You are on page 1of 30

A

KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY 1998

H μετανάστευση στη Γερμανία

2-31 AΦIEPΩMA

H φωτογραφία αυτή δημοσιεύτηκε στην πρώτη
σελίδα της εφημερίδας
«Kölner Stadt – Anzeiger»
της Kολωνίας, στις 25
Mαρτίου 1968, με την ακλουθη λεζάντα: «H άσπρη
Aκρπολη λάμπει στην ελληνική καλοκαιρινή νύχτα.
Στο γεμάτο κέφι, με ζωγραφισμένους τοίχους
ελληνικ κέντρο “Eλλάς”
μιλάει ο δήμαρχος Wiefel
σε 200 μέλη της Eλληνικής
Eργατικής Kοιντητας Pήνου – Bούπερ και Λεβερκούζεν, φωνάζοντας
“Eλευθερία στην Eλλάδα”.
Δεξιά του ο υπεύθυνος πολιτιστικού της κοιντητας
Bαγγέλης Σακκάτος».
O Brunno Wiefel ήταν ττε
δήμαρχος του Kreistadt και
ομοσπονδιακς βουλευτής. Yπήρξε επίσης φιλέλληνας και δημοκράτης που
συμπαραστάθηκε δυναμικά
την εποχή της χούντας.
(Aρχείο B. Σακκάτου). 

H μετανάστευση

στη Γερμανία.
Tης Πέγκυ Kουνενάκη 
Bαυαρία και Eλλάδα.
H εθνεγερσία του 1821
και το πνεύμα του κλασικισμού,
κυριαρχούν στο Mναχο.

Tου Γιάννη Mιχαήλ 
Mετανάστες στη Γερμανία.
Aπ γκασταρμπάιτερ
στη δεκαετία του ’60, πολίτες
της Eνωμένης Eυρώπης σήμερα.

Tου Γιώργου Ξ. Mατζουράνη 
Tην περίοδο της δικτατορίας.
Στη Γερμανία οργανώθηκαν
οι μεγαλύτερες αντιχουντικές
εκδηλώσεις.

Tου Γιώργου Ξ. Mατζουράνη 
Deutsche Welle,
Σταθμ!ς Mονάχου.
Δύο ραδιοφωνικοί σταθμοί
που συνδέθηκαν στενά με
τον Eλληνισμ της Γερμανίας.

Tου Παντελή M. Παντελούρη 
Mετανάστες συγγραφείς.
H δημιουργική παρουσία
των Eλλήνων λογοτεχνών
και ποιητών στη Γερμανία.

Tου Γιώργου Ξ. Mατζουράνη 
H Γερμανία που εμπνέει.
Eλληνες εικαστικοί που δούλεψαν
και επηρεάστηκαν απ το ανεξάρτητο γερμανικ πνεύμα.

Tης Aθηνάς Σχινά 
Oι νεοελληνικές σπουδές
σήμερα.
Γερμανικά πανεπιστήμια που διδάσκονται συστηματικά η νεοελληνική γλώσσα και φιλολογία.

Tου K.A. Δημάδη 
Eλληνικές ταβέρνες.
H νοσταλγία για τις γεύσεις,
αλλά και η ανάγκη συνάντησης
των συμπατριωτών, οδήγησαν
στη δημιουργία τους.

Tου Kώστα Παπαναστασίου 
Tο θέατρο της μετανάστευσης.
Oι παραστάσεις της Eργατικής
Σκηνής Mονάχου και του θεάτρου
Bούπερταλ.

Tου Γιώργου Xατζηδάκη 
Eλληνες !μηροι στη Γερμανία.
Tο στρατπεδο Neuengamme
και σε πρώτη δημοσίευση ο πλήρης κατάλογος 156 τραγικών
θυμάτων.

Tου Παντελή M. Παντελούρη 
«Eνθάδε κείνται...».

«Nτιο Nεκροταφείο του Mονάχου»: ένα κοιμητήριο Eλλήνων και
φιλελλήνων.
Tης Σταθώς Mατζουράνη
Eξώφυλλο: Eλληνίδα μετανάστρια, φτάνει
μαζί με τα παιδιά της στη Γερμανία (αρχείο
Γ. Mατζουράνη).

Yπεύθυνη «Eπτά Hμερών»
EΛEYΘEPIA TPAΪOY

ΦIEPΩMA

H ΠAPOYΣIA των Eλλήνων στη Γερμανία χρονολογείται Welle αλλά και του Σταθμού του Mονάχου, που χι μνο
απ τα χρνια του εθνικού απελευθερωτικού αγώνα του εμψυχώνουν τους Eλληνες αλλά και αποτελούν έγκυρες
1821. Aπ την εποχή του βασιλιά Λουδοβίκου (1825), λά- πηγές ενημέρωσής τους.
Kαθώς περνούν τα χρνια η ζωή παίρνει το δρμο της.
τρη του ελληνικού πολιτισμού, ο οποίος χι μνο ήθελε
να μετατρέψει το Mναχο –πρωτεύουσα του ττε κρά- Oι Eλληνες σταδιακά μαθαίνουν τη γλώσσα, αποκαθίστατους του– σε άλλη Aθήνα, αλλά δήλωνε, επίσης: «Πιτε- νται οικονομικά, συνεταιρίζονται με Γερμανούς. H ελληρο απ διάδοχος του θρνου θα ήθελα να ήμουν Eλλη- νική μουσική θα παίξει σημαντικ ρλο στην επικοινωνία
νας πολίτης». Aυτά συνέβαιναν τον 19ο αιώνα. Γιατί, τον των δύο λαών. Eικαστικοί καλλιτέχνες παίρνουν τις πρώ20, τα πράγματα άλλαξαν: Mετά τον B΄ Παγκσμιο Πλε- τες υποτροφίες DAAD και δημιουργούν έργα εμπνευσμέμο η Eλλάδα βιώνει την τραγικτερη περίοδο της ιστο- να απ τη νέα γερμανική πραγματικτητα. Mετανάστες
ρίας της. Aνεργία, κοινωνική ανασφάλεια, ανέχεια, μα- πρώτης γενιάς, αλλά και κάποιοι δεύτερης, παρουσιάστίζουν κυρίως τα κατώτερα οικονομικά στρώματα (ερ- ζουν τα πρώτα λογοτεχνικά κείμενα γραμμένα στα ελληγάτες – αγρτες) του ελληνικού πληθυσμού. Διέξοδο για νικά. Λίγο αργτερα θα εμφανιστούν και τα πρώτα κείμενα Eλλήνων γραμμένα κατ’ ευθείαν
τους περισστερους που δυστυχούστα γερμανικά. Mε τα χρνια οι νεοελσαν, η μετανάστευση. Hνωμένες ΠολιEπιμέλεια αφιερώματος:
ληνικές σπουδές θα εμφανιστούν σε
τείες, Kαναδάς, Aυστραλία, Bέλγιο,
ΠEΓKY KOYNENAKH
πολλά πανεπιστήμια.
Γερμανία.
Σήμερα με την Eυρωπαϊκή Eνωση τα
Tο 1960 υπογράφεται η ελληνογερμανική συμφωνία «Περί απασχολήσεως Eλλήνων εργα- πράγματα έχουν αλλάξει αρκετά. Yπάρχουν, βέβαια, ακτών στη Γερμανία». Eίναι η εποχή της μεγάλης εξδου. μη μετανάστες, τα επίσημα στοιχεία δίνουν τον αριθμ
Θα μεταναστεύσουν στη Γερμανία περίπου ένα εκατομ- 450.000), οι οποίοι, πως είναι φυσικ, υφίστανται τις βαμύριο Eλληνες. H Eλλάδα αποψιλώνεται απ το πιο ζω- ριές συνέπειες της παγκσμιας οικονομικής κρίσης. Tαυτχρονα, παλιοί μετανάστες έχουν μετατραπεί σε επιχεινταν και παραγωγικ εργατικ δυναμικ της.
Oι μετανάστες θα συναντήσουν μύριες σες δυσκο- ρηματίες συμβάλλοντας στην οικονομική συνεργασία
λίες. Θα ζήσουν ομαδικά σε μικρά δωμάτια, θα δουλέ- των δύο χωρών, ενώ τα περισστερα απ τα παιδιά τους
ψουν κάτω απ σκληρές συνθήκες για να εξοικονομή- έχουν ενσωματωθεί στη γερμανική κοινωνία.
Aπ ελληνικής πλευράς έχουν γίνει αρκετές προσπάσουν χρήματα, τα οποία στέλνουν στις οικογένειές τους.
Ωστσο, η συμφωνία που είχε υπογραφεί δεν δεσμεύει θειες, τα τελευταία χρνια, χι μνο επικοινωνίας με
τις γερμανικές αρχές. Ποτέ δεν θα παραδεχτούν τι η τους εναπομείναντες μετανάστες και τα παιδιά τους, αλΓερμανία αποτελεί χώρα υποδοχής μεταναστών. Mε τη λά και δημιουργίας διαύλων επικοινωνίας με την ίδια τη
δικαιολογία τι η παραμονή των ξένων εργατών ήταν γερμανική κοινωνία. Στο πλαίσιο αυτών των προσπαθειπροσωρινή, δεν τους αναγνωρίζουν σχεδν κανένα δι- ών ανήκει η λειτουργία του Iδρύματος Eλληνικού Πολιτικαίωμα, πολιτικ ή κοινωνικ. Στο καθημεριν τους λεξι- σμού στο Bερολίνο –με απώτερο στχο την προβολή του
λγιο θα προστεθεί η λέξη γκασταρμπάιτερ –φιλοξενού- σύγχρονου πολιτισμού– ενώ οι Hμέρες Eλληνικού Πολιτιμενος εργάτης– που με τα χρνια θα πάρει τις χειρτε- σμού, που ξεκίνησαν απ τη Bννη και συνεχίστηκαν στο
ρες διαστάσεις. Tαυτχρονα, τα παιδιά των μεταναστών Aμβούργο και τη Στουτγκάρδη με επιτυχία, σταμάτησαν
θα βρεθούν ανάμεσα σε δύο πατρίδες, χωρίς ουσιαστικά μετά την απομάκρυνση του εμψυχωτή τους Eλληνα πρέσβη Iωάννη Mπουρλογιάννη– Tσαγκαρίδη.
να γνωρίζουν καμιά γλώσσα.
Tο αφιέρωμα των «Eπτά Hμερών» άντλησε την έΣτα χρνια της δικτατορίας η πλειοψηφία των μεταναστών θα στραφεί εναντίον της. Θα τους συμπαραστα- μπνευσή του απ τον Eλληνισμ της Γερμανίας. Θέμα τεθούν οι Γερμανοί δημοκράτες. Eχουν μείνει ιστορικές οι ράστιο. Hταν φυσικ, ο περιορισμένος χώρος να αφήσει
μεγάλες, κοινές διαδηλώσεις, οι εκπομπές της Deutsche αρκετά επιμέρους θέματα εκτς...

2 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY 1998

Bαυαρία και Eλλάδα
H Eθνεγερσία του 1821 και το πνεύμα του κλασικισμού, κυριαρχούν στο Mναχο
Tου Γιάννη Mιχαήλ

πνικαρέας. Aυτ το σύμβολο της αθηναϊκής παλαιτητας είχε καταδικαστεί σε κατεδάφιση, εφ’ σον πάνω του περνούσε η υποτείνουσα
του αθηναϊκού πολεοδομικού τριγώνου: η οδς Eρμού. O Λουδοβίκος εισακούει τη διαμαρτυρία του
νεαρού Δήμου Aθηναίων, η οποία
σημαδεύει την απαρχή της εξέγερσης της ελληνικής τοπικής αυτοδιοίκησης ενάντια στην κηδεμονία
της κεντρικής εξουσίας.

Aρχιτέκτονα – Πολεοδμου

OI ΣXEΣEIΣ της Eλλάδας με τις περισστερες χώρες, που μπορεί να
ανιχνευθεί κάθε είδους ελληνική
παρουσία, είναι μονδρομες. Eτσι,
είναι ελάχιστη στην Eλλάδα η παρουσία της Aιγύπτου ή της Aυστραλίας, ενώ ήταν ή είναι έντονη σε
αυτές τις χώρες η ελληνική παρουσία. Aντίθετα, υπάρχουν παραδείγματα με αμφίδρομες σχέσεις, κυρίως, βέβαια, με χώρες της Eυρώπης. Aνάμεσα σε αυτές η Bαυαρία
και ιδιαίτερα το Mναχο καταλαμβάνουν ιδιαίτερη θέση.
Kι ακμα: Oι σχέσεις Bαυαρίας –
Eλλάδας ή Mονάχου – Aθήνας είναι
μεν έντονες και αδιάλειπτες κατά
τους δύο τελευταίους αιώνες, πλην 
μως παρουσιάζουν στο πρώτο ήμισυ του 19ου αιώνα μια καταπληκτική κορύφωση, η οποία αποτελεί συνάμα κορύφωση της ευρωπαϊκής
τέχνης. Σε αυτές τις πρώτες δεκαετίες του προηγούμενου αιώνα η
Bαυαρία, που ήταν μια μικρή σχετικά ευρωπαϊκή χώρα αλλά με υψηλή
πολιτιστική παράδοση, σφραγίζει
την εξέλιξη της Eλλάδας, ενς
φτωχού νεοσύστατου μεσογειακού
κράτους, αλλά με πλούσια ιστορική
κληρονομιά. Kαι αντίστροφα, η
Eλλάδα –και χι μνο η αρχαία–
συνδέεται ττε με την ανάδειξη
του Mονάχου σε ευρωπαϊκή πρωτεύουσα.
Δύο οι γενεσιουργοί παράγοντες
αυτής της πολιτιστικής κυρίως ανταλλαγής, η άνοδος του Λουδοβίκου του A΄ στο θρνο του νεοπαγούς Bασιλείου της Bαυαρίας και η
έκρηξη του ελληνικού απελευθερωτικού αγώνα του 1821.

Πινακοθήκη
της ομορφιάς
O Λουδοβίκος ο A΄ αποτέλεσε απ νέος, για την ακρίβεια ήδη ως
διάδοχος του βαυαρικού θρνου,
μια ξεχωριστή πραγματικτητα. O
Tαλλεϋράνδος τον χαρακτηρίζει απαράμιλλα: «πρκειται για ένα τρελ, που έχει μως λογική».
O μονάρχης απέδειξε τι είχε και
λογική και αίσθημα, με ιδιαίτερη
μάλιστα προτίμηση στο ωραίο φύλλο, εφσον έχασε το θρνο του για
τα μάτια της περιβητης χορεύτριας Λλα Mντεζ. Σε αυτή την
προτίμησή του οφείλεται και η
γνωστή «Πινακοθήκη της Oμορφιάς» ή των «Ωραίων γυναικών»
της εποχής του, που δημιούργησε
μέσα στο κομψοτέχνημα του Παλατιού του Nymphenburg. Στις
καλλονές αυτής της Πινακοθήκης
συγκαταλέγεται και η Eλληνίδα κρη Mπτσαρη.

Oι Bαυαροί
στην Eλλάδα

Πίνακας του Alois Bach που απεικονίζει σκηνή σε πανδοχείο του Bad Tölz,
1835. Bαυαρς υπαξιωματικς διηγείται τις εντυπώσεις του απ την Eλλάδα,
μια μακρινή και άγνωστη χώρα.

Pεαλιστής, ρομαντικς, είχε την
ευτυχία να εκφράζει την ττε κοινή
γνώμη της Eυρώπης για μια νέα τάξη πραγμάτων μετά την θύελλα του
μεγάλου Kορσικανού και μετά τις
παλινορθωτικές–απολυταρχικές
τάσεις της «Iεράς Συμμαχίας». Kυρίως, μως, ο Λουδοβίκος, ο Bασιλιάς – Kαλλιτέχνης, είχε τη σπάνια
ευκαιρία να δρομολογήσει τη μεταμρφωση του Mονάχου σύμφωνα
με τις καλλιτεχνικές του αντιλήψεις, οι οποίες είχαν σχηματιστεί απ την ενδελεχή εντρύφησή του
στο έργο του Oμήρου.
Στα έπη του ποιητή της Iωνίας
και, γενικτερα, στα πολιτιστικά επιτεύγματα του αρχαιοελληνικού
κσμου, ο επίδοξος διάδοχος ανακαλύπτει τι «η συγγένεια στην τέχνη ενώνει του Eλληνες και τους
Tεύτονες» και αρχίζει να ζει το αρχαιοελληνικ του νειρο: «Πιτερο
απ διάδοχος θρνου θα ήθελα να
ήμουν Eλληνας πολίτης».

H Eλληνική
Eπανάσταση
Tο 1816, εννέα χρνια, δηλαδή,
πριν ο Λουδοβίκος στεφθεί Bασιλιάς της Bαυαρίας, εγκαινιάζει τη
λαμπρή κατασκευαστική του σταδιοδρομία, πραγματώνοντας, έτσι,
τα αρχαιοελληνικά του νειρα με
την ανέγερση της Γλυπτοθήκης
του Mονάχου. Ξαφνικά, μως, στον
κσμο της ονειρικής αρχαίας Eλλάδας αντιπαρατίθεται η σκληρή
πραγματικτητα της νετερης

Eλλάδας. Tο 1821 ξεσπά η ελληνική
εξέγερση που φέρνει τον Λουδοβίκο ακμα πιο κοντά, ακμα πιο φλογερά, τσο στα αρχαιοελληνικά ιδεώδη, σο και στις ανάγκες των επαναστατημένων Eλλήνων. Πιστεύει
ακράδαντα τι «μετά την απελευθέρωση της Γερμανίας απ το ναπολεντειο ζυγ, τίποτα δεν επιθυμώ τσο πολύ, σο τη νίκη της
Eλλάδας». Για αυτή τη νίκη αλλά
και για τη γέννηση της νέας Eλλάδας, ο Λουδοβίκος θα συνεισφέρει
πολλά.
Aπ το 1821 και μετά θα ενισχύσει με κάθε τρπο τσο τους αγωνιζμενους Eλληνες σο και την απελευθερωμένη Eλλάδα: στην αρχή
με πλα, χρήματα, στρατιωτικούς
συμβούλους, την εξαγορά αιχμαλώτων απ την Aίγυπτο, υποτροφίες για σπουδές σε παιδιά πεσντων Eλλήνων αγωνιστών. Στη συνέχεια θα στείλει το δευτερτοκο
γιο του ως πρώτο Bασιλιά της μικρής Eλλάδας.
Mαζί του θα στείλει 10.000 αξιωματικούς, στρατιώτες, υπαλλήλους,
δασκάλους, γιατρούς, αρχιτέκτονες, επιστήμονες. H μεγάλη αυτή αναπτυξιακή βοήθεια θα διαρκέσει
για μια δεκαετία, έως το 1843, οπτε με την ψήφιση του Συντάγματος
οι ξένοι πρέπει να αποχωρήσουν.
Tο διάστημα αυτ ο Λουδοβίκος
συνδιοικεί την Eλλάδα, την οποία
ευτυχεί να επισκεφτεί το 1835 σε
εκπλήρωση παλιού του πθου. Aπ
τις πολλές σωτήριες επεμβάσεις
του στην Aθήνα, ας αναφερθεί χαρακτηριστικά η διατήρηση της Kα-

Στο νεοσύστατο ελληνικ κράτος
και, ιδιαίτερα, στη νέα πρωτεύουσά
του, την Aθήνα, ο Λουδοβίκος έρχεται να εκπληρώσει τις πνευματικές
του υποχρεώσεις προς τον ελληνικ
κσμο. H μεγάλη σημασία της λαμπρής ανάπτυξης και της μεγάλης
εξάπλωσης του κλασικισμού στην
Aθήνα παρουσιάζεται σε ένθετο της
Kαθημερινής
(«Nεοκλασικισμς
στην Aθήνα» 10/11/96). Tις ίδιες μως ελληνικές υποχρεώσεις έχει επωμιστεί και για τη χώρα του και, ιδιαίτερα, για την πρωτεύουσά της, το
Mναχο: «Δεν πρκειται να ησυχάσω προτού δω το Mναχο να μοιάζει
με την Aθήνα». Eτσι αρχίζει η παρουσία της Eλλάδας στο Mναχο,
τσο της αρχαίας σο και της ττε
σύγχρονης.
Tαυτχρονα σχεδν οι κάτοικοι
της Bαυαρίας είχαν την ευκαιρία να
ακούσουν κάτι για την μακρινή και άγνωστη χώρα απ τα στματα των
Bαυαρών στρατιωτών, που επανακάμπτουν στην πατρίδα τους. Aπ την
εποχή εκείνη σώζεται ένας ζωγραφικς πίνακας του –χι πολύ γνωστού–
ζωγράφου Alois Bach, που απεικονίζει το 1835 έναν υπαξιωματικ του
βαυαρικού στρατεύματος (3.500 άνδρες) να στρογγυλοκάθεται σε ένα
πανδοχείο του ωραιτατου χωριού
Bad Tölz στους πρποδες των Aλπεων, να διηγείται τις εκπληκτικές περιπέτειές του. «Λες και ερχταν απ
έναν άλλο κσμο», σχολιάζει στο τσο ζωνταν βιβλίο του ο θερμς φιλέλληνας Bολφ Zάιντλ, «οι Bαυαροί
στην Eλλάδα – H γέννηση του νεοελληνικού κράτους και το καθεστώς
του Oθωνα (1981)», Aθήνα 1984. Διηγήσεις, λοιπν, απ έναν κσμο γεμάτο πολεμιστές, βράχια, θάλασσες
και πολλά, πολλά μάρμαρα, τα οποία 
μως σπεύδουν να μελετήσουν σμήνη γραμματιζούμενων απ παντού.
Mε την κάθοδο του Oθωνα στην
Eλλάδα αρχίζει ο ερχομς, για διάφορους λγους, των Eλλήνων στο
Mναχο: αξιωματούχοι και σπουδαστές, ορφανά και καλλιτέχνες, άγνωστοι άνθρωποι του λαού και γνωστές
προσωπικτητες με τις γραφικές
Συνέχεια στην 4η σελίδα

KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY 1998 - H KAΘHMEPINH

3

H Γλυπτοθήκη, στη Bασιλική Πλατεία του Mονάχου, που εκτίθενται τα γλυπτά του ναού της Aφαίας, απ την Aίγινα. Aρχιτέκτων, Leo von Klenze.
Συνέχεια απ την 3η σελίδα

φουστανέλες τους, πως ο Πλαπούτας, ή με τις βράκες τους, πως ο
Mιαούλης. Bέβαια, μερικοί απ αυτούς δεν αντέχουν το ψυχρ και ομιχλώδες κλίμα. Eτσι, στο παλι νεκροταφείο Suedfriedhof, ο σημερινς διαβάτης συναντά ταφπλακες
με –για τους εντπιους– ακαταλαβίστικες επιγραφές πως:
ENΘAΔE KEITAI O ΛEΩNIΔAΣ,
ΓIOΣ TOY OΔYΣΣEA, EΓΓONOΣ TOY
ANΔPOYTΣOY, ΠOY ΠEΘANE AΓOPI
AKOMA ΣTO MONAXO ΣTIΣ 8 ΔEK.
1836. TO MNHMEIO AYTO TOY
AΦIEPΩΣE ENAΣ ΠAΛIOΣ ΦIΛEΛΛHNAΣ O Λ. O A΄ BAΣ. THΣ BAY. (δηλαδή ο Λουδοβίκος ο A΄ Bασιλιάς της
Bαυαρίας).

Mναχο και
κλασικισμς
H παρουσία της Eλλάδας στο Mναχο κατά τον 19ο και 20 αιώνα είναι αδιάλειπτη. Oι άνθρωποι μως
έρχονται και παρέρχονται, τα έργα
τους ξεχνιούνται ή έστω εισέρχονται
στην ιστορία. Tα αρχιτεκτονήματα
μένουν και διαιωνίζουν την εποχή
τους, ως συμπύκνωση γεγοντων,
δράσεων, επιτευγμάτων.
Tέτοια αρχιτεκτονήματα αφήνει
πολλά στο Mναχο ο Λουδοβίκος, τα
οποία μαρτυρούν την πολύτροπη παρουσία της Eλλάδας στις αρχές του
προηγούμενου αιώνα. Tα περισστερα απ αυτά, που προσδίδουν στο
Mναχο τη μεγαλοπρέπεια μιας μητρπολης, τριάντα τον αριθμ (μεταξύ των οποίων η περίφημη Παλιά Πινακοθήκη) φέρουν την υπογραφή ενς απ τους πλέον διακεκριμένους
εκπροσώπους του ευρωπαϊκού κλασικισμού του 19ου αιώνα, του Leo
von Klenze. Eξάλλου, την υπογραφή
του φέρει και το πολεοδομικ σχέδιο
του αθηναϊκού κέντρου.
Tο σπουδαιτερο έργο του Λουδοβίκου και του Klenze αλλά και το έρ-

γο με την ισχυρτερη παρουσία της
Eλλάδας στο Mναχο, τσο της αρχαίας σο και της νετερης, είναι η
Koenigsplatz, η Πλατεία των Bασιλέων, λαμπρή σύνθεση του ευρωπαϊκού κλασικισμού.
Tην πλατεία περιστοιχίζουν τρία
περίφημα κτίρια: Δεξιά, πως εισέρχεται κανείς απ το κέντρο της πλης, υψώνεται η Γλυπτοθήκη, ένα απ τα ωραιτερα μουσεία, πως λένε οι εντπιοι και χι μνο, του κσμου. Tο απλ αλλά ωραιτατο δωρικ κτίριο με τον πλουσιτατο εσωτερικ γύψινο διάκοσμο δημιουργείται (1816–1834) απ το Λουδοβίκο
σε σχέδια του Klenze για να στεγάσει τα γλυπτά του αετώματος του
ναού της Aφαίας Aθηνάς στην Aίγινα. O Λουδοβίκος είχε αγοράσει αυτά τα γλυπτά στη Pώμη, που είχαν
φτάσει μέσω Zακύνθου. Bασική εντολή του στον διάσημο γλύπτη του
κλασικισμού Δαν Bertel Thorwaldsen ήταν να συμπληρώσει τα
σπασμένα και χαμένα μέλη των αγαλμάτων. O Thorwaldsen αντεπεξήλθε τέλεια: Mέχρι το 1960 ήταν
σχεδν αδύνατο να διακρίνει κανείς
το μάρμαρο απ το γύψο.
H Γλυπτοθήκη ξαναγεννιέται στη
δεκαετία 1960–’70, ύστερα απ τις
καταστροφές που υπέστη κατά τους
βομβαρδισμούς του B΄ Παγκοσμίου
Πολέμου. O καθηγητής του γειτονικού Πολυτεχνείου Josef Wiedemann
αναστηλώνει κατά υποδειγματικ
τρπο το κτίριο. H σπουδαιτερη επέμβασή του έγκειται στην κατάργηση των γύψινων διακοσμήσεων, οι οποίες, αν και ωραιτατα έργα τέχνης, έρχονταν σε αντίθεση με τα
έργα της αρχαιοελληνικής γλυπτικής τέχνης.
Πιο δραστική ήταν η αφαιρετική επέμβαση του διευθυντή της Γλυπτοθήκης Dieter Ohly, γνωστού και απ
τις ανασκαφές του στον αθηναϊκ
Kεραμεικ. Aυτς τοποθέτησε τα αγάλματα σε ένα λουτρ με κατάλλη-

4 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY 1998

λες χημικές ουσίες, έτσι ώστε να
διαλυθούν εντελώς λες οι γύψινες
προσθήκες. Σήμερα τα γλυπτά του
Aετώματος της Aφαίας προβάλλουν
σε λο τους το μεγαλείο. Tις ελλείψεις των μελών έρχεται να συμπληρώσει η φαντασία του επισκέπτη.

Συλλογές
αρχαιοελληνικής
τέχνης
H Γλυπτοθήκη βρίσκεται σε διάλογο με το απέναντί της κτίριο της
Neue Staatsgalerie, του Nέου Kρατικού Kτιρίου Eκθέσεων, έργο του αριχτέκτονα
Georg
Friedrich
Ziebland. Tο κτίριο αυτ, κορινθιακού ρυθμού, κτίστηκε στη θέση ενς ορφανοτροφείου για τα ορφανά
του απελευθερωτικού αγώνα του
1821. Aυτ το κτίριο, που υπέστη καταστροφές απ τον πλεμο, αναμορφώθηκε στο εσωτερικ του, επίσης κατά τρπο υποδειγματικ, πως η Γλυπτοθήκη, απ τον καθηγητή του Πολυτεχνείου Johannes
Ludwig, για να στεγάσει την εντυπωσιακή συλλογή μικρών αντικειμένων αρχαιοελληνικής τέχνης, δηλαδή κεραμικής και χρυσοχοΐας. Tα
δύο αυτά κτίρια αποτελούν διακεκριμένες περιπτώσεις ένταξης του
κλασικισμού στη σύγχρονη εποχή.
H πλατεία συμπληρώνεται με το επιβλητικ διακοσμητικ κτίριο των
Προπυλαίων,
ιωνικού
ρυθμού,
1854–1862. Tο θέμα της αρχιτεκτονικής σύνθεσης αυτής της ανάμνησης
των Προπυλαίων της αθηναϊκής
Aκρπολης έδωσε και πάλι ο Λουδοβίκος στο δικ του Mνησικλή, τον
Klenze, με την εντολή να χαραχτούν
στους τοίχους τα ονματα των Eλλήνων αγωνιστών του ’21, ενώ οι παραστάσεις των αετωμάτων απεικονίζουν τον απελευθερωτικ αγώνα της
Eλλάδας απ τον τουρκικ ζυγ και
την άνοδο του Oθωνα στον ελληνικ

θρνο. Tο 1862, ενώ ολοκληρώνεται
η οικοδμηση των Προπυλαίων,
γκρεμίζεται στη μακρινή νέα Aθήνα
ο θρνος του γιου του Λουδοβίκου,
Oθωνα.
Aς αναφερθεί, ακμα, τι η ελληνική εθνεγερσία διαιωνίζεται απ μια
πλειάδα ζωγραφικών πινάκων απ
τους Bαυαρούς ζωγράφους αυτής
της εποχής, οι οποίοι ήρθαν στην
Eλλάδα, κυρίως δε απ τις μνημειώδεις απεικονίσεις του Peter von
Hess, 1792–1871, ενς πρωτοπρου
ρεαλιστή ζωγράφου του 19ου αιώνα.
Aπ τα πολλά, μεγάλα και μικρά έργα
του, ας αναφερθούν οι 39 σκηνές
του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα,
που στλιζαν τις αψίδες του Aυλικού
Kήπου του Mονάχου. Tο κτίριο και οι
τοιχογραφίες καταστράφηκαν στον
πλεμο, ζούν μως πάντοτε στα σχολικά βιβλία των ελληνοπαίδων λων
των εποχών. O Peter von Hess δίδασκε στην περίφημη Aκαδημία των Eικαστικών Tεχνών του Mονάχου, ταν στο συνάδελφ του Karl von
Piloty έρχεται να μαθητεύσει και να
τους διαδεχθεί ένας νεαρς απ την
Tήνο, ο Nικλαος Γύζης. Eτσι αρχίζει
στην Aκαδημία η σειρά των μεγάλων
ελληνικών παρουσιών, απ το Nικλαο Γύζη στο Σπύρο Bικάτο και απ
τον Mπουζιάνη στον Γιάννη Ψυχοπαίδη, ενώ αδιάλειπτες και πολυάριθμες είναι οι ελληνικές παρουσίες
στο διπλαν κτίριο του πανεπιστημίου (για να αναφερθεί ένα μνο παράδειγμα ελληνικής παρουσίας στα φημισμένα ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα του Mονάχου), πως του πατριάρχη της γερμανικής μουσικολογίας Θρασύβουλου Γεωργιάδη ή του
συνώνυμού του επιφανούς αστικολγου Aπστολου Γεωργιάδη.
Oλα, λοιπν, στο Mναχο, μνήμες
και μνημεία, άνθρωποι και κτίρια, επιγραφές και ταφπλακες, εκθέτουν
το μεγάλο μωσαϊκ της ελληνικής
παρουσίας στην επί του ποταμού
Iζαρ Aθήνα.

Mετανάστες στη Γερμανία
Aπ γκασταρμπάιτερ στη δεκαετία του ’60, πολίτες της Eνωμένης Eυρώπης σήμερα

Eλληνίδες εργάτριες μαζί με τα παιδιά τους μετακινούνται μαζικά με το τρένο. Tα γερμανικά τους ελάχιστα, μετακινούνταν μαζικά για να μην χαθούν στις άγνωστες πλεις... (Aρχείο Γ. Mατζουράνη).
Tου Γιώργου Ξ. Mατζουράνη
Δημοσιογράφου – Συγγραφέα

TO MAPTIO του 1960 υπογράφτηκε η
ελληνογερμανική συμφωνία «Περί απασχολήσεως Eλλήνων εργατών στη
Γερμανία». Kαι απ ττε πάνω απ ένα εκατομμύριο Eλληνες βρήκαν
διέξοδο στη γερμανική βιομηχανία,
στα ορυχεία και στις υπηρεσίες ως
ανειδίκευτοι εργάτες. O ένας στους
οκτώ Eλληνες μετείχε σ’ αυτή την επική έξοδο, ολκληρες οικογένειες
και χωριά μεταφέρθηκαν στη Γερμανία και μάλιστα τις πρώτες δεκαετίες
διατήρησαν με πείσμα τη συνοχή της
ιδιαίτερης καταγωγής τους. Aλλοι
παρέμειναν εκεί λίγα, άλλοι περισστερα χρνια, μερικοί βρήκαν την ευκαιρία να μεταναστεύσουν ακμα
μακρύτερα και μονιμτερα στις HΠA,

τον Kαναδά και την Aυστραλία. H θητεία των Eλλήνων στη Γερμανία χωρίζεται σε δύο εικοσαετείς περιδους με διαχωριστικ ορσημο το
1981, έτος που η Eλλάδα εντάχθηκε
στην EOK. Σήμερα ζουν στη Γερμανία 450.000 Eλληνες.
Tα κύρια αίτια αυτού του τρομακτικού μεταναστευτικού ρεύματος
ήταν και εξακολουθούν να παραμένουν, οικονομικά, κοινωνικά και πολιτικά. H εικοσιπενταετία μέχρι το
1960 ήταν μια απ τις τραγικτερες
περιδους της ελληνικής ιστορίας
και οι επιπτώσεις της σφράγισαν τη
ζωή των μελλοντικών μεταναστών
που λοι τους γεννήθηκαν και ανδρώθηκαν σ’ αυτή την περίοδο.
Tο άγχος της ανασφάλειας, της
καταπίεσης και του φβου, ο πθος
να μορφώσουν τα παιδιά τους, το

συνήθως υποθηκευμένο αγροτικ
νοικοκυρι τους, η έλλειψη κάθε κοινωνικής αρωγής, η ανεργία και η υποαπασχληση ανάγκαζαν τους
Eλληνες να ζητήσουν καταφύγιο
στις ευρωπαϊκές φάμπρικες. Eίχαν
την κρυφή ελπίδα τι στη Γερμανία
θα λύσουν το πρβλημά τους. Hταν
η προσπάθεια να ξεφύγουν οριστικά
απ τα παρασκήνια της κοινωνίας
τους και να διεκδικήσουν στην πράξη τα στοιχειώδη δικαιώματα που αναγνωρίζει, θεωρητικά, σ’ λους
τους ανθρώπους ο αιώνας μας.

Aριστο έμψυχο υλικ
Oι Eλληνες που μετανάστευσαν
στη Γερμανία ήταν κατά 85% αγρτες και μνο το 7% προερχταν απ
μεγάλες πλεις. Tο μορφωτικ τους

επίπεδο ήταν χαμηλ· λιγτεροι απ
τους μισούς είχαν τελειώσει τη βασική εκπαίδευση. Aπ την άλλη πλευρά μως ήταν απ το πιο καλ έμψυχο υλικ που διέθετε η Eλλάδα. Tο
90% των μεταναστών ήταν ηλικίας
απ 18–35 ετών. H υγεία τους ήταν
άριστη. H γερμανική υγειονομική επιτροπή εξέταζε με ξεχωριστή αυστηρτητα τους υποψήφιους μετανάστες και υπήρχε τση μεγάλη προσφορά ώστε να επιλέγονται μνο εκείνοι που συγκέντρωναν τις ιδεώδεις προϋποθέσεις για τη βαριά βιομηχανική δουλειά. Oι υποψήφιοι μετανάστες σχημάτιζαν ατέλειωτες
σειρές έξω απ τα γραφεία των επιτροπών επιλογής και ήταν ευτυχισμένοι αν οι γιατροί τους έβρισκαν
τα δντια, τα μάτια, την καρδιά, τους
Συνέχεια στην 6η σελίδα

KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY 1998 - H KAΘHMEPINH

5

Συνέχεια απ την 5η σελίδα

πνεύμονες και τα μπράτσα γερά και
τους έδιναν το πιστοποιητικ της καλής υγείας. Πολύ αργτερα, ταν
πήγαν στα εργοστάσια, κατάλαβαν 
τι η επιλογή τους έγινε με τα ίδια
κριτήρια και την ίδια διαδικασία που
γίνεται στο τμήμα του κοντρλ για
τα άψυχα αντικείμενα που παράγει
το εργοστάσι τους.
Kανείς δεν είπε στους υποψήφιους μετανάστες τι θα βρουν εκεί που
θα πάνε. Kανείς δεν τους μίλησε για
τις συνθήκες της δουλειάς και της
διαμονής. Για την καινούργια χώρα
που θα εγκατασταθούν και για τους
ανθρώπους της που μαζί θα ζήσουν.
Kανείς δεν φρντισε να μάθουν
τρεις λέξεις πριν φύγουν για να μπορούν να ζητήσουν ένα ποτήρι νερ
στη χώρα που θα φτάσουν. H χώρα
προέλευσης των μεταναστών βιαζταν να εκποιήσει ένα τμήμα του πληθυσμού της έναντι «πινακίου» συναλλάγματος και η χώρα υποδοχής
να καλύψει τις ολοένα αυξανμενες
ανάγκες της με σο γίνεται πιο φτηνά εργατικά χέρια. Eτσι οι υποψήφιοι
μετανάστες παραδίδονταν χωρίς ρους. Στα χέρια τους τους τοποθετούσαν μεγαλψυχα και ένα σακούλι
με τρφιμα για το ταξίδι· δύο κονσέρβες, μία με σαρδέλες και μία με
κορν–μπιφ, ένα καρβέλι ψωμί, λίγες
ελιές και ένα κομμάτι τυρί.

Aνειδίκευτοι εργάτες
Eτσι έφτασαν κι εγκαταστάθηκαν
κατά εκατοντάδες χιλιάδες οι Eλληνες στη Δ. Γερμανία. Oλο κι λο που
είχαν να προσφέρουν στην πλούσια
και ισχυρή αυτή χώρα ήταν τα χέρια
τους και η εργατικτητά τους. Tα
πρσφεραν. Kαι περίμεναν την ανταπδοση. Που ήρθε με τη μορφή της
ταινίας πληρωμής του μισθού. Aλλά
μνον έτσι. O άνθρωπος έμενε πάντα έξω απ την αντιπροσφορά.
Eιπώθηκαν τσα πολλά απ επίση-

Mοναχικς Eλληνας μετανάστης στο τρένο του Mονάχου στη δεκαετία του
’60. (Aρχείο Γ. Mατζουράνη)

μης ελληνικής πλευράς για τις θετικές επιπτώσεις της μετανάστευσης
που, αλίμονο, διαψεύστηκαν λα. Για
να μείνει μνο η ρήση του ειδικού
συμβούλου του υπουργείου Eργασίας (1965) «Oι μετακινηθέντες προς
Γερμανίαν απλώς ανεκούφισαν την
αγοράν εργασίας εκ των πιεστικών
επιπτώσεων ας θα υφιστάμεθα μοιραίως με λας τας εντεύθεν δυσμενείς οικονομικάς και ιδία κοινωνικάς
συνεπείας...», που τα λέει λα.
Πολλά επίσης ειπώθηκαν και απ
επίσημης γερμανικής πλευράς που

είχαν την ίδια κατάληξη. Tη διάψευση. Aντί της νομικής εξίσωσης ο νμος περί αλλοδαπών. Aντί της επαγγελματικής προσαρμογής η μνιμη
κατηγορία των ανειδίκευτων βοηθητικών εργατών. Aντί των κοινωνικών δικαιωμάτων οι παράγκες, τα άθλια χάιμ και τα οικιστικά γκέτο.
Aντί των πολιτικών δικαιωμάτων οι
διακρίσεις.
Oι οικογένειες των μεταναστών
πέρασαν πολύ δύσκολα χρνια, χωρισμού, στερήσεων και κοινωνικού
παραγκωνισμού. Δεκάδες χιλιάδες

Δωμάτιο εργοστασιακού κοινοβίου (1969). Kατοικούσαν τέσσερις Eλληνες. H τουαλέτα ήταν στο βάθος του διαδρμου και εξυπηρετούσε δέκα συνολικά τέτοια δωμάτια. Tο μπάνιο στο υπγειο! (Aρχείο Γ. Mατζουράνη)

6 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY 1998

παιδιά μεταναστών μεγάλωσαν στα
χέρια των παππούδων, μακριά απ
τους γονείς τους για τους οποίους
είχαν αμυδρή εικνα και αντίστοιχα
αισθήματα. Aπ το 1968 που η μετανάστευση –και λγω της δικτατορίας
στην Eλλάδα– απέκτησε μονιμτερο
χαρακτήρα, άρχισε να αυξάνεται ο αριθμς των μεταναστριών και το
1973 ο ελληνικς πληθυσμς της
Γερμανίας συντίθεται απ 55% άντρες και 45% γυναίκες, ενώ τα ελληνπουλα που ζουν με τους γονείς
τους ξεπερνούν τις 80.000. Tο γεγονς αυτ ενώνει έναν σημαντικ αριθμ χωρισμένων οικογενειών, δημιουργεί μως παράλληλα και δυσκολίες στην εξεύρεση κατοικίας και
προπαντς στην εκπαίδευση των
παιδιών. H γερμανική πλευρά υποστήριζε τι τα παιδιά των μεταναστών μπορούν να ενταχθούν στα
γερμανικά σχολεία, η ελληνική επιθυμούσε τη δημιουργία ελληνικών
σχολείων χωρίς μως να διαθέτει και
τα απαιτούμενα κονδύλια και οι ίδιοι
οι μετανάστες προτιμούσαν μιαν ελληνφωνη παιδεία επειδή δεν είχαν
καμιά βεβαιτητα τι η παραμονή
τους στη Γερμανία μπορεί να παραταθεί για πολύ. Eτσι δεν είναι υπερβολικς ο ισχυρισμς μερικών μελετητών τι τα σχολεία που παρακολούθησαν τα παιδιά των μεταναστών
στις δύο πρώτες δεκαετίες της μετανάστευσης παρήγαγαν νέους, αγράμματους σε δύο γλώσσες, που
δεν είχαν άλλη μοίρα απ το να πυκνώνουν τις τάξεις των ανειδείκευτων εργατών στα γερμανικά εργοστάσια.

«Φιλοξενούμενοι»
εργάτες
Oι γερμανικές αρχές δεν θέλησαν
ποτέ να παραδεχτούν τι η Γερμανία
είναι χώρα υποδοχής μεταναστών.
Mε τη δικαιολογία της προσωριντητας των ξένων απφυγαν να τους αναγνωρίσουν οποιοδήποτε δικαίωμα.
Πολιτικ ή κοινωνικ. Tους έδωσαν
απ την αρχή των προσωνυμία γκάσταρμπάιτερ – φιλοξενούμενοι εργάτες – λέξη που δημιούργησε ορολογία. Σιγά σιγά, ο γκάσταρμπάιτερ
πήρε την έννοια του παρακατιανού,
του παρείσακτου, του φουκαρά, του
μπαγαπντη· έγινε βρισιά.
Mε την ψήφιση του νμου περί αλλοδαπών ο γκάσταρμπάιτερ πήρε τις
πραγματικές του διαστάσεις και την
αληθινή του έννοια: Eρχεται απ το
ντο. Eίναι φτωχς και υπανάπτυκτος. Eίναι φτηνς και πειθαρχικς.
Eχει δικαίωμα να μπει στη Γερμανία
μνο ύστερα απ ειδική άδεια. Eχει
καθήκον να δουλεύει που τον τοποθετήσουν, σο του ζητήσουν και
με ποια αμοιβή του ορίσουν. Mπορεί να κατοικεί στα κοινβια των εργοστασίων κάτω απ απάνθρωπες
συνθήκες μαζικής και ελεγχμενης
διαβίωσης ή στα σπίτια που δεν δέχονται να κατοικήσουν οι Γερμανοί.
Kαι μπρεί να ψυχαγωγείται μνο σε 
σες ταβέρνες του επιτρέπουν οι
Γερμανοί ταβερνιάρηδες. Kάποτε
βέβαια ο πρεδρος Xάινεμαν και ο
καγκελάριος Mπραντ έκαναν εκκλήσεις για την κατάργηση των διακρί-

Σπίτι μεταναστών στη δεκαετία του ’70. Kρεβατοκάμαρα και... γραφείο των
παιδιών. (Aρχείο Γ. Mατζουράνη)

σεων σε βάρος των μεταναστών.
Που δεν πέτυχαν μως άλλο απ το
να επιβεβαιώνουν την κατάσταση.
Oι Eλληνες μετανάστες ένιωθαν
πραγματικά μνοι. Oι ελληνικές υπηρεσίες δεν τους βοηθούσαν, αντιθέτως τους καταπίεζαν και τους αστυνμευαν λη τη δεκαπενταετία μέχρι τη μεταπολίτευση. Συμπαραστάτες τους μως ήταν τα γερμανικά
συνδικάτα, οι υπηρεσίες της Eυαγγελικής Eκκλησίας που είχαν αναλάβει και τη φροντίδα για την κοινωνική μέριμνα και οι Eλληνες φοιτητές
που σπούδαζαν στα γερμανικά πανεπιστήμια. Oι εγκαταλελειμμένοι αυτοί μετανάστες μνο στην πρώτη δεκαετία (1961–1970) είχαν στείλει
στην Eλλάδα συνάλλαγμα ύψους
τεσσάρων περίπου δισεκατομμυρίων
μάρκων!

Aβέβαιη παραμονή
H οικονομική κρίση που ξέσπασε
το 1973 και τα μέτρα που έλαβε η
γερμανική κυβέρνηση είχαν σοβαρές επιπτώσεις στη ζωή των μεταναστών. H εργατική τους θέση έγινε ακμη πιο αβέβαιη, η άδεια παραμονής πιο δύσκολη, η συνύπαρξη με
τους Γερμανούς συναδέλφους τους
πιο υπονομευμένη και εύθραυστη. H
έντονη καταπίεση, η απειλή της απλυσης και της απέλασης, η δυναμική
εμφάνιση των φανατικών ρατσιστικών οργανώσεων και η πικρή εμπειρία για σα θα αντιμετωπίσουν σε
μια ενδεχμενη αναγκαστική επιστροφή στις πατρίδες τους, ιδίως σε

αυτές που δεν υπήρχαν δημοκρατικά καθεστώτα, αποτέλεσαν έναν απάνθρωπο μηχανισμ εξουθένωσης
και ουδετεροποίησης των ξένων.
Tο γεγονς τι οι Eλληνες εργάτες εκείνη την εποχή, κατά σημαντικ ποσοστ, πήραν μέρος στις πολυήμερες απεργίες δίπλα στους
Γερμανούς συναδέλφους τους αποτελεί δείγμα της συνειδητοποίησής
τους και έμπρακτη αντίθεση στις
προθέσεις των εργοδοτών και των
συντηρητικτερων κύκλων που επιθυμούσαν να διατηρούν πειθήνιες
τις στρατιές των αλλοδαπών εργατών ως αντίπαλο δέος στο διεκδικητικ κίνημα των Γερμανών.

Παλιννστηση
Aπ το 1975 παρουσιάζεται μια έντονη τάση παλιννστησης. Aπ τη
μια μεριά οι δύσκολες συνθήκες που
είχαν δημιουργηθεί στη Γερμανία
και απ την άλλη η μεταπολιτευτική
ευφορία που διακατείχε τους Eλληνες, έπεισαν πολλούς μετανάστες
πως είχε έλθει η ώρα της πολυπθητης επιστροφής. Oι συζητήσεις για
τη θέσπιση παλιννοστησιακών κινήτρων και οι σχετικές επαφές εκπροσώπων των δύο κυβερνήσεων δημιούργησαν κάποιες ελπίδες διευκολύνσεων για την επανένταξη των
μεταναστών και προπαντς των παιδιών τους που είχαν γεννηθεί στη
Γερμανία και ήταν μαθητές και
σπουδαστές γερμανικών σχολείων.
Oι συζητήσεις μως αυτές ποτέ δεν
ολοκληρώθηκαν και τα κίνητρα έμει-

«Δεν ξέρω σωστά ούτε ελληνικά ούτε γερμανικά» γράφει το πλακάτ του διαμαρτυρμενου μικρού Eλληνπουλου. Kι μως, πήγαινε σχολείο... 1980.
(Aρχείο Γ. Mατζουράνη)

ναν μνο στις διακηρύξεις.
Στην περίοδο 1974–1979 επέστρεψαν απ τη Γερμανία στην Eλλάδα
για μνιμη εγκατάσταση 286.188 άτομα απ τα οποία οι 136.416 εργαζμενοι1. Aυτ ίσως να μην έγινε ιδιαιτέρως αντιληπτ στη Δ. Γερμανία
γιατί στην ίδια περίοδο εγκαταστάθηκαν εκεί 108.6231 νέοι μετανάστες
και γεννήθηκαν περί τις 50.000 παιδιά μεταναστών. Στην Eλλάδα μως
η κατάσταση ήταν διαφορετική. O αριθμς των παλιννοστούντων ήταν
μεγάλος για μια χώρα χωρίς υποδομές υποδοχής και χωρίς τη δυναττητα να διαθέσει κατάλληλες θέσεις
εργασίας. H επιλογή που έκαναν οι
κυβερνήσεις εκείνης της εποχής ήταν να αποσιωπήσουν το πρβλημα,
ελπίζοντας προφανώς τι οι δυσκολίες της επανεγκατάστασης θα απέτρεπαν τη διγκωση του παλιννοστησιακού ρεύματος. H ώρα να
πραγματοποιηθεί η προ δεκαπενταετίας υπσχεση τι «οι πρώτοι που
θα κληθούν να στελεχώσουν τη νέα
ελληνική βιομηχανία θα είναι οι
Eλληνες μετανάστες που αποκτούν
πείρα και γνώσεις στα γερμανικά εργοστάσια» φαίνεται τι δεν είχε
φτάσει ακμα.
Xαρακτηριστικ αυτής της πενταετίας της μεγάλης παλιννστησης
είναι τι οι πρώην μετανάστες επιστρέφουν στους τπους καταγωγής
τους και ξαναγίνονται αγρτες ή μικροεπαγγελματίες αντί να εγκαθίστανται στα μεγάλα αστικά κέντρα 
πως γινταν μέχρι ττε. Eτσι, το
58,2% κατευθύνθηκε προς τη Mα-

κεδονία και Θράκη, το 12% στην
Hπειρο, το 8,8% στη Θεσσσαλία, το
14% στην Aττική και τα νησιά, το
4% στην Πελοπννησο και το 3%
στην Kρήτη2.

Δυσκολίες
επαναπροσαρμογής
Oι Eλληνες ξεκίνησαν το ταξίδι
της επιστροφής χωρίς την παραμικρή πληροφρηση, συμπαράσταση
και βοήθεια. Aκριβώς πως συνέβη
και πριν απ είκοσι χρνια ταν μετανάστευσαν στη Γερμανία. Oι ανυπέρβλητες δυσκολίες επαναπροσαρμογής τούς δημιουργούν τα ίδια αισθήματα αβεβαιτητας και ανασφάλειας που είχαν και στη Γερμανία.
Oπως λένε κάποιοι απ αυτούς, αισθάνονται τώρα σαν μετανάστες
στην ίδια τους την πατρίδα. Γι’ αυτ
και μλις δίνεται ευκαιρία ξαναμεταναστεύουν ως πολίτες της EOK πια.
Tο 1981 είναι μια χρονιά – σταθμς
στη μετανάστευση των Eλλήνων
στην Γερμανία. H ένταξη στην EOK
είναι γεγονς και ο αριθμς των
Eλλήνων στη Γερμανία κυμαίνεται
σταθερά γύρω στις 300.000 άτομα. H
εποχή των Eλλήνων γκάσταρμπάιτερ
τελειώνει και αρχίζει η εποχή των
μετακινουμένων Eυρωπαίων εργαζομένων. Διαπιστώνουν τώρα τι η
παραμονή τους στη Γερμανία μπορεί
να είναι μονιμτερη, επενδύουν σε
υποδομή σύγχρονης διαμονής, μηδενίζεται το ποσοστ των χωρισμέΣυνέχεια στην 8η σελίδα

KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY 1998 - H KAΘHMEPINH

7

Σε συνέντευξή του («Eλευθεροτυπία» 8.4.94) ο πρεδρος της ελληνικής κοιντητας Bερολίνου κ. Mιλτ.
Tερζπουλος υποστηρίζει: «Eδώ στο
Bερολίνο εμείς οι Eλληνες έχουμε
ένα τεράστιο ανθρώπινο υλικ.
Πάνω απ 800 συμπατριώτες μας
είναι κορυφαίοι επιστήμονες σ’ λους τους κλάδους. Πολλοί απ αυτούς, γιατροί και καθηγητές νοσοκομείου, πως ο διευθυντής του πανεπιστημιακού νοσοκομείου του Bερολίνου κ. Mπίγκος. Eδώ βρίσκεται και
ο μεγάλος Σύλλογος Eλλήνων Eπιστημνων Bερολίνου αλλά και πάρα
πολλοί γνωστοί Eλληνες καλλιτέχνες που ζουν χρνια τώρα στην πλη μας. Aπ τους 13.000 Eλληνες μνον οι 1.000 είναι ακμη εργάτες».

Συνέχεια απ την 7η σελίδα

νων οικογενειών και αξιοποιούνται
οι δυναττητες επαγγελματικού
προσανατολισμού που προσφέρει η
γερμανική εκπαίδευση, κυρίως απ
τη δεύτερη γενιά των μεταναστών.
Oι Eλληνες διεκδικούν τα δικαιώματά τους και για πρώτη φορά φτάνουν
υποθέσεις Eλλήνων εργαζομένων
στη Γερμανία μέχρι τα Kοινοτικά δικαστήρια για εργασιακά και ασφαλιστικά θέματα. H αλλαγή δεν έγινε απ τη μια στιγμή στην άλλη ούτε ως
διά μαγείας εξαφανίστηκαν οι ρατσιστικές εκδηλώσεις και αντιδράσεις
των χαμηλτερων στρωμάτων της
γερμανικής κοινωνίας. Aντιθέτως,
μάλιστα, σε μερικές περιδους εντάθηκαν καθώς σ’ αυτή τη δεκαετία
συνέβησαν κοσμοϊστορικά γεγοντα. H κατάρρευση του ανατολικού
συνασπισμού, η ενοποίηση των δύο
Γερμανιών, η εισβολή εκατομμυρίων
μεταναστών απ τις χώρες της ανατολικής Eυρώπης, πολλών μάλιστα
με γερμανική καταγωγή, και η αύξηση της ανεργίας επέφεραν μιαν αναταραχή στην πολιτική, την οικονομική και την κοινωνική ζωή της χώρας
που δεν άφησε καμιάν ομάδα πολιτών ανεπηρέαστη. Aν οι Eλληνες αντιμετώπισαν τη νέα κατάσταση με
λιγτερες επιπτώσεις απ τους άλλους μετανάστες το οφείλουν εν
πολλοίς στην ιδιτητα του Eυρωπαίου πολίτη που απέκτησαν στις αρχές
της δεκαετίας.

Aλλαγές λγω
Eνωμένης Eυρώπης
Tώρα οι νμοι προστατεύουν τους
εργαζμενους που προέρχονται απ
άλλες χώρες της E.E., τα παιδιά μπορούν να παρακολουθούν τη γερμανική εκπαίδευση και η γλώσσα είναι
πιο προσιτή στη δεύτερη γενιά απ’ 
,τι στην πρώτη, στις δεκαετίες του
’60 και του ’70. Oι νέοι δεν είναι υποχρεωμένοι να ακολουθούν επαγγελματικά τους γονείς· τώρα πια στις
τάξεις των ανειδίκευτων εργατών
συνωστίζονται ξένοι απ άλλες χώρες και ηπείρους. Tο νειρο να
σπουδάσουν τα παιδιά δεν εγκαταλείφθηκε απ τους παλιούς μετανάστες, αντιθέτως μάλιστα τώρα διαφαίνονται περισστερες δυναττητες να πάρει σάρκα και οστά.
Yλοποιείται και μάλιστα με πολύ
ρεαλιστικές επιλογές, ο πρώτος στχος δεν είναι το πανεπιστήμιο αλλά
οι μέσες επαγγελματικές σχολές
που δίνουν άμεσες και λιγοέξοδες
διεξδους σε χιλιάδες ελληνπουλα
και που εξασφαλίζουν εύκολη και σίγουρη επαγγελματική αποκατάσταση. Eκατοντάδες είναι σήμερα οι
Eλληνες επιστήμονες που απασχολούνται στη γερμανική βιομηχανία
και τις υπηρεσίες, μερικοί μάλιστα
σε πολύ υψηλές θέσεις, πολλοί στο
Δημσιο και δεν είναι λίγοι σοι ακολουθούν ακαδημαϊκή καριέρα. Eντυπωσιακς μως είναι ο αριθμς των
χιλιάδων νέων με επαγγελματικές
σπουδές σε μέσες και ανώτερες
σχολές που στελεχώνουν μεγάλες επιχειρήσεις στις οποίες οι γονείς
τους ήταν ανειδίκευτοι εργάτες παλαιτερα.

Mνιμη παροικία

Tο ποίμνιο της Oρθοδξου I. Mητροπλεως Γερμανίας αυξήθηκε αλματωδώς
απ το 1960 και μετά. Iδρύθηκαν νέοι ενοριακοί ναοί και διορίστηκαν οι απαραίτητοι ιερείς στις 55 ενορίες που λειτουργούν κανονικά. Tην κοινωνική μέριμνα μως για τους Eλληνες μετανάστες την έχει η Eυαγγελική Eκκλησία και
την επιτελεί μάλιστα με μεγάλη επιτυχία. (Aρχείο Γ. Mατζουράνη)

Περισστερο απ λους ήταν απομονωμένα τα παιδιά των μεταναστών. Δεν
γνώριζαν ουσιαστικά καμιά γλώσσα. Στη δεκαετία του ’80, κυρίως, έγινε μια
τεράστια προσπάθεια απ την πλευρά των Γερμανών για την ενσωμάτωσή
τους στη γεμανική κοινωνία.

8 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY 1998

Παρά τη συνεχή παλιννστηση
αρκετών συνταξιούχων κάθε χρνο
απ τη Γερμανία, ο αριθμς των
Eλλήνων παραμένει εκεί σταθερς.
Στην τελευταία πενταετία έχει διαμορφωθεί στις 450.000 άτομα. Στη
δεκαετία που διανύουμε παρουσιάζεται συνεχώς αύξηση. Σε δύο χρνια συμπληρώνεται μια τεσσαρακονταετία μαζικής παρουσίας Eλλήνων στη Γερμανία και απ τους
πρώτους προσωρινούς μετανάστες
τείνει να δημιουργηθεί μια μνιμη
παροικία με εναλλαγή προσώπων
αλλά σταθερές υποδομές. Aυτές οι
δυναττητες εδραιώθηκαν απ την
ένταξη της Eλλάδας στην Eυρωπαϊκή Eνωση και αν σήμερα εκφράζονται παράπονα απ τους Eλληνες
μετανάστες –απδημους πια καθώς
η λέξη μετανάστες θεωρείται... ντεμοντέ– είναι για την κακή οργάνωση
των ελληνικών υπηρεσιών, κυρίως
των ασφαλιστικών φορέων και χι
για τις συνθήκες διαμονής, εργασίας, κοινωνικής ασφάλισης και εξασφάλισης στη Γερμανία.
Oι μετανάστες της δεκαετίας του
’60 επέστρεψαν ή επιστρέφουν συνταξιούχοι. H δεύτερη γενιά έχει αποκτήσει στεντερους δεσμούς με
τη χώρα διαμονής και η τρίτη έχει
πρώτη προτίμηση την Eλλάδα ως
χώρα διακοπών. Oι Eλληνες συμμετέχουν σ’ αυτ το κίνημα με τη μεγάλη δυναμική των Eυρωπαίων που
ζουν στην Eυρωπαϊκή Eνωση αλλά
μακριά απ τις χώρες καταγωγής
τους. Tο συνθέτουν Iταλοί, Iσπανοί,
Πορτογάλοι, Eλληνες, αλλά και πολλοί απ κεντροευρωπαϊκές και βρειες χώρες. Eίναι αυτοί για τους οποίους οι κοινωνιολγοι επισημαίνουν τι έχουν χαλαρώσει οι δεσμοί
τους με τις χώρες καταγωγής χωρίς
να έχουν εξισωθεί πλήρως με τους
συντοπίτες τους στις χώρες διαμονής. Kαι αναρωτιούνται αν αυτοί
δεν είναι το πρώτο και γνησιτερο
τμήμα του διαμορφούμενου ενωμένου ευρωπαϊκού πληθυσμού.
Σημειώσεις:
1. Oμοσπονδιακή Στατιστική Yπηρεσία και
OAEΔ.
2. Στοιχεία OAEΔ σύμφωνα με τον πίνακα επιδοτήσεως επιστρεφντων απ τη Δ.
Γερμανία.
Γενικά στοιχεία: Γ. Ξ. Mατζουράνη: «Eλληνες εργάτες στη Γερμανία».

Tην περίοδο της δικτατορίας
Στη Γερμανία οργανώθηκαν οι μεγαλύτερες αντιχουντικές εκδηλώσεις
πως ο Aκης Tσοχατζπουλος, ο Πέτρος Kουναλάκης, ο Mάκης Παπασταύρου, ο Γιώργος Tσουγιπουλος,
ο Γιώργος Kίσσονας, ο Γιάννης Σακελλαρίου που αργτερα έγινε ευρωβουλευτής του Γερμανικού Σοσιαλδημοκρατικού Kμματος, ο Kώστας Σημίτης, ο Παύλος Mπακογιάννης και άλλοι.

Tου Γιώργου Ξ. Mατζουράνη
Δημοσιογράφου – Συγγραφέα

H ΔIKTATOPIA της 21ης Aπριλίου
1967 ήταν για λους ένας σεισμς.
Eργάτες και φοιτητές ξεχύθηκαν
στους δρμους, μέσα στην πρώτη εβδομάδα είχαν οργανωθεί πάνω απ
είκοσι συγκεντρώσεις διαμαρτυρίας
στις μεγαλύτερες γερμανικές πλεις. Mαζί τους κινητοποιήθηκαν χιλιάδες Γερμανοί αντιφασίστες, με επικεφαλής τα γερμανικά συνδικάτα
και πολλές οργανώσεις καλλιτεχνών
και επιστημνων, τις οργανώσεις
των μεταναστών άλλων εθνικοτήτων, και μνο οι υπάλληλοι των διπλωματικών και των άλλων ελληνικών κρατικών υπηρεσιών (εκτς,
προς τιμήν τους, των εκπαιδευτικών)
μπήκαν με μεγάλη ευκολία –και σε
πολλές περιπτώσεις με υπερβάλλοντα φανατισμ– στην υπηρεσία της
χούντας.
Aκμα δεν είχαν εμφανιστεί στο εξωτερικ επιφανή στελέχη του πολιτικού κσμου, οι ομιλητές των συγκεντρώσεων προέρχονταν απ
τους μετανάστες, τους φοιτητές και
τους επιστήμονες που ζούσαν στη
Γερμανία. Aνάμεσά τους οι άνθρωποι της τέχνης έπαιζαν σημαντικ
ρλο. Oι μετανάστες υποδέχθηκαν
πολλούς φυγάδες της χούντας των
συνταγματαρχών, τους φιλοξένησαν, τους περιέθαλψαν, τους σύστησαν στους Γερμανούς αντιφασίστες.
Πέρασαν απ τη Γερμανία γνωστοί
πολιτικοί, καθηγητές πανεπιστημίων, δημοσιογράφοι, καλλιτέχνες
αλλά και ανώνυμοι αγωνιστές που
κατάφερναν να ξεφύγουν απ τους
αυστηρούς ελέγχους των συνρων
και τη δραστηριτατη, ττε, αστυνομία. Oι γερμανικές αρχές ανέχονταν
σιωπηρά την παραμονή τους αλλά
και την αντιδικτατορική τους δραστηριτητα, έβρισκαν δουλειές για
το βιοπορισμ τους και αν κάποτε είχαν νομικά μπλεξίματα υπήρχαν
Γερμανοί νομικοί, πρθυμα και ανιδιοτελώς, να τους βοηθήσουν. Mεταξύ αυτών ο Pολφ Πλε, που αργτερα στην Eλλάδα τον συνέλαβαν ως
υπερασπιστή... τρομοκρατών, και ο
Oτο Σίλι, υπουργς Eσωτερικών της
σημερινής γερμανικής κυβέρνησης.

Aυτνομος αγώνας
Oι Eλληνες της Γερμανίας οργάνωσαν αυτνομα τον αντιδιδακτορικ τους αγώνα, συνδέθηκαν με τους
Eλληνες άλλων χωρών, συντνισαν
τις εκδηλώσεις τους, συγκέντρωναν
συνεχώς και περισστερο κσμο, οι
ομιλητές των συγκεντρώσεών τους
ήταν περισστερο άνθρωποι των
γραμμάτων παρά της πολιτικής. O
Mενέλαος Λουντέμης ήρθε απ τη
Pουμανία και μίλησε σε δεκάδες τέτοιες συγκεντρώσεις. Tο ίδιο και ο

Eκδηλώσεις και MME

Mναχο, 27 Mαΐου 1967. «Eλευθερία και δημοκρατία στην Eλλάδα». Συχνές
και πολυάνθρωπες ήταν οι αντιδικτατορικές εκδηλώσεις στις γερμανικές πλεις. (Aρχείο Γ. Mατζουράνη).

Nικηφρος Bρεττάκος απ την
Eλβετία και αργτερα απ την Iταλία. Aπ την Eλβετία επισκεπτταν
τους μετανάστες με πολλή συγκίνηση και η Eλένη Kαζαντζάκη. O Aντώνης Mυστακίδης συχνά κατέβαινε απ τη Σουηδία, άλλωστε θύμιζε συνεχώς την παρουσία του με τα περίφημα Tετράδια του Pήγα που εξέδιδε. O Nίκος Σβορώνος ήρθε δύο φορές απ το Παρίσι σε συγκεντρώσεις
επιστημνων και πανεπιστημιακών
που είχαν εξαιρετική επιτυχία· μιλούσε άλλωστε πολύ καλά γερμανικά. Tακτικς επισκέπτης και ομιλητής ήταν και ο αξέχαστος Mίμης Δεσποτίδης. «Oι Aνθρωποφύλακες» ήταν το πρώτο βιβλίο που έφτασε στη
Γερμανία γραμμένο απ έγκλειστο
της χούντας και διαβάστηκε πολύ,
και ο συγγραφέας του, Περικλής Kοροβέσης δέχθηκε πολλές προσκλήσεις και τιμές στο λίγο διάστημα που
έμεινε εκεί. O γράφων υπήρξε τακτικς προσκεκλημένος στις εκδηλώσεις των κοινοτήτων στη Γερμανία,
στο Bέλγιο, στη Σουηδία και στην
Eλβετία, και ο Aλέξανδρος Σχινάς πως και ο Kώστας Nικολάου και ο
Aγγελος Mαρπουλος, έπαιζαν
σπουδαίο ρλο μέσα απ την «Deutsche Welle».
Aπ το 1969 μια νέα μορφή οργάνωσης εμφανίζεται, οι Πανελλήνιες
Aντιδικτατορικές Eπιτροπές (ΠAE).
Aποκτούν μια πρωτοφανή μαζικτητα και απλώνονται σε κάθε πλη και

χωρι της Γερμανίας που υπήρχαν
Eλληνες. Tο ίδιο συνέβη και σε άλλες χώρες και σε λίγο οι Aντιδικτατορικές Eπιτροπές απέκτησαν κοινή
εκπροσωπευτική διοίκηση σε πανευρωπαϊκ επίπεδο. Σε αυτές δεν υπήρχε πια κανένας ταξικς, επαγγελματικς ή μορφωτικς διαχωρισμς, μετείχαν σοι ήταν εναντίον
της δικτατορίας, και ήταν η συντριπτική πλειοψηφία των αποδήμων.
Aυτ ωφέλησε πολύ τους μετανάστες, που ένιωσαν να μην είναι απομονωμένοι, να έρχονται μέσω του
κοινού αγώνα σε στενή επαφή με
τους φοιτητές και τους επιστήμονες
και ίσως αυτή η περίοδος αποτέλεσε
μια αρχή κοινωνικής απελευθέρωσης για εκείνουν που άρχιζαν να πιστεύουν τι θα ήταν μονίμως Γκασταρμπάιτερ. Για παράδειγμα, το
Δ.Σ. της Aντιδικτατορικής Eπιτροπής
Mονάχου το αποτελούσαν ένας εργάτης της MAN, ένας καθηγητής πανεπιστημίου, ένας μεταπτυχιακς
φοιτητής Δημοσιογραφίας, ένας υπάλληλος του ταχυδρομείου, ένας
διαδεκριμένος ψυχολγος, ένας βαφέας αυτοκινήτων και ένας ελεύθερος επαγγελματίας μεταφραστής και
φοροτεχνικς. Πανομοιτυπες ήταν
οι συνθέσεις λων σχεδν των Δ.Σ.
των ΠAE στη Γερμανία. Mέσα απ
αυτές τις οργανώσεις ανέπτυξαν
δραστηριτητα και αρκετοί που μετά
επιδθηκαν στην πολιτική, αλλά που
ττε ήταν απλώς αντιφασίστες, -

Eκατοντάδες συγκεντρώσεις συγκροτήθηκαν σε λη τη Γερμανία
στην περίοδο της επταετίας, ψηφίσματα εστάλησαν σε λους τους
διεθνείς οργανισμούς για τα έργα
της χούντας, τα βασανιστήρια, τις
φυλακές και τις εξορίες, και χιλιάδες μάρκα διοχετεύτηκαν για την
ανακούφιση των οικογενειών των
πολιτικών κρατουμένων. Πουθενά
στην Eυρώπη δεν έγιναν πολυπληθέστερες συγκεντρώσεις εναντίον
της χούντας είτε ήταν ομιλητές ο
Mίκης Θεοδωράκης, ο Aνδρέας Παπανδρέου, ο Aντώνης Mπριλάκης ή
ο Kωνστ. Mητσοτάκης, είτε εκπρσωποι για διαμαρτυρίες με την ευκαιρία διαφρων επετείων.
Tην περίοδο της δικτακτορίας εκδθηκαν στη Γερμανία νέα περιοδικά και εφημερίδες, που είχαν αντιδικτατορικ προσανατολισμ. Tο
περιοδικ «Aντίσταση» ’67 (Πέτρος
Kουναλάκης, Γιώργος Mατζουράνης, Ξανθίππη Mίχα - Mπανιά, Γιάννης Aναστασίου, Γιώργος Tσιάκαλος κ.ά.), η εφημερίδα «Σπίθα»
(Γιώργος Bασιλειάδης, Γιώργος
Mατζουράνης, Σπύρος και Λαμπρινή Δελέγκα), το περιοδικ «Δημοκρατία» (που εκδιδταν και πριν απ τη δικτατορία απ τον Γιώργο
Bουκελάτο με υποδιευθυντή τον
Aγγελο Mαρπουλο) και η εφημερίδα «Aγώνας» (B. Στρομπολάκος),
που εξέφραζε τις απψεις του ΠAK.
H εφημερίδα μως που ενημέρωνε
κάθε εβδομάδα τους μετανάστες
σε λη τη διάρκεια της δικτατορίας
ήταν η «Eλεύθερη Eλλάδα», που
εκδιδταν στη Pώμη απ τους γνωστούς δημοσιογράφους Bαγγέλη
και Aφρώ Παντελέσκου, με συνεργάτες και ανταποκριτές σε λες τις
ευρωπαϊκές χώρες. Σπουδαίο ρλο
διαδραμάτισε η καθημερινή σαραντάλεπτη εκπομπή «Για τους Eλληνες της Γερμανίας» της Bαυαρικής
Pαδιοφωνίας με διευθυντή τον
Παύλο Mπακογιάννη. Mε τακτικ
σχολιογράφο τον Παναγιώτη Λαμπρία και ένα αξιλογο δημοσιογραφικ επιτελείο είχε εξελιχθεί σε
μια μαχητική έπαλξη εναντίον της
δικτατορίας. Σε αυτ το πργραμμα
μια απ τις μαχητικτερες και αποτελεσματικτερες φωνές εναντίον
της δικτατορίας ήταν το σαββατιάτικο κήρυγμα το ττε μητροπολίτη
Γερμανίας, Eιρηναίου.

KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY 1998 - H KAΘHMEPINH

9

Deutsche Welle, Σταθμς Mονάχου
Δύο ραδιοφωνικοί σταθμοί που συνδέθηκαν στενά με τον Eλληνισμ της Γερμανίας
Tου Παντελή M. Παντελούρη*

ΔYO PAΔIOΦΩNIKEΣ φωνές, η μία απ την Kολωνία και η άλλη απ το
Mναχο της Bαυαρίας, συνδέθηκαν
άμεσα με την ιστορία του ελληνισμού της Γερμανίας και την πρσφατη ιστορία της Eλλάδας. H εκπομπή
του Mονάχου ήταν για δεκαετίες ολκληρες η καθημερινή συντροφιά
του Eλληνα εργάτη στη Γερμανία. H
Deutsche Welle, «η Φωνή της Oμοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας», έστελνε απ το 1964 στα
βραχέα την εικνα της Γερμανίας
στην ελληνική γλώσσα και –πάνω απ λα– τα νέα απ την πατρίδα,
στους ελληνφωνους λου σχεδν
του πλανήτη, ιδιαίτερα στους Eλληνες ναυτικούς, για τους οποίους η
φωνή της Kολωνίας ήταν για μακρ
χρονικ διάστημα η μνη επαφή με
την πατρίδα.
H στρατιωτική δικτατορία του
1967–1974 έγινε η αφορμή να γίνουν
και οι δύο σταθμοί γνωστοί πέρα απ τα σύνορα της Γερμανίας. H
Deutsche Welle ως η έγκυρη φωνή
της Eυρώπης που μετέφερε την ελεύθερη είδηση στη χουντοκρατούμενη Eλλάδα και «ο Σταθμς του
Mονάχου», η ελεύθερη ελληνική
φωνή που ενημέρωνε κάθε μέρα
350.000 Eλληνες μετανάστες για το
τι πραγματικά συνέβαινε στην πατρίδα τους.

Deutsche Welle Köln
(DW)
Στον 20 ροφο του ουρανοξύστη
της Deutsche Welle στην Kολωνία,
μια ομάδα απ 4 μνιμους συντάκτες
και ισάριθμους ελεύθερους συνεργάτες προετοιμάζει κάθε πρωί το πενηντάλεπτο πργραμμα που η ελληνική εκπομπή της Nτιτσε Bέλε μεταδίδει κάθε μεσημέρι –ώρα
14.00–14.50– για τους Eλληνες ακροατές της. Σήμερα δεν μεταδίδεται
μνο μέσω δορυφρου σε υψηλή πισττητα, αλλά αναμεταδίδεται καθημερινά, εν μέρει ή στο σύνολ της,
απ 50 ιδιωτικούς και δημσιους ραδιοσταθμούς ανά τον κσμο. Eτσι,
σήμερα, η (ελληνική) φωνή της
Deutsche Welle ακούγεται καθημερινά στην Eλλάδα, την Kύπρο, την Aυστραλία, τον Kαναδά και στη Mεγάλη
Bρετανία. (Aπ τον ΣKAΪ 100,4 της
Aθήνας μέχρι το «Pάδιο Δίαυλος»
της Aλεξανδρούπολης και απ το
«Pάδιο Παρατηρητής» της Θεσσαλονίκης μέχρι το «Pάδιο Σητεία» της
Kρήτης, το «Pάδιο 2000» της Σάμου,
απ το «Pάδιο Λακωνία» της Σπάρτης μέχρι το «Pάδιο Aντέννα» της
Kέρκυρας και το «Pάδιο Mαχητής»
του Kιλκίς, απ το PIK της Λευκωσίας, το «Pάδιο Πάφος» και το «Pάδιο Kάπιταλ» (Λεμεσς) μέχρι το
«London Radio Radio» στο Λονδίνο,
το «Special Broadcasting Sender»

H ομάδα της ελληνικής εκπομπής της D.W., τον Oκτώβριο του 1973. Aπ αριστερά: Dr Georg Heyer (διευθυντής), Aγγελος Mαρπουλος, Kλαδάκης, Δανάη Kουλμάση, Kώστας Nικολάου, στη διάρκεια καθημερινής τους σύσκεψης
(φωτ.: Π. M. Παντελούρης).

στο Σίδνεϊ και το «Hellenic Radio
Service of Western Australia» στη μακρινή Aυστραλία).

Tα πρώτα βήματα
H ελληνική εκπομπή της Deutche
Welle δεν είχε απ την αρχή της ίδρυσής της (Aπρίλιος 1964) τη μορφή και τη σημασία που απέκτησε στα
χρνια που ακολούθησαν. Oπως και
οι άλλες 25 ττε (33 σήμερα) ξενγλωσσες εκπομπές, είχε στχο να ενημερώσει το εξωτερικ για τα επιτεύγματα της Oμοσπονδιακής Γερμανίας, σε αντιδιαστολή προς την υπ σοβιετική επιρροή της Λαϊκής Δημοκρατίας της Γερμανίας.
H ελληνική εκπομπή μετέδιδε κυρίως ειδήσεις και πληροφορίες απ
τη Γερμανία, τις οποίες συνέτασσαν
Γερμανοί δημοσιογράφοι και μετέφραζαν και εκφωνούσαν οι Eλληνες
συνεργάτες της. Tο ενδιαφέρον για
την εκπομπή ήταν μικρ και περιοριζταν κυρίως σε Eλληνες ναυτικούς
και Eλληνες της Eλλάδας που ήθελαν να μάθουν τη γερμανική γλώσσα, αξιοποιώντας τα μαθήματα που
συνδευαν κάθε εκπομπή. Mε την
πάροδο του χρνου, το ενδιαφέρον
μεγαλώνει, στο βαθμ που η εκπομπή επεκτείνεται σε θέματα άμεσου
ελληνικού ενδιαφέροντος, σε πολιτιστικά και καλλιτεχνικά θέματα, ώς
και σε θέματα που αφορούν τις ελληνογερμανικές σχέσεις και τους
Eλληνες εργαζμενους στη Γερμανία. Kείμενα ειδήσεων, σχλια, συνεντεύξεις με Eλληνες και Γερμανούς
προϋποθέτουν μως πάντα την έγκρισή τους απ τον Γερμαν αρχισυντάκτη.
Aντίθετα με την άποψη που επικράτησε στην κοινή γνώμη μετά την
πτώση της χούντας, η ελληνική εκπομπή δεν παρουσίασε απ την αρχή
της δικτατορίας τη στάση εκείνη που
την ανήγαγε σε σύμβολο του αντιδι-

10 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY 1998

κτατορικού αγώνα. O ττε διευθυντής της Kώστας Nικολάου (μετέπεια ευρωβουλευτής του ΠAΣOK)
και οι συνεργάτες του είχαν να υπερπηδήσουν πολλά εμπδια εντς
και εκτς της DW, μέχρις του κατορθώσουν να πάρουν το πράσινο
φως απ τον ττε γενικ διευθυντή
του σταθμού Walter Steigner για να
ξεκινήσουν την άνοιξη του 1969 ένα
ωριαίο πργραμμα (ώρα Eλλάδος
21.40΄ – 22.40΄), το οποίο μέσα σε σύντομο χρονικ διάστημα αποτέλεσε
για τους Eλληνες της Eλλάδας και
του εξωτερικού μια απ τις πιο έγκυρες πηγές ενημέρωσης για τα τεκταινμενα στην Eλλάδα των συνταγματαρχών.
H διαβεβαίωση τι «το μετέδωσε η
Deutche Welle» αποτελούσε την εποχή εκείνη στην Eλλάδα πιστοποιητικ εγκυρτητας. Oμάδα Eλλήνων
δημοσιογράφων, επιστημνων και
πολιτικών που η δικτατορία τούς είχε βρει στη Γερμανία ή είχαν καταφύγει αργτερα εκεί, αποτέλεσε ττε το επιτελείο της ελληνικής εκπομπής, το οποίο με την πάροδο του
χρνου ενισχύθηκε απ σειρά εποχικών ή μονιμτερων εξωτερικών συνεργατών. Aνάμεσά τους ονματα
που και μετά τη μεταπολίτευση παρέμειναν στο πολιτικ και δημοσιογραφικ προσκήνιο. Στο δημοσιογραφικ επιτελείο ανήκαν στελέχη, 
πως οι δημοσιογράφοι: Kώστας Nικολάου, Aγγελος Mαρπουλος, Xρυσή Ψωμά, ο δικηγρος Bασίλης Mαυρίδης (ο πρώτος Δ/ντής του Γραφείου Tύπου της ελληνικής πρεσβείας
Bννης μετά την πτώση της δικτατορίας) και ο οικονομολγος Mάριος
Nικολινάκος. Σε αυτούς προστέθηκαν κατά καιρούς, ως ελεύθεροι συνεργάτες ή μονιμτερα στελέχη, ο
λογοτέχνης Aλέξανδρος Σχινάς, ο
δημοσιογράφος Bάσος Mαθιπουλος, η καθηγήτρια της νεοελληνικής
φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο του

Bochum Iσιδώρα Pζενταλ–Kαμαρινέα, ο καθηγητής της Θεολογίας στο
Πανεπιστήμιο της Kολωνίας Δημοσθένης Σαβράμης, ο συνδικαλιστής
Hλίας Xατζηανδρέου, η φιλλογος
Δανάη Kουλμάση (μετά το 1974 σύμβουλος Tύπου και στη συνέχεια
Mορφωτική Aκλουθος της Eλλάδας
στη Bννη), ο μετέπειτα υπουργς
Eξωτερικών Kάρολος Παπούλιας
που εκείνο τον καιρ τέλειωνε τη διδακτορική του διατριβή στο Πανεπιστήμιο της Kολωνίας, ο γιατρς και
συνδικαλιστής Nίκος Tζαβάρας και ο
διπλωμάτης Γιώργος Kλαδάκης, που
είχε παραιτηθεί απ τη διπλωματική
υπηρεσία διαμαρτυρμενος για την
επιβολή της δικτατορίας στην Eλλάδα και με τη μεταπολίτευση επανήλθε στο υπουργείο Eξωτερικών και έγινε πρέσβης στο Aνατολικ Bερολίνο και τη Bιέννη, κ.ά. Σε αυτούς πρέπει να προστεθεί και ο δημοσιογράφος Kώστας Tσατσαρώνης, μέχρι
πρσφατα ανταποκριτής του Der
Spiegel στην Eλλάδα, ο οποίος αποτέλεσε την ελληνική σύνταξη της
Kολωνίας, απ το 1972 και μετά, την
κύρια πηγή πληροφρησης, ρλο
που διατήρησσε και μετά την πτώση
της δικτατορίας.

Mε τη συμμετοχή
του κοινού
H σταθερή αντιδικτατορική στάση
των συντακτών της εκπομπής, πως
εκφραζταν μέσα απ τα σχλια και
τις αναλύσεις τους, και η έγκυρη και
εμπεριστατωμένη ενημέρωση για τις
εξελίξεις στην Eλλάδα, ως επίσης
και η σκληρή κριτική που ασκούσε το
δικτατορικ καθεστώς της Aθήνας,
είχαν ως συνέπεια να επικεντρωθεί
στο πργραμμα αυτ το ενδιαφέρον
των Eλλήνων, οι οποίοι είχαν στραφεί προς ξένες πηγές πληροφρησης (BBC, Παρίσι κ.ά.), προκειμένου
να μάθουν τι πραγματικά γίνεται
στην πατρίδα τους που η χούντα
κρατούσε τον Tύπο «στο γύψο». H
ελληνική σύνταξη κατακλυζταν καθημερινά απ εκατοντάδες γράμματα ακροατών απ την Eλλάδα και το
εξωτερικ, τα οποία αποδείκνυαν
πσο μεγάλος ήταν ο αντίκτυπος
των εκπομπών της. Aντίστοιχη ήταν 
μως και η αντίδραση της χούντας, η
οποία είτε μέσω του υφυπουργού
παρά τω πρωθυπουργώ Bύρωνα Σταματπουλου είτε μέσω του φιλοχουντικού Tύπου εξαπέλυε κάθε τσο
σφοδρές επιθέσεις κατά της ελληνικής εκπομπής και των συνεργατών
της, διαδίδοντας κάθε λογής ψευδολογίες εναντίον τους. Oι αξιωματούχοι της δικτατορίας και η ελληνική
πρεσβεία Bννης ζητούσαν με διαβήματα διαμαρτυρίας προς τον γενικ δ/ντή της DW να παρέμβει στο έργο των Eλλήνων δημοσιογράφων.
Oπως, μετά τη μεταπολίτευση, επι-

βεβαίωσε ο ττε διευθυντής της εταιρείας SIEMENS στην Eλλάδα, η
χούντα άσκησε συχνά πιέσεις σε
γερμανικές εταιρείες που είχαν την
έδρα τους στην Eλλάδα να παρέμβουν για τη διακοπή των αντιχουντικών εκπομπών της DW, απειλώντας
εμμέσως πλην σαφώς τι σε αντίθετη περίπτωση θα υπάρξουν συνέπειες για τα γερμανικά επιχειρηματικά
συμφέροντα στην Eλλάδα.

Πολιτικές πιέσεις
στη Bννη
H σθεναρή αντίδραση της ελληνικής σύνταξης σε κάθε προσπάθεια
παρέμβασης –που έφθασε μέχρι την
παραίτηση τον Mάρτιο του 1972 του
Kώστα Nικολάου απ τη θέση του διευθυντή της και την αντικατάστασή
του απ τον Γερμαν δημοσιογράφο
Dr Georg. Heyer– και η δημοτικτητα
της εκπομπής στην Eλλάδα και το εξωτερικ συνέβαλαν αποφασιστικά
στη διατήρηση της αντιδικτατορικής
της στάσης μέχρι την πτώση της δικτατορίας. H στάση αυτή, πως έγραψε στο βιβλίο του «Ωρα Eλλάδος
21.40΄ – 22.40΄» ο Kώστας Nικολάου,
περιλάμβανε την αξιοποίηση στο έπακρο των ελευθεριών που είχαν
δώσει οι επικεφαλής της DW στην
εκπομπή, οι οποίες περιορίζονταν
για μεγαλύτερο ή μικρτερο διάστημα, σο η δικτατορία χρησιμοποιούσε πολιτικές πιέσεις προς τη Bννη
και απειλούσε να θίξει τα γερμανικά
επιχειρηματικά συμφέροντα στην
Eλλάδα. Aποτέλεσμα της προσπάθειας της Γενικής Διεύθυνσης του
σταθμού να περιορίσει τις αντιδράσεις πολιτικών παραγντων της Γερμανίας, που εφοβούντο τι η σκληρή
αντιδικτατορική στάση της ελληνικής εκπομπής μπορεί να βλάψει τα
γερμανικά συμφέροντα στην Eλλάδα, ήταν η κατά καιρούς διακοπή ορισμένων εκπομπών που εθεωρούντο «εμπρηστικές» πως το εβδομαδιαίο οικονομικ σχλιο του Mάριου
Nικολινάκου το 1969 ή το ταχυδρομείο των ακροατών το 1970, μέσα απ τα γράμματα των οποίων ησκείτο
δριμεία κριτική στη δικτατορία.
Mετά την εξέγερση του Πολυτεχνείου και το πραξικπημα του Iωαννίδη, στη διάρκεια των οποίων η ελληνική εκπομπή κράτησε τα σκήπτρα
της ακροαματικτητας, η χούντα
κλιμακώνει τις αντιδράσεις της και
εμποδίζει πια αδιάντροπα τη λήψη
των εκπομπών της DW βάζοντας παράσιτα. Mια κατάσταση που διατηρείται μέχρι την κατάρρευση της δικτατορίας τον Iούλιο του 1974, παρά
τις διαμαρτυρίες Eλλήνων και Γερμανών πολιτικών και διανοουμένων
–ανάμεσα τους και ο καθηγητής ττε
στο Πανεπιστήμιο της Konstanz Kώστας Σημίτης– οι οποίοι απαιτούν να
εξαναγκασθεί η Eλλάδα να εφαρμσει την ευρωπαϊκή συνθήκη, την οποία έχει συνυπογράψει και απαγορεύει την παρενχληση ραδιοφωνικών εκπομπών.
Mε την αποκατάσταση της δημοκρατίας στην Eλλάδα, η ελληνική εκπομπή της Deutsche Welle αναγκάσθηκε να προσαρμοστεί στα νέα δεδομένα. Hδη το μεγαλύτερο μέρος

Deutsche Welle. O δημοσιογράφος Aλέξανδρος Σχινάς καθώς υπαγορεύει τα
θέματά του στη Σούλα Tσγκα (φωτ.: Alfred Koch).

των συνεργατών της έφυγε λίγες
μλις εβδομάδες μετά την 24η Iουλίου 1974 για την Eλλάδα και διαδραμάτισε τα επμενα χρνια σημαντικ
ρλο στα πολιτικά και δημοσιογραφικά πράγματα της Eλλάδας.

Tο ελληνικ
πργραμμα σήμερα
H σημερινή σύνταξη αποτελείται
απ νέους ανθρώπους που μπήκαν
στην DW μετά τη μεταπολίτευση.
Στα κύρια στελέχη της ανήκουν οι
δημοσιογράφοι Mιχάλης Kρασάκης,
Eιρήνη Aναστασοπούλου, Σπύρος
Mοσκβου και ο Mορφπουλος.
Aνθρωποι με αγάπη για τη δουλειά
τους, εμπειρία ραδιοφωνική και ενδιαφέρον για την Eλλάδα και τα προβλήματά της.
Πώς βλέπει ο διευθυντής προγραμμάτων νοτιοανατολικής Eυρώπης, Nτίτριχ Σλέγκελ, τον σημεριν
ρλο του ελληνικού προγράμματος;
«Oι Eλληνες πως και οι άλλοι λαοί
στη ντια και νοτιοανατολική Eυρώπη τείνουν προς μια εθνοκεντρική
θεώρηση του κσμου. O υπλοιπος
κσμος παραβλέπεται στο βαθμ
που τα γεγοντα δεν σχετίζονται με
την Eλλάδα. Σε εκείνους μως τους
Eλληνες –και είναι αρκετοί– οι οποίοι
δεν είναι ικανοποιημένοι απ την
ομφαλοσκπηση αυτή, προσφέρεται
η δυναττητα να καλύψουν κάλλιστα
τις ανάγκες τους παρακολουθώντας
το πλήρες και επίκαιρο ελληνφωνο
πργραμμα της DW. Aυτ διασφαλίζεται απ το πυκν δίκτυο ανταποκριτών στις γειτονικές με την Eλλάδα χώρες, αλλά και στις σημαντικτερες πρωτεύουσες του κσμου,
διασφαλίζουν οι πολυπληθείς πηγές
ειδήσεων που βρίσκονται στη διάθεση της ελληνικής σύνταξης, διασφαλίζουν οι συνεργάτες της που είναι
Eλληνες και Γερμανοί, που είναι Eυρωπαίοι και Πολίτες του Kσμου».

O σταθμς
του Mονάχου
Eνώ η ελληνική εκπομπή της
Deutsche Welle έγινε γνωστή στο
πλατύ κοιν της Eλλάδας μεσούσης
της δικτατορίας –λγω κυρίως της

αντιδικτατορικής της στάσης της– η
ελληνφωνη εκπομπή της Bαυαρικής Pαδιοφωνίας στο Mναχο, είχε
καθιερωθεί ήδη απ τις αρχές της
δεκαετίας του ’60 ως η καθημερινή
σύνδεση του Eλληνα μετανάστη με
την πατρίδα. Hταν η εκπομπή που απευθυνταν στις χιλιάδες Eλληνες
και Eλληνίδες, οι οποίοι είχαν πάρει
το δρμο για τις γερμανικές φάμπρικες αναζητώντας καλύτερη τύχη.
Στις ώρες της μοναξιάς και της απομνωσης στην ξένη κοινωνία, οι
Eλληνες Gastarbeiter έβρισκαν συντροφιά και παρηγοριά στις εκπομπές που μετέδιδε, κάθε βράδυ στις
8.20΄, στη δική τους γλώσσα, η Bαυαρική Pαδιοφωνία απ το Mναχο.
O συγγραφέας Bασίλης Bασιλικς, που πέρασε αρκετά χρνια στη
Γερμανία, περιέγραψε σε ένα διήγημα του (τίτλος του «20΄ και 20΄») τι
σήμαινε η ελληνική εκπομπή του
Mονάχου για τον Eλληνα μετανάστη
της Γερμανίας.
H ελληνική εκπομπή της Bαυαρικής Pαδιοφωνίας, με έδρα το Mναχο, ξεκίνησε πριν απ 34 χρνια, την
1η Nοεμβρίου 1964. Hταν η εποχή

O Παύλος Mπακογιάννης, βασικς
εκπρσωπος του Σταθμού του Mονάχου την εποχή της δικτατορίας.
Eίχε καταφέρει να μεταβάλει την εκπομπή σε «σταθμ αγώνα» και είχε
συγκεντρώσει γύρω του μεγάλο αριθμ δημοκρατικών δημοσιογράφων (φωτ.: «Photo Press S.A.»).

που ο αριθμς των Eλλήνων που έφθαναν στη Γερμανία για να εργαστούν συνεχώς αυξανταν. Tα γερμανικά ραδιοφωνικά δίκτυα διαπίστωναν την ανάγκη να προσφέρουν
στους ξένους εργαζμενους που εισέρρεαν στην Oμοσπονδιακή Γερμανία πληροφορίες στη γλώσσα
τους, ώστε να διευκολύνουν την ενσωμάτωσή τους στη γερμανική αγορά εργασίας. H παραγωγή της εκπομπής για τους Eλληνες εργαζμενους ανατέθηκε στη Bαυαρική Pαδιοφωνία στο Mναχο και τα υπλοιπα ραδιοφωνικά ιδρύματα της Γερμανίας ανέλαβαν να την αναμεταδίδουν στα υπερβραχέα, ώστε η λήψη
της να είναι δυνατή σε παγγερμανική κλίμακα.
H εκπομπή του Mονάχου αποτέλεσε, ιδιαίτερα τα πρώτα χρνια, το αποκούμπι για πολλούς Eλληνες που
προσπαθούσαν να ορθοποδήσουν
στη γερμανική κοινωνία. Σε μια κοινωνία άγνωστη γι’ αυτούς, της οποίας τη γλώσσα αγνοούσαν και η οποία τους κρατούσε στο περιθώριο.
Oι πρώτοι συντάκτες της εκπομπής
ήταν καθημερινά αποδέκτες κάθε
λογής αιτημάτων. Aκουγαν τα παράπονα και τα προβλήματα που είχαν
οι ακροατές τους με τις γερμανικές
αρχές, με το ελληνικ προξενείο, με
τον Γερμαν γείτονα, με το σχολείο,
με τον επιστάτη της φάμπρικας ή τη
σπιτονοικοκυρά... Kαι προσπαθούσαν πάντα να βοηθήσουν μπροστά
και πίσω απ το μικρφωνο. O ρλος
της εκπομπής άλλαξε ριζικά δυμισι
χρνια αργτερα, ταν στην Eλλάδα
επεβλήθη η δικτατορία των συνταγματαρχών και το κέντρο βάρους μετατοπίστηκε απ τα προβλήματα
των Eλλήνων της Γερμανίας στο μεγάλο πρβλημα της κατάλυσης της
δημοκρατίας στην Eλλάδα.

Mια εκπομπή αγώνα...
O καθημερινς αγώνας της εκπομπής του Mονάχου για την αντικειμενική ενημέρωση των Eλλήνων εργαζομένων και των ουκ ολίγων συμπατριωτών μας που είχαν καταφύγει ττε στη Γερμανία περιμένοντας
την πτώση της δικτατορίας, ανήγαγε
«το Σταθμ του Mονάχου» στο υπ’
αριθμν ένα ελληνικ αντιδικτατορικ βήμα στην Γερμανία.
Bασικς εκπρσωπς του ήταν ο
Παύλος Mπακογιάννης που βρισκταν στο Mναχο προετοιμάζοντας
τη διατριβή του και είχε ήδη αναλάβει απ το 1964 τη διεύθυνση της
ελληνικής εκπομπής. Tο νομά του
συνδέθηκε άρρηκτα με την ιστορία
της και με το ρλο που διαδραμάτισε την εποχή εκείνη.
Ξεπερώντας τις αντιδράσεις του
συντηρητικού πολιτικού κατεστημένου της Bαυαρίας, ο Mπακογιάννης
κατρθωσε να μεταβάλει την εκπομπή σε «σταθμ αγώνα κατά της δικτατορίας», πως συνήθιζε να λέει.
Συγκέντρωσε γύρω το σημαντικ αριθμ δημοκρατών δημοσιογράφων,
καλλιτεχνών, πανεπιστημιακών και
συγγραφέων, οι οποίοι έγραφαν
σχλια και αναλύσεις, έδιναν συνεντεύξεις και συμμετείχαν στη διαΣυνέχεια στην 12η σελίδα

KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY 1998 - H KAΘHMEPINH

11

μπή έρχεται με απσταση πρώτη απ λα τα ξενγλωσσα ραδιοφωνικά
προγράμματα στη Γερμανία. Mε ποσοστ ακροαματικτητας μεταξύ
των Eλλήνων της Γερμανίας 60%
και ποσοστ καθημερινής ακρασης 36%, η ελληνική εκπομπή του
Mονάχου βρίσκεται πρώτη με απσταση απ το ιταλικ πργραμμα
(15%), το ισπανικ (15%), το σερβικ (19%) ή το τουρκικ (μλις 5%).
O δημοσιογράφος Γιώργος Παπάς, η Eλένη Hλιάδου και ο Θύμιος
Mπαμπανάσης αποτελούν σήμερα
το βασικ επιτελείο της ελληνικής
εκπομπής.

Συνέχεια απ την 11η σελίδα

μρφωση ενς κριτικού προς τη δικτατορία προγράμματος. Mεταξύ
αυτών ήσαν γνωστά ονματα πως
ο δημοσιογράφος Tάκης Λαμπρίας,
η εκδτρια Eλένη Bλάχου και η Mαρία Kαραβία στο Λονδίνο, ο συγγραφέας Bασίλης Bασιλικς και ο δημοσιογράφος Pιχάρδος Σωμερίτης στο
Παρίσι, ο καθηγητής Δημήτρης Tσάτσος και ο δημοσιογράφος Bάσος
Mαθιπουλος στη Bννη. H εκπομπή διατηρούσε επαφή με πολιτικούς και αντιστασιακές οργανώσεις
στην Eλλάδα και στο εξωτερικ, απ 
λους τους πολιτικούς χώρους, ώστε ήταν σε θέση να μεταδίδει κάθε
βράδυ σημαντικές, συχνά αποκλειστικές, πληροφορίες για την κατάσταση στην χουντοκρατούμενη
Eλλάδα.

H εκπομπή αναζητά
έναν νέο χώρο

Oι απειλές της χούντας
Oπως και στην περίπτωση της
Deutsche Welle, έτσι και η εκπομπή
του Παύλου Mπακογιάννη βρέθηκε
απ τα πρώτα χρνια της δικτατορίας στο στχαστρο των συνταγματαρχών και των πρακτρων της στη
Γερμανία. Aποκορύφωμα των παρεμβάσεων της χούντας αποτέλεσε
η αντίδρασή της στη μετάδοση τον
Mάρτιο του 1971 –πρώτα απ το Mναχο και στη συνέχεια απ την Kολωνία– της είδησης για επικείμενη
υποτίμηση της δραχμής. O ττε υπουργς συντονισμού της δικτατορίας συνταγματάρχης Nικλαος Mακαρέζος καλούσε στο γραφείο του
τους εκπροσώπους μεγάλων γερμανικών εταιρειών στην Eλλάδα πως
η Siemens και η AEG και τους δήλωνε τελεσιγραφικά τι αν δεν σταματήσουν οι επιθέσεις της εκπομπής
του Mονάχου και της Kολωνίας κατά
της ελληνικής κυβέρνησης, η Aθήνα
θα διακψει λες τις τρέχουσες διαπραγματεύσεις με γερμανικές επιχειρήσεις (έτρεχαν ττε οι διαπραγματεύσεις για το έργο της Mεγαλούπολης) και θα αποκλείσει τις γερμανικές εταιρείες απ τις κρατικές
προμήθειες. O γερμανικς Tύπος
της εποχής αποκάλυψε μάλιστα τι
το γερμανικ υπουργείο Eξωτερικών παρενέβη προς τη Bαυαρική
Pαδιοφωνία, υποστηρίζοντας τι
βρίσκονται σε κίνδυνο τα οικονομικά συμφέροντα της Γερμανίας στην
Eλλάδα.
O Παύλος Mπακογιάννης και οι
συνεργάτες (ανάμεσά τους ο Nίκος
Iωαννίδης, ο Kώστας Πετρογιάννης,
ο Aσημάκης Xατζηνικολάου, ο K.
Σταθπουλος), δεν ήταν η πρώτη
φορά που αντιμετώπιζαν τις αντιδράσεις της χούντας της Aθήνας,
αλλά και των γερμανικών συμφερντων στην Eλλάδα. Συνέχισαν μως,
παρά τις αντιδράσεις, να κρατούν
την κριτική τους στάση ακμα και ταν οι απειλές κατά της ζωής του
Παύλου Mπακογιάννη απ πράκτορες της δικτατορίας έλαβαν τέτοιες
διαστάσεις ώστε η γερμανική αστυνομία του χορήγησε άδεια οπλοφορίας, η διεύθυνση της ραδιοφωνίας
μερίμνησε να σταθμεύει το αυτοκίνητ του σε φρουρούμενο χώρο και
δεν έκανε βήμα χωρίς τη συνοδεία

H επιστολή που έστειλε ο Kωνσταντίνος Kαραμανλής απ το Παρίσι προς την
Eλληνική Yπηρεσία της Deutsche Welle, εκφράζοντας την ευαρέσκειά του
για τις εκπομπές της εναντίον της δικτατορίας. H επιστολή αυτή έρχεται για
πρώτη φορά στο φως της δημοσιτητας.

του σκύλου του, ο οποίος τον ακολουθούσε ακμα και στο στούντιο
των ηχογραφήσεων.

Γέφυρα με την Eλλάδα
και τη Γερμανία…
Mε συνεντεύξεις για θέματα γερμανικού ενδιαφέροντος, με την τακτική επισκπηση του γερμανικού
Tύπου, αλλά κυρίως με μια εβδομαδιαία εκπομπή υπ μορφή μαγκαζίνου, προσφέρονταν λες εκείνες οι
πληροφορίες που θα βοηθούσαν
τον Eλληνα εργαζμενο να βρει τον
προσανατολισμ του στη γερμανική
κοινωνία. Oλα αυτά τα χρνια, η εκπομπή παραδίδει κάθε Παρασκευή
βράδυ το μικρφωνο στις ελληνικές
οργανώσεις και τους συλλγους
των μεταναστών, προκειμένου να ενημερώσουν για εκδηλώσεις που
πραγματοποιούνται στο χώρο τους
ή στις ελληνικές υπηρεσίες, για να
γνωστοποιήσουν ανακοινώσεις που
ενδιαφέρουν τον ελληνισμ της
Γερμανίας.
Bασικς στχος του προγράμματος, η λειτουργία του ως ζωντανής
γέφυρας με την πατρίδα. Tο καθημεριν δελτίο με τις ειδήσεις που
για πολλά χρνια είχε κύρια πηγή
τον Kώστα Tσατσαρώνη, αποτελούσε τον κοσμ του ενημερωτικού
κομματιού της εκπομπής. Σήμερα το
Aθηναϊκ Πρακτορείο Eιδήσεων,
που φθάνει πια στο Mναχο ηλεκτρονικά, μεταφέρει κατά τον πιο έγκυρο τρπο τις ειδήσεις απ την
Eλλάδα. O σταθμς του Mονάχου είχε την τύχη να κερδίσει ως συνεργάτες ορισμένα απ τα πιο έγκυρα
ονματα της ελληνικής δημοσιο-

12 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY 1998

γραφίας. Aπ το μικρφωνο του
σταθμού σχολίαζαν ή συνεχίζουν ακμα να σχολιάζουν και να αναλύουν την ελληνική και διεθνή επικαιρτητα, ο Πάνος Λουκάκος, ο Θανάσης Παπανδρπουλος, ο Γιώργος
Mαντζουράνης και ο Στάθης Eυσταθιάδης, απ την Aθήνα και ο Kώστας
Kέκης απ τις Bρυξέλλες. Aπ το μικρφωνο αυτ πέρασε και ο Πέτρος
Στάγκος, απ τους πιο ικανούς πολιτικούς αναλυτές, ανταποκριτής σήμερα του AΠE στη Bννη. Tη θέση
δε του Kώστα Tσατσαρώνη στην
Aθήνα έχει καταλάβει ο Γιώργος Ψίλιας, ενώ τον Kώστα Kέκη διαδέχθηκε πρσφατα στις Bρυξέλλες η Eμυ
Kροκίδου.

Aντικειμενικτητα
H παρουσία στο μικρφωνο του
σταθμού δημοσιογράφων απ διάφορους πολιτικούς χώρους προσέδωσε και μετά τη μεταπολίτευση το
φερέγγυο της αντικειμενικτητας
και πρσφερε στον ελληνισμ της
Γερμανίας ένα επίπεδο ενημέρωσης, που για πολλούς ήταν κατά πολύ ανώτερο εκείνου του μέσου ακροατή στην Eλλάδα.
Aν λάβει κανείς υπψη την υψηλή
ακροαματικτητα, τσο των μουσικών εκπομπών, με τις παραδοσιακές αφιερώσεις σε συγγενείς και φίλους, ή ιδιαίτερα δημοφιλείς αθλητικές εκπομπές του Aσημάκη Xατζηνικολάου, δεν είναι δύσκολο να
ερμηνευθεί η υψηλή συνολική ακροαματικτητα που διαπίστωσε για
την ελληνική εκπομπή η Bαυαρική
Pαδιοφωνία, η οποία σε σφυγμομέτρηση που έκανε πριν απ τρία χρνια διαπίστωσε τι η ελληνική εκπο-

Tριάντα τέσσερα χρνια μετά την
πρώτη εκπομπή, ο σημερινς διευθυντής της, δημοσιογράφος Kώστας Πετρογιάννης, και οι συνεργάτες του βρίσκονται σε αναζήτηση
μιας νέας ταυττητας για την εκπομπή. H τεχνολογική προδος που έφερε δορυφορικά την τηλεραση
της ET στα σπίτια των μεταναστών,
η προϊούσα ενσωμάτωση των Eλλήνων της πρώτης και δεύτερης γενιάς στη γερμανική κοινωνία, ο λο
και μεγαλύτερος αριθμς νέων που
δεν μπορούν να επικοινωνήσουν
στην ελληνική γλώσσα, η διεύρυνση των δυνατοτήτων πληροφρησης και επικοινωνίας μέσω του
Internet, η μείωση του ενδιαφέροντος των νέων ιδιαίτερα γενεών για
τις εξελίξεις στην Eλλάδα, λοι αυτοί οι παράγοντες οδηγούν σε σταθερή μείωση του αριθμού των τακτικών ακροατών, σο και να παραμένει εντυπωσιακά υψηλ το ποσοστ, σε σχέση με τις λοιπές ξενγλωσσες εκπομπές. H τάση αυτή
προβληματίζει τον Kώστα Πετρογιάννη και αναζητά τρπους προσαρμογής του προγράμματος στα
νέα δεδομένα.
Παράλληλα, μως, η ελληνική σύνταξη στον 12ο ροφο του ραδιομεγάρου της Bαυαρικής Pαδιοφωνίας βρίσκεται τελευταία αντιμέτωπη με εκείνη την πολιτική φιλοσοφία που θέλει τους ξένους ενσωματωμένους μέσα στη γερμανική κοινωνία και βλέπει τα ξενγλωσσα
ραδιοφωνικά προγράμματα, παρωχημένα και τροχοπέδη.
Θα σταματήσουμε σύντομα να έχουμε ελληνφωνο ραδιοφωνικ
πργραμμα στη Γερμανία; O Kώστας Πετρογιάννης είναι αισιδοξος: «H Bαυαρική Pαδιοφωνία, η οποία και φιλοξενεί την εκπομπή
μας, έχει εκδηλώσει την απλυτη αντίθεσή της. Kάτι τέτοιο θα ήταν αντίθετο και προς τη φιλοσοφία της,
ως προς το ρλο των ξενγλωσσων
εκπομπών, τις οποίες θέλει να είναι
“γέφυρες με την πατρίδα”, που θα
επιστρέψει κάποτε ο ξένος εργαζμενος».
* O Παντελής Παντελούρης, δημοσιογράφος του ραδιοφωνικού σταθμού του Bερολίνου μέχρι το 1977 και στην περίοδο
1977–1997. Aκλουθος Tύπου της Eλλάδος στη Bννη και το Aμβούργο, διετέλεσε επί μακρν συνεργάτης της Deutsche
Welle και της Bαυαρικής Pαδιοφωνίας.

Mετανάστες συγγραφείς
H δημιουργική παρουσία των Eλλήνων λογοτεχνών και ποιητών στη Γερμανία
Tου Γιώργου Ξ. Mατζουράνη
Δημοσιογράφου–συγγραφέα

TA ΠPΩTA λογοτεχνικά κείμενα
Eλλήνων μεταναστών εμφανίστηκαν στις προθήκες των γερμανικών
βιβλιοπωλείων προς το τέλος της
δεκαετίας του ’70. Hταν κυρίως συνεργασίες σε συλλογικές εκδσεις
με έργα μεταναστών διαφρων εθνικοτήτων που ζούσαν και εργάζονταν στη Γερμανία – Eλληνες, Iταλοί, Iσπανοί, Γιουγκοσλάβοι, Tούρκοι, αλλά και μερικοί Aσιάτες και
Λατινοαμερικανοί. H κυκλοφοριακή
επιτυχία των πρώτων ανθολογιών
ήταν σημαντική· αυτ άλλωστε ήταν
το βασικ κίνητρο ολοένα και περισστερων γερμανικών εκδοτικών
οίκων να παρουσιάζουν έργα μεταναστών. Στη διάρκεια μιας δεκαετίας (1976–1985) εκδθηκαν 35,
τουλάχιστον, τέτοιες λογοτεχνικές
συλλογές απ επώνυμους εκδοτικούς οίκους, στις δεκαεννέα απ
τις οποίες δημοσίευσαν έργα τους
και 32 Eλληνες μετανάστες λογοτέχνες. Tην ίδια περίοδο παρουσιάζονται και προσωπικά βιβλία μεταναστών –επισημαίνω τουλάχιστον έξι–
ενώ την επμενη πενταετία μειώνεται ο αριθμς των συλλογικών εκδσεων αλλά αυξάνεται εντυπωσιακά
ο αριθμς των προσωπικών βιβλίων.
Για τη λογοτεχνία των μεταναστών έχουν κατατεθεί σοβαροί
προβληματισμοί και έχουν εκδοθεί
αξιλογες πραγματείες, πανεπιστημιακές διατριβές και πλούσια αρθρογραφία. Προέρχονται σχεδν αποκλειστικά απ τη γερμανική
πλευρά, η οποία εστιάζει το ενδιαφέρον της στο καθεαυτ λογοτεχνικ έργο χωρίς συνήθως να ενδιαφέρεται για τις συνθήκες που
διαμρφωσαν το χαρακτήρα των
μεταναστών λογοτεχνών, τις δυναττητες που δημιουργήθηκαν για
την προσαρμογή τους στην κοινωνία που ζούσαν, τις ανάγκες που
τους ώθησαν στην καλλιτεχνική έκφραση και στις προοπτικές που διευκλυνε. Aπ ελληνικής πλευράς
η βιβλιογραφία μας σε αυτ τον τομέα είναι εξαιρετικά φτωχή ποσοτικά· αποτελείται απ μερικά άρθρα
της Nίκης Eideneier και το βιβλίο
«Aνάμεσα σε δύο κσμους, Συγγραφείς στη Γερμανία με ελληνικ
διαβατήριο», που παρουσίασαν οι
εκδσεις «Kαστανιώτη».

H δημιουργία
πολιτιστικών φορέων
H ζωή των Eλλήνων μεταναστών
στη Γερμανία ήταν πολύ σκληρή, ιδιαίτερα στην πρώτη δεκαπενταετία
(1960–1975). Δεν ήταν μνο η δυσκολία να μεταβληθούν απ τη μια
στιγμή στην άλλη οι αμέριμνοι αγρ-

Παρουσίαση Eλλήνων λογοτεχνών της Γερμανίας στο Mναχο απ τον Γιώργο Mατζουράνη (κέντρο του τραπεζιού).
Δεξιά του η συγγραφέας Nτάνη Σιδέρη-Speck και αριστερά η Eλένη Tορση.

τες και ψαράδες σε βιομηχανικούς
εργάτες, ήταν προ παντς η πλήρης
εγκατάλειψή τους απ τις αρχές της
χώρας που τους έστειλε και η εχθρική, πολύ συχνά, συμπεριφορά των
υπηρεσιών που ήταν εντεταλμένες
να τους συμβουλεύουν και να τους
εξυπηρετούν. H μνη τους παρηγοριά ήταν οι Eλληνες φοιτητές που
βρέθηκαν εκείνα τα χρνια στη Γερμανία και μαζί δημιούργησαν κοινωνικούς και πολιτιστικούς φορείς που
στχο είχαν την προβολή και την ικανοποίηση των πρώτων αναγκών
τους για να εξελιχθούν σιγά σιγά σε
κύτταρα πολιτισμού που γαλούχησαν ήδη τρεις γενιές. Eκεί οι μετανάστες πρωτάκουσαν για ιστορία και
λογοτεχνία, ξανασυνάντησαν εκδηλώσεις με δημοτικά τραγούδια και
λαϊκά παραμύθια, μπορούσαν να δανείζονται ή να αγοράζουν βιβλία και
να κουβεντιάζουν τα Σαββατβραδα
με τον Nίκο Σβορώνο, την Eλένη Kαζατζάκη, τον Δημήτρη Xατζή, τον
Mίμη Δεσποτίδη, τον Mενέλαο Λουντέμη, τον Bασίλη Bασιλικ που επισκεπττανε συχνά τη Γερμανία αλλά και πολλούς άλλους συγγραφείς, 
πως τον Aλέξανδρο Σχινά, που
ζούσαν μνιμα στη Γερμανία και επισκεπτταν τις κοιντητες και τις άλλες οργανώσεις των μεταναστών. O
ρλος των μεταναστευτικών οργανώσεων έγινε ακμα πιο σημαντικς
στην περίοδο της δικτατορίας που
αμβλύνθηκαν οι ποιες κοινωνικές
διαφορές και έγιναν μαζικτερες με
τη μετονομασία τους σε αντιδικτα-

τορικές επιτροπές. Oι πρώην αγρτες, που μεταβλήθηκαν σε βιομηχανικούς εργάτες των πλεων, άκουσαν μαθήματα στα σεμινάρια των
γερμανικών συνδικάτων, πήγαν σοι
τα κατάφεραν σε επαγγελματικές
σχολές, μερικοί και σε πανεπιστήμια
έχοντας πάντα σημείο εκκινήσεως
τις δικές τους οργανώσεις, και οι νετεροί τους, που ένιωσαν τον κσμο
ζώντας σε ευρωπαϊκές μεγαλουπλεις και μεγάλωναν σε σπίτια με υποτυπώδεις έστω βιβλιοθήκες, φυσικ ήταν αργά ή γρήγορα να αναζητήσουν τους συγγραφείς τους.
Σε αυτ βοήθησαν ακμα τρία γεγοντα: H ένταξη της Eλλάδος στην
EOK (1981) που τους εξασφάλισε μια
κοινωνική σιγουριά· η συνεργασία
τους με τους μετανάστες άλλων εθνικοτήτων που ζούσαν στη Γερμανία και η δημιουργία ενς κοινού πολιτιστικού φορέα (1980) υπ τον τίτλο Polikunst Verein και η ίδρυση του
εκδοτικού οίκου Romiosini που πολλά έργα Eλλήνων λογοτεχνών της
Γερμανίας εξέδωσε και προώθησε,
αλλά και γενικτερα αρκετά και σημαντικά έργα της νετερης και της
σύγχρονης λογοτεχνίας μας γνώρισε στο γερμανικ κοιν με άριστες
μεταφράσεις.

Tα πρώτα κείμενα
H φιλολογική μελέτη διευκολύνεται συχνά με τη χρησιμοποίηση
διαφρων εξηγητικών σχημάτων
και συνηθέστατα με τις «λογοτεχνι-

κές γενιές», που προσλαμβάνουν
κατά τις ανάγκες και μεγάλη χρονική ελαστικτητα. Tέτοια σχήματα
δεν μπορεί να επικαλεστεί κανείς
στην περίπτωση των μεταναστών
λογοτεχνών. H μετανάστευση προς
τις βιομηχανικές χώρες της Eυρώπης μλις μπαίνει στην τέταρτη δεκαετία της και τα λογοτεχνικά κείμενα άρχισαν να εμφανίζονται στη
δεύτερη δεκαπενταετία. Eίναι μια
λογοτεχνική ομάδα χωρίς μακαρίτες και πρυτάνεις.
Eνα πρίσμα ελέγχου είναι η θεματολογική πορεία αυτής της λογοτεχνίας, απ τα στάδια της οποίας
σχεδν κανένας δεν ξέφυγε. Oι
διαφορές και οι διαφοροποιήσεις
των συγγραφέων χαρακτηρίζονται
απ τους ρυθμούς και την αντίληψη των θεματολογικών εναλλαγών.
Aλλοι επιμένουν στα πρώτα στάδια
και άλλοι διευρύνουν συντομτερα
τη θεματολογία τους, αναζητούν
τρπους και τύπους έκφρασης, μερικοί αναγνωρίζονται ήδη στη γερμανφωνη λογοτεχνία απ τη μορφή και τον τρπο που διαπραγματεύονται τα θέματά τους (Xρ. Λλακας, Φ. Λαδάκη, Eλ. Tορση, Λ. Mανιάτης, Θ. Γαζής, Γλ. Kουμίδης, Aντ.
Pίζος κ.ά.).
Στο πρώτο στάδιο οι δεσμοί με
τον τπο καταγωγής, οι μνήμες, η
νοσταλγία, η απγνωση και το παράπονο κυριαρχούν στα μεταναστευτικά κείμενα, που είναι συναισθηματικά υπερφορτισμένα, περισΣυνέχεια στην 14η σελίδα

KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY 1998 - H KAΘHMEPINH

13

Συνέχεια απ την 13η σελίδα

στερο μαρτυρίες και λίγο αργτερα διαμαρτυρίες. O τπος καταγωγής που «έδιωξε» τους μετανάστες
εξιδανικεύεται στις μνήμες και στα
κείμενα· το τριήμερο ταξίδι είναι το
πέρασμα σε έναν άλλο κσμο, που
ακμα δεν είναι καλύτερος ή χειρτερος αλλά άλλος, το πεδίο ενς
δραματικού, κάποτε και τραγικού,
παιχνιδιού.
Στο δεύτερο στάδιο τα κείμενα
πλουτίζονται με λογοτεχνικά στοιχεία και η θεματολογία μπαίνει χι
μνο στα καθημερινά και πιεστικά
προβλήματα της διαμονής, της
δουλειάς και της εξουθενωτικής
μοναξιάς αλλά και σε μερικά συνθεττερα επίπεδα· αναζητούνται οι
δυναττητες προσαρμογής, κατανησης, συμμετοχής και γνωριμίας 
χι μνο των δομών αλλά και των ατμων που απαρτίζουν τη νέα κοινωνία.
Στο τρίτο στάδιο αναζητείται πια
η πνευματική ταυττητα, ουσιαστικοποιούνται τα προβλήματα της διπλής πατρίδας και γλώσσας, στα
κείμενα διακρίνονται και προθέσεις
κριτικής, διανθισμένης μάλιστα με
ένα χιούμορ ασυνήθιστο στην ελληνική λογοτεχνία. H αντιπαράθεση
ξένος–Γερμανς αμβλύνεται, η εντύπωση της πολυεθνικής κοινωνίας εδραιώνεται, η πολιτική χειραφέτιση που προσφέρεται, τουλάχιστον στο πλαίσιο της Eυρωπαϊκής
Eνωσης, αφήνει να διαγραφούν νέες δυναττητες. Oσο μως εφικττερη γίνεται η προσαρμογή και η
κοινωνική ενσωμάτωση, τσο διαφαίνεται παράλληλα και μια τάση επιστροφής, καλύτερα εμμονής, στις
ρίζες, σαν αντίδραση και σαν αντίβαρο στη γρήγορη εναλλαγή.

Προβλήματα γλώσσας
O Tρύφων Παπασταματέλος νωρίς παρουσίασε ποιήματα με κριτική διάθεση για τις συνθήκες διαμονής των μεταναστών και την κοινωνική τους θέση. Συγκινήθηκαν μάλιστα πολύ οι Γερμανοί αναγνώστες
με το παιδάκι που σε σπασμένα
γερμανικά εξέφραζε τις απορίες
του: «Γιατί μπαμπά / εσύ εμένα
φέρνει / σ’ αυτή τη χώρα / που εγώ
δεν / κάνει παίξει / στο δρμο που /
εσύ τσο ωραία / σκουπίζει;». H ποίηση του Παπασταματέλου κυριάρχησε στα πρώτα χρνια της μεταναστευτικής λογοτεχνίας και ποιήματά του έχουν δημοσιευτεί σε πολλές ανθολογίες μεταναστών που έχουν εκδοθεί στα γερμανικά.
Πολλούς απασχλησαν τα προβλήματα της γλώσσας, απ τους
παλιούς και τους νέους μετανάστες
μέχρι τους επιστήμονες και τους
λογοτέχνες. H γλώσσα της συνεννησης, της καθημεριντητας, των
κοινωνικών σχέσεων είναι η γερμανική· που οδηγεί μως η απώλεια
της μητρικής γλώσσας, που τσο οδυνηρά θέτει ο Λουκάς Mανιάτης;
«Για να γράψω ένα γράμμα στη μάνα μου / χρειάζομαι λεξικ / Mε τη
γυναίκα μου συνεννοούμαι / σε μια
ξένη γλώσσα./ Tι είναι για μένα το
οιδιπδειο σύμπλεγμα / ταν η μη-

O Nαπολέων Λαζάνης, αναγνωρισμένος συγγραφέας με αξιλογες επιδσεις στον μεταφραστικ χώρο.

τρική μου γλώσσα και η πατρίδα
μου / έγιναν τσο μακρινά; M’ αυτή
την προβληματική έγραψαν κι άλλοι
ποιητές και παραθέτω ένα σύντομο
ποίημα της Nτάντης Σιδέρη με τίτλο: Προσαρμογή:
Tο πλήρωσα ακριβά / μα ξέμαθα /
να μιλώ δυνατά / να χρωματίζω / τα
λγια / με χειρονομίες / ν’ αγκαλιάζω / σφιχτά. / Tώρα κρατώ / συγκρατημένη / σιωπηλή / τις αποστάσεις./
Mετά απ τσο αγώνα / τώρα / είμαι
/ επιτέλους / Γερμανίδα./

«Γερμανική
λογοτεχνία»
O εσωτερικς διχασμς που δημιουργεί το βίωμα της διπλής γλώσσας και της διπλής πατρίδας είναι
το βασανιστικ στοιχείο στο οποίο
αναφέρονται και συνεχώς επανέρχονται ποιητές και πεζογράφοι, άλλοτε αυθρμητα και άλλοτε με περίσκεψη και ερωτήματα, που δίνουν
μια διάσταση στο έργο τους χαρακτηριστική της ιδιαιτερτητάς του.
Oσο περνούν τα χρνια λο και
περισστεροι γράφουν κατευθείαν
στα γερμανικά, αμβλύνονται τα
πρώτα συναισθήματα, η μοναξιά, ο
εσωτερικς διχασμς, η ανασφάλεια· οι ποιητές διευρύνουν και
τους θεματικούς ορίζοντες τους, οι
πεζογράφοι φαίνεται να κερδίζουν
πολλά απ τους Γερμανούς συναδέλφους τους και ακμη περισστερα απ τους συγγραφείς άλλων εθνικοτήτων που ζουν στη Γερμανία.
Φαίνονται πια οι αφηγηματικές δεξιτητες μερικών, οι τεχνικές πεποιθήσεις άλλων, η υψηλή θεωρητική κατάρτιση πολλών και οι πειραματικές ακμη ποιητικές φρμες
που προκαλούν συζητήσεις και θέτουν υποθήκες. Nομίζω τι έχουμε
τώρα ολοκληρωμένους πεζογράφους και ποιητές, που απευθύνονται σε ένα κοιν πολύ ευρύτερο απ αυτ που καθορίζουν οι δύο
γλώσσες που χρησιμοποιούν.
H Φανή Aθέρα έγραψε λίγα ποιήματα· προσέφερε μως την επιστημονική της επιμονή στη βιβλιογραφία των αποδήμων λογοτεχνών. H
Mαρία Γραβανίδου γράφει ποιήματα
στα γερμανικά και στα ελληνικά, πως και η Kαλλιπη Tερζή και η
Eυαγγελία Kρούπη. O Kώστας Γιαννακάκος, απ τους «ελληνικτε-

14 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY 1998

ρους» νέους ποιητές, εισχωρεί στις
συνθεττερες λειτουργικές δομές
της γερμανικής λογοτεχνίας και ο
Zαχ. Mαθιουδάκης έχει παρουσιάσει
αρκετ πεζογραφικ και ποιητικ
έργο. Στα γερμανικά γράφουν οι πεζογράφοι Δημ. Παπακωνσταντίνου,
Σωτ. Kολοκύθας, Γ. Kρομμύδας,
Στέλλα Λάβα, Aρης Xριστίδης κ.α.
O πεζογράφος Π. Kυρίμης εξέδωσε πρσφατα στην Eλλάδα μια αξιοπρσεκτη νουβέλα με τίτλο «H καρδιά του κτσιφα». Xαρακτηριστικά
είναι τα ποιήματα του Kώστα Παπαναστασίου, ο οποίος κινείται με άνεση και αποδοχή στο χώρο της γερμανικής λογοτεχνίας, καθώς και του
Γαρέφη Δελιγκά, ο οποίος έχει εκδώσει ως τώρα τρεις συλλογές ποιημάτων στα ελληνικά. H Iνα Kούτουλα γεννήθηκε στο Mαγδεμβούργο
το 1965, σπούδασε στη Σχολή Kαλών
Tεχνών του ττε Aνατολικού Bερολίνου και απ το 1987 ζει ως ελεύθερη συγγραφέας, μεταφράστρια και
ζωγράφος. Ποιητές επίσης με αξιλογο έργο είναι ο Θύμιος Γαζής, ο οποίος έχει εκδώσει τη δίγλωσση
συλλογή «Mεταξύ συνρων –
Niemands – land», ο Γιώργος Kρομμύδας, ο Kωνσταντίνος Nοβοσέλης
με τη συλλογή του «Oκτάστηλο με
ασπρμαυρη φωτογραφία», ο Aσίζ
Xαράλαμπος (Λουκάς Mανιάτης), ο
Aθ. Kοντάκος, ο Nίκος Kιούρτης, ο
οποιος είναι και καλς μεταφραστής, ο Aγγελος Παρθένης, ο Aντώνης Aντώνογλου, ο δάσκαλος Πέτρος Bιθλικιώτης, ο Σπύρος Bώκος,
ο Γιάννης Xριστπουλος, ο Π. Xριστογιάννης και η Mαριάνθη Jacobs
– Σαμλη. Aπ τους παλιτερους
συγγραφείς στη Γερμανία είναι ο
πεζογράφος και δοκιμιογράφος
Bαγγέλης Σακκάτος, στους νετερους συγκαταλέγεται και ο Λεωνίδας Παναγιωτίδης, ενώ το αυτοβιογραφικ μυθιστρημα της Eλένης
Δελημητρίου – Tσακμάκη «H πάνινη
κούκλα» έγινε το πρώτο μεταναστευτικ μπεστ σέλερ. O πεζογράφος Φάνης Φαντέμης είναι ο πρώτος
εργάτης–μετανάστης στη Γερμανία
που εξέδωσε λογοτεχνικ βιβλίο.

Διαφορετική
προβληματική
Mια ομάδα λογοτεχνών, ποιητών
και πεζογράφων δεν παρέμεινε
σχεδν καθλου στα θεματολογικά
στάδια που προαναφέρθηκαν, παρτι στο έργο τους υπάρχει η μετανάστευση και μερικές φορές μάλιστα ως έντονο θεματολογικ στοιχείο. Eπέδειξαν μως διαφορετική
προβληματική, ανέδειξαν σύνθετες
πλευρές του και υποδήλωσαν τολμηρά ενδεχμενες προοπτικές του.
Aλλοι προτίμησαν την ιχνηλασία γενικτερων θεματολογικών κατευθύνσεων, λοι μως έχουν προτείνει την προσωπική γραφή τους, που
έχει γίνει χι μνο αποδεκτή αλλά
και αντικείμενο συγκριτικών και σημειολογικών συζητήσεων.
H φιλλογος Nτάντη Σιδέρη έγραψε ποιήματα στα γερμανικά,
που την έκαναν αμέσως αποδεκτή
και γνωστή στο γερμανικ κοιν.
Διαμεσολαβεί άλλωστε με άριστο

τρπο μεταξύ της ελληνικής και
της γερμανικής λογοτεχνίας με εξαίρετες μεταφράσεις Nεοελλήνων
ποιητών στα γερμανικά. Πεζογράφος με προσωπικ ύφος είναι η
Eλένη Tορση, η οποία έχει τη δική
της θέση στη γερμανική λογοτεχνία
για παιδιά και νέους. H νετερη Φωτεινή Λαδάκη έχει δώσει αξιοπρσεκτα δείγματα γραφής στην ποίηση, στην πεζογραφία και στο θέατρο. O Aντώνης Σουρούνης ανήκει
πια στους καταξιωμένους Eλληνες
συγγραφείς και ο Mιλτιάδης Παπανάγνου, ο οποίος έπαιξε σημαντικ
ρλο στην κίνηση και στην οργάνωση των αλλοδαπών λογοτεχνών στη
Γερμανία και δημοσίευσε έργα του
σε πολλές συλλογικές εκδσεις, εξέδωσε στην Eλλάδα δύο συλλογές
διηγημάτων που επαινέθηκαν πολύ.
Eξι βιβλία έχει τυπώσει έως τώρα
στην Eλλάδα ο Nαπολέων Λαζάνης,
ο οποίος είναι και αυτς αναγνωρισμένος συγγραφέας και έχει αξιλογες επιδσεις και στο μεταφραστικ χώρο. Ποιητής με σημαντικ
έργο εκδομένο στην Eλλάδα και
στη Γερμανία και συνεχή παρουσία
επί είκοσι πέντε χρνια είναι ο
Γιώργος Παπούλιας, πως επίσης
αξιοπρσεκτη θεωρείται η προσφορά του Aντώνη Pίζου. Γνωστς
στην Eλλάδα σήμερα πεζογράφος
και κριτικς ο Δημοσθένης Kούρτοβικ έκανε τη μεταναστευτική του
θητεία στη Γερμανία και το πρώτο
του λογοτεχνικ βιβλίο με τίτλο
«Tρεις χιλιάδες χιλιμετρα» ήταν
μια συλλογή διηγημάτων απ αυτ
το χώρο. Aπ την Eλλάδα έχει αρχίσει την εκδοτική του παρουσία ο
Xρυσάφης Λλακας με μυθιστρημα (1965) και συνεχίζει ακατάπαυστα να γράφει μυθιστορήματα στα
γερμανικά· την ίδια πορεία ακολουθεί και ο Kώστας Kαραούλης. 

H λογοτεχνία των αποδήμων Eυρωπαίων της περιφέρειας που ζουν
στις κεντροευρωπαϊκές χώρες
μπαίνει στη μεταναστευτική της περίοδο. Στο πλαίσιο της Eυρωπαϊκής
Eνωσης οι δημιουργοί διαμορφώνουν ένα αξιοπρσεχτο έργο και
πολλοί κεντροευρωπαίοι μελετητές
υποστηρίζουν τι η ομάδα αυτή των
συγγραφέων τολμά να μπει με ευρηματικτητα σε θέματα της καθημεριντητας, πως η ξενοφοβία και
οι διακρίσεις, και κανείς δεν αμφιβάλλει τι θα επιδράσουν και στις
λογοτεχνίες των χωρών τους αλλά
και στο άνοιγμα των πολιτιστικών
συνρων της Eυρώπης.
Bιβλιογραφία:
Γιώργος Ξ. Mατζουράνης: «Aνάμεσα σε δυο
κσμους». Eκδσεις KAΣTANIΩTH,
1995.
Γιώργους Ξ. Mατζουράνης: «Mας λένε Γκασταρμπάτερ». Eκδσεις ΘEMEΛIO,
1977.
Περιοδικ «H λέξη»: «H ελληνική λογοτεχνία της διασποράς» τεύχος 110/1992.
Michel Herbert: «Odysseus in wüsten Land».
Eκδσεις Romiosini, Köln 1992.
Γιώργος Kαναράκης: «H λογοτεχνία του απδημου ελληνισμού και η θέση της στα
ελληνικά γράμματα», Aθήνα 1980.
Γιώργος Mατζουράνης: «Eλληνες εργάτες
στη Γερμανία». Eκδσεις Cutenberg, 1974.

H Γερμανία που εμπνέει
Eλληνες εικαστικοί που δούλεψαν και επηρεάστηκαν απ το ανεξάρτητο γερμανικ πνεύμα
Tης Aθηνάς Σχινά

λιτέχνη αυτν που έρχεται στη Γερμανία, ντας ήδη αναγνωρισμένος απ την Iταλία και την Arte Povera που
εκπροσωπεί. Διαθέτει, δηλαδή, λες
τις γνιμες προϋποθέσεις για τη δημιουργική εξέλιξη μιας ριζοσπαστικής αλλαγής, σχετικής με τις ιδιτητες και τις επαναδιαπραγματεύσεις
των υλικών, αλλά και της γλώσσας
που εμφανίζεται στο σκεπτικ των ανατρεπτικών έργων του μέσα απ τα
«περιβάλλοντα», τα «happenings» ή
τις «performances» που διαμορφώνει. Tο πνεύμα ελευθερίας της έκφρασης που επικρατεί στη Γερμανία
τον βοηθεί να φτάσει σε οριακά επίπεδα τους συλλογισμούς του, σχετικά με τις έννοιες χώρου, ενέργειας,
δράσης, μετατρέποντας τα έργα του
σε προτάσεις ανοικτών διαλεκτικά
θεωρημάτων.

Kριτικού, Iστορικού Tέχνης στο Πανεπιστήμιο Aθηνών

OΣON αφορά την πλειάδα των Eλλήνων εικαστικών δημιουργών που μετέβησαν, απ τη δεκαετία του ’70 και
κατπιν, στη Γερμανία, είναι ελάχιστα εφικτ να γίνει μια πλήρης απαρίθμηση ονομάτων, στο πλαίσιο μάλιστα μιας σύντομης επισκπησης.
Tο προσδκιμο απ μια πρώτη διερεύνηση θα ήταν, προφανώς, η αναφορά ορισμένων αντιπροσωπευτικών καλλιτεχνών που επέλεξαν τη
Γερμανία ως τπο δημιουργίας και
προώθησης των πνευματικών κι αισθητικών τους αναζητήσεων, προκειμένου να πραγματοποιήσουν σε
διάφορες Σχολές, Πανεπιστήμια ή
Eικαστικά Eργαστήρια τις μεταπτυχιακές τους σπουδές, να εκπονήσουν έρευνες, να επισκεφθούν Mουσεία, Συλλογές και Πινακοθήκες, να
έρθουν, επίσης, σε επαφή με ιδέες
και πρσωπα, χώρους και καταστάσεις που θα τους επέτρεπαν ανταλλαγές απψεων, μέσα απ ένα γνιμο κι αναπτυξιακ διάλογο, σχετικ
με την εκφραστική λειτουργία και τα
αιτήματα της εποχής.

Pιζοσπαστικτητα
και αναθεωρήσεις
Ποιο ήταν άραγε το διαφορετικ
κλίμα που επικρατούσε στη Γερμανία; Aρκετές συγκυρίες, θα μπορούσαμε να πούμε, οι οποίες επέτρεπαν
την αλλαγή στις νοοτροπίες και στις
συμπεριφορές, ιδιαίτερα μετά την ανέγερση του Tείχους του Bερολίνου
(1961), ταν διαπιστώνεται η διάθεση για την αποφυγή αποκλεισμού
του διχασμένου πλέον αυτού κράτους, που κληρονμησε τα αμαρτήματα και τις απώλειες απ τον B΄ Παγκσμιο Πλεμο. Eνα χρνο κατπιν,
συγκεκριμένα το 1962, διακρίνεται
ήδη η διάσπαρτη τάση μιας καθολικής αντίστασης και μιας γενικτερης
αναθεώρησης των δεδομένων, σε
μια χώρα μάλιστα που είχε απ παλιά
αποδείξει τις αξίες και τη σημασία
που έδειχνε προς τον πολιτισμ, με
επιδοτήσεις στην έρευνα και ποικίλες υποστηρίξεις ως προς τη διακίνηση ιδεών. Πολλοί μιλούσαν για το
«γερμανικ θαύμα» ανάκαμψης απ
τον πλεμο και τις καταστροφές του.
Eνα «θαύμα» που εξαργυρώθηκε πολύ ακριβά απ τους Γερμανούς, εις
αναπλήρωση των σων απωλειών είχαν υποστεί και των σων καταστροφών είχε ο πλεμος εκείνος επιφέρει, σε πανευρωπαϊκ επίπεδο.
H πρώτη συστηματική κίνηση που
γίνεται και αφορά στην πολιτιστική
διεύρυνση, με προσκλήσεις που δίνονται σε αλλοδαπούς εικαστικούς
δημιουργούς (και χι μνον), οργανώνεται απ τη Γερμανική Yπηρεσία

Eργο του Kώστα Tσκλη με τίτλο «Πληροφορίες», 1972, ξύλο και εφημερίδες,
εγκατάσταση.

Aκαδημαϊκών Aνταλλαγών, τη γνωσττερη για τις υποτροφίες της ως
DAAD. Aυτ δεν σημαίνει τι σοι απ τους Eλληνες καλλιτέχνες μετέβησαν στη Γερμανία έτυχαν του συγκεκριμένου ευεργετήματος, ωστσο κρίνω εδώ σκπιμο, και χι εξαιρετέο, να τονίσω τη συμβολή της
DAAD. H DAAD στχευε να προσφέρει ερεθίσματα στους καλλιτέχνες
(που η επιλογή τους γινταν απ
Kριτική Eπιτροπή), δίνοντάς τους
παράλληλα τη δυναττητα να εργαστούν στο Bερολίνο απερίσπαστοι.
Oι εικαστικοί δημιουργοί μπορούσαν, ζώντας και εργαζμενοι στο
Bερολίνο, με καλυμμένο το βιοποριστικ τους πρβλημα, να συμμετέχουν στην καλλιτεχνική κίνηση της
πλης, που τους θεωρούσε χι περιφερειακούς και εμιγκρέδες, αλλά ένα αναπσπαστο πολιτιστικ της
τμήμα, καθώς γνωστοποιούσε ταυτχρονα το παραγμενο έργο τους
σ’ ένα ευρύτερο κοιν. Tο Bερολίνο
μπορεί να περνούσε, ιδιαίτερα κατά
τη δεκαετία του ’70, μια βαθιά κρίση,
αντανακλώμενη στις ιδεολογίες και
στις κοινωνικο–οικονομικές τους
συνιστώσες, με την κινητικτητα και
την επαναστατικτητα, μάλιστα, που
διαπιστώνεται στα εργατικά συνδικάτα και στα πανεπιστήμια τσο της
πλης αυτής σο και ολκληρης της
Δυτικής Γερμανίας (που φανέρωνε
άλλωστε μια γενικτερη εσωτερική
αναστάτωση). Oι κοινωνικές δομές,
ωστσο, φανέρωναν μια ανεκτικτητα τέτοια που επέτρεπε την ανάπτυξη και καλλιέργεια ενς πνεύματος αλληλεγγύης, γενναίων αναθεωρήσεων και ριζοσπαστισμού, μέσα
απ τη φιλελευθεροποίηση και την
ευελιξία των αναπροσαρμοζμενων
θεσμών, για τη διαπολιτισμική επι-

κοινωνία και τη διεύρυνση των οριζντων.

Mεταγγίσεις
Δεν μπορεί να μιλήσει κανείς με
σιγουριά για τον πολυσχιδή τρπο με
τον οποίο ασκήθηκαν έμμεσες, κάποτε καίριες και διαχρονικές, τις περισστερες μάλιστα φορές μιας ποικίλης διαβάθμισης επιρροές στο έργο των Eλλήνων καλλιτεχνών, προερχμενες απ το περιβάλλον (κοινωνικ και δημιουργικ) της Γερμανίας. Σίγουρα, μπορούμε ωστσο να
διαπιστώσουμε το πνεύμα ελευθερίας, αμφισβήτησης, επαναπροσδιορισμού και νέων αφετηριών αναζήτησης που μεταγγίζεται απ ένα περιβάλλον ουσιαστικών ανησυχιών,
προβληματισμού και έντονων δραστηριοτήτων, για τον ανακαθορισμ
της γλώσσας, των στοιχείων που τη
διέπουν και το ρλο της τέχνης μέσα
στη ζωή, καθ’ ην στιγμήν το ζητούμενο ήταν να ασκήσει η τέχνη κριτικές
παρεμβάσεις στην καθεστηκυία τάξη
των κοινωνικών συμβάσεων και των
ιδεολογικών (κατ’ επέκταση και αισθητικών) παγιώσεων.
Xωρίς να εξαιρούνται οι μιμητισμοί
και οι επιδερμικά εύπεπτες προσηγορίες για τον ρλο του έργου τέχνης, που τον υιοθετούν απροβλημάτιστα ορισμένοι Eλληνες καλλιτέχνες, υπάρχουν άλλοι, που στα έργα
τους διαπιστώνεται μια βαθιά μεταβολή προσανατολισμού, η οποία απέχει πολύ απ το να εντοπίζεται
στενά, σε μορφολογικ επίπεδο. Tο
έργο τέχνης, για παράδειγμα, στον
Γιάννη Kουνέλη, αποτελεί εικαστικά
τον εσωτερικ μηχανισμ ενς ολκληρου κι αποκαλυπτμενου μετασχηματισμού. Πρκειται για τον καλ-

Στοιχεία μιας νέας
γλώσσας
Aν ο Γιάννης Kουνέλης που θεωρείται στη Γερμανία ως ένας απ
τους διαδχους του Beuys (λγω της
σημασίας του έργου του), έχει περισστερο σχέση με το Mναχο και
το Nτίσελντορφ, ο Aλέξης Aκριθάκης (υπτροφος αυτς πως και άλλοι της DAAD, αρχικά), σχετίζεται με
το Bερολίνο. Aφού διανύει ένα διάστημα στο Παρίσι, ο Aκριθάκης φτάνει στο Bερολίνο το 1968, παρουσιάζοντας μέσα απ τα έργα του μια αυτματη, εικονική σχεδιογραφή, με
την οποία ορίζει σταδιακά ένα συστηματικτερο ιδίωμα.
Mε σινική μελάνι και πενάκι πάνω
σε χαρτί, με λάδι πάνω σε καμβάδες
ή με κολάζ, δημιουργεί τα δικά του
αινιγματικά και λαβυρινθώδη ταξίδια
της νοσταλγίας και της προσμονής,
των σταθμών μιας πορείας της οποίας παρασιωπά την αρχή και το τέλος.
Tον ενδιαφέρουν οι διεργασίες, εσωτερικές κι εξωτερικές, της ίδιας
της σκευής (εξού και οι «αποσκευές» του) μιας γλώσσας που παράγει
και παράγεται απ τα στοιχεία της,
παραπέμπει και προσδιορίζεται απ
αυτά, διαμορφώνει και συνεχώς αναμορφώνεται απ το ζωτικ της χώρο,
δυνάμεις του οποίου νοηματικά εμπεριέχει, ενώ περιβαλλοντικά εμπεριέχεται απ αυτν. Aνάμεσα σε
μνήμες που αιωρούνται, επιζητώντας καινούριες σημασίες, κι απ
την άλλη πλευρά ανάμεσα σε ζυμώσεις που επισυμβαίνουν, μέσα απ
τις εντάσεις και τους κραδασμούς
του παρντος που ο καλλιτέχνης ττε βιώνει, δημιουργεί τις δικές του
αλχημικές ενώσεις (βλ. «Σπείρα A»,
1967) και κυρίως τις ανατροπές του,
διαρρηγνύοντας τις συμβάσεις (βλ.
«Aντι–τοπίο Γ΄» 1967, αλλά και το
«Tοπίο» 1974 ή το «Tοπίο» 1984), μεΣυνέχεια στην 16η σελίδα

KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY 1998 - H KAΘHMEPINH

15

Συνέχεια απ την 15η σελίδα

ταξύ του περιέχοντος και του περιεχομένου, του μεταφέροντος και του
μεταφερομένου, του νοήματος και
της φρμας.
O Kωνσταντίνος Ξενάκης, που απ
το 1955 ζει στο Παρίσι κι έρχεται το
1970 κι εκείνος στο Bερολίνο, εκφράζει μέσα απ τα έργα του το πρβλημα της επικοινωνίας και της «μετα–γλώσσας» πως αναφέρει, με έναν προσωπικ του τρπο. Tον ενδιαφέρουν οι διαφορετικοί πολιτισμικοί χώροι που ζει, αντλεί ερεθίσματα και πληροφορίες, δημιουργώντας ένα είδος μεταποιητικής και
σημασιολογικής γραφής, βάσει της
οποίας διοργανώνει «περιβάλλοντα»
και «δρώμενα». Tα στοιχεία της γραφής του αποκτούν μορφή απ το χώρο και απ τη «δράση – πράξη» την
οποία εντέλλεται να υλοποιήσει η
γλώσσα της πληροφορίας, μέσα απ
τους δείκτες επικοινωνίας που τα
έργα του υποδηλώνουν. Δημιουργεί
ηλεκτροκινητικά «περιβάλλοντα»,
«δρώμενα» για δημσιους χώρους,
έργα με μεικτή τεχνική για τον «τυπογραφικ χώρο» με κοινωνιολογικές προεκτάσεις, για να λειτουργήσουν παρεμβατικά μέσα στον ιστ
της πλης, ενώ ευέλικτα ο ίδιος προσαρμζεται, φιλοτεχνώντας οθνες
και τρισδιάστατα αντικείμενα, προκειμένου να λειτουργήσουν με το ανάλογο σκεπτικ, μέσα σε Mουσεία ή
Aίθουσες Tέχνης.

Στις δομές
H επαναστατικτητα των καλλιτεχνών δεν εξαντλείται σε εσωτερικούς και προφυλαγμένους χώρους, γιατί οι ίδιοι δεν απευθύνονται μνον σε επιλεγμένο κοιν. Oι
πλεις και τα πανεπιστήμια, οι τποι εργασίας και οι περιθωριοποιη-

Eργο του Aλέξη Aκριθάκη με τίτλο «Mουσικς I», 1969, μικτή τεχνική, 50x65 εκ.

μένες περιοχές γίνονται ανοιχτές
προκλήσεις για δημιουργικές προτάσεις απ τους καλλιτέχνες, προκειμένου να διεγείρουν το ενδιαφέρον, τη συμμετοχική διαδικασία
και συλλογική ανάληψη των ευθυνών, απέναντι σ’ έναν κσμο που επιδιώκει να ανταλλάξει τη σιωπή
του με δράση, κριτική αναθεώρηση, επαναδιαπραγμάτευση και διάλογο εφ’ λης της ύλης. Tην επικοινωνία και την εμπλοκή στα κοινά αναλαμβάνει, ως ρλο, η τέχνη,
καθώς οι μορφές, και κυρίως οι συστάσεις των νέων της δομών, στοχεύουν στο να γίνουν μέσα και
ταυτοχρνως εργαλεία για την αφύπνιση των συνειδήσεων. Aν το
πρβλημα αυτ ο Kωνστ. Ξενάκης
το παρουσιάζει με αλληγορικ τρπο, μέσα απ τα «περιβάλλοντά»
του με τους κώνους και τους κα-

Kινητική κατασκευή του Kωνσταντίνου Ξενάκη, 1969.

16 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY 1998

πνούς (βλ. του ίδιου, το έργο «Πρβλημα», 1971, στο Bερολίνο), ο
Στάθης Λογοθέτης το παρουσιάζει
με γυμνά αποκαλυπτικές τις δομοσυστατικές ρήξεις και επανενώσεις
των δικών του έργων, που τα φιλοτεχνεί με πανιά, χρώματα, ραφές
και μεικτές τεχνικές. Tο σώμα της
τέχνης, για τον Στ. Λογοθέτη, είναι
το σώμα των τραυμάτων και επουλώσεων της γλώσσας της. H μορφή
του κάθε έργου του ταυτίζεται με
τη συνεχμενη διαδικασία αναδιατάξεων ύλης και χειρονομίας που
την καθορίζει.
H εικαστική διαπραγμάτευση
συγγενεύει με τη φυσική νομοτέλεια. Tο υποκείμενο γίνεται αντικείμενο στα έργα του, πως το κρίνειν και το κρίνεσθαι. O κάθε χωροπλαστικς σχηματισμς του είναι η ταυττητα και η προέκταση

της ανθρώπινης χειρονομίας και
του ανακαθοριζμενου, κατά συνέπεια, νοήματος που δίνει εξελικτικ περιεχμενο και υπσταση
στα έργα του.
O Bλάσης Kανιάρης, που προσκαλείται στο Bερολίνο το 1973 και
παραμένει μέχρι το 1975, είναι ένας απ τους σημαντικούς καλλιτέχνες του «Nέου Pεαλισμού» με
εισηγητή στο Παρίσι τον Pierre
Restany. Στον δικ του προβληματισμ ήδη υπάρχει η έννοια της ανατροπής, μέσα απ τη διάσταση
της κοινωνικής κριτικής.
Στην έκθεσή του, που παρουσιάζει σε πέντε γερμανικές πλεις και
στο Λονδίνο, με τίτλο «Φιλοξενούμενοι εργάτες – Ξένοι εργάτες»
διακρίνει κανείς διαμορφωμένα
«περιβάλλοντα» με ανδρείκελα
που προδίδουν τον εξανδραποδισμ των συνειδήσεων και την αλλοτρίωση, μέσα απ την απουσία
ταυττητας. Oι εργασιακοί χώροι
και τα μηνύματα στους τοίχους, οι
μηχανισμοί απορρφησης και μεταλλαγής μιας ολκληρης διελκυστίνδας ανθρώπων και προϊντων,
που αφήνουν τη σκευή της καθημεριντητας και τα αποτυπώματα
των λειτουργιών τους να τα αντικρύζει κανείς άμεσα σ’ αυτά τα
«περιβάλλοντα» ενταγμένα μέσα
στο περιβάλλον, διαμηνύουν για τα
αιτιατά, υποδεικνύοντας τα αίτια
της εκβιομηχάνισης και του αλγιστου καταναλωτισμού, με θύτες
και θύματα που επιζητούν μια καινούργια δομοσυστατική γλώσσα επικοινωνίας και τέχνης.
Tα έργα του είναι έργα διαμαρτυρίας και καταγγελίας, που έχουν
μεγάλη απήχηση και επιτελούν τον
τελικ σκοπ τους.
O Kυριάκος Kαμπαδάκης, που

Eργο του Στάθη Λογοθέτη με τίτλο «Eργο 362», 1985, μικτή τεχνική, 230x215 εκ.

σπουδάζει, ζει για αρκετά χρνια
και εργάζεται στη Γερμανία, διατηρώντας μάλιστα εκεί κι εργαστήριο
(παλαιτερα), δημιουργεί γλυπτά
απ ξύλο κυρίως και χαλκ, κατορθώνοντας να αλλάζει την προοπτική προσέγγισης και διάπλασης της
κάθε φρμας του. Aξιοποιώντας τις
ιδιτητες, τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα και τις αντιστάσεις του υλικού του, παρουσιάζει στα έργα
του ταυτισμένη τη χειρονομία με
τη συναίσθηση, σε αντιστοιχία με
την ταύτιση των εικνων μνήμης (ή
των αρχετύπων) με τη διεργασία
που ασκείται σχετικά με τις αναμορφώσεις των επιπέδων και επιφανειών του. Oλα κινούνται και
διαρκώς τροποποιούνται στα έργα
του, εξαρτώμενα απ την εκάστοτε
γωνία πρσληψης και τη σχετικτητα της στιγμής, που φανερώνει,
αποτυπωμένη στα γλυπτά του, τη
ρευσττητα των καταστάσεων.
«Θα ’θελα μια μέρα τα έργα
μου», γράφει ο Kώστας Tσκλης,
που προσκαλείται και παραμένει
στο Bερολίνο κατά το διάστημα
1971-72, «να συγκινούν πως συγκινούν τα φυσικά φαινμενα, με
τα ίδια ργανα μετάδοσης και κατανάλωσης, με τις ίδιες εγκρίσεις».
Tα έργα του ξυπνούν μνήμες κι επιθυμίες. Tον ενδιαφέρει περισστερο απ λα η αμεστητα, και ο
σκοπς του είναι να πλησιάσει το
θεατή μέσω της συγκίνησης. O K.
Tσκλης προσεγγίζει τον θεατή
του μέσα απ μια λυσιτελή και ριζοσπαστική αλλαγή προοπτικής
της εικνας. Aυτή η προοπτική ξεπερνά κατά πολύ τη μορφολογία
και τις ποιες εννοιοδοσίες της, απευθυνμενη στην ίδια τη γλώσσα
και στα μέσα της τέχνης, στον ίδιο
τον κοινωνικ μηχανισμ και στους
τρπους ανθρώπινης επικοινωνίας,
στην ίδια την αισθητική και τη συμπεριφορά απέναντι τσο στο έργο
της τέχνης σο και στη ζωή. O K.
Tσκλης δεν παριστάνει μέσα απ
τα έργα του φαινμενα ή καταστάσεις, αλλά την ίδια την αντιληπτική
διαδικασία, δίνοντας ενεργ ρλο
στη θέση και στη συμμετοχή του
θεατή του, καθώς διεγείρει τις
μνήμες και τη φαντασία του, την
κριτική του δυναττητα παρέμβασης και τη διακριτική του ευχέρεια
δμησης, αποδμησης και ανασύνταξης της εικνας που γίνεται
«περιβάλλον» και του «περιβάλλοντος» που γίνεται ταυτοχρνως ο
λγος ύπαρξης επισυμβαινντων
γεγοντων, μέσα απ ένα δραματουργικά μεταφυσικ ρεαλισμ.
H αλλαγή της προοπτικής, ή μάλλον ο συνθετικς συνδυασμς διαφορετικών προοπτικών προσπελάσεων, που αποτυπώνεται στα γλυπτά του Φώτη (Φώτης Xατζηιωαννίδης), εκφράζεται φυσικά με έναν εντελώς διαφορετικ τρπο. Tη διασαλευμένη συνύπαρξη των νομοτελειών φύσης και ζωής, του κοινωνικά συνειδητοποιημένου κατά
τα άλλα ατμου, ο Φώτης προσπαθεί να την αποκαταστήσει μέσα απ τις διαταραγμένες σχέσεις των
εννοιών και της μορφής, που για
τον καλλιτέχνη κρύβουν τη «χαμέ-

κβιομηχάνισης) ή κρύβεται πίσω απ κορμούς, π.χ. δέντρων.

H Tέχνη ως
επικοινωνία

Eργο του Bλάση Kανιάρη εμπνευσμένο απ τη μετανάστευση των Eλλήνων,
1973, εγκατάσταση.

Aπ τη σειρά του Γιάννη Ψυχοπαίδη «Tο γράμμα που δεν έφτασε ποτέ… II»,
1977–1986, μικτή τεχνική, 30x40 εκ.

νη αξιοπρέπεια» του ανθρώπου
του τέλους του 20ού αιώνα.
Mέσα απ την εναλλακτική συνύπαρξη των προοπτικών και των επιμερισμάτων μιας κατά βάση συμπυκνωμένης παραστατής εικνας, ο
γλύπτης αυτς υπαινίσσεται στη
συμπυκνωμένη νοητική εικνα. Στο

πλάσιμο των γκων της κάθε του
μορφής (σε χαλκ), εγγράφει τα
τραύματα και τις ουλές της εποχής
μας (και των νοημάτων της), αποσκοπώντας να αποκαλύψει την ανθρώπινη ουσία και το μέρος του
λγου της που βρίσκεται φωλιασμένο ανάμεσα σε σωλήνες (της ε-

Mε υποτροφία και μεταπτυχιακές
σπουδές, πρώτα στο Mναχο (196175) και κατπιν στο Bερολίνο (197778 ΔAAΔ), ο Γιάννης Ψυχοπαίδης
στα έργα του παρουσιάζει –ανάμεσα
στα άλλα– το ρλο του έργου τέχνης ως γλώσσα επικοινωνίας. Tο υλικ ζωγραφικής του αντλεί απ την
καθημεριντητα του κοινωνικού και
πολιτικού βίου, ασκώντας έμμεση
κριτική στα τεκταινμενα των δύσκολων ττε εποχών. Στα έργα του
θίγει τον καταναλωτισμ, τη βία, τις
κατασταλτικές δυνάμεις της εξουσίας, την αλλοτρίωση των ανθρώπων και τον εξανδραποδισμο των
συνειδήσεων. Παράλληλα, ασκεί
κριτική στα μέσα και στους τρπους
της ζωγραφικής παράστασης, υπονομεύοντας τις συμβάσεις. Iδιαίτερα, στη σειρά του «Tο γράμμα που
δεν έφτασε ποτέ» (1977-86) παρουσιάζει με τον προσωπικ του εικαστικ χειρισμ τη διαδικασία αποστολής και αμφίβολης παραλαβής
των μηνυμάτων που στέλνονται απ
ανθρώπους που ζουν σε διαφορετικούς πολιτισμικούς χώρους. Kαταλυτικά, στη συγκεκριμένη περίπτωση, λειτουργούν οι αποστάσεις, οι
μνήμες, ο χρνος, οι αλλαγές, ο πομπς και ο υποτιθέμενος δέκτης, με
αποτέλεσμα το «γεφύρωμα» να εμφανίζεται ουτοπικ, ενώ ο καλλιτέχνης αφήνει στη θέση του ένα αναπάντητο ερωτηματικ.
Mε εντελώς διαφορετικ τρπο ο
Mιχάλης Aρφαράς, στα χαρακτικά
του εκείνος έργα, διαπραγματεύεται
το ρλο της επικοινωνίας, ασκώντας
παράλληλα κοινωνική κριτική. Mε έναν συνδυασμ μέσων και τυπωμάτων της χαρακτικής, ως προς την τεχνική την οποία μεταχειρίζεται, δημιουργεί σύνθετες εικνες που σχετίζονται τσο με την πραγματικτητα 
σο και με τη φαντασία. Aνάμεσα σε
ζωώδεις κι ανθρώπινες ιδιτητες τα
δικά του ντα είναι πλάσματα της
μνήμης, της φαντασίας και του εφιάλτη των ονείρων μας: η ένταση, η
βία, ο μύθος και η καθημερινή παρατήρηση, η μεταφορά και η αλληγορία, η λαϊκή κουλτούρα και ο σύγχρονος τεχνολογικς μηχανισμς,
προσωποποιούνται και δραστηριοποιούνται ως εξπρεσιονιστικές μορφές στα έργα του, μέσα απ συγκρούσεις και αλληλοκατοχές επικράτησης, πάνω στη στρωματογραφία των επιφανειών του.
Mέσα απ μια σύντομη διαδρομή,
μπορεί κανείς, θαρρώ, να κατανοήσει τους πολλούς και ποικίλους τρπους με τους οποίους συνέβαλε η
Γερμανία, κι εξακολουθεί πιστεύω
να συμβάλλει, στην έμπνευση και
στη δημιουργική εξέλιξη αρκετών
Nεοελλήνων καλλιτεχνών. H προσφορά κινήτρων, τα διάφορα ερεθίσματα, η ελευθερία έκφρασης και
κυρίως η υλική και ηθική υποστήριξη
των καλλιτεχνών αυτών, και πολλών
άλλων, έχει θεωρώ, τη μεγαλύτερη
σημασία.

KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY 1998 - H KAΘHMEPINH

17

Oι σύνεδροι του A΄ Συνεδρίου Nεοελληνικών Σπουδών, στην είσοδο της Φιλοσοφικής Σχολής Θεσσαλονίκης, το οποίο έγινε το 1976. Σήμερα, οι περισστεροι
απ αυτούς κατέχουν σημαντικές θέσεις στα τμήματα κλασικών, βυζαντινών και νεοελληνικών σπουδών χι μνο σε γερμανικά πανεπιστήμια αλλά και σε ολκληρο τον κσμο.

Oι νεοελληνικές σπουδές σήμερα
Γερμανικά πανεπιστήμια που διδάσκονται συστηματικά η νεοελληνική γλώσσα και φιλολογία
Tου K.A. Δημάδη
Kαθηγητή των Nεοελληνικών Σπουδών
στο Eλεύθερο Πανεπιστήμιο Bερολίνου

OI NEOEΛΛHNIKEΣ σπουδές εμφανίζονται ως αυτοτελής και ανεξάρτητος κλάδος σπουδών στην
πανεπιστημιακή εκπαίδευση της
Γερμανίας με καθυστέρηση, αν
λάβουμε υπψη τι σε ορισμένες
άλλες ευρωπαϊκές χώρες οι
σπουδές αυτές καθιερώνονται ως
κύριος και αυτοτελής πανεπιστημιακς κλάδος αρκετά χρνια
πριν απ τη λήξη του ψυχρού πολέμου. Aυτ αφορά χι γενικώς
τη διδασκαλία της νέας ελληνικής
γλώσσας και την έρευνα στο χώρο των νεοελληνικών σπουδών
στη Γερμανία, αλλά τις αμιγείς
καθηγητικές θέσεις, αυτές, δηλαδή, που έχουν αποκλειστικά ως
γνωστικ αντικείμενο τις νεοελληνικές σπουδές.
Oπως είναι γνωστ, ο Karl
Krumbacher (1856–1909) θεμελίωσε τις βυζαντινές σπουδές στη
Γερμανία ως κύριο πανεπιστημιακ κλάδο. Tο 1896 ιδρύθηκε η

Eδρα της Mεσαιωνικής και Nεοελληνικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο του Mονάχου, την οποία
και ανέλαβε, ενώ ένα χρνο αργτερα, το 1897, δημιουργήθηκε το
Σεμινάριο της Mεσαιωνικής και
Nεοελληνικής Φιλολογίας. Tο
1951 το Σεμινάριο του Mονάχου
μετονομάζεται σε Iνστιτούτο Bυζαντινών Σπουδών και Nεοελληνικής Φιλολογίας, στην πραγματικτητα, μως, ανέκαθεν το βάρος
της διδασκαλίας και της επιστημονικής έρευνας έπεφτε στις βυζαντινές σπουδές. Eξάλλου, μνο
μετά το B΄ Παγκσμιο Πλεμο οι
βυζαντινές σπουδές εισάγονται
και σε άλλα γερμανικά πανεπιστήμια, πρώτα στην Kολωνία και στη
συνέχεια στο Münster και στο Bερολίνο (1966) ως κύριος κλάδος
σπουδών.
Oταν σήμερα μιλούμε γενικά για
νεοελληνικές σπουδές, εννοούμε
το πεδίο που συναντιούνται περισστερες επιστήμες που ασχολούνται με την έρευνα της ιστορίας και της κοινωνίας, ιδιαιτέρως
με τη μελέτη της φιλολογίας, της

18 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY 1998

γλώσσας και γενικτερα του πολιτισμού, του ελληνικού κσμου κατά την περίοδο, συμβατικά, απ
την άλωση της Kωνσταντινούπολης έως σήμερα. Συγκεκριμένα,
απ την άποψη του χώρου οι νεοελληνικές σπουδές μελετούν τις
περιοχές της Bυζαντινής Aυτοκρατορίας που επικρατούσε σε
μεγάλο βαθμ η ελληνική, ολκληρη δηλαδή τη λεκάνη της ανατολικής Mεσογείου με κέντρο την
Kωνσταντινούπολη, και απ εκεί
τις διακλαδώσεις στη Bαλκανική
Xερσνησο μαζί με τη σημερινή
Eλλάδα, τις περιοχές της Kάτω
Iταλίας και της Bενετίας, πως επίσης τη Διασπορά στην ευρωπαϊκή ήπειρο και στη Bρεια Aφρική
και ακμη τη Διασπορά στη Bρεια Aμερική και στην Aυστραλία
κατά τον 20 αιώνα.

Aίτημα για
οργανικές θέσεις
Στη Γερμανία, πως και στο Πανεπιστήμιο Aθηνών ώς το 1943, οι
νεοελληνικές σπουδές κατά την

περίοδο μετά το B΄ Παγκσμιο Πλεμο συνυπήρχαν με τον κλάδο
των βυζαντινών σπουδών. H κατάσταση αυτή κράτησε περίπου ως
τις αρχές της δεκαετίας του 1990.
H πρεδρος της γερμανικής Eταιρείας Nεοελληνικών Σπουδών καθηγήτρια Iσιδώρα Rosenthal–Kαμαρινέα τνιζε για πολλοστή φορά
τον Aύγουστο 1993 τα παρακάτω
σε ένα απ τα υπομνήματα που είχε υποβάλει για το ζήτημα αυτ
την εποχή εκείνη προς τις αρμδιες ελληνικές αρχές: «[...] να ενισχυθούν οι υφιστάμενες έδρες
που το Mάιο 1992 ήταν μνο τρεις
και χι εφτά πως ισχυρίστηκε η
γερμανική πλευρά (βλ. το «Πρωτκολλο της 13ης συνδου της μνιμης μικτής επιτροπής βάσει του
άρθρου 14 της ελληνογερμανικής
μορφωτικής συμφωνίας της 17ης
Mαΐου 1956», Aθήνα, 26–29 Mαΐου
1992) και χι έδρες νεοελληνικής
φιλολογίας ή νεοελληνικής γλώσσας, αλλά οι δύο βυζαντινής και
νεοελληνικής φιλολογίας και η μία
νεοελληνικής και βυζαντινής φιλολογίας». Mε άλλα λγια, ώς το

1993 δεν υπήρχε στην ακαδημαϊκή
εκπαίδευση της Γερμανίας ούτε
μία οργανική καθηγητική θέση με
γνωστικ αντικείμενο αποκλειστικά τη νέα ελληνική φιλολογία και
τις νεοελληνικές σπουδές.
Tο γεγονς αυτ ήταν ώς ένα
σημείο συνέπεια της αντίληψης τι
τα νέα ελληνικά είναι η σημερινή
μορφή των αρχαίων ελληνικών και
επομένως ανήκουν στον κύκλο
των κλασικών σπουδών. Eτσι, μια
σημερινή ζωντανή γλώσσα ενς
ευρωπαϊκού κράτους, το οποίο μάλιστα απ το 1981 αποτελούσε μέλος της Eυρωπαϊκής Eνωσης, κατατασσταν οργανικά στα σεμινάρια ή ινστιτούτα φιλολογίας ή βυζαντινών σπουδών. Eξάλλου, η πείρα των τελευταίων ετών απέδειξε 
τι πως αλλού, έτσι και στη Γερμανία η νέα ελληνική γλώσσα και
οι σπουδές που αφορούν τη νεοελληνική κοινωνία προσελκύουν
φοιτητές και φοιτήτριες που στη
συντριπτική πλειοψηφία τους δεν
ασχολούνται με την κλασική φιλολογία. H καθηγήτρια Rosenthal–Kαμαρινέα στο εμπεριστατωμένο και μαχητικ υπμνημα που
είχε υποβάλει ως πρεδρος της
γερμανικής Eταιρείας Nεοελληνικών Σπουδών σε λες τις αρμδιες
ελληνικές και δυτικογερμανικές
αρχές κατά το πρώτο εξάμηνο του
1989, πριν δηλαδή την επανένωση
των δύο Γερμανιών, για τις «συνθήκες διδασκαλίας της νεοελληνικής φιλολογίας στην Oμοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας και
στο Δυτικ Bερολίνο», κατέληγε:
«Eν ψει των προαναφερθέντων
δεν εμφανίζονται ρδινες οι συνθήκες διδασκαλίας των Nέων
Eλληνικών και οι δυναττητες των
Nεοελληνικών Σπουδών στα Aνώτατα Eκπαιδευτικά Iδρύματα της
Oμοσπονδιακής Δημοκρατίας της
Γερμανίας και του Δυτικού Bερολίνου. Eπείγουσα μέριμνα για βελτίωση των συνθηκών στο πνεύμα
της δίκαιας και ιστιμης αναγνώρισης των δικαιωμάτων των κρατών–μελών της EOK είναι απολύτως αναγκαία».

Xαρακτικ του Γερμανού φιλέλληνα Xαπ Γκριχάμπερ εναντίον της δικτατορίας. O καλλιτέχνης είχε διαθέσει πολλά έργα του για να συγκεντρωθούν
χρήματα υπέρ των αντιδικτατορικών εκδηλώσεων του εξωτερικού.

σων επιδιώξεών τους. Στο Bερολίνο το πρσωπο που ανέλαβε στα
χέρια του την ευθύνη της ίδρυσης
του αυτοτελούς κλάδου Nεοελληνικών Σπουδών υπήρξε ο καθηγητής των Bυζαντινών Σπουδών στο
Eλεύθερο Πανεπιστήμιο Bερολίνου Diether R. Reinsch. Mε ταχύ
ρυθμ και συστηματικτητα προετοίμασε το έδαφος ήδη το 1992 και
εξασφάλισε την υποστήριξη των
αρμοδίων για τη δημιουργία της
αυτοτελούς καθηγητικής θέσης
για τις Nεοελληνικές Σπουδές το
1993. Kατά την τελευταία διετία το
διδακτικ πργραμμα του κύριου
κλάδου των Nεοελληνικών Σπουδών στο Eλεύθερο Πανεπιστήμιο
Bερολίνου εφαρμζεται, σύμφωνα
με σχετικ νμο πλαίσιο, (καταστατικ σπουδών) εγκεκριμένο απ το Πανεπιστήμιο και την κυβέρνηση του κρατιδίου του Bερολίνου. O κλάδος παρέχει στους
σπουδαστές τίτλους μάστερ και διδακτορικού διπλώματος.
Aξίζει να τονιστεί τι στο Eλεύθερο Πανεπιστήμιο Bερολίνου
λειτουργούν τη στιγμή αυτή ανεξάρτητες καθηγητικές θέσεις και
αντιστοίχως αυτοτελείς κλάδοι
Kλασικών, Bυζαντινών και Nεοελληνικών Σπουδών που συνεργάζονται μεταξύ τους. O καθένας απ τους τρεις αυτούς κλάδους
προσφέρει στην πανεπιστημιακή
εκπαίδευση του κρατιδίου του
Bερολίνου το δικ του πλήρες διδακτικ πργραμμα. Mε τον τρπο αυτ στη γερμανική πρωτεύουσα αντιπροσωπεύεται διαχρονικά ο ελληνικς κσμος σε επίπεδο καθηγητικών θέσεων (δηλαΣυνέχεια στην 20η σελίδα

Aυτοτελής κλάδος
στο Bερολίνο
Ωστσο, αμέσως μετά την επανένωση των δύο Γερμανιών αρχίζει να συζητείται το ενδεχμενο να
δημιουργηθεί αυτοτελής κλάδος
νεοελληνικών σπουδών στο Bερολίνο. Λίγα χρνια νωρίτερα, στα
μέσα της δεκαετίας του 1980, είχε
αρχίσει να γίνεται πια συνείδηση
και στη Γερμανία, ανάμεσα σε ολιγάριθμους πάντοτε πανεπιστημιακούς καθηγητές που είχαν την ευθύνη των κλασικών σπουδών και
κυρίως της βυζαντινής και συγχρνως της νεοελληνικής φιλολογίας,
η ανάγκη για τη δημιουργία ανεξάρτητου κλάδου νεοελληνικών
σπουδών με αυτοτέλεια στο πργραμμα σπουδών και στην έρευνα.
Aλλά, πως συνήθως συμβαίνει σε
ανάλογες περιπτώσεις, έπρεπε κάποια πρσωπα να θέσουν το ζήτημα αυτ στο στχαστρο των άμε-

Aπ την εκδήλωση «Λογοτεχνία των εξορίστων 1967-74». Διακρίνεται ένα βιβλίο του ποιητή Γιάννη Pίτσου.
KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY 1998 - H KAΘHMEPINH

19

Συνέχεια απ την 19η σελίδα

δή διδασκαλίας και έρευνας) απ
την αρχαιτητα έως σήμερα.

A΄ Eυρωπαϊκ
Συνέδριο
Tο γεγονς της δημιουργίας
του ανεξάρτητου κλάδου των Nεοελληνικών Σπουδών στο Bερολίνο σε συνδυασμ με ένα άλλο κατεξοχήν σημαντικ γεγονς, τη
δημιουργία δηλαδή τον Iούλιο
1995 της Eυρωπαϊκής Eταιρείας
Nεοελληνικών Σπουδών, είχε ως
αποτέλεσμα το A΄ Eυρωπαϊκ Συνέδριο Nεοελληνικών Σπουδών να
πραγματοποιηθεί πρσφατα, απ
τις 2 έως τις 4 Oκτωβρίου 1998,
στο Bερολίνο. Πρέπει να σημειωθεί τι η Eυρωπαϊκή Eταιρεία Nεοελληνικών Σπουδών ιδρύθηκε
πριν απ τρία χρνια χάρη στην
πρωτοβουλία που ανέλαβε και την
ηθική και οικονομική υποστήριξη
που προσέφερε το υπουργείο Πολιτισμού της Aθήνας, έπειτα απ
μερικές ανεπιτυχείς προσπάθειες
που είχαν γίνει για την ίδρυσή της
κατά την περίοδο μετά το τέλος
του B΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
Παρενθετικά πρέπει επίσης να
υπογραμμίσουμε τι μετά τη δικτατορία του 1967 και συγκεκριμένα τον Aύγουστο 1976, πάλι με
πρωτοβουλία του υπουργείου Πολιτισμού της Eλλάδας, είχαν συγκεντρωθεί στη Θεσσαλονίκη 101
νεοελληνιστές απ λες της ηπείρους για το «1ο Διεθνές Συνέδριο
Nεοελληνικών Σπουδών».
Oμως η ίδρυση της Eυρωπαϊκής
Eταιρείας επρκειται να βραδύνει
κατά μια εικοσαετία περίπου. Στο
A΄ Eυρωπαϊκ Συνέδριο Nεοελληνικών Σπουδών του περασμένου
Oκτωβρίου στο Bερολίνο πήραν
μέρος περίπου 250 νεοελληνιστές
κυρίως απ την Eυρώπη, αλλά και
απ τις HΠA, απ τον Kαναδά και
απ την Aυστραλία, και παρουσιάστηκαν 154 ανακοινώσεις σε επτά
επιμέρους θεματικά τμήματα κάτω απ το γενικ τίτλο O ελληνικς κσμος ανάμεσα στην Aνατολή και τη Δύση, 1453–1981. Tο Συνέδριο σημείωσε κατά γενική ομολογία τσο απ την επιστημονική άποψη σο και απ την πλευρά
της οργάνωσης και της θερμής
συναδελφικής ατμσφαιρας που
επικράτησε, πλήρη επιτυχία.
Λίγο μετά το 1992, την εποχή
δηλαδή που είχαν δρομολογηθεί
ήδη οι ενέργειες, για την ίδρυση
ανεξάρτητου κλάδου νεοελληνικών σπουδών στο Bερολίνο, γίνεται γνωστ τι στο Πανεπιστήμιο
του Mονάχου πρκειται να δημιουργηθεί επίσης καθηγητική θέση
αποκλειστικά για τις νεοελληνικές
σπουδές. Πράγματι, η θέση δημιουργήθηκε, αν και μετά την πλήρωσή της, που πραγματοποιήθηκε
το 1995, είναι προς το παρν κενή.
Yπολογίζεται τι μέσα στο 1999
θα πληρωθεί εκ νέου.
Aς σημειωθεί τι για τη δημιουργία της καθηγητικής θέσης
των νεοελληνικών σπουδών στο
Πανεπιστήμιο του Mονάχου η ελ-

Tο προεδρείο του A΄ Συνεδρίου Nεοελληνικών Σπουδών στη Θεσσαλονίκη το
1976. Στο κέντρο η πρεδρος Iσιδώρα Pζενταλ – Kαμαρινέα, εκπρσωπος
του Πανεπιστημίου του Mπχουμ, η οποία έχει πρωτοστατήσει για τη δημιουργία ελληνικών τμημάτων στα γερμανικά πανεπιστήμια, αριστερά της ο
Yvon Tarabout (αντιπρεδρος), εκπρσωπος του Πανεπιστημίου της Σορβννης, και δεξιά της ο γενικς γραμματέας του συνεδρίου, Kώστας Kαράλης,
εκπρσωπος του Πανεπιστημίου του Σικάγο.

ληνική πολιτεία προσέφερε επισήμως μέσω του υπουργείου Πολιτισμού το ποσ των 20.000.000
δραχμών.
Eξάλλου, τον Aύγουστο 1994, ο
καθηγητής Hans Ruge, καταλαμβάνει τη νέα καθηγητική θέση που
είχε στο μεταξύ δημιουργηθεί επίσης για τα Nέα Eλληνικά στο Πανεπιστήμιο του Mainz. Tο διδακτικ πργραμμα και στην περίπτωση αυτή διέπεται απ καταστατικ
σπουδών. Tέλος, την ίδια χρονιά,
1994, άρχισε να λειτουργεί στο
Πανεπιστήμιο της Λειψίας μια νέα
καθηγητική θέση για τη Bυζαντινή
και Nεοελληνική Φιλολογία που ανέλαβε και κατέχει ο καθηγητής
Günther Steffen Henrich.

Aμιγείς καθηγητικές
θέσεις
Eπομένως (και αυτ πρέπει να
υπογραμμιστεί ιδιαιτέρως) μετά
την επανένωση των δύο Γερμανιών δημιουργήθηκαν τρεις αμιγείς καθηγητικές θέσεις νεοελληνικών σπουδών, απ τις οποίες η
μία είναι προσωρινώς κενή, καθώς
και μια θέση Bυζαντινής και Nεοελληνικής Φιλολογίας σε μια εποχή που σε λα τα πανεπιστήμια
των οικονομικά ανεπτυγμένων
χωρών του κσμου χι μνο δεν
δημιουργούονται νέες θέσεις, αλλά καταργούνται, σε ευρεία κλίμακα, οργανικές θέσεις και συγχρνως ολκληροι κλάδοι σπουδών. Συνοπτικά μπορούμε να πούμε τι στη σημερινή Oμοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας οι
νεοελληνικές σπουδές έχουν αρχίσει με τα επτά Πανεπιστήμια, που ο κλάδος εκπροσωπείται σε
επίπεδο καθηγητικών θέσεων και 
που επίσης παρέχονται τίτλοι

20 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY 1998

σπουδών, πως θα δούμε παρακάτω, να αποκτάει τη δική του καθαρή φυσιογνωμία στο ακαδημαϊκ
επίπεδο της διδασκαλίας και της
έρευνας. H γερμανική εταιρεία
Nεοελληνικών Σπουδών, που ιδρύθηκε το 1988 με την επωνυμία
Arbeitsgemeinschaft für Neogräzistik in der Bundesrepublik Deutschland και έχει ως κύριο καθήκον
να προωθεί την έρευνα στο πεδίο
των νεοελληνικών σπουδών, οφείλει να συνεχίσει τις προσπάθειες για την περαιτέρω ανάπτυξη
του κλάδου στα γερμανικά πανεπιστήμια.
O δρμος λοιπν που οδήγησε
στη δημιουργία των πρώτων αμιγών καθηγητικών θέσεων για τις
νεοελληνικές σπουδές στη Γερμανία δεν ήταν εύκολος. Tο πρώτο ρήγμα, πως θα μπορούσε να
το χαρακτηρίσει κανείς, στην παράδοση που επικρατούσε στη
Γερμανία, πως και σε πολλές άλλες χώρες, να εξυπηρετούνται
δηλαδή οι νεοελληνικές σπουδές
απ καθηγητές, κατά κύριο λγο
βυζαντινολγους, πραγματοποιήθηκε το 1963, ταν στο Πανεπιστήμιο του Mάρμπουργκ γίνεται η
Dr. Iσιδώρα Rosentbal – Kαμαρινέα επίτιμη καθηγήτρια για τη Nετερη Eλληνική Λογοτεχνία. Πρκειται για την πρώτη καθηγητική
ανάληψη στον κλάδο αυτ στη
Γερμανία. Aπ εδώ θα ανοίξει λίγο
αργτερα ο δρμος για την εκλογή της κ. Rosenthal – Kαμαρινέα
το 1966 στο Πανεπιστήμιο του
Bochum, που αναλαμβάνει την
οργανική καθηγητική θέση με το
γνωστικ αντικείμενο τη Nεοελληνική και Bυζαντινή Φιλολογία.
Tο γεγονς τι στην ονομασία της
θέσης προτάχτηκε, σύμφωνα με
την επιθυμία της, η Nεοελληνική

Φιλολογία και χι η Bυζαντινή υπήρξε ίσως το δεύτερο βήμα προς
την κατεύθυνση που αργά ή γρήγορα θα ακολουθούσαν τα πράγματα και στη Γερμανία και θα οδηγούσαν στην απελευθέρωση των
νεοελληνικών σπουδών απ τη
συμβατική πολύ συχνά συνύπαρξή τους με τις βυζαντινές σπουδές. Aλλωστε η καθηγήτρια
Rosenthal – Kαμαρινέα είχε αναλάβει τον αγώνα αυτ πριν απ
την εκλογή της στα Πανεπιστήμια
του Mάρμπουργκ και του Bochum
και τον συνέχισε τα κατοπινά χρνια συστηματικά με τα δύο περιοδικά της (Hellenika και Folia Neohellenica), με τη Σειρά Eπιστημονικών Eκδσεων Bυζαντινής και
Nεοελληνικής Φιλολογίας στο
Bochum, με το διδακτικ έργο της
και παράλληλα με την πλούσια
δραστηριτητα που είχε ανέκαθεν αναπτύξει για την προώθηση
της νεοελληνικής λογοτεχνίας και
για την καθιέρωση των νεοελληνικών σπουδών στη Γερμανία ως
αυτοτελούς
πανεπιστημιακού
κλάδου, με την έκδοση αντιπροσωπευτικών έργων της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας σε
γερμανική μετάφραση, με ποικίλες πολιτιστικές εκδηλώσεις που
διοργάνωσε, με θεατρικές παραστάσεις ελληνικών έργων σε γερμανική μετάφραση, με διαλέξεις
σε πανεπιστήμια της Γερμανίας
και του εξωτερικού και με ραδιοφωνικές ομιλίες για θέματα και
συγγραφείς της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αλλά και με την ιδιτητά της ως προέδρου της γερμανικής Eταιρείας Nεοελληνικών
Σπουδών.

Tμήματα
σε Aμβούργο, Bερολίνο
και Mπχουμ
Aξίζει να σημειωθεί τι στα μέσα
της δεκαετίας του 1950 ο καθηγητής Σταμάτης Kαρατζάς, την περίοδο εκείνη υφηγητής και αργτερα καθηγητής της Bυζαντινής
και Nεοελληνικής Φιλολογίας, θεμελιώνει στο Πανεπιστήμιο του
Aμβούργου τις βυζαντινές και νεοελληνικές σπουδές.
Aργτερα, το 1971, ο καθηγητής
και ακαδημαϊκς Aθανάσιος Kαμπύλης αναλαμβάνει την καθηγητική θέση και την ευθύνη του κλάδου της Bυζαντινής και Nεοελληνικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο του Aμβούργου. Kαι σήμερα ακμη, μετά την αποχώρησή του απ τη θέση αυτή το 1993, εξακολουθεί να διδάσκει και να παρακολουθεί την εκπνηση διδακτορικών διατριβών στο πεδίο των βυζαντινών και των νεοελληνικών
σπουδών στο Πανεπιστήμιο αυτ.
Eξάλλου, απ το 1985 εκδίδει τη
σειρά MELETEMATA, Beiträge zur
Byzantinistik und neugriechischen
Philologie. H θέση, λοιπν, αυτή
στο Πανεπιστήμιο του Aμβούργου, που κατέχει σήμερα ο καθηγητής Hans Eideneier, μαζί με εκείνη του Πανεπιστημίου του

Bochum, που κατέχει τώρα ο καθηγητής Γεώργιος Mακρής, ήταν
οι δύο καθηγητικές θέσεις που η
λειτουργία τους θεσπίζεται πριν
απ την επανένωση των δύο Γερμανιών. Oι θέσεις αυτές εξακολουθούν να λειτουργούν σήμερα
με το ίδιο γνωστικ αντικείμενο,
δηλαδή είναι θέσεις για τη Bυζαντινή και Nεοελληνική Φιλολογία.
Στο σημείο αυτ και για την περίοδο πριν απ την επανένωση
των δύο Γερμανιών οφείλει κάποιος να αναφέρει τι στο Eλεύθερο
Πανεπιστήμιο Bερολίνου, ενώ υπήρχαν επί δύο δεκαετίες και πλέον δύο καθηγητικές θέσεις για τις
βυζαντινές σπουδές, δεν υπήρχε
καμιά για τις νεοελληνικές. Oταν,
ωστσο, το 1971, αναλαμβάνει ο
Γεώργιος Φατούρος τα καθήκοντά του ως καθηγητής Bυζαντινών Σπουδών, αναλαμβάνει να διδάξει κατά τα επμενα χρνια, έως το 1993, και μαθήματα νέας ελληνικής γλώσσας και φιλολογίας.
Για την ιστορία μπορούμε περιληπτικά να σημειώσουμε τι για
πρώτη φορά στο Bερολίνο η νέα
ελληνική περιλαμβάνεται το 1888
μεταξύ άλλων γλωσσών στο πργραμμα της πρακτικής εκπαίδευσης που εφάρμοζε το Iνστιτούτο
Aνατολικών Γλωσσών της γερμανικής πρωτεύουσας. Yπεύθυνος
για τη διδασκαλία της νέας ελληνικής ήταν ο Iωάννης Mητσοτάκης, απ την Kρήτη, που τον διαδέχτηκε το 1906 ο Kρητικς, επίσης, Iωάννης Kαλιτσουνάκης.
O Kαλιτσουνάκης, καθηγητής απ το 1924 της Kλασικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο της Aθήνας, δίδασκε πριν απ το B΄ Παγκσμιο Πλεμο στο Πανεπιστήμιο του Bερολίνου Mεσαιωνική
Φιλολογία με σύμβαση ωρομίσθιας εργασίας που ανανεωνταν
ανά εξάμηνο, ενώ μετά τη λήξη
του πολέμου συνέχισε στο Eλεύθερο Πανεπιστήμιο Bερολίνου τη
διδασκαλία της νέας ελληνικής
γλώσσας και μάλιστα απ το 1953
έως το θάνατ του, το 1966, ως επίτιμος καθηγητής της Mεσαιωνικής και Nέας Eλληνικής Φιλολογίας. Eξάλλου στο Aνατολικ Bερολίνο, παρλο που δεν δημιουργήθηκε ποτέ αμιγής καθηγητική
θέση για τις νεοελληνικές σπουδές, ο καθηγητής Johannes
Irmscher υπηρέτησε κατά τη μεταπολεμική περίοδο και προώθησε δίπλα στις βυζαντινές και τις
νεοελληνικές σπουδές χι μνο
ως πανεπιστημιακς καθηγητής
των Eλληνικών Σπουδών (απ τη
δεκαετία του 1950), αλλά και απ
τη θέση που κατείχε στην Aκαδημία Eπιστημών της Aνατολικής
Γερμανίας. Eπίσης στο Aνατολικ
Bερολίνο δίδαξε κατά τη δεκαετία
του 1980 η Dr Anneliese Malina τη
νέα ελληνική γλώσσα στο Πανεπιστήμιο και απ τη θέση της στην
Aκαδημία Eπιστημών της Aνατολικής Γερμανίας ασχολήθηκε με τη
σύγχρονη ελληνική φιλολογία.
Aπ την άποψη αυτή δεν μπορεί κανείς να μην αναφέρει το
έργο που προσέφερε απ το 1968

ξει ο κύριος Aναστάσιος Kατσανάκης στο πλαίσιο της διδασκαλίας
της νέας ελληνικής και της προβολής του ελληνικού πολιτισμού
στο Πανεπιστήμιο του Münster.
Δυστυχώς φαίνεται να λιγοστεύουν με τον καιρ οι ελπίδες
να διατηρηθεί το Tμήμα Nεοελληνικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο
της Bννης. Στη θέση αυτή δίδαξε
και προσέφερε για μεγάλο χρονικ διάστημα τις υπηρεσίες της η
Dr. Eλση Mαθιοπούλου, η οποία
στη συνέχεια έγινε επίτιμη καθηγήτρια της Nεοελληνικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο της Kολωνίας. H θέση της Bννης συντηρείται προσωρινά με σύμβαση ωρομίσθιας εργασίας που ανανεώνεται κάθε εξάμηνο. Διδάσκει η
Dr. Iλια Xατζηπαναγιώτη–Sangmeister.

Προώθηση
της ελληνικής γλώσσας
στη Bαυαρία

Aφισα του Iνστιτούτου Bυζαντινών Σπουδών, Nεοελληνικής Φιλολογίας και
Iστορίας της Bυζαντινής Tέχνης (Πανεπιστήμιο του Mονάχου) με την ευκαιρία επιστημονικού συμποσίου για τα 100 χρνια απ την ίδρυση του Iνστιτούτου απ τον Kαρλ Kρουμπάχερ. Eικονίζονται ο Kαρλ Kρουμπάχερ (1856-1909)
και ένα πορτρέτο νεαρής Eλληνίδας που ζωγράφισε το 1883 ο μεγάλος βυζαντινολγος.

έως το 1986 στο Iνστιτούτο Bυζαντινών Σπουδών και Nεοελληνικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου του Mονάχου ο τώρα καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Iωαννίνων
Γιώργος Bελουδής. Eπίσης στο
Πανεπιστήμιο του Mονάχου εργάστηκε και προσέφερε στον
κλάδο των νεοελληνικών σπουδών τις υπηρεσίες του ο Dr Γεώργιος Δανέζης.

Xωρίς ελπίδες
το Tμήμα της Bννης
Eξάλλου κατά την περίοδο πριν
απ την επανένωση των δύο Γερμανιών είχε δημιουργηθεί στο Πανεπιστήμιο του Würzburg επίσης
μία καθηγητική θέση με γνωστικ
αντικείμενο τη Bυζαντινή και Nεοελληνική Φιλολογία, την οποία κατέχει ο καθηγητής Eυάγγελος
Kωνσταντίνου. Aκμη πρέπει να
αναφέρουμε τι στο Πανεπιστήμιο Göttingen η νέα ελληνική
γλώσσα και η φιλολογία αντιπροσωπεύονται κατά τις τελευταίες
τρεις δεκαετίες στο επίπεδο της
διδασκαλίας και της έρευνας με ε-

πικεφαλής τον καθηγητή Aλέξανδρο Σιδερά, παρλο τι δεν κατέστη τελικώς δυνατ οι νεοελληνικές σπουδές να αποτελέσουν αυτοτελή κλάδο και δεν υπάρχει καταστατικ σπουδών, ώστε δεν είναι δυνατή η διενέργεια πτυχιακών εξετάσεων. Στην Kολωνία, επίσης, παρλο που δεν δημιουργήθηκε ποτέ οργανική καθηγητική θέση για τις νεοελληνικές
σπουδές, ο κλάδος εξακολουθεί
να στεγάζεται πάντα κάτω απ τις
βυζαντινές σπουδές και να λειτουργεί με θετικά αποτελέσματα.
Στην Kολωνία, που για πολλά
χρνια την ευθύνη των νεοελληνικών σπουδών είχε ο καθηγητής
Hans Eideneier, σήμερα διδάσκουν η Dr. Iωάννα Mυλωνάκη και
η επίτιμη καθηγήτρια Eλση Mαθιοπούλου. Eπιπλέον πρέπει να
μνημονεύσουμε το Λεκτοράτο για
τη νέα ελληνική γλώσσα που λειτουργεί στο πλαίσιο των κλασικών
σπουδών στο Πανεπιστήμιο Tübingen και που επί σειρά ετών διδάσκει ο Δρ. Στέφανος Λαμπρινς, πως επίσης την πλούσια
δραστηριτητα που έχει αναπτύ-

Tέλος, ας σημειωθεί, τι μεταξύ
άλλων ο καθηγητής της Aρχαίας
Eλληνικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο
Erlangen–Nürnberg
(δεύτερο σε μέγεθος Πανεπιστήμιο της Bαυαρίας μετά το Πανεπιστήμιο του Mονάχου), Egert Pöhlmann, καταβάλλει προσπάθειες,
μαζί με τη συνεργάτριά του κυρία
Iωάννα Σπηλιοπούλου, να πραγματοποιηθεί η εισαγωγή της νέας
ελληνικής ως κατ’ επιλογήν γλώσσας στο πργραμμα των Γυμνασίων του κρατιδίου της Bαυαρίας.
H έδρα του καθηγητή Pöhlmann
θα έχει στο εξής στη Bαυαρία την
ευθύνη διεξαγωγής των κρατικών
εξετάσεων για τη νέα ελληνική
γλώσσα.
Στο άμεσο μέλλον οι νεοελληνικές σπουδές ως νέος κύριος και
αυτοτελής κλάδος στη Γερμανία
χρειάζεται απ τη μια μεριά να συνεχίσει τη συνεργασία με τις βυζαντινές και με τις κλασικές σπουδές, απ την άλλη μως πρέπει να
σπεύσει να διευρύνει συστηματικά τις σχέσεις του και να αποκαταστήσει αποτελεσματική συνεργασία με άλλους κλάδους σπουδών στο χώρο κυρίως της φιλολογίας και της ιστορίας.
Για μια τέτοια, ωστσο, συνεργασία απαιτείται να υπάρχει σωστή και επαρκής υποδομή, να συγκροτηθούν προ πάντων ενημερωμένες βιβλιοθήκες νεοελληνικών σπουδών, οι οποίες θα στηρίξουν το διδακτικ και επιστημονικ έργο μας και θα προσελκύσουν
το ενδιαφέρον σπουδαστών και ερευνητών απ άλλους κλάδους
σπουδών. Tο A΄ Eυρωπαϊκ Συνέδριο Nεοελληνικών Σπουδών κατέδειξε πριν απ μερικές εβδομάδες στο Bερολίνο την ανάγκη να
δοθεί απ τους υπεύθυνους των
νεοελληνικών σπουδών αδιακρίτως συνρων απλυτη προτεραιτητα στο ζήτημα της διεπιστημονικτητας που πρέπει να διέπει τα
διδακτικά και ερευνητικά προγράμματά τους.

KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY 1998 - H KAΘHMEPINH

21

Eλληνικές ταβέρνες
H νοσταλγία για τις γεύσεις αλλά και η ανάγκη συνάντησης των συμπατριωτών οδήγησαν στη δημιουργία τους
Tου Kώστα Παπαναστασίου

ΘYMAMAI, ταν αρχές του 1955 βρέθηκα για σπουδές στη Bιέννη, οι
πρώτοι Eλληνες φοιτητές που γνώρισα με πήγαν στον «Bούλγαρο» για
φαγητ! Hταν ένα συμπαθητικ και
φθην βουλγαρικ εστιατριο, στο
οποίο υπήρχε φασολάδα και πατάτες
mit κιουφτέ, πως τα ονμαζε ο
Bούλγαρος σερβιτρος μας. Aν και
η βιεννέζικη κουζίνα δεν είναι τσο
άνοστη και ο «Bούλγαρος» δεν προσέφερε αμιγώς ελληνική κουζίνα, εμείς πηγαίναμε σ’ αυτν. H βαλκανική γεύση μας έφερνε, νοσηρά ίσως,
κοντά στην πατρίδα. Γι’ αυτ προτιμούσαμε το συγκεκριμένο χώρο. Στο
«Bούλγαρο» μως πήγαιναν και οι
«παλιοί» Eλληνες της Bιέννης. Bρέθηκαν εκεί στα χρνια του πολέμου,
ως μηροι, συνέχισαν να δουλεύουν
στα εργοστάσια και έμειναν έξω, για
διαφορετικούς λγους ο καθένας.
Hταν, λοιπν, η κάπως «ελληνικίζουσα» κουζίνα του «Bούλγαρου» και γι’
αυτούς τους Eλληνες μικρή ανταύγεια της πατρίδας...
Oσο κι αν ακούγονται παράξενες
αυτές οι σκέψεις, πιστεύω πως έτσι
είναι. Tο διαπιστώνω πολύ συχνά, ακμη και σήμερα, ταν έρχονται στη
Γερμανία Eλληνες τουρίστες. Yστερα απ δύο τρεις ημέρες «ξενιτιάς»
ψάχνουν μετά μανίας να βρουν ελληνικ εστιατριο για «κατάλυμα»,
αλλιώς, το ταξίδι τους θα μπορούσε
να πάει... στράφι!
Στο Bερολίνο, που βρίσκομαι απ
τον Oκτώβριο του ’56, δεν υπήρχε
ούτε «Bούλγαρος» ούτε «Γιουγκοσλάβος». Στο Bερολίνο, λοι οι φοιτητές υποφέραμε για πολλά χρνια.
Στις αρχές του ’60, μως, η Γερμανία γεμίζει απ Eλληνες εργάτες.
Ξεπερνούσαν τις 300.000! H νοσταλγία για την πατρίδα δεν άγγιζε μνο
την ψυχή τους αλλά και τις γαστρονομικές τους ανάγκες. Γι’ αυτ, στα
διάφορα «ελληνικά σπίτια» που δημιούργησε η Eυαγγελική Eκκλησία
γι’ αυτούς, μπήκαν και οι πρώτες
«μικροκουζίνες». Παράλληλα, οι ίδιες «μικροκουζίνες» μπαίνουν και
στους χώρους μερικών κοινοτήτων
που ήδη άρχισαν να οργανώνονται
σχεδν σε λες τις μεγάλες γερμανικές πλεις. Aυτοί οι μικροί πυρήνες του φαγάδικου έδωσαν την ώθηση στο αέναα ανήσυχο ελληνικ
πνεύμα να νοσταλγεί τις γεύσεις και
να ξεκινήσει την ιδέα της ελληνικής
ταβέρνας!

Περιοριστικοί ροι
Eλα, μως, που η άδεια παραμονής
μας εδώ ήταν με περιοριστικ συμβλαιο; Aκριβώς προκαθορισμένη;
Oι μεν, δηλαδή, μνο ως φοιτητές
και οι δε μνο ως εργάτες. Aδεια για
επιχείρηση χι μνο δεν μπορούσε

Tο εσωτερικ της ταβέρνας «Aκρπολις», που λειτουργεί στο Bερολίνο απ
το 1967. Πρκειται για τη δεύτερη γνωστή ελληνική ταβέρνα της πλης, η οποία άλλαξε περίπου επτά φορές ιδιοκτήτη...

H ταβέρνα «Domna», επί το ελληνικτερον «Δμνα», με την αντίστοιχη Eλληνίδα μαγείρισσα. Kολωνία, απ το 1985. Προφανώς ειδικεύεται στις ελληνικές
σπεσιαλιτέ.

να χορηγηθεί, αλλά υπήρχε, μετά
την αίτηση, η απειλή της απέλασης,
διτι, ζητούσες την άμεση παραβίαση αυτού του περιοριστικού συμβολαίου. Παραβίαση, δηλαδή, της προϋπθεσης παραμονής σου στη Γερμανία! Aυτ αποτελούσε και τη Δαμκλειο σπάθη για την ελληνική ταβέρνα. Tο νειρο του Pωμιού να γλυτώσει απ τη γκρίζα μιζέρια του εργοστασίου γίνεται «νειρο θερινής
νυκτς». Aλλά πτε ο Eλληνας δήλωσε ηττημένος; Σοφίστηκε διάφορα και βρήκε τη λύση. Aνακάλυψε
τον «αχυράνθρωπο», τον «στρομαν» που λένε οι Γερμανοί, οι οποίοι,
δεν είναι τίποτε άλλο απ ένας Γερμανς τυπικς ιδιοκτήτης. Eτσι, άνοιξαν οι πρτες για την «αλυσιδωτή
έκρηξη» της ταβέρνας.
Σε ονματα Γερμανών, λοιπν, έχουμε τα πρώτα ελληνικά εστιατρια. Aπ καθένα ξεπηδούν τέσσερα,
πέντε ή ακμη και έξι καινούργια και
μάλιστα απ τους ίδιους τους υπαλ-

22 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY 1998

λήλους τους, που μλις «μάθαν» τη
δουλειά, δοκίμαζαν αμέσως τη δική
τους τύχη. Aυτ, βέβαια, είχε και το
τίμημά του, που επηρέασε και ταλαιπώρησε για πολλά χρνια τη φήμη
της ελληνικής κουζίνας. Kανείς απ
αυτούς δεν ήταν επαγγελματίας γαστρονμος ή μάγειρας.
Παρ’ λα αυτά, μως, σχεδν λες
οι ταβέρνες και τα εστιατρια ήταν
απ την αρχή κιλας πολύ συμπαθητικά στους Γερμανούς. Eίχαν μια φιλξενη και ζεστή ατμσφαιρα που
συνοδευταν πάντα απ μεγάλες και
φθηνές μερίδες φαγητού. Oι Γερμανοί πελάτες άρχισαν πολύ γρήγορα
να εξοικειώνονται με τα ελληνικά
πιάτα και μάλιστα να αγαπούν τη ρετσίνα. H ελληνική μουσική και πτε
πτε ο αυθρμητος χορς του χασάπικου (συρτάκι πως το αναβάπτισαν), δίνουν μια ντια χροιά που οι
βρειοι πελάτες εκτιμούν ιδιαίτερα
και αισθάνονται απελευθερωμένοι 
ταν συμμετέχουν και οι ίδιοι στο

χορ και στο γλέντι. Aσφαλώς, κάτι
τέτοιο θα ήταν αδιανητο σε ένα
γερμανικ εστιατριο.
Στο Bερολίνο, η πρώτη ελληνική
ταβέρνα άνοιξε το 1963. Kατά τύχη,
κατοικούσα σε απσταση μνο εκατ μέτρων απ αυτήν. O Aποστλης Aλαφούζος, Kωνσταντινοπολίτης, ήρθε στο Bερολίνο απ το
Γκιτινγκεν και τη λειτούργησε συνεταιρικά με τον Xέλμουτ, έναν φίλο του Γερμαν. Σπάνια περίπτωση
αυτ το μικρ και στενμακρο μαγαζάκι που λεγταν βέβαια και...
«Taverna»!. Δούλεψαν έως το τέλος μαζί, χωρίς να αλλάξουν τίποτα
απ το χαρακτήρα της. Θυμάμαι,
μια μεγάλη τοιχο-φωτογραφία του
Παρθενώνα, να χάνεται σιγά σιγά απ την νικοτίνη που οι ταβερνιάρηδες δεν την άλλαζαν ούτε την σκέπαζαν με χρώμα. H ατμσφαιρα σ’
αυτή την ελληνική γωνιά ήταν πάντα φιλική, τα φαγητά της νστιμα
και με προσιτές τιμές. Eκεί, μερικές
ντουζίνες Γερμανών έμαθαν να χορεύουν χασάπικο και πάρα πολλές
χιλιάδες δοκίμασαν για πρώτη φορά τη ρετσίνα. Aκμη, απ αυτ το
ταβερνάκι πέρασαν με την πάροδο
των χρνων πάρα πολλοί επώνυμοι
Eλληνες: ο Aλέξης Aκριθάκης, ο
Bασίλης Bασιλικς ήταν, θα ’λεγε
κανείς, απ τους τακτικούς πελάτες, σο έμεναν στο Bερολίνο. H
Eιρήνη Παπά, ταν είχε γυρίσματα
εδώ, περνούσε να πει μια καλησπέρα και να φάει τα καλομαγειρεμένα
κεφτεδάκια.
Kάπως έτσι, συμπαθητικές, ήταν
οι πρώτες ελληνικές ταβέρνες στη
Γερμανία.
Στα χρνια της επταετίας αρκετές απ αυτές τις ταβέρνες έπαιξαν
σημαντικ ρλο στην εδώ αντίσταση των Eλλήνων κατά της χούντας.
Mέσα απ αυτές ξεκινούσαν συχνά
διάφορες εκδηλώσεις και διαδηλώσεις. Σε αυτές γνωρίζονταν μεταξύ
τους οι Eλληνες οι αντίθετοι με το
καθεστώς, εκεί γινταν επίσης οι επαφές με Γερμανούς δημοκράτες οι
οποίοι, στη συνέχεια, συμμετείχαν
ενεργά στον αγώνα.
Eίναι πολλά αυτά που μπορεί να
παρατηρήσει κανείς στις ελληνικές
ταβέρνες και να τις χωρίσει σε ομάδες με διάφορες ομοιτητες. Mια
χαρακτηριστική ομάδα αποτελούν οι
ταβέρνες που ξεκίνησαν συνεταιρικά. Σχεδν, το 99% των συνεταίρων
χώρισε μέσα στα πρώτα δύο χρνια
και συχνά για λγους καθλου κολακευτικούς για τη φυλή μας. Aυτς
που είχε την άδεια συνήθως «έριχνε» τον άλλον. Aλλη ομάδα είναι τα
ονομαζμενα «σκυλάδικα». Ξεκίνησαν νωρίς. Hδη, απ τα τέλη της δεκαετίας του ’60 έχουμε τα πρώτα
«κρούσματα». Oλα μως είχαν τη
μοίρα του κομήτη. Eρχονταν, μετά...

χάνονταν! O λγος είναι, τι τα
«σκυλάδικα» δεν μπρεσαν ποτέ να
αποκτήσουν Γερμανούς τακτικούς
πελάτες. Oι Eλληνες μιας περιοχής, 
σοι κι αν είναι αυτοί, δεν αρκούσαν
και δεν αρκούν για να στηρίξουν οικονομικά τέτοιου είδους μαγαζιά για
μεγάλο χρονικ διάστημα. Aλλωστε,
ούτε τις τιμές τους αλλά ούτε την
καλλιτεχνική τους ποιτητα ήταν σε
θέση οι Eλληνες εργάτες να «αντέξουν» για πολύ. Eτσι, λοιπν, έκλειναν. Θα ξανανοίξουν, βέβαια, κάποια
στιγμή, αλλά ύστερα απ λίγους μήνες θα ξανακλείσουν, πάλι για τους ίδιους λγους.
Oι καλλιτέχνες αυτών των κέντρων προέρχονται σχεδν κατά
90% απ την Eλλάδα. Eρχονται εδώ
για να «τα αρπάξουν». Aλλά η Γερμανία δεν είναι Aμερική! Συχνά έφευγαν απογοητευμένοι και χι πάντα
με τις καλύτερες αναμνήσεις σον
αφορά στην έκβαση της δουλειάς
τους εδώ.

Mε μπουζούκι
και κιθάρα
Aντίθετη προς αυτή την εξέλιξη
εμφανίζεται ήδη απ τα μέσα στης
δεκαετίας του ’70 μια πολύ ευχάριστη μορφή διασκέδασης, στην οποία
κυριαρχούν οι «ντπιοι» καλλιτέχνες, κυρίως οι φοιτητές. Mια κιθάρα
και ένα μπουζούκι αποτελούν συνήθως την πιο μικρή μορφή ορχήστρας. Eνας απ τους δύο πρέπει να
τραγουδάει. Σπάνια το σχήμα αυτ
φτάνει τα τρία μέλη, επειδή, η κάλυψή τους απ την ταβέρνα αποτελεί
σοβαρ οικονομικ θέμα. Tις μέρες
που υπάρχει ζωντανή μουσική, οι τιμές των φαγητών και των ποτών συνήθως δεν αυξάνονται. O τζίρος δεν
ανεβαίνει σημαντικά, άρα προτιμάται
το σχήμα των δύο καλλιτεχνών.
Tο πργραμμα αυτών των σχημάτων είναι ποικίλο. Παρουσιάζουν έντεχνο, μπαλάντες, ρεμπέτικο και επιλεγμένο λαϊκ τραγούδι. Aυτ ακριβώς το πργραμμα προτιμούν και
εκατομμύρια Γερμανών. Eτσι, Παρασκευή και Σάββατο, τα εστιατρια με
τέτοια μουσική είναι συνήθως γεμάτα. Oμως, η εσωτερική διαρρύθμιση
σε αυτές τις περιπτώσεις δεν είναι ιδιαίτερα προσεγμένη. Kανείς δεν
σκέφτεται απ την αρχή να κάνει εστιατριο με ζωντανή μουσική. Πολλές φορές, ο τρίτος ή ο τέταρτος
στη σειρά ιδιοκτήτης θα έχει αυτή
την ιδέα και τελικά θα γίνουν μνο
λίγες πρχειρες αλλαγές· μικρ πάλκο, μικρή πίστα. Mερικοί απ τους
μουσικούς αυτών των μαγαζιών της
Γερμανίας είναι σήμερα αρκετά γνωστοί και πετυχημένοι τραγουδιστές
στην Eλλάδα. Eίμαι σίγουρος τι
πολλοί θα θυμούνται νοσταλγικά τα
πρώτα βήματά τους εδώ, τα πρώτα
χειροκροτήματα, τα πρώτα χρήματα
που κέρδισαν. Oλοι τους είναι καλά
παιδιά που ξέρουν τι θα πει δρμος
γεμάτος αγκάθια...
Σε διάφορες πλεις της Γερμανίας
θα βρει κανείς σήμερα και καθαρά
ρεμπέτικα στέκια. Eχει διαμορφωθεί
ήδη ένα γερμανικ κοιν που προτιμάει αυτού του είδους τη μουσική,
σε τέτοιο βαθμ μάλιστα που αρκε-

Σερβιτρος της ταβέρνας «Bεργίνα», που βρίσκεται στο
Bερολίνο.

τοί Γερμανοί να παίζουν και να τραγουδούν ρεμπέτικα.
H εξέλιξη μως των ελληνικών μαγαζιών δεν σταματάει. Aρκετά άρχισαν να συναγωνίζονται σε εσωτερική διακσμηση τα καθιερωμένα ιταλικά. Ωστσο, τέλεια απελευθέρωση
απ τα καρώ τραπεζομάντιλα και τα
αγαλματάκια δεν έγινε ακμη. Συχνά
μπορεί κανείς να «απολαύσει» ένα υπέροχο σούπερκιτς, για το οποίο,
μάλιστα, λη η οικογένεια του ιδιοκτήτη αισθάνεται πολύ περήφανη.
Tο θεωρεί πολύ ωραία διακσμηση.
Mέσα σε μια και μνο ταβέρνα μπορείς να βρεις ολκληρη την λαϊκή τέχνη του Mετσβου, καθώς και λους
τους ήρωες της ελληνικής μυθολογίας σε γύψινα αντίγραφα. O Eρμής,
η Aφροδίτη, η Hρα, οι Kαρυάτιδες και
οι εννέα μούσες –υπ ειδικ φωτισμ– διαφημίζουν... το σουβλάκι, το
τζατζίκι και τη ρετσίνα. Παρ’ λα αυτά, η ποιτητα της ελληνικής κουζίνας ανεβαίνει, γιατί με τον καιρ έρχονται και μάγειροι απ σχολές, αναλαμβάνουν πεπειραμένοι ιδιοκτήτες.

H είσοδος της ελληνικής ταβέρνας «Aθως», που λειτουργεί στην Kολωνία.

Tο διαφορετικ του ελληνικού εστιατορίου στη Γερμανία με το αντίστοιχο στην Eλλάδα είναι τι δεν έχουν
τίποτε κοιν μεταξύ τους. Δεν μιλάμε μνο για τη διακσμηση αλλά και
για την ουσία. Tα φαγητά εδώ σερβίρονται πάντα ζεστά (καυτά δηλαδή),
σε μεγάλα πιάτα, σε καλής ποιτητας
πορσελάνη· οι μερίδες είναι μεγαλύτερες των ελληνικών.

H διάσημη
«Aκρπολη»
Παράλληλα, λα τα εστιατρια έχουν μια μουσική υπκρουση, είναι
πιο ήσυχα (δεν ακούγεται δηλαδή η
φασαρία των γκαρσονιών ή του μαγειρείου) και είναι λα, ακμη και
μέσα στο καταχείμωνο, πολύ ζεστά.
Mια θαλπωρή που διαρκεί για πολλές ώρες μετά το γεύμα. Δεν θα αναφερθώ καθλου στον κατακλυσμ
της περιστρεφμενης κρεατμαζας,
του γύρου. Gyros! Kαθλου κολακευτικς για την γαστρονομική
κουλτούρα μας γενικά, αλλά είναι

Tο «Tαβερνάκι», με ζωντανή μουσική, λειτουργεί στην Kολωνία απ το 1984.

μια οικονομική διέξοδος για πολλές
οικογένειες που δεν κατρθωσαν να
αλλάξουν την οικονομική τους κατάσταση.
Σαν τελευταία σημείωση θα ήθελα
να αναφερθώ στην πιο γνωστή ελληνική ταβέρνα στη Γερμανία, Aυστρία
και Γερμανία· την «Aκρπολη», στην
Lindenstrasse του Mονάχου, η οποία,
στην πραγματικτητα είναι κτισμένη
στην Kολωνία, γιατί τελικά είναι ένα
σκηνικ ταβέρνας σε ένα γερμανικ
σίριαλ που προβάλλεται εδώ και 13
χρνια, κάθε Kυριακή. H «Aκρπολη» ανήκει σε μια τριμελή ελληνική
οικογένεια απ τα τέλη του 1985 και
η σειρά μεταδίδεται απ το πρώτο
πργραμμα το ARD.
Συμπληρωματικά, θα ήθελα να αναφερθώ στη συμβολή των ελληνικών εστιατορίων της Γερμανίας στην
ελληνική οικονομία. Mερικές χιλιάδες ταβερνιάρηδες υπολογίζεται τι
έφεραν, λοι μαζί, τουλάχιστον ένα
δισεκατομμύριο δολάρια σε καταθέσεις στις ελληνικές τράπεζες. Ωστσο, το μεγαλύτερο κέρδος προέρχεται απ τις εξαγωγές που κάνει η
βιομηχανία τροφίμων μέσα στα τελευταία τριάντα χρνια. Xωρίς αυτές
τις ταβέρνες οι εξαγωγές δεν θα έφταναν το 5-7%. Για πολλά χρνια αμέτρητες νταλίκες ξεφρτωναν το
98% του φορτίου τους μνο για τα
ελληνικά εστιατρια και το υπλοιπο
για τα γερμανικά μπακάλικα και σουπερμάρκετ.
Ποιος μέτρησε αλήθεια τους τουρίστες που ξεκίνησαν απ τις ελληνικές ταβέρνες (και χι απ τα φυλλάδια του EOT) για να επισκεφτούν την
Eλλάδα; Kανείς δεν αμφισβητεί λοιπν την οικονομική βοήθεια που
προσφέρουν τα ελληνικά «φαγάδικα» στην πατρίδα μας, ωστσο, οι υπεύθυνοι της ελληνικής πολιτείας
ποτέ ίσως δεν σκέφτηκαν να το αναγνωρίσουν...

KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY 1998 - H KAΘHMEPINH

23

Tο θέατρο της μετανάστευσης
Oι παραστάσεις της Eργατικής Σκηνής Mονάχου και του Θεάτρου Bούπερταλ
Tου Γιώργου Xατζηδάκη
Eρευνητή

EΠTAKOΣIA ογδντα θέατρα της
αρχαιτητας («Kαθημερινή» 27.9.1998) διάσπαρτα σε λα τα παράλια της
μεσογειακής λεκάνης ως βαθιά μέσα
στις τρεις ηπείρους, μαρτυρούν τη
διονυσιακή μανία των Eλλήνων, που ακουμπάνε να στήνουν ναούς
της πανάρχαιας τέλεσης. Aποικοι ή
μετανάστες σε κάθε νέα πατρίδα
μακριά απ τη μητρώα γη, σε λη τη
μακραίωνη ιστορία των ξενιτεμών
και των μετακινήσεων οι Eλληνες
οργάνωναν και οργανώνουν θεατρικές εστίες. H παλαιτερη εκκίνηση στους πρσφατους αιώνες έγινε απ τα μέσα της προηγούμενης εκατονταετίας προς την Aμερική. Oι πρώτοι ελληνικοί πυρήνες
δεν άργησαν καθλου να στήσουν
τις σκηνές τους που οι απδημοι
ομογενείς θεμελίωναν τις παροικίες τους. Mερικές δεκαετίες αργτερα, το ίδιο επαναλήφθηκε και
στην αυστραλιανή ήπειρο. O μεγάλος εκπατρισμς προς τη Γερμανία
που κλιμακώνεται μετά το 1955 και
φθάνει στην κορύφωσή του μέσα
σε πέντε χρνια τροφοδοτήθηκε
θεατρικά απ την Aθήνα θίασοι–καραβάνια ξεκινούσαν απ την ελληνική πρωτεύουσα με πούλμαν και
περιδευαν στα κέντρα ελληνισμού
της Oμοσπονδιακής Γερμανικής
Δημοκρατίας, που τα ελληνικά χέρια συνέβαλαν στην μεταπολεμική
δημιουργία του οικονομικού θαύματος. Aποδιωγμένοι απ τις δυσμενείς κοινωνικές και οικονομικές
συνθήκες στην πατρίδα τους, οι
Eλληνες έφταναν στη Γερμανία με
σοβαρές δυσκολίες προσαρμογής.
H επικοινωνία, η κοινωνική ζωή, η
πολιτιστική έκφραση πραγματοποιούνταν δυσχερέστατα.
Eτσι, ο ερχομς ενς θιάσου απ
την Eλλάδα ήταν σαν το μάννα εξ
ουρανού. Eβλεπαν ηθοποιούς που
τους γνώριζαν απ τον κινηματογράφο και με τα πρσωπα των «ειδώλων» αυτών αναβίωναν και συνδέονταν με τη ζωή της πλης και
του χωριού στην πατρίδα που η μετανάστευση την είχε διακψει.
Γι’ αυτ και οι θίασοι που εξέδραμαν προς Γερμανία φρντιζαν να
περιλαμβάνουν πάντα δύο ή τρεις
κινηματογραφικές φίρμες και να έχουν στο ρεπερτρι τους έργα
που να στηρίζονται σε κινηματογραφικές επιτυχίες. Oι εξορμήσεις
αυτές ενισχύονταν οικονομικά και
απ ελληνικούς φορείς, πως η
Eργατική Eστία, συχνά και απ αντίστοιχα ργανα του γερμανικού
κρατικού μηχανισμού. Eπιχορηγήσεις σε θιάσους με προορισμ τους
Eλληνες μετανάστες στη Γερμανία
έδινε σε μερικές περιπτώσεις και
το υπουργείο Eξωτερικών.

Aπ αριστερά, Γεωργία Kοκκρου, Eλένη Tορση, Mαριλένα Kασιμάτη, Bίνα Kυπαρίσση, στην «Aυλή των θαυμάτων»,
της Eργατικής Σκηνής. Στη θεατρική ομάδα συμμετείχαν νέα παιδιά που είχαν μεταναστεύσει για διαφορετικούς λγους και στη συνέχεια διακρίθηκαν σε διάφορους τομείς της δημσιας ζωής (φωτ.: Dimitri Soulas).

Eκατν δέκα περιοδείες ελληνικών θιάσων πραγματοποιήθηκαν ανάμεσα στο 1960 και το 1975 Hθοποιοί πρώτης σειράς, πως η Kαρέζη, ο Xατζηχρήστος, ο Παπαγιαννπουλος, η Σμαρούλα Γιούλη, ο Bουτσάς, ο Ξανθπουλος, ο Φωτπουλος, ο Hλιπουλος κ.ά., το απάνθισμα του ελληνικού κινηματογράφου πήραν πολλές φορές το δρμο
που οδηγούσε στο Mναχο, στη
Στουτγάρδη, στο Nτίσελντορφ, στο
Aνβερο, στο Bούπερταλ και σε άλλα μικρτερα μέρη που φώλιαζε το
ξενιτεμένο ελληνικ στοιχείο.

Eργα, είπαμε, κωμωδίες και σε μερικές περιπτώσεις επιθεωρήσεις σε
βολική συσκευασία μεταφοράς. Oι
περισστερες απ αυτές τις θεατρικές σταυροφορίες είχαν πρθεση καθαρά κερδοσκοπική κι έτσι σε
λίγες μνο περιπτώσεις το θέαμα
που πρσφεραν ήταν άξιο λγου.
Mειωμένες ήταν εξάλλου και οι απαιτήσεις των αποδεκτών που περιορίζονταν αδιαμαρτύρητα σε ,τι
κι αν τους έστελνε η θεατρική
Eλλάδα.
Kατά την περίοδο της χούντας
και λίγο νωρίτερα, κάποιοι πολιτι-

κοποιημένοι νέοι που είχαν φέρει
απ την πατρίδα δσεις ανησυχίας
ή είχαν εισπράξει τα ρεύματα που
κινούνταν στην Eλλάδα, αντιδρούσαν στην εκμεταλλευτική πρθεση
των θιασικών σχημάτων. Δεν ήταν
μία και δύο οι περιπτώσεις που η
προχειρτητα και η ευτέλεια κάποιων θεατρικών συγκροτημάτων συνάντησε οργανωμένη αντίδραση απ ομάδες αγανακτησμένων νέων.
Oι αντιδράσεις έγιναν οξύτερες απ ταν, μετά το ’67, έφτασαν στη
Γερμανία κάποιοι συγγραφείς και ηθοποιοί που διέφυγαν απ τα δίκτυα του Παπαδπουλου. Tτε, παράλληλα και με άλλη πολιτική δραστηριτητα, έγιναν και οι πρώτες
ζυμώσεις για τη δημιουργία θεατρικών κινήσεων με στελέχωση απ
Eλληνες της Γερμανίας. Aν και ευκαιριακές αππειρες, γίνονταν σποραδιακά, μεμονωμένα και κατά καννα ατελέσφορα (με εξαίρεση κάποιες εκδηλώσεις σε επετείους), η
κυριτερη ήταν η Eλληνική Eργατική Σκηνή Mονάχου.

H ίδρυση
της Eργατικής Σκηνής

Eισιτήριο της Eλληνικής Eργατικής Σκηνής Mονάχου, αξίας 5 μάρκων.

24 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY 1998

Πρκειται αναμφισβήτητα για τη
σοβαρτερη, τον καιρ εκείνο,
προσπάθεια δημιουργίας και λειτουργίας ελληνικού θεάτρου στη

Γερμανία με διάρκεια, ιδεολογία
και δυναμική δραστηριτητα. Iδρυτής της Eργατικής Σκηνής Mονάχου ήταν ο ηθοποις Γιάννης Kυριακίδης.
Aπ τους πιο προικισμένους της
γενιάς του, πρωταγωνιστής στο
KΘBE, με καλή μαρτυρία και προοπτική, αναγκάζεται τον Iούνιο του
1968 να εγκαταλείψει την Eλλάδα
και εγκαθίσταται στο Mναχο. Σε
μια συνέντευξή του στο περιοδικ
«Θεατρικά» (τ. 20 Nοέμβριος 1974),
εξιστορεί τα της ίδρυσης της Eργατικής Σκηνής, και αναλύει τις συνθήκες μέσα απ τις οποίες προέκυψε. Tα σα παραθέτω είναι, φυσικά,
αποσπάσματα. «...Eφ’ σον υπάρχει
το πρβλημα της γλώσσας για τον
Eλληνα εργάτη, δεν μπορεί να συνομιλήσει, δεν μπορεί να διαβάσει
εφημερίδα, δεν μπορεί να δει θέατρο. Mε την τηλεραση το πράγμα
βολεύεται κάπως. Kάθεται μπροστά
στο κουτί και βλέπει εικνες. Eτσι
μοναδική διασκέδαση παραμένει το
Σαββατοκύριακο η ταβέρνα... Γίνανε ελληνικές ταβέρνες απ πρώην
εργάτες οι οποίοι παντρεύτηκαν
Γερμανίδες κι έτσι πήραν άδεια για
μαγαζί... Eτσι συνεχίστηκε η συνήθεια της ταβέρνας, το μπουζούκι,
τα σπασίματα, τα ζεμπέκικα και τα
τσιφτετέλια... Aπάνω εκεί πλακώνουν και οι τραγουδιστάδες απ
την Eλλάδα... Tαβέρνα λοιπν, χαρτί (η χαρτοπαιξία έξω έχει πάρει τεράστιες διαστάσεις) και πάει και
στο σταθμ, στον σιδηροδρομικ
σταθμ εκεί συναντάει φίλους ή άλλους Eλληνες και μιλάει για την
Eλλάδα... H ψυχολογική κατάσταση
του Eλληνα εργάτη, πως είναι φυσικ, είναι πολύ διαφορετική. Oι
συνθήκες τον έχουν κάνει πολύ ευαίσθητο για οτιδήποτε έρχεται απ
την Eλλάδα, οποιασδήποτε ποιτητας... Aυτή λοιπν την ανάγκη για επαφή με την πατρίδα την εκμεταλλεύονται διάφοροι επιτήδειοι κι έτσι δεχμαστε διάφορα θεατρικά
φρούτα απ την Eλλάδα που μνο
σκοπ έχουν να μαζέψουν μερικά
μάρκα απ τον Eλληνα εργάτη...».

Θεατρικά ευτράπελα...
Eξαιρεί, βέβαια, ο Kυριακίδης μερικούς, ελάχιστους, θιάσους που
πήγαιναν στην Γερμανία με καλή
συγκρτηση. Oλους τους άλλους
τους περιγράφει με μελανά χρώματα. H ιστορία του θεάτρου ας κρατήσει τις σημειώσεις της χωρίς εξωραϊσμούς. «...Aς πούμε τι εγώ
είμαι θιασάρχης, κάνω έναν θίασο
με πεντέξι ηθοποιούς και δύο φίρμες... πετυχαίνω μια επιχορήγηση
απ το υπουργείο Eργασίας και έρχομαι έξω... Xωρίς έργο, χωρίς τίποτα. Tώρα θυμάμαι κάποιον θίασο
με κάτι αξιοθρήνητα νούμερα, με
κάτι μπουζούκια και με χορ της
κοιλιάς... Bέβαια ο χορς της κοιλιάς ήταν βασικ νούμερο. Mετά
βγαίνει ο πρωταγωνιστής, η φίρμα
και λέει· η ζωή δεν είναι μνο γέλιο
είναι και κλάμα· και παίζουν την τελευταί σκηνή απ το «Kουρέλι» του
Nικοντέμι... Nούμερα επιθεώρησης, μπουζούκια, χορς της κοι-

Aπ αριστερά η Mαρία Λεβίδη και ο Kώστας Bασιλπουλος στην «Aυλή των
θαυμάτων» του Kαμπανέλλη (φωτ.: Dimitri Soulas).

λιάς και λίγο κουρέλι.... Eνα άλλο
είδος θεάτρου... ποτέ το αλούμ δεν
έχει βρει πισττερη εφαρμογή...
Πολύ λίγοι θίασοι ήρθαν στη Γερμανία με ένα εργάκι με αρχή, μέση
και τέλος. Oι περισστεροι παρουσίαζαν τέτοια “μωσαϊκά”... Oι παραστάσεις δίνονταν βασικά σε μπυραρίες που έχουν μεγάλους χώρους
για να χωράνε πολλούς... Στο Mναχο, ταν έρχονταν έπαιζαν στο
«Mπύργκε Mπροϋκέλαρ». Eτυχε να
δω μερικές τέτοιες παραστάσεις
και μπορώ να σας πω τι σε μια απ
αυτές, τη χειρτερη, χρωστάει την
ίδρυσή της η Eργατική Σκηνή. Eπικεφαλής ήταν ένας πρωταγωνιστής
με νομα. Eίχε τα γνωστά, νούμερα
άθλια και χυδαία, κάτι σκετσάκια
της συμφοράς, γυμνές χορεύτριες
και μπουζούκια... O κσμος είχε
αηδιάσει... αλλά λοι ξέσπασαν σε
κραυγές αγανάκτησης ταν ο πρωταγωνιστής, που έκανε τον βλάχο
με φουστανέλα κ.λπ. είπε: “Eίμαστε
ευτυχισμένοι που μας δίνεται η ευκαιρία να επικοινωνήσουμε με το
γνησιτερο κομμάτι του ελληνισμού, τα ξενιτεμένα αδέλφια μας,
σας φέρνουμε το μήνυμα της μητέρας Eλλάδας, σας φέρνουμε εδώ
την ίδια την Eλλάδα με την τέχνη
μας και σεις μας δίνετε τα δέκα σας
μάρκα...». Tτε ξέσπασε η αγανάκτηση του κσμου. Tον σφυρίξανε...
κντεψε να γίνει επεισδιο. Oι εργάτες άρχισαν να φωνάζουν – Mας

κοροϊδεύετε... Mας εκμεταλλεύεστε κ.λπ. Eκείνη ακριβώς την ημέρα
άρχισα να ρωτάω τον κσμο. – Aν
γινταν μια θεατρική ομάδα;...».

O πρώτος
ερασιτεχνικς πυρήνας
Mετέφερα έως εδώ την κατάθεση του Kυριακίδη αυτούσια για να
διατηρήσω την αυθεντικτητα
της μαρτυρίας. Kατά το πλείστον

Tο εξώφυλλο του προγράμματος της
«Eλληνικής Eργατικής Σκηνής Mονάχου» απ το έργο «Hταν λοι τους
παιδιά μου» του Aρθρουρ Mίλερ, 1971.

τέτοια ήταν η «λιτάνευση» του
διονυσιακού πνεύματος, του ορμώμενου εξ Eλλάδος και με την
ευκαιρία του παρντος πρέπει να
τονισθεί πως με ελάχιστες εξαιρέσεις οι «αποστολικοί» θίασοι, ττε
προς Γερμανία και Aμερική και λίγο αργτερα προς Aυστραλία, με
την επίφαση τάχα της προσέγγισης με το ομογενειακ στοιχείο
και με γενναία οικονομική επιδτηση απ μέρους του κράτους,
παρουσιάζουν τυχάρπαστα θεάματα που δεν έχουν καμιά σχέση
με εθνικές και πολιτιστικές προθέσεις. Tο μνο καλ είναι πως η
αγανάκτηση
που
προκαλούν
στους Eλληνες της Διασποράς
τους κάνει να πούνε μεταξύ τους
τη φράση «Aν γινταν μια θεατρική ομάδα;».
H ανταπκριση ήταν θετική. Mαζεύτηκε ένας πυρήνας απ εργάτες. O Kυριακίδης διεύρυνε τη
διανομή της πρτασης και σε άλλους κύκλους και καθώς την εποχή εκείνη εργαζταν στο γερμανικ ραδιφωνο η ιδέα διαδθηκε
και βρήκε αμέσως έδαφος πρσφορο.
«Aν γινταν ένας θίασος που θα
ανέβαζε έργα με κοινωνικ περιεχμενο και καλλιτεχνικές προθέσεις θα το δεχσαστε;». Kαι επειδή η αποδοχή ήταν καθολική η
Eργατική Σκηνή έγινε. Πρώτη έσπευσε η Nτίνα Kυπαρίσση, ηθοποις που εργαζταν σαν κοινωνική λειτουργς. Oλοι οι υπλοιποι
ήταν εργάτες που δεν είχαν καμιά
σχέση με το θέατρο. Συγκεντρώσεις, συζητήσεις, αντιρρήσεις, συγκρούσεις, διαφωνίες. Eποχή χούντας και τα πνεύματα έβραζαν.
Πρώτο έργο «H αυλή των θαυμάτων» του Kαμπανέλλη. Eξι μήνες
πρβες και δύο παραστάσεις. Tο
πρβλημα δεν ήταν μνο η δυσκολία εξασφάλισης χώρου. Προέκυψαν και πολλά εσωτερικά προβλήματα. Στη σκηνοθετική άποψη παρενέβαιναν οι ντιρεκτίβες των
κομμάτων. Yπήρχε και εκφοβισμς του κοινού απ μέρους των
πρακτρων της δικτατορίας. Παρ’ 
λα αυτά η Eργατική Σκηνή προχώρησε σε δεύτερη παραγωγή. H
επιλογή του έργου αυτή τη φορά
υπαγορεύθηκε απ αντίδραση
στους βομβαρδισμούς του Bιετνάμ. H απφαση για το «Hταν λοι
τους παιδιά μου» ήταν ομφωνη.
Στο μεταξύ, η ομάδα είχε αποκτήσει έναν πυρήνα πολύ ικανών παιδιών που εκδήλωσαν πάθος για το
θέατρο και ικαντητες σε λους
τους τομείς της δουλειάς. O χρονογράφος οφείλει να τους θυμηθεί· Mπάμπης Θεοδωρίδης, Mαρία
Λεβίδη, Mίλτος Παπανάγνου, Kώστας Oικονμου, Γεωργία Kοκορού, Mαρινέλα Kασιμάτη. Tην σκηνοθεσία του νέου έργου την ανέλαβε ο ηθοποις Kώστας Πλούμπης που μπήκε κι αυτς στην
Eργατική Σκηνή με τη γυναίκα του
Eλένη Mακρή. Hρθε ττε απ την
Eλλάδα και προστέθηκε στο θίασο
και ο Nίκος Kυριακίδης, αδελφς
του Γιάννη. Yστερα απ πολλές εΣυνέχεια στην 26η σελίδα

KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY 1998 - H KAΘHMEPINH

25

στράφηκε στο νεοελληνικ ήθος.
«Kουραμπιέδες» του Γιώργου Xασάπογλου και η ανταπκριση ακμα μεγαλύτερη. Σκηνοθέτης ο Πάνος Aγγελπουλος. Tο αρχαίο θέατρο τιμήθηκε με την τρίτη παραγωγή και η επιλογή ήταν η «Hλέκτρα»
του Σοφοκλή. M’ αυτή την παράσταση τα ρια του «Eλληνικού Θεάτρου του Bούπερταλ» διευρύνθηκαν. Tέταρτη παραγωγή η «Λυσιστράτη» με πανευρωπαϊκ διάγραμμα και αλλεπάλληλες παρουσιάσεις, ακολούθησε η «Mήδεια»
του Eυριπίδη και αργτερα οι δραματικές ηρωίδες του Γιάννη Pίτσου. Παράλληλα με τις παραστάσεις, η Mαρία Kαραβία με τους θεατρικούς της συντρφους έχουν
διοργανώσει πολλές εκδηλώσεις πως για την Aλκη Zέη, τον Tίτο Πατρίκιο, τον Mιχάλη Γκανά και τον
Oδυσσέα Eλύτη.

Συνέχεια απ την 25η σελίδα

νέργειες κατρθωσαν να αναλάβει το Συνδικάτο Mεταλλοβιομηχανίας την οργάνωση μιας σειράς
παραστάσεων. Aπ κει και πέρα μως η Eργατική Σκηνή Mονάχου
διεθνοποιείται.

Διεθνοποίηση
της Oμάδας
«Συνεχίσαμε ύστερα πάνω σε
μία άλλη προβληματική: Γιατί να
παίζουμε μονάχα στη γλώσσα μας
θέατρο και να μην βρούμε ένα
τρπο δουλειάς που να μας καταλαβαίνουν λοι, αφού είχαμε θεατές Γερμανούς, Iταλούς, Iσπανούς, Tούρκους. Aυτ ήταν το κοιν μας· ξένοι εργάτες...». H νέα
κατεύθυνση καταργεί την γλώσσα.
Παίζουν βουβά, με συνοδεία μουσικής. Kαταργεί το ρεπερτριο.
Eπινοούν παντομίμες με θέματα
απ τη ζωή των εργατών. Kαι, πως είναι φυσικ, ο θίασος νοθεύεται. Παίρνουν μέρος και ηθοποιοί
άλλων εθνικοτήτων. Mε αυτή τη
μορφή η Eργατική Σκηνή Mονάχου
συνέχισε τη δραστηριτητά της
για λίγο καιρ ακμη, αλλά ο μικτς χαρακτήρας της την εξαιρεί
απ’ τις γραμμές μας.
H έρευνά μας δεν μπρεσε να επιβεβαιώσει πληροφορίες για μερικές ακμα θεατρικές κινήσεις που
έγιναν σε ελληνικά κέντρα της
Γερμανίας την ίδια εποχή με την
Eργατική Σκηνή ή στα αμέσως επμενα χρνια. Λίγο πιο συγκεκριμένες είναι οι φήμες για μια θεατρική
δραστηριτητα που ίσως αναπτύχθηκε στο πλαίσιο αντιδικτατορικών συγκεντρώσεων απ τον Kώστα Παπαναστασίου στο Bερολίνο.
Στο κέντρο «Tέλσο Mντο» που
διατηρούσε στη γερμανική πρωτεύουσα ο Παπαναστασίου μαζεύονταν Eλληνες αυτοεξριστοι, εργάτες και φοιτητές και διοργανώνονταν βραδιές καλλιτεχνικές με
αντιχουντικ περιεχμενο. O ιδιοκτήτης του μαγαζιού έπαιζε κιθάρα
στις εκδηλώσεις αυτές και οραματίσθηκε μια ουσιαστικτερη συμμετοχή σε μια ευρύτερη πολιτιστι-

O Γιάννης Kυριακίδης (αριστερά) και ο Mίλτος Παπανάγνου, στην «Aυλή των
Θαυμάτων» του Iάκωβου Kαμπανέλλη που παίχτηκε απ την «Eργατική Σκηνή» (φωτ.: Dimitri Soulas).

κή δραστηριτητα. Σε συνεργασία
με το Γερμαν σκηνοθέτη Xέρμαν
Tρις το «Tέλσο Mντο» προγραμμάτισε και θεατρικές παραστάσεις.
H «Bέρα» και το «Tάβλι» του Kεχαΐδη ήταν η αφετηρία της κίνησης
ελληνικού θεάτρου στο Bερολίνο
και η συνέχεια κάλυψε και δυο χρνια μετά την μεταπολίτευση.

Tο θέατρο
του Bούπερταλ
Eπμενη καταγραφή δημιουργίας ελληνικής θεατρικής ζωής είναι το σημαντικ «Eλληνικ Θέατρο του Bούπερταλ» που διατηρεί
άσβηστο το πάθος και μεταφέρει
σε λη την κεντρική Eυρώπη το
ελληνικ θεατρικ πυρ. Tυχαία ξεκίνησαν λα, στην αρχή της δεκαετίας που διανύουμε. Mια ηθοποις
απ την Eλλάδα πήγε στη Γερμανία για να επισκεφθεί συγγενικά
της πρσωπα. Eκεί, στο Bούπερταλ που έμεινε, ήρθε σε επαφή με
Eλληνες και ξένους καλλιτέχνες.
Kάτι οπωσδήποτε πεπλαζε λαν-

Aπ αριστερά: Mαρία Kαραβία, Σοφία Σαββίδου, Eλκε Kραμ, Σνια Mάγιερ, σε ένα στιγμιτυπο απ το αφιέρωμα στον Oδυσσέα Eλύτη με τίτλο «Aυτς ο κσμος
ο μικρς, ο μέγας», που παρουσίασε το «Eλληνικ Θέατρο» του Bούπερταλ.

26 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY 1998

θάνον και ανεκδήλωτο και η ηθοποις απ την Eλλάδα, η Mαρία
Kαραβία, βρέθηκε στο κέντρο ενς θεατρικού πυρήνα. Eτσι απροσδκητα ιδρύθηκε στις αρχές
του 1990 το Eλληνικ Θέατρο του
Bούπερταλ. Aπ κει και ύστερα
κλιμακώνεται μια συναρπαστική
και επίμοχθη περιπέτεια που καλύπτει λη τη δεκαετία. Aπ την αρχή συγκέντρωσε μια ομάδα απ
Eλληνες, Iταλούς, Iσπανούς, Γερμανούς και Γάλλους, ανέβασε έργα και τα παρουσίασε σε λη τη
Γερμανία και σε άλλες χώρες, ενώ
ταυτχρονα καλείται να αποκρούει
τις επιθέσεις των εξτρεμιστών ναζιστών και τις συστηματικές υπονομεύσεις των Tούρκων.

Φιλδοξο ρεπερτριο
Tο «Eλληνικ Θέατρο του Bούπερταλ» έχει ανεβάσει μέχρι σήμερα έξι έργα, μεγάλες και φιλδοξες
παραγωγές, έχει διοργανώσει πολλές ειδικές εκδηλώσεις αλλά και ειδικά σεμινάρια στην Eλλάδα και
στη Γερμανία. Eχει πραγματοποιήσει, επίσης, μεγάλες περιοδείες και
στο χρονικ του αναγράφονται
διακσιες δέκα παραστάσεις σε
τριάντα δύο πλεις στη Γερμανία
και το Bέλγιο. Oλα αυτά χωρίς κρατικής πρωτοβουλία και με ελάχιστη
οικονομική ενίσχυση απ την
Eλλάδα. Eνας θρίαμβος της ιδιωτικής δραστηριοποίησης για την
προβολή της ελληνικής δημιουργίας και της αρχαίας πνευματικής
παράδοσης.
Για το ξεκίνημα αναζητήθηκε ένα
έργο με μεσογειακές ρίζες, ήθη και
πάθη που να συνδέει τις καταβολές των Eλλήνων, των Iταλών και
των Iσπανών που σε μεγάλο ποσοστ αποτελούσαν την ομάδα. Πολύ
σοφά διαλέχθηκε η «Γέρμα» του
Λρκα. Για τη σκηνοθεσία καλέσθηκε απ την Eλλάδα ο Γιάννης
Kαλατζπουλος. Aν και πρώτη παραγωγή, η επιτυχία ήταν θερμή. Mε
το δεύτερο έργο το ρεπερτριο

Tα παιδιά
των μεταναστών
Tο ιδιαίτερα αξιοσημείωτο είναι
πως το θέατρο του Bούπερταλ είναι σήμερα στελεχωμένο με παιδιά
μεταναστών, δηλαδή με τη δεύτερη γενιά Eλλήνων της Γερμανίας,
πολλά απ τα οποία μλις και μετά
βίας καταλαβαίνουν τη γλώσσα
των πατέρων τους. Γι’ αυτά τα παιδιά το Eλληνικ Θέατρο και η πολυσχιδής δραστηριτητά που αναπτύσσει είναι ένα ουσιαστικ βάπτισμα στα πατρώα. Tα παιδιά των
μεταναστών είχαν, άλλωστε, σαν αντικείμενο ένα σεμινάριο που οργανώθηκε απ το EΘB στο Δημοτικ Θέατρο της Kαλλιθέας το 1994 
που τα Eλληνπουλα της Γερμανίας επικοινώνησαν με τις ρίζες
του ελληνικού θεάτρου. Xαρακτηριστική και ιδιαίτερη παράμετρος
μέσα στις ποικίλες άλλες των ελληνικών θεατρικών ζυμώσεων στη
Γερμανία, τις υπαγορευμενες απ
τις αναγκαιτητες των καιρών.

Tο Γερμανοελληνικ
Θέατρο
Aν ο τίτλος Γερμανοελληνικ
Θέατρο δείχνει τα ποσοστά ελληνικτητας να έχουν μειωθεί, δεν
συμβαίνει το ίδιο και με το ρεπερτριο. Tο Γερμανοελληνικ Θέατρο Kολωνίας που ίδρυσε το 1986 ο
Kώστας Παπακωστπουλος παίζει
βέβαια τα έργα του στα γερμανικά,
δεν παρασπονδεί μως καθλου
ως προς τις επιλογές του. Aπ τον
Aριστοφάνη, τον Σοφοκλή και τον
Eυριπίδη μέχρι τον Σκούρτη, τον
Zιώγα, τον Kεχαΐδη το Γερμανοελληνικ Θέατρο δοξάζει την ελληνική δραματουργία. Iδιαίτερη επιτυχία έχουν σημειώσει κάποιες παραστάσεις πως οι «Eκκλησιάζουσες»
και ο «Φιλοκτήτης». Oι κριτικές των
γερμανικών εφημερίδων έχουν ασχοληθεί πολλές φορές επαινετικά
για τη δουλειά του Kώστα Παπακωστπουλου που κρατάει ψηλά το
ελληνικ θεατρικ ήθος, εγκαταστημένος σε άλλο σημείο της μεγάλης γερμανικής χώρας.

Eλληνες μηροι στη Γερμανία
Tο στρατπεδο Neuengamme και σε πρώτη δημοσίευση ο πλήρης κατάλογος 156 τραγικών θυμάτων
Tου Παντελή M. Παντελούρη
Δημοσιογράφου

H BAΛTIKH μαίνεται. Tα κύματα
φτάνουν τα τρία μέτρα. H θάλασσα
έχει βγει στη στεριά και συμπαρασύρει ,τι βρει μπροστά της... Στην
παραλία της μικρής πλης Neustadt οι λιγοστοί διαβάτες αναζητούν καταφύγιο σε κάποια απ τις
λίγες μπιραρίες που παραμένουν
ανοικτές τέτοια εποχή. Oι ψαράδες
αγωνίζονται να δέσουν τα ψαροκάικα που βρίσκονται ακμα στο
νερ. Tα μποφρ της Bαλτικής δεν
αστειεύονται. Tα περισστερα ξενοδοχεία, που το καλοκαίρι σφύζουν απ ζωή, είναι κλειστά. Oι ντπιοι δεν βγαίνουν απ τα σπίτια περιμένοντας να περάσει η θύελλα.
Tο Nιστατ μοιάζει με εγκαταλελειμμένη πλη.
Στην άκρη της πλης, εκεί που
τελειώνει η άσφαλτος, ένας στενς
χωματδρομος οδηγεί στο βοριν
κομμάτι της παραλίας. Tο καλοκαίρι, κατηφορίζουν απ εδώ οι παραθεριστές για το πρωιν τους μπάνιο. O δρμος κάνει μερικές στροφές μέσα στους αμμλοφους, περνάει μπροστά απ το παραλιακ καφενεδάκι «Am Kiebitzberg» και καταλήγει σε μια καγκελπορτα. «Σεβαστείτε τους νεκρούς» γράφει η
μεταλλική επιγραφή.
Eκεί, λίγα μλις μέτρα απ τη μανιασμένη θάλασσα, στο έλεος των
κυμάτων και των άγριων ανέμων
της Bαλτικής, βρίσκεται ο τάφος
των Eλλήνων και των άλλων τραγικών θυμάτων του Mάη 1945. Eκεί αναπαύονται τα ξεχασμένα θύματα
μιας απ τις πιο μεγάλες τραγωδίες
του τελευταίου πολέμου. Eνα απέριττο μνημείο καλύπτει τον ομαδικ τάφο των κρατουμένων του
στρατοπέδου συγκέντρωσης Neuengamme, που χάθηκαν στα παγωμένα νερά της Bαλτικής, λίγες ώρες πριν φθάσουν τα συμμαχικά
στρατεύματα, θύματα –οποία τραγωδία!– των βομβαρδιστικών της
Royal Air Force (RAF).

Tο στρατπεδο
Neuengamme
Aγνωστο στο πλατύ κοιν, ακμα
και στο γερμανικ, εξακολουθεί να
είναι το στρατπεδο συγκέντρωσης
του Neuengamme. Παρλο που αποτέλεσε ένα απ τα πιο μεγάλα
στρατπεδα εξντωσης που είχαν
φτιάξει τα SS στη χιτλερική Γερμανία. Περισστεροι απ τους μισούς
των 106.000 κρατουμένων του
(55.000) περίπου άφησαν την τελευταία τους πνοή στο Neuengamme.
Πέθαναν απ την πείνα και τις κακουχίες, απ τις αρρώστιες και τα
βασανιστήρια ή βρήκαν τον θάνατο
στην αγχνη και στον θάλαμο των

Mνημσυνο των Eλλήνων μεταναστών στο στρατπεδο συγκέντρωσης του Neuengamme.

αερίων. Oι τελευταίοι χάθηκαν κατά
την εκκένωση του στρατοπέδου λίγο πριν φθάσουν τα βρετανικά
στρατεύματα ή βρήκαν τραγικ θάνατο κατά τη βύθιση των πλοίων
στην Kλπο της Λυβίγγης. Mετά το
τέλος του πολέμου, η ιστορική έρευνα ασχολήθηκε περιθωριακά με
το στρατπεδο του Neuengamme
και με την τραγωδία της Bαλτικής.
Hταν πολλοί εκείνοι που ενδιαφέρονταν να μαθευτούν σο το δυνατ λιγτερα στοιχεία για τα εγκλήματα που διαπράχθηκαν σε βάρος
τσων αθώων. Mλις τα τελευταία
χρνια, κάτω απ την πίεση των οργανώσεων επιζώντων απ λη την
Eυρώπη, άρχισε να γράφεται η
πραγματική ιστορία του Neuengamme, με τη στήριξη σήμερα της
γερμανικής πολιτείας.
Eνα περίπου χρνο πριν απ τη
λήξη του πολέμου, στις 25 Mαΐου
1944, ξεκίνησαν απ την Aθήνα δύο
«αποστολές» της Γκεστάπο με
Eλληνες ομήρους με προορισμ το
Neuengamme. H πρώτη αποστολή
περιλάμβανε 770 και η δεύτερη 800
άτομα. Eπρκειτο για Eλληνες αντιστασιακούς, για άτομα που είχαν
συλληφθεί σε διαδηλώσεις στην
Aθήνα ή για απλούς ομήρους, που
είχε συλλάβει η Γκεστάπο και τους
οποίους έστελνε για καταναγκαστική εργασία στη Γερμανία. Aνάμεσά
τους συναντά κανείς ανθρώπους
κάθε ηλικίας, κοινωνικής προέλευσης και μρφωσης. Aπ τον οικονομολγο Πάνο Kοντογούρη απ το

Παγκράτι, μέχρι τον εργάτη Aλέκο
Bολιστρίνο απ την Kαβάλα και απ
τον μαθητή Aλκιβιάδη Kουρεντζά
μέχρι τον γιατρ Γιάννη Ξενικάκη.
Oι άθλιες συνθήκες διαβίωσης και
οι κακουχίες οδήγησαν πολλούς απ αυτούς στον τάφο. Δεν έγινε ποτέ γνωστς ο συνολικς αριθμς
των Eλλήνων πατριωτών που άφησαν την τελευταία τους πνοή στη
Bρειο Γερμανία. Oι επιστήμονες
που ασχολούνται με την ιστορία του
στρατοπέδου του Neuengamme υπολογίζουν τι οι Eλληνες νεκροί
ξεπερνούν τους 500. Mέχρι σήμερα
έχει γίνει καταγραφή 156 ονομάτων, χωρίς σε λες τις περιπτώσεις
να υπάρχουν συγκεκριμένα στοιχεία για τα ακριβή αίτια του θανάτου και τον τπο της ταφής.

Eργατικά χέρια
Oι δύο αποστολές που έφθασαν
απ την Aθήνα στο Neuengamme,
σκορπίστηκαν στο μεγαλύτερο μέρος τους στα εξωτερικά παραρτήματα του στρατοπέδου, εκεί που
η πολεμική βιομηχανία της Γερμανίας και οι επιχειρήσεις που είχαν
φτιάξει τα ίδια τα SS χρειάζονταν
εργατικά χέρια. Mαζί με κρατούμενους απ 28 άλλες χώρες, οι Eλληνες μηροι εργάστηκαν σε οχυρωματικά έργα στην περιοχή της
Bρέμης και των γερμανοδανικών
συνρων, σε εργοστάσια ολκληρης της Bρειας Γερμανίας, στα
χαλυβουργεία του Braunscheweig,

στην παραγωγή πολεμικού υλικού
εντς του κεντρικού στρατοπέδου
και στον καθαρισμ των δρμων
του Aμβούργου απ τα ερείπια που
άφηναν πίσω οι βομβαρδισμοί της
RAF.
Tο στρατπεδο του Neuegamme
λειτούργησε απ το 1938 μέχρι το
τέλος του πολέμου, τον Mάιο 1945.
Πρωτοσυστάθηκε σε ένα εγκαταλελειμμένο τουβλοποιείο, δίπλα σε ένα μικρ παραπταμο του Eλβα, 20
μλις χιλιμετρα απ το Aμβούργο.
Aρχικς σκοπς της δημιουργίας
του ήταν η παραγωγή τούβλων και
άλλων οικοδομικών υλικών για την
υλοποίηση των μεγαλεπήβολων
σχεδίων του Xίτλερ που πρβλεπαν
την «αναδιαμρφωση» της χθης
του Eλβα στην περιοχή του
Aμβούργου και την κατασκευή επιβλητικών κτιρίων και μεγαλοπρεπών δημσιων οικοδομημάτων. Aυτς ήταν ο λγος που στη χρηματοδτηση του στρατοπέδου συμμετείχε και η πλη του Aμβούργου με
ένα σοβαρ για την εποχή ποσ (1
εκατ. μάρκα).

Eξωτερικά
παραρτήματα
Oταν ήταν πια βέβαιο τι ο πλεμος κατά της Σοβιετικής Eνωσης
δεν θα κερδιζταν, πως πίστεψαν,
μέσα σε έξι μήνες και οι μεγάλες απώλειες στο ανατολικ μέτωπο απαιτούσαν νέες επιστρατεύσεις, το
Συνέχεια στην 28η σελίδα

KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY 1998 - H KAΘHMEPINH

27

Συνέχεια απ την 27η σελίδα

χιτλερικ καθεστώς αναζήτησε να
καλύψει το μεγάλο κεν σε εργατικ δυναμικ με την καταναγκαστική
εργασία εργαζομένων απ τις χώρες που βρίσκονταν υπ γερμανική
κατοχή και την απασχληση των
κρατουμένων των στρατοπέδων.
Στην πρώτη φάση μετέφεραν μεγάλες εταιρείες τμήματα της παραγωγής τους μέσα στα στρατπεδα συγκέντρωσης. Στο Neuengamme λ.χ.
εγκαταστάθηκαν τμήματα επιχειρήσεων που εργάζονταν για την πολεμική βιομηχανία (πως οι εταιρείες
Messap–Deutsche Mebapparatebau
GmbH/Junghans Konzern), Jastram–Motorenworke, Walther–Werke.
Aργτερα στέλνονταν κρατούμενοι
για εργασία απευθείας στα εργοστάσια, τα οποία κατέβαλαν στην
αρμδια υπηρεσία των SS, 6 μάρκα
για κάθε ειδικευμένο εργάτη και 4
για τον ανειδίκευτο. Oι επιχειρήσεις
αναλάμβαναν την ευθύνη για τη
διαμονή των κρατουμένων, ενώ τα
SS «φρντιζαν» για τη διατροφή,
την ένδυση και τη φύλαξή τους. Mε
τον τρπο αυτ συστάθηκαν στη
Bρειο Γερμανία πάνω απ 80 εξωτερικά παραρτήματα του κεντρικού
στρατοπέδου του Neuengamme,
στα οποία το 1945 εργαζταν το μεγαλύτερο μέρος των κρατουμένων.

Tο «Bιβλίο
των θανντων»
Tα λιγοστά «Bιβλία Θανντων»
των ιατρείων, που έχουν διασωθεί,
αποδεικνύουν το πσο εξοντωτικές
ήταν οι συνθήκες δουλειάς και διαβίωσης στα περισστερα απ τα παραρτήματα. Eίναι άλλωστε αποδεδειγμένο τι τα SS και οι επιστάτες
ανέθεταν στους κρατουμένους του
στρατοπέδου τις πιο βαριές δουλειές και προσπαθούσαν με κτυπήματα, τιμωρίες και άλλες κακοποιήσεις να αυξήσουν την απδοσή
τους. Oι πιο απάνθρωπες συνθήκες
επικρατούσαν εκεί που οι κρατούμενοι χρησιμοποιούνταν στην κατασκευή οχυρωματικών έργων στο
ύπαιθρο, κάτω απ άσχημες καιρικές συνθήκες, πως η διάνοιξη αντιαρματικών τάφρων στο Ladelund κοντά στα σύνορα με τη Δανία, 
που άφησε την τελευταία του
πνοή τον Δεκέμβρη του 1944 ο
27χρονος συμπατριώτης μας κρατούμενος Θδωρος Iωάννου, απ
την Aθήνα, μηχανικς αυτοκινήτων. Tο ίδιο σκληρές ήταν οι συνθήκες και στη Bρέμη, που οι κρατούμενοι, μεταξύ αυτών και πολλοί
Eλληνες, εργάζονταν, κυρίως στην
κατασκευή καταφύγιου για τα γερμανικά υποβρύχια («Valentin»). Eκεί
πέθαναν απ τις αρρώστιες, την
πείνα και τις κακουχίες τον χειμώνα
του 1944/1945 οι Eλληνες κρατούμενοι Δημήτρης Kασσιμίδης, Γιάννης Kουμαριανς, Aγγελος Aγγελίδης, Δημήτρης Nικπουλος, Bαγγέλης Kοτρζος, Nίκος Πλέσσας, Λάζαρος Bολιγιάννης, Nίκος Παγούρας, Γιώργος Θεοδωρίδης, Aναστάσιος Kιντπουλος, Kώστας Pουσάκης, Zαχαρίας Παυλίδης, Bαρτιβέρ
Mπουλικιάν και Xρήστος Xρυσαφ-

Tο μνημείο θυμάτων απ τη βύθιση του πλοίου «Cap Arcona» στις 3/5/1945
(Neustadt) (φωτ.: Π. M. Παντελούρης).

πουλος. O θάνατς τους έγινε γνωστς απ το «Bιβλίο Θανντων»
του παραρτήματος της Bρέμης,
που ανασύρθηκε τυχαία μέσα απ
το ναυάγιο του φορτηγού πλοίου
«Thielbek», το οποίο βυθίστηκε κατά τους βομβαρδισμούς στον κλπο της Λυβίγγης.
H προέλευση των κρατουμένων
απ λες σχεδν τις χώρες της Eυρώπης δημιούργησε σειρά προβλημάτων, ιδιαίτερα προβλήματα συνεννησης. Tα SS κατέβαλαν κάθε
προσπάθεια να δημιουργήσουν κλίμα δυσπιστίας και εχθρτητας μεταξύ των διαφρων εθνοτήτων.
Aλλωστε, σο πιο αργά έφθανε μια
εθντητα, τσο πιο δύσκολη ήταν η
επιβίωσή της μέσα στο στρατπεδο, δεδομένου τι τσο τα διάφορα
πστα, σο και οι καλύτερες θέσεις
εργασίας ήταν ήδη μοιρασμένα ανάμεσα στους πιο παλιούς. Eπιζήσαντες του στρατοπέδου βεβαιώνουν τι στο βαθμ που η γενική
κατάσταση στο στρατπεδο χειροτέρευε (τα τρφιμα, τα ρούχα, τα
κρεβάτια λιγστευαν, σο ο αριθμς των κρατουμένων μεγάλωνε),
γινταν λο και πιο δύσκολη η επιβίωση, των «νέων» κυρίως εθνοτήτων, πως ήταν η ελληνική, που έφθασε, ως γνωστ, την αρχή του
καλοκαιριού 1944. Aυτ αποδεικνύεται και απ το ιδιαίτερα υψηλ
ποσοστ θανάτων που παρουσιάζουν οι εθντητες που ήρθαν τα τελευταία δύο χρνια (1943–1945).
Παρλα αυτά δεν έλειψε και η αλληλεγγύη μεταξύ των κρατουμένων, που ξεπερνούσε τα εθνικά σύνορα, πως και η στήριξη των κρατουμένων που είχαν μεγαλύτερη ανάγκη.

O τραγικς επίλογος
H εκκένωση του στρατοπέδου
του Neuengamme και των εγκατεσπαρμένων σε ολκληρη τη Bρειο
Γερμανία παραρτημάτων του, έμελε να εξελιχθεί σε μια απίστευτη
τραγωδία. Oταν τα SS ήταν πια βέβαια τι οι συμμαχικές δυνάμεις
πλησίαζαν στον Eλβα, έθεσαν σε ε-

28 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY 1998

φαρμογή το σχέδιο του Xίμλερ για
την εξάλειψη κάθε ίχνους των εγκλημάτων τους. Φρτωσαν τους
κρατούμενους σε βαγνια ή ξεκίνησαν πεζή απ τα διάφορα εξωτερικά παραρτήματα για το κεντρικ
στρατπεδο. Mε νερ και τροφή για
δύο μλις ημέρες, οι κρατούμενοι
περιφέρονταν πάνω απ μια εβδομάδα απ πλη σε πλη... Πολλοί
πέθαναν απ την πείνα και τη δίψα.
Aμέτρητοι είναι εκείνοι που εκτελέστηκαν εν ψυχρώ απ τις φρουρές
των SS επειδή δεν μπορούσαν πια
να περπατήσουν. Tα χαντάκια δίπλα
στους δρμους γέμισαν με πτώματα κρατουμένων. Oσοι κατάφεραν
να φθάσουν σε κάποιο στρατπεδο, 
πως το Bergen–Belsen, πέθαναν
απ την ασιτία και τις επιδημίες, λγω της κατάστασης που επικρατούσε σε αυτά. Στο στρατπεδο του
Gardelegen, κοντά στο Braunschweig, 1.000 κρατούμενοι κάηκαν
ζωντανοί ταν τα SS έβαλαν φωτιά
σε ένα σταύλο που τους είχαν
στριμώξει, λίγες μλις ώρες πριν
φθάσουν οι πρώτοι Aμερικανοί
στρατιώτες.
H εκκένωση του κεντρικού στρατοπέδου του Neuengamme άρχισε
τέλος Aπριλίου 1945. Yστερα απ
διαταγή του διοικητή του Max
Pauly, λοι οι φάκελοι και λα τα
αρχεία του στρατοπέδου ρίχτηκαν
στους φούρνους του κρεματορίου.
Oι κρατούμενοι μεταφέρθηκαν με
βαγνια ή πεζή στο Lübcck, στη Θάλασσα της Bαλτικής, που απέχει γύρω στα 70 χιλιμετρα απ το στρατπεδο.

Oμηροι σε πλοία
Oι κρατούμενοι που έφθαναν
στον Kλπο της Λυβίγγης απ το
κεντρικ στρατπεδο του Neuengamme και απ τα εξωτερικά παραρτήματα, φορτώνονταν σε τρία
πλοία που ήταν αγκυροβολημένα εκεί. Στο επιβατηγ «Cap Arcona»)
28.000 τννων, που σε καιρ ειρήνης εκτελούσε το δρομολγιο
Aμβούργο – Pίο Iανέιρο, στο φορτηγ «Thielbek» και στο μικρτερο

«Athen» (Aθήνα). Παρά τις αντιρρήσεις του πλοιάρχου του «Cap
Arcona» Hans Bertram, ο οποίος δεν
ήθελε να επιτρέψει την επιβίβαση
των κρατουμένων με το επιχείρημα 
τι το πλοίο δεν διέθετε επαρκή
σωστικά μέσα, ο επικεφαλής των SS
Gehrig τον ανάγκασε με την απειλή
των πλων να δεχθεί την επιβίβαση
4.500 ατμων. Aλλες 5.000 κρατούμενοι είχαν επιβιβαστεί στα άλλα
δύο πλοία, ώστε στις 3 Mαΐου 1945
και στα τρία πλοία βρίσκονταν συνολικά 9.400 κρατούμενοι, φρουρά
700 ανδρών και 100 περίπου μέλη
πληρωμάτων.
Mέχρι σήμερα εξακολουθεί να
μην είναι αποδεδειγμένο, ποιος ήταν ο πραγματικς σκοπς των SS.
Oρισμένοι πιστεύουν τι ο σκοπς
της επιβίβασης στα πλοία ήταν να
τα βυθίσουν στην ανοικτή θάλασσα
μαζί με τους κρατούμενους. Aλλοι
πιστεύουν τι οι ναζί ήθελαν να διαφύγουν με τα πλοία προς τη Σκανδιναβία χρησιμοποιώντας τους κρατούμενους σαν ζωντανή ασπίδα σε
ενδεχμενες επιθέσεις της συμμαχικής αεροπορίας.
Στις 2.30 το μεσημέρι της 3ης
Mαΐου 1945, ύστερα απ αναγνωριστικές πτήσεις πάνω απ τα πλοία
και πιστεύοντας τι οι ναζί προετοιμάζουν τη φυγή τους, βομβαρδιστικά της 197 και της 263 τακτικής μοίρας της RAF άρχισαν να βομβαρδίζουν τα πλοία, προκειμένου να εμποδίσουν τον αππλου τους. Πρώτα κτυπούν το «AΘHNA», το πλοίο
απαντά αμέσως με αντιαεροπορικά
πυρά, σταματάει μως γρήγορα και
υψώνει λευκή σημαία, ταν δέχεται
τρία καίρια πλήγματα. Tα βομβαρδιστικά στρέφονται προς τα άλλα
πλοία που είναι αγκυροβολημένα
στον κλπο. Tο «Thielbek», το «Cap
Arcona» και το «Deutschland», τα οποία δέχονται θανάσιμα χτυπήματα.
Tο «Thielbek» βυθίζεται. Tο «Cap
Arcona» πιάνει φωτιά. Στο πλοίο ξεσπά πανικς. Oσοι βρίσκονται στο εσωτερικ του δεν έχουν δυναττητες διαφυγής. Aκμα και τα φινιστρίνια είναι ασφαλισμένα απ την
φρουρά. Πολλοί καίγονται ζωντανοί, άλλοι πεθαίνουν απ ασφυξία.
Tα βρετανικά βομβαρδιστικά υπερίπτανται επί 20 περίπου λεπτά πάνω απ τα πληγωμένα πλοία συνεχίζοντας να βάλλουν με τα πολυβλα
τους. Στη διάρκεια των βομβαρδισμών και των πολυβολισμών, εκατοντάδες κρατούμενοι και μέλη της
φρουράς κατορθώνουν να πέσουν
στη θάλασσα. H θαλάσσια περιοχή
γύρω απ τα πλοία γεμίζει με ανθρώπινα κεφάλια που αγωνίζονται
απεγνωσμένα να πιαστούν απ κάποια σανίδα. Aυτπτες μάρτυρες, πως ο διασωθείς Γάλλος κρατούμενος Rudi Goguel, περιγράφουν τις
εφιαλτικές σκηνές που διαδραματίζονται πάνω στα παγωμένα νερά. Tα
θύματα της τραγωδίας ξεπερνούν
τις 7.000. Eπί εβδομάδες ολκληρες
οι παραλίες της Bαλτικής γεμίζουν
απ πτώματα. Παντού ανοίγονται ομαδικοί τάφοι. Tα βρετανικά στρατεύματα που έχουν φθάσει ήδη στο
Nίστατ και τις γύρω πλεις φροντίζουν για την ταφή των νεκρών και

την περίθαλψη των τραυματιών. O
ακριβής αριθμς των Eλλήνων κρατουμένων που χάθηκαν στον Kλπο
της Λυβίγγης δεν έγινε ποτέ γνωστς. Aπ μαρτυρίες Eλλήνων επιζώντων, το Mουσείο Iστορίας του
Aμβούργου, κατρθωσε να καταγράψει μερικά μνο ονματα Eλλήνων κρατουμένων που χάθηκαν στα

κύματα της Bαλτικής: πρκειται για
τον Πάνο Kοντογούρη, τον Eυλάμπιο Kυριακπουλο, τον Eρρίκο
Kουτρούλη, τον Δανιήλ Θωμαΐδη
και τον Δημήτριο Xατζηδημητρίου.
Πενήντα τρία χρνια μετά το τέλος του πολέμου, η Eλλάδα ανήκει
στις λίγες χώρες που αμέλησαν να
φροντίσουν για τους τάφους των

παιδιών τους που άφησαν την τελευταία τους πνοή μακριά απ την
πατρίδα, στο κάτεργο του Neuengamme και τα παγωμένα νερά της
Bαλτικής. Στο στρατπεδο του
Neuengamme μια απέριττη πλάκα
με την ένδειξη EΛΛAΣ που τοποθέτησαν ξένες οργανώσεις επιζώντων
θυμίζει τους Eλληνες νεκρούς. Στο

Nιστατ υπάρχει μια απλή επιγραφή
πάνω στο μνημείο που γράφει
«EΛΛHNEΣ». Oργανώσεις ομογενών ξεκίνησαν τα τελευταία χρνια
μια προσπάθεια να τιμηθούν οι νεκροί του Nιενγκαμε και να ανεγερθεί εκεί ένα μνημείο για τους Eλληνες νεκρούς. Kαι οι προσπάθειες μως αυτές ξεχάστηκαν γρήγορα...

KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY 1998 - H KAΘHMEPINH

29

«Eνθάδε κείνται...»
«Nτιο Nεκροταφείο του Mονάχου»: ένα κοιμητήριο Eλλήνων και φιλελλήνων
Eργο του ζωγράφου
Θ δωρου
Bρυζάκη με
τίτλο «H υποδοχή του Λ ρδου Bύρωνα
στο Mεσολ γγι», 1861.
O Bρυζάκης
σπούδασε
στο M ναχο
στηριζ μενος
απ τον βασιλιά Λουδοβίκο
A΄, έζησε και
πέθανε εκεί,
το 1878, έπειτα απ μακρ χρονη παραμονή και μία
σπουδαία καριέρα ζωγράφου (φωτ.:
«Eκδοτική
Aθηνών»).

Tης Σταθώς Mατζουράνη
Kοινωνικής Παιδαγωγού

TO «NOTIO Nεκροταφείο του Mονάχου», ένα απ τα πιο σπουδαία της
Eυρώπης, δεν λειτουργεί πια. Eχει
μετατραπεί σε μουσειακ χώρο,
μάρτυρα της κοινωνικής, οικονομικής και πολιτιστικής ζωής της πλης, αλλά και ολκληρης της Bαυαρίας, τεσσάρων και περισστερων
αιώνων. Σε αυτ το νεκροταφείο
–μουσείο αναπαύονται και τρεις
γνωστοί Eλληνες που έζησαν και
πέθαναν τον περασμένο αιώνα.
H πλη του Mονάχου ιδρύθηκε
περίπου το 1158 δίπλα στον ποταμ
Iζαρ. Σύμφωνα με τα υπάρχοντα
στοιχεία, το πρώτο νεκροταφείο
της πλης είχε κτιστεί το 1170. Mε
την αύξηση του πληθυσμού δημιουργήθηκε η ανάγκη να ιδρυθούν
και άλλα κοιμητήρια που κτίζονταν
ττε εντς των τειχών της πλης.
Oταν μως το 1563 ξέσπασε στο
Mναχο μια φοβερή επιδημία πανούκλας, κρίθηκε αναγκαίο να ανοίξουν –αυτή τη φορά έξω απ τα τείχη της πλης– ένα νέο νεκροταφείο, το εξωτερικ νεκροταφείο, πως το ονμασαν. Πηγές αναφέρουν τι εκεί βρισκταν ήδη ένα μικρ κοιμητήριο που θάβονταν οι
φτωχοί και ανώνυμοι πολίτες. Σε

αυτ το χώρο δημιουργήθηκε το
1563 το «Nτιο Nεκροταφείο του
Mονάχου», πως λέγεται μέχρι σήμερα.
Oι επώνυμοι πολίτες δεν ήθελαν
οι δικοί τους άνθρωποι να ενταφιάζονται στο νέο νεκροταφείο, το οποίο θεωρούσαν δεύτερης κατηγορίας. Mέχρι που απαγορεύτηκαν εντελώς οι ταφές σε κοιμητήρια που
βρίσκονται εντς των τειχών της
πλης. Oι επιδημίες της χολέρας
και της πανούκλας ήταν η αιτία να
επεκτείνεται συνεχώς το νέο νεκροταφείο, μέχρι και το 1783. Στα
αρχεία της περιοχής βρίσκονται
στοιχεία που σήμερα τα διαβάζουμε
και χαμογελάμε. Oι αρχές της πλης ττε πίστευαν τι ο αέρας της
περιοχής είχε μολυνθεί απ την ύπαρξη και χρήση του νεκροταφείου,
που κρίθηκε επικίνδυνο για την υγεία των κατοίκων. Eδωσαν, μάλιστα, εντολή να φυτεύουν γύρω απ
τους τάφους διάφορα βτανα με έντονη μυρωδιά γιατί πίστευαν τι με
αυτ τον τρπο θα καταπολεμούσαν τις οσμές που έφερνε ο αέρας
απ το νεκροταφείο...
Πολλά στοιχεία σε κάθε κοιμητήριο υποδηλώνουν το οικονομικ
και το κοινωνικ επίπεδο μιας συγκεκριμένης εποχής. Eδώ στο «Nτιο νεκροταφείο» οι παμπάλαιοι

30 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY 1998

χορταριασμένοι τάφοι με τα ονματα σπουδαίων ανδρών και γυναικών φανερώνουν την ιστορική πορεία της πλης τετρακοσίων ετών
και υποβάλουν με μια αίσθηση μυστηρίου κάτω απ τα αιωνβια δέντρα, το θαυμασμ στα μεγάλα έργα των ανθρώπων. Oι νεκροί που
βρίσκονται σε αυτ το νεκροταφείο αντιπροσωπεύουν για την ιστορία της πλης μια μεγάλη και
σπουδαία περίοδο.

Eλληνικοί τάφοι
Yπουργοί και βουλευτές του
19ου αιώνα βρίσκονται θαμμένοι εδώ. Aλλά και επιστήμονες απ λους τους τομείς, αρχικτέκτονες,
γλύπτες, γιατροί, φιλσοφοι, ιστορικοί, μουσικοί, ηθοποιοί, ,τι σημαντικτερο υπήρχε σ’ αυτή την πλη
είναι εδώ. Aλλωστε, ονομάζεται και
«νεκροταφείο των διασήμων».
Στους διαδρμους συναντάς σύμβολα μιας εποχής που δύει: Yδρίες,
σφίγγες, πυραμίδες, μνημεία γοτθικού ρυθμού, παιδιά που κλαίνε, Παναγίες που διπλώνουν καρτερικά τα
χέρια τους. Συνεχίζεις την ανίχνευση στο μακριν παρελθν και το μάτι σου πέφτει σε κάποιους τάφους
που ξεχωρίζουν απ τους άλλους.
Eίναι δύο τάφοι κλασικιστικού

ρυθμού. Bλέπεις με έκπληξη τι πάνω τους έχουν χαραγμένα ελληνικά
γράμματα: «Eνθάδε κείται Hλίας
Mαυρομιχάλης, ο Σπαρτιάτης»... κοντοστέκεσαι να διαβάσεις και νομίζεις τι θα ακούσεις τον Mαυρομιχάλη να σε χαιρετά... Λίγο πιο κει ανακαλύπτεις ακμη έναν ελληνικ
τάφο. Kαι σε αυτν υπάρχουν χαραγμένα ελληνικά γράμματα: Eνθάδε κείται Λεωνίδης, Eκτονος
Aνδρούτσου, Yις Oδυσσέως, προς
της Hβης Aποδανών εν Mονάχωϊ τηι
IIII Δεκεμβρίου έτει XHHHHHHHH
ΔΔΔ III. Bαδίζεις στους διαδρμους
του νεκροταφείου και νιώθεις κάπως καλύτερα μετά την ανακάλυψη
των ελληνικών τάφων. Σύντομα
βλέπεις ακμη έναν: Aνήκει στον
μεγάλο Eλληνα ζωγράφο Θεδωρο
Bρυζάκη.
Πώς βρέθηκαν, μως, οι τρεις
Eλληνες εδώ;
Oταν το 1825 ο Λουδοβίκος ο
πρώτος ανέβηκε στο θρνο της
Bαυαρίας πρσφερε στους Eλληνες που βρίσκονταν εκεί αρκετά
προνμοια. Hταν φιλέλληνας και ταν έγινε βασιλιάς έδωσε εντολή
να κτιστούν στην πλη πολλά δημσια κτίρια σε κλασικιστικ ρυθμ.
Γιος του Λουδοβίκου του πρώτου,
ήταν ο Oθωνας που αργτερα έγινε
βασιλιάς της Eλλάδος. Eκείνη την

εποχή ένας σημαντικς αριθμς
Eλλήνων νέων, αρκετά παιδιά των
αγωνιστών του 1821, πήγαιναν στο
Mναχο, συχνά με υποτροφίες του
βασιλιά της Bαυαρίας Λουδοβίκου,
για να σπουδάσουν. Mερικοί φοιτούσαν στο «Eλληνικ Eκπαιδευτήριο» που αργτερα ονομάστηκε
«Eλληνικ Λύκειο» ή «Bασιλικ
Eλληνικ Λύκειο». Tο σχολείο στηριζταν οικονομικά και απ το βασιλιά Λουδοβίκο.
Aνάμεσα στους πολλούς Eλληνες
που βρέθηκαν εκείνη την εποχή
στο Mναχο ήταν και οι: Mαυρομιχάλης, Aνδρούτσος, Bρυζάκης. Oι
δύο πρώτοι έπεσαν θύματα της χολέρας και πέθαναν το 1836, ενώ ο
Bρυζάκης πέθανε στο Mναχο το
1878 έπειτα απ μακρχρονη παραμονή εκεί και μια σπουδαία καριέρα
ζωγράφου.

Aπγονοι πολεμιστών
O βασιλιάς της Bαυαρίας φρντισε οι δύο Eλληνες, Mαυρομιχάλης
και Aνδρούτσος, να ταφούν με τιμές και έδωσε εντολή να κτιστούν
οι τάφοι τους με δαπάνες του κράτους. O πρώτος και ο πιο εντυπωσιακς απ τους τρεις ελληνικούς
τάφους ανήκει στον Hλία Mαυρομιχάλη ή Kατσάκο. Γεννήθηκε στη
Σπάρτη το 1800 και ήταν ανιψις
του Πετρμπεη Mαυρομιχάλη, γιος
του αδελφού του. O Hλίας Mαυρομιχάλης ήταν ένας απ τους αρχηγούς του απελευθερωτικού αγώνα,
αξιωματικς–συνταγματάρχης. O
ττε βασιλιάς Oθωνας τον έκανε υπασπιστή του. O τάφος του που
σχεδιάστηκε απ το σπουδαίο αρχιτέκτονα της εποχής Λέο φον Kλέντζε (Leo Von Klenze) σε κλασικιστικ ρυθμ, ανήκει στα σπουδαία
ιστορικά, πολιτιστικά και καλλιτεχνικά μνημεία του νεκροταφείου.
Στο μπροστιν μέρος του τάφου
υπάρχει κείμενο στα αρχαία ελληνικά και στο πίσω στα γερμανικά. Σύμφωνα με τα στοιχεία που υπάρχουν,
το κείμενο είχε συντάξει ο ίδιος ο
βασιλιάς Λουδοβίκος με κάποια αρχαία ελληνικά που γνώριζε.
O δεύτερος ελληνικς τάφος που
βρίσκεται στο «Nτιο Nεκροταφείο» ανήκει στον Λεωνίδα Aνδρούτσο, γιο του αγωνιστή του 1821
Oδυσσέα Aνδρούτσου. Γεννήθηκε
στις Λιβανάτες Λοκρίδας το 1824.
Mετά την άφιξη του Oθωνα στην
Eλλάδα πήγε στο Mναχο για σπουδές. Φοίτησε στο «Eλληνικ Λύκειο». Σε ηλικία δώδεκα χρνων έπεσε κι αυτς θύμα της χολέρας και
πέθανε. O τάφος του σχεδιάστηκε, 
πως και του Mαυρομιχάλη, απ
τον αρχιτέκτονα Λέο φον Kλέντζε.
Eίναι λίγο πιο μικρς απ του Mαυρομιχάλη και έχει κι αυτς κλασικιστικ ρυθμ. Στο μπροστιν μέρος
υπάρχει κείμενο επίσης στα αρχαία
ελληνικά, ενώ στο πίσω στα γερμανικά. Mεταξύ άλλων αναφέρεται:
«Eδώ αναπαύεται ο Λεωνίδας, γιος
του
Oδυσσέα,
εγγονς
του
Aνδρούτσου, που πέθανε στο Mναχο σε παιδική ηλικία στις
8.12.1836». Tο κείμενο αναφέρεται
επίσης στην τραγική μοίρα ενς

O εντυπωσιακ ς τάφος του Hλία Mαυρομιχάλη, που σχεδιάστηκε απ τον
σπουδαίο αρχιτέκτοντα Λέο φον Kλεντζε στο «N τιο Nεκροταφείο» του Mονάχου. Aνήκει στα σπουδαία ιστορικά και πολιτιστικά μνημεία του νεκροταφείου. Πληροφορίες της εποχής αναφέρουν τι ο Mαυρομιχάλης, κατά την
παραμονή του στο M ναχο, δηλητηριάστηκε απ τον αρχίατρο του Oθωνα Bίμπερ, έπειτα απ σκοτεινή αυλική συνωμοσία.

παιδιού που πεθαίνει στα ξένα.
O τρίτος ελληνικς τάφος που υπάρχει στο νεκροταφείο ανήκει
στον σπουδαίο ζωγράφο Θεδωρο
Bρυζάκη. O Bρυζάκης γεννήθηκε
στη Θήβα το 1814. Σε ηλικία δεκαοχτώ χρνων πήγε στο Mναχο με τα
πρώτα ελληνπουλα και φοίτησε
στο «Eλληνικ Eκπαιδευτήριο».
Σπούδασε στο «Σχολείον των Tεχνών» της Aθήνας και στην «Aκαδημία Kαλών Tεχνών» του Mονάχου. Στη ζωγραφική του ασχολήθηκε περισστερο με θέματα επηρεασμένα απ την ελληνική επανάσταση. Για το λγο αυτ ταξίδεψε το
1848 ειδικά στην Eλλάδα και μελέτησε επί τρία χρνια ιστορικούς τπους, πρσωπα και ενδυμασίες.
Γνωστά του έργα είναι, μεταξύ των
πολλών που έχει δημιουργήσει, και
«O Παλαιών Πατρών Γερμανς ευλογεί τη σημαία της επαναστάσεως», «Στρατπεδο του Kαραϊσκάκη», «Eξοδος του Mεσολογγίου»,
«Yποδοχή του Λρδου Bύρωνος
στο Mεσολγγι». Σε αυτά τα έργα
του Bρυζάκη συνδυάζεται ο ρομαντικς χαρακτήρας της ζωγραφικής
του κύκλου του Mονάχου με περιορισμένη χρησιμοποίηση τύπων του
κλασικισμού.

Tάφοι φιλελλήνων
Σε αυτ το νεκροταφείο έχουν
ταφεί μεγάλες προσωπικτητες της
πλης του Mονάχου που πολλοί απ αυτούς ήταν γνωστοί σε λη την

Eυρώπη. Eπίσης, εδώ είναι θαμμένοι και Γερμανοί που την εποχή που
ήταν ο Oθωνας βασιλιάς της Eλλάδας, τον είχαν ακολουθήσει και αρκετοί είχαν καταλάβει δημσιες θέσεις. Mεταξύ αυτών, εκτς των
στρατιωτικών ήταν και διάφοροι επιστήμονες, νομικοί, αρχιτέκτονες,
πολεοδμοι, βοτανολγοι, παιδαγωγοί κ.λπ. που επηρέασαν τις εξελίξεις στο ττε νεαρ ελληνικ
κράτος. Mεταξύ των διασημοτήτων
που είχαν σχέση με την Eλλάδα κείνται ενθάδε: ο Γερμανς φιλλογος
και παιδαγωγς Φρειδερίκος Tιρς
(Friedrich Thiersch). Γεννήθηκε το
1784 και πέθανε το 1860. Σπούδασε
φιλολογία και θεολογία στη Λειψία
και το Γκέτινγκεν.
Oταν ξέσπασε η ελληνική επανάσταση έδειξε άκρατο φιλελληνισμ
και βοήθησε τους Eλληνες με διάφορους τρπους. Tαξίδεψε και ο ίδιος στην Eλλάδα και αρκετές φορές παρενέβαινε κατευναστικά για
τη διευθέτηση συγκρούσεων μεταξύ των Eλλήνων. Eχει γράψει πολλά
βιβλία για την Eλλάδα, πως:
«Eλληνική γραμματική προπάντων
της ομηρικής διαλέκτου» κ.ά.
O ιστορικς Tάσος Bουρνάς στο
βιβλίο του «Tο ελληνικ 1848» μεταξύ άλλων αναφέρει για τον Tιρς:
«Mια γενναία και λογική φωνή υπέρ
της ελληνικής αγροτιάς προέρχεται
απ την πλευρά των ξένων. Eίναι
του Bαυαρού Φρειδερίκου Tιρς που
με το βιβλίο του “Περί της συγχρ-

νου καταστάσεως της Eλλάδος και
περί των μέσων αναγεννήσεως αυτής, 1835”, έδωσε τη σωστή λύση
του αγροτικού. O Tιρς είναι ο μνος
ξένος που κατάλαβε τις ιδιομορφίες της ελληνικής πραγματικτητας». O διάσημος Γερμανς αρχιτέκτονας Λέο φον Kλέντζε είναι επίσης θαμμένος στο «Nτιο Nεκροταφείο». Σε αυτν οφείλει το Mναχο
τη νεοκλασική του μορφή. Eίναι αυτς που σχεδίασε τη Γλυπτοθήκη
του Mονάχου, τα Προπύλαια, την
Παλαιά Πινακοθήκη, τον Mονπτερο στον Aγγλικ Kήπο της πλης
και πολλά άλλα. Στην Eλλάδα έργο
του είναι ο Aγιος Διονύσιος, εκκλησία των Kαθολικών στην οδ Πανεπιστημίου. O Φρειδερίκος Γκέρτνερ
(Friedrich Gaertner) αρχιτέκτονας,
είναι θαμμένος δίπλα στον τάφο
του Kλέντζε. Kαι τι σύμπτωση! Oι
δύο γείτονες στην αιωνιτητα είχαν σο ζούσαν σοβαρές επιστημονικές και επαγγελματικές διαφορές
και οι σχέσεις τους στη ζωή δεν υπήρξαν καθλου καλές. O Φρειδερικος Γκέρτνερ είναι αυτς που έχει σχεδιάσει το κτίριο των παλαιών
ανακτρων στην Aθήνα (σημερινή
Bουλή), χαρακτηριστικ δείγμα του
γερμανικού κλασικισμού.
O Λούτβιχ Λάνγκε (Ludwig
Lange) Γερμανς αρχιτέκτονας.
Eργο του στην Aθήνα είναι το
Eθνικ Aρχαιολογικ Mουσείο,
1866. Kαι ακμα ο πασίγνωστος
στους Eλληνες Γερμανς ιστορικς Iάκωβος Φαλμεράγιερ (Jakob
Fallmerayer).

Mνημσυνο
Oι Eλληνες που ζουν και εργάζονται σήμερα στο Mναχο, για να τιμήσουν λους τους νεκρούς που αγωνίστηκαν το 1821 για τα ιδανικά
της ελευθερίας, τέλεσαν πρσφατα
ένα μνημσυνο πάνω απ τους τάφους των τριών Eλλήνων που βρίσκονται θαμμένοι στο «Nτιο Nεκροταφείο». H εκδήλωση διοργανώθηκε με πρωτοβουλία του «Συλλγου Eλλήνων Eπιστημνων Mονάχου» και του Eλληνικού Προξενείου
της ίδιας πλης με ομιλητή τον διδάκτορα φιλοσοφίας κ. Γιώργο Mυλωνά. O κ. Mυλωνάς στην ομιλία του
μεταξύ άλλων αναφέρει: «Στεκμαστε δίπλα στους τάφους του Hλία
Mαυρομιχάλη και του Λεωνίδα
Aνδρούτσου και μνημονεύουμε τον
Γ. Mακρυγιάννη, τον M. Mπτσαρη,
τον Γ. Kαραϊσκάκη, τον Θ. Kολοκοτρώνη, τον Διάκο, τον Παπαφλέσσα,
την Xάιδω Tζαβέλλα, τη Λασκαρίνα
Mπουμπουλίνα, τη Mαντώ Mαυρογένους. Mνημονεύουμε λους τους
νεκρούς, άνδρες, γυναίκες και παιδιά, των πολέμων του 1897, του
1912–13, της M. Aσίας, του 1940–44,
τα παιδιά μας του εμφυλίου πολέμου και των δύο παρατάξεων».
Bιβλιογραφία:
1. Max Joseph Hufnagel: «Beruemte Tote im
Suedlichen Friedhof zu Muenchen». Manz
Verlag.
2. Tάσος Bουρνάς: «Tο ελληνικ 1848».
Eκδσεις Tολίδη.
3. Eλλάδα: «Iστορία και πολιτισμς. Tο νέο
ελληνικ κράτος». Mαλλιάρης–Παιδεία.

KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY 1998 - H KAΘHMEPINH

31