote. Latynowie okrelaj wszystkie gatunki bluszczu wspln nazw hede-ra" (od gr. eSpdCw - umocowa), natomiast Grecy rozrniaj bluszcz nie majcy owocw, pezajcy po ziemi, helix" (LA.iL od eAiaaw - krci, odwraca) od bluszczu wydajcego owoce, kittos" (kittc albo Kiaag). Temu ostatniemu gatunkowi przypisywano w staroytnoci waciwoci lecznicze, co do ktrych jednak opinie nie byy zgodne. Jedni uwaali, e licie wpywaj kojco, chodzco na kor mzgow, dlatego pleciono z gazek bluszczu wiece i zdobiono sobie nimi skronie podczas uczt biesiadnych, aby ustrzec si od nieprzyjemnych skutkw nadmiernego picia wina. Zdaniem innych spoywanie jagd i lici miao potgowa ekstaz bachiczn. Wiecznie zielony bluszcz by symbolem ycia, ktre nie przemija. W czasie uroczystoci zalubin staroytni Grecy wrczali parze modej gazk bluszczu na znak wiecznej wiernoci i mioci. By moe wyraaa ona take yczenie, aby dali oni pocztek nowemu yciu. Z tej racji, e natura w bezustannym procesie odradzania si wyobraa ycie wiecznego eonu, powicano bluszcz bogom przyrody: Ozyrysowi - w Egipcie, u Grekw i Rzymian - Dionizosowi (Bachusowi); wyznawcy tego boga nosili tatua licia bluszczu. Z Trzeciej (apokryficznej) Ksigi Machabejskiej dowiadujemy si,

e Ptolemeusz Filopater zmusza nawet ydw do takiego tatuau. Dionizosa i jego dziko plsajcy orszak zdobiy wiece z bluszczu, ktry oplata take ich tyrsy i kielichy. Tajemnicza, wypeniona symbolami natury skrzynia, ktrej zawarto ukazywano w czasie rytu inicjacji wtajemniczonym w misteria, zawieraa midzy innymi pncza bluszczu77. Druga Ksiga Machabejska (6,7) donosi, e Antioch Epifanes brutalnie zmusza ydw, aby w wito Dionizjw w bluszczowych wiecach brali udzia w pochodzie ku czci Dionizosa. boga wina i natury78. Symbolika bluszczu nawizuje wic z jednej strony do materialnej podoa fizycznych skutkw, jakie mu przypisywano; zarzucono j wrt z upadkiem staroytnego pogastwa. Z drugiej jednak strony to, c 77 Por. Klemens Aleksandryjski, Protrepticus 2, 22, 4. 78 Por. 2 Mch 10,7. Inne roliny 195 ^ciemn, drzew, roman-o moe rjby jak . a, okry ren wiek, are staj wjcjedwieku ch kwia-szybko n he&e-jszcz nie - krci. 1 Kiooc). aciwoci * azali, e plecione :zas uczt rr.iernegc :tgowa przemija. ze modej -.".yraaa obraa .rysowi znawcy Ksigi i nawet : zdobiy mnicza. ..zywano midzy anosi, e l Dionizjw iDionizosa, ^rialnego j wraz -,ry to, co w zawsze zielonym bluszczu pozwalao widzie symbol wiernego przywizania i ycia wiecznego, zostao wczone w symbolik chrzecijask. Symbol ten jeszcze dzisiaj wydaje si odpowiednim obrazem wiernego przywizania i przyjani a do mierci, a nawet sigajcych poza ni. Bluszcz ozdabia przecie swoj zieleni nawet obumare drzewo i nie moe si rozwija, nie przylgnwszy do jakiego podoa.

w. Augustyn w jednym ze swoich kaza mwi o bluszczu jako symbolu polubionych w ogrodzie witego Kocioa79. Bluszcz oplatajcy groby zmarych chrzecijan nie tylko jest pikn ozdob, lecz take wyrazem viary w ycie wieczne. W epigrafice chrzecijaskiej licie bluszczu i licie koniczyny czsto s edynie elementem rozdzielajcym albo czcym dekorowane paszczyz-r.y; w tym przypadku nie przypisuje si im adnego symbolicznego znaczenia. Hizop Hizop (hebr. ezob, ac. hyssopus) jest gatunkiem majeranku (origanum). W Palestynie ronie na murach i miejscach skalistych jako chwast (por. 1 Krl 5,13). Waciwoci tego krzaczastego, wonnego zioa predysponuj jt aby posuyo za kropido. O skrapianiu gazk hizopu zanurzon .<rwi zwierzt ofiarnych albo w wodzie oczyszczenia z domieszk pu wspominaj liturgiczne przepisy obowizujce w Starym Przymie-Wj 12,22; Kp 14,4.6.49.51.52; Lb 19,18; Hbr 9,19; a take znany tekst mu 51,9: Pokrop mnie hizopem, a stan si czysty". Hizopu uywa si te jako lekarstwa; jest wyprbowanym rodkiem tunym. Symbolika nawizuje zarwno do tej podwjnej funkcji hizopu, uywa-go do rytualnego pokropienia, ktre oczyszcza - jako sacramentale zi z grzechw, i stosowania go jako lekarstwa do oczyszczania puc, i do zaburze wzrostu. Na og Ojcowie Kocioa s zgodni w takiej ibolicznej interpretacji hizopu. Przytoczmy zatem jeden tylko jej pik-przykad, wybrany z komentarza w. Augustyna do Psalmu 51,9: imy, e hizop to skromne ziele, ale lecznicze. Mwi si, e korzeniami era do kamieni. Std w tajemnicy zostao zapoyczone podobie-do oczyszczenia serca. Chwy i ty korze twojej mioci, twoj ska: pokorny w pokornym Bogu twoim, aby zosta wywyszony w uwiel-ym twoim Bogu. Zostaniesz pokrzepiony hizopem, a pokora Chrys-iwa ci oczyci. Nie pogardzaj zielem, zwr uwag na moc lecznicz, em te co, o czym zwykle syszymy od lekarza albo na chorych riadczamy. Powiadaj, e hizop jest odpowiedni do oczyszczania puc. piersiach zwykle umieszcza si pych: tam napuszenie, tam parskanie " iitus)"80.

luda "* Por. Sermo 304, 3; PL 38, 1396. * Objanienia Psalmw 50, 12. Tumaczenie i wstp: Jan Sulowski, opracowa-r Emil Stanula CSSR, ATK, Warszawa 1986, s. 281 (PSP t. 37). 196 Roliny Koniczyna W staroytnoci przypisywano koniczynie warto medyczn, uwaane j za skuteczny rodek przeciw jadowi mij i skorpionw81. W lucernie upatrywano ze wzgldu na jej zdawaoby si niezniszczaln si ywotn; symbol ycia. U staroytnych druidw koniczyna uchodzia za wit rolin czaro dziejska. W chrzecijastwie za trjlistny li koniczyny sta si symbolem Trjcy Przenajwitszej i w. Patryk, aposto Irlandczykw, posugiwa si nim jako pomoc naukow, wyjaniajc swoim uczniom tajemnic Trjcy witej. Li koniczyny (ang. shamrock) zosta wic atrybutem tego witego, a "Zielona Wyspa" przyja go wraz z harf: galijskich bardw do swego herbu. Jeszcze dzisiaj Irlandczycy w dni'_ swego apostoa przyozdabiaj kapelusze i obrazy wite bukietami koniczyny. Zdaniem Bauerreisa genezy przypisywania w. Patrykowi tego atrybuh naleaoby szuka gdzie indziej. Na jednym z najstarszych jego przedstawie trzyma on mianowicie w lewej rce lask w ksztacie krzya ktr uderza w gardziel wa; prawdopodobnie krzy tej laski przybra z czasem posta licia koniczyny82. Czterolistn koniczyn uwaa si tei za znak szczcia; by moe i to przekonanie naleaoby - mimo zwizanego z nim pewnego zabobonu odnie do symboliki krzya. Mandragora Mandragora ( (iav8paypac)83 odgrywaa bardzo wielk rol w medycynie i magii staroytnej. Dzisiaj ta czarodziejska rolina jest znana jeszcz-zapewne botanikom i aptekarzom, na og jednak zostaa cakowici zapomniana. Najbardziej osobliwy jest jej korze; przy sporej fantaz mona w nim dopatrzy

si podobiestwa do postaci ludzkiej, z ktre w miejscu gowy, wyrastaj licie, kwiaty i silnie pachnce owoce. Je; ona tosama z ma alraun, talizmanem przynoszcym szczcie i otc czonym w staroytnoci prawdziwym kultem (alraun albo alraune t wyrazy starogermaskie oznaczajce znajcy wszelkie tajemnice"). Mandragora ronie na ziemiach caego Wschodu i obszarze basen Morza rdziemnego, zalicza si j do rodziny psiankowatych. Jej nazw pochodzi od perskiego mardum gia (ziele czowiecze). Ta trujca rolin odznacza si silnym dziaaniem oszaamiajcym. Spoycie jej moe spe wodowa obd, a nawet mier. Sporzdzony z niej napj by w staroy noci stosowany w okrelonych dawkach jako narkoza przed operacj; pozbawia czowieka przytomnoci na trzy godziny. W mniejszej dawc uywano go jako rodka nasennego. Usypia nawet zapach tej rolin; Skutki medyczne s faktem, magiczne za -jeeli w ogle istniej - nale tumaczy zabobonn wiar poczon z autosugesti albo wpywan demonicznymi. Staroytni nazywali mandragor morion", tj. korzenie:: gupoty i duchowego zamtu. Jeli chciano, by rolina ta zachowaa swoje 81 Por. Pliniusz Starszy, Historia naturalis XXI 21. 82 Por. Arbor vitae, s. 125 nn. 83 Por. H. Rahner, Griechische Mythen in christlicher Deutung. Gesammer Aufsdtze, Zurich 1945. Inne roliny 197 wazano ucernie :ywotn ezaro-Y sym-w, po wic ,i z harf j w dniu konitrybutu przed-e krzya, przybra ca si te -o zwizaedycy-eszcze owicie antazji ktrej, t. Jest i otoJJYYP LO

jasenu nazwa rolina :e spoaroyteracj; dawce oliny. naley . :ywami -zeniem :a swoje sammelte r.iezwyke waciwoci, naleao j wykopa w nocy, wypowiadajc rne zaklcia, odmawiajc modlitwy i przestrzegajc szczeglnych rodkw ostronoci, o ktrych nie ma potrzeby tu mwi. Wystarczy wspomnie, ze wykopujc mandragor, naleao zwaa, eby nie odkopa jej caej, zby koniec korzenia pozosta jeszcze w ziemi. Nastpnie przywizywano 20 korzenia czarnego psa - zwierz demonicznej bogini Hekate. Pies, dyszc nawoujcy go gos, chcia biec za nim i wyrywa w tym momencie rolin z ziemi, po czym natychmiast pada martwy. Korze po wyrwaniu go z ziemi nie by ju niebezpieczny", poniewa costa przerwany jego zwizek z ciemnymi mocami za. Teraz mona byo f-o uywa jako rodka przeciw optaniu, epilepsji itd., a take jako afrodyzjaku. Tylko dziki znajomoci tego antycznego znaczenia mandragory mona zrozumie dwa fragmenty Biblii, ktre o niej mwi (Rdz 30,14 i Pnp T.14), a take poj sens symboliki chrzecijaskiej, rozwinitej przez Ojcw Kocioa;

przecie byli oni te obeznani ze staroytn medycyn, *-.edzieli duo o czarodziejskich praktykach i nawizywali do nich * swych rozwaaniach. W Ksidze Rodzaju znajdujemy nastpujcy epizod: Ruben, syn Jakuba i Lei, jako may chopiec przynosi swojej matce z pola owoce mandragory, ktrych spoycie miao przywrci jej podno. Na proby swojej bezdzietnej siostry Racheli, Lea odstpuje jej cz owocw. Rodzina Jakuba tnaa wic dobrze ten przesd, na ktrego bezpodstawno wskazuje si ten sposb, e Rachela, mimo e spoya owoce mandragory, dopiero &*a lata pniej urodzia Jzefa (30,14-16). Jednak te uboczne okolicznoci nie s brane pod uwag w egzegezie chrzecijaskiej. Chodzi jej bowiem jedynie o to, eby starotestamentowe typy odnie do tajemnic Nowego Przymierza: Pierworodny syn Ruben przynis mandragory swej matce Lei, ktra ze swoimi ropiejcymi oczyma symbolizuje Syna-fog; z powodu osabionego spojrzenia umysu nie moga ona bowiem ^ostrzec aski Chrystusa. Dlatego staje si zrozumiae, e owoce, ktre rrzedtem Synagoga otrzymaa od pierworodnego Syna Boego, oddaa Kocioowi"84. Tak wic mandragora staa si symbolem owej nowej milo-*n midzy Bogiem a czowiekiem, ktra rozwija si w Kociele. Po raz drugi wspomina o mandragorze Pie nad Pieniami w opisie wiosny: Mandragory siej wo" (7,14). Sowa te zapowiadaj nastanie duchowej wiosny, gdy bonus odr Christi" (2 Kor 2,15), to znaczy aska, wraz z prac i przykadem cnt apostow i witych, przezwyciy j.lertelny odr grzechu i jego nastpstwa. Augustyn, Eucheriusz i wszys-r. pniejsi pisarze kocielni okrelaj te wite przykady jako dobre wezwanie". Chrzecijascy kaznodzieje wspominaj take o narkotycznym dziaaniu ~andragory. Cyryl Aleksandryjski odnosi je symbolicznie do tajemnicy Z\rystusa: Bg, przyjwszy ciao ludzkie, sta si we wcieleniu i mce podobny do czowieka odurzonego napojem z mandragory: Zapad jakby w sen i skaza si na wyniszczenie a do mierci, aby znowu powrci do ycia"85. Z wielu komentarzy ascetycznych wybieramy jeden przykad pism w. Hildegardy z Bingen: Ambroy, Expositio in Psalmum 118, sermo 19, 24; PL 15, 1553. Claphyra in Genesis lib. IV 11; PG 69, 220.

i 198 Roliny A jeli jaki czowiek w swej istocie jest tak rozdarty, e zawsze gnb: go smutek i troska, i w sercu swym wci czuje pustk i bl, niech wemie mandragor, wyrwan z ziemi, i niech zgodnie z poleceniem woy j na dzie i noc do ywego zdroju. Potem wyjwszy j ze rda niech pooy obok siebie w swym ou, aby w ten sposb ziele to ogrzao si jego potem, i niech powie: Boe, ktry bez blu rodzenia uczyni czowieka z muu ziemi, oto teraz t ziemi, ktra nigdy nie zgrzeszya, kad obok siebie, aby rwnie moja ziemia, tak jak j stworzye, zaznaa pokoju"86 Chcc zrozumie sens tej modlitwy, naley przypomnie, e mandragora wedug wyobrae redniowiecznych - miaa jako pierwsza spord wszystkich rolin wyrosn w miejscu, z ktrego Bg wzii materia do stworzenia Adama. Godne uwagi jest to, e owa czarodziejska rolina staroytnoci zostaje uwicona przez modlitw i uznana za fizycznie skuteczny symbol osignicia wewntrznego pokoju! Inni wici autorzy odnosz ten narkotyczny rodek do kontemplacji mistycznej, w ktre Bg dotyka duszy i porywa j ku grze, ponad ni sam, jak korzer mandragory, w chwili gdy zostaje wyrwany z ziemi, tak eby nie zwaaa ju wicej na ziemskie troski i cierpienia. Mandragora jest avdpwniiopoq (czekoksztatna). Tak brzmi prastary pitagorejski dopisek w medycznym dziele Dioskoridesa Pedaniosa. Sowo to pobrzmiewa w tekstach Ojcw Kocioa i redniowiecznych komentatorw Pieni nad Pieniami, wreszcie w pismach Konrada z Megenber-gu, porednika wszelkiej mdroci botanicznej dziaajcego w pnym redniowieczu. Wspomnielimy ju, i ten osobliwy korze dopty tkw: w ziemi, dopki znajduje si w zasigu mocy demonicznych i jest wydany ich wadzy. Tak samo radix czowieka musi zosta wydarty, wyrwany spod wadzy szatana i jak gdyby na nowo uksztatowany, aby mg or. osign zbawienie. Mandragora jest wic symbolem pokolenia zrodzonego z Adama, czowieka ziemi; symbolem pokolenia, ktre gboko zapuszcza korzenie w czarn ziemi, tskni jednak za wiatem i chce rozwin pachnce kwiaty wiecznoci z korzenia pozbawionego jak gdyby gowy. Alegoria ta wywodzca si z tradycji orygenesowej, pojawia

si po raz pierwszy u Filona z Karpazji. Znajdujemy j take w komentarzach dc Pieni nad Pieniami Nila z Ancyry, Prokopa z Gazy i Mateusza Kan-takuzenosa. Ten ostatni wykazuje, e pachnce mandragory najpierw byy obrazem Synagogi, nastpnie Kocioa, ktry rozwin si z narodw pogaskich bogatych w zwyciskich mczennikw; Boska jego wo da si jednak odczu w caej swej peni dopiero u kresu czasw. Mandragory wyday wo (Pnp 7,13): tutaj wzmiankuje Pismo take o tych, ktrzy zstpili do piekie. Posugujc si symbolem tej roliny, ktrej korze ma ksztat czowieka i jest zagrzebany w ziemi, wskazuje, e nasta czai uwolnienia pogrzebanych w podziemiu, poniewa Zbawiciel przez swoja mier zstpi take tam."87 Gdy w rozstrzygajcych dniach przed przyjciem Pana nawrci si reszta pogan i ydw i, po odciciu rzekome gowy, Antychrysta, pozostanie jak korzenie bez gowy", wwczas Chrystus stanie si na wieki Gow mandragory. Ta myl pobrzmiewa w cayrr. redniowieczu i z prawdziwie redniowieczn naiwnoci jest przedsta86 Physica lib. I De plantis 56; PL 197, 1152. 87 Mateusz Kantakuzenos, Commentarius in Canticum canticorum cap. VII; PC 152, 1073. Inne roliny 199 gnbi L wemie giDy j na uch pooy m si jego tezowieka dftd obok koju"86. , ze man-4P pierwsza fg wzi iHfodziejska la. fizycz- auto-w ktrej korze zwaaa prastary ~a. Sowo -. komen-Vegenber- pnym acty tkwi ng. wydany wyrwany <r mg on * codzone-i: zapusz-- -Dzwin g\o-wy. ^ po raz :arzach do :eusza Kan-najpierw i z narodw --o da si .' .ndragory

.h, ktrzy :3rze ma sta czas -zez swoj :rzed przy-rzekomej as Chrys-w caym jrzedstap. VII; PG viana w miniaturach zdobicych ilustrowane komentarze do Pieni nad Pieniami, tak jak to opisuje Honoriusz z Autun: Kiedy cay orszak Sunamitki przyjty zosta w sali krla, oto od pnocy z wielkim przepychem prowadzona jest nowa oblubienica, a mianowicie mandragora bez stwy. Oblubieniec nakada jej zot gow ozdobion diademem, i tak .doda j na wesele" 88. Trzcina Trzcina (arundo, calamus, KdAafioc) porastajca gsto brzegi wd jest dobrze znana mieszkacom ziem pooonych nad Eufratem i Tygrysem, i take Egiptu i Palestyny. Wydaje si, e rosnca tu trzcina jest co nieco ".ocniejsza ni nasza, staroytni sporzdzali z niej bowiem strzay, flety . rylce do pisania (por. Ps 45,2; 3 J 13), a nawet uywano jej jako prta mierniczego (por. Ez 40,5-8). Z lici trzcinowych wyplatano take maty. Jeli trzcina si zapali, ogie rozszerza si szybko, a w niebo strzela snop iskier. Dlatego Ksiga Mdroci porwnuje chwa sprawiedliwych * dniu ostatecznym do iskier palcej si trzciny (3,7 Wlg). Trzcina nie nadaje si do wyrobu lasek. amie si pod naciskiem rki, cra chciaaby si na niej oprze, i j rani. Rwnie lud izraelski jedynie pokaleczy siebie, jak mwi trzy podobnie brzmice teksty biblijne (2 Krl 15.21; Iz 36,6; Ez 29,6 n.), jeli si zda na sab pomoc Egipcjan. Trzcina, koyszca si przy najmniejszym podmuchu wiatru, jest sym-*c-lem chwiejnoci, niestaoci i saboci, ulegajcych wszelkim impulsom . -A-pywom. Chrystus posuy si tym obrazem, aby pokaza, e Jan Chrzciciel w swojej sile ducha i staoci jest cakowitym przeciwiestwem rzowieka chwiejnego, podobnego trzcinie (Mt 11,7; k 7,24). Izajasz, aby podkreli, jak wielka jest agodno i cierpliwo Mesjasza, r.wi: Nie zamie trzciny nadamanej, nie zagasi knotka o nikym pomyku" (Iz 42,3). Gdy onierze rzymscy drwili ze Zbawiciela, oddajc Mu hod niby ^ZL-lowi ydowskiemu", dali Mu do prawej rki trzcin, niby berfo, i bili

ni po gowie ukoronowanej cierniem (Mt 27,29 n.). Tak wic nawet wartociowa trzcina zostaa uwicona najwitsz rk Zbawiciela aJa si narzdziem w Jego cierpieniach. Ten motyw czsto spotykamy obrazach Ecce homo". e ze jest najszlachetniejszym owocem pl. Wszystko w nim jest sym.: od nasienia, ktre pada na ziemi, do nowego plonu, ktry po : akiej obrbce, staje si chlebem powszednim, co wicej, Chlebem .a. do ktrego ludzko tsknia od wiekw, ktry zapowiaday sym: obrzdy Starego Przymierza, a w kocu Mesjasz obdarowa nim v obfitoci. .aczego wanie zboe zajmuje tak znaczce miejsce w wiecie mis3w? Plon innych rolin zaspokaja w wikszym lub mniejszym stopniu iczeglne potrzeby wyszych organizmw. Pszenica natomiast, znaj? powszechne zastosowanie, zdaje si zaspokaja potrzeby yciowe ~xpositio in Cantica canticorum IV; PL 172, 471. 200 Roliny i i caego stworzenia. Ta waciwo, a mianowicie to, e jest powszechnyrr rdem poywienia, bya powodem, e dostrzeono w niej pokarm mistyczny. W zbou jakby wprost ujawni si sia ziemi, dlatego wydaje si e moe si ono te sta si ycia."89 aden produkt rolinny nie dorwnuje zbou w wartoci odywczej, aden nie daje si tak atwo i dug; przechowywa, aden przyrzdza w tak rnorodny sposb i dostosowa do kadego smaku jak pszenica. Dlatego okrelenie chleb" znacznie przekracza zakres tego pojcia, a

w znaczeniu przenonym mona prze: nie rozumie poywienie suce do podtrzymywania ycia kadego rodzaju. Zboe ronie i przynosi dobry plon w kadej umiarkowanej strefie klimatycznej, ale potrzebuje bogosawiestwa nieba, deszczu i soca Bg obiecuje Izraelitom, e udzieli im tego bogosawiestwa jako nagrody za wierno Prawu, ale im go odmwi, jeli zawiod. Rado ze zbiorw jest w Pimie witym przysowiowa i symbolem wesela z pen. ask w nowym krlestwie Boym (por. Iz 9,2; Ps 72,16; 126,5 n.). W krajach Wschodu s znane dwa gatunki pszenicy; jeden z nic; przypomina pszenic europejsk, daje jednak plon obfitszy ni odmian. europejska; silne roliny wypuszczaj z jednego korzenia dwadziec:. i wicej dbe. Drugi to tak zwana cudowna pszenica (triticum cov\-positum), z ktrej ziarna wyrastaj kosy o dugoci okoo 13 cm z wsarr. tej samej dugoci, a po obydwch stronach dolnej poowy dbe jeszcze kilka maych kosw. Przez pene kosy", ktre widzia we nie faraor (Rdz 41,5-7), naley zapewne rozumie ten wanie gatunek pszenicy pene kosy" wyobraaj w tym przypadku boga podnoci Ozyrysa. Na Wschodzie mci si i oczyszcza zboe jeszcze dzisiaj niekiedy : klepisku, tzn. kolistym, mocno udeptanym, wystawionym na wiatry kaw ku rwnej ziemi. Mci si w ten sposb, e cite zboe rozkada si ziemi i oprowadza si po nim woy; niekiedy woy cign nadto c w rodzaju sanek, z umieszczonymi midzy pozami kolczastymi walcair. ktre rozdrabniaj dba i rozgniataj kosy. Wyuskane tak ziarno ocz;. szcza si od plew, podrzucajc wiejadem omot; wiatr porywa wwc; plewy, a ziarno opada na ziemi. Czynno t trzeba wykona kilkakr; nie, zanim dobrze oczyszczone ziarno zgromadzi si w spichlerzach. Dla Rzymian zboe byo po prostu czym witym. Confarreat:piecztowaa religijny akt zawarcia maestwa: nowoecy spoyw - wrd zanoszonych modw i w obecnoci dziesiciu wiadkw - pla-: upieczony z mki, ruty ofiarnej i wody; placek ten wyobraa w_ zjednoczenia moc spoytego zboa". Zwyczaj ten nawizywa by moz take do jakiej wiary w czary podnoci, tak jak zdobieniu kosami skr~ braci arwalskich towarzyszya wiara, e dziki kosom dostpuj bogosawiestwa urodzajnoci ziarna, aby

nastpnie mogli, poprzez sp: wowanie obrzdw religijnych, zapewni urodzajno zbou. Bogat i rnorodn symbolik zboa mona rozpatrywa z trzecr odmiennych punktw widzenia: 1. zmartwychwstania, 2. tajemnic Chrys tusa, 3. krlestwa Boego. 1. Zmartwychwstanie. Symboliczne zwizki dostrzegane midzy ziarnem a zmartwychwstaniem odwouj si do procesw natury, nad ktry mi ludzko zastanawiaa si od najdawniejszych czasw i w pewne 89 Gorres, Die christliche Mystik I, III, 2, 1. hnym i misje si, dorw-i dugo sowa acznie przez ego rostrefie soca, na-o ze z peni z nich odmiana adziecia m comwsami jeszcze faraon 4MK pszenicy; % iftyrysa. p *kiedy na i 4Kry kawa-- dfcda si na i) * nadto co -a walcami, rno oczy-m wwczas c kilkakrot-*rzach. jtfarreatio1' r spoywali rw - placek yta wze i by moe mi skroni ?puj oni rze spraz trzech -mic Chrysidzy ziar-r.ad ktry-.v pewne. 201 analogii do nich tumaczya sobie fakt wasnego ycia i umierania. Ze stawaniem si i przemijaniem wiata rolinnego byo jak najcilej powizane ycie religijne pogaskiej staroytnoci. Nadzieja na dalsze ycie w tamtym wiecie oywiaa

Egipcjan, gdy na znak nowego rozkwitu wsypywali do grobu zmarych ziarna zb albo wypeniali nimi mumie. Praktykowany za w Attyce zwyczaj siania ziarna na wieych grobach y zapewne przede wszystkim symbolicznym wyrazem wiary w nowe ycie, ktre zmaremu miao zosta przywrcone w yciu przyszych okole. W tego rodzaju interpretacjach nie ograniczano si jednak tylko ^o ziemskiego wymiaru dalszego ycia, o czym wiadcz obrzdy wtajemniczenia w misteria eleuzyjskie, ktrych punktem kulminacyjnym byo roczyste pokazywanie kosa. Kos za by atrybutem bogini-matki, De-metry, i symbolem nie tylko bezustannego odradzania si natury, lecz :ake szczliwego dalszego ycia na tamtym wiecie. Zmartwychwstanie ziaa nie byo jednak znane poganom (por. Dz 17,32). w. Pawe dokadnie wic poucza o nim Koryntian nawrconych dopiero co na chrzecijastwo. W Pierwszym Licie do Koryntian czytamy: A jak zmartwychwstaj umarli? W jakim ukazuj si ciele? O, niemdry! Przecie to, co siejesz, nie oyje, jeeli wprzd nie obumrze. To, co zasiewasz, nie jest od razu ciaem, ktrym ma si sta potem, lecz zwykym ziarnem, na przy-*iad pszenicznym lub jakim innym. Bg za takie daje mu ciao, jakie rechcia; kademu z nasion waciwe (...) Zasiewa si zniszczalne - powstaje za niezniszczalne; sieje si niechwalebne - powstaje chwalebne, sieje si sabe - powstaje mocne; zasiewa si ciao zmysowe (]frv%iKv) - powstaje ciao duchowe (nvsv^iaTiKv)" (1 Kor 15,35-38.42-44). 2. Misterium Chrystusa. W swoim narodzeniu Chrystus jest podobny do sa, ktry wyrs z ziemskiego krlestwa dziewiczego ona Matki. O - woa w. Proklus na ktrym w rolnik natury sprawi, e wyrs bez posianego nasienia!"90 W mierci i zmartwychwstaniu jest Chrystus ziarnem, ktre pada na smi i obumiera, aby przynie obfity plon (por. J 12,24 n.). Jezus | Chrystus jest jeden, ale zoony niczym snop zboa, poniewa zawiera sobie wszystkich wierzcych w Niego poczonych szczegln wizi iow. Z jakiej bowiem innej przyczyny Pawe pisa: Jak wskrzeszeni talimy razem w Nim [Chrystusie], tak i zasidziemy na wyynach aibieskich (Ef 2,5)? (...) Chrystus zatem jest jakby snopem zboa, ^bejmujc w sobie wszystkich i zaofiarowany jako pierwociny czowie-sstwa doskonaego w wierze, ktre ma by przeniesione do niebiesspichlerzy (...) Jest On t mk najczystsz zaprawion oliw (Kp ,.13), jest symbolem ycia w dostatku i szczliwoci. yjemy bowiem Nim, radujc si skryt nadziej, a poniewa wzmocnieni zostalimy Ducha witego, piewamy sowami psalmw: Namacie mi v olejkiem (Ps 23,5) (...) Okadzani

jestemy, jak powiedziaem, wraz iChrystusem, do Niego kierujemy sodk wo (2 Kor 2,15) i wraz z Nim liemy jednoczenie przyjci przez Boga i Ojca."91 rita Eucharystia jest samym Chrystusem pod postaciami chleba ia. Jest pamitk wszystkich Jego misteriw. Stworzenie nie moe ai wikszej godnoci, jak by przemienionym w ciao i krew BogaOrationes 1, 3; PG 65, 684. Tyryl Aleksandryjski, Glaphyra in Numeros; PG 69, 624. 202 Roliny -Czowieka. Dlatego pszenicy i winu przyznaje si najwysze miejsce w caym wiecie rolinnym i s one najbardziej realnymi symboam; ktre rzeczywicie zawieraj to, na co wskazuj, i s tym, co oznaczaj. 3. Krlestwo Boe. Najwiksz rnorodno wykazuje symbolika zboa w odniesieniu do rozszerzania si krlestwa Boego i osignicia przezer. peni. Podejmuje ona wwczas ulubiony temat naszego Pana. Ju w Starym Przymierzu prorocy wyraaj niekiedy swoje zapowiedzi o nadcigajcym sdzie Boym za pomoc obrazu mocki i przesiewania zboa (Jr 15,7; 51,2; Mi 4,12 n.; Iz 41,15 n.). W pierwszych rozdziaach Ewangeh: Mateuszowej wskazuje Jan Chrzciciel na Chrystusa jako na Tego, ktr. z wiejadem w rku oczyci swoje klepisko, zgromadzi pszenic w spichlerzu, plewy za wrzuci w ogie nieustajcy (Mt 3,12; k 3,17). .W witym zapale pozyskania dusz zwraca si Chrystus do apostow niwo wprawdzie wielkie, ale robotnikw mao. Procie Pana niwa, eby wyprawi robotnikw na swoje niwo" (Mt 9,37 n.; k 10,2 . a w Ewangelii Janowej kieruje wzrok swych uczniw na dojrzae do niwa pola i zbieranie plonw na ycie wieczne (por. J 4,35-38). Apostoowie i ich nastpcy zostali posani, aby zebra ten plon dla Boga. Zanim jednak zostanie on zgromadzony w spichlerzach wiecznoci, Pan wemie wiejad-o, odbdzie sd i oddzieli pszenic od plew, to, co wartociowe, od tego co bezuyteczne, tych, co nosz Boe ziarno ycia, od pustych usek, ktre rozwieje wiatr, wyprbowanych w cnotach od prnych nicponi. Juz szczegowy sd nad kadym czowiekiem w godzinie mierci oddzieli to. co wartociowe, od tego, co bezwartociowe w dziele ycia;

co wicej, ustawicznie dokonujce si oczyszczanie przez rnego rodzaju prby, ktrych dowiadcza czowiek, jest pocztkiem ostatecznego rozdzielenia. Owoc, dojrzewajc na ten wielki dzie, osiga kolejne etapy swego rozwoju. To powolne stawanie si opisuje Pan prostymi, ale jake urzekajcymi sw obrazowoci sowami: Z krlestwem Boym dzieje si tak, jak gdyby kto nasienie wrzuci w ziemi. Czy pi, czy czuwa we dnie i w nocy, nasienie kiekuje i ronie on sam nie wie jak. Ziemia sama z siebie wydaje plon, najpierw dbo potem kos, a potem pene ziarnko w kosie. A gdy stan zboa na te pozwala, zaraz zapuszcza sierp, bo pora ju na niwo" (Mk 4,26-29). Koci w tej krtkiej przypowieci ukazuje si w sposb jasny i wyrazisty. wiadomie wyprowadza on swj pocztek z Boego zasiewu. Mocne zakorzeniony jednak take w ziemi, jest owocem ziarna Boego i ziem: dlatego chocia stale ronie, jeszcze nie jest zupenie doskonay; cierp: i trudzi si pord wszystkich niebezpieczestw swej ziemskiej egzyster. cji, ale wanie dlatego bezustannie dojrzewa do niwa - dnia, w ktryr powrci Pan."92 O tym samym wspdziaaniu ziarna i ziemi, natury i nadnatury or. wiada przypowie o siewcy (Mt 13,3-8.18-23). Ziarno, ktre zostaje siane, jest sowem Boym, w najszerszym, a zarazem najbardziej oso t tym sensie, a mimo to zawsze jest Sowem, samym Logosem. Sowe. ktre stao si ciaem. To Sowo przyswaja sobie substancje ziemi i z o':: powstaje jedna yjca istota. I to, co si zdarza w poszczeglnym czowit ku, dokonuje si te w caym Kociele. Z nieskoczon cierpliwoci przypatruje si Bg wzrastaniu swj eg 92 Dillersberger, Markus, t. 2, ad locum. Czci roliny 203 B miejsce fm blami, snaczaj. 4ka zboa . przeze Jaz w Sta-eadciga-iboa (Jr wangelii ktry w spichstow: niwa,

- 10,2), ) niwa .oowie jednak ; wiejadod tego, -ek, ktre oni. Ju dzieli to, .3 wicej, u prby, zieleni. :y swego -:e urzewrzucil i ronie. dbo, a na to -29). i wyraMocno i ziemi, ; cierpi gzysten-

ktrym ary opo-staje zarj osobis-Sowem, i i z obu . czowieswojego zasiewu. Nieprzyjaciel posia w nim te chwasty. To zmieszanie dobrych zych elementw ma dopty istnie w Kociele, dopki bdzie istnia .-wiat, a do dnia ostatecznego. Na niwiarzy wyznacza Chrystus anioy. Syn Czowieczy pole ich, aby ebrali z Jego krlestwa chwasty, zoczycw, i wrzucili w ogie wiecznej nni, dobre za snopy, sprawiedliwych, zanieli na gr, tam gdzie bd vieci jak soce w krlestwie swego Ojca (por. Mt 13,24-30.37-39). Do biblijnych obrazw niw dodaje Apokalipsa w. Jana pikny obraz ^ruzji: ..Potem ujrzaem: oto biay obok - a Siedzcy na oboku, podobny do -yna Czowieczego, mia zoty wieniec na gowie, a w rku swoim ostry erp. I wyszed inny anio ze wityni, woajc gosem dononym do .edzcego na oboku: Zapu Twj sierp i niwa dokonaj, bo przysza ju :ra dokona niwa, bo dojrzao niwo na ziemi! A Siedzcy na oboku :uci swj sierp na ziemi i ziemia zostaa zta" (14,14-16). W sztuce antycznej sceny przedstawiajce niwa, gowy uwieczone jsami, albo putta niosce snopy wyobraay lato w symbolicznych ^dach pr roku. Chrzecijanie przejli ten motyw, widzc w nim symbol -.artwychwstania. Spotyka si go czsto na cianach katakumb i w staro-"zecijaskiej sztuce nagrobnej. W okresie wczesnochrzecijaskim rzauywa si kosw jako symbolu eucharystycznego. Jeden z nieliczni przykadw przedstawia na pewnej gemmie oprcz ryby i kos. dresie pniejszym przedstawienie kosw i gron winnych, wyob-cych Najwitszy Sakrament, zaczo odgrywa dominujc rol; .-.aj takie wanie przedstawienie jest powszechnie znane i przyjmowa-za symbole eucharystyczne. 4. Czci roliny Nasienie 'V trzecim dniu stworzenia powiedzia Pan Bg: Niechaj ziemia wyda

i.my zielone: trawy dajce nasiona, drzewa owocowe rodzce na ziemi dug swego gatunku owoce, w ktrych s nasiona" (Rdz 1,11). Te sowa wywoay niekoczcy si acuch cudw wszechmocy i opatrz:: Boej. Nasienie, pozornie najmniejsze i najmniej widoczne, jest i tych cudw zapewne cudem najwikszym: jest celem i dope:em wszelkiego ycia rolin, a zarazem jego pocztkiem. Wszystkie :i przyszej roliny s w nim, w formie zalkowej, zawarte wraz szystkimi substancjami odywczymi, ktrych potrzebuje ono do ego rozwoju. Poszczeglne czci nasiona s starannie oddzieloi siebie bonkami czy przegrdkami, a cao ochrania upina; na niektrych gatunkw rolin s nadto przystosowane do roznia ich przez wiatr, przenoszenia przez zwierzta, co znacznie :sza moliwoci samoistnego zasiewu. Symbolika nasienia nawizu:nak w zasadzie do jednego momentu rozwoju nasienia: jeeli ma -:a z niego nowe ycie, to stara skorupa musi pkn, obumrze -zcze. ..n analogi midzy tym procesem, ktry powtarza si co roku, :em i mierci czowieka dostrzegli ju staroytni i widzieli w nim 204 Roliny budzcy radosn nadziej symbol dalszego ycia w nowej postaci w przyszym wiecie. Swe przeczucia wyraali w obrzdach i zwyczajach, ktrych przedmiotem byy przede wszystkim ziarna zb (por. Zboe). Niektre elementy tej symboliki przetrway do naszych czasw w zwyczajaer ludowych rnych narodw. Nauka chrzecijaska signa natomiast p przykad ziarna, aby wzmocni wiar w zmartwychwstanie (por. 1 Kor 15 35-38. 42-44).

Pisma Starego Testamentu w wielu miejscach mwi o nasieniu", i t: w bardzo szerokim sensie tego sowa. Hebrajskie sowo zera" (LXX anepfia; Wlg: semen) okrela mianowicie nie tylko nasienie roliny, lec: take to, co stanowi o przekazywaniu ycia wszystkich istot yjcych moe zatem te oznacza potomstwo, pochodzenie, rd". W sensie przenonym sowa zera" uywa si te na okrelenie tylko moralnego pc krewiestwa, i to zarwno w dobrym, jak i w zym znaczeniu, zeg rodu" (por. Iz 6,13 i Dn 13,56, Wlg: semen Chanaan"). W semer. mulieris" (Rdz 3,15), na ktre bdzie czyha w, i w potomstwie (semen") Abrahama, w ktrym bd bogosawione wszystkie narody zierr. (Rdz 22,18), kryje si ju zapowied przyjcia Mesjasza. w. Pawe jednoznacznie wypowiada si o spenieniu tych i podobnie brzmicych obietnic w Licie do Galatw: I nie mwi [Pismo]: i potomkom [seminibus], c wskazywaoby na wielu, ale [wskazano] na jednego: i potomkowi twojerr. [semini tuo], ktrym jest Chrystus" (3,16). Jemu naley si bogosawiestwo, a w Nim i przez Niego wszystkim czonkom jego Ciaa Mistycznegc Uczynki i cierpienia czowieka podobne s do wysiewanego ziarr. o rnej wartoci. w. Pawe mwi wyranie: A co czowiek sieje, to i e bdzie; kto sieje w ciele swoim, jako plon ciaa zbierze zagad; kto siej, w duchu, jako plon ducha zbierze ycie wieczne" (Ga 6,8). w. Augustyn we waciwy sobie sposb nastpujco wyjania fragment Ps 126, ktrym symbolicznie mwi si o zasiewie i niwach: Ktrzy siej we zach, w radoci zbieraj. W tym yciu, ktre jes: pene ez, zasiewamy. Co bdziemy siali? Dobre uczynki. Dziea miosierdzia, to nasze ziarno. O ziarnie tym powiedzia Aposto: W czynieni dobrze nie ustawajmy, bo gdy pora nadejdzie, bdziemy zbiera plon; nie czujc zmczenia. A zatem, dopki mamy czas, czymy dobrze wszystkim, zwaszcza naszym braciom w wierze (Ga 6,8-10). A co powiedzk mwic o jamunie? A powiadam: kto skpo sieje, skpo te bdzk (2 Kor 9,6). Zatem kto duo sieje, wiele zbierze: kto skpo sieje, ska te bdzie, a kto nic nie sieje, niczego nie zbierze. Czemu pragnie: posiada rozlege woci, gdzie bycie siali wiele ziarna? Dla was nie : czego obszerniejszego ni Chrystus, ktry chce, eby w nim sia. Was. ziemi jest Koci. Siejcie, ile zdoacie (.) A cho z paczem siejerr. jednak z radoci bdziemy zbiera. Albowiem podczas owego zmar wychwstania umarych kady otrzyma swj snop, to znaczy owoc zasiew wieniec radoci i

wesela. Wtedy nastanie tryumf weselcych si i w; miewajcych si nawet z samej mierci: mierci, gdzie jest two zwycistwo? Gdzie jest twj ocie, o mierci (1 Kor 15,55)"93. To, co Bg postanowi przy stworzeniu rolin, a mianowicie, eb rodziy na ziemi wedug swego gatunku owoce, w ktrych s nasiona odnosi si rwnie do ycia nadprzyrodzonego. Kady, kto narodzi s: I Objanienia Psalmw 126, 11.14. Czci roliny 205 i w przy-ch, kt-e). Nie-yczajach st po 1 Kor 15, u", i to # (LXX: 4lliny, lecz <4 yjcych; r.sie prze-,#inego po-gwiu, zego | W semen pffwie (se-ttrody ziemi *-e jedno-obietnic bus], co twojemu sawies-itycznego. ziarna t, to i kto sieje i fragment ktre jest miosier-:zynieniu a plony, ze wszys-owiedzial bdzie eje, skpo ^pragniecie as nie ma laa. Wasza siejemy o zmart-zasiewu a si i wy-jest twoje icie, eb;. i nasiona'' irodzi sie

z Boga, nie grzeszy, gdy trwa w nim nasienie Boe, taki nie moe rzeszy, bo si narodzi z Boga" (1 J 3,9). W jakim stopniu Pan posuguje si w Ewangelii obrazem ziarna jako symbolem sowa Boego, krlestwa Boego i samego Chrystusa, ktry przez sw mier przynis obfity owoc, zostao ju przedstawione w naszych rozwaaniach na temat symboliki zboa. Dodajmy tu jeszcze kilka sw o ziarnku gorczycy, do ktrego Zbawiciel porwnuje Koci, ktrego pocztki byy bardzo skromne:

Krlestwo niebieskie podobne jest do ziarnka gorczycy, ktre kto wzi i posia na swej roli (k: w swoim ogrodzie"). Jest ono najmniejsze ze wszystkich nasion, lecz gdy wyronie jest wiksze od innych jarzyn : staje si drzewem, tak e ptaki przylatuj z powietrza i gnied si na ,ego gaziach" (Mt 13,31 n.; Mk 4,30-32; k 13,18 n.). ,,Najmniejsze ze wszystkich nasion" jest ziarnko gorczycy tylko w porwnaniu z ziarnem innych rolin wprawnych, nie za w porwnaniu z nasionami wszystkich rolin. Krzak gorczycy na Wschodzie rozwija si do wielkoci, ktrej nigdy nie osiga na Zachodzie; bdc wielkim, moe zatem suy ptakom za kryjwk. Ojcowie Kocioa w komentarzach tego miejsca Ewangelii zwracaj uwag na ostry smak roztartych ziaren gorczycy. W ziarenku tym widz samego Chrystusa, ktry zasiany wrd ludzkoci, rozwija si w drzewo Kocioa, w ktrego gaziach znajduj *wj dom ludzie uskrzydleni duchem, to znaczy wici i dusze dce do witoci. Szczeglnie wszechstronnie i szczegowo omawia t przypowie w. Ambroy w komentarzu do Ewangelii ukaszowej. Z przypowieci t czy inne miejsce z Ewangelii, w ktrym Pan powiada do swoich uczniw: Gdybycie mieli wiar jako ziarno gorczycy, powiedzielibycie *-ej grze: Wznie si i rzu si w morze (...). Ziarno gorczycy, to pewne, >est dobre i zwyke. Jeli je si trze, sw moc okazuje. Tak i wiara zrazu rzym zwykym si zdaje; jeli tr j przeciwnoci, objawia sw si, tak i tych, ktrzy o niej sysz lub czytaj, sw woni otacza"94. Nastpnie w. Ambroy skupia uwag na osobie Chrystusa i zasadniczo tok jego wykadu pokrywa si z komentarzami innych nauczycieli Kocioa. Jedn z njpikrjejszych interpretacji tej przypowieci podaje w. Piotr Chryzolog: Chrystus jest krlestwem niebieskim; On niczym ziarnko gorczycy zasiany w ogrodzie dziewiczego ciaa wyrs w drzewo krzya nad caym wiatem. Kiedy zosta starty cierpieniem, wyda taki smak ze swojego owocu, e przez zetknicie z sob doda smaku wszystkiemu, co yje (...) to najmniejsze arno Boe okazuje si wspanialsze ni caa wielko wiata. Jeli tylko msiejemy to ziarnko gorczycy w naszych umysach, wyronie nam w drzewo poznania, ktre wysok zdolnoci pojmowania wznosi si bdzie do nieba . rozrasta w gazie wszystkiej wiedzy. A tak rozarzy usta nasze palcym snakiem swojego owocu, tak zaponie w nas penym ogniem swojego asienia i pali si bdzie w

naszym sercu, e przez jego spoywanie nity zostanie wszelki niesmak naszej niewiedzy."95 Sztuka przedstawia przypowieci, ktre Chrystus czerpie ze wiata rolinnego, posugujc si najczciej form miniatury, ilustracji do teks* Wykad Ewangelii wedug w. ukasza VII 16. Przel. o. Wadysaw Szodrski. prac. i wstpem opatrzy o. Andrzej Bogucki, ATK, Warszawa 1977, s. 322 (PSP Sermones 98; PL 52, 475. 206 Roliny tw, ilustracji w rocznikach kocielnych itd. Wrd ilustracji J. Fuhringa do O naladowaniu Chrystusa Tomasza a Kempis, ktre kryj w sobie gboki sens teologiczny, znajduje si szczeglnie pikna kompozycja: Jezus, Boski Siewca, idzie zamylony po roli i rozsiewa ziarna. Przy drodze, w gazkach kolczastego krzewu, wida zarys ukoronowanej cierniem gowy, okolonej wstg z napisem: Verbum Dei inter spinas". Korze Korzenie yj ukryte w ziemi, nie s ani regularne, ani pikne, stanowi', jednak najistotniejsz cz kadej roliny. Z korzenia wyrasta caa rolina, bez niego nie mogaby ona istnie. W nim spoczywa ycie, z nieg wikszo rolin ponownie si odradza, gdy zostanie odcity ich pie alb odyga; dziki niemu rolina jest stale podtrzymywana przy yciu, gdy: dostarcza jej substancji odywczych i wilgoci. Jeli jednak korze jes chory albo mocno okaleczony, rolina obumiera. Warto uytkow wiek rolin przedstawia jedynie korze, ktry suy ludziom albo zwierzton. jako rodek spoywczy lub leczniczy. Ten, kto zastanawia si nad tym cudem natury, rozumie, dlaczego korzeniom nadawano znaczenie symboliczne. W pogaskich praktykach czarodziejskich niektre korzenie odgrywaj: wan rol i przypisuje si im moc magiczn. Chodzi tu o korze krwaw nika

(helleborus) i mandragory (alraune), ktry wykopywano noc cisk przestrzegajc pewnych rytualnych przepisw (por. Mandragora). W ciemnym korzeniu i w janiejcym kwiecie tych symboli rolinnych staroytni widzieli gboki symbol rozdwojenia duchowego, ktre nale; leczy (...) Czowiek jest zarwno korzeniem, jak i kwiatem. Zawsze sto. pomidzy Uranosem i Gaj (Niebem i Ziemi) (...) Jest on czym z wszystkiego. Jego wiato nigdy nie jest pozbawione sokw czerpanych z ciemnoci, ale jemu tylko zostaa dana moliwo rozjaniania ciemno, swego ziemskiego korzenia wiatem gromadzonym ze soca (...) Bezustannie musi wyrywa wasne korzenie z ciemnoci i unosi do wiata gdy tylko dziki temu nabd siy leczniczej."96 Ojcowie Kocioa rwnie wspominaj niekiedy o tym moralnym znaczeniu, ktre symbolicznie przypisuje si korzeniom. w. Grzegorz na przykad powiada: Co bowiem innego okrelamy nazw korzeni, jak nie skryte myli, ktre w skrytoci powstaj, lecz objawiaj si w jawnoci naszych dzie"97. Na og jednak chrzecijaska symbolika korzenia nawizuje do tekstw biblijnych. Niezalenie od samego sensu dosownego radix" czy zwrotw w rodzaju radix montis" (podne gry), w Pimie witym oznacza si sowem korze" {piCa) rd, pochodzenie. I tak Izajasz zapowiada Mesjasza sowami: I wyronie rdka z pnia Jessego, wypuci si odrol z jego korzeni" (Iz 11,1). W szerszym znaczeniu sowo korze" oznacza ycie ludu czy pokolenia w ziemi, ktra zostaa im dana przez Boga. W ziemi tej osiedlili si. rozroli i spoywaj jej owoce. W Ps 80,10 czytamy o symbolicznej winoroli - Izraelu: Grunt dla niej przygotowae, a ona zapucia korzenie i napenia ziemi" (por. take Ez 17,5.6.7.9; Oz 14,6; Iz 37,31). Pan 96 Rahner, Griechische Mythen, s. 229 n. 97 Moralia lib. VIII, cap. 48, 81; PL 75, 851. <mi f Fiihringa i w sobie jr.pozycja: 4fr.a. Przy anej cier-ar.as".

stanowi caa ro-z niego cie albo iu, gdy oarze jest s*r*' wielu erztom dlaczego grywaj krwawc cile linnych naley rsze stoi i z wszys-z ciemaemnoci ..) Bez-wiata, tym zna-|orz na , jak nie jawnoci do teks-ix" czy witym z zapo-iuci si kolenia liii si, winoro-korzenie 1). Pan Czci roliny 207 wymierzajc Izraelowi kar za jego niewierno pozwala, aby korze" ten usech: Efraim powalony na ziemi, wyschy jego korzenie - nie przynosz ju wicej owocu; a nawet gdy porodz, Ja sprawi, e umrze drogi owoc ich ona" (Oz 9,16). Sowa te odnosz si do kadego czowiek: korze sprawiedliwego (pod rbrazem drzewa) nawadnia" Bg. W rozumieniu starotestamentowym :znacza to, e Pan zapewnia mu spokojne ycie w dobrobycie i zdrowiu . bogosawi go potomstwem. Korze prawych si nie poruszy"; Sprawiedliwych korze jest bezpieczny" (Prz 12,3.12).

Natomiast o zym i bezbonym czowieku czytamy: Nie dojdzie do .rwaej fortuny" (Hi 15,29), a jeli nawet wydaje si, e przez jaki czas ::eszy si powodzeniem, zapuci" w nim korzenie" (por. Hi 5,3), to ,-ednak nie jest ono trwae. Pan wyrwie" go z ziemi yjcych" (Ps 52,7), ;go korze wyschnie (por. Hi 18,16) i zamieni si w py (Iz 5,24). W nauce chrzecijaskiej te miejsca Pisma witego, mwice o yciu naturalnym, odnosi si do ycia nadprzyrodzonego. Nadprzyrodzony los rarwno kadego czowieka, jak i caej rodziny Adama - jak wywodzi w. irzegorz Wielki - mona porwna do korzenia tkwicego w ziemi: srze moe by uwaany za sam natur czowieka, dziki ktrej moe Jak korze niszczeje w ziemi, gdy natura jego ciaa sabnie, roz-aujc si w proch. Jak pie drzewa obumiera, poniewa martwe ciao rozpada si, tracc swj ^ksztat. Lecz pod wpywem wody oywa, gdy dziki przyjciu Ducha witego zmartwychwstaje: I wyda rolinno taraz po zasadzeniu (J 6,37; 4,13), gdy powraca do tej postaci, ktra bya r.u przeznaczona przy stworzeniu, gdyby nie zgrzeszy w raju"98. Niektrzy pisarze nadaj korzeniowi znaczenie czysto duchowe. W ksigach mdrociowych przez to sowo rozumie si to, co jest istotne, istawowe, to, co zapocztkowuje i jest przyczyn: Korze mdroci amu si objawi?" (Syr 1,6); Poj Tw moc - oto rdo [korze] emiertelnoci" (Mdr 15,3; por. take Mdr 3,15 i Syr 1,25). Jeden jednak korze, o ktrym przede wszystkim mwi Ksiga Ksig, symbolem w penym sensie tego sowa; zarazem duchowy i material-jr, praprzyczyna i podstawa wszystkiego, yjcy i udzielajcy ycia. Tym Ifcorzeniem jest Chrystus, nasz Pan, ktry na kocu czasw obwieszcza I riatu: Jam jest Odrol i Potomstwo Dawida, Gwiazda wiecca, poran-" (Ap 22,16). Nazywa siebie tak w godzinie, w ktrej rozpoczyna si ve, wieczne ycie, majce z Niego, Zmartwychwstaego i Uwielbionego, cwitn dla wszystkich wybranych. Wwczas wypeni si ostatecznie Iproroctwo Izajasza: Owego dnia - ostatniego dnia tego czasu i pierw-|toego dnia nowego wiata - to si stanie: Korze Jessego sta bdzie na dla narodw" (Iz 11,10), ktre zgromadz si wok Niego ze wszys-ch pokole i narodw, mwicych wszystkimi jzykami. W jaki jednak sb Chrystus moe by zarazem Odrol i Korzeniem? Odrol jest iug swego czowieczestwa, Korzeniem w mocy swego Bstwa, przy-ny wszelkiego istnienia. Nie Dawid Jego [Pana] korzeniem - powiada Tw Bernard

z Clairvaux - lecz On korzeniem Dawida, poniewa nosi, ^AZiejest noszony. Susznie, wity Dawidzie, syna swego nazywasz swoim ifffcnem, bo nie ty nosisz korze, lecz korze ciebie]"99 W 1 208 Roliny W tym korzeniu tkwi chrzecijanie, z Niego czerpi ycie i w Nin-. trwaj. Zapucie w Niego korzenie i na Nim dalej si budujcie" - pisze w. Pawe w Licie do Kolosan (2,7). A Efezjanom yczy, aby byli w mioci wkorzenieni i ugruntowani" (Ef 3,17). Liturgi adwentow przenika idea owego Korzenia" zapowiedzianego przez Izajasza. Tsknota Kocioa za majcym nadej Krlem wyraa sit najpeniej w tzw. Wielkich Antyfonach, z ktrych jedna wanie mw: o oczekiwanym Korzeniu wszystkich narodw: O Korzeniu Jessegc ktry stoisz jako sztandar narodw, przed ktrym krlowie zamkn swe usta, do ktrego narody modli si bd, przyjd nas uwolni, racz du nie zwleka" 10. Sztuka przedstawia Jessego jako korze, z ktrego wyrasta drzewc genealogiczne Chrystusa (por. Drzewo), obfitujce w figury biblijne. W symbolice maryjnej do tego stopnia uproszczono t kompozycj, e w korzeniu Jessego rozpoznaje si jedynie Najwitsz Dziewic, z ktre; wyrosa, niby kwitnca gazka, ludzka natura Chrystusa. Motyw ter. czsto wykorzystuje si do przyozdabiania szat liturgicznych i mniejszych paszczyzn plastycznych. Gazie Gazie uczestnicz - zgodnie z natur rzeczy - w znaczeniu rolin. z ktrych wyrastaj, gdy maj w sobie ich ycie. Dlatego w sadzonce zamknita jest sia zapuszczenia korzeni i samoistnego rozwoju. Szczep moe nawet uszlachetni i odrodzi stare drzewa. Na tych waciwociach opiera si symboliczny sens licznych miejsc Pisma witego. " Tame lib. XII, cap. 5, 7; PL 75, 989 n. m In die sancto Paschae sermo 10; PL 183, 279.

W ocenie gazi, jak zreszt w caej antycznej symbolice, wyraa si cisy zwizek czowieka z natur, a take przekonanie o sile oddziaywania i pozytywnego wpywu na czowieka pyncego w nich nurtu ycia. Niezalenie od waciwoci leczniczych, wiee roliny wywieraj istotnie dobroczynny wpyw na ludzkie usposobienie - s rdem radoci. Ludziom pierwotnym chodzio jednak nie tyle o wpyw psychiczny, ile raczej konkretny, fizyczny: wiee, mode ycie rolin miao przez sw blisko i dotyk wzmacnia ycie czowieka, rozwija je, przynosi mu szczcie i bogosawiestwo, oddala od niego i od jego dobytku zo. Z tym zabobonem cz si rne prastare obyczaje. Niektre z nich przetrway do dzi. W wiecie antycznym gazki byy nieodcznym elementem ycia religijnego, pastwowego i prywatnego. W czasach najdawniejszych wite" kwiaty lotosu, ktrych korzenie i nasiona przedstawiay wielk warto odywcz, byy dla Egipcjan wyrazem czci oddawanej bogom. Grecy i Rzymianie trzymali w rkach gazki witych drzew (zwaszcza oliwki), hiketerie (iKeteuco - baga o opiek), upraszajc bogw o opiek i pomoc. Gazki skadane na otarzu miay yczliwie usposobi bstwa do ludzi. Gazki odgryway tez wan rol przy innych obrzdach religijnych. Aromatyczne pdy spalano bogom na ofiar lub uywano ich przy ofiarach przebagalnych polegajcych na paleniu kadzida czy pokrapianiu wod oczyszczenia. Ksiga Ezechiela wspomina o czcicielach soca, ktrzy podnosili gazki do nosa Wielkie Antyfony, w: Msza rzymski, s. 54. Czci roliny 209 i w Nim - pisze oyli w :ianego pra si mwi Jessego, tn swe n duej irzewo

-iblijne. B>cj, e , z ktrej /w ten ej szych ju rolin, adzonce Szczep rociach I i cisy iywania Nieza-tnie dob-Ludziom czej kon-i dotyk i bogo-ubonem zzi. rycia reli'corzenie Egipcjan i w rkach - baga lane polegaj-m.. Ksiga k do nosa na -vway te t- spalano .

3.17); co do znaczenia tego obrzdu opinie egzegetw s podzielone. Ksiga Kapaska (23,40) i Druga Ksiga Machabejska (10,7) wspominaj za o gazkach, ktrymi Izraelici, zgodnie z przepisami Prawa, wyraali sw wdziczno za zebrane plony i rado w czasie penienia suby ^oej w wito Namiotw, a pniej take w wito Oczyszczenia wini (Encaenia). Zdaniem Cyryla Aleksandryjskiego te zielone gazki :ay wyobraa nieprzemijajc nadziej i nieustajc ask Bo. Kada trzech gazek, przewidzianych przepisami prawa kultowego, miaa idto wasne znaczenie symboliczne: palma oznaczaa zwycistwo, mirt rado, wierzba - czysto; wierzba bowiem uchodzia za drzewo bez3dne i w staroytnoci uywano jej jako rodka umierzajcego podae (por. Wierzba). W pniejszym okresie Izraelici nie przestrzegali ju tak cile tych zepisw kultowych i uywali rwnie gazek innych rolin. Za symbol witego cesarstwa rzymskiego uchodziy gazki, ktre zabieli ze sob mowie stanu

majcy zawrze z wrogami przymierze bd \ktat pokojowy, zmusi ich do przyjcia okrelonych warunkw bd /powiedzie im wojn. Wysyali oni wwczas na granic wroga grup .erech posw, zwanych foetiales, pod przewodnictwem patratora (peno-jcnika). Rzecznika tych wysannikw, wybranych z najbardziej znaczcych :iw, nazywano werbenariuszem, poniewa nosi werbeny101, czyli gazki .tych drzew, czsto tylko pczek wituki, ktrej przypisywano moc ma-zn, albo zwyczajnej trawy. Wykopywano je za na witym terenie .pitolu, gdzie staa witynia Jowisza, wesp z ziemi, w ktrej rosy, ay bowiem przedstawia czstk i symbol nienaruszonej ziemi ojczystej. Gazki noszono podczas wit zwycistwa i przynoszono je osobie, rej skadano hod. Druga Ksiga Machabejska opowiada o wiaroom-m arcykapanie Alkimosie, ktry w 151 r. po Chr. uda si do krla metriusza, syna Seleukosa, i chcc mu si przypodoba, przynis mu t koron, a take palm i cz gazi oliwnych, ktrych uywano wityni (14,3). Gazki te (zwaszcza palmy) oznaczay triumf nie tylko przy zwycispowrocie wojsk; rwnie zwycizcw w wycigach konnych i zapawyrniano w Grecji i Rzymie palmami i wiecami. yciu wiejskim i domowym zielone gazki przedstawiay skuteczny ek zapewniajcy szczcie, zdrowie i opiek. W wito pasterskie a albo Parilia (21 kwietnia) rzymski wieniak obtyka gazkami staj:;la owiec, w czerwcu umieszcza gazki gogu i szakaku na drzwiach r.ach, aby oddali nieszczcie. Wawrzynu i tarniny uywali rwnie jako skutecznego rodka przeciw niebezpiecznym czarom i burzom. iu pierwszego marca sadzono przed domami drzewka wawrzynowe, polach ich gazki, aby uchroni nowy siew przed niedzi. \'a pocztku nowego roku (1 marca, pniej 1 stycznia) zgodnie ze :zajem rzymskim wrczano sobie nawzajem, zwaszcza za wysoko wionym osobistociom, zawsze zielone gazki. Taka jest geneza

je, to jest upominkw noworocznych, ktre pniej doczano do r.ych gazek; zwyczaj obdarowywania si nawzajem, upominkami Yerbenae pochodzi od greckiego (eolskiego) pherba (epfia - trawa kowa); henae wywodzi si aciskie herba (trawa). Zdaniem innych verbena pochodzi kasownika. 210 Roliny z okazji Nowego Roku, zamiast w wito Boego Narodzenia, zachow\ si i sta si powszechny we Francji (etrennes). Zachowa si te wiek wiekowy zwyczaj stawiania albo zawieszania na Boe Narodzenie w dom gazki drzew szpilkowych, bukszpanu, rozmarynu, ostrokrzewu, jemio: i drzew owocowych. Jeeli nie nale do wiecznie zielonych, to wkac si je kilka tygodni przedtem do wody (gazki w. Barbary), eby r. wita pokryy si kwiatami. Wszystkie te zwyczaje maj swe rdo w odwiecznej wierze lud: przypisujcej szczeglne bogosawiestwo gazkom". Wiara ta wic: w wieych pdach natury wit tajemnic bezustannie odradzajce^ si ycia oraz pragnie w sposb magiczny wykorzysta j dla dob: czowieka; aby skutki byy zupenie pewne, trzeba jednak bezporedr. zetkn si z modymi gazkami. Takie jest znaczenie zarwno rzek Mikoaja, jak i zabawy dziecicej w wito Niewinitek, w ktrym cho; com wolno bezkarnie uderza rzg dorosych. Drzewko boonarodzeni we, drzewko majowe i drzewko w uroczysto wiechy umieszczane r. nowym budynku nale take do tego krgu ideowego. Najwaniejsi znaczenie maj jednak gazki, ktre powica si w Niedziel Palmoic poniewa maj charakter sacramentale. Jeeli we wspomnianych zwycz_ jach okresu Boego Narodzenia zabobon pogaski, o ktrym wiksze^ ludzi ju nie pamita, cile zespoli si ze witem chrzecijaskim, tym bardziej, tak si stao w tym obrzdzie Niedzieli Palmowej, poniew stare zwyczaje zostay w nim uwicone moc liturgicznego powice: Gdy ydzi radonie witali gazkami palm i okrzykami hosanna" Pa: wjedajcego uroczycie do Jerozolimy, po prostu zoyli Mu hod. Rzs jerozolimskie nie mogy by wwczas wiadome znaczenia tego, co czyni: Gdy jednak chrzecijanie po zdobyciu wolnoci religijnej pod koniec IV zaczli w

Ziemi witej obchodzi pamitk wydarze z ycia Chrystu na miejscach i w dniach, w ktrych niegdy si one dokonay, to czynili z pen wiadomoci ich znaczenia: w gazkach oliwnych widzieli symb miosiernej mioci Zbawiciela, w gazkach palmowych - zwycistwo Chri tusa nad mierci i piekem;, symbolika ta czsto znajduje wyraz tak_ w pismach Ojcw Kocioa. w. Ambroy i kilku innych Ojcw Kocio widz w gazkach rwnie symbol yciodajnej aski Boej, zawsze zielon wieoci cnoty i dobrych uczynkw. Nie powicano jeszcze wwcz. gazek. Dopiero gdy zwyczaj uroczystej procesji z palmami powoli roi: szerza si ze Wschodu na Zachd, uksztatowa si obrzd Benedict:. Palmarum, powiadczony po raz pierwszy w sakramentarzu z Bobbic (przeom VII i VIII w.). Obrzd powicenia przekazany przez ten sak-ramentarz skada si z Collectio, Contestatio i waciwej modlitwy powicenia, ktra mwi nie tylko o symbolice gazek palmowych jakc znaku zwycistwa Chrystusa nad mierci i piekem oraz naszej nadziei na przysz chwa, lecz take podkrela, e dla wszystkich, ktrzy zanosz je do swych domostw bd je spoywaj, stanowi one moc skuteczn przeciw wszelkim chorobom i zasadzkom wroga. Widzimy wic, e dawna wiara ludowa zostaje w tym wypadku wzmocniona wielkim szacunkiem, jaki chrzecijanie okazywali wszystkim rzeczom uwiconym moc ich uywania w czasie suby Boej. Zaterr. rwnie gazek, ktre niesiono w procesji, uywano dla obrony przed wszelkim zem zagraajcym domostwu i jego mieszkacom, zanim jeszcze ta ich skuteczno znalaza wyraz w formule powicenia. Nie formu1 Czci roliny 211 , zachowa ? te wielo-m w domu l jemioy 8d wkada *% zby na ludzi :a widzi -jcego dobra rednio zek w. n chop-^dzenio-lane na mniejsze Palmow, zwycza-ikszo skim, to oniewa .icenia. .na" Pana id. Rzesze d czyniy. iec IV w. Thrystusa czynili to .A symbol o Chrys-:az take Kocioa :

zielonej wwczas owoli roz-' Benedictio z Bobbio ten sak-clitwy po-n-ych jako I nadziei na - zanosz je przeciw tu wzmoc-stkim rze-Zaterr. Dny przed k zanim jesz-fie formua . .>wiem stworzya ten zwyczaj, lecz od dawna pielgnowany wrd ludu rv.yczaj da powd do wczenia owych zwrotw do formuy powicenia; przez to zwyczaj ludowy zosta niejako uznany przez Koci, a oczekiwane skutki zostay przypisane nie gazkom palmowym jako takim, lecz sypowiedzianemu nad nimi bogosawiestwu." 102 Koci wschodni ku czci Ducha witego, udzielajcego peni ycia, przystraja w Zielone witki domy i mieszkania wie zieleni - sym-;oiem nigdy nie koczcego si ycia i aski Boej, a podczas liturgii zielonowitkowej wierni trzymaj w rkach kwiaty i zielone gazki. Wdzicznym sercem przynosz Bogu, swojemu Panu, pierwociny natury, car wczesnego lata. Za pomoc obrazu gazek, ktre trzymajc w rku oczekuje si powtrnego przyjcia Pana, jedna z przypowieci" w Pasterzu Hermasa przedstawia ycie chrzecijaskie. Autor, chrzecijanin yjcy na pocztku II w., widzi ogromn wierzb, ktra osania gry i rwniny, a pod jej oeniem zeszli si wszyscy wezwani w imi Pana. Przy wierzbie tej sta lio Paski, peen chway i bardzo wysoki z sierpem w rku. cina on czie wierzby i rozdawa ludowi, ktry pod ni si chroni (...) Owo ewo wielkie, osaniajce gry i rwniny, i wszystk ziemi, jest to iwo Boe dane caemu wiatu. A prawem tym jest Syn Boy, goszony po krace ziemi. Ci w cieniu drzewa, to ludzie, co usyszeli goszon k i w Niego uwierzyli. Ten Anio wielki i peen chway to Micha. On wadz nad tym ludem i nim rzdzi" 103. LW nastpnych rozdziaach anio da, aby zwrcono rozdane gazki, ktrego gazka wypucia, dziki naleytemu postpowaniu, wiee i, zostaje w nienobiaej szacie doprowadzony do bram Miasta Nie-skiego i otrzymuje, jako nagrod, piecz i wiece. Jzyk tej wizji, waciwy prawu tajemnicy (disciplina arcani) pierw-ch chrzecijan, pozwala si tumaczy nastpujco: Chrystus, Logos, iwdziwe Drzewo ycia, w witym prawie Ewangelii daje nam regu a, co wicej ofiaruje nam, samego siebie. Dar aski musi jednak wyraz w yciu kadego

czowieka, a w dniu sdu trzeba go zoy JoGerze wraz z cnotami, ktre dziki niemu si objawiy. Cnota za jest :istwem nad sob samym, a zwycistwo to naley do triumfu, po y wprawdzie sign sam Chrystus, ale a do koca czasw dopenia w swoich mistycznych czonkach. W ten sposb tworzy jedno sym-gazki-zwycistwa oraz gazki-dobrych uczynkw. Dlatego rwApokalipsa w. Jana (7,9) mwi o wielkiej gromadzie ludzi stojcych led tronem, odzianych w biae szaty i trzymajcych w rkach palmy. Sztuka take pozostaje pod wpywem tych obrazw o dopenieniu pcistwie. icie pczniej pki na drzewach i ukazuje si pierwsza ziele, rado ziej przepeniaj ludzkie serca. Mina bowiem zima, rozpoczyna si sna. W swojej mowie o rzeczach ostatecznych powiada Pan: A od vego drzewa uczcie si przez podobiestwo! Gdy jego gazka staje 1 A. Franz, Benedictionen im Mittelalter, t. 1-2; Freiburg 1909, t. 1, s. 481. Pasterz LXVII (1/1-2, LXIX) (3) 2-3 (przypowie VIII), w: Pierwsi wiad-t, s. 292, 295 n. 212 Roliny si soczysta i licie wypuszcza, poznajecie, e zblia si lato" (Mt 24,32; Mk 13,28). Zdaniem Korneliusza a Lapide104 ludy pierwotne zryway mode licie z drzew i spalay je jako ofiar dzikczynn dla Pana, ktry je stworzy. W liciach pokrywajcych na wiosn drzewa i krzewy, usychajcych i opadajcych w jesieni dostrzega si obraz szybko przemijajcego ycu ludzkiego, jego rozkwitania (por. Prz 11,28), nietrwafoci i kruchoci (per Hi 13,25; Iz 64,5), a nawet obraz przemijania wiata (por. Iz 34,4). Jedno pokolenie zastpuje drugie, tak jak mode listowie na drzewie usuwa stare, zwide (na dbach): Jak gste licie na bujnym drzewie, jedne spadaj, a drugie wyrastaj, podobnie pokolenia ciaa i krwi, jedno umiera, a drugie si rodzi" (Syr 14,18).

Licie s ozdob drzew. Chroni owoce zarwno przed nadmierny: arem soca, jak i przed wyrzdzajcymi szkody burzami. w. Ambro; przenosi wzajemne zwizki midzy listowiem a owocem na paszczy z::-duchow. Porwnuje cnoty moralne czynnego ycia do lici, za cne: ycia wewntrznego, tj. wiar i kontemplacj, do owocw: dziaaniu r. powinno brakowa wiary, a kontemplacja tajemnic Boych musi potwie-dza si poprzez dobre uczynki105. Bardzo wielu egzegetw uwaa, e licie s symbolem sw. Boskie w\: wiedzi Pana i nauki Jego nastpcw nie przemin, tak jak czytamy w Ps 1 A licie jego nie widn". S to bowiem licie drzewa ycia Chrys:. i su do leczenia ludzkoci, tak jak przepowiedzia Ezechiel (47,12); pr z Patmos oglda za wypenienie jego prorockich sw (Ap 22,2). Natomiast puste sowa bez uczynkw podobne s do bogactwa lisc. nieurodzajnym drzewie. Uprawiajc drzewa i krzewy owocowe faktycs obserwuje si, e szczeglnie obfite w listowie drzewa i krzaki winon przynosz najmniej owocu. Pan przeklina drzewo figowe, na kt znajduje tylko licie (por. Mt 21,19). Jest ono dla Niego obrazem Synaj ktrej nauczyciele nie przynosz adnych dobrych uczynkw, lecz ni do drzew o przebogatym listowiu celuj w gadulstwie i zawt nadziej wierzcego ludu na oczekiwane bogosawiestwo owocu1' Inne znaczenie nadaje si cieniowi, ktrego uycza gste listowie wa. W upragnionym jego cieniu usiadam" - powiada Oblubienica v. ni nad Pieniami (2,3), ktra porwnuje swego Oblubieca do j w. Bernard, komentujc to miejsce, wypowiada znamienne -Umbra eius caro eius" - Jego cie jest jego ciaem (...) jak miaoh nie ocienia mnie, ktry spoywam je w misterium (...) Jestemy w c. dopki wdrujemy w wierze, a nie w widzeniu107. W sztuce czciej spotykamy si z ornamentami przedstawialicie ni z ornamentami kwiatowymi. U Egipcjan przewaaj wprs, motyw stylizowanego kwiatu lotosu i papirusu, u Asyryjczykw - r, Grecy jednak wykazali si szczegln biegoci w stylizowaniu akantu na architrawach i kolumnach, palmet w rnym ukadzie, a splotw bluszczu; te ostatnie zwaszcza w ceramice. Rzymianie p: wiele ze sztuki helleskiej, akant jest rwnie ulubionym motywem 104 Por. Commentaria in Scripturam Sacram, Paris 1891, t. 9, s. 564.

105 Por. Explanatio super Psalmos XII cap. 1, 41; PL 14, 987. loe por Ambroy, Expositio Evangelii secundum Lucam VII 161. 107 Sermones in Cantica canticorum 48. It 24,32; :le licie worzy. v. njcych i ycia i (por. 4). r *a drzewie rm. drzewie. rwi, jedno *c miernym * Ambroy # jtaszczyzn a% za cnoty paaniu nie potwierxie wypom w Ps 1,3 a Chrystusa ZJL2); prorok lici nt faktyczni-. & winoro' na ktryr 1 Synagog: lecz podob zawod;. :u106. iwie drze r.ica w Pie s io jabor. *r.ne sowf. triaoby on my w cieniu stawiaj cyr 4 wprawdz: - rozet;, .aniu li ie, a tak: -.ie przeje ,vem w re Czci roliny 213 r.esansie i baroku. Gotyk obfituje w rne ornamenty zoone z lici. Czyme innym s jego abki, kraby i kwiatony, jak nie fantazyjnymi motywami lici o swoistej stylizacji? Rwnie w obramowaniach i inicjaach malarstwa miniaturowego duo miejsca zajmuj motywy splecionych z sob pdw okrytych limi. Niektrym z tych ornamentw, zarwno w plastyce, jak i w malarstwie, naleaoby zapewne przypisa wasn symbolik, ktrej nie moemy jednak tu w szczegach przeledzi108. W kadym razie u podstawy ich znajduje si idea, aby natur -volnion od jej realiw wczy w sfer sakraln i poprzez jej pikno uwielbi Boga. Owoce

Owoc jest celem i dopenieniem rozwoju kadej, wedug jej szczeglnego gatunku, roliny, a bdc nosicielem nasienia warunkiem jej dalszego ~:zkrzewiania si, jeli oczywicie nie dokonuje si ono w innych sposb por. Rdz 1,12). Okrelenie owoc" symbolicznie przenosi si rwnie na potomstwo rodzaju ludzkiego. De fructu ventris tui ponam super sedem tuam" Ps 132,11) przyrzeka Pan krlowi Dawidowi. To proroctwo spenio si * Mesjaszu. Owocem" najwyszej miary, jaki wydaa nasza ziemia (por. Z*mia), to Chrystus, zrodzony z Maryi, najczystszej dziewicy. Dlatego Ebieta wita J sowami: Bogosawiona jeste midzy niewiastami i bo-fosawiony jest owoc Twojego ona" (k 1,42). _Owocami" w sensie duchowym s rwnie dziea czowieka (por. Mt Tie-27; J 15,5). Symbolika poszczeglnych owocw zostaa omwiona, gdy rozpatrywa-mc symboliczne znaczenia odpowiednich drzew.) Ciernie .Przeklta niech bdzie ziemia z twego powodu (...) Cier i oset bdzie ona rodzia" (Rdz 3,17 n.). Tak brzmi wyrok Boga skazujcy Adama, skuszony przez Ew spoy zakazany owoc. Sowa tego wyroku nie czaj jednak, e Bg pozwoli rosn cierniom i kolcom dopiero po rechu pierworodnym. Rosy ju i przedtem, tylko nie wyrzdzay szkd. fraz jednak rozpleniy si i jako uciliwe chwasty utrudniay czowie-i uprawianie roli, sprowadzay na cierpienia i niepowodzenia i tym rr.ym stay si typowym symbolem kary za grzechy i ziemskiego trudu. Upyno wiele tysicy lat. Nastaa penia czasw i oto tym symbolem ty, cierpienia i blu pozwoli sobie Zbawiciel ukoronowa sw naj-tsz gow i tak uwici ciernie i uczyni je narzdziem zbawienia ,ta. W Palestynie w suchej porze roku kolczaste krzewy zarastaj cae ie ziemi. Pismo wite zna co najmniej dwadziecia nazw na ich lenie. Gdy prorocy, zwaszcza Izajasz, mwi o wygnaniu ydw Wystpujce czsto w romaskiej rzebie wizki lici interpretuje si niekiesymbolicznie, widzc w nich rdo siy tego, co ywe i podne", a wic to, co

ieniuje yciem" (por. W. von Blankenburg, Heilige und ddmonische Tiere, ig 1943 (19752), s. 151. 214 Roliny i o spustoszeniu ziemi ojczystej, wspominaj o plenieniu si tych rc-po caej ziemi: W owym dniu wszelki obszar, tam gdzie jest tysic winnych szczep wartoci tysica syklw srebrnych, bdzie pastw gogu i cierni, strzaami i z ukiem wejdzie tam [myliwy], bo caa ziemia bdzie [po kryta] gogiem i cierniami. A we wszystkie gry, ktre si upraw:ii motyk, nikt si nie zapuci, bojc si gogu i cierni" (Iz 7,23-25; por. 5J 9,17; 27,4;, 32,13; 34,13). Pismo wite w wielu miejscach mwi o cierniach w znaczeniu prz^ nonym. Porwnuje do nich ludzi zych i bezbonych (Mi 7,4; Iz 32,12 oraz to, co jako duchowy cier drczy i rani zarazem ciao i dusz. Czste Pan w swej mdroci obsadza krzewami ciernistymi drogi czowieka, aby odwie go od bdnych cieek i prowadzi drog wiodc do prawdziwego celu. W Ksidze Ozeasza znajdujemy sowa Pana: Dlatego zamkn jej drog cierniami i murem otocz, tak e nie znajdzie swych cieek" (2,8). Wedug sw Zbawiciela z przypowieci ewangelicznej o siewcy rwnie to, co przyjemne w porzdku naturalnym, moe okaza si w znaczeniu nadprzyrodzonym krzewem ciernistym i by przeszkod w rozwoju dobrego nasienia: To, co pado midzy ciernie, oznacza tych, ktrzy suchaj sowa, lecz potem odchodz i przez troski, bogactwo i przyjemnoci ycia bywaj zaguszeni i nie wydaj owocu" (k 8,14). W homilii do tej perykopy ewangelicznej powiada w. Grzegorz Wielk. Kt by mi kiedy uwierzy, gdybym chcia ciernie tumaczy ja!--. bogactwa, zwaszcza e te pierwsze kuj, a te drugie ciesz? A jednak cierniami, gdy ukuciami cigych trosk kalecz ducha, gdy pocigaj grzechu, powoduj, e krwawi on jakby odnis ran."109 Tak, cierniem jest kady grzech - powiada znowu w. Grzegorz w Mc raliach, komentujc sowa z Ksigi Hioba (20,10) - poniewa kiedy pre wadzi do uciechy,

ukuciem swoim rani ducha. Kady czowiek sprawiec liwy i pokutujcy powiada: Nawrciem si w ndzy mojej, gdy tk'v cier" (Ps 31,4 - Wlg)no. Symbolem grzesznej i cierpicej natury ludzkiej s rwnie cier: w wielkiej wizji Mojesza, ktr otrzyma pod gr Horeb, dokd zapc trzod swego tecia: Wtedy ukaza mu si Anio Paski w pomie ognia, ze rodka krzewu, [Mojesz] widzia, jak krzew pon ogr. a nie spon od niego" (Wj 3,2). w krzak kolczasty oznacza nastpnie lud Izraela cierpicy w ni-. egipskiej: nie bdzie on zniszczony, lecz ywy wyjdzie z pomieni uc Jednake ten sens dosowny kryje w sobie znaczenie bardziej wzn: z uciemionego narodu ydowskiego wyjdzie Mesjasz. Sowo Boe pc ne do poncego ognia czy si z natur ludzk wzit z upadego z lenia i nie niszczc jej przenika arem swego Bstwa. Prawdziwie cudc wizja, przed ktr Mojesz zdejmuje obuwie i zasania swe oblicze! Ta wzniosa tajemnica kryje w sobie jeszcze inn tajemnic: M ktra daje wiatu Boga-Czowieka, pozostaje nienaruszona w swoim wictwie, podobnie jak w krzew ciernisty nie doznaje adnego uszcze od pomieni ognia. 109 Homiliae XL in Evangelia lib. I, hom. 15, 1; PL 76, 1131. 110 Moralia lib. XX, cap. 10, 21; PL 76, 150. Aromatyczne substancje rolinne 215 ych rolin ^szczepw **erni. Ze *tdzie [po- uprawiao "3^-25; por. 5,6: aaczeniu prze-* T.4; Iz 32,12 dusz. Czsto tdowieka, aby *i*c do praw-4B .Dlatego za- swych

y rwnie f znaczeniu & -:zwoju dob-y suchaj oci ycia rz Wielki: czy jakc A jednak s pocigaj dc orz w Mo-kiedy pro-sprawied-gdy tkwi ciernie zapdzi omieniu ogniem. w niewoli ni udrki. wzniose: :e podob-ego pokocudowna :e! r: Matka. :im dziezczerbku W ten sposb wizja przywdcy Izraela staa si jednym z najpikniejszych symboli maryjnych, ktry opiewa Koci w wito Obrzezania Paskiego i Oczyszczenia Najwitszej Maryi Panny: ..Rubum, quem viderat Moyses incombustum, conservatam agnovimus ".;am laudabilem virginitatem: Dei Genetrix, intercede pro nobis." ni W cyklach maryjnych od XII do XVII w. gorejcy krzew ciernisty naley c najbardziej znaczcych symboli. Motyw ten wykuwano zarwno w kaeniu, jak na przykad na gotyckich portalach katedr francuskich w La-. Chartres, jak i czsto wykorzystywano w kocielnym malarstwie snnym i miniaturowym, w malowidach na szkle, w tkactwie i hafciar5. Aromatyczne substancje rolinne Cwagi oglne Da staroytnych ludw Wschodu i ludw z nimi ssiadujcych substan- o miym zapachu nie przedstawiay wartoci tylko uytkowej, lecz byy iecznoci yciow. Czy to w postaci pynnej, czy to uywane jako tido, odgryway zarwno w yciu prywatnym, jak i w kulcie religij-tak wan rol, e

uwiadomienie jej sobie jest liturgicznego znaczenia.

nieodzowne do imienia ich biblijnego i

Wszystkie aromatyczne substancje, z wyjtkiem onyksu (paznokie mola . o ktrym wspominaj starotestamentowe ryty ofiar kadzielnych, s rcrawdzie pochodzenia rolinnego, stanowi jednak w symbolice odrb-il Lrup, gdy ich znaczenie zasadza si przede wszystkim na miej woni. Niektre z nich, mianowicie kadzido, mirra i aloes, maj, oprcz wspl-wasn symbolik, ktrej rdem jest jednomylna interpretacja Kocioa. Symbolika balsamu i nardu zostaa ukazana mniej wyra-a przecie i te obydwie aromatyczne substancje, o ktrych wspo-aj Ksiga Wyjcia (30), Pie nad Pieniami (4,14) i Ksiga Syracha L20 n.) take poddawano szczegowej interpretacji, jednake jej wyniki tak odmienne, e trudno je uzna za wyjanienie. Oglnie mona jeynie powiedzie, i wskazuj na co nadzwyczaj subtelnego, duchowe-jp, co, co mona uchwyci jedynie zmysem wewntrznym.112 Ten zmys Ktaje otwarty chrzecijaninowi w czasie chrztu: Effeta, to znaczy: Wwrz si, aby mg odczu wo Boej sodyczy" - mwi kapan do Krzymujcego chrzest, dotykajc jego uszu i nozdrzy i czynic go przez podatnym na tchnienie Ducha Boego,U3 wraliwym na tchnienie Boej" (Mdr 7,25). l_wWo Boskich maci - powiada w. Grzegorz z Nyssy - nie jest zapawyczuwanym przez nozdrza, lecz woni pewnej, niematerialnej Breviarium Romanum. Die 2 Februarii, In Purificatione B. Mariae Virginis I Vesperis, Antipiona 3, s. 1055. : ..Mia wo (ecoia) w jzyku religijnym i w wiecie idei religii chrzecijanaley do powszechnych i zmysowo uchwytnych znamion ingerencji wiata yrodzonego w wiat ziemski" (por. G. Kittel, G. Friedrich, Theologisches buch zum Neuen Testament, t. 1-9, Stuttgart 1933-79, t. 2, s. 810). Chrzest, w: Msza rzymski, s. 1328 n. : ..I Pna ! 216

Roliny i umysem pojmowalnej mocy, ktra wraz z tchnieniem Ducha umolh wdychanie sodkiej woni Chrystusa" 114; Zapach niebiaskiej maci nies.e niezwyk rado, jeli porwna si go ze znanymi nam aromatami".115 Jednak ten aromat nie pozostaje ukryty: Lecz Bogu niech bd dzi.-. - woa w. Pawe - za to, e pozwala nam zawsze zwycia w Chrystus.; i roznosi po wszystkich miejscach wo Jego poznania. Jestemy bowie-mi Bogu wonnoci Chrystusa, zarwno dla tych, ktrzy dostpu; i zbawienia, jak i dla tych, ktrzy id na zatracenie; dla jednych jest zapach miercionony - na mier, dla drugich zapach oywiajcy -ycie" (2 Kor 2,14-16). Mi woni Chrystusa jest wic dziaalno apostolska, ywy przykl woanie witoci", w jzykach romaskich: Odr (wo) sanctitatis". Przez te wonne olejki rozumiemy cnoty, a mianowicie: mdro, umiskowanie, mstwo, roztropno i inne tego rodzaju, ktrymi namaszcz: kady podug swoich moliwoci i wasnej woli, w rny sposb roztacza:, ten miy zapach (...) Ale wszystko to niczym jest w porwnaniu z absolutr.i cnot, ktr, jak powiada prorok Habakuk, zawiera w sobie niebo."116 Balsam Opobalsamum" (ng - wypywajca ciecz rolinna) jest taw, a: matyczn ciecz, ktra w lecie sczy si w bardzo znikomych iloci z kory pewnego gatunku krzaku tropikalnego, rododendronu balsamie. nego. Chcc uzyska jej wicej, nacina si kor, jednake jako t: uzyskanej balsamicznej cieczy nie dorwnuje jakoci cieczy samorzut:. sczcej si z kory. Zdaniem Pliniusza117 naci tych powinno si dokonywa po stronie wschodniej, eby paday na nie promienie wschodzcego soca. Nie wolne posugiwa si w tym celu elaznym noem, a jedynie kawakami szka odamkami koci czy ostrymi kamieniami. Krzak pozwala si rani, ab;. leczy rany innych" - powiada Konrad z Megenbergu; balsam uchod niegdy w medycynie za cenny rodek leczniczy, zwaszcza przy leczer.: ran (por. Jr 8,22; 46,11). Jego zapach jest mocny i cierpki, dlatego hardz chtnie uywali go w staroytnoci mczyni, uwaajcy, e bardzie. subtelne zapachy s

odpowiednie dla kobiet. Balsama me capiunt, haec sunt unguenta virorum" gosi jeden z epigramw Marcjalisa. Nazwa balsam" pochodzi z hebrajskiego sowa balsam o podstawowyrr znaczeniu rdzenia: dobrze czynicy, przyjemny". Zdaniem Jzefa Flawiusza119 pierwsze sadzonki krzewu balsamu przy wioza do Palestyny krlowa Saby; uprawiano je pniej w ogrd: Salomona w Jerychu i Engaddi. Nastpnie daa krlowi sto dwadzie; talentw zota i bardzo duo wonnoci oraz drogocennych kamieni. Ninie przyniesiono wicej wonnoci od tych, ktre krlowa Saby c krlowi Salomonowi" (1 Krl 10,10). W Pimie witym balsam wymit si wrd drogich towarw wiezionych do Egiptu przez karawan, ku 114 In Cantica canticorum, hom. I; PG 44, 780. 115 Tame. 116 Tame; PG 44, 781. 117 Por. Historia naturalis XII, 25. 118 Epigrammaton liber XIV, 54. 119 Por. Antiuitates Iudaicae VIII 6, 6. Aromatyczne substancje rolinne 217 loliwia :i niesie ni".115 dziki rystusie oowiem Dstpuj jest to cy - na zykad, atis". umiar-szczeni, absolutn 116 i ataw, arotxh ilociach i balsamiczni jako tak u; *morzutnie

po stronie Nie wolno i szka, rani, aby uchodzi1. leczeniu o bardzc .- bardzie :iunt, haec '.18 tistawowyrr. amu przy- ogrodach dwadziecia i ,~-meni. Nigd;. Saby daia ..r: wymieni:. *an, ktre. - .nowie Jakuba sprzedali swego brata Jzefa. Wspomina o nim rwnie Rdz 43,11; Jr 46,11; 51,8; Ez 27,17.120 Balsam zajmuje drugie miejsce wrd wonnoci, do ktrych porwnuje .e mdro Bo (Syr 24,20 n. - Wlg). Liturgia odnosi ten tekst rwnie :j Najwitszej Maryi Panny. W Ni zostaa wlana - jak mwi w. 3ernard - obfito balsamu aski. Sowami gratia plena" pozdrawia J anio, dlatego te rozlewa Ona wok siebie wo aski. W sposobie uzyskiwania balsamu dostrzega w. Ambroy obraz aski Chrystusa wypywajcej z rany Jego boku: ..Std opobalsamum oznacza wycinity sok, dlatego e po przebiciu -rzewa balsam wypywa przez otworzon szczelin. Przebity Jezus wyla v:c wo odpuszczenia grzechw i odkupienia." 121 Balsam stanowic cz skadow witego krzyma, ktrym Koci dokonuje sakramentalnych namaszcze, zajmuje naczelne miejsce wrd ?: mbolicznych substancji aromatycznych. Do liturgicznego uytku wolno losowa tylko prawdziwy balsam arabski, palestyski albo indyjski. W obrzdzie powicenia krzyma witego w Wielki Czwartek po-r*1ca si balsam, zanim zostanie on zmieszany z oliw, osobno, odnawiajc nastpujc modlitw: _Boe, sprawco niebieskich tajemnic i wszelkich cudw, wysuchaj, prosimy, mody nasze i spraw, niech ta wonna ciecz sczca si jak za t suchej kory (ktra, wydzielona na ksztat potu przez yzn ga, Dogaca nas olejem

kapaskiego namaszczenia) stanie si godna Twoich tajemnic i uwi j, udzielajc Twego bogosawiestwa" 122. Co dla sakramentu bierzmowania oznacza balsam zmieszany z oliw yjania Katechizm Soboru Trydenckiego: C innego symbolizuje balsam, ktrego zapach jest tak miy, jeli nie ludzi wierzcych, ktrzy udoskonaleni sakramentem bierzmowania rozcrzaj sodki aromat wszystkich cnt, tak, e mona powtrzy sowa ostoa: Jestemy mi Bogu wonnoci Chrystusa*. Oprcz tego bal-ma tak waciwo, e wszystko, co zostanie nim pomazane nie ja zepsuciu. Wydaje si, e jest to najzupeniej odpowiedni symbol dla zania mocy tego sakramentu, poniewa jest rzecz pewn, e dusze srnych, przygotowane dziki asce niebieskiej udzielanej podczas bierz-*"ania, atwo mog ustrzec si zarazy grzechu"123. Kadzido Prawdziwa wo kadzida (thus, incensum) wydziela si w czasie spalenia *icy, ktra sczy si z kory dwch rodzajw drzewa bosweliowego postaci tawych, ledwie przezroczystych kropli. Krople wyciekajce uralnych szczelin s wyszej jakoci ni te, ktre uzyskuje si dziki laniu kory. iniem Pliniusza i innych staroytnych autorw gwnym obszarem ikcji kadzida bya Saba w Arabii; na drugim miejscu wymienia si tekcie Wulgaty kilka razy terminem resina zastpuje si okrelenie: Expositio in Psalmum 118, sermo 3, 8; PL 15, 1290. - Msza rzymski, s. 328. Catechismus ex decreto Concilii Tridentini, ed. stereotypica uinta, Ratis-,e 1896, pars II, cap. III, s. 153. 218 Roliny Abisyni i Indie. Greckie nazwy drzewa kadzidowego Ai/3avog i otrzymywanej z niego ywicy AifiavwTg nie maj adnego zwizku z grarr. Libanu, lecz wywodz si z hebrajskiego lebonah. Egipcjanie, chcc cie-szy si wonnym

kadzidem, sadzili drzewa bosweliowe albo zdobywali j drog wymiany handlowej. Hieroglify okrelaj je jako co byszczcego (candidum). Do sporzdzania pachncego kadzida, ktrego skad dobie rano stosownie do czasu i okolicznoci jego spalania, Egipcjanie posiada szczegln zdolno. Sztuk byo zwaszcza przygotowanie takiej miesza niny kadzida, ktrej dym unosiby si prosto w gr. Izraelici wasna w kraju nad Nilem, w ktrym spdzili 430 lat, nauczyli si przygotowywania korzennych wonnoci. Sporzdzano te imitacje kadzida z ywic; drzew iglastych, jednak nie dorwnyway one zapachowi prawdziweg kadzida. Wysoka warto kadzida wynikaa z roli, jak mie wonie odgrywah w yciu i religijnym kulcie zarwno ludw Wschodu, jak i Grekw i Rzymian, ktrzy od nich przejli zwyczaj palenia kadzide. Mia we: oczyszcza i ozdabia" - mwili Egipcjanie. Palenie aromatycznych sub stancji miao napenia woni pomieszczenia mieszkalne i szaty ora; usuwa przykry zapach. W czasie pogrzebu dostojnikw spalano kadzie a, by zneutralizowa przykry zapach rozpoczynajcego si procesu roc kadu ciaa. Cesarze rzymscy byli przy takich okazjach niezwykle roz rzutni. Okadzanie byo take jednym z wyrazw hodu, ktre okazywar. wadcom w czasie uroczystych pochodw. W ogle byo zwyczajer orzewianie osb cieszcych si powaaniem woni, ktra odwie: oblicze". Tym bardziej pielgnowano go w wityni, przed oblicze.-bogw, jako wyraz nalenego im uwielbienia. Uczestnikw za takic: kultowych uroczystoci kadzido miao oczyszcza, oywia, podno:: na duchu i wprawia w witeczny nastrj. Jego tajemnej sile przypisywano dziaanie apotropaiczne, przede wszystkim jednak wierzono, ze dziki niemu mona nawiza kontakt z wyszymi mocami. W ulatywr niu w gr i rozprzestrzenianiu si kbw kadzida widziano przeja bstwa, w woni - co, co przynaley do jego istoty i jest prawdziw wonnoci boga. Kadzido nie tylko miao by darem, tak jak inne ofiar, lecz miao pomnaa si, ktra waciwa jest bstwu i ktr ono prze kazuje ludziom. Istotna jest jednak intencja towarzyszca tej ofierze ofiarowanie miej woni, ktra cieszy bogw i czyni ich przychylnyrr. ludziom. Kadzido miao udziela woni boskiej rwnie zmarym i uycza ir w ten sposb ycia i siy oraz podnosi ich do wsplnoty bogw. Chocia to pogaskie pojmowanie funkcji kadzida musiao ulec zmiana w religii ydowskiej i chrzecijaskiej, to jednak wonne oboki dyrr... kadzielnego

zachoway swoje znaczenie uduchowienia, denia wzwy: ofiary i modlitwy, ktre nieomal narzucao si samo przez si (sowa #i &vcia - ofiara i thus s etymologicznie spokrewnione). W kulcie Jahwe kadzido nabrao charakteru symbolu prawdziwie sakralnego. Prawo Mojeszowe postanawiao, e bezkrwawe ofiary (z wyj:-kiem wymienionych w Kp 5,11 i Lb 5,15) naley posypywa kadzidle (Kp 2,2.15.16). Mylc antropomorficznie, chciano Bogu ofiarowa r tylko co smacznego, lecz take odznaczajcego si mi woni. Prawo rwnie nakazywao, aby kadzida dodawano do obydwu stosw chlebc pokadnych, uoonych przez kapanw na czystym stole i zmieniany e Aromatyczne substancje rolinne 219 otrzymy-z grami |chcc cie-sbywali je lezcego" id dobie- oosiadali mieszawanie rygotowy-z ywicy irdziwego igryway i Grekw won :ych sub-Jszaty oraz to kadzid-:esu roz-t-kle roz-cazywano wyczajem odwiea obliczem fta takich podnosi przypisy-trzono, e ulatywa-przejaw rawdziw ofiary. i ono prze-ej ofierze: 5-chylnymi izycza im zmianie otoki dymu ia wzwy, sowa &vcu. iwie sak-(z wyjtadziderr. owa nie Prawo te chlebw enianych Kadego szabatu. Zdaniem Jzefa Flawiusza124 pniej napeniano ziarn-sami kadzida mae zote miseczki, ktre kadziono na uoonych w stosy plackach

chleba. Przepis o tym dodatku wiadczy, e prastare znaczenie sadzida odpowiadao mylom i zamiarom Boga. Ta wonna substancja iaa podnosi sakralny charakter daru ofiarnego, jego przynaleno do 3oga oraz symbolizowa usposobienie uwielbienia, ktrym powinni od-rr.acza si skadajcy ofiar. Na otarzu za kadzenia, ktry sta przed zason witego witych i by bardzo wity dla Pana", a take w kadzielnicy, z ktr najwyszy kapan co roku w wielkim Dniu Pojednania wchodzi do witego Swi-:>ch, spalana bya przed Panem specjalna mieszanka wonnych korzeni. Sporzdzano j mieszajc takie same iloci mirry, onyksu, galbanum . Kadzida. Skadniki te, dokadnie je rozcierajc i mieszajc z sol (symbol przymierza), przygotowywali lewici w jednym z pomieszcze przylegaj--. ch do wityni. Pniej rabini zalecali dodawa do tej wonnej mieszanki ,eszcze dwanacie innych korzeni. Tekst wity zamyka wyliczanie ich skwarni: Kadzida w ten sposb przygotowanego nie bdziecie robi dla aebie, gdy powicone jest ono dla Pana. Ktokolwiek by zrobi podobne, by si rozkoszowa jego woni, bdzie wykluczony ze swego ludu" (Wj 10.37 n.). Kadzido to byo wic wycznie przeznaczone dla Boga, byo ymbolem najczystszego uwielbienia. Kadego ranka i wieczoru kapan penicy sub mia je skada w ofierze na otarzu kadzenia. Wanie czasie skadania ofiary kadzenia zdarzyo si, e Archanio Gabriel kaza si Zachariaszowi i oznajmi mu o narodzinach tego, ktry mia przygotowa lud izraelski na przyjcie Chrystusa (por. k 1). Inne znaczenie miay oboki kadzida, ktrymi najwyszy kapan okry-Ark Przymierza, wstpujc raz w roku do witego witych: miay "na przebaganie dla ludzi, a jego samego uchroni od mierci, ktra iaa spotka kadego, kto ogldaby tron Najwyszego nieprzesoni-oczami (Kp 16,12 n.). Przebaganie wyjedna te obrzd okadzania, ktrego dokona Aaron obozie Izraelitw, aby oddali kar Bo od szemrajcego ludu (Lb IT.-15). Aaron jest tu typem Chrystusa, Boskiego Porednika, ktry mi i swojej ofiary na krzyu wybawi ludzi od mierci grzechu. Take w ksigach mdrociowych mwi si wiele razy o kadzidle jako symbolu uwielbienia Boga, a nadto o duchowej woni, ktr wydzielaj re uczynki i wity sposb ycia. Zachca do nich swoich uczniw zyciel mdroci: Wydajcie z siebie mi wo jak kadzido (...) a pie-ie pie chway" (Syr 39,18 n. - Wlg). Zapach kadzida

przenika te Oblubienicy (Pnp 4,11). Ona jest typem Kocioa sprawujcego i, a w swym uduchowieniu uwaa si j sam za virgula fumi, obok szcego si prosto w gr pachncego kadzida. Take Mdro , ukryta posta Chrystusa Starego Przymierza, mwi o sobie: Mi wydaam jak mirra wyborna, jak galbanum, onyks, wonna ywica k kadzida w przybytku" (Syr 24,15; Wlg 24,21; Quasi libanus non >us", tj. jak najlepsze kadzido pynce bez nacicia). Z kadzidem, spala si w ogniu, porwnuje Ksiga Syracha (50,9) arcykapana Dna, ostatniego ze sawnych mw", ktrego chwali za wype-;- suby liturgicznej. Wymienione tutaj teksty z ksig mdrocio Por. Antiuitates Iudaicae III 10,7. 220 Roliny wych, z wyjtkiem ostatniego fragmentu, stosuje si w liturgii do N: witszej Dziewicy Maryi. Niektrzy egzegeci interpretuj w takim sen; ca Pie nad Pieniami. Ojcowie Kocioa od najwczeniejszych czasw s zgodni, e kadzie naley uwaa za symbol uwielbienia Boga. Wywody ich opieraj si : Ps 141,2: Niech moja modlitwa bdzie stale przed Tob jak kadzid! i na dwch miejscach z Apokalipsy. w. Jan tak w niej opisuje hod, ktc dwudziestu czterech Starcw oddaje Barankowi: Kady majc ha: i zote czasze pene kadzide, ktrymi s modlitwy witych" (Ap 5.-Nastpnie przedstawia wity prorok anioa, ktry stan przy otarz majc zote naczynie na ar, i dano mu wiele kadzide, aby da je w ofien jako modlitwy wszystkich witych na zoty otarz, ktry jest przed tr nem. I wznis si dym kadzide, jako modlitwy witych, z rki anic przed Bogiem" (8,3 n.). Jak zatem kadzido samo w sobie jest dobre i ma miy zapach - p wiada w. Jan Chryzostom - i wtedy najintensywniej wydziela sw we: kiedy wrzuci si je na ogie, tak te i modlitwa jest dobra sama w sob: Lepsza za jest i wonniejsza, gdy wypywa z gorcej i arliwej dusz kiedy dusza stanie si kadzielnic i rozpali w sobie wielki pomie."125 Kadzielnic w najwzniolejszym sensie jest sam Chrystus, ktry - jf powiada Cyryl Aleksandryjski - nosi w sobie zapach milszy ni wszystk co ponad wiatem, i wszystko, co stworzone, i nim napenia cay wh

Symbolika rozarzonego wgla (por. Wgiel) odgrywa take pewn r w symbolicznym znaczeniu kadzida, na co wskazuje jedna z mdl: liturgii w. Jakuba. W liturgii chrzecijaskiej kadzido mogo znale zastosowanie dopiero po przezwycieniu pogastwa i po znikniciu z ywej pamici wst: mnie o przeladowaniach za odmow zoenia ofiary kadzielnej prz wizerunkami bogw i cezarw. W yciu codziennym natomiast chrzecijanie uywali i przedtem kadzida, by napeni swe domostwa nr.'.* woni; uywali go take przy pogrzebach zgodnie z powszechnym, r..-religijnym, zwyczajem. Pierwsze wzmianki o naczyniach do okadza:, i pochodz z IV w., i od tego czasu pojawiaj si coraz czciej w spisa. darw w Liber pontificalis. Powodem bogatego zastosowania kadzida w liturgii - w obrzc-:. bizantyjskim jeszcze bogatszym ni w obrzdku rzymskim - jest war..? jego symbolika. Wyraa si ona rwnie w modlitwach powicenia k.. dzielnicy i kadzida; wiele takich modlitw zachowao si z okresu redr.: wiecza. Koci idzie, jak to przepowiedzia Izajasz (60,6), za przykade Trzech Krli, ktrzy skadajc nowo narodzonemu Zbawicielowi wia:: w darze kadzido oddali Mu hod jako Bogu i Najwyszemu Kapanom Nowego Przymierza. Pamita o witych kobietach, ktre z wonnoci:: jako symbolem cnt i dobrych uczynkw, przyszy do grobu Chrystus. Antycypuje apokaliptyczn liturgi niebiesk, podkrela jednak rwnie: egzorcystyczne dziaanie kadzida, poniewa przez powicenie staje s>. ono sacramentale i tak jak woda wicona ma przede wszystkim znacz nie rodka oczyszczenia: ma broni przed zasadzkami demonw i wszelkimi innymi zymi wpywami. Dlatego niektre przedmioty, ktre sir powica, nie tylko pokrapia si wod, lecz take okadza. Expositio in Psalmos 140, 3; PG 55, 430 n. Aromatyczne substancje rolinne 221 do Naj-sensie cadzido -. si na dzido" d, ktry c harf Ap 5,8). otarzu,

. ofierze jrzed tro-anioa ch - po-isw wo, w sobie. ej duszy; ie."125 ary - jak [wszystko, ly wiat, rwn rol modlitw dopiero wspo-nej przed st chrze-twa mi mym, nie sadzania spisach obrzdku wanie :enia ka-rednio:ykaderr. vi wiata lapanowi nociami. '. iirystusa. : rwnie staje si :i znacze-,v i wszelktre si Okadzanie, zwaszcza podczas uroczystej sumy, podnosi witeczny istrj. Okadza si otarz, krzy (ewentualnie relikwie), ksig Ewangelii .-^wierajc sowa Boe, dary ofiarne, duchownych bdcych zastpcami Boskiego Arcykapana, wiernych stanowicych mistyczne czonki Chryssa. Krelenie kadzielnic znaku krzya wskazuje na ofiar krzyow, tomiast koliste ruchy kadzielnic maj niejako otoczy krgiem wite ry i oddzieli je jako nalece do Boga. Nastpnie podczas witego -zemienienia, gdy wszyscy pochylaj si z gbok czci, wonne oboki dwu wzbijaj si w gr, aby uwielbi wite postacie Chleba i Wina. samo dzieje si podczas wystawienia Najwitszego Sakramentu i bo-lawiestwa sakramentalnego. W czasie wszystkich nieszporw okadza

. podczas piewu Magnificat otarze, a przynajmniej otarz gwny. Take w liturgii zmarych okadza si zwoki albo grb. Umarli pozostaj .zecie czonkami Kocioa Chrystusowego, uwiconymi przez przyjwanie sakramentw, i dlatego naley si cze ich szcztkom. W tym :nak wypadku znajduje, zupenie niezalene od staropogaskich zwy;w, wyraz rwnie element apotropaiczny. /owiecenie kadzida w wigili wita Objawienia Paskiego ma za uczenie przede wszystkim apotropaiczne: okadzanie domw, stajen or byo pierwotnie ustpstwem Kocioa na rzecz starej wiary ludu, ry podczas dwunastu srogich nocy", midzy Boym Narodzeniem -witem Trzech Krli, szczeglnie silnie obawia si napaci mocy nnoci. : ziarenek kadzida, ktre umieszcza si w paschale, ma zupenie e znaczenie: ziarenka te maj przypomina o piciu ranach Zbawiciela wonnociach, ktre wite niewiasty niosy w poranek zmartwychczasie konsekracji otarza umieszcza si w jego sepulcrum razem ze vmi relikwiami rwnie trzy ziarna kadzida. W dalszych czciach obrzdu konsekracji objanienia stosowania drogocennego kadzida rgii rzymskiej i jego symbolika osigaj punkt szczytowy, gdy tylko e wmurowany kamie otarzowy, a mensa po raz pierwszy namasz-krzymem, biskup okadza wity st. piew Ps 141,2 n. i Ap 8,3 jry towarzyszy tej ceremonii, interpretuje je jako symbol modlitw \ ktre odtd z tego witego miejsca maj wznosi si do Boga. . dokonuje si jeszcze wyraniejsza w swej wymowie czynno: j kadzie na czterech rogach i na rodku otarza po pi ziarenek .la, ktre przedtem powici, a na nie pi wieczek w formie . .;a. Nastpnie zapala ziarenka kadzida i wiece, tak e rzeczywicie -cy dym witych i wonnych obokw wzbija si do nieba. Gdy w niebo ^jaj ,si pomienie, biskup intonuje werset Alleluja ze Mszy w. na "arie wita: Alleluja! Przyjd, Duchu wity, napenij serca Twych ych i zapal w nich ogie Twojej mioci!" Ta symboliczna czynno , wic pod pewnym wzgldem epiklez, w szerokim tego sowa znacze-: dopenia konsekracji otarza, czynic go symbolem Chrystusa, uwi-miejscem

ofiarnym, przenika konsekracj i bierze to uwicone :e w posiadanie dla Boga. Antycypujco wznosi do tronu Boga jak jci wszystkie ofiary mszalne wraz z ofiarowanymi darami wier-ktrych serca napenia ar mioci. Duch wity", ktrego si i, jest przecie, jako wsplne yciodajne tchnienie Ojca i Syna, zapachem substancji Boga, ywotnym i skutecznie dziaajcym, 222 Roliny ktry przekazuje stworzeniu Boe dary. On poprzez siebie uycza ucz--nictwa w substancji najwyszej ze wszystkich" 126. Tak wic moemy przez Niego sta si pachncym kadzidem, _ osignicia wiecznego ycia 127 Mirra i aloes _

Mirra jest mio pachnc ciecz, o gorzkim smaku, ktra sczy ; -" z kory pewnego gatunku drzewa balsamowego. Gdy wyschnie, przyb:--posta przezroczystych ziarenek o kolorach od biaawego do ciemnoc z wonego. Ziarenka te przy spalaniu wydaj miy zapach i mog ':. uywane jako kadzido. Krople powstae samorzutnie ceni si, podobrjj| jak w przypadku kadzida, bardziej ni uzyskiwane przez nacicia. Mirra w postaci pynnej bya ulubionym kosmetykiem w staroytne Z Ksigi Estery (2,12) dowiadujemy si, e kobiety na dworze kr Aswerusa uyway mirry do pielgnacji skry. Wonnoci t sk piano take szaty i oa (por. Ps 45,9; Prz 7,17), noszono te mi: w woreczkach na piersi, aby stale wdycha jej orzewiajc wo (por. F 1,13). Wedug wiadectwa antycznych lekarzy128, do ktrych ods Korneliusz a Lapide, znano wielorakie dziaania lecznicze mirry. W. zaprawione mirr, ktre, wedug Mk 15,23, podano Panu przed ukrzy. waniem, byo rodkiem znieczulajcym. Egipcjanie uywali mirry do ':: samowania zwok; jej lady znaleziono w grobach na terenach poloon;. nad Nilem. Drog wymiany handlowej ta cenna substancja dotara ta-. do Rzymu i Grecji. W Pimie witym czsto mwi si o mirrze, w samej Pieni r. Pieniami siedem razy (1,13; 3,6; 4,6.14; 5,1.5.13) - niekiedy wymienia j sam, niekiedy wraz z

innymi wonnociami (por. Syr 24,15). We przepisw Prawa Mojeszowego, stanowia wraz z maymi ilociami cy: monu, aloesu i kasji, gwny skadnik witego oleju, ktrym mieli zos namaszczeni Aaron i jego synowie, a take wszystkie przedmioty w T miocie Spotkania. Sporzdzanie takiego samego oleju, o takich sam; skadnikach, i uywanie go do innych celw byo Izraelitom zabroni pod kar mierci (Wj 30,22-33). Symbolika mirry, pominwszy jej symboliczne znaczenie, ktre dz wraz z innymi wonnociami, nawizuje do jej gorzkiego smaku i dziaa leczniczego, uzdrawiania za fizycznego, a take jej stosowania do kor.: wacji zwok. Egzegeci odnosili j dlatego zawsze do natury ludzkiej . do mierci Chrystusa, zapowiadanej przez mirr, ktr ofiarowali Mc (Mt 2,11), gr mirry (Golgota), wspomnian w Pnp (4,6), woreczek m:: ktr na piersiach nosi Oblubienica (Pnp 1,13) i ktra symbolizuje jej s: pami o cierpieniach Chrystusa. Nosi j w swoim sercu, aby czerpa s siy do wyrzecze i wicze ascetycznych, do cierpliwego znoszenia i rr. nego przyjcia mierci mczeskiej. Umartwienie chroni dusz od zgr ny, jak niesie wystpek, podobnie jak mirra zabezpiecza zwoki p: rozkadem. 126 Cyryl Aleksandryjski, Commentarium in Joannem lib. XI, cap. II, XVI 15: 74, 453. 127 Bogosawiestwo kadzida: Sacramentarium Gregorianum, PL 78, 243. 128 Por. Galen lib. VII; Dioscorides Pedanios lib. I, 67. e k: . t skr te mirr* oor. ? Aromatyczne substancje rolinne 223 re dzie. .iziaar.:.. konse:-.-viej alb. .... Mdrc;. zek mirry .jsije jej sta! rjerpa sta:. :jenia i mz-. od zgniliz-oki przeci XVI 15; PG 243. Podane tu w skrcie gwne myli dotyczce symboliki mirry znaj-:ujemy czciowo w komentarzu w. Grzegorza z Nyssy do tekstu Pieni d Pieniami:

Kim jest ta, co si wyania na pustyni, wrd supw mu, owiana woni mirry i kadzida" (3,6). Mirr stosuje si przy :ebaniu cia; kadzido za w pewnym sensie jest przeznaczone do wania czci Bogu. Ten, kto chce odda si subie Boej, nie bdzie m kadzidem powiconym Bogu, jeli wczeniej nie stanie si to znaczy, jeli nie zada mierci swym ziemskim czonkom, po-.ny z Tym, ktry za nas ponis mier, i we wasnym ciele dla vienia swych czonkw nie zastosuje mirry, ktra uyta zostaa ogrzebie Pana."129 pamitk darw zoonych przez trzech Mdrcw w wito Ob-ia Paskiego powica si mirr, zoto i kadzido. :jny aloes to nie kolczasta rolina o piknych kwiatach uprawiana w Europie jako rolina ozdobna i uywana w medycynie, lecz ::e, rosnce na Wschodzie drzewo, auilaria agillocha, ktre Grecy aj dXorj ,vXov dydXXoxov. Ze sprchniaego drewna, podobnego do zyskuje si w skomplikowanym i dugotrwaym procesie bardzo Ae pachncego, gorzkiego olejku, co jest powodem jego wysokiej i ci i zmusza do mieszania go - bd w stanie pynnym, bd :kowanym - z innymi substancjami, najczciej z mirr. Dlatego . wite nigdy nie wymienia samego aloesu; Nikodem przyszedszy )a ciao Chrystusa przynis mieszanin mirry i aloesu" (J 19,39). *r.ie Pie nad Pieniami (4,14) wymienia obie te wonnoci razem, samo Ksiga Przysw (7,17) i Psalm 45,9; Wszystkie twoje szaty n mirr i aloesem". tosowanie aloesu i mirry jest niemal takie samo, chocia aloes nie skadnikiem witego oleju namaszczania. Symboliczne znaczenie u jest te bliskie znaczeniu mirry. Aloes uchodzi za symbol dowiad-ia, pokuty, umartwienia i powcigliwoci, zwaszcza bycia pogrzeba-wraz z Chrystusem: Tr)v rfjc rarjg KOivwviav SeiKwrai130. Nard iwdziwy nard (nardostachys iatamansi) jest rolin osigajc wyso-do dwch stp, pochodzi z Indii i naley do rodziny rolin koz-atych. Z korzenia i najniszej, wochatej jego czci uzyskuje si pcenny olejek aromatyczny. Pliniusz nazywa go principale in un-tis", podkrela jego subtelno, a take wielk warto.131 staroytnoci przechowywano tego rodzaju wonnoci zazwyczaj alabastrowych naczyniach. Plutarch i inni staroytni autorzy zawiad-

., e by zwyczaj namaszczania nimi podczas uczt goci. Posug t, i przygotowywanie wonnoci, wykonyway zwykle kobiety. Dlatego Pierwszej Ksidze Samuela wrd da, jakie postawi ludowi przyszy 61, znajduje si te takie: Crki wasze zabierze do przyrzdzania mnoci" (8,13). Te zwyczaje natychmiast przywodz nam na pami przepojony mioci czyn Marii Magdaleny, o ktrym wspominaj wszys-czterej Ewangelici. Oprcz ukasza wszyscy podkrelaj wysok warF m In Cantica canticorum, hom. VI; PG 44, 897. ** Grzegorz z Nyssy, In Cantica canticorum, hom. IX; PL 44, 976. '*' Historia naturalis XII, 26. 224 Roliny to olejku, z powodu marnotrawstwa ktrego oburzyo si wielu obc nych na uczcie, zwaszcza Judasz (J 12,4-6). Marek i Jan mwi, e olej-ktrym Maria Magdalena namacia Jezusa, by prawdziwym olejkie nardowym" (vap8ov mariKJjg). w. Augustyn znajduje w przymiotnir moTiKfjc (od matoc prawdziwy, wiarygodny) gbszy sens: Wiara grecku pistis si nazywa" 132. Mona w tym zatem dostrzec szczeg: oprcz oglnego, symboliczne znaczenie nardu, ktrego mia wo rc chodzi si po caym domu", to znaczy w rozumieniu w. Augustyna - po caym wiecie: Koci nauczajc, sowem i przykadem wiary : caej ziemi rozlewa wszdzie wo najczystszej prawdy. To, co w przyszoci miao si speni w Kociele, zapowiada ju Pies nad Pieniami, ktra mwi o nardzie rosncym w ogrodzie zamknity Oblubienicy (Pnp 4,13 n.), a w Pieni Pierwszej, traktujcej alegoryczn 0 duchowym zjednoczeniu, powiada: Gdy krl wrd biesiadnikw prz bywa, nard mj rozsiewa wo swoj" (Pnp 1,12). Sowa te speniy si najpierw w samej Niepokalanej Dziewicy, kt: uosabiaa Koci Nowego Przymierza. Dlatego sowa te rozbrzmiewa w pierwszej

antyfonie Nieszporw i Laudesw w modlitwie brewiarzov przewidzianej na wsplne wita maryjne (Commune festorum B.M.V.). Gdy Sowo Przedwieczne w tajemnicy wcielenia zespolio si z ludzkc ci, ono Jego Matki-Dziewicy stao si jakby miejscem Jego spoczynk Z Niej, aski Penej, rozlewaa si, dziki temu najcilejszemu z: noczeniu z Synem Najwyszego", wo nardu Jego ukrytego Bs 1 wo Jej najgbszej pokory, w duchu ktrej wyrzeka sowa: Oto suebnica Paska, niech mi si stanie wedug twego sowa!" (k 1,3S Odtd Zbawca wszed do swej chway, Jego miejscem spoczynku" ;*-tron po prawicy Ojca. Koci za nadal ofiarowuje Mu w pokorze swego czynnego ycia wiary, mioci i modlitwy. Pewna stara modlitwa, ktr w klasztorach benedyktyskich odr si po umyciu ng, zwyczajowym rycie towarzyszcym przyjciu c wicjatu, zawiera nastpujc prob: Zbawco wiata, pozwl naszej modlitwie wydziela mi wo wydziela ten wyborny olejek [nardowy], ktry Maria wylaa na -stopy, aby i ten cay dom by peen mioci i abymy osignli w n_ sercach ten pokj, ktry sta si udziaem Marii, gdy caowaa nogi Odkupiciela!"134 132 Homilie na Ewangeli w. Jana 50, 6, w: tene, Homilie na Ewangeli : szy List w. Jana, s. 50. 133 Por. tame. 134 Rituale monasticum secundum consuetudinem Congregationis Beuroi. dinis Sancti Benedicti, Capituli Generalis iussu iterum editum, Rev. M. '-. Archiabbatis D. Raphaelis Walzer auctoritate promulgatum, Beuronae 1931, ; tibus archiabbatiae, s. 87. elu obec-, ze olejek, olejkiem liotniku Wiara po czeglne, wo roz-rastyna133

wiary na ;u Pie orycznie w prze-.cy, ktra zmiewaj r^iarzowei 3.M.V.). : ludzkopoczynku. emu zjed-Bstwa Oto ja k 1,38). rynku" jest torze narc odmawia u do no.so, jak na wite : w naszych s nogi swegc eli i Pieru -onensis O M. Domin "931, sum VII ZWIERZTA 1. Ptaki Uwagi oglne Podwjnej naturze czowieka, jako istoty cielesno-duchowej, waciwe st przedstawianie sobie rzeczy duchowych w formie materialnej. Im biej ludzko przed odkupieniem pograa si w doczesnoci, tym ocniej jej pojcia okazyway si zwizane z poznaniem zmysowym. !atego atwo zrozumie, e zarwno istoty duchowe, a wic bogw,

:chy opiekucze, jak i dusz ludzk wyobraano sobie jako swobodnie ruszajce si uskrzydlone ptaki, a dusz po prostu jako ptaka. Potwier-:a to wiele przykadw z egipskich grobw, starobabiloskich tekstw, :tw itd. Skrzyda u legendarnych hybryd, skrzyda boskiej" tarczy :necznej, a take jej przedstawie pod postaci ptakw, sokoa i feniksa, ane s ze sztuki antycznej. Grecy wyobraali sobie dusz jako ma, ^rzydlon istot-cie (eiScoAov), ktra w chwili mierci opuszcza ciao. Jak doszo do chrystianizacji tych pogldw? Nie przez ich wytpienie, :z przetworzenie. Dokonao si to przede wszystkim na podstawie ima witego i jego obrazowego jzyka. Znajdujemy w nim wprawdzie ".yczne wyobraenia, ale s one wolne od pogaskich bdw. Na kad skrzyda" Boga s ujmujcym symbolem opieki, jak Jego trzno otacza wszystkich, ktrzy si jej powierzaj, albo podnosi tych, rzy s gotowi wznie si na wyyny. Nigdy jednak obrazy te nie s :zane z jak materialn rzeczywistoci (por. Pwt 32,11; Ps 17,8; 36,8; " 2; 61,5; 63,8; 91,4). Pismo wite mwi te o uskrzydlonych postaciach nnw (Iz 6,2) i cherubinw (Wj 25,18 nn.; 1 Krl 6,23-28; 7,29; 8,6 n.; :'.:n 3,7.10; Ez 1,11.23.24; Ap 4,8), ktre wywary znaczny wpyw na -zecijaskie przedstawienia symboli Ewangelistw, od IV w. rwnie yobraenia aniow obdarzonych skrzydami. Znaczenie tych skrzy; yjania Pseudo-Dionizy Aeropagita nastpujco: - :rzyda s szczliwym obrazem prdkiego biegu, tego pdu niebia-_o, ktry ich niesie bezustannie coraz wyej, i oswabadza ich naj-:niej od wszelkiego poziomego uczucia. Lekko ich skrzyde wskae te wzniose natury nie maj nic ziemskiego, i e adne zepsucie jcia ich pochodu do niebios." *

takami porwnuje Pismo wite te ludzi uciekajcych, ciganych, ujcych si w niebezpieczestwie albo tych, ktrzy uszli niebez-cstwu, a take ludzi poszukujcych ojczyzny (por. Ps 11,1; 84,4; 124,7; Prz 6,5; 27,8; Mdr 5,11; Iz 16,2; 31,5; Oz 11,11; 7,11). W Ewanhierarchii niebiaskiej 15, 3, w: Dziea witego Dionizjusza Areopagity. ;maczy i przedmow i wstpem zaopatrzy Emanuel Buhak, Krakw 1932, n. (rda cywilizacji europejskiej). 226 Zwierzta gelii mwi Pan o ptakach otaczanych przez Boga opiek, ktrej i nv. powinnimy si powierzy (por. Mt 6,26; k 12,6 n.). Podczas Mszy w., odprawianej z okazji uroczystoci kanonizacji, skada no szczeglny dar ofiarny. Do tronu papieskiego przynoszono w klatce dv. gobie, dwie turkawki i kilka mniejszych ptakw. Symbolizoway or-cnoty witego, jego uwolnienie si od spraw ziemskich i wzlot ku Bogu Bocian Ju staroytni Egipcjanie, Grecy i Rzymianie uwaali bociana (ciconi' nekapyc) za symbol troskliwej mioci, jak dzieci powinny otacza rod cw. Rzymianie wyobraali sobie natomiast personifikacj Pietas jak bociana. Symbolika ta przenikna do chrzecijastwa. w. Bazyli pisze w sw ich homiliach do Hexaemeronu: Troska, jak bociany otaczaj swych starych, niedonych rodzic winna by dostateczn zacht dla naszych dzieci - jeli tylko zechciay zwrci na to uwag - by okazyway mio rodzicom (...) One to ster wok swego ojca, ktry ze staroci traci pira, ogrzewaj go swyr skrzydami i dostarczaj mu obfitego poywienia. Nawet podczas lc wspieraj go jak mog, delikatnie unoszc go z obu stron skrzydan I oglnie wiadomo, e wdziczno za doznane dobrodziejstwa nazywa: jest antypelargosis [tj. wdzicznoci bociani]"2.

Wszyscy poeci sawi bociana jako jednego z pierwszych zwiastunc wiosny. Z jednego listu Filostratosa (44) mona wnosi, z jak rado lud wita tego ptaka: pada na kolana, gdy po zimie znw zobaczy go : raz pierwszy. Charadrius Do redniowiecznych symboli - chocia rzadziej stosowanych - na zaliczy rwnie charadriusa albo chaladriusa (siewka). Jako syn: okrela si go tylko acisk nazw. Uczeni staroytni wyprowad nazw tego ptaka od %apdSpcc (parw, wwz), gdy yje podobno w wozach. Wedug powszechnego zabobonu homeopatycznego czasw roytnych przypisywano mu, z powodu tego upierzenia, zdolno czenia taczki; chory odzyskiwa zdrowie, gdy przypatrywa si sie albo ptak ten przypatrywa si jemu. Przesd ten, do ktrego nawi ju joski poeta Hipponaks (540 r. przed Chr.), jest prastary i znany ta ludom indogermaskim. Na placach targowych Grecji siadywali handlarze ptakw ze schw nymi siewkami, ktrych upierzenie starannie przykrywali, aby chorzy zostali uleczeni, zanim zoyliby opaty za ogldanie tego stworze Zdaniem Pliniusza ptak ten nazywa si po prostu icterus", to zr. taczka" (iKrepoc).3 Fizjolog podaje nieco inn wersj tego przesdu: charadrius jest t a swj zbawienny wpyw wywiera nie tylko na taczk, ale w og! wszelkie zo. Przyniesiony do oa chorego, swym zachowaniem daje z 2 Homiliae in Hexaemeron VIII 5; PG 29, 176. 3 Por. Historia naturalis XXX 11. Ptaki 227 rej i my . skada-atce dwa :ay one u Bogu. (ciconia, _a rodzi-etas jako :e w swoodzicw. .hciayby

to stojc _o swym: :zas lotu i jKrzydami nazywana zwiastunu ik radoci i oaczy go pc h - nale;. .<o symbc. i- rowadzaji oabno w w-czasw sta-zdolno le a si siewce nawizuje znany take ze schwyta m chorzy nit stworzenia '. to znacz; js jest bial-w ogle r.i r. daje zna czy pacjent pozostanie przy yciu, czy umrze. W pierwszym przypadku ptak przyglda si choremu i wchania w siebie chorob, w drugim - odwraca si od niego. Charadrius wyobraa Chrystusa, ktry przyszed na wiat, aby zbawi ludzi. Jest biay, bo bez grzechu. Odwrci swoje oblicze od ydw, spojrza jednak na pogan, wzi ich saboci na siebie, dwiga ich choro-fcy i uzdrowi ich. W sztuce wizerunek tego ptaka pojawia si dopiero w XIII w., na przykad w witrau katedry w Lyonie.4 Charista Charista albo carista jest legendarnym ptakiem spokrewnionym z fenik-(por. Feniks). Jedni mwi, e przelatuje on przez pomienie, aby rpozyska nowe ycie, inni za powiadaj, e nie spalajc si, unosi si nad pomieniami ognia, ktry pali si na pewnej grze. W XV w., w ktrym pojawiy si rne przedziwne symbole dziewiczoci Maryi, zwrcono twag na tego ptaka i

przedstawiono go w kilku cyklach maryjnych, sia z trudem mona go odrni od feniksa; na obrazach tych przed-awia si take gr, na ktrej ponie ogie.5 Feniks Feniks jest ptakiem legendarnym, a mit o nim siga odlegych, staroyt-ch czasw (wspomina o nim Herodot, Tacyt, Pliniusz). Egipcjanie rywali go bennu, a uwaali za symbol soca, herolda wielkich wit, wiata i towarzysza dusz w ich wdrwce na drugi wiat, gdzie po szczeniu zjednocz si z bogiem soca i zostan przeniknite jego smieniami. Wyobraenie uskrzydlonej tarczy sonecznej", poruszajcej na niebie, byo wsplne dla caej staroytnoci. t Soce wyznacza pory roku i okrela kalendarz, dlatego i feniks jest jbolem epok wiata i Aionu (aicv). W jzyku greckim wyraenie to nie aczao tylko wiecznoci", lecz midzy innymi take nieustajc ryt-zno powtarzajcych si okresw, ktra sprawia wraenie ziemskiej cznoci. Fspaniae widowisko wschodu i zachodu soca, gra ognistych barw irzyszca temu zjawisku i orientalny krajobraz ozdobiony palmami ieray silny wpyw na fantazj ludzi i na szczegy snutej przez nich dy o feniksie. Istnieje wiele jej wersji, jednak gwne elementy s !>giczne. Na wiecie istnieje zawsze tylko jeden egzemplarz tego cudownego yjcego setki lat. Gdy czuje, e zblia si koniec jego ycia, buduje na najwyszej palmie (qolviL, - feniks; w jzyku greckim tak samo ii nazwa drzewa i ptaka) gniazdo z gazi pachncych drzew i w nim pera albo tu przed mierci zapala si od aru soca, podsyca po-uderzeniami skrzyde i spala si. Z jego popiou rodzi si mody s, ktry po piciuset latach (albo jeszcze pniej) uczyni to samo. * Ilustracje w: W. Molsdorf, Christliche Symbolik der mittelalterlichen Kunst, ,.g 1926, tabl. III. istracje w: tame, tabl. V. 228 Zwierzta Wedug innych tradycji feniks rozwija si z robaka powodujcego rozkac podobnie jak motyl z gsienicy.

Z czasem symbolika wiecznoci zwizana z tym ptakiem uwolnia od symboliki soca i funkcjonowania samodzielnie. Jednak dobrze pamita o jej pierwotnej wersji. Dla Rzymian feniks by symboler odnowy i wiecznego trwania cesarstwa. Wybijano go na monetach z nz. pisem Aeternitas" albo AIQN", albo, w czasach Konstantyna, Feh reparatio temporum". Legendarnego feniksa rnie opisywano i przedstawiano. Jego ksztah s tworem fantazji, abstrakcyjne, ale najbardziej przypominaj bazar.' W opisie jego upierzenia staroytni pisarze podkrelaj czerwie (purpu albo szkarat) i zoto. Wszdzie (z wyjtkiem rzeby) okala go typo promienisty nimb boga soca. W literaturze starochrzecijaskiej czsto mwi si o feniksie ja'-: symbolu zmartwychwstania, zarwno w znaczeniu powszechnym, i w odniesieniu do samego Chrystusa, prawdziwego Boga Soca, kt-zwycisko powsta z aru cierpie i mierci. Zenon z Werony uwaa . za symbol Wielkanocy i tajemnic zbawienia powtarzajcych si w wie: nym nastpstwie, a take neofitw zrodzonych w rdle chrzcielnym nowego ycia aski. Niektrzy Ojcowie widz w feniksie, z powodu cudc nego sposobu, w jaki si odradza, symbol dziewiczoci, zwaszcza z dziewiczej Matki Boej. W redniowieczu dominowaa wanie ta inte: pretacja maryjna. W sztuce chrzecijaskiej feniks pojawi si dopiero po zwycistw: chrzecijastwa za panowania Konstantyna (IV w.) i interpretowano . symbolicznie tak, jak sugerowali Ojcowie Kocioa: wyobraa niemier _ no i wiecznie szczliwe ycie w niebieskim raju. Na mozaikach w : sydach licznych rzymskich bazylik z IV i V w. feniks najczciej siedzi : jednej z palm otaczajcych gwne postacie, ktre wyrnia promienis: nimb. Rwnie rzeba sarkofagowa i epigrafika katakumbowa dostarcz kilku tego rodzaju przykadw. W redniowieczu przedstawienie feni. ktry ywy ulatuje z pomieni (najczciej w odniesieniu do narodzer.. Chrystusa z Dziewicy), wypiera starsze jego wyobraenia z palm alb gazk palmow. Wreszcie, feniks jest take symbolem dusz cierpicyc i ich oczyszczenia w pomieniach czyca. Interesujce, e ten cudo" ptak jeszcze dzisiaj uchodzi w Chinach za symbol szczcia i za z narodzin witego". W 1935 r. Chiczycy, niechrzecijanie, pozv swemu sawnemu rodakowi, konwertycie Pierre-Celestin Lou, bene tynowi z opactwa w. Andrzeja w Belgii, ozdobi ornat prymie feniksem.

Gob Gobiom przypisuje si zupenie szczeglne znaczenie, i to zarwr-w symbolice staropogaskiej, jak i biblijnej. Spotykamy trzy gatunki t-ptakw: gob domowy (columba, nepioTepc), gob dziki albo grzyv (palumbus, dtra) i turkawka (turtur, rpvycv). Gob uchodzi na Wschodzie za ptaka witego" i by atrybu Isztar, ktr mona nieomal utosamia z Asztarte, Atargatis, Derk Afrodyt, bogini pierwiastka eskiego i podnoci zwierzt. Naz peristera odpowiada semickiemu perach-istar, to znaczy ptak Isztar. Ptaki 229 > rozkad, olnia si arze jest lbolem :h z na-Felix ksztaty baanta. Mpurpur typowy Jny K ie jako ym, jak ktry r uwaa go w wiecz-slnym do iu cudow-szcza za ta interrycistwie jwano go smiertel-ach w ab-siedzi na Dmienisty ^starczaj e feniksa. i narodzenia palm albo I cierpicych cudowny i za znak pozwoli: benedyk-i prymicyjny , 10 zarwno ifitunki tych grzywacz

atrybuterr .a, Derketc -rt. Nazw i . Isztar. W Syrii nie wolno byo chwyta i spoywa gobi o biaych pirach. Tego, kto chociaby tylko dotkn takiego gobia, uwaano przez cay zie za wykltego. Atargatis przedstawiano ze zotym gobiem na go-le, Derkato - z gobiem w prawej rce. Gob, jako ptak najwyszego stwa, by rwnie symbolem pastwa asyryjsko-babiloskiego i umiesz-^ano go na sztandarach wojskowych. Hodowcy gobi budowali specjalne wiee. Rzymianie nazywali je colum-:ria. Zazwyczaj byy one okrge, ze sklepion powa, miay wskie rzwi, niewielkie albo przysonite siatk okna. ciany i sufit byy gadkie oobielone, otwr skierowany ku socu, za ktrym gobie szczeglnie skni. Wewntrz znajdowao si kilka rzdw pomieszcze dla par . ibich. Wedug wyobrae ludw staroytnego Wschodu, ktre ywe s ;zcze w Kociele greckim, gob jest przedmiotem czci religijnej. W Morwie i innych miastach rosyjskich yy, tak zreszt jak do dzi, stada 'bi, a zabijanie ich traktowano poniekd jako profanacj witoci. -ada gobi w pgreckiej Wenecji take prawdopodobnie maj jaki izek z tymi starodawnymi pogldami. Staroytna wiedza przyrodnicza podkrela, jako szczeglne, nastpujce :hy gobi: prostot, mio, niewinno i agodno. Utrzymywano popchnie w staroytnoci, e gobie nie maj ci". Gob, w przeci-stwie do innych ptakw, nie jest czupurny, a raczej jest peen mioci iikatny wobec przedstawicieli swojego gatunku. Columbae proprio ritu iantur ante coitum" powiada Pliniusz6. Jeeli umrze jedno z parki oiej, partner nie szuka nowego zwizku. Odnosi si to zwaszcza do :awki, ktra w ogle bardziej lubi samotno ni towarzyski gob jwy. Jej agodne gruchanie odgrywa take pewn rol w symbolice, Traa mianowicie tsknot i szukanie pomocy (gemitus columbae). ; :ga Rodzaju w rozdziale smym trzy razy wspomina o gobiach, v Noe wypuci z arki, aby dowiedzie si, na ile opady wody potopu. .. wszy z nich (w. 8-9), nie znalazszy suchego miejsca, zaraz powrci, jgi (w. 10-11) przylecia do arki dopiero wieczorem i przynis wie zk oliwn. Trzeci (w. 12) ju nie powrci, gdy znalaz do suchego do ycia. Zarwno gob, jak i gazka oliwki stay si symbolami inania i pokoju i wielorako byy wykorzystywane w symbolice chrze-skiej. ibie i synogarlice zaliczano do zwierzt ofiarnych Starego Przymie-

'.V niektrych wypadkach Prawo wymagao zoenia ich w ofierze, -obie albo dwie synogarlice, od ludzi niezamonych (Kp 1,14; 12,8; n.; Lb 6,10; k 2,24); jednego (jedn) w ofierze caopalnej, jako wyraz uwielbienia Boga, i jednego w ofierze przebagalnej. Ojcowie oa widz w tej podwjnej ofierze typ Chrystusa w Jego obu natuJeszcze dzisiaj mona dostrzec w chrzecijaskich zwyczajach liturch lady skadania gobi jako daru ofiarnego. .vyraniej staje si widoczna symbolika gobia w Pieni nad Pie. w ktrej siedem razy wspomina si o gobicy (Pnp 1,15 [w. 14 2,10 [Wlg]; 2,14; 4,1; 5,2; 5,12; 6,9) i dwa razy (Pnp 1,9; 2,12) Dgarlicy. Ojcowie Kocioa wielokrotnie omawiaj w swych pismach zny zwizek midzy gobic a Oblubienic-Kocioem Starego ego Testamentu i dusz zjednoczon z Bogiem. ' Historia naturalis X 34. 230 Zwierzta Z tych wanie miejsc Pisma witego (zwaszcza Ksigi Rodz 8,10-11) czerpie swoje motywy sztuka chrzecijaska. Czsto gob wyc ra w niej, zwaszcza w sztuce katakumbowej, zmarych, ktrzy znakiem zbawienia zasnli w pokoju Pana. Swoje najwysze znaczenie, a nawet konsekracj, otrzyma gol podczas chrztu Chrystusa, gdy Duch wity przybra posta gob: (Mt 3,16; Mk 1,10; k 3,32; J 1,32). Zapewne wymienione wyej waciv ci gobia zadecydoway, e Bg posuy si tym wanie dzieem swe. stworzenia. Innej racji mona by si dopatrywa take w chci uwzgle nienia przez Boga tradycji staroytnych uznajcych gobia za sym:: bstwa. ydom byo znane to symboliczne znaczenie z religii otacza cych ich ludw. Czwarta (apokryficzna) Ksiga Ezdrasza

za powiadc: e Izraelici take widzieli w gobiu ulubionego ptaka Boga: Wr wszystkich stworzonych ptakw wyrnie gobia (pierwszestwem (4 Ezd 15,26). Komentarze Ojcw Kocioa do wyszczeglnionych miejsc Pisma Sw: tego s bardzo liczne. Mona je podzieli na dwie gwne grupy: Komentarze teologiczne, ktre zwaszcza zajmuj si tajemnic chrztu i niej odnosz miejsca ze Starego Testamentu; 2. Komentarze mora w ktrych rozwaa si waciwoci gobia i odnosi je niewtpliwie c. dziedziny moralnej. 1. Wrd komentarzy teologicznych wiele jest takich, ktre w gob widz symbol Chrystusa, gdy dopiero Sobory Nicejski i Konstantyno:: litaski przyniosy, w zakresie chrzecijaskiego rozumienia wiary, pew rozstrzygnicia dotyczce bstwa i osoby Ducha witego. To, co teoloL okresu ponicejskiego przyznawaa Duchowi witemu, jako trzeciej os bie Trjcy Przenajwitszej, w II w. odnoszono do Logosu, a wic tak okrelenia Pneuma i Spiritus. W tym sensie posugiwano si nimi nav jeszcze w V w., a wic w czasie, gdy problem Pneuma-Logos dawno j by wyjaniony. Rwnie w apokryfach i legendach, prawie zawsze obwoujcych si do wiary ludu, mwi si o Chrystusie-Gobicy. Jest On [Chrystus] prawdziwie niebiask, piewajc synogarlic a take agodn gobic. Tote w Pieni nad Pieniami napisano o Ni: Gos synogarlicy sycha na pustkowiu* (Pnp 2,12). Poda nam te sieb jako symbol i wzr najwikszej agodnoci, gdy rzek: Uczcie si o Mnie, bo jestem cichy i pokorny sercem (Mt 11,29). Oto take wity mom, z tej przyczyny, e s podobni do Chrystusa, przyznana zosta:-wietno i wspaniao tego samego prawie bogactwa cnt. Oni take bowiem mog by susznie uznani za synogarlice, poniewa przekazu suchaczom boskie i wite sowa i staraj si piewa pieni i hymny r._ chwa Bo."7 Bg-Oblubieniec w Pieni nad Pieniami niejednokrotnie nazywa Oblubienic (Koci i dusz obdarzon ask) gobic", co egzegeci wyjaniaj, powoujc si na obecno Ducha witego w Kociele i na charakter, ktry DuchGobica" wyciska w chrzecijaninie, w sakramencie ponownego narodzenia. Quod ex Spiritu gignitur, fit Spiritus" - powiada w. Grzegorz z Nyssy. [Koci] jest gobic z powodu aski duchowej. Srebrzyste skrzyda

7 Cyryl Aleksandryjski, De adoratione in Spiritu et veritate lib. XVI; PG 68, 1020 Ptaki 231 Rodzaju :-.b wyob-:rzy ze t gob gobicy i A-laciwo-em swego uwzgld-symbol taczaj-wiadcza. Wrd r.stwem)'' na wi-mpy: 1. rztu i do moralne. liwie do gobiu itynopo.-, pewne teologia .-ciej oso*ic take jaimi nawei dawno ju , tawsze odlynogarlic. ino o Nim: ..-. te siebie :.e si ode iii witym r.a zostaa Dni take :zekazuj

..ymny na ywa Ob-. eci wyjaa charak-iramencie ' - powiada ze skrzyda PG 68, 1020 .olbicy oznaczaj bowiem ow wieczn potg; lecca gobica objawia e obecno Ducha witego."8 Wrd wszystkich wybranych jednak Maryja, niepokalanie poczta Mat-:a Boga, jest sawiona jako czysta gobica", ktra przyniosa nam gazk jwn bliskiego wybawienia, a w Pieni nad Pieniami mwi si tak o Niej . penym znaczeniu tego sowa, gdy jest korzeniem i sercem Kocioa. 2. Komentarze moralne widz w cechach gobia i synogarlicy przykad dla caego Kocioa, a take dla poszczeglnego czowieka, zwaszcza za dla dziewic i wdw: ..Gdybym mia skrzyda jak gob, tobym ulecia i spocz" (Ps 55,7). Lata chciabym - powiada Orygenes, nawizujc do tych sw - zmys-u.iii, lata siami ducha, a spocz, kiedy pojm skarby mdroci i wiedzy Boej. Wierz bowiem - dodaje - e jak ci, ktrzy umieraj wraz z Chrystusem i umartwiaj swe czonki na ziemi, upodobniaj si do Niego * Jego mierci, tak i ci, ktrzy otrzymuj moc Ducha witego i przez N':ego zostaj uwiceni i napenieni Jego darami, stan si podobni Jemu, ktry ukaza si pod postaci gobicy, jakby gobiami i na skrzydach Ducha witego wznios si z ziemskiej krainy do nieba9. Taka jest - powiada za Kasjodor - natura synogarlicy, e kiedy utraci towarzysza ycia, innego ju potem nie szuka. Do synogarlicy podobny jest Koci: odkd bowiem Chrystus pozbawi wiat swej cielesnej obecnoci i wstpi do nieba, Koci trwa niewzruszenie w mioci do Niego l nie przyjmuje adnego innego nieprawego mionika, poniewa gardzi wiatem i wszystkimi jego niskimi dzami i tylko rozpamituje w duchu p^kno swojego Oblubieca." 10 Z tej racji, e Ewangelia daje wiadectwo, i Duch wity ukaza si postaci gobicy podczas chrztu Chrystusa, przedstawia si trzeci >b Bosk najczciej pod postaci gobicy, ktr opromienia aureola ksztacie krzya, na

przykad na obrazach przedstawiajcych scen iastowania Maryiu, ukazujcych cud Zielonych wit (wraz z ognis-li jzykami)12 i w scenach bdcych ilustracj opowiadania biblijnego stworzeniu wiata, w ktrym czytamy: Duch Boy unosi si nad darni" (Rdz 1,2)13. :ymbol gobicy jest rwnie znakiem natchnienia Pisma witego .-itych nauczycieli. Tak naley interpretowa w starochrzecijaskiej jice mozaikowej przedstawianie zwoju pisma lecego na ozdobionym jimi kamieniami tronie krlewskim, na ktrego porczy spoczywa :h wity pod postaci gobicy14. Nad krlewskimi drzwiami" Hagia ahia w Konstantynopolu przedstawiono ten motyw take w rzebie. sztuce redniowiecza pojawia si niekiedy motyw siedmiu gobic ' Ambroy, Apologia altera prophetae David cap. VIII 43; PL 14, 946 n. * Por. Orygenes, In Canticum canticorum lib. III. Expositio in Cantica canticorum cap. I; PL 70, 1059. Najstarszy przykad (V w.) na uku tczowym bazyliki S. Maria Maggiore ^Rzymie. Najstarszy przykad (VI w.) w Kodeksie Rabuli i na ampuce do olejkw ze bca w Monza. a Mozaiki w cyklach biblijnych w kocioach w. Marka w Wenecji i w Mont-_ i Najpikniejszym przykadem jest mozaika w Kaplicy Matron w S. Prisco koo u (V w.). ,L&&? 232 Zwierzta opromienionych prost aureol (bez krzya), ktre wyobraaj siedem darw Ducha witego. Ukazywanie si gobicy z niebios, ktra w czasie wyborw biskupa wskazywaa, ktrego z kandydatw wybra Bg, albo zawiadczaa 0 WJC-toci jakiego ma Boego - to motyw, ktry czsto powraca w hagiografiach; niejednokrotnie te mwi si o witych duszach, e po opuszczeniu ciaa

wz/afywafy do nieba w postaci gobicy (hp. w ywocie w. Scholastyki). Te pikne legendy wywary wpyw na kompozycj niejednego obrazu. Naley wspomnie te o znanych ju tylko z historii dzieach liturgicznej sztuki zotniczej, a mianowicie wykonanych ze szlachetnych meta naczy w ksztacie gobia, w ktrych od IV w. a do redniowiec: przechowywano nad otarzem wite hostie i wite oleje w baptysteriac Symboli Ducha witego, ktrego moc dokonuje si przeistoczr. witych postaci (epikleza) i ktry wyciska charakter sakramentalny : ochrzczonych, zaczto bowiem z czasem uywa take jako naczy sakn nych. Tego rodzaju naczynia zawieszano na acuszkach nad baldac: mem otarza albo umieszczano w kaplicach chrzcielnych. Niektre e_ zemplarze zachoway si jako zabytki. Mozaika podogowa (IV w.) w katedrze akwilejskiej przedstawia sce: procesji z darami ofiarnymi; jedna z osb podchodzcych do otarza nie^ gobia15. Herb zakonu kameduw, o ktrym wspominaj kroniki ju z 1183 ukazuje na niebieskim tle dwa biae gobie. Pij ze zotego kielic;.., mszalnego, nad ktrym janieje zota gwiazda. Jaskka Jaskki s zwiastunami wiosny i dlatego gosicielami radoci. We'. : starych wierze ludowych gniazdo jaskcze w domu przynosi szcz Na Rodos i Samos istnia kiedy zwyczaj witania przez dzieci radosr piewem powrotu tych ptakw. Tych piewakw jaskczych" nazyw KeXiSoviarai. Wodzirej nosi odpowiednie ubranko, szat z przodu bk. .. a z tyu czarn, i trzyma w rku rzebion jaskk. Jeszcze dz:.-istnieje podobny zwyczaj w Grecji. Zachowywaniu przez te ptaki prawa czasu odlotu i przylotu prze stawia.prorok Jeremiasz nieposuszestwo Bogu i przekraczanie Pr: przez ydw (Jr 8,7). Izajasz porwnuje bagaln modlitw chorego krla Ezechiasza do k lenia pisklcia jaskczego: Sicut pullus hirundinis sic clamabo1' 38,14; w Kantyku Ezechiasza we wtorkowej Jutrzni drugiego tygodni. Klemens Aleksandryjski dostrzega w nieustajcym wiergocie jask {%eXi8(hv, hirundo) obraz gadatliwych, plotkujcych ludzi.

Z tej racji, e jaskka gniedzi si zawsze w obrbie ludzkich domos a czsto nawet w nich samych, dobrze mona przypatrzy si jej zwyc jom. w. Ambroy dokadnie je opisuje: Jaskka, maJeka ciaem, odznacza si jednak wielkim uczuci, mioci. Brak jej wszystkiego, a jednak buduje gniazda cenniejsze 15 Najlepszy zbir ilustracji symbolu gobia przedstawia 47 tablic w: F. Suhlii. Die Taube als religises Symbol im christlichen AlteHum, Romische Quartalsch; fur christliche Altertumskunde und fur Kirchengeschichte" (Supplement). Ptaki 233 ^t siedem biskupa o wi-w hagio-opusz-jocie w. v niejed:turgicz-:n metali .owiecza steriach. toczenie :alny na :i sakral-: aldachi--.tre eg.a sceny ::a niesie 1183 r. kielicha Wedlu -zczcie adosnyr. azywan du bia ;e dzisia przeciv je Praw :a do kw: :nabo" (I. -.-godnia). ;e jaskl:. . domostv ej zwycz;. uczucie: iejsze o. F. Suhlin. :artalschi. ;nt).

:ota, gdy buduje mdrze. Gniazdo bowiem mdroci ma wiksz war-: ni zoto (Prz 16,16). C mdrzejszego nad to, e zapewnia sobie olno lotu, a swoje malestwa powierza mieszkaniom ludzi, ich strze--om, gdzie nikt nie bdzie ich niepokoi? I to pikne, e od pocztku rzyzwyczaja swoje pisklta do przebywania z ludmi i zabezpiecza je od -.sadzek wrogich ptakw. I to pikne, e zgrabnie buduje swoje domki ez jakiegokolwiek pomocnika. czy swoim dziobkiem dba, pociga .- botem, aby mogy si spoi, a poniewa nie moe przynie bota ikami, zanurza koce swoich skrzyde w wodzie, aby atwiej do nich -zylgn proch i atwiej tworzyo si boto, ktrym powoli spaja dba malekie gazki i sprawia, e przylegaj do siebie. W ten sposb buduje :;-Ae gniazdo."16 Podobnie opisuje zachowanie si jaskki w. Bazyli, ale nieco zwilej. zachowujc podstawow myl, tak ujmuje wynikajcy z niego mora: N"iech nikt nie ubolewa nad swym ubstwem ani niech nie rozpacza nad oim yciem ten, kto w domu swoim nie ma adnych dbr, gdy widzi ;.-.pobiegliwo jaskki (...) lecz szuka opieki u Boga" 17. Wedug Fizjologa, jaskka, ktra pojawia si, gdy tylko mija zima, =woim wiergotem budzi o wicie picych, jest symbolem ascetw. udz si oni, przetrwawszy zim, tzn. zwyciywszy burze namitnoci, i nieskalani wstaj ze swego oa i przypominaj sobie o sowach Boych, rozwaajc je od samego witu. Pewien autor yjcy w XIX w., natchniony myl Ojcw Kocioa, =-.:erpretuje symbolik jaskki w innym, nowym, wietle: ..Boto, z ktrego jaskka buduje swoje gniazdo, jest materiaem zupene bezwartociowym. Jednak to gliniane domostwo jest dla niej tylko przejciowym miejscem zamieszkania. Czuje potrzeb latania i wzniesienia a w przestworza. Jake to jaskcze gniazdo nie mogoby przywodzi nam a myl sw Apostoa: Wiemy bowiem, e jeli nawet zniszczeje nasz 'bytek doczesnego zamieszkania, bdziemy mieli mieszkanie od Boga, nie rk

uczyniony, lecz wiecznie trway w niebie (2 Kor 5,1)! ;zym ziemskim mieszkaniem jest ciao, ktre Bg uczyni z garstki gliny, lobnie jak ciao ludzkie mona przyrwna do gniazda jaskczego, tak dusza stworzona na obraz Boy ma swoje skrzyda. Niech naszym >rem bdzie jaskka. Pozwlmy rozpa si gniazdu i mylmy raczej naszych skrzydach] Pamitajmy, e nasze wieczne mieszkanie nie z ziem-iej jest zbudowane materii, lecz e zostalimy stworzeni dla nieba."18 Kogut Bogata symbolika koguta (gallus) opiera si na trzech jego cechach: gdzie rozrodczym, wojowniczoci i wraliwoci na wiato. U podstaw etymologii jego greckiej nazwy dXsKTpvwv (LXX: dAKTeop) ley zenie byszczcy, promieniujcy" (od ljAKTwp - promieniujcy) albo ironny, ochoczy do walki" (od dX'e,B,oi - obroni, broni). Pochodzenie od " Hexaemeron VI 4, 17. Tumaczy o. Wadysaw Szoidrski CSSR, opatrzy em o. Andrzej Bogucki OP, opracowa ks. Wincenty Myszor, ATK, Warszawa s. 119 (PSP t. 4). 'iomiliae in Hexaemerpn VIII 5; PG 29, 176 n. Mgr de la Bouillerie, Etudes sur le symbolisme de la natur interprete d'apres iture sainte et les peres, Paris 1864, t. 2, s. 156. 234 Zwierzta I AeKzpov (oe, ko), d-AKtov (bez oa, czuwajcy) jest pniejsze, z czasu, gdy wyszo z uycia pierwotne znaczenie tego starego terminu. Szczeglnie silny popd rozrodczy koguta sprawi, e w staroytnoci upatrywano w nim, obok ryby, charakterystyczny symbol ycia, tak e w kulcie pogaskim skadano go w ofierze zamiast ycia ludzkiego.

Z symbolik ycia, ktr wizano z kogutem, czy si cile rwnie odnoszona do niego symbolika podnoci, ktra wywara wpyw na niektre zwyczaje ludowe. U ydw panuje - jak podaje Keller - zwyczaj zgodnie z ktrym w dniu wesela przynosi si modej parze koguta zapewne w przekonaniu, e dziki temu bd si oni cieszyli licznyrr. potomstwem. Ptak ten, jak mniemano, sprzyja rwnie wegetacji rolin. Ducha wzrostu wyobraano sobie - zdaniem Fehrlego19 - jako koguta bdcego ucielenieniem obfitych zbiorw. W niektrych miejscowociach panuje zwyczaj wynoszenia koguta na pole, aby go tam zabi i wra z ostatnim wozem snopw przywie go do domu i spoy, aby pozyska; moc bogosawiestwa". Inny nieco zwyczaj nakazuje przywie do domu ywego koguta; zamiast ywego mona wzi i drewnianego czy papierowego koguta i zawiesi go na wiecu doynkowym. Wrd swoich kur kogut chce by jedynym wadc i dlatego czst stacza krwawe boje z innymi kogutami. Obserwujemy to ju u bardzc modych, jeszcze znajdujcych si w wieku pisklcym, kogutkw, co oczywicie przedstawia nader zabawny widok. Ch walki rozgorzaego zazdroci stworzenia podsuna spontanic;: nie myl zabawiania ludzi walkami kogutw. Jeszcze dzisiaj s one pop, larne w Indiach Wschodnich. W Atenach walki kogutw byy po pros; sportem, ktremu hodowaa namitnie modzie. Waleczno kogu: sprawia, e czono go z waleczn Aten (Palas), co byo tym bardzie naturalne, i mona go byo te odnie do 'Epyavrj, bogini pilno. zawodowej; jego bowiem pianie budzio do pracy mieszczan zajmujcyc si rzemiosem. Dlatego te na hemie bogini Ateny duta Fidiasza wi: nieje kogut, a na monetach wybijano oprcz podobizny Ateny take jeg wizerunek."20 W Rzymie zachcano wszystkich chtnych do ogldar.: widowiska woaniem: Pulli pugnant". Wraliwo koguta na wiato, i to zarwno soca, jak i ksiyca, by: powodem rozwinicia w staroytnoci przebogatej i zawiej w swej rn rodnoci symboliki. Powicony by bogom wiata: Apollinowi i Heliosov. take Selene, bogini ksiyca, i bogini krlestwa zmarych. Persefonu a nadto Hermesowi, przewodnikowi dusz do krlestwa umarych. Skadar. go w darze jako ofiar za zmarych bd jako ofiar ku czci wiata. Bia: kogut, ktrego kaza zoy w ofierze Sokrates, oznacza nowy dzie rodz cy si z nocy. Przeciwiestwa te s jednak pozorne; czy je bowierr. podstawowa, gboka myl, ktr jasno

wyraa podobizna koguta pojawia jca si na nagrobkach. Zwiastun nadchodzcego dnia przezwycia nc: i przerywa sen, nawet sen mierci; zmary kiedy si zbudzi! Myl o wiec; noci i zmartwychwstaniu podsuwa take podobizna koguta u stp ukszc-nego przez we Aionu, a take gowa koguta magicznej, fantazyjne postaci gnostykw, Abraksasa o nogach podobnych do wy. Pianie koguta w okrelonych odstpach czasu jest tak regularne, e ci!. 1 19 Por. Deutsche Feste und Volksgebrduche, Leipzig 1920, s. 17. 20 Keller, Antike Tierwelt, Leipzig 1909-13, t. 2, s. 131 n. Ptaki 235 z czasu, iytnoci tak e jo. rwnie ir na nie-- zwyczaj, tt koguta, licznym j rolin. mo koguta, nowociach i wraz pozyska i do do-iego czy jo czsto u bardzo atkw, co ntanicze popu3 prostu koguta bardziej pilnoci mjcych sza widke jego

jgldania Tiyca, bya .ej rnoHeliosowi. ersefonie. Skadano ta. Biay .e rodz_e bowiem :a pojawiaycia noc sl o wiecz:p ukszo.intazyjnerne, e dla staroytnych byo niby budzik, ktry zwiastuje pocztek dnia. Dzielili oni r.oc na dwanacie godzin, ktre w lecie byy krtsze, w zimie dusze. Rzymianie dzielili te dwanacie godzin jeszcze na cztery warty nocne .igiliae castrenses), po trzy godziny kada. Pierwsze pianie koguta mi-izy godzin 2 i 3 oznaczao pocztek czwartej warty, wigilii. Z powyszego samo przez si wynika, e kogut jest rwnie symbolem czujnoci. Noc w czasach, gdy istniay skpe rodki rozpraszania jej mrokw, a wiat-:: sztuczne nie byo znane, napawaa wikszym lkiem ni dzisiaj. Dla ludzi r_ie znajcych zbawienia bya czasem igraszek szatana i dopuszczania si bez :bawy pod oson ciemnoci przestpstw. To wyjania, dlaczego pianie toguta, jeszcze przed witem zapowiadajce blisko wschodu soca, od-::uwano jako co wybawiajcego i przypisywano mu do powszechnie, -^wet jeszcze w

chrzecijaskim redniowieczu, dziaanie apotropaiczne profilaktyczne. Utrzymywano, e pianie koguta odstrasza i odpdza nie t. Iko ze duchy, lecz take lwy i inne niebezpieczne zwierzta. Stary Testament mwi w Ksidze Przysw o kogucie, co dumnie chodzi kur" (30,31). Tekst z Ksigi Hioba: Quis dedit gallo intelligentiam?" B,26), brzmi tak tylko w Wulgacie, natomiast w tekcie oryginalnym - zda--_tm Hennego - brzmi: Kto pooy mdro w chmurach?" Tene tekst Tulgaty sta si przedmiotem szczeglnych komentarzy egzegetw. W znaczeniu dosownym odnoszono intelligentia" koguta do jego daru wyr-ania pr i przeczuwania wiata, w znaczeniu za moralnym tekst ten (tasowano do kaznodziejw, ktrzy w ciemnociach obecnego ycia staraj goszeniem nauki, niby pianiem, obwieszcza nadchodzce wiato. Mbowiem: Noc si posuna, a przybliy si dzie (Rz 13,12). Oni 2m swoim budz nas z tego doczesnego snu, woajc: Nadesza dla nas Fpxizina powstania ze snu! (Rz 13,11)"21. Symbolika koguta osiga punkt kulminacyjny dziki odniesieniu jej do i Ckrystusa. W hymnie Laudesw wtorkowych, ktry zosta zaczerpnity Cathemerinon Prudencjusza, ju pierwsza zwrotka wyraa zawart 'nich gwn myl, porwnujc tego ptaka zwiastujcego wiato z Chry-;m, Budzicielem dusz: Ale diei nuntius Lucern propinuam praecinit: excitator mentium Christus ad vitam vocat". Dnia zwiastun pieje skrzydlaty I blisko wiata ogasza; Budziciel, Chrystus, dusz naszych Do ycia wszystkich nas wzywa"22. sze zwrotki tego poematu (z wyjtkiem drugiej i dwch ostatnich ma ich w brewiarzu) gosz, i Chrystus wzywa do czujnoci, ewa zblia si Jego przyjcie jako Sdziego. Sen jest symbolem :i i grzesznego upienia, demony uciekaj strwoone pianiem kogu-, rozbyskuje nadzieja na przyjcie Pana, budzi si wiara w zmartwych-mie Chrystusa i rozprasza wszelkie ciemnoci. W ostatniej czci ta przechodzi w modlitw bagaln (Jesum ciamus vocibus), aby pstus zbudzi nas z duchowego snu, zerwa wizy grzechu i zesa wiato. * Grzegorz Wielki, Moralia lib. XXX, cap. 3, 9; PL 76, 528.

I Ad Gallicantum; PL 59, 777 n.; Hymny brewiarza rzymskiego. Proprium \iae. Przeoy z oryginau ks. dr Jan Piwowarczyk, Wydawnictwo Pallottinum, a 1958, s. 37. 236 Zwierzta Hymn Ambroego z Laudesw niedzielnych Aeterne rerum conditor rozwaa zbawcze skutki piania koguta: Dla wdrowca jest ono pochodnia budzi gwiazd dnia, ktra rozprasza ciemno. Zoczycy porzucaj swo> ze drogi, eglarz nabiera nowej otuchy, chory czuje ulg, podrni* chowa swj sztylet, grzesznicy odzyskuj ufno. W zakoczeniu hymn nawizuje si do spojrzenia, ktre Jezus, gdy kogut zapia, skierowa r. apostoa Piotra po jego trzykrotnym zaparciu si Pana (por. Mt 26,34; M 13,35; 14,68.72; k 22,60 n.; J 18,27), a ktre rwnie w nas powim. wzbudzi al i skoni nas do pokuty. Hymn, biorc pod uwag zawar. w nim myli i sposb ich wyraania, jest nieomal identyczny z teksterr. komentarza w. Ambroego do Hexaemeronu V 88. Sztuka antyczna chtnie posugiwaa si przedstawieniem koguta jak symbolem walki. Klasycznego przykadu dostarcza waza, ktra stanowi nagrod za zwycistwo w zawodach organizowanych w wito Panater. je. W centralnej czci jej dekoracji jest przedstawiona bogini miast Pallas Atena, ktra w penym rynsztunku i bogato haftowanym pepl wkracza do niego midzy dwiema kolumnami; na kadej z kolumn st w dumnej pozie kogut. Rwnie chrzecijastwo dostrzego w obrazie walk kogutw pew: aluzj do zawodw, z ktrymi w. Pawe porwnuje ycie ludzkie. Et: grafika chrzecijaska dostarcza w tym wzgldzie kilku przykadw; ; jednak wrd nich i takie, ktre ka w przedstawieniu koguta widzi-, symbol zmartwychwstania. Interesujce jest przedstawienie na lampie glinianej z Kartaginy, ktr rodek pokrywy zajmuje kogut otoczony przez siedem zajcy biegncy., po jej krawdzi (por. Zajc, gdzie objania si to przedstawienie). Na mozaice podogowej w bazylice w. Teodora w Akwilei (wzniesior. na krtko przed 343 r.) przedstawia si midzy innymi walk micL kogutem a wiem (zob. w); nie tak pikna replika tej sceny znjdu si w tej samej bazylice na modszej czasowo posadzce w sali katechun: nw. Nagroda, ukazana obok

walczcych, czeka ju na zwycizc; raz je ni amfora, innym razem przedmiot, ktry trudno zidentyfikowa. : wyobraa element demoniczny. Jego woska nazwa tartaruga ma wyra: zwizek etymologiczny z tartarus" (wiat podziemny); nie moemy je nak zaj si tu bliej t etymologi. Kogut take w tym przypadku je symbolem wiata Chrystusowego, ktre odnosi zwycistwo nad pot; ciemnoci. W starochrzecijaskiej dekoracji sarkofagowej bardzo czsto spotyk si przedstawienia koguta umieszczanego jako atrybut obok Piotra. Z. zwyczaj znajduje si on u stp apostoa Piotra, na sarkofagu lateraskir nr 174, umieszczono go natomiast na jednym z filarw sarkofagu. W redniowieczu najczciej sytuowano koguta nad krzyem wie:: kocielnej. Niezalenie od tego, e wskazywa kierunek wiatru, to sa: fakt umieszczenia go nad krzyem oznacza, i jest on symbolem zwyci twa Chrystusa nad wrog potg ciemnoci i nad groz, ktr wzbudza, ze duchy, a take obrazem Tego, ktry wzywa nas do codziennej prac;, a kiedy, jako Sdzia, zbudzi ze snu mierci. Honoriusz z Autun uwaa koguta umieszczonego na wiey kocielnej z symbol, ktry zachca do oddania chway Bogu wczesnym rankiem. Te zwizek odnajdujemy ju w Konstytucjach apostolskich VIII, 38 i w s. wach w. Augustyna: Post galii cantum consuevit esse tempus orar.z Ptaki 237 onditor .chodni, aj swoje drnik : hymnu o wa na _6,34; Mk

oowinno zawarte tekstem ita jako anowila anatena-miasta. j peplos :nn stoi pewn Ae. Epi_uta widzie _iny, ktre negncycr. -ue). wzniesione. i.k miedz;. r-y znajduje <atechume:c; razjes: _:wa. v. a wyra n;. : emy jepadku jest nad potg sto spotyka Piotra. Za-"eraskirr.. gu. _em wiey :u, to sarr. .:n zwyciswzbudzaj nnej pracy cielnej za

.r.kiem. Ter. 38 i w so-.pus orand: - (...) po pianiu koguta zwyk przychodzi czas modlitwy"23. Rwnie pocztek modlitw w starych klasztorach obwieszczao ranne pianie koguta. Hugon ze w. Wiktora w pewnym komentarzu, idcym jednak zbyt daleko, odnosi wszystkie szczegy symboliki koguta i jego podobizny wieczcej wie kocioa do obowizkw kaznodziei. Mona jeszcze wspomnie o kurku z brzu pochodzcym z wiey dawnej bazyliki w. Piotra, a obecnie znajdujcym si nad zegarem w zakrystii tego kocioa. Kruk Kruk (corvus, KpaC) by w staroytnoci powicony bogom wiatoci: Apollinowi, Heliosowi i Mitrze. Tego, kto osign pierwszy stopie wtaemniczenia w misteria religii Mitry, nazywano krukiem". Dziwny moe vydawa si zwizek tych czarnych jak wgiel ptakw z bogami wiatoci; istnia jednak mit, ktry mwi, e pierwotnie byy one biae, a czarne ;:ay si dopiero wtedy, gdy jeden z nich wyjawi Apollinowi niewierno .-:ochanki Koronis. Czer krukw staa si przysowiowa (por. Pnp 5,11). Biae kruki s wielk rzadkoci i wystpuj na terenach pnocnych. Bystre zmysy, doskonay instynkt, pojtno, atwo, z jak si go :>swaja, czyniy ze wysannika bogw. Podszeptywa natchnienie poetom, mdrcom i czarownikom. W ogle by ptakiem wrebnym; z jego gosu, :*.u i miejsca pobytu przepowiadano przyszo. Kruki osigaj bardzo fdziwy wiek, mog y nawet sto lat. Najchtniej odywiaj si misem, -ikze zwokami ludzkimi i padlin, wydziobujc oczy swej zdobyczy (por. ?rz 30,17). Z tego wanie powodu, e gromadnie zlatyway na pobojowiska, kruk jest atrybutem germaskiego boga burzy i wojny Wotana 3dyna). __ Pismo wite po raz pierwszy mwi o kruku w opowieci o potopie (Rdz i.6 n.). Noe, wraz z garstk sprawiedliwych, unikn, schroniwszy si w arce,

powszechnej zagady. Zanim jednak po ustaniu ulewnych deszczy dway si wyj na zewntrz, wysa skrzydlatych wysacw, ktrzy mieli mu przynie wieci o stanie wd. Najpierw kruka. Wedug wersji, ktr przekazuje Septuaginta, Noe czeka jednak na prno na jego powrt; nie powrci, gdy wszdzie zalegajce trupy dostarczyy mu wystarczajco duo poywienia. Tak wic ju wwczas okazao si, e lekcewaenie, z jakim pniej o nim mwiono, byo usprawiedliwione. Nie dstraszyy go ani brudy, ani nieczystoci, ktrych sprawc by potop, bo wanie one s jego ywioem24. Zdaniem Aeliana25 mode kruki poeraj rego wasnego ojca. Mniemano take, e krucze matki porzucaj swoje tomstwo, kiedy nie mog ju wyywi arocznych pisklt, albo wyp-aj je przedwczenie z gniazda. Wtedy s one pozostawione opatrznoci Boej, jak to czytamy w Ps 147,9: On daje (...) piskltom kruka to, o co waj", i w Ksidze Hioba 38,41: Kto eru dostarcza krukowi, gdy mode b Boga woaj, gdy bdz ogromnie zgodniae?" W konsekwencji tego wszystkiego widziano w kruku symbol rozpusty, ieczystoci, zatwardziaoci serca i braku szacunku. W chrzecijastwie *yobraa on pogan, ydw, odszczepiecw, goszcych bdn nauk a Objanienia Psalmw. Tumaczenie i wstp: Jan Sulowski, opracowanie: Emil ifamula CSSR, ATK, Warszawa 1986, s. 332 (PSP t. 41). 24 Por. Siihling, Die Taube als religises Symbol, s. 20. s Por. De natura animaliwm III 43. 238 Zwierzta r i niewiernych - tych, ktrzy porzucili Koci (ark), i w ogle grzesznik i grzech, niekiedy nawet szatana. Zdaniem w. Augustyna podobni dc kruka s ci, ktrzy odsuwajc pokut na pniej, naladuj jego cras. cras" (jutro, jutro"). Pomimo wszystkich negatywnych cech kruka, Bg wielekro posugiwai si nim jako narzdziem swojej opatrznoci, aby dostarczy poywienia witym pustelnikom. Pierwszy raz czytamy o tym w historii proroka Eliasza (1 Krl 17,46): Pan rozkaza mowi Boemu, aby ukry si prz\ potoku Kerit, i powiedzia: Wod bdziesz pi z potoku, krukom zas kazaem, eby ci tam ywiy". Prorok

posucha rozkazu Paskiego, a kruki przynosiy mu rano chleb i miso wieczorem". Podobny cud powtrzy si w yciu w. Pawa Eremity prowadzcego pustelnicze ycie na Pustyni Tebaskiej i w. Mainrada, pustelnika z Ciemnego Boru, w ktrym pniej miaa powsta sawna miejscowo pielgrzymkowa, Einsiedeln. w. Benedykt natomiast rozkaza zanie krukowi zatruty chleb na takie miejsce, gdzie nikt nie mgby go znale. T w oglnych zarysach przedstawion symbolik kruka Ojcowie Ko cioa rozwijali niekiedy bardzo szeroko i wnikliwie. Zachowuj oni wpra wdzie podstawowe znaczenie, ktre przydaje si krukowi, a mianowicie e wyobraa grzesznika, jednak chtnie nadaj mu te pozytywne znaczenie i wwczas wyobraa nawrconego grzesznika, a u Grzegorza Wie! kiego26 - nawet grzesznika, ktry nawrciwszy si, jako kaznodzieja gono przepowiada sowo Boe. w. Hilary w komentarzu do Ps 147,12 nastpujco objania wskazane wyej miejsca Pisma witego (Rdz 8 i 1 Krl 17): Pamitamy, e kruk by wyobraeniem grzesznika wtedy, gdy wypuszczony z arki nie powrci do niej. Kiedy bowiem nigdzie nie byo miejsca gdzie mgby usi, bo wszdzie rozlay si wody, nie powrci, natomiast gobica powrcia, nie znalazszy miejsca dla spoczynku (Rdz 8,7 Poniewa z kolei arka jest wyobraeniem Kocioa, ten kto opuszcza Koci, chocia nigdzie indziej nie moe przey, jest tu przykadeir grzesznika, ktry woli pozostawa wrd marnoci tego wiata, mimo e poza Kocioem nie ma adnej innej bezpiecznej przystani. Czytamy tez e ptak ten ywi Eliasza, przynoszc mu zawsze poywienie (1 Krl 17,6 i to wtedy, gdy cay lud Izraela y w wystpku i bezbonoci. A zaten: ptak ten, ktry uznany by za symbol grzesznika, wybrany zosta na sub temu wielkiemu prorokowi. Kiedy bowiem wczeniejszy narc okaza si niegodny, wtedy sowo Boe, bdce pokarmem, ktrego akn prorocy, przenoszone byo za porednictwem tych, ktrzy byli grzesznikami."27 Na sawnym triesteskim sarkofagu pochodzcym z czasw starochrzecijaskich arka Noego wyobraa Koci, a kruk - tych, ktrzy zosta!: z niego wyczeni. Kruk znajduje si na zewntrz arki, wypenione, ludmi i

zwierztami, i tsknie spoglda, z potwartym dziobem, na je bezpiecznych mieszkacw, jak gdyby chcia wyrazi al z powodu, e nie jest z nimi. 26 Por. Moralia lib. XXX, cap. 9. 27 Tractatus super psalmos 146, 12; PL 9, 874. Ptaki 239 i -sznika oni do cras, :ugiwa wienia roroka przy m za 5go, a izcego Celnika cowo zanie go znaie Ko-u wpra-.nowicie, znacze-za Wiel-.odziej .skazane wypuszmiejsca. ii, natoTldz 8,7). puszcza .kadem :nimo e imy te. Krl 17,6). A zatem zosta na -szy nard

-ego akn .-/li grzesz;-.arochrze-,:rzy zostali wypenionej em, na jej du, e nie Kura Idylliczny obraz kury z kurcztami przyciga uwag ludzi we wszystkich :zasach. Plutarch mwi na ten temat w pimie O mioci rodzicw do r^oich dzieci. Ta maa idylla nie tylko dostarczaa porwna, by mwi : bezinteresownej mioci, lecz w kulcie Demeter bya ona rwnie sym-oolem mioci macierzyskiej, ktr bogini ta okazuje ludziom; Demeter -, nazwa wywodzca si przez wymian gosek od yfj nr\vr]p) uwaali Grecy za ubstwienie MatkiZiemi, ktra rodzi ze swego ona wszelkie ycie, nosi u swej piersi i karmi. Nie tylko zboa i cay wiat rolinny z niej wyrasta, iecz przyjmuje take, jak nasiona, zmarych, aby - wedug wyobrae staroytnych pogan - mogli narodzi si ponownie i jako dzieci dotrze do krainy bogosawionych. W ten sposb komentuje si rwnie znaczenie pewnej lampy glinianej, znalezionej w jednym z grobw pogaskich: wyryy jest na niej obraz kury z kurcztami. Tak wic ju antyczne znaczenie ego symbolu, ktry na swj sposb gosi nadziej zmartwychwstania, dznacza si wielk gbi. Waciwy, uwicony sens otrzyma on jednak dopiero w chrzecijastwie, gdy sam Zbawiciel posuy si nim, aby da az swojej zbawczej mioci: Jeruzalem, Jeruzalem! (...) Ile razy chcia-zgromadzi twoje dzieci, jak ptak swe pisklta zbiera pod skrzyda!" , 23,37). W tym congregare" dwiczy te idea jednoci Kocioa, tak e komentarzach do Pisma witego pojawiaj si obydwa zastosowania tekstu: do Chrystusa i do Kocioa. Ojcowie Kocioa wyjaniaj tre tego tekstu Ewangelii bardzo gboko i. w sposb peen uroku, i czsto nawizuj do miejsc Starego Testamentu, w ktrych mwi si o skrzydach Boga": Na witym drzewie [Jezus Chrystus], wycigajc swoje wite rce, zpociera je jakby dwa skrzyda, prawe i lewe, i wszystkich, ktrzy Niego wierz, przywouje do siebie i ich ochrania jak ptak swoje is.-dta. Powiada On

bowiem przez proroka Malachiasza: A dla was, zcych moje imi, wzejdzie soce sprawiedliwoci i uzdrowienie w je-skrzydach (Ml 3,20)".28 Szczeglnie bogate s wywody w. Augustyna, ktry wielokrotnie wy-.; zystuje ten symbol: . -W zanadrzu swoim ukryje ci, to znaczy na piersi ci umieci, eby Mmi skrzydami ci okry. Jeeli teraz uznasz wasn sabo, eby zym piskl uciec pod skrzyda matki, jastrzb ci nie porwie. Jast-jiami bowiem s moce powietrzne, diabe i jego anioowie. Schromy pod skrzyda matki Mdroci, poniewa i sama Mdro osaba dla s. Sowo bowiem ciaem si stao (por. J 1,14)".29 Homiliach na Ewangeli w. Jana ten sam Ojciec Kocioa przed-ia w sposb szczeglnie plastyczny zachowanie si kwoki: .ywi wic [Chrystus] chorych, sam bdc saby, jak kokosz swe pisk-do niej si upodabnia. Tak mwi do Jerozolimy: Ilekro chciaem >madzi synw twoich, jak kokosz zgromadza pisklta swe, a nie aa (Mt 23,37). Widzicie za, bracia, jak kokosz sabnie dla swych Hipolit, O Antychrycie 61. Przekad na podstawie: Hippolytys' des Presbyters . 'ilartyrers Buch uber Christus und den Antichrist, ubersetzt und mit Einleitung "hen von Valentin Grne, Verlag der Jos. KosePschen Buchhandlung, KempB73, s. 57 (Bibliothek der Kirchenvater). I Objanienia Psalmw 90 (2), 2. 240 Zwierzta pisklt. Przy adnym innym ptaku nie poznaje si tak, i jest matk. Widzimy, jak na naszych oczach wrble, jaskki, bociany buduj gniazda, codziennie widzimy gniedce si gobki, tych, o ile ich w gniazdach nie widzimy, jako rodzicw nie poznajemy. Kokosz za pokazuje si tak sab przy swych piskltach, i choby dzieci nie widzia, matk jednak poznajesz. Tak jej skrzyda s opuszczone, pira najeone, gos chrapliwy, wszystkie jej czonki osabe i wycieczone, i jak powiedziaem, cho dzieci nie widzisz, matk jednak poznajesz. Tak wic Jezus jest znuony, zmczony (przebyt) drog."30 Pod oson twych skrzyde radowa si bd - czytamy w objanieniach Psalmu 62 w. Augustyna. Cieszy si bd z dobrych uczynkw, poniewa

ponad mn jest osona twoich skrzyde (...) Jestemy maymi: niech wic strzee nas Bg w cieniu swych skrzyde. A co stanie si, jeli doroniemy? Dobrze dla nas, eby i wtedy nas chroni, ebymy pod Nirr. starszym my zawsze byli piskltami. On bowiem zawsze jest starszy, niezalenie od tego, jak uroniemy. Niech nikt nie powie: Dopki jesterr. niemowlciem, niechaj mnie strzee, jakoby kiedykolwiek mg osign tak dojrzao, eby sam sobie wystarczy. Bez opieki Boej jest niczym. Pragniemy zawsze by przez Niego strzeeni. Wwczas w Nim zawsze moemy by wielkimi, jeli zawsze pod Nim jestemy niemowltami."31 Nieznany autor z V albo VI w. nawietla ten symbol z innego jeszcze punktu widzenia: Jak kwoka kocha nie tylko wasne pisklta, ale rwnie: otacza mioci wylgnite przez siebie pisklta innych ptakw, jak gdyb; byy jej wasnymi, tak te i Koci. Nie tylko stara si on przyciga do siebie tych, ktrzy ju wierz w Chrystusa, lecz take wszystkich innych, czy to pogan, czy to ydw, ktrzy zostali mu powierzeni, budzi do ycia ciepem swojej wiary, rodzi ich na nowo w chrzcie, ywi sowem i kocha macierzysk mioci"32. W czasach starochrzecijaskich spotykamy si z motywem kury przedstawianym na pokrywie glinianych lampek i moemy przyj, e wiern: traktowali go jako symbol w powyszym znaczeniu33. Orze Nazwa orze" (auila, dewg) okrelaa w staroytnoci przedstawiciel, wszystkich spokrewnionych z orem gatunkw, np. rwnie spa. Dlateg: jego symbolika nawizuje do cech, ktre s waciwe wielu gatunkom Czsto opiera si ona na faszywych obserwacjach natury, stanowicych rdo wszelkiego rodzaju legend, jak chociaby legendy o poddania prbie pisklt orlich czy o odzyskiwaniu przez ory ponownie modo: Pismo wite i Ojcowie Kocioa nawizuj w swych porwnaniach d: tych przekona. W liturgii szczeglnie wane s dwa miejsca, w ktrych mwi si o kierownictwie sprawowanym przez Boga wzgldem ludu wybranego i Jego opiece nad nim pod obrazem ora wabicego swf 30 W: Homilie na Ewangelie i Pierwszy List w. Jana. Homilia 15, 7. Tumacz;, o. Wadysaw Szodrski, ks. Wojciech Kania. Wstp i opracowanie: o. Emil Stanuk ATK, Warszawa 1977, cz. 1, s. 226 n. (PSP t. 15).

31 Objanienia Psalmw 62, 16. 32 Auctor Operis imperfecti. Cytat w: Korneliusz a Lapide, Commentaria r Scripturam Sacram, Paris 18912, t. 15, s. 489. Ilustracja w Dictionnaire d"archeologie chretienne et de liturgie [DACL t. 1-15, Paris 1903-53, t. 7, s. 1125. Ptaki 241 I matk. . gniazda, idach nie tak sab --inak porapliwy, :n, cho nuony, .v obja-zynkw, :naymi: si, jeli od Nim starszy, jestem sign niczym, zawsze ami."31 : 3 jeszcze r rwnie ak gdyby ciga do innych, do ycia r i kocha i. .ry przed-e wierni ?tawicieli .... Dlatego ratunkom. Dwicych poddaniu nodoci. ^niach do * ktrych ~iem ludu icego swe

:. Tumaczy} iii Stanula, "..entaria in [DACL], risklta do lotu i wynoszcego je w gr na swoich skrzydach (Wj 19,4; ?\vt 32,11). Do tych wyobrae nawizuje take Psalm 103,5: Odnawia i. modo twoja jak ora". W jaki sposb dokonuje si to odnowienie", powiada Fizjolog, pismo z pocztku drugiego stulecia34, ktre opiera si i przekazach znacznie starszych, a samo stao si jednym z gwnych -ide chrzecijaskiej symboliki zwierzt. W pimie tym mwi si, e -ze, gdy doyje staroci i poczuje, i jego skrzyda staj si ociae, Dczy zasnuwaj si mg, szuka czystego rda, a nastpnie wznosi si . soko do soca, ktre spala jego skrzyda i wypala mu oczy. Wwczas ada w d do rda, trzykrotnie si w nim zanurza i odzyskuje mo. Podobnie czowiek, jeli oczy jego serca osnuwa ciemno, powinien znie si do Chrystusa, Soca, Sprawiedliwoci, i odmodzi w rdle .ecznego ycia w imi Ojca, Syna i Ducha witego. Wedug innej wersji zywizna dzioba starego ora staje si tak znaczna, e z trudnoci zyjmuje poywienie i opada z si. Wtedy uderza dziobem o ska Ddamuje jego koniec; znw moe je i odzyskuje nowe siy. w. . : gustyn dostrzega w tym takie oto zastosowanie do ycia chrzecijanina: Orze odradza si nie do niemiertelnoci, natomiast my do ycia ecznego. Ale dlatego zostao wprowadzone to podobiestwo, eby skaa zbawia nas tego, co nam stoi na przeszkodzie (...) Ska za by -ystus (1 Kor 10,4). W Chrystusie odnowi si niczym u ora modo ^za (...) eby mg posila si swoim chlebem, ktry powiedzia: Jam

chleb ywy, ktry z nieba zstpi (J 6,41)."35 - prbie, jakiej poddawane s orlta, powiada w. Ambroy: Orze oznacza Chrystusa, ktry w locie swym zniy si na ziemi. ki te s utrzymywane przy yciu dopiero po udowodnieniu czystoci aki poprzez spogldanie otwartymi oczyma, bez mrugania, w pene ce. I susznie stworzenie to odnosi si do Zbawiciela, poniewa dla . obycia upu nie kroczy po ziemi, lecz wybiera miejsce wyniose; tak .'hrystus zawieszony na wysokim krzyu w huku piorunw straszliwym :ciem wdar si do pieka i pochwyciwszy witych powrci do 36 _ a. Szczeglnie pikny jest eucharystyczny komentarz w. Ambroego do 24,28 i k 17,37: Stae si szlachetnym orem, odkd zacze dy do nieba, a gardzi -ni. Szlachetne ory kr wok otarza, bo gdzie ciao tam i ory ". 24,28; k 17,37). Otarz jest symbolem ciaa, na otarzu za spoczywa ^o Chrystusa. Wy jestecie orami odnowionymi przez obmycie z grzew."37 Do sztuki chrzecijaskiej symbol ora zosta przyjty dopiero w czasach nstantyskich. Przyczyn tak pnego zastosowania go bya pozycja, zajmowa on w mitologii i kulcie cesarzy. W greckiej nauce o bogach zano ora za ptaka niebieskiego", by atrybutem Zeusa, nosicielem oiorunw, uchodzi za ptaka, ktrego nigdy nie trafia piorun, za krla w i ptaka krlw. Staroytna historia krlw niejednokrotnie trak'\a temat miejsca i czasu powstania Fizjologa zdania s podzielone. Objanienia Psalmw 102, 9 n. Sermo 47, 4; PL 17, 724. , Sakramenty IV 2, 7, w: w. Ambroy, Wybr pism dogmatycznych. Przekad acowanie: ks. Ludwik Gladyszewski, ks. Szczepan Pieszczoch, Ksigarnia w. echa, Pozna 1970, s. 72 n. (POK t. 26).

242 Zwierzta towaa go jako wychowawc i wybawc. W Helladzie, Etrurii i Rzyn orze zdobi - wedug zwyczaju wywodzcego si ze Wschodu - be krlw, tak jak zdobi bero Zeusa (Jowisza). Apoteoz rzymskich cesa: przedstawiano take w obrazie ora unoszcego cesarza do nieba albo mu towarzyszcego. Mianowicie w momencie, gdy palono zwoki wac na Polu Marsowym, wypuszczano ora tak, eby zdawao si, i ulat z pomieni i wznosi w gr dusz ubstwionego cesarza. Czsto pojawiajcy si w heraldyce dwugowy orze wywodzi si z ... -meryjskobabiloskiego bstwa burzy, ktre przedstawiano w pos! wzbudzajcego trwog ora z gow lwa. Chetyci uczynili ze ora dv gowego, ktrego przejli od nich (mimo znacznej odlegoci czasov tureccy seldukowie. Chrzecijascy krzyowcy przynieli owego dv gowego ora do Europy, gdzie w 1345 r. zosta ostatecznie przyjty niemieckiego herbu cesarzy. W ten sposb symbol potgi boskiej wy dzcy si ze Wschodu sta si symbolem wieckiej wadzy zachodni-, imperium"38. J. Lissner broni innej tradycji dotyczcej historii dwugowego o: Gdy Zeus jednoczenie wypuci w przeciwnych kierunkach dwa o: aby obleciay wiat, spotkay si one znw w Delfach, a wic (wec wyobrae greckich) w rodku ziemi, i usiady po obydwu stron: omfalosa, na ppku wiata"39. Orze by take godem legionw rzymskich; jego wizerunkowi dawano w obozie prawdziw religijn cze. W czasie triumfaln;. pochodw zdobi buaw zwyciskich wodzw. Sztuka klasyczna wy rzystywaa te motyw ora trzymajcego w dziobie lub w szpon wieniec wawrzynu. Chrzecijanie mogli posuy si symbolem ora dopiero wwczas, _ jego pogaska interpretacja utracia sw aktualno i wyblaka. I zwycistwa i triumfu zwizana z tym symbolem pozostaa aktu?, i w chrzecijastwie, ale odnoszono j do Chrystusa i Kocioa. W IY powstaa kompozycja, ktra niejednokrotnie zajmuje centraln poz; w dekoracji przedniej ciany rzymskich i galijskich sarkofagw. Wih: okrela j jako Anastasis, poniewa czy ide zwycistwa, jakim 1: zmartwychwstanie, z ide mki. Skada si na ni krzy,

ktrego g: belka podtrzymuje duy wieniec laurowy z monogramem Chryst: w rodku (por. Znak krzya). Niektre wersje tej kompozycji przedstaw j ora (jego gow i skrzyda), ktry wypenia uk tego przedstawi: i trzyma w dziobie (w jednym przypadku w szponach) wieniec lauro (por. Znak krzya). Najliczniejsz i najbardziej godn uwagi grup chrzecijaskich nagrc kw, na ktrych orze zajmuje centralne miejsce, stanowi stele kop: skie. Krlewskiego ptaka przedstawia si na nich z gow zwrcon w b i z bull (rodzaj medalionu, oznaka godnoci) na szyi. Jego uiesio skrzyda podtrzymuj wieniec okalajcy monogram Chrystusa albo krz; Nasuwa si podobiestwo do rzymskich i galijskich sarkofagw, poniew i te reliefy wyobraaj triumf Chrystusa i chrzecijastwa. Przypuszcz: to potwierdzaj niektre przykady, na ktrych do wizerunku ora dodt 38 M. Lurker, Symbol, Mythos und Legend in der Kunst, Strassburg - Bade: Baden 1960, s. 13. 39 Aber Gott war da, Olten-Freiburg 1958, s. 315. Ptaki 243 i Rzymie iu - bera ?h cesarzy i albo te ..d wadcy i ulatuje si z su-v postaci ora dwu-czasowej ego dwuzyjty dc .:ej wywohodniegc .vego ora: . dwa ory c (wedu^ r stronac:.

;nkowi od-lumfalnycr. czna wyko-szponach :.-czas, gd;> Aa. Ide . aktualna ... W IV w ... pozycj -. Wilper: jakim byk rego grri Chrystus:, zedstawia-istawienu. laurowy uch nagrob-nele kopti. con w bc d uniesior.-. albo krzyi v, poniewa-vpuszczen:ora doda; rg - Bade: e jeszcze litery A i Q, zawsze odnoszone do Chrystusa jako Boga, Pierwszego i Ostatniego" (por. Ap 1,8). Krzy z uchwytem, ktry niekie-trzyma w dziobie koptyjski orze, jest staroegipskim hieroglifem (dyx) maczajcym ycie przysze" (por. Znak krzya). Nowy aspekt ukazuje przedstawienie ora walczcego z wem. Najbar:ej dotd znany przykad tego rodzaju odnaleziono wrd ruin starorzecijaskiego kocioa podczas wykopalisk prowadzonych w Karyntii, .daleko Spittal, przy wsi St Peter im Holz. Jeszcze starsza jest mozai, ktr wspczeni archeolodzy odnaleli w Konstantynopolu wrd n paacu Konstantyna Wielkiego. Mozaika ta pochodzi by moe V w.; wspaniale bowiem zaprojektowany paac Konstantyna od IV-XI wci rozbudowywano i przebudowywano. Motyw ten pojawia si .;ze we wczesnoromaskiej rzebie w kamieniu. Orze walczcy z wr. jest bardzo dobrze znany w mitologii i literaturze antycznej. Wspo:-.a o nim take w. Maksym z Turynu (IV w.), odnoszc go do Chrysa. ktry miuje swj Koci i broni go przed szatanem. V baptysterium kocioa Najwitszej Panny Maryi w Kapui w pou3%vych Woszech orze trzymajcy ryb w szponach zajmuje rodkow : mozaiki posadzkowej. Motyw ten mona by odnie do Chrystusa,

rybk (wyznawc) unosi ze rda chrzcielnego i pozwala jej wzi :;a w swoim triumfie i wniebowstpieniu. 'iturgii greckiej jeszcze dzisiaj podczas konsekracji biskupa uywa si co, okrgego dywanu, na ktrym przedstawia si ora okolonego \ i unoszcego si nad miastem. W Cerkwi rosyjskiej taki dywan :e si biskupowi pod nogi podczas kadej sprawowanej przeze oci liturgicznej. Zwyczaj ten pochodzi ze redniowiecza, gdy zapniejszego dywaniku w czasie konsekracji biskupa na posadzce - a rysowano, wedug rytu greckiego, ora. Orze wyraa wznioso rto nauczycielskiej mdroci Boej, ktr powinien odznacza si p, promienna aureola - jasne wiato tej nauki, unoszenie si ptaka lastem - najwyszy dozr {emGKonrO, ktry wybrany na biskupa ma .j w swojej diecezji. (pauo, racg) y pocztkowo dziko w lasach Indii. Wczenie jednak, odu wspaniaoci jego upierzenia, zaczto hodowa go w ogrodach ewskich wadcw Indii i tworzy o nim legendy. Hindusi marzyli Dtym pawiu, ktrego miso miao uyczy wiecznej modoci i nie-=Ttelnoci. Tym do atwo tumaczy si fakt, e buddyzm, rodzima Hindusw, wczy pawia do swej religii i uwaa go za uciele-soca, ktremu oddawano cze bosk, a ktre staroytni Egip-'. Babiloczycy i Chiczycy rwnie przedstawiali sobie jako uskrzyo i zotego ptaka (por. Feniks). sztuce buddyjskiej spotykamy si z licznymi przedstawieniami pawia, najczciej nale do malarstwa dekoracyjnego i krajobrazowego, iowo rwnie do malarstwa symbolicznego, na przykad przednie kontemplujcego buddyjskiego mnicha z pawiem. Jeeli w

stracje w: P. Bamm, Welten des Glaubens. Aus den Fruhzeiten des Christen-: .mchen-Zurich 1959, s. 150. 244 Zwierzta tajemniczy ptak niesie w dziobie wa, antyczny symbol mocy ciemno to naley w nim widzie symbol istoty wiatoci, ktra te moce zwyci: Samego Budd przedstawia si jako krla pawi, zasiadajcego, jak tronie, na grzbiecie pawia i otoczonego aureol (koem), z pir jego ogor Drog handlow dotar paw do krajw basenu Morza rdziemne _ i mona przypuszcza, e jednoczenie przejto niektre zwizane z r. wyobraenia. W Grecji zaczto hodowa pawie od V w. przed Chr., nie tylko w : grodach jako ptaka domowego, lecz take i przede wszystkim przy w. tyni Hery na Samos jako witego ptaka matki bogw, identycznej z rzy sk Junon. Jej atrybutem jest paw z berem, umieszczonym nad je. grzbietem; przedstawienia takie znajdujemy czsto na samijskich mo: tach. Powody przypisania jej takiego atrybutu wprawdzie nie s dokad: znane, ale najprawdopodobniej zadecydoway o tym barwne, tczov podobne do oczu kka na kocach pir na ogonie pawia; miay c przypomina o piknoci tej bogini, przedstawianej, jak podaje Horn jako wolooka i modrooka" {jioam, yXavKwmc). Rzymianie zaczli hoc wa pawie dopiero w I w. przed Chr. Z pocztku byy drogocer. rzadkoci, wkrtce jednak stay si powszechn ozdob rzymskich p kw, ktrych pikno czsto opiewali poeci i pisarze41. Inne ptaki wprawdzie take zmieniaj pira na wiosn, u pawia jedr. odzyskiwanie wspaniaej szaty byo tak rzucajce si w oczy, e stao najbardziej charakterystyczn oznak wiosny; z tej to racji paw nale. do szczeglnych symboli wiosny. Paw, bdc ptakiem bogini Junony, odgrywa przy apoteozie rzymsk: cesarzowych tak rol, jak odgrywa orze przy apoteozie cesarzy. R'. nowicie wyobraano sobie, e dusz ubstwionego" cesarza unosi nieba orze (atrybut Zeusa-Jowisza), a dusz cesarzowej - paw (atryt Junony). Tego rodzaju stosowanie tych symboli nie byo jednak regu;.

W Pimie witym, z wyjtkiem jednego cile historycznego tek; (1 Krl 10,22), nie znajdujemy nigdzie wzmianki o pawiu. Nawet je Ojcowie Kocioa niekiedy o nim wspominaj, to ich wypowiedzi nie m: charakteru symbolicznego. Z ich sw dowiadujemy si jedynie, jak b: dzo lubili tego wspaniaego ptaka staroytni i ktre z jego waciwe zwracay szczegln ich uwag. Wyjtkowo w. Efrem porwnuje pilno duchow ascety z urod pawia42. w. Augustyn w dziele O Pastwie Boym przytacza opini, jako-" miso pawia nie ulegao zepsuciu. Nie chcc za polega jedynie na ty co zasysza, sam przeprowadzi eksperyment, by przekona si o susznoci. Od redniowiecza zaczto przypisywa pawiowi najrniejsze znac^ nia, dotyczce najdrobniejszych szczegw. W takim zakresie, w jakim dziecinnonabone rozwaania maj wymow moralizatorsk i su bliszego scharakteryzowania dumy, poczucia winy, a nawet szata: moemy je pomin, gdy nie maj nic wsplnego ze sztuk starochrz-. cijask. Pewne akcenty starszej tradycji pobrzmiewaj jednak w jedr.; z kaza w. Antoniego z Padwy (zm. 1231 r.), ktre prawdopodob: z tego wanie powodu przytacza Leclerc w Dictionnaire d'archeolc 41 Por.np. Pliniusz Starszy, Historia naturalis X, 22. 42 Por. Hymni contra haereses 42, 10. Ptaki 245 emnoo thretienne et de liturgie (art. Paon): Przy powszechnym zmartwychwsta-jwycia BB -;u, gdy wszystkie drzewa, mam na myli wszystkich witych, okryj si o, jak r.:-. jnw wie zieleni, w paw (nasze ciao), ktry zrzuci pira miertel-:go ogona noci, otrzyma niemiertelno". Myl ta przypomina pewien fragment iziemneg; BB Pliniusza, w ktrym na okrelenie odzyskiwania przez pawia na wiosn ane z nirr BM *spaniaej szaty pir uywa on wyraenia renasci (zosta ponownie zro^^^ izonym): donec renascatur cum flor".

iko w za- BBS w staroytnoci starano si tak przystraja groby, by przypominay >rzy wi ^Bf^ _ na ile to tylko moliwe - ziemskie, swojskie domostwa. Przedstawiano .ej z rzym- ^ wic w nich take ogrody pene zwierzt, kwiatw oraz idylliczne sceny, nad jego ^BBB Cnrzecijastwo zachowao ten niewinny zwyczaj. wiadczy o tym de-:ch mone- ^HMT koracja cian w katakumbach. Zarwno na nich, jak i w pogaskich dokadni-. BJ grobach odnajdujemy te same motywy, do ktrych oczywicie ju wkrt-. tczowe BH ce zaczto dodawa motywy specyficznie chrzecijaskie. Z pogaskiego miay on; BB dziedzictwa usuwano starannie jedynie to, co mogo wywoa zgorszenie e Homer B8 czy* odnosio si do kultu bogw. I tak, pawia nigdy nie przedstawiano :zli hodc- BIJ || berem, ktre kazao w nim widzie atrybut Junony, lecz zawsze, wraz .rogocenn: BS mz najprzerniejszymi ptakami, jako najpikniejszego mieszkaca rzym-nskich par, %wk i i li parkw. Ta idylla ogrodowa staa si dla chrzecijan symbolem ^^ Imtebieskiego ogrodu rozkoszy. Gdy chciano przedstawi raj w sposb wiajedna^B oliwie najbardziej uproszczony, wtedy paw, jako cz, zastpowa ze stao s. ^H^^Bk> przedstawienia i sam wskazywa na wieczn wiosn i przysz paw nale BBBa^*00^' Czste wystpowanie motyww pawia w kaplicach chrzcielnych ^^ Jpozwala wnosi, e uwaano go za symbol odnowy duchowej dokonujcej ie rzymskie BB \nm moc aski chrztu. ;arzy. M::. ^H Zestawienie pawi z kielichami i winogronami ma wskazywa na roz-_i unosi ;; ^Bj^^B6ze spoywania postaci witej Eucharystii i niebieskiego posiku w bo-w (atryb. ^B|^K^siawionej wiecznoci. .ak regu ^B^B^ Znany jest te sprzt liturgiczny, ktry dawniej czsto sporzdzano :nego teks: ^H^Bb pawich pir, pniej take z metalu zdobionego motywami ornamental-Nawet je- ^B^PFm* a^ figuratywnymi. Chodzi o wachlarz liturgiczny, zazwyczaj nazy-izi nie m; ^H^^Bp^y flabellum, po grecku ripidion {pmiSwv od pinrj - rozmach, piniCco iie, jak ba: ^^^^^B^prawia w ruch, koysa). waciwo;: ^^^^B^^ gorcych strefach klimatycznych od niepamitnych czasw koniecz--;wnuje pi^^^^Hj^ci byo uywanie rnego rodzaju wachlarzy dla zagodzenia upau ^^^^^ odpdzania licznych natrtnych owadw. Cze dla witych postaci , jakoh BB^BJ^kazywaa, aby uywa ich

take podczas skadania Ofiary liturgicznej, .nie na tyrr. ^H|BP czym pierwsze wiadectwo przekazuj tak zwane Konstytucje apostolat si o .: ^^^^B** (k- 400 r.)43. Wyszczeglniajc materiay, z ktrych wykonuje si ilarz, wymieniaj one prcz pergaminu i ptna take wyranie sze zna: poruszanie wach... w jakin. rwnie w czasie i su olejami. r.et szata. w liturgii -tarochrz niej zanika; ..v w jedn Rubryki Liturgii dopodob: - stojc przy d'archeoloc uycia, velum Wf"c^e Vira. Szczeglnym zadaniem diakonw byo

^pfiami podczas sprawowania witej Ofiary. Noszono je

^pocesji, zwaszcza w wielkoczwartkowej procesji ze witymi

Byczaj uywania wachlarzy liturgicznych rozszerza si te

j^fcfniskiej, jednak po schyku redniowiecza stopniowo w

Bfchowa si do dzi w obrzdku wschodnim i greckim.

Sjfar Chryzostoma zalecaj, eby na pocztku Prefacji diakon

fcirzu - wzi do rki ripidion albo, jeli ten wyszed ju z

Jkar czci wachlowa wite postacie podczas caej Anafory (Kanonu). Ju *" Constitutiones Sanctorum Apostolorum lib. VIII, cap. 12. 246 Zwierzta bardzo wczenie, wiadectwa istniej od V w., przypisywano temu zw> czajowi znaczenie symboliczne, ktre przetrwao, mimo e sam zwycz utraci swe praktyczne zastosowanie. Diakoni poruszajcy wachlarzami .-niby szecioskrzydymi cherubinami i serafinami, ktrzy niewidzialr. otaczaj otarz,

wachlarze za, zwaszcza jeli s sporzdzone z pawie: pir ozdobionych pawimi oczkami - jakby skrzydami tych duchw nie bieskich, ktre Ezechiel tak opisuje: Ich cae ciao - plecy, rce, skrzydli (...) - byo wypenione dokoa oczami" (Ez 10,12). Dlatego wachlarze liturgiczne nazywa si take hexapteryga (eC anrepuya - o szeciu skrzydach): jeli wykonane s z metalu, to przynajmniej jedn ich stron zdc-gowa anioa otoczona szecioma skrzydami. Flabella, ktre przy uroczystych okazjach niesiono obok papiea (wcze niej rwnie przy innych dostojnikach kocielnych), sporzdzano dawn:-. take z pawich pir. Starano si i im nada jakie znaczenie, a mianowicie widziano w nich obraz roztropnoci, ktr powinni odznacza si przeoeni kocielni, i znak przypomnienia wiernym o obowizku przypatrywa nia si ich przykadowi ycia. Pelikan Legenda o pelikanie (pelicanus, onocrotalus, neXeKdv) pojawia si dopiero w chrzecijastwie. Staroytni przyrodnicy mwi oczywicie o tyir. ptaku, ale nie przypisuj mu adnego szczeglnego znaczenia. Najstarsze symboliczne ujcie tej legendy podaje Fizjolog (II w.). Czytamy w nim, ze pelikan wyrnia si wielk mioci do swych pisklt. Gdy jednak dorastaj i uderz skrzydem rodzicw w gow, wtedy i oni mog uderzy skrzydem tak mocno, e ciosy te okazuj si miertelne dla maych pelikanw. Rodzice auj tego, co uczynili, i na trzeci dzie matk;-. (wedug innych przekazw - ojciec) otwiera swj bok, a krew spywa r martwe ich ciaa i przywraca im ycie. Podobnie Bg odrzuci ludzi ;: ich upadku i wyda ich mierci. Potem jednak ulitowa si nad nimi j matka, umar za nich na krzyu i swoj krwi obudzi ich do yci. wiecznego. Inne przekazy, ktre mona znale w nielicznych greckich rkopisach mwi, e mode pelikany gin od ukszenia wa, szczeglnie zaciteg ich wroga. W wu tym widzi si obraz owego wa, ktry uwid w raj. Adama i Ew44. Pisarze kocielni rnie interpretuj tekst Fizjologa, jednak zachowuj: zasadnicz jego myl. W redniowiecznych utworach poetyckich podaje si jeszcze inn wersj tej legendy. Nie mwi si ju o mierci modych pelikanw, opowiada si natomiast, e stare pelikany tak dugo karmi swe pisklta wasn krwi, a

wycieczone same umieraj - symbol Chrystusa, ktry ofiarowa za nas swe ycie. W pnym redniowieczu, gdy zbyt daleko posuwano si w wynajdywaniu symboli maryjnych, widziano w Matce Boej gniazdo niebieskie" z ktrego wylatuje pelikan (Chrystus) i do ktrego znw powraca. W chrzecijaskiej sztuce redniowiecza pelikan jako symbol Chrystusa i Eucharystii sta si bardzo popularny: przedstawiano go czsto zarwne Por. Lauchert, Physiologus. Untersuhungen der Tiergeschichten. Ptaki 247 .mu zwy-,,-. zwyczaj = rzami s idzialnie <z z pawich :uchw nie-, skrzyda wachlarze iu skrzyd-ron zdobi :a (wcze-3 dawnie; ano wicie przeo-patrywasi dopie-rcie o tyrr. i. Najstarsze w nim, e :ak doras-_ uderzy ..a maych : ::e matka spywa na 1 ludzi pc :i nimi jak do ycia rkopisach ::ue zacitego wid w raju zachowuj tze inn wer. opowiada _.ta wasn cry ofiaroynajdywa-niebieskie' ."aca. Chrystusa ; to zarwno i krucyfiksach (por. Znak krzya), jak i na portalach kocielnych, para-

?ntach i sprztach liturgicznych. V wigili Wielkanocy liturgia grecka zanosi do Chrystusa modlitw: Podobnie jak pelikan, ktry rani swoj pier, Ty, o Logosie, oywie Dje martwe dzieci, skraplajc je kroplami yciodajnego rda". Rwnie w hymnie (rhythmus) na cze Najwitszego Sakramentu . jro te, przez dugi czas przypisywanym w. Tomaszowi z Akwinu, - :edostatnia strofa brzmi: O tkliwy pelikanie dusz, Jezu mj, Chryste, Krwi swoj - serce moje z win obmyj nieczyste: Wszak jedna jej kropelka w tak wielkiej jest cenie, e zdoa przynie wiatu caemu zbawienie!"45 Sowa va (noctua, nycticorax, yXav^) uchodzia w staroytnoci za zy omen, _ pcie za i Indiach uwaano j przede wszystkim za ptaka umarych. ecji bya symbolem Pallas Ateny, ktrej byskawica janieje pord r burzowych jak oczy sowy ciemn noc. Ateczycy wytoczyli ten dI na monetach swego miasta, w ktrym roio si od snw. Dlatego .: Zanosi sowy do Aten", wyraa niepotrzebne mnoenie czego, co sinieje w obfitoci. oismach Ojcw Kocioa spotykamy si z bardzo odmiennymi internami chrzecijaskiego rozumienia symboliki sowy. Jedni widz symbol tych, ktrzy lubi duchowe ciemnoci, a lkaj si wiata, ciel. Do nich nale niewierzcy, heretycy i filozofowie. S oni :n zdolni w tym, co dotyczy zabobonu, tpi za w tym, co dotyczy Boskich. Ich to, cho wydaje si im, e wznosz si wysoko ch grnolotnych sowach, tak jak sowy olepia blask prawdziwego a."46 : komentatorzy patrz na sow z zupenie innego punktu widzenia, :ujc si do sw Psalmu 102,7: Staem si jak sowa w ruinach". .o-Melito z Sardes47 zna w swym pimie Cavis tylko jedno sym-zne znaczenie sowy streszczajce si w

trzech sowach: Christus vel us". Chrystus, samotny w ciemnej nocy cierpienia - wity w nocy . ... oddaleniu od wiata i kontemplacji. W jaki sposb ta noc staje si ..liniejszym wiatem, wyjania w. Paulin z Noli: Ptaka bowiem, i'.orym tu mowa, nazywamy sow (noctua), poniewa lata i odzywa si ruejscach ustronnych i widzi wyranie w ciemnociach, w ktrych wszystkie prawie zwierzta. Dlatego te suszniejsz jest dla ra nyktikora anieli niktikoraks: nyktikoraks znaczy nocny nyktikora za - widzcy w nocy, a to dlatego, e Kpt] to ekw renica oka (...) i wtedy staje si [nasze wewntrzne oko] t>y sow w domu, to jest w domu Pana, by wrd ciemnoci tego mg wyty bystry wzrok oczyszczonej duszy i widzc wyranie Hymny kocielne. Przekad ks. Tadeusza Karyowskiego TJ, przedmowa Stara Windakiewicza, wydanie w nowym ukadzie i opracowaniu Mirosawa IW Pax, Warszawa 1978, s. 283. Maksym z Turynu, Homiliae 89; PL 57, 458. Por. Pitra, Spicilegium Solesmense, Paris 1855. ^PF 248 Ztuierzta takimi oczyma, powiedzie za prorokiem: Ciemnoci nie bd ciemne mnie, a noc jak dzie zajanieje* (Ps 139,12)"48. Stru Zdaniem Arystotelesa uwaano w staroytnoci strusia (st~ ozpovtic) za co poredniego midzy ptakiem a ssakiem. Opow: sobie, e stru moe zje i strawi nawet elazo, a swoimi par miota kamieniami w przeladowcw. Nadzwyczajna jest szybko potrafi biec. Jaj strusich, z powodu ich wielkoci i twardej s> uywano czsto jako naczy. Jeszcze dzisiaj muzumanie przyoz groby czcigodnych zmarych strusim jajem, ktre wiesza si nad na drzewku lub krzaku. Prawdopodobnie w staroytnym Egipcie szano strusie jaja take w wityniach, jak to si jeszcze dzisia w chrzecijaskich kocioach koptyjskich. Pira strusie w egipskim pimie hieroglificznym oznaczaj p>--. i sprawiedliwo i byy symbolem bogini Maat, ktra byfa personif;.-: tych cnt.

Jej gow zdobi strusie pira, a oczy ma zamknite, ponit -powinna by lepa", to znaczy bezstronna. Zwizku midzy t bo;: a strusiem dopatrywano si w tym, e i stru chowa gow albo stoi i zamyka oczy, gdy nie chce, eby go dostrzeono. W kraju nad : strusie pira byy oznak stanu kapaskiego. Od najdawniejszych c uywano ich chtnie jako ozdoby. Ju wojownicy rzymscy przys:. strusimi pirami hemy, a niekiedy nawet konie. Persowie pods-.: strusimi pirami wity ogie, poniewa nie mg go dotkn odc< ludzki. Pismo wite bardzo szczegowo opowiada o strusiu w Ksidze H: :< ywe s skrzyda strusia, czy tak jak pira bociana? Jaja swe rzucs ziemi, ogrzewa je w piasku, zapomina, e mona je zdepta lub znisz je dzikie zwierzta. Swe dzieci traktuje jak obce, prny to dla niego :-- jest bez stada. Mdroci go Bg pozbawi, rozsdku mu nie udzieli* to, gdy w gry cwauje, mieje si z konia i jedca" (39,13-18). Tekst biblijny wspomina tu o dwch gwnych cechach strusia, ktrych nawizuje symbolika chrzecijaska: poruszanie skrzydami moliwoci lotu i pozorna obojtno wobec potomstwa, o ktrej wspo: naj rwnie Lamentacje Jeremiasza (4,3). Faktem jest, e zagrzebuje swoje jaja w gorcym piasku, tak e przez cay dzie ogrzewa je sor Prawd jest te jednak, e w nocy, gdy soce ju ich nie ogrze wysiaduje jaja tak jak inne ptaki, co uszo uwagi staroytnych obs watorw; ich komentarze zatem ograniczaj si tylko do tego, co sami t: w stanie zauway w zachowaniu strusia49. Z powodu zwodniczego poruszania skrzydami uwaano strusia za sy boi obudnikw i symulantw, ktrzy nadaj sobie faszywe pozory. S Grzegorz Wielki omawia dokadnie t symbolik w kilku rozdzia?, swego pisma Moralia50. Beztroskie obchodzenie si strusia ze zoony przez siebie jajami byo rnie interpretowane i znalazo rne zasto-wanie. Fizjolog powiada, e stru spoglda na niebo, badajc, kiedy : w 48 Epistolae 40, 6 n.; PL 61, 371 n. 49 Por Keller, Antike Tierwelt, t. 2, s. 166 n. 50 Por. np. Moralia lib. XXXI, cap. 8; PL 76, 578 n.

r Ptaki 249 ciemne dla ^^^^ft Dwiadano ^^Pm pazurami ^m B B j skorupy. -zyozdabiaj tad grobem o, z jak

B _m .ojpcie zawie-B ]& ttisiaj czyn: Bj pratucfc sonifikacj r poniewa: : bogini ; stoi ciche nad Nilerr. ych czasv przystraja! re podsyc t-. oddec: :!ze Hioba e rzuca nr ab zniszcz ~.x niego tru udzieli. Z: ii. strusia, : ydami be: ej wspom: :rzebuje or je soce ogrzewa vch obse: sami by na za syrn-jzory. w rozdziaac zoony, ine zaslos: 3c, kiedy rr. ioy jaja. Nie czyni tego bowiem wczeniej, dopki nie wzejd Plejady, :o jest nastpi czas najwikszych upaw, aby, jak powiedzielimy, powierzy swe pisklta" socu. Nastpnie za odchodzi i zapomina o nich. Fizjolog wyprowadza std pewien naiwnie pobony mora: jeeli stru zna swj czas, to tym bardziej mona - w sensie duchowym - oczekiwa tego od czowieka; powinnimy spoglda w gr, zapomnie o tym, co ziemskie, i pody za Chrystusem. Zdaniem Duranda stru wyobraa grzesznika. Podobnie jak stru pozo-j-iawia swoje jaja w piasku i dopiero, gdy wzejdzie Gwiazda Wieczorna, Wenus, przypomina sobie, e ma do nich powrci i nimi si zaj, tak *Lmo czowiekowi zapominajcemu o obowizkach potrzeba tylko Bos-tiego wiata, aby si nawrci i aowa. Zawieszanie strusiego jaja w kocioach miao

przestrzega wiernych, jak atwo czowiek zapomina c Bogu, jeeli nie przypomni sobie, owiecony Gwiazd aski, eby do N:ego powrci. Spostrzeenie, e stru niejako zleca socu obowizek wysiadywania" ioich jaj, doprowadzio w pnym redniowieczu nawet do tego, e w strusiu dopatrywano si symbolu dziewiczego macierzystwa Maryi I przedstawiano go oraz jego jaja, w ktre si bacznie wpatruje i pozwala owieca ukochanemu socu, w cyklach maryjnych, na przykad w cy-zamieszczonym w kruganku katedry w Brixen i opatrzonym napi-v. Si ova struthionis soi excubare valet, cur veri solis ope Virgo non sraret?" (Jeeli soce moe wylga strusie jaja, dlaczego za spraw awdziwego soca [Ducha witego] nie mogaby zrodzi Dziewica?"51). J. Timmers sporzdzi list podobnych symboli tego samego autora ykaza, e symbole te, ktre pocztkowo odnoszono tylko do Chrystusa, liej zastosowano take do dziewictwa Maryi, podobnie jak symbol cana, wskrzeszajcego swoj krwi pisklta do ycia, albo feniksa, odzyskuje modo w pomieniach ognia52. Wrbel Wrble s ptakami najbardziej niepozornymi, najskromniejszymi - mo-i by powiedzie, e s ptasimi proletariuszami". W miejscach zamiesz-iych, zabudowanych jest ich znacznie wicej ni na polach. Od czasu czasu pojawiaj si take stada wrbli grskich i polnych, ktre icr-ake s atwiej upierzone i lataj z wikszym wdzikiem ni ich jrgoccy miejscy towarzysze. Wanie ta niska warto wrbli sprawia, e byy symbolem nie-jrnoci; do niego te nawiza sam Chrystus, mwic: Czy nie daj dwch wrbli za asa? A przecie aden z nich bez woli Ojca ego nie spadnie na ziemi. U was nawet wosy na gowie wszystkie liczone. Dlatego nie bjcie si: jestecie waniejsi ni wiele wrbli!" 10,29-31; por. k 12,6). Chocia hebrajski jzyk biblijny okrela _-m sippor, ktremu w Wulgacie odpowiada passer {atpoutic), wszy-:nae ptaki take piewajce, to jednak wydaje si, e Pan mia na wanie wrble, ktre po bardzo niskiej cenie - byy bowiem ni bardzo pospolitymi sprzedawano na targu jako misne poy-

Cykl Defensorium Immaculatae Virginitatis, Franziskus von Retz, XV w. Por. Christelijke Symboliek en Iconografie, Bussum 1974, s. 368. f 250 Zwierzta wienie ubogich ludzi. (Naley jednak zauway, e wrble palestysuA s wiksze ni nasze rodzime.) j|. Pewien francuski autor komentuje to miejsce Ewangelii nastpuj-Wystarczy najmniejsza moneta, eby kupi wrbla, natomiast czow ktry z powodu grzechu dosta si pod wadz szatana, musia zo; odkupiony nie zotem i srebrem, lecz krwi Boga. Czowiek jest w wicej wart ni wrbel. Jeli zatem aden z tych maych ptaszkw zginie bez przyzwolenia niebieskiego Ojca, to czeg miaby si obaw ty, czowiecze, ty, ktrego Bg miuje daleko wicej? Jeli On ywi pta ktry si nie modli, jake mgby zapomnie o tobie, ktry codzier. zanosisz do Niego prob: Ojcze nasz, ktry jeste w niebie (...) chlc naszego powszedniego daj nam dzisiaj?"53 Na innych miejscach Pisma witego wyraz passer nie oznacza adne okrelonego ptaka, lecz jest albo tylko wyraeniem poetyckim, albo ob zem czowieka uciekajcego, zagroonego, unikajcego zasadzek, a tak czowieka samotnego albo tego, kto dobrze czuje si w domu Boga (p Ps 11,1; 84,4; 102,8; 104,12; 124,7; Ez 17,23; Oz 11,11; Ani 3,5). Tekstc tym nadaj szczegowe komentarze Ojcw, zwaszcza Objanienia Ps mw w. Augustyna, bardzo pikne znaczenie symboliczne; przytacza: tych komentarzy zaprowadzioby nas jednak zbyt daleko. Tylko w czU nastym rozdziale Ksigi Kapaskiej, w ktrym mwi si o oczyszcze czowieka uleczonego z trdu, wrbel jest symbolem w penym znaczer tego sowa. Do obrzdu oczyszczenia po wyleczeniu z trdu uywa: dwch wrbli: jednego zabijano nad wie wod, drugiemu po zanurz niu go w wodzie pozwalano odlecie. w. Cyryl Aleksandryjski wyja: typiczny sens tego obrzdu nastpujco: Ofiarowywane s dwa czyste ptaszki, ktre s alegori Chrystu bdcego na wysokociach, w niebie. Ptak lata wysoko; Emmanuel pr: bywa do nas z wysokoci, z nieba. Tak bowiem powiada [Jezus]: N: nie wstpi do nieba,

oprcz Tego, ktry z nieba zstpi - Syna Czow. czego (J 3,13). Pisze za ten sam w. Jan (3,31): Kto przychodzi z v. soka, panuje nad wszystkimi*. Ptaki s czyste; prawdziwie bowiem czy; i niewinny jest Pan, gdy On nie zna grzechu. Chocia byy dwa ptas: to nie twierdzimy bynajmniej, by miao by dwch Chrystusw. Sowa skaniaj nas tu do niezbdnej, rozwanej refleksji. Jednorodzony :. wiem, cho podug swej natury by Bogiem, przyj ciao z bogosawio: Maryi Dziewicy i w szczeglny sposb, nie dajcy si wyrazi i przew; szajcy nasz zdolno pojmowania, skada si z dwch natur, a mia: wicie z natury najwyszej i ludzkiej. Ale Pan nasz Jezus Chrystus j-_ jedn osob. Tak wic Pismo wite, ten wanie zwizek natur majc wzgldzie, kazao skada na ofiar dwa ptaki (...) Przez ptaka ywe. winiene rozumie zawsze ywe i oywiajce Sowo niebieskie, w zabit za ptaku widzie winiene drogocenn krew cierpicej wityni r vaov)."54 53 Mgr de la Bouillerie, Etudes sur le symbolisme de la natur, t. 2, s. 138. 54 Glaphyra in Leviticum: De mundatione leprae 2; PG 69, 560; De Iudaec Synagoga, ut contumacia sit lapsa 4; PG 69, 577. Autor w wielu miejscach s\v-. obszernego komentarza odnosi ten starotestamentowy obrzd do chrztu. W ty kontekcie wskazuje te na zoenie w ofierze Chrystusa podczas misterium ei charystycznego. Rne zwierzta 251 3styskie tpujco :zowiek a zosta est wic zkw nie obawia wi ptaka, adziennie ..) chleba .adnegc lbo obra-.<, a take Boga (por . . Tekstorr. :enia Psal--zytaczanie :d w czter-:vszczeniu znaczeniu uywane zanurzeni wyjania Chrystusa. nuel przy-as]: Nik". . Czowie-jdzi z wy-.em czyst;. ::va ptaszki .. Sowa te dzony bo-

: ustawione. : przewya miano ;ystus je. majc r. aka ywegc i. w zabityr Ifwityni (rc s. 138. : Iudaeoriicach swe, ztu. W ty: .sterium e_. uraw Zdaniem Pliniusza55 i dawnych bestiariuszy klucze urawi (grus, javog) lec w formie trjkta, z przewodnikiem na czele, ktry je wabi voim woaniem, zachca i utrzymuje porzdek. Gdy zmczy si, zmienia : inny uraw. Prawd jest te, i ptaki te zbieraj si na okrelonych :ejscach i odpoczywaj w nocy, stojc na jednej nodze. Jeden z urawi -tomiast czuwa, trzymajc -jak si mwi - kamie w szponach podkur:onej nogi. Jeli zanie, kamie wypada i budzi go haasem, ktry woduje. Wiele pogaskich ludw Europy uwaao urawie za wite aki mdroci i przeczuwania przyszoci. '.V bestiariuszu Piotra le Picarda, ktrego cytuje Lauchert, uraw jest rnbolem czujnoci, ktra powinna strzec wszystkich innych cnt. Hugon w. Wiktora (De

bestiis et aliis rebus I, 39) odnosi zachowanie si tych Akw do szczegw ycia wsplnoty, ktra kieruje si mioci. 2. Rne zwierzta Bydo 3ydo (bos, /3ovc, (oc) jako nazwa gatunku obejmuje byka (taurus, mvpoc), ry zapadnia swoj ras, wou (bos, /3ovg), ktry tylko na skutek ingerencji wieka zosta pozbawiony tej moliwoci i przez to jest bardziej ulegy, v (vacca, &rjXsia), ktra nosi nowe ycie, rodzi je i karmi, wreszcie :a (vituli, naxoi), niedojrzae jeszcze latorole obojga pci. 3_vk i krowa byy od najdawniejszych czasw symbolami kosmicznej dnoci; byk jako zasada msko-podzca, krowa jako zasada eskocierzyska. Ludzie pierwotni w tych domowych zwierztach hodowa:h w stadach widzieli, jakby skoncentrowane w mikro kosmosie, wielkie -terium stawania si natury. Dlatego te tysice lat przed Chrystusem wszystkich obszarach kulturowych spotykamy si z ide i przedstawiam bogw natury i pogody w postaci byka, a take bogini-krowy, ktra izi wszelk istot na wiecie. Byk ma zwizek ze socem i ksiycem, krowa tylko z ksiycem. ;rd wielu przykadw wymiemy egipskiego Apisa, tj. witego byka 'emfis, symbol Ozyrysa, ktrego kult uprawiali rwnie niewierni clici, z t jednak rnic, e zarwno w zotym cielcu (Wj 32, 4-35), . i w dwch cielcach, ktre Jeroboam, pomimo zakazu Boego (por. Wj 4 n.), postawi w Betel i Dan (1 Krl 12,28), czcili symbole mocy Jahwe. dug Ozeasza (8,5; 13,2) rwnie w Samarii znajdowaa si witynia icona bykowi. Z pokrewnymi kultami spotykamy si te w innych

onach semickich. zeglne znaczenie ma take prabyk znany z religii Iraczykw: - ciaa, gdy zosta zabity przez Arymana, wyrosy wszystkie roliny. .stawienie tego wydarzenia, ktremu nadano jednak inny sens, ma .em wyobraa odrodzenie ludzi na kocu wiata, odnajdujemy take -eliefach w pniejszym kulcie Mitry. Nastpnie wymiemy Minotaura iety, Baala-Molocha Fenicjan i Ammonitw, ktry take w historii ?or. Historia naturalis X 23. ^-^>

>L:* 252 Zioierzta Izraela odegra smutn rol (Jr 19,5; 32,35). Wypada wreszcie wspom. o babiloskich i asyryjskich bogach przyjmujcych posta byka, a ta.-: o ZeusieJupiterze i Dionizosie-Bachusie znanych w Grecji i Rzyrr ktrym przypisywano jednak jeszcze inne symbole. Hellesk bogi: ksiyca (Selene) przedstawiano, jak w wozie zaprzonym w kro-, wdruje noc po niebie. Rogi byka i krowy byy, ze wzgldu na i ksztat przypominajcy sierp, symbolem ksiyca. Przynoszono im u jako witym zwierztom znanych bstw, ofiary z byda. Odnosi sie do Wotana, boga Germanw. W niektrych przypadkach ofiary te stepowano ofiarowaniem im pieczywa w formie sierpu ksiyca (pr placi dobrze znanych rokw"). Czaszkami ofiarowanego byda o;: biano witynie i otarze. Wraz z postpem kultury zastpowano czaszkami z kamienia. Staroytny Wschd obfitowa w tego rod-gowy bykw ozdobionych rozetami (soca) i innymi symbolami wi. (pksiyc, gwiazda). Jeden z odnalezionych w Ur pochodzi z trzeck _ tysiclecia przed Chr.

Owe bukraniony" z ich potnymi rogami miay zapewne by rwr. skutecznym rodkiem obronnym przeciw zym czarom. Powszechnie : . uchodzi przecie za symbol siy, mocy i obrony (por. Rg). Z tej racji, e urodzajno ziemi zaley od jej nawodnienia, a bu-fantazja czowieka pierwotnego dostrzegaa podobiestwo midzy huk: czy szumem wody a szalejcym bykiem, sta si on rwnie jedr. z atrybutw bstw rzecznych i boga morza, Posejdona. Nawet na nieboskonie znak Byka byszczy wrd innych znakw z diaku. Gdy soce kwietniowe znajduje si w tym znaku, rozpoczyna s wiosna, w ktrej caa przyroda budzi si do ycia. I w tym wypadku b;. jest symbolem wiecznie rodzcej wszechmocy natury. Skd jednak zni. Byka na nieboskonie? Sumerowie szukali siedziby swoich bstw wrc gwiazd, a sia ich wyobrani pozwalaa im dostrzega je tam rzeczywici-w takiej postaci, jak ogldali na ziemi i uwaali za objawienie najwysze Istoty. Woy byy take symbolem uprawy roli i cywilizacji, poniewa upraw., ziemi, przy ktrej odgryway wan rol, daa pocztki kulturze. Armenta (wielkie bydo), tzn. woy, wielbdy i osy, wraz z pecora (mak bydo), czyli owce i kozy, stanowiy gwne bogactwo staroytnych ludv. pasterskich Wschodu, a wic take Izraelitw. Bydo chtnie poda za czowiekiem, nawet wtedy, gdy ten prowadzi je na rze. Zna ono sweg-pana i jest do niego przywizane (por. Iz 1,3). Prawo Boe zabrania; Izraelitom kastrowania byczkw (por. Kp 22,24). Dlatego te tam, gdzi Wulgata uywa okrelenia bos", a Septuaginta fiod" zawsze chod o byki. Vigoroux56 podaje, e byki w Palestynie nie byy tak nieokieznane, jak s zazwyczaj, i e uywano ich do prac na roli. Kiedy jednak byy rozdranione albo znalazy si w sytuacji, do ktrej nie przywyky mogy okaza si niebezpieczne. W ich sile rwnie Pismo wite dostrzega symbol. W ostatnim bogosawiestwie, ktrego Mojesz przed mierci udziela ludowi Izraela, powiada w proroczym widzeniu o pokoleniu Jzefa i jego synach: Oto Jego byk pierworodny - cze Jemu! Jegc rogi rogami bawou, bije nimi narody a po krace ziemi" (Pwt 33,17 Ten obraz ma wyraa dzielno pokole Izraela w zwalczaniu nieprzy56 Por. Dictionnaire de la Bibie, t. 1-5, Paris 1895-1912 (haso: Boeuf).

Rne zwierzta 253 wspomnie >., a take Rzymie. : bogini w krowy - :u na ich o im te. 3si si to ry te za:a (proto;la ozda. owano je .3 rodzaju ::ii wiata - trzeciego . z rwnie lechnie rg a bujna :zy hukiem ~z jednym :;akw zo:czyna si r. padku byk tdnak znak :ostw wrd

;eczywicie najwysze; a uprawa te. cra (mae nych ludw "* poda z. ono sweg zabraniao :am, gdzie sze chodzi >. nieokielz--idy jednak przywyky. wite do-esz przed u o poko-'-mu! Jego ?wt 33,17). .u nieprzy:i ludu Boego. w. Augustyn odnosi to miejsce Pisma witego do .rystusa, poniewa rogi byka wyobraaj krzy: Primogenitus tauri Ichritudo eius. Nie tak trzeba to rozumie, jak by powiedzia: pierwo-iny byka, lecz poniewa jest pierworodnym, pikno Jego niczym -kno byka: ze wzgldu na rogi krzya rozumie si, e przenonie :wa tu o Panu"57. Natomiast rozdraniony, szalejcy byk jest symbolem dzikiej, nieujarz-3nej przemocy: Otacza mnie mnstwo cielcw, osaczaj mnie byki szanu" - skary si cierpicy Mesjasz w proroczym Psalmie 22,13 (por. 68,31). Rwnie moc Boga ukazuje si pod obrazem wou (byka), ktrego da prorok Ezechie w widzeniu czterech istot yjcych (Ez 1,5.10) .posto Jan (Ap 4,7). W odniesieniu do Chrystusa w (mody byk) czujcy si w tej wizji wyraa Jego ofiar mierci. Podstaw pniej-.-go przypisania tego zwierzcia ukaszowi Ewangelicie jest rwnie a ofiary (por. Symbole Ewangelistw). Mode byczki (vituli, na%oi) naleay przecie do najcenniejszych ofiar \rego Testamentu i ju jako takie byy symbolem, gdy skadanie w ofie_- tych zwierzt zastpowao zoenie w ofierze ludzkiego ycia. W tym .nie zwierzciu kryje si szczeglna penia ycia i sia, dlatego jego tkowa warto i zalecenia, by skada je w ofierze przy najbardziej czystych okazjach, takich jak: wywicenie Aarona i jego synw na oanw starotestamentowego kultu (Wj 29,1), dni nowiu ksiyca (Lb 11), wito Paschy, dzie pierwocin (wito Tygodni) i wito Namio: (Lb 28,19.27; 29,13), Nowy Rok i Dzie Przebagania (Lb 29,2.8).

_-tpnie powicenie pierwszej wityni za rzdw Salomona (1 Krl 8,63), :ke ofiara dzikczynna po powrocie z niewoli babiloskiej (Ezd 8,35). Dwanacie wow (bykw), podtrzymujcych w wityni Salomona zowe morze" (1 Krl 7,25), z ktrego czerpano wod potrzebn do _ji kapaskich, miao prawdopodobnie plastycznie wyobraa te najiziej cenne zwierzta ofiarne, a wic by symbolem kultu. Ustanowiobyy one w formie krzya; po trzy w kierunku czterech stron wiata. ;;egeza mistyczna dopatruje si w tych woach typu dwunastu apos' i ich nastpcw w goszeniu wiary. Udaj si oni w cztery strony a te jako nosiciele wody sakramentalnej, ktr chrzcz narody Ojca, Syna i Ducha witego58. wo Mojeszowe nakazywao skada w oficjalnych ofiarach wyczzwierzta pci mskiej, krowy za mona byo zoy w ofierze tylko ewnych okrelonych przypadkach (Pwt 21,1-9). Jednake na dugo nadaniem Prawa wymienia si wrd zwierzt ofiarnych przymie. Abrahama krow, trzyletni jaowic (Rdz 15,9). Ksiga Liczb 1-10) nakazuje zabicie modej czerwonej krowy i spalenie jej razem irzewem cedrowym, hizopem i nitkami karmazynowymi i zmieszanie popiou z wod oczyszczenia, ktra suya do obmy rytualnych. znaczeniu dosownym modo zwierzcia miaa symbolizowa pe sk, dajc ycie, za jego czerwony kolor - niezuyt si yciow; naczeniu przenonym zwierz to byo typem Zbawiciela. Quaestiones in Heptateuchum lib. V. cap. 57; PL 34, 776.

' Por. Beda Venerabilis, De templi Salomonis cap. 19; PL 91, 788 i Rupertus In Reg. lib. VIII, cap. 23; PL 167, 1168. 254 Zwierzta Prawdziw mod jaowic - powiada Metody z Olimpu - jest cisi Chrystusa, ktre przyj, aby odnowi wiat: zbroczone krwi ponie: nych cierpie, bez skazy, niewinne, bez jarzma, bo wolne od grzechu i r przyzwyczajone do wizw, wolne od wszelkiej namitnoci. Zabita po. obozem, poza Jerozolim, na czystym, nieskalanym miejscu. Przez ;. krew zostay uwicone Kocioy, przez jej popi oczyszczony lud, prze. jej mier wszyscy poganie wykupieni od mierci."59 W Nowym Testamencie w. Pawe przytacza tekst z Ksigi Powt rzonego Prawa: Nie zawiesz pyska woowi mccemu" (25,4), rr. wic o prawie gosicieli Ewangelii do wsparcia materialnego ze stror. wierzcych (1 Kor 9,9). Pracujcy w sta si symbolem aposto. wszystkich czasw, ktrzy trudz si nad dzieem rozkrzewienia wiary i w tym znaczeniu mwi o nim, jak ju zaznaczylimy, Ojcowie Kocioa. Na temat przedstawienia wou i osa w stajence betlejemskiej, a take wou jako atrybutu w. ukasza, por. Osio i Symbole Ewangelistw. Rg Rg (cornu, Kpag), mocna bro zaczepna i obronna niektrych gatunkw zwierzt, uchodzca u ludw staroytnych za symbol najwyszej siy mocy i pewnoci zwycistwa (por. 1 Krl 22,11). Mczyni na znak sw-siy i zdolnoci do obrony czsto nosili rogi jako ozdob gowy. Aleksa: der Wielki, Seeukos I, Nikanor i Demetriusz Poliorketes kazali k monety ze swoimi podobiznami, ktrych czoa zdobiy rogi. Druzow (obszar Libanu) upikszali rogami nakrycia gw; czyniy tak nawet 1: biety. Pismo wite, chcc wyrazi pojcie bycia silnym", czsto posug-si symbolem rogu, i to zarwno w odniesieniu do dobrobytu mater: nego, jak i zwyciskiego oporu stawianego potdze nieprzyjacielskiej o: sawnych czynw. W sensie negatywnym rg oznacza pych, bunt i d_ potyzm. Temu ostatniemu

znaczeniu daje wyraz apokaliptyczna wi: Daniela (7,7.8.20; 8,3) i Zachariasza (1,18 n.). W ksidze Mdroci Syracha, w pochwale bohaterskich czynw Dawi odnajdujemy kilka, powizanych ze sob, znacze rogu: Wzywa Pa wszechmogcego i da prawicy jego, aby zgadzi czowieka mocnego wojnie [Goliata] i podwyszy rg ludu swego (...) Wykorzeni wrg: Filistynw, a po dzie dzisiejszy i star rg ich a na wieki" (47,5.8 - WL Po kilku za wierszach, opowiadajcych o gorliwoci Dawida w sui wityni, mwi si dalej: Pan oczyci grzechy jego i wywyszy na wie rg jego i da mu przymierze krlestwa i stolic chway w Izraelu" (w. : - Wlg)60. Promieniujce oblicze Mojesza (Wj 34,29-35) Wulgata okrela ja' cornua" i mwi te, opisujc chwa Boga, i ma On rogi w rku" (K 3,4), por. Jele. Najwyszy wyraz symbolika rogu osiga tam, gdzie rg" wskazuje : duchow moc aski, na zbawienie z moc dane przez Boga. Hymn Ann 59 Por. O potrawach 11. 60 Por. podobne co do znaczenia miejsca: Ps 43, 6; 91, 11; 74, 5.6.11; 111, 9; Vc 17; 148, 14; Jr 48, 25; Lra 2, 3.17; Ez 29, 21; Mi 4, 13; 1 Mch 7, 46 (Wlg). I Rne zwierzta 255 iest ciao ooniesio-chu i nie oita poza "Przez je; ud, przez i Powt-_5,4), m-ze strony apostow :ia wiary. Kooej, a take ostiu. ych gatunyszej siy znak swe. y. Aleksan-

-; kazali bic ::. Druzowie ..c nawet kopto posuguje material-s^lskiej oraz bunt i des-czna wizja w Dawid. wa Par. 3cnego r.. ;1 wrogie; "5.8 -Wlg .; w subie :y na wiek. aelu" (w. i: : krel jakc w rku" (H wskazuje na Hymn Anny II; 111, 9; 131 atki Samuela, rozpoczyna si sowami: Rozradowao si serce moje Panu, i podnis si rg mj w Bogu moim" (1 Sm 2,1 - Wlg). Ps 17,3 (Wlg) nazywa samego Pana cornu salutis meae" (por. 2 Sm __.3). Tego samego wyraenia uywa Zachariasz, ojciec Jana Chrzciciela, hymnie pochwalnym, w ktrym zapowiada ryche przyjcie zbawienia. Tym kantykiem Benedictus pozdrawia Koci w codziennej modlitwie rannej Chrystusa Pana, ktry w witych tajemnicach wci na nowo zwala promieniowa swojej zbawczej mocy: Bogosawiony Pan Bg Izraela, e nawiedzi i uczyni odkupienie ludu swego i wzbudzi dla nas ~yg zbawienia w domu Dawida, sugi swego" (k 1,68 - Wlg)61. W Apokalipsie (5,6) zwyciskiego Baranka zdobi siedem rogw, ktre *yobraaj peni Ducha i Jego siy. Przeciwiestwem ich s rogi Smoka 12.3) i innych postaci symbolizujcych potg demoniczn. Rnie si je -r.:erpretuje, ale zawsze widzi si w nich si zaciekoci i zoci, z ktr .szatan i jego stronnicy zwalczaj Chrystusa i Jego krlestwo (por. 13,1.11; 17,3). Dlatego te sztuka i wiara ludowa zawsze przedstawia szatana z rogami. Otarze caopalenia i do spalania kadzida, znajdujce si w Przybytku, 4 pniej w wityni, musiay wedug Prawa Boego (Wj 27,2; 30,2 n.; Ez 43.15) zdobi na czterech naronikach rogi", pokryte brzem lub zotem; wyobraay one moc i

potg Jahwe. O ich ksztacie nie wiemy nic ladto. W kadym razie wznosiy si w gr i mogy by podobne do 3nikw otarzy pogaskich, ktre moemy oglda na niektrych **aroytnych pomnikach. O tym, jak wanym byy elementem otarza i jak prawdziwy" symbol przedstawiay, mona wnosi z trzech szczegw: IjOilarz z odcitymi rogami uchodzi za zbezczeszczony i nieprzydatny ju ^tz potrzeb kultu (por. Jdt 9,8). Namaszczenie tych rogw krwi zwierzt Ofiarnych miao w sposb szczeglny podkrela zoenie Bogu w ofierze tycia ludzkiego (por. Wj 29,12; 30,10; Kp 4,7.18.30; 8,15; Ez 43,20). Gdy skaronemu albo przeladowanemu udao si zbiec do wityni i do-tfci rogu otarza, objty by prawem azylu. Dotknwszy bowiem rogu itarza, jakby w sensie symbolicznym uczepi si mocy samego Boga, ttuka u Jahwe prawa przynalenoci i uzyska prawo do Jego opieki i pomocy. Tylko w przypadkach morderstwa z premedytacj mona byo awet wwczas ukara winnego mierci (por. Wj 21,14; 1 Krl 1,50 nn.; 129). Praktyczne zastosowanie rogw, niekiedy artystycznie zdobionych, byo w staroytnoci i w pniejszych ju czasach rnorodne: suyy do rrechowywania oliwy i innych substancji albo jako naczynia do picia, rogw baranich sporzdzano instrumenty dte, czsto uywane w kul-ydowskim (por. Instrumenty muzyczne); jeszcze przed prawie stu laty i ich myliwi i pocztylioni. | Wypenione kwiatami i owocami rogi obfitoci" (pierwotnie nazywane jem Amaltei) byy w staroytnoci symbolem obfitoci i atrybutem tw obdarzajcych ziemi bogosawiestwem, np. Plutona, Gei, Tyche * Rg" na staroytnym Wschodzie oznacza po prostu godno krlewsk rlestwo. Okrelenie to nawizuje do legendy o herosie Gilgameszu, ktry mia byka pochodzcego z nieba, byka o dugich rogach, ktre mogy pomieci guru oliwy; rogu takiego miano uy przy namaszczeniu krla Lugalbanda r. C. Schedl, Geschichte des Alten Testaments, t. 1-5, Innsbruck 1956-1964, t. 3, I).

256 Zwierzta czy Fortuny. Z przedstawieniami rogw spotykamy si i w pniejsz-. ornamentyce. Ojcowie Kocioa widz w rogach symbol krzya (por. Znak krzy Bydo) i zbawczej mocy Chrystusa: Bg mj (...) Obroca mj, rg zbawienia mego i mj odkupicie Obroca mj, poniewa nie pokadaem w sobie zaufania, jakbym pc nosi przeciw Tobie rogi pychy, ale w samym Tobie znajduj rg, cz znalazem mocne oparcie zbawienia. Aebym za znalaz, Ty mnie c kupie"62. W Pontyficale Romanum, ktre wrd wszystkich ksig liturgiczny, wyrnia si ogromn liczb symboli i typw starotestamentowych, w r cie konsekracji biskupw spotykamy si dwukrotnie z symbolami bib. nymi wypenionymi now treci. Konsekrujcy modli si przed Prefa^ powicenia: Wysuchaj askawie, Panie, pokornych prb naszych i r. chyliwszy nad tym sug Twoim rg aski kapaskiej, wylej na nie_ nadprzyrodzon moc Twego bogosawiestwa". Nakadajc za mitr mwi: Nakadamy, Panie, na gow tego kap& i zapanika (antistitis et agonistae) hem ku obronie i zbawieniu, aby z : ozdobionym obliczem i gow zbrojn w rogi obu Testamentw wydav. si strasznym nieprzyjacioom prawdy; niech stanie si niezomnym k przeciwnikiem, skoro uyczasz mu swej aski, Panie, ktry oblicze su. Twego Mojesza, ozdobione wskutek bezporedniej rozmowy z To:: przystroie jasnowieccymi promieniami Twojej chway i prawdy, a : gow Aarona, Twojego arcykapana, woy kazae tiar. Przez Chr tusa Pana naszego. Amen"63. Delfin Delfin naley do rodziny wielorybw. Wystpuje we wszystkich r rzach, najczciej jednak w wodach pnocnych. Grzbiet ma szary z.\ zielonkawoczarny, podbrzusze biae, dugo ciaa wynosi okoo dwc metrw. Charakterystyczn ma przede wszystkim paszcz podobn :. dzioba, co na

niewyranych starych przedstawieniach pozwala go odrc: ni od ryb. ywe usposobienie delfina znalazo wyraz take w sztu: przedstawia si go czy to w funkcji ornamentu, czy to w roli symbc. najczciej w ruchu, z masywn gow, potwart, zadart paszcz wygitym grzbietem i ogonem. Wanie z tego powodu nadawano n dawniej czsto przydomek Simon (od simare zadziera). Jego niezwyk wesoe, towarzyskie uosobienie pozwalao w nim od stuleci widzie prz. jaciela czowieka; snuto te wok niego rozliczne legendy. Mwiono, . ma upodobanie do muzyki, jest posuszny ludzkiemu gosowi, towarzys: statkom, ostrzega ich zaog przed niebezpieczestwem, gdy jego ukaz nie si nad powierzchni wody uwaano za oznak zbliajcej si burz a nawet opowiadano, e rozbitkw wynosi na swoim grzbiecie na l Wedug prastarej legendy tak wanie zosta uratowany grecki poe' i piewak Arion, gdy napadnity przez piratw, skoczy w morze. Dlate_ te to dziwne stworzenie z dawien dawna nazywano delphinus salvator delfin-ratownik. 62 Augustyn, Objanienia Psalmw 17, 3. 63 Pontificale Romanum I, 73. Rne zwierzta 257 zmejsze; : krzya. ;upiciel. ym pod-g, czyi: nnie od.rgicznych . vch, w ry-..mi biblij-.-:: Prefacja ;zych i na-na niegc . i kapana aby z tak wydawa zmym ic: ^icze sug. z Tob awdy, a n.. zez Chrys;tkich mc ; z ary alfc :oo dwc. -odobn c go odrz w sztuce i symbolu : paszcz. awano r.'. . niezwyk. . dzie prz owiono, . towarzysz. : jego ukaza ] si burz necie na h. grecki poe erze. Dlate_ us salvato: Jego przedstawienia nie zawsze jednak byy wyrazem tych przekona przypuszcze. Ze wzgldu na wspania lini sylwetki by po prostu ubionym motywem dekoracyjnym i niejako godem morza; jako godo orz stanowi wraz z trjzbem te atrybut boga mrz, Neptuna (Posej-na). By powicony rwnie innym bogom morza. Na murze bieg-iCym po podunej osi stadionu,

ktry obiegali zawodnicy, znajdoway r. oprcz innych obrazw, take przedstawienia delfinw jako symbole dkoci. Umieszczone, jako elementy dekoracyjne, na sakrofagach przy-minay o popiesznym odchodzeniu dusz do innego wiata albo o prze---sieniu ich na wysp szczliwoci. 2 tego, co powiedzielimy, chrzecijaskie znaczenie symboliczne del-a nasuwa si samo przez si. Popularny motyw delfina odgrywa eztkowo w chrzecijastwie jedynie rol dekoracyjn (malarstwo ka--i.-iumbowe). Przykady, ktrych symboliczna wymowa nie budzi adnych < .upliwoci, datuj si od III w. Jeeli w nazwie ryby, IX0YE, ktra bya - obolem chrzecijaskim starszym od symbolu delifna o mniej wicej i -100 lat, kry si grecki tytu Chrystusa - Ecottjp, to w obrazie Delphinus >z'.vator wyrazi si on jeszcze szczeglniej, plastyczniej, bowiem wskazywa na Chrystusa, ktry ratuje ludzko. Wymowa tego symbolu staje si jednak jeszcze wyrazistsza, gdy czy si go z wizerunkiem kotwicy albo _--zbu, bdcych symbolem krzya. Istniej wielorakie przykady takich ;r;edstawie. Ir.ny nieco aspekt w symbolice Chrystusa ukazuj przedstawienia, na i.:rych delfin towarzyszy statkowi albo unosi go na swym grzbiecie; jtaiek wyraa w takim przypadku Koci albo te (na kamieniach grobowych) dk-ycie zmarego, ktr Zbawiciel wiedzie go do wiecznoci. k Delfin, zwaszcza przedstawiony, jak peen ycia i radonie odpywa idal unoszony falami, jest te symbolem chrzecijan, ktrzy piesz do :znego ycia albo ogarnici witym zapaem zbliaj si do tajemnic awienia. Antycznym sarkofagom kamiennym, ktre czsto kupowano gotowe w pogaskich warsztatach, mona byo stosunkowo atwo a sens chrzecijaski, gdy wczeniejsze znaczenie motywu delfina zywao na wdrwk ku brzegom tamtego wiata. IV w. a do wczesnego redniowiecza take lampom nadawano sto ksztat delfina. li, owca, baran oce (oves) nazywano po grecku npfiaTa - pdzone na przedzie stada, I xpoj3aia>v - id na przodzie, stpam przed innymi; wymowne to ozna-lie zwierzt, ktre spokojnie kroczc, szukaj swego poywienia, owne ich cechy, do ktrych odwouje si symbolika, to prostota, *-inno, agodno i cierpliwe znoszenie w milczeniu strzyenia aiercania (por. Iz 53).

staroytnoci owce, mianowicie barany i jagnita, powszechnie uwaa zwierzta ofiarne, Rzymianie jednak wyrniali si wrd innych bw, skadajc je w ofierze z okazji licznych wit religijnych, a take |czasie uroczystoci weselnych. W tym ostatnim przypadku ofiara z ow-miaa przede wszystkim znaczenie sympatyczne, poniewa wierzc [moliwo przenoszenia si natury, widziano w niej rodek na uzys-bogosawiestwa licznego potomstwa. Zgodnie z tym naiwnym 258 Zwierzta przekonaniem nowoecy musieli usi na skrze wieo zabitej owe;, za panna moda nosia weniany pasek, ktry pan mody rozwizywi.' w noc polubn. Gwne zajcie starych Rzymianek, przdzenie i tkan.e weny, odgryway te pewn rol w tych zwyczajach, jednake che: posiadania licznego potomstwa zawsze wysuwaa si na plan pierwszy. Barana, podobnie jak byka, uwaay staroytne ludy za symbol podne-ci. Take konstelacj Barana, ktra pojawia si na niebie na pocztk-wiosny, czono z rozwojem ycia najbujniejszym wanie o tej porz* roku. W pismach Starego Testamentu baran, jako przewodnik stada i z racji potnej siy uderzenia swych rogw, jest symbolem ksit (Lm l. - Wlg), a w widzeniu proroka Daniela - symbolem krla Medw i Pers* (Dn 8,3-7.20). Przede wszystkim jest jednak najwaniejszym zwierzcie-ofiarnym - barankiem wielkanocnym musiao by przecie jednoroczn* jagni, samczyk. Baranki ofiarne Starego Przymierza, skadane jako codzienna ofiar* poranna i wieczorna, ktrych liczba przypisywana prawem znaczne wzrastaa w szabat oraz dni witeczne i ich oktawy, od tysicy :&: wskazyway na tego jedynego Baranka, ktrego wyobraay - na Chrystusa, Zbawiciela. Antycypoway one, wycznie przez Niego, moc poredniczenia ask i udzielania zbawienia i tylko dziki Niemu byy wyraze-uwielbienia Boga. Sam Jezus nie odnosi do siebie symbolu baranka. Raczej nazywa siebie dobrym pasterzem, prawdziwym krzewem winnym, drog, wiatoci wiata" itp., nigdy jednak nie powiedzia o sobie Ja jestem prawdziwym barankiem!" Nigdy nie mwi o tym symbole swojej mierci ofiarnej, ktr ponis w cierpliwoci i milczeniu. Ty dononiej

jednak brzmia czyn wcielonego Sowa, najpotniejsze wyi renie w historii wiata, ktre stanowi centrum czasu i obejmuje wiee;-no, nie majc ani pocztku, ani koca. Sw. Piotr aposto pisze: On by wprawdzie przewidziany przed stworzeniem wiata, dopiero jednate w ostatnich czasach si objawi ze wzgldu na was" (1 P 1,20). P Szczeglnie typiczne znaczenie mia baranek paschalny. Z polece:* Boego Izraelici mieli kropi jego krwi oba odrzwia i prg swoicr domw, aby omin je anio mierci, ktry zabija wszystko pierworodn* Egiptu. Miso tego baranka mieli spoywa przyodziani w strj pie!e rzyma, na stojco i popiesznie, i zwyczaj ten powtarza co roku n* pamitk wielkich czynw, ktrych Bg dokona przy wyjciu ludu izraei-skiego z Egiptu. W czasie takiej wieczerzy paschalnej Chrystus ustanowJ Eucharysti, a umar w godzinie, gdy w wityni zabijano na ofiar* baranki. Unaocznieniem tych wydarze s sowa proroka Izajasza, ktre Kocil przypomina nam w liturgii Wielkiej rody: Drczono Go, lecz sam s:t da gnbi, nawet nie otworzy ust swoich. Jak baranek na rze prowadzony, jak owca niema wobec strzygcych j, tak On nie otworzy swoich!" (Iz 53,7). Pniej, gdy rzeczywicie ukaza si Zbawiciel, jego poprzednik, Ja Chrzciciel, ujrzawszy Go po raz pierwszy, zawoa do swoich u Oto Baranek Boy, ktry gadzi grzechy wiata!" (J 1,29). Jednen\_ z Jego uczniw, pniejszemu Ewangelicie Janowi, to pierwsze wrae.* tak gboko zapado w dusz, e aden spord witych pisarzy nie m'*s tak czsto, jak wanie on, o Baranku Boym. Tylko on przytacza te sowJt >\Vr a Rne zwierzta 259 .bitej owcy. .wizywai i i tkanie ke ch erwszy. 1 podno-pocztk-tej porze '.a i z rac;: . (Lm 1>:

i Persw lerzcierr. ednoroczne mna ofiara znacznie sicy la: na Cirys-: c pored-wyrazeir. baranka vem wir.-.1 o sobie ..i symbol-reniu. Tyrr. :sze wyda-:.uje wiecz-jze: On by. ero jednam ! poleceni: . rg swoic; cierworodr.-. f strj piek co roku r ludu izrat ustanov na ofiar-. f.re Kocie sam s: rze prov. otworzy us jrzednik, J: ch uczni i). Jednen ze wrae:. zy nie m cza te sov Jana Chrzciciela, ktre przyprowadziy do Chrystusa pierwszych uczniw, tylko on wykazuje w swojej Ewangelii (J 19,36), e zabijanie baranka paschalnego, nawet w szczegach, byo typem mierci Chrystusa: Stao $; to bowiem, aby si wypenio Pismo: Ko jego nie bdzie zamana". Gdy w kocu umiowanemu uczniowi przebywajcemu na Patmos zostay objawione przysze wydarzenia wiata i przysza chwaa, zobaczy Chrystusa ponownie pod postaci Baranka. Baranek otwiera pieczcie ksigi, w ktrej zapisane s tajemne wyroki Boe dotyczce losw wiata. Jemu :<idaje pokon dwudziestu czterech Starcw, miriady aniow i rzesze :oawionych. Do niego zbliaj si w biaych szatach mczennicy, ktrzy przychodz z wielkiego ucisku", a On wiedzie ich do rde wd ycia". Dokdkolwiek idzie, postpuje za Nim sto czterdzieci cztery tysice znewic. Dopenieniem historii wiata s jednak Gody Baranka" z

Ob-ubienic-Kocioem: Bogosawieni, ktrzy s wezwani na uczt Godw 3aranka!" (Ap 19,9). I znw ukazuje si ta Oblubienica jako Jeruzalem Nowe", jako Miasto Niebieskie przystrojone w zoto i klejnoty. Nie po-"zebuje ono ani wiata soca, ani wiata ksiyca, gdy jego lamp - Baranek" (Ap 21,23). Z jego tronu wypywa rzeka wody ycia, a po jej :ou brzegach ronie drzewo ycia rodzce stale owoce. Gdy liturgia niebieska w ten sposb wituje przez ca wieczno Ifekowite zwycistwo Baranka Boego, Koci na ziemi codziennie bchodzi Jego pamitk w witych misteriach. Msza wita przecie jest uobecnieniem ofiary krzyowej, dlatego te Chrystus eucharystycz-ay prawdziwie jest barankiem ofiarnym". Ju w hymnie Gloria in tzcelsis witamy Go radonie i pozdrawiamy jako Baranka Boego, Syna Ojca"- Nastpnie bagamy Go przed przyjciem Komunii witej: Ba-far.ku Boy, ktry gadzisz grzechy wiata, zmiuj si nad nami (...) ic-darz nas pokojem!" A kapan, ukazujc Hosti wit przystpujcym ii: Komunii witej, mwi: Ecce Agnus Dei, ecce, qui tollit peccata t.ndi!" Szczeglnie wyrazicie ukazuje si ta eucharystyczna symbolika w grec-liturgii mszalnej. Przeznaczony dla celebransa rodkowy kawaek igfis, tj. piecz) wielkiego chleba ofiarnego (prosphord) nazywa si \fivg - baranek. Gdy celebrans wycina go z pozostaej czci chleba, awiada sowa proroka Izajasza (53,7), a przy pitym, w formie krzya, :iciu dodaje: Ofiarowany jest Baranek Boy, ktry gadzi grzechy ita, za ycie wiata i za zbawienie". Przy amaniu za witego Chleba, jego spoyciem, mwi: Dzielony jest i rozdzielany Baranek Boy, elony i niepodzielny, zawsze spoywany i nigdy nie spoyty, i uwica-cy tych, ktrzy w Nim uczestnicz". Tak Koci wity nieprzerwanie skada na caej ziemi ofiar mistycz-g Baranka Boego. W wito wielkanocne jego rado ze zwycistwa lartwychwstania osiga apogeum. Ukazuje si wwczas, jak starotes-iKr.entowa Pascha wypenia si w Nowym Przymierzu. W hymnie po-itwalnym, Ezultet, ktrym Koci pozdrawia pascha, syszymy: Te s towiem wita paschalne, w czasie ktrych zabija si owego prawdziwego Baranka, a Jego krwi powica podwoje wierzcych"64. Przed Ofiarowa-a*m w czasie Mszy w. w wigili Wielkanocy w miejscowociach, gdzie " Msza rzymski. Przekad polski i objanienia opracowali oo. benedyktyni Cractwa Tynieckiego, Wydawnictwo Pallottinum, Pozna 1963, s. 282.

260 Zwierzta I

istnieje taki zwyczaj, wprowadza si ywego baranka przystroj: kwiatami, wstkami i chorgiewk i powica na witeczn uczt rcych nastpujc modlitw: Boe, ktry przy wyzwoleniu swego ludu z Egiptu rozkazae sh. swemu Mojeszowi, aby zabi baranka jako wyobraenie Pana nasz-. _ Jezusa Chrystusa, i krwi tego baranka pomaza odrzwia domw, r pobogosawi i powici to miso, ktre my, sudzy Twoi, pragnie: spoywa na Twoj chwa, przez zmartwychwstanie tego Pana nas:-go Jezusa Chrystusa, ktry z Tob yje i krluje na wieki wiekc Amen."65 W Lekcji z Niedzieli Wielkanocnej w. Pawe nawizuje ponownie : tego starotestamentowego zwyczaju paschalnego: Chrystus bowiem : sta zoony w ofierze jako nasza Pascha" (1 Kor 5,7). Sowa te s nie; motywem przewodnim tego dnia, powracaj one bowiem take w mc twie brewiarzowej w Capitulum Laudesw, Tercji i Nieszporw. Pas nostrum immolatus est Christus" - powtarzaa schola w wersecie Alle^ w melodii przepenionej niebiesk radoci. W niej Oblubienica Ba: ka" daje wyraz szczliwoci, ktrej nie mog wyrazi ludzkie sk a jedynie piew. Zwycisko i mocno rozbrzmiewa nastpnie sekwencja Victimae : chali: Hod Ofierze Wielkanocnej skadajcie, chrzecijanie. Jagni zb: o owce: Chrystus niewinny z Ojcem znowu pojedna nas, grzesznik: Przez cae pidziesit dni okresu wielkanocnego Koci przypominam w Prefacji o rdle naszego szczcia. Wzywa nas do wysawia- -Pana, poniewa Chrystus zosta ofiarowany jako nasza Pascha. On wiem jest prawdziwym Barankiem, ktry zgadzi grzechy wiata."67 Gdy w dniu wita Paschy i w czasie po nim nastpujcym soce ch>; si ku zachodowi, Baranek, jako nigdy nie gasnca pochodnia, znow| rozjania pami Oblubienicy-Kocioa i kae jej w hymnie nieszporr/ w symbolicznym

jzyku Starego Testamentu z wdzicznoci opie wielkanocne misteria zmartwychwstania, chrztu i Eucharystii. W rod w oktawie Wielkanocy powica si w Rzymie agnuski (A Dei), okrge medalioniki uformowane z wosku zeszorocznego pas ze znacznym dodatkiem wosku z innych, wiec. Wycinity jest ns wizerunek Baranka Boego, na stronie odwrotnej za jaki inny religijny. Zwyczaj powicania agnuskw by znany ju w VIII w.. si jednak, e jest znacznie starszy. Gdy bowiem w 1544 r. w I. otwarto grb cesarzowej Marii, ony Honoriusza, zmarej ju w pie: poowie V w., znaleziono w nim agnusek podobny do tych, ktre wity powica jeszcze dzisiaj. Dopiero od XIV i XV w. powicanie agnuskw staje si wy: prawem papiea; powica je w pierwszym roku swego pontyfikat-.: stpnie co siedem lat. Dugie modlitwy towarzyszce temu pow: nawizuj do wielu tekstw Pisma witego i typw biblijnych, o je do Chrystusa, niewinnego, cierpliwego Baranka ofiarnego. W one prob, aby agnuski chroniy tych, ktrzy ze czci je nosz. 65 Collectio rituum continens excerpta e Ritucdi Rornano Ecclesiis Polonia-: tato, Wydawnictwo Kurii Diecezjalnej, Katowice 1963, s. 212 n. 66 Msza rzymski, s. 415. 67 Tame, s. 632. Rne zwierzta 261 trojonego zt wiee sudze naszego .w, racz ragniemy na nasze-wiekw. iownie do wiem zos niejako :e w modli-. Pascha :e Alleluja uca Baran-:kie sowa.

:moe pas-li zbawi-szniki"66. rzypomina -sawiania a. On bo-.-.ata."67 , soce chyl: :nia, znw-. ieszpornyrr. d opiewa i uski (Agnus zo pascha". est na nicr .nny moty'. w., wydaje ,:. w Rzym.e : w pierwsze. itre Ojciec wyczni-.:katu, a r.:. owicar.: --., odnosz. Wyraa;. :>sz, prze. i Poloniae adaI wszelkimi niebezpieczestwami duszy i ciaa, i oddalay klski ywioowe. W sobot przed Niedziel Bia (Sabbato in Albis) uroczycie rozdziela si agnuski wiernym. Ojcowie Kocioa pozwalaj nam wgbi si w tajemnic zwizkw nachodzcych midzy starotestamentowym obrzdem Paschy a nowotes-"ir.ientowym witem Wielkanocy. ..Chrzecijanie kadego dnia spoywaj miso jagnicia, to znaczy, co-iziennie przyjmuj ciao Sowa, Chrystus bowiem zosta zoony w ofierze jako nasza Pascha (1 Kor 5,7). A poniewa prawo dotyczce Paschy aze spoywa j wieczorem, dlatego te Pan dozna mki pod wieczr fwiata, aby ty zawsze spoywa ciao Sowa, bo zawsze tkwisz w wieczorze, dopki nie nadejdzie wit. A jeli podczas tego wieczoru bdziesz czujny, jeli bdziesz y w paczu i w pocie oraz we wszelkim trudzie pprawiedliwoci, to i ty bdziesz mg powiedzie: Z wieczora goci fKfdzie pacz, a z rana wesele (Ps 29,6). Weseli si bowiem bdziesz rano, to znaczy w przyszym wieku, jeli w tym wieku w paczu i w znoju j jjjfcrtaerzesz owoc sprawiedliwoci (Jk 3,13)".68

fj^f We na swe wargi krew z kielicha Boga, abym staa si dla ciebie jzawodnym strem drzwi! Krwi Baranka zostay opiecztowane ludu, opiecztuj te twoje drzwi krwi z boku Syna Boego!"69 runie baranka (por. Sdz 6,37-40) egzegeci widz obraz dziewiczej tki Boga. Susznie - powiada Maksym z Turynu - porwnuje si yj do runa, bowiem przyja Ona Pana tak, e ogarna Go ca oj istot, nie doznajc przy tym adnego cielesnego uszczerbku; poln bya w swym posuszestwie i niezomn w swej dziewiczej czysto-Susznie - powtarza - porwnuje si Maryj do runa, bowiem ze lonego przez Ni Syna zostay ludziom utkane szaty zbawienia; z Jej wieego ona wyszed Baranek, ktry wziwszy ciao Matki, swym atnym runem okrywa rany wszystkich grzesznikw, fraz z Chrystusem, Barankiem Boym, ktry przyj nasz natur, lie ochrzczeni stali si, moc aski dziecictwa Boego, niewinnymi ankami. Podobnie jak apostoowie i mczennicy, wszyscy powinni by awi pj za Nim, a na mier. Do nich odnosz si sowa z Ksigi lmw: Lecz to przez wzgld na Ciebie cigle nas morduj, maj nas towce na rze przeznaczone" (Ps 44,23). Chrystus mwi, majc na myli ekujce ich przeladowania: Idcie, oto was posyam jak owce midzy (k 10,3). Ale agodno i prostoduszno baranka nie ma by :" .d skrywajc ze usposobienie: Strzecie si - powiada Jezus - fa-wych prorokw, ktrzy przychodz do was w owczej skrze, a we-trz s drapienymi wilkami" (Mt 7,15). staroytnoci trzody nalece do niezamonych pasterzy skaday si sze z owiec i kz; te ostatnie w Palestynie byy najczciej rasy nej. Pasy si razem, tylko na noc pasterz umieszcza je w oddzielOrygenes, Homilie o Ksidze Rodzaju 10, 3, w: tene, Homilie o ksigach aju, Wyjcia i Kapaskiej. Przekiad i opracowanie: Stanisaw Kalinkowski, Warszawa 1984, z. 1, s. 109 n. (PSP t. 31). Przekad na podstawie: Jakob von Batna in Sarug, Gedicht uber die Decke :.-?i Antlitze des Moses, w: Ausgewdhlte Schriften der syrischen Dichter CyrilBalaus, Isaak von Antiochien und Jakob von Sarug. Aus dem Syrischen etzt von dr. P. S. Landersdorfer, Verlag der Jos. KseFschen Buchhandlung,

pten 1912, s. 351. i 262 Zwierzta nych zagrodach. W Ewangelii Chrystus mwi (k 15,4-6; J 10) tylk oglnie o swoich owcach". Jedynie ustanawiajc Piotra pasterzem, swe im zastpc, odrnia baranki od owiec (J 21). Owca-Matka wyobraa * Koci nauczajcy, ktrego zadaniem jest przekazywanie ycia nadprz rodzonego, barankami za s wierni. Dopiero przy zapowiedzi sdu osti tecznego dokonuje si symbolicznego podziau tych stworze, ktry r og inaczej sobie wyobraamy, ni sugeruje tekst biblijny. W Ewange! Mateusza mwi si: On oddzieli jednych [ludzi] od drugich, jak past: oddziela owce od kozw" (ab hoedis, dno to)v epicbv - 25,32). Zarwr w acinie Wulgaty, jak w greckim brzmieniu dosownym naley prz. kozy" rozumie capy, ktre z powodu niemiego zapachu, a take innyc uciliwych cech wyobraaj w tym przypadku odrzuconych. Nie ma wk tu mowy o skopach czy barankach. Dowodem na to moe by rwni-starochrzecijaski sarkofag kamienny, na ktrym od prawej strony pi szy radonie do Chrystusa osiem owiec, a midzy nimi dwa barany, kt: atwo rozpozna po rogach, natomiast po lewej stronie zostaa bard: wyrazicie przedstawiona grupa piciu kozw, ktre przeraone cofa si przed odrzucajcym je gestem Sdziego-Pasterza70. Poniewa barany mog niekiedy okaza si niebezpieczne ze wzglc na si uderzenia rogami, w symbolice sakralnej owcom nadawano zr. czenie pozytywne. W sztuce symbolicznej zarwno Chrystusa, jak i czonki Jego Mistyc. nego Ciaa przedstawia si pod postaci baranka. Na bardzo zniszczony: nieduym fresku w katakumbie w. Domitylli wyraa si t myl r stpujco: Chrystus jest barankiem i zarazem pasterzem". Skacz, baranek spoglda na naczynie z mlekiem (symbol Eucharystii), ktre je kompozycyjnie poczone z lask pastersk. W wesoym skakaniu bara: ka wyraa si rado z ofiarowania witego daru.

Nieliczne wizerunki Baranka Boego pochodzce z czasw wczesr. chrzecijaskich nale do epigrafiki. Powstay one w czasach przesia wa chrzecijan, ktre day ustawicznej gotowoci do ponoszenia ofi. Baranek jest przedstawiony jako ofiara, dlatego nigdy w pozycji stojc-. Otaczaj go nadto znaki prawa tajemnicy (disciplina arcani). Od czasu zwycistwa Konstantyna nad pogastwem Baranek Boy je przedstawiany najczciej w pozycji stojcej. Rzeby pochodzce z te_ okresu na sarkofagach, otarzach itd. - cz ide ofiary z ide trium; Baranek stoi u stp krzya, na ktrego poprzecznej belce siedzi na ogU jeden gobek albo para gobi (dusz). Na temat piknego przedstawienia Baranka-Chrystusa w wiecu sy: boli roku por. Pory roku. Dla twrcw mozaiki na uku tczowym rzymskiego kocioa witych Komy i Damiana natchnieniem niewtpliwie by tekst Apokalipsy, dzy siedmioma wiecznikami stoi tron ozdobiony drogimi kamieniami, ktrym przed maym krzyem spoczywa Baranek Boy, ale tak, jakby za chwil mia zamiar si podnie. Baranek przyjmuje w tym przypadka inn postaw od tej, ktr opisuj teksty apokaliptyczne (mwi si w nich o stojcym Baranku), a take inn od pozostaych uj z tego okresu. Ni stopniach tronu ley za zwj siedmiokro opiecztowany. W VI i VII w. wykonywano krzye, na ktrych w miejscu przecicia ; t 70 Por. Wilpert, I Sarcofaghi christiani antichi, Rom 1929-36, I, 83/1. r 10) tylko m, swo-jbraa tu : nadprzy-sdu osta-ktry na Swangelii k pasterz Zarwno _-y przez ze innych . ma wic rwnie jny pie-:iy, ktre a bardzo ne cofaj wzgldu ,.vano znaMistycz--zczonym. _ myl na-' Skaczcy . ktre jes-. niu baran* wczesno-przeladoszenia ofiar :ji stojce;

-: Boy je? _ce z teg ie triumfu zi na og! viecu syrr.:a witych -:alipsy. Mi-.-.ieniami, r. k, jakby z przypadk i si w nic okresu. N. przecicia si 1. Rne zwierzta 263 elek umieszczano wizerunek Baranka w obramowaniu majcym take .sztat krzya. Przykadem moe tu ^by rzeba na jednym z filarw ; cyborium nad otarzem w bazylice witego Marka w Wenecji. W 692 jeden z synodw zakaza sporzdzania krzyy z Barankiem, dozwoli dnak na umieszczanie tego symbolicznego wizerunku na odwrotnej roni krzya, inicjujc kompozycje, na ktrych Baranek przedni nk ?ejmuje lask-krzy albo chorgiewk z krzyem. Gdy w redniowieczu przedmiotem pobonych rozwaa stay si raczej :lesne ni chwalebne aspekty mki Zbawiciela, a take szerzej rozwin kult eucharystyczny, stojcego Baranka zaczto przedstawia z ran boku, z ktrej krew strumieniem spywa do kielicha. W epoce romaskiej posta Chrystusa-Baranka chtnie umieszczano tympanonach portalw, w pnym redniowieczu - na zwornikach ilepie, na hostiach, pastoraach biskupich i wyrobach rzemiosa artys:znego71. W obrazie otarza gandawskiego Baranek stoi na otarzu i stanowi ntrum kultu eucharystycznego. Przedstawienia witej Agnieszki, dziewicy i mczennicy, zazwyczaj oarankiem s nie tylko aluzj do jej imienia, lecz take nawizuj do memoracyjnej antyfony w oktawie jej wita: Stojc po jej stronie jako ranek nad nieg bielszy, Chrystus powici j sobie jako oblubienic mczennic"72. Z tym atrybutem wita miaa przez osiem dni po ,;erci ukazywa si swoim rodzicom.

."edyny w swoim rodzaju przykad przedstawia sarkofag rzymskiego -;-fekta miasta Juniusza Bassusa (zm. w 359 r. jako neofita) znajdujcy -.- w podziemiach watykaskich. W pendentywy kw zamykajcych ~.y rzd s wkomponowane miniaturowe sceny biblijne, w ktrych ;. stkie osoby przybieraj posta barankw. Rwnie Chrystus otrzy.;e chrzest w Jordanie jako Baranek i w teje postaci dokonuje za -oc laski cudu rozmnoenia chleba i wskrzeszenia azarza. gdzie baranki przedstawia si bez postaci Dobrego Pasterza, .m, -ze s odniesione do pewnego centrum, do ktrego si zwracaj; jest albo jaki symbol reprezentujcy Chrystusa, albo te dwa baranki zaj posta oranta, tj. dusz, ktra zostaa przyjta do grona wych (barankw). biesk i ziemsk liturgi najlepiej obrazuj pasy mozaik, ktre w kil-zymskich kocioach s usytuowane pod gwnym obrazem. W cent:n punkcie stoi okolony nimbem Chrystus-Baranek, do ktrego z obu zblia si sze barankw z symbolicznie ukazanych miast, Betlejem : ozolimy. Baranka Boego prawie zawsze przedstawia si z gow zwrcon do tyu, dy take z rogami. Rogi te maj zapewne wskazywa na baranka, ktrego am zoy w ofierze zamiast Izaaka, a take na Baranka apokaliptycznego ego siedem rogw" (Ap 5, 6). Gow zwrcon do tyu mona za z pewno-...erpretowa w sensie kosmicznej reminiscencji" jako symbol powrotu do -ego ycia, ktre zaczyna si rozwija na wiosn, wanie wtedy, gdy soce . iuje si w znaku Barana. Czas ten oznacza nie tylko zwrot w yciu przyrody, : :ake, dziki witu Wielkanocy, zmian w yciu dusz - zostaj one odnowione tk mki i zmartwychwstania Baranka Boego, opromienione prawdziwym .em wiata, ogrzane przez wschodzce Soce sprawiedliwoci (por. W. von -kenburg,

Heilige und ddmonische Tiere, Leipzig 1943 (19752), s. 211). ~ Breviarium monasticum, s. 938. % 1 I 264 Zwierzta Jaszczurka Jaszczurce (lacerta, stellio, aavpd) przypisywano w staroytnoci wie'.. rakie znaczenie; omwimy tu tylko najwaniejsze. Mio tego stworze do soca staa si rdem wyksztacenia si symboliki, w ktrej daje ; wyraz idei przyszego ycia w krlestwie wiatoci. Tym tumaczy ; bardzo rozpowszechnione przedstawienia jaszczurki na grobach i urnac z popioami zmarych. Idea ta ley te u podstaw kompozycji star Apollina Sauroktonosa (Zabijajcego Jaszczurk). Pewien staroytny i: eta wyranie wskazuje, e pragnienie tego zwierzcia, by umrze z ro boga wiatoci, stanowi podstawow ide tego przedstawienia. Wyra si w niej tsknota do wejcia przez mier w wiato przyszego yc Z tym ujciem polemizuje inna interpretacja statuy Apollina Saurc tonosa. Z tej racji, e jaszczurka pojawia si w okresie wielkiego upa przypuszczano, e istnieje midzy tymi zjawiskami pewien zwizt i uwaano jaszczurk za szkodnika, ktrego bogowie chc zniszcz; majc na uwadze dobro czowieka. Odnosi si to zwaszcza do ciepy^ krajw, w ktrych jaszczurki mog wystpi okresowo w nadmierny^ ilociach. Wan rol odgrywa take sen zimowy jaszczurki i przewiadczenie. co roku zmienia ona skr, tak jak we; oba te stworzenia uwaa dlatego za symbol odrodzenia, regeneracji. Wedug Arystotelesa zrzuca: skry rozpoczyna si od oczu, tak e wydaje si, i zwierz lepnie. I tym spostrzeeniu zasadzaj si prby uywania jaszczurki w lecze, chorb oczu za pomoc magii.

W Ksidze Przysw (30,24.28) jaszczurk wymienia si oprcz mrw!-, gralika, szaraczy, wrd zwierzt, ktre mimo swoich niewielkich rc: miarw odznaczaj si szczegln mdroci. Jaszczurka nie da s. schwyci rkami (Wlg: manibus nititur), a mieszka w paacach krlev. skich" (30,28). w. Grzegorz Wielki widzi w tym obraz prostego czowieki ktry dziki wytrwaoci dosiga krlewskiego paacu w niebie73. Chrzecijaskie ujcie tych staroytnych idei i nadanie im nieco innej, znaczenia odnajdujemy w Fizjologu i u autorw redniowiecznych. Hugon ze w. Wiktora opowiada o jaszczurce o jasnych jak soc oczkach (utriusue oculis clara ut soi"), e w staroci traci ona zupen. wzrok i nie moe wpatrywa si w tak lubiane przez ni wiato sonec. ne. Potrafi sobie jednak pomc. Wyszukuje cian zwrcon na wsch przeciska si przez wsk szpar w murze, wpatruje si usilnie v. wschodzce soce i w ten sposb odzyskuje wiato oczu. Z tej opowiast-autor wyprowadza nastpujcy mora: rwnie czowiek, odziany w sta: szat, powinien, kiedy oko jego serca si zaciemni, pody na wschc i zwrci si do soca sprawiedliwoci, naszego Pana Jezusa Chrystusa ktrego imi jest Wschodzce Soce" (k 1,78), aeby przez Ducha witego zajania On w jego sercu i okaza mu wiato swego miosierdzia, On, ktry owieca kadego czowieka przychodzcego na wiat (po: J 1,9)74. W chrzecijaskiej sztuce redniowiecza ozdabiano podobizn jas: czurki, z powodu jej zwizku ze wiatem, lampy i wieczniki, np. tak je; 73 Por. Moralia lib. VI, cap. 12. 74 Por. De bestiis et aliis rebus lib. II, 28. Rne zwierzta 265 ^ci wielo-orzenia .,j daje si .maczy si i urnach <cji statuy ;ytny po--ze z rki a. Wyraa .ego ycia. Saurok-ego upau, zwizek, zniszczy, ciepych : miernych . dczenie, e .a uwaano ; zrzucanie i slepnie. Na w leczeniu

cz mrwki, r.elkich roz-,nie da si .ich krlew-: czowieka. e73. -co innego ych. jak soce -a zupenie jto sonecz-I na wschd, usilnie we opowiast-: iny w sta:_ na wschc Chrystus:. -zez Duch 3 miosier-_ wiat (por obizn jasz-np. tak jes: ozdobiony romaski wiecznik znajdujcy si w muzeum w Braunsch-eigu. Menzel75 wspomina take o wystpowaniu tego motywu na staroytnej kadzielnicy (Trewir), wzdu porczy schodw katedry w Ulm oraz -.a murze chru w Egolsheim koo Ludwigsburga i w klasztorze Maul-ronn. W tym ostatnim przypadku ich podobizny usytuowano zupenie :sko, tu nad ziemi, jak gdyby wychodziy z ciemnoci, i s wymownym jmbolem tsknoty za wiatem. Jednoroec Prehistoryczna legenda o jednorocu pochodzi z Indii, skd przesza :> Mezopotamii, Palestyny i Egiptu. Znana jest Ktezjaszowi, Arystotele-wi, Plutarchowi, Pliniuszowi, Elianowi i innym przyrodnikom. Fizjolog zekazuje jej interpretacj chrzecijask, ktra przyja si w pniej-:ej patrologii i w bestiariuszach redniowiecznych. Jeszcze w XVIII w., nawet pniej, niektrzy wierzyli w istnienie jednorocw, a uczony nedyktyn Calmet (zm. w 1757 r.) przytacza imiona mczyzn, ktrzy :eli je widzie i opisywali ich posta76. Najprawdopodobniej te wybory fantazji naley tumaczy zudzeniem optycznym powstaym przy bienym spojrzeniu na profil rogatych zwierzt albo z powodu nie dokadnego przyjrzenia si napotkanym okazom. Take nieporad- antycznych technik przedstawiania, zlewajcych przedmioty znaj.ce si na pierwszym planie z przedmiotami w tle, moga by rd--n takich wyobrae. Jednorocowi przypisywano rne postacie: oryksa (rodzaj gazeli), by.. rogatego konia albo dzikiego osa, koza i nosoroca. Nosoroec zywicie ma pewne waciwoci przypisywane jednorocowi i uwzgl:ie w jego symbolice: nieokieznana sia i dziko, samotny tryb ycia,

: zede wszystkim Jeden" rg, ktry tkwi na nosie. W buddyzmie :roca uwaa si za symbol samotnoci i mnego znoszenia wszelkiej :oli. Legendarny jednoroec ma jednak inne ksztaty i pozostaje zwie:em baniowym. Staroytni sdzili, e picie z jego rogu dostarcza owieczych si chronicych przed wszelkimi chorobami i trucizn. . :dobne do byka s jednoroce o ugitych kolanach, przedstawione na wanym fryzie asyryjskim, czsto zamieszczanym w ksikach z za-u historii sztuki. awdopodobnie zwierzta te skadaj hod socu, tak jak Oryks od-.- - o czym donosi Pliniusz77 - cze Syriuszowi. zaroastryzmie jednoroec jest przedstawicielem czystego wiata .^.rzcego". Jego rg wyobraa potg, ktra kadzie kres panowaniu ymana. legenda o jednorocu, ktrego moe obaskawi tylko niewinna dziewi-tak e mona go schwyta na jej onie, nie pojawia si w Pimie - tym, chocia wystpuje w nim - z powodu niedokadnego tumacze- jego nazwa. Septuaginta oddaje hebrajskie re'em (odmiana dzikiego _ lu) przez jednoroec" (juovKSpog), Wulgata przez unicornis", ale w Ps 22,22; 29,6; 92,11 i Iz 34,7, natomiast w Lb 23,22; 24,8; Pwt Por. W. Menzel, Christliche Symbolik, Regensburg 18562 (haso: Eidechse). Por. Dictionnaire de la Bibie, Paris 1846, t. 3. Por. Historia naturalis II 40. 266 Zwierzta

33,17; Hi 39,9 tumaczy resem przez nosoroec"78. Tak czy inaczej - je noroec zawsze jest symbolem potnej, nieposkromionej siy i mocy. Poniewa chrzecijascy egzegeci trzymali si tekstu biblijnego, ktry dysponowali, przeto te na jego podstawie wyjaniali znaczenie jednorr ca. Justyn Mczennik czyni to w sposb oryginalny. Spord rosncv w gr rogw pewnej rasy byda wyrnia jeden jedyny, ktry ronie poprzek gowy, i widzi w

nim poprzeczn belk krzya. Rwnie w p mach Tertuliana i kilku innych autorw odnajdujemy symbolik krz;w zwizan z jednorocem. Zdaniem Orygenesa rg jednoroca jest znakiem panowania Chrystusa nad wiatem: Wszystko, co istnieje, jest Je_ jednym rogiem, to znaczy jednym Jego krlestwem (...) Dlatego wa: Izraelowi [tj. zbawionym] dana bdzie chwaa podobna do jednorc - zwaszcza wtedy, gdy [Chrystus] przeksztaci nasze unione ciao podobne do swojego ciaa chwalebnego* (Flp 3,21)"79. W symbolice Chrystusa wykorzystuje si take gr sw jednoroz-i Jednorodzony Syn Ojca". Sw. Augustyn nazywa jednorocami" tych, ktrych usilna nadz: kieruje si ku temu jednemu, o ktrym wspomina inny psalm: O je: prosiem Pana (Ps 26,4)"80. Szerokie rozpowszechnienie symboliki jednoroca tumaczy si stpnieniem na pocztku V w. Zachodowi aciskiego przekadu Fizjo' Odpowiedni fragment z tego dziea brzmi nastpujco: Jednoroec jest niewielkim zwierzciem, spokojnym i agodnym, poc nie jak kol. Jeden tylko rg ma porodku gowy, a rg ten jest : i mocny. Myliwy nie moe zowi tego zwierzcia, bo jest ono si. i potrafi si broni. Posuchaj jednak, jak si na nie poluje. Przyprov dzaj [owcy] do jego legowiska dziewic, zupenie nag, porzucaj j t. i odchodz. Nadchodzi jednoroec i znajduje dziewczyn; wskazuje na ono i ssie jej piersi jak dziecko. A wtedy ona odziewa si, podr. stworzenie, owija je chust i tuli do swego ona, tak e trzyma ono wa przy jej piersiach i ssie je. W ten sposb dziewczyna niesie je, gdzie ch Dawid [psalmista] tak piewa o nim: Wywyszony bdzie jak jednoroz rg (Ps 91,11), ktry jest na gowie Pana Zbawiciela. On bowiem wzbuc rg naszego zbawienia w domu sugi swego Dawida krla (k 1,6 z prawdziwej dziewicy, Boej Rodzicielki, Sowo stao si ciaem i zam szkao midzy nami."81 Lubujcy si w symbolice autorzy pocztku redniowiecza przejli : materia. Wasnoci ogln sta si on jednak dopiero wtedy, gdy w : i XII w. dokonano przekadu Fizjologa na zachodnie jzyki narodowe. E inspiracj kaznodziejw, autorw hymnw, a nawet trubadurw. Z tt_ czasu pochodz take najstarsze przedstawienia jednoroca w szti: zachodniej. Z tej racji jednak, e istniaa, niezalenie od tekstu Fizjolo jeszcze inna tradycja o legendarnym jednorocu,

pochodzca prawdo: dobnie z czasw wczesnochrzecijaskich, pojawiy si dziea sztuki, 78 Por. E. Kalt, Biblisches Reallexikon, t. 1-2, Paderborn 1931. 79 Homilie o Ksidze Liczb 19, 6, w: tene, Homilie o ksigach Liczb, Jozu-: Sdziw. Przeoy Stanisaw Kalinkowski, ATK, Warszawa 1986, z. 1, s. 163 (F t. 34). 80 Objanienia Psalmw 77, 42. 81 Physiologus XLV 990-1012, w: Le Physiologus, poeme sur la natur des c maux... par Emil Legrand, Paris 1873, s. 98 n. Rne zwierzta 267 :zej - jed-mocy. . ktrym ednoro-jsncych ronie w :e w pis-:k krzya jest zna-, jest Jego go wanie jednoroca \e ciao na Inoroec" nadzieja O jedno si udo-. Fizjologa. svm, podob-t dugi Przyprowa-:-caj j tarr. uje na jej podno: r.o war. :..ne- ci".. . r.oroz. .."zbucii: Lk 1.6"' . zan".:-. eejli te rdy w X: : j\ve. B'-. Z teg : SZtuCt ;.. Fizjologc. Drawdopc. sztuki, r.i

. Jozuegc. 163 (PSF r-re des arnktrych jednoroec jako taki jest symbolem Chrystusa, Jego krzya albo .akiej cnoty. Przykadem moe by tzw. pastora biskupi w. Bonifacego - w wygiciu pastorau obok wznoszcego si krzya stoi jednoroec. Jeden z obrazw Moretta (ok. 1530 r.) przedstawia jednoroca lecego u stp w. Justyny, dziewicy i mczennicy, i majcego - jak zazwyczaj w owym czasie posta biaego konia z rogiem na czole . z brod koza. Ujcie takie wskazuje na wit jako na czyst dziewic, ,'dy tylko jako dziewica moga przywabi do siebie symbolicznego ednoroca. Dwie inne kategorie obrazw z jednorocami przedstawiaj legend " scenie polowania. Pierwsza ma charakter wiecki; to znaczy, e dziewica nie jest przedstawiona w niej jako Matka Boa, druga, religijna, wyranie nawizuje do tajemnicy wcielenia. Najmodsze kompozycje tego rodzaju (z XV i XVI w.) rozbudowuj :en polowania. Archanioa Gabriela przedstawia si jako myliwego; -.nie w rg i prowadzi z sob cztery psy (por. Pies). Nosz one imiona :zterech przymiotw Boych, ktre zawayy na zbawczych planach Bo-La: Misericordia, Veritas, Iustitia i Pax. Zdaniem Timmersa ide ukryt v tym przedstawieniu jest wanie radosna nowina: Chrystus, po pytaniu, z ktrym Gabriel zwrci si do Maryi, i po jej odpowiedzi, zstpuje .v dziewicze ono Matki Boga82. Jele Jele (cerous, ekaoc) wystpuje w rnych odmianach take poza I ^rop. A jednak to szlachetne, rcze zwierz o wspaniaym porou rfusznie uchodzi za krla naszych lasw i stanowi o ich uroku. Wok go naroso ogromnie wiele mitw, opowieci, legend, zwizanych z nim te wiele czarw i zwyczajw ludowych. Jego sylwetka pena siy I wdziku, niespodziewane pojawianie si i byskawiczne znikanie w sie-iowym otoczeniu piknej natury, zacita walka, jak co roku w okresie lowym (od pocztku wrzenia do poowy padziernika) stacza ze swo-rywalami, wywieray silne wraenie na dziecicej wyobrani ludw trwotnych. Opatrzno do tych staczanych regularnie co roku walk asaya jelenia w bro, jak jest jego poroe. W zimie jele zrzuca 3e, ktre na

przedwioniu zaczyna powoli odrasta, a w lecie uzys-peni siy uderzenia i pikno. Wtedy rozpoczynaj si znowu zawo- Beczeniem", tj. osobliwym woaniem, ktre przenika jesienne noce ^ gos organw, jele wabi anie i wyzywa rywali do walki. W tych ta%vodach, zwizanych ze cile okrelonym okresem roku sonecznego, * :ake w ksztacie poroa kryje si powd, dla ktrego jele sta si j lymbolem wiata. Dlaczego? Nieatwo nam wczu si w zwizane cile S natur, pene fantazji mylenie pierwotnego czowieka. Moemy tylko tronie je ledzi, wyjaniajc, co waciwie oznaczay w mitologii naturalne zjawiska i procesy. W walce jelenia ze swoimi rywalami staroytno widziaa walk mi-zz. wiatoci a ciemnoci, midzy potgami dobra i za, a w jego ~:2ach - obraz promieni wietlnych, tak jak fantazja staroytnych Grekw "2 Por. Timmers, Christelijke Symboliek en Iconografie, nr 585. i 268 Zwierzta w ksztacie rogw krowich dostrzegaa obraz sierpu ksiyca i wyobraaa sobie, e wz ksiyca (Selene), przesuwajcy si po nocnym niebie. cign krowy. Do zrozumienia staroytnego sposobu mylenia przyblia nas niecc Pismo wite, gdy w dwch miejscach metaforycznie mwi o rogach", majc na myli promienie wiata. Druga Ksiga Mojesza (Wj 34,29.30.35 opowiada, e oblicze Mojesza janiao (hebr. aran - by rogatym), gdy przemieniony obcowaniem z Bogiem schodzi z gry Synaj. Septuaginta. a take w. Pawe (2 Kor 3,7) rozumiej, zwracajc uwag na sens, przez by rogatym" chwa, jasno", natomiast Wulgata tumaczy to wyraenie dosownie jako facies cornuta" (oblicze z rogami). Zdaniem Korneliusza a Lapide (do Wj 34,29 n.) promienie okalajce oblicze Mojesza jakby przeszyy Izraelitw przeraeniem, a trwoga, ktr napeniao ich kade objawienie si Boga, potnie odrzucia w ty. Ten sam komentator zauwaa dalej, e Arabowie w poetyckim jzyku okrelaj promienie wschodzcego soca jako cornua dorcadis (rogi gazeli).

W modlitwie uwielbienia proroka Habakuka (3,4) spotykamy rwnie wyraenie rg" uyte w znaczeniu promieni: cornua in manibus eius" (rogi w rku jego" - Wlg). Z symbolik wiata zwizan z poroem jelenia czy si wyobra: o zwycizcy, wybawicielu, obrocy, przywdcy i przewodniku zmary: wiadcz o tym znaleziska jelenich poroy na starogermaskich cmt: tarzyskach, bowiem przypuszcza si, e uwaano je za siedlisko s:. przeciwdziaajcej mierci i nocy. Interesujce s take wykopaliska ka mienne i metalowe reliefy z podobizn boga jeleni (Cernunnos) odna! zion na kamieniach celtyckich. Bg te ma posta ludzk, zdobi _ jelenie rogi i siedzi, jak Budda, ze skrzyowanymi nogami83. W kadym razie jest pewne, e jele jest symboliczn postaci wiecz nego obrotowego ruchu wszechwiata i znakiem Solis invicti. Na cayr obszarze indogermaskim wrd rnych form piernikw przygoto" wanych na Boe Narodzenie bardzo popularne s pierniki przypom: jce jelenia. Istniay, a czciowo przetrway do dzi, zwyczaje li we okresu Boego Narodzenia i karnawau, w czasie ktrego mc ludzie przywdziewaj maski jelenia z rogami albo jelenie skry. W z czaju tym kryje si - chocia ju nie uwiadamiana zabobonna w: w moliwo pozyskania dla siebie si promieniujcych z jelenia, pnocy znane s jeszcze dzi rne tace nazywane tacem albo za:__ w jeleni. Wszystkie te zwyczaje mogy ostatecznie mie jaki zwizek z po tkiem nowego roku sonecznego i przybywania dnia o skok jeleni". 3.1 chrzecijaska spontanicznie biegnie tu ku tarczy sonecznej na nie skonie, o ktrej mwi Ps 19, i ku Temu, do ktrego liturgia odnosi sl tego psalmu: Weseli si jak olbrzym, co drog przebiega". Jele jako zwierz owne, a zwaszcza daniel, by atrybutem bc _ oww i ksiyca Artemidy (Diany). W tym przypadku wchodzi w jeszcze inny aspekt: z racji ctkowanej sierci daniel by symbolem : nego nieba usianego gwiazdami. Wyjania to sens niektrych prze wie, na ktrych lew albo gryf - obydwa tym razem symbole wl 83 Por. Bilderatlas zur Religionsgeschichte, hrsg. von D. Hans Haas, Leipzig 193; 17. Lief., Religion der Kelten, Abb. 32 i 35.

Rne zwierzta 269 /obraaa -n niebie, nas nieco rogach", 14.29.30.35) *tym), gdy fcptuaginta, ens, przez ; to wyraeiem Kor- Mojesza ^eniao ich comentator promienie rwnie :ous eius'' wobraenie zmarych, ich cmen-ilisko siy paliska ka- odnale-zdobi gc taci wiecz-Na caym rzygotowy--zypomina-r. czaj ludo-erego modz: ..- ry. W zwy-:onna wiara elenia. AT<s albo zabaik z pocz-!eni". My! na niebo- sowa jtem bogin: Lodzi w gr obolem noc-ch przedsta-aole wiata s. Leipzig 19,: - poeraj daniela albo mod sarn. Przedstawienia te wyobraaj zwycistwo wiata nad noc i potgami ciemnoci. Jele pozostaje te, ze wzgldu na dugo skoku i rczo, w pewnym zwizku z tymi bstwami, ktre s personifikacj idei nieuchronnoci losu, na przykad bogini zemsty Nemesis Adrsteia.

Amor uywa w zaprzgu jeleni, gdy jele, ania i gazela odgrywaj, z powodu swych czystych, piknych oczu, ktre u modych zwierzt odznaczaj si szczeglnym urokiem, pewn rol w erotyce. Dorkas" Soptcac gazela) byo ulubionym imieniem dziewczcym. Dosownie znaczy ono piknie patrzca", od SepKO/uai patrz, spogldam (por. Dz ?.36.39). Pliniusz mwi o wraliwoci jeleni na muzyk, co potwierdza rwnie 3rehm. W Historia naturalis opowiada te, i jelenie, pync w stadzie, v.vorz acuch, do czego nawizywali Ojcowie Kocioa i wskazywali, e :r.ona w tym upatrywa symbol chrzecijaskiej gotowoci niesienia sobie nawzajem pomocy. Wszystkie te symboliczne interpretacje jelenia przewysza jednak interpretacja, ktra upatruje w nim wroga wy i stanowi o jego pozycji a- symbolice chrzecijaskiej. Staroytni przyrodnicy opowiadaj, e jele potrafi wytropi we w ich kryjwkach, wypdzi je stamtd swoim oddechem (zdaniem niektrych - pluciem wody), rozdepta kopytami i pore. Ich jad za wywouje nim palce pragnienie. Biey wic do rda, a woda, ktr spragniony pije, zapobiega zym skutkom jadu. Istotnie, amerykaski jele, yjcy w stanie Wirginia, ciga grzechot-niki i rozdeptuje je. Jednak prastara legenda o jeleniu poerajcym we, ktr Eliusz, Pliniusz, a w II w. Fizjolog przekazuj z caym przekonaniem, a Ojcowie Kocioa wykorzystuj, nie odpowiada prawdzie. Z przewiadczenia o wrogoci jelenia do wy zrodzia si praktyka sporzdzania i stosowania rnych rodkw leczniczych, ktrym lud ; przez wieki przypisywa wielk warto. Dym ze spalonych rogw jelej aich, spanie na skrze jelenia, noszenie jeleniego zba jako amuletu itp. raano za rodki chronice i obronne przed wszelkim zem, zwaszcza fia szczeglnie skuteczne do wypdzania wy. Wiara w dugowieczno ,v'enja, okrelana przesadnie na trzydzieci sze ludzkich pokole, choca w rzeczywistoci nie yje on duej ni czterdzieci lat, a take

doskonay instynkt pozwalajcy mu odrni, co jest dla niego poyteczoe, a co szkodliwe, zadecydoway o jego wysokiej pozycji w lecznictwie, fdy uwaano, e waciwoci te s przekazywalne. Naturalnie wiat legend nie jest pozbawiony i czaru jeleni wskazujcych czowiekowi waciw drog ycia. Bg za, ktry w swojej dobroci przylHosowuje si do ludzkich wyobrae, wielokrotnie posuy si tym pik-f Bym zwierzciem, aby oznajmi czowiekowi sw wol. Tego rodzaju fakty I odgrywaj swoj rol w historii fundacji wielu starych opactw i w legen-I dach o witych. Powszechnie te jest znana legenda o biaym jeleniu S promieniujcym krzyem wrd poroa, ktrego ukazanie si, rozumia-ejako wezwanie aski, zmienio ycie w. mczennika Eustachego, a p-w. Huberta. ,mo wite Starego Przymierza wielokrotnie mwi o jeleniu, najcz-r_ ze wzgldu na jego rczo i lekko, z jak skacze po pagrkach 270 Zwierzta (Ps 18,34; Pnp 2.8.9.17; 8,14; Iz 35,6; Ha 3,19). Proroczo odnosi je do tajemniczego przyjcia Oblubieca (Mesjasza)84 albo do duchowych de i pragnie sprawiedliwego. Szczeglne znaczenie, ze wzgldu na wyrazisto, z jak mwi o tsknocie do Boga i ze wzgldu na zastosowanie w liturgii chrzcielnej, ma tekst Psalmu 42,2: Jak ania pragnie wody ze strumieni, tak dusza moja pragnie Ciebie, Boe"85. Fragment ten by tez inspiracj dla artystw do powstania najpikniejszych, pod wzgldem liturgicznym i symbolicznym, dzie sztuki. Ksiga Przysw przedstawia Mdro pod obrazem ukochanej maonki i wychwala j pieszczotliwymi imionami waciwymi mentalno: wschodniej: Znajduj rado w onie modoci. Przemia to ania i wdziczna kozica" (Prz 5,18 n.). Take Pnp 2,7 i prawie tak samo brzmicy fragment teje ksigi 3,5 zawieraj podobne wschodnie zwroty okazywania mioci. Te i podobne miejsca, ktre mwi o jeleniu albo ani, nawet jeel: w znaczeniu dosownym opisuj tylko zjawiska naturalne (jak np. H: 39,1-4 i Ps 29,9), Ojcowie Kocioa odnosz do Chrystusa albo do wyznawcw. Wywody ich

zgodne s w tym, co istotne, wplecione jednak najcz ciej w bogaty ornament rozwaa mistycznych ujawniaj szczeg: punkt widzenia kadego z autorw. Oto on! Oto nadchodzi! Biegnie przez gry, skacze po pagrkach Umiowany mj podobny do gazeli, do modego jelenia! O nowe uroczy s: ci, o wielkie tajemnice! Spjrz, skacze po pagrkach! C ma oznac takie skakanie? Sfowo skoczyo z nieba w ono dziewicy, za z ona rr. na drzewo, skoczyo z drzewa do krlestwa zmarych, stamtd znowu w _ na ziemi - o nowe Zmartwychwstanie! - i znowu skoczyo z ziemi do ni Usiado po prawicy Ojca, jednak znowu przyjdzie w chwale86. Umiowany mj podobny do gazeli, do modego jelenia! To oznacl szybko sowa, ktre biegnie lekko i rczo. Patrz, o czowieku, jak szyb/. potrafi biec: ukazao si od pocztku do zachodu, trwao od zachodu c poudnia i od poudnia do pnocy. Zwa na szybko tego biegu; opad: ku doowi i znowu wznosi si w gr. Ukazujc si jako wiato, znika niebie i pojawia si ponownie jak gwiazda, wschodzi jako doskon soce sprawiedliwoci (Ml 3,20) i ukazuje si pene chway na tronie c O pikna szybkoci, zawsze wszechobecna."87 w. Augustyn mwi o jeleniu jako symbolu poszukiwania Boga i wza jemnej pomocy: U Boga jest rdo ycia, rdo niewyczerpalne (...) Biegnij do rda, podaj rda. Ale nie byle jak, nie jak byle jakie stworzenie, biegnr jak jele. Co znaczy: jak jele? Nie opniaj si w biegu, biegnij rczo, ywo podaj rda. W jeleniu bowiem napotykamy szczegln cech prdkoci. A moe Pismo nie tylko to jedno kae nam dostrzec w jeleniu. 84 Por. czytania mszalne i brewiarzowe na wito Nawiedzenia Najwitsze Maryi Panny (2 lipca). Z Ps 42 zostao uoone Responsorium, ktre poprzedza powicenie wod; chrzcielnej. W oficjum za zmarych Ps 42 wyraa tskne woanie dusz przebywa jcych w czycu za ogldaniem Boga.

86 T rozwinit tutaj myl mona niejednokrotnie spotka w pismach Ojr'Kocioa, por. homili papiea Grzegorza Wielkiego w oktawie wita Wni wstpienia Paskiego (II nokturn). 87 Hipolit, Komentarz do Pieni nad Pieniami, 2, 8 n. fi Rne zwierzta 271 r.osi je do ych de . na wyrazis-zastosowanie ie wody ze en by te wzgldem anej maentalnoci a i wdzibrzmicy okazywa.vet jeeli .k np. Hi , . wyznaw-.,;< najcz-szczeglny pagrkach. uroczysto-oznacza iona matki :%vu w gr ; do nieba. ~o oznacza \kszybko ..: chodu do opada znika na doskonae :ronie ojca. Dga i wza;j do rd-:e, biegnij ;nij rczo, !n cech . w jeleniu. Najwitszej lecenie wody ; przebywaach Ojcw eta Wniebo-

ale take co innego. Posuchaj, co innego jest w jeleniu. Zabija we, . po ich zgadzeniu rozpala go jeszcze wiksze pragnienie. Po za:ciu wa jeszcze szybciej biegnie do rde. We to twoje wady. Spojrzyj na we nieprawoci, wtedy bardziej bdziesz pragn rde rawdy (...) Jest jeszcze co, co powiniene dostrzec w jeleniu. Opowiadaj o jele-:ach, a niektrzy nawet to widzieli. Wszak nie napisano by o nich czego :kiego, gdyby przedtem nie widziano. Ot opowiadaj, e jelenie, kiedy ^ w swoim szyku albo kiedy pync zdaj do innych okolic, ciar oich gw kad jeden na drugim tak, e jeden idzie z przodu, a te, ore za nim id, kady na swoim poprzedniku kadzie gow, i tak a do ca szyku. Ten pierwszy, ktry na pocztku dwiga ciar gw, kiedy zmczy, idzie do tyu, a inny go zastpuje niosc to, co tamten, tamten . zmczenie swoje rekompensuje pooeniem gowy tak samo jak inne .enie. Tak kolejno dwigaj to, co cikie, i drog przebywaj i wzajem-e od siebie nie odstpuj. Czy nie do takich jeleni zwraca si Aposto _- sowami: Jeden drugiemu brzemiona nocie, a tak wypenicie Prawo r.rystusowe (Ga 6,2). Ot taki jele [chrzecijanin] utrwalony w wierze, nie widzc jeszcze go, w co uwierzy, pragnc zrozumie to, co umiowa (...) czego zaprag-t? Kiedy dojd i pojawi si przed obliczem Boga. Tego wanie ragn: doj i pojawi si. Pragn podczas wdrwki, pragn w biegu: asyc si, kiedy dojd"88. Jak ju wspomnielimy Psalm 42,2 wywiera wpyw na wyksztacenie chrzecijaskiego symbolu, ktry pojawi si w IV w.: jelenie u wodo:ju. Wilpert nazywa to przedstawienie symbolem chrztu per excelen:m", poniewa mona je odnale we wszystkich baptysteriach, ktre s ;m znane z zachowanych szcztkw albo przekazw literackich. Na Dzaice podogowej w kaplicy chrzcielnej w Salonie mona odczyta spomniany wiersz z Psalmu 42 umieszczony nad dwoma jeleniami

cymi z jednego kantharosa. Podobnie jelenie ozdabiaj baptysteria Pesaro, w Walencji we Francji i w Neapolu, gdzie motyw ten pojawia . dwukrotnie. Dla baptysterium lateraskiego Konstantyn Wielki ufunwa siedem srebrnych jeleni-rzygaczy. Nie tylko w kaplicach chrzcielnych spotyka si ten pikny motyw; ajduje si on rwnie we wntrzu sawnych wity. Na mozaice sydalnej w bazylice lateraskiej dwa jelenie wraz z owieczkami pij :zterech rde wypywajcych z podna krzya, ozdobionego gemami, i zlewajcych si w mistyczny strumie Jordanu, ktry, oywiony -zelkimi wodnymi yjtkami i peen pywajcych w nim dek, ma obraa, e woda chrzcielna jest rdem ycia. V rzymskiej bazylice witego Klemensa kompozycja apsydy przed wia nawet dwa przykady wykorzystania symboliki jelenia: Dwa jelenie j naprzeciw siebie pod akantem, z ktrego wyrasta krzy, i orzewiaj v wod tryskajc ze rda. Trzeciego, maego jelonka moe dostrzec '-:o uwane oko: stoi wrd akantu opleciony przez wa znacznie od go wikszego. Jednak to mae zwierztko zachowuje postaw bojow astpuje wowi na ogon. Rzadkie przykady pijcych jeleni, jakie spotykamy w pokonstantyObjanienia Psalmw 41, 2-5. 272 Zwierzta skim malarstwie katakumbowym i w sztuce sarkofagowej, a take pikna mozaika w mauzoleum Galii Placydii w Rawennie, wskazuj wprawdzie take na ask chrztu zmarych chrzecijan, lecz s przedstawieniem racz idei czyca", do ktrej tak czsto nawizuje sztuka nagrobkowa, i wyobraaj ostateczne spenienie tsknoty, ktrej daje wyraz Psalm 42,2 n. Interesujcy jest pochodzcy z IV w. (Kartagina) przykad przedstawienia Hostii. Wrd stylizowanych pdw widnieje obraz jelenia z napisem Ego sum panis

vivus, qui de coelo descendit". Jele jednoznacznn-wyobraa w tym przypadku Chrystusa. Chocia jelenie pijce u rda s przede wszystkim symbolem chrztu to jednak mona je take interpretowa jako wyraz tsknoty za rderr. ycia obecnego w witej Eucharystii. I Ko W mitologii, kulturze i wierzeniach ludowych czasw staroytnych kc (equus, innog) zajmuje uprzywilejowane miejsce. Biae rumaki s atryb,. tem bogini wiata, czarne za - bogini nocy. W caej staroytno panowao powszechne przekonanie, e nie ziemia, lecz soce jest w sii-ym ruchu; pogld ten utrzyma si a do redniowiecza. Dlatego njszy: szego biegacza w wiecie zwierzt powicano socu. Ksiga Psalmc/ opisuje ten niestrudzony ruch soca w przepiknym obrazie: Weseli -jak olbrzym, co drog przebiega (...) wschodzi na kracu nieba, a je_ obieg a po krace niebios" (Ps 19,6 n.). Zarwno dla Sumerw, jak i Iraczykw, mieszkacw krajw pncu nych, Grekw i Rzymian bg soca pdzi po niebie w wozie zaprzony. w ogniste rumaki; co wicej, Helios, jako wonica biaego, czterokonneg zaprzgu, staje si symbolem, ktrego nie odrzucaj nawet chrzecijanie lecz odnosz go do zwyciskiego Zbawcy, Solis iustitiae (por. Helios-Wonica). Oprcz tej symboliki wiata zwizanej z koniem, dla fantazji Grekov. i Rzymian bardzo ywe byy skojarzenia koni z wod. W pienicyc: i pitrzcych si falach morskich widzieli wyskakujce z toni biae ruma-: Posejdona, a w szybkim biegu koni wycigowych - obraz wody, ktr. wrd nieruchomej natury sama jedna zawsze i niepowstrzymanie s>. gdzie pieszy. Tym tumaczy si zwyczaj urzdzania igrzysk w pobli. wody, rzek, w wilgotnych dolinach. Szczeglnie wyranym przykaden mog by wycigi konne ku czci Marsa, boga wojny (Mars Gradivus z ktrego ladami stp wizano bogosawiestwo ziemi uprawnej, urz dzane na kach lecych na niskim brzegu Tybru; konie, symbol boga biegy wwczas na tle wd rzeki (Bachofen).

Ten zwizek ideowy fali i rumaka znalaz te wyraz w przedstawi niach hippokampos, fantastycznych istot wyobraanych w postaci koni;, z rybim ogonem. Jeszcze czstsze s przedstawienia centaurw (por Centaury). Pegaz (nrjyaTOc, rumak rdlany od 7377777 - rdo) jest, jako przynoszc;, burze, na usugach Zeusa albo, jak te si mwi, suy Aurorze, poniewa: bdc pierwszym posacem soca, zwiastuje blisko dnia. Pegaz ucho dzi rwnie za rumaka muz, gdy w Helikonie, siedzibie muz, uderz-niem kopyta otworzy rdo natchnienia, hippokrene. Staroytni Indogermanie przypisywali koniowi zdolno przeczuwa: Rne zwierzta 273 ze pikna -prawdzie -_em raczej ra, i wyob-,42,2 n. zedstawie-: napisem: E" ^znacznie chrztu. :a rdem :nych ko ^ atrybuoytnoci est w sta. najszybPsalmw Weseli si aa, a jegc ,>w pnoc-orzonyrr. rokonnegc rzecijanie. .ot. Helioszji Grekw pienicych .ae rumak: *ody, ktra --.manie si w pobliu i przykaderr. Gradivus . r.vnej, urz- boga. jrzedstawiejstaci konia

taurw (por > przynoszc;. ;, poniewa , Pegaz ucho-f-iz, uderze:eczuwaniE przyszoci. Kapani i naczelnicy plemion germaskich uwaali jego re-r.ie i parskanie za wyroczni. Bardzo wan rol odgrywa ko w religii Hindusw. Przedstawiany jest w niej jako symbol boskiej istoty, ktra objawia si w wiecie, rozpyna si w nim i w nim zoya siebie w ofierze. W ten sposb ko .est nie tylko symbolem bstwa, lecz w swych poszczeglnych czciach .ake obrazem, i to w aspekcie przestrzennym i czasowym, caego wszechwiata. W takim ujciu ofiara z konia miaa najwysz moc i warto. Jak bstwo bowiem, stwarzajc wiat niejako ogoocio siebie i zo-ryo siebie w ofierze, tak w ofierze konia, nazwanej krlow ofiar", wiat rostaje zwrcony bstwu albo bstwo samemu sobie89. Wszystkie ludy staroytne czsto skaday ofiary z koni. Skadano je, s-.osownie do okolicznoci, albo przez zabicie i spalenie, albo wrzucenie TA-ierzcia do wody. Bardzo rozpowszechniona bya wiara, e w koskich Ifcach kryje si moc chronica przed czarami, i dlatego umieszczano je na aomach. Pierwotnie byy one znakiem zoonej ofiary, ktrej zasuga rowinna wystarczy dla ochrony domu. Takie wanie gowy koskie rzebione w drzewie znajdujemy jeszcze dzisiaj na szczytach chopskich omw w Niemczech. Z dawien dawna ko by przede wszystkim wiernym towarzyszem wojownikw w bojach i dlatego te mia udzia w ich triumfie. Pominw-te miejsca w Biblii, ktre przedstawiaj konia jako symbol nieujarz-nej dzy zmysowej i dumnej, prnej potgi wiata (por. Tb 6,17; Jr 8,16; Ps 20,8; 32,9; 33,17; 76,7; 147,10) Pismo wite kilka razy mwi koniu jako prawdziwym symbolu zwycistwa. Ksiga Hioba podaje bardzo poetycki opis wojennego rumaka. Nawet fragment tego opisu azuje jego pikno: JMocno bije kopytem, radonie, z moc rzuca si na or, nie boi si, sobie z lku, on nie ucieka przed mieczem. Gdy koczan nad nim iwiczy, ostrze oszczepu i dzidy, pdzi wrd huku i dudnienia, nie rzyma go sygna trby" (Hi 39, 21-24).

Sw. Grzegorz Wielki odnosi ten obraz do zwiastunw wiary, ktrzy straszeni i gotowi na mier id na cay wiat. W podobnie przeno-sensie interpretuje si sowa z Kantyku Habakuka (Laudesy pitej Qui ascendes super equos tuos, et uadrigae tuae salvatio" ry wsidziesz na konie twoje, a wozy twoje s zbawieniem" Ha 3,8 Wlg). W tekcie oryginalnym fragment ten brzmi: Wsiadasz na swoje ie, na swoje rydwany zwyciskie?" Pismo wite, majc na uwadze swoisto symboliki konia, jedca albo rzgu, czsto przedstawia za pomoc tych obrazw ukazywanie si w. Tak zdaniem w. Ambroego i innych autorw naley rozumie iste rumaki, ktre uniosy do nieba proroka Eliasza (2 Krl 2,11). Prorok Zachariasz (1,8-11) oglda w widzeniu wrd mirtw konie ej maci, ktre wiedzie jedziec na koniu kasztanowym (obraz wcie-;o Boga-Czowieka). Na pytanie, c to oznacza, otrzymuje odpo-i: To s ci, ktrych Pan posa, aby obiegli ziemi". Idea anioa, 'go Bg wysya dla ochrony swego ludu, nasuwa si sama przez si. wiada ona duchowi liturgii, czego dowodzi wybranie tego wanie jsca na czytanie w pierwszym Nokturnie w wito Aniow Strw. Por. Dursch, Symbolik der christlichen Lehre, Tiibingen 1899, t. 2, s. 283. 274 Zwierzta Cztery rydwany, o ktrych mowa w rozdziale szstym tej samej ksig: prorockiej, wprawdzie rnie si interpretuje, jednak niektrzy komentatorzy zgodnie dopatruj si i tutaj wizji aniow. Druga Ksiga Machabejska opowiada, e Heliodor, pragncy zagarn skarby wityni, i jego stra padli bezsilni i strwoeni, ukaza si irr. bowiem jaki ko przybrany najozdobniejszym czaprakiem, nioscy na sobie strasznego jedca. [Ko] rzuciwszy si gwatownie, zawis nad Heliodorem przednimi kopytami, a jedziec ukaza si w zotej zbroi' (3,25). W rozdziale dziesitym (w. 29) tej samej ksigi czytamy, e nieprzyjacioom ludu Boego ukazao si z nieba piciu wspaniaych mw, na koniach ze zotymi uzdami, ktrzy stanli na czele ydw" (por te 2 Mch 11,8).

Swj punkt kulminacyjny osiga symbolika konia w Apokalipsie. W roz dziale szstym autor opisuje, i po otwarciu pierwszej pieczci usysz, gos jakby gromu: Przyjd! I ujrzaem: oto biay ko, a siedzcy r. nim mia uk. I dano mu wieniec, i wyruszy jako zwycizca, by [jeszcze zwycia" (6,2). Jedcem jest Chrystus, ko oznacza zwiastunw Dobre Nowiny, ktr Zbawiciel zwycia wiat. Po otwarciu trzech dalszych pieczci (6,3-8) ukazuj si kolejno: r. koniu barwy ognia symboliczna posta jedca wojny, na czarnym - glc du, za na trupio bladym - personifikacja mierci. Jednak w rozdziale dziewitnastym powraca znw obraz Chrystusa: Potem ujrzaem niebo otwarte: a oto - biay ko, a Ten, co na ni: siedzi, zwany Wiernym i Prawdziwym (...) A wojska, ktre s w nieb: towarzyszyy Mu na biaych koniach - wszyscy odziani w biay, czy bisior" (w. 11-16). Ko Tego, ktrego imi brzmi Krl Krlw i Pan Panw" (Ap 19, lt oznacza jego najwitsz natur ludzk. Dlatego prorokowi Zachariasz wi, wanie ze wzgldu na wcielenie, ukaza si on jako kasztanowa! patriarsze Jakubowi - nawet jako zraniony ukszeniem mii (Rdz 49,17 W Apokalipsie za jest biay, gdy Ten, ktry ze wzgldu na nas przy; ciao i krew i cierpia, zmartwychwsta i zosta uwielbiony. Na je^ podobiestwo janiej rwnie rumaki tych, ktrzy stanowi Jego orsza przez ktry wikszo Ojcw Kocioa rozumie wybranych, zwaszcz mczennikw, opromienionych blaskiem chway niebieskiej. Orygenes nawizuje do tej wizji apokaliptycznej w swoim komentarz do wiersza z Pieni nad Pieniami: Do zaprzgu faraona przyrwna ci, przyjaciko moja" (1,9). Przeciwstawia niebieski pochd zwycistv jedcom i rydwanom wojennym faraona. Koci bowiem i kada dus: naleeli kiedy, zanim nie otrzymali jasnego blasku aski i chway w k pieli chrzcielnej i nie stali si nosicielami Sowa Boego, do faraon Szczliwe zatem s owe dusze, ktre ugiy swj grzbiet, by wzi : siebie Sowo Boe niczym jedca, i ulegaj jego wodzom, tak e kieru je, dokdkolwiek chce, i wiedzie w cuglach swoich przykaza. I ju r. kieruj si wedug wasnej woli, lecz s prowadzone tu i tam wedug w: jedca"90.

Charakterowi triumfujcej radoci, waciwej chrzecijastwu pier szych wiekw, odpowiadaj przedstawienia konia, jako symbolu szy kiego biegu ycia i zwyciskiego denia do wiecznego celu, na kair In Canticum canticorum lib. II, 9; PG 13, 130 n. Rne zwierzta 275 iej ksigi ~zy komenzagarn a si im nioscy na rawis nad r tej zbroi'' , e niezych m-w" (por. csie. W roz-i usyszai siedzcy na oy [jeszcze] :>w Dobrej Kolejno: na -nym - go-ystusa: :o na nirr. w niebie. ._:.y, czysty Ap 19,16i. :hariaszo-sztanowaty. Rdz 49,17.. nas przyj : y. Na jegc .'ego orszak, zwaszcza .-comentarzu rrzyrwnarr. : zwycistwa :ada dusza way w k-io faraona :y wzi na : e kieruje I ju niv i wedug we] stwu pierw-u szyb-.. na karnie-iach nagrobnych, a take na lampach, gemmach i przedmiotach znalezionych w grobach pochodzcych z tamtego okresu. Co prawda, ta grafika r.oe mie rwnie pochodzenie pogaskie, poniewa w staroytnoci o uchodzi za ucielenienie ducha, ktry unosi czowieka do krlestwa zmarych. Niekiedy za przedstawienia te mogy wskazywa tylko na zawd zmarego. Tam jednak, gdzie towarzyszy im monogram Chrystusa, sens ich nie moe budzi adnych wtpliwoci. Nieraz motyw konia zdobi :ez grb maego dziecka, ktre wczenie pospieszyo do wiecznoci. Znaczenie tego symbolu najdobitniej wyraa pewien tekst, ktry zosta do todany: na nagrobku chrzecijaskiego posaca widnieje symbol konia oatrzony inskrypcj: Qui cucurrit oper maximo". Jasno wyraa on yl w. Pawa, ktry ycie porwnuje do biegu zawodnikw: Sic currite .: comprehendatis" (Tak biegnijcie, abycie j [nagrod] otrzymali", . Kor 9,24).

Lew Lew jako krl zwierzt" potwierdza swoje uprzywilejowane miejsce ive w szczeglnie bogatej jego symbolice. Szlachetna pikno, potna :a, trwoga, jak wzbudza to drapiene zwierz, imponoway ludziom -adawnych czasw, tak jakby ucielenia jak wysz moc. Sta si on mbolem religijnym, atrybutem najwaniejszych bstw (zwaszcza bogini r.ury Kybele) i znakiem astronomicznym. Z racji jego ognistej natury .zujnoci - wierzono, e nigdy nie zamyka oczu i na wiat przychodzi . Dtwartymi oczyma - widziano w nim symbol soca, jego aru i siy vrczej91. Ju przed tysicami lat Babiloczycy nadali tej konstelacji . lazd, w ktrej soce znajduje si w czasie najwikszych upaw, nazw va". ar soca i sia lwa zlay si w jedno pojcie. Gdy Konrad Megenbergu (XIV w.) zaledwie na dwch stronach swojego dziea a rciokrotnie mwi o haze natur, gorcej naturze, lwa albo rozgrzewaym dziaaniu jego misa i tuszczu, naley w tym dostrzega wpyw .rodawnych pogldw92. Ze zwizku tego krlewskiego zwierzcia ze socem wywodzi si sze_' symboli, a mianowicie lwy w religii Mitry93, soneczne lwy na bramie Mykenach, ktre trzymaj kolumn soca i s, bdc najwyszym razem Boskiej mocy, znakiem opieki Boej. Postacie lww wykute - redniej epoce kamiennej w miejscach sakralnych s czsto przed.wiane en face. Wraenie, jakie wywieraa sia ich spojrzenia w takim ciu, odbiera mitycznie odczuwajcy czowiek jako co, co moe okrejego los i jest te przekonywajcym wyrazem wszystkowidzcej i wszy-

: Doywiajcej Gwiazdy Dziennej. ^ceny, w ktrych lew, czsto take gryf (por. Gryf), napada na byka d - symbol ksiyca), daniela albo sarn, ktrych nakrapiana sier jbraa rozgwiedone niebo nocne, oznaczaj zwycistwo dnia nad ,, wiata nad ciemnoci. ,.W lwie grze soce" (Seneka) - cytat przytoczony bez podania miejsca w: r, Antike und Tierwelt, t. 1, s. 24. Por. Buch der Natur III, 37. ..Aridae et ardentis naturae sacramenta leones Mithrae philosophantur" (Ter,n, Adversus Marcionem I, 13; PL 2, 286). 276 Zwierzta Walki lwa z dzikiem albo wem maj znaczenie podobne. W ty: wypadku soneczny lew symbolizuje pierwiastek dobra odnoszcy zwyc:-, stwo nad zem. Syderalnego (gwiezdnego) pochodzenia s rwnie symbole cherubc (pniej symbole Ewangelistw), z ktrych jeden ma posta lwa (pc -Symbole Ewangelistw). Szczegln grup symboli stanowi rzygacze majce posta lww. EL chofen stara si dostrzec sens tych przedstawie w tym, e lew c: w sobie dwojak potg, ognia i wody, tak e przynaley - podobnie j: wiele innych symbolicznych zwierzt, chociaby ko i w - nie tylko ci soca, lecz rwnie do wd ziemskich i ich siy rozrodczej"94. Nasuv. si, jak si nam wydaje, eby interpretacj symboli lww zastosowa c przedstawie lww majcych pilnie strzec rde przed ich zanieczys. czeniem, zatruciem, odprowadzaniem ich wd przez nieprzyjaciela it: Strem rda" {KprjvocpvXa) nazywali Grecy zegar wodny uywa: w procesie sdowym, poniewa mia ksztat lwa odlanego z brzu. Mai rze waz przedstawiali sceny u studni na og za pomoc rysunku sarr._ paszczy lwa, bez obrazu wody. Lwa, z powodu jego czujnoci i siy, o ktrych ju wspominalimy, c najdawniejszych czasw uwaano za najdoskonalszego stra. ywe lv. trzymano przy dworach ksicych i wityniach w charakterze znakon. tych

strw. Znacznie czciej jednak spotyka si ich podobizny prz bramach, wejciach do wity, stopniach tronowych, grobowcach it; Zwyczaj umieszczania kamiennych podobizn lww przy grobowcach, kt rych maj strzec, by rozpowszechniony zwaszcza w Siedmiogrodzie Podobizna zastpuje w tym przypadku pierwowzr (por. Pies) i przypisu si jej takie samo zapobiegawcze dziaanie co jemu. Podobn rol o:. gryway mae wizerunki lww na amuletach, piercieniach, koatkac i innych przedmiotach uytkowych; gowa i apa lwa zastpuje post caego zwierzcia. Niekiedy do symboli czujnoci dochodzi symbolii-: walecznoci, co sugeruj zwaszcza przedstawienia lww na grobowcac wojownikw, pomnikach polegych bohaterw i monumentach zwyci twa; staroytnym wiadectwem tej symboliki jest legenda przeka: przez Pauzaniasza95. W Pimie witym mwi si o lwach wicej ni sto razy. Kied; wystpoway one przecie bardzo licznie, zarwno w caej Azji Przednie jak i w Palestynie, a zwaszcza w dolinie Jordanu. wiadcz o tym rr. nazwy tego drapienika w jzyku hebrajskim, wielokrotne wzmiar.i-. o walkach z lwami, o napaciach lww na ludzi, a take wiele metafc-Waciwoci tego zwierzcia z jednej strony budziy podziw, z drugi-jednak trwog, dlatego wyksztacia si podwjna jego symbolika, wsk_ ujca bd na dobro, bd na zo, na Boga czy Chrystusa bd r szatana. Samego Boga porwnywano z lwem, gdy objawia On swoj karzc sprawiedliwo (np. Oz 5,14; 13,7; Am 3,8; Syr 28,23) albo stawa w obr: nie ludu wybranego (por. Iz 31,4). Gdy umierajcy Jakub przepowiada swoim dwunastu synom przyszo . ich potomstwa, oglda Jud, przodka Chrystusa, pod postaci lwa: Judc 94 Versuch iiber die Grabersymbolik der Alten, Basel 1825, rozdz. 13. 95 Por. Wdrwka po Helladzie IX, 7. W tyrr. cy zwycicherubw lwa (por. lww. Ba-..lew czy iobnie jak tylko do Nasuwa losowa do zanieczysz-yjaciela itp ay uywany zu. Mala-mku same.

lalimy, od ywe lwy ze znakomi-jbizny przy owcach itp ch, kt-liogrodzie. 11 przypisuje ir. rol od-koatkach -ouje posta symbolika grobowcach ch zwycis-przekazar.a frazy. Kiedy ji Przedniej ~ tym rne r wzmiank. <* -Ae metafor . z drugie, lika, wska-.sa bd n: Z oj karzc i wa w obrc n przyszo^. \ lwa: Judo Rne zwierzta 277 -lody lwie, na zdobyczy r bdziesz, mj synu: jak lew czai si, gotuje skoku, do lwicy podobny - kt si omieli go drani?" (Rdz 49,9). -dug Septuaginty i Wulgaty znaczy to: Kt go wzbudzi?" (c eyspei rv; Quis suscitabit eum?). Apokalipsa nawizuje do tego miejsca, wic: Oto zwyciy lew z plemienia Judy!" (5,5). Jeden z dwudziestu erech Starcw gosi krlewsk godno, potg i moc Tego, ktry jako yny jest godzien otworzy ksig tajemnych wyrokw Boga i zama siedem pieczci. Symbolika Lwa z pokolenia Judy" rozbrzmiewa w pieni Ezechiela, ctrej ali si on nad wadcami izraelskimi (19,1-9). Bardzo czsto Biblia widzi w krlu zwierzt symbol dzielnoci wojennej mlecznoci ludu izraelskiego (Lb 23,24; 24,9; Ez 19,1-9), poszczeglnych . -o plemion (Pwt 33,20.22) i bohaterw (np. 1 Mch 3,4; 2 Mch 11,11), ale '-ez najazdu obcych ludw, ktre Pan zsya jako bicz Boy na niewiernych ydw (por. Jr 4,7; 50,17). Do srocego si lwa porwnuje si roz-

^-.-.ewanych krlw (por. Prz 19,12; 20,2; Est 14,13), a take przeladowcw i-.szcych okrutn wciekoci; o niebezpieczestwach z ich strony wspor.:naj czsto Psalmy (por. zwaszcza Ps 17,12; 22,22 [mesjaski]; 91,13). Zaznacza si tu ju drugie gwne symboliczne znaczenie lwa, o ktrym r-.wi Pierwszy List w. Piotra: Przeciwnik wasz, diabe, jak lew ryczcy kry, szukajc kogo pore. Mocni w wierze przeciwstawcie si jemu!" A8)96* Ksiga Przysw zwraca uwag na inny aspekt tego krlewskiego zwierzcia na jego nieustraszono, z ktr porwnuje ona spokj czystego Jimienia: Ucieka wystpny, cho go nikt nie goni, lecz prawy jest ufny jal< mody lew" (28,1). W mesjaskim krlestwie pokoju, ktre oglda Izajasz, ze moce zostan s.arzmione i cakowicie przeobraone: Ciel i lew pa si bd spoem : rr.ay chopiec bdzie je pogania (...) Lew te jak w bdzie jada som" 4lz 11,6 n.). W wizji Ezechiela (1,5 nn.) cztery istoty yjce, tj. symboliczne postacie >erubinw o obliczach czowieka, lwa, wou i ora, ktre przypominaj jpricrzydlone hybrydy spotykane w sztuce chaldejskiej, a take uskrzyd-ine zwierzta Apokalipsy (4,7 nn.), unosz rydwan chway Boej. Lew W tu jest symbolem krlewskiej wadzy i wzniosoci Paskiej. W sensie proroczym uskrzydlone istoty wskazuj przede wszystkim na Chrystusa, m wtrnie uznano je za atrybuty czterech Ewangelistw (por. Symbole ^mangelistw). W Ksidze Daniela (7,4) lew wyobraa krla Nabuchodo-ozora. Pierwsza Ksiga Krlewska nastpujco opisuje wspaniay tron Salomona: Tron mia sze stopni i owalny szczyt z tyu oraz porcze po obu itronach siedzenia, a przy porczach stay dwa lwy. Na szeciu stopniach a!o tam po obu stronach dwanacie lww. Czego takiego nie uczyniono adnym z krlestw" (10,18-20). Zwierzta te, wedug staroytnego *"ryczaju, stoj i tu przy tronie jako stranicy, a ponadto symbolicznie jpkazuj na dwanacie pokole Izraela.

f Prastare opowieci na temat krla zwierzt przeszy dziki Fizjologowi, %M rnymi wariantami i naiwnymi uzupenieniami, rwnie do symboliki : -.3. fc Miejsce to w Brewiarzu rzymskim stanowi lectio brevis rozpoczynajc Kom278 Zwierzta chrzecijaskiej, gdzie poddano je swoistej interpretacji. Tutaj moe omwi to, co w niej najwaniejsze. W tym staroytnym dziele przyrodniczym powiada si, e lew zac ogonem swoje lady, aby nie dostrzeg ich myliwy. To mniemanie niesiono do tajemnicy wcielenia, w ktrej odwieczne Sowo ukryo sw Bstwo w naturze ludzkiej, eby szatan nie mg odkry tej wie tajemnicy. Z inn opowieci spotkalimy si ju wczeniej: chocia lew pi. jednak jego oczy czuwaj, tzn. pozostaj otwarte. Podobnie zasn-w mierci krzyowej ciao Chrystusa, ale Jego Bstwo czuwao po praw: Ojca, gdy nie zdrzemnie si ani nie zanie Ten, ktry czuwa r. Izraelem" (Ps 121,4). W jeszcze innej opowieci Fizjolog podaje, e lwica rodzi swoje mto martwe. Wedug innej wersji pi one po urodzeniu jak nieywe prz trzy dni. Trzeciego dnia przychodzi jednak ojciec-lew i chucha na : (albo ryczy tak gono, e ziemia dry), i mae budz si do ycia. ,.T te Bg i Ojciec wszystkiego obudzi Pierworodnego, naszego Pana. zusa Chrystusa, przed caym stworzeniem, aby ocali On zbkany roc_ ludzki."97 Bdne mniemanie, e lwica moe urodzi tylko jedno mode, sprc towa wprawdzie ju Arystoteles, ale utrzymywao si ono jeszcze w re niowieczu i byo okazj wyksztacania si jednego z wielu, niekie: osobliwych, symboli maryjnych. Orygenes omawia nadzwyczaj szczegowo symbolik Chrystusa-Lv w swoim komentarzu do Ksigi Rodzaju 49,998. Zmartwychwstanie i zu cistwo

Zbawiciela wysuwaj si, jak w ogle w odnonych objanienia Ojcw Kocioa, na pierwszy plan; wyrazisty przykad takiej interpreta znajdujemy u w. Ambroego: Odpoczywjc - mwi [Jakub] - legi jak lew (Rdz 49,9); kiedy lea w grobie, jakby zaywajc odpoczyn-podczas snu swego ciaa, jak sam powiada: Ja spaem i odpoczywae. i wstaem, bo Pan mnie podnis* (Ps 3,6). Dlatego i Jakub mwi: K: go zbudzi? (...) Kt inny miaby Go obudzi, jeliby sam nie powst wasn i Ojca moc? (...) Widz Go martwym z Jego wasnej woli, wid; picym na wasne yczenie. Czy Ten, ktry czyni wszystko wasr. moc, bdzie potrzebowa pomocy kogo innego, aby zmartwychwsta Sam wic jest sprawc swego zmartwychwstania, bo On jest paner: mierci; na Niego czekaj narody"99. Chtnie objaniali Ojcowie Kocioa take opowiadanie o Samson: (Sdz 14,5 n.), ktry bez broni, w mocy Boej rozerwa modego Iw W historii tej kryje si podwjna symbolika: najpierw, obdarzony nie zwyk si bohater jest symbolem Chrystusa, ktry zwycia szatan, nastpnie jednak zmienia si znaczenie tej symboliki: rj pszcz, kt: Samson po jakim czasie znajduje w szkielecie lwa, staje si symbole: ycia, ktre caa ludzko czerpie ze zoonego w ofierze ciaa Chrystusa"100. Z mocnego wysza sodycz" (Sdz 14,14), a mianowicie sodyc nauki Boej i eucharystycznego pokarmu. One przemieniaj nas niczy: Lauchert, Geschichte des Physiologus, Strassburg 1889, rozdz. 1. 98 Por. Homilie o Ksidze Rodzaju 17, 5. 99 De benedictionibus patriarcharum lib. IV 20; PL 14, 713. 100 Por. Efrem, In librum Iudicorum XIV, II, V. Rne zwierzta 279 tj moemy ew zaciera manie od-swoje tej witej ew pi, to :e zasno po prawicy :zuwa naci coje mode 2ywe przez Lcha na nie ycia. Tak Pana, Je-.<any rodz;

;Dde, sprosz w rec-.. niekied;. .stusa-Lw jnie i zwyanieniach nterpretac;: ub] - lege odpoczynku czywaerr. mwi: Kto nie powsta woli, widz tko wasna wychwsta" jest panerr # o Samsome ^Jodego lwa jarzony nie- szatana; zcz, ktry symbolerr. ciaa Chrysricie sodycz nas niczyrr. wy - ogniem zioncy, straszni dla diaba"101. W ten sposb wybawieni .j udzia w zwycistwie lwa z plemienia Judy". ..>Oto lud - powiada Orygenes - powstanie jak lwie szczeni i bdzie kaka jak lew (Lb 23,24; LXX: 'lSot> Aag wg gkvjivoc dvaaTf\aexai Km wg ijjjv yavpia)&fj<7ETai). Wydaje mi si, e sowa te przedstawiaj ufno ludu *:erzcego w Chrystusa oraz jego wolno i rado w nadziei (...) Bo jak iew i lwitko nie lkaj si adnego zwierzcia ani adnej dzikiej bestii, iecz wszystkie one im ulegaj, tak samo wszystko jest poddane, wszystko ley u stp doskonaego chrzecijanina, ktry wzi swj krzy i idzie za Chrystusem* (Mt 18,24) i ktry moe powiedzie: wiat zosta ukrzyowany dla mnie, a ja dla wiata (Ga 6,14). On bowiem pogardza wszystkim I lekceway wszystko, co jest na tym wiecie." 102 Syryjski poeta Izaak z Antiochii podaje plastyczny opis typu przeciwego, a mianowicie lwa demonicznego, ktrego moc zostaje zamana: ^Szatan jest podobny do sptanego lwa z kagacem na paszczy; moe on prawdzie napdzi wielkiego strachu, ale nie jest w stanie wyrzdzi komukolwiek krzywdy. Kaganiec naoya mu nadziemska moc, a potem ypucia na ziemi, eby szerzy na niej trwog (...) Jest on lwem, dfcirego ujarzmia sprawiedliwo, kac mu warowa u swej bramy dla ^tbudzania trwogi; ma on zawadn tym, kto chce si uchyli od jej

j-zma"103. Sztuka chrzecijaska obfituje, tak jak staroytna, w motywy lwa. Spo-%'tamy si w niej, jak i w tamtej, zwaszcza z lwami czuwajcymi. Jfcaieszczano je czsto na romaskich portalach kociow, w gwnych Oknach kociow, tronach biskupich. Chrzecijastwo czyo jednak S tymi przedstawieniami take ide walki z demonicznymi potgami, zmienia ich i uczynienia sobie usunymi. Widoczne to jest zwaszcza 'przypadku, gdzie siedzce lwy dwigaj kolumny i trzymaj w apach icie ludzi albo zwierzt. i Prastary motyw podwjnego lwa, dwa ciaa lwie o wsplnej gowie, jpuje czsto w sakralnej rzebie kamiennej wczesnego okresu ro-skiego. Motyw ten pochodzi ze staroytnoci grecko-rzymskiej, ale tkw jego naley prawdopodobnie szuka w Azji. Podwjny lew t>raa, jako symbol chrzecijaski, coincidentia oppositorum"; jest 3lem przezwyciania przeciwiestw w Chrystusie, Bogu-Czowieku. i jest przecie pokojem, ktry wszystko jednoczy." 104 I Ju w pierwszych wiekach chrzecijastwa spotykamy si z licznymi irkadami przedstawie, na ktrych lew jednoznacznie wystpuje jako szatana. Wilpert odnajduje tego rodzaju wyobraenia w staro-scijaskiej sztuce nagrobnej. 0 rozpowszechnianiu si tego motywu icz fragmenty sarkofagw pochodzce z najbardziej znaczcych sumb. Te kamienne sarkofagi mogyby wprawdzie pochodzi z war-tw pogaskich, a sens przedstawie lww na sarkofagach mona by jtyfikowa z ide, ktr staroytno zwizaa ze stranikami grobowJan Chryzostom, Homilia LXI ad populum Antioch., w: Breviarium Romanum, ito infra Oct. Ssmi Corporis Christi, In II Nocturno, Lectio V. 1 Homilie o Ksidze Liczb 16, 8. 1 Poemat o szatanie 6, 20 nn. Przekad na podstawie: Ausgewdhlte Schriften der chen Dichter, s. 72 n. Dokadniej na ten temat por. Blankenburg, Heilige und ddmonische Tiere, s. 280 Zwierzta

cw, jednake przeciwstawienie Dobrego Pasterza i Leo rugiens, od ktrego uciek zmary, jasno wyraa myl chrzecijask. Odnajdujemy ;:. jeszcze dzisiaj w Responsorium na Ofiarowanie we Mszy w. za zmaryc: Libera eas de ore leonis, ne absorbeat eas tartarus". Niektre z tyc reliefw na sarkofagach przypominaj nieomal przytoczony wyej op:-syryjskiego poety, chocia s od niego oczywicie co do miejsca i czas_ niezalene. Na jednym z sarkofagw dziecka z katakumby w. Poncjar.: (obecnie znajduje si w Muzeum Term) mae, uskrzydlone duchy opiekucze jad na gronie spogldajcych lwach, zakadaj im ptle na szyje i pta u ng na znak, e nie maj ju mocy szkodzenia duszom. Naw: fragment z Ksigi Izajasza mwicy o lwie, jedzcym traw znalaz plastyczny wyraz na jednym z fragmentw tego sarkofagu. Zwycistwo Chrystusa nad szatanem i jego krlestwem symbolicznie przedstawia si pod obrazem walki Samsona i Dawida albo dajc plastyczny wyraz sowom Psalmu 91,13: Lwa i smoka bdziesz mg podepta". Chrystus, jako apokaliptyczny lew z plemienia Judy, nie wystpuje nigdzie w sztuce starochrzecijaskiej, a we wczesnoredniowiecznej pc-jawia si bardzo rzadko. Nosi on, podobnie jak Baranek Boy, aureole w ksztacie krzya. Przykadu dostarcza Biblia Karola ysego; drug: przykad - witra opata Sugera z Saint Denis - uleg zniszczeniu. Szerokc byy i s rozpowszechnione tak zwane symbole Ewangelistw, a wrc nich symbol lwa odnoszony do Marka Ewangelisty, ktre jednak, jak juz powiedzielimy, waciwie wskazuj na Chrystusa. Z czasw redniowiecza pochodzi obraz lwa, ktry - jak opowiada Fizjolog budzi swoje mode. Przykady przedstawienia tego symboh zmartwychwstania Chrystusa s liczne (witrae, rzeby). Wymiemy ok: w katedrze fryburskiej, rzeby w stallach w katedrze bamberskiej, metalowe wachlarze (flabellum) w Kremsmunster. Lwy walczce ze smokiem interpretuje si niekiedy jako wyobraenia | walki yciowej. Czy rycerz poleg w walce, czy umar mierci naturaln, rozpoznaje si na starych nagrobkach po tym, czy pod jego nogami ley lew, czy pies. Lwy s bardzo czstym motywem heraldycznym. Lis

Lis (vulpis, dyame) jest chytry, ostrony i podstpny. Chcc co upolowa, uwanie si rozglda, czatuje i wyczekuje odpowiedniej chwili. Atakujc odznacza si zaskakujc zrcznoci. Dlatego sta si symboleir. chytroci i przebiegoci. Chrystus porwnuje z lisem Heroda (k 13,32 a Ezechiel (13,4) wypowiada biada" nad gupimi prorokami, ktrzy jak lisy ryj w ruinach, przyczyniajc si jedynie do ich rozpadu. Ci oszuc: uwaaj si za chytrych, jednake skutki ich poczyna pokazuj, ze bdz i sprowadzaj nieszczcie na lud. Tekst z Pieni nad Pieniami: Schwytajcie nam lisy, mae lisy, co pustosz winnice" (2,15) odnosz egzegeci do heretykw, ktrzy wdzieraj si do winnicy Kocioa ze swoimi faszywymi naukami i wyrzdzaj szkod. Czsto wywouj zacite i krwawe walki wewntrz Kocioa i przeciw niemu. Podobni s wtedy zdaniem w. Ambroego105 - : trzystu lisw, ktrym Samson przywiza do ogonw pochodnie i zapaliwPor. Expositio in psalmum 118. Rne zwierzta 281 od kt-tjdujemy j zmarych: 5re z tych wyej opis :a i czasu Poncjana i luchy opierze na szyje u.: m. Nawet :-.alaz plas- mbolicznie : plastycz.odepta". wystpuje ecznej po-y, aureol -ago; drug: ..u. Szeroko w, a wrd fnak, jak juz opowiada o symbolu emy oknc jej, metaloryobraenia naturaln, i nogami ley co upolo-chwili. Atasymbolerr. (k 13,32 .

ktrzy ja!-: Ci oszu skazuj, z-_ aae lisy, cc wdzieraj wyrzdzaj Kocioa ego105 - do iie i zapaliw. je, wypuci we wszystkie strony, aby zniszczy pola i sady Filistynw :z 15,4 n.). Sztuka redniowieczna przedstawiaa w scenach satyrycznych lisa jako .:ana na przykad pod postaci mnicha, ktry czyta gsiom z mszau rawi im kazanie, aby nastpnie na nie napa. Tego rodzaju przed-wienia nie byy tylko artem, lecz take ostrzeeniem, czego przy-.dem s rzeby kamienne zdobice nawet ciany sawnych katedr. Mapa V mapy (simia, tiWtikoc), bez wzgldu na gatunek, godna podziwu jest ,czno, pojtno i nadzwyczajna skonno do naladowania. Wanie .:ego, e zachowanie si mapy jest tak zabawne, ju bardzo wczenie -owadzono je z krajw tropikalnych do Rzymu i Grecji i hodowano dla .lyjemnoci jako zwierzta domowe. Wydaje si, e podobnie byo w Patynie, gdy Pierwsza Ksiga krlewska opowiada, e okrty krla .omona co trzy lata przywoziy z Tarszisz zoto i srebro, ko soniow z mapy i pawie" (10,22). hindusi otaczali mapy czci bosk. W Egipcie mapa bya zwierzciem tym i symbolem boga ksiyca, poniewa sdzono, i cechuje j izwyczajna wraliwo na jego fazy. Podobno renice mapy rozszerzane w czasie peni ksiyca, a zwaj, gdy tarcza ksiyca si pomniej" ':;o matki mapy do swoich dzieci, mapia mio", staa si przy-Dwa i oznacza z mio. Tych, ktrzy w gupi sposb naladuj :h, ju Pliniusz i inni rzymscy autorzy nazywaj: simius. '' chrzecijastwie mapa jest symbolem szatana, mapy Boga", ktry aduje to, co wite, w sposb przeciwny woli Boej, '.'rd rzeb, zdobicych redniowieczne katedry, spotyka si czsto .eskowe, fantastyczne postacie (chimery) z gowami map czy innych :zt, ktre peni funkcj rzygaczy albo s krotochwilnymi elemen-.. dekoracyjnymi usytuowanymi na wysokich partiach budowli, skd gldaj na przechodniw.

W jakiej mierze mog to by symbole :ana ostrzegajce lekkomylnych ludzi przed zasadzkami zych du-\v. W sztuce krajw pooonych na pnoc od Alp mapa w orszaku :ech Krli miaa znaczenie symboliczne; wyobraaa aujcego grzeszna, ktry przychodzi do Chrystusa106. Motyl - nibolik motyla (papilio, WVXV) sugeruje ju jego grecka nazwa psyoznaczajca zarwno dusz" (zasad ycia), jak i motyla". Analo-:;sadza si na przemianie tego stworzenia z gsienicy w poczwark, jakby pozbawiona ycia drzemie w swojej skorupie, aby nastpnie brazi si w eteryczn istot, ktra unosi si nad kwiatami sama 3na do nich. W ten sposb motyl ze swojego stanu przejciowego, ego ciemnoci, przedostaje si, jako poszukujcy wiata, w jasny :rg i staje si jakby jego czstk. Fresk Pokon Trzech Krli, ok. 1400 r., Ziirich, Landesmuseum; Pochd Krli, po. XV w., Dijon (Muzeum); H. Aurenhammer, Lexikon der christIkonografie, Wien 1959-67. 282 Zwierzta Czowiek przechodzi podobn przemian: z ycia obcionego ciele-noci do drtwoty mierci i rozkadu. Wydaje si, e ju nie istniej-; A jednak: Vita mutatur, non tollitur" (ycie odmienia si, ale si n: koczy")107. Z prochu powstaje ciao przemienione - pikne, ywe, wszystko przenikajce, niecierpitliwe, niemiertelne! Staroytni poganie niejasno przeczuwali t przemian i jej oczekiwa: Grecy wyobraali sobie dusze jako mae, uskrzydlone, podobne do cien: podobizny (eiSoA.cc) ludzi, ktre krc wok grobw, spoywaj mic skadany w ofierze dla zmarych. Std pewien lk, jaki budziy moty\ fruwajce noc nad grobami. Zwaszcza my uwaano za postacie, pc ktrymi ukazuj si dusze. Jednak od epoki aleksandryjskiej, gdy w poez i sztuce wyraniej zaznaczya si artobliwa, idylliczna tendencja, zacz". dopatrywa si i obrazu duszy nie tyle w aobnej mie, ile raczej w radosnym motylu. Wwczas te miejsce symboliki mierci i zmartwychwsta!. ktr sugerowaa fizyczna metamorfoza tego stworzenia, zaczy cora^ wyraniej zajmowa symboliczne odniesienia do Erosa, boga

mio, ktrych adnego ladu nie dostrzegamy jeszcze na archaicznych pomr.: kach. Obydwa ujcia znalazy wyraz w przedstawieniach zdobicych gen my. Ukazuj one Amora (Eros), ktry motyla-dusz podpala pochodn: albo te drczy go w inny sposb. Na innych jeszcze przedstawieniach motyl siedzi na czaszce i jest obrazem niemiertelnej duszy, ktra uleciaa z ciaa. Chrzecijastwu rwnie znana jest symbolika motyla. Z jednej strony wyobraa on istot niesta, przemijajc pikno, nierozumn mio c pomieni, ktre go spalaj, krtkie ycie, wiatowe usposobienie. Z drugie za strony, zarwno w. Bazyli108, jak i w. Ambroy podkrelaj zwizar. z nim symbolik zmartwychwstania. Pierwszy z nich pisze: Co powiada:-wy, ktrzy nie dajecie wiary Pawowi, jeli chodzi o t przemian, jak dokonuje si podczas zmartwychwstania, gdy widzicie, e wiele stworze: powietrznych zmienia swoj posta? Co te mwi si o tym rogaty rr robaku indyjskim, ktry najpierw zamienia si w gsienic, a potem sta> si poczwark; nie pozostaje jednak w tej postaci, lecz otrzymuje skrzyda w ksztacie duych szerokich lici. Kiedy wic wy, niewiasty, siedzicie i przdziecie nici, ktre przysya wam Serowie do wykonywania delikatnych szat, pomylcie wtedy o przemianie tego stworzenia. Zrozumiecie tym wyraniej zmartwychwstanie i nie bdziecie zaprzecza tej przemianie, ktr Pawe gosi wszystkim" : W sztuce chrzecijaskiej motyw motyla jako symbol zmartwychwsta: pojawia si wycznie na kamieniach grobowych; przykadw mog dostarczy cmentarze znajdujce si w Bazylei i w jej okolicy, datowane c koca ubiegego stulecia do czasw obecnych. Mit o Amorze i Psyche b wielokrotnie przedstawiany ju w malarstwie katakumbowym i w sztu nagrobnej. Zgodnie z antyczn symbolik rwnie tu Psyche zdb niekiedy skrzyda motyla. Apulejusz opowiada w mit w swoich Metamc fozach, jednak jest to tylko przetworzenie legendy wywodzcej si i staroytnego Wschodu. Tre jej jest nastpujca: Psyche, najmodsi i najpikniejsz z trzech crek pewnego krla, pokocha Eros (Amor 107 Prefacja z Mszy w. za zmarych, w: Msza rzymski, s. 638. los por_ Hommae jn Hexaemeron V, 77 n. 109 Tame VIII, 8; PG 29, 184 n. go cieles-e istnieje, ale si nie ,-e, wszys-

oczekiwali. do cienia vaj mid :y motyle :acie, pod y w poezji ;;a, zaczte ej w rados-:hwstania. :y coraz .a mioci. ych pomnicych gem-pochodni itawieniach ra uleciaa inej strony, t mio do . Z drugiej ,4 zwizan i powiadacie rr.ian, jaka e stworze n rogatym :otem staje tje skrzyda przysyaj: iy o prze-fchwstanie /stkim" 1OS. r/chwstania mog do-Utowane od Psyche by} i w sztuce che zdobi ch Metamor-cej si ze najmodsz ds (Amor Rne zwierzta 283 Zaprowadzi j na odludne miejsce, gdzie z nim ya jak ona, ale nigdy go nie widziaa i nie moga pozna. Ulegszy namowom swych zych ?str, podja prb ujrzenia jego oblicza i wwczas maonek jej, Amor, uci j. Szukaa go pord tysicznych trudw, a w kocu oczysz3 na poniesionymi cierpieniami na wieki si znowu z nim poczya. bszy pogld na ycie kryjcy si w tym opowiadaniu, idea prby czyszczenia Psyche, i jej przyszego ponownego zjednoczenia z Erosem szczliwej wiecznoci - to wszystko pozwolio znale owemu mitowi ejsce take w sztuce starochrzecijaskiej. V zupenie innym kontekcie pojawia si motyw motyla-duszy na mor pochodzcej z XIII w., a znajdujcej si w przedsionku bazyliki Sw. .rka w Wenecji. Sposb jego przedstawienia w zupenoci odpowiada roytnym

ideom. Mozaika bowiem przedstawia stworzenie pierwszego jwieka. W momencie, gdy Bg tchnie dusz w dopiero co uformowane .''.o, Psyche przylatuje na motylich skrzydach do Adama. Mrwka Mrwk (formica, /^vp/xr]^) obdarzy Bg instynktem tak doskonaym, e .wie mona go porwnywa z rozumem ludzkim. Staroytni historycy .-.yrody mwi z podziwem o niestrudzonej pilnoci, z jak mrwka letniej porze roku gromadzi dniem i noc zapasy na zim. Podziwiaj zorganizowanie, przezorno i wzajemne udzielanie sobie pomocy. vszechnie wierzono w jej zdolno przewidywania pogody, dlatego te .odzia za stworzenie majce zdolnoci prorocze. Na monetach rzymrh przypisano j, jako gromadzc zapasy ziarna oraz symbol pilnoci jgactwa, bogini Ceres. Ksiga Przysw w dwch miejscach sawi przymioty mrwki: S na mi cztery istoty mae, lecz najrozumniejsze z mdrych: lud mrwczy, ci bez siy, a w lecie nazbiera ywnoci" (Prz 30,24 n.). Do mrwki si udaj, leniwcze, patrz na jej drogi - bd mdry: nie ..idziesz u niej zwierzchnika ni stra adnego, ni pana, a w lecie madzi sw ywno i zbiera swj pokarm we niwa" (Prz 6,6-8). ijcowie Kocioa nawizuj do tych miejsc Pisma witego i znajduj . nich symboliczne zastosowanie, ktremu w. Augustyn nadaje charak- szczeglnie praktyczny: Patrz na Bo mrwk: wstaje co dzie, biegnie do kocioa Boego, dli si, sucha czytania, piewa pieni, przemyliwa to, co posyszaa, sli take i sama, chowa w rodku ziarna zebrane z klepiska (.-) Kiedy -:anie zima. Czy na kadego ona nie przychodzi? Spotyka szkoda, nie osierocony. By moe inni lituj si nad nim niczym nad bieda.".".. Nie wiedz, co mrwka posiada w ukryciu do jedzenia. Powiadaj

ze: Nieszczliwym on jest, skoro mu si to przytrafio. A ten, komu 3 przydarzyo, jak mylisz, co dzieje si w jego umyle? Jakiego jest sobienia! Zbiera to, co sam posiada, znosi wszystko o wasnych :., i dlatego jest w bdzie ten, kto tak mwi, poniewa miar, jak zymy siebie, chce przekada do tego, kogo nie zna (...) Teraz werznie mrwka karmi si trudami lata. Zbierajc moge jednak ,zy, posilajcej si zobaczy nie moesz."110 Objanienia Psalmw 66, 3. 284 Zwierzta Kraus wspomina o autorach, ktrzy twierdz, e przedstawienia nr wki wystpuj take w sztuce starochrzecijaskiej, i podkrelaj o powiedmo umieszczania tego symbolu na cmentarzach, gdy podob-mrwki z wielk starannoci grzebi swoje zmare towarzyszki111. Pyt. nie, czy pogldy te s prawdziwe, pozostawmy nie rozstrzygnite. Niedwied Niedwied (ursus, dp/ctog) odgrywa wan rol nie tylko w bajka i legendach, ale przede wszystkim w religiach czasw prehistoryczny i w wierzeniach ludw osiadych na pnocy. Orocze (plemi syberyK-s przekonani, e niedwied ma dusz podobn do duszy ludzkiej Z ' jest wiara, utrzymujca od dawien dawna, e niedwiedzia cz wl-z Krlem Gor i z niebem i e od prastarych czasw otacza go co " wzbudza szacunek i nakazuje ostrono. Ma niesychanie wyostrz-zmys wchu. adne zwierz nie jest tak silne (nawet po jego mierci) <" on. Jego pazury, apy i zby su jako amulety majce chroni czowiek Z ronych czci jego ciaa sporzdza si wiele lekarstw i jeszcze d" sprzedaje si je drogo w aptekach na Dalekim Wschodzie. Najwv ceniono jego gow i piszczele, a substancje z nich uzyskane uwaano" najbardziej skuteczne. Plemiona Tunguzw, Samojedw i Eskimosw j.. od bardzo dawnych czasw ofiarowyway je dlatego najwyszej, wszyst!-: ogarniajcej Istocie, ktr czcili

pod rnymi imionami. Wykopalis-; wykazay, e taka sama idea ofiary ywa bya u wielu ludw ju w redn: epoce kamiennej. Inny kult religijny, ktry, jak si wydaje, istnia nieprzerwanie dwudziestu albo trzydziestu tysicy lat, upatrywa w niedwiedziu por^ nika midzy niebem a ziemi, wysannika z nadziemskiej krainy, g. przebywa Pan wesp z duszami. Zjednoczenia tej witej wyyny z z mi dokonywano przez zabicie niedwiedzia w tzw. wito Niedwie: w ten bowiem sposb jego dusza" moga wyruszy w stron kra. w ktrej rozstrzyga si los czowieka. Niedwiedzia nie skada si v. w ofierze, tak jak za czasw neandertalczykw, lecz zostaje on wyslar. Kult ten przetrwa do dzi u niektrych ludw syberyjskich i u Finw. Koci niedwiedzia w przedhistorycznych czasach uywano jako narz dzi i naczy.112 Niedwied jest z natury dobroduszny i pozwala si tresowa. Nie pieczny staje si tylko wtedy, gdy si go drani albo gdy jest gc Rozszarpanie przez dwa niedwiedzie chopcw, ktrzy wymiewa! z proroka Elizeusza z powodu jego ysiny (2 Krl 2,24), byo wypadkic. ktry zdarzy si - jak wyjania tekst biblijny za spraw cudw-, ingerencji Boga chccego ukara zniewaenie witego ma. W Paip tynie dzikie zwierzta wystpoway kiedy znacznie liczniej ni ' Lew i niedwied, ktre powali Dawid (1 Sm 17,34 n.), maj z. demoniczne. W wizji Daniela (Dn 7,5) niedwied wyobraa Persw. Staroytne pogldy przyrodnicze utrzymyway, e niedwiedzica w swoje mode na wiat jeszcze w peni nie uksztatowane, obli" 111 Por. F. X. Kraus, Realenzyklopddie der christlichen Alteriumer, 1880-6, t. 1, s. 46. 112 Por. Lissner, Aber Gott war da.

Rne zwierzta 285 -ma mro-

-Pyt: w bajkach torycznych yberyjskie zkiej. ywa ;cz wizy . go co, cc wyostrzony mierci) jak czowieka. eszcze dzi , Najwye. iwaano za -umosw juz ej, wszystko ykopaliska z w rednie -rwanie oc iziu pored-ainy, gdz: yny z zk _>dwiedzi on krain .da si wit on wysar. i u Finw, o jako narzra. Niebez jest godr. miewali si<j wypadkierr., cudowne . W Pales-ni obecnie znaczenie a pastwo izica wydaje oblizujc je Freiburr .adaje im dopiero waciwe ksztaty. Biada temu, kto wykradby jej eci. Niedwiedzica ze wciekoci atakuje wwczas napastnika. Pismo :te wielokrotnie nawizuje do obrazu takiej zemsty niedwiedzicy. rok Ozeasz przytacza go nawet, aby wyrazi gniew Boga wobec wiernego ludu (Oz 13,8).

Symbolika chrzecijaska wyakcentowuje niebezpieczne waciwoci iwiedzia. Dlatego naley on do tej grupy zwierzt, pod postaci rych sztuka redniowieczna przedstawiaa szatana. Natomiast z ycia tych s znane liczne przypadki ulegoci i usunoci niedwiedzi oec sug Boych, tak e stay si ich atrybutem (np. w. Gali, w. rnediusz). ."zarny niedwied na zotym tle jest herbem szwajcarskiego miasta rno, zbudowanego w okolicy, w ktrej niegdy yo wiele niedwiedzi, iobnie jest z herbem Berlina. Osio V staroytnoci oceniano osa (asinus, 6voc) bardzo rnie; oceny byy vet przeciwstawne. Z jednej strony pogardzano nim jako przysowiowo 7im, upartym zwierzciem, ktrego w Palestynie nawet nie grzebano, :: wyrzucano na mietnik albo po prostu pozostawiano jego szcztki, cierwo, na pustyni (por. Iz 22,19; Sdz 15,10-17). .' drugiej strony osio by i jest niezwykle poyteczn si robocz, vko zwierz juczne ceni si go bardzo wysoko i jest niezastpiony >wno na Wschodzie, jak i w poudniowej Europie. Staroegipskie ma-:da grobowe wiadcz, jak w rnoraki sposb go wykorzystywano. ;cze dzisiaj, bdc we Woszech i wdrujc przez Kampani, mona ustannie radowa oko typowym, malowniczym widokiem somarelli", re biegn truchtem po drogach, objuczone z obydwu stron penymi zami albo prawie niewidoczne pod olbrzymi wizk siana. : g wina Dionizos i jego orszak zasiadaj na osach; prowadzono je te .roczystych pochodach dionizyjskich. Rzymianie skadali osa w ofierze ipowi (bogu podnoci). Podobnie czynili czciciele Baala. Fenicjanie - -ryjczycy uwaali nawet osa za zwierz wite". sty hodowane na Wschodzie s znacznie silniejsze i bardziej rcze ni :owane na Zachodzie i s rwnie przydatne i szybkie jak konie. :mnaaj si tylko w ciepym klimacie i gdy zapewni si im troskliw

ek. Pliniusz wspomina o wielkiej mioci olic do swych rebit; rosce o nie odwaaj si nawet przej przez ogie. jjczyzn osa jest Azja i Afryka Pnocna, gdzie dzi jeszcze yj dzikie y. Pismo wite wspomina o osach ponad 130 razy. Patriarchowie, /.rych bogactwie stanowio przede wszystkim bydo (por. Rdz 12,16; - 5.16), mieli te stada osw. Byy najmniej wymagajce i chtnie uy-no ich do jazdy i jako zwierzta juczne; mona te je byo wykorzysta -nych cikich prac na wsi, jak mocka, orka czy, pniej, obracanie eni myskich. Czsto nakadano na nie barwne sioda, a nawet wano ich sier. Na wojnie uywano osw jako zwierzt jucznych 1:1 7,7), a onierze perscy nawet jako wierzchowcw, o czym zawiad-a Strabon i Herodot113. Por. Strabon XV, 14; Herodot IV 128. 286 Zwierzta Od Abrahama a do czasw Chrystusa nawet najwysi dostojnicy je dzili na osach, o czym wzmiankuje z pewn dum Ksiga Sdzio W zwyciskiej pieni Debory i Baraka mwi si: Wy, co jedzicie : biaych olicach (...) piewajcie" (Sdz 5,10). W tej samej Ksidze jeszc: dwukrotnie wspomina si o sdziach, ktrych liczne potomstwo jec na (...) oltach" (por. Sdz 10,4; 12,14), co wyranie uchodzio wwczas : oznak dostojestwa. Zwierz to zatem nie mogo nie by cenione. D. tego nie naley si dziwi, e patriarcha Jakub w prorockich bog sawiestwach, ktre wypowiada nad dwunastoma synami, nazywa I sachara osem kocistym", ktry bdzie si wylegiwa ufny w sv bezpieczestwo" (Rdz 49,14), za o Judzie powiada: Przywie on swe. osioka w winnicy i rebi ole u winnych latoroli" (Rdz 49,11), to zna: - zdaniem Klemensa Aleksandryjskiego - e Juda (jako przodek Me jasza) przywizuje ten prosty, niedojrzay nard do Logosu, ktry prz nonie jest nazwany winn latorol"114. Nawet Zbawiciel uroczycie wjecha do Jerozolimy na olicy i jej r biciu (Mt 21,2-7; J 12,15). Uczniowie otrzymali od Pana polecenie, a':: poszli do wsi i

odwizali olic i jej rebi i przyprowadzili do Nieg Przyprowadziwszy je, pooyli na nie szaty, a Jezus usiad na nich. Tt fragment z Ewangelii w. Mateusza egzegeci rnie interpretuj. Zdanie jednych olic przyprowadzono tylko po to, eby rebi byo bardz: posuszne - w. Jan wspomina przecie tylko o olciu, zdaniem innyc Chrystus na zmian dosiada olicy i jej rebicia, i to z racji symbolic: nych: olica oznacza Synagog, dwigajc jarzmo Prawa, ol za - n: zwizany, nie znajcy Prawa wiat pogaski. Zarwno Synagog, j i wiat pogaski chcia Chrystus uczyni sobie poddanymi, wprowadzi do Jeruzalem-Kocioa i nieba, a sam objawi si jako Ksi Poko przychodzcy peen pokory, tak jak zapowiadao Go proroctwo Zachari: sza: Oto Krl twj idzie do ciebie, sprawiedliwy i zwyciski. Pokorr -jedzie na osioku, na oltku, rebiciu olicy!" (Za 9,9). Objawia si : tajemnica pokornego Krla, ktry jedzie na mier" (Kittel). Ojcowie Kocioa oba stworzenia interpretuj symbolicznie. pikniejszych komentarzy podaje w. Ambroy: Jede z

Jednake Pan wiata nie mia upodobania w tym, i w swej widzialr. postaci zasiad na grzbiecie olcia, lecz chcia przez mistyczn tajemnic podcieli wntrze naszego ducha. Jednake mistyczny Jedziec chcu niejako w swym Bstwie zasi w ukryciu wntrza dusz naszych i rz dzi krokami naszego ducha, poskramia dze ciaa i kierujc si lito: umierza zwyke namitnoci pogaskiego ludu. Szczliwi prawdziwi ktrych usta powcign wdzidami niebiaskiego sowa, aby nie o: daway si wielomwstwu! (.) Naucz si od domownika Boga nos: Chrystusa, poniewa On ci pierwej nosi, gdy jako pasterz przyni z powrotem zbkan owieczk. Naucz si chtnie poddawa grzbk twego ducha. Naucz si by pod Chrystusem, aby mg ponad wiat s: wynie"115. Tak wic symbol osa w rozmaity sposb odnosi si do tych, ktrz w pokorze poddaj si witej karnoci. w. Franciszek z Asyu nazyw: 114 Paedagogus lib. I, cap. 5; PG 8, 268. 115 Wykad Ewangelii wedug w. ukasza IX 9, 11. Tumaczy o. Wadysia Szodrski, opracowa, wstpem opatrzy o. Andrzej Bogucki, ATK, Warszawa 197" s. 394 n. (PSP t. 16).

Rne zwierzta 287 -ojnicy jez-Sdziw. ijdzicie na ze jeszcze \vo jed1. Awczas za r.ione. DJa-ch bogo-nazywa Is-hy w swe on swegc to znaczy :odek Mes-ktry przey i jej recenie, aby do Niego nich. Ter. -;. Zdaniem d bardzie; em innych symbolicz za - nie agog, jak :rowadzi je n Pokoju ro Zachariaski. Pokorr.;. bjawia si t_ tnie. Jeder ej widzialne. tajemnic dziec chcia szych i rz-^c si litocu i prawdziwie , aby nie o-Boga nosi przynis! awa grzbie: nad wiat si tych, ktrz jyu nazywu. o. Wadysaw rarszawa 197"

oje ciao bratem osem" i zmusza je, aby znosio ciar pokuty :ikiej pracy. Podobnie interpretuj ten symbol inni mistycy. Negatywnie, osio jest symbolem samolubstwa, gupoty i podliwoci -.elesnej. Ewangelie nie wspominaj, e w stajence, w ktrej spoczywa nowo rodzony Zbawiciel, znajdoway si w i osio. Jednak Ojcowie Kocioa, czwszy od Orygenesa, odnosili Iz 1,3 i Ha 3,2 (LXX) do wydarze tlejemskich. ~.V znaczeniu zupenie oglnym zwierz to czsto jest symbolem pop-.vej i instynktowej natury w czowieku. Z jednej strony popd i instynkt niebezpieczne, z drugiej za s niezbywalnym, yciowym fundamentem szej natury. Wielo postaci zwierzcych w legendach i na przedstawie-;ch chrzecijaskich dowodzi, jak wany dla czowieka jest instynkt, rybutem wielu witych jest zwierz116. W aspekcie psychologicznym r.acza to, e wprzgli oni swoj popdow natur do dobrej suby117. k gboko zakorzeniona w wiadomoci chrzecijaskiej scena boo-rodzeniowa, mianowicie Dziecitka Jezus w stajence i zwierzt, wska-e w tej interpretacji na przynaleno do siebie ducha i natury, co ecej, na integracj natury w tym, co Boskie118. Podobne treci znajduj raz w symbolu baranka, ryby, lwa, odnoszonym do Chrystusa (atrybuty :erzce!): Synowi Boemu waciwa jest nie tylko Boska natura, lecz :e pena natura ludzka. V sztuce chrzecijaskiej motyw osa pojawi si w IV w., najpierw na gmencie rzymskiego sarkofagu pochodzcego z 343 r.; spotyka si go _szt czciej w paskorzebie sarkofagowej tego okresu. Od VII w. by sowany powszechnie. V przedstawieniach uroczystego wjazdu Jezusa do Jerozolimy, pojawia-ych si niejednokrotnie ju na starochrzecijaskich sarkofagach, oecnych we wszystkich cyklach ilustrujcych ycie Jezusa, osio stano-istotny element kompozycyjny. "' redniowieczu i pniej, a do koca XVIII w., by zwyczaj oprowa.riia w procesji w Niedziel Palmow tak zwanego Osioka Palmowego; ieszczonego na podwoziu osioka dosiada Chrystus bogosawicy lud. muzeach i starych klasztorach zachoway si jeszcze pojedyncze egmplarze takich wanie osiokw.

Xa obrazach ukrzyowania, ktrych caa sceneria ma charakter sym-:czny (por. Znak krzya), personifikacja Synagogi, majca zasonite :ze, siedzi niekiedy na osioku. ^nany jest szyderczy krucyfiks pochodzcy z pierwszej poowy II w., .<onany technik sgraffito, a odkryty w paacach cesarskich w Rzymie, redstawia on wiszcego na krzyu czowieka odzianego w krtk ko-,!, i majcego gow osa; do krzya zblia si posta oddajca hod -zyowanemu. Grecki napis: Aleksamenos adoruje swojego boga", rwaa wnosi, e pogascy onierze chcieli t karykatur wydrwi ego chrzecijaskiego towarzysza. Jdmienna od symboliki oswojonego osa jest symbolika osa dzikiego ager). To piknie uksztatowane zwierz, ktre jest szybsze nawet ni 6 Por. zwaszcza O. Wimmer, Kennzeichen und Attribute der Heiligen, Inns-.ckWien 19836. 17 Por. A. Jaffe, Sakrale Symbole - der Stein und das Tier, s. 237 nn. 3 Tame. 288 Zwierzta r f ko, yje w stadach na niektrych obszarach Azji i Afryki. Ze wzgldu : smaczne miso chtnie si na nie poluje. Asyryjskie reliefy przedstawia takie polowania z psami, z ukami i strzaami, z sidami. Dziki osio je niezwykle trudny do obaskawienia, nawet gdy przyjdzie na wiat w n: woli albo prbuje si oswoi zupenie maego. Jeden z poematw babilc skich opisuje wdrwk soca po niebie w wozie zaprzonym w moc dzikie osy. W Pimie witym onager jest symbolem tych, ktrzy r chc kierowa si rozsdkiem (Hi 11,12) oraz Izraela, ktry nie chce s ugi pod jarzmem Boga (Oz 8,9). Fizjolog przytacza egipsk legend, wedug ktrej onager w dniu 1 koptyjskiego miesica Famenot (marca) ryczy dwanacie razy w dzie i dwanacie razy w nocy, po czym si poznaje, e nastpio zrwnar. dnia z noc. Onager ten

wyobraa szatana, ktry ryczy dlatego, e p mniejsza si jego krlestwo ciemnoci. W pozytywnym znaczeniu dziki osio symbolizuje w komentarza: Ojcw Kocioa do Hi 39,5 pustelnikw jako tych, ktrzy yj z dala ludzkiego zgieku i wolni od wszelkich spraw ziemskich su Bogu. Pajk Widok pajka (aranea, dpaxvt], alayC), ktry w ciemnych ktach prz dzie kunsztowne sieci i czyha, aby wyssa krew ze schwytanych w r owadw, stwarza dogodn okazj do snucia wielu spostrzee i syn bolicznych odniesie. Pajk uchodzi te za zabobonny znak, ktry w z lenoci od pory dnia, w ktrej si go zobaczy, jest zapowiedzi pomys noci lub nieszczcia. Nie ma nic delikatniejszego od pajczyny. Inne zwierzta przetwarza obce materiay, pajk natomiast snuje dugie nici z substancji wasnego cia i splata z nich z cudown zrcznoci dzieo, ktrego delikatnoci nic r. dorwnuje. Jest natomiast nietrwae - wystarczy tchnienie, aby je zniszczy Dlatego pajk w niektrych tekstach Pisma witego wyobraa to, _ nietrwae, kruche, jest symbolem prnej nadziei i daremnego tru W Ksidze Hioba znajdujemy porwnanie: Na krtko im [starczy] r. dziei, ich ufno jak ni pajczyny" (8,14). Podobnie w Ksidze Izajasz Tkaj pajczyny (...) Tkaniny ich nie posu na ubranie, nie mona s przyodzia ich wyrobami" (59,5 n.). Dwa miejsca z Ksigi Psalmw, objaniane przez Ojcw Kocioa, n: wi, wedug Wulgaty i Septuaginty, o pajku, chocia tekst hebrajski i? 39,12) brzmi inaczej: (...) i uczynie, e wyscha jak pajczyna dus jego" (tabescere fecisti, ttiC ag; Ps 38,12 - Wlg), tzn. e ycie czowie: zuywa si, jak wyczerpuje si ycie pajka, gdy nie znajduje poywie albo gdy, odnawiajc zniszczon pajczyn, wysycha i ginie. Tak i wszt kie zamartwianie si troskami jest daremne. Ps 89,9 (Wlg) ujmuje t myl nieco inaczej: Anni nostri sicut aran-. meditabuntur" (LXX: s^sArcoy od [isAstaci) - trudzi si, troszczy sit Lata nasze jak pajczyna bd poczytane", tzn. peno w nich zapobie^ liwoci waciwej pajkowi, ale podobne do pajczyny jest te to, co dzi niej si osiga; w mgnieniu oka i przed czasem niweczy wszystko mier ktra pochania i nas119.

Por. M. Wolter, Psallite sapienter, t. 3, s. 333 n. Rne zwierzta 289 zgldu na edstawiaj osio jest riat w nie-w babilo-w mocne ktrzy nie chce si w dniu 25 w dzie zrwnanie go, e polentarzach z dala od Bogu. tach przinych w nie tze i sym-ctry w za-3i pomyl^ przetwarzaj snego ciaa Dci nic nie fje zniszczy, jraa to, co lego trudu Itstarczy] na-ze Izajasza mona si jcioa, m-brajski (Ps zyna dusza e czowieka 4|e poywienia * Tak i wszei sicut arane oszczy si eh zapobieg-m to, co dzi>. -*ystko mier Gboko i bardzo aktualnie komentuje t myl w. Ambroy: Czy jest ; bardziej sprytnego, co bardziej pilnego ni pajk, ktry oddaje si swej :;cy caymi dniami i nocami, i bez adnych kosztw i adnych nakadw konuje sw prac? Lecz daremne jest wszystko, co uczyni. Tak samo stpuje kady czowiek, ktry dziea swego nie opiera na fundamencie rystusowym. Na prno kopocze si w noce i we dnie, bo zwykle ruitek swej niegodziwoci tak jak pajk pada pod ruin swego dziea"120. Inni Ojcowie Kocioa podkrelaj samolubstwo pajka i porwnuj jego siki do pracy tych, ktrzy swoim czynem pragn zyska sobie prn \v. Kasjodor natomiast nadaje symbolowi pajka znaczenie pozytywZwile ujty sens jego nieco zawiych wywodw jest nastpujcy: Jak

k nie chodzi po ziemi, lecz snuje delikatne sieci wysoko w grze, tak ni rwnie dusza, ktra rozczarowana ziemskimi sprawami, zwraca si Boga i tka subteln szat cnoty i kontemplacji121. Pantera ^antera (panthera, nav&r\p) uchodzia ju w czasach przedhistorycznych ."yobraenie kosmicznego przeycia wiata. W Grecji bya powicona nizosowi122. Myliwi afrykascy, z obszaru, gdzie ywe s jeszcze mity pki kamiennej, twierdz, e na prastarym miejscu kultowym, w g-n Atlasu, na Sacarze, przy wschodzie soca pantery wychodz ze ska. zachodnim Maroku jeszcze dzisiaj zabicie pantery jest poczone ze zeglnym, tajemniczym obrzdem myliwskim, w czasie ktrego zar-3 gowa zabitego zwierzcia, najpierw oddzielona od ciaa i osobno howana, jak i wyraz jej oczu odgrywaj znaczc rol. V romaskiej rzebie w kamieniu czsto jest wykorzystywany motyw .vy pantery, z ktrej wyrastaj pdy rolinne majce w sobie si ycia :odnoci. Te kompozycje rolinne mog rwnie nasuwa myl o oy-cym miym zapachu, ktry wydzielaj roliny, tak e sens tych edstawie czy si we wsplnym pojciu ycie". symbolika ta nawizuje prawdopodobnie do naiwnej opowieci, ktr ekazuje Fizjolog. Gdy pantera nasyci si, pi trzy dni w swojej jamie, ciego dnia za budzi si i wydaje potny ryk, a jej oddech roztacza ;orn wo, ktra zwabia zwierzta z bliska i z daleka, z wyjtkiem :ka, ktry jest wrogiem pantery. Take Chrystus, gdy zbudzi si -ciego dnia i powsta z martwych, by mi woni dla miujcych pokj, tych z bliska i tych z daleka." 123 Enarrationes in XII psalmos Davidicos: Enarratio in psalmum XXXVIII 35; 14, 4106. Por. PL 70, 284 n.

Wedug DACL (haso: Panthere) na monetach greckich. Dionizos by czsto ustawiany w towarzystwie pantery albo okryty jej skr. Zwierz to uwaano powodu jego dzikich skokw - za ucielenienie menad tworzcych orszak izosa. Dante (Boska komedia. Pieko I 31) widzi w panterze obraz nieczystoci .dliwoci cielesnej. Po Soborze Nicejskim (325 r.) Konstantyn Wielki kaza monety, na ktrych jego zwycistwo nad pogastwem przedstawiano za c symboli, m.in. pantery siedzcej ze zwieszon gow (symbol ujarzmienia -.orzenia) u ng cesarza. Zwierz to jest w tym wypadku symbolem pogastwa stawionego za pomoc jednego z elementw charakterystycznych dla kultu :osa (Bachusa). Por. Blankenburg, Heilige und damonische Tiere, s. 113, 299. 290 Zwierzta

Peropaw Pera124 ronie w gbinach morza, z dala od ludzkich oczu, zamknit w may lecej w mule. Tam, w ciemnociach, dojrzewa i rozwija swj pene blasku pikno. Nurkowie z naraeniem ycia musz, niekiedy prze dugi czas na prno, schodzi w gbiny, aby j zdoby. Gdy jedn; w kocu j znajd, wydobd z muszli i opromieni j wiato soneczn-rozbyska jasnoci. Wysoko si j ceni i kupuje za ogromne pienidz-. Zrodzona w wiecznie niespokojnych wodach morskich, teraz byszcz niezmiennym wiatem w promieniach soca. W jaki sposb to agodne wiato znalazo si w ciemnej toni? Mog: tam zstpi tylko ze wietlistego skarbu nieba. Staroytni opowiack sobie, e ma na wiosn rozchyla sw skorup i przyjmuje od boi ksiyca ros niebiesk albo e to byskawica, ogie niebieski, rzuca s\v zarodek wiata w morze12S. A wic blask pery pochodzi z nieba. Z nieba pochodzi jednak, we starego, orientalnego pogldu, rwnie dusza. Dlatego mandejczycy i n chejczycy nazywali dusz per". W jednej z pieni manichejskich 126 .' wiciel przemawia

do duszy i wprowadza j do krlestwa wiato: zdrawia j Jako stworzon ze skarbu ycia, per wydzielajc wo. uczynia ciao pachncym, promieniujc wiatem, ktre rozjanio ck dom, szlachetnie urodzon, ktra w domostwie za zostaa nazwana sh. Gdy opuci wiat, wwczas zapyta j jego podskarbi, kto zabra per, V. rozwietlaa upadajcy dom (...)"127. Tak wic pera zostaje zwrcona .-bowi Boga i otoczona blaskiem znw janieje w krlestwie wiatoci. Gnoza, ktra cakowicie jest przesycona, mniej lub bardziej, elemer chrzecijaskimi, przeja rwnie symbol duszy-pery. Na pods: mandejskomanichejskiej nauki o perle jako praduszy wyjania si kowicie hymn o duszy w gnostyckich Dziejach Tomasza128. Ze Wsc: ojczyzny wiata, wysya krl swego syna do Egiptu, aby stamtd ; nis drogocenn per, ktrej strzee smok. Ten jednak daje si ir 124 Por. O. Casel, Die Perle als religises Symbol, Benediktinische Monats-zur Pflege religiosen und geistigen Lebens" 6: 1924, s. 231 nn. 125 W prehistorycznych grobach znajduje si pery, muszle; uywano ich w magii i medycynie i skadano je w ofierze bstwom rzek. W pewnych k azjatyckich zajmuj uprzywilejowane miejsce. Kobiety nosz je, aby pc: szczcie w mioci i cieszy si wasnymi dziemi. By czas, gdy mae. i muszle, miay znaczenie magiczno-religijne; z czasem ich rola zostaa ogr: do czarnoksistwa i medycyny (...) Dlaczego jednak pera miaa znaczenie ne, medyczne albo przedstawiaa warto dla zmarych? Dlatego, e jest .. z wody", e jest zrodzona z ksiyca" (...) dlatego, e zostaa znaleziona ktra jest symbolem kobiecoci (...) Pera jest napeniona si ywot: w ktrej powstaa; zrodzona z ksiyca (Artharwa Weda IV, 10), ma udzi. siach magicznych i dlatego naley do ozdb kobiety; symbolizm seksualr. przekazuje jej zamknit w niej moc (...) Jeeli kadzie si pery na zv spoczywajcych w grobie, to cz one zmarego z zasad kosmologiczn, przedstawiaj (...) Regeneruj one siy zmarego, wczajc go w kosmiczny ktry jest par excellence cykliczny i ktry (pod obrazem faz ksiyca) z. narodziny, ycie, mier i ponowne narodziny" (M. Eliade, Die Religionen un.. Heilige. Elemente der Religionsgeschichte, Salzburg 1954, s. 496). 126 Por. R. Reitzenstein, Das iranische Erlsungsmysterium, Bonn 1921, s. 55.

127 M. Lidzbarski, Manddische Liturgien, mitgeteilt, ubersetz und erklart, 1G_ s. 101, nn. i2s pori Reitzenstein, Das iranische Erlsungsmysterium, s. 20 nn. Rne zwierzta 291 I zamknita zwija swoje ekiedy prze: Gdy jednak soneczne pienidze az byszcz;. toni? Mg: opowiada, uje od bogi i. rzuca sw |Kinak, ^czycy i mar..-jskich126 Zba-|v.iatoci. P" ^ wo, kt: ^snio ciem:. tr.rana suk 4&i per, kt: prrcona ska: ^ratoci. .gg. elementa: podstaw Linia si ce. Wschd amtd prz; ; si uwie#r Monatsschr. ^k-ano ich tak. j-.vnych kulta. t. aby pozysk jzy mae, pe: xaia ogranicz: wczenie mag:: ae jest zrodzc *ziona w mus: .wotn we udzia w j -. .sualny mu. na zwok: igiczn, k: imiczny ry zyca) aki. :onen und n 1921, s. 5; *<<i erklart, !;_ ,:u; zapada w sen i zapomina o perle. Budzi go list od ojca, zabiera wic perl i powraca na wysokoci do ojca, ktry otula go szat wiatoci, jego *!asnym, lepszym ja". W dalszym toku tych oryginalnych rozwaa samego Zbawiciela, Chrystusa, nazywa gnoza per. W hymnie w gnostyckich Dziejach Jana mwi si: Wielbimy Twego Potomka, Twoje Sowo, Twoj ask, Twoj Wiar, Twoj Sl, Twoj niewypowiedzian Per (zov dAsKzoy p,apyapitr]c), Twj 5<arb, Twj Pug, Twoj Sie, Twoj Wielko, Twj Diadem"129. Wszys-u.:e te symbole oznaczaj Zbawiciela130. On jest Bosk Per (fiapyapirtjg jest rodzaju mskiego).

Chrzecijanie katolicy nie musz si wzdraga przed przeniesieniem Siknego symbolu-pery na osob Zbawiciela. Dokonao si to przede rszystkim za przyczyn wnikliwych rozwaa Klemensa Aleksandryjskiego oraz Orygenesa. Klemens powiada w Wychowawcy: Drogocenny :e - pera lub szmaragd symbolizuje Logos"131. W tym samym - e gani kobiety, ktre przyozdabiaj siebie perami, a mogyby o-bi si witym kamieniem, to znaczy Boym Logosem, ktrego Pismo :te nazwao Per (Mt 13, 46), czy jasnym i czystym Jezusem, ktry -. wszystkowidzcym okiem w ciele, ktry jest przejrzystym Logosem, zez ktrego ciao nabiera wartoci po odrodzeniu si w wodzie. Podob-- ostryga, zrodzona w wodzie, pokrywa ciao, z ktrego rodzi si ra"132. Klemens odnajduje w obrazie maa, w ktrego ciele wzrasta ra, odniesienie do wcielonego Logosu, Jezusa; w wodzie chrztu rw-z chrzecijanie zostaj ponownie narodzeni na wzr tej niebieskiej riy. Jezus, Pera, pery ponownie narodzone w Jezusie - to zapewne -adnicza myl tego pisarza. Podobny fragment z pism w. Klemensa przytacza si w katenach Nicetasa do Mt 13,46 (o drogocennej perle): .Per jest te janiejcy, przeczysty Jezus, ktrego pocza Dziewica t Boskiego wiata: jak bowiem pera, powstajca w ciele i muszli perowca oraz w wilgoci, jest ciaem wilgotnym i przejrzystym, penym wiata powietrza, tak i Bg, wcielony Logos, jest duchowym wiatem przerzucajcym przez przejrzyste i wilgotne ciao"133. Podobnie jak promieniejca blaskiem pera, spoczywajca w ciele maa, bya - jak ju wspotr.ielimy - symbolem wcielenia Boga, tak i w tym przypadku wykorzys-**je si wschodnie wyobraenia o byskawicy rodzcej pery do zob-Miowania tajemnicy wcielenia. Najczciej i bardzo szczegowo rozwija obraz powstawania pery w. Krem Syryjczyk, ktry powiada, e zna Chrystusa jako Prawd, a poprzez per podziwia Go jako Boga, ktry przyj posta czowieka z Dzie-r;. Byskawica, ktra rodzi per, oznacza Bstwo, byskawica i woda -szaj si z sob i wnikaj w maa yjcego i rozwijajcego si dzie. Muszla zamyka si i z ognia i wody powstaje pera. Tak te rystusie Bstwo zjednoczyo si z ciaem wzitym z Maryi. Pera Dim czasie uwalnia si od swego zwierzcia, nie zmieniajc jego : podobnie i Chrystus nie zama pieczci dziewictwa Maryi.

Dzieje Jana 109, w: M. Bonnet, Acta apostolorum Apocrypha II/l, Leipzig 1898 ,.t Hildesheim 1959), s. 208 (przeoy Wincenty Myszor). Por. Reitzenstein, Das iranische Erlosungsmysterium, s. XI. Paedagogus lib. II, cap. VIII 63, 5 (SCh 108, 128; PG 8, 469). - Tame lib. II, cap. XII 118, 5 (SCh 128, 224-6; PG 8, 540). :; Ex Nicetae catena in Matthaeum 13, 46; PG 9, 744. 292 Zwierzta To spowodowao, e bez zastrzee nazywano Zbawiciela Per. Grzegc z Nazjanzu powiada: Jezus [nazwany jest] barankiem, i per, i kropl1' Do tego porwnania przyczynia si sama niebieska Pera, mwic, _ krlestwo niebieskie jest podobne do pery, i to pery drogocennej: F dobne jest krlestwo niebieskie do kupca, poszukujcego piknych pe: Gdy znalaz jedn drogocenn per, poszed, sprzeda wszystko, co m: i kupi j" (Mt 13,45 n.). Poniewa chrzecijanie widzieli krlestwo nieb skie w jego Krlu, On sta si ow drogocenn per". W liturgii rzyr kiej myl ta znalaza wyraz w tym, e pierwszego stycznia, w wit Obrzezania Paskiego, obchodzonym jako wito maryjne, to miejs z Ewangelii w. Mateusza zostao odniesione do narodzin Jezusa. Zbawiciel nakaza, aby nie rzuca pere przed wieprze, tzn. nie wy wia tajemnic krlestwa niebieskiego niegodnym. Bardzo wczenie so te odnoszono - zgodnie z prawem tajemnicy (disciplina arcani) -tajemnicy Eucharystii, o czym wiadczy Passio Stephani I, napisana w w., w ktrej opowiada si, e Tarcisjus nie chcia rzuci pere wieprzor Odniesienie tych sw do Eucharystii jest jedynie konsekwencj odnie nia ich do Chrystusa. W liturgiach Kociow wschodnich partyk. Hostii nazywa si niekiedy per". Z tej racji, e Zbawiciel nazwa krlestwo niebieskie drogocenn pe: wydawao si suszne, eby i drog do witoci, ktra prowadzi do nie a zwaszcza wsk, strom drog mczestwa i dziewictwa, traktowa j per. Ignacy z Antiochii w Licie do Efezjan nazywa swoje wizy p ami duchowymi" 135. W dziele O dziewictwie, przypisywanym w. Ata: zemu, znajdujemy pochwa tej cnoty: O dziewictwo, drogocenna pe: dla wielu niewidzialna, znajdowana przez

nielicznych" 36. Obraz pery j jeszcze ywo odczuwany. W rozdziale dziewitym tego dziea nauki B>: nazywa si - w nawizaniu do Mt 7,6 - drogocennymi perami", kt: zostay dane tym tylko, ktrzy byli tego godni. Liturgia rzymska pi o dziewicach i wdowach: Podobne jest krlestwo niebieskie czowiekc kupcowi poszukujcemu piknych pere: znalazszy jedn per kosztc n, odda wszystko, co mia, i naby j" 137. Apokalipsa, mwic o dopenieniu si wszystkich rzeczy u kresu cl sw, jeszcze raz wskazuje z ca wyrazistoci na zwizek krlest niebieskiego z per: A dwanacie bram to dwanacie pere: kaz z bram bya z jednej pery" (21,21). Kto przekroczy bram z pere, pozostawi ostatecznie za sob ziemsr: lady. Podobnie jak w perle przychodzi na ziemi to, co Boskie, tak prz, ni powraca do nieba to, co ziemskie" (M. Lurker). Pies Od najdawniejszych czasw psy byy przyjacimi czowieka, arw jako zwierzta towarzyszce mu na polowaniach, jak i jako stre don 134 Mowa 39, 16, w: wity Grzegorz z Nazjanzu, Mowy wybrane. Przek zbiorowy, IW Pax, Warszawa 1967, s. 433. 135 Do Efezw 11, 2, w: Pisma Ojcw Apostolskich. Z greckiego tumaczy, zaop rzy wstpami i objanieniami ks. Arkadiusz Lisiecki, Ksigarnia w. Wojciec. Pozna 1924, s. 211 (POK t. 1). 136 De virginitate 24; PG 28, 280. 137 Msza rzymski, druga Msza o dziewicy, Antyfona na Komuni, s. 713. Rne zwierzta 293 $. Grzegorz , kropl"134, -.wic, e nnej: Po-ir.ych pere, to, co mia. two niebie-rgii rzyms-w wito to miejsce asa. i. nie wyja-enie sowa cani) do pisana w VI [wieprzom". \ odniesie-partyku

enn per, zi do nieba. ktowa jako i wizy per-w. Atana-enna pero. ; pery jes: nauki Boe ariami", ktre i piew t czowieko-*r koszto kresu cza-0ek krlestwa pere: kada gob ziemskie akie, tak prze: teka, zarow M stre don ne. Przek: -.aczy, zaoj: v. Wojciec. ?. s. 713. i trzd. Wyrniaj si czuym wchem. Ich przywizanie, czujno i wierno sprawiy, e dostrzegano w nich symbole tych wanie cech. Take ?h gone szczekanie odgrywao pewn rol w symbolice, podobnie jak rzekonanie, e lizanie przez nie ran powoduje ich zagojenie, e maj ic swoist moc lecznicz; wedug dzisiejszych zapatrywa uchodzioby .o oczywicie za niehigieniczne. Grecy przedstawiali psy jako symbole wiernoci na kamieniach grobo-ych i wazach. Staroytnemu wiatu znane te byy apotropaiczne wyob-;.enia psw umieszczane na progach domu albo paacu i majce zastpowa ywe zwierzta w pilnowaniu domostw przed wtargniciem zych mocy. Mamy tu do czynienia z jednym z bardzo czstych przypadkw stawiania podobizny na rwni ze wzorem i oczekiwania wynikajcych std magicznych skutkw. U Persw panuje jeszcze dzi zwyczaj przyprowadzania psa do umierajcego; spojrzenie zwierzcia ma oddala ze moce. W staropogaskich religiach pies by atrybutem okrelonych bstw : zaliczano go do zwierzt ofiarnych. W Grecji uywano te psw do pilnowania wity. Dziki, wielogowy Cerber strzeg krlestwa zmarych, do ktrego kademu pozwala wej, ale z ktrego nikogo ju nie wypuszcza. Rwnie w mitach ludw pnocnych psy piekielne strzeg podziemnego wiata. Izraelici pocztkowo trzymali psy tylko do pilnowania trzd. Dopiero a- niewoli babiloskiej nauczyli si ceni te zwierzta take jako wiernych -.rwarzyszy i stry (por. Tb 6,1). Poniewa jednak w Palestynie byo r ardzo wiele godnych, w nocy nawet niebezpiecznych, psw bezpaskich, ?:smo wite najczciej

mwi o psie w zym i pogardliwym znaczeniu. Uywa okrelenia pies" jako wyzwiska i widzi w tym zwierzciu obraz k:dzi bezbonych, ogarnitych nienawici, dnych krwi, niemoralnych, jak to oglnie wyraa Apokalipsa, mwic o tych, ktrzy nie mog wej o krlestwa Boego: Na zewntrz s psy, gularze, rozpustnicy, zabjcy, bawochwalcy i kady, kto kamstwo kocha i nim yje" (Ap 22,15)138. Egzegeza chrzecijaska nawizuje do tego zego znaczenia, jeli wyni-a ono z tekstu Pisma witego. W innych przypadkach widzi w psach jymbol duchowych pasterzy i mw apostolskich, ktrzy jako owcy Susz" tropi i poszukuj tych, ktrzy zbdzili. w. Grzegorz daje na-Hpujce obrazowe wyjanienie przypowieci o bogatym hulace i bied-ajrm azarzu (k 16,21): Niekiedy Pismo wite pod nazw psw zwyko rozumie kaznodzie-gfo. Jzyk bowiem psw uzdrawia rany, gdy je li. Tak te i wici auczyciele pouczajc nas przy wyznawaniu grzechw jakby lecz ran ducha jzykiem jej dotykajc." 139 Sw. Ambroy za ukazuje w swoim pimie na temat dziea szeciu dni tworzenia, e kady chrzecijanin, zwaszcza za kady przeoony, po-Hnien by psem Boga: _A co powiem o psach, w ktrych naturze ley okazywanie wdzicznoci pilnej czujnoci dla dobra swych panw? Std do tych, ktrzy zapomim Pies" byo wyraeniem, ktrym w staroytnoci okrelali siebie poddani porwnaniu z tymi, ktrzy zajmowali wysz pozycj w hierarchii spoecznej, iao wwczas sens: niski", pody", poddany" (por. 1 Sm 24, 15). " Homilie na Ewangelie, hom. 40,2. Przeoy o. Wadysaw Szodrski CSSR, trzy wstpem o. Jacek Stanisaw Bojarski OP, opracowa ks. Mieczysaw iski, ATK, Warszawa 1969, s. 318 (PSP t. 3). 294 Zwierzta naj o doznanych dobrodziejstwach i s leniwi i gnuni, Pismo woa: Psy nieme, szczeka nie mogce. A wic s psy, ktre potrafi szczeka w obronie

swych panw, umiej broni swe domostwa. A wic i ty naucz si podnosi gos w obronie Chrystusa, gdy na owczarni Chrystusow napadaj grone wilki. Naucz si mie sowa na twych ustach, aby si nie zdawao, e jak pies niemy sprzeniewierzy si milczeniem powierzonej ci stray wiary" uo. Wywody te odpowiadaj starodawnej symbolice upatrujcej w psie obraz kaznodziei. Symbolika ta znana te bya chrzecijanom redniowiecza, o czym wiadczy sen matki w. Dominika; ujrzaa ona we nie oczekiwane dziecko jako pieska nioscego pochodni, ktr zapala wiat Ten senny obraz pojawia si w niektrych przedstawieniach w. Dominika i stanowi jego atrybut. Sztuka pnoredniowieczna (od XIII w.) ukazuje niekiedy psa jakc atrybut pewnych personifikacji wystpkw, cnt itd., ktre dzisiaj nie wzbudzaj ju szczeglnego zainteresowania. Czciej spotyka si w miniaturze i tkactwie alegoryczne przedstawienia sceny zwiastowania, w ktrych tajemnic wcielenia wyraa legenda o jednorocu. Archanio Gabriel wiedzie na smyczy cztery psy o imionach: Misericordia, Veritas, Justitia, Pa\ (wedug Ps 85), ktre wyobraaj postanowienie zbawczej woli Boga, i nagania nimi jednoroca na ono Dziewicy141 (por. Jednoroec). Pszczoa Wosk i mid - to drogocenne dary, ktrych Bg uyczy czowiekow. dziki pracy pszcz. Mid zastpowa ludom pierwotnym cukier z trzciny cukrowej i burakw, ktre zaczto pozyskiwa dopiero w miar postp-kultury. Ludy pierwotne podbieray potrzebny im mid i wosk z plastrw miodu, ktre mogy znale w rozpadlinach skalnych albo w dziuplach drzew. Nie uszed take ich uwagi godny podziwu tryb ycia pszczele; spoecznoci. Zgromadzona wok krlowej, jako jedynej rodzicielki modego pokolenia, wiedzie tak uregulowany tryb ycia, e staa si on; symbolem dobrze zorganizowanego pastwa. Staroytni w ogle dostrzega! pewne podobiestwa pszcz do ludzi, zwaszcza ludzi sprawiedliwych i dobrych. Wychwalano rne zalety pszcz: schludno, bowiem usuwaj. z ula martwe pszczoy i wszelkie mieci, wsplnot posiadania, czysto pilno, biego w sztuce. Przede wszystkim byy one jednak symboler niewinnoci i uchodziy po prostu za co witego142. Nie wiedzian; wwczas dokadnie, w jaki sposb pszczoy si rozmnaaj, dlatego wierzono w ich dziewordztwo. Staroytni autorzy, jak Kolumella i Eliar. powiadaj nawet, e

owady te odznaczaj si tak subtelnym zmysem, -w nieczystych ludziach wyczuwaj wrogw i przeladuj ich. Zdaniem Jeremiasza ideogram krla" w najstarszym pimie obrazkowym Sumerw (3000, a moe nawet 4000 lat przed Chr.) mia form nieporadnie stylizowanej pszczoy143. Pisarze greccy i aciscy uywali dla 140 Hexaemeron 6, 17. 141 Por. K. Kiinstle, Ikonographie der christlichen Kunst, t. 1-2, Freiburg 1926-8 t. 1, s. 125, ilustracja 30. 142 Por. Platon, on 534 b. 143 Por. A. Jeremias, Handbuch der altorientalischen Geisteskultur, Leipzig 1913 s. 179. Rne zwierzta 295 *oa: Psy szczeka i ty naucz rystusow aby si nie wierzonej w psie rednio-a we nie jala wiat. Dominipsa jako dzisiaj nie $; w minia-i. w ktrych I-abriel wie-; istitia, Pax Boga, i na.-.towiekowi .-r z trzciny r postpu . z plastrw w dziuplach ,a pszczele; icielki mo-a si ona dostrzega!: Lwiedliwyc. iem usuwa,_ :ia, czysto symbolerr. wiedziano dlatego wie-e i Eliar.. zmysem, e 4 ptsmie obraz t mia forr. *v uywali ci fttiburg 1926- m. Leipzig 191 krlowej pszcz zawsze rodzajnika mskiego: rex, /3aaiAvc" 144. Hindusi waali pszczoy za eteryczne, czyste stworzenia i zaliczali je nawet v poczet bstw.

W staroytnoci przedstawiano pszczoy na gemmach i monetach. Te istatnie byy zwaszcza rozpowszechnione w Efezie, w miecie, w ktrym /.apanki Artemidy nazywano pLekiaam (pszczoami). Tak nazyway si rwnie kobiety wtajemniczone w misteria Demeter, ktrej powicona .via pszczoa. Neoplatonicy widzieli w pszczole symbol duszy, ktra w yciu zachowuje zysto i pamita o swym powrocie do wyszych sfer. Przekonania te wywary, jak si zdaje, take wpyw na pniejsze przekonania ludu, ktry .'.ierzy, e dusza opuciwszy ciao ulatuje w postaci pszczoy. Radowano -: te, gdy kwiaty rosnce na grobie odwiedzali ci brzczcy gocie albo _dy nawet w grobowcach budoway swoje plastry miodowe145. Mid i mleko uchodziy w staroytnoci za mistyczny pokarm", zwaszja za mid, gdy zosta zebrany z niewinnych kwiatw wiosennych rze rwnie niewinne, skrztne stworzonka, ktre zaledwie je dotkny, e zbrukay. Palestyna bya, jak mona przypuszcza, bogata w mid, _ iy zwiadowcy wysani do Ziemi Obiecanej, okrelaj j jako kraj oywajcy w mleko i mid" (Lb 13,27). Sam Bg przyobieca, i bdzie to Ka wanie kraina (Wj 33,3; por. Ba 1,20). Jan Chrzciciel ywi si na istyni szaracz i miodem lenym (Mt 3,4). Popularne u ydw imi^ Debora, czyli Pszczoa, oznacza mwic, zczc" (por. Sdz 4,4). wiadczy ono o szacunku, jakim cieszya si -zczela spoeczno, co potwierdza ksiga Mdroci Syracha, w ktrej ytamy: Maa jest pszczoa wrd latajcych stworze, lecz owoc jej ma erwszestwo pord sodyczy" (11,3), a take Ksiga Przysw (24,13 n.), jra porwnuje mid z mdroci. Chocia Pismo wite nie pomija zykroci, ktrych sprawcami staj si pszczoy wwczas, gdy dl,

vidzi w nich z tego powodu symbol przeladujcych wrogw (por. Pwt 44; Ps 118,12; Iz 7,18), to jednak wyakcentowuje przede wszystkim ich .lety, co osiga punkt szczytowy w Septuagincie, mianowicie w rozdziale : ;>stym Ksigi Przysw do wierszy szstego i nastpnego, w ktrych wi si o mrwkach, dodane s jeszcze trzy wiersze, oznaczone 8a, b, Ktre mwi o pszczole: Udaj si do pszczoy i zobacz, jak jest pracowita, jak wspania wyko-e prac; jej trud dla swojego zdrowia wykorzystuj krlowie i prostaczce. Przez wszystkich jest lubiana i ceniona, a chocia niewielka jej sia, wyszona zostaa dziki swej zrcznoci." 146 Do tego miejsca Pisma witego nawizuj Ojcowie Kocioa w swoich inych uroku opisach i symbolicznych interpretacjach pszczoy i owocw pracy; najobszerniej czyni to w. Ambroy w komentarzu do HexaeT-onu V, 67 nn. Wyranie zauwaa si w nim wpywy czwartej Georgiki rgiliusza, co nie jest zreszt odosobnione w literaturze starochrze" Jest pewna, e tak powiem, pszczoa nad pszczoami i jak wrd pszcz jest .. ktry uznawany jest za krla, tak tym wadc pszcz jest Pan Jezus Chrystus, Ktrego posya mnie Duch wity, abym spoywa mid, bo dobry jest jego -ter, tak e zaznaje sodyczy moje podniebienie" (Orygenes, Homiliae in visiones e, hom. II, 2; PG 13, 227). " Por. Keller, Antike Tierwelt. 46 Septuaginta: Prz 6, 8a, b, c. r 296 Zwierzta

cijaskiej. Wpywy te s widoczne take w pochwale pszcz, ktr zawieray starsze wersje Praeconium paschale. W dzisiejszym tekcie Exultet fragment ten zosta znacznie skrcony i wspomina si tylko, e wiec, owoc pracy pszcz", skada si w ofierze Bogu, a jej pomie ywi si (...) strugami wosku, ktry dla utworzenia tej cennej pochodni wydaa twrcza pszczoa"147. Rwnie w pierwszej modlitwie powicenia wiec w wito Matki Boej Gromnicznej wspomina si o pszczoach, dzik: ktrym powsta wosk do wytworzenia wiec. Exultet w Sakramentarzu Gelazjaskim zawiera nastpujc pochwa pszcz: Podziwiajc powstanie tej substancji, musimy rwnie wychwala pochodzenie pszczoy. Pszczoy poprzestaj na maym, s niezwykle czyste w rozmnaaniu. Z pynnego wosku buduj komrki o przepiknych ksztatach, jakich nie potrafiaby stworzy ludzka zrczno. Swoimi nkam: muskaj kwiaty, a jednak nie czyni im adnej szkody. Nie wydaj potomstwa, lecz swymi ryjkami zbieraj to, w czym utworzony zostanie powstajcy rj, tak jak w cudowny sposb Chrystus wyszed z ust Ojca." 148 W Exultet Sakramentarza Gregoriaskiego ycie pszcz zostao przedstawione jeszcze dokadniej i bardziej poetycko, jednak opis ten nie wzbogaca w niczym symboliki pszczoy. Nie biorc pod uwag fragmentu, ktry pniej zosta wyczony, tekst w tym Sakramentarzu jest taki, jaki obecnie jest uywany. W symbolice pszcz podkrelano wic przede wszystkim dziewictwo pszcz robotnic. Dlatego w. Ambroy szczeglnie zaleca powiconym Bogu dziewicom naladowanie pilnoci, powcigliwoci i zmysu wsplnoty tych stworzonek. Pewnie dlatego te trzecia Antyfona Laudesw na wito dziewicy i mczenniczki w. Cecylii brzmi: Caecilia famula tua. domine, quasi apis tibi argumentosa deservit" (Cecylia suebnica Twoja. Panie, suy Ci jak pracowita pszczoa"). Wielu pisarzy kocielnych, ktrych wszystkich nie sposb tu przytoczy przeciga si w opisach zbierania miodu przez pszczoy. T prac pszczc porwnuj z trudem mdrcw, ktrzy pij sodki nektar z kwiatw Pisn._ witego, aby go przetworzy na mid witych nauk i modlitw goszcych

chwa Boga, tak jak czytamy w Pieni nad Pieniami: Mioderr najwitszym ociekaj wargi twe, oblubienico, mid i mleko pod twoin jzykiem" (4,11). Znaczenie, jakie przypisuje si pszczoom w liturgii, tumaczy si nie tylko wytwarzaniem przez nie wosku potrzebnego do wyrobu wiec uywanych w liturgii (wiadectwa ich uywania pochodz z IV w.), lec rwnie dostarczaniem przez nie miodu, ktry w czasach wczesnochrze-cijaskich wraz z mlekiem podawano otrzymujcym chrzest na zna.. stania si dziemi Boymi (por. Mleko). W Kociele greckim zwyczaj ter. zachowa si do dzi. Z powodu liturgicznej wanoci ju we wczesnyrr. redniowieczu wyksztaciy si formuy kocielnego bogosawiestw pszczelego roju. Grecka formua bogosawiestwa uprasza, aby Bg po147 Msza rzymski, s. 383. 148 Wszystko, co tu zostao powiedziane, odnosi si do pszczt robotnic. W ogc nie uwzgldnia si innych przejaww ycia pszcz, obserwowanych przez pszcz^ larzy. t r zawie-.e Exultet :e wiec, ,,ywi si :ii wydaa nia wiec ;h, dziki pochwa .ala po-.-de czyste ch kszta-. nkami .e wydaj y zostanie z ust Oja\o przediL fragmentu. st taki, jak: dziewictn wicony: ysu wspi.audesw r. famula tu ^nica Twj

przytoczy ac pszcz itw Pisn ,itw gosz. :: Miode pod twoi .czy si r.: wiec uz IV w.), le" esnochrze sctest na zn; zwyczaj te we wczesny Dsawiestv aby Bg p otnic. W ogc przez pszcz Rne zwierzta 297 zwoli im szczliwie opuci ul i do niego powrci, a take by ochrania ;e przed nieprzyjacielem. aciska za miaa charakter egzorcyzmu przeciw opuszczaniu przez pszczoy uw w czasie rojenia si i ograniczaa si io uytku prywatnego. Dlatego redniowieczne rytualia nie zawieraj enedictio apum. Stosowana dzisiaj formua uprasza u Boga bogosaiestwo, aby si mnoyy, przynosiy poytek, a owoc ich pracy, wosk, iuy chwale Boej. Trzy zote pszczoy na niebieskim tle stanowi herb rodziny Barberi-:ch, z ktrej pochodzi papie Urban VIII (1623-1644). Ryba Ewangelie przekazuj, e Zbawiciel wielokrotnie posuy si symbolem ryby, dlatego jest on niejako uwicony i opatrzony pieczci nieomylnoci. Pierwsi apostoowie, ktrych Pan powoa, byli rybakami znad jeziora Genezaret: Pjdcie za Mn, a uczyni was rybakami ludzi" (Mt 4,19; Mk 1.17). Innym razem powiedzia do Piotra: Nie bj si, odtd ludzi bdziesz owi" (k 5,10). Std przedstawi te pod obrazem rybaka owicego w swoj sie dobre i ze ryby; dobre zatrzymuje, ze odrzuca tQ4t 13,47 n.). Piciotysiczn rzesz nakarmi Zbawiciel kilkoma chlebami i kilkoma rybami, ktre cudownie rozmnoy, a po swym zmartwychwstaniu przygotowa na brzegu jeziora dla siedmiu uczniw pieczon ryb (J 21,9). Wraz z Radosn Nowin Pana i Mistrza pierwsze gminy chrzecijaskie przyjy i szacunkiem otaczay symbol ryby. Odniesienie go do chrztu arzucao si prawie samo z siebie, tym bardziej e wczesny sposb |dzielania chrztu wymaga cakowitego zanurzenia si, tak e neofici sieli dostrzega, i ich

symbolem jest pywajca w wodzie ryba. Na e symboliczne odniesienie wskazywaa zreszt katecheza, o czym riadczy uroczy hymn w. Klemensa Aleksandryjskiego z II w., w ktrym raca si do Zbawiciela, uywajc rnych symbolicznych okrele, midzy innymi wzywa Go nastpujco: Rybaku ludzi, ktrzy zbawienie otrzymuj, z odmtw wystpku ryby czyste od skazy ratujesz z gronej fali, ncc je sodkim yciem" 149. Artyci chrzecijascy ju od drugiej poowy II w. przedstawiaj zest, posugujc si obrazem poowu ryb wdk albo sieci. Rybak abraa szafarza chrztu, ryba za neofit. W sztuce nagrobnej w nie-frrych przypadkach rybak wykazuje podobiestwo do w. Piotra. Take zynia chrzcielne, kamienie nagrobne itd. zdobiono czsto symbolicz-rysunkiem ryb. Poowu ryb nie naley jednak odnosi tylko do imentu chrztu, ale take do jego rozkwitu i dopenienia w krlestwie ; dopenienie to osignie sw ostateczn posta w paruzji. Jeli z obrazem poowu ryb porwna si znany tekst Tertuliana: My Paedagogus lib. III, cap. 12; PG 8, 681. 298 Zwierzta natomiast rybki zgodnie z naszym Ichthys (Ryba) Jezusem Chrystusem rodzimy si w wodzie i nie moemy si inaczej zbawi jak tylko przebywajc w wodzie" 150, to okazuje si, e Klemens Aleksandryjski zwraca uwag na wyjcie, a nawet ratowanie z toni, Tertulian natomiast na pozostawienie rybki w wodzie, w jej ywiole; Tertulian uwzgldnia prawe natury, gdy ryba wyjta z wody ginie. Pozostawanie w wodzie oznacz? trwanie w asce chrztu. Natomiast symbolika, ktr rozwija Klemen-Aleksandryjski, odwouje si do prastarych wyobrae egipskich i greckich, ktre morzu nadaway negatywne znaczenie: nie byo uwaane zl cz tego wiata, lecz za wiat podziemny, a wic za symbol za i mierci Podobnie jak morze uwaali staroytni poganie za cz wiata pod ziemnego tak i ryby uchodziy za istoty podziemne. Dlatego skadane w ofierze bogom podziemia, a take jako dary dla umarych, jeli ty! okazywano im kult podobny

do kultu bogw. Potwierdza to zwyc kadzenia dla zmarych ryby na pycie grobu. Wedug pogaskich wie: miaa ona by poywieniem dla tych, ktrzy odeszli z tego wiata, u mieli oni, jak mniemano, te same potrzeby co yjcy. Niektre ludy uwaay pewne rodzaje ryb, jako symbole bstw, wite. Tak byo przede wszystkim w Egipcie i w syryjskim kulcie bo_ ycia Atargatis, czczonej pod innym imieniem rwnie na innych te nach. Zatem ryba bya te, mianowicie w Syrii, symbolem szczs. zdrowia i ycia. Symbolika ycia nawizywaa jednak nie tylko do rr.: logii, lecz take do niezwykej podnoci ryb. Dlatego wydaje si natur. ne, e prawie wszystkie ludy uwaay ryb za symbol peni ycia i prz-: kazywania ycia. Asyryjskie pismo na okrelenie poj mnoy si, rc: przestrzenia, obfitowa" posugiwao si, o czym wiadcz najstars: pomniki, znakiem ryby. W judaizmie pojcie mnoenia si" byo rwr.:-. zwizane z ryb. Osobliwy jest jeszcze inny aspekt ydowskiej symbol:ryby: pewien kabalista (tajemna sekta ydowska) z XVI w. powiada. ; naley w szabat spoywa ryby, poniewa nie maj one powiek i z powodu s wyobraeniem opatrznoci Boej, ktra ani nie drzemie nie zasypia (por. Ps 121). Nie sposb wykaza, jak daleko siga i: pretowanie ryby jako symbolu opatrznoci Boej albo oka Boego, moe taka interpretacja ma jaki zwizek z osobliwym przedstawi: trzech ryb o jednej wsplnej gowie i jednym wsplnym oku, pojaw cym si na niektrych egipskich czarkach z fajansu. Ten sam mc zdobi take kapitel kolumny pochodzcy z klasztoru pooonego na spie koo ar. Tego typu motywy w sztuce mona by odnale w redniowieczu ja.-: element w konstrukcji laskowania gotyckiego trjucza. Spojrzenie w staroytno wskazuje, e symbol ryby nie jest jakirr. wytworem chrzecijastwa, a tylko przejciem istniejcego motywu, ktc remu nadano tylko inne znaczenie. Staroytnej ofierze z ryb przeciw stawiano eucharystyczne misterium ix$vc, rybie umarych" - ryb ;. jcych". Chrzecijanie nazywali bowiem siebie, w przeciwiestwie c pogan, ywymi"; niechrzecijanin jest umary, chrzecijanin - yjc poniewa moc chrztu i Chleba eucharystycznego ma ycie Boe as.-. uwicajcej, ktrego nie zabija mier cielesna. IX0YI ZQNTQN (ryb

150 O chrzcie 1. Tumaczenie: Emil Stanula, w: tene, Wybr pism, ATK, Warszawa 1970, s. 133 (PSP t. 5). Rne zwierzta 299 rystusem :j przeby--d zwraca miast na nia prawo e oznacza Klemens :h i grec.aane za i mierci, lata podkadano je jeli tylko :o zwyczaj :h wierze ;ata, gdy ostw, za :ie bogini ych tere-szczcia. do mito-: natural-cia i prze- si, roznajstarsze :o rwnie symboliki :wiada, e _-k i z tego zemie, ani ega inter-zego. By awieniem oojawiaj-:ti motyw 2,0 na wyvieczu jako jest jakim :otywu, ktb przeciw-- ryb y-:estwie dc n - yjcy. Boe ask _\TL2N (ryt: , ATK, Warzyjcych) wypisano na jednym chrzecijaskim grobie odkrytym w Rzymie, na Wzgrzu Watykaskim. Oznaczenie Chrystusa symbolem ryby nie tumaczy si wic tylko samym zestawieniem liter, ktre w greckim sowie ix$vc daj pocztkowe litery imienia: Jezus, Chrystus, Syn Boy, Zbawiciel", lecz zasadza si na realnoci tej symboliki. Na pomnikach chrzecijaskich spotyka si od II w. czsto zarwno rysunek ryby, jak i napis ix&vg, albo oddzielnie, albo razem. Sw. Augustyn tak objania znaczenie tych symboli: Wyraz 'Ix&vc to jest ryba, ktra to nazwa symbolicznie oznacza Chrystusa. Albowiem Chrystus mg w bezdennej otchani tej miertelnoci niczym w gbinie wd pozostawa ywy, to jest trwa bez grzechu." 15X Augustyn porwnuje tu morze ludzkiego ycia do gbiny wd. W Wyznaniach wity nauczyciel powiada za o Rybie podwignitej z gbi-r.y", ktr ludzko spoywa na uczcie nagotowanej przez Boga (por. Ps 23) i ktr wycignito z

gbin, aby nakarmi spragnion ziemi152. W swoim komentarzu do tekstu Ewangelii Jana (21,9) symbolik ryby pieczonej na ogniu ujmuje krtko sowami: Piscis assus, Christus passus" (Pieczona ryba jest cierpicym Chrystusem")153. ,Ux&vc jest wic syntetycznym przedstawieniem tajemnicy Chrystusa, . to wanie w aspekcie ycia i zbawienia" (O. Casel). Najbardziej znana jest oczywicie eucharystyczna symbolika ryby, zadarta przede wszystkim w dwukrotnie cudownym nakarmieniu rzeszy -yb i chlebem; o cudzie tym mwi Ewangelie zwracajc szczegln .wag na jego, podkrelony przez samego Pana, zwizek z najwitszym akramentem otarza; o zwizku tym mona wnosi z nastpujcej po udzie nakarmienia obietnicy prawdziwego chleba ycia (J 6). O witej uczcie ofiarnej jako o rybie" mwi te znana inskrypcja agrobna Abercjusza, biskupa Hierapolis we Frygii (II w.). Czytamy niej: Wiara za wszdzie bya mi przewodniczk. I zastawiaa mi szdzie jako pokarm Ryb ze rda, bardzo wielk, czyst, ktr uja Dziewica Niepokalana i (wiara) dawaa j przyjacioom stale na poywie-r.ie, majc wyborne wino i zastawiajc je zmieszane (z wod), jako te chleb"154. Jzyk tego napisu przestrzegajcy prawa tajemnicy (disciplina zrcani) wskazuje wyranie na tajemnic wcielenia. Przez rdo" naley wic rozumie element niebieskiej Ryby, ycie Trjcy Przenajwitszej, z ktrej wieczne Sowo zstpio w ono Dziewicy. Wielka ryba" jest orzeciwiestwem pisciculi, maych rybek", uksztatowanych na wzr ielkiej, ktra udziela im ycia Boego. Wedug wczesnego ducha liturgii wicenie wody chrzcielnej uwaano za przywoanie i uobecnienie :chowej natury Chrystusa w powicanym ywiole. W tym znaczeniu .iada te w. Opat z Milewe (IV w.), e Chrystus jest t Ryb, ktra aje przywoana przy chrzcie i zanurzona w rdle (fontalibus undis -: dtur).

O Pastwie Boym. Przeciw poganom ks. XVIII 23, 1. Przeoy i opracowa ,;tor Kornatowski, IW Pax, Warszawa 1977, t. 2, s. 342 n. 2 Wyznania XIII, 21. Przeoy, opatrzy posowiem i kalendarium Zygmunt i.biak, IW Pax, Warszawa 19873, s. 358. Podobnie wypowiada si w ks. XIII 23. :53 Tractatus in Joannis evangelium 21,9. :54 Napis nagrobny Abercjusza. Tekst napisu. Prze. ks. J. Bilczewski, w: Andrzej Der SJ, Antologia patrystyczna, Wydawnictwo Apostolstwa Modlitwy, Krakw ::6. s. 489. 300 Zwierzta W sztuce i rzemiole artystycznym zarwno symbol, jak i akrostych iX&vc, znajdowa, od II w., tak wielorakie zastosowanie, e wyliczanie przykadw zaprowadzioby nas zbyt daleko. Wystarczy znajomo ich znaczenia, aby czytelnymi okazay si take liczne ich poczenia z innymi symbolami. W malarstwie katakumbowym ryba, jako symbol Eucharystii, ukazuje si w rnych scenach uczty. Do powszechnie jest znane przedstawienie ryby z koszem penym chlebw i przezroczystego naczynia z winem (katakumba w. Lucyny). Wilpert prostuje bd spotykany w starszych reprodukcjach tego motywu, ktre przedstawiaj ryb pywajc z koszem osadzonym na jej grzbiecie. Ten wielki znawca katakumb po dokadnych badaniach doszed do wniosku, e ryba spoczywa na trawie, kosz za stoi obok niej, a wic chodzi o uproszczone przedstawienie ewangelicznego cudu rozmnoenia chleba. W Ziemi witej, na przypuszczalnym miejscu tego cudu, zostay odkryte ruiny bazyliki, w ktrej mozaika posadzkowa ukazuje dwie ryby obramiajce kosz z chlebem. Od IV w. symbol ryby pojawia si rzadziej. ale cakowicie zanika dopiero w pnym redniowieczu. A do IX w. w przedstawieniach Ostatniej Wieczerzy ryba, obok chleba i kielicha, jest symbolem eucharystycznym. Jeszcze na sawnym otarzu z Verdun z XII w., znajdujcym si w krypcie kolegiaty Klosterneuburg, u grobu w. Leopolda, odnajdujemy bardzo oryginalne przedstawienie ryby w scenie Ostatniej Wieczerzy: Judasz trzyma ryb, ukrywajc j za plecami, co ma wyobraa jego zdrad Chrystusa. Skorpion

Ju sam widok skorpiona (scorpio, oKopnioc), jego kleszcze podobne dc kleszczy raka i ogon uzbrojony w do, napenione trucizn, przejmuje dreszczem. Rwnie jako symbol niemal zawsze ma znaczenie negatywne. W Europie Poudniowej zwierz to osiga dugo ciaa okoo 3 cm. natomiast na Wschodzie - okoo 15 cm i jest, w zalenoci od gatunku, ciemnej albo janiejszej barwy. Jego ukucie moe w cigu trzech dn: spowodowa mier, jeeli nie udzieli si na czas pomocy medycznej. Pismo wite czsto mwi o skorpionach. W Ksidze Ezechiela (2,6 oznaczaj one niewiernych Izraelitw, w Ksidze Syracha (39,30) wymienia sieje wrd zwierzt, ktre Bg zesa jako kar na ludzi. W Ewangelii wedug w. ukasza Zbawiciel powiada do apostow: Oto daem warr. wadz stpania po wach i skorpionach" (10,19). Prawda tych sw okazaa si przez moc czynienia cudw, ktrych dokonali wici; w sensie przenonym odnoszono te sowa do zwycistwa nad szatanem i jego zwolennikami. W tej samej Ewangelii, w rozdziale jedenastym, Chrystus mwi, posugujc si rnymi obrazami, o wysuchaniu modlitwy. W wierszu dwunastym za powiada: Gdy [syn] prosi o jajko, czy [ojciec] poda mu skorpiona?" Z tej racji, e wielkie wschodnie skorpiony, gdy si zwi;. w kbek, przypominaj jajko, formalne przeciwiestwo tego porwnani;, nie jest tak wielkie, jak si zdaje, wikszy jest kryjcy si w nim kontras: duchowy. W jajku bowiem drzemie ycie, dlatego jest symbolem nie tylkc narodzin, lecz take zmartwychwstania. Skorpion natomiast wyobraa mier, trucizn pieka i zo szatana. Znaczenie to najwyraniej ukazu si w wizji apokaliptycznej, Ap 9,2-10, opisujcej szaracz wychodzc z dymicej czeluci piekielnej: I dano jej moc, jak maj ziemskie I Rne zwierzta 301 ikrostych yliczanie mo ich

z innymi charystii, st znane i go naczy5 potykany . b pywacatakumb i:czywa na :r.e przedcostay oddwie ryby rzadziej, do IX w. iicha, jest trdun z XII grobu w. dv w scenie cami, co ma odobne dc przejmuje .egatywne. )io 3 cm. gatunku, rzch dni cznej. hiela (2,6 0) wymie-Ewangelii lem warr. :ych sw w sensie m i jego Chrystus y. W wierciec] poda si zwin porwnania kontras". : nie tylkc wyobraa i ukazuje chodzc ziemskie skorpiony (...) I maj ogony podobne do skorpionowych oraz da: a w ich ogonach jest ich moc szkodzenia ludziom przez pi miesicy".

Cay ten ustp opisuje cierpienia, ktre powoduje ukucie tych piekielnych zwierzt. Ludzie szuka bd mierci, ale jej nie znajd" (por. take Szaracza). Sensu symboliki skorpiona nie sposb wyrazi bardziej jednoznacznie. So i ko soniowa Dugowieczno sonia (elephas, eAeac), ktry podobno moe y sto !at, sprawia, e staroytno uwaaa go za symbol wiecznoci. Na mo-r.etach macedoskich wybijano jego wizerunek z napisem aeternitas". W biaych soniach upatruj buddyci wcielenie bstwa. Wie niesie, e :o olbrzymie zwierz jest szczeglnym wrogiem wy i niszczy je. Staroytne ludy uyway soni do celw wojennych: umocowywano na ich grzbietach drewniane wiee wyposaone w machiny bojowe oraz mieszczce kilku onierzy. W Ksigach Machabejskich wielokrotnie mwi si r soniach wywiczonych w walce, zwaszcza w szstym rozdziale pierwszej ksigi. Staroytni historycy przyrody sawi czyste obyczaje" tych zwierzt. Na przykad Pliniusz powiada: Z powodu swej obyczajnoci zawsze parz si tylko na osobnoci (...) nie wiedz, co to cudzostwo ani nie -ocz midzy sob walk o samice" 155. So sta si dlatego w chrzecija-Kwie symbolem czystoci. Fizjolog i pozostajce pod jego wpywem red-ruowieczne opowiadania o zwierztach przedstawiaj jego zachowanie w sposb naiwny i niezwykle bogaty w elementy fantastyczne, nawizujc lednoczenie do porwna biblijnych. W wyksztaceniu si tej symboliki wan role odgryway take wa-r.woci koci soniowej, uzyskiwanej z dugich na dwa i p metra siekaczy sonia.. Jest ono lnico biaa, gadka i niezmiernie trwaa. Miejsca Pisma witego, w ktrych mwi si o koci soniowej (zwaszcza Ps 44,9 i Pnp 5,14; 7,4), interpretuje si w tym wanie znaczeniu. Korneliusz a Lapide powiada, powoujc si na nieznanego autora, e Najwitsza Dziewica jest Wie z Koci Soniowej" (por. wezwanie * Litanii loretaskiej) ze wzgldu na blask Jej czystoci i Jej nieugitej wytrwaoci oraz z tego wzgldu, e ko soniowa pochodzi z zba sonia, ktry zabija smoka, tak jak Niepokalanie Poczta odnosi zwycisko nad starodawnym wem156. Przedstawienia sonia w sztuce s rzadkie, a ich znaczenie - niepewne. Na jednym z ornatw w Gss koo Leoden (XI w.), a take na obrusie otarzowym

(XV w.) pochodzcym z dawnego kocioa benedyktynw w. Wita w Mchengladbach wyrni mona, oprcz innych wizerunkw zwierzt, sonie z wieyczk na grzbiecie; by moe wyobraay one cnot mdroci, zbrojnej przeciw potdze zych mocy. Na jednym ze redniowiecznych dywanw kocielnych cztery ywioy sa przedstawione za pomoc postaci czterech zwierzt; so wyobraa tym przypadku ziemi. 155 Historia naturalis VII 5. 1=6 por Korneliusz a Lapide, Commentaria in Scripturam Sacram (do Pnp 7,4). 302 Zwierzta Szaracza Wdrujca szaracza (locusta, cKpig), ktra niekiedy w olbrzymich chmarach, jak chmurach zasaniajcych soce, z wielkim szumem opada na znaczne tereny w ciepych krajach i wszystko niszczy i poera, wyobraa kar gniewu Boego. Plaga szaraczy spada na Egipt, gdy faraon nie chcia wypuci Izraelitw (Wj 10,12-15; Ps 78,46; 105,34 n.: Mdr 16,9). Joel (1 i 2) take opisuje tak plag szaraczy. Egzegeci nie s jednak pewni, czy chodzi w tym wypadku o rzeczywist plag, czy tylko o obraz napadu wojsk nieprzyjacielskich, ktre nadcigny w wielkiej liczbie, tak jak donosz zarwno Ksiga Sdziw (6,5; 7,12), jak i Ksiga Judyty (2,20), Ksiga Jeremiasza (46,23) i Ksiga Nahuma (3,15). Prorok Izajasz porwnuje za z szaracz mao czowieka wobec Boga: Ten, co mieszka nad krgiem ziemi, ktrej mieszkacy s jak szaracza" (Iz 40,22). Fragment z Ksigi Przysw: Szaracza, ktra cho nie ma krla, cala wyrusza w porzdku" (30,27) w znaczeniu przenonym by wyrazem pokojowej jednoci. w. Grzegorz z du doz swobody nastpujco wyjania fragment z Ksigi Hioba 39, 20: W symbolu szaraczy jest przedstawione zmartwychwstanie naszego Odkupiciela. Dlatego sowo Jego mwi przez proroka: Jestem strz-nity jako

szaracza (Ps 108,23). Z wasnej woli ulega swym przeladowcom a do mierci. Ale wymkn si jak szaracza, gdy skokiem nagego zmartwychwstania wyfrun z ich rk." Nastpnie ukazuje moralne znaczenie tej myli i odnosi je do witych mw, ktrzy dc do nieba najpierw oddaj si dobrym dzieom czynnego ycia, a potem dopiero osigaj niebo skokiem kontemplacji (...) W caym swoim yciu niczym szaracza skacz w gr i spadaj, gdy nieustannie usiuj oglda niebo, lecz wci spadaj z powodu ciaru swej miertelne: natury" 157. Apokalipsa w. Jana przywodzi nam przed oczy tajemniczy obraz: Oto otworzya si Czelu ziejca dymem i z dymu wysza szaracza na ziemi, i dano jej moc, jak maj ziemskie skorpiony (...) A wygld szaraczy: podobne do koni uszykowanych do boju, na gowach ich jakby wiece podobne do zota, oblicza ich jakby oblicza ludzi, i miay wos jakby wosy kobiet, a zby ich byy jakby zby lww, a przody tuw, miay jakby pancerze elazne, a oskot ich skrzyde jak oskot wielokon-nych wozw, pdzcych do boju. I maj ogony podobne do skorpionowych oraz da; a w ich ogonach jest ich moc szkodzenia ludziom przez pi miesicy. Maj nad sob krla - anioa Czeluci; imi jego po hebrajsku ABADDON, a w greckim jzyku ma imi APOLLYON" (9,1-11-por. Skorpion). Wizja ta bya rnie interpretowana. Niezalenie, czy odnosi si j c heretykw, jak to czynili niektrzy egzegeci, starajc si zinterpretowa kady jej szczeg, czy do jakiej bezporedniej potgi demonicznej, :_ niesamowite hybrydy s wysannikami pieka, ktrzy u kresu czasw ma; dowiadczy ludzi udrk nowych pokus. 157 Moralia lib. XXXI, cap. 25, 48; PL 76, 600. Rne zwierzta 303 I rzymich em opapoera,

;ipt, gdy )5,34 n.; egeci nie plag, czy \y w wiel7,12), jak na (3,15). jec Boga: < szara:rla, caa wyrazem fragment ; naszego m strz-ym prze-i skokiem azuje morzy dc ;, a potem .oim yciu r.ie usiuj z -miertelne. brz: Otc acza n: A wygi .-. ich jakby uay wos idy tuw. wielokonkorpionciom prze^ : jego pc N" (9,1-11:

A si j d -rpretowa_ nicznej, t asw maj.. winia winia (porcus, sus, npKoc avg) dla staroytnych ludw pogaskich bya symbolem podnoci i skadano j z tej racji w ofierze odpowiednim bstwom. Zwyczaj skadania wi w ofierze bogom praktykowali zwaszcza Kananejczycy i Rzymianie; ofiar ze wini, owcy i wou nazywali Rzymianie suovetaurilia (sus winia; ovis - owca; taurus - w). Zakaz spoywania misa wiskiego obowizywa nie tylko ydw, lecz take iindusw, Arabw i Egipcjan. W Egipcie jednak w dni peni ksiyca, ktre skadano wini w ofierze bogu podnoci Ozyrysowi, wolno byo poywa miso wiskie158. Jeeli Egipcjanie mimo tego prowadzili liczne hodowle wieprzw, to yo to podyktowane wzgldami rolniczymi. Gdy ustpoway bowiem ody Nilu po corocznym wylewie, wwczas na rozmike tereny wyp-zano trzody wi, ktre ryjc i tratujc przygotowyway niejako, za-pujc ork, ziemi pod zasiew159. Indogermanie uwaali dzika za zwierz obdarzone siami soca. W Ed-:ie Giillinbursti (soneczny dzik ze zot szczecin) to obronny, wychowany w walce znak herbowy oznaczajcy si i bohaterstwo. Poza tym winia uchodzia powszechnie, z powodu swojej skonnoci ; grzebania w bocie i odpadkach oraz arocznoci, za uosobie-.e nieczystoci i nieumiarkowania. Dlatego jeeli syn marnotrawny przypowieci podj prac jako pasterz wi (k 15,15 n.), co u ydw o zabronione, to jeszcze dobitniej zaznacza si, jak wielki by jego :adek. W Kazaniu na Grze Chrystus ostrzega: Nie rzucajcie swych pere zed winie, by ich nie podeptay nogami, i obrciwszy si, was nie szarpay" (Mt 7,6). Sowa te znacz, e ludziom o wiatowym usposo-eniu, nieczystym nie naley zdradza tajemnic witych, aby nie narazi .". na zniewaenie. W sztuce redniowiecznej na malowidle znajdujcym si na stropie .tedry w Limburgu (XIII w.) winia jest jednym z elementw przed-awienia personifikacji ziemi i wydaje si, i naley j w tym przypadku .erpretowa w kontekcie staroytnej symboliki urodzajnoci. W innych zypadkach zawsze wystpuje jako

symbol wspomnianych wad, ktre :en sposb przedstawione chce si napitnowa, albo te jako symbol atana, ktrego naley z siebie wypdzi. 3 dzikiej wini (aper, Kdnpoc) wspomina Psalm 79,14 jako o niszczycielu nnicy. Wedug Wulgaty tekst ten brzmi: Zry j dziki wieprz z lasu, 3dyniec spas j". Pierwsza i druga poowa wiersza s synonimiczne: er de silva (Septuaginta: ovg ek Spv[iov) i singularis ferus (Septuaginta: 'id dypiog) oznaczaj jedno i to samo zwierz. Od trzeciego czy czwar-,'o roku ycia dzik chtnie wdruje sam. Dzikie winie yj w gstych rolach, w wilgotnych miejscach. Wychodz w nocy, aby erowa na !ach i w winnicach. Rasa azjatycka wyrzdza wiksze szkody ni euro-^ka: spasaj winogrona i ryj ziemi tak gboko, e przez cay rok nie 3na ju mie adnej nadziei na plony. 158 Por. Herodot, Historiae II 47, wedug: Vigouroux, Dictionnaire de la Bibie haso: Porc). :59 Por. Plutarch, De Iside 8. 304 Zwierzta Winnica, o ktrej mwi Psalm, wyobraa Izraela, a w znaczeniu nowotestamentowym - Koci. Dzik-pustoszyciel oznacza ludy pogaskie i przeladowcw. W i smok Wrd zwierzt, ktrych symbolika charakteryzuje si jaskrawym kontrastem, w zajmuje miejsce najwaniejsze. Zapewne i do niego odnosz si sowa z Ksigi Rodzaju: A Bg widzia, e wszystko, co uczyni, byo bardzo dobre" (1,31), ale gdy zy duch zawadn tym stworzeniem, aby uwie pierwszych rodzicw, spado i na nie przeklestwo, ktre Stwrca wyrzek nad szatanem (por. Rdz 3,14). Wyrok: Proch bdziesz jad", oznacza najgbsze ponienie i upokorzenie (por. Mi 7,17). Proch, wedug staroytnych wyobrae, jest pokarmem mieszkacw wiata podziemnego. Je proch" albo te je boto" oznaczao: odej do pieka" albo by przekltym".

W tradycji ludw pogaskich o grzechu pierworodnym mwi si bardzo czsto nie tylko o tym, e za, wroga Bogu i ludziom potga doprowadzia do grzechu pierworodnego, ale take, e ta za zasada ukazaa si poci postaci wa albo smoka160. W mitologii babiloskiej w kradnie Gil-gameszowi ziele ycia, a pewna babilosko-asyryjska piecz przedstawia due postaci ludzkie siedzce po obu stronach palmy, za z boku podnoszcego si wa. Niewykluczone, e zarwno szczeglna kltwa, jak i waciwoci wa sprawiy, e czowiek odczuwa lk przed kadym wem, nawet cakiem niegronym, a c dopiero jadowitym. Jednake wanie te budzce obaw zwierzta, ktre, jak podobno zaobserwowano, samym spojrzeniem hipnotyzuj swoj ofiar, odgrywaj wyjtkow rol prawie we wszystkich religiach staroytnoci. Wydaje si, jakoby sprawca wszelkiego za schroni si wanie pod t postaci, w ktrej zosta przeklty, w gstej mgle pogastwa, pragnc doznawa od zalepionych ludw boskiej czci jako wynagrodzenia za hab, ktra go spotkaa. Filon z Biblos, fenicki gramatyk z I w. po Chr., pisze jako tumae: pewnego historycznego dziea traktujcego o dziejach jego kraju: Taautus przypisywa smokom i wom swego rodzaju bosk natur i u-jego opini potwierdzili pniej Fenicjanie i Egipcjanie. Twierdzi on, e te rodzaj zwierzt siami i zdolnociami duchowymi wyrnia si spor wszystkich pezajcych stworze. Mwi dalej, e w ma natur ognia, c przejawia si te w jego wielkiej szybkoci, mimo e nie korzysta z pomoc ng ani rk, ani jakich innych zewntrznych czonkw ciaa, jakie zwyk\ su do poruszania si pozostaym stworzeniom. Poza tym przyjmuje c: rozmaite ksztaty i zwinity w kbek, gdy tylko zechce, moe rzuci s: gwatownie do ataku. yje dugo i nie tylko po zrzuceniu starej skr odmadza si, lecz take wzrasta jego ciao i sia, a wreszcie po upyw: pewnej okrelonej liczby lat ginie (...) Z tej przyczyny tego rodzaju zwierz: uywano zwykle w obrzdach sakralnych i misteriach." 161 Egipskie okularniki, we-ureusy (naja), rozszerzaj na ksztat tarcz grn cz swego ciaa. Ich ukszenie przynosi szybk mier. Prav 160 Por. Kalt, Biblisches Reallezikon. 161 W: Euzebiusz z Cezarei, Praeparatio evangelica I 10; PG 21, 85, 88.

Rne zwierzta 305 f-.iu nowo-ogaskie ym kon-odnosz nil, byo :em, aby Stwrca : pokor ze-'karmem s boto" si bardzo prowadzia ?a si pod adnie Gil-rzedstawia boku podoci wa 4 cakiem izce oba-ojrzeniem .szystkich za schro-gstej mgle ej czci jako ko tumacz aju: j natur i te ii on, e ter si sporc ognia, co t z pomocy i. jakie zwykle i przyjmuje o: rzuci si-i starej skr po upywi aju zwierza ztat tarcz; ier. Prawdopodobnie byy to wanie te we, za pomoc ktrych wrbici egipscy dokonywali swych sztuczek (Wj 7,11 n.). Mieszkacy kraju nad Nilem widzieli w nich symbol mocy wadajcej yciem i mierci. Ozdabianie korony zotym wyobraeniem tych wy byo wycznym przywilejem niektrych bogw i rwnych bogom faraonw. Naja wijca si wok odygi lotosu jest godem pastwowym Egiptu Grnego i Dolnego. Grecy uwaali wa za ucielenienie bstw chtonicznych, a take towarzyszy bogw wiatoci i zmarych, ktrych uznano za herosw. Rzymianie hodowali we w domach, uwaajc je za symbol bstw ogniska domowego i rodziny (lary i penaty). Na murach Pompei mona czsto dostrzec motyw dwch wy; osobnika mskiego zdobi grzebie koguci. Strzeg one otarza, na ktrym ley jajo i szyszka pinii (symbole podnoci), a wyobraaj genius loci", od ktrego uzaleniono trwanie rodu. Znak ten czyni dane miejsce witym" i ostrzega przed jego profanacj. Do pokrewnego krgu idei naley zaliczy jeszcze dzisiaj spotykane nduskie kamienie wowe". Maonkowie padaj przed nimi na zie-:, aby uprosi bogosawiestwo posiadania potomstwa. Eskulapowi, greckiemu Asklepiosowi, bogu sztuki

lekarskiej, zawsze .varzyszy w, symbol ycia i zdrowia, z tej racji, e co roku zrzuca on -:r i dziki zrzuceniu starej powoki odmadza si. Wszdzie tam, gdzie .zymianie oddawali cze swojemu bogu sztuki lekarskiej, umieszczali .vnie wyobraenie wa Eskulapa. Dlatego jeszcze dzisiaj zauwaa si w miejscowociach, w ktrych za czasw rzymskich byy rda lecz.cze. Zwinity w sta si rwnie symbolem ponownego pocztku, stawania ;. kosmosu w nieustannym rytmie pr roku i wiata. Filon przedstawia ::pski symbol roku jako kvkXoc, koo, ktre otacza wa o gowie sokoa. '. :o oznacza kosmos, w - dobrego ducha opiekuczego aya^oSaifiwy, zarazem, w tym przypadku, jest obrazem boga soca. Wiara w magicz-:. ochronn moc tego znaku jest prastara i utrzymaa si nawet w czach, gdy po zwycistwie nad pogastwem, zachowaa si jedynie jego mbolika wiecznoci162. 3w. Cyryl Aleksandryjski odnosi ten symbol do czasu, poniewa jest ugi i szybko skrada si bezszelestnie"163. *J gnostykw i czcicieli Mitry pierwszych wiekw po Chrystusie spoty62 Por. ilustracje w Codex Marcianus, rkopisie alchemistycznym pochodzcym XI w. W poykajcy wasny ogon tworzy piercie, w ktrego rodku umieszno grecki napis: Wszystko jest jednym". Grna cz wa jest czarna (ciemna mia), dolna - jasna z czarnymi plamkami (niebo z gwiazdami); w ten sposb ;taa wyraona kosmiczna istota wa. Z motywem tym spokrewniony jest :yw dwch nawzajem poerajcych si wy tworzcych koo. Sens tego przedvienia mona wyrazi sowami: Umieraj i stawaj si". W rozumieniu chrze.skim motyw ten jest symbolem zmartwychwstania czy upywu lat. Obydwa :ywy, wielokrotnie powtrzone, stanowi ornament zachodniej empory wczesromaskiego kocioa zamkowego w Quedlinburgu i dowodz, jak bardzo ywe

jeszcze w chrzecijastwie byy mityczne prasymbole. Ich magiczne zwielokrot-..enie na tym fryzie miao potgowa tajemnicze siy, w ktrych dziaanie szczel:lnie mocno wierzyli mieszkacy Skandynawii. Germanie nosili podobizny ww aso amulety i umieszczali je na mieczach i hemach w przekonaniu, e zapewni i, to si i odporno (por. Blankenburg, Heilige und damonische Tiere, s. 165, 176, 365, ilustracja nr 38). 163 Contra Julianum lib. IX; PG 76, 961. 306 Zwierzta karny si z budzcym groz wyobraeniem Aionu o lwiej gowie, demona wiecznoci, ktrego posta otacza spiralna linia wielkiego wa. W przedstawieniach kultowych perskiego bstwa Mitry, ktre doznawao szczeglnej czci w armii rzymskiej164, w jest symbolem ziemi, z ktre; si wywodzi. Pismo wite wymienia, oprcz oglnych nazw serpens albo coluber (w), take inne gatunki wy. W proroctwie patriarchy Jakuba, odnoszcym si do dwunastu synw. o Danie mwi si, i bdzie on jak w na drodze, jak mija jadowita na ciece (cerastes in via), ksajc pciny konia, z ktrego jedziec spada na wznak" (Rdz 49,17). Prawdopodobnie chodzi tu o kobr, jedn z najbardziej jadowitych mij. Ma ona pod kadym okiem roek, ktry prawie niedostrzegalnie wysuwa z przykrywajcego j piasku pustyni. Ojcowie Kocioa odnosz proroctwo Jakuba do Judasza, ktry nalea do pokolenia Dana i przez swoj zdrad sta si winien mierci Pana. We o jadzie palcym" (hebr. saraf - pali) zesa Bg na Izraelitw jako kar za ich szemranie (Lb 21,6 n.; por. Mdr 16,5). Prawdopodobnie nazwa ta ma

zwizek z dziaaniem jego jadu. Za wstawiennictwem Mojesza rozkaza Bg sporzdzi wa miedzianego i umieci go na wysokim palu. Jego podwyszenie na palu wyraa, e zosta pokonany, unieszkodliwiony przez Boga, gdy wedug Prawa przekltym by ten, kt zawis na palu (por. Pwt 21,23; Ga 3,13). Wiara w Boga, ktry sam jede: moe uzdrawia, przyniosa ocalenie; wzniesienie oczu w gr na wz: przekltego przez Boga byo wyznaniem tej wiary."165 Typ wa miedzianego znalaz swoje wypenienie w mierci krzyowi Zbawiciela, ktry sam powiedzia do Nikodema: A jak Mojesz wywyz-szy wa na pustyni, tak potrzeba, by wywyszono Syna Czowieczego aby kady, kto w Niego wierzy, mia ycie wieczne" (J 3,14 n.). Jasne jest to sowo - pisze Grzegorz z Nyssy - gdy Pismo Swit nazywa wa ojcem grzechu, niewtpliwie te to, co z wa zrodzone, je-wem. Dlatego susznie grzech nosi imi swego rodzica. e za Pan c^ nas sta si grzechem, wiadcz sowa Apostoa (Rz 8,3); przywdzi: bowiem nasz grzeszn natur. Zgodnie wic z Pismem do Pana odno; si owa zagadka (aiviy/ua)." 166 W Ewangelii wedug w. Mateusza nakazuje Zbawiciel swoim ucznior Bdcie wic roztropni jak we, a nieskazitelni jak gobie!" (10,1' Ojcowie Kocioa dopatrywali si owej roztropnoci w tym, e podobr. jak w, ktry gdy zagraa mu niebezpieczestwo, stara si chror. przede wszystkim gow, siedlisko swego ycia, tak i chrzecijanin pow. nien raczej wszystko powici, ni narazi swoj wiar, raczej utra: wszystko, ni zerwa jedno z Chrystusem, Gow. Pastoray biskupw bizantyskich i koptyjskich majce ksztat lite: T wiecz, na znak roztropnoci, z ktr powinni kierowa powierzo: im trzod, dwa we o gowach zwrconych ku sobie. W odmadzaniu si wa przez zrzucenie starej skry widz Ojcw: Kocioa przykad dla chrzecijanina, ktry przez posty i zaparcie s:-samego siebie ma odrzuci starego czowieka i rozpocz nowe ycie. 164 Najbardziej znane przedstawienie o tej tematyce w mitreum pod S. Clemer te, Rzym. 165 Kalt, Biblisches Reallexikon.

166 De vita Moysis; PG 44, 336. Rne zwierzta 307 ,e, demona doznawali, z ktrej albo coluber tu synw, rodowita na ziec spada z naj-ry prawie ii. Ojcowie do pokolen Izraelitw idopodobnie ictwem Moj-3 na wyso--.any, unie-y ten, kto sam jeden : na wa i krzyowe sz wywy-3wieczego. no wite izone, jest .5 Pan dla przywdzia a odnosi uczniom: !" (10,16). te podobnie raczej utra: ksztat lite: powierzor. s widz Ojcw zaparcie s: owe ycie. pod S. Cierne: Poza Mt 10,16 i J 3,14 n. Pismo wite wszdzie dostrzega w wu symbol szatana, jego mocy i jego zwolennikw, obraz grzechu, podstpu, zepsucia i oszczerstwa. Przedstawienia grzechu pierworodnego (najczciej z motywem wa) s bardzo liczne w sztuce starochrzecijaskiej, zwaszcza w sztuce nagrobnej, z racji cisego zwizku, jaki zachodzi midzy grzechem pierwo--odnym a tajemnic odkupienia. ,,Bazyliszkiem" (LXX: fiamAiGicoc, Wlg take regulus - may krl) nazywa Biblia bliej nieokrelony gatunek wa, by moe mylc go z jadowit aszczurk krlewsk czy legendarnym zwierzciem, ktremu fantazja :dowa nadawaa posta na wp koguta, na wp wa i ktre miao : yj z jaja bazyliszka.

Bazyliszka uwaano, jak sama nazwa wskazuje, za ..krla wy". W redniowiecznych bestiariuszach przedstawiano bazylisz-sa uwieczonego koron i odbierajcego hod od innych wy. Pismo wite w wielu miejscach podkrela jego z natur. Wierzono bowiem, ze nie tylko jego ukszenie, ale i wzrok, oddech oraz wist zabija ludzi, zwierzta i roliny. Izajasz wyraa ide pokoju mesjaskiego midzy nymi za pomoc obrazu niemowlcia bawicego si bez trwogi przy rze mii i bazyliszka (Iz 11,8 - Wlg). Psalm 90 (Wlg) posuguje si dobnym obrazem, aby przedstawi niebezpieczestwa, ktre moe rzezwyciy czowiek ufajcy Bogu. Liturgia (Pierwsza Niedziela Wiel- ego Postu) i sztuka (reliefy na lampkach glinianych i dyptychach z koci niowej) odnosz to miejsce Psalmu 90 take do Chrystusa. W rednio-.ecznych przedstawieniach sceny ukrzyowania t ide zwycistwa pod--ela si ukazaniem wa pod stopami Zbawiciela. Od czasu ogoszenia dogmatu o Niepokalanym Poczciu pojawiy si .rdzo liczne przedstawienia Najwitszej Maryi Dziewicy, ktra depcze w wa. ..Smoki" s wytworami fantazji, ktre w staroytnoci i dzisiaj jeszcze sztuce ludw azjatyckich (np. Chiczykw, Hindusw) symbolizuj :ataklizmy natury. Smoki to hybrydy o ciaach wa, potworw morskich zwaszcza krokodyli) itp., majce skrzyda, pazury i ogromn paszcz ziejc ogniem. Wedug staroytnych wyobrae, te ziejce ogniem zwierzta s, tak jak gryfy, stranikami zota i innych ukrytych skarbw. Strzeg one drg prowadzcych do drzewa ycia i do wszystkich symboli, ctre staroytni uwaali za wite. W Pimie witym smok, Behemot, Lewiatan" oznaczaj take potwora irskiego (Ps 104, 26; Hi 40,15.25), najczciej jednak, jak i w pniejszym :esie chrzecijastwa, szatana i jego potg (por. Ap 12). Czsto smok" synonimem wa" i uywa si tych okrele zamiennie, luzebiusz, biskup Cezarei, w ywocie Konstantyna Wielkiego pisze, e arz kaza sporzdzi nad wejciem do paacu paskorzeb, na ktrej -ta on przedstawiony ze znakiem krzya, niej za w postaci smoka dajcy w przepa w nieprzyjaciel rodzaju ludzkiego, ktry za pored-.wem bezbonych tyranw zwalcza Koci Boy. wite przepowied-w ksigach prorockich nazyway go smokiem i krtym wem"167. Podobnie cesarz w kaza wybija na monetach wizerunek wa,

str-.ego w przepa cesarskim, zwyciskim sztandarem (labarum). .".iko zwycizc smoka sztuka przedstawia przede wszystkim w. ArDe vita Konstantini III 3; PG 20, 1057. 308 Zwierzta chanioa Michaa, w. Jerzego, rycerza, i w. Magorzat, dziewic i mczenniczk. Sztuka romaska siga czsto po motyw smoka, zdobic nim kapitel-kolumn, podstawy wiecznikw itp. i upikszajc inicjay. Wymowa wyk rzystania tego motywu jest zawsze taka sama: przedstawienie kls^: szatana. W redniowieczu panowa zwyczaj obnoszenia w czasie proces smoka jako symbolu triumfu Chrystusa. Wilk Wilk (lupus) jest jedynym, zamieszkujcym niektre czci Europ; zwierzciem drapienym, ktre napada nie tylko na wiksze zwierzt zwaszcza owce, lecz take, gdy dokucza mu gd, na czowieka. Je grecka nazwa Xvkoc wzia si, zdaniem Korneliusza a Lapide, std, z jego oczy janiej w ciemnociach, i std, e widzi w ciemnociach. W staroytnoci wizano z wilkiem rne mity i zabobonne zwycza Wprawdzie ju Pliniusz zaprzecza moliwoci przemieniania ludzi z pomoc czarw w wilki168, jednak jeszcze w redniowieczu w to wierzor. i obawiano si wilkoakw" (versipelles), to znaczy mczyzn, ktr;: przyodziani w czarodziejsk koszul albo przepasani czarodziejskim p sem posiedli moc stawania si wilkoakami. Wedug wierze nordyckie wilkoaki to dne mordu potwory przybierajce posta ludzi lub zw: rzt. Mniemano powszechnie, e wilk, jeli zobaczy czowieka pierwsz odbiera mu mow, jeli jednak czowiek najpierw zobaczy wilka, to te nie moe ju nic zego mu uczyni. Aluzje do tych przekona, wr: z odpowiednim ich zastosowaniem, znajdujemy take w pismach Ojcc Kocioa; powrcimy jeszcze do tych zastosowa. Pismo wite w wielu miejscach wspomina o wilku. W proroctwac umierajcego patriarchy Jakuba, ktre wypowiada nad swymi synami, t: mwi

si o najmodszym synu: Beniamin - wilk drapieny, co ra: rozrywa zdobycz, a wieczorem rozdziela upy" (Rdz 49,27). To proroctv odnosz Ojcowie Kocioa do w. Pawa, ktry pochodzi z pokoler. Beniamina. Gdy w modoci swojej przeladowa chrzecijan, by podob: do drapienego wilka, po swoim jednak nawrceniu dzieli si zdoby: jako gorliwy szafarz sowa Boego. W Ksidze Ezechiela wilk wyobraa gwatownikw, ktrzy doprowad j do upadku lud Izraela i wyzyskuj go: Przywdcy (...) s jak wl rozdzierajce zdobycz: rozlewaj krew, zabijaj ludzi, aby osign n: sprawiedliwe zyski" (22,27). Podobnie mwi si w Ksidze Sofoniasz Jego ksita s pord niego lwami ryczcymi, sdziowie jego - wiecz rem wilkami, ktre nic do rana nie pozostawiaj" (3,3). Od tych tak penych grozy obrazw wyrazicie odrnia si proroctv Izajasza tchnce pokojem: Wilk zamieszka wraz z barankiem" (11,6, pt 65,25), a ktre objania si w ten sposb, e w krlestwie mesjask: nawet ci, ktrzy niegdy byli najwikszymi wrogami, yj jak bra: Zatem wilkowi przemienionemu nadaje si pozytywne znaczenie, ale tyl-. jemu; w innych wypadkach zawsze ma znaczenie negatywne. W przypowieci o dobrym pasterzu powiada Pan o wilku, ktry napada na owce i rozprasza je (J 10,12): A kto jest wilkiem? Czy nie diabe?'' "" 168 Por. Historia naturalis VIII 22. vice i mm kapitele Dwa wykonenie klsk: sie proces\ ci Europy zwierzta *ieka. Jeg: ie, std, z :iach. ; zwyczaje na ludzi z to wierzor. zn, ktrz :ejskim p_ nordyckic/ .:i lub wir :a pierwsz A'ilka, to te cona, wr: lach Ojc 9 proroctwac - synami, t. _:.y, co rar. To proroctv z pokole, by podobr. : zdobyci

jprowadz jak wi! ;gn ni. Sofoniasz _o - wiecz e proroctv -'" (11,6, P mesjask. jak bra nie, ale tylktry napa: nie diabe?'' Rne zwierzta 309 i Wszak od pocztku by on zabjc" (J 8,44), ktry skoniwszy dusze do zechu, zabija je, podega do przeladowa i wznieca herezje w Kociele. - v. Pawe w mowie poegnalnej skierowanej w Milecie do Starszych Kocioa przepowiada, e tego rodzaju napaci nastpi: Wiem, e po sim odejciu wejd midzy was wilki drapiene, nie oszczdzajc stada" _ z 20,29). Chrystus jeszcze w innym miejscu ostrzega swoich uczniw przed takim niebezpieczestwem: Strzecie si faszywych prorokw, ktrzy zychodz do was w owczej skrze, a wewntrz s drapienymi wilkami" ;* 7,15). Rozsyajc za siedemdziesiciu uczniw, powiedzia: Oto Ja s posyam jako owce midzy wilki" (Mt 10,16; k 10,3). Sw. Ambroy, nawizujc do powszechnie wwczas odczuwanego strau przed wilkiem, ktry pozbawia czowieka mowy, powiada o herety:h: Jeli kogo uprzedz swym przewrotnym gadaniem, to uczyni go mow, niemym bowiem jest ten, kto nie wierzy w chwa Syna Boego :. jak powinien. Strze si wic, aby heretyk gosu ci nie pozbawi, :.im go wpierwej nie poznasz, wlizga si bowiem w ukryciu jego

wiara (...) Niech was to nie myli, i maj ksztaty ludzkie i cho ewntrz widzi si czowieka, wewntrz bestia si sroy" 17. "eden z freskw w katakumbach Sw. Kaliksta przedstawia niewinn zann (por. Dn 13) jako owieczk pomidzy dwoma wilkami, ktre jbraaj jej oskarycieli. Ta prosta kompozycja wyraa myl o przeiowaniu chrzecijan, gdy Zuzanna jest symbolem Kocioa bdcego ;cisku171. rzedstawianie na cianach romaskich kociow pniejszego okresu :'.u bajek o zwierztach, wrd ktrych wilk czsto odgrywa gwn rol, na celu wycznie przyblienie wiernym zrozumienia prawd moralnych. Zajc "ajc by w staroytnoci jednym z atrybutw bogini oww Artemidy :;ny). W micie indogermaskim jest wyrazem kosmicznych si wiatoW cyklach przedstawiajcych miesice jest motywem charakteryzuj-:i padziernik, w cyklach pr roku - zim. Nadto jest on, podobnie jak . symbolem zwierzcej podnoci. Prawdopodobnie poczenie tych j symboli, majcych takie samo znaczenie, byo rdem artu o zaj-h wielkanocnych, ktre skadaj jaja. rudno byoby oczekiwa, eby to zwierz znalazo wyraz take w sztu<tarochrzecijaskiej, a jednak kilkakrotnie spotyka si jego wizerunek kamieniach nagrobkowych w katakumbach, a take na lampach gli-nych, wyobraajcy uciekajcy czas i krtkie ycie ludzkie, ktre piee poda do wiecznoci, zczeglnie godna uwagi jest lampa, na ktrej wieczku siedem zajcy za koguta, ktry stoi w jego rodku. Prawdopodobnie maj one laa siedem dni tygodnia, ktre kr dookoa herolda wiata, eszczajcego wieczny dzie.

Augustyn, Homilie na Ewangeli w. Jana 46, 7. Przeoy o. Wadysaw rski CSSR, w: tene, Homilie na Ewangeli i Pierwszy List w. Jana, cz. 1, Wykad Ewangelii wedug w. ukasza ks. VII 51. Ilustracja w: Kraus, Realenzyklopddie der christlichen Altertumer, t. 2, s. 801. 310 Zwierzta Zajc jest przysowiowym symbolem lku; z tej za racji, e rzekomo p. z otwartymi oczami, zalicza si go niekiedy do symboli czujnoci. Symbolika znanego przedstawienia trzech zajcy w okrgym oknie katedry w Padeborn nie zasadza si na nich, ale na figurze, ktr twrz;, poczenie ze sob ich uszu, tak e mog wyobraa Trjce wita Motyw ten ma jednak swj mityczny prawzr, ktrym sztuka prze: chrzecijaska symbolicznie wyraaa cykliczn koncepcj czasu. W pismach Ojcw Kocioa znajduje si inn interpretacj znaczeni! zajca, odwoujc si do wersji tekstu biblijnego, ktr dysponowa.. Miejsce, ktre w Ksidze Przysw (30,26) odnosi si, wedug tekst, pierwotnego, do gralika (gatunek skalnych gryzoniw), w Wulgacir brzmi: Lepusculus, plebs invalida, qui collocat in petra cubile suurr. Jakub Wujek tumaczy to miejsce nastpujco: Zajczek, gmin nieduz;. ktry czyni sobie w skaach oe swoje". Hezychiusz odnosi to miejsce dc pogan, ktrzy nawrciwszy si, znajduj schronienie w duchowej skaie Kocioa, gdzie nabieraj si i staj si czyci172. Tekst o podobnym sensie: Petra refugium herinaciis" (Ps 103.1* - Wlg), czyta w. Augustyn wedug Vetus latina: Petra refugium erici.s et leporibus" (Skaa jest ucieczk jey i zajcy"), i widzia w obydw. zwierztach symbol grzesznikw - w jeu z powodu jego kolcw, w zajc. z racji jego lkliwoci; obydwa stworzenia szukaj schronienia w skale - w Chrystusie173. Przykady zaczerpnite ze sztuki starochrzecijaskiej ubogacaj symbolik zajca. Znalezione w Achim (Grny Egipt) gliniane naczynk: chrzcielne pochodzce z III i IV w. oraz nagrobek z katakumb w. Marki i Marceliana, a

take podane w DACL IX, 1008 inne przykady sztuk. wczesnochrzecijaskiej przedstawiaj zajca spoywajcego winogron: Motyw ten wyobraa czowieka wdrujcego przez ycie, ktry jako ne> fita (naczyko chrzcielne) pokrzepia si nauk Chrystusa i po ukocze i-ziemskiej wdrwki (kamie nagrobny) rozkoszuje si owocem wieczne i:: ycia. aba W staroytnym Egipcie, ktry przewysza wszystkie wspczesne n. kultury liczb zoomorficznych symboli bstw, take aba (rana, fiarpazc: bya rodkiem wyrazu idei religijnej. Niezwyka podno tego paz kuleczkowaty ksztat jaj, a zwaszcza troskliwo, ktra pozwala si :: rozwin, sprawiy, e uwaano go za symbol bogini Hiuit (albo Heke". przedstawianej z gow aby. Wierzono, e bezustannie poczyna or. i rodzi we waciwym czasie kuliste jajo-wiat. W zwizku z tym by bogini szczliwych porodw, dugiego ycia i ponownych narodzin ; mierci. Sdzono te, i aba powstaje z muu Nilu albo z ziemi, i widz: no w jej oywieniu na wiosn symbol zmartwychwstania. Jedn z kar, ktre Bg wymierzy Egipcjanom za to, e nie pozwo!: Izraelitom opuci ziemi egipskiej, byo pojawienie si mnstwa a Plaga ta wywara tym wiksze wraenie i bya tym dotkliwsza, e wysz ze witego" Nilu, zazwyczaj obdarzajcego tylko bogosawiestwe: 172 Por. PL 93, 1288. 173 Por. Sermo XCIX 6; PL 8, 598. Rne zwierzta 311 ekomo pi ci. :ym oknie ;>r tworzy :e wit, ka przed--u. znaczenia oponowali :ug tekstu Wulgacie :le suum" n nieduy miejsce dc wej skale Ps 103.1& .um ericiis

.v obydw :, w zajc :a w skale _ acaj sym. naczynkc 3w. Marki ady sztu/. vinogron y jako ne ;koczen: wieczne^ .czesne rr. tego paz vala si i. albo Heke: poczyna o: z tym by narodzin ; i, i widz: nie pozwem mnstwa z. sza, e wysi sawiestwe : urodzajem i take dlatego, e symbol religijny sta si rdem nieszczcia i obrzydliwoci (por. Wj 8,2-11). Apokalipsa rwnie opisuje siedem plag, ktre maj przyj na wiat : wykazuj pewn analogi do plag egipskich; gdy nastaje szsta z nich, pojawiaj si trzy duchy nieczyste w postaci ropuchy (16,13). Eucheriusz z Lyonu uwaa ab, powoujc si na ten fragment Apoka-sy, za wyobraenie szatana, a take heretykw, ktrzy tkwi w mule ..j niszych namitnoci i bezustannie pust gadanin czyni wok siebie a iele haasu174. Fizjolog widzi w abie polnej, mogcej znie najwikszy skwar, praw-wego wyznawc, ktry wytrzymuje wszelki ucisk. aby wodne nato-ast mona porwna z dziemi wiata, ktre nie wytrzymuj prby ..upale" przeladowa. W bogatym zbiorze lamp koptyjskich, bdcych w posiadaniu Muzeum Uykaskiego (dzia egipski), znajduj si cztery egzemplarze z IV w. vizerunkiem aby wyraajcej ide wiecznego ycia i zmartwychwsta-

.; amulety w formie aby nie byy rzadkoci w staroytnym Egipcie. Muzeum Kairskim znajduj si lampy ozdobione wizerunkiem aby ieloma krzyami. De Rossi omwi egzemplarze lamp znajdujce si - Muzeum Turyskim, ktrych symboliczne znaczenie zupenie czytelnie *.yraa napis: 'Eyc ei/ui dvdaTaaic (Ja jestem zmartwychwstaniem")175. w Istniej dwa rodzaje wi (testudo, %E\(vr]). Pierwszy z nich yje na :hym ldzie, drugi w wodzie. Zwierz to naleao w staroytnoci, acji niezwykej rozrodczoci (sto jaj w jednym wylgu), do symboli dnoci i dlatego byo atrybutem bogi podnoci. Podnki w wity-ch Afrodyty nosiy wyobraenia wi na znak, e s wasnoci wi-:. Greckie kobiety nosiy ich podobizny jako kolczyki. Wenus Pan-nos (Ziemska), ktra w przeciwiestwie do Wenus-Urania (Niebieska), a wyobraeniem obyczajnej mioci maeskiej, zosta przydany w 3 symbol domowego zacisza. rawdopodobnie niezwykle byszczce oczy tego zwierzcia