You are on page 1of 208

T.C.

ANADOLU NVERSTES YAYINI NO: 2626 AIKRETM FAKLTES YAYINI NO: 1594

LETME LKELER

Yazarlar Do.Dr. Nurcan TURAN (nite 1) Do.Dr. Bar BARAZ (nite 2) Yrd.Do.Dr. H. Cem SAYIN (nite 3) Do.Dr. Figen DALYAN (nite 4) Do.Dr. Mesut KURULGAN (nite 5) Yrd.Do.Dr. zlem SAYILIR (nite 6) Yrd.Do.Dr. Aye HEPKUL (nite 7) Do.Dr. Senem BESLER (nite 8)

Editrler Prof.Dr. B. Zafer ERDOAN Yrd.Do.Dr. Didem PAAOLU

ANADOLU NVERSTES

Bu kitabn basm, yaym ve sat haklar Anadolu niversitesine aittir. Uzaktan retim tekniine uygun olarak hazrlanan bu kitabn btn haklar sakldr. lgili kurulutan izin almadan kitabn tm ya da blmleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kayt veya baka ekillerde oaltlamaz, baslamaz ve datlamaz. Copyright 2012 by Anadolu University All rights reserved No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic tape or otherwise, without permission in writing from the University.

UZAKTAN RETM TASARIM BRM Genel Koordinatr Do.Dr. Mjgan Bozkaya Genel Koordinatr Yardmcs Ar.Gr.Dr. rem Erdem Aydn retim Tasarmclar Do.Dr. T. Volkan Yzer r.Gr. Orkun en Grafik Tasarm Ynetmenleri Prof. Tevfik Fikret Uar r.Gr. Cemalettin Yldz r.Gr. Nilgn Salur Dil Yazm Danman Okt. Meral Akar Grafikerler Hilal Kkdaaan Ayegl Dibek Kitap Koordinasyon Birimi Uzm. Nermin zgr Kapak Dzeni Prof. Tevfik Fikret Uar r.Gr. Cemalettin Yldz Dizgi Akretim Fakltesi Dizgi Ekibi letme lkeleri ISBN 978-975-06-1294-7 1. Bask Bu kitap ANADOLU NVERSTES Web-Ofset Tesislerinde 153.000 adet baslmtr. ESKEHR, Temmuz 2012

indekiler

iii

indekiler
nsz ............................................................................................................ xi

letme ve letmecilikle lgili Kavramlar..............................


LETME BLM ............................................................................................ LETME KAVRAMI ....................................................................................... LETMELERN FAALYET ALANLARI .......................................................... LETMELERN BAARI KOULLARI............................................................ LETMELERN EKONOMDEK YER ........................................................ LETMECLE LKN TEMEL KAVRAMLAR ........................................... Ekonomik Sistemler ..................................................................................... Kapitalist Sistem ...................................................................................... Sosyalist Sistem........................................................................................ Karma Ekonomik Sistem ........................................................................ htiya ve stekler.......................................................................................... Maslowun htiyalar Hiyerarisi................................................................... Arz ve Talep Kavram ................................................................................... Tketim ve Tketici Kavram ....................................................................... rn ve Hizmet Kavram.............................................................................. Ekonomik rn ve Ekonomik Olmayan rn ..................................... Tketim rn ve Endstriyel rn ..................................................... Dayankl ve Dayanksz rn ............................................................... retim ve retim Faktrleri.......................................................................... Doal Kaynaklar...................................................................................... gc ..................................................................................................... Sermaye ................................................................................................... Giriimci................................................................................................... Teknoloji.................................................................................................. Giriimci ve Ynetici..................................................................................... Giriimci................................................................................................... Ynetici.......................................................................................................... zet ............................................................................................................... Kendimizi Snayalm ..................................................................................... Yaamn inden ........................................................................................... Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ............................................................ Sra Sizde Yant Anahtar .............................................................................. Yararlanlan ve Bavurulabilecek Kaynaklar ...............................................

2
3 3 4 6 6 7 7 8 8 9 9 9 11 11 11 11 12 12 12 13 13 13 14 14 14 14 16 17 18 19 20 20 21

1. NTE

letmeler ve zellikleri.......................................................... 22
GR .............................................................................................................. LETMENN AMALARI ............................................................................. Amalarn Snflandrlmas ........................................................................... Genel Amalar ....................................................................................... Stratejik Amalar...................................................................................... zel Amalar ........................................................................................... 23 23 24 24 26 27

2. NTE

iv

indekiler

LETMENN FONKSYONLARI.................................................................... Ynetim ........................................................................................................ retim ........................................................................................................... Pazarlama....................................................................................................... nsan Kaynaklar .......................................................................................... Finansman .................................................................................................... Muhasebe ..................................................................................................... Halkla likiler .............................................................................................. Aratrma ve Gelitirme ............................................................................... LETMELERN EVRE LKLER ............................................................... letmenin evresi..................................................................................... letme Sahipleri, Ortaklar ...................................................................... letme alanlar ................................................................................... Yneticiler................................................................................................ letmenin Sektrel evresi .......................................................................... Tketiciler ................................................................................................ Tedarikiler.............................................................................................. kame rnler ......................................................................................... Rakip Firmalar ......................................................................................... letmenin Ulusal evresi ............................................................................. Devlet....................................................................................................... Toplum .................................................................................................... Kurumlar .................................................................................................. letmenin Uluslararas evresi..................................................................... Gidilen lke Pazar ve Tketicileri le likiler ...................................... Gidilen lkedeki Resmi Kurumlar le likiler ...................................... Gidilen lkedeki Ekonomik ve Ticari Anlamalar................................ ok Uluslu letmeler ............................................................................. LETMELERN SORUMLULUKLARI ............................................................ letmelerin Sosyal Sorumluluklar ............................................................... letmelerin Ahlaki Sorumluluklar............................................................... letmelerin evreye Kar Sorumluluklar .................................................. Sosyal Sorumluluun Raporlanmas ............................................................. zet................................................................................................................ Kendimizi Snayalm...................................................................................... Yaamn inden............................................................................................ Okuma Paras .............................................................................................. Sra Sizde Yant Anahtar .............................................................................. Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ............................................................ Yararlanlan ve Bavurulabilecek Kaynaklar ...............................................

28 28 28 29 29 29 30 30 30 31 31 31 32 32 33 33 34 34 34 35 35 35 36 36 36 37 37 37 37 38 39 40 41 44 45 46 46 48 48 49

3. NTE

letmelerin Snflandrlmas.................................................. 50
LETMELERN SINIFLANDIRILMASI ........................................................... FAALYET ALANLARINA GRE LETMELER ............................................. Endstri letmeleri ....................................................................................... Ticaret letmeleri.......................................................................................... 51 51 52 52

indekiler

Hizmet letmeleri ......................................................................................... EKONOMK FONKSYONLARINA GRE LETMELER.............................. Mal reten letmeler.................................................................................... Hizmet reten letmeler.............................................................................. Pazarlama letmeleri .................................................................................... RETM ARALARININ MLKYETNE GRE LETMELER ..................... zel letmeler .............................................................................................. Kamu letmeleri ........................................................................................... Yabanc Sermayeli letmeler ....................................................................... Karma letmeler ........................................................................................... BYKLNE GRE LETMELER .......................................................... Mikro lekli (Cce) letmeler ................................................................... Kk lekli letmeler .............................................................................. Orta lekli letmeler.................................................................................. Byk lekli letmeler .............................................................................. Dev (ok Byk) lekli letmeler ........................................................... RETMDE KULLANILAN TEKNOLOJYE GRE LETMELER ................. Emek Youn letmeler ................................................................................ Sermaye Youn letmeler............................................................................ TKETCLERN TRNE GRE LETMELER........................................... Ara Tketicilere Mal ve Hizmet reten letmeler...................................... En Son Tketicilere Mal ve Hizmet reten letmeler .............................. HUKUK YAPILARINA GRE LETMELER................................................. zel letmeler .............................................................................................. Tek Kii letmeleri ....................................................................................... irket (Ortaklk) eklinde letmeler...................................................... Adi irketler ............................................................................................. Ticaret irketleri ...................................................................................... ahs irketleri ......................................................................................... Kolektif irket.......................................................................................... Adi Komandit irket................................................................................ Sermaye irketleri.................................................................................... Anonim irket.......................................................................................... Limited irket........................................................................................... Sermayesi Paylara Blnm Komandit irket ..................................... Kooperatifler............................................................................................ Dernek ve Vakf letmeleri.................................................................... Kamu letmeleri ........................................................................................... Genel Bteye Dhil letmeler ............................................................. Katma Bteli Ynetim letmeleri ........................................................ zerk Bteli Devlet letmeleri ............................................................ Yerel Ynetim letmeleri....................................................................... Kamu ktisadi Teebbsleri .................................................................... ktisadi Devlet Teekklleri.................................................................... Kamu ktisadi Kurulular ....................................................................... Messeseler..............................................................................................

52 53 53 53 53 54 54 54 54 55 55 56 56 56 57 58 58 58 58 58 59 59 59 60 60 61 62 62 62 63 63 63 64 65 65 66 66 67 67 68 68 68 68 69 69 69

vi

indekiler

Bal Ortaklklar ...................................................................................... tirakler ................................................................................................... Yabanc Sermayeli letmeler ................................................................. ULUSAL KKENLERNE GRE LETMELER.............................................. Ulusal letmeler............................................................................................ Uluslararas letmeler ................................................................................... ok Uluslu letmeler.................................................................................... Kresel letmeler.......................................................................................... zet................................................................................................................ Kendimizi Snayalm...................................................................................... Yaamn inden............................................................................................ Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ............................................................ Sra Sizde Yant Anahtar .............................................................................. Yararlanlan ve Bavurulabilecek Kaynaklar ...............................................

69 69 70 70 70 70 71 71 72 73 74 75 75 76

4. NTE

Etik ve Sosyal Sorumluluk ...................................................... 78


GR .............................................................................................................. LETMELERDE SOSYAL SORUMLULUK NASIL BALAR........................... Yardmseverlik Prensibi ................................................................................ Vekillik Prensibi ............................................................................................ LETME SOSYAL SORUMLULUUNUN MODERN BMLER................. LETME SOSYAL SORUMLULUUNUN SINIRLARI................................... Yasalara Uygunluk ........................................................................................ Maliyetler ....................................................................................................... Etkinlik ........................................................................................................... Faaliyet Alan ve Karmaklk ....................................................................... YASAL GEREKLLKLERE KARI GNLL SOSYAL SORUMLULUK....... renilmi Kiisel karlar ........................................................................... Yasal Zorunluluklara Kar Gnlllkle Harekete Geme ....................... Krllk ve Sosyal Sorumluluk ...................................................................... Ksa Dnemli Krlla Kar Uzun Dnemli Krllk............................ Maksimum Krlla Kar Optimum Krllk......................................... Etkilenenlerin karlarna Kar Sermayedarlarn karlar................... SOSYAL SORUMLULUKLA LGL OLMANIN PROSEDRLER.................. Stratejik Sosyal Konularn Tahmin Edilmesi ............................................... Sosyal Sorumluluk in Organize Etme ...................................................... Sosyal Sorumluluk Stratejisi ......................................................................... DEEN EVRE VE LETME ET .......................................................... letme Etii Kavram .................................................................................... letme Etii Dzeyleri.................................................................................. letme Etii le lgili Yanllar ..................................................................... Etik Sonular Neden letmelerde Kullanlr ............................................... letmelerdeki Etik Sonularn Doas ......................................................... letme Etiinin retilebilirlii.................................................................... Etik Geliimin Aamalar............................................................................... zet ............................................................................................................... 79 80 80 81 81 82 82 82 82 83 83 84 84 85 85 85 85 87 87 87 87 88 88 88 89 92 92 94 95 96

indekiler

vii

Kendimizi Snayalm ..................................................................................... 98 Yaamn inden ........................................................................................... 99 Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ............................................................ 99 Sra Sizde Yant Anahtar .............................................................................. 99 Yararlanlan ve Bavurulabilecek Kaynaklar ............................................... 100

letmelerin Kuruluu.............................................................. 102


LETME KURMA........................................................................................... EKONOMK ARATIRMA.............................................................................. Talep Tahmini ve Pazar Aratrmas ............................................................ Talep Tahmin Yntemleri....................................................................... Kurulu Yerinin Seimi ................................................................................. Kurulu Yeri Seimini Etkileyen Unsurlar ............................................. letme Kapasitesinin Belirlenmesi............................................................... Tahmini Gelirlerin Belirlenmesi ................................................................... TEKNK ARATIRMA .................................................................................... retim Sistemi ve Teknoloji Seimi ............................................................. Teknik Maliyet almalar............................................................................ FNANSAL ARATIRMA................................................................................. YASAL ARATIRMA....................................................................................... letmenin Hukuki Yapsnn Belirlenmesi .................................................. Devlet Desteklerinin zlenmesi .................................................................... letme Kurulurken Alnmas Gereken Yasal zinlerin Belirlenmesi.......... RGTSEL ARATIRMA ............................................................................... Yaplacak lerin Belirlenmesi ve Gruplandrlmas .................................... grenin Belirlenmesi ve Yetki-Sorumluluklarn Verilmesi....................... Yer, Ara ve Yntemlerin Belirlenmesi ....................................................... DEERLENDRME-KARAR VERME VE GEREKLETRME ........................ Yatrm Deerlendirme.................................................................................. Yatrm Karar ................................................................................................ Yatrm Gerekletirme ................................................................................. zet................................................................................................................ Kendimizi Snayalm...................................................................................... Yaamn inden............................................................................................ Okuma Paras .............................................................................................. Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ............................................................ Sra Sizde Yant Anahtar .............................................................................. Yararlanlan ve Bavurulabilecek Kaynaklar ............................................... 103 104 105 106 107 108 109 111 111 111 112 113 114 114 115 116 116 116 116 117 117 117 117 118 119 120 121 122 122 123 123

5. NTE

letmelerin Bymesi ............................................................................ 124


BYME KAVRAMI ...................................................................................... Bymenin Avantajlar.................................................................................. Bymenin Dezavantajlar............................................................................ BYME NEDENLER .................................................................................. BYME BMLER..................................................................................... Younlama Stratejisi .................................................................................... 125 125 126 126 127 127

6. NTE

viii

indekiler

Dikey Byme ........................................................................................ Yatay Byme ......................................................................................... eitlendirme Stratejisi .................................................................................. likili eitlendirme .............................................................................. likisiz eitlendirme ............................................................................. Ansoffun rn Pazar Matrisi ...................................................................... Pazara Nfus Etme Stratejisi ................................................................... Pazar Gelitirme Stratejisi ....................................................................... rn Gelitirme Stratejisi ........................................................................ eitlendirme Stratejisi ............................................................................ HUKUK VE EKONOMK AIDAN BRLEME TRLER............................ Kartel.............................................................................................................. Holding .......................................................................................................... Konsern.......................................................................................................... Konsorsiyum.................................................................................................. BRLEME VE SATIN ALMALAR ................................................................... Satn Alma Stratejisinin Aka Formle Edilmesi ....................................... Satn Alnabilecek letmelerin Bulunmas ve Analiz Edilmesi .................. Satn Almann Gerekletirilmesi.................................................................. Satn Alma Sonrasnda letmelerin Birletirilmesi ..................................... STRATEJK BRLKLER VE ORTAK GRMLER..................................... zet ............................................................................................................... Kendimizi Snayalm ..................................................................................... Yaamn inden ........................................................................................... Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ............................................................ Sra Sizde Yant Anahtar .............................................................................. Yararlanlan ve Bavurulabilecek Kaynaklar ...............................................

127 128 128 128 129 129 129 130 130 130 130 130 131 131 131 131 133 133 133 134 134 136 138 139 139 140 140

7. NTE

Kresel Ortamda letmecilik ve Rekabet ........................... 142


LETMELERN DI EVRESNN ANALZ ................................................ KresellemeninTanmlanmas ve Ortaya k Sreci ............................... KRESELLEMENN AAMALARI................................................................. Kresellemeyi Salayan Etkenler................................................................ Gmrk Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlamas..................................... Uruguay Grmeleri.............................................................................. Dnya Ticaret rgt ............................................................................ Teknolojik Gelimeler................................................................................... Kresellemenin Gstergeleri Nelerdir? ....................................................... LETMELER VE KRESELLEME................................................................. Kresellemeyi Benimsemeleri Asndan letmeler .................................. Kresellemenin letmelere Etkileri ............................................................ Pazarlarn Kresellemesi ....................................................................... retimin Kresellemesi ............................................................................... Hizmet Sektr ve Kreselleme ................................................................. Yneticilerin Kresellemeye Bak As .................................................... LETMELERN KRESELLEME STRATEJLER .......................................... 143 145 146 147 147 147 148 148 149 150 151 152 152 153 154 155 155

indekiler

ix

Sat Yaparak Kreselleme Stratejileri ........................................................ Yatrm Yaparak Kreselleme Stratejileri.................................................... Kreselleme Srecinde letmelerin Karlatklar Sorunlar ..................... KRESEL REKABET ...................................................................................... Rekabet Avantajna Sahip Olmann letmeye Salad Katklar .............. Kresel Rekabet ve Uyum Stratejileri .......................................................... zet ............................................................................................................... Kendimizi Snayalm ..................................................................................... Yaamn inden ........................................................................................... Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ............................................................ Sra Sizde Yant Anahtar .............................................................................. Yararlanlan ve Bavurulabilecek Kaynaklar ...............................................

156 156 157 158 159 159 162 163 164 164 165 166

letme Fonksiyonlar .............................................................. 168


BR SSTEM OLARAK LETME VE FONKSYONLARI ............................... YNETM....................................................................................................... RETM.......................................................................................................... PAZARLAMA ................................................................................................. Hedef Pazarn Belirlemesi ........................................................................... Pazarlama Karmasnn Dzenlenmesi.......................................................... FNANSMAN .................................................................................................. Finansal Analiz ve Kontrol ........................................................................... Finansal Planlama.......................................................................................... Aktiflerin Ynetimi ........................................................................................ htiya Duyulan Fonlarn Tedariki ............................................................... letmenin Karlat zel Sorunlarn zm......................................... NSAN KAYNAKLARI ................................................................................... nsan Kaynaklar Planlamas......................................................................... Seme ve Yerletirme.................................................................................... Eitim ve Gelitirme...................................................................................... Performans Deerleme ................................................................................. cret ve Maa Ynetimi ............................................................................... Endstriyel likiler........................................................................................ Gvenlii ve i Sal ........................................................................... MUHASEBE.................................................................................................... Kaydetme ...................................................................................................... Snflandrma ................................................................................................. zetleme ...................................................................................................... Raporlama ..................................................................................................... Yorumlama .................................................................................................... HALKLA LKLER ....................................................................................... Halkla likiler Srecinin Aamalar ............................................................. Aratrma.................................................................................................. Planlama .................................................................................................. Uygulama................................................................................................. Deerlendirme......................................................................................... 169 173 176 178 179 179 180 181 181 181 181 182 182 182 183 183 183 184 184 184 184 185 185 185 185 186 186 187 187 187 187 187

8. NTE

indekiler

Halkla likilerde Kullanlan Aralar ............................................................ AR-GE VE NOVASYON ............................................................................... Aratrma ve Gelitirme Trleri .................................................................... Temel Aratrma ...................................................................................... Uygulamal Aratrma.............................................................................. Gelitirme................................................................................................. zet................................................................................................................ Kendimizi Snayalm...................................................................................... Yaamn inden............................................................................................ Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ............................................................ Sra Sizde Yant Anahtar .............................................................................. Yararlanlan ve Bavurulabilecek Kaynaklar ...............................................

187 188 188 189 189 189 190 191 192 192 193 194

Szlk ................................................................................... 195

nsz

xi

nsz
Son otuz ylda hzlanarak artan kreselleme olgusu ile birlikte yaamn tm alanlarnda olduu gibi iletmecilik ve retisinde de byk deiimler yaanmaktadr. Bu deiimler sonucu rekabetin etkileri hi olmad kadar st dzeyde ve her alanda hissedilir hale gelmitir. letmelerin uzun zamandr ellerinde tuttuklar g, srasyla araclara ve sonrasnda da tketicilere doru kaymtr. Bu g dengesindeki deiim tketici istek ve ihtiyalarnn iletmeciler iin temel balang noktas olmas sonucunu dourmutur. Tketicilerin istek ve ihtiyalarnn etkin, verimli ve kar getirecek ekilde karlanmas abalarnn baars ise ancak bilgi ile mmkndr. Bir yandan gnmzde bilgiye olan ihtiya artarak devam etmekte, dier yandan ise bilgi ynn ynetmek zorlamaktadr. letmeler iin bilgi, rekabette stnlk arac haline gelmitir. letmeler, hzla deien rekabet koullarnda ayakta kalabilmek ve rekabette ne kabilmek iin deiimi kendilerini srekli yenilemek zorundadrlar. Bu yzden, iletmecilik retisi ile ilgili konulara verilen nem gn getike artmaktadr. Bu kitapta, iletmecilik ile ilgili temel bilgiler yer almaktadr. letmelerdeki yaplanma ve ileyile ilgili temel bilgiler ele alnmtr. Bu kitapla, rgn ve uzaktan retimdeki rencilere iletmecilikle ilgili z ve yaln bilgiler aktarlmaya allmtr. Kitap; iletme kavram, kuruluu, yaplanmas ve ileyii konularn iermektedir. nitelerde, kurumsal bilgilerin yan sra, sra sizde sorularyla rencinin edindii bilgileri snamas istenmektedir. nitenin sonunda yer alan yaamn iinden balkl almalarda, rencilere farkl bir bak kazandrmak iin verilmitir. Kendimizi snayalm blmnde yer alan sorularla, rencilerin niteleri pekitirmeleri ve kendilerini snamalar amalanmtr. Kitabn sonunda yer alan Szlk ile de, nitelerde yer alana anahtar szckler ve temel kavramlar verilmitir. Kitabn basma hazrlanmasnda emei geen herkese teekkr ederiz.

Editrler Prof.Dr. B. Zafer ERDOAN Yrd.Do.Dr. Didem PAAOLU

LETME LKELER

Amalarmz
Bu niteyi tamamladktan sonra; letme kavramn tanmlayabilecek, letmelerin faaliyet alanlarn aklayabilecek, letmelerin baar koullarn sralayabilecek, letmelerin ekonomik sistem ierisindeki yerini aklayabilecek, letmecilie ilikin temel kavramlar hakknda bilgi verebileceksiniz.

Anahtar Kavramlar
letme Ekonomik Sistem htiya stek Arz Talep Tketim Tketici rn Hizmet retim retim Faktrleri Giriimci Ynetici

indekiler
LETME BLM LETME KAVRAMI LETMELERN FAALYET ALANLARI LETMELERN BAARI KOULLARI LETMELERN EKONOMDEK YER LETMECLE LKN TEMEL KAVRAMLAR

letme lkeleri

letme ve letmecilikle lgili Kavramlar

letme ve letmecilikle lgili Kavramlar


LETME BLM
letmecilik bilimi, gnmzdeki anlamyla geliimini tamamlamadan nce, iletme bilimiyle yakn ilikili olan bilim alanlar, iletme biliminin alanna giren konularla ilgilenmekteydiler. lk balarda hukuk bilimi, adaletin salanmas erevesinde insan ihtiyalarnn karlanmas iin, kt kaynaklarla sonsuz ihtiyalar karlama arasnda adil bir denge kurma abasndayd. Hukuk bilimi zaman ierisinde genileyince, yeni gelien iktisat bilimi hukuk biliminin ilgilendii baz alanlarla ilgilenmeye balad. Bylece iktisat bilimi sonsuz insan ihtiyalar ile kt kaynaklar arasnda bir denge kurmaya alt. Ancak, iktisat biliminin alannn da zaman ierisinde genilemesi, srekli artan insan ihtiyalarnn karlanmas amacyla rn ve hizmet retimini gerekletirme ile ilgilenen iletme biliminin gelimesine yol at. Gnmzde sosyoloji, psikoloji, matematik, istatistik ve mhendislik gibi bilim alanlar da iletme bilimi ile etkileim ierisindedir. letme bilimi, bu bilim alanlarndan eitli ekillerde yararlanmaktadr. SIRA SZDE Yukarda da ifade edildii gibi gnmzde iletme bilimi bamsz bir bilim alan olmakla birlikte, eitli bilim alanlarnn yntemlerinden, kavramlarndan ve teorilerinden yararlanarak bu bilim alanlar ile i ie gemi durumdadr. DNELM letme biliminin inceleme ve aratrma konusunu iletmeler oluturur. letme bilimi iletmelerin i ve d evresindeki olaylar inceleme, bunlarn nedenlerini S O R U aratrma, aklama ve belirli ilkeleri ortaya koyma amalarn tamaktadr. letme biliminin amalar; iletmelerin i ve d evresindeki olaylar bunlarn D inceleme, KKAT nedenlerini aratrma, aklama ve belirli ilkeleri ortaya koymaktr. letme bilimini daha iyi anlayabilmek iin, iletme kavram ve bu kavramn temellerini oluturan kavramla ilikili dier kavramlar aklamak gerekir.
SIRA SZDE
letme bilimi, hukuk, iktisat, sosyoloji, psikoloji, matematik, istatistik ve mhendislik gibi bilim alanlar ile ilikileri olan bir bilim alandr.

SIRA SZDE

DNELM S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

LETME KAVRAMI

AMALARIMIZ

AMALARIMIZ

letme kavram herkes iin farkl eyler artrabilir. Bazlarmz bu kavram duyK T rn A P ve hizmet duumuzda alabileceimiz i yerlerini, bazlarmz ise tketicilere salayan iyerlerini dnebiliriz. Yaammzn nemli bir parasn oluturan iletmeler, dorudan ya da dolayl olarak bizim iin nem tarlar. letmeler, bazen bize gelir salayabileceimiz i olanaklarn, bazen de ihtiya duyduumuz T E L E V Z Y O N rn ve hizmetleri salarlar. Bylece yaam kalitemizi artrmamza olanak yaratrlar.
NTERNET

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

4
letme, toplumdaki bireylerin ihtiyalarn kr salama amacyla karlamak iin, dzenli olarak rn ya da hizmetin retim ya da datmn gerekletiren ekonomik bir etkinliktir.

letme lkeleri

Kresel ekonomi, farkl alanlarda faaliyet gsteren deiik byklklerde milyonlarca iletmenin etkisi altndadr. Her gn ok sayda yeni iletme kurulmaktadr. Bu iletmelerin bazlarnn mlkiyeti zel sektre, bazlarnn ise kamuya aittir. Bu iletmelerin bazlar rn, bazlar hizmet sunarken bazlar ise rn ve hizmeti birlikte sunmaktadr. Ksacas iletmeler; byklklerine, mlkiyet yaplarna, faaliyetlerine ve yaptklar ilere gre farkllk gsterebilmektedirler. Literatrde iletme kavramnn ok sayda tanm yaplmtr. Bu tanmlardan birine gre iletme, toplumdaki bireylerin ihtiyalarn kr salama amacyla karlamak iin, dzenli olarak rn ya da hizmetin retim ya da datmn gerekletiren ekonomik bir etkinliktir. Tanmdan da anlalaca gibi, iletme yalnzca otomobil, mobilya ve giysi gibi somut rnler retmez, ayn zamanda eitim, salk ve ulam gibi hizmetleri de salar. Ayrca iletmeler retilen rn ya da hizmetlerin datmn da gerekletirirler. letme ok daha basit ve genel kabul grm bir tanma gre, insan ihtiyalarnn karlanmas iin rn ve /veya hizmet retiminin gerekletirildii ekonomik birim olarak da tanmlanabilir. Yukardaki tanmlar, iletmecilikle ilgili baz zellikleri de ortaya koymaktadr. Bu zellikler aadaki ekilde sralanabilir: letmeler, ekonomik bir etkinlik gerekletirir. letmeler, retim ya da satn alma ve datm faaliyetlerini yerine getirir. letmeler, rn ve hizmetle ilgili i anlamalar yapar. letmeler, sreklilik ve dzenlilik gsterir. letmeler, bireylerin ihtiyalarn karlayarak kr salama amacn gder. letmeler risk tar. letmeler iin insan, nemli ve kritik bir faktrdr. letmelerde kr salamann ve baarl olmann garantisi yoktur. Microsoft, Wall-Mart gibi baz iletmeler ok byk krlar salayan dev iletmeler olarak srekli byrken, baz iletmeler deneyimsizlik ya da yetersiz sermaye gibi nedenlere dayal olarak birinci yllarn bile tamamlayamamakta ve faaliyetlerine son vermek zorunda kalmaktadrlar. letme kavram ilgili hangi zellikleri ortaya koymaktadr? SIRA iletmecilikle SZDE

SIRA SZDE

DNELM letmeler; endstri, ticaret ve hizmet olmak zere temel olarak alanda S O R U srdrrler. faaliyetlerini DKKAT

LETMELERN FAALYET ALANLARI

SIRA SZDE

DNELM letmelerin faaliyet alanlarn genel olarak gruba ayrabiliriz: 1. Endstri olarak adlandrlan rnlerin retimi ile ilgili faaliyetler. S O R U adlandrlan rn ve hizmetlerin deiimi ve datm ile ilgili 2. Ticaret olarak faaliyetler. 3. Hizmet olarak adlandrlan soyut rnlerin retimi ve pazarlanmas ile ilgili DKKAT faaliyetler. Aadaki ekil 1.1de iletme faaliyetleri ayrntl olarak grlmektedir.

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

AMALARIMIZ

K T A P

K T A P

TELEVZYON

TELEVZYON

NTERNET

NTERNET

1. nite - letme ve letmecilikle lgili Kavramlar

ekil 1.1 letmelerin Faaliyet Alanlar Kaynak: J.P. Mahajan (2010). Business Organisation and Management. Global Media : Mumbai, IND. s. 10.
letme

Endstri letmesi

Ticaret letmesi

Hizmet letmesi

Temel Endstri

malat Endstrisi

Yap Endstrisi

Yurt i Ticaret

Yurt D Ticaret

Endstriyel Hizmet

Dorudan ya da Kiisel Hizmet

Yenilenemez Endstri

Yenilenebilir Endstri

Analitik Endstri

Sentetik Endstri

Birletirilmi Endstri

Montaj Endstri

Perakende Ticaret

Toptan Ticaret

thalat

hracat

Endstri, somut rnlerin retimi ile ilgili olan bir iletme daldr. Endstriler tarafndan retilen rnler, son tketici ya da endstriyel tketiciler tarafndan kullanlabilir. Endstri iletmeleri temel, imalat ve yap endstrisi olmak zere e aySIRA SZDE rlr. Temel endstri iletmeleri; madencilik ve ta ocakl (yenilenemez) ya da ormanclk ve balklk (yenilenebilir) iletmelerinden oluur. malat iletmeleri, gnmzde makinelerin kullanm ile yararl olan rnlerin retilmesini ifade DNELM eder. Bu amala; fabrika, tesis, imalathane gibi yerler kullanlr. Emek, sermaye, doal kaynaklar ve teknoloji bir araya getirilerek retim iin organize edilir. maS O endstriler R U lat endstrileri; ham maddeleri ayrtrarak rn elde eden analitik (petrol rafinerisi), farkl ham maddeleri birletirerek rn elde eden sentetik endstriler (boya, sabun ya da kozmetik fabrikalar), birbirinden farkl retim ilemlerinin DKKAT gerekletirildii birletirilmi (entegre) endstriler (pamuun nce iplie, sonra kumaa dntrlmesi gibi) ve deiik rn paralarn bir araya getirerek rn SIRA SZDE elde eden montaj endstrileri (otomobil, buzdolab) olmak zere drde ayrlrlar. Yap iletmeleri ise yol, baraj, liman, kpr ve konut gibi rnleri reten iletmelerdir. Bu iletmelerin iletmecileri genellikle mteahhit olarak adlandrlr. Yap iAMALARIMIZ letmeleri yeni bir yap ina ettikleri gibi, mevcutlarn tadilatn da gerekletirirler. J.P. Mahajan. Business Organisation and Management (Global MediaK: Mumbai, T A P IND. 2010) adl kitapta konuyla ilgili daha ayrntl bilgiye ulaabilirsiniz. rnlerin reticiden tketiciye aktarlmasn salayan ve Tiletmelerin E L E V Z Y O N faaliyetlerinde onlara destek olan iletmeler ise ticaret iletmeleridir. Ticaret iletmeleri toptanc, perakendeci, ithalat ve ihracat olarak faaliyet gsterebilirler. Endstri ve ticaret iletmelerinden ayr olarak hizmet iletmeleri ise, tketicilere soyut TERNET rnleri salarlar. Hizmet iletmeleri, endstriyel ya da son Ntketiciye ynelik olarak alabilir. Endstri iletmeleri hangi alanlarda faaliyet gsteren iletmelerdir?SIRA SZDE
DNELM S O R U

SIRA SZDE

DNELM S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

SIRA SZDE

DNELM S O R U

DKKAT

DKKAT

SIRA SZDE

SIRA SZDE

letme lkeleri

LETMELERN BAARI KOULLARI


letmelerin baarl bir biimde varlklarn srdrebilmeleri; doru rgtlenme, etkin ynetim ve giriimcinin sahip olduu niteliklere baldr.

SIRA SZDE

DNELM S O R U

Modern bir iletmenin baarl bir biimde varln srdrebilmesi, giriimci ya da ynetici tarafndan iyi ynetilmesine baldr. Bu nedenle baarl bir iletmenin temellerini u koullarn oluturduu sylenebilir: Doru rgtlenme: rgtlenme, i ve i aralarnn mantksal dzenlenmesidir. Bir iletmeyi rgtlemek, ilevlerini yerine getirebilmesi iin gerekli olan her eyi salamaktr. Bir iletmenin baarl olarak ilevlerini yerine getirmesinde etkili olan unsurlar; uygun bir mlkiyet yaps, uygun bir yer, optimum byklk, yeterli alan, doru makine ve ara gereler, yeterli ham madde arz, yeterli sermaye, uzman personel, doru pazar, uygun teknoloji, ak ve doru amalar, rasyonel rgt yaps ve dier faktrler olarak sralanabilir. Etkin ynetim: Modern bir iletmenin baarl olarak yaamn srdrebilmesinin ikinci temel koulu, etkin bir biimde ynetilmesidir. Bir iletme fiziksel kaynaklar, i gc ve sermayeyi baarl bir biimde bir araya getirse de kendi kendine hibir yere varamaz. Etkin bir biimde faaliyet gsterebilmesi iin, bir iletmenin tm bu faktrleri koordineli bir biimde bir araya getirmesi gerekir. letme ynetimi, iletmenin amalar dorultusunda faaliyetlerini ynlendirici ve yol gsterici bir role sahiptir. Bu rol yerine getirecek olan ynetici, uygun beceriler, teknikler ve yaklamlar kullanarak adil bir biimde fiziki, insani ve gerekli dier kaynaklar harekete geirme, birletirme ve paylatrma sorumluluunu tar. Giriimcinin nitelikleri: Tm iletme faaliyetlerinin odak noktasnda, giriimSIRA SZDE ci yer alr. letme rgt yaps ve ynetiminin grevleri, iletmeyi ynetme sorumluluuna sahip olan giriimciye bal olarak belirlenir. Bu nedenle giriimci, iletDNE LM menin dinamik ve aktif unsurunu oluturur. Buna bal olarak, giriimcinin sahip olduu nitelikler iletmenin baarl olmasnda son derece etkilidir. Bu nitelikler, S O R U kiisel ve davransal nitelikler olarak farkllk gsterirler. letmenin aktif ve unsuru giriimcidir. DKK A dinamik T

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

Aadaki ak diyagram, bize ekonomideki genel ileyii aklamaktadr. Bu diyagramda yer alan hane halklar ve iletmeler, ekonomideki karar verici mekanizAMALARIMIZyap ierisinde, hane halklar ve iletmeler rn ve hizmet pamalardr. Ekonomik zar ve retim faktr pazar ile etkileim ierisindedirler. rn pazarlarnda, hane halklar alc, iletmeler satc konumunda iken retim faktrleri pazarnda, hane K T A P halklar satc, iletmeler ise alc konumundadr. Diyagram ayn zamanda, parann nasl kazanld ve harcandn ve ekonomi etrafnda nasl hareket ettiini de bize gstermektedir. TELEVZYON

LETMELERN EKONOMDEK YER SIRA SZDE

NTERNET

NTERNET

1. nite - letme ve letmecilikle lgili Kavramlar

7
ekil 1.2 letmelerin Ekonomideki Yeri Kaynak: http://mrskiapecon2008.wikispaces.co m/Chapter+2 (Eriim Tarihi: 21.11.2011)

e tler
Mali y

Para Gelir (cretler, Kiralar, Fa


iz, Kazanlar)

re t i

Faktrleri

gc, To p r a

k,
Sermaye

Giriimcilik Yete
nei

i z metler

Mal ve H

lir

DNELM Tketim H S O R U

a r camalar

Mal ve H

SIRA SZDE

i z metler

SIRA SZDE

Ekonomik ak diyagram, ekonomik sistem ierisinde gelirin nasl yaratld D K K A T ve harcandn gsterir. Ekonomik ak diyagram, ekonomide reel gelir bymesinin tamamen reel retim bymesine bal olduunu gstermektedir. Buna gre; ekonomide emek, sermaye, doa, teknoloji gibi retim faktrlerinde bir art yaandnda, AMALARIMIZ iletmeler bu faktrler karlnda faktr sahiplerine cret, faiz ya da rant olarak demelerde bulunurlar. letmeler, retim faktrlerini kullanarak rn ve hizmet retirler ve K halklar, T A P arz ettikrettikleri bu rn ve hizmetleri hane halklarna satarlar. Hane leri retim faktrleri karlnda elde ettikleri gelirleri, ihtiyalarn karlamak zere, iletmeler tarafndan retilen rn ve hizmetleri satn almak zere kullanr. HaT E L E V Z Y O Ngibi faktr ne halklar tarafndan yaplan bu harcamalar, yukarda da belirttiimiz geliri olarak tekrar hane halklarna geri dner.
SIRA SZDE

LETMECLE LKN TEMEL KAVRAMLAR NTERNET Ekonomik Sistemler


Bir toplumun retim, deiim, tketim ve blm gibi ekonomik sorunlarn bir dzen ierisinde zmek iin oluturulan sosyal rgtlenme biimleri, ekonomik SIRA SZDE sistemleri oluturmaktadr. Ekonomik sistemlerin tm, toplumdaki bireylerin mutluluk ve refahn gerekletirme amacn tar. Bu amaca ulaabilmek iin, eitli toplumlarn uyguladklar ekonomik sistemler e ayrlr. Kapitalist sistem, sosyaDNE LM list sistem ve karma ekonomik sistem. Bir lkenin sahip olduu politik sistem, ekonomik sistemin de belirleyicisidir. S O R U Bu nedenle iki sistem birbirinden ayr tutulamaz. Bir lkenin sahip olduu politik sistem, ekonomik sistemin belirleyicilerden D K K A T biridir.
SIRA SZDE

Ge

DNELM S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

SIRA SZDE

DNELM S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

AMALARIMIZ

K T A P

K T A P

letme lkeleri

Kapitalist Sistem
Feodalizmin kyle birlikte, 16. yzyldan itibaren Bat Avrupada kapitalist sistemin temelleri atlmaya balanmtr. 15. yzylda sanayi, ticaret ve bankaclk alanlarnda yaanan byme, kapitalizmin gelimesinde etkili olmutur. 18. yzylda Endstri Devriminin ardndan, Adam Smithin yaratcs olduu ve ekonomik hayatta devlet mdahalesini kabul etmeyen braknz yapsnlar, braknz gesinler dncesi ekonomiye hkim olmutur. Devlet denetiminin kstl olduu ve piyasa ekonomisi kurallarnn geerli olduu bu sistemde, kendi ekonomik karlar dorultusunda hareket eden bireyler, toplumun karlarnn da maksimize edilmesini salayacak ve bylece toplumsal refah gerekleecektir. Kapitalist sistemde, ekonomik sorunlarn zm piyasa ve fiyat mekanizmas araclyla yaplr ve ekonomik faaliyetlerin temel amacn fayda ve kr oluturur. Kapitalist sistem, krllk, rekabet ve aklclk olgularn dikkate alr. Sistemin temelinde, kendi karlar dorultusunda aklc kararlar alan bireyler bulunur. letmeler iin krllk, bu sistemde en nemli olgudur, bu nedenle bireyler ar tketime ynlendirilir. Sistemde rekabetin varl, fiyatlar yoluyla sistemin tketiciler lehine ileyeceini ifade eder. Kapitalizmin balang aamalarnda ortaya kan arzulanmayan sonular, 20. yzylda, kapitalist sistemin braknz yapsnlar, braknz gesinler dncesinin geerliliini yitirmesine ve devletin ekonomiye yn verici dzenlemeleri yapmasna neden olmutur. Gnmzn kapitalist lkelerinde hkmetler, eitli yasalarla i hayatn dzenlemeye almaktadrlar. Kapitalist sistemin temel zellikleri u ekilde sralanabilir: Devlet mdahalesi snrldr. Devlet, temel hak ve zgrlkler ve rekabeti korumaya ynelik dzenlemeleri yapar. zel mlkiyet geerlidir. Mlk sahibi, toplum karlarna aykr olmamak koulu ile mlkiyete konu olan maddi varlklar, diledii gibi kullanp denetleme hakkna sahiptir. Piyasada rekabet kurallar geerlidir. Piyasada bir rnnn ok sayda alc ve satcs bulunur ve piyasaya girme konusunda serbesttirler. Giriim ve seim zgrl bulunur. Birey ve iletmeler, piyasa mekanizmas aracl ile diledikleri gibi retim ya da tketimde bulunabilir. Kiisel karlar n plandadr. Her ekonomik birim, kendi karlar dorultusunda karar alr.

Gnmzde kapitalist lkelerde devlet, eitli yasa ve dzenlemelerle ekonomiye yn vermektedir.

Sosyalist Sistem
Sosyalist sistemde retim aralarnn mlkiyeti devlete aittir.

19. yzylda Alman dnr Karl Marx, sosyalist dncenin temellerini atmtr. Kapitalist sisteme bir tepki olarak ortaya kan sosyalist sistemde, birey ve toplumun refah ve mutluluunu salamada kapitalist sistem baarl olamaz. Bu nedenle kapitalist sistemin temellerini oluturan bireycilik ve zel mlkiyet bu sistemde yer verilmez. retim aralarnn mlkiyeti, ii snf adna devlete aittir. Ekonominin liberal dnceye gre kendi akna braklmas, sosyalist dnceye gre adaletsizlikler yaratacaktr. Bu nedenle, bireycilik yerine toplumu n planda tutan sosyalist dncede, kollektif mlkiyet ve merkez planlamaya yer verilir. retimin temel amac, toplumun ihtiyalarnn karlanmasdr. rnlerin fiyat ekonomik planlama ve maliyete gre belirlenir.

1. nite - letme ve letmecilikle lgili Kavramlar

Karma Ekonomik Sistem


Piyasa ekonomisine dayal kapitalizmin ve merkezi planlamaya dayal sosyalizmin toplumsal refah salama konusunda baarl olamamas, karma ekonomik sistem SIRA SZDE dncesini hayata geirmitir. Karma ekonomik sistem, zel mlkiyet yannda kamu mlkiyeti ve devlet giriimciliine yer verir ve toplumcu bir dnceye dayanr. Karma ekonomide, devlet planlamasna yer verilmekle birlikte, sosyalist sisDNELM temde olduu gibi otoriter bir yap bulunmaz. Karma ekonomik sistemde, sosyal devlet anlay geerli olup birey ya da toplumun n plana kmas ya da birbirine S O R U tercih edilmesi sz konusu olmaz. Karma ekonomide, devlet planlamasna yer verilmekle birlikte sosyalist sistemde olduu DKK AT gibi otoriter bir yap yoktur. Sizce, gnmzde yaygn olarak geerli olan ekonomik sistem hangisidir. Bu sistem gnSIRA SZDE mzde ne ekilde uygulanmaktadr?
SIRA SZDE SIRA SZDE

DNELM S O R U

DKKAT

SIRA SZDE SIRA SZDE AMALARIMIZ DNELM

htiya ve stekler

AMALARIMIZ DNELM

Toplumdaki bireylerin, maddi ve kltrel varlklarn srdrebilmeleri ve gelitirebilmeleri iin, eitli rn ve hizmetlere kar duyduklar istee yaratK ve P S OTbu RAUistein t gerginlie ihtiya denir. nsanlar, yaamlar boyunca ihtiyalarn karlamak iin aba gsterirler. Bireyler, eitli rn ya da hizmetlerin tketimi ile ihtiyalarDKKAT n karlarlar. rn ve hizmetlerin ihtiyalar karlama zelliine T E L Efayda V Z Y O Nad verilir. nsan ihtiyalar konusunda eitli teorik yaklamlar bulunmaktadr. Bu yaklamSIRA SZDE lardan biri de Abraham Maslow tarafndan ortaya konulan htiyalar Hiyerarisidir.

htiya, bireylerin eitli rn ve hizmetlere kar K S ve O Tbu RA UP duyduklar istee istein yaratt gerginlie verilen addr.

DKKAT Fayda, rn ve T Ehizmetlerin LEVZYON ihtiyalar karlama zelliidir.

SIRA SZDE

Maslowun htiyalar Hiyerarisi

Maslowun htiyalar Hiyerarisi teorisi, ABDli psikolog Abraham Maslow tarafndan 1943 ylnda yaynlanm bir almada ortaya atlmtr. Maslow, bu teori ile insan ihtiyalarn kapsaml ve sistemli bir biimde snflandrmaya almtr. Bu K T A P teoriye gre iki temel varsaym vardr. Birinci varsayma gre, bireylerin gsterdii tm davranlar bireyin ihtiyalarn karlamaya yneliktir. kinci varsayma gre ise ihtiyalarn bir sras vardr ve belirli bir basamaktaki ihtiyalar karlanmaTELEVZYON yan birey, bir st basamaktaki ihtiyac alglayamaz. Maslow, ihtiyalar u ekilde sralamaktadr. 1. Fizyolojik ihtiyalar (yeme, ime, uyku, cinsellik gibi) N T E R N Egvenlii) T 2. Gvenlik ihtiyac (vcut, i, kaynak, etik, aile, salk, mlkiyet 3. Sevgi ve ait olma ihtiyac (arkadalk, ak, aile gibi) 4. Sayg grme ihtiyac (kendine sayg, gven, baar, dierlerinin saygs, bakalarna sayg), 5. Kendini gerekletirme ihtiyac (erdem, yaratclk, doallk, problem zme, n yargsz olma, gereklerin kabul). Maslow, bu sralamada insan ihtiyalarn en temel olandan, insan kiiliinin geliimine paralel olarak en karmak olana doru sralamaya almtr.

NTERNET AMALARIMIZ

NTERNET AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON
Maslowa gre insan ihtiyalar; fizyolojik, N TE R olma, NET gvenlik, sevgi ve ait sayg grme ve kendini gerekletirme ihtiyalar olarak bee ayrlr.

10
ekil 1.3
Maslowun htiyalar Hiyerarisi

letme lkeleri

KENDN GEREKLETRME HTYACI

SAYGI GRME HTYACI

SEVG VE AT OLMA HTYACI

GVENLK HTYACI

FZYOLOJK HTYALAR

Fizyolojik ihtiyalar; bireylerin yaamlarn srdrebilmeleri iin kesinlikle karlanmas gereken ihtiyalardr. Nefes alma, yeme, ime, uyku gibi ihtiyalar bu grupta yer alan ihtiyalar arasndadr. Gvenlik ihtiyac; bireylerin fizyolojik ihtiyalarnn belirli bir dzeyde karlanmasnn ardndan ikinci srada yer alan gvenlik ihtiyac n plana kar. Gvenlik ihtiyac, bireylere ynelik fiziki tehditlere bal olarak (kaza, felaket, cinayet vb.den korunmak) karmza kabilecei gibi, ekonomik tehditlere (isiz ve gvencesiz kalma) bal olarak da karmza kabilir. Sevgi ve ait olma ihtiyac; fizyolojik ve gvenlik ihtiyalarnn karlanmasnn ardndan bireyler iin sosyal ihtiyalar olarak bilinen sevgi ve ait olma ihtiyac nem kazanr. Sevme, sevilme, bir arkada grubuna dahil olma, bir dernek ya da kulbe ye olma bu ihtiyacn karlanmasna ynelik davranlar oluturur. Sayg grme ihtiyac; ihtiyalar hiyerarisinin drdnc srasnda sayg grme ihtiyac yer almaktadr. Toplum iindeki bireyler, toplumdaki dier bireyler tarafndan takdir edilmeyi ve sayg duyulmay isterler. Bu ihtiya, ayn zamanda bireyin kendine sayg duymasn da kapsar. z gven, bilgili ve donanml olma, stat sahibi olma, takdir edilme bu ihtiyacn giderilmesine yneliktir. Kendini gerekletirme ihtiyac; Maslowa gre bireylerin sralamann en stnde yer alan bu ihtiyac hissedebilmesi iin, dier basamaklarda yer alan ihtiyalarnn tmnn karlanm olmas gerekir. Kendini gerekletirme ihtiyac, bireyin sahip olduu tm bilgi ve yetenekler dorultusunda, toplumsal katk salamak iin tm kapasitesini kullanabilecei bir ortama sahip olmas ile karlanabilir.

1. nite - letme ve letmecilikle lgili Kavramlar

11

Bizim iin yaamsal neme sahip olmayan, ancak yaammza rahatlk ve konfor ekleyen eyler ise istek olarak adlandrlr. nsanlar, yeni bir ceket ya da yeni bir araba isteyebilirler. Onlar olmadan da yaamlarn srdrmeleri olanakldr, ancak bu istediklerine sahip olmak yaamlarn daha ho ve elenceli hale getirir.

Arz ve Talep Kavram


Talep, bir ekonomide tketici davranlarn aklarken arz, retici davranlarn aklar. Talep, belirli bir zaman diliminde piyasada, tketicilerin deiik fiyat dzeylerinde satn almak istedikleri ekonomik rn ve hizmet miktar olarak tanmlanabilir. Tketicilerin bir rn ya da hizmetten ne kadar satn alacaklarna karar vermelerinde, rnnn fiyatnn yan sra; ilikili rnlerin fiyatlar, gelir, tercihler, tketicilerin beklentileri, beklenen alclarn says etkili olur. Belirli bir zaman diliminde, reticilerin piyasada deiik fiyat dzeylerinde satmak istedikleri rn miktarna ise arz ad verilir. Arz zerinde etkili olan fiyat dndaki deikenler; retim kaynaklarnn fiyatlar, ilikili rnlerin fiyatlar, teknoloji, reticilerin beklentileri, retim yapan iletmelerin says olarak sralanabilir.
Talebi etkileyen unsurlar; rnn fiyat, ilikili rnlerin fiyatlar, gelir, tercihler, tketicilerin beklentileri, beklenen alclarn says olarak sralanabilir.

Tketim ve Tketici Kavram


retilen rn ve hizmetlerin, istek ve ihtiyalar karlama amacyla kullanmasna tketim denir. Tketim eylemini gerekletiren birey ya da rgtler ise tketici adn alr. Tketiciler satn alma ve kullanma amacna gre, son tketici ve endstriyel tketici olmak zere ikiye ayrlr. Son tketici; kendisinin ya da aile bireylerinin ihtiyalarn karlamak zere satn almada bulunan kii ya da kiilerdir. Endstriyel tketici; ekonomik faaliyetlerinin devamlln salamak zere satn almada bulunan iletme ya da rgtlerdir.

rn ve Hizmet Kavram
nsan ihtiyalarn karlama zellii tayan aralara, rn ya da hizmet ad verilir. Bu aralardan dokunulabilir olanlar (somut) rn, dokunulamaz olanlar (soyut) ise hizmet olarak adlandrlr. rnein, bir endstri iletmesi tarafndan retilen buzdolab rn olarak nitelendirilirken, bu rnnn tketicilere ulatrlmak zere tanmas ile ilgili faaliyetler hizmet olarak nitelendirilir. letmeler, rn ya da hizmet retebilecei gibi her ikisini de bir arada retip pazarlayabilirler. rnler eitli alardan snflandrlabilir. Elde etmek iin aba harcanp harcanmamasna gre; ekonomik rn ve ekonomik olmayan rn. Tketicilerin satn alma amacna gre; tketim rn ve endstriyel rn. Kullanm srelerine gre: dayankl rn ve dayanksz rn. Aada rnlerin snflandrlmas ile ilgili detayl aklamalara yer verilmektedir. rnler hangi alardan snflandrlabilir?
SIRA SZDE

SIRA SZDE

Ekonomik rn ve Ekonomik Olmayan rn

rnler, elde etmek iin aba harcanp harcanmamasna gre ekonomik rn ve ekonomik olmayan rn olarak ikiye ayrlr.
S O R U

DNELM

Ekonomik rnler D kt Nolma ELM zelliine sahiptir. Tketicilerin bu rnleri elde edebilmesi iin para S O R U demesi gerekir.

DKKAT

DKKAT

SIRA SZDE

SIRA SZDE

12

letme lkeleri

SIRA SZDE

SIRA SZDE

DNELM S O R U

Ekonomik rn: nsan ihtiyalarn karlama zelliine sahip, doada herkes iin yeterliDmiktarda N E L M ve hazr bulunmayan rnler ekonomik rnlerdir. Bu rnlerin elde edilebilmesi iin emek ve aba harcanmaldr. Gda rnleri, televizyon, defter vb. ekonomik rnler kt olma zellii tar ve elde etmek iin bedelini deS O R U mek gerekir.
D K K A T elde edilebilmesi iin emek ve aba harcanmaldr. Ekonomik rnlerin

SIRA SZDE DKKAT


NELM D SZDE SIRA S O R U AMALARIMIZ DKKAT K T A P

SIRA SZDE

Ekonomik Olmayan rn: nsan ihtiyalarn giderme zelliine sahip, doD N ELM SIRA SZDE ada herkesin ihtiyalarn karlayabilecek dzeyde bol miktarda bulunan rnler ekonomik olmayan rnlerdir. Bu rnlerin elde edilmesi iin herhangi bir emek S O R U AMALARIMIZ ya da aba harcamaya gerek yoktur. Hava, gne ve yamur suyu gibi.
D K K A herhangi T Ekonomik rnler bir emek ya da aba harcanmadan elde edilen rnlerdir.

K T A P

SIRA SZDE TELEVZYON AMALARIMIZ


Bireylerin ihtiyalarn karlamak N T E Ezere T sunulacak K TR N Ave P olan rn hizmetlerin retiminde kullanlan rnlere endstriyel rn denilir.

TELEVZYON

rnler, tketicilerin satn alnma amacna gre tketim rn ve endstriyel rn T E Layrlr. EVZYON olarak ikiye AMALARIMIZ Tketim rn, bireylerin kiisel ihtiyalarn karlamak zere satn aldklar ve tekrar retim amacyla kullanlmayan rnlerdir. Bu rnler tketicilerin ihtiyalarn dorudan karlar. Gda rnleri, ev eyalar, giysiler vb. gibi. K N T E T R NAE T P Endstriyel rn, bireylerin ihtiyalarn karlamak zere sunulacak olan rn ve hizmetlerin retiminde kullanlan rnlerdir. Bu rnler, retim rn ya da sermaye rn olarak da adlandrlrlar. Ham maddeler, makine ve ara gereTELEVZYON ler vb. gibi.

Tketim SIRA rn ve Endstriyel rn SZDE

Dayankl ve Dayanksz rn
NTERNET

nsan ihtiyalarnn giderilmesine yarayan rn ve hizmetlerin elde edilmesi iin yaplan her trl faaliyete retim denilir. rn ve hizmet retiminin gerekletirilmesini salayan retim faktrleri; i gc, doal kaynaklar, sermaye, teknoloji ve giriimciden oluur.

rnler, kullanm gre dayankl ve dayanksz rn olarak ikiye ayrlr. N T E R N E srelerine T Dayankl rn, tketiciler tarafndan elde edildikten sonra, uzun sre fayda yaratan rnler dayankl rnlerdir. Buzdolab, televizyon, mobilya dayankl rnlere rnek olarak gsterilebilir. Bu rnler, fayda salayamaz duruma geldiklerinde yenilenirler. Krlma, bozulma, modadaki deimeler gibi nedenlere dayal olarak bu rnlerin faydas azalr ya da ortadan kalkabilir. Dayanksz rn, ksa sre ya da bir kez kullanm sonucunda faydasn yitiren rnler, dayanksz rnlerdir. Gda rnleri, benzin gibi rnler dayanksz rnler olarak nitelendirilir.

retim ve retim Faktrleri


Snrsz olan insan ihtiyalarn gidermeye yarayan rn ve hizmetlerin elde edilmesi iin yaplan her trl faaliyet, retim olarak adlandrlr. nsanlarn ihtiyalarn karlayabilecek rn ya da hizmetlerin ok az, doa ya da iinde bulunulan evrede hazr halde bulunmaktadr. Bunun dnda, ihtiyalarmz karlayacak olan rn ve hizmetlerin ounun retilebilmesi iin retici tarafndan baz kaynaklarn bir araya getirilmesi gerekir. retim faktr olarak adlandrlan bu kaynaklar; doal kaynaklar, i gc ve sermaye olmak zere temel unsurdan olumaktadr. Ancak bu unsurun ilevselliini gelien teknoloji ve giriimcilik ruhu ile devam ettirmek sz konusu olduundan, bu retim faktrlerine teknoloji ve giriimciyi de eklemek gerekmektedir.

1. nite - letme ve letmecilikle lgili Kavramlar

13
ekil 1.4 retim Faktrleri

Doal Kaynaklar
Yer alt ve yer st kaynaklarla, doann sahip olduu her gc trl unsur, doal kaynak olarak deerlendirilir. Bir lkede var olan doal kaynaklar, o lkede retilebilecek rn ve Doal Sermaye Kaynaklar hizmetler konusunda belirleyici olur. Doal kaynaklar, bir lkenin retim yeteneini etkileyen ve doadan salanan her trl eydir. Hava, su, topTeknoloji Giriimci rak, bitki rts, hayvanlar ve madenler doal kaynaklar oluturur. Doal kaynaklar, insanlk tarihi boyunca bazen dorudan bazen de eitli ilemlerden geirildikten sonra, insan ihtiyalarn karlamlardr. Doal kaynaklarn retime katlmalar sonucunda elde ettikleri getiri, rant olarak adlandrlr.

gc
gc, rn ya da hizmetlerin retimini gerekletiren fiziksel ya da dnsel insani abalar ifade eder. retimde yer alan bir iinin, fiziksel gcnden yararlanlrken, bir yneticinin, dnsel gcnden yararlanlr. gc, bir iletmede en alt dzeyde alan bir iiden, en st dzeyde alan yneticiye kadar tm alanlar kapsar. Bir lkenin i gc potansiyelini, o lkenin nfusu ve nfusun sosyoekonomik yaps belirler. lke nfusunun tm i gcn oluturmaz. 14-65 ya grubu aktif nfus, i gc olarak deerlendirilir. Emek, retime katlmas karlnda cret geliri elde eder.

Sermaye
retimi gerekletirebilmek iin gerekli olan kaynaklardan bir dieri, sermayedir. Sermaye kavram farkl alardan deiik ekillerde tanmlanabilir. Bir retim faktr olarak ekonomik adan sermaye; aralar, makineler, binalar gibi iletmeler tarafndan rn ve hizmet retiminde kullanlan fiziksel kaynaklar ifade eder. Fabrika binalar, bilgisayarlar, tamaclkta kullanlan kamyonlar sermaye olarak nitelendirilirler. letme ynetimine gre ise sermaye, rn ve hizmet retiminde kullanlan maddi olan ve olmayan tm varlklar ifade etmektedir. Maddi varlklar arasnda; doal kaynaklar, mamul ve yar mamuller, bina, makine, alacaklar ve nakit para saylabilir. Maddi olmayan varlklar arasnda ise; imtiyaz, lisans, marka, patent ve telif haklar ya da know-how ve iletme haklar saylabilir. Yeni ekonomide entelektel sermaye, fiziksel sermayeyi tamamlayc bir rol stlenmektedir. Temelini bilgi, beceri ve deneyimin oluturduu entelektel sermaye, bir iletmenin gnmzdeki ve gelecekteki baars zerinde dorudan etkiye sahiptir. gcnn nitelii; eitim, iyerinde verilen eitim ve i yerinde kazanlan deneyimler sonucunda artar. Entelektel sermaye kapsamna; bilgi, bilgi sistemleri, patent, telif haklar ve lisans anlamalar gibi maddi olmayan varlklar da dahildir.

14

letme lkeleri

Teknolojinin giderek gelitii gnmz iletmecilik dnyasnda, entelektel sermaye giderek daha fazla nem kazanmaktadr.

Giriimci
SIRA SZDE

DNELM S O R U

retim faktrlerini bir araya getirerek retime ynlendiren, iletmeyi kurarak riskleSIRA re katlanp, kr SZDE salamaya alan kii giriimcidir. Giriimci bir birey, bir iletme ya da kamu kuruluu olabilir. Bir iletmeyi hayata geirmek iin, risk alma isteklilii ile birlikte, ynetsel D N E Lve M rgtsel becerilere sahip giriimcilere ihtiya vardr. Giriimci, tm dier retim faktrlerini harekete geirici bir zellie sahiptir. Giriimci, retimi gerekletirmek zere, dier retim faktrlerini kullanma karlnda cret, faiz ve S O R U rant deyerek kalan paray getirisi olarak elinde tutar. Giriimcinin getirisi krdr. Giriimci birDbirey, K K A Tbir iletme ya da bir kamu kuruluu olabilir.

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P
Patent, know-how ve marka gibi unsurlar, rn teknolojisinin kapsamna Tgirer. ELEVZYON

NTERNET

rn ve hizmet retiminde gerekli olan retim bilgisi, teknoloji olarak adlandrlr. Teknoloji, gnmzde yaammzn her alannda olduu gibi iletmecilikte de AMALARIMIZ nemli bir unsurdur. retimde teknik bilgi ve teknolojinin gelimesi, retimi artrc ve maliyetleri azaltc bir etki yaratmaktadr. Ancak, teknolojinin srekli deien bir unsur olduu unutulmamaldr. letmelerin youn rekabet dnyasnda varK T A P lklarn srdrebilmeleri, deien teknolojiye uyum salamalar ile olanakldr. Bir retim faktr olarak teknolojiyi, retim ve rn teknolojisi olarak iki adan ele alabiliriz. retim teknolojisinin kapsamna; bilgisayar, makine, donanm, ara T E L E unsurlar V Z Y O N girer. rn teknolojisi ise patent, know-how ve marka gibi ve gere gibi unsurlar kapsar. letmelerin retim yapabilmek iin ihtiya duyduklar teknoloji, iletmeler tarafndan transfer edilebilir ya da retilebilir. Her ne kadar son yllarda gelime saNTERNET lansa da maalesef lkemizde genellikle iletmeler, teknolojiyi retmekten ok transfer etmektedirler.

Teknoloji SIRA

SZDE

Giriimci ve Ynetici
Giriimci
Giriimci pazardaki bir boluu veya ihtiyac belirleyerek i fikrine dntren, ayrca risk stlenen ve iini kurabilmek iin gerekli kaynaklar bir araya getirebilen kiidir.

Bir lkenin ekonomik gelimesinde, giriimci saysnn artmasnn nemli etkisi bulunmaktadr. Dengeli bir ekonomik kalknma, isizliin azalmas ve sosyal refahn salanmas iin kendi iini kurmak isteyen giriimcilerin tevik edilmesi son derece nemlidir. Toplumdaki bireylerin yaamlarn srdrebilmeleri, eitli ihtiyalarn karlanmasna baldr. Giriimciler, bu ihtiyalar karlamak zere faaliyet gsteren bireylerdir. Giriimcilik kavram, farkl yazarlarca ya da kurumlarca deiik bak alarna gre tanmlanmtr. Bu nedenle giriimciliin evrensel olarak genel kabul grm bir tanmna rastlamak zordur. Giriimci, retim faktrlerini en son teknik, yntem ve bilgilerle bir araya getiren, rn ve hizmet reten veya retilen rn ve hizmetleri kr amacyla piyasaya sunan, sat sonrasnda da ortaya kacak kr ya da zarar stlenerek riski karlayan ve ticari gelimeyi hedefleyen yatrmc olarak tanmlanabilir. Bu tanmdan da anlalabilecei gibi giriimci; retim faktrlerini bir araya getirir. rn ya da hizmet retir ya da pazarlar.

1. nite - letme ve letmecilikle lgili Kavramlar

15

Kar amac gder. Riskleri stlenir. KOSGEB (Kk ve Orta lekli letmeleri Gelitirme ve Destekleme daresi Bakanl) giriimciyi, pazardaki bir boluu veya ihtiyac belirleyerek i fikrine dntren, ayrca risk stlenen ve iini kurabilmek iin gerekli kaynaklar bir araya getirebilen kii olarak tanmlamaktadr. OECD (Ekonomik birlii ve Kalknma rgt) ise giriimcilii, ekonomik frsatlarn belirlenerek deerlendirilmesine dayanan refah yaratma sreci olarak tanmlamaktadr. Bu tanmlara gre giriimcilik, ekonomik frsatlarn belirlenmesi ile balayan ve girdi ve kaynaklarn salanarak iletmenin hayata geirilmesi ile devam eden dinamik bir sretir. Bu sre aada sralanan ayr unsuru iermektedir. Kurumsal altyap: Eitimli, deneyimli ve birikim sahibi, sorun zme yeteneine sahip i gc. Brokrasi ve mevzuat: letme kurmadaki glkler, kurulu yeri sorunlar, iletme srecinde karlalan sorunlar, istihdam ve i gc sorunlar. Destek programlar: Eitim, danmanlk, balang sermayesi, dier finansal destekler, kredi garantisi, teknoloji destekleri, yer temini ve bilgi kaynaklarna eriim. Gnmzde giriimcilik kavram, i kurmann tesinde bir anlam ifade etmeye balamtr. Kavramn ierisinde; yenilik yapma, daha yksek riskler alma, yeni frsatlar yakalama ve bunlar yaama geirme nem kazanmtr. Gnmz giriimcisinin ilevleri u ekilde sralanabilir: retim faktrlerini retime ynlendirme. rn ve hizmet eitlilii salama. stihdam yaratma ve istihdam artrma. Toplumsal refahn artmasna katk salama. Teknoloji ve bilimin geliimine katk salama. Yeni pazarlar ve yeni i modelleri yaratma. Sermaye birikimi salama. Bunlarn yan sra gnmz giriimcisi; yeniliki olma, risk alma, ynetim becerileri gelitirme, aratrma, deiime direnci ortadan kaldrma, ekonomik kalknmaya destek olma gibi ilevlere sahip olmaldr. Kendi iini kurma motivasyonuna sahip olan bir giriimcinin baarl olabilmesinin temel koulu, iyi bir i fikrine sahip olmasdr. Giriimcinin kendi iini kurma motivasyonuna sahip olmasnn ardnda yatan nedenler u ekilde sralanabilir: Kendi kendinin patronu olma istei, Kendi geleceini ekillendirme istei, Kiisel tatmin salama istei, frsatlarn deerlendirme istei, Bir fikir ya da dnceyi hayata geirme istei, Zengin olma istei, Kendi iini kurmak dnda gelir elde etme olanann az olmas. Baarl bir giriimcinin sahip olmas gereken eitli zellikler vardr. Bu zellikleri kiisel ve davransal zellikler olmak zere iki balk altnda toplamak olanakldr. Bir giriimcide bulunmas gereken kiisel zellikler; kendine gvenen, kararl ve azimli, gl sezgi sahibi ve ileri grl, ok ynl, riskleri gze alabilen, belirsizlik altnda karar alabilen, atlmc, i bitirici, planl, uyumlu ve lider olarak sralanabilir. Giriimcide bulunmas gereken davransal zellikleri ise u ekil-

16

letme lkeleri

de sralayabiliriz; insan ilikileri yeteneine sahip, iyi gzlemci, hayal gc yksek, kaynaklara ulaabilecek ilikiler ana sahip, ikna gcne sahip, bamsz, ok ynl ve hzl dnebilen, esnek, yaratc ve analitik dnme yeteneine sahip, yeniliklere ak, iletiim bilgi ve yetenei kuvvetli, alkan, sorumluluk sahibi ve teknik iletmecilik bilgisine sahip.
SIRA SZDE

SZDE GnmzdeSIRA giriimciliin nemini ve ne anlam ifade ettiini tartnz.

Tablo 1.1 DN ELM Giriimcilik testi Kaynak: S O R U http://kobidestek.org/ girisimciliktesti/#ixzz1dOQ3QH DKKAT oj (Eriim Tarihi: 04.11.2011)
SIRA SZDE

ELM DN Giriimcilik Testi

AMALARIMIZ

K T A P

Herkesin bir fikri vardr; ama ok az bu fikrini hayata geirir. Giriimcilik de zor olan ilk adm atmaktr. S O R Zor U olan denenmemii denemektir. Aada ki sorular evet ya da hayr olarak cevaplayarak kendi giriimcilik potansiyelinizi grebilirsiniz. 18 Yanzdan nce hibir i de altnz m? Kendi iinizin olmay dndnz m? KAT D K patronu Kendinize gveniyor musunuz? Yaptnz her ite kendinizi baarl buluyor musunuz? SIRA SZDE Bo vakitlerinizi arkadalarnzla m geirmeyi tercih ediyorsunuz? Ailenizde giriimci var m? Kendinizi giriimci olarak hayal edebiliyor musunuz? AMALARIMIZ Giriimde bulunmak iin bir i fikriniz var m? fikriniz ile ilgili hi analiz yaptnz m? lkemizde giriimciler iin eitli eitim ve destek kredileri var. Bunlar hakknda bilginiz var m? K T A P Eer bu sorularn ounluuna evet cevab veriyorsanz siz potansiyel bir giriimcisiniz.

TELEVZYON
Ynetici, giriimci gibi risk ve krn stlenicisi olmayp cret karlnda giriimci iin iletmede alan NTERNET kiidir.

Ynetici TELEVZYON
Ynetici ile ilgili eitli tanmlar yaplmakla birlikte klasik tanma gre ynetici, kr ve risk bakalarna ait olmak zere, iletme kaynaklarn iletme amalarna ynlendiren kii olarak tanmlanabilir. Ynetici iletme amalarn gerekletirirken planlaNTERNET ma, rgtleme, yneltme, koordinasyon ve denetim ilevlerini yerine getirir. Ynetici, giriimci gibi risk ve krn stlenicisi olmayp, cret karlnda giriimci iin iletmede alan kiidir. Yneticilerin amac, daha dk maliyetlerle daha fazla retim gerekletirerek iletmenin daha fazla kr elde etmesini salamaktr. Bir iletmenin baar ya da baarszl, dorudan ynetici ile ilgilidir. Bu nedenle yneticilerin bilimsel bilginin yan sra teknik ve beeri zelliklere de sahip olmas nemlidir. Liderlik ve yneticilik kavramlar ou zaman birbiri ile kartrlan iki kavramdr. Ancak liderlik, baarl yneticilerin sahip olduu bir zelliktir. Dnyada en st dzey Trk ynetici olan Coca Colann Ynetim Kurulu Bakan ve CEOsu Muhtar Kent, geen yl 19,2milyon dolar kazand. O, ABDnin en fazla kazanan 50 CEOsu arasnda 34nc srada bulunuyor.770 bin alann, Atlantadaki firma merkezinden ynetiyor. Kenti sadece geliriyle deerlendirmek mmkn deil. Kariyer basamaklar incelendiinde ve kt zirveye bakldnda o aslnda profesyoneller dnyasnn bir fenomeni. ini hayatn iinde yapan bir saha adam. likiler ve ayrntlar, baarya giden yolda en ok nem verdii enerji kazanma alanlar. Zeksn duygularyla birletiren ve hayatnn her annda bu iki insani zelliini kullanan Kent, Trk genlerinin de idol. Kaynak: http://www.bugun.com.tr/haber-detay/172298-turkiye-merkez-olacak-haberi.aspx (Eriim Tarihi: 04.11.2011)

1. nite - letme ve letmecilikle lgili Kavramlar

17

zet
A M A

letme kavramn aklamak. letme, toplumdaki bireylerin ihtiyalarn kr salama amacyla karlamak iin, dzenli olarak rn ya da hizmetin retim ya da pazarlamasn gerekletiren ekonomik bir etkinlik olarak tanmlanabilir. Tanmdan da anlalaca gibi iletme yalnzca otomobil, mobilya ve giysi gibi, somut rnler retmez, ayn zamanda eitim, salk ve ulam gibi hizmetleri de salar. Ayrca iletmeler, retilen rn ya da hizmetlerin pazarlamasn da gerekletirirler. letmelerin faaliyet alanlarn aklamak. letmelerin faaliyet alanlar endstri, ticaret ve hizmet olmak zere e ayrlr. Endstri, somut rnlerin retimi ile ilgili olan bir iletme daldr. Endstri iletmeleri temel, imalat ve yap endstrisi olmak zere e ayrlr. Ticaret iletmeleri ise rn ve hizmetlerin deiim ve datmn gerekletiren iletmelerdir. Hizmet iletmeleri ise; eitim, salk, bakm vb. somut rnlerin retim ve pazarlamasn gerekletiren iletmelerdir. letmelerin baar koullarn sralamak. Bir iletmenin baarl bir biimde yaamn srdrebilmesi, baz koullarn yerine gelmesine baldr. Bu koullarn banda, iletmenin ilevlerini etkin bir biimde yerine getirebilmesini salayacak doru rgtlenme gelir. Koullarn ikincisi, etkin bir ynetimdir. letmenin amalar dorultusunda faaliyetlerini ynlendirecek ve yol gsterecek olan etkin bir iletme ynetimi, iletmenin baar salamasnda nemli rol oynar. nc koul ise, giriimcinin baarl bir giriimcide olmas gereken kiisel ve davransal nitelikleri tamasdr.

A M A

letmelerin ekonomik sistem ierisindeki yerini aklamak. Bir ekonomide karar verici mekanizmalar oluturan hane halklar ve iletmeler, rn ve hizmet pazar ve retim faktr pazar ile etkileim ierisindedirler. rn pazarlarnda, hane halklar iletmelerin rettikleri rnleri satn alan alclar iken iletmeler satc konumundadr. retim faktrleri pazarnda ise, hane halklar, retim faktrlerinin satcs ve iletmeler ise alcs konumundadr. letmecilie ilikin temel kavramlar hakknda bilgi vermek. letmeler, belirli bir ekonomik sistem ierisinde varlklarn srdrrler. Bu sistemde yer alan bireylerin, istek ve ihtiyalarn karlamak zere rn ya da hizmet retir ya da pazarlarlar. Pazarda, iletmeler tarafndan retilen rnleri talep eden tketicilerin talepleri, eitli etkenlere bal olarak deiiklik gsterir. Tketiciler, endstriyel ya da son tketici olarak ayrlrlar. nsanlarn istek ve ihtiyalarn karlamak iin retilen rnler, eitli kriterlere gre snflandrlrlar. Bireylerin istek ve ihtiyalarn karlamak zere retimin gerekletirilebilmesi iin, retim faktrlerine ihtiya duyulur. Bu faktrler; i gc, sermaye, doal kaynaklar, teknoloji ve giriimci olmak zere bee ayrlr.

A M A

A M A

A M A

18

letme lkeleri

Kendimizi Snayalm
1. Aadaki bilim alanlarndan hangisi iletme bilimi ile ilikili deildir? a. ktisat b. Sosyoloji c. Felsefe d. Hukuk e. Matematik 2. Toplumdaki bireylerin ihtiyalarn kr salama amacyla karlamak iin, dzenli olarak rn ya da hizmetin retim ya da pazarlamasn gerekletiren ekonomik bir etkinlik ifadesi aadaki kavramlardan hangisini tanmlamaktadr? a. letme b. Tketim c. Kar d. Hizmet e. Datm 3. letmelerin temel faaliyet alanlar, aadaki klardan hangisinde doru verilmitir? a. Toptan ticaret, perakende ticaret b. Endstri, ticaret, hizmet c. Analitik, sentetik, iyiletirme, montaj d. Temel endstri, imalat endstrisi, yap endstrisi e. Temel endstri, imalat endstrisi, hizmet endstrisi 4. Aadakilerden hangisi bir iletmenin baarl olarak ilevlerini yerine getirmesinde etkili olan unsurlar arasnda yer almaz? a. Yeterli sermaye b. Rekabetin az olmas c. Uygun bir mlkiyet yaps d. Doru makine ve ara gereler e. Optimum byklk 5. Ekonomide hane halklar tarafndan yaplan harcamalar, faktr geliri olarak aadakilerden hangisine geri dner? a. letme b. Faktr pazar c. Devlet d. rn pazar e. Hane halk 6. Aadakilerden hangisi ekonomik sistemlerin genel amacn oluturur? a. Kr salama b. retimi artrma c. Ekonominin bymesini salama d. Toplumdaki bireylerin mutluluk ve refahn gerekletirme e. nsanlarn istek ve gereksinimlerini karlama 7. Toplumdaki bireylerin maddi ve kltrel varlklarn srdrebilmeleri ve gelitirebilmeleri iin, eitli rn ve hizmetlere kar duyduklar istee ve bu istein yaratt gerginlie ne ad verilir? a. htiya b. stek c. Fayda d. Talep e. Arz 8. Bir dernek ya da kulbe ye olma Maslowun ihtiyalar hiyerarisinde yer alan hangi ihtiyac karlar? a. Fizyolojik b. Sevgi ve ait olma c. Gvenlik d. Kendini gerekletirme e. Sayg grme 9. Ham maddeler, makine ve ara gereler hangi rn gruplandrmas ierisinde yer alr? a. Endstriyel rn b. Tketim rn c. Dayanksz rn d. Ekonomik olmayan rn e. Ara mal 10. Aadakilerden hangisi, giriimcinin kendi iini kurma motivasyonuna sahip olmasnn ardnda yatan nedenlerden biri deildir? a. frsatlarn deerlendirme istei b. Kendi kendinin patronu olma istei c. stihdam yaratma istei d. Zengin olma istei e. Kiisel tatmin salama istei

1. nite - letme ve letmecilikle lgili Kavramlar

19

Yaamn inden
ikolatadan i mi olur evladm? arkada, kariyerleriyle ilgili plan yaparken ncelikle bakas iin profesyonel almamaya, kendi irketlerini kurmaya karar vermiler. Bunun iin de yap, gda ve enerji sektrlerinde kendi aplarnda aratrmalar yapmlar. Bir gn aratrmalarn yrtrken gittikleri gda fuarnda ikolata elalesini grmeleri hangi alanda yol alacaklar konusundaki fikri kesinletirmi. Murat Herkes bu standn bandayd. ikolatann ekicilii gerekten apak ortada duruyordu diyor. Oullarnn ikolata iine gireceklerini rendiklerinde ailelerin ilk tepkisi negatif olmu. Ailesi dededen bu yana gda datm iinde olan Mehmet, unlar anlatyor: Babam kararm duyunca, endstri mhendisi oldun da dede meslei mi yapacaksn dedi. Ama biz kararmz vermitik. Sadece nasl satacamza karar vermemitik, bardakta m, kakla m? Bunun iin de Kadirin renci evi sper bir ar-ge laboratuar oldu bizim iin. ncelikle birka ikolata reticisine gidip, fikirlerini anlatmlar ve numuneler istemiler. Bu srada dede balantlar ie yaram elbette. Her numune renci evine gidiyor, tattrlyor, sonular tartlyormu. Sonunda genlerin damak tadna gvenerek bir lezzet ortaya karmlar. imdi ikolatay Elittten alyorlar. Bize kar ok anlayl oldular. Destek verdiler. Ama bu iin bu kadar byyeceini onlar da dnmyordu diyor Abdulkadir. Makineyi kendimiz yaptk Lezzet ve sunum biimi belli olduktan sonra, ekibi ilk kez sarsan bir engel km karlarna. elale makinesini bulmak? Aratrmalarndan Avrupadaki bir reticiye ulamlar ancak fiyat ok yksek gelince ine te bir maliyete makine siparii vermiler. Maaza aamasna kadar 15 binlik yatrm yaptklarn anlatan arkada, ilk stantlarn Zeytinburnu Olivium AVMde amlar. Buras da bize 10 binye patlad. Sfrdan dnrsek 25 bin harcamtk ama al gn cebimizde be kuru kalmamt diye anlatyorlar o gn. Mterinin byk ilgisi, genlerin rn pazarlama biimi herkesin ilgisini ekmi ancak 15 gn iinde makine de bozulmu. Avrupadaki satcya bavurmular ancak onlardan da Bu makineler bir-iki gnlk gsteriler iin yaplr. Bizden de alsanz bir ayda bozulur yantn alnca ykldklarn sylyorlar. Mehmet o sreci yle anlatyor: Makineleri alp sanayiye gittik. Tamir ettiler ama yine bozuldu. Tamirciyi de ikna edip kendi makinemizi tasarladk, mhendisiz sonuta. lki fiyaskoydu ama sonra baardk. imdi o tamirci sadece ikolata elalesi retiyor. En iyi mteriler kadnlar Chotnette, u anda 40 makine ve 20 ubeyle i yapyor. En ucuz rn , en pahals da sekiz liradan satlyor. Ak tahrikle sat yapyoruz diyen genlerin en sadk mterileri 16-60 ya arasndaki bayanlar. Gda ve ikolatann dinamikleri dnldnde krizden hi etkilenmediklerini, zaten krizde doduklarn sylyorlar. ubeler iinde en iyi ciroyu Ankara Ankamall Alveri Merkezindeki stant gerekletiriyor. Adana, Denizli, Konya gibi ehirlerde ubeleri var. ikolatann sezonu denilen ekim-mays dneminde 100 bin adet rn satmay hedefliyorlar. ube hedefiyse 50. Chotnetten 50den fazla alan var. Ancak merkez ekipte yedi kii operasyonlar ynetiyor. Kaynak: http://istegenc.isteinsan.com.tr/girisimci/cikolatadan_is_mi_olur_evladim.html (Eriim Tarihi: 19.11.2011).

20

letme lkeleri

Kendimizi Snayalm Yant Anahtar


1. c 2. a 3. b 4. b 5. e 6. d 7. a 8. b 9. a 10. c Yantnz yanl ise letme Bilimi konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise letme Kavram konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise letmelerin Faaliyet Alanlar konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise letmelerin Baar Koullar konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise letmelerin Ekonomideki Yeri konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise Ekonomik Sistemler konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise htiya ve stekler konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise htiya ve stekler konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise rn ve Hizmet konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise Giriimci konusunu yeniden gzden geiriniz. Sra Sizde 3 Gnmzde yaygn olarak geerlilie sahip olan ekonomik sistem krllk, rekabet ve aklclk olgularn dikkate alan kapitalist sistemdir. Ancak gnmzde kapitalist sistem, gemie gre farkl bir biimde uygulama alan bulmutur. Gnmzde kapitalist sistemin, braknz yapsnlar, braknz gesinler dncesi geerliliini yitirmi ve devlet ekonomiye yn verici dzenlemeleri yapmaya balamtr. Gnmzn kapitalist lkelerinde hkmetler, eitli yasalarla i hayatn dzenlemeye almaktadrlar. Sra Sizde 4 rnler farkl adan snflandrlabilir? Elde etmek iin aba harcanp harcanmamasna gre; ekonomik rn ve ekonomik olmayan rn. Tketicilerin satn alma amacna gre; tketim rn ve endstriyel rn. Kullanm srelerine gre: dayankl rn ve dayanksz rn. Sra Sizde 5 Gnmzde, giriimciliin nemi her geen gn artmakta ve bu nedenle giriimcilik nemli desteklerle zendirilmektedir. Dengeli bir ekonomik kalknma, isizliin azalmas ve sosyal refahn salanmas iin, kendi iini kurmak isteyen giriimcilere ihtiya bulunmaktadr. Gnmzde giriimcilik kavram, gemie gre nemli farkllklar iermektedir. Her eyden nce, gnmz giriimcilii yalnzca i kurma olarak alglanmamaktadr. Kavramn ierisinde; yenilik yapma, daha yksek riskler alma, yeni frsatlar yakalama ve bunlar yaama geirme nem kazanmtr. Bunlarn yan sra gnmz giriimcisinin sahip olmas gereken ilevler de deiiklik gstermitir. Yeniliki olma, risk alma, ynetim becerileri gelitirme, aratrma, deiime direnci ortadan kaldrma, ekonomik kalknmaya destek olma gibi ilevler n plana kmtr.

Sra Sizde Yant Anahtar


Sra Sizde 1 letme kavramnn iletmecilikle ilgili olarak ortaya koyduu zellikler u ekilde sralanabilir: letmeler, ekonomik bir etkinlik gerekletirir, iletmeler, retim ya da satn alma ve datm faaliyetlerini yerine getirir, iletmeler, rn ve hizmetle ilgili i anlamalar yapar, iletmeler, sreklilik ve dzenlilik gsterir, iletmeler, bireylerin ihtiyalarn ve isteklerini karlayarak kr salama amacn gder, iletmeler risk tar ve iletmeler iin insan, nemli ve kritik bir faktrdr. Sra Sizde 2 Endstri iletmeleri; temel endstriler, imalat endstrisi ve yap endstrisi olmak zere e ayrlr. Madencilik ve ta ocakl ya da ormanclk ve balklk gibi alanlarda faaliyet gsteren iletmeler temel endstri iletmeleridir. Makinelerin yardm ile rn reten iletmeler, imalat endstrilerini oluturur. Fabrika, tesis, imalathane gibi yerlerde emek, sermaye, doal kaynaklar ve teknoloji bir araya getirilerek retimi gerekletiren imalat endstrileri; analitik, sentetik, iyiletirme ve montaj endstrileri olarak drde ayrlrlar. Yap iletmeleri ise yol, baraj, kpr ve konut gibi rnlerin retimini gerekletiren iletmelerdir.

1. nite - letme ve letmecilikle lgili Kavramlar

21

Yararlanlan ve Bavurulabilecek Kaynaklar


Akdemir A. (2009). letmeciliin Temel Bilgileri, Bursa: Ekin Basm Ya. Delong, J. B. , Lawrence, H. S. (2001). The New Economy : Background, Question, and Speculations, Economic Policy for the Information Economy Symposium, Kansas: Federal Reserve Bank of Kansas City, August 30-September 1. Ertrk Mmin (2011). letme Biliminin Temel lkeleri, stanbul: Beta Ya. Everard K.E, Burrow, J.L. (1996). Business Principles and Management, 10th Ed. USA: Int. Thomson Pub. J.P. Mahajan (2010). Business Organisation and Management, Mumbai, IND: Global Media Karalar R. (2009). Genel letme, Temel Bilgiler, levler, zmir: Meta Basm. Parkin, M. (2003). Economics, 6th Ed. Int. Ed. Ristau, R.A.(1997). Introduction to Business, 3rd. Ed. Cincinnati, Ohio: South Western Educational Pub. Sabuncuolu, Z., Tokol, T. (2009). letme, stanbul: Alfa Aktel Ya. Wiley, K.B., Baker, D. W., Kent, H. (2005). Business Fundamentals, Chicago, IL, USA: Dearborn Trade, A Kaplan Professional Company. http://tr.wikipedia.org/wiki/Maslow_teorisi (Eriim Tarihi: 21.11.2011). http://mrski-apecon-2008.wikispaces.com/Chapter+2 (Eriim Tarihi: 21.11.2011). http://yigitozgur.99k.org/ (Eriim tarihi: 08.12.2011). http://kobidestek.org/girisimciliktesti/#ixzz1dOQ3QHoj(Eriim Tarihi: 04.11.2011). http://www.bugun.com.tr/haber-detay/172298-turkiyemerkez-olacak-haberi.aspx (Eriim Tarihi: 04.11.2011). http://istegenc.isteinsan.com.tr/girisimci/cikolatadan_is _mi_olur_evladim.html (Erim Tarihi: 19.11.2011).

2
Amalarmz
Vizyon Misyon Krllk Sreklilik

LETME LKELER

Bu niteyi tamamladktan sonra; letmelerin nemini ifade edebilecek, letmenin amalarn snflandrabilecek ve aklayabilecek, letmenin fonksiyonlarn tanmlayabilecek, letmenin evresindeki eleri tanmlayabilecek ve iletme ile ilikilerini aklayabilecek, letmenin sorumluluklarn aklayabileceksiniz.

Anahtar Kavramlar
Byme kame rnler Sosyal Sorumluluk

indekiler
GR LETMENN AMALARI LETMENN FONKSYONLARI LETMELERN EVRE LKLER LETMELERN SORUMLULUKLARI

letme lkeleri

letmeler ve zellikleri

letmeler ve zellikleri
GR
letmeler toplumun ihtiyalarn ve isteklerini karlayan rn ve hizmetler retirler. Ayn zamanda gelir ve istihdam yaratrlar. Devlet vergi gelirlerinin nemli ksmn Kurumlar Vergisi adyla yine iletmelerden karlar. te btn bu nedenlerden tr iletmeler ok nemlidir. Bu yzden her toplum, kendi lkelerindeki iletmelerinin bymesini daha fazla gelir, vergi, istihdam yaratmasn ister. Bu nitede, iletmelerin zelliklerine deinilmektedir. nitede nce iletme amalarnn nasl snflandrld aklanmaktadr. Daha sonra ksaca iletmenin ne gibi fonksiyonlar olduu tanmlanmaktadr. Ardndan, iletmelerin evresinde hangi elerin bulunduuna deinilmektedir. nitenin sonunda iletmenin sorumluluklarna yer verilmektedir. letmeler neden nemlidir, aklaynz.
SIRA SZDE SIRA SZDE

DNELM Ama, szlk anlam ile ulalmak istenilen sonu, maksat demektir. Her iletme belirli amalar dorultusunda kurulur ve yaam sresince bu amalara ulamay S O R U vardr. lethedefler. letmelerin ksa ve uzun vadeli birbirinden farkl amalar meler amalarna ularken kendi i ve d evreleriyle etkileim halindedirler. letmeler alanlarn, tedarikilerin, mterilerin ve paydalarn amalarn iletmeDKKAT nin st ynetiminin ald kararlar dorultusunda btnletirirler ve iletmenin geleceine ynelik ortak bir ama olutururlar. letmenin amalar; iletme alanSIRA SZDE lar ve iletmenin kendi amalarnn bir arada olduu ortak bir sistemden oluur. Ortak amaca ulaabilmek iin her yenin kendi amalarnn bazlarndan vazgemesi gerekebilir. AMALARIMIZ letme amalar geleneksel iletmecilik ve gnmz iletmecilii asndan farkllklar gsterir. Geleneksel iletmecilik anlayna gre iletmelerin en temel amac kr elde etmek olarak dnlrken; amz iletmecilik anlayna K T gre A P ise kr elde etmek anlaynn yanna topluma fayda salamak ve iletmeyi srekli klmak anlaylar da eklenmitir. letmelerin birou kr anlaynn yannda topluma fayda anlayn da bir arada yrterek ortak bir ama oluturma eilimindedirler. Bu neTELEVZYON denle bu iki temel hedefin bir arada yrtlmesinde iletmelerin varlklarn srdrebilmeleri nemli bir dengeleyici grev stlenmektedir.

LETMENN AMALARI

DNELM S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

NTERNET

24

letme lkeleri

Aklamalar dorultusunda iletme amac, rgtn btn olarak benimsedii ve gerekletirmeye alt, gelecee ynelik, iletme ile ilgili ulalmak istenilen ekonomik ve sosyal nitelikli hedefler olarak tanmlanabilir. letmelerin amalar belirlenirken dikkat edilmesi gereken konular unlardr: Amalar iletmeye zel olmaldr: Her iletmenin faaliyet gsterdii alan birbirinden farkldr. Bu nedenle iletmeler kendi faaliyet alanlarna gre amalar belirlemelidirler. Amalar llebilir olmaldr: letmeler amalarn saysal bir deerle llebilecek ekilde oluturmaldr. Amalar ulalabilir olmaldr: letmeler ulaamayacaklar hedefler koymak yerine ulalmas muhtemel ve kolay hedefler belirlemelidirler. Amalar gereki olmaldr: letmeler kaynaklarnn yeterliliini tespit ederek, kaynaklarna uygun olarak amalar belirlemelidir. Amalar zaman snrl olmaldr: Belirlenen ama bir zaman snrlamas konularak gerekletirilebilmelidir. Amalar birbiri ile uyumlu olmaldr: letmelerin belirledikleri amalarn baarya ulamas iin birbiri ile uyumlu olmas gerekir. Amalar zerinde uzlalm olmaldr: Amalar ortak bir karar dorultusunda alnmaldr. Amalar belirgin olmaldr: Amalar ak ve net bir ekilde ortaya konmaldr.

Amalarn Snflandrlmas
ekil 2.1 letme Amalar
LETMENN AMALARI

GENEL AMALAR

STRATEJK AMALAR

ZEL AMALAR

VZYON

MSYON

KRLILIK

SREKLLK

BYME

letmelerin amalar aamada incelenebilir. Bunlar genel amalar, stratejik amalar ve zel amalardr. Genel amalar, iletmelerin kurulu aamasnda aldklar ve iletmenin ynn belirleyen kararlardan oluurken; stratejik amalar ise genel amalara ulamak iin izlenilecek yollar ve iletmenin faaliyetine ilikin birtakm kararlar ierirler. zel amalar ise iletmenin tm evresini kapsayan ve iletmelerin kr amalarnn yannda sosyal amalarn da ieren birtakm kararlardan oluur.

Genel Amalar
letmelerin amalarna ulaabilmeleri iin ncelikli olarak kendilerini sorgulamalar ve ulamak istedikleri hedefi belirlemeleri gerekmektedir. Baarl bir iletme olabilmek ve krll arttrmak iin iletmelerin kurulu aamasnda vizyon ve misyon oluturmalar ve bu vizyon ve misyon dorultusunda kararlar alarak faaliyete gemeleri gerekmektedir.

2. nite - letmeler ve zellikleri

25

Vizyon
Vizyon, gelecei grebilme, gelecekle ilgili ama belirleme olarak tanmlanabilir (Saruhan ve zdemir, 2004, 20). letme vizyonu ise, iletmelerinin gelecekte olmasn arzu ettikleri durumun ifadesidir (lgen ve Mirze, 2004, 175). letme vizyonu, iletmenin gelecekte ne olacan belirlemeye ynelik ve iletmenin geleceine yn gsteren bir eylem plan olarak kabul edilebilir. Vizyon ayn zamanda iletmelerin hedefe odaklanmalarn salar, alanlara yn verir ve gelecek ile ilgili karlalabilecek belirsizlik durumunu ortadan kaldrr. Vizyon, temel eden oluur: Bunlar temel deerler, temel ama ve hayal hedeflerdir. Temel deerler, iletmeler tarafndan belirlenen ve farkl koullar karsnda dahi deimeyen birtakm deerlerdir. letmelerin temel deerlerine rnek olarak sosyal sorumluluk, yenilikilik, stn mteri hizmeti ve nc teknolojilere sahip olmak verilebilir. Temel ama, iletmelerin var olma sebebidir ve iletme tarafndan misyon tanmlanrken aka ifade edilmelidir. Temel ama iletmeleri dier iletmelerden farkl klar ve iletmenin ilerleyecei yn belirler. Hayal Hedefler ise iletme ynetiminin gerekletirmeye karar verdii gelecekle ilgili kararlardr. Hayal hedefler iletmeler tarafndan vizyon tanmlanrken aka belirtilmi hedeflerdir. (Saruhan ve zdemir, 2004, s. 20-21) Tablo 2.1de Trkiyede faaliyet gsteren ayr sektrden iletmenin vizyon rnekleri yer almaktadr.
Hastane Tbbi hizmetlerdeki mkemmeliyet dzeyi, hasta ve hasta yaknlarnn memnuniyetini yaratmadaki kararll, stn nitelikli ekibi ve ada altyaps, nc uygulamalaryla; Trkiyeye model oluturmay ve dnyada referans gsterilen akademik salk kurumlarndan biri olmay hedeflemektedir. SIRA SZDE Evrensel bankacln tm gereklerini yerine getiren, bireysel hizmetlerde gl, blgenin lider KOB bankas olmak. inde bulunduumuz sektrlerde salkl byme ve gelimeyi srdrmek, btnlk iinde eitlenmek, kresellemek, yurt iinde ve dnda gvenilir marS O R U ka olmak.
DNELM DNELM S O R U
Vizyon, letmelerinin gelecekte olmasn arzu ettikleri durumun ifadesidir.

Tablo 2.1 Vizyon rnekleri


SIRA SZDE

Banka Otel

Son yllarda Trk iletmeleri vizyon ifadelerinde 2023 ylnda ifadesini D K Kkullanmaktadr. AT Sizce neden?

DKKAT

Misyon

SIRA SZDE

SIRA SZDE
Misyon, letmenin tm alanlar tarafndan AMALARIMIZ paylalan deerler ve ortak inanlar btndr.

Misyon, iletmenin tm alanlar tarafndan paylalan deerler ve ortak inanlar btndr. Ayn zamanda misyon, bir iletmeye yn vermek ve anlam kazanAMALARIMIZ drmak amacyla belirlenmi ve o iletmeyi benzerlerinden ayran grev ve ortak deerlerdir (lgen ve Mirze, 2004, 175). Misyon ncelikli olarak bir iletmenin var olma nedenidir. K Misyonun T A P balca iki nemli fonksiyonu vardr. Birincisi, misyon iletmeyi dier iletmelerden ayrr. Kimlik kazandrr. kincisi ise misyon iletme alanlar tarafndan benimsenir ve alanlar ortak bir hedefe ynlendirir. TELEVZYON letmeler misyonlarn belirlerken kesinlikle ilkelerine bal olarak hareket etmelidirler. lke, deimesi veya ikamesi mmkn olmayan deerlerdir. letme ilkelerine rnek olarak vergi karmamak, borlar zamannda demek ve drst saNTERNET t yapmak verilebilir (Saruhan ve zdemir, 2004, 22).

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

26

letme lkeleri

Misyonun zellikleri unlardr: Misyon uzun dnemli bir amatr ve sklkla deitirilemez, Misyon, iletmelere zgdr ve iletmeleri zel klar, Misyon, alanlara yneliktir ve alan herkesi ilgilendirir, Misyon, rn zerine deil, daha ok pazar zerine younlar, Misyon, iletmeyi her zaman baarya ynlendirir. Tablo 2.2de Trkiyede faaliyet gsteren ayr sektrden misyon rnekleri yer almaktadr.
Tablo 2.2 Misyon rnekleri Hastane Misyonumuz, toplumun yaam kalitesini ykseltmek ve tbbn geliimine katk salamak zere; Koruyucu ve iyiletirici salk hizmetlerini, tbbn ulat en st dzeyde, yaygn ve btnleik bir yap iinde, uygun ekonomik koullarda topluma sunmak, Salk bilimleri alanndaki akademik almalara e bilimsel aratrmalara olanak salayarak, salkla ilgili her konuda yeni bilgi ve uygulamalarn gelitirilmesini desteklemek, Kendilerini mesleklerine adam, stn nitelikli, insana deer veren hekimler ve salk uzmanlar yetitirmektir. stlendii sosyal sorumluluk ve yksek grev bilinci ierisinde, tm bankaclk hizmetlerini etkin ekilde yerine getirerek, mterilerine, hissedarlarna ve alanlarna srekli katma deer yaratmak; bankaclk sektrnn ve sermaye piyasalarnn geliimine katkda bulunmak; blgemizde ve dnya bankaclnda saygn bir yer edinmek. evre bilinci ve toplam kalite inanc iinde insan kaynamz, teknolojiyi, bilgiyi en etkin ve verimli ekilde kullanarak, aklc ve nc yaklamlarmz srdrerek gelir ve istihdam yaratarak; lkemizin, mterilerimizin alanlarmzn ve ortaklarmzn, menfaatlerini en st seviyeye ykseltmek.

Banka

Otel

Stratejik Amalar
letmelerin genel amalarnn yannda stratejik amalar da vardr. letmelerin stratejik amalar vizyon ve misyon dorultusunda belirlenir. Stratejik amalar krllk, sreklilik ve byme olarak balk altnda incelenebilir:

Krllk
Kr, letmelerin gelirlerinden giderlerinin karlmas sonucu elde edilen pozitif deerdir.

letmenin kuruluunun en temel amalarndandr. Kr, genel anlamda maliyet ile sat fiyat arasndaki farktr. letmelerin gelirlerinden giderlerinin karlmas sonucu elde edilen pozitif deerdir. Krllk basit ifadeyle; Kr veya Zarar = Toplam Gelirler - Toplam Giderler eklinde hesaplanr ve Toplam Gelirler >Toplam Giderler olmas eklinde tanmlanmaktadr. Her iletme temelde kr elde etmek iin kurulur. Ayn zamanda krllk iletmelerin yeni yatrm kararlar alabilmesi ve faaliyetini srdrebilmesi iin nemlidir. Bunun yannda krllk iletmenin bir faaliyet dnemi sonundaki baarsn zetleyen bir denetim aracdr (Saruhan ve zdemir, 2004, 45).

2. nite - letmeler ve zellikleri

27

Sreklilik
letme faaliyetlerinin bir sreye bal olmakszn devam edeceini ifade eder. Her iletme kuruluundan itibaren varln uzun sre devam ettirmeyi hedefler. letmelerin sreklilik salayabilmeleri iin ncelikle bir faaliyet dnemi iinde beklenen kr dzeyine ulamas gerekmektedir. letmeler iin rekabet nemli bir sreklilik kavramdr. letmeler, dier iletmelerle rekabet ortamnda faaliyet gsterirler. Bu nedenle iletmelerin rakiplerini iyi tanmas ve rakiplerinin stn ve zayf ynlerini tespit etmesi iletmenin sreklilik salamas iin gereklidir. Bunun yannda iletmelerin sreklilik salayabilmeleri iin deien evreye uyum gstermeleri gerekmektedir. Gnmzde toplumun iletmelerden beklentileri deiiklikler gsterebilmektedir. letmelerin de bu deiiklikleri zamannda tespit etmeleri ve gereken nlemleri alarak birtakm yenilik ve dzenlemeler yapmalar iletmeler asndan nemlidir.

Byme
Byme, iletmeler asndan saysal olarak gelime ve retim hacminin art olarak tanmlanabilir. Byme, iletmelerin nitelik olarak kaliteyi arttrmas eklinde olabilecei gibi; hacimsel olarak retim miktarn, rn eitliliini, varlk veya kaynaklarn arttrmas eklinde de olabilir (Saruhan ve zdemir, 2004, 24). letmeler asndan bymenin birok avantaj vardr. Bymenin en nemli avantaj maliyetlerde dtr. letmede retim miktar arttka birim bana den maliyet azalr ve kr artar. Bunun yannda retim iin gerekli ham maddeye ulam ve temin imkn daha da kolaylar. letmelerin bymesi ile birlikte daha modern retim yntemleri kullanlr ve iletmenin rn eitlilii artar. Byme her ne kadar iletmeler iin avantajl olsa da gereinden fazla byme iletmelere birtakm dezavantajlar getirir. Byme ile birlikte iletmenin hareket kabiliyeti azalr ve iletme daha da karmak bir yapya dnr. Bu nedenle iletmelerin deien evreye uyumu ve kriz ortamna kar koymas daha da g hale gelebilir. Sonu olarak iletmeler, iinde bulunduklar sektre gre yeterli byklkte olmal, rekabet stnl salayabilecek kadar byk, deiimlere zamannda ayak uydurabilecek kadar da kk olmaldr (Saruhan ve zdemir, 2004, 25).
Byme, letmenin saysal olarak gelimesi ve retim hacminin art

zel Amalar
zel amalar, iletmenin paydalarnn yan sra alanlar, toplum, kamu kurulular ve sosyal evreleri de kapsayan geni bir alan iin sz konusudur. letmelerin zel amalarndan bazlar u ekilde sralanabilir: letme olarak kaliteli rn veya hizmet retmek, Bulunduu blgede istihdam olana yaratmak, Sosyal sorumluluk projelerinde yer alarak topluma hizmet etmek, Vergi demek kouluyla devlet btesine katkda bulunmak, Ulusal ya da uluslararas alanda tannan bir iletme haline gelmek, letmeyi dier iletmelerden farkl klacak bir imaj oluturmak ve marka deerini arttrmak, Faaliyet alanlarnda etik sorumluluklarn bilincinde hareket etmek, Doal evreye kar sorumlu davranmak, alanlara iyi cret vermek ve sosyal gvencelerini salamak, alanlarn kiisel geliimlerini arttrmaya ynelik eitim olanaklar salamak, alanlara daha kaliteli ve nitelikli bir alma ortam yaratmak.

28

letme lkeleri

SIRA SZDE SIRA SZDE


DNELM DNELM S O R U S O R U DKKAT DKKAT

letmelerinSIRA amalar SZDEnasl snflandrlabilir, aklaynz.


SIRA SZDE
D N E amalar LM letmeler,D temel olan kr salama amacn gerekletirebilmek ve varlkNELM larn srdrebilmek iin ynetim, retim, pazarlama, insan kaynaklar, finansman, muhasebe, halkla S O R Uilikiler ve aratrma-gelitirme fonksiyonlarn baarl ve birbirS O biimde R U leriyle uyumlu yerine getirmelidirler.

LETMENN FONKSYONLARI

SIRA SZDE SIRA SZDE AMALARIMIZ AMALARIMIZ K T A P K T A P

Bu blmde letme D K K A TFonksiyonlarna zet olarak deinilmektedir. Konu, nite 8de ayrntl olarak ele alnmaktadr. ncelikli olarak iletmeler gelir elde etmek iin rn veya hizmet retmek amacyla retim faaliyetini yerine getirirler. retilen rn veya hizmetlerin progAMALARIMIZ raml ve srekli olarak tketiciye pazarlanmas gerekmektedir. letmelerin temel AMALARIMIZ iki fonksiyonu olan retim ve pazarlama fonksiyonlarn yerine getirebilmeleri iin ise kabiliyetli K insan T A P gc ile yeterli finansman iletmeye ynlendirilmelidir. letK fonksiyonlarnn T A P melerin temel uyumlu biimde faaliyet srdrebilmeleri iin iletmelerin baarl yneticiler tarafndan ynetilmesi nemlidir. Ynetim fonksiyonu verimli ve Tetkin olduu srece iletmeler genel ve zel amalarn yerine getirerek ELEVZYON ELEVZYON sreklilik T salayabilirler. imdi iletmenin fonksiyonlarna ksaca deinelim:
SIRA SZDE SIRA SZDE

DKKAT

TELEVZYON TELEVZYON

Ynetim
NTERNET NTERNET N T E R N E T iletme hedeflerine ulaabilmek ve ileri etkin ve verimli yaYnetim belirlenmi NTERNET pabilmek amacyla snrl iletme kaynaklarn ve yeterli i gcn kullanarak planl bir biimde i grme faaliyetidir. letmelerde ynetim fonksiyonu dier fonksiyonlar organize eden st fonksiyon olarak dnlebilir. Kimi zaman ynetim genel fonksiyon olarak da gruplandrlabilir. Dier tm fonksiyonlar yerine getirilse dahi iyi ynetilemeyen bir iletme baarsz olur. letmelerin ynetim faaliyetlerini yerine getirebilmeleri iin ncelikli olarak yaplacak bir i ve i sonucu ulalacak bir ama gerekmektedir. Ynetim sreci girdilerin ktlara dnt ve rnlere ya da kaynaklara birtakm ilemler sonucu deer kazandrlan bir sretir. Srecin ilk aamasnda faaliyetler planlanr. kinci aamada planlara uygun rgt yaps oluturulur ve iletme faaliyetleri dzenli bir biimde yrtr. Srecin son aamasnda ise i ile ilgili faaliyetlerin baars denetlenir.

retim
retim, rn veya hizmetlerin ortaya karlmas iin yaplan faaliyetlerin tm

retim, iletmelerde rn veya hizmetlerin ortaya karlmas iin yaplan faaliyetlerin tmne denir (Mirze, 2010, 271). letmelerde retim sonucu elde edilen rn iletme trne gre farkllklar gsterebilir. Hizmet iletmelerinde ortaya kan rn soyut bir nitelik tarken; sanayi veya tarm iletmelerinde ortaya kan rn somut bir nitelik tamaktadr. rnein, bir bankann retecei rn tketiciye yarar salayacak ekilde ancak soyut bir nesne iken; bir otomotiv firmasnn rn tketicilerin kullanaca somut bir deer olan otomobildir. letmelerde retim bir dnm sreci olarak dnlebilir. Bu srete hammadde, sermaye ya da emek, fiziksel veya fiziksel olmayan bir rne dntrlr. Dier yandan iletmelerde retim sonucunda bir deer yaratma fonksiyonu yerine getirilmi olur. retim sonucu rn veya hizmetler tketiciye fayda salarken, iletmeye de kr olarak geri dnerler.

2. nite - letmeler ve zellikleri

29

letmelerdeki retim sreci sonucunda; (Saruhan ve zdemir, 2004, 235): Birtakm materyallerde ekil deiiklii gerekleir, Tketici istedii rne istedii zamanda ular, rn ya da hizmete tketicinin istedii yerde ulamas salanr, Tketici rne sahip olarak yaad memnuniyeti ifade eder.

Pazarlama
letmelerin pazarlama faaliyetleri pazara sunduu rn veya hizmetlere olan talebi arttrmada nemli bir role sahiptir. letmeler ne kadar kaliteli rn veya hizmet retseler dahi, retilen rnler tketicilerden talep grmedii srece baarsz olurlar. Bu nedenle iletmeler pazarlama aratrmalar yapmal ve tketicilerin istek ve ihtiyalarn belirlemeli ve davranlarn tahmin ederek talebi ngrmelidir. Bunlarn yannda iletmeler rnlerinin datmn, tantmn, fiyatlandrmasn ve rn tasarmlarn tketicilere uygun biimde dzenlemelidir. Pazarlama, Bir satn alma srecindeki tketici ihtiya ve isteklerini belirleme ve karlamaya ynelik tm faaliyetlerdir. (Mirze, 2010, 301) retilen her rn veya hizmet tm tketiciler tarafndan talep grmeyebilir. Bu nedenle iletmeler rnleri iin hedef pazar belirlemeli ve pazarlama faaliyetlerini hedef pazar zerinde younlatrmaldr. retilen rnn hedef pazarn ihtiyalarn en uygun ekilde karlayabilmesi iin iletmeler drt temel pazarlama karmas (rn, datm, fiyatlandrma ve pazarlama iletiimi)ni planl ve koordineli bir ekilde ynetmelidir.

nsan Kaynaklar
Organizasyon iin en etkili insan gcn bulmak, gelitirmek ve bunun srekliliini salamak amacyla ortaya konan faaliyetler btnne insan kaynaklar ynetimi ad verilir. letmeler retim yapabilmek iin insan gcne gereksinim duyarlar. nsan gc iletmenin her fonksiyonunda kullanlmas zorunlu olan iletme kayna olarak dnlebilir. nsan kaynaklarn ynetmede yneticiler nemli bir role sahiptirler. Btn fonksiyonlarn uyumlu ve baarl olarak yerine getirilmesi iin yneticilerin insan gcn motivasyon ve tevik yntemlerini de kullanarak planl bir ekilde harekete geirmesi gerekir. letmelerde kullanlan insan gc fiziksel olabilecei gibi dnsel de olabilir. retim blm iin fiziksel beceriler nem kazanrken; pazarlama veya finansman departman iin zihinsel beceriler nemlidir. Bu nedenle yneticilerin alacak personeli iyi analiz etmesi ve doru kiiyi doru yere ynlendirerek i akn uyumlu bir biimde koordine etmesi gerekmektedir.

Finansman
Finansman terim olarak fon salama anlamndadr. letmeler iin kurulu aamasnda dier tm fonksiyonlar yerine getirilse dahi yeterli fon tedarik edilmedii srece iletme faaliyetleri yerine getirilemez. letmelerin iki eit finansman kayna vardr. Bunlardan ilki iletme sahiplerinden ve hissedarlardan salanan z kaynaklardr. kincisi ise kredi kurulularndan salanan borlar, yani yabanc kaynaklardr. Her iletme kendi ama ve politikalar dorultusunda fon salamada z kaynaklar veya yabanc kaynaklar kullanmay tercih edebilir. letmelerde finansman ynetiminin amac, fon salamann yannda eldeki fonlarn etkin ve verimli kullanmn salamaktr. Bu nedenle, iletmelerde yatrm kararlar verilirken ve iletmeye yabanc veya z kaynak salanrken gelir-gider arasnda uyumlu bir dengenin oluturulmas gerekmektedir.

30

letme lkeleri

letmelerde tm finansal veriler kayt altnda tutulmaldr. Yasal zorunluluunun yan sra finansal tablolar iletmelere denetimde ve yrtmede kolaylk salarlar. Finansal veriler iletmelerin gemi yllardaki mali durumunu gsterirler ve bugnk verilere bakarak gelecekte iletmenin gidiatn belirlemede yardmc olurlar.

Muhasebe
Muhasebe, letme faaliyetleri hakknda parasal bilgilerin rakamsal olarak belirlenmesi, kaydedilmesi, zetlenmesi, deerlendirilmesi ve ilgili paydalara aktarlmas sreci

letme faaliyetleri hakknda parasal bilgilerin rakamsal olarak belirlenmesi, kaydedilmesi, zetlenmesi, deerlendirilmesi ve ilgili paydalara aktarlmas srecine muhasebe ad verilir. letmeler yasal olarak, finansal faaliyetlerini kayt altnda tutmak zorundadrlar. Elde ettikleri kazanca gre vergi verirler. ok kr ettiyse ok, az kr ettiyse az vergi der. Zarar ettiyse (doal olarak) demez. letmeler kazanlarn, muhasebe kaytlarn Maliyeye bildirmek zorundadr. Dier yandan muhasebe kaytlar iletmenin mali performansn gsteren bir aratr. Muhasebe ve finansman faaliyetleri birbiriyle benzer gzkmesine ramen aralarnda birtakm farklar bulunmaktadr. Muhasebe faaliyetleri, verilerin kayt ve analizi olarak; finansman faaliyetleri ise fon bulma ve yatrm kararlar olarak birbirlerinden ayrlrlar. Muhasebe, iletme ii ve iletme d paydalara bilgi salarken; finansman ise muhasebe kaytlar dorultusunda yatrmn nerede yaplaca ve fonun nereden bulunaca ile ilgili kararlarlar almay kolaylatrr.

Halkla likiler
Halkla ilikiler, iletmenin olumlu bir imaja sahip olabilmesi iin gerekli tantm politikasnn saptanmas ve btn paydalarla doru bilgi aknn salanmas iin yrtlen faaliyetlerdir. Halkla ilikiler faaliyetleriyle iletmenin btn paydalara olan ilikilerinin pekimesi istenir. letme evresindeki btn gruplarla (paydalarla) daha scak, daha olumlu, daha salkl ilikiler kurmak ve yrtmek iin planl bir ekilde halkla ilikiler faaliyetleri yrtlr. Bu faaliyetler kurumsal halkla ilikiler ve pazarlamaya dnk halkla ilikiler olarak iki grupta toplanr. Kurumsal halkla ilikiler, iletmenin hedef kitlelerine dnk abalar, pazarlamaya dnk halkla ilikiler ise daha ok sata dnk yrtlen abalar iine almaktadr. letmelerde halkla ilikiler faaliyetleri genel olarak duyurum, basn bltenleri ve eitli kamu yararna faaliyetler olarak gerekletirilir. Halkla ilikiler almalar sonucu iletmenin ileyii ve politikalar halka ve kamuoyuna tantlr. Bunun yannda halkn ve kamuoyunun iletme hakkndaki tutumu konusunda da iletme bilgi sahibi olur. letmelerde halkla ilikiler faaliyetlerinin etkili bir biimde yrtlmesi iin halkla ilikiler ile ilgili u drt temel ilke gz nnde bulundurulmaldr: Karlkl Yarar lkesi: letme tarafndan verilen bilgiler dorultusunda tketicilerin rne ya da hizmete ilgisi arttrlr. Sreklilik lkesi: Halkla ilikiler faaliyetleri iletmelerde devaml olarak srdrlmelidir. Doruluk lkesi: Halk iletmeye ynlendirecek bilgiler kesinlikle doru olmaldr. Planllk lkesi: Halkla ilikiler almalar belirlenmi bir plan dorultusunda yrtlmelidir.

Aratrma ve Gelitirme
Aratrma ve gelitirme faaliyetleri iletmenin byme ve gelimesinde, nemli bir rol oynamaktadr. Gnmzn deien tketici davranlar, iletmeler aras rekabet koullar ve rn eitliliinin artmas iletmelerde yenilik yaratma kararlarn

2. nite - letmeler ve zellikleri

31

zorunlu klmtr. Bu nedenle aratrma ve gelitirme faaliyetleri dorudan iletme SIRA SZDE fonksiyonlarnn tmn etkilemektedir. Yeni bir fon bulma yntemi, yeni bir pazarlama ekli de Ar-Ge ounlukla yeni bir rn/hizmet tasarm iin uramaktadr. Doal olarak bu yeni rn ve hizDNELM metin nakit ak dourabilir nitelikte olmas gerekir. Yani yaplan yeniliin ticari bir yn olmas insanlarn (mterilerin) bunu almak iin bir bedel demeye hazr S O R U olmas gerekir. nite sonundaki Yaamn inden ve Okuma Paras blmlerinde D K Apple K A T irketinin kuruluu ve Arelikten bahsedilmektedir. Her iki iletme de Ar-Geye nem veren yeniliki iletmelerdir. Bu iki metni okumay unutmaynz.
SIRA SZDE SIRA SZDE AMALARIMIZ

SIRA SZDE

DNELM S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

letmenin ne gibi fonksiyonlar vardr, aklaynz.

NELM letmelerin hayatta kalmak iin, iinde bulunduklar evre ileD iyi ilikiler kurmas T A P nemlidir. letmeler ve evreler arasnda karlkl karlar szKkonusudur. letmeS O R U ler iinde bulunduklar evreyi etkileyebilecei gibi, evre de iletmeleri dorudan ya da dolayl etkileyebilir. letmenin iliki kurduu evresi uzak evresi olabilecei gibi yakn evresi de olabilir. letmelerin evresi i evresi, T E L E Vsektrel Z Y O N evresi, DKKAT ulusal evre ve uluslararas evre olmak zere drt balk altnda incelenebilir:

LETMELERN EVRE LKLER

SIRA SZDE AMALARIMIZ


DNELM

K T A P
S O R U

TELEVZYON DKKAT

LETMENN EVRE LKLER LETMENN SEKTREL EVRES LETMENN ULUSAL EVRES

SIRA SZDE NTERNET AMALARIMIZ

ekil 2.2

letmelerin N evresi TERNET

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

LETMENN EVRES

LETMENN ULUSLARARASI K T A P EVRES

K T A P

letmenin evresi

letmenin i evresi olarak iletme iinde bulunan aktrler kabul edilebilir. letme sahipleri, ortaklar, yneticiler ve alanlar bu grup iinde yer alr. Baz aile iletmelerinde, iletme sahibi ile ynetici ayn kiidir. Bu durumda giriimcilik ve ynetici N T E Rbu N E Tdurum norlik grevleri ayn kiide toplanmtr. Nispeten kk iletmelerde mal karlansa da byk, kurumsal, ok ortakl iletmelerde ynetici ve giriimcinin ayn kii olmas doru deildir. Nitekim kurumsal ynetim (corporate governance) anlayna gre; hesap verenle, hesap sorann farkl kiiler olmas gerekir.

TELEVZYON

TELEVZYON

NTERNET

letme Sahipleri, Ortaklar


letme sahipleri ve hissedarlar iletmenin kuruluundan itibaren iletme ile etkileim halindedirler ve beklentileri fazladr. letme sahipleri ve hissedarlar kurulu aamasnda saladklar sermayenin ksa srede kendilerine dnlerini beklerler. Bu nedenle sermayelerinin takibini salamak ve sermayelerinden kr elde edebilmek iin iletme ile srekli bir etkileim iinde bulunurlar (Can, Tuncer ve Ayhan, 1999, 40). letme sahipleri ortak olduklar iletmenin verimli almasn, iletme kaynaklarndan yeterli dzeyde faydalanabilmeyi (ortaklklar orannda kr pay almak-temett almak), iletme tarafndan srekli bilgilendirilmeyi ve iletmenin itibarnn yksek olmasn beklerler.

32

letme lkeleri

letme alanlar
letmelerin amalarna ulaabilmeleri iin farkl becerilere ve uzmanlklara sahip alanlar istihdam etmeleri gerekir. letmeler iin i gc rekabette nemli bir kouldur. letmeler deneyimli ve baarl i gcn kullanarak rekabette stnlk salamak isterler. Bu nedenle nitelikli alanlarn iletmeye kazandrlmas nemlidir. letmeler eitimler araclyla hali hazrdaki alanlarnn niteliklerini koruSIRA SZDE maya alrlar. Aslnda iletmeyi iletme yapan alanlardr. Yoksa iletmenin binas, kulland tehizatlar, makineler, bilgisayarlar kolayca deitirilebilir. En azndan uygun DNELM fonlar bulan her giriimci istedii modern iletmeyi kurabilir. Ancak o iletmeyi rekabette ne geiren alanlarn hayal gcdr. Bu yzden nemli olan iletS O R getirecek, U meyi bir yerlere rekabette ne karacak nitelikleri alanlar bulmaktr. Unutmayn! Apple, ya da Akbank dnya iletmesi yapan kullandklar bilgisaD K K A Microsoft T yar, tehizat ya da binalar deil, alanlardr. alanlarn hayal gcdr. letmelerde alan ve iletme arasnda en nemli iliki cret konusunda ortaya kmaktadr. cret ve i koullar ile ilgili ilikiler yazl olarak ve yasal dzenlemeler ile belirlenmitir. letme ve alanlararas ilikiler iletme beklentilerinin AMALARIMIZ ve alan isteklerinin karland srece salkl biimde devam eder (Can, Tuncer ve Ayhan, 1999, 41). NitelikliK alanlar T A P iyi cret ve i gvencesinin yannda altklar yerin i yaam kalitesinin yksek olmasn isterler. yaam kalitesi yksek bir iyerinde insanlar birbirine Hanm, Bey diye hitap eder, bir ey istediinde ltfen der, rica ederim fiillerin sonuna -misin, -msn eklerini getirir. Yllk izin sreleriT Eder, LEVZ YON nin, her gn yiyecekleri yemein kalori miktarnn, evlerine gidecekleri servisin gzerghnn, hastalandklarnda tedavi olacaklar yerin, fazla mesaiye kaldklarnda alacaklar ek cretin nceden belirli olmas vb. konular i yaam kalitesinin NTERNET gstergeleri arasnda saylabilir. Patron ve st yneticiler nitelikli alanlar iletmelerine ekmek ve iletmelerinde tutmak iin bu saylan iletmelerindeki zemine, i yaam kalitesine zen gstermek zorundadr.
SIRA SZDE

SIRA SZDE

DNELM S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

Yneticiler
Yneticiler, iletmenin ynetimini stlenmi olan ancak giriimcinin isteiyle cret karl alan kiilerdir. Bu nedenle yneticiler giriimcilerin istekleri dorultusunda hareket ederler ve giriimci - alan aras iletiimde araclk yaparlar. alanlar i ile ilikilerinde yneticilerle iletiime geerler. alanlar ve tketiciler asndan bakldnda yneticiler, isteklerini gerekletirebilecek kiiler gibi gzkseler de yneticilerin snrlar ancak giriimcinin belirledii kadar olduu unutulmamaldr (Can, Tuncer ve Ayhan, 1999, 41). Yneticiler de dier alanlar gibi emeklerinin karl olan cret konusunda iletme sahipleri ile iliki halindedirler. letme sahipleri yneticilerden etkili ve verimli alma beklerken, yneticiler de i sahiplerinin beklentilerini dier alanlar ynlendirerek ve koordine ederek yerine getirmeye alrlar. Bazen de zellikle kk aile iletmelerinde giriimci olan kii (patron), ayn zamanda iin banda olan ynetici olabilir. Ancak bu durumda hem yrtme, hem de denetim fonksiyonunu ayn kiinin yrtmesi salkl bir durum deildir. i yapanlarla, denetleyenlerin farkl otoriteler olmasna Kurumsal Ynetim ad verilir. Baka bir ifa-

Kurumsal Ynetim, letmedeki sz sahipleri ile hak sahipleri arasndaki ilikilerin dzenlenmesi

SIRA SZDE
2. nite - letmeler ve zellikleri DNELM

SIRA SZDE

DNELM S O R U

33

deyle kurumsal ynetim (corporate governance) iletmedeki sz sahipleri ile hak S O R U sahipleri arasndaki ilikilerin dzenlenmesidir. Ynetici ile giriimciyi ayrt etmek iin beklentilerine baklr. lgili kii cret, DK K A T maa bekliyorsa (alyorsa) ynetici kr pay bekliyorsa (alyorsa) giriimcidir. Giriimciler mteebbis olarak da adlandrlrlar.
SIRA SZDE

DKKAT

SIRA SZDE

letmenin Sektrel evresi


letmeler bir yandan kendilerine kurulma ve ileyi imknAMALARIMIZ veren kiilere, dier yandan ise faaliyetlerinin ynlendirilecei kii ve kurumlara kar sorumluklarn yerine getirmek amacyla iliki kurmak mecburiyetindedirler (Can, Tuncer ve AyK sreler T A P var olabilhan, 1999, 39). letmenin faaliyetlerini srdrebilmesi ve uzun mesi iin sektrel evreleri ile yakn ilikiler kurmas ok nemlidir. letmelerin sektrel evresi drt balk altnda toplanabilir: Tketiciler, TELEVZYON Tedariki iletmeler, kame rnler. Rakipler
NTERNET
LETMENN SEKTREL EVRES

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

ekil 2.3

NTERNET

letmenin Sektrel evresi

TKETCLER

TEDARK LETMELER

KAME RNLER

RAKPLER

Tketiciler
Tketiciler, piyasada iletmeler tarafndan sunulan rnlerin potansiyel kullanclardr. Tketiciler belirli ihtiyalarn ve isteklerini karlamaya ynelik hareket ederler. Tketiciler rn satn aldklarnda ise o iletmenin tketicisi ve ayn zamanda mterisi olurlar. Tketiciler, bireysel tketiciler olabilecei gibi endstriyel tketiciler de olabilir (Mirze, 2010, 48). Tketiciler ile kurulacak ilikiler iletmenin baarsn belirleyici olacaktr. Tketiciler asndan iletme ile iletiim rn veya hizmet satn alma ile oluurken; iletme asndan ise iletiim tketici ihtiya ve isteklerini saptamak ve deiimlerini belirleyerek yeni pazarlara ynelmek eklinde olacaktr. Tketiciler iletmelerden ihtiya ve isteklerine uygun rn ve hizmet sunmasn beklerler. letme ise tketicilerin bu ihtiya ve isteklerini karlayarak pazarda yer sahibi olur. Bu nedenle iletme ve tketici arasnda iki taraf iin de olumlu sonular oluturacak ilikiler kurulmas nemlidir (Can, Tuncer ve Ayhan, 1999, 42). Genel olarak tketicilerin iletmeden beklentisi kaliteli rn ya da hizmeti ucuza almaktr.

34

letme lkeleri

Tedariki, retimde kullanlacak ham madde, yar mamul, madde, finans, enerji, insan kayna, danmanlk, bilgi vb. ihtiyalarn karlayan kurumlardr.

Tedarikiler
Tedarikiler, iletmelerin retimde kullanacaklar ham madde, yar mamul, madde, finans, enerji, insan kayna, danmanlk, bilgi vb. ihtiyalarn karlayan kurumlardr. retilecek rnlerin kalitesi iletmelerin dardan tedarik edecei rnlerin kalitesi ile doru orantldr. retici ve tedariki arasnda kurulacak iliki, kalitenin korunmas, zamannda rnlerin pazara sunulmas ok nemlidir (Mirze, 2010, 49-50). letmelerin retim yapabilmeleri iin ucuz ve kaliteli ham maddeye zamannda ulaabilmeleri gerekmektedir. Tedariki iletmeler asndan ise sipari aldklar iletmelerle olan ilikilerinin sreklilii nem tamaktadr. Baka bir deyile tedarikiler uzun sreli i ilikileri kurmak isterler. Bu nedenle iki kesimin arasnda kurulacak iyi ilikiler, iki tarafa da fayda salayacaktr (Can, Tuncer ve Ayhan, 1999, 43).

kame rnler
kame rnler, iletmenin rnlerinin yerini alabilecek rn ve hizmetlerdir. Yneticiler, rekabet asndan rakiplerin rnlerini, faaliyetlerini ve ataklarn izlemenin yannda ikame rn tehdidini de izlemek zorundadr. nk tketici beklentilerinde meydana gelebilecek deiiklikler tketicileri ikame rne ynlendirme ihtimalini ykseltir. (Mirze, 2010, 51). Klasik ikamelere rnek olarak unlar verilebilir: meyve suyu yerine ayran, karayolu yerine demir yolu ulam. Bir de baz hizmetler, baka hizmetlerle ikame edilebilir. rnein gvenlik hizmeti olarak bekilerin yerine elektronik alarm sistemi kullanmak ya da toplant amacyla video konferans teknolojisi kullanmnn, havayolu irketlerinin ikamesi olarak grlmesi gibi.

Rakip Firmalar
Rakipler, ayn sektr ierisinde ve ayn hedef kitle iin benzer rn veya hizmet reten iletmelerdir. letmeler ayn sektrde daha fazla paya sahip olmak daha fazla sat geliri elde etmek amacyla dier iletmelerle rekabet iine girerler. Rakipler birbirlerini srekli olarak izler ve birbirlerinin yaptklar hamlelere karlk verme abasndadrlar. Tm bunlarn yannda gnmzdeki kresel rekabetten dolay baz iletmeler rekabet yerine birlikte hareket etmektedirler (Mirze, 2010, 50). Rakipler iletmeden centilmence rekabet etmesini ister. Ayn futboldaki (fair play) yaklam gibi. Ancak bu ekilde yaplan ticaret anlamldr. Aksi halde bir iletme faturasz rn alp faturasz satyorsa ya da sigortasz ii altryorsa (maliyetleri dnmek iin) rekabette rakiplerin karsnda avantaj salayabilir. Devlet farkl mekanizmalarla (tefti vb.) haksz rekabeti nlemeye alr. nk hakSIRA SZDE sz rekabet vergi kayb da dourduu gibi yatrmclarn o lkeyi terk etmesini hzlandrr. letmelerin haksz rekabet ortamna girmeleri iletmeler iin olumsuz bir izleDNELM nim yaratmaktadr. letmeler rakiplerine stnlk salayabilmek iin etik d davranlar sergilemektedirler. Ancak bu gibi durumlarda devletin mdahalesi de sz S O R U konusu olabilmektedir. Yukardaki rneklere D K K A T benzer, klasik olmayan baka ne tr ikame rn/hizmetler olabilir, dnnz
SIRA SZDE

SIRA SZDE

DNELM S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

AMALARIMIZ

K T A P

K T A P

2. nite - letmeler ve zellikleri

35

letmenin Ulusal evresi


letmenin iinde bulunduu lkedeki iletmeyi dorudan veya dolayl etkileyecek tm etmenler iletmenin ulusal evresini oluturur. letmenin ulusal evresi aadaki unsurdan oluur: Devlet, Toplum, Kurumlar.
ekil 2.4
LETMENN ULUSAL EVRES

letmenin Ulusal evresi

DEVLET

TOPLUM

KURUMLAR

Devlet
Devlet yasalarla ve benzeri dzenlemelerle iletmeler zerinde yaptrm gcne sahiptir (Mevzuat). Bunun yannda devletin dier kii ve kurumlarla arasndaki ilikileri dzenlemesi iin iletmelerle iliki iinde olmas kanlmazdr. letmeler asndan ise iletme srekliliini salamak iin devlet tarafndan zorunlu tutulan yaptrmlar iletmelere devlet ile ilikileri mecbur klmaktadr. Devletin stlenmi olduu grevleri yerine getirebilmesinde iletmelerin salad maddi ve manevi katk nemlidir. letme faaliyeti sonucu istenen dentiler, zorunlu vergiler ve dier dentiler devlet ve iletmeler aras yakn iliki gerektirir. Devlet ile iletme aras ilikilerin daha iyi bir ekilde yrtlmesi iin iletmelerin istihdama olanak salamalar, vergi ve benzeri ykmllklerini yerine getirmeleri, devlet politikalarna uyumluluk gstermeleri, dviz tasarrufuna ynelik nlemler almalar ve olaanst durumlarda lkeye yardmc olmalar gerekmektedir (Can, Tuncer ve Ayhan, 1999, 44).

Toplum
Toplum ve iletme ilikileri, tketici grubunu da iine alan geni bir kitledir. Toplum ve iletme aras ilikiler hem toplumun iletmeden beklentileri hem de toplumdaki bireylerin iletmelerden beklentileri olarak iki adan ele alnabilir: letmenin sunduu rn-hizmetler ile tketicileri tatmin etmesi ve istihdam gibi konular iletme ile toplumdaki ilikilere rnek olarak verilebilir. kinci adan ise iletmeler, toplumsal kaynaklar kullanan varlklardr. Bu nedenle iletmelerin evreye etkileri, kltrel ve toplumsal deerlere duyarll gibi konular iletme ve toplum aras ilikileri yakndan ilgilendirir (Can, Tuncer ve Ayhan, 1999, 44). Dier yandan iletmelerin sosyal sorumluluk erevesinde yapt baz gnll katklar yine toplumun ihtiyalarn karlamaya yneliktir.

36

letme lkeleri

Kurumlar
letmelerin iliki iinde olduu kurumlar bata aile olmak zere dini, askeri, politik, kltrel, sosyal ve ekonomik nitelikli kurumlardr. letmelerin devlet ve toplum ile olan ilikileri en bata bu iki enin destei ile oluan kurumlar sayesinde oluur. letmelerin kurumlara kar birtakm sorumluluklar vardr. Bunlar iletmenin etkileim iinde olduu gruplarn niteliine gre farkllklar gsterir. rnek vermek gerekirse yaplacak reklamlarn eitli kltrel gruplara kar saygl olmas iletme ve kurumlar aras ilikide nem tamaktadr. letmeler bu nedenle eitli kurumlar incitici eylemlerde bulunmamal ve sorumluluklar dorultusunda hareket etmelidirler (Can, Tuncer ve Ayhan, 1999, 45).

letmenin Uluslararas evresi


letmelerin uluslararas evrede faaliyet gsterebilmesi iin genellikle belirli bir bykle gelmesi ve yurt d ile balantl iler yapmas gerekmektedir. letmeler asndan faaliyette bulunacaklar lke ile iyi ilikiler kurmalar nemli kolaylklar salayacaktr. Mevcut piyasalardaki ani deiimler, yeni gelien lkeleraras piyasalar, nemli siyasal, kltrel ve politik uluslararas olaylar, d ticarette i birlikleri ve lkeleraras tevik ve engeller uluslararas evrede iletmeler iin nemli konulardr (Mirze, 2010, 49). Uluslararas dzeyde ortaya kan ilikiler u ekilde zetlenebilir (Can, Tuncer ve Ayhan, 1999, 46-47): Gidilen lke pazar ve tketicileri ile ilikiler, Gidilen lkedeki resmi kurumlar ile ilikiler, Gidilen lkedeki ekonomik ve ticari anlamalar, ok uluslu iletmeler.
ekil 2.5 letmenin Uluslararas evresi
LETMENN ULUSLARARASI EVRES GDLEN LKE PAZAR VE TKETCLER LE LKLER GDLEN LKEDEK RESM KURUMLAR LE LKLER GDLEN LKEDEK EKONOMK VE TCAR ANLAMALAR OK ULUSLU LETMELER

Gidilen lke Pazar ve Tketicileri le likiler


letmelerin gidecekleri lkedeki hedef kitleyi ve rn pazarn iyi bilmesi rekabet asndan iletmelere nemli avantajlar salar. letmelerin dier lkelerde etkin bir biimde faaliyet gsterebilmeleri iin lkelerin tketici profillerini ve tketim davranlarn yakndan izlemeleri gerekmektedir. Bunun yannda yatrm yaplacak lkedeki rn ve tketici pazar yakndan incelenmeli ve gerekli n aratrmalar yaplmaldr.

2. nite - letmeler ve zellikleri

37

Gidilen lkedeki Resmi Kurumlar le likiler


letmeler faaliyet gsterecekleri lkedeki resmi kurumlar iyi tanmaldr. lkedeki yabanc yatrmclara ynelik uygulanacak tm kanun ve kurallarn iletmeler tarafndan nceden aratrlmas, iletmelere yapacaklar yatrmn avantaj ve dezavantajlarn karlatrmas asndan byk kolaylklar salayacaktr.

Gidilen lkedeki Ekonomik ve Ticari Anlamalar


letmeler iin gidilecek lkedeki ekonomik ve ticari iletmeleri nceden incelemek byk yarar salar. Baz lkeler arasnda yaplm zel ticari ve ekonomik anlamalar olabilir. letmeler ticari anlama yaplm lkelerde faaliyete geerek vergi indirimi gibi baz zel avantajlar elde edebilirler.

ok Uluslu letmeler
Baz iletmeler kurulularndan itibaren kresel iletme olma yolunda ilerlerken, baz iletmeler ise ekonomik bymeleri sonucu ok uluslu iletme haline gelebilirler. ok uluslu iletmelerin kaynaklar, ekonomik gleri byktr. ok uluslu iletmeler bulunduklar lkede gl bir konuma gelebilirler. Bu nedenle iletSZDE da olumme ile lke arasndaki ilikiler iyi yrtld srece iki tarafSIRA asndan lu sonular ortaya kmas kanlmazdr. Tm bunlarn yannda gnmzde kreselleme ile birlikte iletme ve uluslararas evre aras mesafe ksalmtr. nterDNELM netin ticarette kullanm ile birlikte tm uluslararas ticari anlamalar, zaman ve ilem maliyetleri gibi etkenler nerdeyse ortadan kalkmtr. letmeler artk internet S O R U aracl ile dier lkelerle kolay ve dk maliyetle ticaret yapabilmektedirler. letmenin evresindeki unsurlarn hep iletmeden beklentileri vardr. Szgelimi alanDK KAT lar daha ok cret, Mteriler daha ucuz mal/hizmet, ortaklar daha yksek temett, devlet daha ok vergi vb. Bu yzden iletme bir sava alanna (battefield) benzetilebilir. Buradai SIRA SZDE en nemli aktr ise komutan, mzakereci rolndeki yneticidir. Ynetici olmak bu yzden zordur! letmenin evresinde hangi eler yer alr, aklaynz.
AMALARIMIZ SIRA SZDE K T A P DNELM

SIRA SZDE

DNELM S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

LETMELERN SORUMLULUKLARI

AMALARIMIZ SIRA SZDE K T A P DNELM T ES L EOV R ZU YON


DKKAT

letmeler, ticari faaliyetlerini srdrmelerinin yan sra bulunduklar topluma, alanlarna, evrelerine, paydalarna, tketicilere ve devlete kar birtakm sorumS R luluklar da stlenmek zorundadrlar. letmelerin bymeleri sreklilik arz etT Eve L EOV ZU YON melerinde bu sorumluluklar yerine getirmeleri byk nem tamaktadr. Sorumluluklarn yerine getiren iletmeler toplum tarafndan kabul grmenin yannda DKKAT toplumun refah dzeyinin artmasna da katk salarlar. letmelerin sorumluluklaNTERNET r genel olarak balk altnda toplanabilir. Bunlar; letmelerin sosyal sorumluSIRA SZDE luklar, iletmelerin ahlaki sorumluluklar ve iletmelerin evreye kar sorumluluklardr.
AMALARIMIZ

NTERNET SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

K T A P

TELEVZYON

TELEVZYON

NTERNET

NTERNET

38
ekil 2.6 letmelerin Sorumluluklar

letme lkeleri

LETMENN SORUMLULUKLARI

LETMENN SOSYAL SORUMLULUKLARI

LETMENN AHLAK SORUMLULUKLARI

LETMENN EVREYE KARI SORUMLULUKLARI

letmelerin Sosyal Sorumluluklar


letmeler faaliyetlerini srdrrken toplumun faydasn gzetmeli, toplumun kaynaklarn aklc bir ekilde kullanmal ve topluma kar duyarl davranmaldr. Bu yzden iletmeler karar alrken, alnan kararlarn topluma yarataca etkiyi de sosyal sorumluluklar kapsamnda deerlendirmelidir. Sosyal sorumluluk, iletme performansnn sadece ekonomik olarak deil, sosyal ve evresel etkileriyle birlikte deerlendirilmesini ne karan bir kavramdr. Dolaysyla sosyal sorumluluk kapsamnda yaplanlar, iletmenin iinde bulunduu toplumun faydas iin -hibir zorlama olmadan- kendi isteiyle yapmay taahht ettii ilerdir. Bu tanma kanunlar tarafndan ya da ahlaki adan yaplmas gerekli olan iler dhil edilmemektedir. Gnll olarak yaplanlar sosyal sorumluluk kapsamndadr (Kotler ve Lee, 2005, 3). letmelerde sosyal sorumluluk kararlar genellikle iletme sahipleri ve st dzey yneticiler tarafndan verilir. Sosyal sorumluluk kararlar hem sosyal gruplar, hem de iletmeye yarar salayan bir etkinliktir. letmeler sosyal sorumluluklar sonucu topluma fayda salamann yannda kendi saygnlklarn da ykseltirler. Sosyal sorumluluklar sonucu markann itibar, sreklilii ve tannrl daha da artar. letmelerin sosyal sorumluluk projelerine ocuklara veya zel bir kesime ynelik etkinlikler, sosyal kurumlara yaplan yardmlar, ihtiyac olan kiilere yaplan SIRA SZDE maddi ve manevi yardmlar, eitim-retime ynelik rencilere yardmlar rnek olarak verilebilir. Trkiyede ses getiren sosyal sorumluluk rneklerinden birini Turkcell vermitir. Turkcell Kardelenler, ada Trkiyenin ada Kzlar ProDNELM jesiyle 2000 ylndan bu yana 10 binden fazla renciye burs salamtr. Milliyet gazetesi de Baba Beni Okula Gnder adl benzer ve kamuoyunda ok ses getiS O R U ren sosyal sorumluluk projesini srdrmektedir. Trkiyede yukardakiler kadar ses getiren baka hangi sosyal sorumluluk kampanyalar DKKAT dzenlendi? Sosyal sorumluluk faaliyeti iinde olan iletmelere kar alanlarn, tedarikilerin, mterilerin, kamuoyunun ve yatrmclarn bak as farkllamaktadr. Bu yzden baz byk iletmeler ylsonunda sadece bilanolarn deil, sosyal soAMALARIMIZ rumluluk raporlarn da yaynlamaktadr. rnein Deutsche Bank, 2004 yln 2,5 milyar EU kazanla kapatrken, sosyal sorumluluk alannda 73 milyon EU harcamtr. Bu pastann K T A Pyzde 45lik blm bata AIDSle mcadele olmak zere toplumsal iyiletirmeler, yzde 28i eitim ve bilim, yzde 26s kltr ve sanata harcanmtr (Grses, 2006, 14).
TELEVZYON SIRA SZDE

Sosyal Sorumluluk, letmelerin topluma kar duyarl davranmalardr.

SIRA SZDE

DNELM S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

NTERNET

2. nite - letmeler ve zellikleri

39

Sosyal sorumluluk faaliyetlerinin iletmeye dier getirileri yle sralanabilir: Nitelikli personelin iletmeye ekilmesi, alanlar ile daha sk balar kurulmas, alan sadakatinin arttrlmas, tibarn artmas ve marka deerinin ykselmesi sonucu mteri ballnn artmas, Daha iyi artlarda borlanlmas ve hisse senedi deerinin artmas. Gnmzde ister enerji retsin, isterse otomobil ya da finansal hizmetler sunsun; btn i hayatnda kurumsal sosyal sorumluluk adna yaplanlar gstermek nemli bir performans gstergesi haline gelmitir. letmenin alanlarna kar belirli i standartlarn korumas, faaliyet gsterdii evreye katkda bulunmas ya da doal evreyi korumas itibarn artrr. Artan itibar iletmenin mevcut i ilikilerini korumakla birlikte, yeni mteriler kazanmasn ve yeni ortaklklar kurmasn, dolaysyla rekabeti bir stnlk kazanmasn salar.

letmelerin Ahlaki Sorumluluklar


letmelerin ahlaki sorumluluklarn, iletmelerin genel faaliyetlerini srdrrken veya karar alrken ahlaki deerlere duyarl olmas olarak tanmlayabiliriz. letmelerin ahlaki sorumluluklarn en genel anlamda etik terimiyle zdeletirmek mmkndr. Etik anlam olarak neyin iyi, neyin doru, neyin yanl ve neyin yaplp neyin yaplmayacan belirleyen ahlak felsefesi olarak tanmlanabilir. Genel olarak toplum tarafndan iletmelerin etik kurallara ve ahlaki deerlere uygun davranmas beklenir. letmeler iin oluturulacak etik kurallar iletmenin tm alanlar tarafndan benimsenmelidir. Bu nedenle ncelikle iletme sahipleri ve yneticiler etik kurallarn bilincinde davranmal ve alanlar da etik davranlar hakknda bilgilendirerek etik d davranlara ynlendirmemelidirler. letme ii kabul grmesi beklenen baz etik deerler unlardr: kaliteli rn retmek, yalan sylememek, drst olmak, tketiciye yanltc bilgiler vermemek, effaflk, tarafszlk vb. letmeler ahlaki sorumluluklarn yerine getirirken birtakm sorunlar ortaya kabilir. Bunun sebebi iletmenin karlar ile toplumun beklentileri arasndaki farkllklardr. rnein baz iletmeler kr arttrmak amacyla rnde kalite drme veya fiyat arttrma yoluna gidebilirler. Bu kararlar toplum asndan etik d kabul edilebilir. Bu nedenle iletmelerde etik olmayan kararlar nlemek iin birtakm nlemler alnabilinir. Etik olmayan kararlar nlemek iin alnacak nlemlerden bazlar unlardr (Mirze, 2010, 396): letme ii etik kurallar oluturulmaldr, Etik kurallar ve etik kurallarn nemi alanlara benimsetilmelidir, Yaplacak davrann etik olup olmad konusundaki belirsizliklerde karar SIRA SZDE yaplmamas ynnde verilmelidir, Etik d ve yasa d almalar ve anlamalar ortaya karlmaldr, iletme ii denetimler yaplmaldr, DNELM Etik d davranan kiiler cezalandrlmaldr, Sonular itibar ile iletmeye yarar salasa dahi tm etik d davranlar ve S O R U eylemler iletme tarafndan kabul edilmemelidir. Etik sorumluluk ya da ahlaki sorumluluk e anlaml olarak kullanlmaktadr. DKKAT
SIRA SZDE

SIRA SZDE

DNELM S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

AMALARIMIZ

K T A P

K T A P

40

letme lkeleri

letmelerin evreye Kar Sorumluluklar


letmelerin evreye kar sorumluklar vardr. Aada bu sorumluluklara deinilmektedir.
ekil 2.7 letmelerin evreye Kar Sorumluluklar
LETMENN EVREYE KARI SORUMLULUKLARI LETMENN EVREYE KARI SORUMLULUKLARI LETMENN DI EVREYE KARI SORUMLULUKLARI Tketiciler ve Mteriler

alanlar

Hissedarlar ve Yatrmclar

Resmi Kurumlar

Doal evre

alanlar, iletmenin en nemli retim kaynaklardr. Bir iletme alanlar olmadan varln srdremez. alanlar ise iletme tarafndan verilen ileri yaparak cret kazanrlar. Bu nedenle yaptklar iin karln tam olarak almak isterler. Her alann ncelikli amac geimini salamak ve kalc bir ite almaktr. letme alanlara kar devaml ve huzurlu bir i ortam sunmakla sorumludur. alanlarn iyerinde grevlerini salkl bir biimde yerine getirmeleri iin gerekli salk ve gvenlik nlemlerini almak da iletmelerin sorumluluklarndandr. Ayrca iletmeler alanlarna kar yasal sorumluluklarn da yerine getirmek mecburiyetindedirler. Bunlardan en nemlisi alanlarn sosyal gvenliini salamaktr. Bunun yannda alanlara ilikin yaplan eitimler, kariyer planlamalar, i yerinde koruyucu nlemler ve dllendirici sistemler iletmelerin alanlarna kar sorumluluklar arasnda saylabilir. Hissedarlar ve yatrmclar ise iletmenin finansal kaynaklarn olutururlar. Hissedarlar ve yatrmclar iletmelerden yatrmlarn sonularnn baarya dnmesini ve iletmelerin yatrm sonucu kr elde etmelerini beklerler (temett). Yneticiler hissedar ve yatrmclarn beklentilerini karlamak iin en az kaynakla en fazla varl elde etmekle ykmldrler. letme yetkilileri finansal konulardaki kararlar belirlenen hedefler dorultusunda dikkatli olarak vermelidirler. Bunun yannda yaplacak yatrmlarn kararlar iyice analiz edilerek verilmelidir ve yatrmlarn kra dnmesi salanmaldr. Hissedarlar yatrmlarnn karl olarak yksek kr pay almay bekler. letmelerin d evreleri iletmenin etkinliklerinden dorudan veya dolayl etkilenen paydalardan oluur. Resmi kurumlar, tketiciler ve mteriler doal evresi gibi. Tketiciler ve mteriler, iletmelerden gvenilir ve kaliteli mal ve hizmetler sunmalarn beklerler. Bunun yannda tketicilerin en nemli isteklerinden bir di-

2. nite - letmeler ve zellikleri

41

eri ise uygun fiyata ve garantili rn veya hizmet almaktr. letmeler tketicilerin kaliteli rn beklentilerini karlamakla ykmldr. Bunun yannda iletmelerin tketiciyi yanl ynlendirmeme, kaliteli rn satma ve tketiciyi rn hakknda doru bilgilendirme sorumluluklar da vardr. Resmi kurumlar, devletin, toplumun eitim, salk, gvenlik, barnma, beslenme, salkl bir toplum gibi temel ihtiyalarn karlamak amacyla kurduu kurumlara denir. Devlet ve resmi kurumlar iletmelerden vergilerini demelerini ve hukuk kurallarna uymalarn beklerler. letmeler ise dzenli olarak vergilerini demek, doru vergi beyannda bulunmak ve i hayatna ilikin mevzuata uymakla ykmldrler. letmelerin d evreye kar en nemli sorumluluu evre kirliliini nlemek ve evreyi atklardan korumaktr. letmelerin retim faktrlerinden bir tanesi de doal kaynaklardr. Bu nedenle iletmeler doal kaynaklar srekli tketme eilimindedirler. zellikle ar sanayi iletmeleri doal kaynaklara zarar vermektedirler. Ancak iletmeler alacaklar baz nlemlerle d evreye kar sorumluluklarn yerine getirebilirler ve doal evreye verdikleri zarar en aza indirilebilirler. letmelerin evre ile ilgili almas gereken nlemlerden bazlar unlardr: (2872 Sayl evre Kanunu) letmelerde atklarn geri kazanlmasn salayan evre ile uyumlu teknolojiler kullanlmaldr, Geri kazanm imkn olmayan rnler gerekli makamlara teslim edilmelidir, Tehlikeli rn kullanan ve reten iletmeler evre mevzuatna uymal ve sigorta yaptrmaldr, Hava kirliliini nleme amal evre ile uyumlu tedbirler alnmaldr, Su kirliliini nleme amal evre ile uyumlu artma tesisleri kurulmaldr, letme ii zararl atklar kanunca belirtilen yerlere veya ulatrma aralarna teslim edilmelidir. letmelerin ne gibi sorumluluklar vardr, aklaynz.
SIRA SZDE SIRA SZDE

Sosyal Sorumluluun Raporlanmas


D N E L M raporlar Finansal olmayan performans raporlamak zordur. Sosyal sorumluluk farkl paydalarn finansal ve finansal olmayan beklentilerini karlamak iin harcanan ortak abay aklayan metinlerdir. Bu balamda hayrseverliin S O R U ve yasal uygunluun tesine geen anlamlar iermektedir. Finansal raporlamada olduu gibi, sosyal sorumluluk raporlamas da gvenilir, D K K A T standartlatutarl ve karlatrlabilir olmaldr. Bunun iin de nceden belirlenmi ra uygun raporlama yaplmaldr. Bu tr raporlama hem hakknda raporlama yaplan iletmelere hem de raporlar kullanan kii ve kurumlara uygulama ve deerlenSIRA SZDE dirmede byk fayda ve kolaylk salamaktadr. Dnyann en byk iletmeleri yllk olarak faaliyet raporlarnn yannda sosyal sorumluluk raporlar da yaynlamakAMALARIMIZ tadr ve yine bunlar (faaliyet raporlar gibi) internet zerinden duyurmaktadrlar. Gnmzn byk iletmeleri kurumsal sosyal sorumluluk bal altnda neler yaptklarn yllk faaliyet raporuna ek birka sayfa deil de ayr bir rapor olaK T sosyal A P sorumlurak yaynlamaktadr. rnein Ko Grubu 2008 ylnda yaynlad luk raporunda yaplanlar rapor olarak yaynlama gerekesini yle aklamaktadr (Ko Grubu Web Sitesi, 2009, 6): T E L geliime E V Z Y O N yardmc Topluluumuzun paydalaryla beraber alarak bireysel olmak, yerel ekonominin geliiminde rol almak, evrenin korunmasnda nc olmak ve ekonomik geliimimizi srdrlebilir klmak amacyla yrtt almalar kamuoyuyla paylama amacn tamaktadr.

DNELM S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

NTERNET

42
SIRA SZDE

letme lkeleri

DNELM S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

Sosyal sorumluluk raporlarnda yaplan icraatlar gsterilir. Bu raporlar sosyal sorumluluk yatrm analistleri iin zel bir bilgi kaynadr. Etkili sosyal sorumluluk raporlar: DNELM Doru, effaf ve gvenilir olmal, letmenin faaliyetlerini iletme amalar ve stratejileri kapsamnda tanmS O R U lamal, En iyi uygulamalara ve geni apta kabul grm standartlara referans DKKAT vermeli, Kendi performans deerlendirmelerini yapabilmeleri iin paydalara uygun ayrntlar sunmal, SIRA SZDE Gelecekteki performans lmek iin temel sunmaldr. letmelerin kurumsal sorumluluk raporlarn daha etkin hale getirmenin yolu AMALARIMIZ raporlarn eletirmeleri iin bamsz uzmanlardan oluan bir komite (uzman grup) oluturmaktr. Sz gelimi Gap, Nike ve Ford gibi iletmelerin bu yolu izledii grlmektedir. Finansal olmayan raporlarn (rnein sosyal sorumluluk raporlaK T A P rnn) belirli bir standart (ablon) erevesinde hazrlanmas, bu raporlarn anlalabilir olmasn arttrr. Belirli bir standartta hazrlanan raporlar birbiriyle karlatrmak ve gelimeleri izlemek kolaydr. Bu yzden aada bu amala hazrlanan TELEVZYON iki raporlama erevesinden (standardndan) bahsedilmektedir. Kresel Raporlama Giriimi ve Kresel lkeler Szlemesi. Ltfen (Trke)http://www.globalreporting.org/Home/LanguageBar/TurkishLanguagePaNTERNET ge.htm adresine giderek Kresel Raporlama Giriimi konusuna ilikin ayrntl aklamalar okuyunuz. 1997de kurulan Kresel Raporlama Giriimi (GRI: The Global Reporting Initiative) bir kurumun ekonomik, evresel ve sosyal performansna dair genel kabul grm bir raporlama D N E L M erevesi olarak kabul edilebilir. GRI ynergeleri, iletmelere kurumsal sorumluluk performanslar hakknda dengeli bir resim sunmalarna yardm eder, kurumsal sorumluluk raporlarnn karlatrlabilirliini arttrr, payS O R U dalarn iletiimini kolaylatran bir ara olarak hizmet eder ve anahtar konular iin performans gstergeleri kurmaya yardmc olur. BP, Ford, GE, Nike, Shell ve StarKKAT bucksn da Ddhil olduu yzlerce iletme sosyal sorumluluk raporlarnda bu ynergeyi temel almakta ve birok iletme sosyal sorumluluk raporlarn GRI ynergesine uygun SIRAolarak SZDE yaynlamaktadr. GRI ynergesinde performans gstergeleri boyutta incelenmektedir (GRI Web Sitesi, 2009): Ekonomik Performans Gstergeleri: Srdrlebilirliin ekonomik boyutu, AMALARIMIZpaydalarnn ekonomik statlerinde oluturduu deiiklikler bir kuruluun ile yerel, ulusal ve kresel ekonomik sistemde yaratt etkilerle ilikilidir. Sosyal Performans Gstergeleri: Srdrlebilirliin sosyal boyutu, kuruK T A P luun iinde bulunduu sosyal sistem ve kendi alanlar zerindeki etkileri ile ilgilidir. evre Performans Gstergeleri: Srdrlebilirliin evresel boyutu, kuTELEVZYON ruluun ekosistemler, toprak, hava ve su gibi canl ve cansz doal sistemler zerindeki etkilerini ele almaktadr. Ltfen http://www.unglobalcompact.org/ adresine giderek Kresel lkeler Szlemesi NTERNET konusuna ilikin ayrntl aklamalar okuyunuz. zellikle Trkiyeden iletmelerin hangi katlmclarn bu giriimin iinde olduklarn aratrnz.
SIRA SZDE

SIRA SZDE

NTERNET

SIRA SZDE

DNELM S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

2. nite - letmeler ve zellikleri

43
Tablo 2.3 Kresel lkeler Szlemesi

Kresel lkeler Szlemesinin lkeleri nsan Haklar lke 1. dnyas ilan edilmi insan haklarn desteklemeli ve bu haklara sayg duymal lke 2. dnyas, insan haklar ihlallerinin su orta olmamal, alma Standartlar lke 3. dnyas alanlarn sendikalama ve toplu mzakere zgrln desteklemeli, lke 4. Zorla ve zorunlu ii altrlmasna son verilmeli, lke 5. Her trl ocuk ii altrlmasna son verilmeli, lke 6. e alm ve ie yerletirmede ayrmcla son verilmeli, evre lke 7. dnyas evre sorunlarna kar ihtiyati yaklamlar desteklemeli, lke 8. dnyas evresel sorumluluu arttracak her trl faaliyete ve oluuma destek vermeli, lke 9. dnyas evre dostu teknolojilerin gelimesini ve yaygnlamasn desteklemeli Yolsuzlukla Mcadele lke 10. dnyas rvet ve hara dhil her trl yolsuzlukla savamal

Kresel lkeler Szlemesi, insan haklar, alma koullar, evre ve yolsuzluk konularnda belirlenen on ilkeden olumaktadr (Global Compact Web Sitesi, 2011). Bu ilkeler verimlilik art salamak, alanlarn motivasyon ve balln arttrmak iin hayata geirilen uygulamalardr ki bu srecin sonucunda kurumun itibarnn artaca beklenmektedir. Birlemi Milletler tarafndan 2000 ylndan bu yana giderek yaygnlatrlan Kresel lkeler, tamamen gnlllk esasyla benimsenmektedir. Kresel lkeler Szlemesini (2011 itibariyle) 130 lkeden 7206 katlmc benimsemektedir, Trkiyeden 161 katlmc ilkeleri benimsemitir (Global Compact Web Sitesi, 2011).

44

letme lkeleri

zet
A M A

letmelerin nemini ifade etmek. letmeler toplum iin ok nemlidir. nk toplumun ihtiyac olan rn ve hizmetleri retirler. stihdam ve gelir yaratrlar. Bu nedenlerle iletmelerin bymesi ve rakipleri ile rekabet ederek ayakta kalmas istenir. letmenin amalarn snflandrmak ve aklamak. letmelerin amalar grupta incelenebilir. Bunlar genel amalar, stratejik amalar ve zel amalardr. Genel amalar, iletmelerin kurulu aamasnda aldklar ve iletmenin ynn belirleyen kararlardan oluurken; stratejik amalar ise genel amalara ulamak iin izlenilecek yollar ve iletmenin faaliyetine ilikin birtakm kararlar ierirler. zel amalar ise iletmenin tm evresini kapsayan ve iletmelerin kr amalarnn yannda sosyal amalarn da ieren birtakm kararlardan oluur. letmenin fonksiyonlarn tanmlamak. letmeler, temel amalar olan kr salama amacn gerekletirebilmek ve varlklarn srdrebilmek iin ynetim, retim, pazarlama, finansman ve insan kaynaklar fonksiyonlarn baarl ve birbirleriyle uyumlu biimde yerine getirmelidirler. Belirtilen bu be temel fonksiyona ek olarak, bu fonksiyonlar destekleyen baz alt fonksiyonlar da bulunmaktadr. Bunlar halkla ilikiler, muhasebe ve aratrma-gelitirme fonksiyonlardr. letmenin evresindeki eleri tanmlamak ve iletme ile ilikilerini aklamak. letmelerin hayatta kalmak iin, iinde bulunduklar evre ile iyi ilikiler kurmas nemlidir. letmeler ve evreler arasnda karlkl karlar sz konusudur. letmeler iinde bulunduklar evreyi etkileyebilecei gibi, evre de iletmeleri dorudan ya da dolayl etkileyebilir. letmenin iliki kurduu evresi uzak evresi olabilecei gibi yakn evresi de olabilir. letmelerin evresi i evresi, ulusal evre ve uluslararas evre olmak zere balk altnda incelenebilir.

A M A

A M A

A M A

letmenin sorumluluklarn aklamak. letmeler, ticari faaliyetlerini srdrmelerinin yan sra bulunduklar topluma, alanlarna, evrelerine, paydalarna, tketicilere ve devlete kar birtakm sorumluluklar da srdrmek zorundadrlar. Sosyal sorumluluk konusunda yaplanlar her ne kadar gnll olarak yaplan iler olsa da kamuoyunun iletme hakkndaki algsn etkiler. Buradaki hassas konulardan biri yaplan sosyal sorumluluk faaliyetinin duyurulmasdr. Eer iletme yapt ie harcadndan ok kayna, onun duyurulmasna harcyorsa bunu gsteri iin yapt ortaya kmaktadr ki bu durumda sosyal sorumluluktan bahsedilemez. Bir dier hassas konu alanlarn maan dzgn demeyen bir iletmenin sosyal sorumluluk kapsamnda faaliyetler yapp bunlar kamuoyuna duyurmasdr. nitedeki rnekle birlikte her ikisi de aslnda kurumsal sosyal sorumsuzluk rneidir. Kurumsal sosyal sorumluluk konusunda yaplanlar bir sre olarak ynetildiinde, nitelikli alanlarn iletmeye ekilmesi ve daha uygun artlarda borlanlmas mmkndr. Ayrca yine dzgn olarak ynetilen bir sosyal sorumluluk sreci marka deerinin, itibarn ve nihayetinde mteri balln artn da getirecektir. Kurumsal sosyal sorumluluun raporlanmas da (yine bu konulardaki uluslararas geerlilii olan dzenlemeler gibi) kamuoyunun daha tatminkr bilgi almas asndan nemli bir admdr. Kresel Raporlama Giriimi ve Kresel lkeler Szlemesi adndaki dzenlemeler ise kresel olarak belirlenen standartlarna uygun raporlamann nasl hazrlanacan aklamaktadr.

A M A

2. nite - letmeler ve zellikleri

45

Kendimizi Snayalm
1. Bilindii gibi amalarn belirli nitelikleri tamas gerekir. Aadakilerden hangisi bu nitelikler arasnda yer almaz? a. Durumsal b. Ulalabilir c. llebilir d. letmeye zel e. Gereki 2. letmenin gelecekte ne olacan belirlemeye ynelik ve iletmenin geleceine yn gsteren bir eylem planna ne ad verilir? a. Politika b. Misyon c. Opsiyon d. Vizyon e. Stagflasyon 3. letmenin tm alanlar tarafndan paylalan deerler ve ortak inanlar btnne ne ad verilir? a. Vizyon b. Misyon c. Katma Deer d. Durumsallk e. Sistemsellik 4. Maliyet ile sat fiyat arasndaki farka ne ad verilir? a. Mizan b. Bte c. Kr d. Bilano e. Gelir Tablosu 5. letmelerin saysal olarak gelimesi ve retim hacimlerinin art ne olarak deerlendirilir? a. selletirme b. Dengeleme c. Egdmleme d. Denetleme e. Byme 6. Aadakilerden hangisi iletmede dier fonksiyonlarn zerinde bir st fonksiyon olarak kabul edilebilir? a. Ynetim b. retim c. Pazarlama d. nsan Kaynaklar Ynetimi e. Finansman 7. letme faaliyetleri hakknda parasal bilgilerin rakamsal olarak belirlenmesi, kaydedilmesi, deerlendirilmesi ve ilgili paydalara aktarlmas srecine ne ad verilir? a. Egdmleme b. Ar-Ge c. Geri Besleme d. Muhasebe e. Raporlama 8. letmenin rnlerinin yerini alabilecek ve tamamen benzemeyen rn ve hizmetlere ne ad verilir? a. Redaktif rnler b. Dnsel rnler c. kame rnler d. Didaktif rnler e. Durumsal rnler 9. Milliyet Gazetesinin organize ettii Baba Beni Okula Gnder ve Turkcellin dzenledii Kardelenler kampanyalar ne tr projeler kapsamnda deerlendirilir? a. Lider Sorumluluu b. Sosyal Sorumluluk c. Yeniliki Sorumluluk d. Ortak Sorumluluk e. Birikim Sorumluluu 10. Kresel Raporlama Giriimi ynergesinde performans gstergeleri hangi boyutta incelenmektedir? a. Biliim, salk, evre b. Ekonomik, salk, spor c. Sosyal, salk, sanayi d. Sosyal, biliim, ekonomik e. Ekonomik, sosyal, evre

46

letme lkeleri

Yaamn inden

Trk Markasyla retim Yapan En Byk Trk Sanayi Kuruluu Arelik, yzde yz yerel sermayeli, Trkiyede ve baka lkelerde Trk markasyla retim yapan ve d pazarlarda nemli paya sahip en byk Trk firmas. nce bykl hakknda bilgi vereyim, daha sonra nasl bydn anlataym. nk bir firma, bymek isteyince durup dururken byyemiyor. Dayankl tketim rnleri sektrnde, beyaz eya, ev elektronii; elektrikli ev aletleri sektrnde, retim, pazarlama ve sat sonras destek hizmetleri veren Arelik, 4 lkede (Trkiye, Romanya, Rusya ve inde), 11 ayr retim tesisinde, 17 bin alanyla, kendisine ait 10 marka altnda (Arelik, Beko, Grundig, Altus, Blomberg, Elektra Bregenz, Arctic, Leisure, Flavel ve Arstil markalaryla) retim yapyor. 100den fazla lkede rnlerini pazarlyor. Beyaz eyada Trkiye ve Romanyada lider ngiltere pazarnda 2inci byk, Bat ve Dou Avrupa pazarnda ilk 5 oyuncudan biri. Yurt dnda deiik pazarlama kanallarn kullanyor. Yurt iinde 1500 Arelik ve 1500 Beko bayii ile dorudan pazarlama ve sat sonrasna destek hizmeti veriyor. 2009 yl net satlar 6,6 milyar TL. net kr 503 milyon TL. 2009 yl sonu itibaryla z kayna 2.7 milyar, toplam varlklar 6.4 milyar TL idi. Sermayesinin yzde 57si Ko Grubuna, yzde 20si Burla Grubuna ait. Sermayesinin yzde 23 halka ak. MKBde alnp satlyor. imdi gelelim bugnk gcn nasl elde edildiine: Arelik 1955 ylnda kuruldu. Buzdolab reterek i pazarda byd. Kapal ekonomide, gmrk duvarlar korumas bymesini tevik etti. Fakat Trkiyenin Gmrk Birliine girmesi ile sihir bozuldu. Gmrk Birliine girildii gnk yaps ile Arelikin, kresel rekabet karsnda ayakta kalmas imknsz idi. Ko Grubu ve Arelik yneticilerinin 2 seenei vard. (1) Arelik markasn ve tesislerini uluslararas bir firmaya satmak ki, satn almak iin sraya giren yabanc firmalar vard. (2) Kresel rekabetin artlarna uymak iin yeniden yaplanarak, rekabet gcn artrmak. Rekabeti gze alarak bir Trk firmas olarak yola devam karar alnd. Rakipler ne yapyor ise rakiplerin gc neye dayanyor ise onun yaplmas stratejisi benimsendi. 1991 ylnda Arelik aratrma ve gelitirme merkezi ve rn gelitirme blm kuruldu. Bu merkez ve blmde imdilerde 700n zerinde aratrmac alyor. Yllk aratrma ve gelitirme harcamalar 80-85 milyon dolaynda. Trkiyeden yaplan uluslararas paten bavu-

rularnn yaklak yars Arelik tarafndan yaplyor. Arelik kendi teknolojisi ile ilkleri ve enleri retmeyi ve pazara kmay hedef alm durumda. Arelik Grubunun tepe yneticisi (Mlkiyeli) Levent akrolu, Arelik aratrma ve gelitirme grubunun son yllarda kendi sektrlerinde teknoloji yarnda nde kotuklarn sylyor. Elektrikli aletlerde yzde 30a varan enerji tasarrufu salayarak, elektrikli aletlerde daha az enerji kullanmaya kar yzde 60 verimli alma salayarak, sektrde fark yarattklarn, bunun ise ieride ve darda rekabet gcn artrdn belirtiyor... Kaynak: Gngr Uras, (11 Austos 2010), Milliyet Gazetesi.

Okuma Paras
Kovulduu Apple Bir Numara Yapt Steven Paul Jobs, 24 Ocak 1955te San Fransiscoda dodu. Biyolojik babas Abdulfettah John Sandali ile biyolojik annesi Joanne Schieble, Steven Paul ve Clara Jobs iftine evlatlk verdi. Kaliforniya Cupertino Lisesine devam eden Steve, okul saatleri dnda Palo Altoda bulunan Hewlett-Packard merkezindeki derslere katld. Ksa sre sonra ayn yerde yaz stajna kabul edildi ve Steve Wozniak ile birlikte alt. Tantklarnda Wozniak 21, Jobs ise 16 yandayd. Liseyi bitiren Jobs, Portlanddaki Reed Collegea kabul edildi, ancak sadece bir dnem sonra okulu brakt. Bir sre baz derslere dardan katlmay srdren Jobs, arkadalarnn yurt odalarnda yerde yatarak, yemek paras iin bo kola ieleri toplayp geri dnme gtrerek ve haftada bir blgedeki Hare Krishna tapnanda bedava yemek yiyerek geimini salad. Steve, o gnlerde Reedde ald dersler arasnda bulunan Kaligrafi iin ileride unu diyecekti: O derse kaak olarak girmeseydim bugn Macteki o farkl font tasarm olmazd. 1974te Californiaya geri dnen Jobs, Wozniak ile birlikte Homebrew Computer Club (Ev Yapm Bilgisayar Kulb) toplantlarna katlmaya balad. O sralarda aklna koyduu Hindistan gezisi iin para biriktirmek amacyla bir sre oyun ve donanm reticisi Ataride teknisyen olarak alt. Ruhani aydnlanma iin kt Hindistan gezisinde, sonradan ilk Apple alan olacak Daneil Kottke Jobsa elik ediyordu. lkesine geleneksel Hint giysileri iinde,

2. nite - letmeler ve zellikleri

47

ba tral ve Budist olarak dnen Jobs, psikadelik uyarclar da kulland, Jobs o gnk maceralarn hayatmda yaptm en nemli birka eyden biriydi diye yorumlayacakt. Ataride eski iine geri dnen Steve, Breakout adl oyun iin bir devre kart yapmakla grevlendirildi. Atari, kartn daha az yer kaplamasn salamak iin zerinden eksiltilecek her bir yonga iin 100 dolar dl aklamt. Devre kart tasarm konusunda pek bilgisi olmayan Jobs, arkada Wozniakla anlaarak ii ona yaptrmas karlnda alnacak parann yarsn nerdi. Wozniak, herkesi artarak karttaki devre saysn yzde 50 orannda azaltmay baard. Jobs, daha sonra Wozniaka Atariden i karlnda 700 dolar aldn syleterek 350 dolar dedi. Hlbuki ald para 5000 dolard. Jobs tasarm ve pazarlama, Wozniak ise teknik birikimlerini Homebrew Computer Clubtaki tecrbelerini birletirerek, Jobsn garajnda Apple I adn verdikleri ev bilgisayarn toplamaya balad. Bilgisayar, siparile satlyordu. APPLEIN KURULUU Jobs ve Wozniak, aralarna Ronald Waynei de alarak 1976da Apple adl firmay kurdu. Apple I, ilk kez Personal Computing Festivalda sergilendi. Applen hzl ykselii Apple II ile balad. Mike Markkula yatrmc olarak ortaklar arasna katan Applea 1978de Mike Scott CEO olarak atand. Apple II, West Coast Computer fuarnda byk skse yapt. Bilgisayar, Applen kitlesel pazarlamayla satlan ilk rnyd. Jobs, 1983te Pepsi-Cola yneticisi John Sculleyi CEO olarak transfer etti. Jobsn Sculleyi ikna etmek iin Hayatnn sonuna kadar ekerli su mu satmak istiyorsun, yoksa benimle gelip dnyay deitirmek mi? diye sorduu rivayet edilir. 1984te Super Bowl finalinde gsterilen 1984 adl reklam filmi bu deiimin ilk iaretlerini veriyordu. Yeni ortak yaps yznden firmada ounluk hissesi bulunmayan Jobs, 24 Ocak 1984te ilk Macintosh kiisel bilgisayar tantt. Macin tasarmna Jef Raskin balam, gerisi Jobs tarafndan tamamlanmt. Macintosh, dnyada grafik arayz kullanan ilk kiisel bilgisayard. Mac satlarnn 1984 sonlarna doru d yaamas ve hedeflerin tutturulamamas, Jobs ile CEO Scullynin arasn at. Scully, Mays 1985te Jobs Macintosh blm bakanlndan alarak firmadan kovdu. Ayn gnlerde Jobs, NeXT Computer kurdu. Olduka pahal olduu iin ok popler olmayan NeXT i istasyonlar, ileri teknolojisi sayesinde paras olan belirli bir kesim iin cazipti. NeXTcube, Jobs tarafndan sadece kiisel deil, kiiler aras bir alma istasyonu olarak tanmlanmt. Cihaz magnezyum kasasyla da Jobsn d tasarma verdii nemi gsteriyordu. Firma, IBM ile ibirliine gitti.

Jobs 1986da sonradan ad Pixar olarak deiecek olan The Graphics Groupu Lucasfilmden 10 milyon dolar deyerek satn ald, ilk i olarak da alanlarn yarsnn iine son verdi, ellerindeki hisseleri geri satn ald. Firma, Disney ile ibirlii iinde Toy Story, A Bugs Life, Toy Story 2, Monsters, Finding Nemo, Cars, Ratatouille, Wall-E, Up gibi pek ok animeye imza att. Jobs ayn yl, biyolojik anne babasyla kz kardeinin kimler olduunu rendi. APPLEA DNMES Apple, 1996da NeXTi, 429 milyon dolara satn ald. Jobs eskiden kurucu ortak olduu firmaya, gayr resmi CEO danman olarak dnm oldu. Ksa srede Applen perde gerisindeki CEOsu konumuna gelen Jobs, firmann zarar etmesine yol atn dnd Newton, Cyberdog, OpenDoc gibi projelere son verdi. NeXTe ait NeXTSTEP yazlm, Mac OS X iletim sisteminin nvesini oluturdu. Jobsn dnyle atlma geen Apple, iMac serisini balatarak kiisel bilgisayar algsn bir kez daha deitirdi, uzun aradan sonra yeniden kra gemeye balad. Jobs, 2000de firmann resmi CEOsu oldu. Renkli iMac ile Power Mac G3, 5 Ocak 1999da tantld. Onu 2000de Power Mac G4 Cube izledi. Jobs, mzik piyasasnn kkten deitiren kiisel dijital mzik alar iPodu tantt. iPodlar 2002de Windows uyumlu hale getiren Apple, ertesi yl bugn bile en byk mzik ve film sat maazalar arasnda ilk sralarda bulunan iTunes Mzik Maazasn at. Power Mac G5in duyurulduu 2003te Jobsa pankras kanseri tehisi kondu. 2004te ameliyat olan Jobsn pankreasndan tmr alnd. Pixar, 24 Ocak 2006da Disney tarafndan 7.4 milyar dolara satn alnd. Jobs, yzde 7lik hisseyle Pixardaki en byk kiisel hissedar oldu. Mobil telefon iine girme karar alan Apple, farkl ve kullanl arayzyle akll telefon pazarnda byk deiimlere nclk eden iPhoneu 2007de tantt. iPhone, Pixar yapm Ratatouillein gsterime girdii gn, 29 Ocak 2007de, ABDde piyasaya kt. 2009 banda salk nedenleriyle 6 ay izin alan Jobs, karacier nakli ameliyat geirdi. Jobs, 2010 banda yine sahneye karak, kiisel bilgisayar dnyasnda byk bir devrim kabul edilen iPadi tantt. Hastal ilerleyen Jobs, Austos 2011de Applen CEOluk koltuunu Tim Cooka devretti. Ayn gnlerde Apple firmasnn hisse fiyat baznda piyasa deeri 340 milyar dolar gemiti. Kaynak: Ntvmsnbc Web Portal, 6 Ekim 2011 (www. ntvmsnbc)

48

letme lkeleri

Kendimizi Snayalm Yant Anahtar


1. a 2. d 3. b 4. c 5. e 6. a 7. d 8. c 9. b 10. e Yantnz yanl ise letmenin Amalar konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise Vizyon konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise Misyon konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise Kr konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise Byme konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise letmenin Fonksiyonlar konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise letmenin Fonksiyonlar konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise letmenin evresi konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise Sosyal Sorumluluk konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise Kresel Raporlama Giriimi konusunu yeniden gzden geiriniz. Sra Sizde 3 letmeler, temel amalar olan kr salama amacn gerekletirebilmek ve varlklarn srdrebilmek iin ynetim, retim, pazarlama, finansman ve insan kaynaklar fonksiyonlarn baarl ve birbirleriyle uyumlu biimde yerine getirmelidirler. Belirtilen bu be temel fonksiyona ek olarak, bu fonksiyonlar destekleyen baz alt fonksiyonlarler de bulunmaktadr. Bunlar halkla ilikiler, muhasebe ve aratrma-gelitirme fonksiyonlardr. Sra Sizde 4 letmenin iliki kurduu evresi uzak evresi olabilecei gibi yakn evresi de olabilir. letmelerin evresi i evresi, ulusal evre ve uluslararas evre olmak zere balk altnda incelenebilir: letmelerin i evresinde u eler bulunur: letme sahipleri ve hissedarlar, iletme alanlar, yneticiler, tketiciler, tedariki iletmeler, ikame rnler. letmenin ulusal evresi ie u drt eden oluur: Devlet, toplum, kurumlar, rakip firmalar. Uluslararas dzeyde ise gidilen lke pazar ve tketicileri, resmi kurumlar, gidilen lkedeki ekonomik ve ticari anlamalar ve ok uluslu iletmeler yine bu eler arasnda yer almaktadr. Sra Sizde 5 letmeler, ticari faaliyetlerini srdrmelerinin yan sra bulunduklar topluma, alanlarna, evrelerine, paydalarna, tketicilere ve devlete kar birtakm sorumluluklar da srdrmek zorundadrlar. letmelerin bymeleri ve sreklilik arz etmelerinde bu sorumluluklar yerine getirmeleri byk nem tamaktadr. Sorumluluklarn yerine getiren iletmeler toplum tarafndan kabul grmenin yannda toplumun refah dzeyinin artmasna da katk salarlar. letmelerin sorumluluklar genel olarak balk altnda toplanabilir. Bunlar; letmelerin sosyal sorumluluklar, iletmelerin ahlaki sorumluluklar ve iletmelerin evreye kar sorumluluklardr.

Sra Sizde Yant Anahtar


Sra Sizde 1 letmeler nemlidir. nk toplumun ihtiyalar karlamalarnn yan sra gelir ve istihdam yaratrlar. Devletin harcamalarnn nemli blm (kazandklar gelire orantl olarak) iletmelerin dedii vergiden karlanr. Bu nedenlerle her lke iletmeleri bysn, yksek kazanlar elde etsin ister Devlet Yneticileri byk yatrmclar kendi lkelerine yatrm yapsn isterler. Sra Sizde 2 letmelerin amalar aamada incelenebilir. Bunlar genel amalar, stratejik amalar ve zel amalardr. Genel amalar, iletmelerin kurulu aamasnda aldklar ve iletmenin ynn belirleyen kararlardan oluurken; stratejik amalar ise genel amalara ulamak iin izlenilecek yollar ve iletmenin faaliyetine ilikin birtakm kararlar ierirler. zel amalar ise iletmenin tm evresini kapsayan ve iletmelerin kr amalarnn yannda sosyal amalarn da ieren birtakm kararlardan oluur.

2. nite - letmeler ve zellikleri

49

Yararlanlan ve Bavurulabilecek Kaynaklar


2872 Sayl evre Kanunu, http://www.mevzuat.adalet.gov.tr/html/631.html (11.08.1983) Can, Halil, Doan Tuncer ve Doan Yaar Ayhan (1999), Genel letmecilik Bilgileri, Siyasal Kitapevi, Ankara. Cemalclar, lhan vd. (1994) , letmecilik Bilgisi, itme zrl ocuklar Eitim ve Aratrma Vakf Yaynlar, Eskiehir. Global Compact Web Sitesi (2011), (http://www.unglobalcompact.org/docs/news_events /8.1/GC_brochure_FINAL.pdf) Global Reporting Web Sitesi (2011), (http://www. globalreporting.org/AboutGRI/WhatIs GRI/) Global Reporting Web Sitesi (2011), http://www.globalreporting.org/Home/LanguageBar/TurkishLanguagePage.htm Grses, Uur (2006), Tketici Sosyal Sorumluluk stiyor, Radikal Gazetesi (2.1.2006). Green Washing Index Web Sitesi (2011), (http://www. greenwashingindex.com/) Koel, Tamer (2010), letme Yneticilii, Beta Basm A.. , stanbul. Kotler, Philip and Nancy Lee (2005), Corporate Social Responsibility, 1.Edition, New Jersey: John Wiley&Sons Inc,2005. Mirze, S.Kadri (2010), letme, Literatr Yaynlar, stanbul. Saruhan, adi Can ve zdemir, Ayla ncer (2004), Deer Hedefli letmecilik, M.. Nihat Sayar Eitim Vakf Yaynlar, stanbul. Saruhan, adi Can ve Yldz, Mge Leyla (2009), ada Ynetim Bilimi, Beta Basm A.. , stanbul. Tamer, Meral (2006), Sosyal Sorumsuzluk Projeleri, Milliyet Gazetesi (7.1.2006). lgen, Hayri ve Mirze, S.Kadri (2004), letmelerde Stratejik Ynetim, Literatr Yaynlar, stanbul.

3
Amalarmz

LETME LKELER

Bu niteyi tamamladktan sonra; letmelerin snflandrlmasna ynelik ltleri ayrt edebilecek, Farkl ltlere gre snflandrlan iletmeleri ve zelliklerini tanmlayabilecek, evremizdeki iletmelerin ait olduklar snflar tespit edebileceksiniz.

Anahtar Kavramlar
letmelerin Snflandrlmas Snflandrma ltleri Faaliyet Alan Ekonomik Fonksiyon Mlkiyet Tketicilerin Tr Hukuki Yap Ulusal Kken Kamu letmeleri Ticaret irketleri ahs irketleri Sermaye irketleri okuluslu letmeler

indekiler
LETMELERN SINIFLANDIRILMASI FAALYET ALANLARINA GRE LETMELER EKONOMK FONKSYONLARINA GRE LETMELER RETM ARALARININ MLKYETNE GRE LETMELER BYKLNE GRE LETMELER RETMDE KULLANILAN TEKNOLOJYE GRE LETMELER TKETCLERN TRNE GRE LETMELER HUKUK YAPILARINA GRE LETMELER ULUSAL KKENLERNE GRE LETMELER

letme lkeleri

letmelerin Snflandrlmas

letmelerin Snflandrlmas
LETMELERN SINIFLANDIRILMASI
Bir konunun bilimsel olarak ele alnmasnda snflama nem tar. letmeler deiik esas ve ltlere gre (ekonomik ilevleri, amalar vb.) snflandrlabilmektedir. Byle bir snflandrma iletmelerin daha bilimsel olarak ele alnp incelenmelerine olanak tanr. Dolaysyla, iletmecilii iyi kavrayabilmek iin iletmelerin deiik bak alarna ve yaklamlara gre snflandrlmasn baka bir deyile iletme trlerini bilmek gerekir. Bylece iletmeleri daha yakndan tanmak ve sorunlarna salkl zmler retmek mmkn olabilir. Dnya ekonomisinin ulam olduu geliim dzeyi, birbirinden farkl yap ve zelliklere sahip binlerce iletmenin varln ve bunlarn snflandrlmasna ynelik ok sayda yaklam beraberinde getirmitir. Sz konusu yaklamlar incelediimizde, iletmelerin snflandrlmasnda yaygn grlerin u ltler zerinde younlatn grmekteyiz: Faaliyet Alanlarna Gre letmeler Ekonomik Fonksiyonlarna Gre letmeler retim Aralarnn Mlkiyetine Gre letmeler Byklne Gre letmeler retimde Kullanlan Teknolojiye Gre letmeler SIRA SZDE Tketicilerin Trne Gre letmeler Hukuki Yaplarna Gre letmeler Ulusal Kkenlerine Gre letmeler DNELM letmeler hangi ltlere gre snflandrlabilir?
SIRA SZDE S O R U

SIRA SZDE

DNELM

SIRA SZDE S O R U
DNELM DKKAT S O SZDE R U SIRA

DNELM letmecilii iyi kavrayabilmek, iletmeleri daha yakndan tanmak ve salkl D sorunlarna KKAT zmler retebilmek iin iletmelerin deiik bak alarna ve yaklamlara gre snfS O R U landrlmasn bilmek gerekir. SIRA SZDE

letmeler, faaliyet alanlarna gre snflandrlrken temel AMALARIMIZ alnan lt, retilen rnn tr ve retimin gerekletirildii alandr. Bu lte gre iletmeler; enSIRAolmak SZDE zere e dstri (sanayi) iletmeleri, ticaret iletmeleri ve hizmet iletmeleri K T A P ayrlrlar.
AMALARIMIZ TELEVZYON K T A P NTERNET

FAALYET ALANLARINA GRE LETMELER DKKAT

DKKAT Faaliyet alanlarna gre AMALARIMIZ iletmeler: Endstri iletmeleri, Ticaret iletmeleri ve SIRA HizmetSZDE iletmeleri olarak K T A P snflandrlrlar.

AMALARIMIZ TELEVZYON K T A P NTERNET

52

letme lkeleri

Endstri letmeleri
retim srecinde kullanlan ham madde, malzeme gibi girdileri ileyip fiziksel ve kimyasal ynden deiime uratarak yeni bir rne dntren iletmelerdir. Mal alm ve satm faaliyetleri bulunmakla birlikte esas faaliyet konusunu mamul retiminin oluturduu endstri iletmeleri, rettikleri mamuln trne gre ikiye ayrlrlar: Dayankl Mallar reten letmeler: Genellikle uzun sreli olarak kullanlan, bir veya birka kez kullanmakla tkenmeyen otomobil, televizyon, buzdolab, makine, hal gibi rnleri reten iletmelerdir. Dayanksz Mallar reten letmeler: Ksa mrl, bir veya birka kez kullanldnda tkenen kt, kalem, deterjan, gda maddeleri (ekmek, peynir vb.) gibi rnleri reten iletmelerdir.

Ticaret letmeleri
retici iletmeler ile tketiciler arasnda yer alan ve retici iletmelerin rettikleri mallarn toptancln, yar toptancln ve perakendeciliini yapan iletmelerdir. Hal, mobilya, giyim, gda, beyaz eya gibi mallar satan iletmeler bu gruba girmektedir. Trk Ticaret Kanunu (TTK)nda ticari iletmenin tanm yaplmam, bunun yerine hangi iletmelerin ticari iletme olarak kabul edilecei belirtilmitir (TTK Madde 11-13). TTKna gre, ticarethane veya fabrika yahut ticari ekilde iletilen dier messeseler, ticari iletme saylr. Ticari iletmelerin zellikleri unlardr: Gelir salama amacyla kurulurlar: Hayr veya yardm amacyla kurulan iletmeler, ticari iletme saylmazlar. Srekli bir biimde faaliyette bulunurlar: Bir sefere mahsus veya tesadfen ortaya kan bir frsattan yararlanmak iin yaplan faaliyetler, gelir salamay amalasa bile, bir ticari iletmenin varln gstermezler. Dier iletmelerden bamsz ekilde iletilirler: Bir iletme, baka bir iletmenin irade ve ilemine bal olmakszn ilemlerde bulunabildii takdirde, ticari iletme olarak kabul edilir. Esnaf iletmelerinden daha byk leklidirler: ktisadi faaliyeti nakdi sermayeden ok bedeni almaya dayanan ve kazanc ancak geimini salamaya yetecek derecede az olan iletmelere esnaf iletmesi denmektedir. Bir iktisadi faaliyet, i hacmi itibaryla esnaf iletmesinin snrlarn at takdirde ticari iletme olarak nitelendirilir.

Hizmet letmeleri
Hizmet, bir kii veya kuruluun bir baka kii veya kurulua sunduu soyut bir faaliyet veya faydadr. Hizmetin en nemli zellii soyut olmas, tanmasnn ve depolanmasnn mmkn olmamasdr. Dier taraftan hizmet kavram, sunulan rnlerin satyla ilgili faaliyetler veya salanan tatminler eklinde tanmlanmaktadr. Bu balamda hizmet iletmeleri, hizmet retmek ve pazarlamak iin retim faktrlerini bir araya getiren ekonomik birimlerdir. Hizmet reten iletmeleri alt grup altnda toplayabiliriz: Sat hizmeti veren iletmeler, Ulatrma ve haberleme hizmeti veren iletmeler (eya ve yolcu tamacl, PTT vb.), Sosyal hizmetler reten iletmeler (hastane, okul vb.), Sigorta ve finansman hizmetleri veren iletmeler (sigortaclk, bankaclk vb.),

3. nite - letmelerin Snflandrlmas

53
SIRA SZDE

SIRA SZDE Turizm hizmeti veren iletmeler (otelcilik, acentecilik vb.), Araclk ve danmanlk hizmeti veren iletmeler (hukuksal, finansal, ticari danmanlk). DNELM

DNELM

Ticari iletmelerin zellikleri nelerdir?

SIRA SZDE S O R U
DNELM

SIRA SZDE S O R U
DNELM DKKAT S O R U SIRA SZDE

letmeler, faaliyet alanlarna gre snflandrlrken temel alnan lt, rnn D K Kretilen AT tr ve retimin gerekletirildii alandr.

EKONOMK FONKSYONLARINA GRE LETMELER


letmeler, ekonomik fonksiyonlarna gre snflandrlrken temel alnan lt, iDKK AT AMALARIMIZ letme tarafndan yerine getirilen fonksiyon ve retilen rnn trdr. Bu lte gre iletmeler; mal reten iletmeler, hizmet reten iletmeler ve pazarlama iletSIRA SZDE meleri olmak zere ksma ayrlr.
K T A P

S O R U SIRA SZDE

Ekonomik fonksiyonlarna DKKAT gre iletmeler; mal reten AMALARIMIZ iletmeler, hizmet reten iletmeler ve pazarlama iletmeleridir.SIRA SZDE

K T A P AMALARIMIZ TELEVZYON K T A P NTERNET TELEVZYON

Mal reten letmeler

Genellikle maddi rn reten tarm, inaat, maden, balklk ve sanayi sektrleT E L E V dayankl ZYON rinde faaliyet gsteren iletmelerdir. Bu anlamda retilen rnn ya da dayanksz bir mal olmas bir ey deitirmez. Bu ayrmda nemli olan, rnn elK T A P le tutulur ve gzle grlr maddi bir unsur olmasdr. rnein; buday, eker pancar, patates gibi rnleri reten tarm iletmeleri; baraj, kpr, konut yapmyla NTERNET uraan inaat iletmeleri; maden iletmeleri; imalat sanayi Tiletmeleri E L E V Z Y O N (dokuma, metal, gda vb.) bu gruba girer.
NTER N E T grlebilYukarda da ifade edildii gibi, hizmet ad verilen ve elle tutulup gzle mesi her zaman mmkn olmayan faydalar reten lokantalar, oteller, avukatlk brolar, poliklinikler, biliim ve bilgisayar iletmeleri, tama ve depolama irketleri, bankalar ve benzeri iletmeler bu grupta yer alr. Hizmetleri mallardan ayran zellikler u ekilde zetlenebilir: Hizmetler soyut ktlardr, Hizmetlerin retimi ve tketimi ou zaman ayn anda olur, Hizmetlerin iadesi yoktur, Hizmetler dayankszdrlar, tanamazlar ve depo edilemezler, Hizmetler hizmeti verenden ayrlamaz, mallar gibi mlkiyet konusu olamazlar. SIRA SZDE

AMALARIMIZ

Hizmet reten letmeler

NTERNET

SIRA SZDE
Pazarlama letmeleri, DNELM retilen mallar satn alan, depolayan ve satan ya da hizmetleri tketicilere S O R U aktaran iletmelerdir.

Pazarlama letmeleri
Pazarlama iletmeleri de birer hizmet iletmesi olmakla beraber iktisadi hayattaDN ELM ki nemleri nedeniyle ayr bir snfta toplanmaktadrlar. Bunlar ounlukla retilen mallar satn alan, depolayan ve satan, bazen de hizmetleri tketicilere aktaran S O R U acente, toptanc, perakendeci, komisyoncu iletmelerdir. letmeler, ekonomik fonksiyonlarna gre snflandrlrken temel D alnan K K A Tlt, iletme tarafndan yerine getirilen fonksiyon ve retilen rnn trdr.
SIRA SZDE

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

AMALARIMIZ

K T A P

K T A P

TELEVZYON

TELEVZYON

54

letme lkeleri

RETM ARALARININ MLKYETNE GRE LETMELER


retim aralarnn mlkiyetine gre iletmeler; zel kesim iletmeleri, kamu kesimi iletmeleri, yabanc sermayeli iletmeler ve karma iletmelerdir.

letmelerin retim aralarnn mlkiyetine gre snflandrlmasnda dayanak noktas, retim faktrlerinin ve sermayenin temin edildii kaynaktr. letmelerin kulland retim faktrleri ve sermaye; zel kaynaklardan, kamusal kaynaklardan ve yabanc kaynaklardan salanabilir. Buna gre, mlkiyeti devlete ait iletmeler olabildii gibi, zel sektre ait olan veya kamu-zel ortakl erevesinde yrtlen, mlkiyeti baka lkelerin giriimcilerine ait olan iletmeler de vardr. Bu snfa giren iletmeler; zel kesim iletmeleri, kamu kesimi iletmeleri, yabanc sermayeli iletmeler ve karma iletmeler olmak zere drde ayrlr.

zel letmeler
Gerek kii, sa ve tam domak kaydyla kiinin anne karnna dmesinden lmne kadar olan srete hukuken bireyler iin kullanlan kavramdr Tzel kii, gerekte kiilik sahibi olmayan ancak varsaym olarak kiilik sahibi olduu kabul edilen, belli bir amac gerekletirmek zere bamsz bir varlk halinde rgtlenmi, hak ve fiil ehliyetine sahip kii ve mal topluluklardr.

Sermayesinin tamam veya byk bir blm (% 50den fazlas) zel (gerek veya tzel) kiilere ait olan iletmelerdir. Baka bir deyile retim aralarnn mlkiyeti zel ahslarn elinde bulunan iletmelerdir. Tek bir kiinin sermayesiyle kurulabilecei gibi birden ok kiinin sermayelerini bir araya getirmeleriyle de kurulabilirler. Bu iletmeler, faaliyette bulunduklar lkenin kanunlarnn imkn tand snrlar erevesinde, hemen hemen tm sektrlerde faaliyette bulunabilir, istedikleri yatrmlar yapabilirler.

Kamu letmeleri
Sermayesinin tamam veya byk bir blm devlet ya da kamu tzel kiileri tarafndan temin edilerek kurulan ve dolaysyla mlkiyeti devlete veya devlet kurulularna ait olan iletmelerdir. zel sektrn faaliyet gsterdii alanlar dhil olmak zere birok alanda faaliyet gsterebilirler. Kr amac gdebilecekleri gibi, yalnzca toplumun yararna da faaliyette bulunabilirler. Kamu iletmelerine rnek olarak; sosyal gvenlik kurulular, dner sermayeli iletmeler, zerk bteli devlet iletmeleri ve kamu iktisadi teebbsleri verilebilir. rnein, devletin tm sermayesine sahip olduu T.C. Ziraat Bankas bir kamu iletmesidir.

Yabanc Sermayeli letmeler


retim aralarnn mlkiyeti baka bir lkenin gerek veya tzel kiisine/kiilerine ait olan iletmelerdir. Bu iletmelerin sermayesinin tamam yabanc giriimcilere ait olabilecei gibi, yatrm yaptklar lkenin yasal dzenlemeleri dorultusunda yerli sermaye ortaklklara da giriebilirler. lkemizdeki yabanc sermayeli iletmelere rnek olarak; ToyotaSA, Microsoft, CNNTrk ve Oyak verilebilir. Tablo 3.1de 2011 yl Mart ay itibariyle Trkiyede faaliyette bulunan uluslararas sermayeli firmalarn saylar yer almaktadr.

3. nite - letmelerin Snflandrlmas

55
Tablo 3.1 Uluslararas Sermayeli Firmalarn Saylarnn Sektrlere Gre Dalm Kaynak: Hazine Mstearl (Geici Veriler). http://www.ekonomi. gov.tr/upload/280CE B46-D8D3-856645203DD40D23450 4/Mart_2011.xls

Sektrler

2009 2010

OcakMart 2010 2011

19542011/Mart (irket Says) Toplam 430 578 4.513 481 452 511 369 240 2.460 592 2.532 8.182 1.791 2.396 303 4.326 1.363 27.006

Tarm, Avclk, Ormanclk ve Balklk Madencilik ve Taocakl malat Sanayii Gda rnleri, ecek ve Ttn malat Tekstil rnleri malat Kimyasal Madde ve rnlerin malat B.Y.S. Makine ve Tehizat malat Motorlu Kara Tat, Rmork ve Yar-Rmork malat Dier malat Elektrik, Gaz ve Su naat Toptan ve Perakende Ticaret, Oteller ve Lokantalar Ulatrma, Haberleme ve Depolama Hizmetleri Mali Arac Kurulularn Faaliyetleri Gayrimenkul Kiralama ve Faaliyetleri Dier Toplumsal, Sosyal ve Kiisel Hizmet Faaliyetleri Toplam

55 73 388 50 18 39 29 18 234 128 299 913 171 264 17 468 160

63 79 415 64 20 52 23 7 249 126 319 154 344 14 532 177

10 130 101 19 4 17 6 1 54 38 64 51 98 1 116 56

19 35 144 13 12 27 12 1 79 24 116 335 36 113 4 182 50

1.121 251

2.936 3.344 799 1.058

Gmrk birlikleri, zelletirme uygulamalar ve dorudan d yatrmlara ilikin yasal dzenlemeler Trkiyede yabanc sermayeli iletmelerin saysnn her geen gn biraz daha artmasna neden olmaktadr.
SIRA SZDE Sermayesinin bir ksm zel kii veya kurulular, bir ksm devlet veya kamu tzel kiileri tarafndan konularak ortaklaa kurulan iletmelerdir. Bu tr iletmelerde kamu sermayesinin toplam iletme sermayesinin %50sinin zerine duruD N E kmas LM munda, bu iletmeler kamu iletmeleri halini alr. lkemizde karma iletmelere rnek olarak; Ereli Demir elik Fabrikalar, Trk Ticaret Bankas, ukurova ElekS O R U trik Trk A..yi verebiliriz.

Karma letmeler

SIRA SZDE

DNELM S O R U

letmelerin retim aralarnn mlkiyetine gre snflandrlmasnda noktas, D K dayanak KAT retim faktrlerinin ve sermayenin temin edildii kaynaktr. letmelerin kulland retim faktrleri ve sermaye; zel, kamusal ve yabanc kaynaklardan salanabilir. SIRA SZDE

DKKAT

SIRA SZDE

BYKLNE GRE LETMELER


AMALARIMIZ Yaygn olarak kullanlan bir snflandrma trdr. Ancak iletmelerin byklklerine gre snflandrlmasnda ok farkl ltler kullanlmaktadr. Bu ltlerden en yaygn biimde kullanlanlar yle sralayabiliriz: K T A P Kurulu yerinin bykl, Binalarn ve sosyal tesislerin says, TELEVZYON
Byklklerine gre AMALARIMIZ iletmeler; mikro lekli iletmeler, kk lekli iletmeler, orta lekli iletmeler, byk K lekli T A P iletmeler ve dev iletmelerdir.

TELEVZYON

NTERNET

NTERNET

56

letme lkeleri

Sahip olunan sermaye, alan personel says, Belirli bir dnemdeki retim ve sat hacmi, Makine ve tezghlarn says, Belirli bir dnemde harcanan enerji miktar, Belirli bir dnemde denen cretler toplam, Faaliyet kr vb. letmelerin byklklerine gre snflandrlmas greli bir yaklamdr. Yaplan ayrm lkeden lkeye, zamana ve faaliyette bulunulan alana gre deiiklikler gsterecektir. Yukardaki ltlerden hangisinin kullanlaca, snflandrmaya tabi tutulan iletmenin eidine, amacna ve faaliyet alanna gre deiecektir. rnein; turizm konaklama tesislerinde yatak says, mobilya imalathanelerinde ii says, enerji santrallerinde beygir gc, dokuma fabrikasnda tezgh says, ulatrma iletmelerinde koltuk says, tarm iletmelerinde ilenilen arazinin genilii yaplan byklk snflandrmasnda lt olarak kullanlmaktadr. letmeler byklklerine gre snflandrlrken nicel ltlerin yansra bir takm nitel ltler de kullanlmaktadr. En yaygn nitel byklk ltleri; iletmenin ynetim ekli, rgt yaps, hukuki yaps ve pazar yapsdr. Salkl bir snflandrma yapabilmek iin hem nicel hem de nitel ltlerin bir arada kullanlmas gerekmektedir. Byklk asndan iletmeleri mikro (cce), kk, orta, byk ve dev (ok byk) iletmeler olmak zere be gruba ayrmak mmkndr (Tablo 3.2).

Mikro lekli (Cce) letmeler


On kiiden az yllk alan istihdam eden ve yllk net sat hslat ya da mali bilanosu bir milyon Trk Lirasn amayan ok kk lekli iletmelerdir. Baz durumlarda tek bir alan tam gn istihdam etmeye yetmeyecek kadar dk bir i hacmine sahip olurlar. Bu durumdaki mikro lekli iletmelere cce iletme denir.

Kk lekli letmeler
Elli kiiden az yllk alan istihdam eden ve yllk net sat hslat ya da bilanosu be milyon Trk Lirasn amayan iletmelerdir. Bu tr iletmelerde genellikle, yaln bir rgt yaps altnda iletme sahiplii ve yneticilii ayn ahsta toplanmtr. Personel saysnn az olmas ve rgt yapsnn basit olmas, bu iletmelere esneklik ve etkinlik salar. Bu iletmeler, ou kez sermayelerini artrmak yoluyla orta lekli iletme haline gelme abas iindedirler.

Orta lekli letmeler


ki yz elli kiiden az yllk alan istihdam eden ve yllk net sat hslat ya da mali bilanosu yirmi be milyon Trk Lirasn amayan iletmelerdir. Genellikle, dayankl ve dayanksz tketim mallarnn retildii endstri alanlarnda faaliyet gsterirler. zellikleri gerei esnek bir yapya sahiptirler. Deien evre koullarna kolayca uyum salayabilir, talebin durumuna gre rettikleri mal ve hizmetlerin trn deitirebilirler. Byklklerine gre yaplan snflandrmada mikro lekli, kk lekli ve orta lekli iletme snflarna giren iletmelere KOB (Kk ve Orta Byklkteki letmeler) ad verilmektedir. Genel olarak KOBler daha ok emek youn alan, hzl karar verme becerisine sahip, dk dzeyde ynetim giderleri olan ve ucuz bir retim gerekletiren iktisadi giriimler olarak ifade edilmektedir. KO-

3. nite - letmelerin Snflandrlmas

57

Bler, bamsz bir ynetime sahip olan ve bulunduu pazar hkimiyeti altna alma gc bulunmayan yerel iletmelerdir. KOBleri belirleyen ltler lkelerin ekonomik yaplarna bal olarak deimektedir. KOBleri tanmlamada en ok kullanlan lt, istihdam edilen ii saysdr. Ancak, yalnzca alan saysna gre iletmeleri snflandrmak lke iinde ve lkeden lkeye yanltc deerlendirmeler yaplmasna neden olabilmektedir. Aadaki tablolarda Avrupa Birlii ve Trkiye KOB mevzuatna gre iletmelerin snflandrlma ltleri yer almaktadr.
letme Tipi alan Says Yllk Ciro ) 50 milyon (1996da: ) 40 milyon) ) 10 milyon (1996da: ) 7 milyon) ) 2 milyon (1996da belirlenmemiti) veya Bilano Deeri ) 43 milyon SIRA SZDE (1996da: ) 27 milyon) ) 10 milyon D N E) LM (1996da: 5 milyon) ) 2 milyon (1996da S O R belirlenmemiti) U Tablo 3.2 Avrupa Birliinde KOB letme SIRA SZDE Bykl ltleri
DNELM S O R U

Orta Byklkte 50 249 Kk Mikro 10 49 09

Kaynak: Commission of The European Communities (2005), The Activities of The European Union For Small and Medium-Sized Enterprises (SMEs) SME D Envoy Report, KKAT Commission Staff Working Paper, Brussels, p: 7. ftp://ftp.cordis.europa.eu/pub/incubators/docs/sme_envoy_report_2005_en.pdf
SIRA SZDE

DKKAT

SIRA SZDE

letme Tipi Orta Byklkte Kk Mikro

alan Says 50 249 10 49 09

Yllk Ciro 25 milyon 5 milyon 1 milyon

Bilano Deeri AMALARIMIZ veya 25 milyon 5 milyon 1 milyon

Tablo 3.3 AMALARIMIZ Trkiyede KOB letme Bykl ltleri


K T A P

K T A P

Kaynak: Akdemir, A. (2009), letmeciliin Temel Bilgileri: Mevzuata, Giriimcilie, TELEVZYO N Uygulamaya, Global Krize Duyarl Yeniliklerle Gncellenmi ve Geniletilmi Bask, Ekin Yaynevi, Ankara, s: 197.

TELEVZYON

KOBlere ilikin hkmlerin dzenlendii mevzuata http://www.mevzuat. adaNTERNET let.gov.tr/html/24478.html adresinden ulaabilirsiniz.

NTERNET

Byk lekli letmeler


ki yz elli kiiden fazla yllk alan istihdam eden ve yllk net sat hslat ya da mali bilanosu yirmi be milyon Trk Lirasn aan iletmelerdir. Bu tr iletmeler genellikle anonim irket biiminde rgtlenmekte ve imento, petrokimya, lastik, otomobil, enerji, biliim teknolojileri gibi sektrlerde faaliyet gstermektedirler. Kitlesel retim yapabilme ve bu sayede ok yksek krllk oranlarna ulaabilme imknna sahiptirler. Aratrma-Gelitirme almalaryla lkenin teknolojik gelimesine katkda bulunurlar. rn eitlendirmesi yapabilme ve riskleri databilme becerileri vardr. Finansal ynden uygun koullarda ve byk miktarlarda kredi salama olanaklarna sahiptirler. Dier taraftan, hantal bir yapya sahip olmalar pazardaki deiikliklere hzl bir ekilde uyum salamalarn gletirir.

58

letme lkeleri

Dev (ok Byk) lekli letmeler


Dev (ok Byk) lekli letmeler, altrdklar kii says 2000 ve daha fazla olan iletmeleridir.

SIRA SZDE

DNELM

altrdklar kii says 2000 ve daha fazla olan, dier iletmelere kyasla ok byk bir retim gcne, yksek rekabet stnlne, ok geni pazar paylarna, byk tutarlarda sermaye miktarna ve yksek teknolojilere sahip olan iletmelerdir. Genellikle bir karaktere sahiptirler. Byk miktarda yatrmlar geSIRA uluslararas SZDE rektiren nkleer santral, silah sanayi, gemicilik, byk limanlar, baraj ve hidroelektrik santrali gibi i kollar bu iletmelerin faaliyet alanlarn oluturur.
DNELM S O R U

SIRA SZDE S O R U
DNELM DKKAT S O R U SIRA SZDE DKKAT AMALARIMIZ

letmelerinSIRA byklklerine gre snflandrlmasnda kullanlan balca ltler nelerdir? SZDE


DNELM S O R U SIRA SZDE

letmelerin D byklklerine gre snflandrlmas greli bir yaklamdr. Yaplan ayrm KKAT lkeden lkeye, zamana ve faaliyette bulunulan alana gre deiiklikler gsterecektir.

RETMDE KULLANILAN TEKNOLOJYE GRE DKKAT LETMELER


Bu snflandrma yaklamnda iletmeler kullandklar retim faktrlerinin arlna gre SIRA ayrma tabi tutulmaktadrlar. Buna gre, retimde youn olarak emek SZDE (igc) faktrn K T A Pkullanan iletmeler emek youn iletmeler olarak nitelendirilirken, arlkl olarak gelimi retim teknolojilerini kullanan iletmeler sermaye AMALARIMIZ (teknoloji) youn iletmeler olarak snflandrlmaktadr.
AMALARIMIZ

retim Faktrleri, bir rnn ortaya kabilmesi SIRA SZDE iin gerekli olan unsurlardr: Doal kaynaklar, K T A P sermaye, emek, giriimci

AMALARIMIZ TELEVZYON K T A P
Emek Youn letmeler, retimde insan faktrnn youn N T Eolarak R N E Tkullanld iletmelerdir. T ELEVZYON

Emek Youn letmeler K T A P


Emek youn iletmelerde, igc retim faktrleri ierisinde nemli bir paya sahiptir. Genellikle mekanizasyona dayal retim teknikleri kullanrlar. Bu iletmeleNTERNET T E L E Vzellii, ZYON rin en belirgin toplam retim maliyetinin byk bir blmn iilik giderlerinin oluturmasdr. Emek youn iletmelere rnek olarak, tekstil sektrnde ve mobilya imalatnda faaliyette bulunan iletmeler gsterilebilir.

TELEVZYON

NTERNET
Sermaye Youn letmeler, retim srelerinde youn biimde, gelimi retim teknolojileri kullanan iletmelerdir.

Sermaye Youn letmeler


Teknolojinin youn olarak kullanld ve byk bir sermayeye sahip olan iletmelerdir. Toplam varlklar iinde sabit varlklar nemli bir paya sahiptir. Bu tr iletmeler retim srelerinde emek youn iletmelere kyasla daha gelimi retim teknolojileri kullanrlar. Bu durum yksek miktarlarda sabit sermaye gerektirdii iin kurulu maliyetleri emek youn iletmelere kyasla olduka yksektir. Sermaye youn iletmelere rnek olarak bilgisayar reten iletmeleri gsterebiliriz.

NTERNET

TKETCLERN TRNE GRE LETMELER


Tketiciler (alclar), iletmelerin rettikleri mal ve hizmetleri kullanm amalarna gre en son (nihai) tketiciler ve ara tketiciler olmak zere iki grupta toplanr: En son tketiciler, mal ve hizmetleri kiisel veya ailesel ihtiyalar iin satn alan, kullanan ve bunlar bir ekilde tketen kiilerdir. Bu tketim sonucu mal veya hizmetin bir kez daha kullanlmas sz konusu olmamaktadr. Ara tketiciler ise, en son tketicilerin ihtiyalarn giderecek mal ve hizmetlerin retiminde kullanmak amacyla mal ve hizmet satn alan kii ve kuru-

3. nite - letmelerin Snflandrlmas

59

lulardr. Sz konusu kii ve kurulular arasnda retim iletmelerini, arac kurumlar ve devleti sayabiliriz. Buna gre, iletmelerin rettii mal ve hizmetler de bazen baka iletmelerin retim srecinde kullanlabilecei gibi bazen de nihai kullanclarn ihtiyalarn karlamada kullanlabilmektedir. Dolaysyla iletmeleri, hitap ettikleri tketici grubuna gre ara tketicilere mal ve hizmet reten iletmeler ve en son tketicilere mal ve hizmet reten iletmeler eklinde bir snflandrmaya tabi tutmak mmkndr.

Ara Tketicilere Mal ve Hizmet reten letmeler


Baka tketicilerin ihtiyalarn giderici mal ve hizmetlerin retiminde kullanlmak amacyla dier iletmeler tarafndan talep edilen mal ve hizmetleri reten iletmelerdir. Bu tr mallara endstri mal veya ara mal denmektedir. retimi gerekletiren iletme asndan nihai rn olan bu mallar, satn alan iletme iin hammadde veya yar mamuldr. Bu iletmeler ayn zamanda endstri mal reten iletmeler olarak da adlandrlmaktadrlar. Tekstil imalatnda kullanlmak zere makine reten iletmeler, demir elik iletmeleri, otomobil paras reten iletmeler, petrokimya rafinerileri endstri mal reten iletmelere rnek olarak verilebilir.

En Son Tketicilere Mal ve Hizmet reten letmeler


Bu grupta, bireyler ve hane halk tarafndan kiisel ihtiyalarn karlamak zere talep edilen mal ve hizmetleri reten iletmeler yer almaktadr. Bu iletmelere tketim mal reten iletmeler de denmektedir. Bu tr iletmeler ya nihai rnn btn unsurlarn kendileri retirler ya da baz paralar baka iletmelerden temin ederek nihai rnn retimini gerekletirirler. Gda ve iecek reticileri, hazr giyim imalathaneleri, ayakkab reticileri, ev alet ve gereleri imal eden iletmeler bu grupta yer alr. Bunlarn yan sra her iki tketici grubuna ynelik olarak retim ve sat faaliyeti yrten iletmeler de bulunmaktadr. rnein, hem kiisel tketim iin hem de hazr giyim imalathanelerinde kullanlmak zere kuma retip satan iletmeler gibi.

HUKUK YAPILARINA GRE LETMELER


letmelerin kurulmas aamasnda amalarna uygun bir hukuksal yapnn seilmesi ve kiiliinin oluturulmas, iletmenin hak ve yetkilerini kullanp koruyabilmesi iin ncelikli bir kouldur. Bu balamda, bir iletmecinin hangi hukuksal biimi, ne gibi ltleri gz nnde tutarak seeceini bilmesi gerekmektedir. lkeden lkeye farkllklar gstermekle beraber iletmelerin hukuksal yaplarna gre snflandrlmasnda genel olarak tm lkelerde geerli olan hukuksal biimler bulunmaktadr. lkemizin hukuk sisteminde yer alan iletme biimleri, uluslararas hukuksal biimlerle nemli benzerlikler gstermektedir. lkemizde iletmelerin hukuki yapsn dzenleyen temel kanun Trk Ticaret Kanunudur. Bunun yan sra Borlar Kanunu, Kooperatifler Kanunu ve Vergi Kanunlar da lkemizde iletmelerin hukuksal yaplarn belirleyen dzenlemeler arasndadr. zellikle sanayide nemli lde kamu paynn bulunduu lkemizin karma ekonomik dzeninde, iletmelerin hukuki yaplar zel letmeler, Kamu letmeleri ve

SIRA SZDE

SIRA SZDE
letme lkeleri

60
DNELM S O R U

Yabanc Sermayeli letmeler olmak zere ana grup altnda ele alnmaktadr. letmelerin Trkiyede uygulanan karma ekonomik sistem, mevzuat ve dzenlemeS O R U ler karsnda alabilecekleri biimler izelge 3.1de grlmektedir. letmelerin D kurulmas aamasnda amalarna uygun bir hukuksal yapnn seilmesi ve KKAT kiiliinin oluturulmas, iletmenin hak ve yetkilerini kullanp koruyabilmesi iin ncelikli bir kouldur. Bu balamda, bir iletmecinin hangi hukuksal biimi, ne gibi ltleri SIRA SZDE gz nnde tutarak seeceini bilmesi gerekmektedir.
AMALARIMIZ zel letmeler

DNELM

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

zel iletmelerin hukuksal biimleri Trk Ticaret Kanunu (TTK)nda belirlenmitir. TTKna gre, ticarethane veya fabrika yahut ticari ekilde iletilen dier kuru T A P lular ticariK iletme saylrlar. Buna gre bir iletmenin ticari iletme olarak kabul edilebilmesi iin, kazan salamay ama edinmesi, varln srekli bir biimde srdrme niyetinde olmas, kanunda belirtilen esnaf faaliyeti snrlarn amas, beTELEVZYON lirli bir iktisadi bykle ve neme sahip olmas gerekmektedir. Kanuna gre zel iletmeler hukuki adan drt farkl biimde karmza karlar: Tek Kii letmeleri, irketler (Ortaklklar), Kooperatifler ve Dernek - Vakf letmeleri.
NTERNET

NTERNET
Tek Kii letmeleri, genellikle az sermaye gerektiren, kk lekli, tzel kiilii bulunmayan iletmelerdir.

Tek Kii letmeleri


Genellikle az sermaye gerektiren kk lekli iletmelerin kuruluunda tercih edilen bir hukuki biimdir. Bununla birlikte, bir iletmenin hukuki yaps o iletmenin byklnn bir lt deildir. Tek kii iletmesi olduu halde byk tutarlarda sermayesi olan iletmeleri de grmek mmkndr. Bu iletmelerin tzel kiilikleri yoktur. Bu iletme biiminde, iletmenin sahibi ayn zamanda tek yetkili ve sorumlu kiidir. Tek kii iletmelerinin kurulmasnn kolay olmas, yaln bir rgt ve ynetim yapsna sahip olmas, srat ve esnekliinin yksek olmas, krn tek elde toplanmas, vergi ykmllklerinin az olmas, iletme sahibinin borlarndan dolay yasalar karsnda tm mal varlyla sorumlu tutulmas nedeniyle kredi bulma kolayl salamas gibi stnlkleri bulunmaktadr. Dier taraftan, byme olanaklarnn snrl olmas, modern ynetim ve iletme esaslarnn uygulanamamas, srekliliinin iletme sahibinin yaam sresine bal olmas ve iletme sahibinin iletmenin tm borlarndan snrsz sorumlu tutulmas gibi baz sakncalar da bulunmaktadr.

3. nite - letmelerin Snflandrlmas

61
izelge 3.1

Tek Kii letmeler Adi irketler irket (Ortaklk) eklinde letmeler zel letmeler Kooperatifler Ticaret irketleri

ahs irketleri Kolektif irket Adi Komandit irket

Trkiyede letmelerin Alabilecei Hukuksal Biimler

Sermaye irketleri Anonim irket Limited irket Sermayesi Paylara Blnm Komandit irket

Dernek ve Vakf letmeleri

Genel Bteye Dhil letmeler Katma Bteli Ynetim letmeleri zel Bteli Devlet letmeleri ktisadi Devlet Teekklleri Yerel Ynetim letmeleri Kamu ktisadi Teebbsleri Kamu ktisadi Kurulular Messeseler Bal Ortaklklar Yabanc Sermayeyi Tevik Kanununa Gre Kurulan iletmeler Dorudan Yabanc Yatrmlar Kanununa Gre Kurulan letmeler Yabanc Sermayeli letmeler Petrol Kanununa Gre Kurulan letmeler Trk Parasnn Kymetini Koruma Kanununa Gre Kurulan letmeler Uluslararas Anlamalara Gre Kurulan letmeler tirakler

Kamu letmeleri

irket (Ortaklk) eklinde letmeler


Birden fazla gerek ve/veya tzel kiinin ortak bir ticari amac gerekletirmek iin emek ve sermayelerini bir szleme ile bir araya getirmeleriyle kurulan iletmelere irket (ortaklk) ad verilmektedir. Bir iletmenin irket olarak kabul edilebilmesi iin; iki veya daha fazla kii tarafndan kurulmu olmas, ortak bir amacn bulunmas, bir szlemeye dayanmas ve para, mal ve emein sermaye olarak ortakla getirilmi olmas gerekmektedir. irket eklindeki iletmeler Adi irketler ve Ticari irketler olmak zere iki gruba ayrlmaktadr. Adi irket iletmeleri Borlar Kanunu hkmlerine gre kurulurken, ticari irketler Ticaret Hukuku mevzuatna gre kurulmaktadrlar.

62

letme lkeleri

Adi irketler
irket eklindeki iletmeler genel olarak Trk Ticaret Kanununa gre kurulup iletilmelerine karn, adi irket eklindeki iletmelere ilikin esaslar Borlar Kanunuyla dzenlenmitir. Borlar Kanunu adi irketleri, iki veya daha ok kiinin ortak bir amaca ulamak iin emek ve mallarn bir anlamayla birletirerek oluturduklar topluluk olarak tanmlamaktadr. Adi irketlerin, kendisini oluturan kiilerden ayr bir kiilii, baka bir deyile tzel kiilii yoktur. Tzel kiilikleri bulunmamas nedeniyle mal varlklar ve hukuki ilem gerekletirme haklar yoktur. irkete ilikin her trl ilem ortaklar tarafndan yerine getirilmektedir. Bu tr iletmeler ticari bir unvan almak zorunda deildir ve ticaret siciline irket olarak kayt olmazlar. Adi irketlerin kuruluu belirli bir ekle bal deildir; irket szlemesi szl veya yazl olabilmektedir. irkete konulacak sermayenin niteliine ve niceliine ilikin herhangi bir kstlama yoktur. Bunun yan sra, ortaklk szlemesinde aksine bir hkm bulunmad durumlarda ortaklar irket borlarndan dolay tm kiisel varlklarn kapsayacak ekilde birinci dereceden, snrsz ve zincirleme sorumludurlar. Bu tr iletmelerin rgt yaplar yaln ve ynetilmeleri greli olarak daha kolaydr. Byme olanaklar snrl olan bu irketler, ayn zamanda ksa mrldrler. Ortaklardan birinin lmesi, ortaklktan ayrlmas, ortak amacn gerekletirilmesi ya da gerekletirilemeyeceinin anlalmas gibi durumlarda varlklar sona erer.
SIRA SZDE

Adi irket nedir? Sahip olduu zellikler nelerdir? SIRA SZDE


D almalar NELM Kurulular ve Trk Ticaret Kanunu hkmlerine gre dzenlenen ve iki veya daha fazla kiinin bir araya gelerek belirli bir konu zerinde i yapmak iin oluturduklar S O R U ortaklklar sonucu kurulan irketlerdir. Bu irketlerin kurulu szlemesi yazl olmak zorundadr. Adi irketlerden farkl olarak, ticaret irketleri tzel kiilie sahiptirler. Ticaret irketleri ticaret siciline kaydolmak ve bir tiDKKAT caret unvan almak zorundadrlar. flasa tabidirler. Ticaret irketleri; sermaye yaplar, ynetim biimleri, ortaklarnn hak ve sorumluluklar gibi hususlar bakSIRA iinde SZDE ahs irketleri ve Sermaye irketleri olmak zere iki ana mndan kendi gruba ayrlmaktadr.

DNELM S O R U

Ticaret irketleri

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

ahs irketleri

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

Belirli saydaki kiinin ortak ekonomik karlar dorultusunda kurduu, sermayeleri ve ynetimleri kiilere bal olarak rgtlenen ve sorumluluklar orK T A asndan P taklarn kiisel varlklarn kapsayan iletmelerdir. Ortak says az olan bu irketlerin kurulu aamasnda ok fazla sermaye gerektirmemeleri ve yasal prosedrlerin fazla olmamas kurulmalar dier irket trlerine kyasla kolaydr. letT E L E V nedeniyle ZYON me rgt esnek bir yapya sahiptir. irket kr ve yetkiler iletme sahibi olan kiinin elinde toplanmtr. Olas riskler karsnda iletme sahip ve ortaklar tm mal varlklar ile sorumludurlar. Ortakln nc bir kiiye devri, yeni ortak alnmas N Ttm E R N Eortaklarn T gibi konular onayn gerektirmektedir. Ortaklardan birinin lm veya iflas ortakln son bulmasna yol aar. ahs irketi niteliindeki iletmeler, Kolektif irket ve Adi Komandit irket olmak zere ikiye ayrlr.

3. nite - letmelerin Snflandrlmas

63

Kolektif irket
Trk Ticaret Kanununda Kolektif irket Ticari bir iletmeyi, bir ticaret unvan altnda iletme amacyla gerek kiiler arasnda kurulan ve ortaklarndan hibirisinin sorumluluu, irket alacakllarna kar snrlandrlmam olan irket eklinde tanmlanmtr. Buna gre, kolektif irket ancak gerek kiiler arasnda kurulabilmektedir. Tzel kiiler kolektif irket kuramayacaklar gibi, herhangi bir kolektif irkete ortak da olamazlar. Bunun yan sra, irket ortaklarndan hibirisinin sorumluluu irket alacakllarna kar snrlandrlmamtr. Bir ticari iletmeyi iletmek iin kurulan kolektif irketlerin tzel kiilikleri ve kendilerine ait mal varlklar vardr. Kolektif irketlerin kurulabilmesi iin ortaklar arasnda yazl bir irket szlemesinin yaplmas ve noter tarafndan onaylanan szlemenin ticaret siciline tescil ettirilmesi zorunludur. Kolektif irket kurulu szlemesinin ticaret siciline tescil ettirilmesiyle tzel kiilik kazanm olur. Kolektif irketlerin az sayda kii tarafndan kurulabilmesi, ynetim ve rgtlenmesinin kolay olmas, ykmllkler karsnda ortaklarn snrsz sorumlu olmasnn ortakln saygnln artrmas gibi avantajlarnn yan sra, byme ve gelime olanaklarnn snrl olmas, yetki blnmesinin ynetimde sorunlar yaratabilmesi, yeni ortak alnmasnn ve ortaklktan karmann yasal gereklerinin ar olmas gibi sakncalar da bulunmaktadr.

Adi Komandit irket


Trk Ticaret Kanununa gre, Ticari bir iletmeyi bir ticaret unvan altnda iletmek amacyla kurulan, irket alacaklarna kar ortaklardan bir veya birkann sorumluluu snrlandrlmam, dier ortaklarn sorumluluu koyduklar kapital (sermaye) ile snrlandrlm olan irket komandit irkettir. Adi Komandit irket de denilen bu ortaklk trnn kolektif ortaklktan ayrld en nemli nokta, ortakln bor ve ykmllklerinden dolay nc kiilere kar olan sorumluluun baz ortaklar iin snrlandrlm olmasdr. Kolektif irkette btn ortaklarn irket borlarndan dolay snrsz sorumluluu bulunurken, adi komandit irkette ortaklardan yalnzca birka snrsz sorumlulua sahiptir. Kolektif ortaklktaki gibi, nc kiilere olan bor ve ykmllkler karsnda snrsz sorumluluu olan adi komandit irket ortaklarna komandite, sorumluluu taahht ettii sermaye miktaryla snrl olan ortaklara ise komanditer denilmektedir. Komandite ortaklarn gerek kii olmalar gerekirken, komanditer ortaklar gerek veya tzel kii olabilirler. irketin ynetim ve temsil hakk komandite ortaklara aittir. Komanditer ortaklarn irketi ynetme ve temsil yetkileri bulunmamaktadr. Yalnzca irketin ylsonu hesaplarn denetleyebilir ve krdan sermayeleri orannda pay alrlar. Adi komandit irket szlemesi kolektif irket szlemesine benzer ekilde dzenlenir. Adi komandit irketlerin daha byk miktarda sermayeye sahip olabilmeleri hem snrsz hem de snrl sorumlu ortaklarn varl nedeniyle kolektif irketlere kyasla kredi salama olanaklar daha yksektir.

Komandite, irketin nc kiilere olan bor ve ykmllkleri karsnda snrsz sorumluluu olan komandit irket ortadr. Komanditer, irketin nc kiilere olan bor ve ykmllkleri karsnda sorumluluu taahht ettii sermaye miktaryla snrl olan komandit irket ortadr.

Sermaye irketleri
Bir araya gelen ortaklar ve bunlarn getirdikleri katlma paylarndan meydana gelen, ortakl kuran kiilerden ziyade ortaklk sonucu oluan tzel kiiliin n planda olduu irketlerdir. ahs irketlerinden farkl olarak, irket ynetimi ortaklarn kontrolnde deil, oluturulmu profesyonel ynetim organlarnn elindedir. Or-

64

letme lkeleri

taklk paylar kolaylkla satlabildii ve devredilebildii iin ortakla girme ve kma kolaydr. Dolaysyla, ortaklarn ayrlmas veya lm irketin devamlln etkilemez. Ortaklarn irketin borlar ve ykmllklerine ilikin sorumluluklar irkete getirmeyi taahht ettikleri sermaye pay ile snrl olan bu iletmeler Anonim irket, Limited irket ve Sermayesi Paylara Blnm Komandit irket olmak zere e ayrlmaktadr.

Anonim irket
Anonim irket, ticari bir unvana sahip, ana sermayesi belirli ve paylara blnm olan ve iletme borlarndan dolay ortaklarn yalnzca koyduklar sermaye tutar kadar sorumlu olduklar bir ortaklk trdr. Ortaklarn irketin bor ve ykmllklerine ilikin sorumluluu taahht ettikleri sermaye paylaryla snrlandrlm olmasna karn, irketin sorumluluu tm varlklarn kapsamaktadr. Bu zellik, anonim irketlerin byme ve fon bulabilme yeteneini artrmaktadr. irketin yaayabilecei finansal skntlar karsnda, ortak olanlarn yalnzca katlma paylarnn tehlikeye girecek olmas yatrmclarn alaca riski azaltmakta ve bu sayede anonim irketler bireysel tasarruflar rahatlkla kendine ekerek ok byk iletmeler haline dnebilmektedir. Anonim irketin organlar Genel Kurul, Ynetim Kurulu, Mdrler ve Denetilerdir. irket ynetimi ve denetimi bu organlar araclyla gerekletirilir. Genel kurul anonim irketin en st dzey idare ve karar organdr. Genel kurulda her pay sahibinin oy hakk bulunmaktadr ve sermayeye gre ynetime katlma ilkesi geerlidir. Baka bir deyile, sermaye pay ok olan ortan daha ok oy hakk bulunmaktadr. Genel kurulca seilen ve en az kiiden oluan ynetim kurulu anonim irketin yrtme ve temsil organdr. Ynetim kurulunun gzetimi ve denetimi altnda alan mdrler ise, irketin gnlk rutin ilerini yrtrler. Denetiler ise, ynetim kurulunun stnde geni idare ve hesap kontrol yetkileri bulunan, pay sahipleri adna irket faaliyetlerini denetlemekle grevli kiilerdir. Organizasyon yaps dier irketlere kyasla daha karmak olan Anonim irketlerin kurulmas Sanayi ve Ticaret Bakanlnn iznine baldr. Bu irketlerin kurulu ilemleri mevcut Trk Ticaret Kanunuyla dzenlenmitir. Anonim irketler ani kurulu ve tedrici kurulu olmak zere iki ekilde kurulabilmektedir (TTK Md.276/1). Ani (birden bire) kuruluta, irket sermayesinin tamamnn kurucu ortaklar tarafndan taahht edilmesi sz konusudur (TKK Md. 276/2). Tedrici (aamal biimde) kurulu ise, paylarn bir ksmnn (en az %10) kurucular tarafndan taahht olunmas, geri kalan paylar iin de halka bavurulmasyla gerekleir (TKK Md. 276/3). Kurulu sreci, anonim irketin esas szlemelerinin yazl olarak yaplp kurucular tarafndan imzalanmas ve imzalarn noter tarafndan onay ile balayp, anonim irketin ticaret siciline tescili ile sona erer. Bu tescille birlikte irket tzel kiilik kazanr (TTK Md.301). Tedrici kurulu, gerektirdii ilemlerin ve yasal prosedrlerin okluu nedeniyle lkemizde fazla tercih edilen bir kurulu yntemi deildir. Kurulu kolayl nedeniyle anonim irketler daha ok ani olarak kurulmakta ve kurulduktan sonra halka almaktadrlar. Anonim irket sermayesi, hisse senedi ad verilen menkul kymetler eklinde paylara blnmtr. Ortak says 250yi gemeyen veya hisse senetleri halka arz edilmemi olanlarna Aile Anonim irketi (Halka Ak Olmayan Anonim irket), hisse senetleri halka arz edilmi olan veya ortak says 250yi gemi olanlarna Halka Ak Anonim irket ad verilmektedir.

Ani Kurulu, irketin, sermayesinin tamamnn kurucu ortaklar tarafndan taahht edilerek kurulmasdr. Tedrici Kurulu, irketin, paylarn bir ksmnn kurucular tarafndan taahht olunmas, geri kalan paylar iin de halka bavurulmas yoluyla kurulmasdr.

3. nite - letmelerin Snflandrlmas

65

Anonim irketler ortaklarn sorumluluklarnn snrl olmas, ynetimin profesyoneller tarafndan gerekletirilmesi, byme yeteneinin fazla olmas, irketin veya paylarn devrinin kolay olmas, srekliliinin paylarn devrinden etkilenmemesi gibi avantajlara sahiptir. Bunun yan sra, kurulu ilemlerinin kark ve youn olmas, yasal dzenlemelerle sk biimde kontrol altnda tutulmas nedeniyle esnekliinin (hareket serbestsinin) az olmas, ynetimin yetersizliinin irketi iflaSZDE sa srkleyecek finansal skntlara yol aabilmesi, yneticilerSIRA ve sermaye sahiplerinin ayr kiiler olmas nedeniyle kar atmalarnn yaanabilmesi, ynetim ve rgtlenme maliyetlerinin ykseklii gibi sakncal ynleri bulunmaktadr. DNELM Anonim irket nedir? Avantajlar nelerdir?
SIRA SZDE S O R U

SIRA SZDE

DNELM

SIRA SZDE S O R U
DNELM DKKAT S O R U SIRA SZDE DKKAT AMALARIMIZ

DNELM Ortak says 250yi gemeyen veya hisse senetleri halka arz edilmemi D saylan K K A T Anonim irketlere Aile Anonim irketi (Halka Ak Olmayan Anonim irket), ortak says 250yi geO R U Ak Anonim mi veya hisse senetleri halka arz edilmi saylan Anonim irketlereSHalka SIRA SZDE irket ad verilmektedir.

Limited irket

DKKAT AMALARIMIZ

Trk Ticaret Kanununa gre; iki veya daha fazla gerek veya tzel kii tarafnSZDE taahht etdan, bir ticaret unvan altnda kurulan, ortaklarn sorumluluuSIRA koymay K T A P tikleri sermaye ile snrl ve esas sermayesi muayyen (belirli) olan irketlere limited irket denir (TTK Md. 503). Limited irket, ortak says az bir anonim irkete benAMALARIMIZ zer. Limited irketlerin anonim irketlerden temel fark, ortaklar tarafndan konuE L E V Zalacakllar YON lan sermaye iin hisse senedi kartlamamasdr. Ortaklarn Tkamu dnda irketin borlarna ve ykmllklerine ilikin sorumluluklar koyduklar K T A P sermaye payyla snrldr. Kuruluu Ticaret Bakanlnn onayna tabi olan limited irketler, yazl olarak NTERNET yaplmak zorunda olan irket szlemesi Ticaret Siciline kayt ve TEL E V ilan Z Y O olunduktan N sonra tzel kiilik kazanrlar. Organizasyon yaps anonim irketlere gre daha sade olan limited irketlerde; karar organ olarak Ortaklar Genel Kurulu, ynetim ve SIRA SZDE temsil organ olarak mdrler vardr. Ortak saysnn yirmiyi at durumlarda ise NTERNET Denetleme organ eklenir. Limited irketlerin kredi salama olanaklar snrldr. Organizasyon yaps yalnDNELM dr. Byk giriimlerde bulunamaz ve kolay geliemezler. zellikle esnek bir yap gerektiren, snrl ve geici ilerde kullanlan bir hukuksal biimdir. Bankaclk, SiS O R U gortaclk ve Borsa Bankacl gibi faaliyetlerle uramak zere kurulamazlar.
K Khukuksal AT zellikle esnek bir yap gerektiren, snrl ve geici ilerde kullanlanDbir biime sahip olan limited irketler; Bankaclk, Sigortaclk ve Borsa Bankacl gibi faaliyetlerle uramak zere kurulamazlar. SIRA SZDE

SIRA SZDE K T A P AMALARIMIZ TELEVZYON K T A P NTERNET TELEVZYON SIRA SZDE NTERNET


DNELM S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

Sermayesi Paylara Blnm Komandit irket


AMALARIMIZ Adi Komandit irket ile benzer zelliklere sahip fakat sermayesi anonim irket gibi paylara blnm olan irketlerdir. irket ortaklarnn bir ksm kolektif irketlerde olduu gibi irket alacakllarna kar snrsz sorumlu (komandite ortak), diK pay T A Pile snrl bier ksm ise anonim irketlerde olduu gibi koyduu sermaye imde sorumludur (komanditer ortak). Bu tr irketler komanditer ortaklar iin hisse senedi kartmaktadr. Sermayesi paylara blnm komandit irketin adi koTELEVZYON AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

NTERNET

66

letme lkeleri

mandit irketten ayrld temel nokta budur. Adi komandit irkette sermaye paylara blnmemekte, sadece birden ok komanditerin sermayeye katlma oranlarn gstermek amacyla ksmlara ayrlmaktadr. Dier taraftan, her iki tr komandit irkette de ortakl komandite ortaklar ynetmekte ve temsil etmektedir. Komandite ortaklar ynetim kurulunu, ortaklarn tamam ise genel kurulu oluturur. irketin kurucu ortak says en az biri komandite ortak olmak kouluyla be kiiden az olamaz. Kurulua, anonim irketlerin kuruluuna ilikin hkmler uygulanr. Sermayesi paylara blnm komandit ortaklkta anonim ortaklk gibi ani ve tedrici olarak kurulabilir. Esas szleme yazl ekilde dzenlenir. Esas szlemenin dzenlenmesine katlanlar kurucu saylr. irket esas szlemesi dzenlendikten sonra kurucularla komandite ortaklarn tm tarafndan imzalanr ve notere onaylatlr. Tadklar zelliklere baklarak, adi komandit irketin kolektif ve limited irketin bir bileimi, sermayesi paylara blnm komandit irketin ise kolektif ve anonim irketin bir bileimi olduu ifade edilebilir.
SIRA SZDE

SIRA SZDE Ticaret irketleri nelerdir? Ticaret irketleri ilgili hkmler hangi kanunda yer alr?

DNELM S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

N T E :RKelime N E T anlam geri Risturn vermedir. Mali avantaj olarak da adlandrlr. Kooperatiflerin, faaliyetler sonucu doan gelir gider fazlasn ylsonunda, kooperatif ile grlm i temeline gre yelerine paylatrmas amac ile yapm olduu demeleri ifade eder.

DNELM Kooperatifler, belirli bir ekonomik faaliyette bulunmak zere kurulan, iletilen, ortak olunabilen ve kr ortak yelerce paylalan gnll kurululardr. KooperatifS O R U bakmndan; retim kooperatifleri, tketim kooperatifleri ve ler faaliyet alanlar kredi kooperatifleri olmak zere ana gruba ayrlrlar. Kooperatifler Kanununa gre, Tzel kiilii haiz olmak zere ortaklarnn beDKKAT lirli ekonomik menfaatlerini ve zellikle meslek ve geimlerine ait ihtiyalarn igc ve parasal katklaryla karlkl yardm, dayanma ve kefalet suretiyle salaSIRA SZDE yp korumak amacyla gerek ve tzel kiiler tarafndan kurulan deiir ortakl ve deiir sermayeli ortaklklara kooperatif denir. Kooperatiflerin araclar ortadan kaldrmak,AMALARIMIZ maliyetleri drmek ve yelerinin kazanlarn ykseltmek gibi amalar vardr. Dikkat edilecek olursa, kooperatiflerin temel amac kr elde etmek deil, yelerinin ihtiyalarn karlamaktr. rnein, konut kooperatiflerinin temel amac yelerini koullarda ev sahibi yapmak, kredi kooperatiflerinin amac K T uygun A P uygun koullarda kredi bulmak, tketim kooperatiflerinin amac ise tketim mallarn ucuza temin etmektir. Bu zellikleriyle kooperatifler birer irket deil, tzel kiilii olan birer kuruluturlar. TEL EVZY ON Herhangi bir kuruluu kooperatif olarak nitelendirebilmek iin, uluslararas dzeyde kabul edilmi belirli ilkelerin uygulanyor olmas gerekmektedir. Sz konusu ilkeleri aadaki biimde sralayabiliriz: T E R N E T (Serbest Katlm) lkesi Ak N Ortaklk Demokratik Ynetim lkesi Sermayeye Snrl Faiz Verilmesi lkesi Risturn Verilmesi (letme Fazlalarnn Oranl Datm) lkesi Kooperatifler Aras birlii lkesi Kooperatifilik Eitiminin Gelitirilmesi lkesi

Kooperatifler

Dernek ve Vakf letmeleri


Dernek ve vakflar, kazan paylam ve kr amac tamayan, bundan dolay iletme kurup iletmeleri mmkn olmayan kii ve mal topluluklardr. Dernekler Kanununda dernein tanm; kazan paylama dnda, kanunlarla yasaklanmam

SIRA SZDE

SIRA SZDE

DNELM
3. nite - letmelerin Snflandrlmas

DNELM

67
S O R U

belirli ve ortak bir amac gerekletirmek zere, en az yedi gerek veya tzel kiinin, bilgi ve almalarn srekli olarak birletirmek suretiyle oluturduklar tzel KKAT kiilie sahip kii topluluklar olarak yaplmtr. Gerek veya D tzel kiiler, nceden izin almakszn dernek kurma hakkna sahiptir. SIRA SZDE ya da baVakflar genel olarak kiilerin, belirli bir hizmetin yerine getirilmesi kalarnn yararlanmas iin maln ya da parasn balayarak oluturduu kurululardr. Trk Medeni Kanununda vakfn tanm; gerek veya tzel kiilerin yeterli AMALARIMIZ mal ve haklar, belirli ve srekli bir amaca ynlendirmeleriyle oluan tzel kiilie sahip mal topluluklar olarak yaplmtr. Buna gre, vakf oluturan en nemli unsurlar bir mal varlnn bulunmas ve mal varlnn kullanlaca amatr. GerK T A P ek ya da tzel kiiler vakf kurabilirler. Btn vakflarn denetimi Vakflar Genel Mdrl tarafndan gerekletirilir. Kanuna gre, dernek veya vakflara ait veya bal olup faaliyetleri devaml buTELEVZYON lunan ticari, zirai ve sna iletmeler ile benzer nitelikteki yabanc iletmeler dernek ve vakflarn iktisadi iletmesi olarak kabul edilmektedir. Dernekler ile ilgili detayl bilgi iin http://www.dernekler.gov.tr sitesindeki Nasl N T E R N EDernek T Kurulur? blmne; Vakflarla ilgili detayl bilgi iin http://www.vgm.gov.tr sitesindeki Vakf Nasl Kurulur? blmne baknz.

S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

Kamu letmeleri
Sermayesinin tamam veya %51inden fazlas kamu tzel kiilerine ait olan iletmelerdir. Kr amac gtmeyen bu iletmeler; topluma hizmet sunmak, kamu kurumlarna gelir salamak, istihdama katkda bulunmak ve lkenin ekonomik kalknmasna hz kazandrmak gibi amalarla kurulurlar. Bunlarn yan sra, gelimemi veya az gelimi yrelerin sosyal, kltrel ve ekonomik ynden gelimesini salamay hedeflerler. Toplumun ihtiyalarn (salk, eitim vb.) karlamak, birtakm kamu hizmetlerini (ulam, haberleme, elektrik, su, doalgaz vb.) yrtmek ve lkedeki iktisadi faaliyetleri dzenlemek amacyla kurulan bu iletmelerin faaliyetlerinin snrlar ve eitleri lkenin koullarna gre saptanmaktadr. lkemizdeki kamu iletmelerini aadaki ekilde snflandrarak incelemek mmkndr: Genel bteye dhil iletmeler Katma bteli ynetim iletmeleri zerk bteli devlet iletmeleri Yerel ynetim iletmeleri Kamu iktisadi teebbsleri Kamu iktisadi teebbsleri kendi iinde iktisadi devlet teekkl, kamu iktisadi kuruluu, messese, bal ortaklk ve itirak eklindeki giriimlere ayrlmaktadr.

Genel Bteye Dhil letmeler


Genel bteye dhil iletmeler kendi iinde, Dner Sermayeli letmeler ve Dner Sermayesiz letmeler olmak zere ikiye ayrlrlar. Dner sermayeli iletmeler; genel bteye bal kamu kurulularnn kamu hizmetlerini yerine getirirken ayn zamanda kazan salamak, yatrm yapmak ve kaynak retmek iin salk, sanayi, ticaret ve benzeri alanlarda faaliyette bulunabilmeleri amacyla, devletin genel btesinden ayrlan sermaye ile genel bteye bal daireler tarafndan kurulan ve tzel kiilii bulunmayan kamu kurululardr. Milli Eitim Bakanlna bal Mesleki ve Teknik Eitim Okullar, Maliye Bakanlna bal Darphane ve Damga Matbaas,
Genel Bte, devletin yllk gelir ve gider kalemlerinin tmn kapsayan btedir.

68

letme lkeleri

Tarm ve Orman Bakanlna bal tarmsal iletmeler, Salk Bakanlna bal devlet hastaneleri, niversiteler bu tr kurululara rnek olarak gsterilebilir. Dier taraftan, genel bte iinde sermaye ayrlmadan faaliyetine srdren kurulular ise dner sermayesiz iletmeler olarak nitelendirilirler. Devlet matbaas bu tr iletmelere tipik bir rnektir. Bu iletmelerin de tzel kiilikleri bulunmamaktadr.

Katma Bteli Ynetim letmeleri


Katma Bte, giderlerini kendi saladklar gelirler (zel gelirler) ve genel bte denekleriyle karlayan ve genel bte dnda ynetilen kamu kurulularnn bteleridir.

Kamu kesiminde yar kamusal mal veya hizmet reten baz kurulularn bteleri genel bteden ayrlr. Giderlerinin bir ksm hizmetleri kullananlardan alnan cret, har biimindeki zel gelirlerle; bir ksm da genel bteden yaplan ve Hazine Yardm denilen kaynaklarla karlanan btelere Katma Bte, bu tr bteleri olan idarelere de Katma Bteli dare denilir. Katma bteli ynetim iletmeleri ise, katma bteli idarelere bal ekilde kurulan ve onlardan dner sermaye alarak faaliyette bulunan iletmelerdir. Tzel kiilikleri bulunmayan bu iletmeler, bal bulunduklar dairelerin veya genel mdrlklerin tzel kiilii altnda alrlar. Elde ettikleri gelirin fazlas bteye aktarlr. Bu tr yaplara rnek olarak; Devlet retme iftlikleri, Tekele bal sigara ve iki fabrikalar, Petrol leri Genel Mdrlne bal iletmeler, Milli Eitim Bakanlna bal Devlet Kitaplar Basmevi, Orman Genel Mdrlne bal iletmeler gsterilebilir. Bu iletmeler, 2006 ylnda yrrle giren 5018 sayl Kamu Mali Ynetimi Yasas ile birlikte zel bteli idareler haline dntrlerek kaldrlmtr.

zerk Bteli Devlet letmeleri


zerk bteli idarelere ait iletmeler, zel kanunlarla kurulup iletilen, zerk yapda ve tzel kiilie sahip iletmelerdir. Bu kurulular zerk bir ynetime ve bteye sahiptirler. Babakanlk Yksek Denetleme Kurulunun denetimine tabi olan zerk bteli kurululara rnek olarak Trkiye Bilimsel ve Teknik Aratrmalar Kurumu (TBTAK), Yksek htisas ve Aratrma Hastanesi, Sosyal Sigortalar Kurumu, ller Bankas, Milli Piyango daresi Genel Mdrl verilebilir.

Yerel Ynetim letmeleri


Mahalli idare iletmeleri de denilen bu kurulular; il zel idaresi, belediyeler ve kyler gibi yerel ynetim kurumlarnn kendilerinden beklenen hizmetleri yerine getirebilmek iin ihtiya duyduklar geliri elde etmek amacyla kurduklar iletmelerdir. Yerel ynetim iletmeleri genellikle, kamu hizmeti ve belediye hizmeti grmek zere yerel yneticilerin kararyla kurulurlar. Bu iletmelerin tacir sfatlar ve tzel kiilikleri yoktur. Belediyelerce kurulup iletilen su, doal gaz, aydnlatma almalar ve ehir ii ulatrma iin kurulan iletmeler, il zel idareleri tarafndan kurulan retim iftlikleri tipik yerel ynetim iletmeleridir.

Kamu ktisadi Teebbsleri


Kamu fonlarn kullanarak iktisadi alanda ticari esaslara gre mal ve hizmet retmek zere kurulmu, sermayesinin tamam ya da yzde elliden fazlas devlete veya dier kamu kurulularna ait olan, tzel kiilie sahip teebbslere Kamu ktisadi Teebbs (KT) denilmektedir. KTler, ktisadi Devlet Teekklleri (DT) ve Kamu ktisadi Kurulular (KK) olmak zere iki ana gruba ayrlarak dzenlenmilerdir. Btn olarak KTler, bu iki grup ve bunlara bal messeseler, bal ortaklklar ve itiraklerinden olumaktadr.

3. nite - letmelerin Snflandrlmas

69

KTler ynetim kurulu ve genel mdrlk olmak zere iki organa sahiptir. Ynetim kurulu, en yksek dzeyde yetkili ve sorumlu karar organdr. Genel mdr, ynetim kurulu bakandr ve ilgili bakann nerisiyle atanr. KTler, TBMM tarafndan denetlenmektedir.

ktisadi Devlet Teekklleri


Sermayelerinin tamam devlete ait olan, iktisadi alanda ticari esaslara gre faaliyet gstermek zere kurulan Kamu ktisadi Teebbsleridir. Kr elde etme, sermaye birikimine yardmc olma ve yatrm kayna yaratma amac gden ktisadi Devlet Teekklleri (DT) Bakanlar Kurulu kararyla kurulurlar ve TBMM adna Yksek Denetleme Kurulu tarafndan denetlenirler. lkemizde faaliyet gsteren baz ktisadi Devlet Teekklleri unlardr: T.C. Ziraat Bankas, Devlet Malzeme Ofisi, Toprak Mahsulleri Ofisi, Trkiye Halk Bankas, Trkiye Kalknma Bankas, Trkiye Ta kmr Kurumu, Trkiye Petrolleri Anonim Ortakl.

Kamu ktisadi Kurulular


Sermayesinin tamam devlete ait olan, tekel niteliindeki mallar ile temel mallar ve hizmetleri retmek amacyla Bakanlar Kurulu kararyla kurulan kamu iktisadi teebbsleridir. Kamu ktisadi Kurulular (KK), kamu hizmeti nitelii ar basan faaliyetleri yerine getirmek ve sosyal fayda yaratmak iin kurulmulardr. DTnin aksine kr salama amac gtmezler. lkemizde faaliyette bulunmakta olan Kamu ktisadi Kurulularndan bazlar unlardr: Trkiye Elektrik Kurumu, Devlet Hava Meydanlar letmeleri, T.C. Devlet Demiryollar letmeleri, T.C. Posta Telefon ve Telgraf letmesi, Tekel letmeleri. Gerek ktisadi Devlet Teekklleri gerekse Kamu ktisadi Kurulularnn kanunen messese, bal ortaklk ve itirak sahibi olmalarnda herhangi bir engel bulunmamaktadr.

Messeseler
Sermayesinin tamam bir ktisadi Devlet Teekklne veya Kamu ktisadi Kuruluuna ait olan ve bal bulunduu teebbsn ynetim kurulu karar ile kurulan iletmelerdir. Tzel kiilie haiz olan messeseler, KTlerin temel zelliklerine sahiptirler.

Bal Ortaklklar
Sermayesinin yzde elliden fazlas bir ktisadi Devlet Teekklne veya Kamu ktisadi Kuruluuna ait olan iletme veya iletmeler topluluundan oluan anonim irketlerdir. Bal ortaklklar; bir messesenin bal ortaklk haline getirilmesi, teebbsn itirakteki hissesinin yzde ellinin stne kmas ya da teebbsn sermayesinde yzde elliden fazla hisseye sahip olduu yeni bir irket kurmas eklinde olumaktadr.

tirakler
ktisadi Devlet Teekkllerinin, Kamu ktisadi Kurulularnn veya bal ortaklklarnn sermayelerinin en az yzde on beine en fazla yzde ellisine sahip olduklar anonim irketlerdir.

70

letme lkeleri

Yabanc Sermayeli letmeler


letmelerin kendi lkelerindeki pazarlarn yetersiz hale gelmesi, byme ihtiyac, daha yksek krlar elde edebilme gibi nedenlerle yeni pazarlara ihtiya duymas ve baka lke pazarlarna ynelmesi yabanc sermayeli iletmelerin olumasna yol amtr. Yabanc Sermayeli letmeler, yatrm yaplmas planlanan lkede yrrlkte bulunan yasalar erevesinde yabanc uyruklu gerek veya tzel kiilerin tek balarna ya da yatrm yapacaklar lkedeki ortaklarla kurduklar iletmelerdir. Bu iletmeler, ok uluslu irketlere bal oluumlar olabilecekleri gibi farkl yaplar biiminde de kurulabilmektedirler. lkemizde yabanc sermayeli iletmelerin byk ksm, kamu ve zel kesim irket birlemeleri eklinde yerli ortaklara sahiptir. lkemizdeki yabanc sermayeli iletmelere rnek olarak Citibank, Trk Henkel, HSBC Bank, Mercedes-Benz Trk A.., ToyotaSa verilebilir. Trkiyede yabanc gerek ve tzel kiilerin tek balarna ya da yerli sermaye ile birlikte kurabildikleri iletmeler, kurulularnda hukuki temel olarak alnan kanunlara gre; Yabanc Sermayeyi Tevik Kanununa, Dorudan Yabanc Yatrmlar Kanununa, Petrol Kanununa, Trk Parasnn Kymetini Koruma Kanununa ve Uluslararas Anlamalara gre kurulan iletmeler olmak zere 5 grupta toplanmlardr.

ULUSAL KKENLERNE GRE LETMELER


Teknolojide yaanan gelimeler, lkeler arasnda younlaan ekonomik ilikiler, gmrk birlikleri, yabanc lkelerde iletme maliyetlerinin daha dk oluu gibi faktrler iletme faaliyetlerinin daha geni bir corafyaya yaylmasna, yerel piyasalardan kresel piyasalara doru bir ynelim yaamasna yol amtr. letmelerin dnya pazarlarnda faaliyet gstermenin sunduu avantajlardan faydalanma istei ile desteklenen bu durum, farkl ulusal kkenlere sahip iletme trlerinin ortaya kmasna neden olmutur. Bu balamda iletmeler; ulusal, uluslararas, ok uluslu ve kresel iletmeler olmak zere drt gruba ayrlmtr.

Ulusal letmeler
Belli bir lke snrlar iinde kurulmu ve faaliyetlerini ulusal snrlar iinde gerekletiren, mlkiyet, sermaye ve ynetim bakmndan yabanc bir lkeye bal olmayan zel ve kamu iletmeleridir. lke iine ynelik retim ve pazarlama faaliyetlerinde bulunan bu iletmeler herhangi bir uluslararas faaliyette bulunmazlar. Uluslararas pazarlarda faaliyette bulunmak iin mevzuatlar, snrlamalar, corafi ve kltrel farkllklar, gl bir ynetim ve yeterli sermaye gibi birok gereksinim ve sorunla baa kmak gerekmektedir. Bu iletmeler genellikle ya bulunduklar pazarda iyi bir konumda olduklar iin ya da uluslararas pazarlarda rekabet edecek gce sahip olmadklar iin uluslararas pazarlarla pek ilgilenmezler.

Uluslararas letmeler
Ulusal pazarda rakip iletmelerin saysnn artmasyla azalan pazar pay, yeni pazar aray, maliyetleri azaltma istei, tepe ynetimin byme arzusu, uygun hammadde ve teknoloji olanaklar gibi faktrler iletmelerin baka lkelerde de faaliyette bulunmak istemelerine neden olmaktadr. Bunun sonucunda, bir taraftan kendi lkesinin snrlar iine faaliyette bulunurken dier taraftan yabanc lkelerde de faaliyette bulunan iletmeler ortaya kmaktadr. Baka lkelerde sanayi, ticaret, ulatrma gibi birok alanda retim ve sat faaliyeti yrtebilen bu zel veya kamu iletmelerine uluslararas iletmeler denir. D yatrmlar genellikle snr-

3. nite - letmelerin Snflandrlmas

71

l olan ve merkezi ou zaman kendi lkesinde olan bu iletmeler dier lkelerde merkeze bal ubeler eklinde rgtlenirler. Faaliyetleri en az iki lke arasnda gerekleen bu iletmeler, rettikleri mallar dier lkelere pazarlayarak ya da dier lkelerin retmi olduklar rnleri kendi lkelerinde pazarlayarak faaliyette bulunabilirler.

ok Uluslu letmeler
Uluslararas iletmelerden daha byk, daha gelimi ve daha karmak yapda olan iletmelerdir. Bir iletmenin ok uluslu iletme olarak kabul edilebilmesi iin yabanc lkelerdeki retiminin, krnn ve istihdam ettii personel saysnn toplam retim miktar, kr ve personel saysnn byk bir ksmn oluturmas gerekmektedir. Bunun yan sra, ok uluslu iletmelerin sahip olduklar karakteristik zellikleri aadaki gibi sralayabiliriz: Sermaye paylar ve faaliyetleri iki veya daha fazla lkeye dalmtr. Ev sahibi lkenin yasalar elverdii lde lke dnda mlkiyet edinirler. Tepe ynetimleri ou zaman farkl milliyetlere sahip kiilerden oluur. retim ok sayda yabanc lkede birden yaplr ve bunlarn toplam ana lkedeki retimden daha fazladr. Her lkedeki birim belli bir bamszlk iinde alr ancak ana irkete ve birbirlerine ortak mlkiyet ve ortak stratejilerle baldrlar. Temel amalar; pazarlarn geniletip sat hacimlerini artrarak, tama giderlerini azaltarak, baka lkelerin elinde bulunan ucuz hammadde ve igcnden yararlanarak gelir ve krlarn artrmaktr. Buna gre, ok uluslu iletmeler ana lkedeki iletmeyi temel alarak bir ya da birden fazla lkede yatrmlarn ve faaliyetlerini iletme amalarna ve iletme sahiplerinin karlarna uygun bir biimde yneten, kendisi tarafndan kontrol edilen ubeleri ve bal irketleri bulunan iletmelerdir. Bilinen ilk ok uluslu iletme 1929 ylnda Hollanda meneli Unie Margarin adl bir firma ile ngiliz meneli Lever Brothers adl irketin birlemesiyle oluan Unilever firmasdr. Yine Hollanda ve ngiltere ortaklyla kurulmu olan Shell de bir baka ok uluslu iletmedir. Dier ok uluslu iletme rnekleri arasnda IBM, Philips, Mobil, General Electric, Sony, Ford, firmalar verilebilir.

Kresel letmeler
letmeler bu aamada faaliyetlerini dnya genelinde yrtr hale gelmi ve kelimenin tam anlamyla kresellemilerdir. Bu tr iletmeler en ileri teknolojileri kullanmakta ve uyguladklar rn, fiyat politikalaryla dnya genelinde etkili olmaktadrlar. Byk bir sermayeye ve hkmetlerin kararlar zerinde etkili olabilecek gce sahiptirler. Birden ok merkezi olan bu iletmeler faaliyetlerini belirli bir merkeze bal kalmadan yrtmektedirler. Sahiplik, tepe ynetimi ve kontrol birka lke arasnda dalm durumdadr. Bu iletmeler en dk retim maliyeti nerede salanabiliyorsa orada retimlerini gerekletirebilme kapasitesine sahiptirler. yle ki, ham maddeyi en ucuz olan lkeden temin etmekte, i gcnn maliyeti uygun olan baka bir lkede retimini gerekletirmekte ve rettii rn en yksek kazanc salayacak lke pazarlarnda satabilmektedirler. Bu anlamda, retim ve pazarlama becerilerini farkl koullara uyarlama konusunda gelimilerdir.
Kresel letmeler, faaliyetlerini dnya genelinde yrten, en ileri teknolojileri kullanan ve uyguladklar rn, fiyat politikalaryla dnya genelinde etkili olan iletmelerdir.

72

letme lkeleri

zet
A M A

letmelerin snflandrlmasna ynelik ltleri ayrt etmek. letmeler birbirinden farkl yap ve zelliklere sahiptir. letmeleri daha iyi tanmak, ortak ynlerini ortaya karmak, genellemeler yapabilmek ve sorunlarna daha salkl zmler retebilmek iin snflara ayrmak gerekir. Bu snflandrmalar retilen mal ve hizmetlerin trnden iletme byklne kadar uzanan farkl alardan yaplabilir. Bu ekilde iletmelerin benzerlikleri ve farkllklar ortaya karlmaya allr. Dnya ekonomisinin ulam olduu geliim dzeyi, birbirinden farkl yap ve zelliklere sahip binlerce iletmenin varln ve bunlarn snflandrlmasna ynelik ok sayda yaklam beraberinde getirmitir. letmelerin snflandrlmasnda yaygn olarak kullanlan ltler; rettikleri mal ve hizmet tr, faaliyet alanlar, ekonomik fonksiyonlar, retim aralarnn mlkiyeti, byklkleri, retimde kullanlan teknoloji, tketicilerin tr, hukuki yaplar ve ulusal kkenleridir. Farkl ltlere gre snflandrlan iletmeleri ve zelliklerini tanmlamak. Faaliyet alanlarna gre iletmeler; Endstri iletmeleri, Ticaret iletmeleri ve Hizmet iletmeleri olarak ayrlr. Ekonomik fonksiyonlarna gre iletmeler; Mal reten iletmeler, Hizmet reten iletmeler ve Pazarlama iletmeleri olarak ayrlrlar. retim aralarnn mlkiyetine gre iletmeler; zel kesim iletmeleri, Kamu kesimi iletmeleri, Yabanc sermayeli iletmeler ve Karma iletmeler eklinde ayrlrlar. Byklklerine gre iletmeler; Mikro iletmeler, Kk iletmeler, Orta byklkte iletmeler, Byk iletmeler ve Dev iletmeler eklinde gruplandrlrlar. retimde kullanlan teknolojiye gre iletmeler; Emek youn iletmeler ve Sermaye youn iletmelerdir. Tketicilerin trne gre iletmeler; Ara tketicilere mal ve hizmet reten iletmeler ve En son tketicilere mal ve hizmet reten iletmeler olarak ayrlrlar. Hukuki yaplarna gre iletmeler; zel iletmeler, Kamu iletmeleri ve Yabanc sermayeli iletmeler eklinde gruplandrlrlar. Ulusal kkenlerine gre iletmeler; Ulusal iletmeler, Uluslararas iletmeler, ok uluslu iletmeler ve Kresel iletmeler eklinde snflandrlrlar.

A M A

AM A

evremizdeki iletmelerin ait olduklar snflar tespit etmek. Sz konusu snflar, kendi iinde de eitli ltler temelinde ayrma tabi tutulurlar. letmeler, faaliyet alanlarna gre snflandrlrken temel alnan lt, retilen rnn tr ve retimin gerekletirildii alandr. letmeler, ekonomik fonksiyonlarna gre snflandrlrken temel alnan lt, iletme tarafndan yerine getirilen fonksiyon ve retilen rnn trdr. letmelerin retim aralarnn mlkiyetine gre snflandrlmasnda dayanak noktas, retim faktrlerinin ve sermayenin temin edildii kaynaktr. letmelerin byklklerine gre snflandrlmasnda; kurulu yerinin bykl, alan personel says, belirli bir dnemdeki retim ve sat hacmi, iletmenin ynetim ekli, rgt yaps gibi farkl ltler kullanlmaktadr. retimde kullanlan teknolojiye gre iletmeler kullandklar retim faktrlerinin arlna gre ayrma tabi tutulmaktadrlar. letmelerin hukuksal yaplarna gre snflandrlmasnda genel olarak tm lkelerde geerli olan hukuksal biimler bulunmaktadr. Byle bir snflandrma iletmelerin daha bilimsel olarak ele alnp incelenmelerine olanak tanr. Dolaysyla, iletmecilii iyi kavrayabilmek iin iletmelerin deiik bak alarna ve yaklamlara gre snflandrlmasn bilmek gerekir. Bylece iletmeleri daha yakndan tanmak ve sorunlarna salkl zmler retmek mmkn olabilecektir.

3. nite - letmelerin Snflandrlmas

73

Kendimizi Snayalm
1. Karma iletmeler hangi lte gre yaplan snflandrma iinde yer alr? a. Mlkiyete gre iletmeler b. koluna gre iletmeler c. Byklklerine gre iletmeler d. Hukuki yaplarna gre iletmeler e. retimde kullanlan teknolojiye gre iletmeler 2. Hizmetleri mallardan ayran aadaki zelliklerden hangisi dorudur? a. Hizmetler somut ktlardr b. Hizmetlerin iadesi yaplabilir c. Hizmetler tanamazlar d. Hizmetler mlkiyet konusu olabilir e. Hizmetler depo edilebilir 3. Aadakilerden hangisi iletmeler byklklerine gre snflandrlrken kullanlan ltlerden deildir? a. Faaliyet gsterilen sektr b. Sahip olunan sermaye c. Makine ve tezghlarn says d. Binalarn ve sosyal tesislerin says e. Belirli bir dnemde harcanan enerji miktar 4. Ticaret iletmeleri ile ilgili olarak aada verilen ifadelerden hangisi dorudur? a. Hayr ve yardm amacyla kurulurlar b. Bir sefere mahsus ortaya kan bir frsattan yararlanmak iin kurulurlar c. Dier iletmelerden bamsz ekilde iletilirler d. Esnaf iletmelerinden daha kk leklidirler e. ktisadi faaliyetleri genellikle nakdi sermayeden ok bedeni almaya dayanr 5. Aadakilerden hangisi iletmelerin hukuki yaplarna gre snflandrlmasnda zel iletmeler grubunda yer almaz? a. Messeseler b. Kooperatifler c. Tek kii iletmeleri d. Vakflar e. Ortaklklar 6. Aadakilerden hangisi anonim irketlerin zelliklerindendir? a. Kredi salama olanaklarnn snrl olmas b. Byme yeteneinin az olmas c. Organizasyon yapsnn yaln olmas d. Bankaclk ve sigortaclk gibi faaliyetlerde bulunamamas e. Esnekliinin az olmas 7. Trk hukuk sisteminde iletmelerin hukuki yapsn dzenleyen temel kanun aadakilerden hangisidir? a. Trk Vergi Kanunu b. Tketici Kanunlar c. Kanunu d. Trk Ticaret Kanunu e. Borlar Kanunu 8. Aadakilerden hangisi sermaye irketleri trlerinden biridir? a. Sermayesi paylara blnm komandit irket b. Dernek ve vakf iletmeleri c. Katma bteli ynetim iletmeleri d. Yerel ynetim iletmeleri e. Genel bteye dhil iletmeler 9. Aadakilerden hangisi bir kuruluun kooperatif olarak nitelendirilebilmesi iin belirlenen ilkelerden deildir? a. Ak ortaklk ilkesi b. Kr pay datm ilkesi c. Demokratik ynetim ilkesi d. Sermayeye snrl faiz verilmesi ilkesi e. Kooperatifilik eitiminin gelitirilmesi ilkesi 10. Aadakilerden hangisi Kamu ktisadi Teebbsleri (KT) trlerinden biri deildir? a. Adi komandit irket b. Kamu iktisadi kurulular c. Messeseler d. Bal ortaklklar e. tirakler

74

letme lkeleri

Yaamn inden
Hayal ettim, baardm Abdi brahimin ynetim kurulu bakan olan Nezih BARUT, 1976da Londradan dnd ve babasnn vefatndan sonra 15 yllk bir duraklama dnemine giren irketin bana geti. la sanayinin en byk fabrikalarndan birine, en modern teknolojilerine sahip olmak istedi, oldu. imdi ise kresel bir firma olmay hayal ediyor. Abdi brahim, ok uluslu dev rakiplerin, zorlu sk dzenlemelerin olduu bir sektrde, yerel bir oyuncu olarak tutunmay baaran nadir irketlerden. irketin bugnlere ulamasnda 3nc kuak yneticisi Nezih Barutun hayal gcnn ve vizyoner bak asnn etkisi var. Barut, kendini hzl karar alan, cesur bir lider olarak tanmlyor. Abdi brahimin bymesini de zor zamanlarda hzl ve cesur hareket etmesine balyor. Hayal ettik, baardk diye konuuyor. nandm, inandrdm Dedem eczaneden laboratuara geti. Babam bir fabrika kurdu. 1961de babam kaybettikten sonra irket bir duraksama dnemine girdi. 1976da Londradaydm. Annem beni ard. Aile karar veremiyordu, benim dnmemi beklediler. Ailenin ald karar fabrikay kapatmakt. Fabrikay kapattk. Bir ay sonra sfrdan baladk. Bir yandan retim yaptk bir yandan depolara mal dattk. Benim iin belirleyici olan fark yaratmakt. Benim iin kararlar 24 saat iinde verilmeli, cesur olmal. Kendime gvenmem, baarmak iin hayal etmem, ok inanmam ve karmdakini inandrmam Abdi brahimin bymesini salad diyebilirim. Dnm noktas ne oldu? Ynetimi devraldm 1981 ylndan itibaren, zellikle rn adedini artrma ve yabanc ila firmalaryla ibirlikleri konularna byk nem verdim. O dnemlerden, 2000li yllarda ila sanayinde yaanabilecek kresellemenin etkilerini ngrerek uluslararas firmalarla anlamalar yapmaya baladk. likilerimizi sadece ticaret stne kurmadk. nce iliki ve gven tesisi saladk, uzun sreli ve baarl i ilikileri de arkasndan geldi. Burada nemli bir husus, en son teknolojiyle donatlm yeni bir retim tesisi kurma ihtiyacyd. Bu ihtiyatan yola karak 1994te Esenyurttaki Abdi brahim retim Tesislerinin temelini attk. Yurtd firmalarla ilikilerimiz srerken, bir byk hayalimizi daha gerekletirebilmek adna 1999 ylnda uluslararas pazarlardaki varlmza dair ilk admmz Cezayirde attk. O gnden bu yana, yurtdndaki faaliyetlerimiz genileyerek devam ediyor. 2012 ylndan itibaren dnya ila sektrnde ilk 100de yer almann tesinde, nmzdeki her yl daha n sralara trmanma amac iindeyiz. la sektrnde kresel bir pozisyon kazanmay hedefliyoruz. Bu dorultuda yakn evredeki 5 pazarda etkin rol oynamay, ok byk firmalarn hkim olduu Avrupa pazarlarna ihracat yapmay ncelikli i hedeflerimiz arasna koyduk. Kaynak: H. Demirel, 01 Kasm 2011, Capital. http://www.capital.com.tr/hayal-ettim-basardim-haberler/23684.aspx?0.Page

3. nite - letmelerin Snflandrlmas

75

Kendimizi Snayalm Yant Anahtar


1. a Yantnz yanl ise, retim Aralarnn Mlkiyetine Gre letmeler konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise, Ekonomik Fonksiyonlarna Gre letmeler konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise, Byklne Gre letmeler konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise, Faaliyet Alanlarna Gre letmeler konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise, letmelerin Hukuki Yaplarna Gre Snflandrlmasnda zel letmeler konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise, Anonim irketler konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise, Hukuki Yaplarna Gre letmeler konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise, Sermaye irketleri konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise, Kooperatifler konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise, Kamu ktisadi Teebbsleri konusunu yeniden gzden geiriniz. alan personel says, belirli bir dnemdeki retim ve sat hacmi, makine ve tezghlarn says, belirli bir dnemde harcanan enerji miktar, belirli bir dnemde denen cretler toplam ve faaliyet kardr. En ok kullanlan nitel byklk ltleri ise iletmenin ynetim ekli, rgt yaps, hukuki yaps ve pazar yapsdr. Sra Sizde 4 Adi irket, iki veya daha ok kiinin ortak bir amaca ulamak iin emek ve mallarn bir anlamayla birletirerek oluturduklar topluluktur. Adi irketlerin, tzel kiilii yoktur. Bu tr iletmeler ticari bir unvan almak zorunda deildir ve ticaret siciline irket olarak kayt olmazlar. Kurulular herhangi bir ekil artna balanmamtr. Ortaklar irket borlarndan dolay tm kiisel varlklarn kapsayacak ekilde birinci dereceden, snrsz ve zincirleme sorumludurlar. Bu tr iletmelerin rgt yaplar yaln ve ynetilmeleri greli olarak daha kolaydr. Byme olanaklar snrl olan bu irketler, ayn zamanda ksa mrldrler. Sra Sizde 5 Anonim irket, ticari bir unvana sahip, ana sermayesi belirli ve paylara blnm olan ve iletme borlarndan dolay ortaklarn yalnzca koyduklar sermaye tutar kadar sorumlu olduklar bir ortaklk trdr. Anonim irketler ortaklarn sorumluluklarnn snrl olmas, ynetimin profesyoneller tarafndan gerekletirilmesi, byme yeteneinin fazla olmas, irketin veya paylarn devrinin kolay olmas, srekliliinin paylarn devrinden etkilenmemesi gibi avantajlara sahiptir. Sra Sizde 6 Ticaret irketleri; sermaye yaplar, ynetim biimleri, ortaklarnn hak ve sorumluluklar gibi hususlar bakmndan kendi iinde ahs irketleri ve Sermaye irketleri olmak zere iki ana gruba ayrlmaktadr. ahs irketi niteliindeki iletmeler, Kolektif irket ve Adi Komandit irket olmak zere ikiye ayrlr. Sermaye irketleri ise, Anonim irket, Limited irket ve Sermayesi Paylara Blnm Komandit irket olmak zere e ayrlmaktadr. Ticaret irketlerinin kurulular ve almalar Trk Ticaret Kanunu hkmlerine gre dzenlenir.

2. c

3. a 4. c 5. a

6. e 7. d 8. a 9. b 10. a

Sra Sizde Yant Anahtar


Sra Sizde 1 letmelerin snflandrlmasnda geerli olan ltler; rettikleri mal ve hizmet tr, faaliyet alanlar, ekonomik fonksiyonlar, retim aralarnn mlkiyeti, byklkleri, retimde kullanlan teknoloji, tketicilerin tr, hukuki yaplar ve ulusal kkenleridir. Sra Sizde 2 Ticari iletmelerin zellikleri unlardr: Gelir salama amacyla kurulurlar, srekli bir biimde faaliyette bulunurlar, dier iletmelerden bamsz ekilde iletilirler ve esnaf iletmelerinden daha byk leklidirler. Sra Sizde 3 letmelerin byklklerine gre snflandrlmasnda eitli nicel ve nitel ltler kullanlmaktadr. Kullanlan balca nicel ltler; kurulu yerinin bykl, binalarn ve sosyal tesislerin says, sahip olunan sermaye,

76

letme lkeleri

Yararlanlan ve Bavurulabilecek Kaynaklar


Akdemir, A. (2009). letmeciliin Temel Bilgileri, (Mevzuata, Giriimcilie, Uygulamaya, Global Krize Duyarl Yeniliklerle Gncellenmi ve Geniletilmi Bask), Ekin Basm Yayn Datm, Bursa. Aktepe, E. (2010). Genel letme, (4. Bask), Nobel Yayn Datm, MESTEK Seri No: 55, Ankara. Can, H., D. Tuncer, D. Y. Ayhan (2001). Genel letmecilik Bilgileri, (12. Bask), Siyasal Kitabevi, Ankara. eker, M. (2006). Ticari letme Hukuku, Orion Kitabevi, Ankara. Diner, ., Y. Fidan (2000). letme Ynetimine Giri, (5. Bask), Beta Basm, stanbul. Elita, C., K. onkar, M. Erkan (2006). Teknolojik Gelimelerin retim Maliyeti Unsurlarna ve Muhasebe Eitimine Etkisi, Afyon Kocatepe niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Dergisi, Cilt VIII, Say 2, 327-342. Ertrk, M. (2011). letme Biliminin Temel lkeleri, (8. Bask), Beta Basm Yaym Datm, Yayn No: 2376, stanbul. raz, R. (2005), Kresel Rekabet Ortamnda Kk ve Orta Byklkteki letmelerin Ulusal Sosyo-Ekonomik Sisteme Katklar Asndan Deerlendirilmesi, Seluk niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Dergisi, Say 13, 223-236. Karalar, R. (2010). Genel letme: Temel Bilgiler-levler, (Yenilenmi Bask), zmir. Karalar, R., . zalp, F. Mavi, R. Geylan, B. Tenekeciolu, M. ahin, F. mleki, N. Aydn (2009). Genel letme, (11. Bask), Anadolu niversitesi Yayn No: 1268, Eskiehir. Kngr, S. (2006). Bir Hizmet letmesi Olarak Be Yldzl Otel letmelerindeki Ynetsel Sorunlar, Seluk niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Dergisi, Say: 15, 457-482. Mucuk, . (2008). Modern letmecilik, (16. Bask), Trkmen Kitabevi, stanbul. rc, E. (2006). Modern letmecilik, (5. Bask), Gazi Kitabevi, Ankara. zalp, ., N. Timur, T. Koel, R. Geylan, Y. Odaba (1996). Genel letme, (Birinci Bask), Anadolu niversitesi Yayn No: 931, Eskiehir. Sabuncuolu, Z., T. Tokol (1997). letme I - II, Uluda niversitesi BF, Bursa. ahin, M. (2000). Genel letme, Anadolu niversitesi BF, Eskiehir. engr, E. D. (2011). Yeni Trk Ticaret Kanunu ile Anonim irketlerde Sermaye ile lgili Getirilen Yenilikler, SMMMO Mali zm Dergisi, Ocakubat, 97-120. imek, M. . (2007). letme Bilimlerine Giri, (14. Bask), Yelken Basmevi, Konya. imek, ., A. elik (2008). Genel letme, Eitim Akademi Yaynlar, Konya. Tarcan, E. (2001). Hizmet Ynetiminde Kalite ve Mteri Tatmini lm, stanbul niversitesi Yayn No: 4288, . . Basmevi Mdrl, stanbul. Tutar, H. (2010). letme Ynetimi, (Birinci Bask), Sekin Yaynclk, Ankara. Yataan, . (2011). Yeni Trk Ticaret Kanununun KOBlere Bak ve KOBlerin Finansman Sorunu zerindeki Olas Etkileri, Sosyal ve Beeri Bilimler Dergisi, Cilt 3, No 2, 79-88. http://www.ekodialog.com/kamu_maliyesi/kitlerin_hukuki_yapisi.html (Eriim Tarihi: 14.01.2012) http://www.dernekler.gov.tr/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=37&Itemid=77&lang=tr (Eriim Tarihi: 14.01.2012) http://www.vgm.gov.tr (Eriim Tarihi: 15.01.2012) http://www2.omu.edu.tr/docs/dersnotu/1725.pdf (Eriim Tarihi: 15.01.2012) http://www.kooptr.com/mevzuat/index_mevzuat.html (Eriim Tarihi: 15.01.2012) http://www.alomaliye.com/anonim.htm (Eriim Tarihi: 16.01.2012) http://www.unilever.com.tr/aboutus/introductiontounilever/ (Eriim Tarihi: 17.01.2012) http://www.mevzuat.adalet.gov.tr/html/24478.html (Eriim Tarihi: 19.01.2012) http://kanberkilinc.com.tr/limited-sirket-tanim-ve-kurulus-madde-573-588-6102-say-ttk.htm (Eriim Tarihi: 19.01.2012) www.muraterdal.com/UserFiles/File/uretim/sistemsanayi.doc (Eriim Tarihi: 21.01.2012) http://www.vergidegundem.com/documents/10156/79656/son-100sorudaTTK.pdf (Eriim Tarihi: 21.01.2012) http://www.sanayi.gov.tr/Files/Mevzuat/orijinal-11632010-hazira-1310201014351 5.pdf (Eriim Tarihi: 21.01.2012) http://ebookbrowse.com/dorduncu-kitap-tasima-islerikarsilastirmali-ttk-1-pdf-d190731550 (Eriim Tarihi: 22.01.2012)

4
Amalarmz indekiler
letme lkeleri

LETME LKELER

Bu niteyi tamamladktan sonra; Sosyal sorumluluk kavramn tanmlayabilecek ve geliimini zetliyebilecek, Etik kavramn ve ynetim bilimi iin tad anlam ifade edebilecek, Ynetim biliminin ana arac olan g ve yetki kullanmnn etik sonularn kavrayabilecek, Kohlberin ortaya att kiisel etik geliimini renmi ve kendi ahlaki geliimizi inceleyebileceksiniz.

Anahtar Kavramlar
Sosyal Sorumluluk Etik Yetki ve G Kiisel Etik Geliimi

Etik ve Sosyal Sorumluluk

GR LETMELERDE SOSYAL SORUMLULUK NASIL BALAR LETME SOSYAL SORUMLULUUNUN MODERN BMLER LETME SOSYAL SORUMLULUUNUN SINIRLARI YASAL GEREKLLKLERE KARI GNLL SOSYAL SORUMLULUK SOSYAL SORUMLULUKLA LGL OLMANIN PROSEDRLER DEEN EVRE VE LETME ET

Etik ve Sosyal Sorumluluk


GR
letme sosyal sorumluluu, iletmenin faaliyetlerinden etkilenen bireylere, topluluklara ve evreye hesap verme gerekliliidir. Bir anlamda bu, bireyler ve toplum zerindeki iletmelerin olumsuz etkileriyle ilgili bilgilendirme zorunluluudur. Eer faaliyetlerin sosyal etkileri, baz etkilenenler iin ciddi anlamda zararl ise iletmenin baz kararlarndan vazgemesi gerekebilir ya da gelirlerinin bir ksm olumlu sosyal amalar desteklemek iin kullanlabilir. Ancak sosyal sorumlu olmak, bir iletmenin ncelikli ekonomik misyonunu terk etmesi gerektii ya da sosyal sorumlu bir iletmenin, daha az sorumlu davranan iletmeler kadar krl olamayacaklar anlamna gelmez. Sosyal sorumluluk, iletmelerin kr elde etmekle, bu kr elde etmek iin katland maliyetler arasnda denge kurmay gerektirir. Pek ok birey ve iletme, iletmeler sosyal sorumlu olmak iin aktif bir ekilde aba harcadnda hem iletmenin hem de toplumun kazanl kacana inanmaktadr. Buna karlk bazlar da iletmelerin sosyal konulara eilmesiyle rekabeti glerinin zayflayacan savunmaktadr. letmelerin sosyal sorumluluklarndaki art, bugn modern iletmelerin iki zelliinden kaynaklanmaktadr: 1) eitli etkilenenlerin beklentilerini karlamann nemi, 2) iletmelerin etkilenenlerin zerindeki byk etkisi. letmeler i yaratma, toplumun refahn ykseltme, yaam standardn ykseltme, lkelerin temel ekonomik kayna olan vergilerin nemli bir blmn salama ve toplumun banka ve finansal hizmetler, sigorta, nakliye, iletiim, eitli kamu hizmeti, elence ve salk hizmetleriyle ilgili ihtiyalarn karlayarak fayda salar. Bu olumlu katklar ekonomik bymeyi salama, uluslararas ticareti yayma ve yeni teknolojiler yaratma gibi gelimelerin kaynann iletmeler olduunu gstermektedir. Bugn iletmelerin byk bir gc elinde tuttuklar ve ok sayda insann, iletmelerin faaliyetlerinden etkilendii kabul edilen bir gerektir. letmelerin her faaliyeti hem bireylerin hem de kamuoyunun yaam kalitesini dorudan etkilemektedir. Bilgisayar, iletiim kanallarnn eitlilii ve televizyon ann tm dnyay sarmas, dnyay global bir ky haline getirmi ve bu kyde iletmeler en nemli etkilenen ve etkileyen haline gelmitir. Bu gelimeyle tm toplumlar bugn, iletmelerin faaliyetlerinden etkilenmektedir. Bu nedenle sosyal sorumluluk dnya genelinin bir beklentisi haline gelmitir.

80

letme lkeleri

LETMELERDE SOSYAL SORUMLULUK NASIL BALAR


Toplumun iletmelerden sosyal sorumlulukla ilgili beklentileri 20.yzyln balarnda ABDde balamtr. Bu yllarda iletmeler, ar byme ve ar glenmeyi amalamakta, antisosyal ve antirekabeti uygulamalarla sulanmaktayd. Eletiriler nda antitrst yasalar, bankaclk dzenlemeleri ve tketiciyi koruyan yasalarla, iletmelerin gleri snrlandrlmaya allmtr. Bylesi sosyal protestolarla yz yze gelinince, az saydaki ileri grl iletme yneticisi iletmelere glerini ve etkilerini sadece kr salamak iin deil, sosyal amalara ynelik de kullanmalarn tavsiye etmitir. Bu iletme liderlerinden biri olan Andrew Carnegie, elik sektrnde almaktayd ve iletme gelirlerinin nemli bir blmn eitime ve gnll kurumlara balamt. Bir dieri de Henry Forddur. Henry Fordda alanlarn salk ihtiyalarna destek olan programlar gelitirmitir. Bu iletme liderleri, birlikte alt ve karlar iin aba gsterdii topluma kar sorumluluklar olduuna inanmlardr. letmelerin toplumdaki geniletilmi rolleriyle ilgili bu ilk fikirlerin ortaya kmas, iki prensibin olumasna neden olmutur. Bu prensipler 20. yzylda iletmelerin sosyal sorumlulukla ilgili fikirlerini ekillendirmitir. Bu tarihsel gelime, iletmelerin sosyal sorumlulukla ilgili fikirlerin gelimesinde nemli rol oynamtr.

Yardmseverlik Prensibi
Toplumdaki varlkl bireylerin, fakir olanlara kar yardmsever olmas gerektii, olduka eski bir grtr. Dnyada tm dinlerdeki kutsal yazlar, bu eski prensibe vurgu yapar. Andrew Carnegie ve dier byk iletmelerin liderleri kamu ktphanelerine ba yaptnda, fakir semtlerde kurulan yardm yurtlarn desteklediinde, eitim kurumlarna ve dier gnll kurululara ba yaptnda, dayanaklar kardeimi koruyorum gryd. Bylesi, toplumun ihtiya sahibi yelerine bireysel katklar yapmak, bu yzyln balarnda olduka nemliydi, nk o dnemde sosyal gvenlik sistemi, yallar iin salk hizmeti, isizler iin isizlik sigortas ve toplumun ihtiyalarna destek verecek gl grup faaliyetleri yoktu. Zor durumdaki ailelere yardm eden, fiziksel tacizden ocuklar ve kadnlar koruyan, alkoliklere yardm eden, fiziksel zrl ya da psikolojik hastal olanlar tedavi eden ve dknlere yardm edebilen ok az sayda organizasyon vard. Byk iletmeler bu yollarla, yardma muhtalara ulatnda, toplumun yaam koullarn iyiletirme sorumluluunu da kabul etmilerdir. Bu yolla ayrca, iletme liderlerinin tek amalarnn krllk karlarn gzetme olduunu iddia eden eletirilerin zayflamasna yardmc olmutur. ok nceleri, yardma muhtalarn ihtiyalar zengin bireyler ve ailelere ulamamaktayd. 1920lerde yardmlarn nemli bir ksm iletmelerin kendileri tarafndan yaplm, iletme sahipleri tarafndan yaplmamtr. 1920lerde bireysel abalardan, kurumsal abalara olan bu deiim, bugn zellikle ABD gibi gelimi lkelerde yaygn bir ekilde uygulama alan bulmaktadr. letme liderleri ve alanlar abalarn geni bir ekilde fakirlere ve ihtiya sahiplerine yardm etmeye odaklamaktadr. letme liderleri emeklilik planlar, alanlarn hisse sahiplii, hayat sigortas programlar, isizlik sigortas, alma saatlerini snrlama ve yksek cretlendirme uygulamalarna gitmektedir. Evler, okullar, ktphaneler, salk ve yasal hizmet salama ve gnllle dayanan ilikiler kurmaktadr. Bugn iletmelerin byk ksm, kamuoyunun sorunlarna gnlllk esasyla katk salayarak, sosyal sorumluluklarn yerine getirmektedir.

4. nite - Etik ve Sosyal Sorumluluk

81

Vekillik Prensibi
Bugn birok iletme st yneticisi kendini, kamuoyunun karlarna gre hareket eden bir yeddiemin ya da vekil olarak grr. letmenin zel mlkiyetli olmas ve sermayedarlarnn gelirlerini artrmaya almalarna ramen, iletmeler herkese ve zellikle faaliyetlerine ihtiya duyan ya da fayda elde edenleri gzetme zorunluluu olduuna inanan yneticiler tarafndan ynetilmekte ve ynlendirilmektedir. Bu gre gre iletme yneticileri kamuoyunun gvenini kazanmlardr, bir yere sahiptir, nk bylesi hayati etkilere sahip olup, sadece sermayedarlarna deil kamuoyu iin toplum kaynaklarn iyi ynde kullanmakla sorumludurlar. Bu yolla iletme liderleri ve yneticileri toplum iin bir vekil ya da yeddiemin haline gelmektedir. Bu nedenle de karar alrken sosyal sorumlulua zel nem vermeleri beklenmektedir. Bu bak as, etkilenenler ynetimi teorisini dourmutur. Bu teoriye gre, iletmelerin faaliyetlerinden etkilenen tm gruplarn beklentilerini, iletme yneticileri etkin bir ekilde cevaplamak zorundadr. Eer bunu iletme gerekletirmezse, iletme ekonomik amalarn etkin bir ekilde gerekletiremeyecektir ya da kamuoyunda sosyal sorumlu bir iletme olarak kabul edilmeyecektir. Etkilenenler yaklamna gre, kadn ya da erkek, hisse sahibi ya da hisse sahibi olmayan, iletmenin bir alan ya da alan olmayan, iletmenin rn ya da hizmetini satn alsn ya da almasn her birey, iletmenin bir etkilenenidir.

LETME SOSYAL SORUMLULUUNUN MODERN BMLER


Gnlllk ve vekillik prensipleri, iletme sosyal sorumluluunun temelini oluturmaktadr. letme felsefesi, gnlllk prensibinin modern biimidir. Vekillik prensibi, iletme yneticilerinin iletmeyi ve toplumu birbirinin iinde ve birbirine bal olduunu gz nnde bulundurmalar anlamnda verilmitir. karlarn karlkl olmas gerei, iletmelere politikalarn belirlerken ve ynetirken sosyal konularla ilgili olma ve gzetme sorumluluunu vermektedir. Dnyann eitli blgelerinde, uluslararas kurulularn, eitli vakflarn ve derneklerin, SIRA SZDE evre platformlarnn ve bireylerin gsterdii gnll sosyal sorumluluk abalar ve yaptklar karlksz yardmlar nasl aklanabilir?
DNELM

SIRA SZDE

DNELM S O R U

Ekonomik ncelikler Konseyi (CEP), iletmeleri gzlemleyen ve byk iletmelerin sosyal davranlaryla ilgili periyodik raporlar hazrlayan bir S kurumdur. Bu konO R U sey 1987 ylndan itibaren sosyal sorumluluk gsteren iletmelere pozitif vurgu yapmaya balamtr. Bunun iin hayrsever katklar, alanlarla ilgili konular, yarDKKAT dm kurumlarna katk, evresel vekillik ve sosyal sorumlulukla ilgili uzun dnemli genel abalar dikkate alan yln gm dl kategorilerinde iletmelerin sosyal SIRA SZDE sorumluluk davranlarn deerlendirmektedir. Eer iletmenin gnlllk faaliyetleri vergi ncesi gelirlerinin %1inden az ise ynetim kurulunda gmen ya da kadn ye yoksa iletme nemli lde evre standartlarn ihlal ediyorsa, nkleer, AMALARIMIZ kimyasal ve biyolojik silahlar retiyorsa ya da en byk on silah reticisinden birisiyse, CEPnin yllk iletme vicdanllk dln alamamaktadr. Gvenilir letme Yatrmlar, nemli iletme liderleri, akademisyenler, sendiK T A P ka ve medya temsilcileri tarafndan 1989da kurulmutur. Bu organizasyonun amac, yrekli, drste ve sosyal vizyonla hareket ederek sosyal sorumluluklarda gelimelere neden olan iletme liderlerini ve dier bireyleri belirlemektir. rnein bu TELEVZYON

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

NTERNET

82

letme lkeleri

organizasyon ylda bir verilen dln, bir restoran ve yiyecek hizmet iletmesi olan DAKA, Uluslararas AIDSle ilgili balatt eitim programlar nedeniyle, sektrdeki kariyerlerinde kadnlara yardm etmek amacyla gelitirdii kadn istihdam ncelikleri programyla almtr. Pek ok iletme yukarda rnekleri verilmeye allan organizasyonlar ve benzeri birok kurum tarafndan hem ekonomik hem de sosyal amalara ynelik faaliyet gstermeleri nedeniyle dllendirilmektedir. dl alan iletme rneklerinde de grld gibi gnmzde iletmeler ekonomik ve sosyal amalar arasnda bir denge kurmay baarmakla yakndan ilgilenmektedir.

LETME SOSYAL SORUMLULUUNUN SINIRLARI


Bugn toplumun her kesimi iletmelerden sosyal sorumluluk rnekleri grmek istemektedir, ancak bu faaliyetlerin snrlar vardr. Temel snrlar yasalara uygunluk, maliyet, etkinlik, faaliyet alan ve karmaklktr. Bu snrllklarn bir sonucu olarak iletmelerin sosyal sorumlulua ynelik faaliyetlerinin eidi ve says, kamuoyunun beklentilerinin altnda olabilmektedir.

Yasalara Uygunluk
Bu sosyal sorun bizim iimiz mi? sorusu, iletme yneticileri iin nemli olan ve en sk sorulan sorulardan biridir. letmeyi nemli bir ekilde etkiliyor mu?, Bu sorunun zm bize olduu kadar dierlerine de yardmc olabilir mi? Bu sorularn evet cevab, sorunun bir sosyal sorumluluk hareketi olarak ele alnmas, yasalara uygunluk iin bir zorunluluktur. rnein, eer alkol kullanm bir fabrikada ciddi gvenlik sorunlarna neden oluyorsa, alanlara ve dier gruplara yardmc olabilecek bir itir, eitim ve davran merkezi iin harcama yapmas yasalara uygun bulunabilir. Ancak sorularn hayr ya da emin deilim cevab, iletme st ynetiminin iki kere dnmesine neden olabilir. letmeler tarafndan yaplan sosyal harcamalar yasalara uygun bulunabilir ve eer iletmelerin karlaryla topluma yardm e zamanl desteklerse, sermayedarlarn gelirlerinin kullanm da yasal olarak kabul edilebilir. Herhangi bir sosyal faaliyetin yasalara uygunluu ile ilgili karar genellikle iletme st ynetimi tarafndan alnr, bu karar alnrken sorunun uzun dnemli bir bakla ele alnmas gereklidir ve faaliyet, liderlik ve iletmenin ynn gstermelidir.

Maliyetler
Her sosyal faaliyet, maliyetleri de beraberinde getirir. Bir iletmenin cmert bir ba ya da alanlar iin ocuk bakm merkezi ina etmesi ya da balinalar koruma amacyla ton bal alma politikasn uygulama, yeni maliyet kalemleri anlamna gelir. Bir ocuk bakm merkezine yatrm yapmak, alanlarn cretlerindeki art yerine kullanlabilir. Bir sosyal faaliyet iin ykl bir ba, baka iletme ya da organizasyonlarla paylalarak maliyeti drlebilir. Benzer ekilde balinalar koruyan, ton bal kullanm, tketiciler iin daha maliyetlidir ancak tketiciler bu konuda, yani neden daha fazla demeleri gerektii, neden balina yerine ton balnn tketilmesi gerektiiyle ilgili bilgilendirilebilir.

Etkinlik
Tm dier iletme harcamalarnda olduu gibi sosyal sorumluluk faaliyetlerinin maliyetleri, iletmenin etkinliini snrlayabilir ve pazardaki rekabet kabiliyetini etkileyebilir. rnein bir iletme, faaliyet halindeki, etkin olmayan, eski fabrikasn,

4. nite - Etik ve Sosyal Sorumluluk

83

alanlarn ilerini kaybetmesi anlamna gelecei iin kapatmamas ynnde yerel kamuoyundan bask grrken, rakipler eski fabrikalar kapatarak cretlerin daha dk olduu yabanc lkelere faaliyetlerini tadnda hangi iletme daha krl, rekabeti ve uzun dnemli faaliyet gsterebilir? zellikle ok uluslu iletmelerde yerel alanlarn karlarn gzeten sosyal sorumlu yneticiler, sosyal sorumlu kararlar almasna ramen, rnekte grld gibi gnmzn acmasz piyasa koullarnda rakiplerle rekabet etmede etkin olmayabilir.

Faaliyet Alan ve Karmaklk


Baz sosyal sorunlar, ylesine derin, karmak ve byktr ki, tm iletmelerin birlikte hareket etmesine gereksinme vardr. rnein, asit yamurlar, ozon tabakasndaki tahribattaki art ve yamur ormanlarnn yok edilmesi evresel sorunlardr. Ozon tabakasn olumsuz ynde etkileyen kimyasallar reten iletmelerin retimlerini yava yava azaltma konusunda eitli lkelerin hkmetleri ve iletmelerin birlikte hareket etmesi iin ne gereklidir? Gnmzn salk sorunlar (AIDS, ie ikili gelme ve sigara kullanm) karmak sosyal koullar yanstmaktadr. Sosyal sorumlu iletmeler bu ve dier salk sorunlarn gz nne alan program ve politikalar uygulad gibi, sorunlarla ilgili zmler hkmetin, iletmelerin, eitli gruplarn ve bireylerin ortak hareket etme yoluyla bulunabilir. ortamndaki rekabet, cinsiyet ayrm ile etik ve dinsel dmanlklar gibi dier sosyal sorunlar daha fazla devamllk gstermektedir. Tek bana hibir iletme, toplumun bu uzun dnemli zelliini deitirmeyi bekleyemez. Bu sorunlarla ilgili sosyal sorumluluk davranlar ve politikalar uygulamak, en sk yaplan uygulamadr. Ancak u aktr ki tek bana iletme politikas bu sorunlarn zmn salamaz. Bu drt snrllk sklkla, iletmelerin sosyal sorumlu olmas gerektiini dnenler ile iletmelerin yaptklarnn yeterli oluunu dnenler arasnda gr ayrlklarna neden olmaktadr. Sosyal sorumluluu savunanlar, iletmelerin buna mecbur kalmadan sosyal sorumlulukla hareket etmesi gerektiini; nk iletmelerin toplumun sorunlar zmede yardm etmek zorunda olduunu sylemektedirler. Kart grtekiler ise, iletmelerin snrllklar nedeniyle daha fazla sosyal amal hareket edemeyeceini savunmaktadrlar.

YASAL GEREKLLKLERE KARI GNLL SOSYAL SORUMLULUK


letmelerin sosyal sorumlulukla ynetilmesi iin yasalara ve hkmet dzenlemelerine ihtiya var mdr? Ya da iletmeler toplumun yksek standartl sosyal davranlar beklediini bildiinde, gnll olarak sosyal sorumluluk faaliyetleri iinde yer alma karar alr m? Bu iki sorunun da cevab evetdir. letmelerin yasalarn ve kamu politikalarnn bir rn olan sosyal kurallara ihtiyac vardr. Bu kurallar olmadnda iletmeler, hangi sosyal amac izlemeleri gerektiini ya da hangisinin ncelii olduuna emin olamazlar. rnein 1970lerin balarnda gelimi lkeler kamuoyunun evre kirliliinden rahatsz olduunun sinyallerini vermeye balam ve buna bal olarak yasa koyucular da, ksa srelerle gncellenen kirlilii denetleyen gl yasalar koymaya balamtr. Bu yasalar iletmelerin uymas gereken standartlar oluturmutur. Bu yasalar bir anlamda iletmelere evreyi korumann ncelik ve nemli sosyal ama olduunu sylemektedir.

84

letme lkeleri

Yasalar ve dzenlemeler ayn zamanda rekabet alannn oluturulmasna yardm eder. Ayn sosyal standartlarda tm iletmelerin bulumas gerekliliiyle, bir iletme alanlarnn ve yneticilerinin olas hapis cezas alma, para cezas alma, dava alma riski olmakszn atklarndan dikkatsiz bir ekilde kurtularak rakipleri karsnda bir rekabet stnl kazanamaz. Kamu politikalarna ve yasalara uyan iletmeler ayn zamanda kamuoyunun bekledii sosyal sorumluluu minimum dzeyde karlam olur. Yasalar ve dzenlemeler, kamuoyunun iletmelerden beklediinin bir anlamda asgari seviyesini gstermektedir. letmeler yasalar yorumlamada ve uymada en doru kararn kullanmaldr. Bu yaklama iletme etiinde renilmi kiisel karlar ad verilmektedir.
SIRA SZDE

letmeler yasalar yorumlamada ve uymada en doru kararn kullanmaldr. Bu yaklaSIRA SZDE ma iletme etiinde ne ad verilmektedir? Tartnz
LM DNE renilmi Kiisel karlar

DNELM S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

TELEVZYON

letmelerin K T A ekonomik P karlarn brakmadan sosyal adan duyarl olmasna renilmi karlar denir.

NTERNET

Kamuoyunun srekli deien beklentilerini karlayan bir sosyal sorumluluk, iletmede kararl gerektirir. Derin sosyal deiimleri ve iletme faaliyetleriS bir O R liderlik U ni nasl etkileyeceini grme yetenei ile iletmeler, hayatta kalmann bir gstergesidir. Bylesi iletmeler, hkmet kurumlar ile ilikiler kurduundan sermayeDKKAT darlarnn beklentilerine daha aktr ve sosyal sorunlarla baa kmay gelitirecek yeni yasalar, yasa koyucularla i birlii yaplarak gerekletirilir. Bylesi sosyal vizSZDE yona sahipSIRA olan iletme liderleri, iletmelerin sosyal deiimi engellemek yerine yaratmaya yardmc olmas gerektiine inanrlar. Byle bir davran ile bu liderler, gnmz dnyasnn karmak sosyal sorunlar karsnda iletmenin yaama anAMALARIMIZ snn daha yksek olacan bilirler. Ekonomik karlarn brakmadan sosyal adan duyarl olma anlamna gelen renilmi iletmelere yol gstermektedir. Bu gre gre, iletmeler K karlar T A P mterileri iin gerek deer yaratmaya, alanlarnn gelimesine yardm etmeye ve bir birey olarak sorumlu davranmay srdrd srece iletme iin karllk bir dldr. Gelimi en hzl byyen ve en karl iletmelerin amalarn T E L E V Z Y lkelerdeki ON yanstmaktadr. Sosyal sorumlulua yaplan vurgu, tketicileri ekebilir. Bu konuda yaplan bir aratrmada ankete katlan yetikinlerin %89u, iletmelerin rnnden etkilendii N T ESosyal R N E T sorumluluk ayn zamanda iletmelere yksek kaliteli i gcni belirtmitir. n iletmede tutma yetenei verdii iin faydaldr.

Yasal Zorunluluklara Kar Gnlllkle Harekete Geme


Bir iletme eer sosyal sorumluluk faaliyetlerini yasal mecburiyet ve dzenlemeler nedeniyle gerekletiriyorsa, gven salanr m? Baz aratrmaclar bu soruya hayr cevabn vermektedir. Onlar sadece gerek anlamda sosyal sorumlu iletmelerin, sosyal amalar gerekletirmeyi gl bir ekilde arzu etme ve yatrm yaparak gnllln gstermek yoluyla motive olmaktadr. Bu gre gre iletmelerin, yasalarn zorlamasyla sorumlu davranmas, sosyal sorumlulua gerek anlamyla ulamada eksik kalmaktadr. Sosyal sorumlu faaliyetler sklkla, nemli sosyal amalar destekleme istei, iletmenin imajn gelitirmek ve iletmelerin istedikleri ynde davran gstermediklerinde hkmetlerin baz admlar atabileceini bilmeleri olmak zere bu gerein karmnn bir sonucu olarak ortaya kar.

4. nite - Etik ve Sosyal Sorumluluk

85

Krllk ve Sosyal Sorumluluk


Sosyal sorumlulukla hareket ederek iletmeler, krlarndan vaz m gemektedir, krllklar artar m, yoksa sosyal amalar destekledikleri iin daha az krla yetinmek zorunda m kalrlar? lk soru, iletmenin finansal performans ile sosyal performans arasndaki ilikinin mant, oklu sonular dourur. Baz almalar, iyi sosyal performansn ayn zamanda daha fazla krlar elde edilmesine neden olduunu ve bunun renilmi karlara bir rnek olabileceini gstermitir. Ancak baz aratrmalarda ise krllkla sosyal sorumluluk arasnda birbirini izleyen bir iliki olduu tespit edilmitir. Eer bir iletme krl bir iletme ise faaliyetlerinde de sosyal sorumlulukla hareket etmek iin aba sarf edebilir. Bir baka aratrmaya gre sosyal sorumlu olmak, yatrmclar iletmeye eker. Birbirinden farkl aratrmalar ve sonularndan da grlebilecei gibi sosyal sorumlulukla krllk arasndaki iliki, ok karmak ve ispatlanmas zordur. Bylesi bir belirsizlikle yz yze gelmek, sosyal sorumlulua olumlu ve proaktif bir yaklam tercih eden iletme yneticilerinin, sosyal faaliyetlerle krlln nasl uzlatrlabilecei ile ilgili aadaki ilkeleri gelitirmelerine neden olmutur.

Ksa Dnemli Krlla Kar Uzun Dnemli Krllk


ster iletmelerin alanlaryla ilgili olsun ister faaliyet gsterilen kamuoyunun eitli sosyal sorunlaryla ilgili olsun, tm sosyal programlar genellikle, katlan iletmelerin acil maliyetler yklenmesini gerekli klar. Bylesi programlarn genellikle ncelikli amac olmamasna ramen, sosyal faaliyetler para kazanma amal tasarlanmadka, bu ksa dnemde ortaya kan maliyetler iletmenin krlln snrlayc bir potansiyele sahiptir. Bu nedenle iletmeler, sosyal ncelikleri kavradnda, ksa dnemli karlardan vazgeebilir. Ancak ksa dnemde kaybedilen, uzun dnemde geri kazanlabilir. rnein, eer bir alkol eitim program, i banda alkoll almay engeller veya azaltrsa, dk devir hz, daha az ie devamszlk, daha salkl i gc, daha az kaza ve yaralanma ve daha az salk sigortas harcamalar ile iletmenin verimlilii artabilir. Bu rnekte iletme programn balangcnda katland harcamalara ramen gerekten uzun dnemli krllnn artt grlebilir.

Maksimum Krlla Kar Optimum Krllk


Maksimum krllk, tm iletme faaliyetlerinin temel amacdr. Ancak bazen, iletme krlar daha az krla sonulanabilir. Sosyal sorumlu davranan iletmeler maksimum krllktan ziyade optimum krllk iin amalarn oluturur. Bir optimum kr, iletme sahibi ya da yneticileri tarafndan tatminkar bulunan bir geri dntr. Kr, olmas gerekenden daha dk olabilir ve iletmenin hayatn srdrebilmesi iin gereken minimum dzeyden daha yksektir. Hkmetin zorunlu tuttuu dzenlemeler ya da uygun olmayan ekonomik koullar altnda faaliyet gsteren iletmeler iin ise optimum krllk en iyi sonu olabilir. Sosyal sorumluluk ieren kararlar, maksimum krllk iin kullanlabilecek eitli gelirlerle optimum krlla sebep olabilir. rnein alkol eitimi ile elde edilen faydalar, daha etkin bir bilgisayar sisteminin satn alnmasnda kullanlabilir.

Etkilenenlerin karlarna Kar Sermayedarlarn karlar


letmenin ynetim kurulundan ayr olarak st dzey yneticiler, iletmenin sermayedarlarnn gelirlerini daha fazla artrmak iin aba gsterirler. Bu dzenli yk-

86

letme lkeleri

sek kr paylar deyerek ve iletmenin hisse deerini ykseltecek ekilde ynetilmesiyle gerekletirilebilir. Bugn rnein, ABDde Wall Street yatrmclar iin sadece yksek krllk, iletmenin iyi ynetildiiyle ilgili pozitif bir sinyal deildir, ayn zamanda bu krlarn sermayedarlara, yksek kr pay demeleriyle geri dnmesi nemlidir. Dk krllk, olumsuz etkilere sahiptir ve iletmenin finansal performansn gelitirmesi ynnde yneticiler zerinde byk basklar yaratr. Ancak sadece sermayedarlar, yneticilerin aklnda tutmas gereken tek etkilenen deildir. Tm etkilenenler gz nnde bulundurulmaldr, hibiri gz ard edilmemelidir. st yneticinin ii, iletme tarafndan, yksek dzeyde sosyal sorumluluk talebi olan gruplar da ieren iletme etkilenenlerinin tmyle etkileim halinde olmaktr. Ynetimin temel amac, tm iletmenin karlarn gzetmektir, sadece tek bir etkilenen grubu deil, oklu iletme amacn hedeflemelidir, sadece krllk amacn deil. Bu daha geni ve daha karmak konu, st ynetimin ksa dnemli sonulardan ziyade, uzun dnemli krlla vurgu yapmaktadr. Ayn zamanda maksimum krllktan ziyade optimum krll amalar. Bu gerekletiinde, belki denen kr paylar, sermayedarlarn arzu ettiinden daha az olabilir ve hisse senetlerinin deeri, arzu ettiklerinden daha yava ykselebilir. Bu durum iletme sahipleri ve hissedarlar iin yksek deer retme yasal sorumluluu olan ancak ayn zamanda tm iletme karlarn ve etkilenenlerinin beklentilerini gerekletirmeye almak zorunda olan iletme dk deer, dk kr paylar gibi nedenlerle el deitirmitir. letme sahipleri, sermayedarlar iin yksek ekonomik deer retmemeleri nedeniyle, st ynetimi grevden almtr. Bu eliki 1990lara kadar bir bilmece olarak srmtr. Sermayedarlar iin ksa dnemli maksimum krlla odaklanmak, dier etkilenenlerin karlarnn ve beklentilerini gz ard eden politikalara yol amtr. Ksa srede byk harcamalara neden olan sosyal sorumluluk programlarna dk deer verilebilir ancak sosyal sorumlu iletmelerin kamuoyu tarafndan gl bir ekilde onaylad da bir gerektir. Bu sorunu renilmi karlar bak asyla ele alnmas, en uygun ve pratik yaklam olabilir. Bu, hem iletmeler hem de genel kamuoyu iin faydal olan sosyal sorumluluk faaliyetlerini stlenmek iin ksa dnemli harcamalar gze almak anlamna gelmektedir. Bu sonular, ksa dnemli krllk iin bask yapan sermayedarlar iin, kamuoyunun iletmeye bak asn uzun dnemde olumlu ynde gelitirmesi nedeniyle tatminkr olabilir. letmelerin hissedarlarnn gelir seviyelerini maximize etme sorumluluu iyi bilinmesine ramen, dier sosyal sorumluluklar daha kabul grme aamasndadr. letmelerin sosyal sorumluluk alanlar ve bununla ilgili kurulmas gereken programlar aada zetlenmitir: Doal yaam koruma sorumluluu; doal kaynaklarn saduyulu kullanmn, enerji tasarrufunu, kirlilik yaymay snrlandrmay ve atk ynetimini ierir. Tketicilere olan sorumluluk; gvenli rnlerin tasarmlanmas, retilmesi ve paketlenmesi, mterinin rnn kullanlmas ve dzeni konusunda bilgilendirilmesini, reklam faaliyetlerinde gereki olunmasn ve mteri ikyetleri ile ilgili prosedrler gelitirilmesini ierir. alanlarn refahna ynelik sorumluluk; adil cret ve faydalarn salanmasn, gvenli i ortamnn salanmasn, ayrmcln ortadan kaldrlmasn, personelin ve profesyonellerin gelimesi iin frsat yaratlmasn ve ilerlemeye olanak salayacak insan kaynaklar politikalarna sahip olunmasn ierir.

4. nite - Etik ve Sosyal Sorumluluk

87

Yerel, lke ve hkmet kurumlarna ynelik sorumluluk; bu kurumlarn ve yasalarn gerektirdii yaptrmlarn yerine getirilmesini, planlama ve aratrmalarda i birliini, bu kurumlarla olan ynetsel faaliyetlerde koordinasyonun salanmasn ierir. letmenin faaliyet gsterdii blgedeki kamuoyu ya da topluma olan sorumluluk; ekonomik dengeyi salamay, kamuoyu gvenliini srdrmeyi, evreyi korumay ve iletmenin hayrseverlii dorultusunda toplumun kltrel ve sosyal kaynaklarnn gelimesine yardm etmeyi ierir. Medyaya olan sorumluluk; toplum refahn etkileyen konularda i birliki ve gereki olmay ierir.

SOSYAL SORUMLULUKLA LGL OLMANIN PROSEDRLER


Bu sorumluluklarla ilgili olmann bir yolu, stratejik sosyal konular tahmin etmek iin i prosedrlerin oluturulmasdr. Daha sonra iletme sosyal sorumluluu, dzenli bir iletme fonksiyonu ve sosyal adan sorumlu stratejiler gelitirerek kurumsallatrlabilir.

Stratejik Sosyal Konularn Tahmin Edilmesi


Sosyal sorumluluun her alannda yneticinin, stratejik sosyal konularn ortaya kn ve yaam erisini tahmin etmesi gereklidir. Bu, iletmede bu konuda kurulmu bir ynetim birimi tarafndan gerekletirilebilir. Bu konuyla ilgili birimin grevleri arasnda, iletmeyi etkileyebilecek stratejik konularn tespit edilmesi, izlenmesi ve zm vardr. Oluabilecek stratejik konularn nceden fark edilmesi yoluyla iletmeler, bu konularn iletmeler iin nemli hale gelmesi ve stratejiler oluturulurken dikkate alnmalar ile stratejilerin oluturulmasnda bir frsat yakalam olurlar.

Sosyal Sorumluluk in Organize Etme


Eer sosyal sorumluluk tayan davranlar, iletmede nem tayor ve srekli destekleniyorsa, blm yneticilerinin personel tercih hakk gz ard edilmemelidir. Bu, uygun organizasyonel yetki ve kaynaklarla kurulmaldr. Ynetsel roller ve fonksiyonlar iletmenin sosyal performansn len ve gzlemleyen grevler tanmlanmaldr ve sosyal paydalara olan sorumluluklarn yerine getirildiinden emin olunmaldr. Baz iletmeler, iletme sorumluluk birimleri ya da bir kamuoyu ileri fonksiyonu gibi yeni bir pozisyon oluturarak, sosyal sorumluluklarn belirlemektedirler. Bu birimler zamannn tmn iletmenin karlaaca tm sosyal konular zerinde alarak harcayan tecrbeli alanlara sahiptir. Dier iletmeler ise kamuoyu/i evre ilikilerini geniletmektedir ya da stratejik planlama departmann sosyal konular izleyecek ekilde geniletmektedir.

Sosyal Sorumluluk Stratejisi


Burada nem tayan soru, iletmeler sosyal sorumluluk stratejisini nasl formle edebilirler? letmeler lke stratejilerinin ve rekabet stratejilerinin sosyal ihtiyalara cevap verip verdiinden ve kamuoyu karlarna zarar vermediinden nasl emin olabilir? Bu sorularla ilgili iki temel yaklam vardr: Birinci yaklam, her iletme finansal, teknolojik ve pazar kriterlerine gre belirlenen iletme stratejisinin sosyal deerini gelitirmelidir. Her bir strateji iin u

88

letme lkeleri

sorular sorulmaldr: Oluturulan strateji hangi sosyal amalara katk salayacaktr? Strateji herhangi bir risk ya da zarar yaratr m? Strateji, iletme paydalarnn karlar iin zararl m? Strateji iletmenin kamuoyundaki imajn ve iyi hretini etkiler mi? Strateji iletmeyi sosyal ihtilaflara srkler mi? Bu sorularn cevaplar olas taleplere, oluturulan stratejinin uygunluunun tespitine yardmc olabilir. kinci yaklam, tm iletme paydalarna ynelik belirli stratejiler gelitirmektir. Bylesi stratejiler basit krllk amalarndan ok eitli paydalarn amalarn hedeflemelidir. Baar iin iletmeye frsatlar ve kaynaklar salayacak tm bileenlerin taleplerine kar cevap veren yapda ve hassas olmaldr. Etkilenenlerin taleplerindeki farkllklar, dikkatle dengelenmelidir. letme hissedarlarnn gelirini artrmak iin ncelikli sorumluluunun yannda, paydalarla ilgili stratejiler, mteriler, tedarikiler, alanlar, iletme ortaklklar, gruplar, medya ve hkmet gibi d evredekilere kar sorumlu olacak ekilde oluturulmak zorundadr.
SIRA SZDE

SIRA SZDE Sosyal sorumlulukla ilgili olmann prosedrleri nelerdir tartnz?

DNELM S O R U

DEEN EVRE VE LETME ET


DNELM

letme Etii Kavram


O R U letme etiiS kavram, karmak ahlakla ilgili sorunlarn incelenmesinde ve zmnde etik ilkelerin uygulanmasnn bir disiplin ve sanatdr. letme etii iletme faaliyetlerinde doru ve yanl ile iyi ve kty sorar. letme ile ilgili sorunlaDKKAT rn etie uygun zmnde, birden fazla doru seenek, bazen de yaplabilecek bir doru olmayabilir. Etie ve manta uygun bir sonu bu nedenle karmak etik SIRA SZDE sorunlarn iletmenin mevcut durumu gz nne alnarak dnlmesi ve anlalmas gerekir. En iyi iletme etii tanm olmamasna ramen, iletme etiinin gereklerinin AMALARIMIZ sonular ve kararlarndaki fikir birlii, ekonomik karlara kar sosyal ve refah talepleri arasndaki denge iin yaplan tercihlerle ilgili inan ve prensipler zerine kuruludur. K T A P Laura Nash (1990), iletme etiini, kiisel ahlaki normlarn ticari yatrmlarn ama ve faaliyetlerine nasl uygulanacan aratran bir disiplin olarak tanmlamtr. Ayr T Ebir L E Vahlak Z Y O N standard deildir ancak bu sistemin bir paras olarak hareket eden etik bireyler iin her iletme nasl kendine zg sorunlara sahip olabildii zerinde alr. Nash, ynetsel karar almada iletme etiinin temel alanla ilgili olduunu belirtmitir: 1) Yasalarn ne olmas ve bunlara uyum uyulmayaca NTERN ET seimi, 2) dier lkelerdeki faaliyetlerinde ekonomik ve sosyal konularla ilgili seim yapma ve 3) bir kiinin kiisel karlarnn ncelikleri ile iletmenin karlar arasnda seim yapmak.

DKKAT

SIRA SZDE
letme etii, sonular ve

AMALARIMIZ kararlardaki fikir birlii ile

ekonomik karlara kar sosyal ve refah talepleri arasndaki denge iin K T tercihlerle A P yaplan ilgili inan ve ilkelerin btndr.

TELEVZYON

NTERNET

letme Etii Dzeyleri


letme etii kiisel ya da zel bir sorun kadar basit deildir. letme etii pek ok dzey ve ynde hareket eder. nk iletme liderleri ve st yneticiler, iletme ii ve dndaki geni eitlilikteki etkilenenleri ynetmek, farkl dzeydeki etkilenenlerin faaliyetlerini ve bu faaliyetleri iletme etii ile ilgili sorunlara katks ve karmak ilikileri asndan anlamak zorundadr. Carroll iletme etii sorunlarnn be dzeydeki kaynan iaret etmitir: Bunlar kiisel, organizasyonel, kurumsal, toplumsal ve uluslararas dzeylerdir.

4. nite - Etik ve Sosyal Sorumluluk

89

Farkl etkilenenlerin beklentilerini etkileyen ve kayna olan etik meselelerin dzeylerinin belirlenmesiyle anlalmas, hangi kararlarn alnmas gerektiinin belirlemesine yardmc olabilir. Ayn zamanda bireylerin motivasyonu ve etie uygunluu, ayn zamanda etie uygun olmayan davranlar organizasyon, sektr ve toplum ile ilikilidir. Kiisel dzeydeki etie ilikin sorunlar, harcamalar iirme, hasta olunmad halde hastalk mazeretiyle izin alma, rvet kabul etme, ynetimin kararlarna gre deil, duygulara gre hareket etme, cinsiyet ayrm yapma, belli kiilerin kar iin yasalar ihlal etme gibi konularla ilgilidir. Eer bir etik sorun, bireysel sorumlulukla snrlandrlrsa birey, hareket ynn belirlemeden nce kendi etik motivasyon ve standartlarn aklamak zorundadr. Organizasyonel dzeyde etik ile ilgili konular, iletme ile ilgili bilgileri elde etmeye alma, gzetleme ya da yanl giden eyleri aratrma ya da iletme departmanlarnn kararlarn elde etmek iin yasal olmayan ya da etie uygun olmayan faaliyetleri gerekletirilmesi iin bir alana talepte bulunulmas gibi konular sz konusudur. Organizasyonel dzeyde eer etik sorunlar ortaya ktnda, organizasyon yeleri iletmenin politikalarn, prosedrlerini ve eer varsa etik kurallar karar almadan nce incelemelidir. Kurumsal seviyede, muhasebeci, avukat, doktor ya da ynetici gibi mesleki uzmanla sahip olan kiiler iletme ynetiminde, meslek kurulularnn yelik kurallar ya da etik kurallarn rehber olarak alabilir. Toplumsal dzeyde yasalar, normlar, gelenek ve grenekler davranlarn yasal ve daha kabul edilebilir ekilde ynetimine odaklanr. talyada kabul edilebilir olan iletme faaliyetleri, ABDde yasa d ya da etik d olabilir. Uluslararas dzeyde etik sorunlar, kltrel, politik ve dini deerlerin bir karm olmas ve alnan kararlar etkilemesi nedeniyle zm daha zordur. Alkanlklara, yasalara ve geleneklere belli kararlarda gz nne alnmasnda hangilerinin kabul edilebilir, hangilerinin kabul edilemez olduunu anlamada bavurulmaldr. Aklanmaya allan bu be etik dzey karmak ve tam olarak snrlarnn koyulmas zor olabilir. Ancak bylesi bir ayrm etik bir sorunla karlaldnda ve kararlarda kimin deerleri, inanlar ve ekonomik karlarnn gz nne alnaca sorusuna yardmc olabilir.

letme Etii le lgili Yanllar


Etiin, iletme eitimi ya da iletmelerle ilgili konularda gerekli ya da gncel bir konu olduuna ilikin herkes hem fikir deildir. Burada tartlan iletme faaliyetlerinde etiin nemle zerinde durulmas gereken unsurlardan biri olduudur. letme ile etik arasndaki ilikiyle ilgili yanl inanlar, ya da alglamalar, gereklerle badamayan ancak incelenmemi ve yaygn olan zanlardr. Burada ortaya konan drt yanl inan, bu almada reddedilen varsaymlardr. Birinci Yanl: Etik kiisel bir olaydr, kamusal ya da tartmalara konu olacak bir mesele deildir. Bu yanl, bireylerin etik deerlerinin kiisel ya da birinin kararnn doru iken, bir dierinin inanlarna gre yanl olaca dini inanlarna dayandn ortaya koymaktadr. Bu yanl anlayn ok sayda savunucusu vardr. rnein, iyi bilinen bir iktisat olan Milton Friedman (1970, 33), etikle ilgili konularda bilgi sahibi olmad ya da eitimini almad iin iletmelerin faaliyetlerinde etik deerleri gz nne almalarnn, profesyonellie ve yaptklar iin ciddiyetine uygun olmad grn savunmutur.

90

letme lkeleri

Bireylerin yaamlarnda ve iletmelerde ahlaki tercihler yapmak zorunda olduu doru olmasna ramen, bireylerin bir fanus iinde yaamadklar da dorudur. Bireylerin etik tercihleri, gruplar, sorunlar ve sohbetlerin sebebidir ve etkilemektedir. Bireyler, organizasyonlarn ve gruplarn anlamna, amalarna ve hedeflerine inanr. Bunun yannda bireyler, neyin kabul edilebilir, neyin uygun olmadn belirleyen standart ve ynetimini gerekletiren normlar, deerlere ve kurallarndan oluan rgt kltrnn bir i unsurudur. Bu nedenle iletme meseleleriyle etik arasnda iliki zerine yaplan etiin sadece kiisel ya da bireylerin tercihleriyle ilgili bir sorun olduu tartmalar bireylerin davranlarn, alglarn ve yorumlarn etkileyen ve ekillendiren rgt kltrnn roln kmsemektir. Yaplan aratrmalar gstermektedir ki, ABDde iletmelerindeki yneticilerin %70i kendilerini iletme amalar iin alanlarn amalarn feda etmeleri konusunda bask yapmak zorunda hissettiklerini belirtmilerdir. Yine bir baka alma da hiyeraride alt kademedeki yneticilerin, alt seviyedeki alanlarn etie uygun olmayan davranlarnda byk etkilere sahip olduklar bulunmutur. Bu saptamalar, rgt kltrnn ve organizasyonel basklarn, bireylerin tercihlerinde ve kararlarnda gl etkilere sahip olduunu gstermektedir. Bireylerin etik kararlarnn nemli olmadn sylemek, doru bir tespit deildir. letme etii, sadece iletmenin faaliyetleri ile ilgili deildir. letme etii, sosyal, organizasyonel ve uluslararas olaylara, iletmenin etik kararlarnn bu etki gruplarn da iermesi nedeniyle ilgilidir. kinci yanl; iletme ve etik i ie deildir. Bu yaygn grn savunucusu olan Debeorgea gre, iletmeler serbest pazarlarda faaliyet gstermeleri nedeniyle, iletme faaliyetlerinin temelde etie uygun olmamas doaldr. Bu yanl anlaya gre ynetim, bilimsel temellere oturmutur, dini deerlere, etik deerlere ya da belli prensiplere deil. Bu yanl gr, ABDnin ilk sanayileme hareketlerinde baarl olmasnda katks olmasna ramen, Vietnam Savann ilk yllarnda 1960 Amerikasnda rvetin, komisyon almnn, gvenli olmayan retimin, zararl ve toksin atklarda arta, hava ve su kirlilii, kamu kaynaklarn yanl kullanmn ve tasarruf ve bor verme skandallarnn tm lkede yaygnlamasna neden olmutur. Richard Debeorgeye gre bu, iletmelerin insanlar iin var olmas gerektiini gz ard etmesi nedeniyle etie uygun deildir. letmeler insanlar iin faaliyet gsterir, sadece bilimsel deildir ve bu zellii bir etik bak asnda harmanlanabilir. Eer iletmede her alann etie uygun olamayan bir biimde hareket ederse, burada sahte bilimsellik sz konusudur ve iletme byk bir ihtimalle yok olacaktr. letme sahibi alanlardan alacaktr, gerekesiz iten karacaktr, aka yasal sorumluluklarn yerine getirmeyecektir ve kaos oluacaktr. Debeorgeye gre iletmeler ve toplum ayn deerleri paylar. Etie uygun olmayan iletme faaliyetleri o toplumun deerlerini de tehdit edecek ve zarar verecektir. Sonuta iletme faaliyetlerinin serbest pazar koullarnda gerekletirilmesi inanc tartmaya aktr. Burada tartlmas gereken, serbest pazarn yap ve ilkelerinin deerleri deil, serbest pazarlardaki iletmelerin faaliyetleridir, monopol ve oligopol yaplarda, g ve gelirin rekabet etmeden elde edilebilmesidir. Bu yapda mevcut pazarda faaliyetlerin ve kurallarn az saydaki iletme tarafndan belirlenmesi sz konusudur. Oysa gnmzde pek ok lkede piyasa koullar karma bir yapya sahiptir, sadece serbest pazar mekanizmalaryla aklanamaz. Karma piyasa koullarnn sz konusu olduu ekonomilerde eitsizlik ve yetersizliklerin denetimi hkmetlerin politika ve yasalarna dayanr.

4. nite - Etik ve Sosyal Sorumluluk

91

nc yanl; iletmelerde etik greceli bir kavramdr. Bu yanl gre gre faaliyetlerin ve inanlarn tek bir doru ya da yanl yolu yoktur. Doru ve yanl, bakan gze gre deiir. Bu iddiaya gre etik, baz sabit gerekler zerine oturmamtr. Ancak bu iddia, pek ok bilim adam tarafndan yalanlanmaktadr. rnein bir bireyin ya da toplumun bir eyin doru olduuna ilikin gr, incelendiinde sorun olarak ortaya kar. Pek ok toplum kleliin yanl olduuna inanmasna ramen, pek ok birey klelii tarihsel ve etik anlamda yaamaktadr. Bu bireyler ve iletmeler, klelik uygulamalaryla faaliyet gsterdiinde, bu bireylerin ve iletmelerin klelii uyguladklar ve gz yumduklar anlamna m gelir? Bir alann inanna gre gnde sekiz saatten fazla altrlmak yasalara aykr olabilir. Bu kiiler iin doru olabilir ancak alma gruplar, iletme amalar ve belli durumlarn artlarna zarar verebilir. Bireyler, birka haftalk fazla mesai gerekli olduu durumlarda, iletmeyi terk mi etmelidirler? Greceliliin mant, gnlk olaylarda karmakla neden olabilmektedir. Eer etik greceli, mantk ar uygulanrsa, her bireyin deerlerinin kendisi iin doru olmas nedeniyle hi kimse, etikle ilgili meseleleri bir dieriyle ya da ayn fikirleri tartamayacaktr. Bu mantk, bireylerde ya da toplumda tek bir doru ya da yanl olmadn savunur. Eer etik grecelilik snrlarn dna tanrsa, karlkl etkileim, iletiim faaliyetleri ve mzakereler nasl gerekletirilebilir? Drdnc yanl; baarl iletme, etik iletme anlamna gelir. Buradaki neden, iyi iletme imajn srdren, mterilerle ve alanlarla ilgili eitlii ve doru faaliyetler gerekletiren, yasal yollardan kr elde eden iletmeler ve st ynetimlerin ayn zamanda etik olduu gereine dayanr. Bylesi iletmeler, etik ile aka i ortamnda ilikili olmayabilir. Etik iletme, tam alma sresi ve kendi etik seviyesinin ykseklii ve dl sistemiyle ilikilidir. Bu mantktaki yanl, etik pazarlama, muhasebe, finans, ar-ge ve benzeri teknik iletme faaliyetleriyle ilgili sorunlarn zmn salamaz. Hatta Rogene ve Bunchholzn tartt gibi, etik iletme ile maddi baar arasnda bir iliki yoktur. Mkemmel iletmeler ve rgt kltrleri deerleri yaratrlar ve empoze ederler. Bu deerler alanlarn kr odakl almasyla ilgilidir. Sonuta mkemmellik kr odakl mteri hizmetleri yapc, alan ve kamu ilikilerini srdrme ve iletme koordinasyonu ile ilgilidir. Etie uygun iletme faaliyetleri deer ekleyen bir unsur deil, bir i evre unsuru, ncelikle de baarl ynetimin merkezidir. letme faaliyetlerinin daha doru bir mant etik iletme, baarl bir iletme anlamna gelir anlayn ortaya koyar. Baarl iletmelere bakldnda etie uygunluun ncelikli olduu, bunun sonucu olarak da zaten krl olduklar grlecektir. Sonuta, etie uygun faaliyet gsterme iletmeler iin en iyi deilse ne yaplmal? Etie uygun hareket etmek, iletmelerin karlar iin en iyi olmayabilir. Ancak iletmeler etii destekleyerek, belki etie uygun olarak baarl iletme olmay salayabilir ancak bireyler dier insanlarla ilikilerinde bir arada yaayabilmek iin etik bak asn benimsemek zorundadr ve iletmeler de bu zorunluluun iindedir. Her bireyde ve kurumda olduu gibi iletmelerde de etik davrann bedelini demeye hazr olmaldr. Bu bedel, bazen yksek grlebilir, ancak bu bedel bireyler arasndaki adaleti salamak ve eitlii deerlendirme riskine karlktr. letme etii ile bu yanl anlay, pek ok mantksal sorunun da kaynadr.

92

letme lkeleri

SIRA SZDE

SZDE letme etiiSIRA ile ilgili yanllar nelerdir? Tartnz.

DNELM S O R U

Etik Sonular Neden letmelerde Kullanlr

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

DNELM Etik sonularn iletmelerde gerekli olmasnn temel nedeni vardr: 1. ou zaman yasalar, sorunlar tm ynleriyle zmede ya da gri alanlarla S O R U ilgili sorunlarn zmnde yetersiz kalmaktadr. Pek ok yasalara uygun kararlar ve faaliyetler, etie uygun deildir ve pek ok kesimde olumsuz sonulara, fiziki ve ekonomik zararlara neden olabilmektedir. Yasalarn yeterDKKAT siz kald durumlarda hangi kural ya da rehber bu olumsuz koullardan bireyleri koruyabilir? SIRApazarlarda SZDE 2. Serbest ve piyasa mekanizmalaryla ilgili dzenlemeler, iletme sahipleri ve yneticileri, etik nedenlere dayanan karmak krizlere nasl cevap verecekleriyle ilgili etkin bir ekilde bilgilendirememektedir. rnein, AMALARIMIZ 1970li yllarn sonunda ABDdeki iletmeler, hamile kadnlar toksit atklarn sz konusu olduu ilerde altrlamayacan yasalarla belirlemi, alma ortamn sterilize etmek yerine bu yasaya iletmeler ya kadnlar istihdam etK T A P meme ya da hamile olanlar iten karma politikalar uygulamaya balamtr. 1980li yllara gelindiinde iletmelerin uygulamaya devam ettikleri bu politika, pek ok kar grubunun ve sivil toplum rgtnn artan tepkisine TELEVZYON ve seslerini daha gl ykseltmelerine neden olmutur. Yneticilere rehberlik edecek olan yasalar gzden geirmeden nce byle sorunlarn zmne hangi sonular ve kurallar btn yardmc olabilir? 3. Etik sonular N T E R N E T gereklidir, nk karmak ahlakla ilgili sorunlar sezgi yoluyla renilen ya da renilmi anlaylar ve insanlarn, gruplarn ve topluluklarda geerli kurallarla, dorulukla ve hakkaniyetle ilgili konular ierir. letme, politika ve prosedrleri, iletme faaliyetlerinin sosyal, evresel, toplumsal bedelini kapsar ve snrlandrr. Buradaki nemli nokta yasa, formal politika ve yazl prosedrler, aklkla ve otoritelerin sorgulanmayacaklar ekilde hareket etmeleri gereken belli durumlarda, yeterli olmayabilir.

letmelerdeki Etik Sonularn Doas


Etik sonularn doasna vurgu yapmak ve ynetsel etiin karmakln gsterme asndan, etik sorunlarn zellii be balk altnda zetlenebilir: 1. Etik kararlarn sonular geni bir evreyi etkiler. Ynetsel kararlar, faaliyetler ve sonular, hem i evresini hem de d evresini etkiler. rnein, rvet ynetsel sreleri deitirir. Kirlilik, evre saln etkiler. Tm sonular ve etkiler, kararlar alnmadan nce gz nnde bulundurulmaldr. 2. Etik kararlar, birden fazla alternatife sahiptir. Bir ynetici rvet vermeli midir; ya da fabrikalar havay kirletmek zorunda mdr gibi konularda kararlar alnrken sadece basit bir evet ya da hayr tercihi, mevcut alternatifleri ya da gz nne alnmas gereken unsurlar ifade etmede yeterli deildir. 3. Etik kararlarn karmak sonular vardr. kinci madde de alternatiflerle ilgili tespitlerde olduu gibi, sonular belirsizdir. Etik tercihler sosyal kazanmlarla olduu gibi finansal gelirler ve maliyetlerle de sonulanr. 4. Etik kararlar, kesin olmayan sonulara sahiptir. Tahmin edilemeyen ve bilinemeyen sonular, etik tercihleri izler. 5. Etik kararlar, kiisel grleri ierir. Baz kararlar, karar alclarn hayatn ve kariyerini etkileyebilir. Kiisel karlar ve menfaatler, hem finansal hem de sosyal etik kararlar alternatifleriyle i ie girmitir.

4. nite - Etik ve Sosyal Sorumluluk

93

George Steiner ve John Steiner, etik sorunlarn neden karmak ve zor olduunu ve etik prensipleri gerektirdiini on nedene balamaktadr: 1. Yneticiler etik kararlar alrken gereklerle deerler arasnda bir ayrm yapmak zorundadr. Gerekler, neyin ne olduu ile ilgili ifadelerdir. Deerler ise, bireylerin gereklerden yola karak ortaya koyduklar grlerdir. 2. yi ve kt ayn zamanda vardr, birbirine baldr. rnein, kimyasal gbre reten bir iletme, tarm rnlerinin verimlilii zerinde ok olumlu etkilere sahip olmasnn yannda, insanlarn salnda olumsuz etkiler brakarak hastalklara ve lmlere neden olmaktadr. Bu durumda iletme, bu rne ihtiya duyan az gelimi lkelerde zararl etkilerine ramen retmeli midir? 3. Sonularla ve etkilerle ilgili bilgi snrldr. letme sahiplerinin ve yneticilerinin gereklemesini istedii sonular genellikle alanlar ve mteriler zerinde ok farkl etkilere sahiptir. 4. Yneticiler, rekabetle, etik deerler arasnda ou zaman tercih yapmak zorunda kalmaktadr. rnein, dnyann belli blge ve lkeleri gelirini, ttn retiminden salamaktadr. Bilim adamlar, sigarann insan salna ne denli zararl olduunu eitli aratrmalarla ispatlamken, sigara sektrnde alan yneticiler, faaliyetlerini gerekletirirken bu lehte ve aleyhteki grleri deerlendirmek zorundadr. 5. Birden fazla seenek arasndan tercih yapmada, taleplerin belirlenmesinde karmak etik aralar kullanlr. Kim dorudur, kim yanltr. Yneticiler etik deerler arasndaki farz edilenleri ve nceliklerle ilgili sorunlar belirleyebilmelidir. 6. Zaman iinde etik standartlar deiim gsterir. rnein, 1950li yllarda Amerikan kkenli okuluslu iletmeler, rvet ve komisyon verebiliyordu. Ancak 1977de karlan bir yasayla rvet ve komisyon demeleri yasa d kabul edilmi, cezalar getirilmitir. Bugn Arap, Asya, Afrika ve Latin Amerikadaki pek ok lkede komisyon demeleri, i dnyasnn bir parasdr. Etie uygun ynetimin gerekletirilmesi ve anlalmas zor bir amatr ve etik standartlarn uygulanabilmesi bir sanattr. 7. Kiisel nedenler, eksiktir. yi niyetli yneticiler, kiisel etik deerlendirmelerinde hata yapabilirler. Kr elde etme ve performans artrma amalaryla yz yze geldiinde baz drst yneticiler kendi standartlarn uygulamaya ynelir. 8. Etik standartlar ve prensipler daima, sorunlarn zm iin yeterli deildir. Baz karmak sorunlarda, hibir prensip, kiisel yarglarn yerini alamaz. 9. Yirmi birinci yzylda yneticiler, drstlk, yardmseverlik ve alak gnlllk gibi geleneksel deerlere uzanan yeni etik sorunlarla yz yze gelecektir. Bugn yneticiler, kararlarnda insan hayat ile ekonomik faktrler arasnda denge kurmak zorundadr. 10. Bugn iletmelerin yneticileri gnmzde etik sorunlarn karmaklyla ilgili olmak zorundadr. Etik sorunlar, kamu karlarna kar iletmenin karlar, bireylerin mevcut yeteneklerinin ie almada tercih sebebi olmas ve emekliye ayrmadan nce alanlarn zayf performanslarn gz nne alma gibi etik sorunlar ierir. Etik kararlarn karmakl, basit bir evet ya da hayr cevabnn yetersiz kalmasna neden olmaktadr. Etik sonular bu nedenle hayalleri, varsaymlar seenekleri ve tercihleri ve seenekleri fayda ve maliyetleri, etikle ilgili kararlar daha sorumlu ve bilgiye dayanarak alnmasn gerektirir.

94

letme lkeleri

letme Etiinin retilebilirlii


Ahlaki elikiler ve etik sorunlarn doasnn karmakl ve tartmaya ak olmas, iletme etii retilebilir mi ya da eitimi verilebilir mi sorusunu dourmutur. Bugn hala bu sorunun kesin bir cevab verilememitir. Bu konuyla ilgili almalar srmektedir. Etik ilkelerin ve iletmelerde kullanmnn retilebilmesini salayaca deer nedir? Bu tartmalar, etik derslerinin neyi baaramad ile balar. Etik dersleri, belirli etik sorunlarn tek bir ya da en iyi zmn ne nerir ne de tek bir kuralla btnn savunur. Gerekler ve olaylarn koullar nedeniyle daha arzu edilen ve daha az arzu edilen davranlar, bu derslerde vardr. Kararlar, tercihlere ve iddet derecesine, mantksal etik nedenlere baldr. Ne etik dersler ne de eitim programlar, belli durumlarda davran ve dncenin ak bir yolunu ortaya koyamamaktadr. Sertlikler, bilgili ve dikkatli etik analiz, ahlaki sorunlarn zmnn tek yolu ya da en iyi yolu anlamna gelmemektedir. Jonese gre etik derslerinin ve eitiminin olumlu sonular aadaki gibi zetlenebilir: alanlara, etik karar alma srecine etkin katlmna yardmc olacak mant, fikirleri ve kelimeleri salar. nsanlara, etik nceliklerin seimi ve zetlenmesi yoluyla evrelerine kar duyarl olmasna yardm eder. Etik standartlar ihlal edenlere ve ekonomik tutuculua kendini adayanlarla mcadele etmede aklc silahlar salar. letmenin, kamuoyunun etik testinden gemeyen faaliyetleri iin alanlarn bir alarm sistemi gibi hareket etmesine olanak yaratr. Etik sorunlara ve etik zmleri bulmak iin i birlii, hassasiyet ve bilin yaratr. Etik farkndal ve etik cesareti kuvvetlendirmeye destek olur. Tek etik sorunlarda ve bir grubun vicdani deerlerini gelitirmede insanlarn yeteneklerini artrr. Etik standartlar ve sosyal dinleyiciler yaratmak iin aralar ve etik bir anlay salayarak, iletmenin etik iklimini gelitirir. Baz aratrmaclara gre ise etik eitim, i ortamndaki ilikilerin ve iletmenin etik evresine deer katabilir. Bunun yolu aadaki gibi zetlenebilir: Bir alanlara deerleri arasnda elemeyi salar. Bir alann deerlerinin, akranlar ve dier alanlar ya da st yneticileri tarafndan deerlendirilmesinin engellenmesini salar. Bir alann st yneticisinden gelen etie uygun olmayan bir emri ele alr. Etik ke balarnn engellemeyi tevik eden bir performans sistemiyle baa kar. letme etii dersleri ve retimi karmak etik sorunlar iin cevaplar salamaya sz vermez, ancak bilgili iletme etii eitimcileri neyin etik, neyin etie uygun olmad konusunda farkndaln gelimesini salar. Bireylere ve gruplara, etik toleranslarnn ve karar alma biimlerinin etie uygun olmayan davranlarn kr noktalarn nasl artrdn anlamalarna yardm eder. letmelerde ahlaki sorunlarn ak bir ekilde tartlmas iin gereken merak ve ilgiyi artrr. Bu konuda son olarak deinilmesi gereken bir baka alma, Lawrence Kohlbergin (1973) yapt ve etik geliimin alt aamasnn ortaya konduu aratrmadr.

4. nite - Etik ve Sosyal Sorumluluk

95

Etik Geliimin Aamalar


Kohlberg etik geliimi her biri iki aamadan oluan dzey altnda zetlemitir. Bu snflama kendimizin ve dierlerinin zellikle farkl organizasyonel geilerde yer alan etik olgunluk dzeyinin belirlenmesinde bir rehber grevi grr. Etik derslerinin ve eitiminin, yllar iinde bireylerin etik geliimine olan etkisinin boyutu bilinmemektedir. Kohlbergin 20 yl boyunca yapt aratrmaya gre pek ok birey olgunluk dneminde ancak drdnc ve beinci aamalara ulaabilmektedir. ok az sayda birey altnc aamaya ulaabilmektedir. 1. Dzey: n Geleneksel Dzey (Birey Ynelimli) Aama 1. Cezadan Kanma: Yasalarn dna kmamak yoluyla cezadan kanma. Birey, dierlerinin ihtiyalar hakknda ok az farkndala sahiptir. Aama2. dl Arama: Kendisi iin dl alma abalar gsterme. Birey dierlerinin ihtiyalarnn farkndadr, ancak doru ve yanl kavramlaryla ilgili farkndala sahip deildir. 2. Dzey: Geleneksel Dzey (Bakalar Ynelimli) Aama 3. yi Birey: yi birey olmak iin doru hareket eder ve ailesi ve arkadalar tarafndan kabul edilir, herhangi bir etik ideali gerekletirdii iin deil. Aama 4. Yasa ve Emir: Yasalara, emirlere ve sosyal kurumlarn normlarna uymak iin doru hareket eder. 3. Dzey: Geleneksel Sonras, zerk ya da Prensip Dzeyi (Evrensel, nsanlk Ynelimli). Aama5. Sosyal Szleme: Geliim ve anlama ile fikir birliine ulamak iin doru hareket eder. Birey, dierlerin grecelilii ve farkl grleri ho grmenin bilincindedir. Aama6. Evrensel Etik Prensipler: Doruluk ve drstln zet ve evrensel ilkelerine gre doru hareket eder. Birey hareketlerinde rehber olarak etik kurallar ve vicdan kullanr.

96

letme lkeleri

zet
AM A

Sosyal sorumluluk kavramn tanmlamak ve geliimini zetlemek. letme sosyal sorumluluu iletmenin faaliyetlerinden etkilenen bireylere, topluluklara ve evreye hesap verme gerekliliidir. Bir anlamda bu, bireyler ve toplum zerindeki iletmelerin olumsuz etkileriyle ilgili bilgilendirme zorunluluudur. Eer faaliyetlerin sosyal etkileri, baz etkilenenler iin ciddi anlamda zararl ise iletmenin baz kararlarndan vazgemesi gerekebilir ya da gelirlerinin bir ksmnn olumlu sosyal amalar desteklemek iin kullanlabilir.Ancak sosyal sorumlu olmak, bir iletmenin ncelikli ekonomik misyonunu terk etmesi gerektii ya da sosyal sorumlu bir iletmenin, daha az sorumlu davranan iletmeler kadar krl olamayacaklar anlamna gelmez. Sosyal sorumluluk, iletmelerin kr elde etmekle, bu kr elde etmek iin katland maliyetler arasnda denge kurmay gerektirir. Pek ok birey ve iletme, iletmeler sosyal sorumlu olmak iin aktif bir ekilde aba harcadnda hem iletmenin hem de toplumun kazanl kacana inanmaktadr. Buna karlk bazlar da iletmelerin sosyal konulara eilmesiyle rekabeti glerinin zayflayacan savunmaktadr. letmelerin sosyal sorumluluklarndaki art, bugn modern iletmelerin iki zelliinden kaynaklanmaktadr: 1) eitli etkilenenlerin beklentilerini karlamann nemi, 2) iletmelerin etkilenenlerin zerindeki byk etkisi. letmeler i yaratma, toplumun refahn ykseltme, yaam standardn ykseltme, lkelerin temel ekonomik kayna olan vergilerin nemli bir blmn salama ve toplumun banka ve finansal hizmetler, sigorta, nakliye, iletiim, eitli kamu hizmeti, elence ve salk hizmetleriyle ilgili ihtiyalarn karlayarak fayda salar. Bu olumlu katklar ekonomik bymeyi salama, uluslararas ticareti yayma ve yeni teknolojiler yaratma gibi gelimelerin kaynann iletmeler olduunu gstermektedir.

AM A

Etik kavramn ve ynetim bilimi iin tad anlam ifade etmek. letme etii kavram, karmak ahlakla ilgili sorunlarn incelenmesinde ve zmnde etik ilkelerin uygulanmasnn bir disiplin ve sanatdr. letme etii iletme faaliyetlerinde doru ve yanl ile iyi ve kty sorar. letme ile ilgili sorunlarn etie uygun zmnde, birden fazla doru seenek, bazen de yaplabilecek bir doru olmayabilir. Etie ve manta uygun bir sonu bu nedenle karmak etik sorunlarn iletmenin mevcut durumu gz nne alnarak dnlmesi ve anlalmas gerekir. Laura Nash (1990), iletme etiini, kiisel ahlaki normlarn ticari yatrmlarn ama ve faaliyetlerine nasl uygulanacan aratran bir disiplin olarak tanmlamtr. Ayr bir ahlak standard deildir ancak bu sistemin bir paras olarak hareket eden etik bireyler iin her iletme nasl kendine zg sorunlara sahip olabildii zerinde alr. Nash, ynetsel karar almada iletme etiinin temel alanla ilgili olduunu belirtmitir: 1) Yasalarn ne olmas ve bunlara uyum uyulmayaca seimi, 2) dier lkelerdeki faaliyetlerinde ekonomik ve sosyal konularla ilgili seim yapma ve 3) bir kiinin kiisel karlarnn ncelikleri ile iletmenin karlar arasnda seim yapmak. Ynetim biliminin ana arac olan g ve yetki kullanmnn etik sonularn kavramak. Toplumun her kesimi iletmelerden sosyal sorumluluk rnekleri grmek istemektedir, ancak bu faaliyetlerin snrlar vardr. Temel snrlar yasalara uygunluk, maliyet, etkinlik, faaliyet alan ve karmaklktr. Bu snrllklarn bir sonucu olarak iletmelerin sosyal sorumlulua ynelik faaliyetlerinin eidi ve says, kamuoyunun beklentilerinin altnda olabilmektedir. Yasalara Uygunluk, Bu sosyal sorun bizim iimiz mi? sorusu, iletme yneticileri iin nemli olan ve en sk sorulan sorulardan biridir. letmeyi nemli bir ekilde etkiliyor mu?, bu sorunun zm bize olduu kadar dierlerine de yardmc olabilir mi? Bu sorularn evet cevab, sorunun bir sosyal sorumluluk hareketi olarak ele alnmas, yasalara uygunluk iin bir zorunluluktur. rnein, eer

A M A

4. nite - Etik ve Sosyal Sorumluluk

97

alkol kullanm bir fabrikada ciddi gvenlik sorunlarna neden oluyorsa, alanlara ve dier gruplara yardmc olabilecek bir itir, eitim ve davran merkezi iin harcama yapmas yasalara uygun bulunabilir. Ancak sorularn hayr ya da emin deilim cevab, iletme st ynetiminin iki kere dnmesine neden olabilir. letmeler tarafndan yaplan sosyal harcamalar yasalara uygun bulunabilir ve eer iletmelerin karlaryla topluma yardm e zamanl desteklerse, sermayedarlarn gelirlerinin kullanm da yasal olarak kabul edilebilir. Maliyetler, her sosyal faaliyet maliyetleri de beraberinde getirir. Bir iletmenin cmert bir ba ya da alanlar iin ocuk bakm merkezi ina etmesi ya da balinalar koruma amacyla ton bal alma politikasn uygulama, yeni maliyet kalemleri anlamna gelir. Bir ocuk bakm merkezine yatrm yapmak, alanlarn cretlerindeki art yerine kullanlabilir. Bir sosyal faaliyet iin ykl bir ba, baka iletme ya da organizasyonlarla paylalarak maliyeti drlebilir. Benzer ekilde balinalar koruyan, ton bal kullanm, tketiciler iin daha maliyetlidir ancak tketiciler bu konuda, yani neden daha fazla demeleri gerektii, neden balina yerine ton balnn tketilmesi gerektiiyle ilgili bilgilendirilebilir. Etkinlik, tm dier iletme harcamalarnda olduu gibi sosyal sorumluluk faaliyetlerinin maliyetleri, iletmenin etkinliini snrlayabilir ve pazardaki rekabet kabiliyetini etkileyebilir. Faaliyet Alan ve Karmaklk, baz sosyal sorunlar, ylesine derin, karmak ve byktr ki, tm iletmelerin birlikte hareket etmesine gereksinme vardr. rnein asit yamurlar, ozon tabakasndaki tahribattaki art ve yamur ormanlarnn yok edilmesi gibi evresel sorunlardr. Ozon tabakasn olumsuz ynde etkileyen kimyasallar reten iletmelerin retimlerini yava yava azaltma konusunda eitli lkelerin hkmetleri ve iletmelerin birlikte hareket etmesi iin ne gereklidir?Bu drt snrllk sklkla, iletmelerin sosyal sorumlu olmas gerektiini dnenler ile iletmelerin yaptklarnn yeterli oluunu dnenler arasnda gr ayrlklarna neden olmaktadr. Sosyal sorumluluu savunanlar iletmelerin buna mecbur kalmadan sosyal sorumlulukla hareket etmesi gerektiini, nk iletmelerin topluma sorunlar zmede yardm etmek zorunda olduunu sylemektedirler. Kar-

t grtekiler ise, iletmelerin snrllklar nedeniyle daha fazla sosyal amal hareket edemeyeceini savunmaktadrlar. Kohlberin ortaya att kiisel etik geliimini renmek ve kendi ahlaki geliiminizi incelemek. Etik sonularn iletmelerde gerekli olmasnn temel nedeni vardr: 1. ou zaman yasalar, sorunlar tm ynleriyle zmede ya da gri alanlarla ilgili sorunlarn zmnde yetersiz kalmaktadr. Pek ok yasalara uygun kararlar ve faaliyetler, etie uygun deildir ve pek ok kesimde olumsuz sonulara, fiziki ve ekonomik zararlara neden olabilmektedir. Yasalarn yetersiz kald durumlarda hangi kural ya da rehber bu olumsuz koullardan bireyleri koruyabilir? 2. Serbest pazarlarda ve piyasa mekanizmalaryla ilgili dzenlemeler, iletme sahipleri ve yneticileri, etik nedenlere dayanan karmak krizlere nasl cevap verecekleriyle ilgili etkin bir ekilde bilgilendirememektedir. rnein, 1970li yllarn sonunda ABDdeki iletmeler, hamile kadnlar toksit atklarn sz konusu olduu ilerde altrlamayacan yasalarla belirlemi, alma ortamn sterilize etmek yerine bu yasaya iletmeler ya kadnlar istihdam etmeme ya da hamile olanlar iten karma politikalar uygulamaya balamtr. 1980li yllara gelindiinde iletmelerin uygulamaya devam ettikleri bu politika, pek ok kar grubunun ve sivil toplum rgtnn artan tepkisine ve seslerini daha gl ykseltmelerine neden olmutur. Yneticilere rehberlik edecek olan yasalar gzden geirmeden nce byle sorunlarn zmne hangi sonular ve kurallar btn yardmc olabilir? 3. Etik sonular gereklidir, nk karmak ahlakla ilgili sorunlar sezgi yoluyla renilen ya da renilmi anlaylar ve insanlarn, gruplarn ve topluluklarda geerli kurallarla, dorulukla ve hakkaniyetle ilgili konular ierir. letme, politika ve prosedrleri, iletme faaliyetlerinin sosyal, evresel, toplumsal bedelini kapsar ve snrlandrr. Buradaki nemli nokta yasa, formal politika ve yazl prosedrler, aklkla ve otoritelerin sorgulanmayacaklar ekilde hareket etmeleri gereken belli durumlarda, yeterli olmayabilir.

AM A

98

letme lkeleri

Kendimizi Snayalm
1. letmelerin bireylere, topluluklara ve evreye hesap verme gerekliliine .................... denir. a. Etik b. Sorumluluk c. Yetki ve g d. Sosyal sorumluluk e. Yasal sorumluluk 2. letmeleri kararlarndan ne vazgeirir? a. letme faaliyetlerinin olas zararlar b. Yasalar ve ynetmelikler c. evre kurulular d. Belediye ve yerel yasalar e. Uluslararas kurulularn basklar 3. Kamuoyunun sosyal sorumluluk konusunda iletmelerden bekledii nedir? a. Fakirlere mutlaka yardm yaplsn. b. letmeler eitime daha fazla katk salamaldrlar. c. letme yapt yardmlarla, ayn zamanda kendine de yatrm yapm olur. d. Devlet, iletmelerin yapmas gereken yardmlar belirlemeli ve yasalar karmaldr. e. letmelerin sosyal sorumluluk faaliyetleri iin yapaca harcamalar, gelirleri yannda ok kktr. 4. Sosyal sorumluluk kavramnn sk sk iletmelerle anlyor olmasnn nedeni nedir? a. stihdam yaratmalar b. lke refahna olan byk katklar c. Toplumlarn gemie gre daha bilinli olmas d. letmelerin lke varlklarna olan byk etkisi e. letmelerin bireylere gre ok daha fazla vergi vermesi 5. letmeler aadaki hizmetlerden hangisini vermezler? a. Teknolojideki son gelimelerle ilgili eitim b. Banka ve finans hizmetleri c. Sigorta ve nakliye hizmetleri d. Turizm hizmetleri e. Alternatif sporlarla ilgili eitli hizmetler 6. Etkilenenler ynetimi Teorisinin dayand gr aadakilerden hangisidir? a. ncelik prensibi b. Hayr yapma prensibi c. Yardmseverlik prensibi d. nsan Haklar prensibi e. Vekillik prensibi 7. Aadakilerden hangisi iletme etii sorunlarnn nedenlerinden birisi deildir? a. alanlar b. levler ya da birimler c. letmenin faaliyet konusu d. Toplumla olan ilikiler e. Kurulararas ilikiler 8. letme ile etik arasnda bir iliki olmadn savunan gr hangi temele dayanmaktadr? a. Etik gruplar iermez. b. letmeler bilim ile ynetilir, dini yn olamaz. c. Ahlaki deerler tartma konusu yaplamaz. d. Tam rekabet piyasas ahlaki deerleri reddeder. e. letme ii ahlaki konular kiiler bazndadr, zm de onlara braklmaldr 9. Doru ve yanl kiiden kiiye farkllk gsterir, yanlnn nedeni nedir? a. Etik, mutlak dorular zerine oturmamtr. b. Farkl din ve inanlar, farkl ahlaki deerleri dourmutur. c. Etik, bireyler ve aldklar kararlarla ilgilidir, kiiden kiiye deiir. d. nsanlarn kararlarnn sonularna odaklanlmaldr, nedenlerine deil. e. nsanlar zgrdr, aldklar kararlarn ahlaki adan sorgulanmas bu hakkn ihlalidir. 10. Kamuoyunda baarl iletmelerin etik iletme olarak alglanmasndaki yanln kayna nedir? a Yasal raporlar, defterler ve muhasebe kaytlaryla ilgili ykmllklerin zamannda yerine getirilmi olmas b. Devletle olan ilikilerine nem vermesi c. Yasal alma saatlerine uymas d. alanlara emeklilik haklarn vermesi e. Adli olaylara karmam olmas

4. nite - Etik ve Sosyal Sorumluluk

99

Yaamn inden
HENRY FORD Henry Ford Amerikan otomotiv endstrisinin kurucularndan olup, bilimsel ynetim dncesinin youn bir ekilde uyguland bir firmayd. Fordun ynetim uygulamalarnn pek ou, evredeki deiimlere kar tutucu ve tepkisizdi. Fordun hakim olduu otomotiv piyasas, ynetim teori ve uygulamalarnda gelecei daha iyi gren irketler tarafndan ele geirilmiti. Ford, bankaclk sektrne kar scak bakmyordu. rnein, hayat boyunca irketinin dndaki alanlarda yatrm yapmay reddetmiti. Grubun faaliyetlerinin finanse edilmesinde sadece irketin gelirlerini tercih ediyor ve ok fazla gerekmedike bor para almyordu. Ayn zamanda, kendi kurduu byk endstrinin dinamik olmas gerektiini de ihmal etme eilimindeydi. Bymekte olan Avrupa pazarn ele geirmek iin oralarda da ayn fabrikalar amasna ramen, 6 ve 8 silindirli arabalarn motor ve hidrolik fren imalatnn yenilenmesi konusundaki ynetsel tavsiyeleri dikkate almamt. Mamul hattnda renk deiikliinin balatlmas, anzman ve vites kutusu teknolojisi konusundaki gelimelerle ilgili yenilikleri reddetmiti. Ford, arabalarnn siyah renkli olmasn tercih ediyordu. Sonuta, onun endstrideki liderliini kaybetmesine neden olan konfor ve stil konusundaki mteri talepleri ile ilgilenmemiti. Dolaysyla, Amerikan endstrisinin kurucularnn ikinci kuan oluturan, William Durant tarafndan kurulan ve 20nin zerinde farkl alanda faaliyet gsteren firmalarn biraraya gelmesiyle bir holding oluturan General Motorsa otomotiv piyasasnn liderliini kaptrmt. Kaynak: Stoner, James and R, Edward Freeman, Managment, Prentice Hall International Inc, New Jersey, 1989

Kendimizi Snayalm Yant Anahtar


1. d Yantnz yanl ise letmelerde Sosyal Sorumluluk Nasl Balar konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise letmelerde Sosyal Sorumluluk Nasl Balar konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise letme Sosyal Sorumluluunun Modern Biimleri konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise letme Sosyal Sorumluluunun Modern Biimleri konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise letmelerde Sosyal Sorumluluk Nasl Balar konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise letme Sosyal Sorumluluunun Modern Biimleri konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise Deien evre ve letme Etii konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise Deien evre ve letme Etii konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise Deien evre ve letme Etii konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise Deien evre ve letme Etii konusunu yeniden gzden geiriniz.

2. a

3. c

4. d

5. a

6. e

7. c 8. b 9. a 10. e

Sra Sizde Yant Anahtar


Sra Sizde 1 ster bir organizasyon yani planl, amal ve rgtl, isterse tamamen kiinin tercihlerine gre ekillenmi bireysel abalar olsun, bugn dnyann eitli ve ok zor olan blgelerinde ciddi sonulara neden olan abalar gsterilmektedir. Bu abalar, insanlk tarafndan alklanmakta ve yaplanlar insanln gzel rnekleri olarak nmze gelmektedir. Tamamen gnlllk, kiilerin ve kurumlarn maddi destei ve insan st abalarn bir sonucu olan bu geliimler, ok sayda insann gnll almasna, emeine dayanr ve ayn zamanda kardeime yardm ediyorum prensibindeki kardeim kelimesinin tm dnya insann kapsadn gsterir.

100

letme lkeleri

Sra Sizde 2 renilmi kiisel karlardr, kamuoyunun srekli deien beklentilerini karlayan bir sosyal sorumluluk, iletmede kararl bir liderlik gerektirir. Derin sosyal deiimleri ve iletme faaliyetlerini nasl etkileyeceini grme yetenei ile iletmeler, hayatta kalmann bir gstergesidir. Bylesi iletmeler, hkmet kurumlar ile ilikiler kurduundan sermayedarlarnn beklentilerine daha aktr ve sosyal sorunlarla baa kmay gelitirecek yeni yasalar, yasa koyucularla ibirlii yaplarak gerekletirilir. Bylesi sosyal vizyona sahip olan iletme liderleri, iletmelerin sosyal deiimi engellemek yerine yaratmaya yardmc olmas gerektiine inanrlar. Byle bir davran ile bu liderler, gnmz dnyasnn karmak sosyal sorunlar karsnda iletmenin yaama ansnn daha yksek olacan bilirler. Sra Sizde 3 Stratejik Sosyal Konularn Tahmin Edilmesi, sosyal sorumluluun her alannda yneticinin, stratejik sosyal konularn ortaya kn ve yaam erisini tahmin etmesi gereklidir. Bu, iletmede bu konuda kurulmu bir ynetim birimi tarafndan gerekletirilebilir. Bu konuyla ilgili birimin grevleri arasnda, iletmeyi etkileyebilecek stratejik konularn tespit edilmesi, izlenmesi ve zm vardr. Sosyal Sorumluluk in Organize Etme, eer sosyal sorumluluk tayan davranlar, iletmede nem tayor ve srekli destekleniyorsa, blm yneticilerinin personel tercih hakk gz ard edilmemelidir. Sosyal Sorumluluk Stratejisi, her iletme finansal, teknolojik ve pazar kriterlerine gre belirlenen iletme stratejisinin sosyal deerini gelitirmelidir. Tm iletme paydalarna ynelik belirli stratejiler gelitirmektir. Bylesi stratejiler basit karllk amalarndan ok eitli paydalarn amalarn hedeflemelidir. Baar iin iletmeye frsatlar ve kaynaklar salayacak tm bileenlerin taleplerine kar cevap veren yapda ve hassas olmaldr. Sra Sizde 4 Birinci Yanl: Etik kiisel bir olaydr, kamusal ya da tartmalara konu olacak bir mesele deildir. Bu yanl, bireylerin etik deerlerinin kiisel ya da birinin kararnn doru iken, bir dierinin inanlarna gre yanl olaca dini inanlarna dayandn ortaya koymaktadr. Bu yanl anlayn ok sayda savunucusu vardr. rnein, iyi bilinen bir iktisat olan Milton Friedman (1970, 33), etikle ilgili konularda bilgi sahibi olmad ya da eitimini almad iin iletmelerin faaliyetlerinde etik de-

erleri gz nne almalarnn, profesyonellie ve yaptklar iin ciddiyetine uygun olmad grn savunmutur. kinci yanl; iletme ve etik i ie deildir. Bu yaygn grn savunucusu olan Debeorgea gre, iletmeler serbest pazarlarda faaliyet gstermeleri nedeniyle, iletme faaliyetlerinin temelde etie uygun olmamas doaldr. Bu yanl anlaya gre ynetim, bilimsel temellere oturmutur, dini deerlere, etik deerlere ya da belli nc yanl; iletmelerde etik greceli bir kavramdr. Bu yanl gre gre faaliyetlerin ve inanlarn tek bir doru ya da yanl yolu yoktur. Doru ve yanl, bakan gze gre deiir. Drdnc yanl; baarl iletme, etik iletme anlamna gelir. Buradaki neden, iyi iletme imajn srdren, mterilerle ve alanlarla ilgili eitlii ve doru faaliyetler gerekletiren, yasal yollardan elde eden iletmeler ve st ynetimlerin ayn zamanda etik olduu gereine dayanr. Bylesi iletmeler, etik ile aka i ortamnda ilikili olmayabilir. Etik iletme, tam alma sresi ve kendi etik seviyesinin ykseklii ve dl sistemiyle ilikilidir.

Yararlanlan ve Bavurulabilecek Kaynaklar


Bradburn, Roger (2001). Understanding business ethics. London : Continuum. Boatright, John Raymond. (2009). Ethics and the conduct of business. Upper Saddle River: Pearson Prentice Hall. De George, Richard T. (1999). Business ethics. Upper Saddle River: Prentice Hall. Ferrell, O. C. (2005). Business ethics. Boston : Houghton Mifflin. Fisher, C. M.(2009). Business ethics and values. Harlow, England : Prentice Hall/Financial Times. Kline, John M. (2010). Ethics for international business. New York: Routledge. Jones, Campbell (2005). For business ethics. London: Routledge. Kline, John M. (2005). Ethics for international business. London: Routledge. Sims, Ronald R. (2003). Ethics and corporate social responsibility. Westport, Conn.: Praeger.

5
Amalarmz

LETME LKELER

Bu niteyi tamamladktan sonra; letme kurma kavramn, nemini ve giriimcinin yatrm yapma nedenlerini aklayabilecek, letmelerin kurulu srecini aklayabilecek, Yaplabilirlik aratrmasn tanmlayabilecek, Ekonomik, teknik, finansal, yasal ve rgtsel aratrmalar aklayabilecek, Kurulu yeri seiminde dikkate alnmas gereken unsurlarn aklayabileceksiniz.

Anahtar Kavramlar
letme Kurma Yatrm Giriimci Yaplabilirlik Aratrmas (Fizibilite Etd) Ekonomik Aratrma Talep Tahmini Pazar Aratrmas Veri/Bilgi Kaynaklar Talep Tahmin Yntemleri Kurulu Yeri Verimlilik Ekonomiklik Krllk Konumluk Yer Kapasite Teknik Aratrma retim Sistemi Seimi Teknoloji Seimi Finansal Aratrma Baaba Noktas Sabit Giderler Deiken Giderler Yasal Aratrma Hukuki Yap rgtsel Aratrma Yatrm Deerleme

indekiler
LETME KURMA EKONOMK ARATIRMA TEKNK ARATIRMA FNANSAL ARATIRMA YASAL ARATIRMA RGTSEL ARATIRMA DEERLENDRME-KARAR VERME VE GEREKLETRME

letme lkeleri

letmelerin Kuruluu

letmelerin Kuruluu
LETME KURMA
letmeler toplum gereksinimlerini belirleyip, bunu yatrma ve ekonomiye dolaysyla toplumsal refaha dntren nemli birimlerdir. letme kurma kavram iletmecilik literatrne yatrm biiminde girmitir. Giriimci asndan yatrm kavram, parasal (nakdi) sermayenin; bina, arazi, makine ve stoklar gibi maddi ve patent veya imtiyaz biimindeki maddi olmayan deerlere dntrlme srecini ifade eder. Bu sre, giriimci ve kurum/kurulularn deneyimine ve kurulacak iletmenin byklne bal olarak belirginleir. Giriimci, iletme kurma konusunda ncelik durumuna gre baz seenekleri gzden geirir, yapaca aratrmalardan sonra en uygun olann seer ve sonunda kuraca iletmeyi belirler. Peki, her tr iletme iin anlan aratrma sreci ayn mdr? Bir kafeteryann, bir bakkal dkknnn ya da bir frnn almasnda daha kk apl bir aratrma yaplabilir. Ancak bir eker fabrikasnn, bir tekstil fabrikasnn ya da bir kiremit fabrikasnn kurulmas; ekonomi, hukuk, finans ve teknoloji konularnda uzman kiilerden oluan bir ekip almasn gerektirir. Her tr iletmenin kuruluunda aratrma sreci ayn olmadna SIRA greSZDE sizce, iletmeler hangi ltlere gre farkllk gstermektedir?
D N E L kurup, M Kr elde etme ve kazan salama arzusu; giriimcilerin iletmeyi almaya balama nedenlerinin banda gelmektedir. Peki, giriimciyi iletme kurmaya iten baka nedenler de bulunmakta mdr? te bunlardan balcalar: S O R U Toplumsal saygnlk ve sosyal stat elde etmek, Kendi iinin patronu olmak, DKKAT Tketicilerin ihtiyalarna cevap vermek, Daha fazla gelir elde etmek, SIRA SZDE Miras brakmak, Baka frsat ve i olanaklarnn bulunmamas, Bir fikri ya da dnceyi kendi iini kurarak gerekletirme arzusu. AMALARIMIZ letme kurma ihtiyacnn douundan, iletmenin alna kadar olan kurulu almalar, ekil 5.1de de grld gibi; birbirini izleyen aamalar biiminde gerekletirilir. K T A P
Giriimci, kr elde etmek iin retim faktrlerini bir araya getirip, verimli bir biimde kullanan kiidir.

SIRA SZDE

DNELM S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

TELEVZYON

NTERNET

NTERNET

104
ekil 5.1 letme Kurma Sreci ve Aamalar (nsalan ve imeker, 2006, s. 52).

letme lkeleri

Yaplabilirlik Aratrmas (Fizibilite Etd), yatrm karar alnmadan nce, kurulmas dnlen iletmeyle ilgili ekonomik, teknik, finansal, yasal ve rgtsel bilgilerin toplanarak, sistemli bir biimde sunulmas srecidir.

Yeni bir iletmenin kurulu srecindeki ilk aama yatrm dncesidir. Yatrm dYatrm Dncesi ncesi, giriimcinin elinde bulundurduu ekonomik deerleri rn ve/veya hizmete dntrerek, gelir getiren bir iletme kurUygun Yatrm Alan Seimi (n Aratrma) ma dncesidir. Giriimci, yatrm dncesine sahip olduktan sonra uygun yatrm alann (sektr) ve faaliyet konusunu belirleyeYaplabilirlik Aratrmas Ekonomik cektir. Uygun yatrm alannn belirlenmesi; Teknik Finansal lkenin ekonomik sistemi, sektrn duru Yasal mu, pazar yaps, rekabet durumu, ithalat ve rgtsel ihracat olanaklar, teknoloji, doal kaynaklar ve yasalar gibi unsurlardan etkilenmektedir. Yaplabilirlik Raporu Bu yzden giriimci, belirtilen alanlarda bir n aratrma yaparak yatrm projesinin verimlilii hakknda bilgi sahibi olmak duruYatrm Deerleme mundadr. Peki, yaplabilirlik aratrmasndan nce yaplan bu aratrma, giriimciye ne gibi yararlar salar? Bu aamada yaplan Baka Yatrm(lar) Yatrm Karar aratrmalar, giriimcinin yapaca tm almalar bir btnlk iinde yrtmesini sa Plan layarak, zaman ve maliyet kayplarn nler. Giriimci artk, kendisi iin ekici hale gelmi olan proje dncesini, yaplabilirlik Projenin Uygulanmas aratrmas (Fizibilite Etd) sreci iine dhil edebilir. Yaplabilirlik aratrmas, yatrm kaletmeye Gei rarndan nce; giriimciye, proje dncesinin krl ve aklc olup-olmad hakknda bilgi veren kapsaml bir almadr. Burada ama; yaplmas dnlen yatrmn yararlarn, yatrma ayrlacak kaynaklarn alternatif kullanmlarn belirleyerek, en krl yatrm alannn seimini salamaktr. Yaplabilirlik aratrmas; retilecek rn/hizmetlere talep var mdr? Dnlen iin yaplmas teknik olarak mmkn mdr? Maliyetlerin zerinde, tatmin edici bir gelir elde edilebilecek midir? Yasalar bu yatrmn yaplmasna izin vermekte midir? Sz konusu yatrm organize edebilecek yetenek ve kapasitede i gcn bulmak mmkn mdr? gibi sorulara yant alnmas amacyla -bir dizi almay- gerekli klmaktadr. Verilen bilgiler SIRAnda SZDE yaplabililirlik aratrmasnn amalarn belirtiniz.
NELM Ekonomik D aratrma, kurulmas dnlen iletmenin ekonomik adan verimli ve krl olup-olmadnn belirlenmesi ynndeki almalar ierir. Bu aratrmann S O R U giren konular; alma kapsamna Talep tahmini ve pazar aratrmas, Kurulu yerinin seimi, DKKAT

SIRA SZDE

DNELM S O R U

EKONOMK ARATIRMA

DKKAT

SIRA SZDE

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

AMALARIMIZ

5. nite - letmelerin Kuruluu

105

letme kapasitesinin belirlenmesi, Tahmini gelirlerin belirlenmesi biiminde sralanabilir.

Talep Tahmini ve Pazar Aratrmas


Talep tahmini ve pazar aratrmas giriimciye, zelde iletme kapasitesinin belirlenmesinde katk salamakla birlikte, genelde; rakiplerin durumu, genel fiyat dzeyi, tketicilerin zellikleri ve satn alma davranlar, tedarikiler, arac kurulular, i gc ve sermaye salama durumu gibi konularda bilgi verir. Talep tahmini ile retilecek rn ve/veya hizmetlere kar pazarda olumas muhtemel talep dzeyi belirlenir. Bu srete elde edilen bilgiler, planlama ilevinde temel oluturacandan dolay, istatistiksel yntemler kullanlarak retilmi olmaldr. Etkin bir talep tahmininde bulunabilmenin yolu hedeflenen pazarn tanmlanmasndan gemektedir. Bundan dolay gereksinim duyulan veri/bilgileri elde edebilmek iin pazar aratrmasna ihtiya vardr. Pazar aratrmas, herhangi bir rnle (rn/hizmet) ilgili, belirli bir blgedeki arz ve talebin belirlenmesi srecidir. Peki, pazar aratrmas srecinde hangi konulara dikkat etmek gerekir? te bunlardan bazlar: retilmesi dnlen rn ya da hizmetin arz edilecei hedef pazarn tanmlanmas, retilecek rn/hizmete kar, u an ve gelecekte oluabilecek toplam talep miktarnn belirlenmesi, Rakiplerin toplam talebi karlama oranlar ve kapasitelerinin belirlenmesi, retilecek rnn pazardaki fiyat dzeyinin belirlenmesi (sat gelirlerinin tahmin edilmesine olanak salar), Hedef pazardaki tketici zelliklerinin belirlenmesi (Hedef pazar oluturan tketicilerin retilecek rne kar talep dzeyleri, gelir durumlar, cinsiyetleri, eitim dzeyleri, yalar, meslek durumlar, dil ve inanlar vb.), Hedef pazardaki ikame rnler ve rakiplerin gl ve zayf ynlerinin belirlenmesi, allacak sektrde devlet teviklerinin durumu ve yasal dzenlemelerin incelenmesi (yatrmlara salanan devlet tevikleri, KOBlere salanan devlet destekleri, tarm ve hayvanclk alannda tevikler, ihracatta devlet yardmlar vb.), allacak sektrn ekonomik dalgalanmalardan etkilenme durumunun belirlenmesi biiminde sralanabilir. Talep tahmini aratrmas ekonomik aratrma iinde yaamsal bir neme sahiptir. Tahmin almalarnda mkemmeli yakalamak olduka zor hatta olanakszdr. Tahminde bulunulan deerler ou zaman gerek sonularla rtmemektedir. Tahmini yaplacak deikeni etkileyen btn elerin inceleme kapsamna alnamamas ve rassal (tesadfi) olaylarn bulunmas bunun nedenleri arasnda saylabilir. Tahmin almalarnda tek bir tahmin deerinin yan sra, alt ve st snrlarn belirlenerek belirli bir lde hata pay braklmaldr. Geree yakn bir tahminde bulunabilmek iin tahmin zaman gz nnde bulundurulmal ve gerekli deiiklikler iin yeterli zaman ayrlmaldr. Talep tahmini aratrmas genellikle drt aamada gerekletirilmektedir: Veri/bilgi toplanmas, Talep tahmin dneminin belirlenmesi, Tahmin ynteminin seimi ve hata paynn hesaplanmas, Tahmin sonularnn geerliliinin aratrlmas.

Talep Tahmini, rnn hedef pazara nfuz etme gcnn belirlenmesidir.

Pazar Aratrmas, bir pazar ya da pazarn herhangi bir blmndeki tehdit ve frsatlarn belirlenmesine olanak salar.

106

letme lkeleri

Veri/bilgi toplanmas srecinde farkl bilgi kaynaklarndan yararlanlabilir. Eer hedef pazar oluturan tketici says azsa; aratrmac, tketicilere birebir grme yntemini kullanarak ya da anket aracyla ular. Hedef pazarn ok sayda tketicilerden olutuu durumlarda ise; aratrmac, tketicilerin tmn temsil edebilecek bir rneklem seer ve yalnz bu gruba giren kiilerle iletiime geer. Tketicilerle dorudan iletiim kurarak gzlem, grme ve anket teknikleri yardmyla bilgi toplamaya, birincil kaynaktan bilgi toplama ad verilir. Ancak bu yntem ikincil kaynaktan bilgi toplamaya gre olduka maliyetli ve zaman alcdr. kincil kaynaktan bilgi toplama ise; istatistikler, raporlar, zgn tezler, makaleler ve kitaplar gibi bilgi kaynaklarndan alnan veri ya da bilgilerin genelleme, zmleme, sentez, yorum ve deerlendirmesini ierir. kincil kaynaklar kullanlarak yaplan bir aratrma, aratrmacya para, zaman ve emek tasarrufu salar. Peki, ikincil bilgi kaynaklar rnekleri nelerdir? Trkiye statistik Kurumu (TK) yaynlar, T.C. Kalknma Bakanl yaynlar, Sanayi ve Ticaret Odalar yaynlar, T.C. Kk ve Orta lekli letmeleri Gelitirme ve Destekleme daresi Bakanl (KOSGEB) yaynlar, Uluslararas alma rgt (ILO), Ekonomik Kalknma ve birlii rgt (OECD), Avrupa Birlii (AB) yaynlar, Sendika, sanayi birlikleri ve dier meslek kurulularnn yaynlar, Finans kurulularnn raporlar, Valilik, kaymakamlk ve belediyelerin gr ve yorumlar, Yksekretim Kurulu (YK) Tez Merkezinde bulunan giriimcilikle ilgili doktora ve yksek lisans tezleri, Milli Ktphane, niversite ktphaneleri, halk ktphaneleri ve zel ktphanelerde bulunan bilgi kaynaklar, Birlemi Milletler rgt (UN), Uluslararas Para Fonu (IMF), Gda Tarm rgt (FAO), Birlemi Milletler Ticaret ve Kalknma Konferans (UNCTAD) hracat Gelitirme Merkezi (GEME) yaynlar ikincil bilgi kaynaklar rnekleri arasnda sralanabilir. Yaplan talep tahminlerinin tutarll, birincil ya da ikincil kaynaklardan elde edilecek veri/bilgilerin doruluuna baldr. Toplanan veri/bilgilere, eitli tahmin yntemleri uygulanarak yllara gre gerek talep miktar belirlenir.
SIRA SZDE

kincil bilgi SIRA kaynaklarna en kolay nasl ulalr? SZDE


DNELM Karar verici, talep tahmininde bulunmadan nce, tahmin yaplacak konunun dokusuna en uygun tahmin yntemini belirler. Yntemin belirlenmesinde; tahminleS O R U rin kapsad zaman aral, gerekli olan sre, tahminlere dayal alnacak kararlarn ksa ya da uzun vadeli oluu, konuyla ilgili verilere ulaabilme olanaklar, kullanlan kaynaklarn maliyeti, karar vericinin gz ard edebilecei hata pay ve tekDKKAT niin kullanm kolayl gibi unsurlarn dikkate alnmas gerekir. Tahmin yapabilmek iin kullanlabilecek ok sayda yntem bulunmaktadr. Bunlar; saysal olmaSZDE yan, kiiselSIRA gr ve yargya dayal (kalitatif) tahmin yntemleri ve saysal (kantitatif) tahmin yntemleri olarak iki ana grupta toplanabilir. SaysalAMALARIMIZ olmayan tahmin, bireylerin herhangi bir olay ya da nesneye olan bak as hakknda gvenilir bilgi edinebilmek ve daha ok dorudan gzlenemeyen,

DNELM S O R U

Talep Tahmin Yntemleri

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

K T A P

TELEVZYON

TELEVZYON

5. nite - letmelerin Kuruluu

107

lmlenemeyen olaylar hakknda bilgi salamak amacyla kullanlan yntemdir. Bu yntemle duygu, dnce, niyet ve tutumlar hakknda veri toplanmaya allr. Ancak gemie ait verilerin var olduu durumlarda, sadece bu verilerden yararlanlarak tahmin yapmak doru bir yaklam olamaz. Uygulamada en ok kullanlan saysal olmayan tahmin yntemleri unlardr: Pazar Aratrmas: Gelecekteki talepler hakknda bilgi almak amacyla tketicilerden; mlakat, anket, e-posta ve telefon araclyla bilgi toplanmasn amalayan bir tahmin yntemidir. Orta ve uzun vadede iyi dzeyde sonular vermesine karn, zaman alc ve maliyeti yksektir. Uzman Grleri: Konusunda uzman olan kii ya da gruplarn bilgi ve deneyimlerine dayanlarak karar verilmesi yntemidir. Ksa, orta ve uzun vadede ortalama sonular verir ve maliyeti dktr. Delphi: Mevcut talep verilerinin az olduu durumlarda, doru bir talep tahmini iin uzman grlerine yazl olarak bavurulmas ve farkl grlerde fikir birlii salanncaya kadar yaplan sistemli bir almadr. Ksa, orta ve uzun vadede orta ve yksek dzeyde sonular verir ve maliyeti ortalamann zerindedir. Saysal tahmin ise bir olay ya da nesneye ilikin elde edilen saysal veriler zerinde istatistiki ve matematiksel zmlemelerin (analiz) yaplmas srecidir. Burada, elde edilen verilerle rnn talebi arasnda balant kurulmak suretiyle; balant ynnn istatistiksel yntemlerle saptanmas ilemi gerekletirilir. Verilerle rnn talebi arasndaki iliki zamanla deiim gsterebilir. Ayrca bu srete, talebi etkileyen dier unsurlarn orannn da deiebilecei gz nnde bulundurulmaldr. Saysal tahmin yntemlerini iki ana grupta toplamak mmkndr. Bunlar: Nedensel Yntemler: Sebep-sonu tahmininde, iki veya daha fazla deiken arasndaki iliki gz nnde bulundurularak, kullanlan yntemlerdir. Nedensel yntemlerde, rne ait gemi talep verileri ile bu talebi etkiledii dnlen dier deikenlere ait bilgiler kullanlmaktadr. Bu yntemler arasnda regresyon analizi, ekonometrik model, yapay zek ve sezgisel algoritmalar saylabilir. Zaman Serisi Analiz Yntemleri: Gemi verilerin zaman iindeki eilimleri incelenerek, gelecee dnk tahminlerde bulunmada kullanlan yntemlerdir. Zaman serisi analiz yntemleri arasnda; hareketli ortalamalar yntemi, ssel dzeltme yntemi, eilim (trend) analizi yntemi ve Box-Jenkins gibi yntemler yer almaktadr. Kullanlacak tahmin yntemi seilirken; birincil ya da ikincil kaynaklardan elde edilen bilgilerin belirsizlik, duyarllk ve deiim biimi gibi nitelikleri ile uygulama amalar gz nnde bulundurulmaldr.

Zaman Serisi, bir olayn, kronolojik sraya gre, ald deerlerin sralanmasyla elde edilen diziye denir.

Kurulu Yerinin Seimi


Kurulu yeri, giriimcinin iletme amalarna etkin ve verimli bir biimde ulamak iin faaliyetlerini gerekletirmek zere belirledii yerdir. ster mal reten iletmeler, isterse hizmet iletmeleri olsun tm iletmeler kurulu yerini belirlemek zorundadr. Bu konu sadece iletmelerin ilk kuruluunda deil; bymesinde, yeni pazarlara girmesinde, rn farkllatrmasnda, arz ve talepteki deimelerde ve yerleim alannn deitirilmesi srasnda da ortaya kar. Kurulu yeri, iletmenin faaliyette bulunduu alanda rn ya da hizmetlerin retildii yerdir. phesiz giriimci; neyi nasl ve ne kadar maliyetle reteceine karar vermek iin, retimi gerekletirecei yeri de belirlemek zorundadr. BuKurulu Yeri, iletmenin yaamas ve gelimesi iin gerekli btn zellikleri bnyesinde bulunduran yaam alandr.

108

letme lkeleri

Konumluk Yer, iletmenin faaliyetlerini yrtmek zere, belirlenen kurulu yeri iinde, fiziksel mekn olarak kurulduu veya ald yerdir.

nun iin, yaamsal bir neme sahip olan enin gz nnde bulundurulmas gerekir: Verimlilik: Giriimcinin elinde bulundurduu sermaye, i gc, teknoloji ve ham madde gibi retim faktrlerini kullanarak daha fazla rn veya hizmet retmesidir. Verimlilik dzeyi ayn zamanda teknik olanaklara da baldr. Bu yzden giriimci, kurulu yerini belirlerken seilecek yerin, mevcut teknik ve ekonomik ortamda, olabilecek en fazla retim miktarn gerekletirebilecek kapasitede olmasna dikkat etmek zorundadr. Ekonomiklik: letme faaliyetleri sonucunda elde edilen gelir ile bu gelirlerin elde edilebilmesi iin katlanlan i gc, ham madde ve yardmc madde gibi elerin parasal ifadesiyle ortaya kan tm maliyetlerin oransal bir sonucudur. letmede maliyet giderlerinin dk olmas ya da bu giderlerle elde edilen mal/hizmetlerin sat fiyatlarnn yksek olmas ekonomiklik orann ykseltecektir. Krllk: letmenin belirli bir dnemde elde ettii krn, ayn dnemde kullanlan sermayeye orandr. Bu orann en yksek kaca corafik alan iletmenin kurulu yeri olarak semek uygun olacaktr. Maliyet, gelir ve faiz oranlarndaki deimeler krllk orannn nceden kesin olarak hesaplanmasnda nemli engellerdir. Bu bilgilerden hareketle iletme iin en uygun kurulu yeri; giriimcinin iletmenin ama ve hedeflerine verimli bir biimde ulama yolunda, retim ilevi iin gerekli olan teknik ve ekonomik olanaklar, dier kurulu yerlerine gre, optimum bir biimde ele geirip, kr en st dzeye kard corafik alan biiminde tanmlanabilir. Kurulu yeri seim srecinde nce fabrika, sat maazas, bro, hastane ya da lokanta gibi iletmelerin kurulaca blge, sonra da bu blge iindeki en uygun yer belirlenir. Buras artk iletmenin faaliyetlerini yrtecei konumluk yerdir. Kurulu yeri seiminde corafi blge seimi ile konumluk yer -genellikle- e zamanl seilir. Ulatrma ve telekomnikasyon (uz iletiim) teknolojisinde yaanan deiim ve dnmler sonucu dnyamz artk kresel (global) bir ky haline gelmitir. Bu durum lke ii ve kresel ticaretin grnmn byk apta deitirmitir. Tpk biliim hizmeti reticileri ve salayclar gibi pazar temelli iletmeler, artk tketicilerden ok uzaklarda hizmetlerini srdrebilmekte ve buradaki maliyet stnlnden (i gc, enerji ve vergi gibi) yararlanabilmektedir. Buna ramen datclar, hizmet iletmeleri ve perakendeciler gibi birok iletmenin hl youn bir biimde pazar temelli olduu grlmektedir.

Kurulu Yeri Seimini Etkileyen Unsurlar


letmelerin kurulu yeri seiminde gz nnde bulunduracaklar unsurlar arasnda faaliyet alanlarnn da nemi byktr. letmelerin retim iletmesi ya da toptanc, perakendeci ve bakm-onarm gibi hizmet iletmesi olmalar, dikkat edilecek hususlarn da farkllamasna yol aar. retim iletmeleri, kurulu yeri seiminde pek ok unsuru dikkate almas gerekir. Bunlardan balcalar: letme; ham maddenin kaliteli, ucuz ve en fazla miktarlarda bulunduu yerde kurulmaldr. Ulam kolay, tama maliyetleri uygun olmaldr.

5. nite - letmelerin Kuruluu

109

Gerektiinde iletmeyi geniletmeye uygun olmaldr. Nfus, ekonomik ve sosyal gelime dzeyi yeterli olmaldr. Nitelikli i gcnn kolay ve en ekonomik bir biimde salanabilecei bir yerde olmaldr. Arazi fiyatlar ve inaat maliyetleri uygun olmaldr. Arazinin jeolojik yaps ve blgenin iklimi uygun olmaldr. gren ve ailelerinin toplumsal ve kltrel gereksinimleri en st dzeyde karlanabilecek bir yerde olmaldr. letme; toplumun kltr, eitim, gelenek ve grenekleri asndan genel kabul gren bir yerde olmaldr. retim srasnda deerlendirilemeyen ve yararsz olan artklar, evreye zarar vermeden, artlarak doaya braklmaldr. Devletin uygun altyap, ucuz kredi, hukuki kolaylklar, vergi indirimi ve ucuz arsa hizmetlerini sunduu yerler tercih edilebilir. evrede yeterli dzeyde sosyal tesisler ve kiralk konutlar bulunmaldr. Telekomnikasyon hizmetleri olmaldr. Sava veya terrn olduu ya da olma riski bulunan blgeler ayklanabilir. Finansal kaynaklarn kolay ve ekonomik olarak salanabilecei, banka ve finans kurumlarnn bulunduu yerler tercih edilebilir. Peki, retim iletmeleri bu unsurlardan etkilenirken, acaba hizmet iletmelerinde durum nasldr? Belli llerde bir benzemeden sz edilse de; rn reten iletmelerle hizmet reten iletmeler arasnda kurulu yeri seim kararlarn etkileyen baz farkllklar bulunmaktadr. Bunlar: Toptanc iletmelerin perakendeci maazalara yaknl, rn gnderme ve alma asndan ulam ana yaknl, ayn sektrde hizmet veren dier iletmelerin toplanma yerlerine yaknl tercih edilen zelliklerdir. Perakendeci iletmeler kurulu yerini seerken; yaya trafiinin younluu, ara park olanaklar, al-veri merkezlerine ve rakip iletmelere yaknl ve maaza kirasnn ya da sat fiyatnn uygunluu gibi konulara dikkat ederler. Servis ve brolarn yerleiminde ise; byk yerleim yerlerine ya da trafii youn olan caddelere yaknlk nem kazanr. Giriimciler, kurulu yeri kararn verirken, yukarda bahsedilen unsurlar gz nnde bulundurarak, en uygun kurulu yerini belirlemek durumundadr. Ancak uygulamada, iletmenin btn unsurlar bnyesinde barndran bir yeri bulma olana yoktur. Bundan dolay kurulu yeri belirlenirken; giriimci, retim faktrlerini en dk maliyetle bir araya getirebilecei, krn en st dzeye karabilecei bir yeri belirlemeye alr.

letme Kapasitesinin Belirlenmesi


letme kurma almalar, ekonomik aratrma kapsamnda, iletmenin kurulu yeri seiminden sonra iletme kapasitesinin belirlenmesiyle devam eder. Kapasite, zellikle retim iletmelerinin byklklerinin ifade edilmesinde, en ok kullanlan bir kavramdr. letme kapasitesi, retim faktrlerinin belirli bir dnemde (saat, gn, hafta, yl) rn ve hizmetleri retebilme yetenek ve olanaklarnn metre, kg, adet ve litre gibi uygun bir l birimiyle ifade edilmesi biiminde tanmlanabilir. rnein, Toprak Mahsulleri Ofisinin (TMO) yllk depolama kapasitesi 4 milyon ton dzeyindedir. Kapasitenin mali ve ekonomik bir yaklamla ele alnmas duru-

110

letme lkeleri

munda, l birimi liradr. Sz gelimi, Trk Hava Yollarnn (THY) cirosu 2010 ylnda, kesin olmayan rakamlara gre, 6 milyar ABD dolardr. Bir iletme iin kapasite deerlemesi yaamsal bir neme sahiptir. Daha balang aamasnda kurulacak iletmenin retim kapasitesinin ok iyi hesaplanmas gerekir. Tabii ki; bu ilemin verimlilii de elde edilen verilerin doruluuna baldr. Bundan dolay bir iletmenin retim kapasitesi, bir yandan yeterli beeri kaynaklarn ve makine-donanmn iletmeye alnmasna, dier yandan da pazarlama olanaklarna ve mali kaynaklarn verimli bir biimde salanmasna baldr. Literatrde, birbirinden farkl anlamlarda, eitli kapasite kavramlar kullanlmaktadr. Bunlardan balcalar; Kuramsal (Teorik) kapasite: Makine ve donanm ve dier tm retim faktrlerinin hi bir duraksama, gecikme, aksama ve arza olmadan; anlan elerin nitelikli igren tarafndan kullanm sonunda gerekletirilebilecek en yksek retim miktarn gsteren kapasitedir. Burada btn koullarn mkemmel olduu dnlr. rnein, bir buzdolab fabrikasnn -hi arza vermeden- ylda retebilecei toplam buzdolab adedi 4 milyon ise; bu rakam iletmenin kuramsal kapasitesini oluturur. Bir hizmet iletmesinde de kuramsal kapasite, iletmenin belirli dnemde salayaca en yksek hizmet snrdr. rnein, otel iin, bir dnemde konaklamas gereken misafirlere ayraca oda-yatak says bu tr kapasiteyi belirtir. Pratik (Normal) kapasite: Bir iletmenin kuramsal kapasiteyle almas her zaman mmkn olmayabilir. retim faaliyetleri; tamir, bakm, arza, elektrik kesintisi ya da igrenden kaynakl sorunlardan dolay aksar. te bu gibi ortaya kan retim aksamalar dldkten sonra meydana gelen nedenlerle retim dzeyine pratik kapasite ad verilir. rnein, ylda 300 bin adet kuramsal kapasitesi olan bir hazr giyim iletmesinde arza, elektrik kesintisi gibi denetlenemeyen duraksamalardan dolay 260 bin adet takm elbise retilmi olabilir. Kullanlan (Fiili) kapasite: Her zaman iletmelerin pratik kapasiteye ulamalar mmkn olmaz. Pazardaki durgunluk ve rakiplerin atlmlar gibi nedenlerden dolay; iletmenin normal koullarda retebilecei miktara alc bulunmad durumlarda kullanlan kapasite kavram ortaya kar. rnein, ylda 500 bin metre kuma (pratik kapasite) retebilecek durumda olan bir tekstil fabrikasnn, talep azl nedeniyle, ylda 350 bin metre kuma retmesi kullanlan (fiili) kapasiteyi dourur. Atl (Bo/Aylak) kapasite: Pratik kapasitenin zor koullar ve talep yetersizlii nedeniyle kullanlmayan ksmdr. rnein, yllk pratik kapasitesi 360 bin adet olan bir otomobil fabrikasnda talep azl nedeniyle 300 bin adet otomobil retilebilmise; bu iletmenin atl kapasitesi 60 bin adet/yldr. Bu kapasite iletmenin birim retim maliyetlerini artrd iin iletmeler tarafndan arzu edilmez. Ar (Zorlanm) kapasite: Kullanlan (fiili) kapasitenin pratik (normal) kapasiteden byk olmas durumunda ortaya kan kapasitedir. letmeler, geici de olsa, bu kapasiteye ulaabilmek iin retim faktrlerini ar zorlamalar gerekir. Anlan kapasiteye iletmeler; sava, doal afetler ve ani talep artlar gibi zel durumlarda bavururlar. retim faktrlerinin uzun sre zorlanmas; hatal rnlerin, i kazalarnn artmas ve makinelerin sklkla arzalanmas gibi sakncalar dourabilir.

5. nite - letmelerin Kuruluu

SIRA SZDE

SIRA SZDE

111

Kvaml (En uygun) kapasite: letmenin en dk ortalama maliyetlerle retebilecei retim dzeyidir. Bu kapasite; retim maliyetlerinin en dk, DNELM retim miktarnn en yksek ve rnlerin tamamnn satlm olduu noktada gerekleir. letmeler iin kvaml kapasite, iinde bulunduklar sektS O R U rn ortalamasna gre belirlenir. Atl kapasiteye ulamann birden ok yolu bulunmaktadr. Birincisi;D pratik K K A T kapasiteden, kullanlan kapasite karlarak atl kapasiteye ulalr. kinci yol ise; kapasite kullanma orannn (alma derecesi) hesaplanmasdr. alma derecesi, kullanlan kapasitenin SIRA SZDE pratik kapasiteye orandr. rnein; kullanlan kapasite 975.000 m. kuma/yl ve pratik kapasite de 800.000 m. kuma/yl ise tekstil fabrikasnn kapasite kullanm oran, 800.000/975.000 = %82dir. Buna gre; tekstil fabrikasnn kapasitesinin %18i atl duAMALARIMIZ rumdadr. letme bu %18lik atl kapasiteyi; reklam, tantm, deme kolayl gibi satlar artrc abalarla ve/veya yeni pazar aratrmalaryla, deerlendirmeye gitmelidir.
K T A P

DNELM S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

letmelerin kurulu almalar srecinde iletme, kapasitesinin doru seilmesi byk nem tar. nk kapasite yalnz iletmenin kurulu aamasnda deil, T E L E V Zdolay, YON iletme faaliyete getikten sonra da nemli bir kavramdr. Bundan iletme kapasitesinin eitli unsurlar gz nnde bulundurularak belirlenmesi gerekir. Bu unsurlar arasnda; talep dzeyi, yatrm maliyetleri, ham madde, i gc, teknoloji, finansman, ulatrma, malzeme ilem sresi, makinelerin ilem gc, i istasyonNTERNET lar arasndaki ilikiler, bakm ve onarm saylabilir. Giriimci btn bu unsurlar dikkate alarak, iletmenin yapsna, byklne ve amalarna en uygun iletme kapasitesini belirler.

TELEVZYON

NTERNET

Tahmini Gelirlerin Belirlenmesi


Ekonomik aratrma srecinde yaplan talep tahmini ve pazar aratrmas sonucunda iletmenin retecei rn ya da hizmete olan toplam talep ve iletmenin bu talepten elde edecei pazar pay, kapasite ve tahmini sat miktar belirlenir. Tabii ki burada; yaplan bu almalar sonucunda satlmas dnlen rnn tahmini birim maliyeti ile tahmini birim sat fiyatlarnn da saptanmas gerekir. Bylelikle; belirli bir dnem ierisindeki tahmini sat miktar ile belirlenen birim sat fiyatnn arpm sonucunda, iletmenin salayaca gelir tahmin edilmeye allr. Bu ilem giriimciye, yatrmn ekonomik olup-olmad konusunda bilgi salar.

TEKNK ARATIRMA
Teknik aratrmalar, iletmenin uygulayaca retim srelerinin ya da teknolojinin ekonomik adan uygunluunu ortaya karmak ve baar iin gerekli teknolojiyi belirlemek iin yaplr. nk rn ve hizmet retiminde kalite ve maliyet, hem retim sreci hem de kullanlan yntem ile dorudan ilgilidir. Teknik aratrmalarn; retim sistemi ve teknoloji seimi; ve teknik maliyet almalar olmak zere iki boyutundan sz edilebilir.

retim Sistemi ve Teknoloji Seimi


rn ya da hizmet retmek amacyla; i gc, malzeme ve makine gibi fiziksel elemanlarn bir araya gelerek uyumlu bir biimde almasna retim sistemi ad verilir. Ekmek reten bir frn iletmesinin retim sistemi incelendiinde; buradaki girdi elemanlarnn un, su, maya, tuz, enerji ve ekmek ustasnn bilgi ve bece-

SIRA SZDE

SIRA SZDE
letme lkeleri DNELM

112 DNELM
S O R U

risi olduu grlr. Burada dnm ilemi, ekmein yapm ve kt eleman da ekmektir. S O R U Giriimci, iletmede D K K A T kuraca retim sistemine karar verirken; sermaye, pazarn bykl ve pazar pay, i gc nicelik ve nitelii, lisans, patent ve teknik destek olanaklar ve kullanlacak teknoloji gibi unsurlar gz nnde bulundurmak durumundadr. SIRA SZDE Literatrde retim sistemleri yntem, miktar ve aka gre farkl biimlerde snflandrlmaktadr. Peki, bir giriimci iletmesini kurarken, teknik aratrma aamaAMALARIMIZ snda, gz nnde bulunduraca balca hangi retim sistemleri bulunmaktadr? Siparie gre retim sistemi, parti retim sistemi, srekli retim sistemi, proje reK akc T Aretim P tim sistemi, sistemi, yn retim sistemi ve tam zamannda retim sistemi bunlardan balcalardr. retim sistemi seim karar; iletmenin mali yapsn, rn kalitesini, bamllk T E Lzelliklerini EVZYON ve esneklik etkiler. Alnan bu karar sonucunda uygun makine ve i gc seilerek; fabrika ii tm dzenlemeler yaplr. Giriimci, retim trne; sermaye, pazarn bykl ve pazar pay, i gc nicelik ve nitelii, lisans, patent ve teknik destek olanaklar ve kullanlacak teknoloji gibi faktrleri gz nnde buNTERNET lundurarak karar vermelidir. Son yllarda teknolojide yaanan gelimeler sonucu, otomasyona ynelme nemli lde artmtr. Bu artla birlikte, iletmelerde teknoloji seimi konusu daha da nemli bir konuma gelmitir. Teknoloji seimi, farkl girdi faktrlerini kullanarak ayn kty reten retim yntemleri arasndan birini belirleme sreci olarak dnlebilir. Bu sre, iletmeler iin yaamsal bir neme sahip bir karar verme alann oluturur. nk doru teknolojinin seimi, giriimcilere, ok nemli bir rekabet stnl salar. Grld gibi teknoloji seimi, kapasite ve yer seimi gibi bir defada alnan ancak, proje mr boyunca etkili olan kararlardandr. Teknoloji seimi; sektre, sermaye gcne ve kresel gelimelere gre deiiklik gsterir. Bu yzden giriimci veya karar vericinin, dnyada gerekleen gelimeler ve lke koullar arasnda denge kurabilecek bir bak asna sahip olmas gerekir. rnein, dviz darl yaanan dnemlerde, yerli girdi kullanan teknolojinin tercih edilmesi sz konusu olabilir. Ayrca gelimi lkelerde sermaye youn teknolojilerin kullanlmasna karlk, gelimekte olan lkelerde bol ve ucuz olan i gc kaynandan dolay, emek youn teknolojilere arlk verilebilir.

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

Teknik Maliyet almalar


Teknik maliyet almalar aadaki konular iermektedir: retim maliyetlerinin retim srecine gre ayr ayr hesaplanmas, Arsa, bina ve makineler gibi sabit deerler ve montaj (kurgu) maliyetleri ile teknik bilgi (know-how) maliyetlerinin tahmin yoluyla belirlenmesi, Nitelikli ve niteliksiz i gc gereksinimi ve maliyetlerinin belirlenmesi, Su, enerji ve dier alt yap ihtiya ve maliyetlerinin belirlenmesi, Bakm ve onarm maliyetleri almalarnn yaplmas. Grld gibi, yaplabilirlik etdnde teknik aratrmalar, yatrm kararlar iin nemli veri/bilgilerin elde edilmesini amalamaktadr. Bu bulgular bir yandan teknolojik tercihleri irdelemeye ortam hazrlarken; dier yandan da sat maliyeti hesaplar ve finansman hesaplar iin gerekli temel veri/bilgileri ortaya koymaktadr.

5. nite - letmelerin Kuruluu

113

FNANSAL ARATIRMA
Finansal (mali) aratrma kapsamnda yaplmas; planlanan yatrma para desteinin nasl salanaca, yaplacak yatrmn karlnn alnp-alnamayaca ve kr elde edebilmek iin retilecek birim miktarnn belirlenmesi gibi konular yer alr. Ayrca, iletmenin srekli olarak gereksinim duyaca parasal kaynaklar ve bunlarn salanabilecei yerler de renilmesi gereken dier bilgiler arasndadr. Yaplabilirlik aratrmas, iletmenin kurulup-kurulmama kararnn verilmesine katkda bulunduu gibi iletmenin kurulduktan sonra karlaabilecei olas sorunlar belirleme ve bunlar iin zm nerileri gelitirme ilevine de sahiptir. Karlalan sorunlar genellikle finansal konularda kendini gstermektedir. Bu yzden, parasal sorunlarn bir an nce zme kavumas iin, aadaki sorularn yantlanmas gerekir: Kurulu iin arazi, inaat ve donanm gibi elerin maliyeti (balang maliyeti) ne kadardr? Kurulu aamasndan sonra, iletmenin altrlabilmesi iin gereken cret, kira ve faiz gibi ileyi giderleri ne kadardr? letmenin tahmini gelirleri ne kadardr? Yatrm finansman hangi kaynaklardan, hangi sreyle ve hangi maliyetle salanacaktr? Ka birim retimden sonra kr elde edilebilecektir (Baaba/Kra gei noktas)? Bu sorulara verilmesi gereken yantlar arasnda -ncelikli olarak- baaba (kra gei) noktasnn belirlenmesi gelmektedir. Burada iletmede elde edilen toplam gelirlerin, toplam giderlere eit olduu noktann (baaba noktas) belirlenmesi amalanr. Baaba noktasnda iletme ne kr, ne de zarar etmektedir. Yani, yapt yatrmn karln alm ancak henz herhangi bir kr elde edememitir. Giriimci, yapt bu almayla, harcamalarn karlamak iin ka birim retim yapacan bulmay hedefler. Bylece daha nce belirledii pazarn talep miktaryla baaba noktasn karlatrarak; yatrmn krl olup-olmayacan ngrmeye alr. letmenin tahmini gelir ve giderleri, baaba noktasnnn belirlenmesinde temel bilgilerdir. Gider kavram, belirli bir zaman dilimi iinde kullanlan ve tketilen rn ya da hizmetlerin parasal deerini ifade eder. Giderler sabit ve deiken olmak zere iki gruba ayrlr. Sabit giderler, iletmenin retim miktarna bal olarak deimeyen giderlerdir. yeri kiras, bina ve arazi vergisi, faiz, sigorta primleri, makine, donanm, amortisman, iklimlendirme (stma ve soutma) ve aydnlatma gibi giderler bu gruba girer. Deiken giderler ise; iletmenin retim miktarna gre artan ya da azalan, retim olmad zaman da olumayan giderlerdir. Deiken gider grubuna; yakt, ham madde, yar mamul maddeler, ii cretleri, gelir vergisi ve bakm-onarm giderleri girer. Baaba noktasnn bulunmasnda kullanlan gelirler ise; bir faaliyet dneminde satlan rn/hizmet miktarnn o dnemdeki birim fiyat ile arplmas sonucu elde edilen rakamdr. Baaba noktas, retim miktar ve sat tutarlarna gre iki biimde hesaplanr. rnein, 40.000 adet rn retip-satmay planlayan A letmesi, gerekletirecei retim iin toplam olarak 60.000 sabit, 120.000 ise deiken giderlerinin olduunu varsaym ve retecei her rn iin 6 sat fiyat belirlemitir. Bu durum-

Baaba (Kra Gei) Noktas Analizi, ksa dnemde hem sabit, hem de deiken giderlere sahip iletmelerin alacaklar stratejik kararlara yardmc olan bir krllk zmlemesidir.

114

letme lkeleri

da iletmenin miktar ve sat olarak baaba noktalar (BBN) aadaki gibi gerekleecektir. Burada ncelikle birim bana deiken gider (Deiken Giderler / rn miktar) = (120.000 /40.000 = 3) bulunur ve daha sonra aadaki ilemler yaplr.
BBN ( Miktar ) = Sabit Giderler 60.000 = = 20.000 Sat Fiyat ( ) Birim Deiken Gider ( ) (6 3) Sabit Giderler 60.000 = = 120.000 1 ( Birim Deiken Gider / Sat Fiyat) 1 (3 / 6)

BBN (Sat Tutar) =

rneimize gre; A iletmesi 20.000 birim rn rettiinde ya da 120.000lik sat hacmine ulatnda, gelirlerinin toplam giderlerinin toplamna eit olacak yani; sfr kra ulam olacaktr. letme ancak bu noktadan sonra rettii her birim rnden kr elde etmeye balayacaktr. BBNnin finansal zmleme ve finansal karar retme konularndaki en temel kullanm alanlar aadaki biimde sralanabilir: letmenin zarara uramamas iin ulalmas gereken i hacmi dzeyinin belirlenmesi, Sat maliyetlerinin ve birim fiyatlarnn hesaplanmas, letme retim kapasitesinin belirlenmesi, letme sermaye ihtiyacnn belirlenmesi, Krl rn bileiminin belirlenmesi, Sabit/deiken giderler, sat fiyat, toplam sat miktar veya kr beklentilerindeki deimelerin birbirine etkilerinin ortaya karlmas, letmenin izleyecei retim, fiyat ve yatrm politikalarna karar desteinin verilmesi, Tahmin edilen ile gerekleen durumun karlatrlarak deerlendirilmesi. Grld gibi finansal aratrmalar, iletmenin tm yatrm ve ileyi maliyetlerinin tahmin edilmesi almalarn ierir. Ayrca bu almalar, iletmenin finansal sorunlarna zm nerileri getirilmesine olanak salar.

YASAL ARATIRMA
Yasal aratrma, iletmenin hukuki yaps, kurulacak iletmenin devlet desteinden yararlanma durumu ve retim iin gerekli yasal izinlerin belirlenmesi iin yaplr.

letmenin Hukuki Yapsnn Belirlenmesi


lkemizde iletmelerin hukuki tr; zel iletmeler, kamu iletmeleri, karma iletmeler (kamu ve zel) ve yabanc sermayeli (ok uluslu) iletmeler biimindedir. zel iletmeler arasnda kii (ahs), sermaye ve kooperatif iletmeleri bulunmaktadr. Yine ahs iletmelerine bakld zaman, bunlarn hakiki ahs iletmesi, adi irket, kollektif irket ve adi komandit irket biiminde bir ayrma tabi tutulduu grlmektedir. Sermaye iletmeleri arasnda da anonim irket, limited irket ve sermayesi paylara blnm komandit irket yer almaktadr. Kurulmas dnlen bir iletmenin anlan irket trlerinden birisi olma zorunluluu vardr. Giriimci kuraca iletmenin hukuki yapsn belirlerken eitli seenekleri deerlendirmek durumundadr. Bunlar:

5. nite - letmelerin Kuruluu

115

Sermaye zerinde tam olarak sz sahibi olma arzusu: Giriimci ynetim gcn elinde tutarak kendi bana i yapmay dnyorsa, tek kii (ahs) iletmesini tercih edebilir. Ya da yine ynetim gcn elinde tutarak ortakl bir yap istiyorsa, komandit ya da az ortakl komandit irketi seebilir. Giriimci eer gl ve kolay elde edilen bir sermaye yapsn istiyorsa, anonim ya da ok ortakl limited irket trn seecektir. letmenin vergi ykmllndeki farkllklar: letmenin hukuki yaps (unvan) iletmenin vergi ykmllnn olup-olmamasn belirleyen bir unsurdur. Kurumlar Vergisi Kanunu, kollektif ve komandit irketlerin tzel kiilikleri olmasna ramen, bu ortaklklara vergi ykmll tanmamtr. Bu irketlerde ortaklar, Gelir Vergisi Kanununa (GVK) gre, iletmenin elde ettii krdan aldklar pay zerinden vergilendirilirler. Tabii ki bu durum, Kurumlar Vergisi Kanununa gre, daha fazla vergi denmesi anlamna gelmektedir. Ancak Kurumlar Vergisi Kanununa gre vergi oran gelir miktarna bal deil, sabit bir orandr. Sermaye irketleri tzel kiilikleri nedeniyle, Kurumlar Vergisi mkellefi olmalarndan dolay, daha az vergi verirler. Ayrca sermaye irketlerinde ynetici konumundaki ortaklara denen cret ve ikramiye gibi demeler iletme defterine gider yazlp vergiden dlrken; kii iletmelerinde ise; bu tr demeler gider olarak kabul edilmediinden vergiden de dlememektedir. Mali sorumluluklarn snrlanmas: Giriimciler, iletmenin bor ve alacaklarna kar iletmeye koyduklar sermaye kadar sorumlu olmak istiyorlarsa; tercihlerini sermaye irketlerinden yana kullanacaklardr. nk dier irket trlerinde ortaklar, komanditer irketlerde komanditer ortaklar hari, iletmenin bor ve ykmllklerine kar btn mal varlklar ile sorumludur. Kredi olanaklar: Finans kurulular, iletme ortaklarnn snrsz sorumlu olmas durumunda, bu tr iletmelere daha kolay para salamaktadr. Bunun yannda ortaklk yaps snrl sorumlu olmasna karn, sermaye irketlerinin (zellikle anonim irketlerin) finansman bonolar, tahvil gibi ok eitli finansman kaynaklarn kullanarak gereksinim duyduklar paray salayabilirler. Bunlarn dnda iletmenin hukuki yapsna gre kurulu ilemlerinin ve giderlerinin farkl olmas ve ilgili mevzuat da iletmenin hukuki yapsn belirlemede etkin rol oynar.

Devlet Desteklerinin zlenmesi


Mevcut iletmelerin tm, yasalar gereince, gelir vergisi veya kurumlar vergisi vermekle ykmldr. letme, igrenlerin alma koullarn ve i gvenliini salamann yannda dzenli olarak igrenlerin hastalk, yallk ve kaza primlerini demek zorundadr. Devlet bu ykmllkleri yerine getiren iletmelere koruma ve destek hizmetlerini sunar. letmenin yapaca yatrm istihdam yaratma, lkeye dviz getirme ve evreyi koruma gibi yararlar salyorsa; giriimci yatrm indirimi, gelir vergisi ve toplu konut istisnas, KDV istisnas, ucuz arazi ve uygun kredi destei gibi devlet desteklerinden yararlanabilir. Gnmzde iletme kurmay dnen giriimciler; Hazine Mstearl, Trkiye Kurumu, Kk ve Orta lekli letmeleri Gelitirme ve Destekleme daresi Bakanl (KOSGEB) gibi devlet kurumlarndan ve AB Hibe Fonu gibi iletmeleri destekleyen kurululardan maddi destekler salayabilirler.

116

letme lkeleri

letme Kurulurken Alnmas Gereken Yasal zinlerin Belirlenmesi


yeri amak iin alnmas gereken resmi belgeler iletmenin niteliine gre deimektedir. letme kurma srecinde ilgili kurumlardan alnmas gereken yasal izin sreci ana hatlaryla aadaki biimdedir: Sanayi ve Ticaret Bakanlndan (Sanayi ve Ticaret l Mdrl) irketin kurulmas ile ilgili iznin alnmas, Ticaret Sicil Memurluuna yeni kurulu tescili iin gerekli belgelerin verilmesi ve kurulu ilan, Esnaf ve Sanatkrlar Sicil Memurluundan tescil ve ilan ilemleri, Tutulmas zorunlu olan defterlerin krtasiyeden alnmas ve Notere onaylattrma, Vergi Dairesine vergi mkellefiyetinin tescili, vergi levhas, yazar kasa levhasnn onay ve damga vergisinin yatrlmas, Maliye Bakanlnn anlamal olduu matbaa iletmelerine gerekli belgelerin bastrlmas, Sanayi Odas ya da Ticaret Odasna kayt ilemleri, Belediyelerden i yeri ama ve alma ruhsat alnmas, Sosyal Gvenlik Kurumu ilemleri ( yeri sicil numarasnn alnmas ve ie giri bildirgelerinin verilmesi).

RGTSEL ARATIRMA
Giriimci, i kurma srecine girdiinde, iletmenin uzun dnemli amalaryla elimeyen ve bu amalar glendiren esnek bir rgt yapsn oluturmas gerekir. rgtsel aratrma almas, temel olarak; iletmede yaplacak ilerin belirlenmesi ve gruplandrlmas, ileri yapacak kiilerin belirlenmesi ve yetki-sorumluluklarn verilmesi ve ilerin grlecei yer, ara ve yntemlerin belirlenmesi aamalarndan oluur.

Yaplacak lerin Belirlenmesi ve Gruplandrlmas


letmede ncelikle, ilerin yrtlmesi iin gerekli olan tm faaliyetlerin belirlenmesi gerekir. Bunlar; retim ve pazarlama sz konusu olduu temel faaliyetler ve iletme ynetimi, denetim ve insan kaynaklar ynetimi, muhasebe ve resmi ilemlerden oluan destek faaliyetler biimindedir. Bu aamada, birbirinin ayns ve birbirleriyle ilikili olan iler bir araya getirilerek birimler ya da blmler temelinde snflandrlr. Ayrca bu aamada, i analizi ve i tanmlarna da yer vermek gerekir.

grenin Belirlenmesi ve Yetki-Sorumluluklarn Verilmesi


Bu aamada, i analizi ve i tanmlar erevesinde belirlenen iin gereklerine uygun nitelikteki personel ilgili ilere atanr. Burada iin gerekleri igrenin niteliklerine uygun olmaldr. rgtlerde i-kii dengesi salanmad srece artk, oradan verimlilik beklenemez. grenler blmlerine atanrken, grevlerine ilikin yetki ve sorumluluklarn da titizlikle belirlenmesi gerekir. Bylece igren; hangi ii yapacann, kime kar sorumlu olduunun, kime hesap vereceinin farkna vararak yetki ve sorumluluklarnn snrn bilir.

5. nite - letmelerin Kuruluu

117

Yer, Ara ve Yntemlerin Belirlenmesi


Giriimcinin, rgtsel aratrmaya bal olarak yerine getirecei grevler arasnda igrenin etkin ve verimli bir biimde alabilecei yer, ara ve yntemlerin salanmas yer alr. Burada ilerin grlmesi iin, igrenin gereksinim duyduu fiziksel evre koullar ve maddi ara-gereler sz konusudur. letmede kullanlacak ham madde, makine, donanm ve bina gibi elerin salanmas ve ilerin konusuna gre dzenlenmesi gerekir. nk bir ii yerine getirmek iin yetki ve sorumlulukla donatlan igrenlere, iin yaplmasna ynelik ara-gerelerle uygun alma koullar ve etkin alma yntemleri gibi dier olanaklarn da giriimciler tarafndan salanmas, iletme verimlilii asndan byk nem tar.

DEERLENDRME-KARAR VERME VE GEREKLETRME


Yaplabilirlik aratrmasnn tamamlanmasndan sonra, aratrma verilerine dayanlarak, bir n proje almas yaplr. Bu proje ile giriimcilere ve yatrm yapma dncesinde olan dier nc ahslara, yatrm sonunda hedefledikleri amalara ulap-ulaamayacaklar konusunda genel bir bilgi verilmesi amalanr. almann deerlendirme aamasna geebilmek iin n projenin tam ve amaca dnk olduunun kabul edilmesi gerekir.

Yatrm Deerlendirme
Yaplabilirlik aratrmasnn tamamlanmasndan sonra alma bulgular, bir rapor (n proje) biiminde, ilgili kiilerin grlerine sunulur. Bu aamada, giriimciler ya da ilgili yneticiler raporu deerlendirerek, hangi davran biimini seeceklerine karar vereceklerdir. Yatrm deerlendirme bir ekip tarafndan gerekletiriliyorsa; baz yelerin olumsuz grleri de sz konusu olabilir. Burada her ye kendi bak asna gre konuyu deerlendirir. Tabii ki; bu deerlendirmede ekip yeleri arasnda gr birliinin salanmas gerekir. Yatrm deerlendirme aamasnda aadaki sonularla karlalabilir: Karar vericiler, en uygun iletme modelini seerek bir i plan gelitirir ve iletmenin kurulabilmesi iin gerekli olan sreci balatrlar. Yaplabilirlik raporu eksik bulunan ynleriyle yeniden ele alnarak, ek almalar yaplr. Krl bir yatrm olmad sonucuna varlarak, alma sona erdirilir. Baka bir yatrm iin yeniden aratrma sreci balatlr.

Yatrm Karar
Yaplabilirlik raporunu deerleme aamasnda giriimci, rapor sonularn olumlu ve toplam yatrm tutarn da kabul edilebilir snrlar iinde gryorsa; yatrm yapma kararn verecektir. Peki, giriimci toplam yatrm tutarn nasl hesaplayabilir? Bu hesabn yaplabilmesi iin iki ayr almaya gereksinim vardr: Sabit yatrm tutar: letme kurma dncesinin domasndan, yatrmn sonulandrlp iletmeye gei aamasna kadar yaplan harcamalarn tmdr. Aratrma ve proje giderleri, arsa bedeli, arazi dzenlemesi, inaat, makine ve donanm gibi giderler rnek olarak gsterilebilir. letme sermayesi tutar: letmenin kuruluu tamamlandktan sonra faaliyetlerini srdrebilmesi iin gerekli olan fondur. letme sermayesini iletmenin elinde bulundurduu dnen varlklar oluturur. Dnen varlklar ise;

118

letme lkeleri

iletmenin nakit olarak bankada ve/veya elinde bulundurduu varlklar ile bir yl veya bir faaliyet dnemi iinde paraya dntrlmesi ya da kullanlmas dnlen varlklarndan oluur.

Yatrm Gerekletirme
Yatrm karar verildikten ve gerekli yetki-sorumluluklar aktarldktan sonra, n projenin i planna dntrlmesi sreci balar. Bu aamada proje daha somut ve ayrntl bir biime sokulur. letme kapasitesi, bykl, hukuki yaps, kurulu almalarnn balama ve biti tarihleri, pazarn hacmi, yllk finansal tahminler, kurulu yeri, retilecek rnn fiyat, igren nicelik ve nitelikleri, yaplacak harcamalarn ayrnts, satn alnacak her trl makine ve donanmn teknik zellikleri ve maliyeti gibi konular i plannda yer alr. plan ayn zamanda resmi kurum ve kurulularn izninin alnaca bir proje olmaktadr. plan aamasnda projelendirilen ayrntl almalar, artk fiziksel olarak gerekletirilmeye allr. Yani; i plannda yer alan konular, belirlenen zaman diliminde, atanan sorumlular tarafndan somut bir biime dntrlmeye balar. Bylece bir iletmenin kurulmas ile ilgili tm aamalar olumlu olarak deerlendirilmi, gerekli yasal izinler alnm, kaynaklar salanm, gerekli grme ve szlemeler yaplm, dolaysyla faaliyete balanm demektir.
SIRA SZDE

Diyelim ki; gda yer alan bir lokanta iletmesi amaya karar verdiniz, projeyi SIRA sektrnde SZDE gerekletirmek iin, bundan sonra hangi aamay izlersiniz?
DNELM S O R U

DNELM S O R U

DKKAT

DKKAT

SIRA SZDE

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

AMALARIMIZ

K T A P

K T A P

TELEVZYON

TELEVZYON

NTERNET

NTERNET

5. nite - letmelerin Kuruluu

119

zet
A M A

letme kurma kavramn, nemini ve giriimcinin yatrm yapma nedenlerini aklamak. Yatrm biiminde de ele alnan iletme kurma kavram; giriimcinin elinde bulunan parasal deerleri, en iyi bildii bir alana aktararak maddi ve maddi olmayan deerlere dntrmesini ifade eder. Yaratt katma deerle ekonomiye can veren ve toplumsal refaha katk salayan iletmelerin verimlilii ve krll, kurulu aamasnda verilecek kararlarn tutarl olmasyla dorudan ilikilidir. Giriimci, kuraca iletmeyi alanndaki deneyimi, bilgisi, gelecei tahmin etme gc, frsatlar deerlendirebilme ve risk alabilme kapasitesiyle biimlendirir. Giriimciler, ncelikle kr elde edip kendi refah dzeylerini artrma amacyla yatrm yaparlar. Ancak giriimciyi iletme kurmaya iten nedenler sadece bununla snrl deildir. Giriimci, ayrca kendi iinin patronu olmak, saygnlk kazanmak, tketici ihtiyalarn karlamak, ailesinin geleceini garanti altna almak ve yatrm dncesine sahip olmak gibi nedenlerle de yatrm yapar. letmenin kurulu srecini aklamak. letme kurma sreci, giriimcinin kafasnda canlanan yatrm fikriyle balar. Sonra uygun yatrm alan belirlenir; ekonomik, teknik, finansal yasal ve rgtsel zmlemelerden oluan bir yaplabilirlik aratrmas gerekletirilir. Daha sonra bu aratrma rapor (n proje) haline getirilir. Rapor giriimci ya da ilgili dier kiiler tarafndan deerlendirilerek yatrmn yaplp-yaplmayacana karar verilir. Yatrm krl grld takdirde rapor, i plan (kesin proje) biimine dntrlr. Son olarak da iletme, gerekli kaynaklarn salanmas, yasal izinlerin alnmas ve projeden sorumlu kiilerin atanmasyla faaliyete geer. Yaplabilirlik aratrmasn tanmlamak. Yaplabilirlik aratrmas, daha yatrm karar alnmadan nce, kurulmas dnlen iletme hakknda ekonomik, teknik, finansal, yasal ve rgtsel bilgilerin toplanp sistemli bir biimde sunulmas srecidir.

A M A

A M A

Ekonomik, teknik, finansal, yasal ve rgtsel aratrmalar aklamak. Ekonomik aratrmalar, kurulacak iletmenin ekonomik adan krl ve verimli olup-olmadnn aratrlmasdr. Bu alma kapsamnda, talep tahmini ve pazar aratrmas, kurulu yerinin seimi, kapasitenin ve tahmini gelirlerin belirlenmesi yer alr. Teknik aratrmalar, iletme iin seilecek retim sreleri ve teknolojinin belirlenmesinde nemli rol oynar. retim srecinin tanmlanmas, retim teknolojisinin ve makinelerin seimi, fabrika iindeki yerleim dzeninin oluturulmas ve bakm-onarm olanaklarnn aratrlmas bu alma kapsamndadr. Finansal aratrmalar, iletmenin gelir-gider tahminlerinin yaplmas, finansman kaynaklarnn saptanmas ve iletme krllnn belirlenmesi ile ilgili faaliyetlerdir. Yasal aratrmalar, iletmenin hukuki yapsnn belirlenmesi, devlet desteklerinin izlenmesi ve yasal izinlerin alnmas ile ilgili almalar kapsar. rgtsel aratrmalar, yaplacak ilerin belirlenmesi, ileri yapacak kiilerin belirlenmesi, yetki ve sorumluluk dalmnn yaplmas ve rgt emasnn oluturulmas gibi almalar kapsar. Kurulu yeri seiminde dikkate alnmas gereken unsurlar aklamak. Kurulu yerinin seiminde dikkate alnmas gereken unsurlar arasnda; ham madde, nfus ve sosyal geliim dzeyi, arazi ya da bina fiyatlar, ulatrma, pazara yaknlk, i gc, eitim dzeyi, finans kurumlar, iklim koullar, destekler, enerji ve yakt saylabilir.

AM A

A M A

120

letme lkeleri

Kendimizi Snayalm
1. letme kurma sreci hangi aamayla balar? a. plan b. Yaplabilirlik aratrmas c. Uygun yatrm alannn seimi d. Yatrm dncesi e. Yatrm deerleme 2. Yatrm karar alnmadan nce, kurulmas dnlen iletmeyle ilgili ekonomik, teknik, finansal, yasal ve rgtsel bilgilerin toplanarak, sistemli bir biimde sunulmas srecine ne ad verilir? a. n aratrma b. Talep Tahmini c. Yaplabilirlik aratrmas d. Pazar aratrmas e. letme kapasitesinin belirlenmesi 3. Kurulmas dnlen iletmenin ekonomik adan verimli ve krl olup-olmad hangi fizibilite aratrmas ile belirlenir? a. Teknik b. Ekonomik c. Yasal d. rgtsel e. Finansal 4. Aadakilerden hangisi kurulu yeri seimini etkileyen faktrler arasnda yer almaz? a. Ulatrma b. Ham maddeye yaknlk c. klim koullar d. Pazara yaknlk e. Teknoloji dzeyi 5. Kullanlan kapasitenin pratik kapasiteye oranna ne ad verilir? a. alma derecesi b. Kvaml kapasite c. Zorlanm kapasite d. Aylak kapasite e. Baarm derecesi 6. Teknik aratrmalar, iletme kuruluunda hangi bilgileri salar? a. Pazar pay ve talep tahmini b. retim sistemi ve teknoloji seimi c. Finansman kaynaklar d. Hukuki yapy belirleme e. rgtsel emay hazrlama 7. Aadakilerden hangisi teknik maliyet almalar kapsamna girmez? a. retim maliyetlerinin retim srecine gre ayr ayr hesaplanmas b. Arsa, bina ve makineler gibi sabit deerler ve montaj (kurgu) maliyetleri ile teknik bilgi (knowhow) maliyetlerinin tahmin yoluyla belirlenmesi c. Nitelikli ve niteliksiz i gc gereksinimi ve maliyetlerinin belirlenmesi d. retilecek rnn pazardaki fiyat dzeyinin belirlenmesi e. Su, enerji ve dier alt yap ihtiya ve maliyetlerinin belirlenmesi 8. Aadakilerden hangisi baaba noktas analizi ile ilgili yanl bir ifadedir? a. Toplam giderler ile toplam gelirlerin birbirine eit olduu noktadr b. Sat geliri, maliyet ve kar arasndaki ilikileri inceleyen analitik bir yntemdir c. letme ne kr ne de zarar etmektedir d. Ksa dnemde hem sabit, hem de deiken giderlere sahip iletmelerin alacaklar stratejik kararlara yardmc olan bir krllk zmlemesidir e. letme baaba noktasnda az da olsa kr elde etmektedir 9. Aadakilerden hangisi Uygun Yatrm Alannn belirlenmesinde etken olarak ele alnmaz? a. Ekonomide yaanan darboaz b. Grme ve szlemelerin tamamlanmas c. Pazarda talebin artmas d. thalat ve ihracat olanaklarnn azalmas e. Rakiplerin artmas 10. Sat sonras ilemleri yrten iletmeler ve brolar nerelerde kurulur? a. Pazara yakn yerlerde b. Ham maddeye yakn blgelerde c. Ya bol olan blgelerde d. Sulama kanallarna yakn blgelerde e. Hava limanlarna yakn yerlerde

5. nite - letmelerin Kuruluu

121

Yaamn inden

Wienerwaldn Tarihesi Dnya restoran endstrisinde 50 yln stnde bir gemie ve tariheye sahip ok az kurum vardr. Wienerwald, ziyareti ve mterilerine lezzet ve shhatli beyaz et arlk mens ile ok rekabeti olan bu endstride yerini almtr. Markamzn kuvveti franchisee ortaklarmzdan, i salayclarmzdan ve kendilerini markaya adam alanlarmzdan gelmektedir. Avusturyann Linz kentinde lokantac bir ailenin olu olarak dnyaya gelen Jahn, ortaokulu bitirince yl daha doduu kentte okula gitti. Ardndan, aile geleneine uyarak al ve garsonluu renmek zere raklk eitimine balad. lk Wienerwald Restoran olarak; 50li yllarn banda yeni evli olan Jahn, Mnihe yerleerek ilerde iki ocuunun annesi olacak kars Hermi ile birlikte kk bir lokanta olan Linzer Stberli iletti. Parasal durumu skk olduundan, gen giriimci uygun fiyatl almlara ncelik tanmak zorundayd. ABDden ucuz fiyata tavuk eti alma olana bulunca, tmyle tavuklu yemeklere gemeyi akl etti. Lokantasnn adn Wienerwald olarak deitirdi ve evirme pili satmaya balad. Almanyada bir ilk olmas, her noktada ayn fiyat ve ayn lezzeti sunabilmesi, tavuun her gn yenebilecek salkl bir rn olmas gibi faktrlerin st ste gelmesi ile 1956 ylnda Linzer Stberl Wienerwald zincirinin ilk halkas oldu. Yl 1965 olduunda Friedrich Jahn, Almanya iinde 174 noktaya ulamt. Verdii toptan siparilerle fiyatlar dk tutabiliyordu. 60l yllarn sonuna kadar zincirine 200den fazla lokanta katlmt. Bunlarn dnda at ok sayda oteli de, pazarlama nedenleriyle, Wienerwald ad altnda tantt. Jahn, 70li yllarn ortasnda Wienerwald zincirinin (yllk cirosu: yaklak 600 milyon DM) iletme sorumluluunu paylatrmaya karar verdi. O zaman iin Bat Almanyada ilk Franchising (isim kullanma hakk) Sistemini balatt. Aktif ynetimden ekilen Jahn, svirede Feusisbergde bulunan Wienerwald Holding irketinin ynetim kurulu bakanln stlendi. 1979 ylnda inanlmas zor bir rakamsal bykle ulaan Wienerwald zinciri Japonya dhil, 13 lkeye yaylm toplam 1551 restoran, 30.000 alan ve gnlk 300.000 mteri say-

s ile o yllarda inanlmas zor bir baar salamt. Cirosu, Franchising prensibi sayesinde aniden ykseldi. 70li yllarn sonunda, gnde yaklak olarak 150.000 kzarm (evirme) tavuk satlmaktayd. Bymeye devam eden Jahn, ABD piyasasna girmeye alt. Sermaye a olan iki lokanta zincirinin hisse ounluunu satn ald. Ksa bir sre iinde ABDde neredeyse 1.000 iletme Jahnn irketine katlmt. 1977den beri svire uyruklu olan Jahn baka sektrlere de uzand. Tourotel iletmeleri temelinde Jahn-Reisen adl turizm iletmesini kurdu. Problemler 80li yllarn banda ortaya kt. ABDde parasal limitini at ve iletmelerini yeterince abuk zarar hanesinden karamad iin, Jahnn borlar ksa zamanda eyrek milyar DMyi buldu. 1982den sonra bankalar, irketin kaderini tayin ettiler. Friedrich Jahn Wienerwald dhil farkl alanlardaki kurulularn satmak zorunda kald. 1982 ile 2007 arasnda Wienerwald farkl irketler tarafndan ynetildi ve ynlendirildi. 2007 ylnda Friedrich Jahnn torunlarnn dmenin bana gemesi ile birlikte birden bire Wienerwaldde bir deiim ve iyileme rzgrlar yakaland. Bugn Wienerwald Almanyada 30 milyon Euro cirosu ve 42 restorand ile ilk 50 zincir arasnda yerini korumakta ve gnmze uyarlanm salkl pili menleri ile bymesine hzla devam etmektedir. Kaynak: http://markalartarihi.blogcu.com/wienerwald-in-tarihcesi/8888348 (18 Aralk 2011)

122

letme lkeleri

Okuma Paras
KOSGEB Giriimcilik Destek Programyla Geri demesiz 27 Bin Alabilirsiniz Kk ve Orta lekli letmeleri Gelitirme ve Destekleme daresi Bakanl (KOSGEB) ve Trkiye ve i Bulma Kurumunun (KUR), ortaklaa dzenledikleri Giriimcilik Proje Destek Program kapsamnda, i kurmak isteyen giriimcilere 27 bin hibe verilecek. Giriimciler, ilerini kurduktan sonra 1 yl sonra, 2 yl demesiz olmak zere 36 ay vade ile faizsiz 70 bin kredi de kullanabilecek. 15 Haziran [2010] tarih ve 27612 sayl Resmi Gazetede yaymlanarak yrrle giren KOSGEB Destek Programlar Ynetmeliine dayanlarak hazrlanan programn amac; ekonomik kalknma ve istihdam sorunlarnn zmnn temel faktr olan giriimciliin desteklenmesi ve yaygnlatrlmas ve baarl iletmelerin kurulmasn salamak. Kk ve orta lekli iletmelere, giriimcilere ve iletici kurululara ynelik olarak KOSGEB tarafndan uygulanacak Giriimcilik Destek Programna ilikin esaslar kapsayan program, Uygulamal Giriimcilik Eitimi, Yeni Giriimci Destei ve GEM Destei olmak zere alt programdan oluuyor. KUR Ankara l Mdr Talip Altu, konuya ilikin yapt aklamada, KURun, Avrupa Birlii Gelitirme Merkezleri (ABGEM) ve PMC oluum araclyla giriimci olmak iin bavuranlar arasnda yaplacak snav sonrasnda giriimcilik kursuna katlmaya hak kazananlara, 15 gn sren 72 saatlik giriimcilik eitimi verileceini syledi. imciler 70 bin liralk krediyi 2 yl sonra 36 ay vade ile demeye balayacak diye konutu. 27 bin liras hibe, 70 bin liras ise faizsiz geri demeli kredi iin ilkokul mezunu ve 18 yan doldurmu herkesin kendilerine bavurabileceini belirten Altu, projenin, niversite mezunlar ve ev hanmlar iin ok nemli bir frsat olduuna dikkati ekti. KOSGEB Giriimcilik Destek Programna bavuru: KOSGEBin web sitesinde bu proje iin hazrlanan sayfada (http://www.kosgeb.gov.tr/Pages/UI/Destekler.aspx?ref=8&refContent=69) daha pek ok ayrnt ve bavuru formlar bulunuyor. Konuyla ilgili daha fazla bilgi almak iin ncelikle yine ayn sayfada yer alan Giriimcilik Destek Program Uygulama Esaslarn ve nasl bavuru yaplacan anlatan PDF dokmann okumanz neriyoruz. Kaynak: http://www.tuketicifinansman.net/2010/12/ kosgeb-girisimcilik-destek-program27.html#ixzz1gy61jnwC (20 Aralk 2011).

Kendimizi Snayalm Yant Anahtar


1. d 2. c 3. b 4. e 5. a 6. b Yantnz yanl ise letme Kurma konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise letme Kurma konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise Ekonomik Aratrma konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise Ekonomik Aratrma konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise Ekonomik Aratrma konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise Teknik Aratrma konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise Teknik Aratrma konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise Finansal Aratrma konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise letme Kurma konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise Ekonomik Aratrma konusunu yeniden gzden geiriniz.

Bu eitim sonucunda baarl olanlarn, KOSGEB ile KUR imzasyla Giriimcilik Belgesi aldklarn anlatan Altu, Belgelerini alan giriimciler, hazrladklar proje dosyasn KOSGEBe sunacaklar. Projesi kabul edilen giriimciye iletme kurulu destei iin 5 bin, kurulu dnemi makine, tehizat ve ofis donanm destei iin 10 bin, iletme giderleri destei iin de 12 bin lira verilecek. Bu 12 bin lira giriimcinin ayakta kalmas iin yl iinde para para denecek. Giriimcilere verilecek 27 bin lirann tamam hibedir, yani geri istenmeyecek. ini oturtan giriimcilere 1 yl sonra eer isterlerse faizsiz 70 bin liralk kredi de verilecek. Giri-

7. d 8. e 9. b 10. a

5. nite - letmelerin Kuruluu

123

Sra Sizde Yant Anahtar


Sra Sizde 1 letme kurma, kurulacak iletmenin byklne, faaliyet alanna ve faaliyet konusuna gre farkllk gsterir. rnein, bir marangoz atlyesi, bir berber dkkn ya da bir lokanta amak iin ekonomik analiz uzmanna, teknik, yasal ya da rgtsel bir danmana gereksinim duyulmayabilir. Bu durumda giriimciler, kk lekli baz aratrmalar yaparak, iletmelerini kurabilirler. Ancak, yeni bir otomobil fabrikas projesi ya da bir tekstil fabrikas projesi iin onlarca uzmann aylarca almas gerekebilir. Sra Sizde 2 Yaplabilirlik aratrmasnn amalar; pazara ait yeterli bilgiler salamak, iletmenin kurulu ve konumluk yerini belirlemek, yatrmn bykln d kaynak ihtiyacn belirlemek, gmrk muafiyeti ve yatrm indiriminden yararlanabilecek iletmelerin Devlet Planlama Tekilat ve Sanayi ve Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlna yaplabilirlik projesini sunmak ve yatrmn gerekletirilmesinden sonra kabilecek olumsuzluklar nceden tamin edip, nlemler almak biiminde sralanabilir. Sra Sizde 3 kincil bilgi kaynaklarna en kolay ulamann yolu, ilgili kurum ya da kuruluun web adresine girilerek; aranlan konunun yer ald kk resimlere (ikon) tklanmak suretiyle bilgiye erimekten geer. Interneti kullanmak bilgiye ulamann en kestirme yoludur. Ancak, doru bilgiye ulamak iin kamu kurum ve kurulular ve uzman kurulular gibi gvenilir kaynaklar tercih edilmelidir. Ayrca niversite ve aratrma ktphanelerinin web adresleri (http://www.unak.org.tr/bbm/uyeler.asp) ve Trkiyede hazrlanm zgn tezleri ieren Yksekretim Kurulu Tez Merkezi (http://tez2.yok.gov.tr/) kullanlarak da aranlan bilgilere ulalabilir. Sra Sizde 4 Gda sektrnde yer alan bir lokanta iletmesi ama kararyla; yatrm dncesi, uygun yatrm alan ve faaliyet konusunu belirleme aamalar gerekletirilmi oluyor. Yatrmcnn izleyecei bundan sonraki aama ekonomik, teknik, finansal, yasal ve rgtsel zmlemelerden oluan yaplabilirlik aratrmasdr.

Yararlanlan ve Bavurulabilecek Kaynaklar


Diner, . (2000). letme Ynetimine Giri, (5. bs.). stanbul: Beta. Ertrk, M. (2006). letme Biliminin Temel lkeleri, (6. bs.). stanbul: Beta. Johri, A. (2010). Enterprise analysis, Business Analysis iinde (ss. 29-99), New Delhi: Himalaya. Karalar, R. (2010). Genel letme: Temel Bilgiler, levler, zmir: Meta. Kk, O. (2010). Giriimcilik ve Kk letme Ynetimi, Ankara: Sekin. Ristau, R.A., Eggland, S.A., Dlabay, L.R, Burrow, J.L. ve Daughtrey, A.S. Introduction to Business, (3. bs.). Cincinnati, Ohio: South-Western Educational Pub. ahin, M. (2001). Genel letme, Eskiehir: Anadolu niversitesi ..B.F. Tatar, T. ve ner, M. M. (1992). letmecilik lkeleri, Ankara: Gazi Bro Yay. Tekin, V.N. ve enol, L. (2011). letme: Kavramlarlkeler-levler, Ankara: Sekin. nsalan, E. ve imeker, B. (2006). Temel letmecilik Bilgileri, Ankara: Detay.

6
Amalarmz
Byme Birlemeler Satn Almalar

LETME LKELER

Bu niteyi tamamladktan sonra; letmelerde bymenin nedenlerini ifade edebilecek, letmelerin byme biimlerini aklayabilecek, Birleme ve satn alma kavramlarn tartabilecek, Hukuki ve ekonomik adan birleme trlerini karlatrabilecek, Stratejik i birlii ve ortak giriim kavramlarn karlatrabileceksiniz.

Anahtar Kavramlar
birlikleri Ortak Giriimler

indekiler
BYME KAVRAMI BYME NEDENLER BYME BMLER HUKUK VE EKONOMK AIDAN BRLEME TRLER BRLEME VE SATIN ALMALAR STRATEJK BRLKLER VE ORTAK GRMLER

letme lkeleri

letmelerin Bymesi

letmelerin Bymesi
BYME KAVRAMI
letmeler, rekabetteki konumlarn gelitirmek, daha fazla sat geliri ve kr elde etmek gibi amalarla bymek isteyebilir. zellikle byyen sektrlerde faaliyet gsteren iletmeler, ayakta kalmak iin bymek zorundadr. letmelerin bymesi, satlar, sahip olduu varlklar veya bunlarn bir bileimi temelinde gerekleebilir. Artan satlar sayesinde satlan mallarn birim maliyetinde d salanmas ve krlarn artmas mmkn olabilmektedir. Maliyetlerdeki azal, zellikle hzl byyen sektrlerde veya rakiplerin pazar paylarn arttrmak amacyla fiyat krd sektrlerde nemli hale gelmektedir. letmeler, nicel veya nitel olarak byyebilirler. Nicel byme, sat gelirleri, rnlerin eidi, yatrmlar, kapasite kullanm, personel says gibi alanlarda saySIRAunsurlarn SZDE sal geliimi kapsamaktadr. Nitel byme ise, iletmede bulunan kalitesinin gelimesidir. Nitel bymenin saysal olarak llmesi zordur, ancak nicel bymeye olan yansmalarndan anlalabilmektedir. DNELM letmeler, genellikle, zaman iinde bymektedir. Ancak, baz iletmeler byme frsatlarna ramen bymek istemeyebilir. letmelerin byme orannn finansal performanslarndan bamsz olduu gzlenmektedir. S O R U Bir iletme faaliyetlerini yurtiinde ve yurtdnda genileterek isel olarak byyebileceDKKAT i gibi birleme, satn almalar ve stratejik ibirlikleriyle dsal olarak da byyebilir. Bymenin iletmeler iin eitli avantajlar ve dezavantajlar bulunmaktadr.
SIRA SZDE

SIRA SZDE

DNELM S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

Bymenin Avantajlar

AMALARIMIZ

AMALARIMIZ

Byme, iletme ynetimindeki gerginlikleri yattrmaya yardmc olabilir. letme bydke alanlarn ykselme olanaklar, maalar ve prestijleri artmaktadr. K daha T A ilgi P ekici haletmenin yeni i alanlarna girmesi ile birlikte alanlarn ileri le gelmektedir. Byyen iletmelerde alanlarn morali daha yksek olmaktadr. Byyen iletmelerde rgtn hedeflerine olan ballk daha yksektir ve farkl TE LEVZYON blmler arasndaki atmalarn zlmesi kolaylamaktadr. alanlarnn karlarn ciddiye alan iletmelerin daha yksek byme hzna sahip olduklar dnlmektedir.
NTERNET

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

126

letme lkeleri

Yneticiler iin de benzer avantajlar sz konusudur. letmenin bymesi, yneticiler iin daha yksek cret, g, prestij ve ikramiye anlamna gelmektedir. Yneticiler, iletmenin byme stratejisini belirleme gcne sahip olduklarndan, iletmenin hissedarlar iin optimum olan bir byme oranndan daha yksek byme oran hedefleyebilirler. letmeler mal ve hizmet retimi ile ilgili dier hedeflerine ulamak amacyla da bymek isteyebilir. Bymeyle beraber gelen lek ekonomileri sayesinde, retim maliyetleri drlebilmektedir. letmeler retim kapasitelerini geniletmek iin veya retim art ile potansiyel rakiplerin, pazara girmelerini engellemek iin de bymek isteyebilir. zellikle yksek oynakla sahip pazarlarda faaliyet gsteren iletmeler iin, iletmenin performansn lmede; byme, kra gre daha uygun bir ara olabilmektedir. letme ynetimi performans hedefi olarak, kr marjlar veya hisse senedi fiyatndaki art yerine sat art orann kullanabilmektedir. Byme, iletmelerin performansn olumlu etkilemektedir. Bymenin kr marjlar zerindeki etkisi, kr marjlarnn byme zerindeki etkisinden byk olabilmektedir.

Bymenin Dezavantajlar
letmelerin bymesi yneticiler iin kontrol kaybna yol aabilmektedir. Byyen iletmelerde, alanlarn ve hiyerarik seviyelerin says arttka ynetimin iletme zerindeki kontrol ve iletmeyle ilgili bilgi dzeyi azalabilmektedir. Karmak ve deiken bir evrede faaliyet gsteren ve hzl byyen iletmelerde, egdm sorunlar ortaya kabilmektedir. zellikle geleneksel aile irketleri, kontrol elden brakmak istemediklerinden veya iletmelerine dardan ok sayda ynetici ve alan getirmek istemediklerinden bymeye ihtiyatla yaklarlar. letmenin baarsz olmas aile geleneine zarar verebileceinden, aile irketleri riskten kanan bir tutum sergileyebilmektedir. Birden fazla sektrde deneyimi olmayan yneticiler de byme konusunda rkek davranabilmektedir. Emeklilii yaklaan yneticiler iin ayn tutum sz konusu olabilmektedir. Bu gibi durumlarda iletmeler bymek yerine, kendi konfor blgelerinde kalmay tercih edebilmektedir.

BYME NEDENLER
letmelerin bymesine ilikin Gibrat Yasas gibi baz grlere gre iletmeler byme frsatlarnn birikmesi ile pasif bir ekilde bymektedir. Dier yazarlar ise byme stratejilerinden bahsetmektedir. Nitekim baz iletmeler performans hedeflerinde byme oranlarna yer vermektedir. Gibratn (1931) orant etkisi kanununa gre, byme tesadfi (stokastik) bir sre olarak modellenmektedir. Belirli bir dnemdeki rassal bir byme okunun bykl iletmenin byklnden bamszdr. Benzer ekilde ada modeli ne gre iletmeler adalar gibi bamsz varlklar olarak grlmekte ve iletmelerin bymeleri, herhangi bir dnemde karlatklar tesadfi frsatlarn birikmesinin sonucu olarak deerlendirilmektedir. Byme frsatlar dsal olup iletmelere rastgele dalmaktadr. Bymenin tesadfi faktrlere dayandrld bu modellerde, byme basit ve genel bir ekilde tanmlanmakta ve iletmelerin gzlemlenen byklk dalm aklanabilmektedir. Ancak, iletmelerin byme srelerinde belirli bir mantk ve kast olduu unutulmamaldr.

6. nite - letmelerin Bymesi

127

Parkinson (1957) tarafndan gelitirilen modele gre, brokraside alan memurlar ar i ykn kendileriyle denk bir alanla paylamaktansa kendilerine bal yardmclar yaratmay tercih etmektedir. Bylece, tepedeki memur g ve stat kazanmaktadr. Yardmclardan biri yardmc talep ettiinde dierlerine de yardmclar alnmakta ve tepedeki memur terfi etmektedir. Bu modele gre rgtn bymesi, st ynetimin ald stratejik kararlardan ziyade hiyerarideki alanlarn davranlarna baldr. Penrose ve benzer ekilde dnen aratrmaclar, bymeyi isel basklara bal olarak aklamaktadr. Zaman iinde yneticiler ilerine altka dikkatlerini rutin operasyonlardan ok planlama ve byme projelerine yneltmektedir. Yneticiler daha retken hale geldike kaynaklar kullanlabilir hale gelmektedir. letmeler bymenin ynn saptamak iin potansiyel frsatlar aratrmal ve bymeye ynelik planlama yapmaldr. Dolaysyla byme kastl ve bilinli bir sre olarak grlmektedir. Byme, teknolojik faktrlere bir tepki olmaktan ok, ynetimsel bir kararn sonucudur. Kullanlmayan ynetim hizmetlerinin, iyi yaplandrlm ve hazrlanm byme projelerinde kullanlmas gerekmektedir. Aksi takdirde baarl olunmas beklenemez. rn piyasa matrisinde yer alan stratejilerden hangisi en risklidir? SIRA SZDE zellikle yeni kurulmu iletmeler iin byme kararlarnda rasyonellik etkili D NELM olmaktadr. Gen iletmelerin karlat sorunlar onlar iin yeni olduundan, zel ilgi ve planlama gerektirmektedir. Olgun iletmeler daha deneyimli olduundan, kararlar fazla bilinli planlama olmakszn otomatik olarak alnmaktadr. S O R U Neo klasik gre gre iletmelerin bymeleri rasyonellikle ilikilendirilmektedir. Byme, iletmelerin piyasaya ilikin gelecekteki eilimleri gz nne alaKKAT rak retim leklerini ayarladklar gelecee dnk bir srecin D sonucudur. Sonu olarak, iletmelerin bymesinde tam olarak olmasa bile belirli bir lSIRA SZDE de rasyonelliin ve planlamann rol oynad sylenebilir.
SIRA SZDE

DNELM S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

BYME BMLER
letmeler iin iki temel byme stratejisi bulunmaktadr: Younlama eitlendirme

AMALARIMIZ

AMALARIMIZ

K T A P

K T A P

Younlama Stratejisi
Eer iletmenin mevcut rnleri byme potansiyeline sahipse, iletmenin kayTELEVZY ON naklar mevcut rnlerde younlamaktadr. letmeler genellikle eitlendirme stratejisinden nce younlama stratejisini uygulama eilimindedirler. ki tr younlama stratejisi bulunmaktadr: Dikey Byme NTERNET Yatay Byme
TELEVZYON

NTERNET

Dikey Byme
letmenin daha nce tedarikileri veya datmclar tarafndan yerine getirilen bir ilevi stlenmesi, dikey byme olarak tanmlanmaktadr. letme retim girdilerini kendisi reterek veya rnlerinin datmn kendisi gerekletirerek bymektedir. Dikey byme, maliyetleri drmek, kt kaynaklar zerinde kontrol salamak, nemli bir girdinin kalitesini garanti etmek veya potansiyel mterilere ulamak amacyla tercih edilebilir.

128

letme lkeleri

Dikey byme, dikey btnlemeye yol amaktadr. Dikey btnleme iletmenin sektrndeki tedarik zinciri iinde dikey olarak ne lde yer aldn gstermektedir. Daha nce bir tedarikinin salad bir ilevin iletme tarafndan stlenilmesi geriye doru btnlemeyi, daha nce bir datmcnn salad bir ilevin iletme tarafndan stlenilmesi ileriye doru btnlemeyi ifade etmektedir. letmeler satn alma maliyetlerini minimize etmek amacyla geriye doru btnlemeyi, datm faaliyetlerini daha iyi denetlemek amacyla ileriye doru genilemeyi benimseyebilir. letmeler tedarik zincirinde genileyerek rekabet avantaj yaratabilir. lem maliyetleri ekonomileri gerei, piyasada satn alma ilemlerinin maliyetinin artmas durumunda, dikey btnleme daha etkin hale gelmektedir. Ancak, dikey btnlemeye giden iletmelerin ar bymesi ve brokrasinin artmas durumunda iletme iindeki ilemlerin ynetimi, dardan satn almaktan daha maliyetli hale gelebilir. Dolaysyla, dikey btnleme ve d kaynak kullanm (outsourcing) yaklamlar duruma gre dierine gre daha etkin hale gelebilmektedir.

Yatay Byme
letmenin rnlerini farkl blgelere sunmas ve/veya mevcut pazarlarda sunduu rn ve hizmet yelpazesini geniletmesi yatay byme olarak tanmlanmaktadr. Genileyen rn yelpazesi sayesinde iletme sektrdeki deer zincirinde yanlara doru bymektedir. Yatay byme isel veya dsal olabilir. Yatay byme, iletmelerde yatay btnlemeye yol amaktadr. Yatay btnlemeye bavuran iletmeler, sektrn deer zincirinde ayn anda birden ok sat blgesinde faaliyet gstermektedir.

eitlendirme Stratejisi
Herhangi bir sektr olgunlatka, ayakta kalan iletmeler dikey ve yatay byme stratejilerini kullanarak bymenin snrlarna ulam olur. Rakipleri yurt dndaki daha az olgun sektrlere ynlenmedii srece, iletmelerin bymek iin farkl sektrlere ynelmekten baka seenekleri yoktur. Temelde iki tr eitlendirme stratejisi bulunmaktadr. likili eitlendirme likisiz eitlendirme

likili eitlendirme
likili eitlendirmede iletme, faaliyet gsterdii sektrle ilikili yeni bir sektrde faaliyet gstermeye balamaktadr. letmenin rekabet konumunun gl, ancak faaliyet gsterdii sektrn cazibesinin dk olmas durumunda, iletmeler ilikili eitlendirmeyi tercih etmektedir. letme rn bilgisi, retim kapasitesi ve pazarlama becerileri gibi gl yanlarn rnleri veya sreleri ile bir biimde ilikisi bulunan yeni bir sektrde gsterebilmektedir. Sektrnde lider konumda olan bir iletmenin eitlendirmeye gittii ilikili sektrde baarl olma ans, kendisini izleyen iletmelerden neredeyse kat daha fazladr. Sektrler arasndaki iliki benzer teknoloji, datm, ynetim becerileri ve rn zellikleri gibi etmenlerden kaynaklanabilir. Yaratlmas beklenen sinerji sayesinde, iki sektrden beraberce elde edilen kr, iki sektrn ayr ayr yarataca krlarn toplamndan byk olabilir. likili eitlendirme isel veya satn almalar yoluyla dsal olarak gerekletirilebilir.

6. nite - letmelerin Bymesi

129

likisiz eitlendirme
letmenin faaliyet gsterdii sektrn cazibesini yitirmesi iletmenin dier sektrlerdeki ilikili rn ve hizmetlere transfer edebilecei kapasite ve becerilerinin yetersiz olmas durumunda iletme ilgisiz bir sektrde eitlendirmeyi tercih edebilir. Bu stratejiyi benimseyen yneticiler nakit ak ve risk ynetimi gibi finansal konularla ilgilenmektedir. rnein, nakit aklarnn mevsimsel zellik gsterdii bir sektrde faaliyet gsteren bir iletme, nakit aklarn dengelemek amacyla farkl mevsimsel zellie sahip bir sektrdeki iletmeyi satn alabilir.

Ansoffun rn Pazar Matrisi


Ansoff un rn pazar matrisi, iletmenin stratejisine yn veren byme stratejisi nerilerini gstermektedir. letmelerin byme stratejisi, mevcut ya da yeni rnlerin mevcut ya da yeni pazarlara pazarlanmasna baldr.
ekil 6.1
Mevcut rnler Yeni rnler

Mevcut Pazarlar

Pazara Nfus Etme

rn Gelitirme

Yeni Pazarlar

Pazar Gelitirme

eitlendirme

Kaynak: http://www.effective-time-management-techniques.com/ansoff-matrix.html

Igor Ansoff, rn ve pazar yapsnn analiz edilerek duruma gre u drt stratejinin uygulanmasn nermektedir: Pazar gelitirme stratejisi, Pazara yerleme stratejisi, rn gelitirme stratejisi rn eitlendirme stratejisi,

Pazara Nfus Etme Stratejisi


letmenin mevcut rnlerini mevcut piyasalara satmaya odakland byme stratejisine pazara yerleme stratejisi ad verilmektedir. Pazar gelitirme stratejisinin temel hedefleri unlardr: Mevcut rnlerin pazar payn korumak ya da arttrmak, Byyen pazarlardaki hakimiyeti korumak Rakipleri kovarak pazar yeniden ekillendirmek

130

letme lkeleri

Mevcut mterilerin kullanmlarn arttrmak Bu stratejide iler ounlukla her zamanki gibi yrtlmektedir. letme iyi tand pazar ve rnlere odaklanmaktadr. Rakipler ve mterilerin ihtiyalar iletme tarafndan bilinmektedir. Dolaysyla pazar aratrmalarna ok fazla yatrm yaplmas gerekmemektedir.

Pazar Gelitirme Stratejisi


Bu byme stratejisinde iletme mevcut rnlerini yeni pazarlara pazarlamaya almaktadr. Bu amala unlar yaplabilir: Yeni pazarlara girilebilir; rnein rn yeni bir lkeye ihra edilebilir. rne paketleme gibi yeni boyutlar eklenebilir. Yeni datm kanallarna bavurulabilir. Farkl fiyatlama politikalar ile farkl mterilerin kazanlmas veya yeni pazar segmentlerinin oluturulmas salanabilir.

rn Gelitirme Stratejisi
rn Gelitirme Stratejisini benimseyen iletme, mevcut pazarlara yeni rnler sunmaya almaktadr.. Bu stratejide rnlerin mevcut pazarlara hitap edebilmesi iin rnlerde baz deiiklikler yaplmas gerekebilir.

eitlendirme Stratejisi
letmenin yeni rnleri yeni pazarlara pazarlad stratejiye, eitlendirme stratejisi ad verilmektedir. letme deneyimli olmad pazarlara girdiinden, bu strateji dierlerine gre daha risklidir. Bu stratejiyi uygulamadan nce, iletmenin beklentilerini ve olas riskleri dikkatle deerlendirmesi gerekmektedir.
SIRA SZDE

rn pazar matrisinde SIRA SZDE yer alan stratejilerden hangisi en risklidir?


D N E L M hukuki ve ekonomik bamszlklarn koruyabilir veya kayletmeler birleirken bedebilir. letmelerin Ekonomik ve Hukuki Bamszlklarn Koruyarak Birlemeleri S O R U letmelerin ekonomik ve hukuki bamszlklarn koruyarak birlemeleri aadaki ekillerde gereklemektedir: DKKAT Kartel Holding SIRA SZDE Konsern Konsorsiyum

DNELM S O R U

HUKUK VE EKONOMK AIDAN BRLEME TRLER

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

Kartel

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

Ayn i kolunda faaliyet gsteren iletmelerin krlarn arttrmak amacyla yaptklar anlamalara K kartel T A P ad verilmektedir. Kartel iindeki iletmeler, ekonomik ve hukuki bamszlklarn korur, ancak dierlerine kar beraber rekabet eder. Karteller konularna gre farkl isimler almaktadr: Fiyat T E Kartelleri LEVZYON Kartele giren iletmeler satlarnda anlatklar sabit bir fiyat veya fiyat araln uygular. Genellikle, nce dk fiyat uygulanarak rakipler pazardan kovulmakta ve sonra fiyat ykseltilerek krlar arttrlmaktadr.
NTERNET

6. nite - letmelerin Bymesi

131

retimin Snrlandrlmasna Ynelik Karteller Arzn talepten fazla olduu koullarda, iletmeler retim kotalar uygulayarak arz snrlamakta ve fiyat dlerini engellemektedir. Sat Kartelleri Pazara hakim olmak amacyla retilen mallarn tek bir merkezden pazarlanmas ile sat kartelleri oluturulmaktadr. Pazarn Snrlandrlmasna Ynelik Karteller Her iletmenin sat yapabilecei pazarn belirlenmesine ynelik anlama yaplmaktadr. art Kartelleri letmeler mterilere uygulanacak vade, komisyon ve indirim gibi koullarda birlikte hareket etmektedir. Uluslararas Karteller ok uluslu iletmelerin satn alma ve pazarlama faaliyetlerinde fiyatlar kontrol etmek amacyla anlamalar ile olumaktadr.

Holding
Bir ya da birden fazla sayda bal irketin hisse senetlerini bnyesinde tutarak onlar finansman ve ynetim asndan kontrol altna alan irkete holding ad verilmektedir. Ana irket, yavru irketlerin temel politikalarnn oluturulmasnda ve denetiminde aktif rol stlenmektedir.

Konsern
ki veya daha fazla saydaki iletmenin tasarruf amac finansal adan birlemeleridir. Bu tip iletmeler, hisse senetlerini birbirleriyle deitirerek aralarnda ortaklk olutururlar. Konsern yeleri, genellikle, dikey olarak btnlemekte ve birinin kts dierinin girdisi olmaktadr.

Konsorsiyum
Konsorsiyum iki veya daha fazla saydaki iletmenin byk sermaye gerektiren faaliyet alanlarnda gerekli olan teknik ve finansman olanaklarn birletirerek geici olarak yaptklar i birliidir. Konsorsiyum, giriilen projenin bitmesiyle sona ermektedir. Projenin tamamlanmasndan sonra krlar iletmeler arasnda anlamaya gre bllmektedir. letmelerin ekonomik ve hukuki bamszlklarn kaybederek birlemeleri aadaki ekillerde gereklemektedir: Trst Trste dahil olan iletmelerin hisse senetleri trstn hisse senetleri ile deitirilmekte ve trst kendisine katlan iletmelerin ynetimini ele geirmektedir. Tekellemeye neden olduu iin lkemizde yasalarla nlenmitir. Birleme (Merger) ki iletmenin bir araya gelerek tek iletme haline gelmesidir.

BRLEME VE SATIN ALMALAR


ki iletmenin bir araya gelerek bir iletmeye dnmesi birleme olarak tanmlanmaktadr. Satn almalarda, bir iletme dier bir iletmenin ounluk hissesini veya tamamn satn almaktadr. Bylece satn alnan iletmenin kontrol satn alan iletmeye gemektedir.

132

letme lkeleri

Satn almalar sayesinde iletmelerin elde edebilecei faydalar unlardr: Yeni piyasalara giri, Yeni rn veya hizmetlerin elde edilmesi, Yeni kaynak dnm srelerinin renilmesi, Yeni bilgi ve becerilerin kazanlmas, Dikey btnleme. Satn almalarda karar almadan nce deerlendirilmesi gereken hususlardan bazlar unlardr: Satn alan iletmenin satn alnan iletmeyi sindirmesi iin nasl yeniden yaplandrlmas gerektii, Satn alnan iletmenin mevcut i kollar iindeki yerinin ne olaca, Satn almann mevcut alanlar iin ne gibi sonular yarataca, Satn alnacak iletmenin deerinin nasl belirlenecei, Satn alma iin ne kadar deme yaplabilecei, nasl finanse edilecei, Satn alnan iletmedeki nemli alanlarn devamllnn nasl salanabilecei, Satn alnan iletmedeki yneticilerin deitirilip deitirilmeyecei, Satn almalar, genellikle, satn almada bulunan iletmenin hissedarlar iin beklenen finansal faydalar salayamamaktadr. Krllk, aratrma gelitirme giderleri ve patent saysnda azal yaanabilmektedir. Satn almalarda karlalabilecek potansiyel sorunlar unlardr: Satn alan tarafn yksek fiyat demesi, Danmanlk ve ilem maliyetlerinin yksek olmas, Satn almada kullanlan finansal kaynaklarn maliyetinin yksek olmas, Satn almada kullanlan finansal kaynaklar yznden finansal riskin artmas, Satn alnan iletmedeki yneticilerinin iten ayrlmas, Satn alnan iletmenin yneticilerinin iten karlmasnda karlalabilecek yksek tazminatlar, Satn alma srecinde yneticilerin dier faaliyetlerden uzaklamas, letmelerin yapsal ve kltrel olarak uyumsuz olmas Potansiyel sorunlara ramen, baz birleme ve satn almalar baarl olmaktadr. Baarda etkili olan balca faktrler unlardr: Satn alnacak iletmenin doru seilmesi, letmeler arasnda sinerjiyi kolaylatracak kltrel ve ynetimsel benzerlikler olmas, Satn alma grmelerinin dikkatli bir ekilde yrtlmesi, Satn alan iletmenin finansal durumunun gl olmas ve makul oranlarda borlanlmas, Temel faaliyetlere odaklanlmas, Birleme sonrasnda kaynaklarn ve etkinliklerin paylalmas. Byme amal iletme ii yatrmlarn, satn almalara gre genellikle daha krl olduu gzlenmektedir. Aratrmalara gre, satn almalarn yarsndan daha az baarya ulamaktadr. Satn alma ncesi ngrlen sinerjiler, satn alma sonras ounlukla gereklememektedir. zellikle, satn alnan iletmenin i kolunun satn alan iletmenin i koluyla alakasz olmas, riskleri arttrmaktadr. Satn alma ileminden sonra hisselerini satn alan iletmeye satan hissedarlar, bu iten krl kmaktadr. Nakit yerine satn alan iletmenin hisselerini almay kabul eden hissedarlarn uzun dnemli sermaye kazanc, hisselerini satanlarn kazancna gre daha dk kalmaktadr.

6. nite - letmelerin Bymesi

133

yi bir satn alma stratejisinin bileenleri gl bir vizyon ve uygulamadr. Eer satn almann arkasndaki mantk zayfsa, iki iletme bir btn olarak ne kadar iyi ynetilirse ynetilsin istenen baar elde edilemez. Vizyon gl olduu halde uygulamada sorunlar yaanrsa da beklenen sinerjiler yaratlamaz. Satn almalarda kapsaml bir planlamann ve hzl bir uygulamann doru iletiim politikalaryla desteklenmesi gerekir. Satn alma stratejilerinin drt aamas bulunmaktadr: Satn alma stratejisinin aka formle edilmesi, Satn alnabilecek iletmelerin bulunmas ve analiz edilmesi, Satn almann gerekletirilmesi, Satn alma sonrasnda iletmelerin birletirilmesi.

Satn Alma Stratejisinin Aka Formle Edilmesi


letme ncelikle ne lde younlamay, ne lde eitlendirmeyi tercih edeceine karar vermelidir. Strateji iletmenin gl ynlerine dayandrlmaldr. Frsatlar yakalandnda hzl bir ekilde harekete geilmelidir. Kaynaklarn ve frsatlarn uyumlu olmasna dikkat edilmelidir.

Satn Alnabilecek letmelerin Bulunmas ve Analiz Edilmesi


Satn alnabilecek iletmelerin bulunmasna ynelik aratrma srecinin aktif bir ekilde yrtlmesi gerekir. Satn alnan iletmeyle ilgili gereki olunmaldr. Satn alnacak iletmenin zayf ynlerinin gizlenebilecei gz nne alnmaldr. Satn alma hrsyla gereinden fazla deme yaplmamasna dikkat edilmelidir. Kaynaklarn transferi ve paylam konular bu aamada nceden deerlendirilmelidir. Portera gre satn almalar 3 testten gemelidir: Sektr ekici olmal veya yapsal olarak ekici klnabilir olmaldr. Satn almadan elde edilebilecek getiri oran, sermaye maliyetinin zerinde olmaldr, Satn alma maliyetleri (satn alma fiyat ve satn almada denen profesyonel cretler), gelecekteki krlar ipotek altna alacak kadar yksek olmamaldr, letmelerden biri rekabet avantaj elde edebilmelidir. Etkinliklerin paylam ve kaynak transferi ile elde edilecek katma deer, katlanlan maliyetlerin zerinde olmaldr. Baz yorumcular 4. Test olarak satn alma sonras yaplmas gereken yatrmlarn da deerlendirilmesi gerektiini ne srmektedir. Satn almalarda deer zincirinin herhangi bir parasnda kaynaklarn paylalmas ile unlar hedeflenmektedir: lek ekonomileri Maliyetlerde azal Farkllatrmada gelime

Satn Almann Gerekletirilmesi


Satn alma iin denen fiyatn ok fazla olmas, dier bir deyile satn alnan iletmeye gerek deerinin zerinde deer biilmesi, satn almann baarsn olumsuz etkilemektedir. Satn alnan iletme iin ykl bir prim denmesi, yatrmn getirilerine ilikin beklentilerin ykselmesine neden olmaktadr. Yatrmn getirisinin sermaye maliyetinin zerinde olmas gerektiinden, hedeflere ulalamamas hayal krklna yol amaktadr. Bu yzden, iletmeyi gelitirmek iin gereken yatrmlardan kanlmakta ve performans daha da ktlemektedir. Sonuta, satn alnan iletme ucuza satlabilmekte ve bu durum zarara yol amaktadr.

134

letme lkeleri

Satn almann finansmannda d kaynaklarn kullanlmas durumunda, yatrmn getirisinin borlanma maliyetini karlamas gerekmektedir. Satn almann finansmannda satn alan iletmenin hisselerinin kullanlmas ve karlnda satn alnan iletmenin hisselerinin alnmas durumunda, z kaynak finansman kullanlmaktadr. ounlukla, bu durumda, satn alnan iletmenin hisse senetlerinin deeri piyasa fiyatnn zerinde bir fiyattan hesaplanarak hisse deiimi yaplmaktadr. Baz durumlarda, bu iki yntem birlikte kullanlmaktadr. Finansman yntemi ile ilgili kararlarda u unsurlar etkili olmaktadr: Bilanoda nakit fazlas olup olmamas Piyasadaki faiz oranlar Satn almay gerekletiren iletmenin borluluk oranna olan etkisi

Satn Alma Sonrasnda letmelerin Birletirilmesi


Satn alma sonrasnda iletmelerde btnletirilmesi gereken baz stratejik unsurlar unlardr: retim tesisleri Aratrma ve gelitirme nsan kaynaklar Finansal denetim Bu srete, aktif bir liderlikle iletmelerdeki yneticilerin deerlerinin, rgt kltrlerinin, sistemlerin uyumlatrlmas ve yeniden yaplandrlmas gerekmektedir.

STRATEJK BRLKLER VE ORTAK GRMLER


ki ya da daha fazla sayda iletme yeni rn veya hizmetler gelitirmek, yeni piyasalara girmek veya kaynak dntrme srelerini iyiletirmek amacyla bir araya gelerek stratejik i birlikleri kurabilirler. Anlamann bir szlemeye balanmas ve ortakln bir araya gelen iletmelerden ayr bir tzel kiilie sahip olmas durumunda ortakla ortak giriim ad verilmektedir.
SIRA SZDE

Konsorsiyum ve Ortak SIRA SZDE Giriim arasnda nasl bir fark vardr? Stratejik i birlikleri ve ortak giriimler de birleme ve satn almalarla benzer DNELM amalarla gerekletirilmektedir. Satn almalarla bymenin balca nedenleri unlardr: S O R U letmenin byme potansiyeli snrl olabilir, sel bymeye ynelik yatrmlar verimli olmayabilir, Yeni teknolojiler iletmeyi tehdit edebilir, DKKAT Piyasada dk deerlenen iletme baka iletmeler tarafndan satn alnmaya ak hale gelebilir, SZDE Baz SIRA rn veya i kollar gnmzde nakit yaratmakla beraber gelecek potansiyelleri dk olabilir, gelitirdii bir uzmanl baka bir i koluna tamak isteyebilir, letme, AMALARIMIZ letme yneticisi egosunu tatmin etmek amacyla farkl i kollarna ynelebilir, StratejikKibirlikleri T A P ve ortak giriimlerden beklenen faydalar unlar olabilir: Sat hacminde art salanmas, Krlarda art salanmas, portfynde T E L E V Z Y O N denge salanmas, Kaynaklarn paylalmas.

DNELM S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

NTERNET

6. nite - letmelerin Bymesi

135

Ortak giriimler sayesinde ham maddelerin yan sra pazarlama, teknoloji, finans ve ynetim alanlarnda da kaynak transferi sz konusu olmaktadr. Pazarlama alannda sektrdeki rekabet, mteri davran, datm kanallar gibi konularda bilgiler ve teknolojik, ynetimsel bilgi ve beceriler paylalmaktadr. Kaynak transferi sayesinde, yeni alanlara ve piyasalara giri kolaylamakta ve hzlanmaktadr. Ortak giriimler yabanc piyasalara girite ne gibi faydalar salayabilir? SIRA SZDE Ortak giriimlerde baarszlk riski de iletmeler arasnda paylalmakta ve riskDNELM ler datlmaktadr. Dolaysyla, baarszlk durumunda katlanlmas gereken zararlar da iletmeler iin azalmaktadr. Ayrca, ortak giriimlerde yer alan iletmeler S O R arttrmaktadr. U kaynaklarn baka alanlara ynlendirerek stratejik esnekliklerini zellikle son dnemlerde, stratejik ibirlikleri ve dier ortaklklar sayesinde, genileyen rgtsel renme olanaklar vurgulanmaya balamtr. D K K A T Ortak giriimler, saladklar faydalar yannda, eitli kstlayc zelliklere de sahiptir. Taraflarn, ortak giriimde ynetimsel kontrol, byme ve kra ortak olma SIRA SZDE i birliini zorolanaklar belirli oranlardadr. letmeler arasndaki uyumsuzluklar, latrabilir ve baarszla yol aabilir. Ayrca, ortak giriimler ortaklar iin frsatlk riski de iermektedir. Ortaklk zamannda elde edilen bilgi ve balantlar, ortaklk AMALARIMIZ bozulduktan sonra rakip haline gelen iletme aleyhine kullanlabilmektedir. Farkl lkelerde kurulan ortak giriimlerde siyasi, ekonomik ve yasal evrelerle ynetim tarzlarndaki farkllklardan tr ilave baz risklerle K ve yanl T A P iletiim gibi baz sorunlarla karlalabilmektedir. Stratejik ibirlikleri ve ortak giriimlerin baarl olabilmesi iin elde edilebilecek faydalar, i ve d paydalara doru aktarlmaldr. Ayrca, T E L Eaada V Z Y O N belirtilen konulara dikkat edilmesi baar ansn arttrabilir: Her ortan i birliine olan katks belirlenmelidir, Ortaklarn rolleri belirlenmelidir, NTERNET birliinin ortaklara katks tanmlanmaldr, st yneticilerin destei salanmaldr, Her seviyede yneticilerin bir araya gelmesi salanmaldr, birlii iin bir sorumlu belirlenmelidir, Anlamazlklarn zm iin dardan bir arac salanmaldr, Taraflarn kendi deneyimlerini gelitirmeleri iin yeterli bamszlk salanmaldr, Kltrel farkllklara sayg gsterilmelidir.
SIRA SZDE

DNELM S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

136

letme lkeleri

zet
A M A

letmelerde bymenin nedenlerini ifade etmek. letmelerin bymesine ilikin Gibrat Yasas gibi baz grlere gre iletmeler byme frsatlarnn birikmesi ile pasif bir ekilde bymektedir. Dier yazarlar ise byme stratejilerinden bahsetmektedir. Nitekim, baz iletmeler performans hedeflerinde byme oranlarna yer vermektedir. Gibratn (1931) orant etkisi kanununa gre, byme tesadfi (stokastik) bir sre olarak modellenmektedir. Belirli bir dnemdeki rassal bir byme okunun bykl iletmenin byklnden bamszdr. Benzer ekilde Ijiri ve Simon (1977), Sutton (1998) ve Bottazzi and Secchi (2006) tarafndan gelitirilen ada modeli ne gre iletmeler adalar gibi bamsz varlklar olarak grlmekte ve iletmelerin bymeleri herhangi bir dnemde karlatklar stokastik frsatlarn birikmesinin sonucu olarak deerlendirilmektedir. Parkinson (1957) tarafndan gelitirilen modele gre brokraside alan memurlar ar i ykn kendileriyle denk bir alanla paylamaktansa kendilerine bal yardmclar yaratmay tercih etmektedir. Bylece tepedeki memur g ve stat kazanmaktadr. Yardmclardan biri yardmc talep ettiinde dierlerine de yardmclar alnmakta ve tepedeki memur terfi etmektedir. Bu modele gre rgtn bymesi, st ynetimin ald stratejik kararlardan ziyade hiyerarideki alanlarn davranlarna baldr. Penrose ve benzer ekilde dnen aratrmaclar bymeyi isel basklara bal olarak aklamaktadr. Zaman iinde yneticiler ilerine altka dikkatlerini rutin operasyonlardan ok planlama ve byme projelerine yneltmektedir. Yneticiler daha retken hale geldike kaynaklar kullanlabilir hale gelmektedir. Neo klasik gre gre iletmelerin bymeleri rasyonellikle ilikilendirilmektedir. Byme, iletmelerin, piyasaya ilikin gelecekteki eilimleri gz nne alarak retim leklerini ayarladklar gelecee dnk bir srecin sonucudur.

A M A

letmelerin byme biimlerini aklamak. letmeler iin iki temel byme stratejisi bulunmaktadr: Younlama, eitlendirme, Younlama Stratejisi, eer iletmenin mevcut rnleri byme potansiyeline sahipse iletmenin kaynaklar mevcut rnlerde younlamaktadr. letmeler genellikle eitlendirme stratejisinden nce younlama stratejisini uygulama eilimindedirler. ki tr younlama stratejisi bulunmaktadr: Dikey Byme, yatay Byme. Dikey Byme, iletmenin daha nce tedarikileri veya datmclar tarafndan yerine getirilen bir ilevi stlenmesi dikey byme olarak tanmlanmaktadr. Yatay Byme, iletmenin rnlerini farkl blgelere sunmas ve/veya mevcut pazarlarda sunduu rn ve hizmet yelpazesini geniletmesi yatay byme olarak tanmlanmaktadr. Genileyen rn yelpazesi sayesinde iletme sektrdeki deer zincirinde yanlara doru bymektedir. Yatay byme isel veya dsal olabilir. Yatay byme iletmelerde yatay btnlemeye yol amaktadr. eitlendirme Stratejisi, herhangi bir sektr olgunlatka ayakta kalan iletmeler dikey ve yatay byme stratejilerini kullanarak bymenin snrlarna ulam olur. Rakipleri yurtdndaki daha az olgun sektrlere ynlenmedii srece iletmelerin bymek iin farkl sektrlere ynelmekten baka seenekleri yoktur. Temelde iki tr eitlendirme stratejisi bulunmaktadr. likili eitlendirme ve likisiz eitlendirme. likili eitlendirme, ilikili eitlendirmede, iletme faaliyet gsterdii sektrle ilikili yeni bir sektrde faaliyet gstermeye balamaktadr. likisiz eitlendirme, iletmenin faaliyet gsterdii sektrn cazibesini yitirmesi ve iletmenin dier sektrlerdeki ilikili rn ve hizmetlere transfer edebilecei kapasite ve becerilerinin yetersiz olmas durumunda iletme ilgisiz bir sektrde eitlendirmeyi tercih edebilir.

6. nite - letmelerin Bymesi

137

AM A

Birleme ve satn alma kavramlarn tartmak. ki iletmenin bir araya gelerek bir iletmeye dnmesi birleme olarak tanmlanmaktadr. Satn almalarda, bir iletme dier bir iletmenin ounluk hissesini veya tamamn satn almaktadr. Bylece satn alnan iletmenin kontrol satn alan iletmeye gemektedir. Byme amal iletme ii yatrmlarn satn almalara gre genellikle daha krl olduu gzlenmektedir. Aratrmalara gre, satn almalarn yarsndan daha az baarya ulamaktadr. Potansiyel sorunlara ramen, baz birleme ve satn almalar baarl olmaktadr. Baarda etkili olan balca faktrler unlardr: Satn alnacak iletmenin doru seilmesi, letmeler arasnda sinerjiyi kolaylatracak kltrel ve ynetimsel benzerlikler olmas, Satn alma grmelerinin dikkatli bir ekilde yrtlmesi, Satn alan iletmenin finansal durumunun gl olmas ve makul oranlarda borlanlmas, Temel faaliyetlere odaklanlmas, Birleme sonrasnda kaynaklarn ve etkinliklerin paylalmas. Hukuki ve ekonomik adan birleme trlerini karlatrmak. letmeler birleirken hukuki ve ekonomik bamszlklarn koruyabilir veya kaybedebilir. letmelerin ekonomik ve hukuki bamszlklarn koruyarak birlemeleri aadaki ekillerde gereklemektedir: Kartel, Holding, Konsern, Konsorsiyum. Kartel, Ayn i kolunda faaliyet gsteren iletmelerin krlarn arttrmak amacyla yaptklar anlamalara kartel ad verilmektedir. Kartele iindeki iletmeler ekonomik ve hukuki bamszlklarn korur, ancak dierlerine kar beraber rekabet eder. Holding, bir ya da birden fazla sayda bal irketin hisse senetlerini bnyesinde tutarak onlar finansman ve ynetim asndan kontrol altna alan irkete holding ad verilmektedir. Ana irket yavru irketlerin temel politikalarnn oluturulmasnda ve denetiminde aktif rol stlenmektedir. Konsern, iki veya daha fazla saydaki iletmenin tasarruf amac finansal adan birlemeleridir. Bu tip iletmeler, hisse senetlerini birbirleriyle deitirerek aralarnda ortaklk olutururlar. Konsern yeleri genellikle di-

key olarak btnlemekte ve birinin kts dierinin girdisi olmaktadr. Konsorsiyum, konsorsiyum iki veya daha fazla saydaki iletmenin byk sermaye gerektiren faaliyet alanlarnda gerekli olan teknik ve finansman olanaklarn birletirerek geici olarak yaptklar i birliidir. Konsorsiyum, giriilen projenin bitmesiyle sona ermektedir. Projenin tamamlanmasndan sonra krlar iletmeler arasnda anlamaya gre bllmektedir. letmelerin Ekonomik ve Hukuki Bamszlklarn Kaybederek Birlemeleri: Trst, trste dahil olan iletmelerin hisse senetleri trstn hisse senetleri ile deitirilmekte ve trst kendisine katlan iletmelerin ynetimini ele geirmektedir. Tekellemeye neden olduu iin lkemizde yasalarla nlenmitir. Birleme (Merger), iki iletmenin bir araya gelerek tek iletme haline gelmesidir. Stratejik i birlii ve ortak giriim kavramlarn karlatrmak. ki ya da daha fazla sayda iletme yeni rn veya hizmetler gelitirmek, yeni piyasalara girmek veya kaynak dntrme srelerini iyiletirmek amacyla bir araya gelerek stratejik ibirlikleri kurabilirler. Anlamann bir szlemeye balanmas ve ortakln bir araya gelen iletmelerden ayr bir tzel kiilie sahip olmas durumunda ortakla ortak giriim ad verilmektedir. Stratejik ibirlikleri ve ortak giriimler de birleme ve satn almalarla benzer amalarla gerekletirilmektedir. Ortak giriimler sayesinde hammaddelerin yan sra pazarlama, teknoloji, finans ve ynetim alanlarnda da kaynak transferi sz konusu olmaktadr. Pazarlama alannda sektrdeki rekabet, mteri davran, datm kanallar gibi konularda bilgiler ve teknolojik, ynetimsel bilgi ve beceriler paylalmaktadr. Kaynak transferi sayesinde yeni alanlara ve piyasalara giri kolaylamakta ve hzlanmaktadr.

AM A

AM A

138

letme lkeleri

Kendimizi Snayalm
1. Aadakilerden hangisi dsal byme olarak tanmlanmaktadr? a. Birleme b. Satn alma c. Stratejik i birlii d. Hepsi e. Hibiri 2. Aadakilerden hangisi bymenin avantajlarndan biri deildir? a. alanlarn morali ykselmektedir b. alanlarn ykselme olanaklar artmaktadr c. Yneticilerin gc artmaktadr d. E gdm zorlamaktadr e. Farkl blmler arasndaki atmalarn zm kolaylamaktadr 3. Daha nce tedarikiler tarafndan salanan bir ilevin iletme tarafndan stlenilmesine ne ad verilir? a. Yatay btnleme b. leriye doru btnleme c. Geriye doru btnleme d. Younlama e. likili eitlendirme 4. letmenin rn ve hizmet yelpazesini geniletmesine ne ad verilir? a. Dikey byme b. Yatay byme c. likili eitlendirme d. likisiz eitlendirme e. Younlama 5. Aadakilerden hangisi Pazara yerleme stratejisinin temel hedeflerinden deildir? a. Mevcut mterilerin kullanmlarn arttrmak b. Byyen pazarlarda hakimiyeti korumak c. Rakipleri kovarak pazar yeniden ekillendirmek d. Mevcut rnlerin pazar payn arttrmak e. Yeni pazarlara girmek 6. Aadakilerden hangisi pazar gelitirme stratejisinde kullanlabilecek unsurlardan deildir? a. Yeni rn boyutlar b. Yeni datm kanallar c. Farkl fiyatlama politikalar d. Yeni blgesel pazarlar e. Yeni rnler 7. Aadakilerden hangisinde birleen iletmeler ekonomik ve hukuki bamszlklarn kaybeder? a. Kartel b. Trst c. Holding d. Konsorsiyum e. Konsern 8. Aadakilerden hangisi satn almalarda karlalabilecek sorunlara rnek gsterilemez? a. Yksek danmanlk cretleri b. Finansal riskte art c. Yksek iten karma tazminatlar d. Kltrel uyumsuzluk e. Hepsi gsterilebilir 9. Aadakilerden hangisi stratejik i birliklerinden beklenen faydalara rnek gsterilebilir? a. Satlarda art b. Krlarda art c. Kaynak paylam d. rgtsel renme olanaklar e. Hepsi 10. Aadakilerden hangisi ortaklklarda karlalabilecek sorunlardandr? a. Frsatlk b. Risk paylam c. Esneklik d. Sinerji e. birlii

6. nite - letmelerin Bymesi

139

Yaamn inden
CMO irketi byme stratejilerine ilikin aratrmalar yapmaktadr. irketin en son tarihli anketinde zirvede yer alan yaklak 500 pazarlamacdan, iletmelerindeki son 12 aydaki bymenin nasl gerekletiini ve nmzdeki 12 ayda nasl byyeceklerini tarif etmeleri istenmitir. Pazarlamaclar 100 puan boyuta gre farkllaan 4 farkl byme stratejisine datmlardr. Birinci boyut, iletmenin satlarn mevcut mterilerle mi ya da yeni pazarlara girmekle mi derinletirdiiyle ilgilidir. kinci boyut, iletmenin mevcut rnlerini ve hizmetlerini daha fazla satarak m ya da yeni rn veya hizmetler sunarak m bydyle ilgilidir. Bu iki boyut, 50 yldan daha uzun sre nce ilk kez Igor Ansoff tarafndan Harvard Business Review makalelerinde tanmlanan 2x2 boyutunda ve Ansoff Byme Matrisi ad verilen byme stratejileri matrisi retmektedir. Her bir strateji iin gemi 12 aylk ve gelecek 12 aylk dnem iin sonular yledir: Mevcut pazarlarda mevcut rn ve hizmetler: Pazara yerleme (% 54.1 ve % 48.7) Yeni pazarlarda mevcut rn ve hizmetler: Pazar gelitirme (% 15.3 ve % 17.0) Mevcut pazarlarda yeni rn ve hizmetler: rn gelitirme (% 19.8 ve % 22.5) Yeni pazarlarda yeni rn ve hizmetler: rn eitlendirme (%10.8 ve %11.8) ou iletmenin pazara yerleme stratejisi ile bymeye devam ettii grlmektedir. Ancak, bu saynn azalmas beklenmektedir. letmelerin daha ok risk alarak dier 3 byme stratejisinin kullanmn arttrmalar beklenmektedir. Byle zor zamanlar iin bu sonu olduka etkileyicidir. Mmknse, iletmelerin bymesi ve daha fazla risk almas gerekmektedir. Rakiplerin bir ey yapmad zamanlarda, yeni pazarlara girmek veya mterilerle ilikileri pekitirmek iin frsatlar doabilir. Kaynak: http://www.cmosurvey.org/blog/how-doesyour-company-grow/

Kendimizi Snayalm Yant Anahtar


1. d 2. d 3. c 4. b 5. e 6. e 7. b Yantnz yanl ise, Byme Kavram konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise, Byme Kavram konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise, Byme Biimleri konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise, Byme Biimleri konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise, Byme Biimleri konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise, Byme Biimleri trst konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise, Hukuki ve Ekonomik Adan Birleme Trleri konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise, Birleme ve Satn Almalar konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise, Stratejik Birlikleri ve Ortak Giriimler konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise, Stratejik Birlikleri ve Ortak Giriimler konusunu yeniden gzden geiriniz.

8. e 9. e

10. a

140

letme lkeleri

Sra Sizde Yant Anahtar


Sra Sizde 1 rn eitlendirme Stratejisi. letme deneyimli olmad pazarlara yeni rnlerle girmektedir. Sra Sizde 2 Aratrmalar, iletmenin mevcut rn hattyla ilikili alanlarda bymesinin ilikisiz alanlarda bymesinden daha baarl sonulandn gstermektedir. Sra Sizde 3 Ortak giriim, bir araya gelen iletmelerden ayr bir tzel kiilie sahiptir. Konsorsiyumda ise ayr bir tzel kiilik sz konusu deildir. Sra Sizde 4 Yabanc piyasalara girite, hedeflenen piyasada faaliyet gsteren iletmelerin kaynaklarndan faydalanlmas zaman ve kaynak tasarrufu salamaktadr.

Yararlanlan ve Bavurulabilecek Kaynaklar


Coad A, (2009). The Growth of Firms, A.B.D. Ertrk M. (2011) letme Biliminin Temel lkeleri, Beta, stanbul Harrison J.S., St. John C.H. (2008). Foundations in Strategic Management, Thomson. Penrose E. (2009 yenilenmi versiyon-Giri Pitelis C., 1959 orijinal).The Theory of the Growth of the Firm, Oxford Pettus, M.C. (2003). Growth From Chaos, A.B.D. Thompson J., Martin F. (1111). Strategic Management Awareness and Change, Thomson. lgen H., Mirze S.K. (2010). letmelerde Stratejik Ynetim, Beta, stanbul. Wheelen T.L., Hurger D.L. (2008). Strategic Management and Business Policy, Prentice Hall, A.B.D.

7
Amalarmz indekiler
letme lkeleri

LETME LKELER

Bu niteyi tamamladktan sonra; Kreselleme srecinin ne ekilde gelitiini aklayabilecek, Kresellemenin iletmeler iin ne trde etkiler oluturduunu listeleyebilecek, D pazarlara almak isteyen bir iletmenin stratejilerinin neler olduunu sralayabilecek, Bilgi teknolojileri ile kreselleme arasndaki ilikiyi aklayabilecek, letmelerin hangi zeminler zerinde rekabet ettiini belirleyebilecek, rekabet avantajn aklayabileceksiniz.

Anahtar Kavramlar
Kresel letme ok Uluslu letme Kresel Pazar Kresel retim Rekabet Avantaj Dnya Ticaret rgt

Kresel Ortamda letmecilik ve Rekabet

LETMELERN DI EVRESNN ANALZ KRESELLLEMENN AAMALARI LETMELER VE KRESELLEME LETMELERN KRESELLEME STRATEJLER KRESEL REKABET

Kresel Ortamda letmecilik ve Rekabet


LETMELERN DI EVRESNN ANALZ
letmeler sz konusu olduunda bir i evre, yani iletmenin rgt iindeki bireylerin hem bireysel hem de grup olarak kendilerine verilen grevler gerekletirdikleri ortam, bir de d evre, yani iletmenin dier iletmeler kurumlar ve bireylerle etkileime girerek faaliyet gsterdii evre olmak zere iki farkl evreden bahsedilmektedir. Hayali bir snr ile birbirinden ayrld varsaylan iletmenin i evresi ve iletmenin d evresi kavramlarn kullanmak, iletmelerin incelenmesi srasnda kolaylk salar. evre, iletmenin yneticileri ve alanlar ile birlikte iinde bulunduklar, kendine zg bir kltre ve iklime sahip olan evredir. D evre ise, iletmenin kaynaklarn temin ettii, rnlerini satt ve rakiplerinin bulunduu, ayrca geerli ekonomik duruma ve yasal dzenlemelere tabi olduu evredir. Son yllarda gnlk yaantmzda ok sk olarak duyduumuz kelimeler olan kreselleme, inovasyon(yenilikilik), teknoloji, srdrlebilirlik, yenilenebilir enerji, gelimekte olan ekonomiler, in, Hindistan, Avrupa Birlii, ekonomik kriz, kresel snma gibi kelimeler, iletmeler iin d evrede neler olduunu anlatmas bakmndan bize olduka yardmc olabilir. Teorik olarak ise iletme d evrenin analizlerinde incelenmesi gereken alt faktr bulunmaktadr. Bunlar Teknoloji tarafndan salanan olanaklardaki deiim: Teknoloji tarafndan sunulan yenilikler srekli deimekte, toplumdaki bireylere yeni yaam biimleri sunarken, iletmeleri de etkilemektedir. letmelerin meydana gelen deiimler karlnda tutabilecekleri iki yol vardr; ya yeni teknolojileri kullanmak zorunda kalr ya da kendilerine katk salayacana inandklar iin yenilikleri uygularlar. rnein; internetin ortaya kndan sonra iletmeler kendilerine birer web sayfas hazrladlar; nk mterileri web sayfas zerinden iletme ile iletiim kurmay ve bilgi almay talep ediyordu. Yakn dnemde de benzer gelimeler yaand. letiim dnyasnda meydana gelen gelimeler, bu kez de facebook ya da twitter gibi internet zerindeki sosyal ortamlarda yer alma olanaklar, iletmelere yeni iletiim kanallarn kullanma seenekleri sunmaktadr. Demografik eilimler: letmelerin hedef olarak belirledikleri pazardaki nfusun yapsnn ne ekilde deitii, nfus art oranlar, ya cinsiyet, doum lm oranlar, nfusun yaam tarz, tercih edilen meslekler ve eitim durumuna ait bilgiler, vb. iletmelerin her trl planlamas iin nemli bir girdi olu-

144

letme lkeleri

turur. rnein gelimi lkelerde karlalan demografik bir eilim beklenen yaam sresinin artmas ve doum oranlarnn azalmasna bal olarak, nfusun ortalama yann hzla artmasdr. lkeler artan yaam sresinin bir sonucu olarak, sosyal gvenlik sistemlerinin sorunlarn zebilmek iin denmesi gereken primlere art getirmekte ya da emeklilik yan ykseltmektedirler. Kltrel eilimler: Bir topluluun yaam tarz olarak ya da i yapma biimi olarak tanmlanabilecek kltr de srekli deiimler gstermektedir. letmeler faaliyet gsterdikleri toplumun kltrnden etkilenir, ayn zamanda iletmelerin de toplumu etkilemeleri sz konusu olabilir. Dolaysyla kreselleme sonucunda birden ok lkede faaliyet gsteren iletmeler iin, bir ok kltrllk ve kltrler arasnda anlay gelitirme gereklilii duyulur. Dnyann ve lkelerin iinde bulunduu ekonomik durum: Dnyann iinde bulunduu ekonomik evrenin yaps, yaanan ekonomik krizler, lkenin ekonomik durumu, dier lkelerle yapt ticaretin hacmi, dnya ticaretinden ald pay vb. gibi etkiler kanlmaz olarak iletmeleri etkilemektedir. rnlerin satlaca mterilerin bulunduu lkelerin ekonomik durumu ve retim kaynaklarnn temin edilecei lkelerin ekonomik durumu da yine retim planlarnn belirlenmesinde gz nnde bulundurulur. Meydana gelen ve uluslararas etkileri olan olaylar: Ekonomik durum dnda, genel olarak tm dnyay etkileyen politik, evresel, sosyolojik olaylar, rnein Dou Almanyadaki Berlin Duvarnn yklmas, SSCBnin dalmas, lkelerde meydana gelen i savalar, evresel etkileri olan olaylar iletmelerin almalarn ve i yapma biimlerini etkileyebilir. rnein bir yanardan faaliyete geerek lav pskrtmesi, blgeye yaplacak uular engelleyebilir ve iletmenin sz konusu blgedeki satnn azalmas sonucunu dourur. Ya da bir retimde kullanlacak ham maddelerin temin edildii lkede balayan salgn hastalk, iletmeyi bir takm nlemler almak zorunda brakabilir. Yasal ve politik evre: letmelerin faaliyetlerini yrtrken uymak zorunda olduu kurallar belirleyen dzenlemelerin tamam ile faaliyetleri zerinde etkili olan ve uyulmas gereken politikalar kapsamaktadr. Her iletme faaliyet gsterdii lkenin yasalarna uymak, ilave olarak da rnlerinin satld lkelerdeki rnler ile ilgili getirilen dzenlemelere uymak zorundadr. rnein yurt dna gda ihracat yapan iletmeler, sz konusu lkenin, gda retiminde kullanlabilecek katk maddeleri ile ilgili yasal dzenlemelere uymak zorundadr, aksi takdirde rnlerini satamazlar.

SIRA SZDE

Neden kresellemeyi SIRA SZDE renmek zorundayz? nceki blmde anlatlan d evrede meydana gelen deiiklikler, iletmeler D N E Lhem M de tehditler sunarlar. D evrenin sunduklarn kabulleneiin hem frsatlar rek iletmenin lehine evirmek, olaylara farkl bak as ile bakabilmeyi ve olumlu ekle dntrecek ekilde ynetebilme becerisini gerektirir. Bilgi iletiim dnS O R U yasnda yaanan bir rnek olay, baz lkeler iin tehdit olarak grlen bir durumun, baz lkeler iin nasl bir frsata dntn gsteren gzel bir rnektir. DKKAT 2000 ylna yaklalrken, tm dnya bilgisayarlarda byk bir kriz yaanmasn bekliyordu; nk zellikle eski bilgisayarlar, kapasite problemlerinden dolay, yl SIRA SZDE gstergesi olarak sadece son iki rakam kullanyorlard, yani 15 Aralk 1999 tarihi, 15.12.99 eklinde bilgisayar kaytlarnda yer alyordu.
AMALARIMIZ

DNELM S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

K T A P

SIRA SZDE

SIRA SZDE

DNELM
7. nite - Kresel Ortamda letmecilik ve Rekabet S O R U

DNELM S O R U

145

letmelerin d evresinde meydana gelen deiiklikler, ilerinde hem hem frD Ktehditler KAT satlar barndrrlar, deiiklikleri ynetebilme becerisi ve bak as ortaya kacak sonucun ne ynde olduunu belirler.
SIRA SZDE

DKKAT

SIRA SZDE

Gereklemesi beklenen kriz, halen eski bilgisayarlar kullanmakta olan sistemlerde, 1999 yl sona erip de, 2000 ylna geildiinde tm bilgisayar sistemlerinde AMALARIMIZ 99 olan yl hanesinin 00 rakamna dnmesi ve bu dnmn de bilgisayar ile alan pek ok sistemi kertmesiydi. Tm dnya iin sz konusu olan bu kriz K T A P durumunu Hindistanl bilgisayar mhendisleri bir avantaja dntrdler ve eski makinalar yeniden programlayarak tm dnyadaki bilgisayar sistemlerinin 2000 ylna hibir sorun olmakszn girmesini saladlar. Arman KrmnTrkiye Nasl T E L E V daha Z Y O N ilk gnleZenginleir kitabndaki ifadeyle Bylelikle, yirmi birinci yzyln rinden itibaren Hintli yazlmclarla gvenilir i birlii yaplabileceine, hatta bu insanlarla ok yeni ibirlii fikirleri retmenin akllca olacana dair tm i dnyasnn kafasnda imekler akmaya balad. stne stlk bu insanlar sadece ok iyi NTERNET i yapmakla kalmyorlar, ayn zamanda da ok ciddi yazlm ilerini ABD maliyetlerinden %80 daha ucuza bile yapabiliyorlard. Bat dnyas yeni bir piyango alan bulmutu. Benzer ekilde kreselleme de iinde hem tehdit hem de frsat barndran bir sretir, sreci frsata dntrebilmek iin ncelikle onu tanmak, nasl ortaya kt hakknda bilgi sahibi olmak gerekir.

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

KresellemeninTanmlanmas ve Ortaya k Sreci


Kreselleme kavram 1990l yllar sonrasnda daha fazla karlatmz bir kavram olup, bu zellii ile de bize ncesinde yaanan bir takm gelimelere bal olarak ortaya ktn dndrmektedir. Oysaki 400 yl ncesinde 1680li yllarSIRA de SZDE da, Geminiano Montanari tarafndan dnya ticaretinin gelimesini tanmlamak amacyla kreselleme kavram kullanlmtr. Kresellemenin Gelecei / Lexus DNELM ve Zeytin Aac adl kitabnda Thomas Friedman kresellemeyi geici bir eilim ya da olgu olarak kabul etmemek gerektiini sylemekte, aksine btn lkelerin S O R olan, U hem yerel hem de d politikalarnn belirlenmesinde byk etkileri kapsama alan ok geni bir sistem olarak tanmlamaktadr. Ekonomik Kalknma ve birlii Tekilat olan OECD rgt ise kresellemeyi hem finansal piyasalarn, hem de DKKAT rn ve hizmet piyasalar artan ekilde uluslararas hale dnmesini salayan ok boyutlu ve dinamik bir entegrasyon sreci olarak tanmlamaktadr. OECD yapt SIRA SZDE tanmlamada kreselleme sreci boyunca, farkl lkelerdeki ulusal retim faktrlerinin giderek daha fazla uluslararas faktrler haline dntn, ayn srete ulusal ekonomilerin de giderek daha fazla karlkl bamlAMALARIMIZ hale geldiini belirtmektedir. Kreselleme konusunda bilgi edinmek iin Thomas Friedmann K Kreselelemenin T A P Gelecei/Lexus ve Zeytin Aac katiban, iletmelere etkileri konusunda bilgi edinmek iin Asl Kkaslan Ekmekinin Kresellemenin iletmelerin ynetimine etkileri katiplarn okuyabilirsiniz. TELEVZYON Daha ok ekonomik ortamda yaanan gelimeler ile ilikilendirilerek kullanlmasna karn, sosyal, siyasal, kltrel, evresel ve hukuki alardan da kreselleNTERN ET menin etkileri sk sk karmza kmaktadr. Kresellemeye bal olarak ekonomik deiim srecinde uluslarn yaptklar ticarete bal olarak birbirleri ile iletiimKreselleme hem finansal piyasalarn hem de hem rn ve hizmet piyasalarnn SIRA SZDE artan ekilde uluslararas hale dnmesini salayan ok boyutlu ve dinamik bir entegrasyon srecidir. DNELM

S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

146

letme lkeleri

SIRA SZDE

DNELM S O R U

leri artm ve sonucunda farkl toplumlarn kltrleri, yaam biimleri, siyasetleri daha fazla bilinir hale gelmitir. Sre, bilgi iletiim teknolojilerinin sunduu imkanlarla son derece hzl gelimekte, lkeler sahip olduklar farkl kaynaklar ve etkinlik dzeyleriyle srece uyum salamaya almaktadr. evresel adan ise arSZDE tan retim SIRA eilimi, artan tketim eilimi, fosil yaktlarn daha fazla kullanlmas, ormanszlama ve hzl nfus artna bal olarak atmosfere salnan sera gazlarnn etkisiyle dnyada yaanan iklim deiiklikleri ve scaklk art olarak tanmlanabiDNELM lecek kresel snma dnya iin bir tehdit oluturmaktadr. lkeler arasndaki ticaret hacminin ve iletiimin artna bal olarak da, ortaya kan sorunlarda uluslaS Odaha R U fazla ihtiya duyulur hale gelmitir. raras hukuka letmeler iin balang noktas, yerel pazarlara hizmet eden iletmelerin D kresellemenin KKAT belirli bir noktadan sonra kendilerine baka pazarlar ve daha dk maliyetli retim kaynaklar aramaya balamalardr.
SIRA SZDE

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

letmeler gnmzde kresel bir evrede faaliyet gstermektedirler. letmelere ynelik olarak kreselleme, iletmelerin daha fazla uluslararas evrede hareAMALARIMIZ ket etmesi olarak tanmlanabilir. nceleri sadece yerel pazarlara hizmet eden iletmelerin belirli bir noktadan sonra kendilerine baka pazarlar, daha dk maliyetli retim kaynaklar K T A P aramaya balamalar ve bunu gerekletirmek iin harekete gemeleri bir balang noktasdr. Ancak bu kolaylkla gerekletirilebilen bir adm deildir. Uluslarn koyduklar ticari engeller ve kendi reticileri lehine salanan korumalar nedeniyle iletmeler d pazarlara almakta sorunlarla karlarlar. TELEVZYON Her iletme mmkn olan en byk pazara ulama amacnda olmasna karn, bu amacn gerekletirmesinin nnde bir takm bariyerler bulunmaktadr. lkeler kendi reticilerini korumak amacyla bir takm d ticaret kstlamalar getirebilNT ERNET mektedirler. Gemite Avrupa Birlii lkelerinde grlen ve hemen hemen her lkenin bavurduu ticari kotalar kresellemeyi engellemi, ancak kotalarn kaldrld tarihten itibaren dnyann farkl lkelerinin yaptklar ticaret etkin olarak artmaktadr. Buna bir sembol olarak Berlin duvarnn yklmas gsterilmektedir. Uzun yllar kapsayan bu sre aada anlatlmaktadr. Bir iletmenin uluslararas evreden salayabileceini kaynaklara rnekler veriniz SIRA SZDE .

SIRA SZDE

DNELM S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

DNE L M yzyln ikinci yarsnda balam, beraberinde daha nceleri Sanayi Devrimi, 18. kk ve dank olan retim birimleri olarak alan el sanatlar ve kk sanayinin merkezileerek, seri retim yapan fabrika sistemine dnmesi sonucunu S O R U dourmutur. Merkezde toplanma sonucunda, faaliyet gsteren iletmelerin byklkleri artm, ayn zamanda da yaplar daha karmak hale gelmitir. Zaman DKKAT iinde fabrika tipi iletmelerin says artm ve faaliyet gsterdikleri alanlar eitlenmitir. Sanayi Devrimi sonucunda sadece retimin yaplma biiminde farkllk SIRA SZDE ortaya kmam, yeni bir ekonomik dzen olumu, toplumlarn yaam tarznda byk deiiklikler yaanmtr. letmelerin ynetimi asndan Sanayi Devriminin en nemli sonularndan AMALARIMIZ biri, sermaye sahiplii ile yneticiliin birbirinden ayrlmasdr. Sanayi Devriminin ortaya kard dier sonular ise yeni teknolojilere, yeni pazarlara, yeni retim kaynaklarna K T A P ve ilave sermaye artna duyulan ihtiyatr. Tm bu ihtiyalarn artmas da, retim faktrlerinin maliyetinin daha pahal hale gelmesine yol

KRESELLEMENN AAMALARI

TELEVZYON

TELEVZYON

NTERNET

NTERNET

7. nite - Kresel Ortamda letmecilik ve Rekabet

147

amtr. letmeler de kaynaklarn daha uygun maliyetle bulabilecekleri lkeler ararken, bir yandan da rettikleri rnleri satabilecekleri yeni pazarlar arayna girmilerdir.

Kresellemeyi Salayan Etkenler


Hem pazarlar asndan hem de retim asndan kresellemenin olumasn salayan iki temel etken bulunmaktadr. Bunlar uluslararas ticaretteki engellerin ortadan kaldrlmas ve bilgi teknolojisinin salad iletiim imkanlardr. Uluslararas ticaretteki engellerin ortadan kaldrlmas kolay olmamtr. 1947 ylndan balayarak 1994 ylna dek uzun bir sreci kapsamakta ve halen de devam etmekte olan bir sretir. Srete nemli aama bulunmaktadr. Bunlar 1. Gmrk Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlamas 2. Uruguay Grmeleri 3. Dnya Ticaret rgtnn kurulmasdr. Kresellemenin ortaya kmasnda en bata gelen faktrler olarak Dnya Ticaret rgtnn kurulmas ile bilgi ve iletiim teknolojilerinde meydana gelen gelimeler saylabilir.

Gmrk Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlamas


1947 ylnda 23 lkenin liderleri (12 gelimi lke ve 11 gelimekte olan lke) bir araya gelerek uluslararas ticaretin nndeki gmrk tarifeleri ve gmrk tarifleri dndaki engelleri ortadan kaldrmak amacyla GATT(General Agreement on Tariffs and Trade) Gmrk Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlamasn imzaladlar. Gmrk tarifeleri, ticarete konu olan maln zerine konulan gmrk vergileridir. Gmrk tarifeleri dndaki engeller de, ithalata getirilen miktar kstlamalardr. Bu anlama imzaland tarihten itibaren, amalanan ynde baarl olmu ve dnya zerindeki uluslararas ticaretin artmasna katklar salamtr. 1948-1994 tarihleri arasnda uygulanan anlamann, imzaland tarihten itibaren yaklak 40 yl ierisinde uluslararas ticaretin hacmi yaklak 20 kat artm ve ortalama gmrk tarifesi oranlar %40 oranlarndan %5 oranlarna kadar azalmtr. Gmrk Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlamasnn amalar lkeler arasndaki ticari ve ekonomik ilikilerin arttrlmas, Tam istihdamn salanmas, retimde kullanlan kaynaklarn etkili ve verimli kullanmnn salanmas olarak sralanmaktadr.

Uruguay Grmeleri
Gmrk Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlamasnn sonularnn baarl olmasndan sonra, taraf olan lkeler ticaretin artrlmasna ynelik yeni dzenlemeler yapmak amacyla, 1986 ylnda yeniden biraraya geldiler. Uruguay Grmeleri (Uruguay Round) ad verilen grmeler Uruguayn Punta Del Este kentinde balam ve 1994 Nisan aynda Marakete (Fas) anlama salanarak, Nihai Senetin imzalanmas ile son bulmutur. Gmrk Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlamasnn dnya ticaret hacmi zerinde salad etkiler zerine, Uruguay Grmelerine katlan taraf says 125 olmutur. Grmeler sonucunda imzalanan anlama, gerek grmelerin sresi, gerek mzakerelere katlan taraf says olarak, dnya tarihinde nemli bir anlama olarak anlmaktadr. 1 Ocak 1995 tarihinde yrrle giren anlama, uluslararas ticaretin zerindeki gmrk tarifelerini daha da azaltan, fikri mlkiyet haklarnn korumas-

148

letme lkeleri

n salayan ve hkmetlerin tarm rnlerine saladklar finansal desteklerin azaltlmasn salayan kararlar iermektedir. Ayrca Uruguay Grmelerinin getirdii en byk yenilik, Dnya Ticaret rgtnn kurulmasn salayan, Gmrk Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlamasn Dnya Ticaret rgtne dntren karardr.

Dnya Ticaret rgt


Kresellemenin gelitirilmesi amacyla kurulan Dnya Ticaret rgt, uluslarn arasndaki ticaretin nndeki engelleri kaldrarak dnya zerindeki ticareti gelitirmek ve tm lkelerin pazarlarda eit ekilde yer almasn salayarak dnyann ekonomik byme ve kalknmasn salamakla grevlidir. Dnya Ticaret rgt bu grevini, hkmetler ile ticari anlamalar konusunda mzakereler yaparak yerine getirir. Ayrca ticari konulardaki anlamazlklarn zme kavumas iin de arabulucu bir ortam salar. Uluslarn ticaret konusundaki politikalarn takip eder, gelimekte olan lkelere teknik yardm ve eitimler salar. Dnya Ticaret rgtnn baka bir grevi ise dier uluslararas rgtler ile ibirlii yapmaktr. (www.wto.org) Dnya Ticaret rgt web sitesinde yer alan bilgiye gre rgt yesi 153 lke ve 31 adet de gzlemci ye lke bulunmaktadr. Dnya Ticaret rgtn kuran anlama, tarm, tekstil ve konfeksiyon, hizmetler ve fikri mlkiyet haklar ile ilgili dzenlemeleri kapsayan deiik alanlarda 29 ayr metinden olumaktadr. Ayrca, SIRA rgt SZDE yelerine sorumluluklar ykleyen, 25 ilave karar ve anlaDnya Ticaret ma metni de bulunmaktadr. Dnya Ticaret rgt tarafndan kreselleme; toplam ticaret ve DNELM offshore ad verilen retim srelerinin snrlar tesinde yeniden konumlandrlmas, dolaysyla snrlar arasndaki arasndaki yar mamullerin ticaretiS O R U olarak iki kapsamda ele alnmaktadr. nin artmas Gmrk Tarifeleri D K K Ave T Ticaret Genel Anlamasnn Dnya Ticaret rgtne dntren karar, Uruguay Grmeleri sonucunda imzalanmtr.
SIRA SZDE Teknolojik Gelimeler

SIRA SZDE

DNELM S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

Kresellemeyi salayan ikinci unsur bilgi ve iletiim teknolojilerinde meydana gelen gelimelerdir. Bilgi teknolojileri ve kreselleme arasnda karlkl bir ballk AMALARIMIZ bulunmaktadr. Bilgi teknolojileri iletmeler arasndaki iletiim olanaklarn son derece hzl bir ekle dntrm, bulunduumuz dneme bilgi andan sonra network a yani K Tbilgi A P alarnn oluturduu bir a ad verilmektedir. Alar, iletmeler arasnda kurduklar kprler ile hem iletiim hem de ticaret anlamnda ilem hacminin artn salamaktadr. Bylece bir lkede ortaya kan bir yenilik, bir gelime annda aktarlabilmektedir. T E L Edier V Z Y Olkelere N Yaadmz ekonominin bilgi ekonomisi olduundan bahsedilmektedir, bilgi ekonomisini salayan etkenler ise tm dnyann fiber optik kablolar ile balantl hale getirilmesidir. Bylece sosyal yaamda ortaya kan etkiler yannda, i yaaNTERNET mnda da iletiim teknolojileri sayesinde dnyann farkl blgelerindeki iletmelerin birlikte almas mmkn olmaktadr. Kresel ekonomide rekabet byk oranda bilgi zerinde yaplmaktadr. Bilgi ve iletiim teknolojileri sayesinde bireyler, kurumlar ve iletmeler arasnda etkili bir iletiim salanabilmekte ve ilem maliyetleri azalmaktadr. Bunlar salayan teknolojiler aada anlatlmaktadr.

7. nite - Kresel Ortamda letmecilik ve Rekabet

149

E-posta ve videokonferans: lkelerin birbirleri ile i yapmas iin zaman dilimi farkllklarnn ve snrlarn almas gerekir. lerin birbiri ile koordinasyonu ve kontrol etkili biimde gerekletirilmelidir. Bu da etkili bir iletiim demektir. nternet teknolojisinin salad e-posta ve videokonferans gibi imkanlar, iletmelerin snrlar tesi ile ok kolay iletiim kurmasn salamaktadr. Videokonferans grntl olarak, e-posta ise yazl mesajlarn annda kar tarafa iletilmesini salar. Bylece koordinasyon son derece etkili ekilde yrr, ortaya kan sorunlara ok abuk ekilde mdahale edilebilir. nternet ve web sayfalar: nternet teknolojisi, e-posta ve videokonferansn gereklemesini salayan teknolojidir. nternet zerinde iletmelerin kurduklar herkesin eriimine ak web sayfalar iletmelerin dier iletmelere kendilerini tantmalarn rnlerini satmalarn, mterilerin kolayca alveri yapmasn ve iletmelerin birbirleri ile iletiimini kolaylatran bir teknolojidir. letmelerin kullandklar intranetler ve extranetler: letmeler d evreye internet ve web sayfalar ile alrken, kendi ilerinde ve birlikte altklar, iletmeler ya da tedarikileri ile de extranet ad verilen teknolojileri kullanarak iletiim kurabilirler. Ulatrma/lojistik sektrndeki gelimeler: Kresel pazarlara sat yapan ya da kaynak kullanan iletmeler iin fiziki tamann yaplmas, baka bir deyile, rnlerinin uygun yerde, uygun zamanda ve uygun fiyatla temin edilebilir olmas mutlak bir gereklilik olarak deerlendirilir. nk kresel pazarda iletmelerin varlklarn srdrebilmesi, son derece hzl deiebilen pazar taleplerinin gerektii biimde karlanabilmesiyle mmkndr. Bu amala iletmeler ya kendileri karmak tedarik zincirleri kurmakta ya da bu ii kendisine i edinen byk lekli lojistik iletmelerinden destek almaktadr. Biliim teknolojilerinde meydana gelen gelimeler lojistik hizmetinin verilmesine de yansm barkod sistemleri, Kresel Konumlandrma Sistemleri (GPS:Global Positioning System), Radyo dalgalar ile rn takip sistemleri RFID(Radio Frequency Identification) gibi teknolojik donanmlar kresel pazarlarn ve retimin gerekletirilmesinde, sektrn geliiminde byk rol oynam ve kresel pazar eilimlerini belirleyen bir nemli unsur olmutur. Daha sonraki rekabet ile ilgili ksmda greceiniz gibi, kreselleen ekonomilerde lojistik maliyetleri retimde nemli bir paya sahip olduu iin maliyetlerde salanacak kk bir tasarruf, sata ve krlla yansmakta, iletmeleri pazara hkim konuma getirebilmektedir. Gnlk yaantmzda kresellemenin etkilerini ne ekilde grmekteyiz? SIRA SZDE
D Nhissedilmesine ELM Bir kavram olarak tanmlanmasna ve gnlk yaantda etkilerinin karn, kresellemenin boyutlarn saysal olarak ortaya koyabilmek iin bir takm gstergelere ihtiya vardr. Kreselleme, zellikle karar alclar S O R Uve analizciler iin giderek daha da nem kazanmaktadr. Dolaysyla da kresellemeyi bir lek ierisinde ifade edebilmek gerekmektedir. Dnya lkeleri arasndaki uluslaDKKAT raras ticaret, bir tr kreselleme gstergesi olarak grlmektedir. Kresellemenin ekonomik etkilerini anlamak en azndan alanda saysal alma yapmaSIRA SZDE y gerektirir; Kresellemenin bykln ve younluunu lmek, Ekonomik etkilerini lmek ve AMALARIMIZ Kresellemenin yapsal ve idari politikalar ile balantlarn lmek.

letmelerin kendi ilerindeki iletiim iin kullandklar bilgi ve iletiim sistemlerine intranet ad verilir. letmelerin birlikte altklar iletmeler ya da tedarikileri ile iletiim kurmak iin kullandklar bilgi sistemlerine extranet ad verilir.

Kresellemenin Gstergeleri Nelerdir?

SIRA SZDE

DNELM S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

K T A P

TELEVZYON

TELEVZYON

150
Kresellemenin gstergeleri olarak, OECD rgt tarafndan sermaye hareketleri, dorudan yabanc sermaye yatrmlar, uluslararas ticaretin boyutu, ok uluslu iletmelerin ekonomik faaliyetlerinin bykl ve teknolojinin uluslararas boyutunun lm gibi gstergeler kullanlmaktadr.

letme lkeleri

Kreselleme ile ilgili yaplan yaynlara bakldnda, dier bir gsterge iletmelerin dnya ticaretinden aldklar paylardr. letmeler kresel ortamda almaktan memnundurlar. Byle bir ortam yer alan iletmelerin dierlerine gre iki kat daha hzl byd belirtilmektedir. Bir btn olarak kresellemenin gstergeleri konusunda OECD, yapt yaynlarda aada sralanan gstergeleri temel almaktadr. Sermaye hareketleri: Bir lkedeki fon sahibi bir yatrmcnn, bir baka lkedeki bir kiiye ya da kurulua sermaye aktarmasdr. Sermaye hareketlerinin ou proje, kredi olarak belirli program ve planlara bal, baka bir deyile bir takm artlarn gerekletirilmesi amacyla aktarlan fonlardr. Dorudan yabanc sermaye yatrmlar: Bir lkedeki fon sahibi bir baka lkeye fiziki olarak yatrm yapar ve yatrmn bir ksmnn ya da tamamnn sahibi olur. Dorudan yabanc sermaye yatrmlar ou zaman ok uluslu iletmeler tarafndan yaplr. Uluslararas ticaretin boyutu: lkeler arasnda gerekleen ithalat ve ihracat ilemlerinin toplamdr. okuluslu iletmelerin ekonomik faaliyetlerinin bykl: okuluslu ve kresel olarak nitelendirilen iletmelerin yaptklar faaliyetlerin toplamdr. Teknolojinin uluslararas boyutunun lmdr: lkeler arasnda yaplan teknoloji transferlerinin parasal olarak karlklarnn belirlenmesi yoluyla hesaplanmaktadr. Ayrca OECD Handbook on Economic Globalisation Indicators yaynnn 2010 versiyonunda ilave olarak 2008de balayan kresel kriz ile balantl olarak portfolyo yatrmlarn, kresellemenin evresel etkilerini ve kresel deer zincirinin ortaya kmas gibi gstergeleri de kapsamaktadr. lkeler iin kreselleme gstergelerinin neler olabilecei konusundaki almalar da halen devam etmektedir. Bu gne kadar yaplanlar arasnda olduka kapsaml dier bir alma A. T. Kearney ynetim danmanl firmas ve Foreign Policy dergisi tarafndan tretilmi bir indekstir. Bu indeks 72 lkeyi kapsamakta, dnyadaki yerel retimin %97sini ve dnya nfusunun %88ini alma iine katmaktadr. almada, lkelere kreselleme asndan puanlar verilerek bir derecelendirme yaplmaktadr. Her ulusun derecelendirmesi drt snfa ayrlm yaklak bir dzineden fazla deikenin birarada hesaplanmas ile belirlenmektedir. Hesaplamalarda kullanlan drt snf aada yer almaktadr. 1- Ekonomik entegrasyon: Ticaret, dorudan yabanc yatrmlar, portfolyo yatrmlar, sermaye ak ve yatrm gelirleri 2- Kiisel temas noktalar: Uluslararas seyahatler ve turizm, uluslararas telefon trafii, para havalesi, kiisel transferler (iilere denen tazminatlar da dahil olmak zere) 3- Teknolojik balantlar: Internet kullancs says, internette yaynlanacak web sayfalarn zerinde barndran bilgisayarlar, gvenli ekilde internet sunucusu hizmeti veren bilgisayarlar 4- Politik dzenlemeler: Uluslararas rgtlerdeki yelikler, Birlemi Milletler Gvenlik Konseyi grevlendirmelerine personel ve finansman katklar, kabul edilen uluslararas anlamalar ve hkmetlerin transferleri Bireyler asndan kreselleme ne tr etkiler yaratmaktadr? SIRA SZDE
DNELM S O R U

SIRA SZDE

DNELM S O R U

DKKAT

DKKAT

7. nite - Kresel Ortamda letmecilik ve Rekabet

151

LETMELER VE KRESELLEME
Yukarda anlatlan uluslararas ticaretin gelitirilmesine ynelik abalara bal olarak gnmzde kreselleme dnyadaki ekonomik snrlar ortadan kaldrmtr. Snrlarn ortadan kalkmas rekabeti artrm, iletmeler de artan rekabet ile baa kabilmek iin bir takm yapsal deiimler geirmek zorunda kalmlardr. Bu deiim srecine uyum salamaya alan iletmeler, kendi bnyelerinde birtakm deiimler gerekletirirler. ncelikle iletmeleri kresellemeyi benimsemeleri asndan incelemek yararl olacaktr.

Kresellemeyi Benimsemeleri Asndan letmeler


letmelerin kreselleme asndan incelenmesi farkl snflandrmay ortaya karr; yerel iletmeler, ok uluslu iletmeler ve kresel iletmeler. Yerel iletmeler, sadece kendi lke snrlar ya da bulunduklar ehrin snrlar iinde faaliyetlerine devam eden, kaynaklarn bulunduklar snrlar iinden temin eden ve pek ok durumda satlarn da bulunduklar blgede yer alan alclara yapan iletmelerdir. ok uluslu iletmeler, en az iki farkl lkede faaliyet gsteren iletmelerdir. Bulunduklar lkelerin snrlarn am, ihtiya duyduu girdileri dnyann deiik yerlerinden karlayan, retimini deiik lkelerde gerekletiren ve rnlerini birok lkeye pazarlayabilen iletmelerdir. Birlemi Milletler rgt ok uluslu iletmeyi Kurulduklar lke dnda retim veya hizmet tesislerine sahip ve bunlar denetleyen iletmelerdir. olarak tanmlamaktadr. Bir baka tanma gre ise, bir iletmenin d faaliyetlerden elde ettii gelirlerin toplam, toplam gelirin %25-30undan fazla ise bu iletmeye ok uluslu iletme ad verilmektedir. Yukardaki tanmlardan yola karak, ok uluslu iletmelerin belirlenmesi iin aadaki ltlerin kullanld sylenebilir. Esas kurulu yeri dnda faaliyet gsterdii lke says retim srecinin gerekletii lke says letmenin gelirinin ne kadarnn yurt d faaliyetlerden edindii SIRA durumu SZDE Asl kurulu yeri dnda, baka lkelerde mlkiyet edinme st ynetimde yer alan farkl milliyetlere sahip yneticilerin oran Kresel iletmeler ok uluslu iletmelere benzemekle birlikte ynetsel yaklaDNELM m asndan stratejileri ile tm dnyay kendileri iin bir pazar yeri olarak grrler. Ayrca retimde kullandklar kaynaklarn tm dnyadan temin etmeleri ve S O R U farkllarlar. retim srelerini dnyann her tarafnda gerekletirmeleri asndan Kresel iletmeler tm dnyay kendileri iin bir pazar yeri olarak retimde D K grr, KAT kullandklar kaynaklarn tm dnyadan temin eder ve retim srelerini dnyann her tarafnda gerekletirirler.
SIRA SZDE
Yerel iletme, sadece kendi snrlar iinde faaliyetlerine devam eder, kaynaklarn bulunduklar snrlar iinden temin eder ve pek ok durumda da satlar iin yerel pazar hedef alr. ok uluslu iletmeler retimlerini deiik lkelerde gerekletiren ve rnlerini birok lkeye pazarlayarak farkl lkelerden gelir elde edebilen iletmelerdir.

SIRA SZDE

DNELM S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

Kresel iletmeler aada sralanan niteliklere sahip olan iletmelerdir. 1- Kresel bir stratejiye sahip olmalar; retim, lojistik, pazarlama ve tasarm faAMALARIMIZ aliyetlerinin tamam iin dnyann her tarafnda uygulanabilecek bir stratejiye sahip olmak 2- Tm dnyay kendileri iin bir pazar grmelerine karn mterilerin K yerel T A P ihtiyalarn da en iyi ekilde karlamay hedefleyecek bir mteri politikas izlemek
TELEVZYON

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

NTERNET

S O R U

S O R U

DKKAT

DKKAT
letme lkeleri SIRA SZDE

152 SIRA SZDE


SIRA SZDE
DNELM AMALARIMIZ DNELM S O R U K S OT R AU P DKKAT DKKAT TELEVZYON

SIRA SZDE

3- Son olarak da kresel stratejilerin yerel mteri politikalar ile dengeli bir eAMALARIMIZ D NELM kilde yrtlmesini salamak. DNELM Bu gerekliliklerin bir arada salanabilmesi iletmenin kresel bir felsefeye, bir bak asna S sahip O R U olmas ve bu felsefenin tm alanlar tarafndan benimsenmeKS O TR A P U sinin salanmas ile mmkndr. ok uluslu iletmeler D K K A T ile kresel iletmeler birbirlerine benzemelerine karn, kresel iT E L E V Z her Y O N tarafnda uygulanabilecek stratejiye sahip olmalar asndan farkletmeler dnyann SIRA SZDE llarlar.
SIRA SZDE
DKKAT

SIRA SZDE SIRA SZDE NTERNET AMALARIMIZ AMALARIMIZ K T A P K T A P TELEVZYON TELEVZYON

ngilizce konusunda N T E R N E Tskntnz yoksa OECD, Dnya Ticaret rgt web sitelerinden kreAMALARIMIZ sellemenin boyutlarna ilikin yararl dokmanlar bulabilirsiniz. AMALARIMIZ Dnyada kreselleme K T A P srecine ilikin gelimeleri anlatan bir kitap okumak isterseniz K T A P Thomas Friedmann Dnya Dzdr kitabn okuyabilirsiniz. Kitap kresellemenin ne ekilde gerekletiini sade bir dille anlatmaktadr.
TELEVZYON Kresellemenin letmelere Etkileri TELEVZYON

NTERNET NTERNET

Uluslarn arasndaki ticaretin serbeste gereklemesine izin verildii takdirde, lkeler ekonomik byme ve verimlilikte byk faydalar salarlar; nk retimin N T E R N E T ve sahip olduklar kaynaklara gre avantajl olduklar rnleri de en iyi olduklar NTERNET retirler ve baka yerlerde daha etkin koullarda retilen rnleri, yar mamulleri ya da hammaddeleri de satn alrlar. letmeler asndan kresellemenin iki trde etkisi vardr. Birincisi pazarlarn kresellemesi, ikincisi ise retim kaynaklarnn kresellemesi, yani kresel retimin mmkn hale gelmesidir.

Pazarlarn Kresellemesi
Pazarlarn kresellemesi kavram, tketicilerin tercihlerini tm dnya pazarlar arasndan yapabilecekleri bir satn alma srecine dntn anlatan bir kavramdr. Bu eilim tketim rnleri, endstriyel rnler ve hizmetleri de iine alan ve giderek artan bir gelimedir. Pazarlardaki kreselleme uluslararas iler yapan iletmeler iin ok ynl etkileri olan bir gelimedir. Birim rn bana den pazarlama maliyeti azalmakta, yeni yeni pazarlar bulunmakta, iletmenin dzenli olmayan gelir aklar dzenli hale getirilmekte ve tm bunlar yaplrken yerel mterilerin hala en nemli pazar alan olarak kalmas salanmaktadr. 1- Pazarlama maliyetlerini azaltr: Tm dnyay kendilerine pazar olarak seen iletmeler rnlerini standart hale getirmeleri yannda pazarlama stratejilerini ve pazarlama ile ilgili uyguladklar faaliyetleri de standart hale getirebilirler. Ayn reklam kampanyasnn dnyann her yerinde kullanlmas pazarlama maliyetlerinde byk oranda tasarruf getirir. rnlerin tketicilere tantlmas iin hazrlanan reklamlarn ya da dier kampanyalarn tm pazarlarda kullanm birim reklam bana den maliyeti daha azaltacaktr. rnein baz iecek firmalar ya da araba firmalar bu stratejileri uygulamaktadrlar. Bir defa hazrlanan reklam kampanyas tm pazarlarda kullanlmaktadr. reticiler sadece rnlerin ambalajlarnda ya da kullanm klavuzlarnda konuulan yerel dile uyarlamalar yapma yoluna gitmektedirler.

7. nite - Kresel Ortamda letmecilik ve Rekabet

153

2- Yeni pazar frsatlar yaratr: Bir rn iin yerel pazarn kk olduu ya da artk doygunlua ulat durumlarda reticiler yeni pazarlar bulma arayna girerler. zellikle nfus asndan byk lkeler bu konuda iyi birer pazar alan olarak deerlendirilmektedirler. Nfus asndan byk lkelere ulamak yannda, iletmeler iin dier bir strateji de, her trl pazar alann deerlendirmek amacyla nfusun miktarna bakmakszn tm olas pazarlar kendilerine hedef pazar olarak semeleridir. 3- Dzenli olmayan gelir aklarn dzenli hale getirir: rnlerin nitelikleri gerei mevsimsel satlarn sz konusu olduu rn trleri iin dnemsel farkllklar kullanlarak gelir aklarnda dzenlilik salanabilir. rnein soba reticileri k mevsiminde kendi lkeleri iin retim yaparken, yaz mevsiminde de Gney yar kredeki lkelere ya da daha souk iklime sahip lkelere sat yapabilirler. 4- Yerel pazarlara hizmet nemini korumaktadr: rnlerin kresel pazarda satlmas her ne kadar rn standardizasyonu salasa da, baz rnler iin yerel pazarlara uyarlama yaplmas gerekebilir. zellikle kltrel etkilerden dolay, rnlerin, pazarlama yntemlerinin, ya da malzemelerin baz kltrlere uyarlanmas gerekebilir. Ramazan konusunun reklamlarda kullanlmas ya da damak tadndan dolay ac yemekleri seven milletlere ynelik acl tatlarn menlere eklenmesi bu tr uyarlamalara rnek olarak verilebilir. Dier bir rnek yourdun baz lkelerde tatl olarak tercih edilirken, lkemizde genellikle ekersiz tercih edilmesidir. Ancak burada dikkat edilmesi gereken nokta, yerel pazarlardaki farkl kltrel unsurlarn, tketicilerde farkl alglar oluturmasnn nne geebilmektir. rnein bir lkede ok olumlu bir anlama sahip olan bir rn ismi, bir baka lkede mteriler tarafndan son derece itici bulunabilir. Yerel tercihlere gre rnlerde deiiklik yapmak neden gereklidir? SIRA SZDE
D N E L M ok lkeYukarda ok uluslu iletmelerin anlatld blmde iletmelerin birden de faaliyet gsteriyor olmas, o iletmenin ok uluslu olduunun gstergesi olarak sralanmtr. Gnmz iletmeleri de, zellikle ig c ve hammadde S O R U maliyetlerinde tasarruf kayglar, ya da kalitelerini daha iyiletirmek amacyla retimlerini baka lkelere aktarmaktadrlar. Off shore ya da snrlar tesi ilemler ile, bir rnn DKKAT her bir bileeni farkl lkede retilmekte, rn, iletme merkezinin bulunduu lkede monte edilmekte, farkl lkelerde etiketlenme ve ambalajlanmakta, belki de SIRA SZDE satlmaktaretimin yapld lkelerden birine gnderilerek buradaki tketicilere dr. letmeler asndan kresel retim adan fayda salamaktadr; en uygun maliyetli insan kaynana ulamak, en uygun uzmanlk ve teknik becerilere ulaAMALARIMIZ mak ve en uygun maliyetle retim faktrlerine ulamak. 1. En uygun maliyetli insan kaynana ulamak: Gelimi lkeler ve gelimekte olan lkeler karlatrldnda i gcne denen K cretler T A P asndan iki lke grubu arasnda byk farkllklar bulunmaktadr. rnein nfusun ok fazla olduu, niteliksiz i gcnn ok youn olduu, in, Hindistan gibi lkelerde saatlik igc cretleri gelimi lkelerdeki T E L E V saatlik Z Y O N i gc cretlerine gre ok daha dk olabilmektedir. Bu yzden gelimi lkeler ok fazla nitelikli olmay gerektirmeyen ileri, i gc cretlerinin ok daha dk olduu blgelerde yaptrma yoluna gitmilerdir. Ancak zamanla i g-

retimin Kresellemesi

SIRA SZDE

DNELM S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

NTERNET

154

letme lkeleri

cnn daha dk fiyatl oluunun avantajlarn hemen hemen her alanda kullanabileceklerini grmlerdir. Thomas Firedmann Dnya Dzdr kitabnda rneini verdii gibi tasarm ileri ya da yatrm analizi gibi daha nceleri d lkelere aktarlmayan iler de Hindistanl uzmanlar tarafndan 15,000 $ gibi uygun cretler karlnda yaplabilmektedir. Ayn iin Londra ya da New York gibi lkelerde yaplmas iin denmesi gereken cret 80,000$ civarndadr. stelik de Hindistanl uzmanlar batl lkedeki meslektalar kadar teknik bilgiye sahiptir, ayrca daha fazla motivasyon tamaktadrlar. Gelimi lkelerdeki teknik uzmanlar iin bu durum, ilerini kaybetmemek iin ya Hindistanl meslektalarnn nerebileceklerinden farkl bir takm yenilikler nermek, ya da istedikleri cretlerde indirime gitmek anlamna gelmektedir. Bilgi ve iletiim teknolojilerinin sunduklar olanaklarla yakn zamana kadar yurt dna i bulmak iin giden Hindistanllar, artk lkelerinde kalmakta, iler onlarn lkelerine, bulunduklar ehri gelmektedir. 2. En uygun uzmanlk ve teknik becerilere ulamak: retim iin gerek duyulan uzmanlk alanlar her lkede bulunamayabilir. En son eilim, i gcnn, zellikle iyi eitim alm i gcnn bulunduu lkelerden iletmenin bulunduu yere getirilmesi yerine, iletmenin nitelikli i gcnn bulunduu lkelerde ofisler amasdr. En iyi uzmanlk ve becerilere en uygun maliyetle ulama amacyla, pek ok ok uluslu iletme ya da kresel iletme arge merkezlerini ve tasarm ofislerini in, Hindistan, Dou Avrupa lkeleri Trkiye gibi lkelere tamay tercih etmektedir. 3. En uygun maliyetle retim faktrlerine ulamak: Yukarda teknolojik imkanlar arasnda anlatlan lojistik sektrndeki gelimeler sayesinde her trl retim faktrnn tanmas salanmaktadr. nemli olan retim faktrlerinin hangi lkelerden en elverili ekilde temin edileceinin belirlenmesidir. rnein dnyann ekonomik adan en hzl byyen lkesi olan in bu bymeyi srdrebilmek iin byk miktarda enerjiye ihtiya duymakta, bu ihtiyacnn bir ksmn da gemilerle kmr tayarak salamaktadr. Herhangi bir gnde 50-100 arasndaki gemi, kmr ykl olarak ine hareket etmektedir.

Hizmet Sektr ve Kreselleme


Hizmetler sektr, zellikle gelimi lkelerde ekonominin giderek daha byk ksmn oluturmasna karn, kresel ticaret anlamnda ayn oranda bymemektedirler. nk hizmetin yrtlmesi, bir tr yerel varla ihtiya duymaktadrlar. Dolaysyla hizmetlerin kresel ticareti, daha farkl almalarn yaplmasn gerektirmektedir. Ancak almalar srmekte, bu konuda da zellikle bilgi ve iletiim teknolojileri sayesinde byk deiiklikler yaanmaktadr. Hizmet ileri ok kk paralara ayrlmakta, bu kk paralarn lke dndaki igc tarafndan ok daha uygun cretler karlnda yaplmas salanmaktadr. rnein Amerikan irketlerinin telefon santrallerinin byk ksmnn operatrl, Hindistanl telefon operatrleri tarafndan yaplmaktadr. Dier bir rnek ise Amerikada fast food olarak nitelendirilen hamburger ya da dier yiyecek zincirlerinde araba ile verilen siparilerin alma ekline getirilen yeniliklerdir. Araba ile geerken yemek siparii verdiiniz zaman, karnzda sizinle konuan grevli aslnda Hindistanda bulunmaktadr. Bilgisayar ekran karsnda sizinle konumakta, siparii almakta ve nndeki klavyeden mutfaa siparileri girmekte olan bir Hindistanldr. Hizmet sektrnn

7. nite - Kresel Ortamda letmecilik ve Rekabet

155

geldii nokta konusunda bu rnekler yenilik odakl ve farkl bak asnn i yapma eklini nasl deitirdiine gzel birer rnektir.

Yneticilerin Kresellemeye Bak As


Yneticilerin kresellemeye baklar asndan deerlendirildiinde tr bak as vardr; etnocentrik, policentrik ve geocentrik bak alar. Etnocentrik bak asna sahip iletmeler, dar grl iletmelerdir. ounlukla ulusal pazara ynelik iletmelerdir, kendi deerlerinin kendi retimlerinin hep en iyisi olduuna inanmakta ve yabanc rakiplerini yok saymaktrlar. Bu bak asna sahip yneticiler, yabanc lkelerdeki igcnn yeterli becerilere, bilgi birikimine gerekli uzmanlk seviyesine sahip olmadna inanrlar. Bu bak asna sahip yneticiler, stratejik kararlarn alnmasnda ve teknoloji konusunda yabanc alanlara gvenmezler. Yneticilerin bak asndan ikinci tr, policentrik iletmelerdir. Faaliyet gsterilen lkedeki yerel yneticilerin, o blge iin en iyi i uygulamalarn bildiini ve kendi alanlarndaki ileri en iyi ekilde yapabileceklerine inanrlar. Yabanc pazarlara odaklanm ve fakat bunlarn herbirine ayr ayr odaklanm policentrik bak asna sahip yneticiler iin, her bir yabanc faaliyet farkldr ve anlalmas zordur. Bu tr yneticiler faaliyetlerin yrtlmesini o blgedeki yneticilere brakrlar ve yabanc alanlarn ilerin yrtlmesi iin en iyi yolu kendi balarna bulacaklarna inanrlar. Dier yaklam ise geocentrik yaklamdr, dnyaya ynelik olarak adlandrlabilecek bu yaklamda, yneticiler merkezde kresel bir bak as ile faaliyet gsterip, her bir yabanc lkede de ayn bak as ile almann gerekli olduunu dnrler. ok uluslu iletme, birden ok lkede faaliyet gsteren iletmedir. Ynetimle ilgili kararlar merkezde almak yerine, her lkenin yneticilerinin kendisine brakr. Bu tr iletmeler policentrik yaklam uygulayan iletmelerdir. zellikle tketicilere dorudan sat yapan iletmeler bu yaklam benimserler, nk rn ya da hizmetlerini yerel halkn ihtiyalar ve istekleri dorultusunda karlamalar gerekmektedir. Kresel iletmeler, dnya pazarna entegre haldeki bir btn olarak bakar ve aldklar her kararda kresel etkenlie gre karar verirler. Bu tr iletmeler ou zaman, byk apta holdinglerdir, genellikle kararlar ana merkezde verilir, nk btn pazara hakim olan ve onu deerlendirebilen resmin btnn grebilen yer merkezdir.

LETMELERN KRESELLEME STRATEJLER


letmeler nasl kresel hale gelir, bunun iin yntemler ok eitlidir. Her rgtn zeliklerine gre kreselleebilmekte kullanaca farkl yntemler bulunmaktadr. Bu zellikler rgtn bykl, nelerdir, ncelikle iinde faaliyet gsterdii sektrn zellikleri, retimde kullanlan ham maddelerin zellikleri, sahip olduu insan kayna ve kullanabilecei teknolojiye gre farkllklar gstermektedir. Bir iletmenin kresel iletmeye dnmesi sreci, genellikle ihracat ile balamaktadr. nce d pazarlara sat yapan iletme, zamanla tand pazarlar sayesinde buralardan ham madde almaya ya da baka i birliklerine girmeye balamaktadr. ok uluslu iletmeler genellikle her bir lke pazarlarn ayr bir hedef alarak her pazara ynelik ayr retim, fiyatlandrma, reklam yapma gibi stratejiler izlemelerine karn, kresel iletmeler pazarlarn bir btn olarak grmekte ve dnyann her tarafn kendilerine pazar olarak semektedirler. Bunun sonucu olarak da retim, fiyatlandrma ve reklam konusunda kresel stratejiler izlemektedirler.

156

letme lkeleri

SIRA SZDE

DNELM S O R U

Sat yaparak d pazarlara alan iletmeler daha sonra yatrm yaparak kreSZDE sellemeyeSIRA ynelik faaliyelerine devam ederler. Kresellemenin en temel salayclar uluslararas ticaret ve yatrm hareketleridir. demeler dengesi ile llen hesaplar, mal ve hizmetlerin ithalat ile ihracatn ve ayn zamanda da uluslararas yaDNELM trmlar sonucunda ortaya kan her trl geliri kapsamaktadr. Uluslararas yatrmlar, portfolyo yatrmlar, dorudan yatrmlar ve dier yatrmlar olmak zere S O R U e ayrlmaktadr. letmeler kreselleme srecine genellikle ihracat ile balar daha sonra yatrm yapma DKKAT aamasna geerler.

DKKAT

SIRA SZDE

Sat Yaparak Kreselleme Stratejileri


letmeler pazarda faaliyet gsterdikleri sreye gre farkl stratejiler izleyebilirler. Balangta yneticiler, fazla yatrm yapmay dnmezler ve kendi ilerini yrtAMALARIMIZ mek iin en uygun kaynaklar arama amacyla kresel pazarlara ynelmeye balarlar. Kresel kaynaklandrma olarak adlandrlabilecek bu aamada, iletmeler reK T A P malzemeleri ya da insan kaynan en ucuz dnyann neresintimde kullanacaklar den salayabilirlerse oradan satn almaya ynelirler. Ama, rekabet avantaj kazanmak iin baz retim faktrlerini daha uygun, daha verimli, ounlukla da daha T E L E V Z salayan YON dk maliyetle lkelere ynelmektir. rnein in dier lkelere gre ok daha ucuz olan iilik maliyetleri ile el emei gerektiren sektrlerde dier lkelerin retimlerini stlenmektedir. D kaynak kullanm uluslararas i yapmaya giden ilk aama olmasna karn, daha sonra dier aamalara geen iletmeler d NTERNET kaynak kullanmaya devam etmektedirler. Bu aamadan takip eden aamalara gemek, daha fazla uluslararaslamaya doru ilerlemenin herbir adm, daha fazla yatrm gerektirir, daha fazla risk barndrr. D kaynak kullanmn izleyen ikinci adm rnlerin d pazarlara ihra edilmesidir. retimi yerel olarak yapp d pazarlara sat yapma olarak tanmlanabilir. Bunun yansra iletmeler dardaki lkelerde retilen rnleri satn alp i pazarda satmay da tercih edebilirler. Hem ithalat hem de ihracat uluslararas i yapmaya giden aamalardr, her ikisi de olduka az yatrm gerektirir ve riskleri son derece dktr. Pek ok iletme, zellikle kk lekli olanlar, bu tr uluslararas iler yapmay tercih ederler.

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

Yatrm Yaparak Kreselleme Stratejileri


thalat ve ihracat izleyen uluslararas i yapma biimi, franchising ve lisanslamadr. Her ikisi de belirli bir cret karlnda, ya da satlarn belirlenen bir yzdesi karlnda, lke dnda bir baka lkeye iletmenin sahip olduu markay, teknolojiyi veya retim yapma biimine ait bilgileri kullandrma hakk olarak adlandrlabilir. kisi arasndaki fark lisanslama daha ok baka lkelerin rnlerini yapma ya da satma hakk iken, retim iletmelerinde daha fazla kullanlrken, franchisingin temel olarak bir baka lkenin markasn ve i yapma biimini kullanmak isteyen hizmet iletmelerinde kullanlmaktadr. Lisans hakk kullanmak daha fazla otomotiv sektrnde, ya da retim teknolojisinin aktarld sektrlerde sz konusudur. Franchising konusunda, siz de kendi rneklerinizi bulabilirsiniz, bu tr uluslararas i yapma tarz zellikle d lkelerin markalarnn kullanld gda sektrnde daha fazla gze arpmaktadr.

SIRA SZDE

SIRA SZDE

DNELM
7. nite - Kresel Ortamda letmecilik ve Rekabet S O R U

DNELM S O R U

157

Lisanslama daha ok, baka lkelerin rnlerini yapma ya da satma hakk retim D K K Aolarak, T iletmelerinde daha fazla kullanlrken, franchisingin temel olarak bir baka lkenin markasn ve i yapma biimini kullanmak isteyen hizmet iletmelerinde kullanlmaktadr. SIRA SZDE ortamnda genel olarak gzlenen durum udur; uluslararas pazarlara girerek AMALARIMIZ gerek ithalat gerekse ihracat yapan iletmeler, ya da franchising veya lisanslama ile retim yapan iletmeler, bir sre sonra deneyimlerini artrmakta, dardaki pazarda bulunan frsatlarn daha fazla farkna varmakta ve bu kez dorudan yatrm yapK T karar A P veren lma yoluna gitmektedirler. Dorudan yatrmlar, birlikte i yapmaya kelerin ortak olarak hem kaynaklar ve bilgiyi paylamalar, hem de gerek yeni rn tasarmnda, gerekse retim yaplacak fabrikalarn ina edilmesinde birlikte T E Lriskleri EVZYON karar almalardr. Ortaklar srete ortaya kabilecek olan hem paylarlar, hem de kazanlar paylarlar. Stratejik ortaklklarn zel bir tr ortaklarn belirli bir amaca ynelik kendi yaplarndan ayr, bamsz bir iletme kurmalar olan ortak giriimlerdir(joint venture). Bu tr ortaklklar iletmelerin kendilerinin i yapNTERNET mas yerine her iki iletmeye de daha hzl, daha dk maliyetle ve daha etkili i SIRA SZDE yapma imkan salarlar. Uluslararas i yapmann en son basamanda yneticiler, yabanc bir lkede NELM dorudan yatrm yaparlar. Yabanc uyruklu bir bal kuruluDolarak, asl iletmeden ayr, bamsz bir retim iletmesi kurarlar. Bal kurulu, yerel yneticiler tarafndan ya da kresel rgt tarafndan merkezi olarak ynetilebilir. Bu tr uluslaS O R U raras i yapma biimi, en fazla kaynak ve taahhd gerektirir, dolaysyla da iinde en fazla risk barndran i yapma biimidir. letmelerin kreselleme stratejileDKKAT ri bir btn halinde ekil 7.1de yer almaktadr.

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET SIRA SZDE

DNELM S O R U

DKKAT

Kreselleme Srecinde letmelerin Karlatklar SIRA SZDE Sorunlar


Byk krllk frsatlar barndrmasna karn, iletmeler iin kreselleme sorunAMALARIMIZ suz yrmemektedir. Daha dk maliyetle retim yapmak ve tm dnyay hedef pazar olarak semek hedefleriyle kresel pazarlara alan iletmeleri birtakm sorunlar beklemektedir. Bunlar K T A P 1- Daha zor iletiim 2- Ev sahibi lkeler tarafndan bir takm kstlamalar getirilmesi 3- Farkl kltrlerle birlikte i yapmak TELEVZYON 4- Uluslarn sahip olduu rekabet avantajlar 5- Yerel ynetimlere ne kadar otorite devredilecei konusunda glklerdir. Trkiye Cumhuriyeti Ekonomi Bakanlnn sitesi iinde yer almakta N T Eolan R N E Thracat Bilgi Platformu www.ibp.gov.tr sayfalarndan ihracat deneyimi olan irketlere ait ykleri okuyabilir, ihracat yapmak isteyen firmalar iin salanan bilgilere ulaabilirsiniz.

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

158
ekil 7.1 Kreselleme nasl gerekleir? Kaynak: Robbins, Stephen P. ve Mary Coulter, Management, 9. Bask, Prentice Hall, 2007. S.98.

letme lkeleri

Minimum kresel yatrm

nemli lde kresel yatrm

Kresel Kaynaklandrma

thalat ihracat Lisanslama Franchising

Stratejik ibirlikleri Ortak giriim Bal kurulu

KRESEL REKABET
Kresellik ve rekabet giderek daha fazla yanyana kullanlmaya balanmtr. Kreselleme, iletmelerin karlarndaki rakip saysn nemli oranda artrmakta, iletmeleri farkl stratejiler gelitirmeye zorlamaktadr. letme rakiplerine oranla iyi olduu belirli alanlar seerek bu alanlardaki temel yeteneklerini gelitirirse rekabet avantaj elde edebilir. letmelerin birinci derecede nemli ynetim srlarndan biri iletmenin sahip olduu teknolojik, retim ve pazarlama yeteneklerini gelitirerek rekabet avantaj elde etmektir. Temel yeteneini iletmenin rakiplerine kyasla daha iyi yapt bir i olarak tanmlarsak, aada yer alan rneklerdeki gibi bir takm yetenekleri listeleyebiliriz: Pazarlamada rakiplere gre stnlk, Mkemmel kalite kontrol, Daha iyi mteri hizmeti, Pazarlama bilgisine daha dk maliyetle erimek, Yeni rnler tasarlama kabiliyeti, Mteri istek ve ihtiyalarn ok iyi anlama yetenei, Etkili sat gc, Etkili bir sat sonras servisi, yi bir tedarik zincirinin oluturulmas, letmeler sahip olduklar rekabet avantajn korumak isterler. Ancak rakipler de srekli olarak iletmenin rekabet avantajn taklit etmeye alrlar. Bu yzden sahip olunan rekabet avantajnn korunabilmesi iin bir takm kriterlere dikkat edilmesi gerekir. letmenin rekabet avantajn koruyabilmek iin; sahip olduu avantajlarn rakipler tarafndan kolayca elde edilememesi, rekabet avantajn korumann fazla maliyetli olmamas ve rakiplerinin ayn avantaj kazanmas iin gerekli zamann uzun olmas gibi bir takm kriterleri bulunmaktadr. Kresel zellik gsteren sektrlerde faaliyet gsteren iletmeler, farkl lkelerde yer alan rakiplerden veya ulusal pazarlardaki rakiplerden nemli oranda etkilenirler. Stratejik planlarn yaparken, genel kresel evreyi ve kresel rakiplerini dikkate almak zorundadrlar. Kresel bir sektrdeki rekabeti analiz etmek iin, eitli corafi veya ulusal pazarlarda sektr ekonomisini ve rakipleri tek tek deil, bir arada incelemek gerekir. Kresel sektrler, bir iletmenin, dnya apnda koordine edilmi bir ekilde rekabet etmesini veya stratejik dezavantajlaryla yzlemesini gerektirir.

letme asndan temel yetenek iletmenin rakiplerine kyasla daha iyi yapt bir i olarak tanmlanr.

7. nite - Kresel Ortamda letmecilik ve Rekabet

159

Ulusal rekabet ile uluslararas rekabet arasnda birok fark vardr; genellikle uluslararas rekabet stratejisinin gelitirilmesinde bu farkllklarn belirlenmesi nem kazanr. Bu farkllklar aada sralanmtr. retim faktrleri asndan lkeler arasnda maliyet farkllklar; Yabanc pazarlardaki farkl koullar; Yabanc devletlerin rolleri; Hedeflere ulama, kaynaklara ulama ve rakiplerin takip edilmesi ile ilgili ynetsel yeteneklerdeki farkllklar.

Rekabet Avantajna Sahip Olmann letmeye Salad Katklar


Hep sahip olunmas gerektiinden bahsedilen rekabet avantajna sahip olmak bir iletmeye aada sralanan katklar salar: letmenin krllnda art salar. letmenin rakiplerine kar sahip olduu pazar paynn genilemesini salar. Yukarda salanan faydalardan hareketle, iletmenin uzun vadede gelimesini ve devamlln salar.

Kresel Rekabet ve Uyum Stratejileri


Kresellemenin iletmelere rekabet anlamnda getirdii ortam, birbirinin ayns rnlerin retildii ve rekabetin sadece fiyat zerinde yapld bir ortamdr. Srecin ne ekilde gerekletii Arman Krmn Bana Bi Akl Ver Hocam adl kitabnda detayl olarak anlatlmaktadr. Kitapta dnyann her yerindeki rn ve hizmet pazarlarnda faaliyet gsteren iletmelerin ok derin ve radikal bir dnm iinde olduu, iletmelerin halen kullanmaya devam ettikleri mevcut i yapma ekilleriyle bymeleri ve para kazanmalarnn giderek ok daha zor hale geldii, sorunun rn ve hizmetlerin giderek emtinlamas yani aynlamaya balamas olduunu anlatmaktadr. Bir iletmenin sunduu bir rn, ok ksa zamanda rakip iletmeler tarafndan da sunulur hale gelmektedir. rnler birbirinin ayn hale geldiinde de mteriler tercihlerini sadece fiyata dayal olarak yapmaktadrlar. Rekabetin fiyat zerinden yaplmas ise iletmelerin karllklarnda azalmalara yol amaktadr. Rekabet gemite yaanan durumlardan farkl ilemektedir. ekil 7.2de grlebilecei gibi rekabet drt farkl aamada geliir, ilk aamada iletmeler yenilikilik ve yaratclk yeteneklerine bal olarak ya yeni rnler sunma ya da var olan rnlerin performanslarnda iyiletirmeler sunarak, yani rnn mterilere salayaca faydalar zemininde rekabet ederler. kinci aama rnn mteriler tarafndan kabul edilir hale geldii noktada balar. Rekabet zemini artk daha iyi kalite ve daha fazla kullanm gvenilirliine doru hareket eder. letmeler rnn kullanm srecindeki iyiletirmeler zerinde rekabet etmeye balarlar. Belirli bir zaman sresinde piyasadaki tm iletmeler de rnle ilgili olarak benzer iyiletirmeleri sunar hale gelirler. nc aamada, rekabet artk mterilerin ihtiyalarnn daha hzl, daha kolay ve kiiselletirilmi olarak karlanmas zeminine doru hareket etmitir. Tabi iletmeler bu aamalar bir bir geerken bir yandan da karllklarn artrabilmek iin yeni rnler gelitirme arayna da devam ederler. Son aamada ise, iletmeler rnlerini kaliteli, kullanm kolay ekilde ve kiiselletirilmi biimde sunarken, dier tm rakip iletmeler de ayn ekilde hareket etmektedir, gelinen rekabet zemininde rekabet edilecek tek unsur olarak fiyat kalmtr. rnlerin emtialamas aynlamas bu ekilde geliir. Bu gelimeleri yaa-

160

letme lkeleri

ekil 7.2 letmelerin rekabet alannda yaadklar SIRA SZDE kaymalar


DNELM S O R U

yacaklarn bilen iletmeler, gerekli nlemleri aldklar takdirde bu dngden kendilerine faydalar salayarak kabilirler. zm farkllama yaratmak ile salanabilir. Businessin (Business ngilizce iletme kelimesinin karl olarak kullanlmtr) temelinde rekabet edebilme becerisi yatar. Rekabet etme becerisi ise, temelinde rakiplerden farkllaabilme becerisiyle ilgilidir. ok nl bir deyi olan Farklla ya da yok ol sz bugnn i dnyasnda her zamankinden ok daha fazla geerlidir. Baarl bir ekilde rekabet edebilmek iin baarl bir ekilde farkllamak gerekir. Yani rekabetten syrlmak ve srden ayrlmak gerekir.

rn SIRA SZDE

inovasyonu

Sre inovasyonu GVENLRLK

D N EPERFORMANS LM S O R U

modeli inovasyonu

modeli inovasyonu

KULLANILILIK modeli - ZEL RETM inovasyonu (convenience customization MALYET

DKKAT

DKKAT

SIRA SZDE

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

Kaynak: Krm, Arman, Bana Bi Akl Ver Hocam, Sistem Yaynclk, stanbul, 2010, s. 30 adl kitabndaki alnt Mark W. Johnson, Seizing the White Space: Business Model Innovation AMALARIMIZ for Growth and Renewal, Harvard Business Press, 2010

K T A P

Rekabet konusunda iletmelerin yapabilecekleri eylemlerle ilgili olarak da Arman Krm K T A P tarafndan yazlan Trkiye Nasl Zenginleir? ve Bana bi Akl Ver Hocam kitaplar rekabet ile ilgili stratejileri anlatan kitaplar okunabilir. Krm kitabnda farkllama stratejileri olarak ise mteri seimi/segmentasyon, mteri deer nerisi, gelir ve kr modeli, gerekli kaynaklar, gerekli sreler ve yetkinlikler, satn al ya da kendin yap karar eklinde alt strateji nermektedir. NT ERNET Mteri seimi/segmentasyon: Mteri grubu iinde farkl alt gruplar belirleyerek ya da baz mteri gruplarna hizmet vermemeyi hedefleyerek farkllk yaratmak, rnein renci grubunun iinde sadece Akretim Fakltesi rencilerini hedef olarak semek. Mteri deer nerisi: Pazarda var olan rnlerin zemedii sorunlara ya da skntlara zm getiren rn nermek ya da karlanmam mteri ihtiyalarn karlamay hedefleyerek farkllk yaratmak, rnein fatural cep telefonu kullanmak istemeyen iin kontrl hat kullanm nermek. Gelir ve kar modeli: Var olan rnler ile farkl bir gelir ya da karllk modeli gelitirerek farkllk yaratmak, rnein televizyon kanallarn ya da malar abonelik sistemi ile izleyicilere sunmak. Gerekli kaynaklar: retim iin gerekli olan fiziki kaynaklarnn, bilgi kaynaklarnn, insan kaynaklarnn ve mali kaynaklarn, yani retim faktrlerinin elde edilmesinde farkllklar yaratmak, rnein igcn daha uygun fiyatla salayan lkelerden temin etmek.
TELEVZYON

TELEVZYON

NTERNET

7. nite - Kresel Ortamda letmecilik ve Rekabet

161

Gerekli sreler ve gerekli beceriler: retim srelerinin ve becerilerin bu srelerde ne ekilde kullanlacann zerinde yaratclk kullanarak farkllk yaratmak, rnein, mteriye teslim edilecek arabalarn montajnn gemide yaplmas. Satn al ya da kendin yap: Fayda mailyet analizi yaparak, rekabette avantaj salayacak ileri yaparak, avantaj salamayan ileri darda yaptrarak farkllk yaratmak, rnein depodaki rnleri takibini ve gerektiinde doldurulmasn bir baka iletmeye yaptrmak.

162

letme lkeleri

zet
AMA

Kreselleme srecinin ne ekilde gelitiini aklamak. Kreselleme kavram olarak ok eski dnemlerden beri kullanlmasna karn, 1947 ylnda GATT anlamasnn imzalanmas ile hzlanan ve gnmzde de kadar devam eden bir sretir. Sre iinde GATTn geerli olduu yaklak 40 yl boyunca artan uluslararas ticarete bal olarak, srecin daha da gelitirilmesi iin nce Uruguay Grmeleri yaplm ve ardndan 1 Ocak 1995 tarihinde dnya ticaretini gelitirmekle grevli Dnya Ticaret rgt kurulmutur. Kresellemenin iletmeler iin ne trde etkiler oluturduunu listeleylemek. Kreselleme, gnmzde faaliyet gsteren iletmelerin kar karya kald ekonomik ortam farkllatrm ve iletmeleri i yapma biimlerinde deiiklikler yapmaya zorlamaktadr. letmeler kendileri iin en uygun retim kaynaklarn elde etmek ve sahip olduklar pazarlar gelitirmek amacyla kreselleme yoluna gitmektedirler. retimin kresellemesi ve pazarlarn kresellemesi olarak iki adan iletmeler kresellemeden etkilenmektedirler. D pazarlara almak isteyen bir iletmenin stratejilerinin neler olduunu sralamak. Kreselleme yolunda ilerlemek isteyen iletmeler ncelikle d pazar araylar ile ihracat yaparak veya d kaynak temini amacyla yola karlar. Bu aamalarda d pazardaki frsatlar grerek lisanslama ya da franchising ile sahip olduklar teknolojileri paylama ya da dier iletmelerden temin etme yoluna giderler. Daha sonraki aamada ise d lkelerde yatrm yaparak kreselleme faaliyetlerine devam ederler.

AMA

AMA

Bilgi teknolojileri ile kreselleme arasndaki ilikiyi aklamak. Bilgi teknolojileri, sunduu iletiim imkanlar ile kreselleme srecine farkl lkelerin birlikte i yapmasn kolaylatrarak ve hzlandrarak katk salamaktadr. Bilgi teknolojileri de kreselleme sayesinde, gerek teknolojileri gelitirecek uzmanlklar kolayca bulabilmekte, gerekse de daha fazla kullanlr hale gelmektedir. Dolays ile kreselleme ile bilgi teknolojileri arasnda karlkl bir ballk bulunmaktadr. Yaadmz ekonomi bilgi ekonomisidir ve bilgi ekonomisi tm dnyann fiber optik kablolar ile balanmas ile mmkn olmutur. yaamnda bilgi teknolojileri sayesinde dnyann farkl blgelerindeki iletmelerin birlikte almas mmkn olmakta, bireyler, kurumlar ve iletmeler arasnda etkili bir iletiim salanabilmekte ve ilem maliyetleri azalmaktadr. letmelerin hangi zeminler zerinde rekabet ettiini belirlemek, rekabet avantajn aklamak. Rekabet drt farkl aamada geliir, ilk aamada iletmeler yenilikilik ve yaratclk yeteneklerine bal olarak ya yeni rnler sunma ya da var olan rnlerin performanslarnda iyiletirmeler sunarak yani rnn mterilere salayaca faydalar zemininde rekabet ederler. kinci aama rn mteriler tarafndan kabul edilir hale geldii noktada balar ve rekabet zemini artk daha iyi kalite ve daha fazla kullanm gvenilirliine doru hareket eder. nc aamada rekabet artk mterilerin ihtiyalarnn daha hzl, daha kolay ve kiiselletirilmi olarak karlanmas zeminine doru hareket etmitir. Son aamada ise iletmeler rnlerini kaliteli, kullanm kolay ekilde ve kiiselletirilmi biimde sunarken dier tm rakip iletmeler de ayn ekilde hareket etmektedir, gelinen rekabet zemininde rekabet edilecek tek unsur olarak fiyat kalmtr. Rekabet avantaj, bu sre iinde rnlerin aynlamasn engelleyecek, iletmenin farkllamasn salayacak temel yeteneklerdir.

AMA

AMA

7. nite - Kresel Ortamda letmecilik ve Rekabet

163

Kendimizi snayalm
1. Aadakilerden hangisi iletmelerin kreselleme stratejilerinden biri deildir? a. thalat b. Dorudan yatrm c. D kaynak temini d. Lisanslama e. Proje ynetimi 2. Aadakilerden hangisi iletmenin d evresi arasnda incelenen zelliklerden deildir? a. Teknoloji tarafndan salanan olanaklardaki deiim b. Demografik eilimler c. letme iklimi d. Kltrel eilimler e. Yasal ve politik evre 3. Demografik eilim iinde incelenen zellikler dnda kalan hangisidir? a. Web sayfas olan iletme says b. Doum oranlar c. Beklenen yaam sresi d. Nfusun eitim durumu e. Nfus art oranlar 4. Kresellemenin ortaya kard evresel etkilerden hangisi aada yer almaktadr? a. Beklenen yaam sresinin artmas b. Bilgisayar kullanclarn saysnn artmas c. nternette hizmet salayan bilgisayarlarn saysnn artmas d. Fosil yaktlarn artan kullanm oranlar e. Yamur ormanlarnn artmas 5. Aadakilerden hangisi kresellemenin meydana getirdii etkilerden biri deildir? a. Hukuki etkiler b. Siyasal etkiler c. Sosyal etkiler d. Ekonomik etkiler e. Astronomik etkiler 6. Gmrk tarifeleri dndaki engeller ne ekilde tanmlanr? a. Ticarete konu olan maln zerine konulan vergiler b. hracat tevik demeleri c. thalata getirilen miktar kstlamalar d. Fikri mlkiyet haklar konusunda getirilen yasal dzenlemeler e. Hkmetlerin belirli sektrlerde salad evre dzenlemeleri 7. Aadakilerden hangisi Dnya Ticaret rgtnn uluslarn arasndaki ticaretin nndeki engelleri kaldrarak dnya zerindeki ticareti gelitirmek ve tm lkelerin piyasalarda eit ekilde yer almasn salamak grevlerini yerine getirirken kulland yntemlerden deildir? a. Hkmetler ile ticari anlamalar konusunda mzakereler yapmak b. Ticari konulardaki anlamazlklarn zme kavumas iin uygun bir ortam salamak c. Uluslarn ticaret konusundaki politikalarn takip etmek d. Gelimekte olan lkelere teknik yardm ve eitimler salamak e. Dnya nfusunun yaam koullarnn iyiletirilmesine katkda bulunmak 8. Aadakilerden hangisi ok uluslu iletmelerin belirlenmesi iin kullanlan ltler arasnda yer almaz? a. Esas kurulu yeri dnda faaliyet gsterdikleri lke says b. retim srecinde kullanlan bilgisayarlarn hangi lkelerde imal edildiine ilikin istatistikler c. retim srecinin gerekletii lke says d. letmenin gelirinin ne kadarnn yurt d faaliyetlerden edindii e. Asl kurulu yeri dnda, baka lkelerde mlkiyet edinme durumu 9. Etnocentrik bak asna sahip yneticiler aadaki zelliklerden hangisini tarlar? a. Uluslararas pazara ncelik verirler. b. Kendi deerlerinin hep en iyisi olduuna inanrlar c. Yabanc rakipleri gz nne almazlar d. Yabanc lkelerdeki i gcnn daha fazla becerilere sahip olduuna inanrlar e. Bir lkedeki iletmeyi en iyi ekilde o lkenin yneticilerinin yneteceine inanrlar. 10. Policentrik bak asna sahip yneticiler aadaki zelliklerden hangisini tarlar? a. Yerel yneticiler o blge iin en iyi i uygulamalarn bilirler b. Yerel yneticiler kendi alanlarndaki ileri merkezdeki yneticilerden daha iyi yaparlar c. Yabanc lkelerdeki iler merkezdeki ilerle ayndr d. Merkezdeki iler ve yabanc lkelerdeki iler ayn prosedrlere gre yrtlr e. Yabanc lkelerdeki ilerin anlalmas zordur

164

letme lkeleri

Yaamn inden
Meyve aromali iecek tozu, ekerleme retim ve sat konusunda faaliyet gstermek zere 1975 ylnda Aydnda kurulmu bir KOB olan Ahu Gda 2003 ylnda ihracata balamtr. u anda 41 personeliyle birlikte rn eidini ve retim kapasitesini giderek arttrmaktadr. Yurt iine yaplan satlara ilaveten toplam 20 lkeye ihracat gerekletirmitir. M. Nurettin zfidan tarafndan 1975 ylnda Nazili-Aydnda kurulan irket, ilk etapta kk bir imalathane eklinde faaliyete balamtr. Zamanla rn eidinin ve kapasitenin artmas ile ikinci ve nc iletmeler de almtr. Ayn dnemde kp eker ve lokum retim hatlar da oluturulmutur. 1990l yllarda modern ve yeniliki anlayla gittike gelien pazarn taleplerine daha doru ekilde yant verebilmek iin u an faaliyet gsterilen Aydn Organize Sanayi Blgesindeki tesis yeri projelendirilmitir. Proje erevesinde 1996 ylnda fiili olarak dank halde farkl binalarda bulunan retim yerleri Sanayi Blgesinde tek at altnda toplanmtr. 2000li yllarda gen nesil, firmann bnyesinde daha aktif rol alarak kurumsallama srecini hzlandrm ve ayn zamanda i pazardan uluslararas pazarlara alma srecini de balatmtr. Bunun sonucunda balayan ihracat halen artarak devam etmektedir. irketin ortaklarndan olan ve 2003 ylnda ulusal bir ekonomi gazetesi olan Dnya Gazetesi tarafndan Aydnn en baarl i kadn seilen Sermin Hanm neden ihracat yaptklar sorusunu yle yantlamaktadr: Firmalarn iyi ynetmek ve gelecee tamak isteyen yneticilerin mutlaka satlarn ihracata yneltmesi gerekmektedir. hracat yaplmas gerektiini daha niversitede okurken aklma koymutum. e baladktan sonra da bu konuda hep srarc oldum. yi ki de srarc olmuum. u ana kadar sonularndan memnunuz. Yaanmakta olan kresel kriz atlatldnda inallah daha da iyi olacak. Dier taraftan ihracatn firmaya salad faydalar konusunda Sermin Hanm 2004 ylnda i piyasada yaanan daralma nedeniyle sezon sonunda stokta kalm olan yaklak 130.000 $ tutarnda souk ieceimizi, Dubaide katldmz bir fuarda alm olduumuz sipari sonucu krl bir biimde satarak byk bir maliyetten kurtulduk. Zaman ierisinde rn eidimiz ve retimimiz artt, ambalajlarmz deiti ve ihracat sayesinde vizyonumuz geliti demektedir. Buraya bir ksm alnan iletmenin yksn dilerseniz aada verilen internet sayfasndan okuyabilirsiniz. Kaynak: http://www.ibp.gov.tr/ig/section-igoykuler. cfm

Kendimizi Snayalm Yant Anahtar


1. e 2. c Yantnz yanl ise letmelerin Kreselleme Stratejileri konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise letmelerin D evresi ve Kreselleme konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise letmelerin D evresi ve Kreselleme konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise Kresellemenin Tanmlanmas ve Ortaya k Sreci konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise Kresellemenin Tanmlanmas ve Ortaya k Sreci konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise Kresellemeyi Salayan Etkenler konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise Kresellemeyi Salayan Etkenler konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise Kresellemeyi benimsemeleri asndan iletmeler konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise Yneticilerin Kresellemeye Bak As konusunu yeniden gzden geiriniz. Yantnz yanl ise Yneticilerin Kresellemeye Bak As konusunu yeniden gzden geiriniz.

3. a

4. d

5. e

6. e 7. e 8. b

9. b

10. d

7. nite - Kresel Ortamda letmecilik ve Rekabet

165

Sra Sizde Yant Anahtar


Sra Sizde 1 Kreselleme dnyann iinde bulunduu bir ekonomik olgudur, dolaysyla iletmelerin de bu olgudan kalar sz konusu deil, aksine baa klmas gereken bir durum olarak karmzdadr. Bu durumu yok saymak, bu ortamda faaliyet gstermek zorunda olan iletmeler iin iletmenin devamllna engel oluturabilmektedir. Kreselleme insan ve insani olmayan faaliyetlerin uluslarn arasnda ve kltrlerin arasnda entegrasyonu iin nedenleri, yollar ve sonular iinde barndran bir sretir. Sra sizde 2 Gnmzn kresel ortamnda bir iletme, faaliyetlerinde kullanabilecei tm retim faktrlerini, igc, hammadde, sermaye ve bilgi faktrlerini uluslararas piyasalardan temin edebilir. retim yerleri baka lkelerde seilebilir. rnein kullanlabilecek topra ok fazla olmayan Japonyal bir kat reticisi firma kendi hammaddesini yetitirebilmek iin Japonya dnda Avustralya, Yeni Zelanda gibi baka lkelerde araziler satn alarak ormanlar oluturmaktadr. Sra Sizde 3 Kreselleme dnyann her yerinin tek bir pazar haline dnmesi ise bunun gstergesi, dnyann her yerinde ayn rnlerin bulunabilmesidir. Dier bir gsterge ise alveri yapmak zere gittiiniz yerlerde ok farkl lkelerde yaplm rnleri bulmak ya da rnlerini satn aldmz markalardr. rnein bir tekstil maazasna gittiinizde rnn etiketine bakarak nerede yaplm olduunu grebilirsiniz. Dikkat ediniz tekstilde in, Hindistan, Benglade, Pakistan, Malezya gibi lkeleri ska greceksiniz. Elektronik eyalar ya da beyaz eyalara baktnzda da Gney Kore, zellikle bilgisayarda in, Tayvan mal rnler sk olarak karnza kacaktr . Sra Sizde 4 Bireyler de meydana gelen deiimlerden kanlmaz olarak etkilenirler, bireyler iin kresellemenin etkileri, olumlu ve olumsuz etkiler olmak zere iki grupta toplanabilir. Milli kimlik krizi yaratt, srekli tketmeye ynelik bir toplum modeli sunduu, artan iletiime karn yalnzlaan bir toplum oluturduu ve gelir dalmndaki dengesizliin daha da artmasna yol at iin kresellemenin olumsuz etkilerinden sz edilmektedir. te yandan da yeni i frsatlar sunduu, bireysel geliime imkan salad, renme imkanlar sunduu, bilgi paylam ve standartlarn yaygnlatrlmas yoluyla yaam kalitesinde iyiletirme salad iin kresellemenin olumlu etkilerinden sz edilmektedir. Sra Sizde 5 toplumlarn kltrel tercihleri nedeniyle baz rnler ya da baz renkler baz toplumlarda istenen bir rn olmayabilir. Ya da sadece sahip olduu ismin telaffuzu zor olduu iin bir rn marketlerde daha az istenebilir. O yzden bir rn piyasaya sunulmadan nce tketicilerin tercihleri konusunda detayl bir aratrma yaplmas, rnn yerel beenilere gre uyarlanmas gerekir. Gda zincirlerinin sattklar rnlere drm eklemesi bu duruma bir rnek olarak verilebilir. Dilerseniz bu gibi konulara pek ok rnei kendiniz tretebilirsiniz.

166

letme lkeleri

Yararlanlan ve Bavurulabilecek Kaynaklar


Bulut Zeki Atl, (2004). Kresel Rekabet, Mevzuat Dergisi, Yl:7 Say:75, http://www.mevzuat dergisi.com/2004/03a/01.htm (Eriim tarihi: 8 Aralk 2011) Daft, Richard L. ve Marcic Dorothy, (2009). Management The New Workplace, 6. Bask, Cengage Learning, China. Ekmeki, Asl Kkaslan. (2011). Kresellemenin letmelerin Ynetimine Etkileri, stanbul. Friedman, Thomas. (2000). Kresellemenin Gelecei / Lexus ve Zeytin Aac, Boyner Holding Yaynlar, stanbul. Friedman, Thomas L. (2006). Yirmi Birinci Yzyln Ksa Tarihi Dnya Dzdr, Boyner Yaynlar, stanbul. Krm Arman, (2010). Bana Bi Akl Ver Hocam, Sistem Yaynevi, stanbul. Krm Arman,(2007). Trkiye Nasl Zenginleir? 3. Bask, Remzi Kitabevi, stanbul. Mead Richard ve Andrews G. Tim, (2009) International Management 4. Bask, Wiley New Jersey. OECD. (2005). Handbook on Economic Globalisation Indicators. Robbins, Stephen P. ve Mary Coulter,(2007). Management, 9. Bask, Prentice Hall. Tutar, Hasan, (2010). letme Ynetimi, Sekin Ankara. Wild, John J., Wild, Kenneth L. ve Han Jerry C. Y. (2010). International Business, 5. Bask Pearson, New Jersey. At Kearney, Globalization Index, http://www.atkearney. com/index.php/Publications/globalizationindex.html (Eriim tarihi 8 Aralk 2011) www.oecd.org (Eriim tarihi: 4 Kasm 2011) www.un.org (Eriim tarihi: 22 Kasm 2011) www.wto.org (Eriim tarihi: 8 Aralk 2011) http://www.ibp.gov.tr/ig/section-ig-oykuler.cfm (Eriim tarihi: 16 Aralk 2011)

8
Amalarmz

LETME LKELER

Bu niteyi tamamladktan sonra; Bir sistem olarak iletmeyi tanmlayabilecek, letmenin genel fonksiyonu olan ynetim fonksiyonunu tanmlayabilecek, ynetim kavramn, srecini ve yeteneklerini aklayabilecek, letmenin temel fonksiyonlar olan retim ve pazarlama fonksiyonu hakknda genel bir bilgiye sahip olabilecek, letmenin yardmc fonksiyonlarndan finans, insan kaynaklar ynetimi, muhasebe, halkla ilikiler, ar-ge ve inovasyonu aklayabileceksiniz.

Anahtar Kavramlar
letme Sistem letme Fonksiyonlar Ynetim retim Pazarlama Finansman nsan Kaynaklar Muhasebe Halkla likiler Ar-ge novasyon

indekiler
BR SSTEM OLARAK LETME FONKSYONLARI YNETM RETM PAZARLAMA FNANSMAN NSAN KAYNAKLARI MUHASEBE HALKLA LKLER AR-GE VE NOVASYON

letme lkeleri

letme Fonksiyonlar

letme Fonksiyonlar
Buraya kadar iletmenin ne olduu, yaps, zellikleri, trleri ve nemi konusunda ayrntl bilgiye sahip oldunuz. Bu son nitede ise iletmelerin bir sistem anlay erevesinde hangi fonksiyonlar ile faaliyetlerini yerine getirdiklerini zetlemeye alacaz. Genel olarak bir iletmede yer alan fonksiyonlarn hangi ama ve fonksiyonlara sahip olduklarn, iletmenin amalarna nasl hizmet ettiklerini ve bu fonksiyonlar arasnda nasl bir iliki olduunu sizlere tanttktan sonra, ikinci dnem letme Fonksiyonlar adl dersimizde bu konuyu ayrntl olarak ilemeye alacaz.

BR SSTEM OLARAK LETME VE FONKSYONLARI


lk nitede de akland zere iletme, eitli kaynaklarn bir araya getirilerek, toplumun gereksinimi olan rn ve hizmetlerin retimi ve datm ile ilgili eitli faaliyet ve ilevlerin yapld bir rgt, kurum ya da kurulutur (Mirze, 2010, s.33). ster kk ister byk olsun her iletmenin kendi faaliyet alanna ilikin yerine getirmesi gerekli i ve/veya faaliyetleri vardr. Kk iletmelerde faaliyetlerin says az olmakta iken, byk iletmelerde ise bu say gittike artmaktadr. Rekabet savanda gl olabilmek iin iletmeler nicelik ve nitelik asndan bymek zorunda kalmaktadr. Bu nedenle yerine getirdikleri faaliyetlerin says da art gstermektedir. rnein kk bir iletmede faaliyetler sadece pazarlama ve retim fonksiyonlar ile snrl kalabilirken, byk bir iletmede bu fonksiyonlara ek olarak insan kaynaklar, muhasebe, finans ve halkla ilikiler de eklenebilmektedir. Tabii sadece iletmelerin byklklerine gre fonksiyonlarn nitelik ve niceliine karar vermek doru olmayacaktr. letmelerdeki fonksiyonlarn belirlenmesini etkileyen birok faktrden bahsedilebilir. letmenin faaliyet konusu, sektr, stratejileri, teknolojisi ve alanlarn nitelii gibi faktrler bunlar arasnda yer almaktadr. rnein; sektr dikkate alndnda banka, otel, hastane ve okul gibi hizmet reten iletmeler ile amar makinas, televizyon ve biskvi gibi mal reten imalat iletmeleri farkl fonksiyonlarla amalarna ulamaya almaktadrlar. Hizmet iletmelerinde rn hizmet olup, hizmetlerin mallar gibi saklanmas, stoklanmas ve iade edilmesi mmkn deildir. Hizmet, hizmeti verenden ayrlamadndan bir baka ifadeyle e zamanl retim ve tketim sz konusu olduundan hizmet sektrnde faaliyet gsteren iletmelerin fonksiyonlar da farkllk gsterebilmektedir. Yine rnein, ticaret sektrnde alan toptanc ve perakendeci iletmeler herhangi bir retim yapmadklarndan retim fonksiyonuna ihtiya duymayacaklardr.

170

letme lkeleri

te iletmelerin amalarna ulaabilmesi ve baar salayabilmesinde bu fonksiyonlarn bir sistem ierisinde bir ekilde bir araya getirilmesi ve ynetilmesi gereklidir. Bu adan bakldnda iletmelerin kendisi birer sistemdir. Peki, sistem nedir? Gelin isterseniz ncelikle sistem kavramna bir bakalm. Sistem; belirli paralardan oluan (alt sistemlerden), bu paralar arasnda belirli ilikiler olan, ayn zamanda bu paralarn d evre ile ilikisinin olduu bir btndr (Koel, 2007, s.182). Yine sistem, snrlar aka belli olan, ortak bir amaca doru organize bir dnm sreci iinde girdiler alarak ve ktlar reterek birlikte alan, birbirleriyle etkileim iinde olan bileenlerin bir kmesi olarak da tanmlanmaktadr. Bu tanmlara dayal olarak bir sistemin iki temel zelliini yle belirtebiliriz (Saraslan, http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/42/448/5024.pdf): Bir Amac Olmak: Her sistemin gerekletirmek istedii belli bir amac ya da amalar vardr. Herhangi bir amac olmayan btn sistem olarak adlandrmak olas deildir. Baka bir anlatmla bir sistemin var olmasnn nedeni bir amacnn bulunmasdr. Birbirleri ile Etkileimde Bulunan Paralardan Olumak: Sistemi bir btn olarak oluturan paralar amac gerekletirmek iin birlikte alrlar ve alma srasnda birbirleri ile etkileimde bulunurlar. Bu etkileim sistemin nemli bir zelliidir ve sistemi bir paralar yn olmaktan kurtarr. Paralarn birisinde meydana gelen bir deime sistemin ileyiini etkiler. rnein, insan vcudu bir sistemdir. nk bir amac vardr. O da yaamak. eitli paralardan (organlardan) olumutur ve bu paralar birbirleri ile etkileim halindedir. Birisinde meydana gelen bir deime tm vcudu etkiler. letme de bir sistemdir. letmelerin de rn veya hizmet retmek ya da kr etmek gibi bir amac vardr. eitli paralardan olumutur (retim, finansman, insan kaynaklar, muhasebe blmleri v.b.). Birisindeki deime tm sistemi etkilemektedir. Gerekten de dnebildiimiz her eyin aslnda bir sistem olduunu ve hatta bir sistemin de dier sistemlerin birlemesinden olutuunu grebiliriz. Fiziksel sistem olarak gne ve gezegenler, biyolojik sistem olarak insan vcudu, teknolojik sistem olarak petrol rafinerisi ve sosyoekonomik sistem olarak da bir iletme rnek verilebilir. Sistemi biraz daha aklamak istersek, birbirleriyle etkileimli be bileenden olutuunu syleyebiliriz (Obrien, 2008, s.24): Girdi, sisteme giren ve ilenecek tm unsurlara verilen addr. rnein, hammaddeler, enerji, veri ve insan abas birer girdidir. Sre, girdiyi ktya eviren dnm ilemlerine verilen addr. Bir retim sreci, nefes alm sreci veya matematiksel hesaplama buna verilebilecek rneklerdir. kt, dnm ilemi ile retilmi yeni verilerin gidecekleri son noktaya tanmalarn ierir. rnein, bitmi rnler, insan hizmetleri ve bilgi ynetimi birer ktdr. Geri bildirim, bir sistemin performans hakkndaki verilerdir. rnein, sat performanslar hakkndaki veriler sattan sorumlu mdr iin bir geri bildirimdir. Kontrol, geri bildirimi takip ederek ve deerlendirerek sistemin amacna uyacak ekilde hareket edip etmediini belirlemeyi kapsar. Kontrol ilevi sistemin girdisine ve sre bileenlerine sistemin uygun kty retmesini salamak iin gerekli dzenlemeleri yapar. rnein, sattan sorumlu bir mdr sat elemenlarnn sat performanslar hakkndaki geri bildirimlerini deerlendirdikten sonra onlar yeni blgelere grevlendirebilir.

8. nite - letme Fonksiyonlar

171

Bu be bileeni dikkate aldmzda iletmelerin de bir sistem anlay erevesinde faaliyet gsterdiklerini syleyebiliriz. ekil 8.1den de grlecei zere iletmeler ortak bir ama dorultusunda evresinden girdiler almakta, belirli srelerden geirerek rn ve/veya hizmetlere dntrmektediler. retim, pazarlama, insan kaynaklar, finansman faaliyetleri iletmenin srelerini veya alt sistemlerini oluturmakta, bu alt sistemlerin gerek kendi aralarnda gerekse evreyle olan belirli ve srekli etkileimleri iletmenin bir btn olarak hareket etmesine olanak salamaktadr. Bu adan sistem kavram, tm iletme srelerinin temelini oluturmaktadr.
ekil 8.1
Toplum evresindeki Paydalar Kontrol Ynetim Geribildirim Bilgi Sistemleri
Mteriler

Rakipler

Bir Sistem Olarak letme Kaynak: James A. OBrien, George M. Marakas (2008), Management Information Systems, 8th ed. Boston : McGrawHill Irwin.

Kamu Kurumlar

Ekonomik Kaynaklar; nsan Para Malzeme Makinalar Arazi Tesisler Enerji Bilgi Girdi Finans Kurulular

letme Sreleri; rn ve hizmetleri pazarlama, gelitirme, retme ve datma Mteri Destek Hizmetleri Dier Sreler Sre

rn ve Hizmetler; rnler Hizmetler demeler Katklar Bilgi Dier Etkiler

Tedarikiler

kt i Sendikalar

Sistem nedir? Sizce iletme bir sistem midir? Eer yle ise iletmenin st ve alt sistemleri SIRA SZDE nelerdir tartnz.
DNELM Kukusuz, sistem gibi sistemin paralar da ayn biimde eitli paralardan oluabilirler. Bu tr paralarn oluturduu btne ise alt sistem ad verilir. rnein S O R U bir iletmeyi oluturan retim blm bir alt sistem olup tedarik, imalat, paketleme vb. blmlerden oluur. Dolaysyla karmaklk dzeyine bal olarak bir sistem eitli paralardan oluan deiik sayda alt sistemlerden oluabilir. Ayn biDKKAT imde bir sistem eitli alt sistemlerden oluaca gibi kendisi de bir baka sistemin alt sistemi olabilir. ekil 8.2de grlecei zere, bir iletme iinde bulunduu SIRA SZDE sektrn alt sistemi, sektr de ekonomik sistemin alt sistemini oluturmakta, ekonomik sistem de o lkenin devlet sistemini oluturmaktadr.

Ortaklar

SIRA SZDE

DNELM S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

AMALARIMIZ

K T A P

K T A P

TELEVZYON

TELEVZYON

NTERNET

NTERNET

172
ekil 8.2 Alt ve st sistemler

letme lkeleri

LKE SEKTR LETME

letme alt sistemi

PAZARLAMA

HALKLA LKLER

RETM

YNETM

FNANS

AR-GE VE NOVASYON NSAN KAYNAKLARI

MUHASEBE

Bir iletmede ok farkl nitelikte fonksiyonlar bir baka ifadeyle alt sistemler yer alabilmektedir. Genel anlamda bir iletmede olabilecek farkl nitelikteki fonksiyonlar arasnda; ynetim, pazarlama, retim, insan kaynaklar ynetimi, finansman, muhasebe, halkla ilikiler, tedarik, ar-ge rnek olarak verilebilir. Bu fonksiyonlar genel, temel ve yardmc olmak zere grupta inceleyebiliriz. Bu fonksiyonlar iinde ynetim, iletmenin genel fonksiyonudur. letmenin btnne ynelik bir fonksiyondur. retim, pazarlama, finansman, insan kaynaklar gibi dier iletme fonksiyonlarnn etkileiminden ve baarsndan birinci derecede sorumlu olan birim olup iletmenin amalarn gerekletirmek iin planlama, rgtleme, yneltme ve kontrol ilevlerini sistemli ve bilinli bir ekilde yerine getirmektedir. Ayn zamanda iletmenin tm fonksiyonlar kendi iinde de ynetim faaliyetini yerine getirmektedir. rnein, retim fonksiyonu gerekletirilirken retim planlar yaplacak, gerekli makine, malzeme ve i gc tahsisi gerekletirilecek, retim faaliyeti yerine getirilecek ve son olarak da gerekli kontroller yaplacaktr.
ekil 8.3 Genel, Temel ve Yardmc letme Fonksiyonlar

NSAN KAYNAKLARI RETM

FNANSMAN Yardmc Fonksiyonlar

Temel Fonksiyonlar YNETM Genel Fonksiyonlar MUHASEBE PAZARLAMA AR-GE

HALKLA LKLER

8. nite - letme Fonksiyonlar

173

ekil 8.3de grlecei zere; retim ve pazarlama fonksiyonlar ise iletmenin temel fonksiyonlarn oluturmaktadr. Bu fonksiyonlar rn ve hizmetlerin retilmesi ve bunlarn mterilere iletilmesi ile ilgili gelir yaratan faaliyetlerdir. Finans, insan kaynaklar, ar-ge, muhasebe, kurumsal iletiim ve halkla ilikiler ise iletmenin yardmc fonksiyonlar olarak kabul edilmektedir. letmenin temel faaliyetlerine destek veren ve bylece deer yaratan faaliyetlerdir. Gelin isterseniz iletme ve fonksiyonlar arasndaki ilikiyi arkn ileyii ile ilikilendirerek aklamaya alalm. ekil 8.4te arkn gbeine, iletmenin hedeflerini ve ynetimi yerletirelim. arkn parmaklar, iletmenin bu hedeflere ulamak amacyla kulland temel iletme fonksiyonlar olsun. arkta tekerlein parmaklar merkezden dar doru yaylmal ve hedefleri yanstmal, ayrca tekerlek parmaklar da birbirleriyle bantl olmaldr ki ark dnebilsin. te iletme de ayn arkta olduu gibi ulamaya alt sonularla bu sonulara ulamakta kulland fonksiyonlarn bir kombinasyonu olmaktadr. Bir baka deyile ynetim amalarna ancak bu fonksiyonlar yardmyla ulaabilmektedir. arkn dnmesinde en byk rol ise ynetim oynamaktadr. Bu balamda ynetime ok byk grevler dmektedir. Gerek iletme amalarnn gerekse bu amalara gtrecek faaliyetlerin doru belirlenmesinde ve gerekse bu faaliyetler arasnda uyumun salanmasnda en byk rol ynetimde olmaktadr. Bu nedenle ynetim genel ve tepede yer alan bir fonksiyondur.

letmelerin genel fonksiyonu ynetim; temel fonksiyonlar retim ve pazarlama; yardmc fonksiyonlar finans, insan kaynaklar ynetimi, muhasebe, halkla ilikiler, ar-ge ve inovasyondur.

ekil 8.4 letme ve Fonksiyonlar


retim Pazarlama

Ar-Ge ve novasyon

Ynetim ve Hedefler

Finans

nsan Kaynaklar Halkla likiler

Muhasebe

imdi srayla genel, temel ve yardmc her bir iletme fonksiyonun ama ve ilevlerine ksaca bir gz atalm. Bu fonksiyonlara ilikin ayrntl bilgi sizlere ikinci dnem verilecektir.

YNETM
Ynetimin tanm konusunda ok farkl grler bulunmaktadr. Ynetim en basit olarak bakalar araclyla i grmek olarak tanmlanmaktadr. Dier bir tanma gre ynetim bir iletmede amalara ulamak iin i birliinin yaplmas ve alanlarn bu amalar dorultusunda dzenlenmesidir. Yine baka bir tanma bakacak olursak ynetim, iletmenin amalarna ulamak iin iletmenin yararlanabilecei fiziksel, finansal ve beeri her trl kaynan etkin ve verimli kullanmdr.

174
Ynetim, organizasyon kaynaklarnn etkin ve yeterli biimde planlanmas, rgtlenmesi, yneltilmesi ve denetlenmesi yoluyla organizasyon amalarna eriilmesini salayan bir sretir. Ynetici ise, rgtsel kaynaklar, rgtsel amalar baarmak iin i birlii ve uyum ierisinde kullanan kiidir.

letme lkeleri

SIRA SZDE

DNELM S O R U

Ynetim, organizasyon kaynaklarnn etkin ve yeterli biimde planlanmas, rgtlenmesi, yneltilmesi ve denetlenmesi yoluyla organizasyon amalarna eriilmesini salayan bir sretir. Bu tanma baktmzda ynetimin drt temel fonksiyona sahip olduunu ve bu fonksiyonlarn da, planlama, rgtleme, ynlendirme ve kontrol olduunu syleyebiliriz. ekil 8.5 bize ynetim fonksiyonlarnn sre ierisinde nasl yer aldn gstermektedir. Ynetim faaliyeti iletmeye insan, para, ham madde, teknoloji ve bilgi gibi kaynaklarn almyla balar. Daha sonra ynetim fonksiyonlar srece dahil edilir. Ynetici ncelikle kendisine verilen hedeflere ulaabilmek iin yaplacak ileri planlar. kinci olarak plana uygun bir ekilde ilerin tamamlanmas iin elindeki igc dahil tm kaynaklar organize eder. ler planlandktan ve organize edildikten sonra sra ilerin yaplmasna gelir. Ynetici bu aamada yneltme (emirkomuta) ilevini gerekletirerek iletmedeki herkesi amalar dorultusunda harekete geirir. Son olarak ynetici yaplan ilerin plana uygun olarak yrtlp yrtlmediini denetleyerek gerekli dzeltmeleri yapar. letme, ynetimin bu drt temel fonksiyonundan sonra amalarna ulam olur. Amalar iletmeden iletmeSZDE ye farkllk SIRA gstermesine ramen tm iletmeler iin temel baz amalar vardr. Byme, kr elde etme, srekli olma, pazar payn artrma gibi amalar hemen hemen her iletmede ortaktr. Ayrca iletmelerin kendine zg zel amalar da varDNELM dr. Genel amalarn yannda zel amalara ulama konusunda da yneticiler byk aba gstermektedirler. nemli olan yneticilerin snrl kaynaklar etkin kulS O R U lanarak amalara ulamasdr.
D K K drt A T temel ynetim fonksiyonuna koordinasyon da dahil edilmektedir. Baz kaynaklarda Koordinasyon, ileri yerine getirmek ve baary salamak iin bir iletmenin btn faaliyetlerinin SIRA uyum SZDE iinde yrtlmesidir. letmeyi amacna ulatracak biimde alanlarn abalarnn birletirilmesi nemlidir.

DKKAT

SIRA SZDE

ekil 8.5
AMALARIMIZ

Ynetim Sreci Kaynak: R.Daft, N.Y:The Dryden Press, 2000, s.8.

AMALARIMIZ

1. PLANLAMA Amalarn ve onlara ulamann yollarnn belirlenmesi

K Management, T A P

K T A P
KAYNAKLAR 4. DENETM nsan Gzlemleme ve Para T E L E V Z Y O N dzeltme Ham madde faaliyetlerinin Teknoloji yaplmas Bilgi

2. ORGANZASYON Belirlenen grevler iin sorumluluklarn verilmesi

PERFORMANS Ulalan Amalar rnler Hizmetler Etkinlik Etkililik

TELEVZYON

NTERNET

NTERNET

3. YNELTME Motive edilmi alanlarn etkisini kullanma

Peki ynetici kime denir? Ynetici, bakalar vastasyla i gren kiidir (Koel, 2007, s.15). Bir baka ifadeyle, rgtsel kaynaklar, rgtsel amalar baarmak iin i birlii ve uyum ierisinde kullanan kiidir. Ynetim gurusu Drucker yneticiyi bilginin uygulanmasndan ve performansndan sorumlu kii olarak ifade etmektedir (Drucker, 2001, s.102). Kaynaklarn yararl rn ve hizmetlere dntrlmesinde nemli faktrlerden birisi de ynetim bilgi ve yeteneidir. Ynetici, eitli

8. nite - letme Fonksiyonlar

175

amalar ve bu amalara ulatracak eitli ara ve olanaklar arasnda srekli olarak karlatrma ve seim yapan, ksaca eitli alternatifler arasndan saysz seimler yapan, tek kelime ile kararlar veren bir kiidir. Bu nedenle yneticilerin iletmeler zerinde ok nemli bir rol vardr.
SIRA SZDE Sizce yneticilerin iletmelerin baars zerinde etkisi var mdr? Tartnz.

SIRA SZDE

Ynetimi icra eden kiinin ynetici olduu gz nnde tutulduunda ynetiDNELM cilerin gnlk hayatmzda ve ekonomik hayatmzdaki rolleri daha kolay anlalabilir. Yneticiler kurum zerinde nemli sorumluluklar tarlar. rnein, bir kuruR U S O mu ileriye ok baarl bir yere tayan, dier taraftan baka bir kurumun yok olmasna neden olan kiiler de yneticilerdir. Ynetici kurumu hedeflerine ulatrmak iin kaynaklar en etkin ekilde kullanmaya alr. Dier kurumlarn da benDKKAT zer ekilde davrand gz nne alndnda yneticinin nemi anlalabilir. rnein, beyaz eya sektrnde alan bir iletme daha kaliteli, daha ucuz ve daha SIRA SZDE hzl retim yaparsa rakiplerinin nne geer. Daha kaliteli bir buzdolabn daha hzl retmek, hem de daha ucuza mal etmek kolay deildir. te bu durumda iletmenin ayakta kalabilmesi iin yneticinin para, i gc, ham madde, enerji vb. AMALARIMIZ kaynaklar en etkin ekilde bir araya getirmesi gerekir.
K T A P

DNELM S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

ekil 8.6
st Dzey Ynetici (Genel Mdr)
K T A P letmede Farkl Dzeylerdeki Yneticiler TELEVZYON

TELEVZYON

Orta Dzey Ynetici (Pazarlama Md)

Orta Dzey Ynetici (Muhasebe Md)

Orta Dzey Ynetici (retim Md)

NTERNET

NTERNET

Alt Dzey Ynetici (Kalite Md) Denetim efi

Alt Dzey Ynetici (Bakm Md) Onarm efi

letmelerde genel olarak st, orta ve alt olmak zere farkl dzeyde ynetim kademesi vardr. Yneticileri ynetici olmayan alandan ayran en nemli fark yetki dir. letmedeki dzeyler, yani hiyerarik yap yneticinin kulland yetkinin lsne gre belirlenir. Bu yetki lsnde her iletmenin ya da her irketin banda sorumlu bir ynetici bulunur. Bu ynetici sorumlu tutulduu grevi elindeki kaynaklarla etkili ve verimli bir ekilde kullanarak sonuca ulatracaktr. Bu dzeylere atanan yneticiler, st dzey yneticilerdir (Executive, bakan, genel mdr, koordinatr vb). st dzey yneticiler irketin amalar dorultusunda yrtlmesi gereken faaliyetleri blmlere ayrrlar. Her bir blme, kendine bal ve sorumlu yneticiler atarlar. Ardndan onlara kendi emrine verilmi kaynaklardan yararlanma olana vererek bu blmlerin yrtlmesini salarlar. Orta dzeydeki bu ileri st ynetime kar sorumlu olarak ynetmekle grevli olan yneticiler orta dzey yneticilerdir (Manager, mdr, daire bakan vb.). Orta dzey-

Gnlk faaliyetlerin yrtlmesinden alt dzey yneticiler, tepe ynetimince belirlenen amalara ynelik uygulamalarn gerekletirilmesinden orta dzey yneticiler, iletmenin btnnden ve geleceinden sorumlu yneticiler ise st dzey yneticilerdir.

176

letme lkeleri

deki yneticiler, orta dzey amalar dorultusunda ileri blmlere ayrrlar. Bu blmlerin her birine bir sorumlu ynetici atanarak alt ynetim dzeyleri oluturulur. Alt dzeylerdeki ilemsel (operasyonel) ilerle grevli olan ve orta dzey yneticilere sorumlu olarak alan yneticiler de alt dzey yneticiler olarak adlandrlrlar (Supervisor, gzetmen, formen, ef vb).
ekil 8.7 Ynetim Kademeleri ve Yetenekler Kaynak: S.Certo, Modern Management, NY:Mc Graw Hill, 2006, s.17.
Ynetim Kademeleri Gerekli Yetenekler Beer st Ynetim Orta Ynetim TY Yetenek Kavramsal Yetenek

TY

Beer Yetenek

KY

Alt Ynetim

Teknik Yetenek

Beer Yetenek

KY

Ynetim kademeleri itibariyle yneticiler tr yetenee sahip olmaktadr. Bunlar; teknik, beer ve kavramsal yeteneklerdir. Teknik yetenek, uzmanlam bilgiyi, deneyimi ve zel ara ve teknikleri kullanmay gerektiren yetenektir. st ynetim dzeylerinde bu yetenee daha az ihtiya duyulmaktadr. nk bu yetenek daha ok ilerin teknik ksmyla ilgili olduu iin alt dzey ynetim kademelerinde sahip olunmas gereken bir yetenektir. Ynetimin daha nce bir i birlii faaliyeti olduundan bahsetmitik. Yneticiler hem i evrede alanlarla hem de d evrede bulunan insanlarla iletiim kurmak ve kuvvetlendirmek zorundadrlar. te yneticinin bu yetenei beer yetenek olarak adlandrlmakta ve her ynetim kademesi asndan eit dzeyde nem arz etmektedir. letmeyi bir btn olarak grebilme, faaliyetler arasnda koordinasyon salayabilme yetenei ise kavramsal yetenektir. Bu yetenee daha ok st ynetim kademelerinde ihtiya duyulmaktadr. ekil 8.7de grld gibi beer, teknik ve kavramsal yetenein kapsam rgtsel dzeylere gre farkllk gstermektedir. Yukarda yaptmz aklamalardan da anlalaca zere ynetim fonksiyonu iletmenin btnne ynelik bir fonksiyon olup sreklilii olan bir faaliyettir. retim, pazarlama, finansman, insan kaynaklar gibi dier iletme birimleri ile koordineli alarak rgtsel amalara ulamaya alan ve iletmenin baar ya da baarszlndan birinci derecede sorumlu nemli bir fonksiyondur.
retim fonksiyonu, insanlarn ihtiyalarn karlamak zere retim faktrlerinin; doa, sermaye, emek, giriimcinin uygun ortamda bir araya getirilerek rn ve hizmetlerin meydana getirilmesi olaydr.

RETM
Hatrlarsanz iletmeyi toplumun gereksinimi olan rn ve hizmetleri retmeyi amalayan kurumlar olarak tanmlamtk. te retim faaliyeti bir iletmenin rn ve hizmetlerini ortaya karmak iin yaplmas gereken faaliyet trdr. retim fonksiyonu, iletmenin elinde bulunan malzeme, makine ve insan gc kaynaklarnn belirli miktardaki mamuln istenilen nitelikte istenilen zamanda

8. nite - letme Fonksiyonlar

177

ve en dk maliyetle retimini salayacak biimde bir araya getirilmesidir (Kobu, 2010, s.5). retim ilevi genel olarak bir dntrme sreci olarak tanmlanmaktadr. Bu srete ham madde, yar mamul madde, malzeme, sermaye, insan kaynaklar ve emek gibi girdiler, iletmenin rn ve hizmetleri gibi ktlara dntrlr. retim terimi genellikle imalat iletmelerinde, bir ham madde veya herhangi bir materyalin imal edilerek rn haline dntrlmesi olarak alglanmasna ramen, her tr iletmede karlalan hizmete ynelik faaliyetleri de kapsamaktadr (Mirze, 2010, s.271). Banka, sigorta, eitim, salk hizmetlerinin gerekletirilmesi iin gsterilen abalar birer retim faaliyetidir. retimin temel amac ve konusu insan ihtiyalarn karlayacak rn ve hizmet retmektir. Bu nedenle retim fonksiyonu kapsam asndan hem rn hem de hizmet retimini iine almaktadr. retim kaynaklarnn en iyi ekilde bir araya getirilmesinde iletmenin dier birimleriyle sk ilikiler srdrmesinin nemi byktr. rnein, pazarlama blm tketicilerin beklenti ve ihtiyalarna ynelik yapt aratrmalar sonucunda rn ya da hizmetlere olan talebi retim blmne bildirmekte ve retim blm de gelen talep dorultusunda istenilen miktar ve zamanda retim faaliyetini gerekletirmektedir. Dolaysyla pazarlama verileri retim blmnn girdisini oluturmaktadr. rn sevkiyat, stoklama ve stok eritme politikalar gibi konularda da pazarlama blm ile srekli iletiim halinde olacaktr. Ayn ekilde iletmenin finansal yaps retim amalarn gerekletirecek faaliyetlerin yerine getirilip getirilemeyeceini belirleyen nemli bir etken olacaktr. retim blm ham madde satn alma veya makine yenileme gibi konularda finans blm ile bilgi alveriinde bulunacaktr. Maliyet kontrol ve mal girileri gibi konularda muhasebe blm ile etkileime geecektir. nsan kaynaklar fonksiyonu ile ilikisine baktmzda ise, alanlarn rgtn amalar dorultusunda istekli hareket etmesi, etkin ve verimli almas retim fonksiyonunun performans zerinde ok etkili olacaktr. letmelerde retim faaliyetleri veya ilevleri arasnda saylabilecek, retim ile ilgili kiilerin grev ve sorumluluunda olan balca konu ve faaliyetler unlardr (Kobu, 2010, s.12-13; Ertrk, 2009, s.204; Mirze, 2010, s.271): retim Sistem ve Stratejisini Dzenleme: letmeler retimlerini gerekletirirken eitli retim sistemlerini kullanrlar. letmenin amalarna ulaabilmesi iin hangi retim sistem ve stratejilerini seecei konusu, ilgililerin nemle zerinde durmas gereken konulardandr. letmelerin zellikleri ve amalar bu sistemlerden herhangi birini seme de etkilidir. retim Planlama: Bir iletmenin elde mevcut olan teknik imkanlaryla, i gcyle, hangi rn ve hizmetleri ne miktarda, hangi tesiste nasl ve hangi zaman sresinde reteceinin nceden tasarlanmasna ve gerekli tedbirlerin alnmasna retim planlamas denir. Ksaca retilecek rn ya da hizmet iin gerekli olacak tm retim elerinin nceden dzenlenmesidir. rn ve Hizmet Tasarm: Bu faaliyet, retim srecinin balang noktasdr. Mterilerin taleplerini ve beklentilerini tatmin edecek rn ve hizmetler retim blm tarafndan tasarlanr. retim Srecini Planlama: rn ve hizmet tasarmndan sonraki sre olup, kabul edilen bir tasarma dayal bir ktnn nasl hangi yntemlerle, ne zaman retileceine ilikin bir faaliyettir. Kalite Kontrol: Mteri beklenti ve ihtiyalarna ynelik belirlenen zellikler ve kalite standartlar dorultusunda rn ve hizmetlerin retilmesi ynndeki abalardr. retimin her aamasnda srdrlen faaliyetlerdir.

178

letme lkeleri

Bir tedarik zinciri, rnlerin, tedarikiler, reticiler, toptanclar, datmclar, perakendeciler ve nihai olarak tketiciler arasndaki hareketi salayan ilikiler ve balantlar btndr.

Yer Seimi: letmeler retim yapacaklar yeri seerken bir takm unsurlar dikkate almak zorundadrlar. Pazara, ham maddeye veya tedarikilere yaknlk, retimle ilgili girdilere ve altyaplara yaknlk, sermaye gereksinimleri, tesis tr ve katlanlacak maliyetler iletmelerin uygun yer seerken dikkate almas gereken faktrler arasndadr. yeri Dzenleme: retim srecinde rn ya da hizmetlerin mmkn olduunca verimli retilmesi iin, yararlanlacak veya kullanlacak iyerinin fiziksel olarak hazrlanmas ve dzenlenmesi gerekir. rnein; makinelerin, blmlerin, i istasyonlarnn, mamul, yar mamul veya hammadde depolarnn, brolarn, retim ve hizmet merkezlerinin iletme iinde dzenlenmesidir. Tedarik Zinciri Ynetimi: Tedarik, iletmenin retimini ve devamlln srdrebilmesi iin gerekli olan her eyin (ham madde, makine ve tehizat, finansal kaynak, insan kaynaklar vb.) istenilen zamanda, istenilen miktarda, istenilen kalitede iletmede bulundurulmas faaliyetlerini kapsar. retilen rnler iin, tedarikiden mterilere kadar tm srelerle ilgili girdileri, tesisleri, ilevleri ve faaliyetleri ieren unsurlarn toplam tedarik zinciri olarak tanmlanr. Zincirdeki tm bu faaliyetlerin uyumlu bir ekilde ynetilmesi retim yneticilerinin nemli grevleri arasndadr. Stok Ynetimi: letmelerin srekli veya herhangi bir anda meydana gelen talebi zamannda ve en ekonomik bir ekilde ve retim faaliyetlerini aksatmadan karlayacak dzeyde olmas arttr. Bu nedenle, maliyet etkinlii ve verimlilii gzeterek mteri veya imalat blmlerinin rn ve ham madde taleplerini karlamak iin uygun miktarda stok bulundurmas gereklidir. Daha nce de belirttiimiz gibi iletmelerin baars byk lde iletme fonksiyonlar arasnda etkin btnlemenin salanmasna baldr. Bazen blmler arasnda birbirleri ile uyum iinde almay engelleyen eitli sebepler olabilmektedir. Bunlardan bir tanesi birimlerin amalar arasndaki farkllklardr. rnein pazarlama birimi daha fazla sat yapmak iin fiyat indirimine gitmeyi amalarken, retim birimi retilen maln kalitesini artrmak iin kalite faaliyetlerine nem vererek maliyetleri artrabilmektedir. Dolaysyla bu iki birim arasndaki ama farkllklar iletmeyi zor durumda brakacaktr. te bu noktada ynetim iletmenin amalar dorultusunda tm birimler arasnda koordinasyonu salamaya alacaktr.

PAZARLAMA
Dar anlamda pazarlama rn ve hizmetlerin reticisinden tketiciye ulatrlmasn temin eden datm ynn ifade ederken geni anlamda pazarlama kavram ise tketici ve toplumun tepki, istek ve arzularn ve ihtiyalarn takip ve tespit ederek yatrm ve retim faaliyetlerinin ynlendirilmesi olayn ifade eder.

retim fonksiyonuna yn veren ve onun tamamlaycs olan fonksiyon pazarlama fonksiyonudur. Sanayi devrimi ncesine ait bir yaklam olan Ne retirsem satarm anlay, yerini sanayi devrimiyle nce nasl satar sonra nasl retirim yaklamna brakmtr. Bir baka ifadeyle, pazarlama sadece retim faaliyetlerinden sonra balayp rn ve hizmetlerin tketicilere ulatrlmasn salayan bir faaliyet olarak alglanmamaldr. Bu eksik ve dar kapsaml olan klasik grtr. Gerekte pazarlama faaliyetleri retim hatta yatrm fikrinden nce balar, tketicilerin arzu ve isteklerini tespit ederek yatrm ve retim faaliyetlerini bunlar dorultusunda ynlendirir. retimden sonra rnleri tketicilere kadar ulatrr ve sat ncesinde, srasnda ve sonrasnda tketicilerin tepkilerini takip ederek retim fonksiyonuna yn vermeye alan bir fonksiyondur (Ertrk, 2009, s.241). Bu balamda pazarlama fonksiyonunun geni tanmn verecek olursak; bireysel ve kurumsal beklenti ve gereksinmeleri karlayabilmek iin gerekli olan rn ve hizmet alverilerini gerekletirmek amac ile rnlerin tasarm, fiyatlandrlmas, tantm ve datm ile ilgili tm faaliyetlerin planlanmas ve uygulanmasdr

8. nite - letme Fonksiyonlar

179
Payda, rgtn amalar, politikalar, uygulamalar, kararlar ve faaliyetlerinden etkilenen veya bu faaliyet ve kararlar etkileyebilen birey veya gruplara verilen addr. Hissedarlar, alanlar, yneticiler, mteriler, tedarikiler, hkmet, rakipler, sivil toplum kurulular rnek olarak verilebilir.

(Mucuk, 2010, s.5; Mirze, 2010, s.302). Amerikan Pazarlama Derneinin tanmna gre pazarlama; mteriler iin deer yaratma, deeri tantma ve sunmay hedefleyen ve rgte ve onun paydalarna fayda salama amacyla mteri ilikilerini ynetmeye ynelik bir sreler dizisidir. Pazarlamann duayenleri Armstrong ve Kotler de pazarlamay tanmlarken mteriler iin deer yaratma ve gl mteri ilikileri gelitirme srecini ne karmaktadrlar (Armstrong ve Kotler, 2009, s.38). Tanmlardan da anlalaca zere pazarlama sadece reklam ve sattan ibaret olmayp rn tasarmndan balayp tketim zinciri boyunca devam eden bir faaliyettir. Ayn zamanda pazarlama mteri tatminini salayan ama bunu yaparken de paydalarn hakkn da gzeten mbadeleleri gerekletirmeye yarayan birbirine bal faaliyetler btndr. Gnmzn youn rekabet ortamnda pazarlama faaliyetleri hayati bir neme sahiptir. Nedenine gelince, rekabette baar, hedef pazarn ihtiya ve isteklerini tespit etmek, mterilerin gereksinim duyduu rnleri retmek ve rakiplerden daha etkin ve verimli bir biimde karlamakla salanabilmektedir. te iletmelerde pazarlama fonksiyonu retici ile tketici arasnda kpr grevi grerek tketici tatmininin salanmasna ynelik faaliyetleri yerine getiren nemli bir fonksiyondur. Pazarlamann dier iletme fonksiyonlar arasndaki yeri ve nemini tartnz. SIRA SZDE Pazarlama faaliyetleri, pazarlama planlamas ile balar. Daha nce bahsettiiDNELM miz zere ynetimin ilk fonksiyonu nasl ki planlama ise pazarlama da planlamayla balar. Pazarlama yneticileri, iletme misyonu, amalar ve stratejileri dorultuS Pazarlama O R U sunda eitli ibirimleri veya ilerle ilgili eitli almalar yapar. planlaSIRA SZDE r, iletme amalarnn gerekletirilmesine ynelik olup, ncelikle, pazar frsatlarnn iyi bir ekilde analizini gerekli klmaktadr. Pazarlama planlamasnda iki temel DKKAT adm vardr. Bunlardan ilki hedef pazarn belirlenmesi, dieri karD ise Npazarlama ELM masnn oluturulmasdr. (Boone ve Kurtz, 2004). Hedef pazar belirlendikten ve SIRAbelirlenen SZDE pazarlama karmas oluturulduktan sonra pazarlama yneticileri strateS O R U jileri uygulamaya koyarak sreci etkin bir ekilde ynetmeye alrlar. Pazarlama aratrmas, ilgili yneticilerin pazar ve tketiciler hakknda olarak D K K Asrekli T ihtiya duyduu bilgileri sistematik bir ekilde toplamasna ve analiz etmesine denir.
AMALARIMIZ

SIRA SZDE

DNELM S O R U SIRA SZDE DKKAT DNELM

SIRA SZDE S O R U AMALARIMIZ DKKAT K TSZDE A P SIRA

Hedef Pazarn Belirlemesi

K TSZDE A P SIRA

letmeler hangi pazar dilimindeki tketici istek ve ihtiyacna ynelik retim ve pazarlama faaliyetleri yrtleceine karar vermelidirler. YaniAMALARIMIZ belirleThedef E L E V Zpazar YON melidirler. Pazarlama kararlarnn alnmasndan nce pazar ortamnn iyi bir ekilde aratrlmas ve analiz edilmesi gereklidir. Bu aratrmalar, iletmeye, pazarlama K fikir T A P faaliyetlerini gelitirmesi iin ne yapmas gerektii konusunda vermekte ve N T E R N E T yarar salamaktadr.

AMALARIMIZ T ELEVZYON

K T A P NTERNET TELEVZYON

Pazarlama Karmasnn Dzenlenmesi

TELEVZYON

Hedef pazarn belirlenmesinden sonra sra pazar ihtiyalarnn karlanmasna gelmektedir. Pazarlama fonksiyonunun temel ilevi tketicileri sunulan rnlerin faydalar hakknda bilgilendirmek, doru zamanda ve doru yerde ve gerektii oranNTERNET da tketici asndan kabul edilebilir bir fiyata rnleri tketicinin tercihine sunmaktadr (Altunk, zdemir ve Torlak, 2006, s.12). Baka bir ifade ile pazarlama karmas olarak adlandrlan bu faaliyetler rn, datm, tutundurma ve fiyat olmak

NTERNET

180

letme lkeleri

Pazarlama karmas, seilen hedef pazardaki tketicilerin istek ve ihtiyalar dorultusunda mteri tatmini salamak amacyla iletmenin kontrolnde olan bileenlerden meydana gelen bir karmadr. Bu bileenler; rn, datm, tutundurma ve fiyattr.

zere drt grupta toplanmaktadr. Pazarlama karmasn iletmeler hedef pazarn ihtiya ve beklentilerine uygun bir ekilde dzenlemektedirler. zetle pazarlama karmasnda yer alan bileenlere bir gz atmak istersek; rn, toplumun istek ve ihtiyalarn karlamak zere pazara arz edilen mal veya hizmetlerdir. letmenin faaliyetleri sonucu oluan ve rn olarak adlandrlan kts, fiziksel veya nesnel zellikli ise mal; fiziksel veya nesnel zellikli deil ise hizmet olarak adlandrlr. Yani rn hem mal hem de hizmeti iermektedir (Mirze, 2010, s.315). Pazarlama yneticileri tketicilerin ihtiya ve beklentilerine uygun mal ve hizmetler ile bunlara ait zellikleri belirlemeye ve gelitirmeye almaktadrlar. Datm, tketicilerin istedii rnlerin istedii miktarda ve istedii yerde bulunmas iin verilmesi gereken kararlardr. Burada fiziksel datm ve datm kanallar faaliyetleri planlanmaktadr. Tutundurma, rn veya iletme ile ilgili bilgilerin pazara ve tketicilere iletilmesi ve onlarn satn almaya tevik edilmesi ile ilgili faaliyetlerdir. Tketicilerin rnleri satn almas iin etkileme, ikna etme ve bilgilendirme faaliyetleri yerine getirilmektedir. Bu faaliyetler arasnda kiisel sat, reklam, tantma ve sat gelitirme gibi almalar yer almaktadr. Fiyat, bir rn iin belirlenen bedeldir. rn fiyatlarnn belirlenmesi, fiyatlandrma uygulamalar, fiyat deiiklikleri, deme olanak ve sistemlerinin oluturulmas faaliyetleridir (Can, Tuncer ve Ayhan, 2002, s.267). Pazarlama karmasnn belirlenmesinde fiyat kararnn doru verilmesi gerekir. Fiyatn yksek belirlenmesi durumunda tketici rn satn almayaca gibi, dk fiyat durumunda iletmenin krll decektir. Sonu olarak pazarlama faaliyetleri hem toplum iin hem de iletmeler iin ok byk nem tamaktadr. Toplum, pazarlama faaliyetleri sayesinde ihtiya duyduu rn istedii yer, zaman ve fiyatta temin edebilmekte, iletmeler ise yatrm ve retimlerini yaparken neyi, ne zaman, nerede ve kaa retebileceklerini ve bunun iin ne kadar yatrm yapacaklarn kolayca renebilmektedirler.

FNANSMAN
Finansman fonksiyonu, iletmenin ihtiya duyduu fonlarn en uygun koullarda salanmas ve bu fonlarn en etkin bir biimde kullanlmas ile ilgili faaliyetler olarak tanmlanabilir.

letmenin yardmc fonksiyonlarndan biri finansman fonksiyonudur. letmeler faaliyetlerini gerekletirebilmek iin nakit veya fon gibi bir takm finansal aralara ihtiya duyarlar. letmelerin bu gereksinim duyduu fonlar yeterli miktarda, istedii anda ve dk maliyetle bulabilmesi ve bu kaynaklar en krl yatrm alanlarna yatrmas finansman fonksiyonunun temel ilevidir. Bu nedenle bu fonksiyonun iletmenin gelimesi ve bymesinde ok nemli bir rol vardr. zellikle sanayi devriminden sonra iletmelerin uluslararas pazarlara almaya balamalar ile birlikte sadece fonlar bulmalarnn yeterli olmamas, bu kaynaklarn rasyonel yatrm alanlarna yatrlmas gerei ve zorunluluu da ortaya kmtr. Finans, bir iletmenin nceden belirlenmi hedeflerine en etkin bir biimde ulamas iin, kaynaklarn (fonlarn) planlanmas, temin edilmesi ve ynetilmesi ilevi olarak tanmlanabilir. Buna gre finansman fonksiyonunun kapsamn nakit ihtiyacnn karlanmas ve bu nakitlerin en uygun bir ekilde kullanlmas oluturmaktadr. Finansman fonksiyonu yerine getirilirken, bir yandan iletmenin ihtiya duyduu fonlar en uygun kaynaklardan en uygun zamanda karlanabilmekte, dier yandan iletmenin elde ettii bu fonlar en etkin veya en krl biimde deerlendirilebilmektedir. Bu balamda finans ynetimi iletmelerin yatrm ve finansman kararlaryla ilgili faaliyetleri ynetme srecidir. letmelerin yatrm ve finans-

8. nite - letme Fonksiyonlar

181

man kararlarnn planlanmas, yrtlmesi ve denetlenmesi olarak tanmlayabiliriz (Mirze, 2010, s.247). Finans fonksiyonu da ayn pazarlama fonksiyonunda olduu gibi payda yaklamndan uzak ele alnmamaldr. Finansal yneticiler, finansal sorunlarn zmne ynelik faaliyetlerde bulunurken, iletme ortaklarnn, alanlarn, toplumun, iletmeyle ilgili kii ve kurulularn, devletin ve tketicilerin istek ve karlarn dengelemek zorundadr. letmeyi bir btn olarak evresiyle birlikte ele alp deerleyebilmelidir. Bir finans yneticisinin yerine getirmesi gerekli faaliyetleri; finansal analiz ve kontrol, finansal planlama, aktiflerin ynetimi, fonlarn tedariki ve karlalan sorunlarn zm olmak zere be aamada incelemek mmkndr (Bker, Akolu ve Sevil, 2009, s.25; Akg, 2008, s.10):

Finansal Analiz ve Kontrol


letmelerin gemi dnemlerine ait verilerin analiz edilmesi ve yorumlanmas, finans yneticisinin salkl kararlar alabilmesi ve planlama fonksiyonunu yerine getirebilmesi iin zorunlu n koullardr. Finansal analiz; bir iletmenin maliyet durumunu, faaliyet sonularn ve finansal ynden gelimesini deerlendirebilmek, gelime ynlerini saptayabilmek ve o iletme ile ilgili gelecee dnk tahminlerde bulunabilmek iin mali tablolarda yer alan kalemler arasndaki ilikilerin ve bunlarn zaman iinde gstermi olduklar eilimlerin incelenmesidir. Finansal analize konu olan birok finansal tablo olmasna ramen en ok bilano ve gelir tablosu kullanlmaktadr.

Finansal Planlama
Finansal planlama, iletmenin daha nceden belirlenmi amalarn gerekletirebilmek iin nerelere yatrm yapacan ve yaplacak yatrm alanlarn nasl finanse edeceini planlamas srecidir. Finansal planlar, bir iletmenin faaliyetleri iin gereken kaynaklar, bunlarn nasl temin edilebileceini ve ne ekilde kullanlacan gsteren planlardr. Konu ile ilgili sorumlu yneticiler finansal plana dayanarak iki nemli karar verirler (Mirze, 2010, s.241): letmenin hangi tr varlklara ne miktarda yatrm yapmas gerektii (yatrm karar) letmenin varlk yatrmlarnda kullanaca kaynaklar/fonlar nereden ve nasl temin edecei (finansman karar)

Aktiflerin Ynetimi
Aktiflerin yntiminde, eitli ekonomik deerlere yaplan yatrmlarn optimal dzeyde olup olmadnn saptanmas ve varlklarn ynetiminde etkinliin arttrlmas gereklidir. Finans yneticisi, ister dnen ister duran varlklar olsun, yatrlan her lirann alternatif maliyeti (frsat maliyeti) olduunu gznnde tutarak, kaynak kullanmnda, firmann piyasa deerini en yksek dzeye karacak ekilde, karllkla stlenilen riski badatrmaktadr.

htiya Duyulan Fonlarn Tedariki


letmenin ihtiya duyduu kaynaklar en uygun zaman ve artlarda temin etmesidir. Finans yneticisi, iletmenin gereksinimine uygun, iletmenin amalar asndan en iyi sonular verecek bir kaynak yapsn salamak ilevini stlenmitir.

182

letme lkeleri

letmenin Karlat zel Sorunlarn zm


Baka bir iletmenin satn alnmas, baka bir iletme ile birleilmesi, iletmenin tamamnn veya bir blmnn satlmas, mali ynden yeniden organize edilmesi, halka almas, tasfiyesi gibi sorunlarn zmne ynelik kararlarn alnmas finans yneticisinin ilevleri arasndadr. Finans fonksiyonunun rgtteki yeri, artan grevlerine ve iletmelerin byklne gre deiiklik gstermektedir. Kk iletmelerde finans fonksiyonu, genellikle iletme sahibi tarafndan yerine getirilirken, orta byklkteki iletmelerde, finans fonksiyonu ile muhasebe fonksiyonu ayn at altnda toplanp, ayn yneticinin sorumluluuna verilebilmektedir. Byk lekli iletmelerde ise, finans fonksiyonu, ayr bir blm olarak en yksek karar alma ve yrtme organlarna yakn organizasyon emasndaki yerini almaktadr. Hatta baz byk iletmelerde finansman kararlar ayr bir finans komitesinde alnmakta ve bu komite ynetim kuruluna bal olarak grev yapmaktadr.

NSAN KAYNAKLARI
letmelerde rekabet avantaj salayan en nemli destek fonksiyonu insan kaynaklar fonksiyonudur. Bir iletmenin baars insan kaynaklarn amalar ynnde istekli biimde harekete geirmesine baldr. Ne kadar gelimi teknolojiye ve sermayeye sahip olursa olsun bir iletme insan kaynan etkin bir ekilde ynetemedike baarszla mahkm olacaktr. Bu nedenle iletmeler insan kaynaklarnn gereksinimlerini ve bu gereksinimlerin bugn ve gelecekte nasl karlanmas gerektiini srekli biimde aratrmak ve yeniden deerlendirmek durumundadrlar. Bu durum iletmeleri insan kaynaklar konusunda yeni rgtsel hedef ve stratejilere doru ynlendirmekte ve rgtsel vizyon ve deerlerle btnletirmeye zorlamaktadr. nsan kaynaklar fonksiyonu, iletmenin ama ve hedeflerine ulamak iin gereken faaliyetleri gerekletirecek yeterli sayda nitelikli alann iletmeye kazandrlmas, gelitirilmesi, deerlendirilmesi ve srekliliinin salanmas ile ilgili ilevler olarak tanmlanmaktadr. nsan kaynaklar fonksiyonuna ilikin faaliyetleri; insan kaynaklar planlamas, alanlarn seimi ve yerletirilmesi, eitimi ve gelitirilmesi, alanlarn performansnn deerlendirilmesi, i yerinde alanlarn cret ve maa ynetimi, endstriyel ilikiler, i gvenlii ve ii sal olarak sralamak mmkndr (Bingl, 2003, s.16-19; Sabuncuolu, 2000, s. 6-7; Geylan, 9-12).

nsan kaynaklar fonksiyonu, nitelikli alanlarn doru zamanda iletmeye seilmesi, yerletirilmesi, eitimi, dllendirilmesi ve deerlendirilmesi konularnda yrtlen prosedr ve uygulamalardr.

nsan Kaynaklar Planlamas


letmelerin insan kaynaklar fonksiyonu iinde yer alan en nemli faaliyetlerinden biri iletmede alacak igrenin nitelik ve nicelik bakmndan temin edilebilmesi amacyla yaplan planlama almasdr. Bu planlamaya insan kaynaklar planlamas ad verilmektedir. nsan kaynaklar planlamas, iletmenin nceden koyulan hedeflerine ulamas iin gereken, doru niteliklere sahip, doru sayda alann, doru zaman ve doru yerde istihdamnn salanmas ile ilgili ama, hedef ve faaliyetlerin belirlenmesi srecidir (Mirze, 2010, s.173). Bu anlamda insan kaynaklar planlamas faaliyetinin iki temel hedefi vardr. Birincisi ksa vadede iletmenin faaliyetlerinin aksatmadan srdrlmesi iin gerekli insan kaynann temin edilmesidir. kincisi ise, gelecek dnemlerde iletmenin yatrm ve benzeri deiiklikler sonucunda gelecei seviyedeki insan kayna ihtiyalarnn temin edilmesidir (Ertrk, 2009, s.278).

8. nite - letme Fonksiyonlar

183

Bu iki temel hedefe ulamak iin ncelikle iletmedeki ilerin tek tek ele alnp incelenmesi, analiz edilmesi ve onun doal uzantlar olan i tanmlar ve i gereklerinin ortaya konulmas gereklidir. analizi, belirli bir iin en kk paralaryla ayrntl olarak tanmlanp incelenmesi srecidir. letmede ileri yerine getirecek alanlarda bulunmas gerekli beceri, bilgi ve yetenekleri tespit edebilmek iin i analizlerinin yaplmas gereklidir. analizinde, ii meydana getiren faaliyetler ve grevler ile bu iin baarl bir ekilde yaplmas iin gerekli bilgi, beceri, yetenek ve sorumluluklar belirlenmektedir. analizi sonucu elde edilen bilgilerin, yneticilerin kullanmna hazr hale getirilmesi sonucunda i tanmlar ve gerekleri oluturulur. tanm, i analizi bilgilerinden tretilen, iletmede yaplmas gerekli her bir iin grev, yetki ve sorumluluklar, alma koullar gibi bilgilerden olumaktadr. Bir baka ifadeyle iin kimlii ve zeti karlmakta ve yazl hale getirilmektedir. gerekleri de i tanm gibi i analizi bilgilerinden tretilmektedir. Belirli ileri yapacak kiilerde bulunmas gerekli niteliklerin, becerilerin ve yeteneklerin tespit edilmesidir. tanmlar gibi genel ve iin btnn kapsar nitelikte deildir.

tanm, i gerekleri, i deerlemesi, i analizi bilgilerinden tretilen bilgilerdir.

Seme ve Yerletirme
nsan kaynaklar ynetiminde i analizi yapldktan ve i tanm ve gerekleri belirlendikten sonraki aama, bu ileri yapacak nitelikli alanlar i yerine kazandrmaktr. htiya duyulan alanlara iletme iinden ve iletme dndan ulalabilir. letmede boalan bir grev var ise ve bu greve iletme iinde yapabilecek zellikte bir alan bulunup transfer ya da terfi ettiriliyor ise i kaynaklardan yararlanlyor demektir. Bulunamad takdirde retim kurumlarndan, meslek odalarndan, rakiplerden, i ve ii bulma kurumlarndan ve buna benzer toplumun tm birimlerinden insan kayna tedariki yaplabilmektedir. letmelerin insan kaynaklarn gelitirmelerinin nedenleri sizce neler olabilir? SIRA SZDE Tartnz.
DNELM nsan kaynaklarnn seimi ve ie alnmasndan sonra alanlarn eitilmesi ve gelitirilmesi aamasna gelinmektedir. nsan kaynaklarnn eitim ve geliimi, insan S O R U kaynaklar ynetiminin temel ve geleneksel fonksiyonlarndan biridir. Eitim ve SIRA SZDE gelitirme ihtiyalarnn belirlenmesi, planlanmas, uygulanmas ve deerlendirilmesi aamalarndan oluan bu temel fonksiyon, uygulayclar arasnda sistematik DKKAT bir yaklam olarak kabul grmekte ve yaygn bir ekilde uygulanmaktadr. nsan DNELM kaynaklarnn gelitirilmesi; personelin kuruma giriinden ayrlncaya kadar geen SIRA SZDE srede, performansn artrlmas iin ynetimce giriilen etkinliklerin tm olarak S O R U tanmlanmaktadr.

Eitim ve Gelitirme

SIRA SZDE

DNELM S O R U SIRA SZDE DKKAT DNELM

SIRA SZDE
S O R U

nsan kaynaklar gelitirme fonksiyonu, eitim ve gelitirme ihtiyalarnn belirlenmesi, planDK KAT lanmas, uygulanmas ve deerlendirilmesi aamalarndan oluan temel bir fonksiyondur.

AMALARIMIZ

AMALARIMIZ DKKAT K TSZDE A P SIRA

Performans Deerleme

K TSZDE A P SIRA

letmelerin performanslar alanlarnn performanslaryla doru orantldr. Bu nedenle yneticiler iin alanlarn amaca uygun bir ekilde alp AMALARIMIZ TE L E V Z YalmadklaON rn takip etmek ok nemlidir. Performans deerlemesi; kiisel yeteneklerinin yaplacak iin zellik ve gereklerine ne lde uyup uymadn aratran veya iteki baarsn tespit etmeye alan objektif analiz ve sentezler K eklinde T A P tanmlanr N T E R N E T yetenek(Ertrk, 2009, s.303). alanlar performans deerleme sistemi sayesinde
TELEVZYON

AMALARIMIZ T ELEVZYON

K T A P NTERNET TELEVZYON

NTERNET

NTERNET

184

letme lkeleri

lerini, potansiyelini, i alkanlklarn, davranlarn ve benzer niteliklerini dierleri ile karlatrma imkanna sahip olabilmektedir. Deerlendirme sonucu elde edilen bilgiler, insan kaynaklar yneticilerinin alana ynelik kararlarnda nemli bir dayanak olutururlar. Performans deerlendirmesi; iletmedeki i veriminin artrlmas, cret artlar, terfi, kariyer planlama, uyarlma ve iten karma gibi birok konunun belirlenmesinde olduka etkilidir.

cret ve Maa Ynetimi


deerlemesi sonucu iletme iinde hangi ilere ne kadar cret verileceinin belirlendii ve adil bir cret sisteminin kurulduu aamadr. Peki i deerlemesi nedir? deerlemesi, i analizi bilgilerinden tretilen, iletmedeki her iin greceli deerini belirleyen bir almadr. Bir iletmede bir iin dier ilere gre nem ve glk derecesini ortaya koymay, iler arasnda karlatrma yaparak her iin arln belirlemeyi amalamaktadr. cretlemede eitlik ilkesini gerekletirmeye yardmc olan, adil ve objektif ltlere gre cretlendirmeye temel oluturan bir tekniktir (Sabuncuolu, 2000, s.187).

Endstriyel likiler
nsan kaynaklar yneticileri iletme-sendika ilikilerinde nemli bir rol oynarlar. Toplu szleme hkmlerinin hazrlanmasnda, szlemenin yaplmasnda ve szleme hkmlerinin uygulanmasnda iveren adna taraf olan kiilerdir (Geylan, s.12). Etkili i ilikileri balamnda, terfi, iten karma, rtbe indirimi gibi i kararlar dikkatli bir biimde ve yasal gerekeye dayandrlarak alnmaldr. nsan kaynaklar uzmanlarnn tm ii haklarndan haberdar olmalar ve dier birim yneticilerini bilgilendirmeleri gerekir (Bingl, 2003, s.19).

Gvenlii ve i Sal
alanlarn salk ve gvenlik asndan, zellikle i kazalarna ve meslek hastalklarna kar koruma altna alnmasna ilikin faaliyetlerdir. Buna ilave olarak, i grenlerin sosyal gvenlii, isizlik, yaam ve kaza sigortalar, emeklilik ikramiyesi, kdem tazminat gibi konular da insan kaynaklar ynetiminin ilevleri arasndadr.

MUHASEBE
yaamnda hergn yaplmas gereken birok faaliyet ve ilem vardr. Kurulu ekli ve bykl ne olursa olsun, iletmelerdeki faaliyetlerin ou bir kymet hareketine neden olur. Mali ilemler olarak nitelendirilebilecek bu ilemler, iletmenin varlk ve kaynak oluumunda deiim yaratrlar. rnein; para vererek ticari mal alnmas ilemi, nakit mevcudunun stoka dnmesi, alnan ticari maln kredili olarak satlmas ilemi, stokun alacaa dnmesi sonularn dourur. letmede gerekleen mali nitelikli ilemlere ilikin verilerin toplanp ilenerek iletme ile ilgili kiilerin yararna sunulmas gerekir. Bu grevi yerine getiren organizasyona muhasebe denir. Muhasebe, mali nitelikteki ilemleri ve olaylar para ile ifade edilmi ekilde kaydetme, snflandrma, zetleyerek rapor etme ve sonular yorumlama bilimi ve sanatdr (Sevilengl, 2003, s. 9-10). letmede her blmn, retim, pazarlama, finans ve insan kaynaklarnn iletmenin finansal durumu ve faaliyetlerinin sonucu hakknda bilgilere ihtiyac vardr. rnein, retim yneticisinin retim faaliyetini planlarken alaca kararlarda eitli maddelere ait maliyet ve maliyeti oluturan giderler hakknda bilgiye sahip ol-

Muhasebe, iletme faaliyetleri hakknda parasal bilgilerin rakamsal olarak belirlenmesi, kaydedilmesi, zetlenmesi, deerlendirilmesi ve ilgili paydalara aktarlmas srecidir.

8. nite - letme Fonksiyonlar

185

mas arttr. Pazarlama yneticisinin pazarlama faaliyetlerinin planlanmas kararlaSIRA SZDE rnda muhasebe verilerinden yararlanmaktadr. Muhasebe; iletmenin varlklar ve kaynaklar zerinde deime yaratan ve parayla ifade edilebilen ilemlerle ilgili bilgileri toplar, kaydeder, D snflar, ana N E L zetler, M liz ve yorum ile ilgililerin bilgilerine sunar (Cemalclar, 2002, s.9, Sevilengl, 2003, s.10). Tanmda yer alan muhasebe fonksiyonuna ilikin bu faaliyetlere gelin birlikS O R U te bir gzatalm. Muhasebe; ilemleri kaydetme, snflandrma, zetleme, raporlama ve faaliyetD yorumlama KKAT lerini yerine getirmektedir.

SIRA SZDE

DNELM S O R U

DKKAT

Kaydetme

SIRA SZDE

SIRA SZDE

Muhasebe, bir kayt teknii olarak para ile ifade edilebilen ilemlerle ve olaylarla ilgili belgeleri toplayp saklamakta, belirli prensipler dahilinde kaytlara geirmekAMALARIMIZ tedir. Mali ilemleri belgelere dayanarak muhasebe sistemine gre muhasebe defterlerine geirmeye kaydetme denilmektedir. Muhasebenin en nemli ve ilk fonkK dier T A P siyonudur. Muhasebede kaytlar doru ve dzgn tutulmaz ise fonksiyonlarn bir ilevi kalmayacaktr. Yaplan her ilem muhasebe sistemi iinde belgelere dayandrlarak kayt yaplmak zorundadr. Kaytlarn yapld deftere yevmiye defTELEVZYON teri ad verilir.

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

Snflandrma
ok sayda ilemin rnein; al, sat, para, banka vb. ilemlere ait bilgilerin belirNTERNET li snf ve gruplara gre dzenlenmesi ilemidir. Bylece farkl nitelikteki ve gruplardaki ilemler birbirleri ile kartrmadan farkl snflarda incelenebilir. Yevmiye defterine kaydedilen ilemler snflandrma ilemleri yardmyla byk defterlere (defteri kebir) geirilir.
NTERNET

zetleme
Kaydedilen ve snflandrlan ilemler dnem sonlarnda toplanarak daha kolay sonular karabilmek ve yaplan kaytlarn kontroln salamak iin zetlenir. Dnem sonlarnda iletmeler yzlerce belki binlerce ilem yapm olurlar. Bu ilemeleri teker teker incelemek ok uzun zaman alacandan, ayn nitelikteki ilemleri zetleyerek grmek kiilere daha fazla yarar salamaktadr. Muhasebe sisteminde zetleme fonksiyonu muhasebe tablolarndan mizan kullanlarak yaplr.

Raporlama
Muhasebe; kaydedilen, snflandrlan ve zetlenen ilemler sonucunda rettii bilgileri bu bilgilerden yararlanacak olanlarn amalarna uygun raporlar haline getirir. Muhasebenin en nemli fonksiyonlarndandr. Raporlar belli bir dnemin ilemlerinin sonucunu veya zetini gsterecek biimde dzenlenir. lgi gruplarnn (alclar, satclar, alanlar, sermaye koyanlar, kredi verenle vb.) ilgi nedenlerine baml olarak farkl zaman aralklar itibaryla ve farkl niteliklerde ihtiya duyduklar ya da duyacaklar bilgiler rapor haline getirilmektedir. Bylece yneticilere veya iletme sahiplerine de iletmenin karll ve sahip olduu deerleri hakknda bilgi vermektedir. Raporlama aamasnda en ok kullanlan tablolar ise bilano ve gelir tablosudur.

186

letme lkeleri

Yorumlama
Muhasebe sisteminin en son aamasdr. Muhasebe raporlarnda yer alan bilgilerin anlamnn ve olaylar ile sonular arasndaki ilikinin aratrlmas yorumlama aamasn oluturur. Muhasebe raporlarnn yorumu iletmenin geleceine ilikin kararlarn alnmasnda en nemli yol gstericidir. rnein, yaplan yorum sonucu iletmenin gelecekte nakit sknts ile karlaaca sonucuna ulalm ise, konunun sorun haline gelmeden zmlenmesi iin zamannda gerekli giriimlere balanr. Bu adan muhasebe, eitli analiz ve yorumlama teknik ve aletlerini kullanarak elde ettii sonular yorumlamakta ve iletme yneticilerinin kontrol ve karar alma grevlerini yerine getirebilmeleri iin bir ara olarak hizmet etmektedir.

HALKLA LKLER
Halkla ilikiler ilevi, gnmzn global, karmak i ortamlarnda son derece nem kazanmtr. letmelerin daha verimli ve etkili ekilde i sonularna ulamalarnda bir ynetim ilevi olarak halkla ilikiler, tm yneticiler iin kritik baar faktr haline gelmitir. letmeler bydke ve ilikide bulunduu kitlelerin (ortaklar, alanlar, mteriler, tedarikiler, sendikalar, arac kurumlar, toplum, vb.) says arttka, iletme sahibi ve yneticisi durumunda olan kiilerin stlendii halkla ilikiler faaliyeti gnmzde artk iletme fonksiyonu olarak ilev grmeye balamtr. Halkla ilikiler fonksiyonu, iletmenin dier fonksiyonlar ile ayn dzeyde olup srekli etkileim halindedir. Hatta bu faaliyetin sorumluluu iletmenin tm alanlarna yaylm durumdadr. Halkla ilikiler bir iletme ile hedef kitle arasnda karlkl iletiimi, anlay oluturmaya ve srdrmeye yardmc olan ayrcalkl bir ynetim grevidir (Peltekolu, 2001, s.2). Dier bir tanma gre halkla ilikiler kii ya da kuruluun, dier kii ya da kurulularla bir kar elde etmek amacyla ilikiler kurmak veya var olan ilikilerini gelitirmek iin gerekletirdii faaliyetlerin tamamdr (Budak, 2000, s.8). Halkla ilikiler, iinde bulunduu kii ve kurulularla karlkl olarak salkl doru ve gvenilir ilikiler kurmak, gelitirmek, kamuoyunda olumlu izlenimler yaratmak ve toplumla btnlemek olarak da tanmlanmaktadr (Sabuncuolu, 1998, s.5). Tanmlardan da anlalaca zere halkla ilikiler fonksiyonunun en nemli ilevi hedef kitle ile iletiim kurma olmaktadr. Peki hedef kitleyi kimler oluturmaktadr? Kimlerle iletiim kurulacaktr? Tketiciler, rn veya hizmeti kullanan mteriler, yatrmclar, rakipler, resmi makamlar, kitle iletiim kurumlar, toplumsal evre, potansiyel i gc, alanlar, ham madde ya da hizmet salayanlar, datmclar, finansal kurumlar gibi gruplar halkla ilikiler faaliyetinin hedef kitelesini oluturmaktadr. Bu nedenle halkla ilikiler; kii ya da kuruluun amalarn gerekletirmesine yardmc olan, nem sras kimi zaman tketici, kimi zaman datmc ve alanlar gibi, kuruluun yapsna gre deikenlik gsteren hedef kitlelerle gerekletirilen stratejik iletiim ynetimidir (Peltekolu, 2001, s.6). Stratejik iletiim ynetimi vurgusunu biraz aacak olursak, halkla ilikiler ya da kurumsal iletiim faaliyeti iletmenin hedefleri ve stratejileriyle uyum iinde yerine getirilmesi gerekli bir faaliyettir. Kuruluun hedef grubuyla kurduu iletiim faaliyetlerinin temeli kurumsal felsefeye ve amalara dayanmal ve tm iletiim abalar ortak bir temelden ve ayn felsefeden hareket edilerek gerekletirilmelidir. (Okay, 2003, s.164) Bu balamda halkla ilikiler yneticileri, iletmenin hedefleri, planlar, gl ve zayf yanlar, frsat ve tehditleri konusunda bilgi sahibi olmakta ve stratejilerini de bu bilgiler nda oluturmaktadrlar. Yani iletmenin ama ve stratejileri halkla ilikiler programnnn belirleyicileri olmaktadr.

Halkla ilikiler, bir kurulu ile hedef kitlesi arasnda iyi niyet ve karlkl anlaya dayal ilikileri srdrmeye ynelik, nceden planlanm abalardr.

8. nite - letme Fonksiyonlar

187

Halkla ilikiler uzun sreli, bir ynetim fonksiyonudur. Bir kurumun btn paydalaryla etkileimli, uzun soluklu, kazan-kazan anlayna, itibara, gvene dayal, olumlu ilikiler kurmas ve srdrmesi iin halkla ilikiler faaliyetine her zaman ihtiya duyulmaktadr.

Halkla likiler Srecinin Aamalar


Halkla ilikiler faaliyetleri aratrma, planlama, uygulama ve deerlendirme olmak zere drt aamal bir sreten gemektedir (Ertrk, 2009, s.459). Bu aamalara ksaca gz atalm.

Aratrma
Hedef kitle olarak alnacak kesimin zellikleri, eilimleri, dnceleri, toplumsal ve kltrel yaplar aratrlr. ncelikle aratrmalardan beklenenler belirlenir. Sonra da aratrmada kullanlacak yntem ve aralar seilir. Bu yntem ve aralar arasnda anketler, telefonla ve yz yze grmeler, kitap ve makale incelemeleri, inceleme ve aratrma sonular gibi yaynlar yer almaktadr.

Planlama
Yakn ve uzak gelecekte halkla ilikiler konusunda ne yaplmak isteniyor? Nasl ve ne zaman yaplmal? Hangi hedef kitleye dnk kampanya kimler tarafndan yaplmal? Sorularnn cevaplar planlama aamasnda bulunur.

Uygulama
Bu aama halkla ilikiler almasnn en zor ve en nemli aamasdr. Planlama aamasnda belirlenen mesajlar, kararlatrlan ara ve yntemlerle, belirlenen hedef kitleye ulalr. Planlama aamasnda gzden kaan eksikler ve hatalar var ise dzeltici tedbirlerin alnd aamadr. Hedef kitle, ara ve yntemler arasnda uyumun salanmasna allr.

Deerlendirme
Gerek uygulama srerken gerekse kampanya bitiminden sonra elde edilen sonulardan kazanlan deneyimler deerlendirilir ve gelecekte yaplacak kampanyalarda bu deneyimlerden yararlanlr. Sonularn deerlendirilmesinden sonra iletmenin amalar gzden geirilir ve bu sre ayn aamalardan geerek srekli bir biimde tekrarlanr.

Halkla likilerde Kullanlan Aralar


Halkla ilikilerin baars, hedef kiteleye ynlendirilecek farkl trdeki mesajlar tayacak ve ayn zamanda halktan gelecek bilgileri, eletirileri ve nerileri kurulua aktaracak etkili aralarn kullanmyla mmkndr. Bu aralar kendi aralarnda grupta toplayabiliriz. Yazl aralar: letme gazeteleri, dergiler, brorler, el kitaplar, afi, ilan tahtas ve basn bltenleri vb. Szl aralar: Yz yze grmeler, telefon grmeleri, toplantlar, konferans ve seminerler Grsel-iitsel aralar: Radyo ve televizyon, film ve videobantlar, sergi ve fuarlar, festival ve yarmalar, al, yldnm, arlama trenleri, sponsorluk etkinlikleri vb.

188

letme lkeleri

letmeler birka kiinin sermayesi ile kurulup ynetilemeyecek kadar byyp halka ak irketler haline gelince iletmelerin sorumluluu sadece pay sahipleri ile snrl kalmaktan karak, alanlar, mteriler, tedarikiler, bayiler ve tm topluma kar geni bir kitleye kadar yaylmtr. Tek amacn kr elde etme olduu dnemler artk geride kalm, tm paydalarn hak ve karlarnn gzetildii bir ynetim anlayna doru geilmitir. te iletmenin karlar ile kamu yararn ortak zeminde buluturmaya alan fonksiyon halkla ilikiler fonksiyonudur.

AR-GE VE NOVASYON
letmelerin en nemli destekleyici fonksiyonlarndan bir dieri aratrma- gelitirme ve inovasyondur. Klasik iletmecilik anlaynda ar-ge fonksiyonu, retim blmne bal ve onun emrinde ikinci derecede bir faaliyet olarak organize edilip yrtlmekteydi. Ancak iletmelerin d evresinde meydana gelen ekonomik, politik, teknolojik, kltrel her trl deiim iletmeleri yenilie ve farklla zorlam ve ar-ge faaliyetlerinin ayr bir blm altnda yrtlmesini zorunlu hale getirmitir. Yeni rn ve hizmetler, yeni sreler, yeni teknolojiler, yeni pazarlar, yeni ynetim ve organizasyon yaplar, yeni stratejiler gnmz rekabet ortamnn vazgeilmez unsurlar haline gelmitir. letmelerin d evrede meydana gelen bu deiimleri frsat ve tehdit olarak deerlendirebilmeleri ve bu deerlendirmeler nda yenilie ynelik yeni stratejiler belirleyebilmeleri gerekmektedir. Ar-ge ve inovasyon fonksiyonunu, iletmenin temel fonksiyonlar retim ve pazarlamadan ayr dnmek mmkn deildir. Her fonksiyon srekli karlkl etkileim ierisindedir. Pazarlama mterilerin beklenti ve ihtiyalarn srekli takip ederek pazardaki deiimleri ar-ge departmanna bildirmekte, ar-ge departman ise yapt aratrmalar ve bulular sonucunda elde ettii sonular hemen pazarlama blm ile paylamaktadr. Pazarlama ve ar-ge biriminden ede edilen veriler dorultusunda retim departman da retim faaliyetine yn verecek, ya rn zerinde deiiklikler yapacak, ya mevcut rn ortadan kaldrarak yeni rn retecek ya da rn teknolojisinde yenilik yapacaktr. Sizce teknoloji rekabet arac mdr? letmelerin teknolojiye yatrm yapma nedenleri SIRAbir SZDE ne olabilir?
DNELM Aratrma ve gelitirme, bilim ve teknolojinin gelimesini salayacak yeni bilgileri elde etmek veya mevcut bilgilerle yeni malzeme, rn ve aralar retmek, yaS dhil O R U olmak zere yeni sistem, sre ve hizmetler oluturmak veya zlm retimi mevcut olanlar gelitirmek amac ile yaplan dzenli almalardr. Bu balamda ar-ge almalarnn kapsam bilimsel ve teknik bilgi bilginin yaratlmasnn yannDKKAT da bu bilginin yeni uygulamalarda kullanmn da iermektedir. Ar-ge; iletmelerde yeni rn ve retim srelerinin ortaya karlmasna ynelik sistemli ve yaratSIRA SZDE c almalardr.

Ar-ge; iletmelerde yeni rn ve retim srelerinin ortaya karlmasna ynelik sistemli ve yaratc almalardr.

SIRA SZDE

DNELM S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

Aratrma ve gelitirme faaliyetleri nitelik ve kapsam asndan temel aratrma, uygulamal aratrma ve gelitirme olmak zere tre ayrlr (Sabuncuolu ve Tokol, 2011, s.352-353). K T A P

Aratrma ve Gelitirme Trleri AMALARIMIZ

TELEVZYON

TELEVZYON

NTERNET

NTERNET

8. nite - letme Fonksiyonlar

189

Temel Aratrma
Yeni bilgi ve anlayn elde edilmesi amacyla giriilen almalardr. Belirli bir ticari amac bulunmamakla beraber endstrinin bugnk ve gelecekteki faaliyet alanlar asndan yararl bilgiler ortaya karabilirler. Temel aratrmada incelenen konunun anlalmas ve tam bilginin elde edilmesine allr. Bilginin uygulanabilirlii veya uygulamadaki deeri aratrmacy ilgilendirmez. Temel aratrma, yeni hipotezler ve kuramlar ortaya koyar. Varlklarn deerini, yaplarn ve isel balantlarn zmler. Elde ettii bulgular genel yasalar biiminde dzenlemeye alr. Temel aratrma sonular genellikle tartma kabul etmeyen gereklerdir.

Uygulamal Aratrma
zellikle belirli uygulamalara ve ticari amalara ynelik olarak mamuller ve retim sreleri zerinde yaplan ve yeni bilgilerin elde edilmesine yol aan almalardr. Uygulamal aratrma, temel aratrma sonularndan yararlanma olanaklarn belirlemek veya belirli amalara ulaabilmenin yeni yol ve yntemlerini saptamak amacyla yrtlr. Bu abalar, bilinen bilginin gz nnde bulundurulmasn ve bunlarn sorunlarn zm amacyla geniletilmesini, derinletirilmesini ierir.

Gelitirme
Gelitirme, yeni veya nemli lde, iyiletirilmi malzeme, ara, mamul, retim sreleri, sistemler veya hizmetler ortaya koyabilmek amacyla bilimsel bilginin kullanmdr. letmelerde, uygulamal aratrma ile gelitirme almalar bir arada yrtlr. Gelitirme, aratrmalardan veya uygulamadaki deneyimlerden salanan bilgilere dayal olarak yrtlen sistematik almalardr. Sonu olarak, aratrma ve gelitirme almalar, gnmzn rekabet ortam iinde iletmenin varolu mcadelesidir. letmelerin srdrlebilirliini salayan nemli bir fonksiyondur. Bu fonksiyon, iletmenin dier btn fonksiyonlarnda nemli rol oynamakta, retim, pazarlama, rgtsel yaplanmada kullanlan sistem, yntem veya hizmetlerin iyiletirilmesini amalayp iletmenin byme ve gelimesini salayan destekleyici bir fonksiyon olarak ilev grmektedir. Gnmzde gelimi lkelerde, iletmeler aratrma ve gelitirme almalarna mevcut mamullerin retiminden ok daha fazla nem vermektedirler. nk bir iletmenin yeni bir mamul gelitirmesi veya yeni bir sre gelitirerek retim maliyetlerini drmesi kendisine nemli pazar pay artlar salamaktadr. Onun iin iletmelerin faaliyetlerini karl bir ekilde srdrmek ve mevcut kaynaklarn etkin bir ekilde kullanabilmek asndan aratrma ve gelitirme almalarna gereksinimleri byktr.

190

letme lkeleri

zet
A M A

Bir sistem olarak iletmeyi tanmlamak. Sistem; snrlar aka belli olan, ortak bir amaca doru organize bir dnm sreci iinde girdiler alarak ve ktlar reterek birlikte alan, birbirleriyle etkileim iinde olan bileenlerin bir kmesidir. letme de bir sistemdir. Ekonomik kaynaklarn (girdi) eitli iletme basamaklaryla (sre) rn ve hizmete (kt) dnt rgtsel bir sisteme gzel bir rnektir. Ayn ekilde sistem; belirli paralardan oluan (alt sistemlerden), bu paralar arasnda belirli ilikiler olan, bu paralarn ayn zamanda d evre ile ilikisi olan bir btndr. letmelerin de rn veya hizmet retmek ya da kar etmek gibi bir amac vardr. eitli paralardan olumutur (retim, finansman, insan kaynaklar, muhasebe blmleri v.b.). Birisindeki deime tm sistemi etkilemektedir. letmenin genel fonksiyonu olan ynetim fonksiyonunu tanmlayamak, ynetim kavramn, srecini ve zelliklerini aklayabilmek. Ynetim, organizasyon kaynaklarnn etkin ve yeterli biimde planlanmas, rgtlenmesi, yneltilmesi ve denetlenmesi yoluyla organizasyon amalarna eriilmesini salayan bir sretir. Ynetici ncelikle kendisine verilen hedeflere ulaabilmek iin yaplacak ileri planlar. kinci olarak plana uygun bir ekilde ilerin tamamlanmas iin elindeki i gc dahil tm kaynaklar organize eder. ler planlandktan ve organize edildikten sonra sra ilerin yaplmasna gelir. Ynetici bu aamada yneltme (emir-komuta) ilevini gerekletirerek iletmedeki herkesi amalar dorultusunda harekete geirir. Son olarak ynetici yaplan ilerin plana uygun olarak yrtlp yrtlmediini denetleyerek gerekli dzeltmeleri yapar. letme, ynetimin bu drt temel fonksiyonundan sonra amalarna ulam olur.

AM A

letmenin temel fonksiyonlar olan retim ve pazarlama hakknda genel bir bilgiye sahip olamak. retim fonksiyonu, insanlarn ihtiyalarn karlamak zere retim faktrlerinin; doa, sermaye, emek, giriimcinin uygun ortamda bir araya getirilerek mal ve hizmetlerin meydana getirilmesi olaydr. Pazarlama; bireysel ve kurumsal beklenti ve gereksinmeleri karlayabilmek iin gerekli olan mal ve hizmet alverilerini gerekletirmek amac ile rnlerin tasarm, fiyatlandrlmas, tantm ve datm ile ilgili tm faaliyetlerin planlanmas ve uygulanmasdr. letmenin yardmc fonksiyonlarndan finans, insan kaynaklar ynetimi, muhasebe, halkla ilikiler, ar-ge ve inovasyonu aklamak. nsan kaynaklar fonksiyonu, iletmenin ama ve hedeflerine ulamak iin gereken faaliyetleri gerekletirecek yeterli sayda nitelikli alann iletmeye kazandrlmas, gelitirilmesi, deerlendirilmesi ve srekliliinin salanmas ile ilgili ilevlerdir. Muhasebe, iletme faaliyetleri hakknda parasal bilgilerin rakamsal olarak belirlenmesi, kaydedilmesi, zetlenmesi, deerlendirilmesi ve ilgili paydalara aktarlmas srecidir. Halkla ilikiler kii ya da kuruluun, dier kii ya da kurulularla bir kar elde etmek amacyla ilikiler kurmak veya var olan ilikilerini gelitirmek iin gerekletirdii faaliyetlerin tamamdr. Aratrma ve gelitirme, bilim ve teknolojinin gelimesini salayacak yeni bilgileri elde etmek veya mevcut bilgilerle yeni malzeme, rn ve aralar retmek, yazlm retimi dhil olmak zere yeni sistem, sre ve hizmetler oluturmak veya mevcut olanlar gelitirmek amac ile yaplan dzenli almalardr.

A M A

AM A

8. nite - letme Fonksiyonlar

191

Kendimizi Snayalm
1. Aadakilerden hangisi ynetimin fonksiyonlarndan deildir? a. rgtleme b. Kontrol c. Planlama d. Yneltme e. Halkla ilikiler 2. Aadakilerden hangisi iletmelerin temel fonksiyonlarndan biridir? a. Halkla ilikiler b. Pazarlama c. AR-GE d. nsan kaynaklar ynetimi e. Ynetim 3. Aadakilerden hangisi retim fonksiyonu ile ilgili konu ve faaliyetler arasnda yer almaz? a. Tedarik zinciri ynetimi b. Stok ynetimi c. Yer seimi d. Kalite kontrol e. Datm 4. Aadakilerden hangisi pazarlama karmasnn unsurlarndan biri deildir? a. rn tasarm b. Datm c. Koordinasyon d. Fiyatlandrma e. Tutundurma 5. Aadakilerden hangisi finans fonksiyonu iinde yer alan faaliyetlerden biri deildir? a. Stok ynetimi b. Finansal analiz c. Finansal planlama d. Aktif ynetimi e. Fon tedariki 6. Aadakilerden hangisi iletmenin insan kaynaklar ynetimi fonksiyonuna ilikin faaliyetlerdendir? a. Aktiflerin ynetimi b. Tutundurma c. Fon tedariki d. Endstriyel ilikiler e. Datm 7. Muhasebe fonksiyonuna ilikin aada verilen bilgilerden hangisi doru deildir? a. Muhasebe parayla ifade edilebilen ilemlerle ilgilidir. b. letmenin tm blmleri muhasebenin verilerine ihtiya duyar. c. Muhasebe sisteminin son aamas zetlemedir. d. Gelir tablosu ve bilano raporlama aamasnda en ok kullanlan tablolardr. e. Muhasebenin ilk fonksiyonu mali ilemlerin muhasebe defterlerine geirilmesidir. 8. cretlemede eitlik ilkesini gerekletirmeye yardmc olan ve iletmedeki her iin greceli deerini belirleyen teknie ne ad verilir? a. analizi b. deerlemesi c. gerekleri d. tanm e. nsan kaynaklar planlamas 9. Halkla ilikiler fonksiyonuna ilikin aadaki ifadelerden hangisi doru deildir? a. alanlarn eitim ve gelitirilmesinde rol oynar. b. letmenin ama ve stratejileri ile uyumlu olmaldr. c. letmenin hedef kitlesi ile iletiim kurma grevi vardr. d. Kamuoyunda olumlu izlenim yaratr. e. Toplumla btnlemeye yardmc olur. 10. Aadakilerden hangisi uzmanlam bilgiyi, deneyimi, zel ara ve teknikleri kullanmay gerektiren ynetici yeteneini ifade etmektedir? a. Teknik b. Kavramsal c. Beeri d. Yrtc e. Etkileimci

192

letme lkeleri

Yaamn inden
ki irketin rnek Deiimi nci Exide ve Janta, nci Holding bnyesinde yer alan iki irket. Her ikisi de sektrlerinde nemli yerlere sahip, dnya apnda pazarlarda faaliyet gsteriyorlar. Ancak, 2000 ylnn sonlarna doru, nemli bir gerei fark ettiler. Alt yaplar ve mevcut i sreleri, ulatklar dzeyi tayamyor, mteri memnuniyetinde sorunlara neden oluyordu. Bu nedenle deiim balatlmasna karar verildi, SAPla anlamaya varld. Be ay gibi ksa srede, mthi denebilecek sonulara ulalmas, dnm rnek model haline getirdi. Trkiyenin nde gelen jant reticilerinden Janta 1940l yllarda, nci Ak ise 1980lerde kuruldu. Her ikisinde de retim balangta kk atlyelerde yapld. Bu iki firma kurucusu Cevdet ncinin giriimcilik ruhu ile ksa srede byd, milyonlarca dolarlk ciro yapan iki byk irket ortaya kt. imdi nci ile Janta, sadece Trkiyede deil, dnya pazarlarnda da sz sahibi durumdalar... Sorunlar ba gsteriyor Bu iki irket deiime karar verip, yeniden yaplanma srecine girdiler. Alnan kararda, stikrarl bymenin temelinde mteri memnuniyeti yatar ilkesi vard. irket ynetimi, bu ilkeyi hayata geirmek iin ortaya kan sorunlar amak istiyordu. Ancak, irketlerin mevcut teknoloji alt yaps ve i aklarnda sorunlar ba gstermeye balamt. retim blmnden habersiz mal sevkyat yaplyor, maliyet hesaplar - bte ve muhasebe rakamlar birbirini tutmuyordu. Sat raporlarnn hazrlanmas bir hafta gibi uzun bir zaman alyordu. Finansman, sat ve satn alma ilemlerini kendi gelitirdikleri ticari programlarla yapyordu. Ancak, mevcut programlar byme trendine ayak uyduramaynca Holding, bu iki amiral gemisi iin yeni bir sistemin arayna girdi. zm ise yeniden yaplanmada ve deiimde grld. Bu amala, nce teknoloji altyaps ve i aklar gzden geirildi. Yeniden yaplanmay hayata geirmek iin, dnyann nde gelen irketlerinden SAP ile anlamaya varld. Esas hedef, mterilere daha iyi hizmet vermekti. Bunun iin de lojistik sorunlarnn zm, kalitenin artrlmas, blmler arasndaki i ve bilgi aknn engetre edilmesi gerekiyordu. Proje 4 ay nce tamamland ve o gnden bugne her iki irkette de pek ok alanda iyileme grld. rnein sipariin gelii, kabul edilmesi ve mteriye cevap verilmesi sreci 4.5 gnden 1 gne indi. Departman yneticilerinin bu i iin harcad sre 45 dakikadan 8 dakikaya, bu srete kullanlan dokman says ise 4den 1e ekildi. Capital, bu deiim srecini, nci Holding Yrtme Kurulu yesi Meral Zaimden dinledi...

Kaynak: http://www.capital.com.tr/iki-sirketin-ornekdegisimi-haberler/17102.aspx den derlenmitir, eriim tarihi: 18.11.2011.

Kendimizi Snayalm Yant Anahtar


1. e 2. b 3. e 4. c 5. a 6. d 7. c 8. b 9. a 10. a Yantnz yanl ise, Ynetim konusunu gzden geiriniz. Yantnz yanl ise, Bir Sistem Olarak letme ve Fonksiyonlar konusunu gzden geiriniz. Yantnz yanl ise, retim konusunu gzden geiriniz. Yantnz yanl ise, Pazarlama konusunu gzden geiriniz. Yantnz yanl ise, Finans konusunu gzden geiriniz. Yantnz yanl ise, nsan Kaynaklar konusunu gzden geiriniz. Yantnz yanl ise, Muhasebe konusunu gzden geiriniz. Yantnz yanl ise, nsan Kaynaklar konusunu gzden geiriniz. Yantnz yanl ise, Halkla likiler konusunu gzden geiriniz. Yantnz yanl ise, Ynetim konusunu gzden geiriniz.

8. nite - letme Fonksiyonlar

193

Sra Sizde Yant Anahtar


Sra Sizde 1 Sistem, snrlar aka belli olan, ortak bir amaca doru organize bir dnm sreci iinde girdiler alarak ve ktlar reterek birlikte alan, birbirleriyle etkileim iinde olan bileenlerin bir kmesidir. letme bir sistemdir. Ortak bir ama dorultusunda evresinden girdiler almakta, belirli srelerden geirerek rn ve/veya hizmetlere dntrmektediler. retim, pazarlama, insan kaynaklar, finansman, halkla ilikiler, ar-ge gibi blmler iletmenin alt sistemlerine; sektr, devlet, ekonomik ve politik koullar ise iletmenin st sistemlerine rnek olarak verilebilir. Sra Sizde 4 nsan kaynaklarn gelitirme etkinliklerinin temel amac, almakta olan bireylerin performanslarndaki yetersizlikleri gidererek, bireylere beklenen yeterlikleri kazandrmaktr. Bu amala alanlarn ilerinde bulduklar doyumu, bireylerin verimini ve btn olarak rgtn performansn ykseltmek iin insan kaynaklarn gelitirme abalarna ihtiya vardr. letmeler alanlar eiterek, rgt iinde geliimlerine yardm ederek ve beceri ve yeteneklerinin daha iyi kullanlmasn salayarak rgt amalarna ulamaya alr. Sra Sizde 5 letmelerin yeniliki olmalarn ve dnyaya almalarn salayacak en nemli aralardan biri teknolojidir. Ulusal ve uluslararas pazarlarda rekabet avantaj salamak ve devam ettirmek isteyen iletmelerin rakiplerine gre daha kaliteli rn daha ksa srede retebilecek uygun teknolojiyi semeleri gerekmektedir. Hangi sektrde bulunurlarsa bulunsunlar, tm iletmelerin rekabeti pazar koullarnda ayakta kalabilmeleri iin kalite gelitirme faaliyetlerini yrtmeleri gerekmektedir. Deien mteri ihtiya ve beklentilerine cevap verebilecek retimin yaplmas ve srekliliin salanmas ve kalitenin arttrlmas teknolojiye ve ar-ge ye yaplan yatrmlarla mmkn olabilecektir.

Sra Sizde 2 Yneticilerin iletmelerin baar ya da baarszlnda ok nemli rolleri vardr. En nemlisi aldklar kararlarla iletmeye yn vermektedirler. Deien koullara gre gerekli deiiklikleri yapan ve iletmenin gelecei konusunda karar verecek olan kiiler yneticilerdir. Kaynaklarn yararl rn ve hizmetlere dntrlmesinde nemli faktrlerden birisi de ynetim bilgi ve yeteneidir. Ayn ekilde etkin iletiimin kurulmasnda, sorunlarn zlmesinde ve iletme ii ve d kiilerle koordinasyon salanmasnda yine en byk rol onlardadr. Bu nedenle yneticilerin iletmeler zerinde ok nemli bir rol vardr. Sra Sizde 3 letmeler baar elde etmek istiyorlarsa ie nce mteriden balamak zorundadrlar. ncelikle mteri beklenti ve ihtiyalarn doru belirlenmelidirler. te pazarlama bu ilevi yerine getirmektedir. Tketicilerin arzu ve isteklerini tespit ederek yatrm ve retim faaliyetlerini bunlar dorultusunda ynlendirir. retimden sonra rnleri tketicilere kadar ulatrr ve sat ncesinde, srasnda ve sonrasnda tketicilerin tepkilerini takip ederek retim fonksiyonuna yn vermeye alan bir fonksiyondur. Dolaysyla dier iletme fonksiyonlarnn ncesinde yer alan ve stratejik neme sahip bir fonksiyondur.

194

letme lkeleri

Yararlanlan ve Bavurulabilecek Kaynaklar


Akg, . (2008). Finansal Ynetim. stanbul: Avcol Basm Yayn. Altunk, R, zdemir, . ve Torlak, . (2006). Modern Pazarlama. stanbul: Deiim Yaynlar. Armstrong G.ve Kotler P. (2009). Marketing: An Introduction. N.J: Pearson Education. Bingl, D. (2003). nsan Kaynaklar Ynetimi, stanbul: Beta Basm Yaym Datm. Budak G.ve Budak G. (2000). Halkla likiler Davransal Bir Yaklam. zmir: Bar Yaynlar. Boone ve Kurtz, (2004). Contemporary Marketing. Ohio: Thompson/South Western. Bker, S. Akolu, R. ve Sevil, G. (2009). Finansal Ynetim. Ankara: Szkesen Matbaaclk. Can, H. Tuncer, D ve Ayhan, D.Y. (2002). Genel letmecilik Bilgileri. Ankara: Siyasal Kitabevi. Cemalclar, ., Benligiray, Y. ve Srmeli, F. (2002). Genel Muhasebe. Eskiehir: Akretim Faltesi Yaynlar. Certo, S. (2006). Modern Management, NY: McGraw Hill. Daft, R. (2000). Management, N.Y:The Dryden Press. Ertrk, M. (2009). letme Biliminin Temel lkeleri. stanbul: Beta Basm Yaym Datm/10. Geylan, R. (1996). Personel Ynetimi. Eskiehir: Birlik Ofset Yaynclk. Kobu, B. (2010). retim Ynetimi. stanbul: Beta Basm Yaym Datm. Koel, T. (2010). letme Yneticilii. stanbul: Beta Basm Yaym Datm. Kotler, P. ve Armstrong, G., Principles of Marketing, 2010, New Jersey: Pearson Education. Mirze, S.K. (2010). letme. stanbul: Literatr Yaynclk. Mucuk, . (2010). Pazarlama lkeleri. stanbul: Trkmen Kitabevi. Mucuk, . (2010). Modern letmecilik. stanbul: Trkmen Kitabevi. OBrien J. A, G. M. Marakas (2008). Management Information Systems, 8th ed. Boston : McGraw-Hill Irwin. Okay, A. (2003). Kurum Kimlii. stanbul: Kapital Medya MediaCat Kitaplar. Peltekolu F. B. (2001). Halkla likiler Nedir. stanbul: Beta Basm Yaym Datm. H. http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiSaraslan, ler/42/448/5024.pdf Sabuncuolu, Z. (2000). nsan Kaynaklar Ynetimi. Bursa: Ezgi Kitabevi. Sabuncuolu, Z. ve Tokol, T. (2011). letme. Bursa. Sevilengl, O. (2005). Genel Muhasebe. Ankara: Gazi Kitabevi.

Szlk

195

Szlk A
Ar-ge: letmelerde yeni rn ve retim srelerinin ortaya karlmasna ynelik sistemli ve yaratc almalardr. Arz: Belirli bir zaman diliminde, reticilerin piyasada deiik fiyat dzeylerinde satmak istedikleri rn miktarna ise arz ad verilir. Dnya Ticaret rgt: Kresellemenin gelitirilmesi amacyla kurulan Dnya Ticaret rgt, uluslarn arasndaki ticaretin nndeki engelleri kaldrarak dnya zerindeki ticareti gelitirmek ve tm lkelerin pazarlarda eit ekilde yer almasn salayarak dnyann ekonomik byme ve kalknmasn salamakla grevlidir.

B
Baaba Noktas: Ksa dnemde hem sabit, hem de deiken giderlere sahip iletmelerin alacaklar stratejik kararlara yardmc olan bir krllk zmlemesidir. Birlemeler: letmeler birleirken hukuki ve ekonomik bamszlklarn koruyabilir veya kaybedebilir. Byklk: letmelerin byklklerine gre snflandrlmas greli bir yaklamdr. Yaplan ayrm lkeden lkeye, zamana ve faaliyette bulunulan alana gre deiiklikler gsterecektir. Yukardaki ltlerden hangisinin kullanlaca, snflandrmaya tabi tutulan iletmenin eidine, amacna ve faaliyet alanna gre deiecektir. Byme: letmeler asndan saysal olarak gelime ve retim hacminin art olarak tanmlanabilir. Byme, iletmelerin nitelik olarak kaliteyi arttrmas eklinde olabilecei gibi; hacimsel olarak retim miktarn, rn eitliliini, varlk veya kaynaklarn arttrmas eklinde de olabilir. Byme: letmeler, nicel veya nitel olarak byyebilirler. Nicel byme sat gelirleri, rnlerin eidi, yatrmlar, kapasite kullanm, personel says gibi alanlarda saysal geliimi kapsamaktadr. Nitel byme ise iletmede bulunan unsurlarn kalitesinin gelimesidir.

E
Ekonomik Aratrma: Kurulmas dnlen iletmenin ekonomik adan verimli ve krl olup-olmadnn belirlenmesi ynndeki almalar ierir Ekonomik Fonksiyon: letmeler, ekonomik fonksiyonlarna gre snflandrlrken temel alnan lt, iletme tarafndan yerine getirilen fonksiyon ve retilen rnn trdr. Bu lte gre iletmeler; mal reten iletmeler, hizmet reten iletmeler ve pazarlama iletmeleridir. Ekonomik Sistem: Bir toplumun retim, deiim, tketim ve blm gibi ekonomik sorunlarn bir dzen ierisinde zmek iin oluturulan sosyal rgtlenme biimleri ekonomik sistemleri oluturmaktadr. Ekonomiklik: letme faaliyetleri sonucunda elde edilen gelir ile bu gelirlerin elde edilebilmesi iin katlanlan igc, hammadde ve yardmc madde gibi elerin parasal ifadesiyle ortaya kan tm maliyetlerin oransal bir sonucudur. Etik: letme faaliyetlerinde doru ve yanl ile iyi ve kty sorar. Karmak ahlakla ilgili sorunlarn incelenmesinde ve zmnde etik ilkelerin uygulanmasnn bir disiplin ve sanatdr.

F
Faaliyet Alan: Faaliyet alanlarna gre snflandrlrken temel alnan lt, retilen rnn tr ve retimin gerekletirildii alandr. Bu lte gre iletmeler; endstri (sanayi) iletmeleri, ticaret iletmeleri ve hizmet iletmeleridir. Finansal Aratrma: Yaplmas planlanan yatrma para desteinin nasl salanaca, yaplacak yatrmn karlnn alnp-alnamayaca ve kr elde edebilmek iin retilecek birim miktarnn belirlenmesi gibi konular yer alr. Finansman: letmenin ihtiya duyduu fonlarn en uygun koullarda salanmas ve bu fonlarn en etkin bir biimde kullanlmas ile ilgili faaliyetler olarak tanmlanabilir.

okuluslu letmeler: Uluslararas iletmelerden daha byk, daha gelimi ve daha karmak yapda olan iletmelerdir. Bir iletmenin ok uluslu iletme olarak kabul edilebilmesi iin yabanc lkelerdeki retiminin, krnn ve istihdam ettii personel saysnn toplam retim miktar, kr ve personel saysnn byk bir ksmn oluturmas gerekmektedir.

D
Deiken Giderler: letmenin retim miktarna gre artan ya da azalan, retim olmad zaman da olumayan giderlerdir.

G
Giriimci: Kr elde etmek iin retim faktrlerini bir araya getirip, verimli bir biimde kullanan kiidir.

196

letme lkeleri

Giriimci: retim faktrlerini bir araya getirerek retime ynlendiren, iletmeyi kurarak risklere katlanp, kar salamaya alan kii giriimcidir.

K
Kamu letmeleri: Sermayesinin tamam veya %51inden fazlas kamu tzel kiilerine ait olan iletmelerdir. Kapasite: retim faktrlerinin belirli bir dnemde (saat, gn, hafta, yl) rn ve hizmetleri retebilme yetenek ve olanaklarnn metre, kg, adet ve litre gibi uygun bir l birimiyle ifade edilmesi biiminde tanmlanabilir. Krllk: Genel anlamda maliyet ile sat fiyat arasndaki farktr. letmelerin gelirlerinden giderlerinin karlmas sonucu elde edilen pozitif deerdir. Krllk: letmenin belirli bir dnemde elde ettii krn, ayn dnemde kullanlan sermayeye orandr. Kiisel Etik Geliimi: Kiisel dzeydeki etie ilikin sorunlar, harcamalar iirme, hasta olunmad halde hastalk mazeretiyle izin alma, rvet kabul etme, ynetimin kararlarna gre deil, duygulara gre hareket etme, cinsiyet ayrm yapma, belli kiilerin kar iin yasalar ihlal etme gibi konularla ilgilidir. Eer bir etik sorun, bireysel sorumlulukla snrlandrlrsa birey, hareket ynn belirlemeden nce kendi etik motivasyon ve standartlarn aklamak zorundadr. Konumluk Yer: letmenin faaliyetlerini yrtmek zere, belirlenen kurulu yeri iinde, fiziksel mek_n olarak kurulduu veya ald yerdir. Kurulu Yeri: Giriimcinin; iletme amalarna etkin ve verimli bir biimde ulamak iin faaliyetlerini gerekletirmek zere belirledii yerdir. Kresel letme: Kresel iletmeler tm dnyay kendileri iin bir pazar yeri olarak grr, retimde kullandklar kaynaklarn tm dnyadan temin eder ve retim srelerini dnyann her tarafnda gerekletirirler. Kresel Pazar: nceleri sadece yerel pazarlara hizmet eden iletmelerin belirli bir noktadan sonra kendilerine baka pazarlar, daha dk maliyetli retim kaynaklar aramaya balamalar ve bunu gerekletirmek iin harekete gemeleri bir balang noktasdr. Kresel retim: Gnmz iletmeleri de zellikle igc ve hammadde maliyetlerinde tasarruf kayglar ile ya da kalitelerini daha iyiletirmek amacyla retimlerini baka lkelere aktarmaktadrlar.

Halkla likiler: Bir kurulu ile hedef kitlesi arasnda iyi niyet ve karlkl anlaya dayal ilikileri srdrmeye ynelik, nceden planlanm abalardr. Hizmet: nsan ihtiyalarn karlama zellii tayan aralara, hizmet ad verilir. Hukuki Yap: letmenin hak ve yetkilerini kullanp koruyabilmesi iin ncelikli bir kouldur.

htiya: Toplumdaki bireylerin maddi ve kltrel varlklarn srdrebilmeleri ve gelitirebilmeleri iin, eitli rn ve hizmetlere kar duyduklar istee ve bu istein yaratt gerginlie ihtiya denir. kame rnler: letmenin rnlerinin yerini alabilecek ve tamamen benzemeyen rn ve hizmetlerdir. novasyon: Farkl, deiik, yeni fikirler gelitirmek ve bunlar uygulamaktr. nsan Kaynaklar Ynetimi: Nitelikli alanlarn doru zamanda iletmeye seilmesi, yerletirilmesi, eitimi, dllendirilmesi ve deerlendirilmesi konularnda yrtlen prosedr ve uygulamalardr. stek: Yaamsal neme sahip olmayan ancak, yaammza rahatlk ve konfor ekleyen eyler ise istek olarak adlandrlr. birlikleri: ki ya da daha fazla sayda iletme yeni rn veya hizmetler gelitirmek, yeni piyasalara girmek veya kaynak dntrme srelerini iyiletirmek amacyla bir araya gelerek stratejik ibirlikleri kurabilirler. letme Fonksiyonlar: Ynetim, pazarlama, retim, insan kaynaklar ynetimi, finansman, muhasebe, halkla ilikiler, tedarik, ar-gedir. letme Kurma: letmecilik literatrne yatrmdr. letme: eitli kaynaklarn bir araya getirilerek, toplumun gereksinimi olan rn ve hizmetlerin retimi ve datm ile ilgili eitli faaliyet ve ilevlerin yapld bir rgt, kurum ya da kurulutur. letme: Toplumdaki bireylerin ihtiyalarn kar salama amacyla karlamak iin, dzenli olarak rn ya da hizmetin retim ya da datmn gerekletiren ekonomik bir etkinliktir. letmelerin snflandrlmas: letmeler deiik esas ve ltlere gre (ekonomik ilevleri, amalar vb.) snflandrlabilmektedir. Byle bir snflandrma iletmelerin daha bilimsel olarak ele alnp incelenmelerine olanak tanr.

M
Misyon: letmenin tm alanlar tarafndan paylalan deerler ve ortak inanlar btndr. Muhasebe: letme faaliyetleri hakknda parasal bilgilerin rakamsal olarak belirlenmesi, kaydedilmesi, zetlenmesi, deerlendirilmesi ve ilgili paydalara aktarlmas srecidir.

Szlk Mlkiyet: Kendisinin olan bir eyi yasa erevesinde istedii gibi kullanabilme hakk.

197

Sistem: Snrlar aka belli olan, ortak bir amaca doru organize bir dnm sreci iinde girdiler alarak ve ktlar reterek birlikte alan, birbirleriyle etkileim iinde olan bileenlerin bir kmesidir. Sosyal Sorumluluk: letmelerin topluma kar duyarl davranmalardr. letme performansnn sadece ekonomik olarak deil, sosyal ve evresel etkileriyle birlikte deerlendirilmesini ne karan bir kavramdr. Sreklilik: letme faaliyetlerinin bir sreye bal olmakszn devam edeceini ifade eder. ahs irketleri: Belirli saydaki kiinin ortak ekonomik karlar dorultusunda kurduu, sermayeleri ve ynetimleri asndan kiilere bal olarak rgtlenen ve sorumluluklar ortaklarn kiisel varlklarn kapsayan iletmelerdir.

O-
Ortak Giriimler: Anlamann bir szlemeye balanmas ve ortakln bir araya gelen iletmelerden ayr bir tzel kiilie sahip olmas durumunda ortakla ortak giriim ad verilmektedir. rgtsel Aratrma: Temel olarak; iletmede yaplacak ilerin belirlenmesi ve gruplandrlmas, ileri yapacak kiilerin belirlenmesi ve yetki-sorumluluklarn verilmesi ve ilerin grlecei yer, ara ve yntemlerin belirlenmesi aamalarndan oluur.

P
Pazar Aratrmas: Herhangi bir rnle (rn/hizmet) ilgili, belirli bir blgedeki arz ve talebin belirlenmesi srecidir. Pazarlama: rn ve hizmetlerin reticisinden tketiciye ulatrlmasn temin eden datm ynn ifade ederken geni anlamda pazarlama kavram ise tketici ve toplumun tepki, istek ve arzularn ve ihtiyalarn takip ve tespit ederek yatrm ve retim faaliyetlerinin ynlendirilmesi olayn ifade eder.

T
Talep Tahmin Yntemleri: Saysal olmayan (kiisel gr ve yargya dayal) ve saysal tahmin yntemleri olmak zere iki biimde incelenebilir. Talep Tahmini: rnn hedef pazara nfuz etme gcnn belirlenmesidir. Talep: Belirli bir zaman diliminde piyasada tketicilerin deiik fiyat dzeylerinde satn almak istedikleri ekonomik rn ve hizmet miktar olarak tanmlanabilir. Teknik Aratrma: letmenin uygulayaca retim srelerinin ya da teknolojinin ekonomik adan uygunluunu ortaya karmak ve baar iin gerekli teknolojiyi belirlemek iin yaplr. Teknoloji Seimi: Sektre, sermaye gcne ve kresel gelimelere gre deiiklik gsterir. Bu yzden giriimci veya karar vericinin, dnyada gerekleen gelimeler ve lke koullar arasnda denge kurabilecek bir bak asna sahip olmas gerekir. Ticaret irketleri: retici iletmeler ile tketiciler arasnda yer alan ve retici iletmelerin rettikleri rnlerin toptancln, yar toptancln ve perakendeciliini yapan iletmelerdir[0]. Tketici: Tketim eylemini gerekletiren birey ya da rgtler ise, tketici adn alr. Tketicilerin Tr: En son tketiciler ve ara tketicilerdir. Tketim: retilen rn ve hizmetlerin, istek ve ihtiyalar karlama amacyla kullanmasna tketim denir.

R
Rekabet Avantaj: letmenin karllnda art salar. letmenin rakiplerine kar sahip olduu pazar paynn genilemesini salar. letmenin uzun vadede gelimesini ve devamlln salar.

S-
Sabit Giderler: letmenin retim miktarna bal olarak deimeyen giderlerdir. Satn Almalar: ki iletmenin bir araya gelerek bir iletmeye dnmesi birleme olarak tanmlanmaktadr. Satn almalarda, bir iletme dier bir iletmenin ounluk hissesini veya tamamn satn almaktadr. Sermaye irketleri: Bir araya gelen ortaklar ve bunlarn getirdikleri katlma paylarndan meydana gelen, ortakl kuran kiilerden ziyade ortaklk sonucu oluan tzel kiiliin n planda olduu irketlerdir. Snflandrma ltleri: Faaliyet Alanlarna Gre letmeler, Ekonomik Fonksiyonlarna Gre letmeler, retim Aralarnn Mlkiyetine Gre letmeler, Byklne Gre letmeler, retimde Kullanlan Teknolojiye Gre letmeler, Tketicilerin Trne Gre letmeler, Hukuki Yaplarna Gre letmeler, Ulusal Kkenlerine Gre letmeler.

U-
Ulusal Kken: Belli bir lke snrlar iinde kurulmu ve faaliyetlerini ulusal snrlar iinde gerekletiren, mlkiyet, sermaye ve ynetim bakmndan yabanc bir lkeye bal olmayan zel ve kamu iletmeleridir.

198

letme lkeleri Yatrm: Giriimcinin elinde bulundurduu ekonomik deerleri rn ve/veya hizmete dntrerek, gelir getiren bir iletme kurmadr. Yetki ve G: Yetki, bir grevi, bir ii yasalarn verdii imknlara gre, belli artlarla yrtmeyi salayan haktr. G, birim zamanda yaplan iin nicelii ile llen i yapabilme yetenei. Ynetici: Ynetici, giriimci gibi risk ve karn stlenicisi olmayp cret karlnda giriimci iin iletmede alan kiidir. Ynetim: Organizasyon kaynaklarnn etkin ve yeterli biimde planlanmas, rgtlenmesi, yneltilmesi ve denetlenmesi yoluyla organizasyon amalarna eriilmesini salayan bir sretir.

retim Faktrleri: rn ve hizmet retiminin gerekletirilmesini salayan retim faktrleri; igc, doal kaynaklar, sermaye, teknoloji ve giriimciden oluur. retim Sistemi Seimi: Giriimci, iletmede kuraca retim sistemine karar verirken; sermaye, pazarn bykl ve pazar pay, igc nicelik ve nitelii, lisans, patent ve teknik destek olanaklar ve kullanlacak teknoloji gibi unsurlar gz nnde bulundurmak durumundadr. retim: nsan ihtiyalarnn giderilmesine yarayan rn ve hizmetlerin elde edilmesi iin yaplan her trl faaliyete retim denilir. retim: nsanlarn ihtiyalarn karlamak zere retim faktrlerinin; doa, sermaye, emek, giriimcinin uygun ortamda bir araya getirilerek rn ve hizmetlerin meydana getirilmesi olaydr. rn: nsan ihtiyalarn karlama zellii tayan aralara, rn denir.

V
Veri/Bilgi Kaynaklar: Tketicilerle dorudan iletiim kurarak gzlem, grme ve anket teknikleri yardmyla bilgi toplamaya, birincil kaynaktan bilgi toplama ad verilir. Ancak bu yntem ikincil kaynaktan bilgi toplamaya gre olduka maliyetli ve zaman alcdr. kincil kaynaktan bilgi toplama ise; istatistikler, raporlar, zgn tezler, makaleler ve kitaplar gibi bilgi kaynaklarndan alnan veri ya da bilgilerin genelleme, zmleme, sentez, yorum ve deerlendirmesini ierir. Verimlilik: Giriimcinin elinde bulundurduu sermaye, igc, teknoloji ve hammadde gibi retim faktrlerini kullanarak daha fazla rn veya hizmet retmesidir. Vizyon: letmelerinin gelecekte olmasn arzu ettikleri durumun ifadesidir.

Y
Yaplabilirlik Aratrmas (Fizibilite Etd): Yatrm kararndan nce; giriimciye, proje dncesinin krl ve aklc olup-olmad hakknda bilgi veren kapsaml bir almadr. Yasal Aratrma: letmenin hukuki yaps, kurulacak iletmenin devlet desteinden yararlanma durumu ve retim iin gerekli yasal izinlerin belirlenmesi iin yaplr. Yatrm Deerleme: Yaplabilirlik aratrmasnn tamamlanmasndan sonra alma bulgular, bir rapor (n proje) biiminde, ilgili kiilerin grlerine sunulur. Bu aamada, giriimciler ya da ilgili yneticiler raporu deerlendirerek, hangi davran biimini seeceklerine karar vereceklerdir.