ΑΙΣΘΗΤΙΚΑ - ΚΡΙΤΙΚΑ

ΚΩΣΤΑ

ΒΑΡΝΑΛΗ

ΑΙΣΘΗΤΙΚΑ - ΚΡΙΤΙΚΑ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ " θ ΚΕΔΡΟΣ,,

Copyright: « Ο ΚΕ&ΡΟΣ »

ΑΙΣΘΗΤΙΚΑ

Ή σειρά τών αίσ&ητιχών αυτών άρ&ρων (τά περισσότερα)
δημοσιεύτηκε στήν έφημερίδα « Πρωία » έπΐ Διχτατορίας. Φυσικό βίταν δ,τι άπαγορευότανε νά λεχτεί, νά λέγεται μέ τρόπο.
Τά ξανακοίταξα — δαο εΐτανε μπορετό.
Στότ καιρό τους «ινήσανβ τ δ ένδιαφέρο των άν&ρώπων
της Τέχνης xal τον Λόγου. 'Ελπίζω πώς rd δέματα που &ίγω,
έξαχολσυ&οϋνε νά χινοϋνε τδ ένδιαφέρο τών σχεπτομένων xal
τή σκέψη τών ένδιαφέρο μένων. Πάντως σ δλα rd δέματα
τοϋτα ζητιέται έξήγηση έπιστημονιχή ( κοινωνιολογική) μ& μέ&οδο έπιστημονιχή ( διαλεχτιχός
υλισμός).

Τ Ι

Μ

Ε Ι Ν Α Ι

Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Η ;

ΑΣ ρωτδνε τί πράμα είναι ή Αισθητική καΐ τί δουλειά
κάνει. ΚαΙ μέ τδ δίκιο τους ρωτάνε. Είναι Φιλοσοφία —
καΐ τότε δέν κάνει καμιά δουλειά — ή είναι 'Επιστήμη χαΐ τότε
χρειάζεται;
Είναι έπιστήμη. "Αλλά τ' δνομά της δέ φανερώνει καθαρά
τδ άντικείμενό της, δπως τά δνόματα των άλλων έπιστημών,
π. χ. Γεωλογία, "Ανθρωπολογία, Φιλολογία, Νομική, 'Ιατρική
κτλ. που, άκρες μέσες, φανερώνουνε καΐ στδν πλέον άνίδεο μέ
τί άσχολοΰνται.
Ή Αισθητική είναι παλαιότατη φιλοσοφία (=άπορία)
καΐ νεότατη έπιστήμη. "Οσο γιά τ' δνομά της είναι μόλις δυδ
αιώνων. Τδ πρωτομεταχειρίστηκε δ Γερμανός Μπαουμγκάρτβν
κ' είναι τόσο γενικό ( = έπιστήμη τοϋ αισθήματος), ποί» δέ λέβι
τίποτα τδ συγκεκριμένο. "Ομως παρ* βλες τής προσπάθειες δικώνε μας καΐ ξένων ειδικών νά zb άλλάξουν, άποτύχανε. Τδ
σωστότερο θά εΓτανε νά λέγαμε Καλαισθητική ή Καλολογία.
Μά ή διεθνική έπικράτηση τοϋ λαθεμένου Ονόματος ματαίωσε
δλες τΙς προσπάθειες.
Είναι λοιπόν ή Αισθητική νεότατη έπιστήμη ποί» έξετάζει
τί είναι τδ « καλδν » ( zb « ώραΐο », καθώς zb λέμε κοινώς ) καΐ
τί είναι ή Τέχνη, ποια ή καταγωγή της, ποιδς δ ρόλος της στήν
κοινωνική μας ζωή.
Άπδ αιώνες πολλούς, άρχίζοντας άπ' τδ Σωκράτη, τδν
Πλάτωνα καΐ τδν "Αριστοτέλη ώς τοί»ς Στωικοί»ς καΐ τοί»ς Λατίνους, κάθε φιλοσοφικό σύστημα είχε και τή δικιά του θεωρία
τοϋ « καλοϋ », θεωρία ποί> συμφωνοΟσε μέ τΙς βασικές άρχές τοϋ

12

ΚϋΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ

συστήματος, μά πού ή πραγματικότητα δεν έννοοϋσε νά συμφωνήσει μαζί της. ΕΓτανε δλες θεωρίες « έκ των άνω ». Εξαίρεση
κάνει 6 μεγάλος Σταγειρίτης, πού πρώτος μελέτησε αντικειμενικά καΐ μ" έπιστημονική μέθοδο τδ πρόβλημα τής δραματικής
ποίησης.
"Ολες ot θεωρίες « έκ των άνω » ή « άπδ τά πρίν » (ετσι
ό Α. Πάλλης άπόδωσε στή γλώσσα μας τδν δρον « a priori » )
δεν Ιχουν άλλην άξία παρά μονάχα ιστορική. Δείχνουνε πώς ή
άνθρώπινη γνώση προσπάθησε μάταια τόσους αιώνες νά καταλάβει τί πράμα είναι τδ « ώραΐο » σ* δλα του τά φανερώματα καΐ
δέν τδ κατάφερνε, γιατί ξεκινούσε άπδ λαθεμένη βάση και κυρίως γιατί τδ σόγχιζβ μέ άλλες κοινωνικές «πραγματικότητες »,
ποιοτικά διαφορετικές: μέ τή φύση, τδ άγαθό, τδ άληθινό,
τδ θείο.
Ή Αισθητική άρχισε νά γίνβτ* έπιστήμη, άπδ τότε πού τής
άνοιξε τδ δρόμο μιά άλλη γενικότερη έπιστήμη, ή Κοινωνιολογία, πού έξετάζει τδ κοινωνικών « είναι » στήν έξελιχτική του
πορεία μέ δλα του τά συναφή έπιφαινόμενα. Τδ έξετάζει δηλαδή
δχι στατικά παρά δυναμικά. Κ' ετσι τδ κοινωνικδν « είναι » πρέπει νά τδ λέμε κοινωνικδ «γίγνεσθαι ».
Αύτά τά έπιφαινόμενα είναι οί ιδέες τοϋ άγαθοϋ (πού κοινώς τδ λέμε « καλδ » ) καΐ τοϋ κακοϋ, τοϋ δσιου και τοϋ άνόσιου,
τοϋ δίκιου καΐ τοϋ άδικου, τοϋ άληθινοϋ και τοϋ ψεύτικου —
καΐ τέλος τοϋ καλοϋ καΐ τοϋ αίσχροϋ ( = τοϋ ωραίου καΐ τοϋ
άσκημου).
"Ολα τοϋτα τά ήθικοπνευματικά έπιφαινόμενα δέν είναι
σταθερά κι άκίνητα κι άνάλλαγα. Κινούνται κι άλλάζουν άνάλογα μέ τήν κίνηση και τήν άλλαγή τοϋ κοινωνικοϋ θεμέλιου ή
σκελετού: τής οικονομίας.
"Ετσι έξηγιέται τδ άλυτο για τούς φιλόσοφους πρόβλημα
τής μεταβλητότητας τού γούστου, τών τεχνοτροπιών καΐ τών
σκοπών τής Τέχνης.
Ή έπιστήμη λοιπδν τής Τέχνης πρέπει νά θεωρηθεί σαν
§νας κλάδος ή « ύποεπιστήμη » (έτσι τήν όρίζει ό Ράσσελ) τής
Κοινωνιολογίας. Μέ τά δεδομένα τής Κοινωνιολογίας καΐ μέ τή
μέθοδό της (τή διαλεχτική) φωτίζεται καΐ γνωρίζεται ή ούσία
κ' ή ένέργβια τής κοινωνικής « άξίας » τέχνη.
Περιττό νά σημειώσουμε, πώς δταν λέμε Κοινωνιολογία

Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α .

14

έννοοϋμβ τή ματεριαλιστική — γιατί δπάρχουνε καΐ Ρεαλιστικές
κοινωνιολογίες, ποί> δλες είναι γιά τό ντουλάπι.
Τό « καλόν » δέν είναι μιά πραγματικότητα φυσική ή δπερφυσική. Είναι μιά κοινωνική « άξια ». Είναι δηλαδή μιά έχτίμηση όρισμένων κοινωνικών φανερωμάτων. Κι αδτή ή έχτίμηση
δεν άνάγεται στήν άτομικήν αίσθηση καΐ κρίση οδτε σέ καμιάν
άπόλυτην άρχή παρά σ* εναν δπερατομικόν κανόνα, ποί> τόν δημιουργεί, τόν έπιβάλλει καΐ τόν μεταβάλλει ή ίδια κοινωνική
έξέλιξη. Αδτόν τόν κανόνα τόν λέμε « αισθητικών πρόσταγμα »,
δπως τόν ήθικόν κανόνα τόν είπανε « κατηγορικά πρόσταγμα ».
'Γπάρχει λοιπόν σέ κάθε καιρό καΐ τόπο μιά Οργανωμένη
καλαισθησία, ένα δρισμένο γοϋστο (μορφής καΐ περιεχόμενου,
τεχνικής καΐ σκοπών) κι δσα Ιργα συμφωνοϋνε μ' αδτό, θεωρούνται « ωραία » (καί μπορεί νά είναι) κι δσα δέ συμφωνοϋν
είναι « άσκημα » (μπορεί καί νά μήν είναι 1 ).
Τά γοϋστα κ' ο[ σχολές, ο£ μορφές καί τά περιεχόμενα
κ' ο£ σκοποί τής Τέχνης γεννιούνται, άκμάζουνε καί ιιαρακμάζουνε τόσο άπό δυνάμεις έξωαισθητικές δσο κι άπό δυνάμεις
έσωαισθητικές.
'Αλλά τό «ώραΐο» δέν είναι μονάχα μιά «άξία» κοινωνική. Είναι καί φυσιολογικό καί ψυχολογικό καί διασταυρώνεται
καί συνθέτεται μέ δλες τΙς άλλες παράλληλες άξίες τοϋ άγαθοΰ,
τοϋ δσιου, τοϋ δίκιου, τοϋ άληθινοΰ. Καί σ' αυτήν τήν περίπτωση ισχύει δ νόμος: «1ν τό παν». "Ετσι πλαταίνει πολί» δ κύκλος
τής Αισθητικής καί γιά νά ναι δλοκληρωμένη έπιστήμη, τά
λογαριάζει δλα· τά συνθετικά της στοιχεία ήθικά, ιδεολογικά,
φυσιολογικά, ψυχολογικά, καθώς κ' ενα σωρό άλλα: ιστορικά,
τεχνικά, σχέσεις έργασίας, διεθνικές έπιδράσεις. "Ολα τοΰτα
μαζί συνθέτουνε τήν άξία τοϋ ώραίου, ποί> διαφέρει ποιοτικά κι
άπ' δλα της μαζί τά συνθετικά στοιχεία κι άπ* τό καθένα χωριστά.
Γι* αδτό ή Έπιστήμη τοϋ Καλοϋ, γιά νά ναι «δλοκληρω1. Όταν λίμα < Ινα πρόσταγμα » ίννοοΟμ» τό χαθ«στα>τιχ4. 'Αλλά στίς ταξικές χοινωνίβς 6πίρχουν« καί τά < προστάγματα» τής Αποταγμένης τάξης. Γι'
αύτό τό ζήτημα θά μιλήαουμ* άλλοΟ.

'Ακόμα και κάτι άλλο έξετάζει ή Αισθητική: πότε ή Τέχνη είναι άληΰινή και πότε ψεύτικη' πότε ζωντανή καΐ πότε νεκρή' πότε δύναμη. Αύτά είναι «αξίες». «ώραία εικόνα». "Ομως τί έννοοΰμε λέγοντας «ώραΐο». Δέν δέχεται «τεχνική» και «σκοπούς» καΐ δέν ύπόκειται στούς νόμους τής κοινωνικής άλλαγής 1 . έξετάζει τδ άντικείμενό της 8χι μονάχα μέσα στά στενά του δρια παρά και πολύ παραέξω. Άλλά πρέπει νά μετουσιωθούν τεχνικά. «ώραΐο κρασί». ποί» καταντάει νά μή σημαίνει τίποτα κ' Ιτσι νά φέρνει σύγχιση πολλή. Ξεχωρίζουμε λοιπδν τά φυσικά ώραία άπδ τά αίο&ητικά ώραία. Γιά νά γίνουν δμως «αισθητικά ώραία» πρέπει ή τέχνη νά τά μετουσιώσει ποιοτικά σ' Ιργα αισθητικά μέ σκοπδ αισθητικό. «ώραία γυναίκα». Αύτή ή άσυδοσία κι άσάφεια και παντοδυναμία τοϋ δρου στήν κοινή του χρήση μπέρδεψε και μπερδεύει κοτζά μου φιλοσόφους — πόσο περισσότερο τοί»ς κοινούς θνητούς Γενικά Ονομάζουμε «ώραΐον» κάθε πράμα πού μας εύχαριστεΐ. Γιά νά είναι δμως διαφορετικής ποιότητας τδ ήθικδ και τδ ίδεολογικδν ώραΐο δέ θά πει. άλλά διαφορετικής ποιότητας. 'Αλλ' (Ιναι άνθρώπινο χι ίχι φυοιχό δημιούργημα. Επίσης τδ αίσ&ητικά ώραΐο τδ ξεχωρίζουμε άπδ τδ «ήθικά» ή «ιδεολογικά ώραΐο». «ώραΐο ήλιοβασίλεμα». ΚαΙ μδς δίνει τ' άντικειμενικά κριτήρια (τά κοινωνικά) γιά τήν άξιολόγηση τής άλήΰειας ή τής ψευτιάς της. Τδ τοποθετεί μέσα στδ σύνολο τοϋ κοινωνικού γίγνεσθαι. μάς ώφελεΐ ή μάς συμφέρει.14 KC2TA ΒΑΡΝΑΛΗ μένη έπιστήμη». 01 xi)noi το3 Λ«νότρ στίς Ββροαλλίις (Ναι Τ4χνη xal μ^λιατα μ·γάλη. Τδ φυσικό ώραΐο δέν είναι «άξία». δσο και τ' δνομα τής Αισθητικής. μά λέμε κι «ώραΐο δάσος». Λέμε «ώραΐο ποίημα». πώς είναι κι άδιάφορα γιά τήν τέχνη συνθετικά στοιχεία. «ώραΐο άγαλμα» κλπ. ποί» είναι κι 6 Ισχατος λόγος του. Ό δρος είναι τόσο γενικός. Σημαίνει ενα σωρδ πράματα άνόμοια κι άταίριαστα κι άντιφατικά. Τουναντίον. ποί» κινεί τήν πραγματικότητα και πότε δύναμη ποί» τήν άκινητεΐ. Ό δρος κυριολεχτεΐται μονάχα στά έργα τής Τέχνης. «ώραΐο άλογο». μας άρέσει. τοϋ κοινωνικού άνθρώπου. 1. Και τοΰτα δέν είναι δημιουργήματα τής Φύσης παρά τοϋ άνθρώπου. «ώραία ιδέα» κι «ώραία πράξη». .

ξαναπέφτουμε στδν ίδεαλισμδ καΐ στή μεταφυσική καΐ στή σύγχιση τής τέχνης μέ τ* άλλα. 15 Μονάχα μ* αύτδν τδν περιορισμό τοϋ άντικειμένου της. ή Ζωγραφική. Κι άπδ τήν προοδευτική τους ζωντάνια ή τήν άντιδραστική τους παρακμή έξαρτιέται ή άλή&βία ή ή ψβυτιά τής Τέχνης. Σύμφωνα μ' αύτά μονάχα δ εντεχνος Αόγος δλων τών ειδών. Αύτά δμως άποτελοϋνε τδ δεύτερο στοιχείο τής τέχνης τδ « περιεχόμενό » της — τόσο άπαραίτητα δσο κ' ή μορφή. Κι αύτές μονάχα πραγματώνουνε τοϋ κάθε καιρού και τόπου κανόνα (καθεστωτικών άξία) τοϋ καλοϋ ή τδ Ιδανικό ( = έπαναστατικήν άξία). ή αισθητική γίνεται έπιστήμη τοϋ καλοΰ. δ Χορός. . "Αλλιώς. τά διαφορετικής ποιότητας. φανερώματα τής δμαδικής ζωής. ή "Αρχιτεκτονική. δταν γενικεύουμε τδν δρο. δ Κινηματογράφος. ή Διακοσμητική είναι τέχνες.ΑΙΣΘΗΤΙΚΑ. ή Γλυπτική. "Ολα τ' άλλα « ώραΐα » είναι ποιοτικώς ή « άναισθητικά » ή « ψευτοαισθητικά ν.

ή άρχιτεκτονική — καί δλες ο£ διακοσμητικές ή βιομηχανικές τέχνες· καί β) στίς τέχνες τοδ χρόνου ή τής κίνησης. τήν άνιόιοτέλεια (ν* άρέσει χωρίς συμφέρο). καί πλαστικές ή άκαστικ&ς (άπό τό άρχαΐο ρήμα άπεικάζω = άπεικονίζω ) κι αύτές είναι ή ζ ω γραφική. δπως τόν εΓπανε. πρόζα ) καί ή μουσική. δράμα. Καί χωρίζονται σέ ϊυ& μεγάλες κατηγορίες : α) στίς τέχνες τοδ χώρον ή τής στάσης. παρουσιάζονται μέ τήν άπλούστερη μορφή. Καί γι* αύτό θά στραφοδμε στήν τέχνη τών πρωτόγονων.0 1 Π Λ Α Σ Τ Ι Κ Ε Σ Τ Ε Χ Ν Ε Σ ΑΡΧΗ ΚΑΙ 2Κ0Π0Ζ Δ ΕΝ βίναι μιά βίναι πολλές οί τέχνες. Όπως δέν μποροδνε νά ύπάρξουν Ιννοιες ήθικής καί δίκιου χωρίς έργανωμένη κοινωνία. πλαστική έμψυχωμένη. Κι άν ό σκοπός τής ήθικής καί τοδ δίκιου είναι ή αύτοσυντηρησία τής κοινωνίας αύτός σέ τελευταία άνάλυση είναι καί τής Τέχνης. Είναι κίνηση όργανωμένη ή. Ό χορός άποτελεΐ τό συνδετικό κρίκο άνάμεσα στίς τέχνες τοδ χώρου καί χρόνου. θά ξετάσουμε ποιά είνε ή άρχή των πλαστικών τεχνών. πού λέγονται. δπου τά πρώτα φανερώματά της. Κατά βάθος ή Τέχνη είναι μιά πολύ σοβαρή λειτουργία γιά τή συντήρηση καί τήν προοδευτική έξέλιξη τοδ κοι- . έτσι δέν μπορεί νά ύπάρξει καί Τέχνη. Μπορεί ή Τέχνη νά φαίνεται παιχνίδι καί νά χει γιά κυριότερό της χαραχτηριστικό. δπως είπε ό Κάντιος. δμως αύτά δλα είναι φαινόμενα μονάχα. ή γλυπτική. πού λέγονται καί μουσικές' κι αύτές είναι οί τέχνες τοδ λόγου ( ποίηση.

dvatσ&ητιχονς. "Ενα στυλιάρι πελεκιοϋ. Όμωςτδ ώραΐο καί τ& ώφέλιμο συνυπάρχουνε. πρέπει νά χουνε σχήμα. Αδτή ή έκλογή δίνει άξία αισθητική στ& άποτέλεσμα. άποκτοϋνε κι αίσθητικήν άξια. Τά ύποδείγματα καί τά ύλικά τής διακόσμησης τά παίρνει άπ& τή φύση. Στολίζει κανένας δ. μέγεθος. "Ας πάμε τώρα σέ άλλες πι& προχωρημένες μορφές τής πλαστικής: στή διακοσμητική καί τ& στολισμό. Τά σχέδια κ' οί μορφές. τ& στιγματίζει (τατουάζ ή τ& χαράζει μέ μαχαιριές. τέτια. ή συμμετρία κ' ή άναλογία τών μερών καί γενικά ή εδρυθμία τοΰ συνόλου είναι οί ψυχοφυσιολογικοί Spot τοΟ ωραίου. ποί> ζωγραφίζει ή πλά2 . Τ& στολίζει λοιπ&ν μέ διάφορα έπιθέματα ή τ& μπογιατίζεί. Κι δσο κι άν είναι ή μίμηση τούτη ρεαλιστική. 'Αλλά ή δουλειά προϋποθέτει μιά κοινωνικά δργανωμένη τεχνική. Δηλαδή ώφέλιμα πράγματα. βάρος. μέ τ& νά τονώνει τήν ψυχική όγεία του συνόλου. πρέπει λοιπ&ν αδτά νά εδκολύνουνε τ& χέρι καί δχι νά τΐ έμποδίζουν. ενα τόξο. Τά πρώτα έργαλεΐα καί δπλα είναι προέκταση τοΟ χεριοϋ. τότες ή μορφή είναι ώραία. 'Αρέσει «καθ* έαυτήν». Κι Ιτσι άμέσως τ& έργαλεΐο καί τ& δπλο ή ib ο?κειακ6 σκεΰος άπ& πραχτικά χρήσιμα. Ό στολισμός κ' ή διακόσμηση μποροϋνε νά Ιχουν (και Ιχουν) αιτίες καί σκοποδς πραχτικοδς ή. δπλα καΐ οικιακά σκευή. ποί> είναι. δμως ό «τεχνίτης» δέν μπορεί νά μήν κάνει έκλογη τών στοιχείων μέ τή φαντασία του. Λέγει. Λέγει ακόμα δ Σπένσερ.τι τοϋ χρησιμεύει· καί περισσότερο άπ' δλα άγαπα τ& κορμί του. δπως τοί>ς λένε. Κι αδτή μονάχα ή αισθητική ήδονή στήν πι6 άφαιρεμένη της άνιδιοτέλεια. Τ& λιμάρισμα τών έπιφανειών. ενα λαγήνι. είναι δπωσδήποτε ωφέλιμη.τι άγαπα· άγαπα δ. Μ' ενα λόγο: δταν ή μορφή τών πραγμάτων αυτών είναι ή τελειότερη έκφραση τοϋ σκοποΰ τους. γιά νά έκτελοΟνε καλύτερα τ& σκοπό τους. -πώς xb ωραίο άρχίζει άπ& κει ποί> τελειώνει τ& ωφέλιμο. μονάχα που είναι διαφορετικού ποιοϋ ιδιότητες. που νά μποροΟμε νά τά μεταχειριστούμε. Οί πλαστικές τέχνες άρχίζουν άπ& τή στιγμή ποί> άρχισε δ άνθρωπος νά φκιάνει μέ τά χέρια του τά πρώτα του έργαλεΐα. zb ζωγραφίζει.Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α 17 νωνικοϋ δργανισμοϋ.

Πάντα της. συναισθηματικά καΐ ιδεολογικά. σ' δλη της τήν Ιστορία ή Τέχνη στάθηκε άγωγδς τοϋ ώφέλιμου. Κ' ή αισθητική σκοπιμότητα είναι πλατύτερα κοινωνική κι δχι στενά μαγική. πού διαφέρει ποιοτικά άπ' δλες τις άλλες ώφελιμότητες.18 Κ8ΣΤΛ ΒΑΡΝΑΛΗ θει. ΑΙ λοιπόν ! Ή ζωγραφική τών σπηλαίων εχει σκοπδ μαγικό! Τίποτε άπ' αύτά. Ξεκινώντας άπδ τήν Τέχνη τών άρχαίων Αιγυπτίων και τών 'Ελλήνων διαπιστώνουν αύτήν τή σύμπτωση. ΜπορεΓ άκόμα δ καλύτερα καΐ πλουσιότερα στολισμένος καΐ ζωγραφισμένος νά ναι κι δ καλύτερος κυνηγός ή πολεμιστής. πού βγάζουνε τά συμπεράσματά τους άπδ τή μελέτη τής Τέχνης τών πολιτισμένων λαών (και μάλιστα στή σημερινή παρακμή τοϋ πολιτισμού τους). Ή λατρεία γινότανε πάν- . "Αν δ σκοπός της εΓτανε μαγικός. "Ας πάρουμε κι άπδ τούς άρχαίους τδ μεγαλύτερό τους πλαστικδ μνημείο: τδν Παρθενώνα. ΚαΙ ή είδική της ωφελιμότητα είναι νά συνενώνει. Ή σκοπιμότητα της είναι πρώτ* άπ' δλα αισθητική. μπορούνε νά χρησιμεύσουν ώς διακριτικά τών μελών μιας φυλής* ώς μέσα νά τρομάζει τδν δχτρδ στή μάχη. Γιατί δ Παρθενώνας δέν εΓτανε ναδς λατρευτικός. Κι αύτή ή ήδονή είναι μιά ξεχωριστή ιδιότητα. "Εχουνε μαγεία. χαράζει καΐ σκαλίζει μονάχα με τή μνήμη) κι Ιτσι δ καλύτερος στδ κυνήγι καΐ στδν πόλεμο νά ναι κι δ καλύτερος γιά τήν έκλογή τοϋ θηλυκού. Είναι μνημείο θρησκευτικό. Είναι απλούστατα Τέχνη καΐ μάλιστα (πρόκειται γιά τούς παλαιολιθικούς) Τέχνη άκμής. Άλλ* δ θρησκευτικός του σκοπδς είναι δ λιγότερος. θά έφθανε νά ΰποδηλώσει τδ άντικείμενό της μέ λίγες ύποτυπώδικες γραμμές κι δχι δλάκερο παρά ένδς μέρους του. πέφτουνε σέ δυδ βασικά λάθη: πρώτα χαρακτηρίζουνε τήν Τέχνη ώς άνιδιοτελή καΐ δεύτερο άνάγουνε τήν καταγωγή της στή θρηοκεία. Οί αισθητικοί τοϋ γραφείου. δ στολισμός. νά «δμοψυχοποιεΐ» καΐ νά κινεΐ σέ πράξη τά μέλη μιδς κοινωνίας. τδ ζωγράφισμα καΐ ή γλυπτική έχουνε καΐ δικές τους αίτίες και σκοπούς: τήν αισθητική ήδονή. Και τήν έπεκτείνουνε καΐ στούς πρωτόγονους. γιατί ΐχει περισσότερο άναπτυγμένη τήν δράση καΐ τή δεξιότητα τοϋ χεριού καΐ τή μνήμη (δ πρωτόγονος ζωγραφίζει. "Ομως πέρα άπ' αυτές τΙς έξωαισθητικές αίτιες καΐ τούς πραχτικούς σκοπούς. Τέχνη κλασική. Μά οί πρωτόγονοι δέν εχουνε θρησκεία.

δόντια κ' δστερα . 1. δπως λένε οί άνθρωπολόγοι.Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α . εϊτανε τό λιγότερο όπλισμένο άπδ τή φύιη γιά τόν άγώνα τί)ς ζωτ)ς. 'Αλλ' άν ή καθαυτού σκοπιμότητα του. δπως κι δλη ή όμά5a τών «πρωτευόντων θηλαστικών» άπ' δπου προήλθε. ήγουν ή σκέψη τους μεταπηδάει άπό τό άμεσο γεγονδς στήν δπΐρφυσική του αΙτία. τί)ς Αόστραλίας καΐ χί)ς 'Αμερικής άγνοοΟν αύτδ τδ «βάσανο». άποτύχαινε. Μονάχα ή πρώτη Τέχνη είναι Τέχνη κοινωνικά ώφέλιμη. ή νεκροί κι άναδρομικοί. τότε κι δλες οί άλλες θά πηγαίνανε χαμένες. δίπλα στδν Παρθενώνα. 'Ακόμα καΐ τώρχ ο£ πρω:όγονοι λ ιοί τί)ς 'Αφρικής. "Αν καΐ νομίζουμε πώς εΓναι τδ τελειότερο άπ' δλα τά ζώα. Ό άνθρωπος οδτε πρωτόρθε στόν κόσμο μέ δλες του τΙς πνευματικές δυνάμεις καΐ τΙς τεχνικές του έμιτειρίες. Ό άνθρωπος. άφότου στάθηκε στά δυό του πόδιζ. τδ ένστιχτο νά ντύνεται. νά φκιάνει έργαλεΓζ κλπ. ΚαΙ μόνο σαν Ιργ3 τέχνης μπορεί νά έξυπηρετήσει κι δλους τούς άλλους έξωαισθητικούς του προορισμούς και νά έξυπηρετηθεΐ άπ' αύτούς. αύτή *ή κληρονομημένη πείρα ιής άν&ρωτιότητας». ΕΓναι. Είναι πρώτ' άπ* δλα μεγάλο Ιργο τέχνης. φιλοσοφική σκοπιμότητα (κατακύρωση τοϋ ιδεαλισμού). Ή άλλη είναι βασικότατα άντικοινωνική λειτουργία1. νά χτίζει. νύχια. πέρασε πολλούς σταθμούς καΐ σωματικής κ ι ΐ πνευματικές έξέλιξης. ΙΙρώτα μεταχειρίστηκε ώς έργαλεΓα τά φυσικά του δ π λ α : χέρια. οδτε είχε τήν έμφυτη σοφίχ. ή αισθητική. 'Αλλά κάτω άπδ τή θρησκευτική σκοπιμότητα κρύβονταν άλλες πιδ ζωτικές σκοπιμότητες: πολιτική σκοπιμότητα (τδ δόξασμα τής άθηναϊκής ήγεμονίας). Τό λογικό. πού έξϋπηοετεϊ ή Τέχνη είναι ζωντανοί καΐ προοδευτικοί. ΤΟλο τδ ζήτημα μπορεί ν' αναχθεί σ' αύτδ τδ ρώτημα: Οί σκοποί. προλογικιστές. 19 τα στδ Χαδ τής Πολιούχου 'Αθήνας. δέν ύπαρχε. κοινωνική σκοπιμότητα (άρμονία τών τάξεων).

που τούς σημειώσαμε παρατάνου. δέ μποροΟνε νά ένεργήσουν. γίνεται καί μέ τά λεγόμενα «πνευματικά». Είναι φαινόμενο κοινωνικό. Κ' οΕ παλιοί έρευνητές ύποστηρίζανε τήν ύπόθεση. Ή Τέχνη είναι μιά κοινωνικά όργανωμένη πολυτέλεια. λένε. "Ο. άλλά καί of σκοποί της (αισθητικοί καί ιδεολογικοί) άπό τό είδος τής κοινωνικής διάρθρωσης καί τήν Εστορική πορεία (άνοοική ή καθοδική) αύτής τής διάρθρωσης. Ή παρουσία τοΟ ώραίου (τοΟ καλλιτεχνινοΟ ώραίου) στή ζωή είναι στενότατα δεμένη μέ τήν ώφελιμιστική δουλειά. παρά μονάχα δταν εί- ναι Οργανωμένοι κοινωνικά.τι γίνεται μέ τά ύλικότερα έργα τοΟ άνθρώπου. πώς ή τέχνη είναι μιά έκδήλωση άνεξάρτητη άπό τό χρόνο καί τόν τόπο. άπό τήν όποία είναι κανωμένο καί ή TCχνιχή του. "Οταν λέμε πώς ϊνα έργο Τέχνης ξεπερνά τήν έποχή του. οΕ δροι τής δουλειάς του τοΟ έπέβαλαν νά χρησιμοποιεί τό γεωμετριαμό (γραμμές σπασμένες) κι δχι καμπύλες. είναι τόσο μεγαλύτερο 000 7ν ερισσότερο βγαίνει έξω άπό τό περιβάλλον του. Σ' δλα τά δημιουργήματα τοΟ άνθρώπου πρέπει ν' άναζητή- σουμε μαζί μέ τήν «Ολική άναγκαιότητα» (τό είδος τής δλης) καί τήν «όργανωμένη έργασία» (τήν Επαγγελματική τεχνική). γιά τήν όποία είναι προορισμένο ένα Εργο. Κι δπως κανένα ζώο δέ μαθαίνει τίποτα άπό τό άλλο έτσι κι δ άνθρωπος δέν έμαθε τίποτα άπό τους άλλους κατοίκους τών δασών. ή νλη. 'Αντίθετα. Άλλά δλη ή έξέλιξη τής εργασίας καί τής τέχνης δέν είναι φαινόμενο άτομιχό: ούτε φυσιολογικό οδτε ψυχολογικό. πώς δ πρωτόγονος άνθρωπος μιμήθηκε τά λέπια τών ψαριών. . πού πολλοί τά νομίσαν μίμηση τής φύσης. μέ διάφορες μορφές παρμένες κυρίως άπό τό φυτικό καί τό ζωικό κόσμο. πού μπορεί νά τό νοιώθουν ( περισσότερο ή λιγότερο) δλες jot έποχές καί οΕ τόποι. Ένα έργο Τέχνης. Αντή ή μιτατόπιοη τον ζητήματος άπό το άτομο ατήν δμάόα άναιρεΐ xal τη ϋεωρία της «ϊμφντης τεχνικής οοφίας». ΤρεΤς είναι οΕ παράγοντες πού καθορίσανε καί καθορίζουν Εως τώρα τήν έξέλιξη τών τεχνών: ή χ$ήοη. ΟΕ τρεις κύριοι παράγοντες τής δουλειάς. Γι'αύτόν τό λόγο κάθε έποχή καί κάθε τόπος έχουνε δικό τους τρόπο δουλειάς. ΒΑΡΝΑΛΗ τά κλαριά των δέντρων καί τήν πέτρα γιά νά έπιτίθεται καί γιά ν* άμύνεται. 'Αφελής Απλοποίηση τοΟ προβλήματος. Τέτοια σχήματα δίνει ή πλεχτική τών καλαθιών. ύφάσματα). έννοοΟμε μοναχά τοΟτο: πώς έκφράζει τόσο ζωντανά τήν έποχή του. Δέν είναι λίγοι οΕ «περιλειπόμενοι» τοΟ ξεφτισμένου ίδεαλισμοΟ κριτικοί τής Τέχνης. Κι άν σ' Εναν άνώτερο βαθμό πολιτισμοΟ ό άνθρωπος άρχισε νά κοσμεί τά δημιουργήματά του (εργαλεία. άγγεία.20 ΚΩΣΤΑ. πολλές φορές ή μηχανική άνάγκη τής δουλειάς έδωσε σχήματα. Καί μάλιστα υποστηρίζουν. Είναι ή τοπική παράδοση. Κι δχι μονάχα ή τεχνική της (τό ούσιαστικό της στοιχείο) καθορίζεται άπό τήν δλη καί τήν παράδοση τής δουλειάς. πού άνάγουν τήν αιτία τοΟ ώραίου στό πνεΰμα τό άτομικό.

Μά Ινας άνθρωπος. στή φυλακή. «μέθης» καΐ ρασιοναλισμού. » Επίσης ήθελε τά σπίτια νά μήν εχουνε ζωγραφιές καΐ διακοσμή- . στιχουργούσε μύθους τοϋ Αισώπου κατά προσταγήν τοϋ 'Απόλλωνος! « Μουσικήν ποίει καΐ έργάζου ». Γι' αύτά δλα δέν τόνε χώνευε δ Νίτσε* γιατί με τδν ξερό του ρασιοναλισμό. "Εχουμε στήν περίπτωση του τήν άντίθεση Φιλοσοφίας καΐ Τέχνης. Κι άληθινά δ Σωκράτης μένει τόσον Ιξω άπδ τήν πραγματική θέση τοϋ προβλήματος. δημιουργίας καΐ κριτικής. Κι δμως ή σκέψη τούτη μπορεί νά ναι λογική μά δέν είναι άληθινή. » Ιλεγε. τήν άπομάκρυνε άπδ τή Φύση καΐ τήν περιόρισε στδν άνθρωπο τδν μέσα — καΐ κυρίως στδ λογικό του στοιχείο. λίγο πριν πιεΐ τδ φαρμάκι. "Ηξερε λοιπόν καΐ καταλάβαινε άπδ Τέχνη — άλλ' ή φιλοσοφία του τήν πολεμοΰσϊ. Ό Σωκράτης Ινιωθε άπδ Τέχνη — στά νιάτα του εΓτανε γλύπτης καΐ στά γεράματά του.Σ Ω Κ Ρ Α Τ Η Σ Κ Α Ι Τ Ε Χ Ν Η ΣΩΚΡΑΤΗΣ κατέβασε τή φιλοσοφία άπ' τδν ούρανό. « Τί Ιχω νά μάθω άπδ τά δέντρα. πού δέ μαθαίνει τίποτες άπδ τά δέντρα — μάλλον δέν αισθάνεται τίποτες άπδ τδν Ιξω κόσμο— θά ναι δύσκολο νά αισθάνεται καΐ τήν Τέχνη. μέ τδν ωφελιμισμό του καΐ τήν άρνησή του σκότωσε τή διονυσιακή μέθη τής άρχαίας τραγωδίας κι άνοιξε τδ δρόμο στδν Ευριπίδη. τοϋ διάταξε ό θεδς τής μουσικής και τής ποίησης. ώστε νά θεωρεί τούς θεούς άνώτερους ά~δ τούς ποιητές καΐ τούς καλλιτέχνες: « ποτερά σοι δοκοΰσιν οί άπεργαζόμενοι εΓδωλα άφρονά τε και άκίνητα άξιοθαυμαστότεροι είναι ή οΕ ζώα εμφρονά τε καΐ ένεργά.

Ό ξενοφώντειος Σωκράτης είναι πιδ πραγματικός. ζηλωτής τών σωκρατικών ήθών. πώς κι δλ' ή Πολιτεία εΓτανε θεμελιωμένη στδ Ώραΐο. Χωρίς « είδος » δέν υπάρχει Τέχνη. Ό Ξενοφώντας. "Αλλοι τά γράψανε. δηλαδή στήν τέχνη τής συζήτησης. Αδτουνοϋ τΙς γνώμες γιά τήν Τέχνη θά ξετάσουμε. "Ισως ή έχθρότητά του αύτή έναντίον τής Τέχνης νά δφείλεται καί στδ δτι. τοϋ άπαντα δ Σωκράτης.22 ES2TA ΒΑΡΝΑΛΗ σεις: « γραφαΐ γαρ καί ποικιλίαι πλείονας εδφροσύνας άποστεροϋσιν ή παρέχουσιν ». Ή Τέχνη δμως είναι άπαραίτητα καί πρώτ' άπ' δλα «είδος». δέν μποροϋσε νά παραδεχτεί τίποτα γιά ώραΐο. κεΐνον τδν αιώνα. — « Νά πάψεις νά τρώς » ! Καθένας άπ' αυτούς τους δυδ Σωκράτηδες είναι κανωμένος « κατ' εικόνα καί δμοίωσιν » τοϋ βιογράφου του. 'Αλλά δέ θά μάθουμε ποτές τί άκριβώς έλεγε. Είναι πιδ ζωντανός. ΕΓτανε δμως άνίκητος στήν τέχνη τοϋ διαλέγεσθαι. πώς δ έξαιρετικδς αυτές άνθρωπος μήτε νά δημηγορεΐ μπορούσε μήτε ν* αναπτύσσει ίνα θέμα σέ συνέχεια μήτε νά γράφει. πώς δ Άκουμενός.χ. — « Ποιό » . Τ' « Απομνημονεύματα » είναι σάν ίνα είδος ρεπορτάζ. μέ τή θεοδότη τήν έταίρα καί μέ τδν 'Αρίστιππο τδ μαθητή του (τδν Ιδρυτή κατόπι . δ γιατρός. μέ τδν Κλείτωνα τδν άνδριαντοποιό. δλος δ πνευματικές πολιτισμός εΓτανε κατά πρώτο λόγο αισθητικός. 'Αλλά γιά ποιόνε Σωκράτη μιλούμε : "Ενας δεν είναι παρά δυδ (οί κυριότεροι). έχει ενα κατάλληλο φάρμακο γιά τήν άνορεξιά ». Ό Σωκράτης τοϋ Ξενοφώντα κι δ Σωκράτης τοϋ Πλάτωνα. Τοϋ παραπονιέται π. Οί κουβέντες ποί) κάνει μέ τδν Παρράσιο τδ ζωγράφο. Οί κουβέντες τοϋ Σωκράτη Ιχουν πολλές φορές τήν απλοϊκή μά πάντοτες Ιξυπνη θυμοσοφία τοϋ ΝαστραντΙν Χότζα. « Ξέρω έγώ. Πρέπει νά σημειωθεί. Ό Τσάμπερλαιν μάλιστα φρονεί. Ό ξενοφώντειος Ιχει περισσότερην ίστορικήν άλήθεια άπδ τδν πλατωνικό. ποί) αδτδς θεωρούσε τή φιλοσοφία κέντρον τοϋ παντός. άν δέν εΓτανε χρήσιμο. μέ τδν Πιστία τδ θωρακοποιό. τά άμορφα: τά ψυχικά και τά πνευματικά. δηλ. Κι δ ιδεαλιστής Πλάτωνας δέν μποροϋσε νά έχτιμήσει τίποτες άλλο άπδ τά « άειδή » πράγματα. κάποιος πώς δέν έχει δρεξη νά φάγει.

Ει δταν λέμε πρώτο δέν έννοοϋμε χρονικά.Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α . μέ πολλήν πραχτικήν άλήθεια καΐ περισσότερην παραδοξολογία. στίς κλείδωσες. Γιατί δλα τά εΓδη τής Τέχνης είναι σύγχρονα. Κι δ Αρίστιππος τόνε ρωτά: . 'Ενώ οΕ άταίριαστοι τδ κρεμάν δλάκερο άπδ τούς ώμους ή άπδ κάπου άλλοϋ κ' Ιτσι « σφόδρα πιέζουσι καΐ δύσφοροι γίνονται ». Βρισκόμαστε δηλαδή στήν περίπτωση τών «βιομηχανικών» ή « ώφελιμιστικών » ή « διακοσμητικών » τεχνών. Ή « εύρυθμία ». — Γιατί τούς κάνω ταιριαστούς («άρμόττοντας»). άφοϋ μήτε πιδ γερούς μήτε πιδ πολυτελείς τοί»ς φκιάνεις . — Μά ύπάρχουν καΐ σώματα άρρυθμα. 23 xfjg « κηρυναϊκής σχολής » ) μοιάζουνε μέ τΙς κουβέντες. Κάποτες πάλι συζητούσε μέ τδν Αρίστιππο τδ μαθητή του. « Ό γάρ άρμόττων εύρυθμος έστίν ». στήν πλάτη. Άλλά βρισκόμαστε στδ πρώτο σκαλί τής Τέχνης. νά πουλάς έσί» περισσότερους θώρακες άπδ τοί»ς άλλους τοϋ σιναφιοϋ σου. — Γιατί τοί»ς φκιάνω « εύρυθμότερους ». Καί τούτη είναι τδ άπαραίτητο ούσιαστικδ στοιχείο τής δμορφιάς. χωρίς σύστημα. στά μαγαζιά καΐ στ' άτελιέ τών καλλιτεχνών ή τά μπουντουάρ των έταιρών. πώς οί ϊδιότητες τοϋ ώραίου έλέγχονται άπδ τή χρησιμότητά του. στήν κοιλιά. — « Άρμόττοντες άρα (συμπεραίνει δ Σωκράτης) οΕ μή λυποΰντες τή χρείςε». ποί» γίνονται πάντα στ" άτελιέ τών καλλιτεχνών γιά διάφορα ζητήματα τής Τέχνης. τόνε ρωτά. Γυρίζοντας δλη μέρα στήν άγορά. Σ* αύτήν τή συζήτηση δέν Ιπεσε δ Σωκράτης Ιξω — μήτε κι δ τεχνίτης. "Ενας τέτοιος θώρακας λιγότερο στενοχωρεί μέ τδ βάρος του. Πώς λοιπδν ήμπορεΓς νά φκιάνεις θώρακες «εύρυθμους» γιά σώματα «άρρυθμα»(άτσαλα). πηγαίνει κάποτε στδ έργαστήρι τοϋ θωρακοποιοΰ Πιστία. — Πώς γίνεται. στά γυμναστήρια. γιατί τδ μοιράζει σ' δλάκερο τδ σώμα: στούς ώμους. ή καταλληλότητα τοϋ βιομηχανικού άντικειμένου γιά τή χρήση είναι κατά τδν Μπέλτσερ «ή άρχή τής άλήθειας». "Ο Σωκράτης τοϋ λέγει. Ή καταλληλότητα λοιπδν γιά τή χρήση είναι δ Ισχατος λόγος τής « εύρυθμίας ».

ΣτΙς κουβέντες αδτές ύπάρχει ενα μέρος άλήθειας μά καί πολλή ύπερβολή. Είναι άπδ τή μιά μεριά έξάσκηση τών πολεμικών ικανοτήτων κι άπδ τήν άλλη μιά έπίδειξη τής άντοχής τών άντρών στδν πόνο (τατουάζ). Τδ ίδιο είναι ώφελιμες δλες οί βιομηχανικές ή κατώτερες τέχνες καί μαζί ή άρχιτεκτονική. μουσική καί ποίηση ) Γσαμε τδ βάψιμο τοϋ κορμιοΰ.χ. δπως λέγει δ Γκρόσσε (« 'Αρχές τής Τέχνης »>). Οί πρωτόγονες τέχνες είναι δλες ώφέλιμες άπδ τδ χορδ ( πού είναι μαζι δράμα. Ό Σωκράτης δέ συζητεί γιά τΙς άνώτερες μορφές τής τέχνης. μά γιά βιοτεχνικά προϊόντα πραχτικής άνάγκης. "Οσο πιδ κατάλληλο είναι Ινα εργαλείο γιά τδ σκοπό του. μας λέει δ Φραντσέζος καλλιτέχνης. — Καί βέβαια άπαντα δ Σωκράτης. καί κάθε διακόσμηση. Ναι άπαντα δ Λέ Κορμπουζιέ. Και μιά ασπίδα μαλαματένια είναι άσκημο πράμα («αίσχρόν»). Ηά είναι καί γι' αύτδ ώραία. Ό Μπέλτσερ στδ βιβλίο του «Οί βασικές άρχές τής Αρχιτεκτονικής» δνομάζει τή συμφωνία τοϋ Ιργου μέ τδ σκοπό του « άρχή τής αλήθειας ».24 ΚΩΣΤΑ. στ* άνθρώπινα εργαλεία. ΣτΙς πολιτισμένες κοινωνίες ενας καλδς χορευτής μπορεί νά είναι ένας άσήμαντος κοινωνικά άνθρωπος· μά στίς πρωτόγονες ενας καλδς χορευτής είναι κ' ενας καλδς πολεμιστής κι άξιος άντρας γιά τις γυναίκες. γιατί πάντα στάθηκε άγωγδς τοϋ ωφέλιμου ». τδ τατουάζ. Καί φυσικά τά καλοφκιαγμένα πράγματα κάνουνε καλύτερα τή δουλειά τους. ΒΑΡΝΑΛΗ — « *Αρ' ούν καί κάλαθος κοπροφόρος (καλάθι τών σκουπιδιών) καλόν έστιν » . τόσο είναι καί πιδ ωραίο (« εύρυθμο » θά ελεγε δ Σωκράτης). Δέ μπορεί π. Ό Εύγένιος Βερδν λέγει τδ αντίθετο: « ενα πράγμα τδ τιμούμε μέ τήν δμορφιά (τδ διακοσμούμε ή τοϋ δίνουμε όμορφη φόρμα). άν δέν είναι κανωμένο . νά είναι άληθινά ώραΐο ένα βάζο. Ή όμορφιά παρουσιάζεται. δταν. δ «κοπροφόρος κάλαθος» είναι καλύτερα φκιαγμένος κ' ή μαλαματένια άσπίδα δέν είναι. γιατί ναι ωφέλιμο. γιά τή δουλειά ποί» τά θέλουμε καί τά δυδ αύτά πράγματα. 'Ενώ ή διακόσμηση τδ χαλάει. Κι δ Ριμπώ ( « L ' imagination creatrice» ) γενικεύοντας τδ ζήτημα λέγει: « τδ ώραΐο επιζεί σέ δλους τους ιστορικούς κατακλυσμούς.

δπως π. πού χρησιμοποιούσε δ Σωκράτης. κα'ι πώς είχε πάντα δίκιο.χ. οί παλιές έκείνες « προβοσκίδες » τοϋ 'Αρσάκειου ή τά άετώματα τοϋ « ίησουητικοϋ ρυθμού ». Ό Σωκράτης μονάχα. Εννοεί. άφοΰ οί ψυχικές καταστάσεις είναι πράγματα άόρατα καΐ δέν έχουν ούτε συμμετρία ούτε χρώμα.πολύ περισσότερο δέν πρέπει νά είναι περιττά ή άδικαιολόγητα. δ δρος τής τιραχτιχής χρησιμότητας δέ λειτουργεί. γιά τήν έξήγηση τής καταγωγής τής Τέχνης) ή γιά τις βιομηχανικές τέχνες. — Πώς είναι δυνατόν. δταν δμιλεί γι* άσπίδες. Μά δ. άπαντα δ ζωγράφος. "Οταν δμως δμιλεί γιά άνδριάντες καΐ γιά ζωγραφικούς πίνακες. Γιά τήν ποίηση. 'Αλλά σωστότερα θά λεγότανε μέθοδο « κατηχητική ». θεωρεί τήν καταλληλότητα τής « χρείας » γιά άπαραίτητον δρο τής δμορφιας. γιά θώρακες. Γιατί οί έρωτήσεις του περιέχουνε μέσα τους τήν άπάντηση. Αύτή τήν άρχή δ Έρκενχαρτ τήν δνομάζει « άρχή τής άποτελεσματικότητας ». Ρωτά λοιπδν δ Σωκράτης τδν Παρράσιο : —Ή ζωγραφική δέν είναι μίμηση τών δρατών πραγμάτων . (τυπικδ παράδειγμα « κατηχητικής » ερώτησης). δταν συζητοϋσε. —'Αλλά μπορεί νά μιμείται και τις ψυχικές καταστάσεις : τδ « ήθος τής ψυχής ». . αύτδ δέ σημαίνει. καΐ μάλιστα τά « καλά τε κάγαθά ». γιά σπίτια καΐ γιά τενεκέδες τών σκουπιδιών. τή ζωγραφική. Ά λ λ ' αν κι άποστομώνει πάντα τούς συζητητές του. δέν ισχύει καΐ γιά τΙς άνώτερες ή πνευματικότερες. άλλάζει τδν τόνο. λέγεται « μαιευτική ». Δηλαδή προσπαθούσε μέ τίς άπανωτές έρωτήσεις ν' άναγκάσει τδν άντίπαλο νά δμολογήσει τ' άντίθετα άπ' δσα υποστήριζε. Ζητάει άπδ τδν άνδριαντοποιδ κι άπδ τδ ζωγράφο νά έκφράζουν « τψ εΓδει » τις ψυχικές διαθέσεις. Ώς τόσο κι αύτές οί άνώτερες τέχνες έχουν ωφελιμότητα.τι ισχύει γιά τϊς πρωτόγονες Τέχνες. Ή μέθοδο. « τά Ιργα τής ψυχής ». πώς πρέπει τά μέλη ένδς καλλιτεχνικού δργανισμού νά μήν είναι ούτε άνώτερα ούτε κατώτερα άπδ τήν ένέργεια πού έχτελοϋνε. τή μουσική. τή γλυπτική. 'Απλούστατα ήξερε νά συζητεί τεχνικότερα — μάλλον οί βιογράφοι του μας τδν φέρνουνε πάντα νικητή. 25 γιά βάζο παρά γιά pressepapier. — Πολύ σωστά.Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α .

τήν ταπεινότητα. Κ' ήξερε. στή γενικότητά της. Κι αύτουνοΰ τοΰ κάνει τδ δάσκαλ' δ Σωκράτης.λίγο άναγκάζει δ Σωκράτης τδν Παρράσιο νά δμολογήσει. άλλά τήν έπιτυχία τής αισθητικής μετουσίωσης τοϋ ήθους καί τδ σκοπδ τής παράστασης ). παρασταίνει καί πράγματα χωρίς ψυχή. τδν άναγκάζει νά παραδεχτεί μιά κοινοτυπία — γιά δσα Ιργα παρασταίνουν άνθρώπους μέ ψυχή.λ. πώς μπορεί με τήν τέχνη του (μέ σχήματα καί χρώματα ) νά παρασταίνει καί καταστάσεις ψυχικές: τή μεγαλοπρέπεια. πώς σέ μιά συζήτηση μεταξύ ένδς θεωρητικού κ* ένδς δημιουργοΰ. 8τι «δει άρα τδν άνδριαντοποιδν τά Ιργα τής ψυχής τω είδει ( = μέ τή μορφή) άπεικάζειν». πώς περισσότερον άρέσ' ή παράσταση τοϋ πραγματικά ώραίου κι άγαθοΰ κι άγαπητοΰ ήθους παρά τοϋ πονηρού καί μισητοΰ. Ό καθένας θά περίμενε. αύτδ τδ βλέμμα μπορεί νά τδ παραστήσ* ή ζωγραφική.τ. Άλλ' δ Παρράσιος ΙπΙ πλέον εΓτχνε ζωγράφος νατουραλιστής. τή δουλοφροσύνη. Αυτή τούς δίνει ψυχήί . δέν ήξερε πώς ή ζωγραφική μπορεί νά έκφράσει καί τδ τής « ψυχής ήθος » . ΚαΙ τοΰ μαθαίνει. Επομένως παράσταινε καί τά «ώραία» και τ* «άσκημα» τής φύσης καί τής ζωής. ( Άλλ* Ιδώ είναι τδ λάθος.). ΚαΙ τώρα ποιδς άνθρωπος μπορεί νά παραδεχτεί. πίνακες ποί) τοί>ς θαύμαζαν οί άρχαΐοι γιά τή ζωντανήν άπόδοση τοϋ σωματικοΰ καϊ ψυχικοΰ πόνου. Ή δμορφιά στήν Τέχνη δέν §χει γιά πρώτο λόγο της τδ « άγαθδν ήθος ». πώς γιά τήν καλλιτεχνική δημιουργία τδ πάν είναι ή πετυχημένη παράσταση τής ιδέας κ' ή άλήθεια ( ζωντάνια ) τής ιδέας — καϊ γιά ποιους. Άλλ* Ιτσι μάς παράδωσε τήν κουβέντα στ* « Άπομνημονεύματά» του δ Ξενοφώντας. δηλ. Γιατί ή τέχνη.26 ΚΩΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ —"Οταν ίνας άνθρωπος κοιτάει τούς άλλους μέ άγάπη ή μίσος. τή φρονιμάδα. δ δημιουργός θά εΓταν δ δάσκαλος τοϋ θεωρητικοΰ. πώς δ μεγάλος καλλιτέχνης Παρράσιος ποί) ζωγράφισε πίνακες γεμάτους πάθος (τδ «Φιλοχτήτη στή Λήμνο».λ. Κ' Ιτσι λίγο . ΈπΙ πλέον τδν άναγκάζει νά δμολογήσει. τδν «Προμηθέα» κ. τήν έλευθεριότητα. Ό Κλείτων δ άνδριαντοποιδς είναι άγνωστος στήν ιστορία τής άρχαίας τέχνης. τήν άλαζονία κ. — ΚαΙ πολί) μάλιστα.

Εύτυχώς. Μερικά δμως άπ' αύτά έξακολουθεΐ νά τά διεκδι- . καί είδικά τήν Τέχνη. μιά λειτουργία τής όμαδικής ζωής. Τά μαθηματικά. πού τά Ιχασε τό ενα μ·τά τό άλλο. τήν πολιτική κτλ. Αύτηνής Ιργο είναι νά λύνει δσα προβλήματα μας παρουσιάζονται κάθε τόσο εΓτε στήν πραχτική είτε στήν πνευματική μας ζωή. Ή Τέχνη είναι ένα άπό τά πολλά κοινωνικά φαινόμενα.Π Λ Α Τ Ω Ν Α Σ Κ Α Ι Π Ο Ι Η Σ Η I ON ΚΟΣΜΟ πού μας περιβάλλει μπορούμε νά τόν γνωρίσουμε καί νά τόν καταχτήσουμε καί νά τόν κάνουμε γερό στήριγμα γιά τήν προκοπή μας μονάχα μέ τήν έπιστήμη. "Οπως δέν μπορεί νά μας έξηγήσει τήν κοινωνία. ή άστρονομία. ή χημεία. τό δίκαιο. δσο ή έπιστήμη προχωρεί κι άπλώνεται α' δλους τούς τομείς τής άνθρώπινης έρευνας. ή ψυχολογία. Γιατί τό βγάζει άπό τήν πραγματικότητα. πραχτικό μαζί και θεωρητικό. Αιώνες τώρα ή φιλοσοφία άγωνίζεται νά λύσει τό πρόβλημα τής Τέχνης καί τό πρόβλημα μένει άλυτο. πού είναι άδιάσπαστα δεμένη μαζί του. τόσο ή φιλοσοφία μαζεύει τά λουριά της. "Ενα άπό τά προβλήματα αύτά. ή φυσική. είναι καί ή Τέχνη. δέν μπορεί νά μας έξηγήσει καί τά διάφορα της φανερώματα: τήν ήθική. Μιά φορά δλα τά προβλήματα τοϋ φυσικοϋ καί τοϋ ψυχικοΰ κόσμου κι δλα τά προβλήματα τής κοινωνικής συμβίωσης τά έλυνε ή φιλοσοφία. Ή παραδοσιακή φιλοσοφία δέν Ιχει καμιά δουλειά σ' ένα τέτοιο ζήτημα. ή ήθική. ή παιδαγωγική εΓταν οικόπεδα τής φιλοσοφίας. καί τό πάει στόν κόσμο τών άφαιρεμένων καί άπόλυτων «ούσιών».

γιά λόγους ήθικούς καΐ παιδαγωγικούς («Πολιτείας». Δέ μας χρειάζεται ή μεταφυσική. Πριν άπδ τδν Πλάτωνα. Ή ποίηση — καΐ γενικά ή Τέχνη — δέ μισεί τή φιλοσοφία. τήν ποίηση. πώς ή ποίηση είναι πράγμα έπικίνδυνο γιά τή ζωή ή πράγμα άδικαιολόγητο καθ* εαυτό. πώς τδ μίσος ή ή περιφρόνηση τής φιλοσοφίας γιά τήν ποίηση δέν είναι πράγμα άμοιβαΐο. Τώρα άρκεΐ νά σημειώσουμε. δέ θά χρειάζεται ή ποίηση (στωικοί). επειδή μπερδεύει καΐ δέ λύνει τά ζητήματα. ή αισθητή παράσταση τών ίδεών. δλ* οί άνθρωποι θά είναι μορφωμένοι. Κι άργότερα οί στωικοί κι δ "Εγελος μόλις κι άνεχθήκανε τήν Τέχνη. βιβλ. Μ' αύτά δέ θέλουμε νά πούμε. πού δέν είναι σέ θέση νά κατανοήσει τδ ώραΐο. φυσικής καΐ κοινωνικής. Και μαζί μ' αύτές και τήν « έπιστήμη τού καλού ».κοφτά διώχνει άπδ τήν ιδανική πολιτεία τού φιλόσοφου. Οί περισσότεροι φιλόσοφοι θέλουν τήν Τέχνη δργανο έξω- . φιλοσοφεί κ* ή Γδια μά δέν προσέχει τή σκέψη έκείνη. πώς ή φιλοσοφία καΐ ή ποίηση βρίσκονται άνέκαθεν στά μαχαίρια. Κι αν θέλουμε μιά γενική θεωρία τού κόσμου μιάν «έπιστήμη τών έπιστημών» αύτή υπάρχει: είναι ό διαλεχτικδς υλισμός πού έξετάζει τούς γενικούς νόμους τής πραγματικότητας. Δέν μπορούν οδτε νά συνεργαστούν οδτε νά συνυπάρξουν. ό δέ δεύτερος ώς προβαθμίδα τής άπόλυτης γνώσης. Ό Πλάτωνας όμολογεΐ άπερίφραστα. οί μέν πρώτοι ώς προπαίδεια τής φιλοσοφίας. Ούτε τήν περιφρονεί. θά περιορίζεται εως δτου θά λείψει ("Εγελος)! Ό Πλάτωνας λοιπδν όρθά . ή Τέχνη. "Οταν δηλ. ή ίδεοκρατία κι 6 μυστικισμός. Βρήκανε. Γιατί ή ποίηση χαλάει τή δουλειά τής φιλοσοφίας! « Παλαιά μεν τις διαφορά φιλοσοφία XCCC ιν οιητικ*5» λέγει στή ν « Πολιτεία » του. II καΐ III) καΐ γιά λόγους ψυχολογικούς και μεταφυσικούς (βιβλ. Είναι περίεργος ό τρόπος. ό 'Ηράκλειτος κι ό Ξενοφάνης χτυπήσανε τδν "Ομηρο γιά λόγους ήθικούς. Κι δσο ή φιλοσοφία θά κατορθώνει νά μας γνωρίζει τδ πνεύμα μέσον τού πνεύματος. Χ). 'Απλούστατα ή Τέχνη τραβάει τδ δρόμο της. δηλ. πώς ή φιλοσοφία δέ μας χρειάζεται.28 ΚΰΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ χει άκόμα καΐ κυρίως τΙς ήθικές έπιστήμες. άπδ τήν «καλλίπολιν». Τδ πώς καΐ τδ γιατί θά τδ δούμε παρακάτου. πού μ* αύτδν θελήσανε νά λύσουν τδ πρόβλημα τού καλού μερικοί άρχαϊοι καΐ νέοι φιλόσοφοι.

γιά ψεύτικη. Κι έπί πλέον ή Τέχνη υπάρχει πολύ πρίν ύπάρξει φιλοσοφία ή άπλώς λογική ! 'Επομένως θά ύπάρχει κι δταν ή έπιστήμη καταστήσει τή φιλοσοφία περιττή ή τήν άφήσει νά είναι μονάχα έργο φαντασίας. δ Πλωτίνος κι δ Τολστόης. ήθικών. Κι ένόσω ή φύση τής Τέχνης είναι τέτια. οί φιλόσοφοι θυμώνουν καί μή μπορώντας νά έννοήσουν αδτδ τδ άπλδ πράγμα. άπδ τδ Σαίξπηρ ίσαμε τδ Μπετόβεν. στδ « Σοφιστή ». δηλ. στδ «Φαίδρο». νά κοινωνικοποιεί τδ συναίσθημα καί νά συναισθηματοποιεΐ τίς ιδέες. λειτουργία μέ δικούς της σκοπούς. πήρανε τήν Τέχνη σοβαρότερα. στδ « Συμπόσιο ».Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α . . ποί» δέν ύποτάζεται σέ άλλες άξίες άλλα τΙς ύποτάζει αδτή κι ένόσω έχει δικούς της σκοπούς. Γιατί δλις οί άξ(«ς thai xal «σχοποί» xal «μέσα». δηλ. ενα νόθο είδος λόγου. παιδαγωγικών. γιατί τής ζητοΰνε πράγματα πού δέν υπάρχουν στδ καταστατικό της. II Ό Πλάτωνας φιλοσόφησε περί τοϋ «καλοΰ» κυρίως στδν «'Ιππία τδν Μείζονα» (άν είναι γνήσιος δ λόγος) καί στήν «Πολιτεία». Μονάχα δυδ μεγάλοι μυστικιστές. Τδ καταστατικό της τήν ύποχρεώνει μονάχα νά γέννα τήν αισθητική ήδονή καί μ' αδτήν νά δμορφαίνει τή ζωή. Ό δέ Τολστόης τήνε θεώρησε ώς ενα δεσμδ μεταξύ δλων τών άνθρώπων κάτου άπδ τή σκέπη τοϋ θεοΰ· άρα καταδίκασε δλη τήν Τέχνη. Μά τόσο σοβαρά πού τήνε σκοτώσανε! Γιατί δ μέν Πλωτίνος τήνε θεώρησε ώς ένα μέσο γιά τήν κάθαρση τής ψυχής καί τής ενωσής της μέ τδ θεό* άρα τής άφαίρεσε τήν αδτονομία της. θά συνεχίζεται ή παλιά «διαφορά φιλοσοφία καί ποιητική ». πού δέν κάνει αδτήν τήν υπηρεσία. στους « Νόμους » καί τδ 1. Ό δρισμός τ<)ς Τέχνης ώς «αύτοσχοποΒ» 8έν βίναι άπίλυτα σωστός. έξοστρακίζουν τούς ποιητές καί τους τεχνίτες άπδ τή «σοβαρή» τους πολιτεία. Αύτό τό ζήτημα θά Ε«τ4σουμ* άλλοΒ. *Αλλά καί σ* άλλα του έργα. 29 αισθητικών σκοπών: γνωστικών. Ώς τόσο ή τέχνη δέ ζήτησε ποτές άπδ τή φιλοσοφία νά κάνει ποίηση. Κ" ή ποιητική θά πληρώνει τά σπασμένα. "Οσο λοιπδν οί φιλόσοφοι δέ θ* άναγνωρίσουν πώς ή Τέχνη είναι αδτοσκοπός1.

τότε δέ θά μπορέσουμε νά συγκρατήσουμε τά δικά μας). Γιατί. δηλ. δ 'Αριστοτέλης τήνε θεωρεί «σπουδαιότερον καί φιλοσοφώτερον τής ιστορίας». είναι πολύ λογικό νά φτάσει στόν παραλογισμό τής γενικής άρνησης τής ποίησης. άντίθετα μέ τήν « έκ τών άνω » αισθητική τού Πλάτωνα. δταν συγχίζει τό καλλιτεχνικό ώραΐο μέ τό φυσικό ώραΐο κι αύτά τά δυό μέ τό « εν ταΐς ψυχαΐς κάλλος». δταν συγχίζει τό ώραΐο μέ τό άγαθό καί τό άληθινό. γνωσιολογική. νά τό θεωρήσει ώς μιά κοινωνική άξία ειδικής κατηγορίας καί νά ψάξει νά βρει τήν πραγματική φύση τοϋ ώραίου. μέ τά « άμορφα » κινήματα τής ψυχής μας καί τής σκέψης μας. Ό 'Αριστοτέλης έκανε τήν πρώτη απόπειρα Ιπιστημονικής έξέτασης τοΰ περιμάχητου προβλήματος. ωφελιμιστική καί μεταφυσική άποψη. άπό τή νεφελοκοκκυγία του . δταν έξετάζει τό « ώραΐο » άπό ήθική. Βέβαια δέν έχουμε τήν άπαιτηση άπό τόν μεγαλοφυέστερο ίδεοκράτη. Ό Πλάτωνας διώχνει άπό τήν ιδανική του πολιτεία. παιδαγωγική. πού γέννησε Γσαμε σήμερα δ κόσμος. έξέτασε αδτό τό ζήτημα είτε συμπτωματικά εΓτε πλατύτερα. ένώ δ 'Αριστοτέλης ύποστηρίζει πώς μας άπολυτρώνει άπό τά πάθη μας («κάθαρσις παθημάτων»)· δ Πλάτωνας πιστεύει πώς ή ποίηση είναι « λώβη τής διανοίας » ( = καταστροφή τής σκέψης ). τούς σκοπούς του καί τούς νόμους τής έξέλιξής του. νά κατεβεί τόσο χαμηλά καί νά Ιξετάσει μέ τρόπο έπιστημονικόν αύτό τό ζήτημα· νά τό περιορίσει μέσα στήν αύστηρή του περιοχή. πώς ή τραγωδία μας ύποδουλώνει στά πάθη μας (δταν μάθουμε νά στενοχωριόμαστε μέ τά πάθη τοΰ άλλου. Δέ ζητούμε τέτιο πράμα άπό τόν Πλάτωνα· ζητούμε μονάχα άπό τούς σημερινούς μαθητές του νά μή παίρνουνε τοις μετρητοίς τΙς γνώμες τοϋ Πλάτωνα καί νά μήν υποβάλλουνε στό δάσκαλό τους πράγματα πού δέν τά είπε. άπό τήν «μέλλουσαν άκρως οίκεΐν πόλιν».30 Κ&ΣΤΛ ΒΑΡΝΑΛΗ «Γοργία». Ώς τόσ* 5 Πλάτωνας μένει πάντα έξω άπό τό θέμα καί γι* αύτό ot λύσεις του καταλήγουν στήν άπόλυτη άρνηση τής Τέχνης. τήν άνάλυσε στά τεχνικά της στοιχεία καί καθόρισε τό ψυχολογικό άποτέλεσμά της. γιατί ή ποίηση σ' δλες αύτές τΙς άπαιτήσεις τοϋ φιλόσοφου άπαντα: «Δέν είναι δουλειά μου». "Εδωσε τόν όρισμό τής τραγωδίας. Ό Πλάτωνας πιστεύει. "Εκανε αισθητική « έκ τών κάτω ».

Γι* αύτδ λέγει: «ούκ έσμέν ποιηταί. σελ. πού δέ μπορϊΐ νά λείψει ούτε άπδ τις κοινωνίες τών άνθρωποφάγων. θά εΓτανε ή πιδ πένθιμη πολιτεία τοΰ κόσμου. εΐναι δλέθριο και γιά τή νεολαία καί γιά τούς ώριμους! Ωστόσο ή μορφή τής Τέχνης μετουσιώνει τδ περιεχόμενό της καί τδ κάμνει «ώραΐο». δέν εΐναι τδ Γδιο τδ πραγματικό. παρά μονάχα τούς κακούς. 31 δηλαδή. τή μορφή. γιατί αύτδ τοΰ έπιβάλλει ή «λογική» του. Πάντως τδ περιεχόμενο τής ποίησης μέ τδ νά είναι ψεύτικο. σά νά λέμε ψυχωφελή στιχουργήματα γιά τά «άναγνωσματάρια» τών μειρακίων! Νά τί λέγει έπάνω σ' αύτδ τδ ζήτημα δ κ. Μερικοί ίδεοκράτες θελήσανε νά δικαιολογήσουνε τδν Πλάτωνα. Ασφαλώς ή πολιτεία τοΰ Πλάτωνα χωρίς τέχνες και ποίηση. καταδικάζεται . πώς ή μορφή εΐναι μίμηση τοϋ πραγματικού. άνήθικο και παθητικό. Γιατί νομίζει. Ό Πλάτωνας αισθάνεται μεγάλες τις ηθικές του εύθύνες στήν δργάνωση τής φιλοσοφικής του πολιτείας. άλλ" οίκισταΐ πόλεως». άλλά πολύ σοβαρά" τόσο σοβαρά. τότε ποιδς μένει γιά καλδς ποιητής. Κ. Ό Πλάτωνας άρνιέται τήν Τέχνη. άρα είναι ψέμα. τδ αίσθητδ δηλ. άληθινή «κοιλάς τοΰ κλαύθμωνος!». Τίτ. μέ σοφά προλεγόμενα καί σημειώσεις κ* ευρετήριο (Ικδοση Ε. 730): « Ή ποίηση. Αλεξίου. καί τΙς εικαστικές τέχνες καί τήν ποίηση. Μένουν μερικοί άφηγηματικοί ύμνοι τών θεών. Καί τότε δέ μπορεί νά βλάψει δχι γιατί τδ ώραΐο είναι «άνιδιοτελές» παρά γιατί ναι χρησιμότατο γιά τήν κοινωνική συμβίωση. Δηλαδή δ Πλάτωνας καταδικάζει στήν Τέχνη δ. πού έξέδωκε μιά μετάφραση τής «Πολιτείας» στή δημοτική γλώσσα. τδν Αισχύλο καί τδν Πίνδαρο. Γεωργούλης. "Οταν διώχνει τδν "Ομηρο. τή διώχνει μέ περιφρόνηση. δηλ. « Ό λόγος ήμάς ήρει». άν ποτές μποροΰσε νά πραγματοποιηθεί.τι άποτελεΐ τήν οδσία της καί τήν άξία της. δέν πρέπει νά παίρνουμε έπιπόλαια τδ ζήτημα. Λένε. γιατί άποτείνονται στδ κατώτερο στοιχείο τής ψυχής τί άλόγιστον (τδ αίσθητικδν) καί βλάπτουν τδ άριστο τδ λογιστικόν. πώς δ Πλάτωνας δέ διώχνει άπδ τήν πολιτεία του δλους τούς ποιητές.Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α . τδν 'Ησίοδο. ώστε μιάν άπδ τΙς εύγενέστερες άξίες τής ανθρώπινης ζωής και μιάν άπδ τις πιδ ζωτικές. ΚαΙ θέλησε νά τούς διώξει γιατί ή Τέχνη στδν καιρό του είχε ξεπέσει πολύ.οτ άπ' αυτά δέν είναι άλήθεια. Άλλά γι" αύτήν τήν άντίληψη θά μιλήσουμε παρακάτου.

πού φρονούν δχι ή κριτική αύτή (τοϋ Πλάτωνα) καταδικάζει τήν έκφυλισμένη έμφάνιση τής τέχνης στδν 4ον αιώνα. Ό Πλάτωνας δέν είχε άνακαλύψει. 'Ενώ ή άλήθεια. "Εχοντας κατόπι δ μαραγκδς τήν «ιδέα» τοϋ κρεβατιού στδ κεφάλι του φκιάνει ίνα δμοιο κρε- . Επομένως είναι κατώτερη γνώση.Ή τέχνη άνήκει στήν περιοχή τού άλόγιστου. Ό Πλάτωνας μέ τδ νά έξορίσει τδν "Ομηρο άπδ τήν πολιτεία του δείχνει.3a KMTA ΒΑΡΝΑΛΗ γενικά κι δλοκληρωτικά καΐ είναι πλάνη ή άντίληψη μερικών έρμηνευτών. πού σ* αύτήν ύπάγεται καΐ τδ θυμικδν (ΰνμοειδές καΐ έπι&νμητικόν και άγανακτητιχόν. άς διώξουνε κι αϋτοί άπδ τήν «καλλίπολίν» τους τούς υπερβατικούς φιλόσοφους. δηλ. άρα εΓδωλον ή φάντασμα τοϋ άληθινοΰ κόσμου. πού λέγεται «φυτουργός». Ό θεδς ίφκιασε τΙς «ιδέες» τών διαφόρων πραγμάτων π. δπως παρουσιάστηκε άπδ τήν άρχαϊκή έποχή ίως τΙς μέρες του». τδ διαφθείρει. Ό κόσμος αύτδς είναι μίμηση τοϋ νοητοϋ. III Ό κόσμος έπλάσθη άπδ τδ θεδ «ζώον δρατδν τά δρατά περιέχον». 'Αλλ' άς παρακολουθήσουμε τδ συλλογισμδ τού Πλάτωνα. τοϋ «δντως δντος». "Ετσι πρωτομάστορας τού κρεβατιού είναι δ θεός. ΚαΙ προσθέτουμε : καΐ εως τις μέρες μας. δπως τά λέγει δ Πλάτωνας). τού κρεβατιού. πού δημιουργείται καΐ γνωρίζεται μέ διαφορετικδ τρόπο.χ. πώς πέρα άπδ τή λογική άλήθεια υπάρχει κι άλλη άλήθεια άλλης φύσης: άλή&αα αισθητική. ή ουσία τού κόσμου γνωρίζεται άπδ τδ «λογικδ» στοιχείο τής ψυχής. πού άποβλέπει μονάχα στήν αισθησιακή ήδονή κι άντί νά έξυψώνει τδ πνεύμα. Αύτδς δ άπατηλδς φαινομενικδς κόσμος άποτείνεται στδ «άλόγιστον» στοιχεΐον τής ψυχής. Τούς βάζει μετά άπ'τούς «δημιουργούς». τούς χειροτέχνες! "Οταν λοιπδν θά κάνουνε καΐ οΕ καλλιτέχνες τή δική τους πολιτεία. δτι καταδικάζει δλην τήν τέχνη. ΈπΙ πλέον δ Πλάτωνας βάζει στήν κατώτατη βαθμίδα τούς ποιητές στή σειρά τής κοινωνικής Ιεραρχίας. σά νά λέμε στήν κατώτερη αισθητηριακή της λειτουργία.

πού παραγγέλνει τδ χαλινάρι* θά συμμορφωθεί μέ τΙς δδηγίες τοΰ ιππέα. θά κάνει 8. θά ρωτήσει δ άναγνώστης: καί τί νόημα έχει δλη αύτή ή συζήτηση. πού θ' άναπαραστήσει (θά μιμηθεί). Τδ έργο του είναι μίμηση τρίτου βαθμοδ.τι τοΰ πεϊ δ ιππέας. ποί» έφκιασε. Και τέλος έρχεται δ ζωγράφος καί μιμείται τδ μίμημα τοϋ ξυλουργού : ζωγραφίζει τδ κρεβάτι. Καλά. δηλ. ίδέα τής κλίνης· ή κλίνη τοϋ ξυλουργοΰ είναι είδωλο τής ίδέας· και τοϋ ζωγράφου είδωλον ειδώλου. Επομένως άνίκανο νά μας γνωρίσει τήν άληθινήν ούσία (τήν «ίδέα») τοΰ κρεβατιοΰ. νά . πού θά χρησιμοποιήσει τδ κατασκεύασμα τοϋ πρώτου («ή χρησομένη») καί τέλος ή τέχνη τοΰ καλλιτέχνη καί τοΰ ποιητή.μία δέ γε.ΑΙΣΘΗΤΙΚΑ. Οί τέχνες πάλι στή ζωή είναι κι αύτές τρεις: είναι ή τέχνη έκεινοΰ. δ Μαχάονας δ πραγματικός. ή τέχνη έκεινοΰ. ήν δ τέκτων μία δέ.. Μέ τδν ίδιο συλλογισμδ δ 'Αχιλλέας είναι άνώτερος άπδ τδν "Ομηρο κι ένας σκυτοτόμος άνώτερος άπδ τδ Ζεύξη καί τδ Λύσιππο. Δηλ. πού φκιάνει ένα χαλινάρι. Αύτδς δ μιμητής τής ιδέας λέγεται «δημιουργός». αύτδς τριγυρίζει στή σφαίρα τής εικασίας. ήν δ ζωγράφος. Ό σκυτοτόμος έχει άπλή πίστη κι δ ιππέας έχει τήν έπιστήμη.. κι δ ζωγράφος μας άπομάκρυνε άλλη μιά φορά. *Απ* τις τρεϊς αύτές ή «χρησομένη» κατέχει τήν πιδ άπηκριβωμένη γνώση τοΰ άντικειμένου. πού φκιάσανε άλογα μέ μπογιές ή μέ μπροΰντζο! 'Ωραίος άλήθεια συλλογισμός! Μά ή Τέχνη δέν έχει σκοπδ ούτε νά διδάξει ούτε νά ώφελήσει πραχτικά τδν κόσμο. "Ετσι δ ξυλουργδς μάς απομάκρυνε μιά φορά άπδ τήν άπόλυτη ιδέα μέ τδ κρεβάτι. δέ σχαμπάζε: τίποτα άπδ γιατρική. τδ έν λόγψ κατασκεύασμα («ή μιμησομένη»). Κι δ ζωγράφος πού άναπαριστα τδ χαλινάρι χωρίς νά ξαίρει υϋτβ νά τό φκιάσει οϋτβ νά τό χρησιμοποιήσει.χ. «Ούκοΰν τριτταί τίνες κλΐναι αύται γίνονται* μία μέν ή έν τή φύσει ούσα ( = ή «ιδέα» τής κλίνης). Π. ώς ϊγψ μαι ( = ώς έγώ νομίζω) θεδν έργάσασθαι. δ σκυτοτόμος. 33 βάτι. θεός — τρεις ούτοι έπιστάται τρισϊν είδεσι κλινών» ! "Ετσι ή πραγματική κλίνη είναι ή. 'Επομένως δέ μπορεί νά ωφελήσει. Νά ποιδ είναι τδ νόημα. κλινοποιός. "Οταν δ "Ομηρος φκιάνει τδ Μαχάονα γιατρό. πού θά φκιάσει κάτι («ή ποιήσουσα»). είναι άνώτερος άπδ τδν Μαχάονα τδν ποιητικό. Ζωγράφος δέ. ήν άν φαΐμεν.

ώσπερ διά Αυκοϋργον Λακεδαίμων. κτλ. πνευματική τροφή γουρουνιών Καί μιά λέγει: άν ή ψευτιά είναι γιατρικό. δικαιοσύνης. Όλα δσα λέγει.84 KQ2TA ΒΑΡΝΑΛΗ γιατρεύει τούς άρρώστους. παραδέχεται τδ ψέμα* άλλά μονάχα γιά τούς πολιτικούς. . τήν πολυφαγία. τήν οινοποσία. δηλ. δ Όμηρος είναι άξιος μονάχα γιά. λέγε ήμΐν. τήν άδικία. ούτε άλληγορικά ούτε κυριολεχτικά πρέπει νά διδάσκουμε τΙς θεομαχίες στούς νέους. Κι ώστόσο εΓτανε μέγας λογοτέχνης. γιατί δέν είναι εύσεβεϊς πρδς τούς θεούς. άγάπης πρδς τήν άλήθεια έκθέτουν τά σκάνδαλα τών Θεών καί έτσι ύποβιβάζουν τδ κύρος τους καί διδάσκουν τήν ψεφτιά. «Ούκ έσμέν ποιηταΐ έγώ τε καί σύ. τί άν αύτάς άλλο ή ταϋτα έχόρταζες.» Δηλαδή. ΑδτοΙ μπορούνε νά λένε ψέματα εΓτε γιά νά ώφελήσουν τούς πολίτες είτε γιά νά βλάψουν τούς έχθρούς! "Ετσι δ μέγας λογικοκράτης Πλάτωνας έγινε θύμα τής λογοκρατίας του. άλλά οίκισταΐ πόλεως». δηλ. τδ Σόλωνα. 'Επειδή «δ λόγος ήμδς ήρει» έρριξε στά σκουπίδια δ. τή δειλία. Δηλαδή έχουμε μεγάλη εύθΰνη άπέναντι τής άνθρωπότητας. γιατί άντί άνδρείας. σωφροσύνης.τι άνώτερο καί πολυτιμότερο έφκιασε ίσαμε σήμερα δ άνθρώπινος λόγος καί ή δημιουργική φαντασία: τήν Τέχνη και τήν Ποίηση. προσήκει ψεύδεσθαι». « Ώ φίλε "Ομηρε. εΓπερ τισιν άλλοις. τίς τών πόλεων διά σέ βέλτιον ώκησεν. Γι' αύτδ δέν τοΰ κρατάνε κάκια ή Ποίηση κ' ή Τέχνη.. Κ'έπειτα: «Τοις άρχουσι ϊ ή τής πόλεως.. τή φιλοχρηματία. γιά θεομαχίες «ού παραδεκτέον εις τήν πόλιν οδτ* έν ύπονοίαις πεποιημένας ούτε άνευ δπονοιών». τδ γιατρικδ αύτδ πρέπει νά τδ χρησιμοποιούν μονάχα ot γιατροί δχι οΕ κοινοί άνθρωποι («ίδιώται»). «Εί δέ ύών ( = χοίρων) πόλιν κατεσκεύαζες. τδ φόβο τοΰ θανάτου. νά έκπαιϊεύει τούς καβαλάρηδες ή νά διδάσκει τήν τέχνη τοϋ πολέμου ! Καί μάλιστα δ Πλάτωνας λέγει ρητά: Καμιά πολιτεία δέν διοικήθηκε σοφά καί σωστά χάρη στδν "Ομηρο. ειδικά δ Όμηρος. δ "Ομηρος κι δ 'Ησίοδος κι δ Αισχύλος κι δ Πίνδαρος. δπως διοικήθηκε χάρη στούς μεγάλους νομοθέτες: τδ Αυκοϋργο.» 'Απορρίπτεται λοιπόν.

Ψ Γ Χ Α Γ Ω Γ Ι Α - Δ Ι Δ Α Σ Κ Α Α Ι Α

ΣΤΡΑΒΩΝΑ2 θεωρεί τή γεωγραφία Ιργο φιλοσοφικό («τής
τοϋ φιλοσόφου πραγματείας εΐναι νομίζομεν τήν γεωγραφικήν»)· έπίσης θεωρεί καί τήν ποίηση «πρώτην τινά φιλοσοφίαν».
Ό Στράβωνας δηλαδή χαραχτηρίζοντας γιά φιλοσοφικά πράγματα τή γεωγραφία και τήν ποίηση ήθελε νά δώσει υπόληψη
καί στή μιά καί στήν άλλη. Στήν πραγματικότητα δμως αυτές οί
δυό πνευματικές ένέργειες δέν Ιχουν καμιά σχέση ύπαλληλίας,
καμιά σχέση ποιοτική οδτε μέ τή φιλοσοφία ούτε συναμεταξύ τους.
'Αλλ' ό Στράβωνας εΓτανε στωικός."Ανήκε στή σχολή Ζήνωνος «τοϋ ήμετέρου». ΚαΙ ύπήρξε μαθητής τοΰ στωϊκοΰ 'Αριστόδημου, τοϋ γραμματικού Τυραννίωνος τοΰ «φιλαριστοτέλους».
Σάν φιλοσοφημένος άνθρωπος σέ μιάν εποχή, ποί» ή φιλοσοφία,
ή ρητορική καί ή πολιτική εΓτανε τά κορυφαία σπουδάσματα, θέλησε νά υπαγάγει κάθε σοβαρή πνευματική ένέργεια κάτω άπδ
τά φτερά τής φιλοσοφίας. Καί τά βιβλία του τά Ιγραφε μέ τδ
σκοπό νά ώφελήσουν τοί»ς πολιτικούς άντρες καί τδ λαό — τό
λαό πού Ιχει τή στοιχειώδη μόρφωση, πού αρμόζει σ* έλεύθβρους πολίτες. 'Ιστορία, γεωγραφία καί ποίηση Ιχουν σκοπό διδαχτικό κι δχι μονάχα ψυχαγωγικό.
Τήν άντίληψη πώς ή ποίηση «διδάσκει τέρπουσα», τή συναντούμε δχι μονάχα στούς στωικούς παρά καί στούς Πυθαγόρειους καί στόν Πλάτωνα καί στόν ποιητή 'Αριστοφάνη (βλέπβ
«παραβάσεις» τών κωμωδιών του), στόν Πλούταρχο («Πώς δεΐ

36

Κ&ΣΤΛ ΒΑΡΝΑΛΗ

τόν νέον τών ποιημάτων άκούειν») στόν 'Οράτιο, στό Αουκρήτι^
καί στούς «μυστικούς» Πλωτίνο, Τολστόη κλπ.
Άλλ* άς ίδοΰμε πώς έκθέτει τις γνώμες του γι' αύτό τό
ζήτημα δ Στράβωνας στό Α' βιβλίο τών «Γεωγραφικών» του.'Εκεϊ
άντικρούει τΙς γνώμες τοϋ Ερατοσθένη, τοΰ «πεντάθλου» (γιατί
άσχολήθηκε μέ δλα τά ζητήματα), τοΰ «Βήτα» (γιατί σέ δ,τι
άσχολήθηκε έμεινε δεύτερος), τοΰ «φιλολόγου» (δπως δνόμαζε
δ "ίδιος τόν έαυτό του). Ό Ερατοσθένης είχε γράψει κι αυτός πρίν άπό δυο τρεις αιώνες «Γεωγραφικά». Κ' είχε διατυπώσει τή γνώμη, πώς δ Όμηρος δέν άποτελεϊ καθόλου άξιόπιστη γεωγραφική πηγή, γιατί δ σκοπός του δέν είτανε νά διδάξει παρά νά τέρψει. Ό Στράβωνας φρονεί δλότελα τό άντίθετο. θεωρεί τόν Όμηρο «άρχηγέτην τής γεωγραφικής έμπειρίας» καί δέχεται, πώς δ μέγας έπικός είχε σκοπούς διδαχτικοΰς: Ιστορικούς, γεωγραφικούς, πολιτικούς, ήθικούς κτλ. «Καί
εί μυθώδη τινά προσπέπλεκται τοΐς λεγομένοις Ιστορικώς καί διδακτικώς ού δει μέμφεσθαι...». Καί συνεχίζει: «Δέν είναι άλήθεια
αύτό πού λέγει δ 'Ερατοσθένης, πώς κάθε ποιητής έχει γιά σκοπό του μονάχα νά τέρψει τήν ψυχή τών άκροατών του κι δχι νά
τούς διδάξει (...« δτι ποιητής πάς στοχάζεται ψυχαγωγίας, ού
διδασκαλίας»). «Τάναντία γάρ ο£ φρονιμώτατοι τών περιποιητικής τι φθεγξαμένων πρώτην τινά λέγουσι φιλοσοφίαν τήν ποιητικήν».
Είναι, λοιπόν, ή ποίηση ένα είδος προκαταρκτικής φιλοσοφίας. «Αύτή μάς εισάγει άπό τή νεανική μας ήλικία στή ζωή
καί μάς διδάσκει «μεθ' ήδονής» τά ήθη, τά πάθη καί τή δράση.
Οί δέ «ήμέτεροι» (δηλαδή ot στωικοί) είπαν πώς μονάχα δ σοφός είναι ποιητής. Γι' αύτόν τό λόγο καί οί έλληνικές πολιτείες
μέ τήν ποίηση πρό πάντων έκπαιοεύουν τούς νέους, δχι βέβαια
γιά νά τούς διασκεδάζουν παρά γιά νά τούς σωφρονίζουν («&ύ
ψυχαγωγίας χάριν, άλλά σωφρονισμού»). Καί ot μουσικοδιδάσκαλοι, πού μαθαίνουν στά παιδιά τό τραγούδι, τή λύρα, καί τή
φλογέρα έχουνε τή γνώμη πώς κι αύτοί είναι «έκπαιδευτικοί»
καί μορφώνουν τό ήθος τών παιδιών. Κι αύτό δέν τό λένε μονάχα ot Πυθαγόρειοι παρά κι δ Άριστόξενος (δ περίφημος θεωρητικός τής μουσικής). Κι δ Όμηρος θεωρεί τούς «άοιδούς» σωφρονιστές... θά έπρεπε λοιπόν δ 'Ερατοσθένης νά πεΐ, πώς κάθε

Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α .

37

ποιητής άλλα μέν τά λέγει χάριν ψυχαγωγίας άλλα δέ χάριν
διδασκαλίας...».
Κι έξακολουθεΐ δ Στράβωνας: «Το νά ζητάει κανείς νά
έξάρει τδν "Ομηρο άποδίδοντάς του κάθε γνώση, είναι υπερβολή.
"Ομως καί τδ νά θέλει ν' αποδείξει, πώς ή ποιητική τέχνη είναι
παραμύθια γιά τά γραΐδια δέν είναι κι αύτδ σωστό. Γιατί οί
ποιητές (καί πρδ πάντων δ "Ομηρος) βοηθούν τδν άνθρωπο νά
γίνει ένάρετος καί τοΰ προσφέρουν γνώσεις γεωγραφικές, στρατηγικές, γεωργικές καθώς και γνώσεις τής ρητορικής τέχνης. Ό
θαυμασμδς καί ή κατάπληξη, πού γεννάει ή ποίηση, κάνουνε τδν
άκροατή νά τήν άκούει εύχάριστα κ* έτσ' ή ποίηση γίνεται τδ
γλυκδ φάρμακο, πού διεγείρει τδν έρωτα τής μάθησης...
Επειδή δ "Ομηρος δίνει στούς μύθους του μορφωτικούς
σκοπούς, γι* αύτδ τδ λόγο προσπαθεί νά βάλει πολλήν άλήθεια
στά ποιήματά του, άλλά άνακατεύει καί μερικά ψέματα γιά νά
καταθέλγει τά πλήθη...»
Αύτή ή ήδονικοπαιδαγωγική άντίληψη τής τέχνης δέν είναι
δπως εΓπαμε νέα. Καί μπορεί νά συνοψισθεί μέσα στδ άξίωμα,
πού κάθε τόσο ξαναγίνεται τής μόδας: «utile dulci»(= τδ τερπνδν μετά τοΰ ώφελίμου). Αύτή δμως ή φιλότιμη, άλλά λαθεμένη, άντίληψη όφείλεται στδ γεγονός, δτι οί άρχαΐοι, δ Μεσαίωνας, ή 'Αναγέννηση κ' ή έποχή μας, Γσαμε τά μέσα τοϋ αιώνα μας,
«φιλοσοφούσαν» περί Τέχνης. Είναι πολύ πρόσφατη ή προσπάθεια
νά έξετασθεΐ ή Τέχνη έπιστημονικά ώς ενα άπδ τά θεμελιώδη
κοινωνικά φαινόμενα. Σήμερα δέν έπιτρέπεται νά συγχίζουμε τά
δρια τοΰ Καλοΰ, τοΰ Άληθινοΰ και τοΰ Έθικοΰ καί τοΰ Δίκιου.
Κάθε μιά άπ* αυτές τις «άξίες» έχει τή δική της περιοχή κι έκτελεΐ δρισμένο έργο μέσα στήν άδιάκοπη ροή τής δμαδικής ζωής.
Ή Τέχνη έχει γιά κύριο σκοπό της νά τέρψει — νά τέρψει αισθητικά. Κοινωνικοποιεί τδ συναίσθημα, φρονηματίζει, άκόμα καί
διδάσκει, άλλ' δταν κουτσαίνει άπδ τήν άποψη τής τεχνικής και
τής έμπνευσης, δλη της ή «διδασκαλία» γίνεται «άσκδς ήχων» 1 .
Πάντως κανενδς φιλόλογου καί κανενδς λογοτέχνη σήμερα
δέν τοΰ περνάει ή σκέψη, πώς δ "Ομηρος «διδάσκει»... γεωγραφία, Ιστορία, γεωργία, ρητορική, πολεμική )«τλ. Φρονηματίζει
1. Αύτό τό θέμα θά τό ξιτάσουμ* πλατύτιρα ατό &ρθρο «'ΰφβλιμότητα τής
Τίχνης.

38

Κ&ΣΤΛ

ΒΑΡΝΑΛΗ

δμως, ένώνει τοί>ς "Ελληνες. Τούς δίνεt κουράγιο καί συνείδηση
υπεροχής... Ό Πλάτωνας ζητώντας άπδ τήν Ποίηση νά διδάσκει
τήν άλήθεια και τήν άρετή, βρίσκει, πώς δ "Ομηρος τίποτ" άπ*
αύτά δέν κάνει. Αντίθετα ψεύδεται καί διδάσκει τήν άνηθικότητα. "Ετσι άποπλανδ τούς νέους καί τούς διαφθείρει. Καί γιά
τοϋτο διώχνει άπδ τήν ίδανική του πολιτεία τδν ποιητή τών
ποιητών, τδν "Ομηρο.
Φταίει ή κακή τοποθέτηση τοϋ ζητήματος.

Ι

Π

Π

Ι

Α

Σ

Ο

Μ Ε Ι Ζ Ω Ν

(«ΠΕΡΙ ΚΑΑΟΓ ΑΝΑΤΡΕΠΤΙΚΌΣ»)

ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΗΣ (είτε πρωτόγονος πηλοπλάστης είτε πολιτισμένος βιρτουόζος), δσο χι άν Ιχει άπδ τήν πολλή
πείρα μηχανοποιήσει τή δουλειά του, δέ δημιουργεί αυτόματα
σά ρομπότ. Ει δσο χι άν πιστεύουνε πολλοί, πώς ή έμπνευση
είναι μιά ψυχολογική κατάσταση μανιακή καί ύπέρλογη, πάντως καί στήν πρώτη περίσταση τής μηχανοποιημένης πείρας
καί στή δεύτερη τής ύπέρλογης έμπνευσης, ή συνείδηση καί ή
σκέψη μετέχουνε ένεργότατα στήν καλλιτεχνική δημιουργία.
Ό καλλιτέχνης αισθάνεται καί στοχάζεται καί κρίνει δ,τι
κάνει. Τδ Γδιο και τδ κοινό: αισθάνεται καί στοχάζεται και κρίνει, άνάλογα μέ τή μόρφωσή του, δ,τι ώραΓο βλέπει ή άκουε ι. Ή
κριτική λοιπδν τής τέχνης, είτε ώς αυτοκριτική άπδ μέρος τού
δημιουργού, εΓτε ώς «έτεροκριτική» (άς μας έπιτραπεΐ δ δρος)
άπδ μέρος τού κοινού, συνυπάρχει μέ τήν Τέχνη.
Ή θεωρία (φιλοσοφία ή έπιστήμη) τού Καλού είναι ύστερότερο φαινόμενο. Πρώτοι οί σοφιστές στήν άρχαία Ελλάδα θέσανε τδ πρόβλημα τού Καλού. Δυστυχώς δέ σώζεται κανένα τους
έργο γιά νά ξέρουμε τί είπανε πάνω σ* αύτδ τδ ζήτημα. Ξέρουμε δμως τήν πολεμική τών έχθρών τους: τού Σωκράτη καί
τού Πλάτωνα καί τού 'Ισοκράτη. 'Αλλ' αύτοί δέν είτανε Αντικειμενικοί. Προσπαθήσανε νά τούς γελοιοποιήσουνε, χωρίς νά
καταφέρουνε ν' άνατρέψουν τή διδασκαλία τους.
θέλουμε λοιπδν δέ θέλουμε, πατέρα τής Αισθητικής θά
θεωρήσουμε τδν Πλάτωνα. Τδ πρόβλημα «τί έστί τδ καλδν» τδ
πραγματεύεται κυρίως στήν «Πολιτεία» του. Μά καί σ' άλλους
διάλογους του μιλεΐ γιά τδ Καλό, φυσικδ καί καλλιτεχνικό,

40

ΚΟΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ

στδ «Γοργία», στδ «Φίληβο», στδ «Φαίδρο» καί στδ «Συμπόσιο». Υπάρχει δμως κ' ένας διάλογός του, δπου μιλεί άποκλειστικά γιά τδ Καλόν, δ «'Ιππίας δ Μείζων».
Ό διάλογος αύτδς δέν είναι άπδ τοί>ς καλύτερους τοΰ φιλόσοφου. Οί περισσότεροι τδν θεωροΰνε νόθο, άκριβώς γιατί
ναι γεμάτος σοφιστείες. Μερικοί τδν θεωροΰνε νεανικό του
έργο. Κι άν τδ περιεχόμενό του δέν προσθέτει τίποτα στή δόξα
τοΰ μεγάλου ιδεαλιστή, δμως ή παραστατική του δύναμη, ή δύναμη νά ζωγραφίζει τδν άντίπαλό του, είναι τόσο άξιόλογη, ώστε
μοναχά γι' αύτδ τδ λόγο δέχονται, πώς δ διάλογος είναι δικός
του, άλλά δπως εΓπαμε, νεανικός, δηλαδή άπδ τούς πρώτους
πού Ιγραψε.
Ό διάλογος αύτδς δέ λύνει τδ ζήτημα. 'Απλώς άντικρούει
τις γνώμες τοΰ σοφιστή 'Ιππία, ή μάλλον τις γνώμες πού τδν
ύποχρεώνει δ Σωκράτης νά παραδεχτεί. Δηλ. μ' αύτδν τδ διάλογο δ Σωκράτης παίζει αύτοαναιρούμενος, χωρίς νά καταλήγει
σέ κανένα συμπέρασμα. 'Ανήκει στούς λεγόμενους «άνατρεπτικούς» διάλογους.
Ό 'Ιππίας έζησε τδν 5ο αιώνα. ΕΓτανε σύγχρονος μέ τούς
δυδ άλλους δνομαστούς σοφιστές, πού ήρθανε νά κάνουνε τήν
τύχη τους στήν 'Αθήνα, τδν Πρωταγόρα καί τδ Γοργία. Ό 'Ιππίας (δπως καυκιέται δ Γδιος) πληρωνότανε περισσότερο άπ*
δλους τούς άλλους γιά τά μαθήματα πού έδινε. Ά π ' τδ διάλογον αύτδν δέ μποροΰμε νά πάρουμε τοις μετρητοίς τά δ σα μας
τδν παρουσιάζει νά λέγει δ Πλάτωνας. Πάντως φαίνεται, πώς
δ 'Ιππίας είχε κάποιο πραχτικδ πνεΰμα, αύτδ πού τδ λέμε bon
sens. 'Ωστόσο εΓτε άληθινδ εΓτε ψεύτικο, τδ « πορτραίτο » του,
δπως μας τδ δίνει δ Πλάτωνας, είναι άριστοτεχνικό, ζοιντανό.
Τδ Σωκράτη δ Νίτσε τδν χαραχτηρίζει γιά άρνητικδ
πνεΰμα. Τέτοιος είναι καί σ' αύτδν τδ διάλογο. Τοΰ Πλάτωνα πάλι τήν αισθητική φιλοσοφία τή χαραχτηρίζ' έπίσης γιά άρνητική
(δπως είναι καί τοΰ Έγελου) δ Μπενεντέτο Κρότσε. Καί είναι
άρνητική, γιατί άρχίζοντας άπδ τήν κακή βάση, πώς ή Τέχνη
έχει σκοπδ τή γνώση, φτάνει στδ συμπέρασμα, πώς μέ τδ νά
«μιμείται» τδν ψεύτικο αίσθητδ κόσμο της άπομακρύνει άπδ τήν
άλήθεια, άπδ τδ «δντως δν» κ' έτσι μας πλανά, καί γίνεται
«λώβη τής διανοίας».

Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α .

41

Μ> τή γνωστή του κουτοπόνηρη μέθοδο νά παρασταίνει δ
Σωκράτης τδν άμαθο (δτι «ούδέν οίδε!), πιάνει τδν 'Ιππία καί
τόνε παρακαλεί νά τοϋ μάθει τί είναι τδ ώραΐο. «Καί με δίδαξον ίκανώς αύτδ τδ καλδν δ,τι Ιστιν». Κι άπδ έρώτηση σ' έρώτηση δ 'Ιππίας δμολογεΐ, πώς μετέχουν τής ούσίας τού Καλού
κ' Ινα ώραΐο κορίτσι καί μιά ωραία φοράδα καί μιά ώραία λύρα
καθώς καί μιά ώραία χύτρα «σκεΰος καλώς είργασμένον».
'Αλλ' άμέσως άρχίζει δ Σωκράτης τις σοφιστείες του.
Ρωτά τδν άντίπαλό του καί κείνος παραδέχεται, πώς καί ή
ωραιότερη μαϊμοΰ, αμα συγκριθεί μέ τδ ώραΐο κορίτσι, είναι
άσκημη. Τδ Γδιο γίνονται άσκημα καί ή ώραιότερη χύτρα («χυτρών ή καλλίστη») αμα συγκριθεί μέ τδ ώραιότερο κορίτσι καθώς καί τδ ώραιότερο κορίτσι αμα συγκριθεί μέ τδ «γένος τών
θεών». Κ* Ιτσι φτάνουνε κ' οί δυό τους στδ συμπέρασμα, πώς
δ,τι χαραχτηρίσανε γιά ώραΐο είναι μαζί και άσκημο!
Τδ λάθος αύτού τοϋ συλλογισμοΰ είναι λάθος μεθοδικό.
Συγχίζεται τδ φυσικδ ώραΐο: τδ δμορφο κορίτσι καί τήν δμορφη
φοράδα, πού είναι πράγματα ψευτοαισθητικά, μέ τδ έννοιολογικδ ώραΐο : τδ γένος τών θεών καί τήν άρετή, πού είναι πράγματα άναισθητικά, (δηλαδή ούτ* ώραία οδτ' άσκημα) μέ τδ καλλιτεχνικό ώραΐο: τή λύρα καί τή χύτρα, πού μόνον αύτά δέχονται
αίσθητικήν άξιολόγηση. Γιατί μονάχα τά δημιουργήματα τοϋ άνθρώπου πού Ιχουνε σκοπδ τήν αισθητική ήδονή μονάχα αύτά είναι εργα Τέχνης καί τίποτες άλλο. 'Επίσης λάθος μεγάλο είναι
νά συγκρίνονται Ιργα Τέχνης, πού άνήκουν σέ διάφορα καλλιτεχνικά γένη π.χ. ή λύρα μέ τή χύτρα καί τά δυδ αύτά μέ τήν
'Αθηνά τοϋ Φειδία. Μά οδτε καί καλλιτεχνήματα, πού άνήκουνε
στδ Γδιο γένος άλλ* είναι διαφορετικής σχολής καί έποχής, δέν
μπορούμε νά τά συγκρίνουμε συναμεταξύ τους π.χ. τδν «Οιδίποδα Τύραννο» τοϋ Σοφοκλή μέ τδ «Βασιλέα Αήρ» τοϋ Σαίξπηρ.
'Αλλά τδ μεγαλύτερο λάθος τού Σωκράτη είναι, πού ζητάει νά βρεΐ τδν δρισμδ τού «πασι καλοΰ δντος καί άεί». Δηλαδή ζητάει τδν δρισμδ τοϋ άπόλυτου. Τέτιο καλδν καθ'έαυτδ
δέν υπήρξε ποτές.
Μέ τέτια βάση δ διάλογος εΓτανε φυσικδ νά μή φτάσει
σέ άκρη.
Είναι περιττδ ν' άναλύσουμε δλάκερο τδ διάλογο. ΕΓπαμε
πώς διαρκώς τά συμπεράσματα είναι άρνητικά. «ΑΓτιον»τοΰ Κα-

4a

Κ2ΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ

λοΰ δέν είναι ούτε ή πολύτιμη Ολη (π. χ. μιά μαλαματένια χουλιάρα δέν είναι ώραιότερη, γιατί δέν είναι χρησιμότερη άπό μιά
ξύλινη χουλιάρα)* ούτε ή ήδονή, πού μάς παρέχουν ή βράση καί
ή άκοή καθώς καί ot άλλες μας αισθήσεις* ούτε τό ώφέλιμον «τό
ποιούν τ' άγαθόν» κτλ.
Τό μεγαλύτερο δμως σόφισμα τοϋ Σωκράτη, πού έμποδίζει
κάθε συνεννόηση, είναι τοϋτο: πώς δταν δυό πράγματα χωριστά
Ιχουν μιά κοινήν ιδιότητα, μαζί άμα τά πάρουμε δέν τήν Ιχουν.
"Ενώ δηλαδή δ 'Ιππίας και δ Σωκράτης χωριστά δ καθένας είναι περιττός άριθμός, μαζί οί δυό τους χάνουν αύτήν τήν ιδιότητα καί γίνονται άρτιος άριθμός!
"Εχει δίκιο λοιπόν δ Ιππίας, πού θυμώνει στό τέλος καί
τοΰ λέγει νά παρατήσει «τάς σμικρολογίας ταύτας καί τούς λήρους καί τάς φλυαρίας».
Ό Σωκράτης παραδέχεται τάχα, πώς δλοι τό Γδιο τοϋ λένε
πώς «ήλιθιά τε καί σμικρά καί ούδενός άξια πραγματεύεται».
"Ομως κάποιος, πού πάντα τόν έλέγχει καί τόν βρίζει καί πού
είναι στενότατος συγγενής του καί συγκατοικεί μαζί του (έννοεί
τό δαιμόνιό του), άμα τόν άκούσει νά διαλέγεται «περί καλών
επιτηδευμάτων» χωρίς νά ξέρει τί είναι τό Καλόν θά τοΰ άπαντήσει: νά πάς νά κρεμαστείς ! 'Οπωσδήποτε δμως έγώ νομίζω,
πώς κάτι ώφελήθηκα άπό τή συζήτησή μας. "Εμαθα δηλαδή δτι
τά «καλάχαλεπά», δηλαδή δτι τό πρόβλημα τοΰ ώραίου είναι
δύσκολο. Μ* άλλα λόγια δ Σωκράτης έμαθε (καί μάς δίδαξε φυσικά) δ,τι άνέκαθεν έλεγε γιά δλα τά ζητήματα, πώς «§ν οίδε
δτι ούδέν οίδε».

Ο Π Λ Ω Τ Ι Ν Ο Σ

Ο

Κ Α Ι

ΤΟ

ΚΑΛΟΝ

ΠΛΩΤΙΝΟΣ δέν είναι μονάχα 6 μεγαλύτερος φιλοσοφικός
νούς τών έλληνιστικών χρόνων, μά και Ινας άπδ τούς σημαντικότερους ήγέτες τοΰ μυστικισμού. Ό Ισχατος σκοπός τής φιλοσοφίας του εΓταν ή ένωση μέ τό «εν», μέ τό «θείο». Αύτός πού
έγκατέλειψε τήν πρόσκαιρη ζωή κοντά όγδοντάρης, τά κατάφερε τέσσερες φορές νά ένωθεΐ μέ τό θεό κλείνοντας τά μάτια καί
πέφτοντας στό βύθος τής έκστασης. Ντρεπότανε, πού εΓτανε, άνθρωπος («δτι έν σώματι εΓη»). Δέν έτρωγε κρέας καί δέ χρησιμοποιούσε ούτε φάρμακα ούτε λουτρά «κοιλιακή νόσψ καταπονούμε νος». Δέν δμιλούσε ποτές γιά τούς γονιούς του και γιά
τήν πατρίδα του, γιατί δλα αύτά τοϋ θυμίζανε τό δεσμό του μέ
τήν ύλη. ΚαΙ δέ δέχτηκε ποτές νά τοΰ ζωγραφίσουνε τό πορτραίτο του: δέ μάς φτάνει, πού κουβαλάμε τό «εΓδωλον» πού
μάς τό φόρεσε ή φύση, μά θέλουμε ν' άφήσουμε πίσω μας καί
εΓδωλον τοΰ ειδώλου;
'Από τόν αύτοκράτορα Γαλλιηνό, πού εΓτανε φίλος του
κι άκροατής του, ζήτησε τήν άδεια νά ιδρύσει στήν Καμπανία
τής 'Ιταλίας μιά πολιτεία μυστικόπαθων φιλόσοφων, δηλαδή
Ινα είδος άσκητικού κοινόβιου, δπου θά έφάρμοζε τούς νόμους
τοϋ Πλάτωνα καί θά τήν δνόμαζε Πλατωνόπολη. Ή Πλατωνόπολη αύτή είναι δ πρόδρομος τών «φαλανστηρίων» τοΰ Φουριέ,
αυτών τών ούτοπιστικών κοινοτήτων, δπου θά πραγματοποιότανε
ή μεγαλύτερη εύδαιμονία τών άνθρώπων. Ό Γαλλιηνός δέν είχε
αντίρρηση. Μά ή «υπηρεσία», δπως θά λέγαμε σήμερα, δντας
ρεαλιστική, έμπόδισε τό φιλόσοφο νά δοκιμάζει τΙς φαντασιοπληξίες εις βάρος τής σοβαρότητας μιάς κοτζάμ κοσμοκρατορίας.

44

Κ2ΣΤΔ ΒΑΡΝΑΛΗ

°0λ* αύτά μας τά λέει δ μαθητής του καί βιογράφος του
Πορφύριος. Ό Πλωτίνος, λοιπόν, φαίνεται άπ' δλ' αύτά, πώς εΓτανε άληθινδς δραματιστής κ* έκστατικδς τύπος. Μέσα στδ γενικό του φιλοσοφικδ σύστημα, οπως τδ διαίρεσε δ Πορφύριος σέ
εξη μέρη (πού λέγονται «έννεάδες») καί πού τδ καθένα περιέχει
έννιά πραγματείες, ύπάρχουνε δυδ πραγματείες, περί τοΰ «καλού». Τδ «καλδν» αύτδ έξηγεϊται σύμφωνα μέ τις γενικότερες
κοσμολογικές, γνωσιολογικές καί ήθικές ιδέες τοϋ Πλωτίνου.
Είναι ενα άπδ τά πιδ ενδιαφέροντα κείμενα, πού μας δείχνουνε
ποΰ μπορεί νά φτάσει δ άπριοριστικδς στοχασμδς καί πρδ πάντων
δ Ιξω άπδ τδ θέμα μυστικόπαθος σαντιμανταλισμός.
Τά κατώτερα εΓδη τοϋ Καλοΰ είναι τά αισθητά, «τά μέν
ένδψει τά δέ έν άκοαΐς». 'Ανεβαίνοντας άπ' αύτά («προϊοϋσι
πρδς τά άνω άπδ τής αίσθήσεως») συναντούμε τά δευτεροβάθμια
καλά, πού είναι τά ψυχικά καί τά ήθικά: «έπιτηδεύματα καλά
καί πράξεις καί εξεις καί τδ τών άρετών κάλλος». Τρίτου βαθμού
Καλδν είναι τδ «νοητόν», τδ «δντως καλόν», καί πέρα άπ' αύτδ
είναι τδ κάλλος τοΰ ένός, τοΰ θείου, τδ «κάλλος τδ ύπέρκαλον».
Τά αισθητά ώραΐα είναι ή φυσικά ή καλλιτεχνικά. Τά
πρώτα χρωστούνε τήν δμορφιά τους στδ δτι μετέχουνε τοΰ
θείου λόγου («λόγου άπδ θεών έλθόντος κοινωνία»). Σ' δλα αύτά
πού είναι «εΓδωλα καί σκιαί», ή ψυχή βρίσκει κάτι τδ «συγγενές ή Γχνος συγγενοΰς καί άναμιμνήσκεται έαυτής... καί χαίρει
τε καί διεπτόηται». Αύτή είναι ή πλατωνική άνάμνηση μιας
πρωτύτερης ζωής, πού εΓχαμε κάνει στδν κόσμο τών ίδεών, στδν
«ύπερουράνιον τόπον», δπου γνωρίσαμε τά άρχέτυπα τών αισθητών δντων χωρίς δλη, χωρίς δγκο, χωρίς Ικταση, χωρίς γένεση
καί χωρίς φθορά!
Στά δημιουργήματα τής Τέχνης ή δμορφιά δέ χρωστιέται
στή μίμηση τών φυσικών προτύπων (δπως πιστεύανε δ Πλάτωνας κι δ Αριστοτέλης) μά στδ δτι δ δημιουργδς τούς Ιδωσε
μορφή («είδος») πού είναι Ιργο τοϋ νοΰ : « Ό ύπδ τής τέχνης
γεγεννημένος (θεδς ή άνθρωπος) εϊς εΓδους κάλλος, καλδς ού
παρά τοΰ είναι λίθος, άλλά παρά τοΰ εΓδους, δ ένήκεν ή τέχνη.
Τοΰτο μέν τοίνυν τΐ είδος ούκ είχεν ή δλη, άλλ' ήν έν τψ έννοήσαντι καί πριν έλθεΐν εις τδν λίθον». Καί γενικά δλα τά
ώραΤα, τά φυσικά καί καλλιτεχνικά, είναι δημιουργήματα τοΰ

Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α .

45

νοΰ : «Πάντα δή τά γινόμενα (εί'τε τεχνητά εϋτε φυσικά) σοφία
τις ποιεί καί ήγεΐται τής ποιήσεως πανταχοΰ σοφία...».
'Ενώ δμως δ Πλάτωνας θεωρώντας τά δημιουργήματα τής
Τέχνης μιμήσεις τών φυσικών δντω»>, που είναι μιμήσεις τών
ιδεών, διώχνει τήν Τέχνη άπδ τήν πολιτεία του γιατί μας
άπομακρυνει άπδ τήν άλήθεια καί μας άπατα, δ Πλωτίνος τή
θεωρεί σάν ενα πρώτο ξεκίνημα γιά τήν άνοδό μας στδν τόπο
τών ιδεών, γιά τήν δμοίωσή μας μέ τδ θεδ καί τέλος τήν
ενωσή μας μ' αδτόν. Ή θέα τοϋ Καλοΰ μας άνάβει τδν Ιρωτα — τδν πρώτο νά ποΰμε βαθμδ τής Ικστασης. Γιά νά εδκολυνθεΐ δμως αδτή ή άνοδος στδ «νοητδν καλόν», ποί> ταυτίζεται
μέ τδ "Αγαθδ καί μέ τήν Οδσία ( = μέ τδ είναι, τήν δπαρξη)
χρειάζεται «κάθαρσις». Αδτή ή κάθαρση είναι ήθική. «"Εστί
γάρ πάσα άρετή κάθαρσις». θά άποβάλουμε τις αισθήσεις καί
τΙς έπιθυμίες: «άναβαίνοντας δή θεάσασθαι (δηλ. «τά προσωτέρω
καλά», τά ύπεραισθητά ώραΐα) καταλιπόντας τήν αΓσθησιν κάτω
περιμένειν». Γιατί ή αΓσθηση μας έμποδίζει. Τά νοητά καλά «ή
ψυχή άνευ όργάνων δρφ καί λέγει» (βλέπει καί δμολογεΐ). « Έ
ψυχή μονωθεΐσα τών έπιθυμιών, άπαλλαγεΐσα δέ τών άλλων παθών καί καθαρθεΐσα, τδ αίσχρδν τδ παρά τής έτέρας φύσεως
(ένν. τής σωματικής φύσεως) άπαν άπεθήκατο».
Μ' αδτήν τήν κάθαρση «γίνεται ή ψυχή είδος καί λόγος
καί πάντη άσώματος καί νοερά καί δλη τοϋ θείου, δθεν ή πηγή
τοϋ καλοΰ».
"Ετσι μετά τήν κάθαρση κι άφοΰ άποβάλουμε τήν «όψιν
όμμάτων» (τή φυσική δράση) θ' άνεβοΰμε πρδς τδ άγαθδ «ου
όρέγεται πάσα ψυχή. ΕΓ τις ουν είδεν αδτό, οίδεν δ λέγω, δτι
καλόν... Άγων μέγιστος καί Ισχατος τής ψυχής πρόκειται μή
άμοιρους γενέσθαι τής άρίστης θέας». Αυτή ή άρίστη θέα είναι
ή θέα τοϋ θεοΰ, που ταυτίζεται μέ τδ άγαθδν καί ή όμορφιά
κάθε κατηγορίας είναι δική του άχτιδοβολία, «άγλαΐα».
θ ' άνεβοΰμε λοιπδν στδν κόσμο τών ιδεών, δπου κατοικεί τδ
θεΐο καί δπου είναι ή πατρίδα τής ψυχής μας: «Φεύγωμεν δή
φίλην είς πατρίδα, δθενπερ ήλθομεν καί πατήρ έκεΐ. Τίς ουν δ
στόλος (=μέ ποιδν τρόπο θά γίνει αδτδ τδ ταξίδι), τίς ή φυγή;
Οδ ποσί διανύσαι* πανταχοΰ γάρ φέρουσι πόδες έπί γήν άλλην
έπ' άλλης· οδδέ σε δεΐ ϊππων δχημα ή τι θαλάττιον (ένν. δχημα)

46

KCZTA ΒΑΡΝΑΛΗ

παρασκευάσαι, άλλά ταΰτα πάντα άφεΐναι δει καί μή βλέπειν,
άλλ* οίον μύσαντα δψιν άλλην άλλάξασθαι...».
Μέ τόν ψυχικό λοιπόν δφθαλμό, μέ τήν «Ινδον δψιν», θά
ιδούμε «τής άρετής τήν θεοειδή άγλαΐαν έν άγνψ βεβώσαν βάθρφ». Γιατί θά είμαστε δλάκεροι «φως άληθινόν μόνον», πού δέ
μετριέται, δέ μικραίνει, δέ μεγαλώνει, «άλλ* άμέτρητον πανταχού ώς άν μείζον παντός μέτρου καί παντός κρεΓσσον ποσού».
«Ούτος γάρ μόνος δ δφθαλμός τό μέγα κάλλος βλέπει».
Τό έσχατο κάλλος, τό κάλλος τοϋ θεοΰ λέγεται άμήχανον,
μέγα, ύπέρκαλον...
"Ετσι λοιπόν τό αισθητό ώραΓο μάς δίνει τήν άφορμή τής
ήθικής κάθαρσης καί τής έκστασης άν, έννοεΐται, έχουμε αύτές
τΙς Ικανότητες. Τήν ελξη πρός τά ώραΐα τήν παθαίνουνε «τών ψυχών αί έρωτικώτεραι», τήν έκσταση μέ τήν έσωτερικήν δράση
«έχει μέν πάς τις χρώνται δέ δλίγοι».
"Ο,τι δμως άποτελεΐ τό κορύφωμα αύτοΰ τοΰ μυστικιστικού παραληρήματος είναι, πώς αίρεται ή αντίθεση άνάμεσα στό
«δρών» καί στό «δρώμενον», στό ύποκείμενο καί τό άντικείμενο.
«Ού γάρ δ μέν (δηλ. δ δρών) έσω, τό δ* αύ θεώμενον έξω, άλλ*
έχει δ δξέως δρών έν αύτφ τό δρώμενον... εί δύναμιν έχει έν
αδτψ θεόν βλέπειν».
Τό άρθρο αύτό δέν είναι μελέτη* είναι άπλό σκιτσάρισμα
τών αισθητικών θεωριών τοΰ Πλωτίνου. Οδτε θά έπιμείνουμε
πολύ στήν άνασκευή τους. θά ύπενθυμίσουμε στούς άναγνώστες
δ,τι είπαμε πολλές φορές δ>ς τώρα.
Ό Πλωτίνος συγχέει τό ώραΐο τής Φύσης μέ τό ώραΐο τής
Τέχνης. Μά μονάχα τό δεύτερο είναι αίσθητικό.Όσο γιά τό Κάλλος τών έξεων, τών άρετών καί τών ίδεών δέ μπορεί νά γίνει
λόγος. Είναι «άειδή», άμορφα ψυχικά γεγονότα πού δέ μποροΰνε νά έχουν αισθητική άξία. ΟΕ εξεις καί οί άρετές δέχονται
ήθική κρίση άξίας — οΕ ιδέες γνωσιολογική. Πουθενά δέν ύπάρχει έδαφος αισθητικής άξιοθεσίας. "Οσον άφορα τό Κάλλος τοϋ
θεοΰ, τήν ταυτότητα τοΰ είναι καί τοΰ Καλοϋ, τήν ταυτότητα
τοΰ δρώντος καί τοΰ δρώμενου. Είναι ζητήματα έκστασης, πού δέ
δέχονται λογική συζήτηση. Γιατί ή έκσταση δέν άποτελεΐ οδτβ
κριτήριο οδτε άπόδειξη καμιάς άλήθειας.

Φ

Γ

Π

Σ

Η

Κ Α Ι

Τ

Ε

Χ

Ν

Η

ΟΙΑ είναι ή σχέση Φύσης καί Τέχνης; 'Αρχαίοι καί νεότεροι φιλόσοφοι, καλλιτέχνες καί κριτικοί, πιστέψανε, πώς
ή Τέχνη είναι «μίμηση» τής Φύσης (Πλάτωνας, 'Αριστοτέλης),
ή δπως τδ λέγει δ "Αμλετ «καθρέφτης τής Φύσης». Στήν ιστορία τής τέχνης είναι εύκολο νά ίδοϋμε, πώς κάθε καλλιτεχνική
σχολή κηρύχνει τήν έπανάστασή της ένάντια στά περασμένα μέ
τδ σύνθημα τής «έπιστροφής στή φύση». Μά άφού δλες οί σχολές Ιχουνε τδ Γδιο σύνθημα, τότε πώς γίνεται νά μή συμφωνούν,
άλλ' οί νεότερες ν" άνατρέπουνε μέ τή βία τδ καθεστώς τών παλιότερων ; Γιατί καθεμιά Ιχει διαφορετικήν άντίληψη τής φύσης
καί διαφορετικά τεχνικά μέσα γιά τήν άναπαράστασή της. Οί
ρομαντικοί, οί νατουραλιστές, οί ρεαλιστές ζητούνε πάντα ν' άναπαράγουνε τή φύση (καί μέσα στδν δρο φύση περιλαβαίνεται
γενικά δλη ή ζωή κι δ άνθρωπος) δπως είναι, ειτε ώραία εΓτε
άσκημη — προτιμούν δμως τήν άσκημη. 'Ενώ οί κλασικοί ζητούνε πάντα ν' άναπαράγουνε τή φύση, δπως &ά επρε-ε νά εΐναι,
δηλαδή τήν έξιδανικεύουνε καί γι' αύτδ περιορίζονται μονάχα
σέ δ,τι νομίζουνε φυσικδ (ή ήθικδ) ώραΐο.
Εύτύς άμέσως γεννιέται μιά άντίθεση άνάμεσα στδ φυσικδ
καί στδ καλλιτεχνικό ώραΓο. Γιατί, καθώς βλέπουμε, σέ πλήθος
σχολές, δ,τι γενικά νομίζεται φυσικδ (ή ήθικδ) άσκημο γίνεται
καλλιτεχνικό ώραΐο.
Ποιδ άραγε άπδ τά δυδ αύτά ώραία (τής Φύσης καί τής
Εέχνης) είναι άνώτερο; Αύτή ή έρώτηση γιά Ιναν άνθρωπο μπασμένο στδ ζήτημα, δέν Ιχει νόημα. Γιατί, γιά νά ύπάρχει άνώ-

48

Κ2ΣΤΔ ΒΑΡΝΑΛΗ

τερο ή κατώτερο άνάμεσα σέ δυδ πράγματα, πρέπει αύτά νά είναι
τοϋ ίδιου ποιοΰ' Ινώ τέχνη και φύση είναι διαφορετικού ποιοΰ
πραγματικότητες, άρα πραγματικότητες άσύγκριτες.
Κι δμως σ' αύτήν τήν έρώτηση άπαντοΰνε μέ φανατισμό
φιλόσοφοι, καλλιτέχνες, τεχνοκρίτες. Οί καλλιτέχνες άπαντοΰνε,
πώς τδ καλλιτεχνικό ώραΐο είναι άνώτερο. « Ό θεός έπλασε
τδν κόσμο, μά οί καλλιτέχνες τδν διορθώνουνε » (Ούάϊλντ). Μερικοί δμως φιλόσοφοι καί τεχνοκρίτες άπαντοΰν άντίθετα. Είναι οί ιδεαλιστές καί οί μυστικόπαθοι. Ό Πλάτωνας π. χ. περιφρονούσε καί τή Φύση καί τήν Τέχνη, δμως εύρισκε τή Φύση
πιδ κοντά στήν άλήθεια « τοΰ δντος », στήν « ιδέα ». Ή Τέχνη
μας άπομακρύνει άπδ τήν ίδέα πιδ πολύ άπ' δσο μας άπομακρύνει
ή Φύση. Ό Ράσκιν, μεγάλος τεχνοκρίτης μά καί φυσιολάτρης, τδ
λέγει καθαρά, πώς ή Φύση είναι άνώτερη άπδ τήν Τέχνη· κι δ,τι
μας άρέσει στήν Τέχνη είναι ή άγωνιώδικη προσπάθεια τοΰ άνθρώπου νά τή φτάσει μέ τδ εργο του, νά τήν έκφράσει. Μέσα σ' αύτήν
τήν προσπάθεια ύπάρχει ή « λατρεία τοΰ άγαπημένου πράγματος »
κι αύτή άποτελεΐ τήν έσώτερη ουσία τής καλαισθητικής συγκίΚι δμως, καθώς είπαμε, τά δυδ αύτά « ώραΐα » είναι άσύγκριτα συναμεταξύ τους. Δέ χρειάζεται πολλή θεωρία γιά νά
βροΰμε τδ γιατί. "Αμα καταφύγουμε στήν πείρα μας καί στήν
ιστορία τής Τέχνης θά ίδοΰμε πώς πραγματικά διαφέρουνε, γιατί : α) τά δυδ αύτά « ώραΐα » σπάνια συμπίπτουνε (μονάχα στίς
κλασικές τέχνες κατά ίναν τρόπο) καί β) γιατί ή Φύση παρέχει στήν Τέχνη τδ άκατέργαστο ύλικό, πού ή Τέχνη τδ μεταμορφώνει μέ τήν τεχνική της γιά δικούς της σκοπούς.
Πρώτος δ 'Αριστοτέλης παρατήρησε τή διαφορά άνάμεσα στή Φύση καί στήν Τέχνη (ιστορία καί ποίηση). Ή πρώτη
μας δίνει τά πράματα « οία έγένοντο » κ' ή δεύτερη «οία άν
γένοιτο». Κι δ Πλούταρχος άργότερα παρατήρησε πολύ σωστά, πώς στήν ποίηση δ,τι ένδιαφέρει είναι ή μίμηση κι δχι τδ
άντικείμενο τής μίμησης. « Ού γάρ δμοιον τδ καλδν τι είναι καί
καλώς τι μιμεΐσθαι». 'Αργότερα δ Κάντιος διαπίστωσε τδ
ίδιο πράμα: « Τδ καλλιτεχνικδ ώραΐο δέν είναι ενα ώραΐο πράγμα, παρά μιά ώραία Αναπαράσταση ένδς πράγματος». Κι δ
Έγελος: « Ή τέχνη δέν είναι προϊδν τής φύσης, μά δημιούργημα τοΰ άνθρώπου ». "Αν καί κανένας άπδ τούς μεγάλους αύ-

δμως δέν είναι καθαρά αισθητικό· είναι ψευτοαισθητικό. είναι μέν 2 . πού σπάνια βγαίνουνε στό δπαιθρο. ή τεχνική. Πρόκειται γιά ζωντανά δντα. ενας φαροφύλακας. ενας λοστρόμος. ενας λαθρέμπορας ή δλάκερος στρατδς στόν πόλεμο) δέν έχουνε σχεδόν καμιά συναισθηματική άντίδραση μπροστά στήν δμορφιά τής Φύσης ή τό μεγαλείο της. 1) "Οσοι ζούνε μέσα στή φύση (ενας τσοπάνης. 'Αναφωνούμε ξαφνικά: «τί ώραΐο τριαντάφυλλο !». Στήν περίπτωσην αύτήν ύπάρχει κάποιο συναίσθημα δμορφιάς. «τί ώραΐο άλογο !» «τί ώραία γυναίκα». σέ συναισθήματα διαφορετικών κατηγοριών. Είναι φαινόμενα τής άτομικής κι δχι τής κοινωνικής ψυχολογίας. 3) ΙΙολλές φορές δμως νιώθουμε τή φύση γιά ώραία.) δεν έχει κανένα συναισθηματικό ένδιαφέρο γιά τή φύση* έχει μονάχα γνωσιολογικό (έπιστημονικό). πού προκαλεί μέσα σέ κείνους. 2) Ή φύση μπορεί νά μάς δώσει τό συναίσθημα τής σωματικής καί ψυχικής ύγείας μέ τήν ένταση τής ζωτικότητας. δμως δέν είναι δύσκολο νά τδν δρίσουμε: βίναι ή τεχνική. Σ' αύτά δμως τά δυό συναισθήματα (τής έντονης ζωτικότητας καί τής πανθεϊστικής άλληλεγγύης μας μέ δλα τά δντα) δέ χωράει καμιά έννοια άξίας.Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α 49 τοί>ς φιλόσοφους δέν δρίζει καθαρά τδ λόγο τής διαφοράς. Αύτή ή τεχνική είναι κοινωνικδ δημιούργημα καί δέχεται κρίση άξιας. Άλλά κ' ενας φυσιοδίφης (ζωολόγος βοτανικός. δέ μπορεί δμως νά κριθεί άξιολογικά. έντομολόγος κλπ. ενας γεωργός. πού μάς γεννούν αότά δυδ «ώραΐα». 'Επειδή δμως λείπει άπ' αύτά. Ένώ ή Φύση μπορεί νά περιγραφεί καί νά έξηγηθεΐ έπιστημονικά. Αύτό τό συναίσθημα μπορεί νά φτάσει ίσαμε τά δρια τής ένωσης μας μέ τό σύμπαν. 'Αναγνωρίζουμε δηλαδή ένστιγματικά κι άσυνείδητα γιά «ώραΐα» τά άριστα πρότυπα ενός είδους. Τήν προσέχουνε μονάχα άπό τήν ώφελιμιστικήν άποψη τοΰ καλοδ ή τοΰ κακού καιροΰ. γιατί είναι τά πιό κατάλληλα γιά τήν άναπαραγωγή. Έ Φύση δέν υπακούει σέ κανένα αισθητικό πρόσταγμα κι οδτε είναι άναπαράσταση κανενδς πρότυπου. Πρέπει λοιπδν νά ξεχωρίσουμε: α) τδ φυσίκδ άπδ τδ καλλιτεχνικό «ώραΐο»* καί β) τά συναισθήματα. "Ετσι δ κόρος τοΰ ίδιου πράγματος γιά τούς άνθρώπους τής ύπαίθρου καί ή δπεροχή τής ήδονής τοΰ «είδέναι» άπάνου στήν ήδονή τοΰ «θεάσθαι» γιά τούς έπιστήμονες κάμνει τή φύση συναισθηματικά άδιάφορη.

πώς δλάκερα γένη τεχνών είτε βιομηχανικών (διακοσμητική. είναι καθαρά αίσθητικό καί δέχεται κρίση άξίας. τότε δχι μονάχα θά ξεχωρίσουμε τδ φυσικδ άπδ τδ καλλιτεχνικό ώραΐο. πού παίρνουμε. τότε τδ συναίσθημα. δπως τδ πάρκο τών Βερσαλλιών. "Ετσι ή θεωρία τής «μίμησης» καί τής «έπιστροφής στή φύση» δέν Ιχει άπόλυτα νόημα. άγγειοπλαστική κλπ. "Ετσι βλέπουνε συνήθως οί καλλιτέχνες. δμως ψευτοαισθητιχό. δταν βρούνε τδ «θέμα» τους. Καί στήν περίπτωση αύτή τδ συναίσθημά μας δέν είναι δλότελα άναισθητικό είναι. είναι άπλό pium desiderium. ίνα λουλούδι. "Οταν δμως ϊχουμε μπροστά μας ενα πάρκο στυλιζαρισμένο. Γιατί τδ πάρκο είναι κανωμένο μέ σκέψη καί τεχνική κ' είναι Ιτσι Ιργο Τέχνης. Ηά τδ δραμα αύτό. ίνα ήλιοβασίλεμα. δσο κι άν μετασχηματίζεται μέσα στήν φαντασία τοϋ καλλιτέχνη σύμφωνα μέ τή δική του τεχνική σέ Ιργο τέχνης.) είτε μνημειακών (άρχιτεχτονική. Κι αύτή είναι κοινωνικό δημιούργημα. πώς ή Φύση δέν είναι ή μοναδική πηγή Ιμπνευσης γιά τήν Τέχνη.60 Κ2ΣΤΔ ΒΑΡΝΑΛΗ φυσικά ωραία δντα. 4) "Αλλοτε πάλι κοιτάμε τά φυσικά φαινόμενα ή πράγματα σάν δργα τέχνης. μουσική) δέν άναπαράγουνε φυσικούς τύπους. μά καί θά πειστοϋμε. 'Η τεχνική είναι τδ πάν. Κι δπως είπε κάποιος έπιγραμματικά: «ή ιστορία τής τέχνης είναι ίστορία τής τεχνικής (δχι τής φύσης).χ. . Ή Τέχνη τών κήπων ή δπως κ' ή Τέχνη τών σπιτιών (άρχιτεχτονική) είναι καλές Τέχνες. ενα γυναικείο γυμνό ή §ναν παπαγάλο. μπορεί νά τά βλέπουμε σά ζωγραφικούς πίνακες ή σάν άγάλματα. "Ύστερα άπ' αύτά άν θυμηθούμε άκόμα. Δέν είναι πραγματωμένη «άξία». Π. δέν είναι δμως καί καλλιτεχνικά Ιργα.

"Ας άρχίσουμε άπδ τδ πρώτο μέρος αύτής τής πρόληψης. δέ θά μποροΰσε νά γεννηθεί ή καλλιτεχνική ένέργεια. πού άποτελοΰνε τΙς ψηλότερες κορφές τοϋ πνευματικού πολιτισμού. τά πιδ άθάνατα έργα. . 'Αλήθεια οί περισσότεροι έθνολόγοι κι άνθρωπολόγοι μας βεβαιώνουνε. πώς άν δέν ύπήρχε θρησκευτική συνείδηση στήν άνθρωπότητα. πώς τά πρώτα φανερώματα τής Τέχνης στούς πρωτόγονους λαούς είναι θρησκευτικά ή καλύτερα μαγικά. παρατήρησε. άπδ χεϊνες πού τΙς σφίγγουνε σά γκορφισταυρδ στά στήθια τους οί μυστικόπαθοι καλλιτέχνες καί κριτικοί είναι καί τούτη : πώς ή θρησκεία στάθηκε σ* δλάκερη τήν άνθρωπότα ή πρωταρχική πηγή κ' αιτία τής Τέχνης καί πώς άπδ τή θρησκευτική πηγή γεννηθήκανε στούς περασμένους αιώνες κι άπ' αύτήν μονάχα μπορούνε νά γεννηθούνε καί στούς μελλούμενους τά πιδ μεγάλα. "Ενας άξιόλογος έθνολόγος. τά πιδ μνημειακά. Μά πρώτ' άπ' δλα Ιχει τή δική της αισθητική άξία* κ' ύστερα οί σκοποί αύτοί δέν είναι μονάχα θρησκευτικοί. πώς πάντα ή Τέχνη τών λαών αύτών έχει Ιξω άπδ τήν ίδια της άξία καί σκοπούς πραχτικούς: έπιδρα μέ λογής τρόπους έπάνω στήν κοινωνική ζωή. δηλαδή μέ τήν τελευταία τους ένέργεια ύποβοηθοΰνε τή γενετήσια έπιλογή.ΘΡΗΣΚΕΓΤΙΚΗ Μ ΚΑΙ ΚΟΣΜΙΚΗ ΤΕΧΝΗ ΙΑ άπδ τις συνειθισμένες προλήψεις. πού μελέτησε ειδικά τήν Τέχνη τών πρωτόγονων και πού τδν έχουμε άναφέρει μιά δυδ φορές στή σειρά τών άρθρων αύτών. 'Απ' αύτήν τή βεβαίωση (πού δέν είναι σίγουρη) μπορεί νά βγάλει εύκολα δ ένθουσιασμένος μυστικόπαθος τδ συμπέρασμα. δ Γκρόσσε. είναι καί πολεμικοί καί σεξουαλικοί.

ή αισθητική άξία δέν κρίνεται άπό τή θρησκευτική άξία. Έ Τέχνη είναι ξεχωριστή κοινωνική λειτουργία παράλληλη μέ δλες τϊς άλλες. τά σκεύη. Κι δπως καθεμιά άπ' αδτές τΙς κοινωνικές λειτουργίες έχει τή δικιά της ζωή. Μά και στήν περίπτωση αδτή. τήν εδρυθμία. Όπως δέ γεννιοΰνται άπό τή θρησκεία ή 'Ηθική. μιαν οικογένεια ή κ' ένα άτομο) συχνότατα παρασταίνονται δχι δλάκερα. δέν θά μπορούσε μέ κανέναν τρόπο ν' αδτονομηθεϊ μέ τήν εξέλιξη στούς πολιτισμένους λαούς. Έ άνάγκη τής πολυτέλειας καί τοϋ αισθητικού παιχνιδιού υπάρχει πριν άπ' τή θρησκεία . πού είναι αληθινά καλλιτεχνικά δημιουργήματα: . βίσωνες. τά δπλα. "Ετσι δέν μπορούνε νά έχουν αισθητική άξία παρά μονάχα μαγική. Τά καθαρά θρησκευτικά ή μαγικά προϊόντα: τοτέμ (τοτέμ λέγονται τά [ερά ζώα ή φυτά ή Αντικείμενα. πού προστατεύουνε μιά φυλή. γίνονται δμως ώραΐα μέ τό καλό φκιάσιμο: τή συμμετρία. συχνά άποκλείεται και μένει ή συμβολική. "Αν ή Τέχνη δέν λειτουργούσε σάν ένέργεια διαφορετική άπό τή θρησκεία. μά μ' ενα μέλος ή δλότελα συμβολικά μέ γραμμές. Κι αδτές οί άναπαραστάσεις είναι πιό ίερές άπό τά Γδια τά ζώα. Καί το Αποτέλεσμα αδτής τής αιτίας δέν γίνεται αισθητικό γιατί ναι θρησκευτικό. "Ετσι ή ρεαλιστική άπόδοσή τους. πού άν τά καταφέρει νά έχει τεχνικό στυλιζάρισμα. πού άποτελοΰνε τό τοτέμ μιας φυλής κλπ. μά γιατί έχει τεχνική άξία. τό βάψιμο ή τό τατουάζ τοϋ κορμιού μπορεί νά είναι μονάχα χρήσιμα. τΙς δικές της αιτίες. έτσ* ύπάρχουνε καί φανερώματα αισθητικά πού δέν έχουνε θρησκευτικούς σκοπούς. Κ' ένώ τά έργαλεΐα.άν θρησκεία έννοοΰμε τήν δργανωμένη κοινωνικά σχέση τών άνθρώπων μέ τό άγνωστο. μαμούθ) καί σέ σκηνές κυνηγίου. τό κοντράστο καί τήν αρμονία. πού θά βοηθοϋσε τήν αίσθητικήν άπόδοσή τους. μιά φατρία. Κι δπως υπάρχουν φανερώματα καθαρά θρησκευτικά. τό Δίκαιο.52 KS22TA ΒΑΡΝΑΛΗ "Ωστε δέν είναι ή θρησκεία οδτε ή πρώτη οδτε ή μόνη άναισθητική αιτία τής αισθητικής ζωής. ή Έπιστήμη έτσι δέ γεννιέται κ' ή Τέχνη. τούς δικούς της σκοπούς καί τή δικιά της δργάνωση. Τήν αίσθητικήν άνάγκη δέν τή γέννα ή θρησκεία ( μόνον ή θρησκεία) τήν έκμεταλλεύεται. γίνεται αισθητική. έτσι και ή Τέχνη. Στή ζωγραφική δμως τών σπηλαίων βρισκόμαστε μπροστά σέ Αναπαραστάσεις ζώων (ρέννοι. τά φυτά ή τ' άντικείμενα. πού δέν έχουνε αισθητικούς σκοπούς.

53 άκρίβεια τοΰ σχεδίου. Ώς πρδς τδ δεύτερο μέρος τής πρόληψης. Είναι τόσο αύτονομημένη ή αισθητική άξία αύτών τών ζωγραφιών. ώστε δ Μπενεντέτο Κρότσε δέ δίστασε νά πεϊ πώς «άνάμεσα στδν τρωγλοδύτη καί στδ Φειδία δέν ύπάρχει διαφορά ποιοΰ παρά διαφορά βαθμοΰ». ώστε ή έξήγηση τών άνθρωπολόγων πώς Ιχουνε μαγικδ σκοπδ μας φαίνεται πολύ ζορισμένη. Αύτά τά Ιργα κατά τή γνώμη μας είναι τόσο άριστουργηματικά άπδ αίσθητικήν άποψη. ή Άγιά Σοφιά.. πώς δίπλα σ' αύτά τά μεγάλα θρησκευτικά μνημεία ύπάρχουνε τά παλάτια τής . φαίνεται λιγότερο πιθανδ άπ' τήν άπλήν έξήγηση. ή ιταλική θεία Κωμωδία είναι Ιργα θρησκευτικά* δμως δέν είναι λιγότερο ήρωικά ή Ιθνικά — τήν Κόλαση μάλιστα τή θεωροΰνε μερικοί λίβελλο τοΰ Ντάντε Ινάντια στδν έχθρό του τδν πάπα —. άποτελοΰνε συντριφτικά παραδείγματα μεγάλης θρησκευτικής Τέχνης.διαφέρουνε μονάχα ποσοτικά. Ιχουμε νά παρατηρήσουμε τά έξής : Είναι άλήθεια. ή Παναγιά τοΰ Παρισιοΰ κτλ. "Ομως (δέν πρέπει νά τδ ξεχνάμε αύτδ) ή ποσότητα δέν είναι ποτές ή αίτία ή μιά άπδ τις αιτίες τής δμορφιας. ή περσική Ζέντ 'Αβέστα. Καί χρησιμοποιούσανε αύτές τις δεξιότητες γιά γοΰστο κι δχι γιά μαγεία. πλατύτερο καί τδ αισθητικό του άποτέλεσμα πλουσιότερο. πώς ή θρησκεία Ιδωσε ώς τά σήμερα τά σπουδαιότερα καλλιτεχνικά μνημεία τής άνθρωπότητας καί κυρίως άρχιτεχτονήματα κ' έποποιίες. Δηλαδή δ ρέννος τών σπηλαίων κι δ Παρθενώνας τής 'Ακρόπολης είναι δημιουργήματα τοΰ ίδιου ποιοΰ: δηλαδή Τέχνη καί τά δυό.Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α . Τδ δτι συχνά δ καλλιτέχνης σημαδεύει στδ κορμί αύτών τών ζώων πληγές τάχα γιά νά προκαλέσει μαγικά τδ πλήγωμα τοΰ ζώου στά ίδια καίρια σημει του. κίνηση καί ζωή πολύ ρεαλιστικά. πώς οί ινδικές Βέδες. οί ναοί τοΰ Κάρνακ. δταν θά τδ κυνηγήσει. Είναι Ιργα κυνηγών λαών λαών. ή έλληνική Ίλιάδα. πού Ιχουνε στδν ανώτατο βαθμδ άναπτυγμένες τις δεξιότητες τοΰ χεριοΰ καί τήν παρατηρητικότητα τοΰ ματιοΰ. "Επίσης δ Παρθενώνας. πώς δ καλλιτέχνης πλήγωσε τδ ζώο γιά νά δώσει πιδ Ιντονο τδ αίσθητικδ άποτέλεσμα τής ρεαλιστικής άναπαράστασης τοΰ πετυχημένου κυνηγιοΰ. Ό Παρθενώνας είναι Ιργο συνθετότερο. Δέν πρέπει δμως νά γενικεύουμε τδ φαινόμενο αύτδ καί νά ξεχνάμε.

"Ωστε τδ τελικό μας συμπέρασμα είναι. πού βάζανε οί άγιογράφοι στίς είκόνες τών άγίων. Τδ Γδιο Ιγινε και μέ τούς ναούς τής χριστιανικής θρησκείας. τούς φκιάσανε δμοιους μέ τδ άνάχτορο τοΰ βασιλιά. τά 'Αλκαζάρ τής Κόρντοβας. πώς δέν έγέννησε τήν Τέχνη μόνον ή θρησκεία καί πώς δέν είναι μονάχα ή θρησκευτική Τέχνη ή πραγματικά μεγάλη Τέχνη. ΚαΙ είναι μεγάλ' ή κοσμική Τέχνη δταν μάς Ιδωσε στή λογοτεχνία τά Ιργα τοΰ Σαίξπηρ. "Ολα τ* άλλα είναι μυστικισμός καί «ματαιότης πνεύματος» δπως λέγει κι δ 'Εκκλησιαστής. τής Νινευί. πού βάζανε στίς εικόνες τών βασιλιάδων γιά νά τούς ξεχωρίζουν άπδ τούς κοινούς θνητούς. δηλαδή άριστουργήματα κοσμικής ή βέβηλης Τέχνης. Of βασιλικές (δημόσιες άγορές μέ στοές) χρησιμέψανε γιά πρότυπα τών οίκων τοΰ θεού. τής Τουραίνης κτλ. Έ κοσμική Τέχνη είναι ή πρωταρχική πού δανείζει τούς τύπους της στή θρησκευτική Τέχνη καί πού είναι κι αύτή μεγάλη. Ή κοινωνική έξέλιξη άνοίγει τδ δρόμο πρδς τά έδώ ή πρδς τά έκεΐ κι αύτή καθορίζει τήν άκμή ή τήν παρακμή. . είναι παρμένοι άπδ τούς φωτοστέφανους. Δέν δπήρχανε δηλαδή ναοί. τδ Λοΰβρο τοϋ Παρισιοϋ. Ποιά άπδ τΙς δυδ προηγείται χρονολογικά. "Απαντούμε άμέσως: ή κοσμική Τέχνη. Κι δταν άρχίσανε νά φκιάνουνε. τά παλάτια τής Μπλουά κτλ. zb Δημαρχείο τών Βρυξελλών. τοΰ θερβάντες. 'Ακόμα καί οί φωτοστέφανοι. "Ωστε δέν είναι ή θρησκευτική Τέχνη ή πρωταρχική κ' ή καθαυτό μεγάλη.64 ΚΑΣΤΑ ΒΑΡΝΑΑΗ Περσέπολης. τής 'Ισπανίας. τής Βενετίας. τοΰ Ραμπελαι και τοΰ Γκαίτε καί στήν άρχιτεχτονική τά παλάτια τής 'Ασίας. Είναι γνωστό κι άπ' τδν κρητικδ κι άπδ τδ μυκηναϊκό πολιτισμό πώς έπΐ πολλούς αιώνες δ βασιλιάς είχε άνάχτορο κι δ θεός δέν είχε κατοικία.

Αύτοί οί δρισμοί είναι τόσο γενικοί πού σχεδδν δέν δρίζουνε τίποτε. Ίδανικδ έννοοϋν οί ίδεοκράτες τήν κάθ' έξωπραγματική τάση τοΟ πνεύματος. πραγμάτωση τοΟ χα&ολιχοϋ μέ μορφήν άτομιχή». Γενικότατα κι έπομένως άόριστα. καί κινεί τήν πραγματικότητα πρδς τδ καλύτερο αύριο. Καί δέν έξηγοϋνε τή μεταβλητικότητα τών ιδανικών γιατί τδ άποσποϋν άπδ τήν αιτία του: τδ κοινωνικδ γίγνεσθαι. Ή ζωή κι δ θάνατος τών ιδανικών έξαρτιοϋνται άπδ τή ζωή καί τδ θάνατο τών κοινωνικών συστημάτων. 'Ενώ. Έ πάλη τών κοινωνικών ' τάξεων έκφράζεται μέ τήν πάλη τών ιδανικών. . καιρού καί τόπου. Τδ elvcu καί τδ γιγνώσχβιν τδ elvcu ταύτίζονται». Ό "Εγελος δρίζει τδ ώραΐον (κι αύτδ κυρίως μάς ένδιαφέρει) *αΙσ&ητήν παράσταση τής ιδέας.Τ Ε Χ Ν Η Κ Α Ι Ι Δ Α Ν Ι Κ Ο ΓΣΙΑ τής Τέχνης βίναι τδ «ίδανικδ» . Δέν υπάρχει πρίν άπ' τήν κοινωνία κι άλλάζει συνεχώς μαζί μέ τήν κοινωνία. Είναι (στορικδ δημιούργημα. Ό Ισχατος λόγος του είναι ή πορεία τής κοινωνικής πραγματικότητας. τουναντίον. μέ τήν πάλη τοΟ παλιού καί τοϋ νέου. Άλλά τί ναι τδ «ίδανικδ.» Καί πιδ άπ' δλα τά λεγόμενα ιδανικά δικαιοΰται νά χει τ' δνομα καί τή χάρη. τδ ίδανικδ είναι γέννημα τής πραγματικότητας. Αύτδ γεννά κι αύτδ μεταβάλλει τά ιδανικά: άχρηστεύει τά παλιά καί τ' άντικαθιστά μέ καινούργια. άδιαίρετος καί μή άναγομένη. Ό Βράιλας Άρμένης λέγει: « Ή ιδέα είναι άπλουστάτη καί πρώτη.λένε παλιοί καί νέοιίδεοκράτες.

"Ο. κάθε φορά οί δυναστευόμενες τάξεις προβάλλουν τά δίκαιά τους (τήν άπελευθέρωσή τους) ώς ίδανικά καί μ' αύτά ζητούνε τήν άλλαγή τοϋ συστήματος.. Μά τούτος δ σκοπός (τδ ιδανικό. Μπορεί νά δεχόμαστε μέ χαρά γι' άριστουργήματα τούς ιδανικούς έφηβους τής ζωφόρου τοΰ Παρθενώνα καί τις Παναγίες τοΰ Ραφαήλ. ρωμαντικοί. Κι άντίθετα.λ. σέ τελευταίαν άνάλυση. τής έξωράισης. 'Αλλ' «άδιαίρετα». Τδν δρον «ίδανικδ τδν χρησιμοποιούν οί ίδεοκράτες μάλλον μέ τήν έννοια τής «έξιδανίκεψης» τοΰ φυσικού καί τοΰ ήθικοΰ κόσμου. καί μή άναγδμενα». σκοπός είναι) περιορίζεται μονάχα στις κλασικές Τέχνες. άλλά μέ τήν ίδια χαρά δεχόμαστε γι' άριστουργήματα τούς Χριστούς τοϋ Σογκάουερ. πρωτόγονοι. 'Αποτελούνε καί τά δυδ μιάν άδιαίρετη μονάδα. δπως είπαμε.. τήν Goulue τοΰ Λωτρέκ και τ' «Άψέντι» τοΰ Ντεγκά. τής άποπνευμάτωσης τοΰ πραγματικού.τ. Και μόνο τά δεύτερα ιδανικά δικαιούνται νά λέγονται ιδανικά. Είναι διπλά.τι προέχει γιά τδ . "Αλλά δέν ύπάρχουνε χωριστά. Πλάι στδ Φειδία στέκεται δ παλαιολιθικός ζωγράφος τών σπηλαίων* πλάι στή Σαπφώ δ Βιγιόν* πλάι στδ Σοφοκλή δ Σαίξπηρ κ. 'Επομένως τδ αίτημα τοΰ έξιδανισμοΰ τής πραγματικότητας δέν έχει άπόλυτο κύρος γιά δλην τήν Τέχνη. αλλά πρόκειται γιά Τέχνη κακή. "Οταν σ* ενα έργο Τέχνης ύπάρχει διάσπαση μορφής καί ουσίας. τούς Σάντσους τοΰ Γκόγια. Γενικά πλάι στούς μεγάλους κλασικούς οί μεγάλοι ρεαλιστές.66 ΚΒΪΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ Κάθε φορά ή κυρίαρχη τάξη αετουσιώνει τά συμφέροντα της σέ ιδανικά καί μ' αύτά ζητάει νά σταματήσει τήν έξέλιξη. "Ενα της μορφής κ' ένα τής ούσίας. Αύτά δέν είναι «απλούστατα καί πρώτα. Ά λ λ ' άς περιοριστούμε στά «ιδανικά» τής τέχνης. Λέμε πλάι κι δχι πάνου ή κάτου γιατί. έκεΐ μποροΰμε νά χρησιμοποιούμε τδν δρο «Τέχνη». Αύτές άναπαρασταίνουνε κατ" άρχήν τά ώραΐα τής ζωής — καί τά ώραιοποιοΰνε περισσότερο σέ τρόπον ώστε νά ξεπερνοΰνε τήν άνθρώπινη πείρα* ένώ οί ρεαλιστικές Τέχνες προτιμούνε ν' άναπαρασταίνουνε τ' άσκημα τής ζωής — κι δπως dvai (τρόπος τοΰ λέγειν!) 'Αλλά τούτ* ή διαφορά δέ σημαίνει κ' ύπεροχή τής μιας ή τής άλλης σχολής. είναι μεθοδικά σφαλερή σύγκριση άνόμοιων. γιατί ναι άσύγκριτες μεταξύ τους. "Ενα τδ ίδανικδ τής τεχνικής καί τ' άλλο τοΰ περιεχόμενου. Μ' άλλα λόγια ή πάλη τών ιδανικών είναι πάλη άνάμεσα στδ παρδν και στδ μέλλον.

ένώ γιά τά φανερώματα τοΰ φυσικοΰ κόσμου κάνουμε «κρίσεις πραγματιστικές». ΚαΙ λέγεται «κατηγορική». "Εξω και πέρ' άπ' τό 'Εγώ (τό υποκείμενο) υπάρχει τό Συ (τό άντικείμενό). δημιουργεί τις λογής «άξιες» και τις «κρίσεις άξίας» μέ τ άντίστοιχα «προστάγματα». δπως. σκοπός) καί τά ζωντανά έκφραστικά μέσα (τεχνική) τά δημιουργεί καί τά προβάλλ' ή ζωντανή ζωή καθώς προχωρεί άσταμάτητα. άλλ' άπό μέσα. Οί «άξιολογικές κρίσεις». μαύρο κτλ). ΚαΙ τΙς δέχεται χωρίς άντίρρηση — άλλο άν δέν τΙς έφαρμόζει. Αύτές οί «άξίες» είναι κατηγορικές.χ. άντίθετα.Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α . Γιά δλους τούς άνθρώπους ή κλοπή θεωρείται πράξη κακή (αμάρτημα). Αυτό τό Συ.. απόλυτες» είναι πάντοτε «σχετικές». έπειδή άναφέρονται στό «"Ον» λέγονται καί «κρίσεις δντολογικές». είναι. Δέν τις φκιάνει τό υποκείμενο' τις βρίσκει άπό τά πρίν έξω του έτοιμες.. Κανένας π. έπομένως κατηγορικές. Κ' έπειδή άναφέρονται στ' άντικείμενα λέγονται καί «κρίσεις άντικειμενικές». πού κι αύτές εΐναι ύπερατομικές. πνευματικά. οί δεύτερες. Κι αυτές τις «ζωντανές ουσίες» (περιεχόμενο. αισθητικά. Άλλά μ' δλο πού φαίνονται γι' «άλήάβιες. έπειδή δέν έπιβάλλονται άπ' Ιξω. Αύτές. εΐναι μεγάλο. άφοΰ ναι δημιουργήματα τοΰ όμαδικοΰ βίου. "Ολο τό έποικοδόμημα συναι- . Έ κρίση αύτή είναι υποχρεωτική γιά δλους. 'Επιβάλλονται άπό τά έξω σάν κοινωνικά προστάγματα μέ κύρος καθολικό. ήθικά. γιατί ναι κοινωνικές. ΤΙς θεωροΰμε *άλή&ειες» άσχετες μέ τήν καλή μας ή κακή μας θέληση. Γιά ολα τά φανερώματα τοΰδμαδικοΰ βίου κάνουμε «κρίσεις άξιολογικές». (ή Κοινωνία). Ένώ μπορεί κάποιος ν' άμφισβητήσει τήν καταλληλότητα τοΰ τραπεζιοΰ (είναι μικρό. δέ μπορεί ν' άμφισβητήσει πώς τό τραπέζι τών τεσσάρων ποδιών έχει τέσσερα πόδια. πού άκατάπαυστα προχωρεί κι άλλάζει θεμέλιο κ* έποικοδόμημα. Υπάρχουν δμως καί κρίσεις άξιολογικές. λέγονται «υποκειμενικές». Ή ένωση τοΰ 'Εγώ καί τοΰ Συ κάμνει τόν κοινωνικόν άν&ρωπο. ή άγάπη τοΰ πλησίον θεωρείται συναίσθημα καλό. 57 χαραχτηρισμό ένδς έργου οποίας σχολής ώς ώραίου είναι ή πετυχημένη έκφραση τής ζωντανής του ουσίας μέ μέσα ζωντανά.

'Επομένως πρέπει πριν άπό τήν «ύπόθεση» νά όπάρχ' ή «προϋπόθεση». Τά ιδανικά δέν τά βρίσκει καί δέν τά πλάθει «έκ τού μηδενός» ίνα προνομιούχο άτομο. Ή ένέργειά τους δέν είναι ν' άναχαιτίζουνε τό παρόν νά προχωρήσει οδτε νά τό άναγκάζουνε νά γυρίσει πίσω σέ παλιότερες μορφές ζωής. οί δροι κ' οί δυνάμεις τής πραγματοποίησης τοϋ Ζδανικοϋ' ν* άπαντα τό ίδανικόσέ μιάν άνάγκη δμαδική κι δχι νά vat άπλώς τό καπρίτσιο ένός ή περισσότερων άτόμων. πού γ^ αδτές ή κρίση μας είναι καταφατική· π. "Αλλιώς τό «Ζδανικό» είναι «δραματιστικό». άλλ' άγωνίζονται νά έπιβληθοϋνε στήν περιοχή τους. δ θάνατος τοϋ Λεωνίδα στάθηκε ήρακκός. Τουναντίον τά ιδανικά βοηθάνε τό μέλλον νά γίνει παρόν. Όταν διασπάται ή άρμονία τών τάξεων. έπιβλημένες άπό τήν έξέλιξη.χ.άνατρέποντας τίς παλιές. τέχνη». Τά πλάθει μέ τά ζωντανά της στοιχεία καί τά έπιβάλλει ή κοινωνικοϊστορική έξέλιξη. Ή «δελφική ιδέα» τοϋ Σικελιανού δέ μπορεί νά δνομαστεΐ «ιδέα» μέ τήν Ιννοια τοϋ €ίδανικοϋ». 'Αλλά δέ μπορεί καί κάθε «ύπόθεση» νά θεωρηθεί καί «ιδανικό». αδτές πού είναι κοινωνικά νομοθετημένες γιά δλους (αδτό δέ θά πει: κι άπ' δλους !) Εαί. τό ποίημα τοϋ Α είναι σαχλό». γ) Οί κανονικές. θρησκευτικότητα. οί προϋποθέσεις. δίκιο. ή κυρίαρχη τάξη . δσες δέν Ιχουν άκόμα κοινωνικά νομιμοποιηθεί. «in abstracto». Σέ κάθε καιρό καί τόπο όπάρχουνε τεσσάρων λογιών «άξίες»: α) Οί τΰετιχές» ή «δμαλές». Αδτές οί «ύποθετικές άξίες» κάθε καιρού καί τόπου καί κάθε τομέα τής όμαδικής ζωής είναι τά «ιδανικά».68 Κ&ΣΤΛ ΒΑΡΝΑΛΗ σθηματικό κ' ιδεολογικό. Φορείς τών ιδανικών είναι οί κοινωνικές τάξεις. δ) Οί ύπο&ετικβς. χ. β) Οί «άρνητικϊς» ή «ανώμαλες». Πρέπει τό ιδανικό νά περιέχει μέσα του τή δυνατότητα τής πραγματοποίησης. οικογένεια. πού δέν έχει κλεισμένα τά σύνορά της (δλες οί «άξίες» διασταυρώνονται κι άλληλοεπιδρώνται) ώς €άξίβς κανονικές» . δταν γι' αδτές ή κρίση μας είναι άποφατική (καταδικαστική) π. μεταβάλλεται: ήθικότητα. Πρέπει νά υπάρχουν Ιξω άπό τά άτομα. δταν δηλ. δέν πιάνει ρίζες στόν Ιξω κόσμο (Ιξω κόσμος = ή κοινωνία).

πού έχει κάθε τάξη. Κ' ή Τέχνη τούτη σέ καιρούς άποσύνθεσης τών κοινωνικών συστημάτων. κρίνεται άπό έξωτερικά δεδομένα κι δχι άπό ύποκειμενικήν αυθαιρεσία. 69 χάνει τό έδαφος δπου στηρίζει τήν κυριαρχία της. Είναι ή Τέχνη. Μόνον ή τάξη. α&τή ναι Τέχνη άλη&ινή. "Ολο καί περισσότερης δυσαρμονίας κι άντίθεσης. ή άντικειμβνική νομοτέλεια νά συμφωνούν. Ή Τέχνη (δπως κ'ή Έπιστήμη κ'ή Φιλοσοφία) ποί) βοηθάει τίς δυνάμεις τοϋ μέλλοντος νά νικήσουν. πού τούς συνειδητοποιεί. . ίδανικά σκοπού. Έπομένως στέκονται έμπόδιο στήν κοινωνική πρόοδο. τέχνη έπαναστατική. Αύτό δέ σημαίνει πώς δέν άναγνωρίζεται δ διευθυντικός ρόλος τής διαλεχτής προσωπικότητας στήν πορεία τής Ιστορίας. Κ' έτσι ή γνώμη γιά τήν άλήθεια ή τήν ψευτιά τών «ίδανικών». Ξαναγυρίζουμε στό θέμα μας: τών ίδανικών τής Τέχνης. "Οχι τό καπρίτσο. άλλά πρέπει κ' ή πραγματικότητα. ποί> άπό ιστορική άναγκαιότητα προορίζεται ν* άντικαταστήσει τήν παλιά.Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α . 'Αντικειμενική πραγματικότητα είναι οί σχέσεις παραγωγής (σχέσεις κυριαρχίας καί υποταγής τών κοινωνικών τάξεων) — καί πρό πάντων ή άνοδική ή καθοδική πορεία αύτώντών σχέσεων. Ή Τέχνη. σέ καιρούς πού παλεύουν δ παλιός δ κόσμος μέ τόν καινούργιο. Αύτή πρώτη έγκρίνει ή άποδοκιμάζει καί καθιστά άποτελεσματική ή μάταιη τή γνώμη καί τή δράση τής προσωπικότητας. Αύτά είναι διπλά: ιδανικά μορφής κ' ίδανικά ουσίας. 'Ιδανικά τεχνικής. τούς ένώνει συναισθηματικά κ' ίδεολογικά καί τούς κινεί στή λυτρωτική δράση. είναι. Άλλά ποιός άποφασίζει. μόνον αύτή έχει «ίδανικά»—γιατί ναι προοδευτική. πώς ενας παλιός κόσμος σάπισε κ" έχασε τή δικαιολογία τής ύπαρξής του. Σέ ποιά μορφήν έξέλιξης βρίσκονται τούτες οί σχέσεις σήμερα. άπό τόν Γδιο της τό ρόλο τοϋ «χαλαστή καί χτίστη». Αύτή ή βεβαίωση είναι έπίσης άντικειμενική — άρα έπιστημονική. γίνεται άντιδραστική. "Οχι βέβαια ή γνώμη τοϋ Α ή τοϋ Β. ποί) «δμοψυχοποιεΐ» τοί>ς λαούς στόν άγώνα τους γιά δικαιοσύνη καί λευτεριά. Αποτέλεσμα: ή έπικίνδυνη άντίσταση τών ΰποταγμένων κ' ή άδίσταχτη βία τών κυρίων. Αύτή ή τάξη δέν μπορεί νά χει ίδανικά — γιατί άρνιέται τό μέλλον.

Καί γίνεται συνεργάτης τοδ έχθροδ! Τελευταία δ σουρεαλισμός άποκορύφωσε αύτήν τή «φυγή» άπδ τήν πραγματικότητα. δπως δλες οί Τέχνες καί Φιλοσοφίες φυγής άπ' τήν πραγματικότητα. αύτδν τδν προγραμματικδν άποτροπιασμδ τών ίδεών. Παρ' δλες τΙς δεξιοτεχνικές της έπιτυχίες. πού καταργεί τή Σκέψη καί τή Δράση.60 ΚΩΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ Ή Τέχνη ποί) άσχολεΐται μόνο μέ τή μορφή κι αποφεύγει νά πάρει θέση στδν κοινωνικδν άγώνα τής λευτεριάς καί τής δικαιοσύνης καί τής προόδου. τδ έθνος) είναι Τέχνη άλη&ινή. . εΐναι τέχνη φορμαλιστική: άδεια. Αύτή ή ύπέρλογη Τέχνη. Τουναντίον ή Τέχνη. γιατί προδίδει τδν κοινωνικό της ρόλο — κι άκόμα χειρότερα. νά καθοδηγήσει τήν άγωνιζόμενη τάξη (τδ λαό. άν αύτή ή Τέχνη καταπολεμεί συνειδητά τήν άλήθεια. Κι άποτυχημένη. ζωντανή καί ρεαλιστική — δηλαδή αίσθητοποιεί ιδανικά πραγματοποιήσιμα. εΐναι Τέχνη άρνητική. δπως κάθε Τέχνη πού άποτείνεται στδ λα δ κι δχι στή μειοψηφία τών κυρίων του. Ούτε πεζδς λόγος ούτε δράμα ούτε έπικδ ποίημα μπορεί νά γίνει μόνο μέ τδ ενστιχτο. Κ' εΐναι. εΐναι Τέχνη φραστικής μινιατούρας. Τέχνη άληθινή καί ώφέλιμη. πού ζητάει νά φρονηματίσει. 'Αντικατάστησε τδ λόγο μέ τδ ενστιχτο.

Φαίνονται γι' «αδτοσκοποί». Ή Τέχνη στίς πρωτόγονες κοινωνίες δημιουργήθηκε άπό πολλές αιτίες. έλληνική καί ρωμαϊκή. τήν οικονομική. "Οτι ώφελεΐ κανείς δέν Αμφιβάλλει. Αδτή ή «ήδονοπαιδαγωγική» θεωρία τοϋ «καλοΰ» (ώραίου) είχε μεγάλη πέραση καί στήν Αρχαιότητα καί στό Μεσαίωνα καί στήν 'Αναγέννηση. Τό μπορεί . Ή Τέχνη δηλαδή διδάσκει τήν άρετή καί τήν άλήθεια «μέ τό γλυκό». ζωγραφικής. Τά πάντα μπορεί. Ή Τέχνη δηλαδή μας διδάσκει μ' εδχάριστον τρόπο πράματα Ιξω άπό τόν έαυτό της. τήν θεωρούσαν άλλοι σάν ενα μέσον ήθικοποίησης κι άλλοι σάν Ινα μέσο γνώσης (Σωκράτης — Πλάτωνας). δέ θά υπήρχε. Γεννήθηκε άπό τή θρησκευτική. Ά ν δέν ώφελοϋσε. δμως δλες τους είναι σύγχρόνως καί μέσα γιά πραγμάτωση άλλων σκοπών Ιξω άπ' αδτές. τήν πολεμική και τή σεξουαλική ζωή καί τΙς έξυπηρετοϋσε δλες μαζί. Τό πότε βλάφτει καί πότε ώφελεΐ καί σέ τί ώφελεΐ καί βλάφτει. γλυπτικής κλπ.Ω Φ Ε Λ Ι Μ Ο Τ Η Τ Α ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ ΦΕΛΕΙ σέ τίποτες ή Τέχνη καί σέ τ ί .—άφοϋ υπάρχει άκόμα κι δταν βλάφτει.). 'Επομένως κάτι τό ύπάλληλο τής άρετής καί τής άλήθειας. Ot κλασικές άρχαιότητες. δπως μποροΰνε κι δλες οί άλλες παράλληλες άξίες. δταν πιά είχε «διαφοροποιηθεί» ή Τέχνη σέ ξεχωριστήν άξία. Τήν πραχτική χρησιμότητα τών «έλασσόνων» Τεχνών (τών βιομηχανικών) τήν προάγουνε σέ παιδαγωγική τών «μειζόνων» (ποίησης. ποί> είναι καί σκοποί της. Ή αδτονομία τους είναι . θά τό ξετάσουμε παρακάτου.

Μηδέ ήμεΐς οδν τήν ποιητικήν ή μερίδα ( = τδ ήμερο κλήμα) τών Μουσών έκκόπτωμεν. πώς έννοοΰσαν οί άρχαΐοι αδτήν τήν ώφελιμότητα τής Τέχνης. "Οθεν ού φευκτέον έστί τά ποιήματα. άλλά προφιλοσοψητέυν έθιζομένους έν τω τέρποντι τό χρήσιμον ζητεί ν καί άγαπάν». "Ο. Ό Λουκρήτιος (βιβλ. Κι οδτε δ ενας σκοπδς καταργεί τδν άλλο. άντίστροφα. άλείφουνε γύρω τά χείλια τοΰ ποτηριοϋ μέ μέλι. "Ο Στράβωνας (στωικός) θεωρεί τήν ποίηση «φιλοσοφίαν τινά πρώτην». που χρέος τους είναι «βελτίους ποιεΐν τοδς πολίτας έν ταΐς πόλεσιν».τι (λέγει) είναι οί δασκάλοι γιά τά παιδιά είναι κ* οί ποιητές γιά τούς ήλικιωμένους. . Ή «πολυσκοπιμότητα». Πρέπει λοιπόν νά νερώνουμε τή φιλοσοφία μέ ποίηση. δ «πολυτελισμδς» τών άξιων δέν καταργεί τήν «αύτοτέλειά» τους. ώστόσο. Γιατί συνυπάρχοονε πολλοί σκοποί μέσα στήνν Γδια άξία. Οί Λατίνοι έπαναλαμβάνουνε τά δσα είπαν οί "Ελληνες. Ό Πλούταρχος ατό «Περί παίδων άγωγής» λέγει σχεδόν τά Γδια. Ό 'Αριστοφάνης στοδς «Βατράχους» του λέει πολλά τά ένδιαφέροντα γιά τήν ποίηση.. ή «πολυσημία». Πραχτικότερ' οί κατοπινοί θεωρούσανε τήν Τέχνη ώς μέσο μορφωτικό τής ψυχής καί τοΰ πνεύματος τών πολιτών μέ τρόπον ευχάριστο. Ή «έτερογονία τών σκοπών» τοϋ Βοδντ αδτδ σημαίνει : δτι κάθε άξία παράγει άποτελέσματα περιασότερ' άπ* δσα έπιδιώκ' ή Γδια κι άπαντά σέ πολλές άνάγκες.. Τά καταφέρνει καλύτερα δποιος σμίγει τ' ώφέλιμο μ& τό ευχάριστο» 1. δταν θέλουνε νά ποτίσουνε τά παιδάκια άψιθιά. Κ* είναι πασίγνωστ* ή γνώμη τοΰ 'Οράτιου «Οί ποιητές ή ζητάνε νά μας εδχαριστήσουν ή ζητάνε νά μας ώφελήσουν. τοϋ Πλάτωνα (άληθές). <De arte poetica». ώς ίνα μέσο σωφρονισμού τών πολιτών. Δέ διαφοροποιούνται μονάχα οί άξίές παρά. Α) λέγει: «δπως οί γιατροί. «άφαιρεΐ γάρ ή κράσις τοΰ οΓνου τδ βλάπτον ού συναναιροΰσα τδ χρήσιμον. Ά ς ιδούμε. έτσι κι αύτδς τά δσα θά τά δεχότανε δύσκολα δ άναγνώστης τ' άνακατεύει μέ τδ γλυκό μέλι τών Μουσών». ΕΓδαμε τΙς γνώμες τοΰ Σωκράτη (άγαθόν). τοϋ Πλωτίνου (ένωσης μέ τδ"Εν). Ή σκέτη φιλοσοφία είναι πράμα βαρυστόμαχο. δπως τό σκέτο κρασί (« άκρατος οίνος»).62 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ σχετική. συνενώνονται καί συνεργάζονται δλες — ή καθεμιά μέ τό δικό της τρόπο.

Ό Τολστόης. δ μυστικόπαθος άληθοθήρας καί δικαιοκρίτης. πώς κ' οί πιδ διαφορετικές αισθητικές θεωρίες συμφωνάνε σέ τούτο : στδ δτι ή Τέχνη ώφελεΐ — εξυπηρετεί σκοπούς έξωαισθητικούς κι αύτδ είναι μιά μεγάλη άλήθεια. Ή καλή Τέχνη. καθηλώνει τδν άνθρωπο στήν δλη. καταλήξαν άπδ διαφορετικούς δρόμους δ καθένας στδ Γδιο παιδαγωγικό τέρμα. λοιπόν.Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α . πού μ' αύτδν γνωρίζεται ή ίδέα μέ μορφήν αισθητή. Στδ Μεσαίωνα καί στήν 'Αναγέννηση τήν ποίηση τή λέγανε «χαρούμενη έπιστήμη». Τέχνη. πού μόνοι τους έτοιμάζουνε τήν καταστροφή τους κ' ή Τέχνη τους τούς βοηθά στδ μοιραίο τους τέλος. πού διασπά τούτη τήν θεολογικήν ένωση τών άνθρώπων. Ή Τέχνη πραγματικά κι εύχαριστεΐ καί διδάσκει καί φρονηματίζει καί γίνεται κίνητρο πράξης καί προκοπής. βρήκε τέλος τήν άκόλουθην άπάντηση : Ή Τέχνη είναι ενα μέσο πού συνενώνει τούς άνθρώπους. Σέ τέτιους καιρούς ποιά είναι ή θετική. Ή τέτια Τέχνη (κυριαρχεί στδν καιρό μας. πώς οί Τέχνες έχουνε τδν Γδιο σκοπδ μέ τή Φύση : νά σκορπίζουνε τή χαρά καί νά μάς κάνουν εύτυχισμένους. Φιλοσοφία). ή άληθινή. Ό Έγελος θεωρούσε τήν Τέχνη σάν έναν άπδ τούς τρεις πνευματικούς κύκλους (θρησκεία. Έ κακή μόνον εύχαριστεΐ.Έχει δίκιο — άλλ' δ δρόμος πού μάς άνοίγουν δέν είναι μόνον αύτός. άν οί σκοποί αύτοί προάγουν τήν Ιστορική πορεία τών κοινωνιών κι δχι τήν άναχαιτίζουν. τδν παραπλανά καί τδν σκοτίζει* καί φρενάρει τήν πρόοδο καί παραστρατίζει τήν πορεία τής ιστορικής άναγκαιότητας. 03 («utile dulci»). Αύτδ άκριβώς έπανέλαβε κι δ Πλούταρχος: «έν τφ τέρποντι τδ χρήσιμον». είναι Τέχνη κακή. Κάθε λοιπδν Τέχνη. προστατεύεται κι άμείβεται μέ πλήθος τρόπους στούς κακούς κι άνάποδους καιρούς. Άλλά προσθέτει: «έτσι μάς άνοίγουνε τδ δρόμο τής ήθικής ζωής». κάτου άπδ τή σκέπη τοΰ θεοΰ—δθεν ή λέξη religio (=δεσμός). άφοΰ πολλά χρόνια βασανίστηκε μέ τδ ρώτημα: «Γιατί γράφω» . δπως κ' ή γλώσσα. άποτείνεται πρδ πάντων στά ένστιχτα. Βλέπουμε. Ά λ λ ' αύτή μονάχα άναγνωρίζεται. Κι δ Σίλλερ δμολογεΐ. Μα καί στά νεότερα χρόνια δυδ κορυφαίοι μαθητές τοΰ Καντίου. δ Έγελος κι δ Σίλλερ. ή δυ- . καιρδν έσχατου ξεπεσμού τών πάντων) είναι Τέχνη άρνητικη κακή καί ψεύτικη.

«πολυτέλειας» κι «άνάγκης τοΰ περιττού». Καί τελευταία δ Φέχνερ. Γιατί τότε μονάχα τό πνεύμα. άμα πάψει νά χρησιμεύει γίνεται ώραΐο.64 KfiZTA ΒΑΡΝΑΛΗ ναμογόνα Τέχνη . ΕΙίαμβ. αποβάλλοντας δλες τίς παράσιτες κι άναισθητικές παραστάσεις τής πραχτικής χρησιμότητας. μεταβολή τών μέσων σέ σκοπούς) υποστηρίζει. πού τόν είπε δ φιλόσοφος. δέν είναι μήτε καινούργοι μήτε δευτερότεροι.χ.' πώς ή Τέχνη άρχίζει άπό κει πού σταματάει τό χρήσιμοΚάθε χρήσιμο πράμα. δ παντογνώστης. τά παλάτια τού Μεσαίωνα. 1. μπορεί ν' άφοσιωθεΐ στήν καθάρια θεώρηση τών μορφών. Ή έπαναστατική. δ έξελιχτικός Σπένσερ μελετώντας τούς νόμους τής έξέλιξης τοϋ πολιτισμού (διαφοροποίηση δργάνων καί λειτουργιών. σιμο. τά σκεύη. τά παλιά τά έπιπλα. Ιρχεται σάν άνάπτυξη τοϋ άλλου έκείνου. ού διδασκαλίας». τήν Ανασκευάζει δ Στράβωνας. δ «πρώτος φιλόλογος». Στούς νεότερους χρόνους δ κριτικισμός τοϋ Κάντ δρισε πώς ενας άπό τούς τέσσερις είδικούς χαραχτήρες τοϋ ώραίου είναι ή άνιδιοτελεια. ή Τίχνη αρχίζει από τό χρή- . τό Γδιο υπάρχουν κ* ο£ άντίθετες. τά γιαταγάνια τά ροδίτικα πιάτα). Δηλαδή τά ώραία Ιργα μας άρέσουνε χωρίς νάχουμε κανένα κέρδος άπ' αύτά. τά καριοφίλια. Ό 'Αλεξανδρινός "Ερατοσθένης. «σκοπιμότητα χωρίς σκοπό» καί πού σημαίνει : «τό ώραΐον είναι σκοπός τοϋ εαυτού του» — ήγουν «αυτοσκοπός». πώς ατίς πρωτόγονες κοινωνίες. διατύπωσε τή γνώμη. Κατ' έξοχήν ωφελιμιστική. πώς ή ποίηση γίνεται «ψυχαγωγίας χάριν. δπως τά κάστρα. Κι αυτοί πού τις κηρύξανε. "Οπως ύπάρχουν αισθητικές θεωρίες ωφελιμιστικές. Τούτος δ χαραχτήρας. Κι αύτήνε τή γνώμη. δ τολμητίας τής «Πειραματικής Αισθητικής». 'Αργότερα. τά δπλα (π. Περισσότερο πράξη άπό λόγος ή δραμα. Αυτών τών γνωμών παράλληλος είναι κι δ νεότερος (δχι καί τόσο !) χαραχτηρισμός τής Τέχνης ώς «παιχνιδιού». πού τήνε θεμελιώνει στ' άπλα στοιχεία τών αισθήσεων (ένώ ή Τέχνη είναι σύνθεση) θεώρησε τήν «έπιστήμη τού καλοΰ» σάν ένα κεφάλαιο τής «Ηδονικής» δηλαδή τής γενικής 'Επιστήμης τοϋ εύάρεστου.

118 Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α Nat. ήθική. Κείνος πού θαυμάζει Ινα τοπίο τοϋ Κλώντ Λοραίν. Αύτή ή λαχτάρα δέν μπορεί νά δλοκληρωθεΐ σέ σαφή πόθο. μά τοϋ «άπαραίτητου» — δεν μπορεί νά λείψει. δσο δέν μπορούν νά λείψουν ή ήθική. Είναι άλήθεια. Ή προσωπικότητα μας δέν είναι κομματιασμένη σ' άνεξάρτητες περιοχές: λογική. πού προβάλλει. λέγει δ Γκαίτε στήν «Ίφιγένειά» του). άλλ' δχι τοϋ «περιττοϋ». κατά τδ Σίλλερ. Τέτιο «παιχνίδι». Κείνος πού θαυμάζει τόν Έχτορα τοϋ 'Ομήρου. συναισθηματική. Είναι καί «παιχνίδι». θρησκευτική. Ό πιδ πνευματικός θαυμασμός γιά Ινα πράμα περιέχει μέσα του μιάν ύποσυνείδητη λαχτάρα κατοχής — κι άρχή πράξης. Είναι καί «πολυτέλεια». Είναι ή Τέχνη «άνάγκη». Κανένα ψυχικό μας φαινόμενο δέν είναι άπλδ κι άπομονωμένο. ή άλήθεια. πού ύποστήριξε τή θεωρία του «αισθητικού παιχνιδιού». σέ ύπερατομικές θυσίες. έφόσον γίνεται μέ τήν έπέμβαση τής φαντασίας καί τής προσωπικότητας τοϋ δημιουργού — μέ τή διαφορά πώς μήτε δ δημιουργδς μήτε δ θεατής ή άκροατής τδ παίρνουνε γιά «παιχνίδι». πώς ή άμεση ένέργεια τοϋ καλλιτεχνικού ωραίου είναι νά κατασιγάζει τά ένστιχτα. έφόσον ή άπόλαυσή της δέν είναι ύλική' Ινα φαινομενικά εύάρεστον «άλλοθι» — άλλά τέτιο «άλλοθι». 'Επομένως ούτε «άνιδιοτελής» είναι ή Τέχνη ούτε κι άρχίζει άπδ κεΐ πού τελειώνει τδ χρήσιμο. "Ολες μας κ' οί δργανικές κ* οί ψυχικές άντιδράσεις είναι σύνθετες κ' ένωμένες ώς ενα βαθμδ καί κατά κάποιον τρόπο. Άλλά. "Ετσι δ Αουκια5 . Ή συνείδησή μας είναι μιά κι άδιαίρετη. μεταφέρεται ψυχικά σ' αύτδ τδ τοπίο (ή «συμβολική ένωση τοϋ ύποκείμενου μέ τδ θαυμαζόμενον άντικείμενοτ τοϋ Αίψ). τδ δίκιο. Είναι άδύνατον ενα δποιας άφορμής (έξωτερικής ή έσωτερικής) ψυχικό μας γεγονδς νά μήν περιέχει μέσα του σέ φανερήν ή λανθάνουσα κατάσταση στοιχεία άπδ άλλες περιοχές τοϋ μέσα μας κόσμου. Στδ βάθος κάθε θαυμασμού πάλλεται κ' Ινα είδος πνευματικού έρωτα. παίζουμε τήν ίδια τή ζωή μας (αύτδ τδ είπε κυρίως γιά τή δραματική Τέχνη). θά θελε νά τοϋ μοιάσει («καθένας άς διαλέγει τδν ήρωά του κι άς άκλουθεΐ τ' άχνάρια του στόν "Ολυμπο». δπου. στίς άκαλλιέργητες ψυχές μπορεί νά προκαλέσει άναοτάτωση. πραχτική νλπ. γιατί ναι άμεσα παροϋσα ή παράσταση τοϋ άπραγματοποιητου. ποί) συνυπάρχει καί δδηγεΐ τήν πραγματικότητα μέ τις «ιδανικές άξίες».

"Ενα τεχνικό δημιούργημα. ή άριστοκράτισσα Τέχνη έκφραστικών κατορθωμάτων. οί καλτσοδέτες τού Ναπολέοντα. Οί όπαδοί τοϋ δόγματος διώχνουν άπ* τήν περιοχή τής Τέχνης κάθε διανοητικό ή ήθικό στοιχείο. γιατί ή αισθητική ένέργεια δέν είναι βιολογικό φαινόμενο παρά κοινωνικό). Ό άνθρωπος. γίνεται βιομηχανικός άπό άνάγκη και καλλιτεχνικός άπό Ινστιχτο (λάθος. ΕΓταν άπ" τά γεννητάτα του ώραΐο καί φκιάχτηκε γιά νά ναι ώραΐο (δσο καί χρήσιμο). Τό δόγμα «ή τέχνη γιά τήν τέχνη» ταλαιπώρησε όλάκερο σχεδόν τό 19ο αιώνα. Τ' ώραΐο καί τό χρήσιμο είναι σύγχρονα — έννοώ στΐς κοινωνίες πού Ιχουν ήδη τά πρώτα έργαλεΐα. ή έρμητική. Τέχνη Αντικοινωνική. τά δστά τών Μαραθωνομάχων. Ξαναγυρίζουμε στή γνώμη τοϋ Σπένσερ. πίνακες) άλλά κι άντικείμενα μέ καλλιτεχνικήν καί πραχτικήν άξία (δπλα. Λέμε «Τέχνη» καί έννοούμε ή μόνο τήν Ποίηση ή περιλαβαίνουμε μέσα στόν δρο καί τ' «ώραΐο» τής Φύσης. Στά μουσεία βρίσκονται άντικείμενα μέ καλλιτεχνικήν άξία μονάχα (άγάλματα.) καί τέλος άντικείμενα μονάχα μέ ίστορικήν ή άρχαιολογικήν άξία. κανένα κακοφκιαγμένο πράμα ή μόνο χρήσιμο δέ γίνεται ώραΐο μέ τό πέρασμα τών αιώνων. ή Τέχνη αίνιγμα. αγγεία κλπ.66 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ νός (παίζοντας βέβαια) μας παρουσιάζει μιαν περίπτωση αίσθητηριακοϋ Ιρωτα είς βάρος ένός άγάλματος τής "Αφροδίτης τής Καλλιπύγου. Οί έθνολόγοι έξηγοϋνε πώς πολύ πριν ντυθεί 6 άνθρωπος ζήτησε νά στολιστεί. Έ συζήτηση γιά τήν ώφελιμότητα τής Τέχνης δυσκολεύεται άπό τή στενότητα ή τή γενικότητα τών δρω ν πού χρησιμοποιούμε. Λέμε ώφελιμότητα καί έννοούμε τήν πραχτική ή τή διδαχτικήν ώφελιμότητα. πού ή κοινωνική έξέλιξη τό Αχρηστεύει. δέν τό μεταβάλλει σέ Ιργο ώραΐο. Άδολη Τέχνη! Καθαρή Τέχνη! Είναι ή Τέχνη τοϋ κλειστοϋ χώρου. Άλλά καί τούτ' ή γνώμη λάθος. Μ' άλλα λόγια τοϋτ' οί έπιστήμονες δίνουνε τήν άντίστροφη χρονολογική σειρά στό χρήσιμο καί στό ώραΐο άπό κείνην πού Ιδωσε 6 Σπένσερ. Οί άνωφελιμιστές είναι περισσότεροι μεταξύ τών καλλιτεχνών καί τών ποιητών παρά μεταξύ τών θεωρητικών καί τών κριτικών. θέλουνε τό ώραΐο πριν άπό τό χρήσιμο. δπως οί «γροθιές» τών πρωτόγονων. "Αντίθετα. Τό κακό στις ήμέ- . λένε.

Τέχνη φυγής. Ό δημιουργό:. στή νόηση. μά καθεστωτικό. Αποτείνεται στή φαντασία. Δέν είναι καπρίτσιο τοΰ άτομικοΰ δημιουργού. Ά ν δέν πραγματώνει τό δικό της σκοπό. "Εχει άνάγκη άπό χαρά κι άπό ίδανικά. Τουναντίον είναι μιά χρησιμότατη λειτουργία πού συντελεί στή διατήρηση καί στήν έξέλιξη τοΰ κοινωνικού συνόλου. Ό καλλιτέχνης μέσα στή ροή τοϋ κοινωνικού γίγνεσθαι μπορεί ν' άψηφήσει δ. Και νά μετουσιώνει δλα τηι τά στοιχεία σ' έργο Τέχνης. Bougie. Κι αύτή . Τήν ύλη του καί τήν τεχνική του καί τούς σκοπούς του. χωρίς ευθύνες και χωρίς άποτέλεσμα. «σοβαρά» ή «πεζά» καθήκοντα. Τέχνη ένστιγματική. πού έχει κι αύτή τά ύπερατομικά της προστάγματα. 67 ρες μας έχει παραγίνει με τήν άποφυγήν δχι μόνο τοϋ πραγματικού στοιχείου παρά καί τοΰ λογικοΰ.τι νεκρό καί παλιωμένο. Ή κοινωνία δέ θά μποροΰσε νά ζήσει άσχολημένη μονάχα μέ «πραχτικά». δ'ΐν έφευρίσκει.τι ζωντανό καί νέο κι αύτδ νά ίδανικοποιήσει. Τί θά πει αύτό. είναι κ' αύτή μιά χαρά — άλλά υλική. ανακαλύπτει. Αύτό έννοοϋμε λέγοντας «πειθαρχημένο». Τδ έσχατο κατάντημα τοΰ φορμαλισμού. Ή Τέχνη είναι τόσο «πολυτελική» καί τόσο δεμένη μέ δλους τούς κύκλους τής δμαδικής ζωής. Είναι κοινωνική λειτουργία. καί ν* «άνακαλύψει» δ. Άλλά λέγοντας «πειθαρχία» έννοοΰμε κι «άνταρσία». Πάντως «καθαρή» κι «άδολη Τέχ-'η» δέν ύπάρχει. ώστε νά μή μπορεί νά θεωρηθεί σά μιά μάταιη σπατάλη ένέργειας. πού άποβλέπουνε στήν ικανοποίηση τών ένστίχτων τής αυτοσυντήρησης καί τής αναπαραγωγής.Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α . Μ' αύτό τδ Συ ένωμένο τδ 'Εγώ του θά φκιάσει ένα έργο δμαδικδ κι άτομικδ μαζί. δπως είπαμε κι άλλοΰ. "Οχι μόνον «άνώφελη» παρά κ* έπιζήμια. δέ θά πραγματώσει καί κανέναν άλλον. λέγει δ C. θά τούς βρει έξω του. Άλλά γιά νά πετύχει τούς έξωαισθητικούς σκοπούς της δέν άρκεΐ ή καλή πρόθεση. Πρέπει πρώτ' άπ' δλα νά πετυχαίνει τδ οίκο της αισθητικό σκοπό : ν' άρέσει. Στδ Σύ. Πειθαρχημένο. Τής Τέχνης είναι πνευματική καί συναισθηματική. στήν καρδιά— σάν ένα «παιχνίδι» δλων αύτών τών στοιχείων—άλλ' δχι αύθαίρετο. Βέβαια καί ή φυσική ικανοποίηση τών ένστίχτων. Ή ξεχωριστή ένέργεια τής αισθητικής ήδονής είναι κι αύτή μιας μεγάλης κοινωνικής χρησιμότητας.

Αντικοινωνική. τήν πολεμική τους γύμναση. α) "Οταν οΕ 'Αθηναίοι έφηβοι στδ Μαραθώνα (τδ παράδειγμα τοϋτο τδ παίρνω άπ' τον Γκρόσσε) όρμούσανε παραταγμένοι ένάντια στδν έχθρό.68 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ ή βά5ολη» είναι σκόπιμη. Μ' άλλα λόγια δέν τούς άπασχολοΰσαν άλλα προβλήματα παρά μονάχα τεχνικά. πού τούς έπιδοκίμαζε δλ' ή Πολιτεία. δέ θά κιντυνεύει ποτές ή λευτεριά της. ήγουν τεχνική) γιά νά γιορτάσουνε τή νίκη τους στήν άγορά τής 'Αθήνας. "Οχι καί τόσο ! Μαζί μέ τήν «δμορφιά» τής μάχης στερέωναν τή δικιά τους μαχητική άξία καί τών συμπολιτών τους τδ πατριωτικδ φρόνημα καί τή δόξα τής πατρίδας στά μάτια τών δικώνε τους καί τών ξένων. ή ένέργειά τους αύτή δέν επιδίωκε κανένα αίσθητικδ άποτέλεσμα παρά μονάχα πραχτικό: τήν άμεση νίκη. τδ θάρρος καί τήν έπιδεξιοσύνη τους στήν έπίθεση καί στήν άμυνα. άλλά μαζί τιμούσανε καί τήν Πολιτεία καί δίνανε θάρρος κι αύτοπεποίθηση στδ σύνολο καί βεβαιώνανε. 'Αλλά είτε άσύνειδα είτε συνειδητά έξυπηρετούσανε κ' ίνα σωρδ άλλους έξωαισθητικούς σκοπούς. Μόνον . δστερ' άπ* τή μάχη τους οΕ ίδιοι έφηβοι χορεύαν άρματωμένοι τδν πυρρίχιο καί μέ δργανωμένη τάξη ( μέ δρισμένο στυλιζάρισμα. δέν είχανε στδ νοϋ τους τίποτ' άλλο παρά τήν δμορφιά τοΰ ναοϋ καί τδ μέ ποια μέσα θά πραγματοποιούσαν εν' άρμονικδ σύνολο τών στοιχείων μ' ενα καί μόνο σκοπδ τδ έργο τους νά είναι ναός. γιά νά ίδοΰμε πως ή αισθητική «άξία» είναι ξεχωρισμένη άπδ τ' άλλα «πεζά» φανερώματα τής ζωής. μέ τδν πλοΰτο. "Οταν δμως. μέ τήν ασύγκριτη δμορφιά τοΰ έργου «του»: τοΰ μεγαλύτερου . Αύτδ είτανε τδ καθαυτό τους μέλημα. β) "Οταν δ 'Ικτίνος κι δ Φειδίας. έπομένως. δπως είπαμε. πώς δσο θά έχ' ή πατρίδα τέτιους ύπερασπιστές. αύτή ή είκονική ψευτομάχη δέν είχε κανέναν άμεσο πραχτικδ σκοπδ παρά μόνον αισθητικό. Δείχνανε τή δύναμή τους. καθώς κι ολ' οΕ τεχνίτες τών έργαστηρίων τους. φκιάνανε τδν Παρθενώνα. Και τώρ' άς πάρουμε δυδ παραδείγματα άπ' τήν ιστορία τής Τέχνης. Σκοπούς τοΰ Περικλή. Ό Περικλής ήθελε μέ τή μεγαλοπρέπεια. άλλά και πόσο είναι δεμένη μαζί τους καί τά έξυπηρετεΤ. Μονάχα ποί) ή σκοπιμότητά της εΐναι άντιδραστική.

Άλλά ζητοΰσε καί κάτι «δικό» του : νά έξυπηρετήσει τδ άτομικό του πολιτικδ συμφέρο καί γόητρο. 70 άρχιτεχτονικοΰ μνημείου τής 'Ελλάδας δλης. "Ηθελε νά θαμπώσει καί νά φοβίσει δικούς καί ξένους. Έκεΐ φυλαγότανε τδ «διιπετές» (ούρανοκατέβατο) «ξόανο».. θαλασσινούς καί στεριανούς. Ή λατρεία τής Αθηνάς έξακολουθοΰσε νά γίνεται. πού λέμε σήμερα. νά έπιδείξει ατούς συμπολίτες του καί στούς «συμμάχους» καί στούς έχθρούς τήν πολιτική. δπως καί προτύτερα. Άλλωστε δ Παρθενώνας δέν εΓτανε ναδς «λατρευτικός». Καί προστέθηκε σ* αύτούς τούς σκοπούς κ' ενας καινούργιος γιά μάς: ή κολακεία τοΰ έθνικοΰ μας συναισθήματος.Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α . ώστε νά μπορεί νά συνεχίζει παρά τούς θεσμούς τής δημοκρατίας. ΕΓτανε ναδς μάλλον θεαματικός.λιδ ναδ τής Πολιάδος Α θηνάς (άνάμεσα Παρθενώνα κ' Ερεχθείο). («έργάναι») καί τδν άνέβαζεν δλ' ή Πολιτεία μέ δλες τίς «συμμαχικές» άντιπροσωπεΐες. 'Αλλά κι δχι τελειωτικά. χωρίς τή βοήθεια τής μνημειακής Τέχνης. τήν οικονομική.. «έν πομπή και παρατάξει» στήν Ακρόπολη. Ό Περικλής είχε υποτάξει τδ θρησκευτικό σκοπδ τοΰ ναοΰ στδν πολιτικό. δ καθαυτδ σκοπός. Οί άρχιτέχτονες κ* οί γλύπτες. τή δικιά του μονοκρατορία έπί δέκα χρόνια— τήν «άρχήν ένδς ανδρός» ! Ό θρησκευτικός σκοπός. τδ θαματουργό. (ήγουν τδ δίκιο τοΰ . Δέ «λειτουργιότανε». στδν πα. Κι δμως ή άσύγκριτη πραγμάτωση στή σφαίρα τής άκρας Τελειότητας τοΰ καλλιτεχνικοΰ σκοποΰ δχι μονάχα δέν άχρήστεψε τούς άλλους σκοπούς παρά καί τούς έξυπηρέτησε πιδ έντονα καί πιδ άμεσα παρ' δσο θά μποροΰσε νά τδ πετύχει δ πολιτικός. τής θεάς. πού συνέβαινε νά είναι καί συμφέρο καί γόητρο τών δημοκρατικών. Καί γιά τδ ντύσιμο αύτουνοΰ τοΰ ξόανου προοριζόταν δ πέπλος. δταν γιορταζόντανε κάθε τέσσερα χρόνια τά Μεγάλα Παναθήναια. πώς έχουμε τέτιους «προγόνους» καί πώς είμαστε κληρονόμοι τοΰ πολιτισμοΰ τους. ισχυρότερου !). ύποβιβάζετ' έτσι σέ άπλή πρόφαση. τδν πολιτικδ στδν καλλιτεχνικό. τήν πνευματική καί τήν πολεμική δύναμη τής «άθηναϊκής ήγεμονίας». Γιά μας σήμερα μπορεί νά έχασε μέγα μέρος άπδ τδ παλιό του «περιεχόμενο» — άπδ τούς παλιούς έξωαισθητικούς σκοπούς του. . πού ύφαίνανε κάθε τέσσερα χρόνια τά κορίτσια τών καλύτερων οικογενειών τής Αθήνας. 'Επιζούνε κι αύτοί κατά κάποιον τρόπο γιά τούς «πληροφορημένους» θεατές.

Οδτε πεθαίνουνε. ενώ τή νεκρή καί τήν ψεύτικη τήν ύποστηρίζουνε μέ χάΰε τρόπο καί τήν τιμούνε τ' άντιδραστικά καθεστώτα. Τουναντίον ή άληθινή Τέχνη «όμοψυχοποιεΐ» τδ λαό' συνειδητοποιεί τδν άγώνα του· τδν χωρίζει άπδ τούς κυρίους του καί τδν δδηγεΐ στδν Ιδανικό του δρόμο. δτι ή Τέχνη υπάρχει κι δταν δέν ώφελεΐ παρά καί βλάφτει. καιρούς άποσύνθεσης τοϋ κοινωνικού «είναι». έξωλογική. ή πάλη τούτη τών τάξεων Ιντείνεται κι δ χωρισμός τους μεγαλώνει. τήν καταδιώκουν. Είναι. πού είναι ζωντανή στδν καιρό της. Ιπιζεΐ σ' δλους τούς καιρούς κ' είναι ώφέλιμη. πού σημειώσαμε στήν άρχή τοϋ άρθρου μας. γκαγκστερική. μέ τδν καινούργιο. Ζοϋνε κι άντιστέκονται στδν καιρδ χάρη ατήν πολλαπλότητα τών σκοπών. Εκείνους ποί> Ιχουν άπδ τά πρίν τήν «δμοια» ψυχή. ή πορνογραφική. πού καταρρέει. πώς τά μεγάλα Ιργα στδν καιρέ τους. Άλλά ποιούς. αδτή μόνον είναι Τέχνη άληθινή κι ώφέλιμη και πραγματώνει τδν Ιστορικό της προορισμό. δηλ. Κ' Ιτσι πάντα ύπάρχει πάλη τάξεων.70 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ Πάντως πρέπει νά σημειώσουμ' Ιδώ. στά χρόνια μας. Ή Τέχνη τών κυρίαρχων (τών δλίγων) βάζει σκοπό της: α) νά «διασκεδάσει» αδτούς τούς δλίγους· β) ν' άποτρέψει τούς πολλούς (λέγε τήν όλότητα!) άπ* τδν πραγματικδν κόσμο κι άπ' τ' άμεσα ζωτικά τους συμφέροντα καί γ) νά ώραιοποιήσει τή σαπίλα τοϋ καθεστώτος κ' Ιτσι ν' άμβλύνει τήν άντίθεση τοϋ παλιοΰ κόσμου. Σέ καιρούς καθοδικούς. Ή Τέχνη «όμοψυχοποιεΐ». είναι τέχνη άντιδραστική. Είναι φανερό. δουλική. δέν χάνουνε τδ μεγαλείο τους μέ τά χρόνια. τή ζωντανή Τέχνη. Άλλά τήν τέτια Τέχνη. . που επιζητούσαν. πού άνεβαίνει. έξωπραγματική κ' έξωπολιτική Τέχνη. Γιατί δέν Ιχουν δλοι τήν Γδια κοινωνική συνείδηση — άφοΰ ή κοινωνία είναι χωρισμένη σέ τάξεις. Καί μόνον αδτή ή Τέχνη. Άλλά σέ τέτιους καιρούς μόνον ή Τέχνη πού συνειδητοποιεί τήν άνάγκη τής άλλαγής κι άνοίγει τδ δρόμο στδ μέλλον. ψεύτικη. Ξαναγυρίζουμε δηλαδή σέ κείνο. πώς ή Τέχνη πού ζητάει τέτιαν «δμοψυχοποιία» τοϋ συνόλου.

δπως τής 'Αφροδίτης. . τοΰ 'Ερμή καί τοΰ Διόνυσου. τρικέφαλοι καθώς καί διαφόρων θεών. πώς τδ γυμνό. Σ' αύτούς τούς Έρμήδες (κ' εΓτανε πολλών λογιών : μονοκέφαλοι. δέν τρόμαζε τούς προγόνους μας. τής Υγείας κτλ) συνειθίζαν οΕ άρχαΐοι νά προσφέρουνε σύκα κι άλλα φροΰτα καί νά τούς περνάνε στδ λαιμδ κορδέλλες καί γιρλάντες άπδ λουλούδια. Τά κάτω μέρη τών Έρμών. Δυδ τετράγωνες στήλες μαρμάρινες μέ δυδ κεφάλια στήν κορφή τους. άκόμα και θηλυκών. «Συνήδε πρδς τά άρχαΐα ήθη». έκεΐ δπου άρχονται τά τόξα αύτής. δπως λέγει καθαρά δ 'Ηρόδοτος «κατά λόγον ίερόν». Στήν μπροστινή καί στήν πισινή πλευρά αύτών τών στηλών δ άρχαΐος μαρμαράς είχε σκαλίσει πολύ «έκτυπα» τά διακριτικά σημεία τοΰ φύλου τών δύο θεών. μά γιά νά τούς στολίζουνε καί τούς τιμάνε γιά λόγους λατρευτικούς. Ή γυμνότητά τους εΓτανε στοιχείο θρησκευτικό κ' οΕ άρχαΐοι μαρμαρογλύφοι τήνε σημειώνανε. έκατέρωθεν τής σφενδόνης.Τ Ε Χ Ν Η Σ Κ Α Ι Η Θ Ι Κ Η ΤΗΝ έφημερίδ' «'Ακρόπολη» τής 17 τοϋ Μάρτη 1896 (παραμονές τών πρώτων 'Ολυμπιακών άγώνων) διαβάζουμε τήν άκόλουθην εΓδηση: «Αδριον θά στηθώσιν εις τδ Στάδιον καί οΕ άνακαλυφθέντες δυο Έρμαΐ. θά καλυφθώσι δι' ύφασμάτων κυανόλευκων». διπλοκέφαλοι. φυσικδ καί καλλιτεχνικό. κολλημένα σβέρκο μέ σβέρκο. Τί εΓτανε αύτοί οί «Έρμαΐ» ή Έρμήδες τοΰ Σταδίου . τά δποΐα δέν συνάδουσι πρδς τά σημερινά ήθη. Είναι γνωστό. δχι γιά νά σκεπάζουνε τή γυμνότητά τους άπδ σεμνοτυφία.

Γιατί τήν «έκρινε» δχι σάν τεχνοκρίτης. έτσι δπως τδ ήθελε τδ «αίσθητικδ πρόσταγμα» τοΰ καιροΰ. Σ' αύτές τΙς δυδ άντίθετες «κρίσεις άξίας» λογαριάστηκε ή Έθική κι ή θρησκεία. Τδ Γδιο κι δ Μεσαίωνας είχε κάποιαν άναλογία μέ τήν άρχαία κλασική έποχή. Κι δμως αύτδ θά έπρεπε νά ναι τδ κύριο ζήτημα.ισα. Πολλές γκαρκούγιες. Δέ φοβότανε δχι μονάχα τδ γυμνό. λιγότερο σχολαστικοί. Μά καί πάλ* ή Τέχνη άνοιγε ρήγματα μεγαλειώδη σ' αύτήν τή θεληματική σεμνοτυφία. Ό πάπας 'Ιούλιος Β' άνάγκασε μέ τδ ζόρι τδ Μιχαηλάγγελο νά διακοσμήσει τήν Καπέλλα Σιξτίνα. μά σάν έκκλησιαστικδς άξιωματοΰχος. . πού τά ήθη τών άστών καθώς καί τών πολιτικών καί θρησκευτικών άρχόντων. δέν εΓτανε καθόλου άσκητικά. τδν καιρδ Γσα . ΚαΙ παίζει κανένα ρόλο ή θρησκευτική καί ή ήθική κρίση στήν καλαισθητική έπιδοκιμασία ή άποδοκιμασία τών έργων . Τήν έπιδειχτικότητα τών άρχαίων οί νεότεροι τή βρήκαν άνήθικη. Ή θρησκευτική Τέχνη τών άρχαίων δέ φοβότανε τδ γυμνδ καί τδ άσεμνο. "Οταν δμως οί άπόγονοι βρήκανε μέσα στδ Παναθηναϊκό Στάδιο τούς δυδ Έρμήδες κι άποφασίσανε νά τους άφήσουνε στή θέση τους.72 KC2TA ΒΑΡΝΑΛΗ Μά στήν περίπτωση τών Έρμήδων υπήρχε κ* ενας λόγος παραπάνω : ή θρησκεία. λαδς καί καλλιτέχνες εΓτανε πιδ φυσικοί καί πιδ άπλοί σ' αύτά τά ζητήματα. Σύγκρουση δυδ διαφορετικών πολιτισμών. culs de lampe. Στήν Αναγέννηση δμως. θεωρήσανε φρόνιμο νά τους καλυψουνε μέ υφάσματα. άνάγλυφα κι άγάλματα άδιαφορούνε γιά τήν ήθικότητα καί ένδιαφέρονται μονάχα γιά τδ ώραίο. Τδ σκέπασμά της άπδ τούς νεότερους οί άρχαΐοι θά τδ βρίσκανε ιεροσυλία. δέ λογαριάστηκε ή Τέχνη. μά καί τδ άσεμνο. άρχίσανε νά σκεπάζουνε τή γύμνια τών άγαλμάτων μέ φύλλα συκής ή νά τούς φοροΰνε πανταλονάκια. Άλλοι καιροί. Είναι καλλιτεχνικά ώραΐοι οί Έρμήδες αύτοί ή δχι. Ή Ντροπή δέν είναι πάντοτε σύμπτωμα αύστηρών ήθών. άλλα ήθη. Άρχοντες. Τί φρίκη ένιωσε δ Καρδινάλιος έκεΐνος πού είδε γιά πρώτη φορά τή φουρτούνα τών γυμνών τής «Δεύτερης Παρουσίας» ! Καί βρήκε αύτήν τή μεγαλοφυέστερη ζωγραφική σύνθεση δλων τών αιώνων κατάλληλη μονάχα γιά σάλλα λουτροΰ. πώς δ Μεσαίωνας είναι ή έποχή τοΰ σχολαστικισμού. άντίθετα μέ τή γνώμη.

73 Κάτι τετια παραδείγματα δείχνουν άρκετά καθαρά. Χάρη στήν έπέμβαση τής τεχνικής καί τών τεχνικών συναισθημάτων μάς άλλάζει «σημεία δράσεως τοδ κόσμου» κι Ιτσι μάς απομακρύνει άπό τήν άμεση έπιρροή τών αισθήσεων καί τών ένστίχτων. Ό έρωτας καί τδ γυμνδ σώμα είναι τδ πιο άγαπημένο θέμα τών τεχνών. Μά δ έρωτας άπδ τή μοίρα του είναι άνήθικος. πού κάποιος δικός μας κριτικός διαλάλησε άπδ τις στήλες τής έφημερίδας του. τόν Βερλαίν. (Δέν έννοοΰσε τήν πορνογραφική λογοτεχνία).Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α . Γιατί παντού καί πάντα παρουσιάζεται σάν ένα έξωοικογενειακδ φαινόμενο. πώς ή Τέχνη είναι άπδ φυσικό της άνήθικη. Κ' έκανε έκκληση στούς «νοικοκυραίους» νά προφυλάξουνε τά κορίτσια τους άπ' αύτόν τδν κίνδυνο. πώς δ έρωτικδς ήδονισμδς στή σύγχρονη ποίησή μας είναι ξεπεσμός τής ποίησης κι άποτελεΐ δημόσιο κίνδυνο. Στδ Μεσαίωνα τδν ταυτίζανε μέ τδ θεδ καί μέ τδν Ιπποτικό ήρωισμό. πόσο ή αισθητική συνείδηση είναι διαφορετική άπδ τήν ήθική καί τήν θρησκευτική. τόν Γκαίτε τών . τδν Βιγιόν. Ή αισθητική ήδονή είναι κάτι πολύ διαφορετικό άπό τήν αισθητηριακή. Είναι μονάχα. Είναι άρα άθέμιτος. Φτάνει νά ρίξει κανείς μιά ματιά στήν Ιστορία τής Τέχνης καί τής λογοτεχνίας δλων τών καιρών καί τών λαών γιά νά πειστεί. Στήν 'Αναγέννηση τδν είχανε κάνει είδος πολιτικής. Καί στά χρόνια τοϋ άστικισμού κατάντησε κοινωνικός θεσμός. "Ομως στήν Ιστορία τών πολιτισμένων λαών ύπήρξαν έποχές. Δέ θέλουμε νά ύποστηρίξουμε. Καί δταν άκόμα ή Τέχνη εξυπηρετεί τούς σκοπούς τής θρησκείας καί τής'Ηθικής (δύο ίσότιμών της «άςιών») δέ ζητάει νά καταστήσει τδ περιεχόμενό της θέμα διδασκαλίας. τόν Βοκκάκιο. έξωηθική (amorale). μά αισθητικής χαράς πρώτ' άπ' δλα. "Οσο κι άν παίρνει τήν ΰλη της άπό τήν περιοχή τών ένστίχτων. Έ Τέχνη καί ή ποίηση τών πρωτόγονων λαών τδν άγνοεϊ τδν Ιρωτα. Είναι χρόνια. Ή Τέχνη (έννοώ ή άληθινή Τέχνη) δέν άποτείνεται στά ένστιχτά μας γιά νά τά διεγείρει. άπδ φυσικό της. πράγμα διαφορετικό άπδ τήν ήθική. πού δ Ιρωτας άποτελοΰσε τδν κύριο άξονα τής ζωής. δέν μάς δένει μ' αύτά. Μήπως δμως γι' αυτόν τδν λόγο ή έρωτική Τέχνη γεννά τήν άνηθικότητα . τδν "Αριστοφάνη. "Οποιος διάβασε τή Σαπφώ.

τοΰ προοδευτικού και τής λευτεριάς. Ή τέτια Τέχνη κι δταν δέν είναι άσεμνη είναι Τέχνη κακοήθης. ένιωσε ποτές νά ξυπνάει μέσα του ή έρωτική έπιθυμία. είναι ή Τέχνη ή άντιδραστική. "Οταν οί άπόγονοι ζητάμε νά πάρουμε τή γλώσσα τους (οί άρχαϊστές). μά ή κακιά Τέχνη. άν διαβάζοντας τά έρωτικά δργα αύτών τών μεγάλων ή κοιτάζοντας τά γυμνά τής άρχαίας γλυπτικής ή γραφικής. άς ζητήσουμε νά πάρουμε πρώτ' άπ' δλα τήν ψυχή τους. αύτή ναι πρόστυχη κι άνήθικη. οί Εύες καί οί Μαγδαληνές τών χριστιανών δέ μας έρεθίζουνε αισθητηριακά. Γιά νά μας διαφθείρει τά ήθη μας ή «άνήθικη» Τέχνη. Ει άν μέσα σ' αύτήν τήν ά^εσιά υπάρχει καί ήσκιος έπιθυμίας. "Ομοια ή «ήθική» Τέχνη ποτές δέ θά μας ήθικοποιήσει. Βλέπανε τήν δμορφιά τους. κι δταν σκεπάζει τήν άνηθικότητα. σέ τρόπο. . Οί Έρμήδες. γιά τδν άνήθικο ρόλο πού παίζει στήν πνευματική καί τή συναισθηματική ζωή τών μαζών. πού δέν είχε τις δικές μας προλήψεις. παραπλανά καί συσκοτίζει τΙς μάζες. οί 'Αφροδίτες τών "Αρχαίων. Αύτή πού ψεύδεται. δέν πάει παραπέρα. Οί φωτισμένοι καί καλλιεργημένοι αισθητικά βλέπουνε καί νιώθουνε τήν Τέχνη ώς Τέχνη καί τίποτες άλλο. τοΰ άληθινοϋ. οί άγγελοι. Δηλαδή δλη τους ή ζωή εΓτανε (δχι και τόσο!) θεμελιωμένη έπάνω στδ Ώραΐο. ας δμολογήσει. οί άκαλλιέργητοι άνθρωποι βλέπουνβ τήν άνηθικότητα τής Τέχνης ώς άνηθικότητα. είναι ήθική. άν έμεΐς δέν εΓμαστε άπδ τά πρίν ήθικοί καί καλαίσθητοι. Συμπέρασμα: Μονάχα οί άφώτιστοι άπ τής Τέχνης τήν άχτίδα (Μαβίλης). κι δποιος έπισκέφθηκε τδ έθνικό μας Μουσείο. πρέπει έμεΐς νά εΓμαστε άπδ πρίν διεφθαρμένοι ή άξεστοι. μας άρέσουν αισθητικά. είναι ύποχρέωσή μας νά σεβόμαστε τδν πολιτισμό τους «κατά λόγον Ιερόν ». πού άναπαριστα τδ γυμνό. δηλ.74 KC2TA ΒΑΡΝΑΛΗ «ρωμαϊκών έλεγείων» κτλ. Ή καλή Τέχνη. Ά ν πραγματικά μιά Τέχνη πρέπει νά δνομαστεΐ άνήθικη. Οί πρδγονοί μας εΓχανε μεγάλη «κουλτούρα» μέ τήν έννοια πού δίνει στδν δρον αύτδν δ Γερμανδς φιλόσοφος Τσάμπερλαιν. Κι δταν άνασταίνουμε τούς δλυμπιακούς άγώνες τους. πού νά χάνουνε τήν αίσθηση τοΰ πραγματικού. αύτδς μένει στή σφαίρα τοδ φανταστικού. Έτσι δέ βλέπανε τή γύμνια τών θεών τους.

«φοιβόληπτο». Οί θεωρητικοί. «Ανθρώπινο κοπάδι». ή δημιουργία κ' ή αίσθηση τοϋ Καλοϋ είναι φαινόμενα έξωλογικά κ* έξωφυσικά. μά καί τό διαλαλούνε φανερά. γιατί αδτό κολακεύει τή ματαιοδοξία τους .ΣΧΕΣΗ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΕΡΓΟΓ ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΣ κι δ κριτικός μυστικισμός άπό τήν άρχαία έποχή εως σήμερα καλλιεργεί συστηματικά τήν πρόληψη πώς ή Ιμπνευση. προνομιούχα κι Ανεξάρτητα. Κ* οί Ρωμαίοι συνεχίζοντας αδτήν τήν άντίληψη δνομάσανε τόν ποιητή vates. Κ' είμαστε. Οί "Ελληνες πρώτοι είπανε τήν ποίηση «θεία μανία» καί τόν ποιητή «μουσόληπτο».ίνα είδος δαιμονοπαρμένου άνθρώπου. Αλήθεια. πιό Αξιωματικά. τόν ψυχικό καί τόν κοινωνικό βίο τοϋ άνθρώπου. έξόν άπό τήν πίστη. Οί θεωρητικοί κ' οί κριτικοί πίσω άπό τόν πέπλο αύτοϋ τοϋ μυστηρίου. «profanum valgus». ή βιολογία κ'ή κοινωνιολογία προσπαθούνε νά διώξουνε άπό τή σφαίρα τοϋ έπιστητοϋ κάθε μυστήριο καί νά δώσουν έξηγήσεις έπιστημονικές στά ζητήματα πού άφοροϋνετόν φυσικό. κινούνται πιό λεύτερα. πού δχι μονάχα τό πιστεύουνε στά κατάβαθά τους. Οί δημιουργοί πάλι τής Τέχνης ύπερασπίζουνε τό «μυστήριό» τους. πολύ τυχεροί πού ζοϋμε σήμερα δίπλα σέ πόιητές. οί κριτικοί κ" οί δημιουργοί τής Τέχνης δέν άφήνουνε μέ κανέναν τρόπο νά τούς ξεφύγει τό «μυστήριο». ένώ δλοι έμεΐς οί άλλοι εΓμαστε «κοινοί θνητοί». πώς είναι θεοί! . πιό «άφ* ύψηλοϋ». γιά τίς άόρατες δυνάμεις οδτε καί κανένας Ιλεγχος. «ύποφήτη» . Μάταια έδώ κ' εναν αιώνα ή ψυχολογία. γιατί κινούνται άνεύθυνα: δέν ύπάρχει καμιά άπόδειξη.Αφοϋ τούς παρουσιάζει μέσα στή ζωή σάν δντα άνώτερα.

δμοια δέν μπορεί νά κρατήσει τό μεγαλείο του κανένας μεγάλος δημιουργός μπροστά σέ μιά κριτική. Κι άμα τδ έργο είναι μεγάλο. πώς είναι* δηλαδή τήν ί δ έ α . Ξεχωρίζουμε δυδ μεγάλους «τύπους» καλλιτεχνικής δημιουργίας. πού άντίς ν* άνεβάσουνε τδ ειδωλό τους τδ γελοιοποιήσανε. Π. δπως καί ή έπιληψία είναι «Ιερά νόσος». άπόκρυψε δμως μερικά του βίτσια. κι δ άνθρωπος πρέπει νά είναι μεγάλος! Έ βιογραφία λοιπόν τών μεγάλων καλλιτεχνών πρέπει νά είναι ήρωογραφία.τι είναι δ άνθρωπος. Στήν πρώτη περίπτωση θά ίσχυε τδ άξίωμα : «δ.76 KC2TA ΒΑΡΝΑΛΗ Αύτδς δ χαραχτήρας τής Ιερότητας. μά τδ καλύτερο μέρος του. Ό καλλιτέχνης ή έκφράζει δ.χ.τι τοϋ λείπει). "Αν έτοΰτοι άποσιωπήσανε σκόπιμα κάθε πληροφορία άπδ τή ζωή τοΰ ποιητή. μπορεί δ Μιχαηλάγγελος νά έχει βάλει δλην τήν έσωτερική ταραχή του μέσα στά έργα του. στή δημιουργία καί στήν αίσθηση τοΰ Καλού : α) δεν επιτρέπει τήν πεζή άνάλυση τοΰ «μυστηρίου»—κάθε άνάλυση είναι Ιεροσυλία* β) δέν έπιτρέπει τήν άντικειμενική βιογράφηση και ψυχογραφία τοΰ δημιουργοΰ — τέτιο πράμα είναι άσέβεια. Ά ν δέν ύπάρχει κανένας μεγάλος άντρας γιά τδν καμαρότο του. είναι καί τδ έργο του». πού θά μίκραινε τδν άνθρωπο (κι αύτή ή σμίκρυνση θ' άντανακλοΰσε στήν υπόληψη δλων τών Έφτάνησων!) οί κατοπινοί συναξαριστές του τοΰ άποδώσανε τέτιες άστεΐες «τελειότητες». πού κάποτε στήν παιδική ήλικία τής κριτικής (δπου εμείς βρισκόμαστε άκόμα) είχε μεγάλη τύχη* «δ. πού κάνει χρέη καμαρότου! 'Απ' αύτήν τήν άντίληψη βγήκε τδ άξίωμα. πού δίνουμε στήν έμπνευση. δπως είναι. β) Ό καλλιτέχνης μπορεί νά έκφράζει δχι τδν έαυτό του.τι δηλαδή ή άξίζει ή συμφέρει νά έκφραστεϊ.τι θά ήθελε νά είναι (δ.τι πραγματικά είναι ή έκφράζει δ. μά τδν έαυτό του. Άλλά καί στήν περίπτωση αύτή: α) *0 καλλιτέχνης μπορεί νά έκφράζει δχι δλάκερο τδν έαυτό του.τι δ άνθρωπος καί τδ έργο του». Στήν ιστορία τών νεοελληνικών γραμμάτων τά πρώτα θύματα αύτοΰ τοΰ άντιεπιστημονικοΰ άξιώματος υπήρξαν οί Έφτανησιώτες μαθητές — βιογράφοι ή κριτικοί — τοΰ Σολωμού. δπως τδν νομίζει. Ό θαυμασμός τους έπλεξε γύρω άπό τήν προσωπικότητα καί τδ έργο τοΰ Σολωμού ενα μύθο. Ό αισθητικός θαυμασμός είναι ενα είδος ιερής έκστασης. δ.

Π. δέν μπορούμε νά έφαρμόζουμε τδ άξίωμα. γιατί δέ μένει τίποτες άλλο στό άτομο παρά μονάχα ή ικανότητα νά έκφράζει καλαισθητικά τήν έποχή του βάζοντας στδ έργο του τήν άτομική του σφραγίδα — κάνοντας έργο προσωπικό. Μά τότες τό άξίωμα πρέπει νά διατυπωθεί έτσι : «κάθε έργο μέ τάλαντο είναι έργο πού δέ μοιάζει μέ τ' άλλα τής ίδιας σχολής». πώς είναι δίκιος. θά ύμνοΰσε τή θεά δικαιοσύνη. "Οταν λοιπόν νοήσουμε τδν άνθρωπο σύνθετο μ' αύτδν τδν τρόπο. μέσα στδ έργο του είτε κατά τρόπο καταφατικό είτε κατά τρόπον άρνητικδ τά έξω άπ' αύτδν κοινωνικά προστάγματα.Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α . 'Επομένως κι δ καλλιτέχνης έκφράζει. πού είπαμε. πώς άκριβώς οί μεγάλοι δημιουργοί βγαίνουν άπδ τδ περιβάλλον τους. τέτιο είναι καί τδ έργο του». Επειδή δμως κανένας άνθρωπος δέν μπορεί νά ξεφύγει τή μοίρα τοΰ περιβάλλοντος του. αύτδ δέ θά πει. Ή άτομικότητα μονάχη δεν είναι. πώς ένα έργο καλαισθητικά τέλειο δέν μπορεί νά προέρχεται . μά πώς δ ίδεαλισμδς είτανε δ κυρίαρχος τρόπος τής σκέψης καί τοΰ συναισθήματος καί τής καλαισθησίας έκείνου τοΰ καιρού.τι ή ίδέα τοΰ άνθρώπου γιά τδν έαυτό του. 77 πού έχει γιά τδν έαυτό του. "Αν άξαφνα δ Άλή πασάς έγραφε ποιήματα. δ «άποχρών λόγος» τών άτομικών πράξεων. οί θιασώτες τής ύπερφυσικής καί ύπερλογικής καταγωγής τής Τέχνης πιστεύουνε. άν δ Σολωμός μέσα στά ποιήματά του παρουσιάζεται ύμνητής τοΰ ίδεαλιστικοΰ έρωτα. Στήν περίπτωση αύτή θά ίσχυε άλλιώς τδ άξίωμα : «δ. χ. τοΰ Έγώ καί τοΰ Σύ. δηλαδή άπδ τδν κόσμο τής άναγκαιότητας καί πηδούνε σάν έλικόπτερα στδν κόσμο τής άπόλυτης έλευθερίας! "Οσοι ύποστηρίζουνε τήν άντιστοιχία άνάμεσα στδν άνθρωπο καί στδ έργο του θέλουνε πρδ πάντων νά ύποστηρίζουνε. Ό Σολωμός δηλαδή δέν ύμνησε τδν χαλύτβρον έρωτα άπό δική του προτίμηση. Μά κάθε άνθρωπος είναι σύνθεση τής άτομικής του ιδιοσυστασίας καί τοΰ περιβάλλοντος· τοΰ υποκειμένου και τοΰ άντικειμένου. Ή άτομικότητα έκφράζει μέ ιδιοτυπία τδ διανοητικδ και συναισθηματικό περιεχόμενο τής δμαδικής ζωής. λέγει δ Ντυρκέμ. Δηλαδή τδ άξίωμα άχρηστεύεται. γιατί χε τήν ίδέα. μά ύπακούοντας στήν τότε φιλοσοφική καί αισθητική μόδα. πώς ή βαθύτερη φύση του έκλινε σ' αύτήν τήν φυσιολογικήν έκτροπή. θέλει δέ θέλει.

ή πολιτικοί. ήθικοί καί κανονικοί τύποι νά ναι γελοίοι καλλιτέχνες — ή έπιστήμονες. γιατί δ δημιουργός του εΓτανε μέθυσος καί άνώμαλος τόπος* δμοια καί τδ Ιργο τοϋ Μπενβενοϋτο Τσελλίνι δέ μπορεί νά σταθεί μέσα στά «'Ηλύσια τής Τέχνης» γιατί δ δημιουργός του εΓτανε δολοφόνος! Έμεΐς ώστόσο δέν πρέπει νά εΓμαστε θύματα τοϋ Γδιου a priori τυπικοϋ όρθολογισμοΰ. πώς ή μεγαλοφυία είναι μιά μορφή τρέλας) δπως μπορεί οί πιδ ισόρροποι. "Ολες βέβαια μπαίνουνε σέ ένέργεια τήν ώρα τής δημιουργίας. μά ή συμβολή τους στδ καλδ ή κακδ άποτέλεσμα δέν έξαρτάται άπδ τήν τελειότητά τους. Πρέπει νά ξέρουμε. . χ. δταν δ καλλιτέχνης δημιουργεί ενα Ιργο ώραΐο. "Αλλωστε. τδ δημιουργεί μέ τά καλύτερά του στοιχεία. Δέν προϋποθέτει καθόλου τήν ισοδύναμη άνάπτυξη δλων τών άλλων ψυχικών καί σωματικών Ικανοτήτων. δέ θά κάνει ποτές καλλιτέχνημα ήθικό. 'Ανήθικοι. ή στρατηγοί ή δ. τρελοί. τοϋ άφτιοϋ καί τοϋ χεριού. πώς ή καλλιτεχνική δημιουργία είναι μιά ξέχωρη Ικανότητα τής ψυχής καθώς καί τοϋ ματιοϋ. γιατί δ ποιητής του εΓτανε τοϋ σκοινιοϋ καί τοϋ παλουκιοϋ* δμοια τδ Ιργο τοϋ Βερλαίν δέ μπορεί νά Ιχει ποιητική άξία. άνώμαλοι τύποι μπορεί νά είναι μέγιστοι καλλιτέχνες (πολλοί ύποστηρίξανε. Τήν ώρα κείνη είναι τέλειος.τι άλλο θέλετε.78 KC2TA ΒΑΡΝΑΛΗ άπδ ψυχή ήθικά άτελή. τδ Ιργο τοϋ Btγιδν δέ μπορεί νά είναι μέγα. Μόνον δ πρόστυχος άνθρωπος. "Ητοι ή καλλιτεχνική ένέργεια άνάγβται στήν ήθική Ικανότητα τοϋ άνθρώπου. Π. Σ* αύτά τά ζητήματα τδ άποτέλεσμα μονάχα λογαριάζεται. πού έξυπηρετεΐ πρόστυχους σκοπούς.

Ό άσύνειδος αύτδς «προλογικισμός» συστηματοποιείται στούς πολιτισμένους λαούς μέ τδ συνειδητό μυστικισμό. ΟΕ ποιητές δέν είναι τίποτες άλλο παρά «Ινεργούμενα» τών άοράτων δυνάμεων : Άπολλώνων. ^πού προσφέρουν εύνοϊκδ έδαφος γιά τήν καλλιέργεια τοΰ μυστικισμού είναι ύπερβατική φιλοσοφία σ' δλα της τά φανερώματα: ήθική. "Ετσι κατορθώνεται ή προοδευτική έξέλιξη τής άνθρωπότητας. δταν δημιουργοΰνε.Α*ϊ ΘΟ Ρ Μ Η Τ Ι Σ Μ Ο Σ "Η Σ 1" Α Λ Ο Γ Η . . βρίσκονται σέ μιά μανιακή ύπερένταση τοΰ θυμικοΰ ή σέ μιάν προνομιακή έπικοινωνία μέ τδ θείο. τδ άν δηλαδή ή καλλιτεχνική δημιουργία είναι αύθόρμητη ικανότητα τοΰ υποσυνείδητου ή στοχαστική ένέργεια τοϋ νοΰ. πώς μονάχα μέσα στδ κοινωνικό σύνολο είναι δυνατή ή συσσώρευση τών γνώσεων καί μονάχα μ* αύτδ τδ σύνολο είναι δυνατή ή μετάδοσή τους άπδ γενιά σέ γενιά. δ ποιητής κ' δ καλλιτέχνης. Εστορία «έκ τών άνω». τδ θίξαμε και στδ προηγούμενο άρθρο. ΓΤΟ τδ ζήτημα. "Ομως καί μέσα σ' αύτδ τδ σύνολο καί μ' αύτδ τδ σύνολο είναι δυνατή κ* ή διατήρηση καί μετάδοση τών πλανών. Τώρα θά προσπαθήσουμε νά τδ άναπτύξουμε κάπως περισσότερο. είναι θαύματα. Γιά τούς πρωτόγονους λαούς δλα τά φυσικά φαινόμενα είναι ύπερφυσικά. πού τήν υΕοθετοΰνε καί μερικοί διανοούμενοι πώς ή έμπνευση είναι μιά κατάσταση έξωλογική. πού οΕ περισσότερες άπ* αύτές έχουνε προϊστορική καταγωγή. Μουσών κλπ. Υπάρχει μιά λαϊκή. Καί μονάχα μ' αύτδν τδν τρόπο δημιουργοΰνται τ' άθάνατα έργα. αισθητική. Γίνεται ένα είδος «προεπιστημονισμοΰ». άς τήν ποΰμε. πρόληψη. Είναι άλήθεια. ΟΕ •πνευματικές περιοχές.

Λέγει π.80 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ Συμβαίνει μάλιστα πολί> συχνά έπιστήμονες σπουδαίοι στόν δρισμένο τους κλάδο. φαντάζεται κανείς εύκολα πόσα μποροΰνε νά κάνουν οί δημιουργοί και οί θεωρητικοί τής Τέχνης. Φώτο Πολίτη. 'Ενώ τά έργα τής σκέψης καί τής προσπάθειας είναι ψυχρά καί γεωμετρικά. είναι δηλαδή άναισθητικά. «ενας πραχτικός γιατρός δ Κώχ (πού άπομδνωσε καί μελέτησε τά βακτήρια τής φυματίωσης) έκανε στήν άνθρωπδτητα άσύγκριτα μεγαλύτερο καλό άπ* δλες τΙς κλασικές λογοτεχνίες τοΰ κόσμου»! Τονίσαμε πολλές φορές. «Τί σχέση έχει δ φάντης μέ τδ ρετσινόλαδο». δ καιρός καί δ κόπος. χ. δταν βγαίνουν άπ' αύτδν καί «φιλοσοφούνε» νά γίνονται «προεπιστημονικοί». Τά μικροβιολογικά προπαρασκευάσματα τής τζελατίνας καί δ «Βασιλιάς Λήρ» τοΰ Σαίξπηρ. "Οταν. Γιατί ή περιοχή αύτή έχει άκόμ' άκαθόριστα σύνορα κ* έτσι πολύ συχνά ή θεωρία ξεπηδάει έξω άπό τήν περιοχή της. δταν μένει στό θέμα του. γεννάνε τά βιώσιμα. ΚαΙ μονάχα ή αύθόρμητη ένέργεια γεννά έργα μέ φρεσκάδα κι άγνή ποιητική ούσία. πώς δλ* οί μεγαλοφυείς είναι άσύνειδοι. τά τέλεια έργα. λοιπόν. δταν δογματίζουνε «τί είναι ή Τέχνη» — ή άληθινή Τέχνη. πού νικούνε . Τά περισσότερα αισθητικά κριτήρια (βλέπε Περικλή Γιαννόπουλο. «"Ετερον έκάτερον» θά έλεγε ενας δάσκαλος. "Ετσι δ Γερμανός χημικός Γουλιέλμος "Οστβαλντ στδ έργο του «ΟΕ μεγάλοι άνδρες». Μονάχα τά τάλαντα δουλεύουνε πολύ καί ρετουσάρουν άκατάπαυστα τά δημιουργήματά τους. δ τέλειος ήθικοθρησκευτικός βίος τοΰ Φραγκίσκου τής Άσσίζης κι δ τέλειος άνήθικος πολιτικός βίος τοΰ Καίσαρα Βοργία δέν κρίνονται μέ τό ίδιο μέτρο. "Αλλοι λένε. δπου άναλυει τή δουλειά τών μεγαλύτερων φυσικών τών δύο τελευταίων αιώνων. ένώ λέγει σωστά πράγματα. θά έλεγε ενας λαϊκός θυμόσοφος. Έ άντίθετη παράταξη λέγει: μονάχα ή σκέψη. Γιάννη Αποστολάκη) είναι φερμένα άπδ τδ Υπερπέραν. πώς οί κοινωνικές άξίες δσο καί νά είναι πολύεδρες καί νά συνεργάζονται γιά τδν ίδιο σκοπό. δταν βγαίνει άπ* αύτδ. τουλάχιστον παραδοξολογεΐ. δμως εΐναι διαφορετικού ποιοΰ και δέν συγκρίνονται άναμεταξύ τους. φημισμένοι έπιστήμονες κάνουνε τέτια μεθοδικά λάθη.

Είναι άπλή παρόρμηση γιά τή συνειδητή πραγματοποίηση τού έργου. γεννιούνται νέα προβλήματα. ό αύθορμητισμός καί ή συλλογή. συν-. μορφοποιεί τά δεδομένα τής έμπνευσης. καθαρίζει. πού αισθάνεται ό μεγάλος συγγραφέας: νά ύποτάξει μέ καιρό καί μέ κόπο τή φαντασία καί τό πάθος στό νόημα τής Τέχνης» — έτσι λέγει ό Σολωμός. πώς οί δυό αύτές δυνάμεις. Ει δμως δέ θά έπρεπε νά ύπάρχει κάν τέτιο πρόβλημα. Οί δυό μεγαλύτερες έποχές τής Τέχνης. τόν ψυχικό καί τό νοητό τόνο. δπως θά ιδούμε. Πάντως γιά νά λειτουργεί ή «αυθόρμητη» έμπνευση προϋποθέτεται μιά διαρκής κατάσταση έρεθισιμότητας τής ψυχής: οί έμμονες ιδέες καί τά έμμονα πάθη Αποτελούνε τό ύπόστρωμα τής έμπνευσης. "Εως έδώ έχουμε κάτι. Αύτό τό στοιχείο εισβάλλει Απότομα καί συνοδεύεται μέ μιάν ύπερδιέγερση τού συναισθητικού. Αύτές οί ιδέες κι αύτά τά πάθη διατηρούν Ανεβασμένο τό ζωικό. ώστε νά φαίνεται σά μι^ ένορμητική καί τυφλή δύναμη.Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α 81 τό χρόνο. δυάσανε καί τήν άσύνειδη καί τήν κριτική ικανότητα. πού μπορεί νά τ' Ονομάσουμε αύθόρμητο. 'Αλλ' άς Αναλύσουμε αύτό τό ψυχολογικό φαινόμενο τής καλλιτεχνικής Ιμπνευσης καί πράξης ή τής «δημιουργικής φαντασίας» δπως τό λέγει ό Γάλλος φιλόσοφος Ριμπό. τού έλληνικοΰ κλασικισμού καί τής 'Αναγέννησης. Αύτή είναι «ή δυσκολία. Καί αύτό δ^ συμβαίνει μέ δλους. "Ετσι δικαιώνεται ή γνώμη τού Παλαμά («Σημειώματα στό περιθώριο») πώς «ή δρεξη έρχεται τρώγοντας. πού ή σκέψη δέν τά πρόβλεψε καί πού είναι Αναγκασμένη νά τά λύσει. Χρειάζεται μακροχρόνια λογική κατεργασία. Ό Ριμπό ξεχωρίζει δυό γενικούς τόπους δημιουργικής φανβ . Αύτή ή έπέμβαση τού λογικού συστηματοποιεί. Μά ή έμπνευση αύτή δέν είναι ή δλη αιτία τής δημιουργίας. Γιατί καί ή πείρα καί ή ιστορία μάς μαθαίνουνε. πού τούς όδηγεΐ. Τό κύριο καί χαραχτηριστικό στοιχείο τής έμπνευσης είναι τό νέο στοιχείο. Κι άπάνου στις ώρες τής δημιουργίας διαρκώς έρχονται νέα στοιχεία. πού εισβάλλει στή συνείδηση χωρίς φαινομενική συμμετοχή τής σκέψης καί τής θέλησης. συνεργάζονται μέ τήν πιό έπαινετή όμόνοια. Μονάχα πού οί μεγαλοφυείς έχουνε τόση γρήγορη καί Αποφασιστική τ* συνειδητή καί στοχαστική ένέργεια. ή έμπνευση έρχεται γράφοντας».

ή έκρηξη· είναι ή δεύτερη φάση. Ούτε δ «καιρός καί κόπος» άποτελοΰνε έγγύηση μεγάλης δημιουργίας. δ Ούγγώ γρήγορα. ΟΕ ρωμαντικοί άντιδροΰνε γρήγορα κ' είναι πιδ πληθωρικοί καί πιδ άπλωμένοι. Σολωμός κλπ. ή άνακάλυψη τής λύσης· είναι ή δεύτερη φάση. Άπδ τούς κλασικούς δ Ντά Βίντσί δούλευε άργά. 'Ενδιαφέρει μονάχα τδ άποτέλεσμα μέ δποιον τρόπο. Ό «Φάουστ» γράφτηκε σέ είκοσι χρόνια κι δ «Άμλετ» σ' ενα μήνα. ΟΕ ένορμητικοί. Ό "Οστβαλντ στδ βιβλίο.). . δνομάζει τδν πρώτο τύπο κλασικό. Γκαίτε. Δεύτερος τύπος : προϋπάρχει μιά άόριστη άσύνειδη κατάσταση δπωσδήποτε παρασκευασμένη. Ακολουθεί ή εύρεση. Πρώτος τύπος: προϋπάρχει στήν άρχή ή διευθύνουσα ιδέα. ΟΕ στοχαστικοί. Άπδ τούς ρωμαντικούς δ Λαμαρτίνος δούλευε άργά. πού δουλεύουν άργά καί λίγο καί κλασικοί πού δουλεύουνε πολύ καί γρήγορα. ή έμπνευση. οΕ διαισθητικοί δημιουργοί άνήκουνε στδ δεύτερο τύπο (Σαίξπηρ. Τολστόης. πού άναφέραμε παραπάνου. Καί τούτη άκολουθιέται άπδ τήν πραγματοποίηση. πού είναι ή τρίτη φάση. Μά δ γρήγορος ή δ άργδς ρυθμός τής δουλείας δέν είναι ή χαραχτηριστική διαφορά άνάμεσα στούς κλασικούς καί τούς ρομαντικούς. Καί τούτη άκολουθιέται άπδ τήν καλλιέργεια καί τήν άνάπτυξη τής ιδέας. τδ δεύτερο ρωμαντικό. Υπάρχουνε ρωμαντικοί. Ντοστογιέφσκη).83 KC2TA ΒΑΡΝΑΛΗ τασίας μέ τρεις φάσεις. είναι ή πρώτη φάση. δ Ραφαήλος κι δ Ροΰμπενς γρήγορα. Ή διαφορά τών τύπων δέ σημαίνει καί ποιοτική διαφορά τών έργων. τδ πρόβλημα πού ζητάει τή λύση του" αύτή είναι ή πρώτη φάση. πού είναι ή τρίτη φάση. 'Ακολουθεί ή εύρεση τής ίδέας.τι λοιπόν ένδιαφέρει δέν είναι ούτε δ τύπος τής δημιουργικής φαντασίας ούτε δ ρυθμός τής δουλειάς. ΟΕ κλασικοί άντιδροΰνε άργά κ' είναι πιδ συστηματικοί καί πιδ συγκεντρωμένοι. "Ο. οί συνδυαστικοί δημιουργοί άνήκουνε στδν πρώτο τύπο (Πίνδαρος.

ή Ήθική. άπό τό φυσικό.. Ιναν πολιτικό. ή κεντρική άξία τής ζωής· είναι δ άξονας. πώς ή πρώτη. Ρωτήστ' εναν κληρικό. εναν ήθικοφιλόσοφο. πώς ή Τέχνη σάν καθάριο πνευματικό δημιούργημα είναι άνεξάρτητη άπό κάθε υλικόν δρο τής ζωής. ή Έπιστήμη. Αυτήν δμως τήν πρωτοκαθεδρία καί τήν. ή Πολιτική. Αύτά δλα είναι οί ύλικοί δροι τής ζωής· κι δ ύλικότερος άπ' δλους τδ χρήμα.01 Γ Λ I Κ 0 I ΟΡΟΙ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ I άλαφροήσκιωτοι «Ιραστές» τής Τέχνης που ζούνε στδν «ύπερουράνιον τόπον» (Πλάτωνας) τοΰ «νοητοΰ κάλλους» (Πλωτίνος) ύποστηρίζουνε μέ πολύ συγκινητικό πείσμα. άξονικότητα τή διεκδικούνε κι δλες οί άλλες κοινωνικές άξίες ή καθεμιά γιά λογαριασμό της. Μιά Τέχνη πού δέν ξεχνάει τήν ύπερούσια καταγωγή της καί τήν ίερή άποστολή της στδν κόσμο περιφρονεί τδ χρήμα κι άγαπάει τδν πόνο και τή δυστυχία. ή κεντρική άξία τής ζωής είναι ή θρησκεία. πού έξαγνίζουνε τήν ψυχή. "Ετσι αυτός δ αισθητικός μυστικισμός καταλήγει στδν αισθητικό «παγκαλισμό». .. τό Ιστορικό καί τό κοινωνικό περιβάλλον. δ Πόλεμος. εναν τραπεζίτη. Έ Τέχνη είναι άποκάλυψη ύπεραισθητών ούσιών κ' ύπακούει μονάχα στίς έπιταγές τής άπόλυτης νοητικής άρχής. τό Χρήμα. εναν έπιστήμονα. Ό καθένας μέ τή σειρά του θά σας άπαντήσει. δπως ή φωτιά τό σίδερο. Ιναν στρατιωτικό. πού γύρα του κινιέται δλο τδ άλλο πλανητικό σύστημα τών κοινωνικών άξιών. Γιά τούς «άλαφροήσκιωτους» ή Τέχνη είναι ή πρώτη. Ή «άληθινή» Τέχνη είναι μιά κάθετη έξοδο άπό τό χώρο καί τό χρόνο.

Καί τότε παρουσιάζεται κ' ή άντίστροφη κίνηση : ή άνάπτυξη τής πνευματικής καί τής αισθητικής ένέργειας έπιδρά στίς ύλικές δυνάμεις τής ζωής. «ώραι σχολής». . Δέν είναι σκότωμα καιρού. δσο πιότερο τελειοποιείται ή κατοικία. Φλάνδρα κτλ. έπάγγελμα. Ά ς άναλύσουμε τδ ζήτημα : 1) Δέ μπορεί νά νοηθεί πνευματική καί αισθητική κουλτούρα χωρίς ύλικά μέσα. Μπορεί νά φαίνεται «άνιδιοτελής» θεώρηση γιά τδν φιλότεχνο καί είδος θρησκευτικής μυσταγωγίας γιά τδν καλλιτέχνη. "Εχει άνάγκη άπδ άγοραστή. δταν αύτή χάλασε ριζικά. πώς κάθε άξία Ιχει τήν αύτονομία της: ξεχωριστήν ποιότητα κ' ένέργεια. άφού πρώτα πλουτήσαν ύλικά. "Οση φυγόκεντρη δύναμη κι άν βάλει ή Τέχνη (αύτή είναι τδ θέμα μας) δέ θά κόψει ποτές τδ σκοινί πού τήνε δένει μέ τδ κέντρο θετικά ή άρνητικά. Τδ «πεπρωμένο» αύτδ είναι ή διαιώνιση τής τωρινής δργάνωσης τής κοινωνίας. Γιά νά υπάρχει άγοραστής. άνθήσανε καλλιτεχνικά. γύρω άπδ ένα βασικδ κέντρο. Αθήνα. πρέπει νά ύπάρχει δ κοινωνικά δργανωμένος Ιρωτας τοϋ Καλού. Τότε θά τής χαλάσει τήν ποιότητά της. Αύτή ή κίνηση σχηματίζει τή λεγόμενη κυκλική κίνηση τών άξιών. πού ή άντικειμενική του ύπαρξη δέν άμφισβητεΐται. "Ο άγοραστής δμως συνειθίζει νά έπιβάλλει τούς δρους του στήν Τέχνη. ήτοι ή άνάγκη τής πολυτέλειας. Π. "Ολες δμως διασταυρώνονται άλληλοεπιδρώνται καί συνεργάζονται γιά ένα κοινδ «πεπρωμένο». Ιχει δμως άγαθά άποτελέσματα γιά τήν αισθητική ζωή. 2) Ή Τέχνη είναι «δουλειά» γιά τδ δημιουργό της. Γιά νά ύπάρχει αύτή ή άνάγκη πρέπει νά προϋπάρχει ή ύλική εύμάρειαΑύτή ή υλική εύμάρεια μπορεί νά Ιχει κακά άποτελέσματα γιά τά ήθη. Φλωρεντία. 01 πνευματικές κ' ot αισθητικές άνάγκες άναπτύσσονται. Γιατί κι δ πιδ καλαίσθητος φιλότεχνος δέ μπορεί νά Ιχει άνώτερο γούστο 1. Άλλά καί τδ άντίθετο : ή άνατροπή τής παρούσας δργάνωσης τής κοινωνίας. δμως δ λειτουργός αύτής τής θρησκείας Ιχει άνάγκη νά ζήσει άπδ τδ βωμό του. τόσο πιότερο γεννιέται ή άνάγκη τής διακόσμησης καί τής πολυτέλειας. χ.84 KC2TA ΒΑΡΝΑΛΗ Είναι άλήθεια. άμα δ άνθρωπος Ιχει Ικανοποιήσει τίς «κατώτερες άνάγκες» του. Μιλβμ» γιά τήν Τέχνη τήν χαθ«οτωτιχή.

Ή σύμπτωση τής οικονομικής παρακμής καί τής καλλιτεχνικής άκμής είναι τυχαία: α) Γιατί δλοι ot κοινωνικοί τροχοί δέν κινούνται μέ τδν Γδιο ρυθμό. δπου ή καλλιτεχνική άκμή συμπίπτει μέ τήν οικονομική παρακμή ή μέ περιόδους άκατάπαυτων πολέμων. Συνειθίζουν ot άνθρωποι νά συνδέουν αιτιολογικά δυδ γεγονότα πού τυχαίνει νά συμβαίνουνε μαζί ή διαδοχικά. κι δ Γκρέκο. ένώ δέν έχουν καμιά αιτιολογική συνάρτηση Αναμεταξύ τους. τδ σκοτίσει. τή θαλασσοκρατορία της στή Μεσόγειο* κι δ Ρέμπραντ. τής Φλωρεντίας καί τής Φλάνδρας. έπιδημία. Στά παραδείγματα τής 'Αθήνας. Γιά πολλούς μάλιστα άνθρώπους μιά γροθιά τού Τζόε Λούις άξίζει περισσότερο άπδ ενα ποίημα τού Βαλερύ. δταν ή 'Ισπανία είχε χάσει τήν ήγεμονία της στήν Εύρώπη· δ Τισιανδς δταν ή 'Ισπανία είχε χάσει. Γκρέκο. τής Βενετίας και τής 'Ολλανδίας. πόλεμος. "Οταν δμως τής άφήνει δλη τήν πρωτοβουλία νά κάνει. τδ ύποτάξει στούς κυρίους του. δπως αδτή κρίνει. δταν ή 'Ολλανδία μόλις είχε τελειώσει τήν έπανάστασή της ένάντια στδν Ίσπανδ καταχτητή κι άρχιζε τούς πολέμους της ένάντια στδν Κρόμβελ. Σήμερα ή λογοτεχνία Αναγκάζεται νά ύποταχθεϊ στδ βιομηχανικό νόμο: πολύ έμπόρευμα. νά τ' όδηγήσει παρά γιά νά τδ κοιμίσει. θ' άντιπαρατάξουνε τά παραδείγματα τής 'Ισπανίας. χ. "Οχι γιά νά τδ κινήσει. φτηνή τιμή. άν ξέρουμε νά τά έξηγούμε σωστά. ot προληπτικοί άνθρωποι άποδίδουν δλ' αύτά τά δεινά στδ φαινόμενο τής έκλειψης. νά τδ ξυπνήσει. Ζητάει λοιπδν τήν πελατεία στδ πολδ μισομορφωμένο πλήθος. Είναι ό θρίαμβος τής έπιφυλλίδας. (κι αύτδ έγινε στίς μεγάλες έποχές) τότε δημιουργοδνται οί «χρυσοί αιώνες» τής Τέχνης. μετά τήν άλωση τής Πόλης άπδ τούς Τούρκους.Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α . νά τδ φωτίσει. άν γίνει έκλειψη ήλίου κι άκολουθήσει σεισμός. τού άστυνομικοΰ μυθιστορήματος. Π. Βελάσκεθ. Καί στήν περίπτωση τή δική μας συμβαίνει κάτι άνάλογο. Αύτά δμως τά φαινόμενα δέ θά μας άπατήσουν. 85 άπδ τδ δημιουργό. δπου ή Τέχνη άκολούθησε άπδ κοντά τήν οικονομική άκμή. Ρέμπραντ — κολοσσοί τής Τέχνης — δίνανε τά άριστουργήματά τους σ' έποχές οικονομικής καί πολιτικής παρακμής καί πολέμων: ό Βελάσκεθ. τής έπιθεώρησης κτλ. Τισιανός. Οί ήθικοπνευματικές άξίες είναι άπδ .

οί έσωτερικές άναστατώσεις. ή έπαναστατική Τέχνη είναι έκείνη πού τονώνει τις ζωογόνες δυνάμεις τής άλλαγής.86 KC2TA ΒΑΡΝΑΛΗ φυσικό τους άργοκίνητες. δέ συνειθίζει νά παρουσιάζεται στήν έποχή. πού ή καθεστωτική Τ^χνη ξεπέφτει σέ κούφιο φορμαλισμό ή έντείνεται ή πάλη τών τάξεων. Έδώ πρέπει νά σημειώσουμε. Οί πόλεμοι. Έτσι θά έξηγηθεΐ πώς ή άρχαία ελληνική Τέχνη άνθισε Γσα . πού άρχίζει νά ξοδεύεται ό πλοΰτος άπό κείνους.ίσα στήν έποχή τών άκατάπαυτων έσωτερικών σπαραγμών κ" ή 'Αναγέννηση στήν 'Ιταλία στήν έποχή τών έσωτερικών καί τών έξωτερικών πολέμων. πού τόν κληρονόμησαν άκόπιαστα καί ξέρουνε νά τόν χαρούνε. πού έπιβάλλεΐ ή έξέλιξη. δηλαδή στήν έποχή τής μεγαλύτερης οικονομικής δραστηριότητας. Πάντως δμως ή αίτια τής ύστερόχρονης άκμής τής τέχνης δφείλεται στήν οικονομική καί πολιτική άκμή. πού προηγηθήκανε στό άμεσότερο ή μακρινότερο παρελθόν. ή άνέχεια τών μαζών μποροΰνε νά περιορίσουνε τήν καλλιτεχνική δραστηριότητα ώς ένα σημείο. Έτσι ή άνοδική μεταβολή στό ήθικοπνευματικό έδαφος μπορεί νά συμπίπτει μέ τήν καθοδική μεταβολή στό οικονομικό καί τό πολιτικό έδαφος. 'Αντιστέκονται στίς μεταβολές. . ή αισθητική άνάγκη. δέ μπορούν δμως ν' άνακόψουνε τήν έξέλιξή της. β) Ή άνάγκη τής πολυτέλειας. πού μαζεύεται ό πλοΰτος. Έ Τέχνη δηλαδή παρουσιάζεται συχνά στήν έποχή τών έπιγόνων. πώς σέ καιρούς παρακμής τών συστημάτων. ή άνάγκη τοΰ περιττοΰ. μά στήν έποχή.

τά «καθόλου». ποί» τδν κυβερνάει ή Τύχη καί ή 'Αναγκαιότητα καί μας μπάζει στδν κόσμον τοΰ άπολυτου.Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α Π Α Ρ Α Δ Ο Ξ Α ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ είπε. καί παραλείπει τά τυχαία. δπως συνειθίζ' ή Ποίηση. μας μεταφέρνει άπδ τά «ύπδ δρους» εις τά «άνευ δρων». Τδ Γδιο ξαναεΐπε κι δ "Εγελος πώς ή Τέχνη μας βγάζει άπδ τδν άτελή αύτδν κόσμο. Αύτδ πίστευε δ Πλάτωνας καί γι* αύτδ Ιδιωξε τήν Ποίηση άπδ τήν ιδανική του Πολιτεία1. πού ξεφεύγουνε άπδ τδ νόμο τής αιτιότητας καί ύπακοΰνε στδ τυχαίο καπρίτσο τοΰ δημιουργού κ' Ιτσι μας έξαπατοΰν. Δέ μας δίνει. Μά κ' οί ιστορικοί θά μπορούσανε ν" άντιτείνουν πώς ή «Ιστορία σπουδαιότερον καί φιλοσοφώτερόν έστι τής ποιήσεως» γιατί ναι 'Επιστήμη καί ζητάει νά βρει μέσα στδ χάος τών γεγονότων τήν αίτιακή συνάρτησή τους καί νά μας καθορίσει τούς νόμους. τής έλευθερίας. Είναι λοιπδν «σπουδαιότερη» (=σοβαρότερη) άσχολία άπδ τήν Ποίηση. . (δταν είναι Επιστήμη) καί «φιλοσοφότερη». 1. Γιατί μας δίνει τό άληθινδ βάθος τών πραγμάτων. Πάντως ή Τέχνη πρώτο χρέος της Ιχ·ι vol ναι πιθανή — νά οέβ·ται τούς νόμους τής αιτιότητας — Αλλο. τά «κατά συμβεβηκδς» και τά «καθ* εκαστον» στοιχεία τους. πώς ή «ποίησις σπουδαιότερον καί φιλοσοφώτερόν έστι τής Ιστορίας». πλάσματα τής φαντασίας καί τοΰ αισθήματος. (δταν φυσικά αύτή ή'Επιστήμη άποτελεΐ μέρος μιας δλάκερης κοσμοθεωρίας). dv τούς χρηαιμοποκί γιά Βιχοιϊς της σχοπούς. πού τά κυβερνούνε κ' Ιτσι μας κάνει Ικανούς νά τά κατανοούμε καί νά κυβερνούμε κ' έμεΐς τδν κόσμο. ή δπως τδ διατύπωσε δ Σίλλερ.

Τότες τδ έργο. Υπάρχει μονάχα κοινωνικό άτομο. «δμοψυχοποιητική» δύναμη. Οδτε τδ περιεχόμενό της είναι άπόλυτο οδτε κ* ή μορφή της. ή αίτία θά ζητηθεί δχι στδ δτι πραγματοποίησε άπόλυτες «άξίες». συνέβαινε μέ τή γιαπωνέζικη Τέχνη ή τήν Τέχνη τών Νέγρων. Δέν ύπάρχει οδτε άπόλυτη άνθρωπότητα οδτε άπόλυτο άτομο. πού φαίνεται μά δέν είναι. μά στούς άνθρώπους δρισμένου καιρού καί τόπου ή στήν άρχουσα κοινωνική τάξη ή στδ λαό. 'Η πρώτη στοχάζεται μέ τδν modum logicum κ' ή δεύτερη μέ τδν modum aestheticum (δροι τοΰ Κάντ). Σ' αύτδ τδν νόμο ύπακούει κ* ή Τέχνη.88 KC2TA ΒΑΡΝΑΛΗ Ποιδς έχει δίκιο . Ή Ποίηση (καί γενικά κάθε Τέχνη) είναι «αισθητικό παιχνίδι» καί «πολυτέλεια». . χ. ζητάει τήν άλήθεια κι άποτείνεται στή γνωστική μας ικανότητα. ή σκέψη. "Οσο λοιπόν ή κοινωνική πραγματικότητ' άλλάζει. Τδ λάθος καί τών δυονών είναι μεθοδικό. Τδ πνευματικό του βάθος μπορεί νά μάς ξεφεύγει καθώς καί τά πραγματικά του στοιχεία. "Οσο γιά τήν καθολικότητα (=άπόλυτο). άν δέν έχουμε μιάν άπαραίτητη «μουσειακή» μόρφωση. Συγκρίνουνε πράματ' άσύγκριτα. "Αλλα καϊ τά μέσα. "Αλλ' ή φύση καί οί σκοποί τής Ποίησης κι άλλοι τής 'Ιστορίας. πού τάχα ζητάει νά πραγματών' ή Τέχνη παρατηρούμε : α') Ή Τέχνη είναι κοινωνικό φαινόμενο. "Αν συμβαίνει ένα άριστούργημα ν* άρέσει σ' δλες τΙς έποχές. Ό συνήγορος τής 'Ιστορίας ή δ συνήγορος τής Ποίησης. Και τά έργα. "Η 'Ιστορία είναι έπιστήμη. τδ ίδιο σ' δλους τούς άνθρώπους δλων τών έποχών. «έρωτας δμαδικδς» άποτείνεται στή φαντασία καί στδ συναίσθημα. τήν τεχνική του. δπως π. άν καί άριστούργημα. άλλάζει κι αύτή. πού μεταχειρίζεται ή καθεμιά. ΚαΙ δεν αποτείνεται σ' δλάκερο τδ «άνθρώπινο γένος» έξω καιρού καί τόπου. Κανένας. μάς είναι κλειστό. τά συναισθήματα αύτού τού κοινωνικού άτόμου είναι χρονικά καί τοπικά καθορισμένα. μά στδ δτι στδν καιρό του είταν πολύ ζωντανδ καί στδ δτι κατόρθωσε νά δώσει στδ δρισμένο του περιεχόμενο δρισμένην «άπόλυτην» (=τέλεια) έκφραση τέλειας άλήθειας κ* έπικοινωνούμε μαζί του δπωσδήποτε χάρις στδ συναισθηματικό του βάθος. Πολλές φορές δέ μπορούμε νά νιώσουμε οδτε τδ καθαρά καλαισθητικό του στοιχείο. ζητάει τήν αίσθητικήν ήδονή κ' άρκεϊται στήν άληθοφάνεια.

χ.τι έχει τή μεγαλύτερη σημασία είναι δ ιδιαίτερος χαραχτήρας τοΰ καθενοΰ κι δχι ή σχηματοποίησή τους (καθολικότητα). μά άληθινδ στδ βάθος άφορισμό. πού .). πώς καλό είναι νά στηρίζουν οί κριτικοί τή γνώμη τους στήν «αδθεντία» άλλωνών. 89 β) Άφοΰ ή τεχνική άλλαζε ι (ή δλη τής Τέχνης καί τό δργανο καθορίζουνε κατά πρώτο λόγο τήν τεχνική καί τούτη τήν έκφραση) άλλάζει. δπως είπαμε. Τήν προσωπικότητα αύτήν δ αισθητικός Εδγένιος Βερδν τήνε θεώρησε κύριο στοιχείο τοΰ Καλού. Μά γιά νά είναι ζωντανή ή μορφή μιας έποχής ή μιας σχολής δποιας Τέχνης. πώς ή δραματική Τέχνη μάς δίνει άτομικούς χαραχτήρες κ* ή κωμική τύπους γενικούς. «Φαίδρα». κ' ή μορφή. άν είναι σωστά ή δχι ή έως ποΰ φτάνει ή άλήθεια τους κι άπδ ποιδ σημείο καί πέρα άρχίζ' ή ψευτιά τους. δχι άπόλυτοι. Αύτδν τό «χαραχτήρα» δ Ροντέν τόνε θεώρησε κύριο στοιχείο τής Τέχνης. είναι έργο άποτυχημένο. «Οιδίπους Τύραννος». τόσοι καί χαραχτήρες. Καί σ* αύτδν λοιπόν τόν τομέα δεν υπάρχει καθολικότητα κι άπόλυτο. *0 Μπέρξον πάλι είπε. Γι* αύτδ δ τεχνοκρίτης ΙΙέιτερ είπεν έναν παράδοξο στή διατύπωσή του. Φάουστ» κλπ. «Μισάνθρωπος» κλπ. «Μάκβεθ». γ) Στήν καλλιτεχνική παράσταση τών πραγμάτων καί τών προσώπων δ. «Σίντ». κ* ή ξεχωριστή προσωπικότητα τοΰ δημιουργού. χ.) ένώ οί κωμωδίες έχουνε τίτλους ιδιοτήτων (π. ή άλήθεια του. Άλλά καί τής κωμωδίας οί «γενικοί τύποι» είναι κοινωνικά καθορισμένοι. φτάνει δ συγγραφέας νά έχει τά κότσια τοΰ Μολιέρου. Ά π ' δλ' αύτά βγαίνει τό συμπέρασμα. δ Ιδρυτής τής Πειραματικής Αισθητικής. "Αριστα θά μποροΰσε νά γραφτεί καί σήμερα ένας άλλος «Φιλάργυρος» ή ένας άλλος «Μισάνθρωπος» δλότελα διαφορετικός. μά πρέπει αδτωνών τ' «άποφθέγματα» νά μπορούνε νάτά κρίνουν. Ό Φέχνερ. Γι* αύτδ τά δράματα δνομάζονται συνήθως άπδ τ' δνομα τοΰ κυριότερου ήρωα (π. πρώτα. Αύτά κάνουν τό ένα έργο νά διαφέρει άπό ένα άλλο δμοιό του. τό σπουδαιότερο ρόλο θά παίξει ή ζωντάνια τών ίδανικών του. «Φιλάργυρος».Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α . "Οταν ένα έργο δέν είναι χαραχτηρισμένο καλά. πώς «δποιος γενικεύει είναι ήλίθιος». Κι δσα πράγματα κι δσα πρόσωπα ύπάρχουνε.

δταν σ' δλάκερον τόν κόσμο ύπάρχει μονάχα ένας γάιδαρος ζωντανός κ' έκατομμόρια ζωγραφισμένοι». Μά έδώ δέν έφαρμόζεται αύτός ό νόμος. "Αν υπήρχανε στόν κόσμο ένα έκατομμύριο ζωντανοί γαϊδάροι κ' ενας μοναχά ζωγραφισμένος. Έ προσπάθεια νά ύποτάξουμε δυό διαφορετικούς σκοπούς τόν Ινα στόν άλλονε είναι «ματαιότης πνεύματος». "Αν εΓμαστε πραχτικοί άνθρωποι. "Αν εΓμαστε ώραιόπαθοι. θά χαρούμε. Κ' έμεΐς συγκρίναμε ένα πράγμα φυσικά ώραΐο μ" ένα άλλο πραχτικά χρήσιμο (καταρράχτης . "Ας ύποθέσουμε πώς βρισκόμαστε μπροστά σ* έναν καταρράχτη τών "Αλπεων. είπε τήν άκόλουθη παραδοξολογία : "Ενας γάιδαρος ζωντανός άξίζει περισσότερο άπό ενα έκατομμύριο γαϊδάρους ζωγραφισμένους.κινίνο) μά διαφορετικής χρησιμότητας. πού ή ώφελιμότητά της είναι κυρίως contemplative. ένώ έμεΐς έχουμε θέρμες καί μας χρειάζεται κινίνο πού ύπάρχει δσο θέλεις. δπως λέγει κι δ 'Εκκλησιαστής.90 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ πήρε τήν Τέχνη γιά ζήτημα μονάχα ψυχοφυσιολογικό. τότε δ Μεγαρίτης πού θέλει νά πηγαίνει κάθε πρωί νά δουλεύει ( 3 . θά πει πώς ή ρέγκα μας είνε χρησιμότερη άπό τό κινίνο γιά τόν πυρετό μας . πού κάτωθέ του έχει τοποθετηθεί μηχανή γιά τήν παραγωγή ήλεχτρικού ρεύματος. Πώς ή τιμή τών πραγμάτων μεγαλώνει. Τί θέλει ν* άποδείξει .ήλεχτρικό έργοστάσιο)καΙ δυό πράγματα πραχτικά χρήσιμα (ρέγκα . πώς σ* δλάκερο τόν κόσμο ύπάρχει μονάχα μιά ρέγκα παστή καί κοστίζει χιλιάδες δραχμές. θ' άγαναχτήσουμε. Νόμος τής προσφοράς καί τής ζήτησης. δσο πιό σπάνια είναι αύτά τά πράγματα. "Ας ύποθέσουμε άκόμα. Μήπως έπειδής ύπάρχει τόση διαφορά στήν προσφορά τών δυό αύτών ειδών. Ό Φέχνερ συγκρίνει ένα πράγμα πραχτικά ώφέλιμο μέ τήν καλλιτεχνική του παράσταση.5 ώρες δρόμο) θ' άγοράσει έναν άπό τούς άπειρους ζωντανούς γαϊδάρους καί θά περιφρονήσει τό μοναδικό ζωγραφισμένο. πού μιά τόσο χρήσιμη φυσική δύναμη δέν πάει χαμένη. Τό Κοράνιο κι δ Μωσαϊκός νόμος άπαγορεύουνε τήν καλ- . Σέ δλ* αύτά δέν ύπάρχει άντίχϊβοη σκοπών παρά διαφορά σκοπών. Πού είναι τό λάθος δλων αύτών τών συλλογισμών . πώς αύτή ή μηχανή μέ τΙς έγκαταστάσεις της καί τούς κρότους της χαλάει τήν ώραιότητα καί τή γαλήνη τού τοπίου.

Καί κανένας. άν έπικρατούσανε κ' οί δλότελα άντίθετες γνώμες πολλών φιλόσοφων καί καλλιτεχνών.Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α . Ούτε μπορέσανε νά σταματήσουνε τδ δρόμο τής Τέχνης στους περασμένους καιρούς. Άρα. γιά σύνεργα τοΰ Διαβόλου. λέγει τδ Κοράνιο. Κ' οί καλόγεροι τοΰ Βυζαντίου κάψανε τά ποιήματα τής Σαπφώς γι' άνήθικα. υβρίζουμε τδ θεό. Έ Γδια φτώχεια θά ύπήρχε. άν έπικρατοΰσε σ' δλον τδν κόσμο ή καλλιτεχνικοφοβία τοΰ Μωσαϊκοΰ νόμου. Ό Σαβοναρόλας δ ιδρυτής τής «δημοκρατίας τοΰ Χριστοΰ» στή Φλωρεντία (τέλη τοΰ 15 αιώνα) Ικαψε στή δημόσια πλατεία τής Φλωρεντίας δσες εικόνες κι άγάλματα άρπαξε άπδ τά παλάτια τών άστών. Οί είκονοκλάστες στδ Βυζάντιο έπΐ δύο αιώνες σπάζανε τις εικόνες τών άγίων. τοΰ Κορανίου. δπως δ Μπάλντουιν. Ή θρησκεία έξυπηρετεΐται άπδ τήν Τέχνη κ' ή Τέχνη έξυπηρετεΐται άπδ τή θρησκεία.. Μά οί σκοποί καί τά μέσα τής καθεμιάς είναι διαφορετικά άναμεταξύ τους. ούτε ιμπεριαλισμός τής Τέχνης (δπως νομίζουνε μερικοί αισθητικοί «παγκαλιστές». Γιατί δ άνθρωπος είναι πλασμένος «κατ' εικόνα καί δμοίωσιν τοϋ θεοΰ» άρα ή παράσταση τοΰ άνθρωπου άποτελεϊ μιάν Ιμμεση αισθητή καί υλική παράσταση τοΰ θεοΰ ποί) είναι μονάχα Πνεΰμα. πώς μονάχα ή θρησκευτική Τέχνη εΐυαι ή μεγάλη κι άληθινή Τέχνη — ή μόνη Τέχνη. εΓτε Προφήτης εΓτε ήθικολόγος . Εύτυχώς οί γνώμες δλων αύτών τών θεολόγων. ούτε θά τόνε σταματήσουνε στούς μελλούμενους. 91 λιτεχνική παράσταση τής άνθρώπινης μορφής. «Αύτοί ποί) κάνουνε τέτιες εικόνες θά δώσουνε λόγο τήν ήμέρα τής Κρίσεως». Φαντάζεται καθένας εύκολα πόσο φτωχδς θά εΓτανε σήμερα δ πνευματικός πολιτισμός τής άνθρωπότητας. Τδ λάθος καί τών δυδ αύτών αντιλήψεων είναι πάλι μεθοδικό. Ύποτάσσουνε δυδ αύτόνομες κοινωνικές λειτουργίες (θρησκεία καί Τέχνη) τή μιά στήν άλλην. τών φιλόσοφων καί τών αισθητικών δέν Ιχουνε στήν πραγματικότητα καμιά δύναμη άποτελεσματική.. Στή ζωή τών «άξιών» δέν ύπάρχει ούτε ιμπεριαλισμός τής θρησκείας (δπως νομίζουν οί θεόλογοι) ούτε ιμπεριαλισμός τοΰ Άγαθοΰ (δπως νομίζουν οί ήθικοι φιλόσοφοι). Στήν πραγματικότητα συμβαίνει κάτι πολύ διαφορετικό. γιατί θεωρούσανε πώς τδ προσκύνημά τους εΓταν είδωλολατρεία. Τή θεωροΰνε πράξη άσεβή. τών είκονοκλαστών καί τοΰ Σαβοναρόλα.

δέ θά μπορέσει ν' άκυρώσει τήν καλλιτεχνική άξία τών άριστουργημάτων έκείνων.ΚΑΣΤΑ BAPNAAH εΓτε μεταφυσικός φιλόσοφος. (άλλά τήν Κοινωνία — τήν προκοπή τής Κοινωνίας· τήν κινητοποιήση τών συνειδήσεων καί τό φωτισμό τους). ποί» δέν έξυπηρετοϋνε τή θρησκεία. τήν Αρετή καί τήν Άπόλυτην Ιδέα. .

.Π Ρ Ο Σ Ε Ϊ Χ Η Ε Κ Α Ι Π Ο Ι Η Σ Η Δ£2 καί πολλά χρόνια 6 'Ιησουίτης και κατόπιν άββάς κι άργότερα άκαδημαϊκδς κ. "Γστερα άπδ τόσους αιώνες καί άγώνες — άπδ τά χρόνια τής 'Αναγέννησης — πού ή Φιλοσοφία καί ή 'Επιστήμη κατορθώσανε νά χειραφετηθούνε καί νά πάψουνε νά είναι «υπηρέτριες τής θεολογίας» (Ancillae Theologiae) δ κ. Μά δ κ. "Εκανε μ' άλλα λόγια τήν άπολογία τοΰ συμβολισμού καί πρδ πάντων τοΰ κ. Μπρεμδν προσπάθησε νά ξανακάνει τήν Τέχνη ύπηρέτρια τής θεολογίας. τόσο πιδ άγνή είναι.τι λέγει τδ πι- . Αύτό του zb βιβλίο είναι μάλλον μιά θεωρία τοΰ Καλού παρά κριτική τοΰ Καλοΰ (Καλόν = zb Ώραϊον). έγραψ'ένα είδικδ βιβλίο «Γιά τδν ρωμαντισμδ» κι έγραψε τελευταία τήν «'Αγνή ποίηση» καί τήν «Προσευχή καί Ποίηση»· γ) ξέρει νά γράφει. Ή κύρια γραμμή του εΓτανε. 'Αργότερα έβγαλε ένα άλλο βιβλίο : «Προσευχή καί Ποίηση». Γιατί: α) είναι ενας πολύ σοφδς θεολόγος· β) έχει άσχοληθεΐ πάρα πολύ μέ τήν. ΚαΙ νά γελιέται άκόμα. 'Ερρίκος Μπρεμδν άναστάτωσε τους φιλολογικούς κύκλους τοΰ Παρισιοΰ μέ τή θεωρία του περί τής «'Αγνής ποιήσεως». Τά βιβλία του έχουνε λογοτεχνικές άρετές: φρεσκάδα. μπρίο και ύφος. Βαλερύ. Ή θεωρία του αύτή είναι μυστικιστική.τι θέλει γιά τήν Ποίηση. έλαφρή φιλολογία κι έγραψε πολλά καί σοβαρά βιβλία γύρω άπδ τδ θέμα τοΰ έντεχνου Λόγου. Μπρεμδν έχει δλα τά δικαιώματα νά φρονεί δ. "Εγραψε μιά έξάτομη «Λογοτεχνική 'Ιστορία τοΰ θρησκευτικού συναισθήματος στή Γαλλία». ΚαΙ δ) δ.. πώς όσο λιγότερα λογικά στοιχεία περιέχει ή ποίηση.

έχει άνοιγμένη. μάς φέρνει δλόισα στδ άπόλυτον Είναι. Ή διαφορά τού ποιητή μέ τδ μυστικιστή είναι ή άκόλουθη : Ό ποιητής θέλει νά έκφράσει. πού οί ψυχολόγοι δέν τδν άνακαλύψανε άκόμα. Ή Ποίηση γεννά τήν προσευχή..τι μάς δίνουν δλοι αύτοί είναι άνεχτίμητος πνευματικός καί ψυχολογικός θησαυρός. Μά ή ΙΙοίηση είναι μιά άποτυχημένη προσευχή κι δ Ποιητής ενας άποτυχημένος. νά χυχλοφορήαβι τδ Έγώ του.95 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ στεύει — κι αύτή του ή ειλικρίνεια άποτελεϊ καί τδ μεγαλύτερο χάρισμα καί τδ μεγαλύτερο έπιχείρημα τών βιβλίων του. Ό μυστικισμός. 'Η έκσταση τού Φραγκίσκου τής Άσσίζης μάς βοηθεΐ νά έννοήσουμε τί λογής εΓταν ή ποιητική έκσταση τού Σέλλεύ. ot έντυπώσεις τού έξωτερικοΰ κόσμου. .. δχι ή Ποίηση. καί μας ενώνει μέ τδ θεό. σά θεολόγος. Μπρεμόν. πρέπει ν' άνοίξουμε τδ δρόμο τοϋ μυστικισμού σ' δλάκερη τήν Ανθρωπότητα. Φυσικά ή Ποίηση θά περάσει μέσα του άπδ τήν Γδια πόρτα. δ θεός είναι τό. πού μας διαφωτίζει τδ μυστικισμό παρά δ μυστικισμός πού μάς διαφωτίζει τήν Ποίηση. "Οσες έκμυστηρεύσεις κι άν μάς κάνουν οί Ποιητές γιά τήν ύπερφυσική λειτουργία τής έμπνευσής τους. Τοϋ άρέσ' ή Ποίηση. "Αν ή Τέχνη είναι τό Καλόν. Μυστικισμός είναι ή έπίγνωση τής παρουσίας τού θεού σ' δλα τά πράγματα. κυρίως τή θρησκευτική πόρτα τής συνείδησής του.. "Ομως δέν είναι ή Ποίηση. μουντζουρώνουνε δυδ τρεις σελίδες καί κατεβάζουνε τδν ούρανδ στά γόνατα τους! Ό κ. "Ο. Μπρεμόν. είναι τίποτα μπροστά στδ διεισδυτικό βάθος καί τήν άκρίβεια τών λεπτομερειών. Συγκρίνατε τώρα τούς Ρωμιούς μπέμπηδες τής κριτικής. άγιος! Άλλ' άς ιδούμε πώς τά λέγει άπάνου κάτου δ κ. Οί ποιητές άποτελοΰνε τδ διάμεσο μεταξύ τών κοινών θνητών καί τών άριστέων τού μυστικισμού. γιά νά μπαίνουνε μέσα του.. στήν άπόλυτην 'Αλήθεια I.. Ύπέρκαλον.. πού βγαίνει ή προσευχή. "Αντί νά έκτοπίζουμε τούς μυστικιστές έξω άπδ τήν άνΟρωπότητα. Μέγα μέρος τού έσωτερικού μας βίου έχει χαραχτήρα υπερφυσικό. πού μή ξέροντας ποΰθε ν' άρχίσουν καί πού νά τελειώσουν. πού μάς δίνουνε μέ τήν αύτοβιογραφία τους ενας Ζάν ντέ λά Κρουά ή μιά 'Αγία Τερέζα — κι ενα σωρό άλλοι μικροί κι άσήμαντοι άσκητές.

τραγικά. δπως δ κ. άγιο ! Οί μυστικιστές τελειοποιούνε τήν ένθεη πείρα μας περισσότερο άπδ τούς ποιητές. Ό ποιητής δέν μπορεί νά μή μιλήσει. 95 Ό μυστικιστής.. Μπρεμόν.1 Είναι μισοί. δπως π. τόσο πιότερο κλείνεται στδν έαυτό του καί δέ θέλει νά έπικοινωνεΐ μέ τούς άλλους. Ό ποιητής στήν Ιεραρχία τών δντων κατέχει μιάν περίεργη θέση : είναι στή μέση τοΰ δρόμου. 01 ποιητές χάνονται σέ μικροπράγματα. 8σο πιδ μυστικιστής είναι. Δέν μπορούμε νά πάρουμε «τοις μετρητοίς» αύτές τις ιμπεριαλιστικές άντιλήψεις τών διαφόρων κοινωνικών άξιών.τι τδ νιώ&ουμε καλά. είναι πράγμα πολύ φυσικό. πού ή καθεμιά ζητάει νά έπιβάλει τήν άπόλυτη κυριαρχία της έπάνω στήν πολυσύνθετα δργανωμένη ζωή καί νά τήν έξηγήσει σύμφωνα μέ τά «έπαγγελματικά» της συμφέροντα.. Τδ δτι ένας λειτουργδς τοΰ Υψίστου.τι μάς άνεβάζει στδ θεδ καί μάς ένώνει μαζί του. «ή έπιτυχημένη αρμονία τών λέξεων»! Γι' αύτδ δέν τούς παίρνουμε καί πολύ.. άγιοι. Δέν υπάρχει άμφιβολία. "Εχουνε τδ έξαισιότερο πνεύμα καί τήν άνανδρότερη συνείδηση. Κ' ύστερα. "Ομοια δ δικαστής θεωρεί τδ Νόμο μοναδικδ κέντρο τής κοινωνικής συμβίωσης. Ή προσπάθειά του νά βρίσκει τις λέξεις τοΰ καταστρέφει τήν άνάταση τής καρδιάς του. δ ήθικολόγος τδ Άγαθδ έσχατο σκοπδ τής δημιουργίας. Αύτδ είναι ή δόξα του κ' ή άδυναμία του. Γι' αύτδ δ ποιητής έκφράζεται κι δ μυστικιστής σιωπά. . πώς 8.χ. ένω τό δώρο. άνάμεσα στδν άγιο καί στήν « Ό νισσα» τοΰ Βαρλαάμ—δπως λέγει κι δ ποιητής Κόβεντρυ Πάτμορ. μά δέν μπορεί. Ό ποιητής είναι ένας άποτυχημένος μυστικιστής. δ καλλιτέχνης τδ Ώραΐο ύπέρτατην άσχολία τοΰ πνεύματος κι δ κεφαλαιοκράτης τδ Χρήμα τή μόνη δύναμη πού κινεΐ τδν πολιτισμό. Είναι άν&ρωπος μέτριος..Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α . Ιΐροφητεύουνε χωρίς νά νιώθουνε μέσα τους κανένα φόβον ευθύνης ! "Οπου δ άγιος δέν τολμά νά μιλήσει.. έπρεπε νά τδν πλουτίζει δλάκερον καί νά τδν έξυψώνει πάνω άπδ τούς άλλους άνθρώπους καί νά τδν κάμνει. θεωρεί τδ θείον άρχή καί τέλος τής ζωής καί τής σκέψης.. "Ο. πού έλαβε άπ' τδν ουρανό. δ ποιητής φλυαρεί ! 'Ανεβαίνουμε στδ θεδ μονάχα διά μέσου τοΰ θεού! Ή Ποίηση προσπαθεί νά φτάσει τήν προσευχή. τδ έκφράζουμε καθαρά. ο.τι βμως τδ κατέχουμε μέσα μας. αύτδ δέν μπορούμε νά τδ έκφράσουμε.

πώς ούτε κι δ κ. Αδτήν παραδεχότανε ό Μεσαίωνας. Κατά τδν Πλωτίνο1 σκώπδς τής φιλοσοφίας είναι ή ένωση τής άνθρώπινης ψυχής. πρέπει πρώτ' άπ' δλα νά ικανοποιηθεί μέσα μας ή καλαισθησία μας. Καί πρώτος ό Πλωτίνος τήν άνάπτυξε στίς «Έννεάδες» του.96 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ Ή μυστικόπαθη θεωρία τής Τέχνης δέν είναι καινούργια. άλλ* ή κίνηση. . πού προκαλεί στδ κέντρο τής ψυχής μας καί κάνει νά λειτουργήσει δλος έκεΐνος δ έσωτερικός μας μηχανισμός. μέ τδ άπόλυτον Άγα&όν. Βλ. Μπρεμδν ισχυρίζεται πώς δέν Ιχουν ένδιαφέρο. ούτε κι δ Κλωντέλ. "Ομως δ κ. "Ετσι μπορεί κανείς νά είναι βέβαιος. πώς ή Τέχνη δέν έξυπηρετεϊ τή θρησκεία παρά τδ έναντίον : ή θρησκεία έξυπηρετεΐ τήν Τέχνη. πού εΓμαστε αισθητικά συγκινημένοι μπροστά στδ «Μυστικδν Άρνίον». μέ τδ ' Υπέρ καλόν. πώς δέν ύπάρχει μόνον θεωρία. ούτε τά συναισθήματα πού διεγείρει. πού μας καθαρίζουνε τήν ψυχή καί μάς βοηθοϋνε σ' αύτήν τήν ένωση. δταν «θεωρεί» τδ Ώραΐο. μέ τδ Είναι. 1. νιώθουνε νά διεγείρεται μέσα τους άλλο στοιχείο τής συνείδησής τους παρά τδ αισθητικό. πού τήνε λέμε καί «Τέχνη κοσμική» καί πού καμιά φορά είναι καί «Τέχνη καταραμένη» (σάν τοϋ Βιγιόν καί τοΰ Βερλαίν) δέν διεγείρει μέσα μας καμιά κίνηση γιά προσευχή. Μπρεμόν. δηλαδή τδ θεό.. οί ιδέες πού παρουσιάζει δ ποιητής.δταν τδ δημιουργεί. Γιά νά είναι Ιξαφνα άληθινή Τέχνη οί «Ψαλμοί» τοΰ Δαυίδ ή ή «Δεύτερη Παρουσία» τοϋ Μιχαηλάγγελου ή τδ «Μυστικδν Άρνίον» τών άδελφών Φάν Έϋκ. "Ομως καμιά φορά άπδ τις τέσσερις δέν ένώθηκε μέσον τής Τέχνης παρά πάντα μέσον τής υστερίας του. Κ' Ινα άπδ τά μέσα. μέ τδ Έν. νά νιώσουμε τήν αισθητική ήδονή — καί τότες δ θρησκευτικός χαραχτήρας τοΰ δέματος χάνεται. Μά δ Πλωτίνος είναι έκστατικδς τύπος. πού μας δδηγεΐ στήν άληθινή προσευχή ! 'Ωστόσο δχι μονάχα ή βέβηλη Τέχνη. βεβαιωνόμαστε. "Ετσι τήν ώρα. παρά ούτε κ' ή καθαυτδ Τέχνη. ή κριτική τοΰ θέματος παρά καί θεωρία καί κριτική τής μορφής. είναι καί ή Τέχνη. Μέσα στά 80 χρόνια πού Ιζησε τά κατάφερε νά ένωθεΐ τέσσερις φορές μέ τδ θείον. Άλλωστε άπδ τά στοιχειώδη άξιώματα τής έπιστημονικής αισθητικής είναι. « Ό ΠιUoxiroe καί το ΚαΙόη.

βρίσκει περιττή τήν Ποίηση.γιατί ή . δπως δέ μπορεί καί νά ντρέπεται. Ή δημιουργική έμπειρία είναι άνώτερη άπό τή μυστικόπαθη θεωρία. αύτδ είναι ένα άπό τά δευτερογενή άποτελέσματα τής αισθητικής ένέργειας καί καθόλου άμεσος σκοπός τής Τέχνης. στρέφεται πρδς τδ άντικείμενον τών δνείρων του κ' ένώνεται μαζί του εις τό άπειρον ! Κάθε 'Εγώ άντιδρά στόν αισθητικό έρεθισμδ άνάλογα μέ τό περιεχόμενό του. Τουναντίον δ ποιητής μεταχειρίζεται τήν «ψυχή» τών λέξεων. Είναι θεωρία άρνητική. Διώχνει τήν Τέχνη άπδ τήν Πολιτεία τών άγίων. δπως τήν έδιωξε δ Πλάτωνας άπό τήν Πολιτεία τών ιδανικών άνθρώπων κι δ "Εγελος άπό τήν Πολιτεία τών φιλόσοφων. Και τότες ή «ψυχή» τής λέξης προχωρεί άνάμεσα στά πράγματα. Ή άκρα συνέπεια στή σφαλερή καί a priori βάση τής φιλοσοφίας τους τοί>ς έκανε νά θεωρήσουνε τήν Τέχνη ώς άπλδ μέσο άλλων άνώτερων σκοπών κ' δστερα νά καταδικάσουν ώς πράγμα περιττό μιά τόσο μεγάλη κοινωνική λειτουργία. άν ένας έρωτευμένος νεανίας. ένας περίπατος στδ Οπαιθρο κτλ. ποί) συγκινιέται αισθητικά. Άφοϋ τοποθετεί τήν προσευχή πάνω άπδ τήν Ποίηση. τή στιγμή ποί) είναι αισθητικά συγκινημένος. δπως είναι ή μέθη. οί καλλιτέχνες Ιχουνε δίκιο. πώς ή Τέχνη είναι προσευχή κ' οί καλλιτέχνες λένε. πώς είναι δουλειά. δπως είναι ή Τέχνη.5 Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α 118 "Αν δμως ενας θρησκόληπτος άνθρωπος τή στιγμή. 'Αλλ' ή θεωρία τοϋ Μπρεμδν έχει μέσα της τήν καταδίκη της. Κ' είναι τό περπάτημά της γρήγορο κι άνάλαφρο. στρέφεται πρδς τδ θεό κ' ένώνεται μαζί του. 'Αλλ' ή Γδια άντίδραση μπορεί νά προκληθεί καί μέ άλλα πεζότερα μέσα. Γι' αδτή τή στροφή δέ μπορεί νά περηφανεύεται ή Τέχνη. δπου λέγει τ' άκόλουθα : «Οί λέξεις ποί» χρησιμοποιοϋμε κάθε ώρα δέ δίνουνε τό νόημα τών πραγμάτων παρά άπλώς τό υποδηλώνουν* είναι λέξεις προορισμένες γιά τήν πραχτική μας ζωή. "Οταν δμως οί μυστικόπαθοι λένε. ποί) τήν καθαρίζει άπό κάθε ώφελιμότητα μέ τήν άρμονία τών συλλαβών τήν κανονικότητα τών ρυθμών καϊ τό προσφδιακό τους μέλος. Ό λειτουργός τών Μουσών Ιγραψε στό λειτουργό τοΰ Υψίστου μιάν έπιστολή. 'Αλλ' άς ίδοϋμε πώς «ένισχόει» τή θεωρία τοϋ Μπρεμδν δ φίλος του ποιητής Παΰλος Κλωντέλ.

πού σ' δλην τήν πληρότητα τοΟ νοήματός του είναι μιά μερική εικόνα τοϋ θεού. πού καταστρέφει τήν άγνότητά της καί τήν ξαναφέρνει πίσω στήν έγωιστική της φύση. πού τήν άναφέραμε προτύτερα. πού είναι πλάσματα τοΟ θεοΰ κι άποδείξεις τής ύπαρξης του. KB 23 . Ει άπ' αύτήν τήν άποψη ή Ποίηση ταυτίζεται μέ τήν προσευχή. Λέγω άγνό πράγμα δχι κείνο πού μας χρησιμεύει στήν καθημερινή μας ζωή παρά κείνο. Συντομότερος δρόμος πρδς τδ θεδ είναι ή προσευχή». . είδε «τδν άγγελον τοΰ θεοΰ άνθεστηκότα έν τή δδψ καί τήν ρομφαίαν έσπασμένην έν τή χειρί αύτοΰ» καί μίλησε κιόλας στδν προφήτη κύριό της (Άριθ. γιατί τώρα τελευταία οί μπέμπηδες τής κριτικής προσπαθώντας νά μάθουνε κολύμπι μεταχειριστήκανε αύτήν τήν παλιά νεροκολοκύθα γιά νά σταθούν 2ξω άπ* τδ νερό.. Γιατί ό άνθρωπος έπλάσθη μονάχα γιά τδ θεδ κι δχι γιά τά πράγματα » ! «Κι άν είναι ύπέροχο νά πηγαίνει κανείς άπ' δλους τούς δρόμους πρδς τδ θεό.30). Αναγκάστηκα ν' άσχοληθώ μ' αύτδ τδ ζήτημα σέ τόνο κάπως δασκαλικό. Δέ χρειάζονται σχόλια. ύπάρχει καί πράγμα αγνό. ώστόσο δ συντομότερος δρόμος είναι κι ό καλύτερος. "Οπως ύπάρχει Ποίηση άγνη.. τήν καθαρή τους ούσία».98 Κ&2ΤΛ ΒΑΡΝΑΛΗ λέξη σ' αύτή της τήν ύπνοβασία (δικός μας ό δρος) δέν άνέχεται καμιάν ιερόσυλη περιέργεια. « Ά π ' αύτήν δμως τήν άποψη ή Ποίηση είναι κατώτερη άπειρες φορές άπό τήν 7ΐροσευχή. 'Εδώ χρειάζεται νά σημειώσουμε πώς ή «δνος τοϋ Βαλαάμ». γιατί άποχωρίζει άπδ τά πράγματα.

πού ο{ χωριάτες τρέξανε νά τή γεμίσουνε μέ κλαριά καί χώματα γιά νά μή γίνει κανένα δυστύχημα. πώς έτούτ' ή τρύπα. γιά τήν άκρίβεια. θεωρητικοί καί ιστορικοί τής Τέχνης) τήν παλιά τους λαθεμένη έρμηνεία αύτών τών ζωγραφιών. 'Αλλ' άς ιδούμε πρώτα τδ περίεργο ίστορικδ τής άνακάλυψης αύτοΰ τού καλλιτεχνικού θησαυρού. Γαλλίας είναι πλούσια σέ παλαιοντολογικά ευρήματα και πρδ πάντων σέ τοιχογραφίες (ζωγραφισμένες ή χαραγμένες) μέσα σέ σπηλιές. Καί φυσικά ξαναθυμηθήκαν of ειδικοί (Ανθρωπολόγοι. τέσσερα παιδάκια άπδ τή γειτονική πολιτεία τού Μοντινιάκ περνούσαν άπ' αύτδ τδ μέρος και ξαφνικά είδανε τδ σκυλί τους νά χώνεται μέσα στή σκισμάδα καί νά χάνεται.100 αιώνων (τά χρονικά τούτα δρια είναι πολύ έλαστικά). συρτά μέ τήν κοιλιά. Μέ τδ πέσιμο τού δέντρου παρουσιάστηκε μιά σκισμάδα στδ έδαφος. πλάταινε ξαφνικά. Δ. πού ξεπερνάει δλες τΙς ίσαμε τώρα γνωστές μέ τδ πλήθος τών παραστάσεων (πολλές έκατοντάδες ζώα) καί μέ τήν αισθητική τους άξία. ΠρΙν άπδ είκοσι χρόνια μιά θύελλα στίς δχθες τού Βεζέρ (κοντά στδ χωριδ Λασκώ) ξερίζωσε άπδ κάποιο πλαγινδ ψήλωμα καί γκρέμισε έ'να γέρικο έλατο. Τελευταία στήν Γδια περιοχή καί. "Γστερ" άπδ είκοσι χρόνια.ΜΙΑ Η ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΠΙΝΑΚΟΘΗΚΗ ΠΕΡΙΟΧΗ τής Ν. έθνολόγοι. μά τδ σκοτάδι δέν τούς άφηνε νά δια- . Αύτές ο£ τοιχογραφίες μετρούνε ήλικία 200 . τδ Σεπτέμβρη τού 1940. στήν κοιλάδα τού Βεζέρ βρέθηκε μιά καινούργια σπηλιά. ώς έργων μαγείας. "Γστερ* άπδ σύρσιμο λίγων μέτρων είδανε. Τά παιδιά πονηρευτήκανε και χωθήκανε κ' αύτά μέσα.

άγρια άλογα. πώς είχανε τότες έξαφανιστεΐ άπδ τήν κεντρική Εύρώπη τούτα τά «πολικά» ζώα κι άρα οί τοιχογραφίες τής σπηλιάς άνήκουνε σέ θερμότερην έποχή τής Εύρώπης. άγριοκάτσικα.100 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ κρίνουνε τίποτα. δλα σέ κίνηση. 'Αλλ' άν παραδεχόντανε καί τή λογική συνέπεια αύτής τής καταφατικής δμοφωνίας δέ θά είχαν άνάγκη νά έξεύρουνε τδν μύθο τής μαγείας. Αύτδ σημαίνει. στδ τέλος τής περιόδου τών παγετώνων. πού τήν άνατρέπει ένας πληγωμένος βίσωνας. βίσωνες. Γενικά σοφοί καί άσοφοι. πού δείχνονται άφταστοι μαστόροι στήν άναπαράσταση τών ζωικών μορφών βίναι δλότελα άδέξιοι στήν παράσταση τής άνθρώπινης μορφής. πλάτος δέκα καί ψήλος άπδ έξι μέ δχτώ) χωρίζεται στδ τέλος σέ δυδ στενότερα μπράτσα. 'Αφού είναι άριστουργήματα. "Ο. άρκοϋδες. Κ' έχουνε δίκιο. Ό μύθος λοιπδν τής μαγείας λέγει τά έξής: Οί προϊ- . άλλα πού περπατάνε. Μιά μονάχα μορφή άνθρώπινη ύπάρχει. "Αν ή μορφή αύτή είναι τόσο άδέξια φκιαγμένη. Οί άγριοι. αύτδ νά μή μάς παραξενεύει. άλλα πού τρέχουν κ' άλλα (πέντε λάφια) πού περνάνε κολυμπώντας Ινα ρέμα. έξδν άπδ τά λάφια. κίτρινο καί μαύρο χρώμα ή χαραγμένα μέ τδ γλυφίδι διάφορα ζώα. δηλ. ΚαΙ στά κενά διαστήματα πετάνε βέλη καί πολλά άπ' αύτά μπήγονται στά πλευρά τών θηραμάτων. δλότελα σχηματική. Μέσα στά τόσα θηράματα τών τοιχογραφιών τοΰ Αασκώ λείπουν οί τάρανδοι καί τά μαμμούθ. δεξιά κι άριστερά. δχι έργα μαγείας. παραδέχονται πώς τά μνημεία αύτά τής παλαιολιθικής Τέχνης είναι άοιστουργήματα. Τήν άλλη μέρα ξαναγυρίσανε μέ λάμπες καί τότες άνακαλόψανε τήν ωραιότερη παλαιολιθική πινακοθήκη τοΰ κόσμου ! Έ-σπηλιά αύτή (βάθος τριάντα μέτρα. βόδια. είναι έργα άμεσα αισθητικά καί δχι έμμεσα.τι καί νά ναι. "Ολα τά πλαγινά κ* οί καμάρες είναι γεμάτα άπδ ζωγραφισμένα μέ κόκκινο. Τά ζώα αύτά είναι. ρινόκεροι. "Ολα τά άναισθητικά τους στοιχεία τά έχουνε μεταξιώσει σέ αισθητικά. ή παρουσία αύτού τοΰ πληγωμένου ή σκοτωμένου άνθρώπου (άρχηγοΰ ή μάγου) δίνει τή χαριστική βολή στδ μύθο τής μαγείας τής Τέχνης. γιά νά έξηγήσουνε τά έργα αύτής τής Τέχνης.

"Ομως άλλο ή μαγεία τής Τέχνης (ή αισθητική ήδονή) κι άλλο ή Τέχνη τής μαγείας (συνειδητής ή Ασυνείδητης Απάτης). Ή αισθητική δραστηριότητα Ιχει πιά διαφοροποιηθεί άπό τις άλλες δραστηριότητες τού άνθρώπου. δπως θέλουν άλλοι νά έξηγήσουνε τήν καταγωγή τής Τέχνης. Είναι θεωρία κλασική. Παπανούτσος κι ό Ανθρωπολόγος καθηγητής κ..τι νιώθουνε κ' οί σημερινοί μπροστά στά φρέσκα τού Ραφαήλου : τή λεύτερη (πέστε την Ιδανική) Αναπαράσταση τής ζωής. φυσικά μέ λιγότερη ή περισσότερη διαφορά βαθμού στό ταλέντο. μέ μέσα καί μέ σκοπούς αισθητικούς.» Μπορεί νά τήν πιστεύανε. "Ολα τά είδη τής Τέχνης τά κάνουν δλοι άνεξαίρετα. 'Ελευθερόπουλος. Ό Ρενάκ λέγει : «Οί πολιτισμένοι μιλοδνε συχνά γιά τή μαγεία τής Τέχνης· οί πρωτόγονοι τήν πιστεύανε. Πλάνη κλασική. δηλαδή οί μάγοι. μά Αποτελεί έλάχιστο μέρος τού δλου αισθητικού φαινόμενου. τό Αντίθετο συμβαίνει : ή εικονογραφική γραφή προέρχεται άπό τή ζωγραφική. ό ιδεαλιστής αισθητικός κ. πού μελέτησε τήν Τέχνη τών σημερινών πρωτόγονων (κυνηγών λαών) βεβαιώνει τά έξής δυό σπουδαία πράγματα : α) Ή Τέχνη τών πρωτόγονων δέν προέρχεται άπό τή θρησκεία (τή μαγεία ή τόν τοτεμισμό)· μπορεί νά ύπάρχει καί Τέχνη «θρησκευτική». . Αύτό τό λάθος δέν είναι δύσκολο νά Αποδειχτεί. Μάλιστα μερικοί θεωρητικοί παραδέχονται. πώς αύτήν τή μαγική Τέχνη εΓτανε φυσικό νά τήν κάνουν προνομιακά οί έπίσημοι λειτουργοί τής μαγείας σέ κάθε φυλή. δ ματεριαλιστής φιλόσοφος κ. Κι αύτήν τήν πλάνη τή συνεχίζουνε κ' οί δικοί μας θεωρητικοί κι έπιστήμονες. Οί πρωτόγονοι άνθρωποι νιώθανε μπροστά σ' αύτές τις τοιχογραφίες. Κούμαρης. β) Ή Τέχνη αύτή δέν προέρχεται άπό τήν εικονογραφική («Ιερογλυφική») γραφή. γιά νά προκαλέσουν Ιτσι τις Αόρατες δυνάμεις νά τούς βοηθήσουνε νά τά πληγώσουνε καί νά τά σκοτώσουνε καί στό πραγματικό κυνήγι. Στούς σημερινούς πρωτόγονους δέν υπάρχουν ειδικοί έπαγγελματίες τού ώραίου. δ. Αυτήν τήν θεωρία θά τήνε βρήτε σ'δλες σχεδόν τΙς Ιστορίες τής Τέχνης καί θά τήν άκούσετε σ' δλα έπίσης τά πανεπιστήρια.Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α ΙΟΙ στορικοί άνθρωποι πληγώνανε και σκοτώνανε ζωγραφισμένα ή χαραγμένα ζώα στόν τοίχο με τή φαντασία τους.. Ό Γκρόσσε.

102 KfiZTA ΒΑΡΝΑΛΗ Ή αισθητική αδτή δραστηριότητα Ιχει Αναμφισβήτητη κοινωνική χρησιμότητα. παλαιολιθικός καί σύγχρονος. 'Αλλ' ύπάρχουνε κι άλλες άντιρρήσεις: Μέ τδ ζωγράφισμα τοΰ πληγωμένου ή σκοτωμένου «άρχηγοΰ» μήπως θέλουνε νά προκαλέσουνε τδ θάνατό του .τι Ικανέ προτήτερα σοβαρά καί μέ κίνδυνο τής ζωής του. γιά νά γεμίζει μ' εκατοντάδες άρτιες παραστάσεις τις σπηλιές του. Επομένως. Ινα κέρατο. Πόσο πιδ φυσικό είναι νά δεχτεί κανείς αύτές τις ζωγραφιές δχι γιά Ιργα μαγείας. Ιτσι καί μέ τή ζωγραφική του ύστερ' άπδ τή μάχη καί τδ κυνήγι ξανακάνει «παίζοντας αισθητικά». παρά γιά Ιργα Τέχνης ! . δ. θά πει πώς Ικανέ κάτι παραπάνου άπδ μαγεία: Τέχνη. τάχα γι* αύτά κάνουνε μάγια νά γλυτώσουν . τής μαγείας. ενα χέρι. μεγάλη Τέχνη. γιά νά τά χαίρονται κ* οί Γδιοι καί γιά νά τά συνεχίζουν οί μεταγενέστεροι. Τά σκοτωμένα καί πληγωμένα ζώα δέν έκφράζουνε τδν πόθο νά πραγματοποιηθεί τδ πλήγωμα καί τδ σκότωμά τους στά μελλούμενα κυνήγια. Ει δσα θηράματα δέν τά καρφώσανε οί σαγίτες καί τά λάφια πού φτάνουνε κολυμπώντας στήν άντικρυνή δχθη τοΰ ποταμοΰ. Μέσα σ' αδτές τΙς στοές οί λαοί χωρίς Ιστορία άποθανατίζανε τήν «Ιστορία» τους. Τοΰ φτάνει ή σχηματική καί συμβολική ύποδήλωση τοΰ μοντέλου καί μάλιστα δχι δλάκερου: ενα μάτι. "Αν πρόκειται νά κάνει μαγείες δ πρωτόγονος. Είναι «Ιερά» μνημεία τής Τέχνης κι δχι μυστηριώδη έργαστήριατής «Μαύρης Τέχνης». μιά κούκλα φτάνουνε καί περισσεύουνε γι* αύτή τή δουλειά. "Οπως ύστερ' άπδ τή μάχη καί τδ κυνήγι δ πρωτόγονος μιμείται μέ τδ χορό του λεύτερα καί φανταστικά τδ κυνήγι καί τή μάχη. δέν Ιχει ανάγκη νά χάνει τδν καιρό του ζωγραφίζοντας μέ θαυμαστήν άκρίβεια κι δλοζώντανο ρεαλισμό τά μοντέλα τών δντων πού θέλει νά βλάψει. τά ήρωικά τους κατορθώματα. άλλά τή χαρά γιά τΙς έως τώρα πραγματοποιημένες κυνηγετικές έπιτυχίες. Παράλογα πράγματα.

Πρόκβιται γιά τόν πρώτο παγχόομιο.χ. 'Αφήνοντας κατά μέρος τά πιό ζωτικά κι άμεσα προβλήματα τής πολιτικής καί οικονομικής ζωής.Π Ο Λ Ε Μ Ο Σ Κ Α Ι Τ Ε Χ Ν Η 1 «ΤΕΛΕΓΤΑΙΟΣ» ' παγκόσμιος πόλεμος βίναι άκόμα πολί> πρόσφατος στήν τραγική μνήμη τής γενιάς μας. Κ* έπειδής δλ' ή μεταπολεμική Εύρώπη κ' ή 'Αμερική δέν κάνουν άλλο άπό τό νά έτοιμάζουν μέ τό πρόσχημα τής είρήνης τούς μελλοντικούς «τελευταίους» πολέμους τής «δικαιοσύνης» καί τής «αύτοδιάθεσης τών λαών». οί πόλεμοι τής άνεξαρτησίας τών Κάτω Χωρών τό 17ο αίώνα (γιά νά σταθούμε σ' αύτά τά δυό χτυπητά παραδείγματα) δέν είχανε καμιάν 1. ή συζήτηση γιά τά προβλήματα. μισό πραχτικό : «ποιά είναι ή έπίδραση τοϋ πολέμου στήν Τέχνη». θ' άσχοληθοϋμε μ' Ινα άλλο δευτερότερο. σύντομα καί δογματικά. ΦλιβοΙρης τοϋ 1937. πού Ιχει τή φαινομενικήν άπλότητα καί φυσικότητα τών πολύ γενικών έρωτήσεων. θά βαραίνουν γιά πολλά άκόμα χρόνια τούς λαούς. δσο καί στήν ήθικοπνευματική. μισό θεωρητικό. 2. Ot πόλεμοι π. Αύτό δέν είναι άπόλυτα άληθινό. 'Εξόν άπό τό έλάττωμα τής άοριστίας είναι καί κάπως προθύστερη. Νά μιά έρώτηση. Δέχεται σάν δεδομένο τό δτι 6 πόλεμος Ιχει έπίδραση στήν Τέχνη. δέν παύει νά ναι έπίκαιρη. τόσο στήν πολιτικοοικονομική ζωή. Τουλάχιστο ot διαλυτικές του συνέπειες. Πβριοίιχό «Άναγέννηοη». τής φλωρεντινής δημοκρατίας άπό τό 14ο αίώνα δ>ς τήν κατάλυσή της. πού κινηθήκανε τότε καί λυθήκανε πρόχειρα. .

). Δυτική Εύρώπη)· άλλο οΕ ένδοεθνικοί τών άρχαίων 'Ελλήνων. προάγει γιά έμποδίζει — καί κάποτε σταματά — τήν καλλιτεχνική δρμή. τότες ή άρχική μας έρώτηση. Ρούσικη έπανάσταση). Ρώμη. άλλο οΕ έσωτερικοί πόλεμοι μιας πολιτικής ή στρατιωτικής δλιγαρχίας ένάντια σέ άλλους άρχηγούς τής ίδιας όλιγαρχίας γιά τήν κατάχτηση τής έξουσίας καί τών άγαθών της κι άλλο οΕ έσωτερικοί πόλεμοι μιάς πιεζόμενης κοινωνικής τάξης ένάντια στήν άρχουσα μειοψηφία (Γαλλική έπανάσταση.104 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ ούσιαστικήν έπίδραση στίς μορφές καί στά ιδανικά τής συγκαιρινής τους τέχνης. (δηλ. "Ας περιοριστοΰμε στήν Ιστορική (ούτε κάν προϊστορική) άνθρωπότητα. (δηλ. πρέπει ν' άναλυθεΐ σέ άλλες τρεις: α) Ή έπίδραση τοΰ πολέμου στήν Τέχνη είναι άμεση γιά έμμεση. γιά νά γίνει πιδ συγκεκριμένη καί νά μπορεί νά συζητηθεί.) Δέν πρόκειται νά κάνουμε τήν ψευτοαπολογία τοΰ πολέμου (=βίας) σά νόμου βιολογικού ούτε νά βυθιστούμε στδ σκοτάδι τής προϊστορικής άνθρωπότητας γιά νά βρούμε καί νά προσδιορίσουμε τΙς μορφές τής έξέλιξής του. άλλο οΕ θρησκευτικοπολιτικοί τής Μεταρρύθμισης κι άλλο οΕ έθνικοαπελευθερωτικοί πόλεμοι άπδ τή Γαλλική έπανάσταση κι έδώ τής νέας άστικής Εύρώπης ('Ελληνική έπανάσταση τοΰ 21 κλπ. "Αρα καί τά Ιδανικά (προφάσεις) τών πολέμων καί τά οικονομικά καί ήθικοπνευματικά άποτελέσματά τους είναι διαφορετικά. 'Επίσης άλλο οί έσωτερικοί δυναστικοί πόλεμοι τοΰ παλιού καιρού. "Αλλο . Βυζάντιο. πώς ούτε ot αιτίες ούτε οΕ σκοποί ούτε τά μέσα ούτε δ τρόπος τοΰ πολέμου καί τής κατανομής τής λείας είναι πάντα τά ίδια. άλλο οΕ ταξικοί τής Ρώμης· άλλο οΕ θρησκευτικοί πόλεμοι τοΰ Ηεσαίωνα (σταυροφορίες). άλλο οΕ προσωπικοί πόλεμοι τής άπόλυτης μοναρχίας ('Ασία. είναι υπέρ ή κατά τοΰ πολέμου ή έκδήλωση αύτής τής έπίδρασης .) γ) θετική γιά άρνητική . θά ίδοΰμε άμέσως. "Αλλο είναι τδ Ιδανικό σάν πολεμάς γιά τδ βασιλέα. "Αλλο πράμα οΕ δουλοχτητικοί πόλεμοι τών άρχαίων. β) Ευεργετική γιά βλαφτική . άλλο σάν πολεμδς γιά τδ θεό κι άλλο σάν πολεμάς γιά τδν κεφαλαιούχο ή τδν έμπορο. "Ετσι ή ιδεαλιστική μετάφραση τοΰ πολέμου άπδ τδ πνεύμα κ'ή συναισθηματική άπδ τήν καρδιά είναι διαφορετική κι άνάλογη μέ τδ είδος τοΰ πολέμου. "Οταν δμως δεχτούμε αύτήν τήν έπίδραση.

δέν πρέπει νά έξετάζεται άπόλυτα σά μιά δντότητα στατική. πού σημειώνει στάδιο παρακμής τοϋ πατριωτικού ίδανικοΰ. Άλλά κάθε κοινωνική άξία εΓτε κανονική εΓτε Ιδανική.Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α . ό τελευταίος «παγκόσμιος πόλεμος» (1914 . Καί ειδικότερα: άλλη ή σημασία τοΟ πολεμικού ιδανικού γιά τούς μαχητές. Μιλάμε πάντα γιά φανερούς καί κηρυγμένους πολέμους. "Ετσι δ τελευταίος παγκόσμιος πόλεμος (ιμπεριαλιστικός) είναι ή τελευταία μορφή τών άστικών πολέμων. άλλά ένα σύνολο άπδ άντίθετες δυνάμεις σέ άδιάκοπη ρύγκρουση μέ τεχνητήν ισορροπία. πού κανένας δέν πίστεψε ειλικρινά στήν ιερότητα τοΰ πολέμου. πολεμοκάπηλοι) άλλο. δέν έννοοΰμε μιάν δμοιόγενη ένότητα κι άλληλεγγύη άπδ κοινά συμφέροντα. Αύτή ή παρακολούθηση τής «μορφολογίας» τών άξιών είναι άπαραίτητη. άρα δ πιδ κυνικδς κι άνίερος κι δ πιδ άντιδραστικδς πόλεμος.1918) εΓτανε πόλεμος ιμπεριαλιστικός. μισθοφορικά στρατεύματα. γιατί σαι χτήμα τοΟ κυρίου σου (δουλοπάροικος) ή γιατί σαι λεύτερος πολίτης (ύποχρεωτική στρατιωτική θητεία). Κι δταν λέμε όργανισμδ. γιά νά μείνουμε στδ θέμα μας. 1 0 6 σάν πολεμάς γιατί θέλεις καί κερδίσεις. πολιτικών καί διανοουμένων. "Ετσι πόλεμος καί πατρίδα δέν κάνουν πάντα μιάν ιδεολογική ταυτότητα. Γερμανία. Άλλά. δπως εΓταν of κοινωνικές έπαναστάσεις σέ πολλά άπδ τά έμπόλεμα κράτη (Ρωσία. Άλλά πιδ άναμφισβήτητη άπόδειξη γιά τήν παρακμή ένδς ιδανικού είναι ή έμπραχτη ( = ένοπλη) άρνησή του. Στδ χαραχτηρισμδν αύτδ δέ μας βιάζει άνάγκη θεωρητική· μας τδν έπιβάλλει ή Γδια Οονείδηση τών πολεμιστών. Πρέπει νά ζητιέται καί δ καθορισμδς τής έξελιχτικής της στιγμής κ' ή σχέση της μέ τούς άλλους κοινωνικούς θεσμούς. Υπάρχουν δμως καί κρυφοί κι άκήρυχτοι: ή πάλη τών τάξεων. Ούγγαρία). Υπάρχουν δμως καί πόλεμοι Εεροί καί προοδευτικοί: είναι οί άπελευθερωτικοί πόλεμοι τών λαών έναντίον τών ξένων ή ντόπιων «καταχτητών». Γιατί κάθε στιγμή ένδς δρισμένου πολεμικοΰ εΓδους έχει διαφορετικδν άντίχτυπο στήν δμαδική ψυχολογία καί διαφορετικά άποτελέσματα γιά τδν κοινωνικόν δργανισμό. άλλη γιά τούς άνθρώπους τής ζώνης τοΰ έσωτερικοΰ (κερδοσκόπους ή κορόιδα). πού γνώρισεν ώς τώρα ή άνθρωπότητα. (φεουδαρχία. "Ετσι πιστοποιώντας τήν παρακμή καί τή γενετικήν άνι- . σάν πολεμάς χωρίς νά θέλεις καί χωρίς νά κερδίζεις.

μακριά άπό τά αιματηρά έρείπια καί προβλήματα τού παρόντος. "Οσο βαστούσε πάλι δ πόλεμος. δργανωμένη συστηματικά άπό τά κράτη. ή άπολογία του. Βέβαια δ πόλεμος μοιάζει μέ βιολογικό φαινόμενο. Γιατί ή κοινωνία είναι μιά ιδιαίτερη πραγματικότητα. εΓτε άπό σκόπιμη ένέργεια εΓτε άπό ρωμαντική Ιξαψη εΓτε άπό συνήθεια καί μίμηση (ίνας φρόνιμος άνθρωπος χάνει δ. βεβαιώνουμε μαζί καί τήν Ανειλικρίνεια του κ' έξηγοϋμε και τήν ψευτιά τής Τέχνης. στρατιωτικοί. «"Οταν κρατώ τό ντουφέκι. ΤαΙν) ή τής άτομικής ψυχολογίας (ιδεαλιστική φιλοσοφία. "Ας δούμε λοιπόν μέ ποιόν τρόπο of διάφοροι διανοούμενοι (πολιχικοί. νιώθω. Ό πόλεμος θεωριότανε μιά βιολογική άνάγκη. πού δ καθένας χό ήθελε γιά χό δικό χου. πώς γίνομαι ψηλότερος» Ιλεγε ενας δικός μας ποιητής. Αύτό τό μοτίβο ξαναειπώθηκε σ' δλους τούς τόνους άπ' δλους τούς θεωρητικούς ή ποιητές τής Βίας. δηλαδή νά κρατήσουνε σέ άδιάκοπη άνησυχία τή δημόσια γνώμη· β) Νά μεταδώσουνε τήν έλπίδα καί τήν άπαντοχή ένός αύριανού παράδεισου. πού άνεβάζει στή διαπασών δλες τις άνθρώπινες Ικανότητες (=άρετές). Πάντως ή έφαρμογή βιολογικών ή φυσικών νόμων στήν κοινωνική ζωή είναι σφάλμα. έπισχήμονες.106 KfiZTA ΒΑΡΝΑΛΗ κανότητα τοϋ ιδανικού έλατηρίου κατά τήν τελευταία παγκόσμια σύρραξη. δώσανε καινούργια καθήκοντα στούς πολιτικούς καί διανοούμενους: α) Νά διατηρήσουνε τό μίσος καί τό φόβο γιά τούς χτεσινούς έχτρούς. ΠρΙν άπό τόν πόλεμο. Δηλαδή καί στίς δυό περιπτώσεις νά στρέψουνε άλλοϋ τήν προσοχή τών ρημαγμένων λαών. καλλιτέχνες) άντικρύσανε τό πρόβλημά μας καί πρίν καί μετά τόν πόλεμο. πού οΕ νόμοι τής βιολογίας ή τής φυσικής (Σπένσερ. Άλλά μεχά χόν πόλεμο οΕ φόβοι τής εύθύνης γιά τΙς τεράστιες καταστροφές του γιά νικημένους καί νικητές. ποί> θέλησε νά τό έρμηνέψει αισθητικά.τι xal οί άλλοι I Άνατόλ Φράνς) προετοιμάζανε τή δημόσια γνώμη γιά τή μελλούμενη αιματοχυσία. πήρε δξύταχη μορφή έσωχερικής κι έξωχερικής προπαγάνδας μέ σκοπό νά δυναμώνεχαι ή ήθική άνχοχή καί χών μαχηχών καί χών άμαχων (αύχοί οΕ χελευχαΐοι κυρίως «βαστούνε» τόν πόλεμο) κι άκόμα νά κερδίζεχαι ή γνώμη χών ξένων λαών γιά χό «άπόλυχο» δίκιο. . μυστικισμός) δέν Ιχουνε πέραση σ' αύτήν.

δμως άπαραίτητη γιά τήν άπόδειξη αύτής τής δύναμης. ληστείες. άνεπιθύμητη ίσως. πώς δλ* αύτά είναι μιά παρέκβαση. πού παράγουν τά υλικά άγαθά (καί κατά προέχταση καί τά πνευματικά). Γιατί άπδ τή μιά μεριά ή εύκολη συγκέντρωση μεγάλου πλούτου άπδ λίγους προνομιούχους κ' ή έγωιστική άπόλαυση αύτοΰ τοΰ πλούτου. μεθύσι). Άντίς οί κοινωνίες νά γίνουν συμπαγείς ένότητες (μιά ψυχή σέ πολλά σώματα!) μέ άσάλευτην πίστη γιά πρόοδο κι αύξηση τής έθνικής δύναμης. μά άπεναντίας ξεπεσμδ κ' έξευτελισμό. εΐταν δλότελα τ' άντίθετα. κι άπδ τήν άλλη μεριά ή φτώχεια καί δυστυχία τών λαϊκών τάξεων. ποί) τήν άντικατασταίνει τδ πάθος τοΰ μίσους κι δλα τά κοιμισμένα έως τότε άπδ μακροχρόνιο πολιτισμδ ένστιχτα τοΰ ζώου. ποί) δέν δδηγοΰν. Οί Γάλλοι κ' οί Γερμανοί σοφοί γενήκανε «κοπάδι». βιασμοί. πού κατέχουν κ' έκείνους. ποί) ξυπνοΰνε καί κυριεύουνε τδν άνθρωπο. πώς τ' άποτελέσματα. Γιατί δ πόλεμος δημιουργεί μιά παθολογική κρίση. άπεναντίας παρουσιάζουνε φαινόμενα έσωτερικής διάλυσης. "Οσο γιά τΙς άγριότητες τοΰ ίδιου τοΰ πολέμου (δμαδικοί φόνοι. πού αύ- . έχουμε νά παρατηρήσουμε. δηλαδή πάθανε τδ κυριότερο πάθημα τών δημαγωγών.Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α . ήθικά κ' αισθητικά άποτελέσματά της. Μά δπως είπαμε στήν άρχή. έγινε μεγαλύτερη καί βαθύτερη. οί άντίφασες δέ φοβίζουνε τά ψεύτικα θεωρητικά συστήματα. μά σέρνονται άπδ τοί>ς άλλους. Στή μεταπολεμική πάλι κοινωνία. πώς δ πόλεμος δέ σημειώνει ένταση τών ήθικών καί πνευματικών δυνάμεων τών λαών. κανένας άμερόληπτος άνθρωπος δέ θά τολμήσει νά τις χαραχτηρίσει γιά ένταση τής ήθικής καί πνευματικής ζωής. 107 Άλλ' άς άφήσουμε κατά μέρος τΙς άπολογητικές θεωρίες τής δυναμογόνας Βίας κι άς ίδοΰμε ποιά είτανε τά πνευματικά. καταστροφές. πού περιμέναν οί θεωρητικοί. Ή διαφορά κ' ή άντίθεση άνάμεσα σ' έκείνους. φωτιές. έναν πυρετδ συνοδευμένον άπδ παραληρήματα μέ καταφανή λιγόστεψη τής λογικής ικανότητας. Ό θεωρητικδς δμως τοΰ πολέμου δέ θά διστάσει νά βεβαιώσει. θυμηθήτε τδ μανιφέστο τών 93 σοφών τής Γερμανίας (μαζί τους κι ένας Βιλαμόβιτς κι ενας Βούντ) ποί) δλοι τους είτανε κορυφές τής 'Επιστήμης καί τής Σκέψης καί τδ άντιμανιφέστο τών Γάλλων σοφών (μαζί τους κ' ένας Μπέρξονας) καί θά βγάλετε μοναχοί σας τδ συμπέρασμα. ένα φυσικδ ξεχείλισμα τής μεγάλης δύναμης τής θέλησης.

πιδ κυνική. ήθικέτερη. καί μάλιστα ή έπίσημη. 'Ελευθερίες μέ φτερά. κανόνια. Ό πέλεμος λοιπδν ούτε άνανέωσε τήν άνθρωπέτητα ούτε τήν έκανε πνευματικέτερη. άρα άποδιοπομπαΐο γιά τήν αισθητική άγωγή τών Γάλλων καί μήπως μεγαλώνυμα Ιδρύματα. Κ' οί λαοί γιά νά γλυτώσουν άπδ τέτιους κυρίους καταφεύγουνε κι αύτοί στή βία.χ. μπαγιονέττες. διήγημα. παντιέρες. Κι ώς σήμερα άκόμα έξακολουθεΐ ή πολεμική καλαισθησία. πώς ή άνειλικρίνεια κ' ή δειλία τών καλλιτεχνών. νά πραγματοποιήσουν δχι εναν αισθητικό.— μιά «κατά παραγγελίαν» γλυ- . Πατρίδες πού στεφανώνουνε τά τέκνα τους. τήν κοινοτυπική άλληγορία. πού νά διατηρεί στή μνήμη τών γενιών τήν ήρωική αύτοθυσία τών παιδιών τους. στρατιώτες. δέν έγινε άξιο τοϋ δνόματος τής Τέχνης. πού είναι τδ κύριο θέμα μας. δέν έφτασε νά κλείσει τΙς θύρες της σέ κάθε γερμανική μουσική. δπως ή "Οπερα τοϋ Παρισιού. καταφεύγει στή βία. γλυπτό ή ζωγραφιά. μά χωρίς κανένα πέταμα. Χιλιάδες άσκημα έργα προσπαθούνε μέ τδ στόμφο. 'Οβίδες. "Αν θυμηθεί κάνεις τις καλλιτεχνικές έκθέσεις εύθύς μετά τόν πόλεμο. "Εννοώ τά μνημεία τών ήρώων. πού τάχα πραγματοποιοΰν έργα «άλήθειας και θάρρους». είταν άνάλογη μέ τή σύγχιση καί τδν παραλογισμό τών κριτικών. πού στήνονται κάθε τόσο σέ διάφορες μικρές ή μεγάλες πόλεις τής Εύρώπης. 'Ερχόμαστε τώρα στά αισθητικά άποτελέσματα τοΰ πολέμου. 'Η κυρίαρχη τάξη μετάδωσε στούς λαούς τή διεφθαρμένη της ψυχολογία καί γιά νά «θεραπεύσει» τδ κακέ. Μήπως δέν έφτασε π. μυθιστόρημα. κλονίσανε τις ήθικές άξιες καί κινούν άνέμους κοινωνικής άπειθαρχίας (δηλαδή έπαναστάσεις) ή τάση γιά διχτατορική έπικράτηση τοϋ κεφαλαίου (δηλαδή φασισμέ). μά έναν ταξικό σκοπό. τή ρητορεία. άρα καί πιδ άδικη καί πιδ άνήθικΥ^.108 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ τές «υπέστησαν» ολες τΙς θυσίες τοϋ πολέμου κι αύτές βαραίνουν τώρα δλες οί άνελέητες μεταπολεμικές φορολογίες. θά παρατηρήσει. Κάθε κοινότητα φιλοτιμιέται νά χει κ' ένα. δ Μπαρρές νά βρίσει τδ Βάγνερ γιά παγγερμανιστή. Κανένα έργο δοξαστικό τοϋ πολέμου : ποίημα. κάσκες. δικαιέτερη. 'Αλλά συγχρένως καί πιδ έπαναστατική. νά τρεκλίζει άπδ άποχτημένη ταχύτητα. πού ξεψυχούν στίς άγκάλες τών Πατρίδων. πού αύτή άλλοτες έπέβαλε τή φήμη τοΰ Βάγνερ. άλλά πιδ έγωιστική. δράμα.

"Ολοι αύτοί οί σκοποί είν* έξω άπδ τήν περιοχή καί τοΰ καλοϋ καί τοϋ ήθικοϋ καί τοϋ άληθινοϋ. ποί) τά παραγγέλνει καί τά έγκρίνει. 109 πτική βιομηχανία. τόσο καλύτερο κι δσο πιδ ώραΐο τδ έργο (άληθινά ώραΐο. Τά έργα αύτά. δ) Ζητοϋνε νά κοιμίσουν τήν έξεγερμένη ψυχή τών θυμάτων μέ τδ χάπι τής νίκης καί τής δόξας. "Η έπιτροπή. προκαλεί τήν άποστροφή. πού γίνεται άπδ τά θύματα γιά τά θύματα. Τά έργα λοιπδν αύτά. ποί) άντίς νά κινήσει τήν αισθητική χαρά. διοικητικοί γραφειοκράτες δέ ζητοϋν άπδ τά έργα άλλην ικανότητα παρά τήν ταξική σκοπιμότητα. άδιάφορη γιά τδν πό- . στρατιωτικοί. Άλλ' έξδν άπ' τήν έπίσημην αύτήν πολεμική τέχνη ύπάρχει καί μιά άλλη άρνητική τοϋ πολέμου. πού κοιτάνε τδν πόνο τών άλλων άπδ τδ θεωρείο τοϋ άκίνδυνου ιδεαλισμού. δπου δ θάνατος δρθώνεται δρατδς σέ δλη του τή φρίκη. δέν τά παραποιεί κανένας συμβατικός ιδεαλισμός. στ) Ζητοϋνε νά παρουσιάσουνε τούς δήμιους τών λαών γιά εύεργέτες καί σωτήρες. άρα άνθρώπινο) τόσο πιδ άκατάλληλο. 'Οπωσδήποτε ή Τέχνη αύτή μέ τήν οίκονομική καί ήθική ύποστήριξη τοϋ κράτους στέκεται άρκετά άνετα μέσα στή γενική ψευτιά τοϋ πολιτισμού μας. γ) Ζητοϋνε νά παρουσιάσουνε τΙς θυσίες τών λαών σάν πράξεις έλεύτερης έκλογής κι δχι έξαναγκασμοϋ. ε) Ζητοϋνε νά στήσουν ένα λαμπρδ χρονικδ δρόσημο γι' άφετηρία μελλοντικών ώραίων πολέμων. πού μέσα τους μιλεί ή άμεση τραγική πραγματικότητα. βάζει σέ δευτερότερη μοίρα τήν καλλιτεχνική άξία. β) Ζητούνε νά σκεπάσουνε τήν τραγική φρίκη τοϋ πολέμου κάτω άπδ μιά τεχνητήν ώραιότητα. Τδ κριτικό τους μέτρο μπορεί νά συνοψιστεί στδ έξής άξίωμα: "Οσο πιδ ψευτοπατριωτικό ένα έργο. δηλ.Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α . δέν ψεύδονται στδ δνομα καμιάς άπατηλής σκοπιμότητας. Παράλληλα δμως μέ τήν πολεμική κι άντιπολεμική Τέχνη βαδίζει καί μιά Τέχνη άπολβμική. μά στήν πλειοψηφία τών κερδοσκόπων καί τών θεατών τοϋ πολέμου. δπου ή άδικημένη άνθρώπινη. πού έξυπηρετοϋνε σκοπούς άντικοινωνικούς. Πολιτευόμενοι. ζωή διαμαρτύρεται γιά τδν άστοχο χαμό της. Γιατί δέν άποτείνεται στά θύματα. λένε ψέματα γιά τούς άκόλουθους λόγους: α) Ζητοϋνε νά κρύψουνε τΙς πραγματικές αιτίες καί σκοπούς τοϋ πολέμου (τή λεία) πίσω άπδ ένα βιασμένο ίδεολογισμό.

Κι άν τυχαίνει νά σώζονται πολλά μνημεία τής Τέχνης. σκεπασμένη άπδ θάλασσα αιμάτων. Κάθε πόλεμος άρπαχτικδς είν" ενας βαθμδς άνώτερος ή κατώτερος βανδαλισμού. πού δέ συμβαίνει μέ κανένα μεγάλο στρατηγό. Ή πιδ άμεση έπίδραση τού πολέμου στήν Τέχνη δέν είν^ι ή δημιουργία. στούς άστράτευτους. Ή μόνη άληθινά πολεμική Τέχνη πρίν και μετά τδν πόλεμο εΓτανε κ' είναι ή Τέχνη. "Απεναντίας προτιμοΰσανε τίς κωμικές διηγήσεις. στούς γέρους. τά πορνογραφήματα πλάι μέ τά θρησκευτικά άναγνώσματα. Ή καταστροφή τού Παρθενώνα καί τού καθεδρικού ναού τής Ρένς είναι παραδείγματα πολύ γνωστά. Ό πόλεμος περισσότερο γεννά τδν πόθο καί τή λαχτάρα τής ειρήνης παρά τή σαδική φιλαρέσκεια τής μνήμης νά στρέφεται γύρω άπδ τά αίματα. αύτοί ot στρατιώτες τού μετώπου δχι μονάχα δέ δείχνανε κανένα ένδιαφέρο «γιά τΙς ωραίες πολεμικές ιστορίες. Ή άντιπολεμική. Καί γιά νά σταθούμε στδν τελευταίο πόλεμο. μά άληθινή άποστροφή. Είναι λοιπδν άδικο νά όνομάζουμε βανδάλους μονάχα τούς Βανδάλους. στούς κερδοσκόπους καί ώραιοποιει καί δικαιώνει τήν έξουσία τών Κυρίων. Ναπολέοντας). είναι καί τούτη υπέρ τού πολέμου). Αύτδς είναι ό κυριότερος λόγος. πού ή ιστορική άνθρωπότητα. πού μάχεται γιά τήν άπελευθέρωση τών μαζών άπδ τούς έκμεταλλευτές τους. 'Αλλ' ή άμεση αύτή καταστροφική έπίδραση δέν είναι βέ- . "Ετσι έχουμε μιάν άναντίρρητη άπόδβιξη. μά ή καταστροφή τών καλλιτεχνημάτων. Γιατί νόμος τού πολέμου είναι ή καταστροφή. μά γιατί τά μνημεία δέ βρεθήκανε στδ δρόμο του· ή γιατί ό νικητής θέλει νά τά σώσει γιά νά τά διαρπάσει (Μόμιος. Γιατί ή Ανθρωπότητα γιά λόγους ψυχολογικούς ζητεί περισσότερο νά ξεχνά παρά νά θυμάται τήν κοσμοχαλασιά τών τεσσάρων καταραμένων χρόνων τής άνθρωποσφαγής. δτι «ή θαρραλέα» πολεμική ψευτοτέχνη άποτείνεται στούς άνθρώπους τής ζώνης τού έσωτερικού. δέν έδωσε κανένα άξιο Ιργο πολεμικής μνημοσύνης. πού θά σεβότανε τά μνημεία θά τανε πολύ κακδς (ρωμαντικδς) στρατηγός. τΙς γεμάτες φλόγα τών Ανθρώπων τού γραφείου».110 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ λεμο (έφόσον δέν είναι έναντίον. Καί ό στρατηγός. τΙς έρωτικές ιστορίες. αύτδ δέ χρωστιέται στήν καλοσύνη ή στήν αισθητική άγωγή τού έπιδρομέα. Μωάμεθ Β'. πράμα.

μιας δυναστείας. δέν τόν παίρνουμε στήν έννοια τής έπανάληψης ένός πρότυπου. οί 'Ιταλοί στούς Γάλλους — Λουδοβίκος IB'— Φραγκίσκος Α' — οί Γερμανοί στούς Γάλλους — Ναπολέοντας Α'). δ έμπρεσσιονισμός τούς Γιαπωνέζους. δ νικημένος στό νικητή (οί 'Αθηναίοι στούς Ρωμαίους.«Αίνειάδα».ΑΙΣΘΗΤΙΚΑ. δ σύγχρονος πριμιτιβισμός τούς Νέγρους. 'Ερχόμαστε τώρα νά έξετάσουμε μερικές άντιρρήσεις. "Αραβες στήν Ισπανία) ή άντίθετα. άλλά τής έπαφής τών λαών καί ύπάγεται σέ άλλο κεφάλαιο τής ίστορίας τής Τέχνης καί τής Αισθητικής «τών διεθνικών έπιρροών». "Αν δ τελευταίος παγκόσμιος πόλεμος δέν έδωκε κανένα άληθινό καλλιτέχνημα. "Η δ νικητής έπιδρά στό νικημένο (Μέγας Άλέξαντρος στήν "Ασία. Π. άλλά τοΰ βασιλικού ή αυτοκρατορικού προσώπου. μά γιά δόξασμα κ' υπερηφάνεια μιας στρατιωτικής δλιγαρχίας. πού γίνονται δχι έμπνευσμένα άπό τόν πόλεμο. Ό ραψωδός. ή Δυτική Εύρώπη τοΰ Μεσαίωνα μιμήθηκε τούς Βυζαντίνους.«'Απολυτρωμένη Ιερουσαλήμ». δμως άλλοι καιροί καλύτεροι μάς δώσανε περίφημα μνημεία πολεμικής τέχνης: «Ίλιάδα». Ill βαια αισθητική. δηλαδή προέχταση τών σκοπών τής βίας. άλλά μπαίνουν στό κεφάλαιο «έπίδραση τών πολιτευμάτων στήν Τέχνη». "Αν έξαφνα οί ζωγράφοι τής αύλής τοΰ Λουδοβίκου IB' καί τοΰ Ναπολέοντα Α' μάς δώσανε τό περασμένο πιά είδος τών ιστορικών πινάκων σκοπός τών έργων αύτών δέν είναι τό δόξασμα τοΰ πολέμου. Είναι έργα είρήνης. 'Αλλ'αύτά τά μνημεία δέν είναι άμεσο γέννημα τών πολέμων. μά τόν ειδικεύουμε σάν ένα έξωτερικόν έρεθισμό γιά μιά δημιουργικήν όρμή άρχινισμένη πρίν άπό τήν έπαφή. πού συνήθως προστατεύει τούς χειρότερους καλλιτέχνες καί συγγραφείς. δ «προστατευόμενος» ποιητής ύμνεΐ τήν άνδρεία τοΰ δυνάστη ή τοΰ πρίγκιπα μέ προοπτική πολλών αίώνων. . Έπομένως θά τανε λάθος νά σχετιστούν άμεσα τά έργα αύτά μέ τόν πόλεμο. "Οταν δμως έδώ μεταχειριζόμαστε τόν δρο μίμηση. Αύτή ή έπίδραση γίνεται καί χωρίς τόν πόλεμο. τοΰ «προστάτη» τών τεχνών καί' τών γραμμάτων. ή 'Αναγέννηση τούς "Ελληνες. 'Αλλ' αύτή ή έπίδραση δέν είναι άποτέλεσμα άμεσο τοΰ πολέμου. δ τρουβαδοΰρος. πού είναι μαζί καί πνευματική δλιγαρχία.χ. Υπάρχει δμως καί μιά έπίδραση καθαρά αισθητική : τό δτι ή έπαφή διαφορετικών πολιτισμών μεταδίνει άπό τόν ένα στόν άλλο τούς καλλιτεχνικούς τύπους.

Π. δ δπερρεαλισμδς κτλ. ξέρουν δλοι. πού δπήρχανε προτύτερά του. Γι* αύτδ τά καλύτερα δημοτικά τραγούδια είναι τά παλαιότερα (άκριτικδς κύκλος). πού δέν Ιχουν τδν καιρδ νά στρώσουνε. τ* άπρόσωπα κι δμαδικά. οί πλαστικές άπλοποιήσεις τής νέγρικης Τέχνης. μπορεί νά βλέπει μόνος του τά συμπεράσματα. παρά κινεΐ τήν αισθητική ένέργεια. Kt άλλο Ινα παράδειγμα : δ Πελοποννησιακός πόλεμος δέν είχε καμιάν έπίδραση στήν Τέχνη τών 'Αθη- . Τά καλύτερα δμως κι άπ' αύτά ξεφεύγουν άπδ τδ χαραχτήρα τδν πολεμικό κ' είναι ποτισμένα άπδ τδν άνθοώπινο πόνο γιά τό χαμό τής νιότης. Μετά τόν πόλεμο ή Τέχνη συνεχίζει τδν προπολεμικό της δρόμο—'καί καμιά φορά χωρίς νά τόνε σταματάει. πού τά έμπνέει. Αύτή είναι ή γενικότερη περίπτωση (Τέχνη άπολεμική). δ νεορωμαντισμός. πού κυριαρχεί σήμερα. άλλά προϋποθέτουν δυδ άπαραίτητους δρους : α) μιά μισοβάρβαρη έποχή. είναι ζωντανό καί νέο (έπαναστατικό. δέν Ιχουνε σχέση αιτιολογικής έξάρτησης άπδ τόν πόλεμο. είναι κάπως άτεχνότερον είδος τής λαϊκής δημιουργίας. άπελευθερωτικό). πώς Ιχουν βέβαια άμεση χρονική πηγή τά Γδια τά γεγονότα. Είναι άνθίσματα σπόρων καί τάσεων. Έξάπαντος δμως προϋποθέτουν στάδιο άκμής καί νιότης τοϋ ιδανικού. δταν τό ιδανικό πού τδν λαμπρύνει.χ. δ) Ό πόλεμος περισσότερο έμποδίζει. αύτά είναι ή έπαναστατικά ή δέν είναι τ' άριστουργήματα τών καλλιτεχνών τους.112 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ "Οσο γιά τά δημιουργήματα τής λαϊκής μούσας. γ) Μπορεί νά χει έπίδραση άρνητική (άντιπολεμική ή έπαναστατική Τέχνη). δ κυβισμός. β) Μπορεί νά χει έπίδραση θετική. πού μεσολάβησε. δταν τδ καθεστωτικό ιδανικό Ιχει χάσει τήν κοινωνική πίστωσή του. ένώ τά νεότερα. α) Ό πόλεμος μπορεί νά μήν Ιχει καμιάν έπίδραση στήν Τέχνη. Συμπέρασμα : "Οποιος παρακολούθησε μέ λίγη προσοχή τήν κάπως διεξοδική άνάλυση τοϋ προβλήματός μας. πού θαυμάζει καί μυθοποιεί τή σωματική καί τήν έρωτική άντρεία καί β) πολύν καιρδ γιά νά δουλευτούνε καί νά πάρουνε μιά μορφή κι ϊναν τόνο καθαρά καλλιτεχνικό. "Αν δμως δπάρχουνε κι Ιργα πολεμικής Τέχνης άξιόλογα προσωπικών καλλιτεχνών. "Ετσι θά μπορούσε κανείς κι αύτά νά τά δρίσει σάν προϊόντα ειρήνης καί μνήμης. Είναι μοιρολόγια ή λαχτάρες τής ζωής.

πού κάνανε ή ποίηση μεταφυσική ή δημοσιογραφική. είναι σ" ενα βαθμό. έξδν βέβαια άπδ τΙς Αντιπολεμικές κωμωδίες τοϋ 'Αριστοφάνη. πού δ πόλεμος φαίνεται νά χει άμεση έπίδραση στήν Τέχνη. δόξασμα και κολακεία τοΰ ισχυρού προστάτη) ή γενικότερα. ή έπίδραση τοΰ πολέμου θά μπορούσε νά λογαριαστεί γιά έμμεση. στά ιδανικά καί τδ στυλ. δταν δέν είναι κυρίως δ έρωτας. άναγκαστικά θά κινηθεί μέσα στδν άφαιρεμένο ιδεαλισμό ή τή ρητορεία* έτσι καί στήν περίστασην αύτή δέν είναι δ πόλεμος πού έμπνέει μά οί ιδέες (λέγε οί λέξεις). πού δέν πολεμήσανε. στ) Στά πολεμικά Ιργα. ε) Έκεΐ. εΓτανε άνθρωποι τοΟ γραφείου. ή λαϊκή μούσα. Σοΰτσος γιά νά έξευγενίσει Γσως τήν έπανάσταση τήν είδε σάν «τρωικό πόλεμο μέ έϋκνήμιδας 'Αχαιούς» κτλ. Συνήθως δμως ή πολεμική «δημιουργία» τών προσωπικών καλλιτεχνών έχει περισσότερη σχέση μέ τήν πολιτική (πληρωμένη προπαγάνδα. πού τά έμπνέει (μεσαιωνικά ρομάντζα). Ει δταν άκόμα δ καλλιτέχνης είναι καλής πίστης. πού είναι προϊόντα ειρηνικών έργων καί πού μεγάλη άπόσταση τά χωρίζει άπδ τά ιστορικά γεγονότα. 5 . Ή μεγαλύτερη φραστική ή πλαστική δεξιοτεχνία δέ μπορεί νά σκεπάσει τήν άνειλικρίνεια τοΰ θέματος.ς έθνικές άποκαταστάσεις τών πατρίδων τους. πού είναι πολύ εύκολο πράμα. "Αν θέλουμε νά μιλήσουμε αύστηρά. στά χρόνια μας.χ. τή δημοκοπική κερδοσκοπία (δσο περισσότερο κανείς κολακεύει τΙς πλάνες καί τά κακά γοΰστα τοΰ πλήθους. 01 πατριωτικοί π. ή Ιδέα τοΰ πολέμου θά βγεΤ έξω άπδ τό ζήτημα τής έπίδρασης τοΰ πολέμου στήν Τέχνη. «λόγιοι» ή πολιτικάντηδες.Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α 118 ναίων. πού δέ γνωρίσανε δηλαδή τί είναι πραγματικός πόλεμος. δχι πάντα ΰβτιχό. Ό δικός μας Ά λ . ποιητές δλων τών Βαλκανίων μετάτ'. Αύτή ή Τέχνη γίνεται άπδ άνθρώπους. πού τά ύμνοΰν (λέγε: τά παραποιοΰν). τόσο καί περισσότερην έχει κυκλοφοριακή έπιτυχία).

Σπάνια οί κορυφαίοι τύποι μιάς ταξικής σαπίλας όρθώνονται τόσο «τελειωμένοι» κι άδίσταχτοι δπως σήμερα—σ' δλον τόν «έλεύθερο κόσμο»! Ό άντιανθρωπισμός. ή κεφαλαιοκρατική. ή προσήλωση μονάχα στίς έξωτερικές παραδοξότητες τής έκφρασης εις βάρος τής ούσίας. περνάει σ* 3λες τις χώρες τή μεγαλύτερη καί τήν άποφασιστικότερη κρίση πού δοκίμασε ώς τώρα. Κουρασμένη. πού λείπει. άντιανθρώπινη. παρά δεμένο μέ όλάκερο τόν ύλικό καί πνευματικό μηχανισμό κάθε κυρίαρχης τάξης πού Αρχίζει νά διαλύεται. πού μονάχα μέ δηλητήρια μπορεί νά έρεθίζεται—και μ' αύτά νά δηλητηριάζει και τό λαό γύρω της. πού μέ «λίγην αίσθητικήν άγωγή» άλά Σίλλερ. Κι αύτή ή κρίση—διάλυση καθρεφτίζεται καί στήν Τέχνη της. πραγματικότητας καί συνείδησης. τή συνείδηση καί τά γούστα της ή κεφαλαιοκρατία.Φ Ο Ρ Μ Α Λ Ι Σ Μ Ο Σ ΚΑΙ ΠΑΡΑΚΜΗ ΦΟΡΜΑΛΙΣΜΟΣ σέ κάθε έποχή σημειώνει τό τέλος τής έποχής καί προμηνάει τό θάνατό της. Ή διάσπαση Αντικείμενου καί μορφής. Ή σημερινή κυρίαρχη τάξη. πολιτικό. ΕΙ- . ό άτομικισμός. ό πεσσιμισμός κι ό άνελευθερισμός (φασισμός) τής άστικής Τέχνης δέν είναι μονάχα φανέρωμα χαλασμένου γούστου. θά μπορούσε νά διορθωθεί. ό παραλογισμός. έγωιστική κι ώς τό λαιμό χωμένη στή λάσπη. άνερμάτιστη. έχει τόσο στρεβλωμένη τή διάνοια. πνευματικό εΓτε τού τόπου μας εΓτε άλλων τόπων τού «βελούδινου παραπετάσματος» καί θά πεισθείτε. δέν είναι άπομονωμένο φανέρωμα τής αισθητικής περιοχής. Δέν έχετε παρά νά πάρετε άπ' τό σωρό δποιον θέλετε ήγέτη : οικονομικό. άρνητική.

γελοιοποιεί τή λογική κι άνεβάζει τή Μανία στό θρόνο τής 'Αθήνας. Φέρνει τέτια σύγχιση στδ μυαλό καί τήν αίσθηση. παρά άπλώνεται σ* δλες τίς περιοχές τοΰ πνεύματος : στή θρησκεία. στή φιλοσοφία.τι μπορεί μέ δλα τά μέσα. Ειδικά στδν τόπο μας δ φορμαλισμός δέν είναι καινούριο φροΰτο. Ό φορμαλισμός δέν περιορίζεται μονάχα στίς τέχνες. θεμιτά κι άθέμιτα. ποί) δ Μύθος καβαλλάει τήν Πείρα καί τδ Μυστήριο τή Φύση. τής ρίζας τοΰ Συστήματος. Μ' αύτήνε τήν ψεύτικη γλώσσα προσπαθοΰν ώς σήμερα οί έκμεταλλευτές τοΰ λαοΰ . "Ετσι διαλύει καί βγάνει άπό τή μέση τό «άντικείμενο» (τδν πραγματικό κόσμο) έξευτελίζει τή γνώση. Λόγια καί άπάτη. Καί τδ άποφασιστικότερο μέσο της στάθηκε ή ψεύτικη γλώσσα: δ άττικισμδς κ*ή καθαρεύουσα. Έ κυρίαρχη τάξη καταλαβαίνει καί ξέρει. στή δημοσιογραφία — καί στή διπλωματία. ποί) θά κερδίσει τό παιχνίδι : δ λαός. 'Εδώ καί χίλια χρόνια δέν έπαψε ή 'Αντίδραση ν* άπομακραίνει τδ λαό άπδ τδ άντικείμενο. 115 ναι κλινικό φανέρωμα δλου τοϋ έποικοδομήματος κι άποτέλεσμα τής σαπίλας τών θεμελίων. Κι δλα αύτά μέ τή μάσκα τής «πνευματικής ελευθερίας» καί τής «καθαρής τέχνης». στήν έπιστήμη. συρρεαλισμός. άπδ τή γνώση τής πραγματικότητας. ύπαρξισμδς είναι δπλα πού δίν' ή Τέχνη στούς έχθρούς τοΰ λαοΰ ένάντια στδ λαό. Μυστικισμός.Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α . πού σέ τελευταίαν άνάλυση είναι «έντονη έπέμβαση στή ζωή» άλλ' ύπέρ τών κυρίο>ν κι έναντίον τοΰ λαοΰ. Κ' ή μέν «πνευματική έλευθεοία» δέν είναι τίποτες άλλο παρά ή έλευθερία τοΰ κυριάρχου άτόμου κι δχι τοΰ συνόλου. πώς έχασε τό παιχνίδι* κάνει δμως δ. Ό σκοπός του είναι πολύ συγκεκριμένος καί ύλικότατος: ν' άπομωραίνει τή μάζα κι άπομακραίνοντάς την άπό τά πράγματα νά τήν κατασταίνει άνίκανη γι* "Αγώνα καί Πράξη. Ό κενός κι άφαιρεμένος αυτός φορμαλισμός δέν είναι τόσο άφαιρεμένος καί κενός. χρόνου καί χώρου. δσο θέλει νά φαίνεται. νά μήν τό καταλάβει καί τό μάθει κι δ άντίπαλος. Ή δέ «καθαρή τέχνη» είναι ή φυγή άπδ τή ζωή. Καί τούτη πάλι ή άτομική πνευματική έλευθερία δέν είναι τίποτες άλλο παρά ή άποδέσμευση τοΰ άτόμου άπό κάθε εύθύνη. στήν παιδεία. ύλικά καί ήθικά. ιδεαλισμός.

νά τδν φωτίσουνε. Αύτόνε τδ δρόμο άκολουθοΰνε κι δσοι θεωρούνε τήν Τέχνη καί τή Διανόηση δχι ώς ένα μέσο γιά νά σκοτώνουνε τήν άλήθεια παρά γιά νά τήν αίσθητοποιοΰνε καί νά τήν μεταβάλλουνε σέ κίνητρο τής ζωής. Κι δμως. δ Βαλαωρίτης. . Ό Κάλβος. τδ ζωντανέψανε. Τόσον δ Λαδς — Ποιητής δσο κ' of Ποιητές — Λαδς δέ διαλύσανε τδ «άντικείμενό»· τδ συνειδητοποιήσανε.') δλων τών καιρών κι δλων τών τόπων. δ Σολωμός. Αύτδν τδ δρόμο άκολουθήσανε of μεγάλοι δημιουργοί (of Πατέρες . δ Παλαμάς βαλθήκανε σ' δλη τους τή ζωή νά συγκροτήσουν ιδεολογικά τδ λαδ και νά τδν άρματώσουνε μέ ιδανικά γιά προκοπή καί γιά λευτεριά.116 KfiZTA ΒΑΡΝΑΛΗ νά τδν κάνουνε νά μήν καταλαβαίνει καί νά μή μιλά καί προπαντός νά μήν κουνιέται. έάν στά χρόνια τοϋ Βυζαντίου καί τής Τουρκοκρατίας δ λαός έκανε μοναχός του τήν Τέχνη του (έξαίσια Τέχνη !) άργότερα βρήκε μεγάλους φίλους. πού τδν άγαπήσανε καί δουλέψανε γι* αύτόν: νά τδν ξυπνήσουνε. νά τδν κινήσουν.

σκαλίζοντας τή ζωή τών «εισαγγελέων» αύτών. Ό πρώτος. "Ολοι τους είχανε γίνει κομπάρσοι ισχυρών προσώπων. δ Ιστορικός Σαλλούστιος κι δ φιλόσοφος Σενέκας. πώς ή ήθική ζωή ένός συγγραφέα δέν Ιχεί Αποφασιστική σημασία γιά τή φιλοσοφική καί τή λογοτεχνική Αξία τοϋ Ιργου του. Αθανασία τής ψ υ χ ή ς Ό δεύτερος δέ χάνει εύκαιρία μέσα στήν Αρχαϊκή σεμνοπρέπβια τής Ιστορίας του νά τονίζει τίς αιώνιες ήθικές Αρχές τής ζωής καί νά ΡΕΙΣ άπό . Ό άνθρωπος δμως αισθάνεται μιά ξεχωριστή κακεντρέχεια νά βρίσκει. Πάντως. εΓταν στήν ιδιωτική καί στή δημόσια ζωή τους άνθρωποι δχι «έντάξει». Μάς ένδιαφέρει. θά πείτε. πού εΓταν καί σ' αύτά πού διδάσκανε.Θ Ε Ω Ρ Ι Α Κ Α Ι Β Ι Ο Σ I τούς μεγαλύτερους συγγραφείς τής Ρώμης : δ ρήτορας Κικέρων. έν τούτοις. δέ θά ξεχνούμε. εΓταν Ινας Από τούς Ανελέητους τοκογλύφους τής έποχής του. τόν κήρυκα τής άρετής καί τών μεγάλων Ανθρωπίνων ιδεωδών. τί μας ένδιαφέρει. γιατί κ' ot τρεις τους κάνανε τόν ήθικοδιδάσκαλο... τίς Ασυμφωνίες καί τίς Αντιφάσεις πού ύπάρχουν Ανάμεσα σ' αύτό. "Ολοι αύτοί είχαν Ανακατευτεί στήν πολιτική τού καιρού τους. καταδίωξε τό «διεφθαρμένο» Κατιλίνα. "Ολοι. σύμφωνα μέ τά διεφθαρμένα πολιτικά ήθη τοϋ τελευταίου αιώνα τής «έλευθέρας πολιτείας» καί τοϋ πρώτου αιώνα τής αδτοκρατορίας. Ό Σενέκας ώς αύλόδουλος δάσκαλος τοϋ Νέρωνα. Ό Κικέρωνας Ιγδαρε ώς Ανθύπατος τήν Κιλικία* δ Σαλλούστιος ώς πραίτωρας τή Νουμιδία. πού μ' αύτές Αποδεικνύει τήν. κ' Ιγραψε τά «περί καθηκόντων» βιβλία του καί τις «Τουσκουλανές μελέτες». δ στωικός αύτός κι Ασκητικός φιλόσοφος. κάνανε τή «μπάζα» τους.

"Οσοι βαδίζουν άκόμα πρδς τήν άρετή δέν είναι τελείως άπαλλαγμένοι άπδ ιίς έπιθυμίες τών άγαθών. άλλά καλύ- . ΚαΙ λέγει.000 σηστερτίους. 'Αλλ* άς ιδούμε τώρα καί τδν Γδιο τδ Σενέκα τί λέγει σ" έναν άπδ τούς φιλοσοφικούς «Διαλόγους» του. έγκράτεια. κιτρίνιζε άπδ τή ζήλεια. ποιά φιλοσοφικά παραγγέλματα κάνανε τδ Σενέκα νά μάσει μέσα σέ τέσσερα χρόνια βασιλικής φιλίας 300. δόξα. Αύτά τ* άναφέρει δ Τάκιτος ώς κατηγορίες τοΰ «καταδότη» Σουιλλίου. Ό τρίτος . πώς ή άληθινή εύτυχία βρίσκεται μονάχα στήν άρετή. "Εως έδώ. τής μητέρας τοΰ Νέρωνα). τή μικρότερη άδερφή τής Άγριππίνας. πού τούς βρίζουν γι* άσυνεπεΐς. «Δέ μιλώ γιά τδν έαυτό μου. Βέβαια τά ύλικά καί τά έξωτερικά άγαθά: πλούτος εύγένεια. Ή προσπάθεια νά φτάσει κανείς τήν άρετή είναι άξία τιμής καθ' έαυτήν. «Αύτδς δ άνθρωπος. Δέ θέλω νά γίνω ίσος μέ τούς καλύτερους. είναι προτιμότερα άπδ τ' άντίθετα κακά: τή φτώχεια. 'Αλλ' δ Σενέκας ήξερε τί φρονοΰσε δ κόσμος γιά τδν χαραχτήρα του τδν ταπεινδ καί παραδόπιστο καί γι' αύτδ φροντίζει στδ δεύτερο μέρος τοΰ «Διαλόγου» του νά ύπερασπίσει έμμεσα τήν ύπόληψή του. πού άσχολεϊται μέ στείρες σπουδές. Ό Γδιος δ Σουίλλιος κατηγόρησε τδ Σενέκα. Στδ «Διάλογον» αύτδν δ Σενέκας ύποστηρίζει μέ κάποιαν άτομικήν έλευθερία τά γνωστά φιλοσοφικά δόγματα τών στωικών : άπάθεια.άλλ' άς άφίσουμε τδν Τάκιτο νά μάς πει τί εΓτανε: «Ποιά σοφία. τήν άγένεια. δμως δέν άποτελοΰν έστω καί κατώτερα στοιχεία τής άρετής.. πού είχε τδν τίτλο « Ή εύτυχισμένη ζωή». πού δέν εΓχανε κληρονόμους. καί τήν άνυποληψία.118 KfiZTA ΒΑΡΝΑΛΗ κάμνει μακριές «κορώνες» περί αρετής. Υπήρξε ένας μοιχδς έραστής στήν αύλή τοΰ Γερμανικοΰ (τοΰ πατέρα τής Άγριππίνας. πώς είχε σχέσεις μέ τήν "Ιουλία. Στή Ρώμη κυνηγούσε τΙς διαθήκες καί κατόρθωνε νά μπλέκει στά δίχτυα του τούς γέρους. 'Εγώ κοίτομαι μέσα στήν άβυσσο τών κακιών. Τήν 'Ιταλία καί τΙς έπαρχίες τις είχε γδάρει μέ τήν τοκογλυφία του». καλά καί άγια. πού άφιέρωναν στήν ύπεράσπιση τών πολιτών τή ζωντανή καί δίκαιη εύγλωττία τους». Πάντως αύτοί είναι καλύτεροι άπδ κεΰους. δταν συλλογιζότανε κείνους.. Δέν παύουν δμως νά Ιχουν πραγματική βάση. Μά δέν τήνε φτάνει κανείς μονομιάς.

δ Νέρωνας.. έτοιμες νά πνίξουν καί σας καί τ' άγαθά σας!» 'Ακριβώς αύτδ Ιπαθε κι δ ίδιος. κοιτάζοντας άπδ ψηλά. «Κοιτάτε τά σπειράκια τοϋ άλλουνοΰ. βλέπω τί θύελλες σας άπειλοϋν. 119 τβρος άπδ τοί>ς κακούς».. 'Η ζωή καί τδ Ιργο τοΰ Ρακίνα έχει πολλά άξεδιάλυτα «μυστήρια». τδν "Αριστοτέλη πώς τά βρήκε καί τά πήρε.. Αύτδ είναι τδ πρώτο πρόβλημα.. 'Εγώ. "Εχασε δλα του τά άγαθά μεμιάς.. II Οί γαλλικές έφημερίδες καί τά περιοδικά άσχολοϋνται πολύ αύτδν τδν τελευταίο καιρδ [1940] μέ τδν δραματικδ ποιητή 'Ιωάννη Ρακίνα έξ άφορμής πού συμπληρώθηκαν 300 χρόνια άπδ τή μέρα πού γεννήθηκε (21 Δεκεμβρίου 1639). . Καί τά προβλήματ' αύτά άφοροΰν δχι μονάχα τούς δημιουργούς — καλλιτέχνες παρά καί τούς κριτικούς καί τούς ιστορικούς τής Τέχνης.. δπως οί ήρωες τών δραμάτων του ή είταν ένας σώφρονας άνθρωπος καί καλδς νοικοκύρης . Μέ άλλα λόγια τδ Ιργο του μας φανερώνει τδν άνθρωπο ή μας τδν σκεπάζει. Φαντασθείτε τί είταν οί έχθροί του !.. Κι δσοι προσπαθοΰν νά τά ξεδιαλύνουν δημιουργοϋν γενικότερα προβλήματα αισθητικής φύσης. έσεΐς πού είσθε γεμάτοι πληγές. Κατηγορείτε τδν Πλάτωνα πώς άποζητοΰσε τά χρήματα. πού τά έφκιανε τόσο ζωντανά χάρη στή μεγάλη του φαντασία καί τή διαισθητική του δύναμη.. ή Ρωξάνη. τδν Δημόκριτο πώς τά περιφρόνησε καί τδν 'Επίκουρο πώς τά ξόδεψε. Ό Ρακίνας άραγε είταν άνθρωπος γεμάτος πάθη. καί δέν κοιτάτε τά δικά σας άμαρτήματα. πού σας καίνε τά σωθικά σας.Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α . Ή 'Ερμιόνη. Γιά τή ζωή τοΰ Ρακίνα έχουμε πολύ λίγες πληροφορίες θετικές. δ Νάρκισσος καί ή *Αγριππίνα είναι διάφορες μορφές τής πολυσύνθετης προσωπικότητας του ή είναι μονάχα πλάσματα τής δημιουργικής του φαντασίας. πώς δ φιλόσοφος αύτδς μέ τήν τόσο χτυπητήν άντίθεση άνάμεσα στίς άρχές του καί στή ζωή του είτανε καλύτερος άπδ τούς έχθροΰς του. Κ' ή άλήθεια είναι. ν' άνοίξει τΙς φλέβες του. δ μαθητής του. δταν τδν διάταξε δ Νέρωνας. Μποροΰμε λοιπδν άπδ τδ Ιργο του νά ψυχολογήσουμε τδν άνθρωπο.

'Ιδού λοιπόν ποιός είταν δ «γλυκύς καί τρυφερός ποιητής» Ρακίνας. ΕΓταν ένας άνθρωπος μέ πολλές άντιθέσεις.120 KfiZTA ΒΑΡΝΑΛΗ "Ο. ΕΓτανε καί πρωταγωνίστρια τοΰ θιάσου τοΰ Μολιέρου. "Αραγε ζήλευε ή άπλώς εΓταν Ικανοποιημένος άπό τή γυναίκα χωρίς νά έκτιμά τό χαραχτήρα της. Λοιπόν τό έργο του πρέπει νά τό θεωρήσουμε ψεύτικο γι' αύτόν τόν λόγο. καί τήν πήρε άπό τό θίασό του. Πάντως μέσα στό έργο του δέν ύπάρχει τέτιου εΓδους Ρακίνας. . κ' οί δυό θεατρίνες : ή δεσποινίς Ντύ Πάρκ καί ή δεσποινίς Σαμπελέ. περιφρονητής τών θείων καί θρησκόληπτος. τοΰ εύεργέτη του. δπως είναι στήν πραγματικότητα. πού ζωγράφισε τόσο εύγενικά τήν 'Ανδρομάχη καί τήν "Ιφιγένεια! "ίστερ* άπ* τό θάνατο τής Ντύ Πάρκ.τι θβτικό ξέρουμε γιά τή ζωή τοΰ Ρακίνα δε φωτίζει καί πολύ ευνοϊκά τήν ήθική του προσωπικότητα. Ό θείος. ζηλιάρης με τούς δμοτέχνους του κι' άνεχτικός μέ τις έρωμένες του. πού πρέπει ν' άποτελεΐ άξίωμα γιά τούς κριτικούς καί τούς ιστορικούς τής Τέχνης: πώς δ δημιουργός είναι άπόλυτα ειλικρινής δχι μονάχα δταν έκφράζει τόν έαυτό του. πού θά έπρεπε (δπως νομίζουν οί λογικοί άνθρωποι) νά λατρεύει μονάχα τά τέλεια πλάσματα. Ό Ρακίνας είναι είλικρινής καί μέ τούς δυό τρόπους. Κάθε άλλο. άγάπησε τή Σαμπελέ. λέγει ή μαντάμ ντέ Μαιντενόν. «'Αγαπούσε τις γυναίκες μέ τόση θέρμη.. δ μεγαλοφυής. άλλά κι δταν τόν έκφράζει δπως θά ήθελε νά εΓταν. Είτα ν ε πιστός στό βασιλέα του κι άπιστος στούς φίλους του. δ μελωδικός Ρακίνας. Τίποτα δέν ξέρουμε. Μονάχα δυό έρωμένες του μάς είναι γνωστές. Τό πάθος ύπάρχει στό έργο του κι δ έλεγχος δ λογικός. πολλές θύελλες. πού όργανώνει τήν Ολη τή δραματική. άλλά καί πολλήν αυτοκυριαρχία. Μ' ένα σμπάρο έβλαψε δυό μαζί άνθρώπους. πού διατηρούσε συγχρόνως άλλους πεντέξι μόνιμους έραστές έχτός άπό τούς έραστές τής εύκαιρίας. 'Αλλά ποιές γυναίκες άγάπησε καί πώς. δέχτηκε νά είναι δ έβδομος τροχός τής άμάξης!. "Ενα είναι τό σωστό συμπέρασμα άπ' δλην αύτή τήν ύπόθεση. άσκητικός κ* έκδοτος στις ήδονές.. πού έπρεπε νά τούς σέβεται. σύμφωνα μέ μερικούς άπαράβατους τεχνικούς κανόνες καί σύμφωνα μέ τήν τυπικήν άξιοπρέπεια. 'Ανάμεσα στούς μόνιμους εΓταν δ άφθαστος μυθογράφος Λαφονταίν κι δ νεαρός γιός τής μαντάμ ντέ Σεβίνιέ. μέ δση καί τό θεό». Ή πρώτη είταν έρωμένη τοΰ Κορνήλιου καί τοΰ τήν πήρε.

Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α . Ό πνευματικός κι δ ήθικδς δγκος τών μεγάλων δημιουργών κι δταν άκόμα δέν είναι «έν τάξει» μέ τδ δεκάλογο. δ Μιχαηλάγγελος. νοικοκύρηδες έπαρχιώτες. 121 Τδ Ιργο τοο μπορεί νά μάς δώσει τδ κλειδί τής ψυχολογίας του. ύπόδειγμα φρονιμάδας κι άρετής. Γιατί. δπως είπαμε. άξιο νά παινεύεται άπδ τά σχολικά έγχειρίδια! Καί ?δοί) τδ δεύτερο πρόβλημα: Είναι σωστό νά τελειοποιούμε καί νά ώραιοποιοΟμε χοΐ»ς καλλιτέχνες ή άλλα ιστορικά πρόσωπα έναντίον τής άλήθειας. λίγα πράγματα θετικά γνωρίζουμε άπδ τή ζωή του. άνεπίληπτο. . δέ θά μάς δώσει δμως καί τδ κλειδί τής ζωής του. είναι πολύ βαρύτερος άπδ τήν «γνωστικάδα» καί τήν «εύπρέπεια» τών μικρόχαρων άνθρώπων. Ό Σοφοκλής. Καί τώρα δύσκολο νά βγεί άπδ τδ στραβό της δρόμο ή στραβή νεοελληνική κριτική. "Επειτα οί γιοί του κάψανε κι αύτοί δσα δέν Ικαψε δ πατέρας τους κι δ Λουδοβίκος Ρακίνας κάθησε κι Ιγραψε «Απομνημονεύματα» γιά τδν πατέρα του. καθώς καί δλα τά έρωτικά ποιήματα. πού είχε γράψει γιά γυναίκες. πού δέ μπορούνε ν' άνέβουν παραπάνω άπδ τά θρανία τού δημοτικού σχολείου. Βάλανε χέρι δχι μονάχα στδ Ιργο του παρά καί στή ζωή του γιά λόγους οικογενειακούς ή πατριωτικούς. ποί> «προστατεύουν» τοί>ς μεγάλους άντρες καί μάς τοί>ς προσφέρουν «στεριλιζέ» χωρίς έλαττώματα καί κακίες. Ικαψε δλα τά γράμματα ποί> είχε λάβει άπδ γυναίκες. δταν ξανάπεσε ταπεινδς στις άγκάλες τής Εκκλησίας. είναι άνθρωποι στενοκέφαλοι καί κοντόθωροι. Αύτήν τή «φιλότιμη» προσπάθεια τήν Ιδειξαν καί σέ μάς οί πρώτοι έκδότες κριτικοί καί βιογράφοι τοϋ Σολωμού. "Ολοι αύτοί. Χίλιες φορές δχι. Ό Ρακίνας. δ Γκαίτε δέν Ιχουν άνάγκη νά τούς «προστατέψουν» οί άκαδημαϊκές ή έξωακαδημαϊκές γκουβερνάντες τής Τέχνης. μέ τά δποίχ προσπαθεί νά μάς τδν ζωγραφίσει τέλειον.

Εΐναι βέβαια πολλοί ίδεοκράτες ή μυστικοπαθεΐς. δμοια λέγουν καί πολλοί φιλόλογοι. Υποστηρίζουνε δηλαδή πώς μονάχα δ Πόνος ήθικοποιεΐ τδν άνθρωπο! Τί κρύβεται πίσω άπδ αύτά τά ύπουλα δόγματα δέν εΐναι δύσκολο νά τδ καταλάβει δποιος ξέρει τΙς δυδ φάτσες τοϋ κόσμου: τήν καλή. Υποστηρίζουν οί φιλόλογοι αύτοί.Α Ν Α Γ Κ Η ΚΑΙ Μ Ε Γ Α Α Ο Φ Γ ·Ι· Α ΠΩΣ μας βεβαιώνουν οί βιολόγοι.πρώτα χρειάζεται κανείς νά έχει τάλαντο ή νά εΐναι μεγαλοφυής άπδ κούνια. πώς κανένας καλλιτέχνης. Κ' ή θεωρία άπλοϊκή.. τήν. πού δέ φαίνεται. πώς ή Τέχνη είναι γέννημα άδειου στομαχιού καί δυστυχίας και συνεπώς νά έπιβάλλει στους δημιουργούς. και τήν άνάποδη. πού φαίνεται. Ή θεωρία αδτή θέλει νά μδς πείσει. Πρώτα . γιά νά γίνει κανείς ποιητής. πώς ή χρήση δημιουργεί τδ όργανο. πώς. πού θέλουνε νά πλουτίσουνε τδ κόσμο μέ άριστουργήματα. "Επειτα χρειάζεται κατάλληλο περιβάλλον γιά νά καρποφορήσει δ σπόρος. άν δέν τόνε σφίξ' ή φτώχεια. έπαγγελματική ύποχρέωση τής πείνας ! Άλλωστε πολλοί ήθικολόγοι ύποστηρίζουνε κάτι τδ άνάλογο «είς όφελος» τής Αρετής.. άλλ" δσοι τδ λένε αύτδ ούτε άπδ περιβάλλον . Αδτή είναι ή Άνάγκη. πού λένε. δέ θά φκιάσει τίποτε τδ μέγα καί τδ αθάνατο. « Ό ποιητής γεννιέται» εΐναι τδ μισδ τής άλήθειας. πώς ή άνάγκη δημιουργεί τδν καλλιτέχνη. πρέπει νά βγεϊ άπδ τδ περιβάλλον του καί νά σταθεί έξω τόπου καί χρόνου. Έτσι τδ «δ ποιητής γίνεται» εΐναι τδ άλλο μισδ τής άλήθειας. δηλαδή ή κοινωνική. Ή άτομική του άνάγκη κι δχι τοϋ συνόλου. κι άν άκόμα είναι μεγαλοφυής.

'Οράτιος. Τολστόης κτλ. Κι αδτοΰ είναι δλο τό ψητό. Θουκυδίδης. πώς τόν τεμπέλη καμιά άνώτερη βία δέ θά τόν κάνει νά σαλέψει τά χέρια του. Βιργίλιος. πώς ύπάρχει άγοραστικό κοινό. πού δ κατά παράδοση σαντιμανταλισμδς μάς τούς παρασταίνει «θύματα» τής Τέχνης ή τής Τύχης (Ντάντες.) — καί γι* αύτούς ή 'Ανάγκη δέν εΓτανε τό καθαυτό αΓτιο τής μεγαλοφυίας τους. Ροΰμπενς. Τουργκένιεφ. Σαίξπηρ.Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α . "Ενας άπ' τούς γίγαντες τοΰ Λόγου. είναι ή δπαρξη καλλιεργημένου αισθητικά κοινοΰ.. θερβάντες. Ή 'Ανάγκη λοιπόν δέν είναι ή στέρηση. πού τίς χαραχτηρίζει μεγάλος δημιουργικός όργασμός. "Αν οί Γδιοι γεννιόντουσαν Όττεντότοι θά τρώγανε άνθρώπους καί θά γινόντουσαν τό πολύ πολύ μάγοι* θά τούς ειταν άδύνατο μέ τό Γδιο μυαλό καί μέ τήν Γδια ψυχή νά βγούνε άπό τήν. θά πεϊ. κτλ. Δημοσθένης. 'Αλλά γιά ν' άναγχάζβται δ καλλιτέχνης άπό τή στέρηση. Σ' αδτοΰ τοΰ εΓδους τίς μάχες είμαι παρασυνειθισμένος. Βελάσκεθ. χρησιμεύει στούς «φιλολόγους» μας γι' άπόδειξη τής θεωρίας τους. 'Αριστοφάνης. Ρέμπραντ. Ντοστογιέφσκι κτλ. Ά π ' τήν . πρέπει νά πληρώσω τήν Πέμπτη 4 5 χιλιάδες φράγκα καί κυριολεχτικά δέν έχω μιά πεντάρα. Άπ* τό κοινό αδτό λίγοι συμβαίνει σήμερα νά ξεχωρίζουν τό καλό άπό τό κακό* δμως σέ δρισμένες έποχές. Γκαίτε. Φειδίας. 123 καταλαβαίνουν. 'Αλλά καί γιά κείνους. τό πολύ κοινό καταλαβαίνει δσο καί οί «έπαΐοντες». πώς ή Άνάγκη δημιουργεί τόν καλλιτέχνη. οδτε άπδ τόπο οδτε άπό χρόνο — κι οδτε άπό ποίηση.. Ραφαήλος. Ό Μπαλζάκ βρισκότανε πάντοτες άπένταρος καί πνιγμένος στά χρέη : «Εύα μου άγαπημένη. νά δημιουργεί γιά νά πουλεϊ τά Ιργα του. πού τόνε δέρνει. ό Μπαλζάκ. Ραμπελαί. Σαλλούστιος. Ή πείρα δμως λέγει. 'Αφρική καί νά γίνουνε Σαιξπήροι. δπως τών Αθηνών τοΰ Ε' αιώνα ή τής "Αγγλίας τής Έλισαβέτειας έποχής. 'Αλλ' άς ξαναγυρίσουμε στή θεωρία τής 'Ανάγκης. Προτιμά νά πεθάνει παρά νά δουλέψει* ή παίρνει ναρκωτικά γιά νά ξεχνάει τήν «άδικία τής κοινωνίας»! Ή Γδια πείρα μάς λέγει. πώς οί μεγαλοφυέστεροι καλλιτέχνες τοϋ κόσμου βγήκανε άπό τήν άνώτερη τάξη τών χορτάτων: Αισχύλος. Καμιά άνάγκη δέ μπορεί νά κάνει εναν τεμπέλη καλλιτέχνη νά στρωθεί στή δουλειά καί νά δημιουργήσει.

Αύτά έγραφε στίς 29 τοΟ 'Οκτώβρη τοϋ 1833 στό «άγιο καί πεντάμορφο πλάσμα». έγραψε πολλά. τού Καντίου καί τού Ρουσσώ. Τά γράφε γιατ' είχε μέσα του τήν άδάμαστη φωτιά τής δημιουργίας και τόν άσυγκράτητο πληθωρισμό τού έσωτερικοΰ του κόσμου. δπου κλαίγεται γιά τά χρέη του καί τΙς άπενταρίες του. πού «ζητούσε νά έκφρασθεΐ».124 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ παιδική μου ήλικία δέν είχα ποτέ στήν τσέπη μου δυό πεντάρες. νά φαρμακώνονται δλες σου ο[ χαρές άπό τήν έλλειψη τοΟ χρήματος κι άπό τό πλήθος τών χρεών» . Έ χ ω χρέη 200 χιλιάδες φράγκα. Δέν είναι άπόλυτα ειλικρινής. . Μά πρώτα . Αύτά μέ ύποχρεώνουν νά ζώ σέ κάπως άνώτερον κύκλο. άλλά καί μέ κάνουν νά φαίνομαι άνθρωπος πού διψάει γιά χρυσάφι. Τέτια γράμματα.πρώτα τά παραλέει. «Πάντα μου ζήλεψα τήν άπλή ζωή καί τήν βαθειάν άφιλοκέρδεια τοΟ Λούθηρου. Κι δμως ζώ. τού Σπινόζα. 'Αργότερα (δηλαδή μετά 11 χρόνια) τής έγραφε τόν Γδιο χαβά: «Ζωή είναι αύτή νά μήν έχεις ποτέ σου πέντε φράγκα άπό έφτά χρονών παιδί. «στήν πηγή τής δυναμής του καί τοΟ θάρρους του». στήν κυρία Χάνσκα. Έπειτα δέν τού έφταιγε κανείς : εΓτανε σπάταλος· ζούσε τρελή ζωή. τού Καλβίνου. τού Μαλεμπράνς. Πάντως δέν έγραφε τά άριστουργήματά του γιατ' είχε φτώχειες. τού Καρτέσιου. πού νά είναι πραγματικά δικές μου». Καί κυρίως τοϋ άγώνα του έναντίον τού άστικού υλισμού. δπως έκεΐνοι οΕ μεγάλοι άνδρες» (1841).

δίχως περισπασμούς. έπικυρωμένα άπ' τούς αιώνες. είναι καί τούτη: πώς τά μεγαλουργήματα τής τέχνης τά γεννάει δ πόνος. Οί σκοτούρες νά βγάλει τδ ψωμί του κάνοντας άλλη δουλειά κι δχι Τέχνη σκοτώνουνε τή ζωτικότητά του. "Επί πλέον αύτή ή Γδια ή δημιουργία είναι μιά χαρά. Αύτές οί κουβέντες είχανε πέραση στδν καιρδ τού δλοφυρόμενου ρωμαντισμού. Καί δυστυχώς οί περισσό- . Δέ χρειάζεται δμως καί πολύς κόπος γιά νά καταλάβει δ καθένας. Πρόκειται γιά καιρό. Δέν άρνιέται κανείς. ή άνώτατη άπ' δλες πού μπορεί νά γνωρίσει δ άνθρωπος. Αύτές τΙς άνοησίες τΙς λένε δχι μονάχα τδ άνίδεο κοινδ παρά κ' οί Γδιοι οί δημιουργοί. πού λέγονται μέ δφος δογματικό σά ν' άποτελούν άπόλυτα άξιώματα. 'Αλλά δέν πρόκειται γιά χαρά ή πόνο. δοσμένος δλότελα στδν άγώνα τής τέλειας έκφρασης μιας ζωντανής ίδέας ή ζωντανού σκοπού γιά τδ Σύνολο. πώς δ άνθρώπινος πόνος είναι σπουδαίο ψυχολογικό στοιχείο τής δημιουργίας δχι δμως καί «δρος ούκ άνευ» γιά τή δημιουργία. πεινάσει.Χ Α Ρ Α - Π Ο Ν Ο Σ I Μ ΙΑ άπδ τΙς συνειθισμένες προλήψεις. Κ' ένας φτωχός καί δυστυχισμένος άνθρωπος δέν έχει αύτδν τδν καιρό. Ή χαρά ώς άποτέλεσμα δργανικής καί ήθικής γερωσύνης είναι δυναμογόνο στοιχείο κι άνοίγει τήν δρεξη γιά τή δημιουργία. τδ έργο του θά είναι ψεύτικο καί δέ θά μπορεί νά συγκινήσει. 'Ενώ τουναντίον δ πόνος μειώνει τδ ζωικό τόνο κι έμποδίζει τδ πλέριο ξέσπασμα τής ψυχής πρός τά έξω. πώς είναι άνοησίες. άρρωστήσει!) δ δημιουργός. Πρέπει δ δημιουργός νά έχει δλον τδν καιρό δικό του γιά νά μπορεί νά δουλέψει έλεύθερα. "Αν δέν πονέσει (υποφέρει.

πού κερδίζουν άρκετά ή πολλά άπδ τά έργα τους κι δσοι έχουν άτομική περιουσία. Κι δ καιρδς αύτδς δέ χρειάζεται μονάχα γιά νά δουλέψει μέ τήν ήσυχία του τδ έργο καί νά τοϋ δώσει ύστερα άπδ πολύ ρετουσάρισμα τήν τελειωτική του μορφή. δταν δέ μποροϋνε νά ζήσουν άπδ τδ έργο τους είναι υποχρεωμένοι νά κάνουν κάποιο άλλο βιοποριστικό επάγγελμα. τδ σχεδίασμα μέσα στδ μυαλό του. δσο κι άν κάνουνε τδ δυστυχισμένο. δπως φαντάζονται οί πολλοί. κουρασμένοι καί ξεθυμασμένοι. μιά ξαφνική έπιφοίτηση τοϋ άγίου πνεύματος* είναι έμμονη ίδέα κ' έμμονο πάθος. μποροϋν ν* άφιερώνουν δλη τους τή ζωή στήν Τέχνη τους. έρασιτεχνία. θέλει καιρδ λεύτερο γιά νά προκόψει. καί μάλιστα στις μικρές χώρες.136 KfiiTA ΒΑΡΝΑΛΗ τεροι δημιουργοί. τήν δργάνωση τοϋ δλου. 'Απλώς έχουνε τις προϋποθέσεις ν* άναπτύξουν δσο μποροϋν τις έμφυτες δυνατότητες τοϋ πνευματικού καί τοϋ συναισθηματικού τους Είναι. πέρνοντας άφορμή άπδ ένα άπδ τά σημειώματά μου αύτά. δπως λένε. II Ό φίλος συγγραφέας τών «ΙΙλοίων δέν άραξαν». τήν έκλογή τών στοιχείων του κτλ. θέλοντας καί μή. «πάθος ψυχής σχολαζούσης». Οί άλλοι. νά έξοικονομήσουνε καί λίγον καιρδ γιά τή δημιουργία. πώς καί γι' αύτδ είναι μεγάλοι δημιουργοί. Γιατί ή έμπνευση δέν είναι. "Ενας σκοπός. Καί μιά δημιουργία μέ τέτιους δρους είναι. δταν δημοσιεύονταν στήν έφημερίδα. Τις περισσότερες καί τις πιδ γόνιμες ώρες τής ήμέρας τις θυσιάζουνε γιά τδ ψωμί* καί κοιτάζουνε κατόπι. Δέ θά πει δμως. χρειάζεται πρδ πάντων γιά τήν έμπνευση. μοΰ έγραφε τά έξής: . πού βιοπαλεύουνε καί διχάζουνε τδ 'Εγώ τους είναι καταδικασμένοι νά μείνουν έρασιτέχνες κι άν άκόμα τούς έχει προικίσ* ή Φύση μ' έξαιρετικδ τάλαντο. "Αν δ έρωτας είναι. Καί δέν πρέπει καμιά άλλη άσχολία νά διακόπτει αύτήν τήν συνεχή κυοφορία. Τέτια δημιουργία δέν περιλαβαίνει τδν καλύτερον έαυτό τους παρά τδν κουτσουρεμένο. "Ενας άγώνας. Αύτοί είναι οί χαρούμενοι. "Ετσι διχάζουνε τδν έαυτδ τους. τοΰ «Περιμένοντας τδ ούράνιο τόξο» καί τής «Έκστασης». άλλο τόσο είναι καί ή Τέχνη. Μέ τά σημερινά δεδομένα τής ζωής μονάχα οί δημιουργοί.

. Άλλά κ' οί Γδιοι οί ποιητές κ' οί καλλιτέχνες. δέν έχουν παρά ν' άπαρνηθοΰνε τδ χουζούρι τους. έπί τέλους κ' έμας. Ά ν οί κύριοι αύτοί νομίζουν «καλή τή πίστει». θά μού έπιτρέψεις ν* άνασκευάσω συμπληρωματικά τό έπιχείρημά σου. νά είναι καλλιτέχνες ή κι άν είναι καλλιτέχνες. πόσο μαραζώνει τή διάθεση καί σκοτώνει τήν πίστη ή στέρηση. πού δέν έμπόδισε ούτε τούς μέν ή φτώχεια. πώς ή φτώχεια κάνει τούς μεγάλους. "Οσοι ύποστηρίζουν τό άντίθετο σίγουρα δέ θά δοκίμασαν ποτέ πόση έξουθένωση γεμίζει τήν ψυχή ή έλλειψη τών'^ιέσων τής ζωής. "Οσοι άποκαλούν τήν έμπνευση «μέθη τής δυστυχίας» είναι φανερό πώς οί άνθρωποι αύτοί δέν έχουν ποτέ μεθύσει έτσι. οδτε λόγος δτι είναι «τψ πνεύματι» καί μόνο φτωχός. πού ύποστηρίζουν τέτια τερατωδία. γιατί ή τέτια μέθη είναι ισοδύναμη μέ τόν άφανισμό καί τό θάνατο. δπου ύπάρχουν ή πηγή καί τό δραμα. πού ή ψυχή μας έχει ύποστεϊ άληθινό «τατουάζ» άπό τήν τρισκατάρατη τή φτώχεια. Ά ς ρωτήσουν. δ Ντοστογιέφσκη δμως χωρίς τή φτώχεια του θά εΓτανε άσφαλώς μεγαλύτερος. δια- .» Τό μύθο πώς ή φτώχεια καί γενικότερα δ πόνος είναι ή μάνα τής Τέχνης καί τής Αρετής τόν δημιουργήσανε άνθρωποι έξω άπό τήν Τέχνη: φιλόσοφοι. άν δέν λυτρωθεί άπό τό καθημερινό δράμα τών κυττάρων νά ύψωθεΐ στίς άνώτερες σφαίρες. πώς θά εΓτανε δυνατό νά τόν άνεβούμε νηστικοί. πώς στό Γολγοθά μας περιμένει ή δόξα. γιά νά παραστήσουνε τό μάρτυρα τοΰ ώραίου. "Ενα πρέπει νά σκεφτούνε.. πού τούς τ' δμολογεϊ ένας «έκλεκτός» της: «Οί τρύπες τών ρούχων μας είναι πληγές άπάνω στό κορμί μας. πού θά τόν προτιμούσαν χίλιες φορές άπό ένα δευτέρωμα τής μέθης. 138 «Έπί τέλους! Πρέπει νά κλείσουν μιά καί καλή αύτά τά στόματα τών ύμνολόγων τής φτώχειας. νά ντυθούνε τόν τρύπιο μανδύα τού παρία καί νά γίνουνε κι αύτοί μ ε γ ά λ ο ι ! Είδα ν' άντιπαραθέτεις δυδ πλειάδες μεγάλων δνομάτων. "Οχι! Δέν είναι δυνατόν άνθρωποι. δέν θά είναι φτωχοί κι άν τελικά βρεθεί φτωχός νά τό ύποστηρίξει. Ό Γκαίτε χωρίς τήν άνεσή του ζήτημα άν θά γινότανε τόσο μεγάλος.Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α . ούτε τούς άλλους δ πλούτος νά γίνουν μεγάλοι. ιεροκήρυκες καί κοντά σ' αύτούς καί κριτικοί τής κακιάς ώρας. Πώς είναι δυνατόν δ δημιουργός. Κι άν άκόμα παραδεχτούμε.

Ει δ μεγαλύτερος βαθμός τής ήθικής χαράς θά συνοδεύεται πάντα μέ τόν πόνο. Όλα αύτά είναι θεωρίες ιδεαλιστικές τού 18ου αιώνα. Ot φιλόσοφοι άς λένε δ. δπως έκεΐθε φανερωθεί άπείραχτη ή διανοητική καί ήθική παράδεισος». Άλλά ποιός μπορεί νά μάς βεβαιώσει πώς δ Γδιος δ Τολστόης θά γινότανε μεγαλύτερος συγγραφέας άν πεινούσε . δ βασανισμένος Ντοστογιέφσκη. Ει δ Σολωμός στούς «Στοχασμούς» του. Τήν Γδια χίμαιρα άπό ήθικούς πάλι λόγους. τήν πίστεψε κι δ χωροδεσπότης Τολστόης καί. πού φαντάστηκε τούς ήρωές του λεύτερους άπό κάθε ύλικόν δρο (ίσως καί τόν έαυτό του) δντας πλούσιος κ' έχοντας δλες τις υλικές προϋποθέσεις. γιά νά κάνει έργο μεγάλο.. Ε' ot καλλιτέχνες . έπαψε νά γράφει εΓτε έπειδής είχε τό πάθος τού κρασιού. Οδτε δ Γδιος.τι τούς βολεΐ. Τό -πνεύμα είναι ύποχρεωμένο νά ζητήσει Ικανοποίηση σέ μιά σφαίρα άνώτερη.. εΓτε έπειδής είχε τό πάθος τής τελειότητας εΓτε γιατί άπογοητεύτηκε άπό τήν «έλευθερία!» Πόσο λιγότερο θά έγραφε άν δέν είχε νά φάγει καί πόσο ή ποιότητα τοϋ πολυδουλεμένου έργου θά εΓτανε κατώτερη ! Στήν 'Ελλάδα τών τελευταίων πενήντα χρόνων ot περισσότεροι λογοτέχνες εΓταν άπό τήν άστική τάξη κ' έπομένως εΓχανε τά μέσα νά προκόψουν. δσο ήθική καί γνωσιολογική. λέγει: «Μακρινή πρέπει νά ναι ή φριχτή άγωνία μέσα είς τή δυστυχία και τούς πόνους. Αύτή ή σφαίρα είναι ή Τέχνη κ' ή πραγματικότητά της τό ιδανικό».138 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ δώσανε τό μύθο. Μονάχα στό πάθος μπορεί νά φανερωθεί ή έλευθερία τής ψυχής». Ό "Εγελος υποστηρίζει πώς «ή άνάγκη τής καλλιτεχνικής δμορφιάς πηγάζει άπδ τήν άτέλεια τού πραγματικού κόσμου. Ε' ή καταγωγή τους δέν είναι τόσο αισθητική. "Ενας μονάχα εΓτανε άπ' τή λαϊκή τάξη (γιά νά σταθούμε στό διασημότερο) δ Παπαδιαμάντης. ξαναχύνοντας σέ δικό του καλούπι τΙς ιδέες τών δασκάλων του. τό πιό άπίθανο. Ει δ Σολωμός. Ει άπόδειξη πώς δέν προσπάθησε νά πεινάσει. "Ο Σίλλερ λέγει: « Ό άψηλότερος βαθμός τής ήθικής μας φύσης Αποδείχνεται σέ μιά κατάσταση βίαιη καί μέσα στήν πάλη. Ποιός μπορεί ν' άρνηθεΐ πώς ή φτώχεια του κ' ή κακομοιριά του δέ σταθήκανε έμπόδια στό νά δώσει έργο άν δχι τελειότερο τουλάχιστο περισσότερο.

κάνει περίπου τδ Γδιο καί προσπαθεί ν' άποδείξει. Τούς καλλιτέχνες τούς παραλύει ή φτώχεια. έλαττώνει τήν παραγωγικότητά τους καί χαλάει τήν ποιότητα τοϋ έργου τους. πώς οδτε δ Βιγιδν οδτε δ Βερλαίν οδτε δ Μπωντλαίρ ούτε δ Ντοστογιέφσκης εΓτανβ φτωχοί. Α. *0 πολύς δμως κόσμος (κ' Ιδώ βίναι δλη ή δύναμη τοϋ μύθου) άγαπα τδν πόνο δταν τδν διαβάζει ή τδν βλέπει στδ θέατρο. III Ό φίλος κ. δ κ. Ή . πού κλονίζει τδ ήθικό τους. Πανσέληνος άπαντώντας σέ δυδ περασμένα σημειώματά μου (δταν δημοσιευτήκανε γιά πρώτη φορά στήν έφημερίδα). σχετικά μέ τδ «μύθο». "Αλλο πράμα δμως ή αισθητικότητα τοΰ πόνου κι άλλο ή πραγματικότητά του. 138 οί Γδιοι άς άποθεώνουνβ τον πόνο. Εαί τέλος ένας έκπαιδβυτικδς δ κ. Οί «μυθοποιοί» δμως ξεφεύγοντας άπ' αύτήν τήν καθορισμένη περιοχή γενικεύουνε τδ ζήτημα καί «υπάγουν» τήν ήθική στέρηση καί συνεπώς τδν ήθικδ ξεπεσμό στήν άπεριόριστη έννοια τοϋ πόνου. Έ άντιγνωμία προέρχεται άπδ τδν άσαφή καθορισμδ τής έννοιας τοΰ πόνου. Είναι έν' άπδ τά τυπικά σφάλματα τής λογικής αύτή ή deviation par εχοέε. τδ έκανα γιατί έτσι τδν χρησιμοποιούν μέ σοφιστικήν πρόθεση οί δημιουργοί καί θεματοφύλακες τοϋ «μύθου». Εαί νά τανβ μονάχ' αδτό ! Ό πόνος είναι πολύ θαυματουργότερος: είναι ή άπαραίτητη προϋπόθεση γιά τήν ήθική κάθαρση τοΰ άνθρώπου. "Οσο περισσότερο στερείται δ άνθρωπος τόσο περισσότερο «τελβιοΰται».. πώς ή τέχνη είναι δημιούργημα τοϋ πόνου. Εουμαριανός.ΑΙΣΘΗΤΙΚΑ. Εοσμάς συμφωνεί μαζί μου καί μοΰ άναφέρει κ' Ινα στίχο τοΰ Γκαίτε: «"Ανθρωπος δίχως χαρά είναι μισάρρωστος». "Αλλος φίλος. Μ' αύτήν τή γενικότατη άντίληψη περνάει κ' ή φτώχεια ώς μιά άπδ τις πολλές μορφές τοΰ πόνου — τοΰ «Εεροϋ» πόνου — πού κινάει τή δημιουργική δραστηριότητα καί γεννάει τ' άθάνατα έργα τοΰ πνεύματος. "Ολοι ϊχουμε δίκιο ώς Ινα σημείο. Ε' έτσι θολώνουνε τά νερά. Ε* ήθελα άκριβώς νά δείξω αύτήν τή σοφιστεία.. Α. προσπαθεί νά ύπερασπίσει αύτήν τήν άποψη. "Αν τδν χρησιμοποίησα μέ τήν εύρύτατη σημασία του.

Πρέπει νά Ιχει κυρίως τή λεγόμενη συμπαθητική φαντασία : νά νιώθει τή χαρά καί τδν πόνο τοϋ άλλουνοϋ* νά μετατοπίζεται «συμβολικά» στήν ψυχή τοϋ άλλουνοϋ. ή άτομική χαρά κι δ άτομικός πόνος δέ μας ένδιαφέρουν. τδ ζουμί αύτής τής θεωρίας βγαίνει μοναχό του: Βάστα μέ τά δόντια σου τή δυστυχία (και τδν. Μας ένδιαφέρει τό κοινωνικοποιημένο αίσθημα: δ πόνος. ή χαρά — ή έλπίδα τής χαράς — τών δμοίων μας. Καί τδ πραχτικδ άποτέλεσμα. γέννα τά Ιργα τοϋ πνεύματος καί τήν άρετή και στδν άλλο κόσμο τούς «άγιους». άν τδ «ύποκείμενο» δέν είναι προικισμένο μέ τή δημιουργική ικανότητα τοϋ ώραίου. Ό πόνος (λέγε: ή δυστυχία. Αύτή ή διάκριση άνάμεσα στήν έφήμερη ζωή καί στήν αίώνια δείχνει καθαρά. στήν τωρινή ζωή. δχι δταν είναι συντριμμένος άπδ τδν πόνο. Γιατί δ καλλιτέχνης δημιουργεί. νά τδ μετουσιώσει δηλαδή σέ καλλιτεχνήματα. άλλο νά πονάς μέ τή μνήμη κι άλλο νά κάνεις τδν πόνο σου Τέχνη. Κ' ή θεωρία . Φρονώ μάλιστα. "Ολες οί εύαισθησίες κι δλες οί συμπαθητικές φαντασίες δέν Ιχουνε καμιάν άξία γιά τήν Τέχνη. Και μ' αύτά δέν διαφωνεί κανένας άπδ τούς έπιστολογράφους μου.130 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ άρετή είναι είναι άνθος τής στέρησης καί μόνο ή στέρηση δημιουργεί δικαίωμα «έκατονταπλασίονος άμοιβής» στδν παράδεισο. Άλλ* δπως καί νά ναι τδ πράγμα. πόνο) άν θέλεις νά σώσεις τδ πνεΰμα σου καί τήν άρετή σου* περιφρόνα τήν Ολη γιά ν' άγιάσεις. πώς ή καταγωγή τοϋ «μύθου» δέν είναι άπλή λόξα δλίγων έξημμένων θεωρητικών. Αύτά τά άπλά πράματα είπα καί σ* αύτά έπιμένω. 'Αλλά καΐτοϋτο δέν άρκεΐ. "Αλλο ζήτημα.. Κι αύτδ είναι τδ έσχατο κριτήριο τής καλής ή τής κακής Τέχνης. οί πόθοι. δπως θά Ιλεγε δ "Εγελος. ή κακομοιριά) έδώ. "Αλλά δέν άρκεΐ νά Ιχει αύτή τήν εύαισθησία. δηλαδή άν δέν μπορεί ή δέν τδ σκέφτεται κάν νά τδ αίσθητοποιήσει. άν δ καλλιτέχνης πρέπει νά Ιχει μεγάλη εύαισθησία καί νά νιώθει περισσότερο άπ' τούς άλλους άνθρώπους τή χαρά καί τδν πόνο. πώς δ πεζός άνθρωπος πονεΐ πολύ πιδ περισσότερο άπάνω στήν ώρα του άπ* δσο δ καλλιτέχνης μετά τήν ώρα του. ή πείνα. δταν μένουν άτομικά. άκόμα καί στήν «ψυχή» τών πραγμάτων. Κ' ή θεωρία τοϋ «μύθου» κ' ή πραγματικότητα τής άνθρώπινης δυστυχίας Ιχουν γενικότερα αΓτια. άλλ' άφοϋ τοϋ Ιχει περάσει δ πόνος.. "Αλλο πράμα νά πονεΐς πραγματικά.

'Αλλ' άν δλοι οΕ άνθρωποι χαίρονται καί πονούνε. Ε' έδώ πρέπει νά έντοπισθεϊ δλο τό ζήτημα. δπως κ' ή χαρά καί μάλιστα περισσότερο. Πανσέληνος έπιμένει. τής πβίνας. πού δέν Ιπρεπε κάν νά διατυπωθεί.ΑΙΣΘΗΤΙΚΑ. "Αν τώρα δ κ. Ει δλος δ σκοπός τών σχετικών μου σημειωμάτων εΓτανε τοϋτος καί μόνο: νά χτυπηθεί αύτή ή θεωρία. δέ μάς ένδιαφέρει δ πόνος κ' ή χαρά ώς κίνητρα τής καλλιτεχνικής δημιουργίας. Ει δ καλλιτέχνης δέν πρέπει νά δέρνβται άπ' τή φτώχεια. αύτός δ άνήθικος «μύθος» ! Επίσης νά χτυπηθεί καί «ή πικραμένη αΓσθηση τής ζωής». φτωχοί δμως δέν είναι δλοι. 138 τοϋ πόνου (λέγε: τής δυστυχίας. πού είναι ή μόνη ψυχολογική άντίδραση τοϋ ναυαγίου. Ει δπως είπαμε. μάς ένδιαφέρει αύτή καί μόνη ή δημιουργία. πώς δ πόνος είναι δημιουργικός. . Γιατί δέν ύπάρχει άνθρωπος. είναι μιά άπαίτηση. Εαί γιά τή φτώχεια του §να στά χίλια δέ φταίει αύτός. τής κακομοιριάς) είναι θεωρία έγωιστική. πού νά μήν πονεί καί νά μή χαίρεται. ή άπαισιοδοξία. γιατί τότε δέν μπορεί νά δημιουργήσει.

Ό συγγραφέας έξετάζει σέ ιδιαίτερο κεφάλαιο τοΰ βιβλίου του αύτδ τδ πρόβλημα. ή λογοτεχνία δυσκολεύεται νά ζήσει. Τά συμπεράσματά του είναι πολύ διαφωτιστικά καί γιά μάς. Μ' άλλα λόγια. ήθικοποιοΰνται καί γιά νά γράφουν μέ τδ αίμα τής καρδιάς τους κ' έτσι νά συγκινούνε άποτελεσματικότερα τούς χορτάτους. Τήν προσπερνούμε λοιπόν άναπάντητη καί περιορίζουμε τό θέμα μας στό άκόλουθο έρώτημα: «Είναι δυνατό μέσα στά μικρά κράτη νά πιάσει μεγάλον τόπο ή Τέχνη. θά έτρεπε ν* άρχίσει άπδ τήν έξέταση τών «ποσοτικών» της (οικονομικών) συνθηκών. Κι δταν δ τόπος είναι λίγος δέν είναι καί λιγότερες οί πιθανότητες νά ναι ή Τέχνη μεγαλοφυής» . πώς κάθε . είναι άπαραίτητο νά κερδίζουνε τδ ψωμί τους δ πεζογράφος. Ό Τίλροου ούτε μιά στιγμή δέν άμφιβάλλει. γιατί κ' έμεΐς είμαστε μικρή χώρα μέ μικρόν πληθυσμό. Τά στενά γεωγραφικά δρια παρέχουν στδ συγγραφικό έπάγγελμα χΐς δυνατότητες νά προκόψει. "Εχω ύπ* δψη μου τήν «'Ιστορία τής δλλανδικής λογοτεχνίας» τοΰ Γιοχάνες Τίλροου. "Ετσι φαίνεται.Τ Ε Μ Χ Ν Η - Δ Ο Γ Λ Ε Ι Α ΠΟΡΟΓΝΕ νά ζήσουν μέ χήν πέννα χους οί άνθρωποι χών γραμμάχων σχίς μικρές χώρες. Γι' αύτήν τήν αίτία δποιος θά ήθελε νά κρίνει τήν «ποιότητα» μιάς λογοτεχνίας. πού ώς τόσο οί ταρτούφοι τής διανόησης τήν καλλιεργούν άπδ πολλούς αίώνες εϊν' άνάξια νά συζητηθεί. δ ποιητής. "Οταν οί πελάτες τοΰ Λόγου είναι λίγοι.. δ κριτικός μέ τδ πνευματικό τους Ιργο ή τουναντίον είναι δρος στοιχειώδης νά πεινάνε καί νά πάσχουν γιά νά.. Μιά τέτια άντίληψη.

ή γαλλική καί ή γερμανική λογοτεχνία μιλιούνται άπό έκατοντάδες έκατομμύρια άνθρώπους.. δλοι δσοι μιλούνε τήν δλλανδική γλώσσα δέν ξεπερνούνε τά 12 έκατομμύρια. πού κάμνει μονάχα Τέχνη καί καμιάν άλλη παραγωγική δουλειά. πώς ή λογοτεχνία δέν είναι δουλειά— ή τουλάχιστο τήν παραδέχεται γιά δουλειά «δευτερεύουσα». λέγει ό Τίλροου. «ώραι σχολής». δπου οΕ άναλφάβητοι είναι πολλοί καί οί μορφωμένοι. Φοβούνται τή λογοτεχνική αίσθαντικότητα. Υποστηρίζει. Στήν πρώτη περίπτωση ή Τέχνη γίνεται προνόμιο τών εύπορων καί περιορίζονται πολύ οΕ πιθανότητες νά ξεπεταχθεί μέσα άπ* τό Σύνολο ή μεγαλοφυία* στή δεύτερη περίπτωση τό βιοποριστικό έπάγγελμα άφαιρεί τις πιό πολύτιμες. μακριά άπ* τούς άγώνες καί τούς σκοπούς της. πώς ή άγγλική.ΑΙΣΘΗΤΙΚΑ. γιατί ό τέτιος συγγραφέας μένει μακριά άπό τή ζωή καί τίς άλήθειες της. Ώς δουλειά ή Τέχνη θά ζήσει μέ τήν πελατεία της. Ό Τολστόης δμως παραδέχεται. 138 συγγραφέας. τόσον ή ποιότητα τής δουλειάς άνώτερη. Γιατί άμα ή Τέχνη δέν είναι ή καθαυτού.. "Οταν κανένας συλλογιστεί. τόσον ή Τέχνη . κάμνει Ιργο άτομικιστικό. Κι οδτε κάν τό συζητεί πώς ή Τέχνη είναι δουλειά κι δχι χασομέρι. τότε θά καταλάβει πόσο περιορισμένο είναι τό άναγνωστικό κοινό τής 'Ολλανδίας καί πόσο πιό περιορισμένο τής 'Ελλάδας. ζει μέσα σέ τόπο καί σέ χρόνο. πού ύψώνεται σέ δύναμη αδτόνομη άπέναντι τής θρησκείας! . Κι δσο περισσότερ' ή πελατεία. Ιργο άντικοινωνικό. άγλωσσοι ! "Ο συγγραφέας δέν μπορεί νά ζήσει άπό τή δουλειά του. Κ' οΕ μορφωμένοι άποφεύγουν τά λογοτεχνικά Ιργα άπό θρησκευτική πρόληψη—κυρίως οΕ άγρότες. πώς κάθε συγγραφέας. Στήν 'Ολλανδία. ή πρώτη κ* ή μόνη δουλειά κάθε δημιουργού. Υπάρχει δμως κ' Ινας τρόπος νά μπορεί νά ζει δ συγγραφέας μονάχα μέ τά Ιργα του: νά χαλάει τήν ποιότητά τους γιά ν* άρέσει στό πλήθος τών μισομορφωμένων άνθρώπων.δουλειά Ιχει «εδρύ πεδίον δράσεως»" κι δσο πιό μορφωμέν" ή πελατεία. δπως καί κάθε άνθρωπος δποιου κοινωνικού κλάδου. Ή γνώμη τού Τολστόη δέν μπορεί νά ναι σωστή. Πρέπει λοιπόν ή νά Ιχει δική του περιουσία ή νά κάμνει καμιάν άλλη δουλειά. τότες είναι δουλειά έρασιτεχνική. τίς πιό ζωτικές ώρες τής καλλιτεχνικής δημιουργίας. τού γραφείου. Στήν 'Ολλανδία δέν είναι δλοι μορφωμένοι.

Ώς τόσο είναι δυνατδ σέ μικρές χώρες νά γεννηθεί μεγάλη λογοτεχνία. «Τά γυμνάσια προσφέρουν εύρύτατες γνώσεις γιά τήν ΐθνική λογοτεχνία χαί γιά τίς ξένες: τήν άγγλική. τή γαλλική καί τή γερμανική. πού λογίζεται πρωτοπόρα στδν πολιτισμό.184 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ Ει ώς τόσο τδ κράτος κάμνει τ' άδύνατα δυνατά γιά νά διαδώσει στδ λαδ τήν άγάπη τής έθνικής λογοτεχνίας. ή Φιλλανδία καί δλες οί μικρές ήγεμονίες στήν 'Ιταλία καί στή Γερμανία κατά τδν Μεσαίωνα καί τήν Αναγέννηση.. παράδειγμα τέλος ή άρχαία Αθήνα. Αύτδ συμβαίνει. ή Δανία. δταν ή Ιστορική πορεία τών συστημάτων πάει πρδς τά πάνω καί μπρδς — κι δχι πρδς τά κάτω καί πίσω. χρονική σύμπτωση άκριβώς τοϋ συστήματος καί τών «άξιών» πού δέν είναι πάντοτε άπόλυτη. Ά ν μέ τέτιους δρους ή ζωή τών συγγραφέων είναι δύσκολη σέ μιά χώρα. Στά πανεπιστήμια δπάρχουν άξιόλογες §δρες γι" αύτές τίς τέσσβρες λογοτεχνίες. Παράδειγμα ή Νορβηγία.. τί πρέπει νά γίνεται σέ χώρες καθυστερημένες . . Εαί στίς §δρες αύτές διορίζονται λογοτέχνες κι δχι φιλόσοφοι». Ά λ λ ' δπως είπαμε άλλοΰ.

Στή δεύτερη περίπτωση ή Τέχνη. πώς δλες οΕ κοινωνικές «άξίες» στέκουν έξω άπδ τδ κοινωνικό «γίγνεσθαι» είναι σά ν' άρνιέσαι. συναισθηματικά. Ά λ λοτες προχωρεί πρός τά πάνω κι άλλοτες πρός τά κάτω. πώς συνεχώς άλλάζουνε* σά νά παραδέχεσαι τήν άκινησία τής κίνησης. Τδ νά λές. Τδ κοινωνικό «γίγνεσθαι» δέ σταματάει &δτε στιγμή. ιδεολογικά ( = πολιτικά). Κι άλλάζουνε. θά πρεπε νά χει διαλυθεί. "Ολες οΕ «άξίες» είναι συνθεμένες άπδ λογής έτβρόκλιτα στοιχεία. Κ' οΕ «άξίες» του στήν περίπτωση άνόδου είναι θετικές καί στήν περίπτωση καθόδου άρνητικές. Φιλοσοφία καί Τέχνη είναι δημιουργήματα πολιτικής καί τήν πολιτική (τδν κοινωνικδν άγώνα) έξυπηρετοΟν. Δίκαιο. Γενικά δέν ύπάρχει κανένα φανέρωμα τοΟ κοινωνικοΟ έποικοδομήματος. θρησκεία. πώς ή κάθε μιά τά μετουσιώνει μέ τδ δικό της τρόπο καί γιά τδ δικό της σκοπό.Τ Ε Χ Ν Η Κ Α Ι Π Ο Λ Ι Τ Ι Κ Η I Α ΓΤΟΣ δ μύθος τής Αντιδραστικής διανόησης.τι άπαιτεϊται λοιπόν dvai τήν πολιτική της ή Τέχνη νά μπορεί νά τήν μετουσιώνει ο& Τέχνη. Άλλά τδ άποτέλεσμα τής σύνθεσης είναι π ο ι ο τ ι κ ά διαφορετικό άπ' δλα τά στοιχεία πού τήν συνθέτουν. Ή αισθητική «άξία» είναι συνθεμένη άπδ στοιχεία φυσιολογικά. . πού νά μήν είναι πολιτικά (κοινωνικά). "Επιστήμη. πώς ή Τέχνη δέν χάνει πολιτική. Ό. δσο άλλάζει καί ή υλική τους βάση. Μέ τή διαφορά. Ήθική. Άλλά καί τδ νά λές μονάχα: « Ή Τέχνη δέν κάνει πολιτική» είναι κι αύτδ πολιτική. καθορισμένο. Κι δμως τδν ξαναλένε κάθε τόσο οΕ ένδιαφερόμενοι.

πώς στέκονται «ύπεράνω». έλεύθερη. "Η γιά τούς δλίγους χρεωκόπους τοΰ συστήματος ή γιά τόν πολύ λαό. "Ας τοποθετηθούμε στήν έποχή μας. Είναι πολύ ξυπνότερός τους. Άλλά τά πιστεύει δ λαδς. Κι δταν ύποστηρίζουνε. πώς « Έ Τέχνη δέν κάνει πολιτική». δμολογοΰνε. Τό νά θές νά τόν πείσεις. Κάθε άλλο. Γιατί ναι πολύ έξυπνοι. "Οποιος διαφωτίζει καί φρονηματίζει τό λαό στόν άγώνα του κάνει πολιτική κι δποιος τόν σκοτίζει καί τοΰ άποσυνθέτει τό ήθικδ δέν κάνει πολιτική. τήν έλπιδα τής σωτηρίας. είναι άντιδραστική κ' ή Τέχνη. Είναι πραγματικότητα αιματηρή . Γιατί. πώς κάνουν άντιδραστική πολιτική. Κι δ. "Οσοι τεχνίτες λένε. έποχήν έσχατης παρακμής. πού κλονίζεται. πώς είναι «έναντίον».136 Κί22ΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ πού στηρίζει τό σύστημα.. δηλαδή πώς στέκεται «ύπεράνω» κ' έξω άπό τδν ταξικόν άγώνα. Τά πιστεύουν δλ' αύτά κείνοι πού τά λένε. πού βοηθάει τΙς δυνάμεις τοΰ μέλλοντος νά νικήσουν είναι προοδευτική (ιδανική). χρειάζεται συμπλήρωση. Κι άπόδε'. Είδαμε. ΚαΙ μάς λένε οί άντιδραστικοί : "0::οιος γράφει γιά τό λαό (γιά τήν έλευθερία και τά δίκια τοΰ λαοΰ) κάνει πολιτική. Κάθε άλλο. Κι δταν φωνάζουνε. Ά λ λ ' άς τά κάνουνε λιανά. ύποστηρίζουνε πώς πρέπει νά είναι δουλική.ξη πώς τιμά κι άγαπά δσους τόν άγαπούνε καί τόν τιμούνε καί τόν συμπαραστέκουνε στά παθήματά του. πώς τό ίδιο ισχυρίζονται (δτι δηλαδή δέν κάνουνε πολιτική) κ' ή θρησκεία καί τό Δίκαιο κ' ή 'Επιστήμη κ' ή Φιλοσοφία κι άκόμα κι αύτή ή. πώς ή Τέχνη πρέπει νά είναι. Ή παραπάνω άνασκευή τοΰ μύθου. Πολιτική! Ποιός είναι τόσο άφελής νά πιστέψει αύτδ τό ψέμα.μέχρι θανάτου. Γιά ποιούς γράφουμε. πώς δέν κάνουνε πολιτική.τι είναι ψέμα καί σκόπιμη . πώς δ θάνατός του είναι ώραΐος καί πώς ή ευτυχία τών κυρίων του είναι δικιά του εύτυχία. σάν πολύ έρχεται! Ό λαός ζει τήν αιματηρή του πραγματικότητα κ' έχει τ' ανάλογα πραγματικά συναισθήματα καί φρονήματα. δμολογοΰνε. Τδ λέει καί τό Εύαγγέλιο: « Ό μή ών μετ' έμοΰ κατ' έμού έστιν»... Γιατί γιά τούς λαούς δ άγώνας τής άπελευθέρωσης δέν είναι «μύθος». Κι δποιος γράφει γιά τούς δλίγους (γιά τή συναισθηματική καί τήν ιδεολογική καθιέρωση τής άδικίας τους) δέν κάνει πολιτική..

Σέ καιρούς άποσύνθεσης τών κοινωνικών συστημάτων. Άλλά δέν άρκεΐ νά ναι ή πρόθεση καλή. άπδ τά πράγματα. Ζήτημα λοιπδν δέν ύπάρχει γιά τδ άν ή Τέχνη κάνει πολιτική καί γιά τδ άν ή πολιτική τή χαλάει. δ Τολστόης. μόνο ή Τέχνη πού άγωνίζεται γιά τή συντριβή τους καί γιά ενα καλύτερο μέλλον έλευθερίας καί δικαιοσύνης είναι ή άληθινή κ' ή καλή Τέχνη. Πολιτική κατά τών «κακώς κειμένων».ΑΙΣΘΗΤΙΚΑ. 138 άπάτη γιά δλους τούς τομείς τοϋ κοινωνικού έποικοδομήματος είναι ψέμα κι άπάτη καί γιά τήν Τέχνη. Δέν άρκεΐ τδ καλδ περιεχόμενο. Νά λοίπδν μιά άπόδειξη. κάνουνε πολιτική. Πρέπει κ' ή αισθητική της μετουσίωση νά ναι πετυχημένη. δ Ζολά. δ θερβάντες. ποιά πολιτική κάνει καλή Τέχνη και ποιά κάνει Τέχνη κακή. πώς ή Τέχνη μπορεί νά κάνει πολιτική χωρίς νά πάψει νά ναι Τέχνη καί μάλιστα τρισμεγάλη. οί «ούδέτεροι») πολιτική κάνουν. πρέπει κ* ή αισθητική του μορφοποίηση νά ναι lege artis. Ή άλλη προσπαθεί νά τήνε σταματήσει. Μπορεί νά λέμε: « Έ Τέχνη γιά τήν Τέχνη» δμως. Ή έκφραση «μή περαιτέρω» τοΰ Μπενεντέτο Ερότσε είναι . πώς αύτοί οί ήλιοι τοΰ πνευματικού στερεώματος δέν είναι μέγιστοι δημιουργοί τοΰ Λόγου. αυτοί πού τδ λένε (οί «ύπβράνω» ή «Ιξω». ποιά πολιτική δίνει ζωή και δύναμη στήν Τέχνη καί τήν άπλώνει στδ χώρο και στδ χρόνο καί ποιά πολιτική τή χαλάει. Αύτή μόνο μπορεί νά κινήσει τήν ιστορική Αναγκαιότητα πρδς τά έμπρός. Τδ δόγμα « Ή Τέχνη γιά τήν Τέχνη» κι δ μύθος « Ή Τέχνη δέν κάνει πολιτική» διαψεύδεται δπως είδαμε. 'Αρνιούνται τήν πολιτική ύπέρ τών πολλών καί τής προόδου καί συντάσσονται μέ τούς δλίγους κ' ύπέρ τής σαπίλας — σέ καιρούς παρακμής. Ποιδς μυθολόγος τής έξωπολιτικής Τέχνης θά χει τδ κουράγιο νά ύποστηρίξει. Πολιτική άντιδραστική. τή σκοτώνει καί τήν μεταβάλλει σέ καπνδ χωρίς φλόγα. Ζήτημα ύπάρχει μόνον. Ό 'Αριστοφάνης. Ή πραγματικότητα (ή ιστορία τής Τέχνης καί πρδ πάντων τής Τέχνης τοϋ Λόγου) άνατρέπβι αύτδ τδ ψέμα. δπως δ τωρινός. Ποιά πολιτική κάνει ψεύτικη Τέχνη καί ποιά πολιτική κάνει άληθινή Τέχνη. Πολιτική Ιξω άπδ τά δόντια. δ Ντάντες.

τήν ψεύτικη Τέχνη. "Οταν δμως τδ περιεχόμενο είναι νεκρό. πού κάνανε πολιτική υπέρ τοϋ έθνους. τήν άντικοινωνική Τέχνη. δ Παλαμάς καί στά τελευταία του δ Σικελιανός. Στή νεότερην 'Ελλάδα είναι άμέτρητοι αύτοί πού τούς έλεγε δ "Αριστοφάνης «λωβητάς τής Ποιήσεως». Τήν κακή Τέχνη. δ Κάλβος. Καί γι' αύτδ είναι έθνικοί. . Καί στήν περίπτωση αύτήν έχουμε τήν πιδ άντιπαθητική κατάπτωση τής Τέχνης: τδ φορμαλισμό. καμιά τέλεια έκφραση δέν μπορεί νά τδ ζωντανέψει.188 Κί22ΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ δ έσχατος δρος γιά τήν άρνηση ή τήν κατάφαση τοϋ «καλοΰ». Νά τδ μεταβάλει σέ ένέργεια. Μέσα σ' αύτδ τδ πλήθος τών έφήμερων άνθρώπων ξεχωρίζουν δ Σολωμός.

πώς τά ποιητικά. τά μουσικά καΐτά γλυπτικά Ιργα τους είναι άριστουργηματικά. Οί άνθρωπολόγοι δείξανε μεγάλο ένδιαφέρο γιά τΙς δυδ αύτές κοινωνικές έκδηλώσεις τών πρωτόγονων καί μπορούμε νά βεβαιώσουμε. "Η ποίησή τους. . Δέν έπεμβαίνει καθόλου τδ λογικό. . δργανική καί φωνητική. Ε' ιχει πολύ δίκιο δ Μπενεντέτο Ερότσε νά λέγει πώς «άνάμεσα στδ Φειδία καί στδν τρωγλοδύτη δέν ύπάρχει καμιά ποιοτική διαφορά». Ό έρωτας σχεδόν άπουσιάζει. Γιατί δέν ύπάρχει . "Εχουνε καί Τέχνη καί Ποίηση. Ε* ενα έπίσης σημαντικό βιβλίο γιά τή σκέψη τους καί τά 5ριά της είναι τδ βιβλίο τοδ Αεβύ Μπρύλ: « Ή διανοητικότητα τών πρωτόγονων». άπδ τήν άμεση έντύπωση τών φαινομένων πηδάει στήν ύπερφυσική έξήγησή τους. . γιατί δέν είναι πράγμα πού λείπει. Είναι φυσικό νά γυρίζει ή αισθητική τους ζωή γύρω άπ' αύτδ τδ θέμα. δπως παρατηρεί δ Γκρόσσε. Ή σκέψη τών πρωτόγονων είναι «προλογική».Α Ν Θ Ρ Ω Π Ο Φ Α Γ Ι Ε Η Π Ο Ι Η Σ Η I ΑΝΘΡΩΠΟΦΑΓΟΙ δέν Ιχουν μονάχα γύμνια μαύρη ή κόκκινη. δνειρεύεται ! Παραθέτουμε μερικά ποιήματα γιά νά καταλάβει δ άνα- . φαρμακερές σαγίττες και γερά δόντια γιά νά τρώνε τούς έχθρούς ή τδν πατέρα τους. θάνατος ! Ό άνθρωπος δέν πεθαίνει παρά . Τδ κυνήγι κι δ πόλεμος είναι οί κυριότερες άσχολίες τους κι δ σκοπός αύτών τών άσχολιών τδ φαγί. πηγάζει άπδ τδ στομάχι. είναι άγραφη. Ή ποίησή τους είναι μονάχα στοματική κ' ή μουσική τους. "Ενα σημαντικό βιβλίο γιά τήν Τέχνη τών πρωτόγονων είναι τοδ Γκρόσσε : « Ή 'Αρχή τής Τέχνης». Δηλ. "Απουσιάζει δμοια κι δ θάνατος. .

140 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ γνώστης πόσο μοιάζουνε μέ δλα τά δημιουργήματα τής λαϊκής Μούσας τών εύρωπαϊκών λαών. ουραγό τ6 πονηρό μάτι τον στήν πεδιάδα/ Τά κορίτσια τών άνθρωποφάγων τοΰ Γκαμπόν τραγουδούνε : Ό άνεμος χαμογέλα καί παίζει μέοα στά μαλλιά μου. πον μέ κοιτάνε. δταν χορεύω. 'Εδώ ή μουσική δέν έχει τίποτα τό λικνιστικό καί τό άπαλό. που κοιμούνται Γιατί τ6 φεγγάρι μισανοίγει στόν κι δ Μπαμπούλας πηγαινοέρχεται Κοιμήσου. . έχει δμως μιά συγκινητική άπλότητα : Είναι Διψώ. τά μοορά. Κ' Ιγώ κάμνω χολλιέδες μϊ τά χαμόγελα ίκεινων. είναι μουσική. μωρό μου.Νιάμ τής Κεντρικής 'Αφρικής. πού ώρύεται καί ξελαρυγγίζεται : Τά μεγάλα πουλιά πετούνε άπάνω χαί τά φύλλα πέφτουνε μέοα ατό Τά μιχρά πουλάκια πλαγιάσανε. Νά καί μιά ρωμάντζα τών Νιάμ . Τί σημασία έχει τό θέμα ! Ό λυρισμός κ' ή κλιμακωτή διάθεση τών νοημάτων είναι σπουδαία άπό τεχνική άποψη. είναι πολλή ώρα. Ή μουσική δέν έχει τίποτα τό άγριο· έχει κάτι τό νοσταλγικό και μελαγχολικό. Νοήματα βέβαια υψηλά ή βαθειά δέν έχει. Νά ενα νανούρισμα τών άνθρωποφάγων τής νήσου Βόρνεο. Νά «ενα τραγούδι τής τάβλας» (πού τραγουδιέται στό τραπέζι καί δέν χορεύεται) τών άνθρωποφάγων τής Σουμάτρας : *Πάμι I πάμε ! πάμε ! ΤΙ ώραΐος τόπος / Τί ώραϊος τόπος έχει πέρα / Μυρίζει φρέσκο κρέας / Φρέσκο Ανθρώπινο κρέας». μεσημέρι. κοιμήοον ! ατό βοννό χείμαρρο.

. Ό άνθρωπος είναι μαϊμού μέ δυδ χέρια. καλοί! "Ενα τραγούδι τών Νιάμ . άνθρωποφάγοι καί μή.ΑΙΣΘΗΤΙΚΑ. Γι' αύτδ Γσα-Γσα έχουνε τή γνώμη... τέλειοι. —Δε μας χρειάζεται. Τό άγαυιώ. Ό άνθρωπος είναι πλάσμα τού διαβόλου. τδ δέρμα του Ασπρίζει.Νιάμ διηγιέται μέ τδν τρόπο του τή δημιουργία τού άνθρώπου καί τής μαϊμούς : « Ό καλδς θεάς θέλησε νά φτιάσει τδν κόσμο. πώς ύπάρχει μέλλουσα ζωή..Νιάμ είναι ot πιδ άνελέητοι Ανθρωποφάγοι τής "Αφρικής.. 'Απ' αύτδ τδ γεγονδς φκιάσανε τδ μύθο. φόρους ! "Αν οί 'Αφρικανοί-. λιγότερο δμορφ:ς και περισσότερο κακός». 138 Έχω ίνα σπα&ί. πώς είναι. "Ολ" ot μαύροι τής 'Αφρικής πιστεύουνε. πού κόβει καλά.φλέγει κάθε 'Αφρικανός. πώς ό θεδς . Ot Νιάμ . "Ενας ιεραπόστολος τούς ρώτησε : — Πιστεύετε. Είμαι ΐϋτυχισμίνος. έχουν τόσο κακή :δέα γιά τδν άνθρωπο. ό Ευρωπαίος δμως είναι ό Γδιος ό διάβολος.. Μά δέ θέλει νά μιλήσει γιά νά μή δουλεύει καί γιά νά μήν πληρώνει. έγώ θά κάνω τδ άντίθετο»! Ό καλδς θεδς Ιπλασε τή μαϊμού. Ιδρώνω. Ινώ ό άνθρωπος Ιχει μονάχα δυό ! —"Η μαϊμού είναι ενας άνθρωπος πολύ πιδ έξυπνος άπδ μένα. πώς ή μαϊμού είναι τελειότερο πλάσμα.. γιατί έχει τέσσερα χέρια.. άνθρωπο. 8ποο τιμωρούνται ot κακοί. Ό διάβολος τού είπε : —'Εγώ δέ θέλω! Μά ό καλδς θεδς Απάντησε δυνατά: —'Εγώ θέλω ! Ό διάβολος πήγε καί κρύφτηκε σέ μιά γωνιά θυμωμένος: «"Αν ό καλδς θεδς κάνει τίποτε. Καί τότε ό διάβολος Ιπλασε τδν. γιατί δλοι μας εΓμαστε. έχουνε χειρότερη γιά τούς Εύρωπαίους. "Οταν ζεματιστεί ό μαύρος μέ καφτδ νερό.

πού γινότανε είς βάρος τους τό έμπόριο «τής μαύρης σαρκός» άπό τούς Εύρωπαίους. δηλαδή οί Εύρωπαΐοι. Οί άσπροι λοιπόν. . πού είταν μαύροι. είναι οί διαβόλοι ! Νά θυμούνται άράγε τήν έποχή. Ει άπό τό ζεμάτισμα άσπρίσανε.142 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ έριξε καφτό νερό νά ζεματίσει τούς διαβόλους.

πού έδωσε τίς προάλλες δ πρύτανις τών Ελλήνων καλλιτεχνών τοϋ θεάτρου. Είπα. δ Αίμίλιος Βεάκης. Ό μεγάλος φίλος τοϋ λαού δέν Ικανέ άπλώς μιάν έπίδειξη τής δικιάς του Τέχνης παρά τής Τέχνης τοΰ Λαοΰ: μάς ξανάφερε στήν πηγή «τοΰ ύδατος τοΰ ζώντος». τής ώφελιμότητας τής Τέχνης καί τής έλευθερίας τής Τέχνης. τίς παραδόσεις του. στή γλώσσα πού μιλούσε. .Ο Π Ο Ι Η Τ Η Σ Λ Α Ο Σ ΛΑΟΣ δέν είναι μονάχα ή τεράστια κι άκατάλυτη ύλική καί ήθική δύναμη τοΰ έθνους* δέν είναι μονάχα δ πρωτουργδς τής Ιστορίας του παρά κι δ άσφαλέστερος κριτής τών ίστορικών του συμβάντων* καί δέν είναι μονάχα δ άξεπέραστος δημιουργδς τής ποίησής του παρά κι δ καλύτερος «θεωρητικδς» τής Τέχνης. Γιά τδ Λαδ δέν ύπήρξε ποτέ ζήτημα γλώσσας. Μιλούσε τή γλώσσα του (καί τή μιλάει άκόμα) χωρίς νά τοΰ τήν έχει «διδάξει» κανένας καί παρ' δλη τήν προσπάθεια τών «άλλων» νά τοΰ τήν άλλάξουν. Παίρνω άφορμή άπδ τδ ρεσιτάλ τοϋ δημοτικού τραγουδιού. πώς φιλοσόφησε γιά τήν Τέχνη παρά. δθεν άναβρύζουν δλες ot μεγάλες άλήθειες («έρρύη τά βέλτιστα») καί πού μάς άπομακρύνουν άπ' αύτήν οί Αριστοκράτες βιρτουόζοι τοϋ κενού. Καί σύνθετε τά τραγούδια του. Δέν έννοώ. πώς έλυσε στήν πράξη τέσσερα άπδ τά βασικότερα προβλήματά της. πώς δ Λαδς είναι δ καλύτερος «θεωρητικδς» τής Τέχνης. πού οί «άλλοι» τά συζητούν άκόμα: τδ ένα άποκλειστικά έλληνικό: τδ πρόβλημα τής γλώσσας καί τ' άλλα γενικότερα: τά προβλήματα τής σχέσης Τέχνης καί Λαοΰ. τις παροιμίες του.

πού έφκιαχνε δ Γδιος τήν ποίησή του γιά τδν έαυτό του δέν ύπήρξε ποτές τέτιο πρόβλημα. Γιά τδ Λαό. πού θεωρούσε δμοια μισητούς τυράννους τοϋ Λαοϋ τδν Τοϋρκο καί τδν λογιότατο. Γι' αύτδ καί κάνανε τήν παιδεία τοΰ Λαοΰ. τοΰ πήρανε τή γλώσσα δχι μονάχα γιά νά τδν κρατήσουνε μακριά άπδ τήν «πολυτέλεια» τών άνώτερων άγαθών του παρά γιά νά στερεώσουνε τήν οικονομική καί τήν πολιτική τους τυραννία μέ τήν πνευματική καί τήν ήθική έξαθλίωση τοΰ Λαοϋ: νά μήν καταλαβαίνει τί τοΰ γίνεται. προσιτή μονάχα στά παιδιά τής πλουτοκρατίας. τήν «δωρεάν παρεχομένην» μέ χίλιων ειδών εμπόδια. Συκουτρής δέ δυσκολεύτηκε καθόλου νά κηρύξει. πώς τά φτωχά παιδιά πρέπει ν' Αποκλείονται «διά νόμου» άπδ τΙς πανεπιστημιακές σπουδές. Είχε δίκιο δ Σολωμός. Τδ δεύτερο θεωρητικό πρόβλημα. ΟΕ Έλληνες Αγάδες. νοήματος καί έκφρασης. Σολωμός. Στά τετρακόσια χρόνια τής τούρκικης σκλαβιας καί στ' άλλα πολύ περισσότερα τής βυζαντινής σκλαβιάς τοϋ Ίεροϋ Παλατιού. πού ή Τέχνη έκοψε κάθε έπαφή μέ τδ Λαό καί κατάντησε κι αύτή. πού τδ έλυσε κι αύτδ δ Λαός είναι τής σχέσης τής Τέχνης καί Λαοϋ. Παλαμάς). ώστε οί μεγαλύτεροι κ' «έθνικότεροι» ποιητάδες ν' Αρχίζουνε τά πρώτα τους βήματα άπδ τή μίμηση τοϋ δημοτικοϋ τραγουδιοΰ (Βηλαράς. πού τδ έλυσε κι αύτδ δ Λαός . Ει δ Ανεκδιήγητος έκεΐνος I.144 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ "Οταν δμως δ κοτζαμπασιδισμδς μετά τδ Εικοσιένα έκλεψε τή νίκη τοϋ Λαοϋ καί τήν έλευθερία τοο προσπάθησε νά τοΰ κλέψει καί τήν ψυχή τοο: τή γλώσσα του κι δλάκερο τδν έσωτερικδ του κδσμο. προνόμιο κι άεροκοπάνισμα τών δλίγων. πού τδ έφαρμόζανε χωρίς νά τδ λένε οί φωτοσβέστες. Έκανε τή γκάφα νά δμολογήσει ένα μυστικό. πού άντικαταστήσανε τούς Τούρκους Αγάδες. Τδ θέτουμε σήμερα. δπως κ' ή παιδεία. τών φεουδαρχών καί τών καλογήρων δ Λαός Αφημένος στή μοίρα του έφκιανε δ Γδιος τήν ποίησή του καί τήν Τέχνη του — ύποδείγματα άρμονίας περιεχόμενου καί μορφής. Ει δταν Αργότερα δώσανε στδ έργο τους τήν προσωπική τους σφραγίδα διατηρήσανε τδ «πνεΰμα» τοϋ Λαοϋ καί θέσανε τδ δικό τους πνεύμα στήν ύπηρεσία τοϋ Λαοΰ. Τδ τρίτο θεωρητικό πρόβλημα.

τι Ιπλασε δ Ααδς δέν βΓτανε χα&όλου περιττό.χ. παληκαριά κι άνθρωπισμδς δέν είναι πράματα περιττά κι άτομικοΰ γούστου. Τδ τέταρτο θεωρητικδ πρόβλημα. δσο νά διώξει καί τδ ντόπιο. έννοοΰνε. Έ Τέχνη του λοιπδν στάθηκε ώφελιμότατη κ' είναι άκόμα σκολειδ έθνικής άντίστασης. Είχε ζωτικότατη σημασία γιά τήν ένότητα τής έθνικής του συνείδησης. τδ Νικηταρά καί τδν Μπότσαρη. πώς στά 1828 ξαναδώσανε πίσω στδν πασά τοΰ Μισιριοΰ τήν Κρήτη οί Γδιοι «προστάτες» της γιά καλό της. Κανένας κατεργάρης «έκ τών άνω» δέ θά μπορέσει νά τδν ξεγελάσει (π. τδν Άντροΰτσο. "Αγάπη τής πατρίδας. "Ομοια δ Ααός. Κι δμως δ.ΑΙΣΘΗΤΙΚΑ 145 είναι τής ώφελιμότητας τής Τέχνης. τής τιμής καί τής λευτεριάς. Χωρίς αύτά δέ θά μπορούσε τδ Ιθνος νά σωθεί καί νά διώξει τδν ξένο καταχτητή. Είπα στήν άρχή πώς δ Λαδς είναι κι δ άσφαλέστερος κριτής τής ίστορίας του. πώς δέν πρέπει ή Τέχνη νά νιάζεταιγιά τήν έλευθερία τοΰ Ααοΰ (νά κάνει πολιτική) παρά νά μπορεί νά σφίγγει περισσότερο τίς άλυσίδες τοϋ Δαοΰ καί νά φκιάνει ρυπαρογραφήματα. γιά τή δράση του. γιά τήν έπιβίωσή του. πώς τήν Πάργα δέν τήν πουλήσανε στδν Ά λ ή οί 'Εγγλέζοι ή πώς τήν πουλήσαν άπδ φιλελληνισμό οδτε. τδν Καραϊσκάκη. άλλ' άπαραίτητα καί καθολικής άνάγκης. Μιά πολυτέλεια άνώφελη. "Εκανε πολιτική. Οί ύπερμοντέρνοι έστέτ θεωροϋνε τήν Τέχνη «μύηση» γιά τούς διαλεχτούς. Ό Ααδς τδδειξε μέ τήν ποίηση του καί μέ τήν πράξη του (τήν έπανάστασή του) πώς μισοΰσε ίδια κι δμοια καί τδν Τούρκο καί τδν «προεστό».τι τραγούδησε κι δ. πού τραγούδησε τούς πραγματικούς άγωνιστές του: τδν Κολοκοτρώνη. Τή μοναδικά λεύτερη. πού τδ έλυσε κι αύτδ δ Ααδς είναι τής έλευθερίας τής Τέχνης. στδ «θρήνο τής Πόλης») πώς τδ τούρκικο «τουρβάνιον» είναι προτιμότερο άπδ τδ σκουφί τοΰ φραγκόπαπα* κανένας κατεργάρης δέ θά μπορέσει νά τδν ξεγελάσει. Δέ χρειάζονται περισσότερα λόγια. "Οταν οί άντιδραστικοί διανοούμενοι φωνάζουνε γιά τήν έλευθερία τής Τέχνης. δέν τραγούδησε κανέναν άπδ τούς προδότες ή έκμεταλλευτές τοΰ άγώνα του : οδτε τούς Νοτα10 . Άρα Τέχνη λεύτερη. Γιατί τήν έζησε καί τήν έφκιασε δ ίδιος τήν ιστορία του. «'Ανάγκη τοΰ περιττού» τήν είπε δ Παπαντωνίου.

τήν έΰνιχή.146 Κί22ΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ ράδβς οδτε τούς Ζαϊμαίους οδτε τούς Λόντους οδτε τούς Νενέκους οδτε τούς Μαυροκορδάτους οδτε τούς Κωλέτηδες. Σάν πολλά νά καταλαβαίνει καί νά μπορεί αδτδς δ Λαός! . "Ετσι καί σήμερα σ' δλην τήν 'Ελλάδα άπδ τή Μακεδονία Γσαμε τήν Κρήτη κι άπδ τή Ρούμελη Γσαμε τά νησιά κι άπδ τδ Μωριά Γσαμε τή Μέση 'Ανατολή δ Λαδς δέν τραγούδησε τήν «άντίσταση» κανενδς άλλου παρά τήν άντίσταση τή δικιά του. Είχε αισθητήριο τής πραγματικότητας πιδ Αναπτυγμένο άπδ τούς Ιστορικούς μας. τήν έλληνιχή.

γίνον· ται. αύτός είναι 6 έπικρατέστερος τύπος τοϋ διανοούμενου σ' δλες τις χώρες. 'Αλλά πότε ή ένσυνείδητη έπέμβαση τής προσωπικότητας μπορεί νά έπηρεάσει τό Ιστορικό « γ ί γ ν ε σ θ α ι " Ο τ α ν ή άτομική θέληση είναι σύμφωνη μέ τή βαθύτερη θέληση τοϋ ίστορικοϋ «γίγνεσθαι». δχι σύμφωνα μέ τις «δυνάμει» ή «ένεργείιρ προϋποθέσεις της. πού γι' αύτδν πραγματικότητα είναι τό δνειρο. Ό 'Αντρέ Μπιγύ. Δυστυχώς. κάμνει διάφορες ύποθέσεις. Αύτδ δέ θά πει πώς άκολουθοϋν τό δρόμο τους χωρίς νά μποροϋμε νά τά διευθύνουμε. τότε είναι δπτασιαστής. αύτόν πού θά ταιριάζει μέ τις «νέες θεότητες» τών πολιτικών της θεσμών. πού θά έφεύρει τόν τύπο τής Τέχνης της. Ή άτομική θέληση μπορεί νά βοηθήσει τΙς κρυμμένες δυνάμεις τής πραγματικότητας ν* άνεβοϋν στήν έπιφάνεια καί νά έκφρασθοϋν. "Οταν δμως 6 «κοσμοδιορθωτής» θέλει ν' άλλάξει τήν πραγματικότητα. θέλοντας νά προβλέψει τί λογής θά είναι ή μελλοντική μορφή τής γαλλικής ποίησης.πρώτα εΓτανε περιττό νά κάμνει ύποθέσεις.ΡΩΜΑΝΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΚΑΑΣΙΚΙΣΜΟΣ ΚΑΤΑ ΠΑΡΑΓΓΕΑΙΑΝ Α ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ φαινόμενα δέν «κατασκευάζονται». πού of περισσότερες είναι άδικαιολόγητες. Πολύ πρίν άπδ τή Γαλλία καί μέ πολύ εύνοϊκότερες συνθήκες άλλες μεγάλες χώρες Ιχουν προηγηθεί σ' αύτδ τδ ζήτημα . Γιατί δέν είναι ή Γαλλία. Είναι. Καί πρώτα . παρά σύμφωνα μέ τις έξημμένες κρίσεις τής «σχιζοφρενίας» του. όχι μονάχα δυνατό παρά καί χρέος τών «ύπεύθυνων» (μέ τήν εύρύτατη σημασία τοϋ δρου) νά μετασχηματίζουν ένσυνείδητα τήν πραγματικότητα.

παρά καί γιατί οί συνθήκες τοϋ περιβάλλοντος θά ευνοήσουν αύτήν τήν Τέχνη τών δλίγων. Συνηθέστερη είναι ή περίπτωση τής «ετεροχρονίας». Πολύ σωστά τελειώνει τό άρθρο του μέ τήν δμολογία. Καί γιά ρεαλιστική Τέχνη δέ μίλησε καθόλου δ Μπιγύ. "Ομως κάμνει λάθος στήν έξήγηση τοϋ ρωμαντικοΰ κινήματος. τοϋ Άπολλιναίρ. παρά εκφράζεται μέ τόν τύπο τής παλιάς «ισορροπίας». πώς θά έξακολουθήσουν νά γράφονται στίχοι κατά τόν τρόπο τοϋ Μπωντελαίρ. Γιατί δλ* of ψυχικοί θησαυροί τού λαού έγιναν «χτήμα έθνικό». πώς ή νέα ποίηση θ' Αποκαταστήσει τήν έπαφή τοϋ Λόγου μέ τό πλήθος. δηλαδή τά καλούπια τά ψευτοκλασικά. προνόμιο τών «έπαϊόντων». Φύσης. θά γίνει καί στή Γαλλία. "Ωστόσο δ Μπιγύ προτίμησε νά θεωρήσει τό ζήτημα πρωτοφανέρωτο στόν κόσμο. θέλησε νά καταχτήσει καί δλο τό παρελθόν. πού έχει καταλυθεί. Κοινωνίας). τοϋ Βαλερύ καί τοϋ Παύλου Έλυάρ. είναι άπ* αύτό της τόν προορισμό ρεαλιστική. "Αλλά μιά Τέχνη. Μέ τό ρωμαντισμό βρήκε έπί τέλους τό δικό της έκφραστικό τύπο ή κοινωνική καί φιλοσοφική συνείδηση τού 1793. Ό λ ' of ήρωες τού ίπποτισμοΰ μέ τήν ψυχολογία τους έγιναν πρόγονοί της. "Ομως δέν ύπάρχουν πιά of άντικειμενικοί . "Ο. "Ετσι ό θρίαμβος τής άστικής τάξης χρησιμοποίησε τά καλούπια τής Τέχνης τών Λουδοβίκων ΙΕ' καί ΙΣΤ' γιά νά έκφραστεΐ. πώς τό μόνο βέβαιο είναι. τοϋ Βερλαίν. Κι αύτό θά συμβεί δχι μόνο άπό «κεκτημένη ταχύτητα». Ό ρωμαντισμός δέ δημιουργήθηκε τήν ώρα πού πρωτοπαρουσιάστηκε έπί Λουδοβίκου ΙΗ'. "Οσο γιά τή ρωμαντική ποίηση. 'Αλλά στά κοινωνικά γεγονότα δέν παρατηρείται πολύ συχνά δ συγχρονισμός αιτίας κι Αποτελέσματος. πού άποτείνεται στό μεγάλο πλήθος. Γι' αύτό ή ποίησή τους θά μείνει άριστοκρατική. Ό ρωμαντισμος έχει τίς πηγές του πολύ προτύτερα. δέν είναι πράγμα οδτ* έπίκαιρο οδτε κ' εύκολο. Γιατί συνήθως μιά νία μορφή κοινωνικής ισορροπίας δε βρίσκει Αμέσως τό δικό της έκφραστικόν τύπο. Μιά τέτια περίπτωση δέν παρουσιάζεται στ" άστικά κράτη.τι λοιπόν έγινε έκεΐ. στή Γαλλική 'Επανάσταση. πολύ σωστά βρίσκει πώς ή άντίθεση άτόμου καί έξω κόσμου (θεού.148 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ καί ή πείρα τους στέκεται δδηγός γιά τοί»ς άλλους. Και καλά έκανε. Και φαντάζεται. Είναι ή Τέχνη τής νικήτρας άστικής τάξης. πού άμα κατάχτησε δλο τό παρόν.

Κλασική είναι ή περίοδο τής άκμής κάθε Τέχνης εΓτε ρωμαντικής είτε ρεαλιστικής. 138 δροι γιά νά ξαναφανεΐ και πάλι μέ νέα μάσκα δ ρωμαντισμός. 8 τοϋ Σεπτέμβρη 1940». άν πρόκειται ν' άλλάξει ή γαλλική ποίηση άπδ τή μιά μέρα στήν άλλη. θά πρέπει νά είναι προκλασική ή «προδρομική». Πάντως ή λογοτεχνία τής Γαλλίας έπί τοϋ παρόντος δέν πρόκειται ν* άλλάξει πολύ γρήγορα. Άλλά πριν άπδ τήν κλασική τελειότητα τής Τέχνης προηγείται μιά μακριά περίοδο «προκλασική». Ό ιδεαλιστικός νατουραλισμός στηρίζεται στή λατρεία τοδ Έγώ καί τοδ Λόγου. τότες ot προϋποθέσεις γιά μιά τέτια Τέχνη λείπουν δλότελα. "Οταν μιά ίποιαδήποτε Τέχνη παίρνει πλήρη συνείδηση τοδ έαυτοΰ της κι άποκαθιστα τήν ίσορροπία μεταξύ περιεχόμενου καί μορφής. Άλμπέρ Πιγκάς έγκαθίσταται στή Λυών με τήν άπόφαση νά έξακολουθήσει τήν Ικδοση τής σειράς «Τδ Προσωπεΐον» καί νά προσφέρει στδ κοινό άστυνομικά μυθιστορήματα» («Φιγκαρώ»). τών Ρωμαίων καί τής Αναγέννησης.ΑΙΣΘΗΤΙΚΑ. Άλλά κυρίως προαπαιτεί μιά μεγάλη πρόοδο ύστερα άπδ μιά μεγάλη νίκη καί συμπίπτει μέ τήν άνώτατη μορφή τής ύλικής εύημερίας καί τής ήθικής καί τής πνευματικής άκμής. ειδικά «κλασικής». Ά ν δμως μέ τδν δρο «κλασική Τέχνη» έννοοΰμε τδν ίδεαλιστικδ νατουραλισμό τδν Ελλήνων. . τότε είναι κλασική. 'Επομένως. Διαβάστε τήν άκόλουθη είδηση: « Ό κ. Συμπέρασμα: καμιά Τέχνη δέ γίνεται ρωμαντική ή κλασική κατά παραγγελίαν. "Ομοια δέν ύπάρχουν οί άντικειμενικοί δροι γιά νά ξαναφανεΐ κι δ κλασικισμός ή νεοκλασικισμός.

Κ' έπειδή δ ξαναγυρισμδς στις «πρώτες» πηγές τοϋ Καλοϋ έπαναλαβ&ίνεται κάθε τδσο εΓτε μέ άληθινδ δημιουργικό πνεΰμα εΓτε μέ τυπική μονάχα μίμηση. "Ετσι συμπληρώνεται καί διασαφίζεται ώς ένα βαθμό δ δρισμός τής Ιννοιας κλασικός. πού έχουν έπιβληθεΐ στδ γενικδ θαυμασμό δλων καί τών δμοεθνών καί τών ξένων. Γιατί κλασικούς Ιλεγαν οί Ρωμαίοι τούς πολίτες.ΠΟΙΟΙ Ε Ι Ν Α Ι ΟΙ Κ Λ Α Σ Ι Κ Ο Ι I Κ ΑΤΑ τήν κοινή άντίληψην κλασικοί είναι οί άρχαΐοι "Ελληνες καί Ρωμαίοι συγγραφείς κάθε εΓδους. άλλά δχι πλήρης.Χ. Κι άπδ τότε δ δρος . αιώνα) δνόμασε κλασικούς τούς πιό άξιους συγγραφείς. Πάντως ή χρήση τοϋ δρου κλασικός στή λογοτεχνία καί τήν Τέχνη είναι μεταφορική. Κατά προέχταση κλασικοί λέγονται καί οί γλυπτές. άλλά πάντα κατά τδν τρδπο έκεινών. Ή κοινή αύτή άντίληψη Γσαμε έδώ είναι σωστή. πού άνήκανε στήν πρώτη κοινωνική τάξη κ' είχαν δλα τά πολιτικά προνόμια μαζί μέ τό γένος καί τδν πλοΰτο. οί πρότυποι τεχνίτες του καί ποιητές καί πεζογράφοι. άρχιτέχτονες καί ζωγράφοι τών δυδ αύτών λαών. είτε μοιάζουν μέ τούς άρχαίους "Ελληνες καί Λατίνους είτε διαφέρουν δλότελα. πού μεταχειριστήκανε τά Γδια θέματα μέ τούς άρχαίους ή καί καινούργια. πού τοποθετοΰνται στήν πρώτη λογοτεχνική «κλάση». Πρώτος δ γραμματικός Αύλος Γέλλιος (τοϋ Βου μ. σχηματιστήκαν οί χαραχτηριστικοί δροι νεοκλασικός καί ψεντοκλααικός. Καί τέλος κλασικοί δνομαστήκανε καί οί συγγραφείς καί καλλιτέχνες κάθε λαοϋ καί χρόνου. Γιατί κλασικοί είναι γιά τήν πνευματική κ' αισθητική ζωή κάθε λαοϋ οί καλύτεροι.

'Αλλ' δ δρισμδς αύτδς δέν είναι σωστός. φρέσκα καί γεμάτα ένεργητικότητα». Τά άρχαΐα έργα δέν είναι κλασικά.. "Οταν ή Γαλλική 'Ακαδημία έξέδωκε τδ πρώτο λεξικό της (1694) Ιδινε ώς έξής τδν δρισμδ τοΰ κλασικοΰ συγγραφέα : «συγγραφέας άρχαΐος πολδ έκτιμώμενος καί θεωρούμενος αδθεντία είς τά ζητήματα. δ ρωμαντισμδς είχε θριαμβεύσει μέ τήν θορυβώδη παράσταση τοΰ «Έρνάνη» τοΰ Ούγκώ. Ή 'Ακαδημία μέ τδ νέο της άόριστο. Μ' άλλα λόγια οί παλιοί έκεΐνοι άκαδημαϊκοί περιορίσανε τδ κριτήριό τους μόνο στδ περιεχόμενο ή τήν Ολη τών Ιργων. έπειδής είναι παλιά. Οστερα άπδ πολλούς άγώνες. Γιά μένα τδ έπος τών ΝιμπελοΟγκεν είναι κλασικό. γιατί καί τά δυδ αύτά έργα είναι ρωμαλέα καί ύγιά. πνευματικδ κέντρο συντηρητικό καί μισονεϊστικό. Τά σημερινά έργα δέν είναι ρωμαντικά. πού δέν είναι ώραΐα (δλα τά ψευτοκλασικά) κι έργα ρωμαντικά. Κάνει πολεμική έναντίον τοΰ «έχθροΰ». ποί) εΓτανε πολί) γραφικός. γιατί δ ρωμαντισμός δέν άκολουθοΰσε τά πρότυπα έργα. Κι δ έχθρδς αύτδς είναι δ ρωμαντισμός. Ό πρώτος λέγει : «'Ονομάζω κλασικδ τδ υγιές καί ρωμαντικό τδ άρρωστο. δπως κι δ πρώτος. άπέκλεισε τδ ρωμαντισμδ άπδ τήν καλώς έννοούμενη Τέχνη. Μπουαλώ κτλ. δρισμδ έγκαταλείπει τδ περιεχόμενο καί μένει μάλλον στή μορφή. πού εί- .. πήρε μεγάλη διάδοση καί καθιερώθηκε σ' δλες τίς γλώσσες τής δοτικής Εύρώπης κ" Οστερα καί σέ μάς. έπειδής είναι νέα παρά γιατί είναι άρρωστα. πού είναι άριστουργήματα (δλος δ Σαίξπηρ κι δ Σίλλερ κι δ Γδιος δ Γκαίτε) καθώς καί έργα άρρωστα. Στήν έκδοση τοΰ 1835 τδ Γδιο λεξικδ δρίζει γιά κλασικούς «τούς συγγραφείς πού θεωροΰνται πρότυποι σέ κάθε γλώσσα». Φοσικά τή στιγμή ποδ λανσαρίστηκε δ δρος σήμαινε κορίως τοδς άρίστοος σογγραφεΤς τοΰ περικλείοο καί τοΰ αύγοοστείοο «χρυσοΰ αιώνος». δσο κι δ "Ομηρος. Κ' ή 'Ακαδημία. τά γραμμένα στή γαλλική γλώσσα (Ρακίνα. Γιατί στά 1830. τά δποΐα διαπραγματεύεται».A I Ζβ ΗΤI Ε A 151 αύτός.) 'Αλλ' άς άκούσουμε καί τή γνώμη δυδ μεγάλων κριτικών τοΰ περασμένου αίώνα: τοΰ Γκαίτε καί τοΰ Σαίντ Μπέβ. 'Αλλ* δ δρισμδς αύτδς (κι άς μή πολυφαίνεται στδ πρώτο κοίταγμα) κρύβει μέσα του μιά πολεμική. Γιατί ύπάρχουν έργα χλασιχά. πού άρχισε νά κυριαρχεί στή λογοτεχνική ζωή τής Γαλλίας. παρά έπειδής είναι εύδιάθετα.

Μπέβ δίνει εύρύτερον δρισμδ : «Κλασικδς είναι δ συγγραφέας πού έπλούτισε τδ άνΟρώπινο πνεΰμα. καινούργιο καί παλιδ καί σύγχρονο δλων τών έποχών». ύγιά κι ώραΓα κα&' έαυτήν πού μίλησε σ' δλους μ' ενα προσωπικδ ύφος. Καί τή μέση : «άλήθεια. πού εΐνα: καί τδ υφος δλου τοΰ κόσμου. κάθε έποχής. δ δρος κλασικδς Ιχει δυδ σημασίες. Ό Μανέ είναι δ κλασικδς τής έμπρεσιονιστικής ζωγραφικής. "Ομως τό θέμα δέν τδ θεωρούμε έξαντλημένο. πάθος. μ' ενα ύφος καινούργιο χωρίς νεολογισμούς. ποί» άνακάλυψε κάποιαν ήθικήν άλήθεια άναμφισβήτητη ή συνέλαβε κάποιο αιώνιο πάθος μέσα στήν άνθρώπινη καρδιά.) Ό Σαίντ . Γι* αύτδ συμπληρώνουμε κάποια του κενά. τήν παρατήρηση του. Ξεκινούμε άπό τόν δρισμό. δμως πλατειά. "Ωστε. μεγάλη. "Απ* δλον αύτδν τδν περιγοαφικδ δρισμδ τονίζουμε τδ τέλος : «"Γφος προσωπικδ κι δλου τοΰ κόσμου καί σύγχρονο δλων τών έποχών». xic άποκαλύψεις του μέ μιά μορφή. II Δώσαμε πιδ πάνω τόν δρισμδ τής δννοιας τοΰ κλασικοΰ τόσο πλατύ. "Ετσι ή Νδτρ . δπως δ Κουρμπέ τής ρεαλιστικής κι δ Ντελακρουά τής ρωμαντικής. λεπτή καί λογική. Μιά στενότερη : σημαίνει τά άριστα Ιργα τής Τέχνης καί τοΰ Λόγου τών άρχαίων Ελλήνων καί Ρωμαίων· καί μιάν εύρυτερη : σημαίνει τά άριστα Ιργα κάθε σχολής.Ντάμ τού Παρισιού είναι δ Παρθενώνας τής γοτθικής Τέχνης κι δ "Οσσιαν δ "Ομηρος τής ρωμαντικής έποποιίας. πού νά σημαίνει κάθε καλλιτεχνικό ή γραμματειακό άριστούργημα σ* δποιον λαό κι άν άνήκει σ* δποιαν έποχή και σ' δποιο άπ* τά διάφορα είδη τής Τέχνης καί τοΰ Λόγου.153 Κί22ΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ ναι κλασικά στδ είδος τοος (δπως «οί αδελφοί Καραμαζώφ» τοΰ Ντοστογιέφσκη κλπ. ποί) τδ εκανε να προχωρήσει 5να βήμα μπροστά. πού Ιδωσε τοϋ κλασικού δ . ό Μορεάς τής νεοκλασικής καί στή νέα μας ποίηση δ Σολωμός είναι δ κλασικός τής νεορωμαντικής ποίησης. δπου δλα θεωρουντανε ώς τότε έξερευνημένα* ποί» άπέδωσε τή σκέψη του. κάθε λαοΰ καί κάθε είδους. Ό Βερλαίν είναι δ κλασικός τής συμβολικής ποίησης. υγεία». άδιάφορο ποιά.

πού τήν κάνανε λαοί κυνηγοί. είναι ή κλασική περίοδο τής πρωτόγονης Τέχνης. ξαναβρίσκουμε καί πάλι διάσπαση τής ισορροπίας μεταξύ τών δυό στοιχείων τού Καλού. Στή δεύτερη περίοδο. Τό Ιργο Τέχνης δέν είναι διπλό. Άλλά κι δ δρισμός «ισορροπία μορφής καί ιδέας» είναι δλότελα συμβατικός κι Ιξω άπό τήν πραγματικότητα.'Ενωση. Έτσι. δέν άποτελεΐται άπό δυό στοιχεία χωρισμένα. πού λέγεται ρωμαντική ή μοντέρνα. 138 Έγελος. πού λέγεται συμβολική ή Ανατολική. άποτελεΐ τό κριτήριο τής αισθητικής άξιολόγησης τών Ιργων τής Τέχνης καί τού Λόγου. δπως τήν Ιλεγε δ Σίλλερ. άλλά στή διάσπασην αύτήν ύπερισχύει ή ίδέα. Και γιά νά τά κάνουμε λιανά δλ' αύτά. τής έπιτυχίας καί τής παρακμής. ένώ ή ζωγραφική (καί ή γλυπτική καί διακοσμητική) τής νεολιθικής έποχής είναι Τέχνη παρακμής κι αύτήν τήν κάνανε λαοί γεωργοί.ΑΙΣΘΗΤΙΚΑ. πού έκφράζει στόν άνώτατο βαθμό μορφικής τελειότητας καί μέ τήν πιό προσωπική (άρα λεύτερη) σφραγίδα τά προβλήματα («ιδανικά») τού κύκλου.ας περνάει άπό τρεις περιόδους. Άλλά στήν Ιστορία τής Τέχνης αυτή ή αντικειμενική μορφοποίηση τής ΙΜας άλήθε. δ Έγελος παραδέχεται. Κατά τό μεγάλον αύτόν ίδεοκράτη φιλόσοφο. πού λέγεται κλασική ή ελληνική. τό «ώραΐο είναι ή αισθητή παράσταση τής ιδέας». . δτι στήν άνατολίτικη Τέχνη τό περιεχόμενο είναι άσήμαντο· στή ρωμαντική Τέχνη ή μορφή είναι έλαττωματική και μονάχα στήν έλληνική Τέχνη τά δυό αύτά στοιχεία: μορφή καί ιδέα κάνουν μιάν ισόρροπη μονάδα. Είναι Ικφραση «μή περαιτέρω» μιας έντύπωσης ή μιάς σκέψης. Στήν πραγματικότητα υπάρχει Ιργο ένιαΐο πετυχημένο ή άποτυχημένο άπό τήν άποψη τής Ικφρασης κι αύτή ή «ζώσα μορφή». Κάθε καλλιτεχνικός κύκλος Ιχει τά δικά του προβλήματα. θά Ομολογήσουμε πώς ή ζωγραφική τών σπηλαίων τής παλαιολιθικής έποχής. Στήν πρώτη περίοδο. Γιά λόγους μονάχα γνωστικούς κάνουμε αύτήν τή διχοτόμηση. Καί μονάχα κατά τή λύση τών δικών του προβλημάτων παρουσιάζονται τά τρία στάδια τής άναζήτησης. κλασικό είναι τό Ιργο. ταυτισμός· μορφής καί ιδέας. λοιπόν. Είναι απλή μονάδα. παρατηριέται ή άπόλυτη ισορροπία μεταξύ μορφής καί ίδέας· καί στήν περίοδο. Καί στή διάσπασην αύτήν ή μορφή ύπερισχύει. παρατηριέται διάσπαση τής ισορροπίας μεταξύ τής ιδέας καί τής μορφής. Μέσα λοιπόν σέ κάθε καλλιτεχνικό κύκλο.

Ά λ λ ' δπως εΓπαμε αύτή ή ισορροπία ύπάρχει σέ κάθε πετυχημένο έργο Τέχνης δποιασδήποτε σχολής. άλλά νόμιμο. Άλλά ή άντίληψη τής υπεροχής τοΰ κλασικοΰ ύποβιβάζει τδ μεγαλύτερο ποιητή δλων τών αίώνων. πού τδ περιέχει. δτι άφελεΐς ή άρχαΐοι. γιά νά ΰποστηρίξει τδν ύποκειμενισμό τδν δικό του έγραψε μιά πραγματεία: «Περί τής άφελοΰς καί τής συναισθηματικής ποίησης». αύτδ ζητοΰσε νά κάνει κι δ Σολωμδς στούς «'Ελεύθερους Πολιορκημένους» του συνειδητά. στήν τάξη τών δευτέρας ποιότητας ποιητών .164 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ "Ενας άλλος οπουδαΐος φιλόσοφος. τοΰ πρώτου δ Σέικσπηρ· τοΰ τρίτου δέν γνωρίζω». δ Μπέρξον.έπειδή είναι ρωμαντικδς ή ύποκειμενικός! 'Ενώ άκριβώς στδ Σαίξπηρ παρατηρείται αύτή ή τελειότητα τής έκφρασης κ' ή ζωντάνια τής ύλης πού είναι τά χαρακτηριστικά τοΰ κλασικοΰ. βρίσκει γιά κυριότερο χαραχτηριστικδ τοϋ κλασικοΰ τδ νά μήν παράγεται άποτέλεσμα μεγαλύτερο άπδ τήν αιτία. δηλαδή στά πρώτα δ άντικειμενισμδς καί στά δεύτερα δ υποκειμενισμός δφείλεται στδν Γκαίτε . πού στηρίζονται κυρίως στδ ΐίβριεχόμενο δέν είναι σωστές. Τοΰ δευτέρου εΓδους άκρο παράδειγμα είναι δ "Ομηρος. Ή άλλη γνώμη. πώς γι* αύτδν τδν λόγο τά κλασικά (έλληνικά) είναι άνώτερα άπδ τά ρομαντικά. δπου λέγει: Οί ποιητές ή είναι φύση οί ίδιοι ή άναζητοΰνε τή φύση. ύπάρχουν σέ κάθε έποχή. Παραδέχεται δμως. Καί γιά νά θυμηθοΰμε καί τά δικά μας. "Ολες δμως αύτές οί διακρίσεις τών σχολών. Αύτδ έκανε κι' δ ίδιος δ Γκαίτε στδ «Βέρθερό» του. Άπ" έδώ προέρχεται ή διάκρισή τους (άσχετα μέ τήν έποχή) σέ άφελεΐς ή αισθηματικούς. Ό Γκαίτε μάλιστα στά τελευταία του χρόνια έλεγε στδν "Εκκερμαν. Γιατί στούς «Στοχασμούς» του λέγει: «Κοίταξε άν αύτδ θά γένει ρωμαντικά ή άν είναι δυνατδ κλασικά ή είς είδος μικτό. τδ Σαίξπηρ. Δηλαδή δ Σίλλερ άντικαθιστά μέ αύτούς τούς δρους τούς καθιερωμένους : άρχαΐοι καί νεότεροι. Ό Σίλλερ. Δηλαδή μ* έναν έξυπνο τρόπο έπαναφέρει στήν ένέργεια τδν παλιδν δρισμδ τοΰ κλασικοΰ άπδ τδν Έγελο: ισορροπία μορφής καί ιδέας. Καί πώς καμιά φορά τά δυδ είδη συγχωνεύονται σ' ένα. πώς στά κλασικά (έλληνικά) έργα έπικρατεΓ δ νοϋς καί στά ρωμαντικά τδ αΓσθημα.άλλά κι αύτή δέν είναι σωστή προκειμένου νά άποφανθοϋμε. Οί διαφορές άνά- . πώς αύτδς μέ τδ Σίλλερ είχαν έπινοήσει τούς δρους τοϋ κλασικοΰ καί ρωμαντικοΰ.

Μέ άλλα τεχνικά μέσα έκφράζονται οί κλασικοί.ΑΙΣΘΗΤΙΚΑ. 138 μεσα στήν κλασική. τή ρωμαντική καί τή ρεαλιστική τέχνη είναι διαφορές τεχνικής. Αλλιώς ή ρωμαντική καί ή ρεαλιστική θά ταν παραστρατήματα άπό τό άληθινό νόημα τής Τέχνης. Δέ θά ξεχνοΰμε δμως. μέ άλλα οί ρωμαντικοί καί μέ άλλα οί ρεαλιστές. δηλαδή κακές Τέχνες. πώς ή κλασική Τέχνη (μέ τή στενή δννοια τοΰ δρου). "Οχι δ>ς έκεΐ! . δέν είναι άνώτερη άπό τίς άλλες παρά ισότιμη.

έξ άφορμής τής μετάφρασης ένδς έργου του : «Γιάννης Λουκάς δ καταδιωκίμένος» στήν ούγγρική γλώσσα. άν οί μικροί λαοί μπορούν νά Ιχουν μεγάλη λογοτεχνία. ύστερα άπδ καλλιέργεια πολλών γενεών. Τδ παράδοξο αύτδ σκηνικδ δράμα παίχτη/ε στήν 'Αθήνα πρίν άπδ κάμποσα χρόνια. Ό Ραμύζ είναι δ ζωγράφος τής χωριάτικης ζωής τών συμπατριωτών του. "Εδώ μέσα ζεΐ ένας λαός σχεδόν νομαδικός. "Εγραψε στδ μεταφραστή του ένα γράμμα. Κατεβαίνει στήν κοιλάδα γιά τόν τρυγητό. κίνησε μονάχος του τδ ζήτημα. άνεβαίνει στά μικροχωριουδάκια τής πλαγιάς γιά νά κόψει σανά καί πάει άκόμα ψηλότερα . δπου έξετάζει αύτδ τδ θέμα. « Ό τόπος. Ό Ραμύζ είναι γνωστδς καί σέ μάς. πού θεωρείται δ μεγαλύτερος μυθιστοριογράφος τής χώρας του. πού γίνεται ή ιστορία τοΰ Γιάννη-Λουκά βρίσκεται άνάμεσα στίς πηγές τοϋ Ροδανοϋ καί στίς έκβολές του στή λίμνη Λέμαν ( = τής Γενεύης). Άλλά ή προσπάθειά του νά δώσει αύτήν τήζωή μέ τήν ξεχωριστήν άτμόσφαιρά της μέσα στδ δικό της γεωγραφικό καί κοινωνικό περιβάλλον καί νά ζωντανέψει τούς «τύπους» πού πλαστήκανε μέσα σ' αύτδ τδ περιβάλλον. τδν κάνει νά φοβάται μήπως τό έργο του είναι τοπικιστικό κι δχι άνθρώπινο.ΜΙΚΡΟΙ ΛΑΟΙ ΜΙΚΡΗ ΤΕΧΝΗ ΕΑΒΕΤΟΣ συγγραφέας Κάρολος Φερδινάνδος Ραμύζ. Τδ γράμμα αύτδ δημοσιεύτηκε ώς πρόλογος στή μετάφραση τοΰ έργου του. Αύτδς έγραψε τδ κείμενο τής «'Ιστορίας τοΰ Στρατιώτη» τοΰ Στραβίνσκυ. πού άλλάζει διαμονή άκατάπαυτα.

Στδ Μεσαίωνα καί στήν 'Αναγέννηση ή μεγάλη Τέχνη άστραψε καί θάμπωσε μέσα σέ κρατίδια μικρά.. πού σταματάει ή άνοδος κι άρχίζει ή πα- . δέν θέλει νά διαβάζεται μονάχα άπδ τούς συμπατριώτες του.. "Αν καί είναι Έλβετδς ώς τδ κόκκαλο κ' ο£ τύποι του άτόφιοι 'Ελβετοί χωριάτες. γιατί έξω άπδ τις Πατρίδες υπάρχει (δ.. δέν είμαι καθόλου τοπικιστής. Πάντως ή καλλιτεχνική καί γενικότερα ή πνευματική δραστηριότητα τών λαών φανερώνεται στήν έποχή. "Εργα μεγάλα δέ φκιάσανε μονάχα οί μεγάλοι λαοί. Μιά ζωή σκληρή κάνει άνθρώπους σκληρούς. Ή πείρα άπαντά ναί... πού ή πολιτική καί οικονομική άκμή τους βρίσκεται στδν κολοφώνα της. Αποκρούει τδν έπαρχιωτισμό. Καί γι'αύτδ φοβοΰμαι μήπως δ Γιάννης . θέλησα νά συμβιβάσω τήν έπαρχία μέ τήν άνθρωπότητα. άν κατόρθωσα τίποτα.τι πιστεύουν. Πάντοτε ζήτησα νά πλάσω τούς ήρωες μου άνθρώπινους γιά νά τούς καταλαβαίνουν δλ' οί άναγνώστες κάθε τόπου. Αύτοί οί κλιματολογικοί καί τοπογραφικοί δροι φοβοΰμαι πώς θά κάνουν τά πρόσωπα τοΰ έργου μου άκατανόητα γιά τούς άναγνώστες. πού γεννιοΰνται άλλοΰ. Είναι δυνατδ νά γίνει αύτό. Οί μικρές πολιτείες τής άρχαίας 'Ελλάδας.τι καί νά κάνουμε καί νά λέμε) μιά 'Ανθρωπότητα. μά προσπάθησα πάντα νά τήν ξεπεράσω μέ τδ πλάτος τών συναισθημάτων πού γεννιούνται σ' αύτήν κι άπλώνονται πέρ' άπ' τά σύνορα γιά νά ένωθοΰνε μέ τά ίδια συναισθήματα. 138 στά βουνά γιά νά βοσκήσει τά κοπάδια του τρεις μήνες άράδα. τδ μερικό μέ τδ καθολικό. πολύ προσκολλημένους σέ δ... πού ζοΰνε μέσα σέ άλλιώτικους γεωγραφικούς δρους.» Ό Ραμύζ μ' αύτό του τδ γράμμα θέτει πολύ καλά τδ ζήτημα τής λογοτεχνίας τών μικρών λαών.Ώς ΐόσοέγώ. πού ένδιαφέρομαι γιά μιάν δρισμένην έπαρχία. πού είχανε λιγοστές χιλιάδες «πολίτες» δώσανε έργ' άθάνατα. πού μένει κλεισμένος στά γεωγραφικά καί στά ψυχικά σύνορα ένδς μικρού τόπου καί ζητάει τδ πανανθρώπινο. Ή φιλοδοξία μου είναι άληθινά μεγάλη καί δέν ξέρω. Στηρίχτηκα σέ μιάν δρισμένη γωνιά τής γής.ΑΙΣΘΗΤΙΚΑ.. έμπαθείς κ* έκδικητικούς. "Ομως συχνά τά μεγάλα έργα παρουσιάζονται στήν έποχή. 'Αγαπάει δλον τδν κόσμο καί θέλει νά έρφράσει δλάκερη τήν 'Ομορφιά σ' δλάκερη τή γής. τδ καθολικέ. Αύτδς είναι δ κίνδυνος τοΰ έπαρχιωτισμοΰ.Λουκάς φανεί «τεχνητδς» γιά δσους δέν ξέρουνε τδν τδπο μου. Αύτδς είναι δ κανόνας.

Κατ' άρχήν οδτε ot διβθνεΐς έπιδράσεις έμποδίζουν ένα έργο μικρού λαού νά είναι πρωτότυπο κ' έθνικό οδτε ένα έργο. Όσο τοπικιστικό κι άν είναι ένα έργο (άλίμονο άν δέν είναι!) φτάνει νά ξεχειλά άπό ζωή καί δύναμη έκφραστική κι άμέσως γίνεται παγκόσμιο. "Οχι σπάνια δμως ή μεγάλη δημιουργική πνοή προηγείται κι αύτής τής έθνικής άνεξαρτησίας τών λαών (Φιλλανδία — Κίβι* Ελλάδα — Σολωμός). στήν έποχή τδν έπιγόνων. δταν ξοδεύεται κι δχι δταν μαζεύεται δ πλούτος ('Ισπανία.158 Κί22ΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ ρακμή. ή καθολικότητα τών έργων δέν είναι ζήτημα προσπάθειας. δέν μπορεί νά είναι άνθρώπινο. . 'Ολλανδία). Τέλος. δηλ. έπειδής είναι έθνικό.

λέγει δ κ. Ιχουμε τήν ύποχρέωση νά τόν προφυλάξουμε αύτόν τό λαό (τό άπαντο τοϋ Ιθνους) δχι άπ* τό Ιλαφρό θέατρο παρ* άπ" τίς Ιλαφρές θεωρίες περί θεάτρου.. πού Ιζησε τίς μεγαλύτερες ( = τραγικότερες) στιγμές τής άνθρωπότητας καί πού άκόμα τό νευρικό σύστημα δέν ξαναβρήκε τήν ισορροπία του. ύστερα άπ' τά χρόνια τής σκλαβιάς. Γ. τις μεγάλες συγκρούσεις. Παπάς. πώς σκέφτεται περισσότερο σά θιασάρχης παρά σάν καλλιτέχνης. δέ στέκουν δμως καθόλου θεωρητικά. δ κ. "Γστερ' άπό εναν τέτιο πόλεμο. "Ηθελε νά βρει στό θέατρο τις μεγάλες στιγμές μέ τά μεγάλα πάθη.. ποί> άποτελοϋνε τό συνειθισμένο κοινό τών κεντρικών θεάτρων. . Έ Ιξήγησή του δέν είναι πειστική. Παπάς. «Πριν άπό τόν πόλεμο. ποί> ή ζωή εΓταν ήρεμη. άλλά κι άνθρωποι τοϋ λαοϋ.ΧΑΡΑ Ε ΚΑΙ Λ ΓΠΗ ΣΤΟ ΘΕΑΤΡΟ ΝΑΣ άπό τοί>ς άξιότερους καλλιτέχνες τοϋ έλληνικού θεάτρου καί θιασάρχης τής «Βρετάννιας». είναι φυσικό νά ζητήσει καί πάλι άπό τό θέατρο αύτό πού λαχταράει ή ψυχή του: τή Γαλήνη. Φαίνεται. Ιφέτος τουλάχιστο. Κ' Ιπειδή τό γράμμα του δέ θά τό διαβάσανε μονάχα οί άστοί κ* οί μικροαστοί. μέ τήν εύκαιρία τής Ιναρξης τών παραστάσεων του θεώρησε καλό νά έξηγήσει σέ μιάν Ιφημερίδα. πού πέρασε αύτός δ ίδιος δ θεατής. κανένα δραματικό Ιργο. Οί δικαιολογίες του μπορεί νά ναι πραχτικά βολικές. πού δέν τις Ιβρισκε στήν ήρεμη ζωή του. γιατί δέ θά παίξει. δ θεατής ζητούσε άπό τό θέατρο Ικτός άπό τήν αισθηματική συγκίνηση καί κάτι ποί> νά τοϋ ταράζει λίγο τό νευρικό του σύστημα.

μά συνεργάζονται. Οί τοτεσινοί Αθηναίοι δέ θέλανε καθόλου νά ξεχάσουνε τις φριχτές .. Ή τραγικότητα τής ζωής ή τής φαντασίας (τοϋ μύθου) δίνει τδ θέμα· κ' ή τραγικότητα τής Τέχνης μας λυτρώνει άπδ τήν άλλη καί τονώνει μέσα μας τά ιδανικά κίνητρα τής πράξης. Ή σκλαβιά συνεχίζεται. Μ* αύτδ δέ θέλουμε νά ύποστηρίξουμε. Λίγα χρόνια ύστερα άπδ τή ναυμαχία τής Σαλαμίνας δ μαραθωνομάχος καί σαλαμινομάχος Αισχύλος άνέβασε τούς «Πέρσες». καί σέ πολύ χειρότερη μορφή καί πολύ σατανικότερα δργανιομένη. Δέ βρισκόμαστε.160 Κί22ΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ Τδ θέατρο πρέπει γιά κάμποσον καιρδ άκόμη νά ναι μιά διασκέδαση. νατερα άπδ τά χρόνια τής σκλαβιάς. πού δέν άντιμάχονται τδ ενα τ' άλλο. πρέπει νά διορθώσουμε μερικά φραστικά λάθη τοϋ άγαπητοϋ μας φίλου. εΓτανε σκολειδ τοϋ λαοΰ κι δχι ενα είδος σαμπάνιας.» Σταματάμ* έδώ. Άλλά ή τραγικότητα τής ζωής εΓναι §να γεγονδς [στορικδ κ' ή τραγικότητα τής Τέχνης ξνα γεγονδς αισθητικό. δταν ή Τέχνη. δταν δλ' ή Ελλάδα γνώρισε τΙς πιδ μαϋρες μέρες τής ξενικής έπιδρομής. κι δχι νά τδν κοιμίζουμε μέ τήν παραποίηση τής πραγματικότητας. δυστυχώς. έπειδή λεγόμαστε σύμμαχοι. Αύτδ τδ ξέρανε εΓτε συνειδητά εΓτε δχι δλοι οί μεγάλοι (λέγε προοδευτικοί) «αιώνες» τής άνθρωπότητας. εΓτε τδ ποϋμε εΓτε δχι. έπειδή λεγόμαστε λεύτεροι καί σύμμαχοι. γιά νά μή θολώνουμε τά νερά καί νά γελιούμαστε κ' έμεΐς. Καϊ πρίν ξανακινήσουμε. πού τήν Ιχασε. τή λευτεριά. ντόπια καί ξένη. Κι άπδ τή βεβαίωση αύτοϋ τοϋ άπλοϋ πράγματος βγαίν* ή μεγάλ* ύποχρέωση τών πνευματικών έργατών νά βοηθήσουνε τδ λαδ νά ξανΛποχτήσει τδ μεγαλύτερό του άγαθό.. μά πώς δέν πρέπει σ' αύτά τά έλαφρά εΓδη νά θυσιάζεται τδ σπουδαιότερο. πώς βιμαστε λεύτεροι.πώς τδ έλαφρδ θέατρο κ' ή κωμωδία (ή «άρχαία άττική κωμωδία» εΓτανε κι αύτή σκολειδ) πρίπει νά λείψουνε. πού «δροσίζει καί ζαλίζει έλαφρά». §να γλέντι χωρίς δυνατά πιοτά. νά γελοϋμε καί τούς άλλους. Λίγη σαμπάνια ποί) δροσίζει και ζαλίζει έλαφρά. καί γιά τήν περίπτωσή μας ή Σκηνή. Δυδ γεγονότα διαφορετικού ποιοΰ. Κι άς άρχίσουμε πρώτ' άπ' τήν Ιστορική διαπίστωση τοϋ πράγματος. Κάνουμε αύτήν τή διόρθωση. Ή άκμή τής άττικής τραγωδίας άρχίζει σχεδδν άμέσως ύστερα άπδ τούς Μηδικούς πολέμους.

Αδτοί πού θέλουνε νά ξεχάσουνε τήν τραγικότητα τής ζωής είναι ot Γδιοι πού τή δημιουργήσανε. Έτσι δ ποιητής άπό τό «παθητικό» μάς πάει στό «ύψηλό». Γι* αύτούς θά λειτουργήσει ib θέατρο τοϋ κ. πού κάνανε γιά νά μείνουνε λεύτεροι. θέλουνε κατόπι καί λίγη σαμπάνια. θυσιάζοντας τή ζωή του γιά νά σώσει τήν λευτεριά τοϋ πνεύματός του. δ Σίλλερ βόηθησε τδν Απελευθερωτικό Αναβρασμό τών λαών τής Δόσης μέ τούς «Ληστές» καί λίγο άργότερα μέ τή «Λουίζα Μόλλερ». Λαός λεύτερος. Κι Απόδειξη. Μάς δείχνει τόν άνθρωπο στήν πιό άνήλεη πάλη του ένάντια στή Μοίρα. Κύριος τής τύχης του. Πώς. "Αν £νας όποιοσδήποτε θιασάρχης τολμούσε μέ τή σημερινή τρομοκρατία τών «μηδιζόντων» ν' άνεβάσει τό ήρωικό δράμα τής Έθνικής 'Αντίστασης. Ελαφριά συνείδηση. Είναι οί άφέντες τής ήμέρας. πού παίζανε οί «Ενωμένοι Καλλιτέχνες». Καί ot «μηδίζοντες». 'Αλλά δέ μένει σ' αύτό τό «παθητικό» (δπως τ' όνομάζει δ Σίλλερ).τι πολυτιμότερο έχει. 'Αλλ' άς πάρουμε καί λίγο θεωρητικά τό ζήτημα. έλαφρά θεάματα. Δέ μάς κρατάει 10 . Παπά κι άς μήν τό λέει. Ένώ δ λαός δέ θέλει νά ξεχάσει και δέν πρέπει νά τόν άφήσουμ· νά ξεχάσει τούς άγώνες του γιά τή λευτεριά καί τήν προδοσία τών άγώνων του. τής φασιστικής. παρά τό πνεΰμα πού νικά. πού άφού ήπιανε και πίνουνε τό αίμα τοϋ λαοϋ. Τί ρόλο παίζει τό τραγικό στοιχείο στά δράματα . ΕΓτανε λαός νικητής. Μάς πάει πέρα άπ' τό «παθητικό». πώς δέ θέλει νά ξεχάσει δ. προκειμένου γιά τούς άρχαίους 'Αθηναίους. πού δροσίζει καί ζαλίζει έλαφρά. Μονάχα ot Ινοχοι ζητάνε τή λήθη καί τό «άλλοθι». Καί πάλε νικητές είναι ot Πέρσες: οί φασίστες.ΑΙΣΘΗΤΙΚΑ 161 θυσίες. Καί λίγα χρόνια πριν ξεσπάσει ή Γαλλική έπανάσταση. Μά ξεχνάμε μιά λεπτομέρεια. γιατί μάς δείχνει δχι τόν άνθρωπο πού πάσχει. θά λάβαινε γι* άμοιβή «τόν κεραυνόν εις φάκελλον εύώδη». Έν© σήμερα βγήκαμε άπ' τούς Απελευθερωτικούς μας άγωνες σκλάβοι τής χειρότερης μορφής. Πρέπει δ ήρωας νά τις νικήσει αδτές τις έχθρικές δυνάμεις. ώσπου τοϋ φράξανε τό δρόμο τ' αύτόματα τών «άγνώστων». είναι πού έτρεχε νά ίδεΐ τά Ιργα τής Έθνικής "Αντίστασης. δηλαδή τό λιγότερο μιά χειροβομβίδα. ένάντια στις έχθρικές δυνάμεις τής Φύσης καί τής Κοινωνίας.

"Ετσι μονάχα ή τραγωδία (κι δποΐα άλλη Ποίηση και Τέχνη) γίνεται σκολειδ τοϋ λαού. Ει δ θεατής φεύγει άπδ τδ θέατρο δχι πιδ δυστυχισμένος άπ' δσο εΓτανε παρά λυτρωμένος. Μάς «καθαίρει» άπ' αύτά «δι' έλέου χαΐ φδβου».Γκινιόλ. Μ' άλλα λόγια.162 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ στά πάθη. Αύτήν τήν «κάθαρση τών παθημάτων» άλλοι έρμηνευτές τοϋ 'Αριστοτέλη τή θεωρούνε φυσιολογική. Πρέπει τδ έργο ν' άρέσει ώς έργο Τέχνης. Ή μεγάλη Τέχνη δέ ζητάει νά μάς τρομάξει δπως ή Τέχνη τοϋ Ντελόρντ. Δέν είναι Γκράν . άν μάς δείχνει μονάχα τή δύναμη τοϋ ήθικοϋ νόμου κι δχι τή δύναμη τής άντίστασης τοϋ άνθρώπου στίς έχθρικές δυνάμεις. . Είναι άπ' δλα. 'Αλλιώς. δπως πολύ σοφά τδ παρατήρησε δ 'Αριστοτέλης. ή τραγωδία δέ μάς συντρίβει μέ τδ πάθος της· δέ διπλασιάζει τήν τραγικότητα τής ζωής παρά μάς λυτρώνει άπ* δλ' αύτά. Μά πρώτα άπ' δλα αίσΰητιχή. Κι δχι χειρότερος παρά καλύτερος. Δίνει τδ βαθύτερο νόημα τής τραγικότητας τής ζωής καί τής δικιάς της: τδ 'Ιδανικό. πού δταν οΕ άνθρωποι τδ ιδούνε πραγματοποιημένο αίσθητά (=Τέχνη) τδ κάνουνέ δδηγδ τής ζωής τους. άλλοι ψυχολογική. άλλοι ήθική κι άλλοι ιδεολογική. πάει χαμένος δ κόπος του.

μέ τήν προνομιούχα συνείδηση ένός άνώτερου διανοητή καί δημιουργού. Τουναντίον δ Σολωμός είχε άπό πολύ νέος άντικρύσει θαρρετά καί κεντρικά. πού δ άσφυχτικός έλληνισμός τους τούς έφερε στήν καθαρεύουσα."ΤΟ ΝΟΗΜΑ Τ Η Σ Τ Ε Χ Ν Η Σ " ΣΟΛΩΜΟΣ δέν είναι μονάχα Ινας μεγάλος ποιητής καί μεγάλος πεζογράφος. γεμάτον ύπερηφάνεια κι αυτοπεποίθηση. δσους μάς έσωσαν οί σύγχρονοι του θαυμαστές. τής μεγάλης Ποίησης. . περισσότερο πιστεύανε παρά ξέρανε. Άλλά πάλι ή άντίδραση τών σκοτεινών ποιητών καί λογίων τοΰ καιροΰ του τόν ύποχρεώσανε ν' «άπολογηθεΐ» κατά κάποιον τρόπο. Οί πολλοί. τό «Διάλογό» του καί τούς προφορικούς «άφορισμούς» του. στή ρητορεία καί στήν αύτάρκη άδιαφορία γιά τά πιό στοιχειώδη προβλήματα τής Σκέψης καί τής Τέχνης. τούς σκοπούς καί τά έκφραστικά μέσα τής Ποίησης. κάνει αίσθητήν άντίθεση μέ τούς χερσαίους όμότεχνούς του κείνης τής έποχής. τή φύση. "Εξω άπό μερικές μιμήσεις δημοτικού τραγουδιού. Ωστόσο άν θαυμάστηκε πολύ άπό τούς σύγχρονούς του. πώς εΓτανε μεγάλος ποιητής. 'Αληθινός Ευρωπαίος πού άνάπνεε σέ μιάν άτμόσφαιρα Τέχνης καί Σκέψης πιό πλατιά καί πιό πολιτισμένη. μερικά έπίκαιρα. δπως ή «Φαρμακωμένη».καί τό δείξε μέ τΙς σημειώσεις του. ούτε δσα δημοσίεψε (δεκάξι δχτάστιχα τοΰ «Αάμπρου») κάνανε τήν έντύπωση «πού Ιπρεπε νά περιμένει δ ποιητής» . έννοήθηκε δμως λιγότερο. μά καί μεγάλος κριτικός. λίγα πατριωτικά (οί πρώτες στροφές τοΰ «°Γμνου είς τήν Έλευθερίαν») ούτε δ ίδιος δημοσίεψε άλλα. στίς «Σημειώσεις» του καί σέ κάθε νέο του σημαντικό έργο νά χει .δπως μάς βεβαιώνει δ Πολυλάς. τούς «Στοχασμούς» του.

τής ζωντανής σκέψης. δπως εΐναι ot «Στοχασμοί» τών «'Ελεύθερων Πολιορκημένων». πού συμβαίνει στδ πνεύμα έκεινών. άπ' τδ όποιο βγάζει Ιτοιμα δόγματα. Κι αύτδ πού βλέπει εΐναι άναγκαστικά «οί αιώνιοι σκοποί τοϋ πνεύματος!» Κυρίως δμως βλέπει . δηλαδή σά νά τανε άκίνητα. άλλ* εις τό νά ύποτάξει αύτά τά δύο πράγματα μέ καιρό καί μέ κόπο . Υπάρχουν λόγιοι. φυσικδ δυστύχημα. μπορείς νά πάς παραπέρα καί νά τήν έπηρεάσεις δίνοντας μορφή καί τύπο στίς άόριστές της δυνάμεις.164 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ άπό πριν Ιτοιμο τδ αισθητικό που «πιστεύω». "Ενα πνεύμα δημιουργικό εΐναι Ινα πνεύμα λεύτερο. "Ενα τέτιο παλιό δόγμα στή σφαίρα τής τεχνοκριτικής εΐναι καί τοϋ Σολωμοϋ: « Ή δυσκολία πού αισθάνεται ό συγγραφέας (όμιλώ γιά τό μεγάλο συγγραφέα) δέν στέκει εις τό νά δείξει φαντασία καί πάθος. Κ' ή άκινησία είναι δ θάνατος τής ζωής καί τής σκέψης . Χάρη σ' αύτδ τδ παρελθόν άρνιέται τό παρόν κι άγνοεϊ τό μέλλον. πού ξετυλίγεται φωτεινά μέσα στδ χώρο καί στδ χρόνο. Δέ βλέπουνε σ' αύτδν παρά Ινα άκίνητο φωτεινδ σημείο. άρα μιά «ζώσα ύπαρξη». Καί λευτεριά δνομάζουμε κείνη τήν έσωτερική ή έξωτερική άναγκαιότητα. πεσμένη στά χέρια άφιλοσόφητων άνθρώπων ή προχειρολόγων «χρονογράφων» (ποιδς θά τολμούσε νά τούς πει κριτικούς !) ϊγινε άγνώριστη. Ό στάσιμος άνθρωπος άναγκαστικά βλέπει «άφ* ύψηλοΰ». . Μά άν ή ποίησή του δέν Ιχει πιά μυστήρια. μά συγχωνεμένος μ" αύτήν.μονάχα τδ παρελθόν. "Ετσι τδν παρανοούνε περισσότερο άπ' δσο δέν τδν έννοούσαν οί σύγχρονοί του. πού άντικρύζουνε τά φαινόμενα καί τά πράματα μέ τρόπο «στατικό». Έ μανία τής γενίκεψης καί τής Απλοποίησης βίναι πάντα μιά «μανία». "Οχι άγγίζοντας άπλώς ή έξωτερικά τή σύγχρονη πραγματικότητα. πού όδηγεϊ στδ «άπόλυτο». ένώ ή πραγματικότητα είναι Ινα κινούμενο φωτεινδ σημείο. Μά καί σήμερα ή τύχη τού ποιητή δέν εΐναι καλύτερη. πού ίνας άποκλειστικδς θαυμασμδς τούς κάρφωσε άπάνω του καί δέ μπορούνε νά κινηθούνε ούτε μπρδς ούτε πίσω. ή σκέψη του. πού κάνει τδν άνθρωπο νά σπάζει τούς δεσμούς του μέ τά άγονα δόγματα (τά a priori).μέ άρχή καί τέλος. Καί δέν ύπάρχει πιδ εύκολο πράμα άπδ τή θέοη τού άπόλυτου.

τοϋ λαλούσε. πού τραγούδι πλέον ψηλό. γιατί χε καί σοβαρότατα μορφωθεί στήν "Ιταλία.. είς τές διχόνοιές του μέ τή γυναίκα του.ΑΙΣΘΗΤΙΚΑ. γιά τούς σκοπούς τής Τέχνης. βάνεται. Πρώτα . δντας νέος—μία θεά μελωδική. Μπάιρον.1 4 τοϋ «"Γμνου στδ Λδρδ Μπάιρον». Καί κειός. άπδ τά δποΐα βγαίνει σάν άφοριστικδ συμπέρασμα καί τά δποΐα φυσικά τήν έξηγοϋνε* έπειτα τήν μεταφέρουν εΓκοσι χρόνια άργότερα καί τή συνάπτουν μέ τούς «Στοχασμούς» δίνοντας στδν δρο «νόημα τής Τέχνης» τδ ίδανικδ τοΰ «ύψηλοϋ» δηλαδή τής πνευματικής έλευθερίας ένάντια στά ύλικά έμπόδια* καί τρίτο τή γενικεύουνε σέ άπόλυτο έξω καιρού και τόπου δόγμα γιά κάθε Τέχνη κάθε έποχής. τΙς τραγουδάει. είς τδ νά είναι δυστυχισμένος. Ή δλη σημείωση 2 άναφέρεται στίς στροφές 1 1 . δσβς βλέπεις δμορφιές. Ψάλλε. ώστε νά παραξηγιέται εύκολα. δτι εύρίσκονται καί άλλες δυστυχίες έξω άπδ τδ νά είναι δ άνθρωπος φτωχδς καί τυφλός)· και τέλος πάντων είς τδν τρόπον πού έσχημάτισε τά καλύτερά του ποιήματα. "Ας κοιτάξουμε άπδ κοντύτερα τδ πράμα.... Ή σημείωση λοιπδν λέγει: « Ό Μπάιρον έπαρόμοιαζε είς διάφορα πράγματα τδν Μίλτον — είς τδ πάθος του γιά τήν έλευθερίαν. κάθε γνώμη ένδς δημιουργού πρέπει νά τοποθετείται μέσα στδ πνεΰμα τής έποχής του* έπειτα μέσα στδ πνεΰμα τής δικής του Τέχνης· καί τέλος νά τής δίνεται ή άρμόδια θέση στή χρονολογική σειρά τής τεχνικής κ" αισθητικής έξέλιξης τοΰ δημιουργού. 2 στδν "Ύμνο τοϋ Λδρϊ Μπάιρον). είς τήν προθυμίαν του νά γυμνάζεται είς τ' άρματα. Ιχει πολλήν άοριστία. δέν άκούστηκε άπ' δταν έψαλλε δ "Αγγλος δ τυφλός1 τ* άγκαλιάσματα τά πρώτα. πού δωσε άντρας γυναικός». Είς τδν Paradise Lost ή άντίθεση άνάμεσα είς 1.. Έ>νο«1 τό Μίλτον. πού φανερώνει πώς σέ ήλιχία 28 χρονώ είχε σοβαρότατα σκεφτεί.. (δταν κανείς ιτοχασθεΐ.πρώτα. 138 βίς τδ νόημα τής Τέχνης». «Τούτον έμπνευσε. Ή σημείωση αύτή τοϋ Σολωμοϋ. . Στή σημείωση αύτή γίνεται τδ λάθος νά τήν άποσποϋν άπδ τά προηγούμενά της. (Σημ.

Ή δυσκολία κλπ». πριν άκόμα ή ύψηλή κριτική του δύναμη εδρει τδν κανόνα. 'Ωστόσο δ άφορισμδς αύτδς τής δυσκολίας καί τοΰ νοήματος είναι πολύ γενικότερος δχι μονάχα κατά τή διατύπωση. μά κείνη. . σφιχτά δεμένα. πού τίς δείχνει στήν άντίθεσή τους. μία άπλούστατη μικρή κοντυλιά τερπνή (ή άντίστροφα). πώς κατά τή γνώμη τοΰ Σολωμοΰ δ Μίλτον είναι μεγαλύτερος ποιητής. ώς 6ποσημ·(α>ση. μά καί κατά τδ πνεύμα. είναι πώς ή μεγάλη Τέχνη (καί άρα δύσκολη) δέν είναι κείνη πού ψάλλει τίς «δμορφιές». πράγμα πού δέν είναι καθόλου τδ Γδιο. ΙΙιθανδ νά βγαίνει γιά συμπέρασμα. Ή μελαγχολική του φύση. άπ' δπου βγαίνει δ άφορισμδς τής «μελέτης» καί τής «δυσκολίας». γιατί δ Μίλτον έμελετονσε πολύ τούς στίχους του. πώς δ Σολωμδς έσμιγε τίς πλέον τρομαχτικές μέ τις πλέον χαριτωμένες είκόνες. Μέ τή διαφορά. δ δποΐος σώζεται γραμμένος ε?ς τά μεταγενέστερα ιδιόγραφα: «Ακολούθησε σταθερά τούτο. Ό Πολυλάς πού έξηγεΐ καλύτερα άπδ κάθε άλλον τδ ποιητικδ ξετύλιγμα τοΰ Σολωμού. Ανάμεσα στά τρομερά ή λυπηρά πράγματα. μδς λέγει στά Προλεγόμενά του. Άλλά έτοΰτο τδ μοιάσιμο δέν τδ ευρίσκεις παρά δπου δ Μπάιρον τδ ή&έλησε. έσύντρεξε εις τδ νά τδν κάμει νά ξετυλίξει εις τά ποιήματά του αύτή τήν άντίθεσιν είς άλλον τρόπον. Λΰτόν τό στοχασμό ό Πολυλάς τόν άναφέριι xat στό τέλος τών «Στοχασμών» τδν Ε. Τδ κύριο σημείο.—μά τούτο δέν μάς ένδιαφέρει έδώ.166 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ τΙς πρωτόπλαστες εύμορφιές τής Κτίσης καί τούς τρόμους τής Κόλασης βέβαια έκαμε μεγάλην έντυπωσιν εις τδ νοΰ τοΰ Μπάιρον. άγριεμένη άπδ δυσαρέσκειες. πώς στδ τέλος δταν ώρίμασε ή αισθητική καί κριτική του συνείδηση. πράγμα πού δ Μίλτον τό κάμνε πάντα κι δ Μπάιρον δπου τδ θέλησε. μά καί τήν προχωρεί έως τή νίκη τοΰ πνεύματος ένάντια στήν δλη. Καί είς τούτο τδν δδηγοΰσε ή φυσική του καλαισθησία. — πολύ γενικότερος άπ' δσα λέγει ώς 1. καθώς ή είκόνα τοΰ μικροΰ χλωρού βάτου ε?ς τούς άπειρους άμμους τής Αφρικής» Ή φροντίδα τής άντίθεσης τών δυνάμεων ένδς ποιήματος στάθηκε άδιάκοπη σ' δλο του τδ έργο.Π. δέ μένει πιά στήν άπλήν άντίθεση. "Ωστε ή δυσκολία αύτή τοΰ καιροΰ καί τοΰ κόπου είναι άποτέλεσμα τής άνάγκης πολλής «μελέτης» τών στίχων.

είναι άπδ τά σπάνια παραδείγματα. 1 3 8 έκείνη τή στιγμή ή δλη σημ. δπου μάς μιλεί γιά «τολμηρότατο λυρισμδ καί καθαρότατο Οφος». δτι. τά δποΤα δείχνουν. τόσο σοβαρότερα αίσθάνετο τήν άξιοπρέπεια τής τέχνης 1. ΕΓμαστε πολύ μακριά άκόμα άπδ τδ νόημα τοΰ «ύψηλοΰ». δούλευε ( = μελετούσε) πολύ τούς στίχους του. γραμμένο πιθανώς είς αύτή τήν έποχή (1825). άδύνατο δμως δέν είναι είς τδν άληθινδ ποιητή νά φανερώσει μέ άπλές καί δημοτικές μορφές1 τά πλέον διαλεχτά έφευρήματα τής φαντασίας». ένώ δ Μπάιρον δσες φορές τδ θέλησε. «Όσο Ανέβαινε είς τδ φώς τής 'Ιδέας.Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α . . τόσο άπλούστερα γράφεις. Μ'αδτό του λοιπδν τδν άφορισμδ δ Σολωμδς κηρύσσεται ένάντια στδν άχαλίνωτο ρωμαντισμό. Μ' αύτές τΙς βοήθειες τδ «νόημα τής Τέχνης» είναι τδ έξής : Δέ φτάνει νά έχεις φαντασία καί πάθος· πρέπει νά τά δείχνεις στίς άντιθέσεις τους. 2. «Λημοτιχ*ς μορφές) δέν ivvoit «ο* δημοτική γλώσοα» (χι βΰτό) μά χι>ρ(α>ζ ιύχολονότμις γιά τό πολύ χοινό. λέγει. γι' αύτδ καί περισσότερο ρωμαντικός καί λιγότερο κλασικός. 2.καί τδ δτι δ ποιητής ήξερε «μέ τά Απλούστερα μέσα νά έκφράσει τδ δεινότερο πάθος». "Ο Μίλτον. καθώς καί κείνην τοΰ θωμαζέου: «Τούτοι (οί Γερμανοί) δίνουν καί είς τά κοινά νοήματα τήν δψη τής βαθύτητος· έσύ εΟρηκες τδν τρόπο νά καταστήσεις κοινή καί τή βαθύτερην έννοια». Νέες βοήθειες γιά τούτη τήν έξήγηση έχουμε καί άλλες κρίσεις τοΰ Πολυλά γιά τδ «Λάμπρο». στήν ύπερβολή καί στή ρητορεία. Ό δρος «ύποτάζει» φανερώνει άρκετά καλά τή νεοκλασική τεχνοτροπία πού κυριαρχούσε στίς άρχές τοΰ 19ου αίώνα. έάν είναι πολύ δύσκολο. Ό Γδιος Πολυλάς στά Προλεγόμενά του μάς δίνει τή βοήθεια νά έξηγήσουμε τδ πράγμα: * Τούτη ή ύστερη θέση»1 καί τδ έπίγραμμα « Ή καταστροφή τών Ψαρών». — καθώς καί τήν παρατήρηση τοΰ Τρικούπη πρδς τδ Σολωμδ «δσο προκόβεις είς τήν 'Ελληνική. Ει άκόμα μέ καιρδ καί κόπο νά τά ύποτάξεις στήν άνάγκη τής Απλότητας. καί δέχεται γι" άνώτερη μορφή Τέχνης έκείνην πού ύποτάζεί τήν Ολη της στδ μέτρο τής Απλότητας καί δείχνει τή δύναμή της άνάμεσα άπδ τίς άντιθέσεις. δταν συνθέτεις είς τήν δμιλουμένη». «Ή Ινθουσιασμίνη ο«ιρά» tfflv ατροφδν 99 —130 τοΟ "Γμνου στό Λόρ6 Μπάιρον. ΕΓτανε λοιπδν περισσότερο αύθόρμητος. ή έκείνην πού άρμοζε σ' ένα μείγμα κλασικισμού καί ρωμαντισμοΰ.

» μάς λέγει πάλι δ Γδιος δ Πολυλάς. πώς δλα τά προηγούμενα ποιητικά «δργανά» του ζητούσε δ Σολωμός «νά ξαναφανοΰν σεμνοπρεπέστερα είς τό Ποίημα (τών Ε. Μας λέγει στά Προλεγόμενά του. Κάνουμε λάθος άναχρονιστικό. στά Γδια Προλεγόμενα. δτι δ μεγαλότολμος έκεΐνος νοΰς είχε προαισθανθεΐ τή ρωμαντικήν ποίηση. ώς πρός τόν χαραχτήρα τής μορφής καί τοΰ ύψους* άλλά ώς πρός τήν οΰζία φαίνεται μές τά ποιητικά του ίταλικά δοκίμια . πού τόν «είχε γράψει νέος άκόμα». έκεϊ πού μας μιλεί γιά τούς νέους δρίζοντες τής Ποιητικής. Αύτά είναι πράγματα ύστερότερα. τήν ύψηλή συναίσθηση τής ήθικής έλευθεριας κτλ. δτι ούσία τοΟ άληθινοΰ ποιήματος πρέπει νά είναι ή νίκη τοΟ λόγου άπάνου είς τήν δύναμη τών αισθήσεων θρίαμβος άληθινός. πού άνοίξανε στδ Σολωμό «τά θεωρητικά συγγράμματα τοΰ Σίλλερ» τελειώνει μέ τόν άφορισμδ τής δυσκολίας κτλ.. πού γιά τούς Ε. πού άνήκει στά ύστερινά χρόνια τής Ποιητικής τοΟ Σολωμού. 2 άναφέρεται στήν έκφραση τής Τέχνης κι δχι στήν ούσία της. δταν ύποβάλλουμε στδ «νόημα τής Τέχνης» αύτδ τδ μεταφυσικό νόημα. πώς αύτδ τό Ιργο δέν πραγματοποιεί τήν πνευματικήν έλευθερία ένάντια στήν ύλική βία. θεωρούσε τοΰ Σοφοκλή τά δράματα καλλιτεχνήματα τέλεια* άλλά συναριθμοΰσε τδν Εύριπίδη μέ τούς πολλούς ποιητάδες. έκφρασμένα μέ απλότητα καί μέτρο. "Αλλωστε αύτός δ Γδιος δ Πολυλάς κάμνει αύτήν τή διάκριση. "Ετσι τοΰ δίνει νόημα πού δέν είχε τότες πού γράφτηκε. Καί φτάνει νά προσέξει κανείς άπ' αύτήν τήν άποψη δλο τό ποιητικό Ιργο τής νεότητας τοΰ Σολωμού (καί μάλιστα τούς "Ύμνους) καί θά ίδεΐ άμέσως. Τδ «νόημα τής Τέχνης» στή σημ.. Π. «"Οθεν έθαύμαζε τδ Οψος τοΰ Αισχύλου κ' έλεγε. "Ομως δ Γδιος δ Πολυλάς.. δχι ώς μέσον τής Τέχνης». είναι ή ήθική σκοπιμότητα.168 Κί22ΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ του. ή πραγμάτωση τοΟ «ύψηλοΟ» δηλαδή τής πνευματικής νίκης ένάντια στή φυσική Αναγκαιότητα. Στά νιάτα του δέν ήξερε άκόμα τδ Σίλλερ. πού πηγάζει άπδ.. οί δποΐοι άποβλέπουν είς τδ πάθος ώς κύριον σκοπόν.) καί ωσάν πνβυματοποιημένα νά συμπνέουν δλα είς τή μόρφωσή του».. Π. ΕαΙ ώς πρδς τήν ούσία τοΰ ποιητικοΰ έργου δ Σολωμδς έβλεπβ καθαρά καί άσάλευτα πίστευε. μά τουναντίον είναι έργο γεμάτο φαντασία καί πάθος.. εΓτανε «δπαδδς τής ιταλικής σχολής» («λαμπρό ξαναΰφασμα τής λατινικής τέχνης»).

Σ* αύτό μάς έξαναγκάζουν καί δλη ή σημ. δι' έλέου καί φόβου κι δχι δια τής πνευματικής έλευθερίας. Ό Σίλλερ τό κατάφερε πρώτος κι δ Σολωμός άργότερα. 2 καί στό νόημα τών Στοχασμών είτε δχι.Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α . "Ομως εΓτε παραδεχτούμε διαφορά ούσιαστική Ανάμεσα στό νόημα τής σημ. πού γίνεται μέ τή φαντασία καί τό πάθος. δπως μάς λέγει δ Γδιος. Τούτο πρώτα πρώτα είναι ένα ιδανικό κυρίως τής τραγικής ποίησης (καί λιγότερο τής έπικής) μετατοπισμένο στή λυρική ποίηση. μάς βγάζει έξω άπό τόν κύκλο τής σοβαρής βιωτικής μέριμνας. περασμένη. πώς τά θεωρητικά συγγράμματα τού Σίλλερ τά γνώρισε άργότερα. Ό σκοπός τής Τέχνης είναι ν* αρέσει (τί εύτέλεια! θά φωνάξουν οί συναξαριστές τοϋ «ύπερπέραν»). 2 είναι δ πρώτος σταθμός τής αισθητικής έξέλιξης τοϋ Σολωμού. Καί τότε μονάχα ή ήδονή τής δμορφιάς. 'Αλλ' δ σκοπός αύτός δέν είναι ή ούαία τής Τέχνης. Έ Τέχνη ώς παιχνίδι. δ άφορισμός τοϋ Σολωμού δέν έχει άπόλυτη άξία γιά δλην τήν Τέχνη. Είναι ένας σκοπός έξωαισθητικός — πού και χωρίς αύτόν ή έλευθερία ή λύτρωση είναι δυνατή. πώς νόημα τής Τέχνης είναι πραγματικά τό «ύψηλό». μά άποτέλεσμα (κι δχι σκοπός) τής Γδιας αισθητικής ένέργειας. Τό συναίσθημα τής έλευθερίας ή τής λύτρωσης. πού μάς δίνει ή Τέχνη. δείχνοντας τό πνεύμα νικηφόρο ένάντια στή βία. ώς πο- . ή κατ' έξοχήν Ανιδιοτελής ήδονή. μελλούμενη. δέν είναι Αποτέλεσμα τής πνευματικής έλευθερίας πού ή Γδια πραγματοποιεί. τωρινή. "Ας παραδεχτούμε. πού κινιέται σχεδόν δλη γύρω άπό τό ένστιχτο τής αύτοσυντηρησίας. 2 και τό έργο τού Ποιητή έκείνης τής έποχής καί ή διαφορά τού έργου καί τών σκοπών τής ώριμότητάς του μαζί μέ τήν πληροφορία. — γιά δλην τήν Τέχνη δλων τών τόπων καί τών έποχών ήτοι έξω τόπου καί χρόνου! Κι αύιό πρό παντός ένδιαφέρει τή μελέτη μου αύτή. Αύτός είναι δ άριστοτελικός καθαρμός τής ψυχής. πού γίνεται. Π. Τστερ* άπ* δλ' αύτά θά ξεχωρίσουμε τό νόημα τής Τέχνης τής έποχής τών "Γμνων άπό τό νόημα τής σιλλερικής Ποιητικής τής έποχής τών Ε. *0 άφορισμός τής σημ. "Εχουμε άλλη μιά φορά τή σωστή έξήγηση τής ούσίας ώς σεμνότητας καί καθαρότητας (νεοκλασικό ιδανικό). 1 3 8 έκείνης τής έποχής μιά αεμνότης δλη έΧΙηνιχή» (Πολυλά «Προλεγόμενα»).

ένα ποίημα τής Σαπφώς ή τοΰ Villon. κούραση κτλ. Χαρά. έξαιρεΐ ή θεωρεί κατώτερου είδους ποιητική πηγή δλη τήν απεριόριστη ποικιλία τής συναισθητικής ζωής τοΰ άνθρώπου. κανένας δέν τδ αισθάνεται γιά άνήθικο. ήδυπάθεια. παρμένος κατά γράμμα. έλπίδα. μάς δίνουνε τή χαρά πού λυτρώνει* οί δεύτερες. πού γιά Τέχνη καί 'Ηθική έχουνε τδ ίδιο μέτρο. ώς έρωτας δμαδικός. ειρωνεία. Ιχει μέσα στή φύση της τήν ένέργεια τής λύτρωσης. πώς οί Τέχνες ή είναι άπλώς «ώραίες»— αύτές πού μάς κρατούν δεμένους στά πάθη μας! — ή είναι «ύψηλές» — αύτές πού μάς λυτρώνουνε άπδ τά πάθη μας. δταν έκφράζουν πετυχημένα μιάν άνειλικρινή έντύπωση. Αύτδ τδ άποτέλεσμα μπορεί νά τδ φέρει τόσο ή Τέχνη. Μά ή Τέχνη δέ ζητάει νά «δείξει» μονάχα φαντασία καί πάθος. δπως ή 'Αφροδίτη τής Μήλου. δταν έκφράζουνε μέ τήν καλύτερη φόρμα μιάν ειλικρινή έντύπωση. είναι τόσο νόμιμη καί γόνιμη καλλιτεχνική δλη. θαυμασμός. πόνος. "Ολες οί Τέχνες δέ μπορεί νά ναι άλλο άπδ «άληθινές» ή «ψεύτικες» (=ώραΐες ή άσκημες). δσο κ' ή Τέχνη. "Οσες άτομικότητες. Έ ποίησή του ή ιδια μαρτυρά γιά τδ άντίθετο. κτλ. πού θέτει στδν έαυτό της σκοπούς ήδονικοπαιδαγωγικούς αλά Σίλλερ. άγάπη. Είναι λανθασμένη ή άντίληψη. Βέβαια δ Σολωμδς δέν έννοοΰσε τέτιον άποκλεισμό. άφοΰ πρώτα πετύχει νά έπικοινωνήσει. μάς σφίγγουνε τήν καρδιά καί δέ μάς κινούνε καθόλου άπδ τή θέση μας. δσο ή φαντασία καί τδ πάθος. τόσοι διαφορετικοί τρόποι αισθητικής καί γενικότερα κοινωνικής των έρμηνείας. δταν ή Τέχνη είναι άληθινή. κι άν τδ περιεχόμενό της είναι «άνήθικο». "Ωστε δ άφορισμδς τοΰ Σολωμού πρέπει νά νοηθεί έτσι : «Μπορείς νά χεις φαντασία καί πάθος· αύτδ δέν άρκεί γιά νά σαι . δσο κι άν τδ περιεχόμενό τους είναι μέγα ή ύψηλό ! Τουναντίον. έξω άπδ τούς Φιλισταίους. φόβος. τόσοι διαφορετικοί τόνοι τών ψυχολογικών άντιδράσεων* κι δσες έποχές. Ό άφορισμδς τοΰ Σολωμού.170 Κί22ΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ λυτέλεια. μίσος. μέσον τής φόρμας της μέ τήν ψυχή καί νά τήν συγκινήσει μέ τήν δποβολή τής δμορφιάς τής πλασμένης άπδ τδν άνθρωπο. πού προσβάλλει τήν ήθική καί τήν παιδαγωγική. Οί πρώτες. ένα διήγημα τοΰ Βοκάκκιου κτλ.

πού ή έξέλιξη τής ζωής καί τής Τέχνης τού ύπαγορεύουν. είναι νά ρωτάει τδν έαυτό του καί ν' άκολουθεϊ ή νά δδηγεΐ τήν έποχή του. Εκείνο πού κάνει. (γοτθική. — ή άπλότητα κ'ή καθαρότητα. Πρέπει καί νά μπορείς νά τά έκφράσεις αισθητικά». "Ωστε δποιος Ιχει μέσα του δημιουργική φλέβα. . Είναι βέβαια τδ ίδανικδ τής «κλασικής Τέχνης».τι Ιγραφε μ' αύθόρμητο κέφι εΓτανε πολύ άνώτερο άπδ δ. αιγυπτιακή. Ιστω καί σέ λίγη ποσότητα. άν δέν τά ύποτάξεις σέ μιάν ήθική σκοπιμότητα» ! Ό δρος τοϋ «καιρού καί τού κόπου» δεν είναι κι αδτδς άπόλυτος. Μπάιρον) ή τύχης. Καί είναι πάντα μιά έγγύηση κι άσφάλεια ένάντια στήν προχειρολογία. άνάλογα μέ τή δύναμή του.A 171 ποιητής. μαζί μέ κεΐνον τής «ένότητας στήν ποικιλία» (=ήάντίθεση τών δυνάμεων). μουσουλμανική. Τδ καλύτερο στοιχείο τού σολωμικού άφορισμοϋ είναι ή έξήγηση πού δώσαμε «στδ νόημα τής Τέχνης».A I Ζ θ Η Τ I Κ. καί στά πιδ αύθόρμητα δημιουργήματα. ρωμαντική Τέχνη.τι Ιγραφε μέ πολλή σκέψη καί κόπο. δέν τού χρειάζονται τά δόγματα καμίας «αύθεντίας» περασμένης. Τούτο σημαίνει: α) «ή δύναμη τής Ικφρασης νά ναι συγκεντρωμένη σ' δσο λιγότερη Ιχταση και διάφανη» — ενας άπδ τούς νόμους τού «ώραίου» τού Φέχνερ. μά σύμφωνα μέ τίς άνάγκες. — μέ τή διαφορά πώς δέ νομοθετεί στδ κενό. Ό Γκαίτε δμολογεΐ πώς δ. Έν© συνήθως τδν έξηγούν Ιτσι: «Μπορείς νά χεις φαντασία καί πάθος και νά τά έκφράσεις αύτά τά δυδ πράγματα αισθητικά* δμως δέν είσαι μεγάλος ποιητής. Βίβλος). γιαπωνέζικη καί κυβιστική Τέχνη)· καί β) δ πλούτος τής έκφρασης δέν είναι κι αύτδς καταδικάσιμος κατ* άρχήν. (βυζαντινή. Ό μεγάλος καλλιτέχνης «νομοθετεί» δ Γδιος. Όμως καί τούτο τδ στοιχείο δέν μπορεί ν* άπαιτηθεΐ άπόλυτα. Είναι περισσότερο ζήτημα ιδιοσυγκρασίας (Ρούμπενς. μά τήν Γδια άπλότητα μπορεί νά τήν πετύχει κανείς μέ τούς πιδ άντίθετους τρόπους. 'Ωστόσο δ καιρδς κι δ κόπος ύπάρχει πάντα.

Μά ή έρμηνεία αύτή δέν πρέπει νά σταματάει στις λεπτομέρειες. πέρα άπδ τις λέξεις καί τις κομματιασμένες γνώσεις ύπάρχει ή ένότητα τοΰ νοήματος καί τής μορφής.Φ Ι Λ Ο Λ Ο Γ Ι Κ Η Ε Ρ Μ Η Ν Ε Ι Α I ΤΑΚΤΙΚΟΣ καθηγητής τής Κλασικής Φιλολογίας στδ Πα· νεπιστήμιο τών 'Αθηνών κ. Ό Κόντος Ικαμνε γραμματική* δ Μιστριώτης έξήγηση καί σχόλια* καί μονάχα δ Γρ. Καί μέ τήν ψυχή αύτή τοΰ συγγραφέα πρέπει νά έπικοινωνήσει δ μελετητής. «'Η έρμηνεία τών σημαντικών Ιργων τής τέχνης τοϋ λόγου. Κακριδή ή μοναδική του καινοτομία. Ό λδγος αύτδς άσχολεΐται μ' Ινα σπουδαίο θέμα: τήν έρμηνεία τών φιλολογικών κειμένων. ή έκφραση μιας ψυχής. I. πού άλλοτες άστραψαν καί βρόντησαν καί «ξυνεκύκησαν τήν Ελλάδα». πώς πέρα άπδ τδ σχολιασμδ τοΰ κειμένου. Κ' έτόνισε. νά ποιδ εΐναι τδ κύριο Ιργο τής φιλολογίας». Βερναρδάκης ήξερε νά ζωντανεύει τά κείμενα καί νά τά μεταφέρει στή νέα μας γλώσσα. Ή γλαύκα τοΰ πανεπιστημιακοΰ λαβάρου θά γούρλωσε τά μάτια της καί γύρω στούς τοίχους τά βλοσυρά πορτραίτα τδσων «γεραρών καί δτρηρών» γλωσσαμυντόρων. Είναι καί οί γνώμες του γιά τήν έρμηνεία τών κλασικών κειμένων. Άλλά δέν είναι μονάχα ή γλώσσα τοϋ κ. Οί γνώμες αύτές άποτελοΰν άληθινή έπανάσταση ένάντια στή σχολαστική παράδοση τής Φιλοσοφικής Σχολής. Ό κ. Είναι ή πρώτη φορά πού άκούστηκε στήν έπίσημη αΓθουσα τοϋ «τεμένους τών Μουσών» ή δημοτική γλώσσα.· «Χρέος της νά προχωρήσει καί νά . Κακριδής κάμνει τή διαστολή άνάμεσα στήν κειμενοδιφία καί στήν έρμηνεία τοϋ κειμένου. Κακριδής δημοσίευσε τδν έναρκτήριο λδγο του. θά τραβούσανε τά μαλλιά τους.

Ά λ λ ' ένώ οί ίδέες του τρέχουν κανονικά. στοιχεία κάθε πολιτισμού. Τά ζωντανδ άνθρώπινο πλάσμα είναι ένωση τοΰ «'Εγώ» καί τής έξω πραγματικότητας. πού δέ βρίσκεται στήν ύλη. Κ. πού έκφράστηκαν μέ τδ λόγο. Ό καλδς έρμηνευτής πρέπει νά κατέχει τήν άνώτερη έκείνη θεώρηση τών έγκοσμίων. δέν είναι δμως σωστή. θά κοιτάξουμε δχι νά ξεπεράσουμε τήν πραγματικότητα παρά νά ξεπεράσουμε τίς κομματιασμένες μας γνώσεις γιά τδ άτομο καί νά βροΰμε μέσα στήν ένωση τοΰ άτόμου μέ τδ σύνολο τίς «άλήθειες» τοΰ άτόμου καί τοΰ έργου του. ξαφνικά «Απογειώνονται» καί μπαίνουνε στή σφαίρα τοΰ μυστικισμού. πού βρέθηκε αύτδς δ νέος άνθρωπος ν* άνοίξει τά κλειστά παράθυρα γιά νά μπεΤ μέσα στήν αίθουσα τής διδασκαλίας δ ζωογόνος άέρας τοΰ ύπαίθρου. πού τδ έπλασε». «Πέρα άπδ τήν κομματιασμένη πραγματικότητα (δ έρμηνευτής) θέλει νά κερδίσει τήν άλή&βια. Δέν ύπάρχει άπόλυτο άτομο. πού καθορίζουν δλα τά πνευματικΑ. συναισθηματικά κτλ. άλλά στήν ψυχή μέσα τών άνθρώπων». .τι λέγει τδ ζητά ειλικρινά καί συχνά θά τδ πετυχαίνει. Αύτά τά δυδ δέ χωρίζονται. πού ύποστηρίζει δ κ. αύτδς είναι δ σκοπδς τής έρμηνείας». Έπομένως γιά νά «συλλάβουμε μιά ψυχή» πρέπει νά τήν τοποθετήσουμε μέσα στδ κοινωνικό της περίγυρο. "Εχουμε δηλαδή τήν άντίθετη ύποχρέωση άπδ κείνην. αύτδ είναι. Γιά τδν άνθρωπο πραγματικότητα είναι ή κοινωνία. Είναι άνθρωπος μέ πίστη. ήθικά. καλύτερα καθορισμένο. 1 3 8 συλλάβει τό έργο σάν δργανικδ σύνολο». Δέν μποροΰμε νά τδν άπομονώσουμε άπ' αύτήν τήν πραγματικότητα. Κακριδή άποτελεΐ άσφαλισμένη έγγύηση. πώς δ. Τδ έπιστημονικδ ήθος τοΰ κ. Γιά νά κατορθωθεί δμως αύτδ «χρειάζεται νά ξεπεράσουμε τδ έργο καί πίσω άπδ αύτδ νά άνακαλύψουμε τδν άνθρωπο.Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α . χωρίς στόμφο κ' έπίδειξη καί θολούρα πάνω στ* δμαλδ καί στέρεο έδαφος. «Καθολική κατανόηση τοΰ ?ργου. Γιά νά κατανοήσουμε πλέρια τδν άνθρωπο. Κ' ή νεολαία τής Φιλοσοφικής Σχολής εΓτανε πολύ τυχερή. «'Ερμηνεία ψυχών. Καί μέ τέτια προσόντα μπορεί νά θαυματουργήσει ώς δάσκαλος κι ώς έμψυχωτής τής νεολαίας. τδ έργο τοΰ φιλολόγου». Ή ύποτίμηση τής πραγματικότητας καί τής ύλης μπορεί νά φαίνεται ώραία. πού βρίσκει πίσω άπδ τά φαινόμενα τίς Αδυσώπητες δυνάμεις.

Τδ έργο. Κ. δχι κούκλα μέ σούστες καί βιδίτσες.174 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ "Αν πέρα άπδ τδ έργο υπάρχει δ άνθρωπος δπως πιστεύει δ κ. ΚαΙ τοΰ έργου αύτοΰ πρέπει κυρίως δ έρμηνευτής νά ζωντανέψει τΙς δμορφιές καί τΙς άλήθειες. . άπδ άρετές καί κακίες. Τδ περιεχόμενο τής ψυχής τοΰ 'Ομήρου θά τδ ζητήσουμε πέρα άπδ τήν ψυχή του' άπδ τδν "Ομηρο θά ζητήσουμε τδν ιδιότυπο τρόπο. Ή άξία τών έργων τής Τέχνης βρίσκεται μέσα σ* αύτά κι δχι έξω. Κι δχι «κατ* ιδίαν» άλλά «δημοσίςι». νά μήν τά κάνουμε σάν τδν έαυτό μας — γιατί δέν ύπάρχει δυστυχώς καλύτερος άπδ τδν έαυτό μας! Δέν πρέπει νά τά στεριλιζάρουμε. Άπδ τούς πολλούς πρέπει ν* άρχίσει κανείς γιά νά κατανοήσει καί ξεχωρίσει τδν ενα. θά ζητάμε ζωντανδ πλάσμα μέ σάρκα καί κόκκαλα. λοιπδν μάς ένδιαφέρει πρώτα άπ* δλα. δπως στεριλιζάρανε τδ Σολωμδ οΕ διάφορες γεροντοκόρες γκουβερνάντες του ! "Οταν ζητάμε άνθρωπο. Πάντα δμως τδ κύριο έργο τής έρμηνείας μένει ή αΓσθηση τής δμορφιάς καί ή κατανόηση τής «άλήθειας» τών κειμένων. Γιατί στδ έργο του βάζει δ δημιουργδς δ. πού μ' αύτδν έξέφρασε τδ κοινδ περιεχόμενο τοΰ καιροΰ του καλύτερα άπ' δλους. ΚαΙ φυσικά αύτδ τδ άτομο θά τδ κοιτάξουμε δπως είναι. II Ή σωστή έπιστημονική μέθοδο γιά τήν δλοκληρωτική κατανόηση τών άνθρώπων καί τών έργων τους είναι νά τοποθετούμε δχι μονάχα μέσα στδ Εστορικδ παρά μέσα στδ κοινωνικό τους περίγυρο καί άνθρώπους καί έργα καί νά τούς βλέπουμε νά ζοΰνε καί νά κινοΰνται μέσα στδ άκατάπαυτο «γίγνεσθαι» τοΰ μάταιου αύτοΰ κόσμου. Πρέπει νά έχουμε τδ θάρρος νά μήν καλυτερεύουμε τά «ίνδάλματά» μας.. δηλ. ώς μιάν άδιάσπαστη σύνθεση άπδ άντιφάσεις. 'Επομένως ή σωστή μέθοδο είναι νά ξεκινάμε άπδ τδ σύνολο γιά νά φτάσουμε στδ άτομο. δμως πέρα άπδ τδν άνθρωπο υπάρχουν οΕ συνάνθρωποι. Μπορεί μιά χαρά ή ζωή ή ή ψυχή τοΰ δημιουργοΰ νά είναι γεμάτες λάθη κι ώστόσο τδ έργο του νά εΐναι τέλειο.τι καλύτερο έχει κι άφήνει γιά τδ σπίτι του τά έλαττώματά του.

Καί έν τψ μεταξύ δ άνθρωπος καί ή ποίηση φύγανε! Τδ άλλο τάλαντο είναι άκόμα πιδ δύσκολο. "Οποιος κατέχει τήν ψυχή τής ζωντανής του γλώσσας. Χρειάζεται εύαισθησία γιά τά ώραΐα έργα. άν δέν τις έχεις μέσα σου άπδ γεννησιμιό. Είναι ή λεγομένη «συμβολική συμπάθεια τοΰ ύποκείμενου μέ τδ θαυμαζόμενο άντικείμενο». Άνώτερος καί τελειωτικός βαθμός έρμηνείας ένδς κειμένου είναι ή λογοτεχνική του άπόδοση στή νέα γλώσσα. Άλλά μιά εύαισθησία είδική. δπως δ συγγραφέας ή τδ έργο του. πού δέν μπορεί νά τις άποχτήσεις. νά σκέφτεσαι. αύτό. Νά μπορείς νά αισθάνεσαι. μένουν πάντα έξω άπδ τδ άντικείμενο τους καί περιδιαβάζουν στά σύγνεφα καί μιλούν περί άνέμων καί ύδάτων. πού μεταφράζουν άρχαΐα κείμενα. Έ πρώτη άπ' αύτές είναι συναισθηματικής κατηγορίας. άλλάζουν τΙς λέξεις μονάχα. Είναι τδ λογοτεχνικό τάλαντο. Γιατί οί περισσότεροι δημοτικιστές. πού ή μόρφωσή μας στά σκολειά μας χάλασε τδ γλωσσικό μας συναίσθημα καί χρησιμοποιούμε συχνά λέξεις δημοτικές καί σύνταξη καθαρευουσιάνικη) χρειάζονται καί δυδ άλλα έξαιρετικά τάλαντα. γιατί είναι ικανότητες. νά καρδιοχτυπάς καί νά όργίζεσαι. Τά λέγω τάλαντα. Κι αύτδς μονάχα θά μπορέσει νά τά μεταφέρει αύτά τά «κινήματα» στή μητρική του γλώσσα. Κι δταν τάχα ένθουσιάζονται. Αύτδ θά πει: δχι νά ξέρει τή σημασία δλων τών λέξεων παρά νά κατέχει τήν ψυχή τής γλώσσας του. "Οποιος έχει αύτδ τδ τάλαντο. Χρειάζεται νά χει δ έρμηνευτής καί τδ άκόλουθο χάρισμα: νά ξέρει σέ άξεπέραστο βαθμό τέλεια τή νεολληνική γλώσσα. Τά άρνητικά πνεύματα ποτέ δέ μποροΰνε νά τδ κατορθώσουν αύτδ τδ πράγμα. 1 3 8 Άλλά ή σωστή μέθοδο κ' ή άληθινή άγάπη γιά τούς δημιουργούς καί τά δημιούργήματά τους δέ φτάνουνε γιά νά γίνει μιά καλή καί καρποφόρα έρμηνεία. Έχτδς δμως άπδ τδ χάρισμα νά κατέχει κανείς τέλεια τή μητρική του γλώσσα (πράγμα φοβερά δύσκολο σέ μας τούς "Ελληνες. έχει «κατά τεκμήριον» κι δλα τ' άλλα χαρίσματα καί τάλαντα: ξέρει τέλεια τή γλώσσα του καί έχει τήν άπαραίτητη εύαισθησία . Νά γίνεσαι ένα μ' αύτούς. πού λέμε μετάφραση. δέν άλλάζουν δλο τδ γλωσσικδ μηχανισμό τών άρχαίων καί νά τδν κάνουνε σύγχρονο.Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α . αύτδς μονάχα μπορεί νά νιώσει τά «κινήματα» τής νεκρής γλώσσας τών προγόνων.

. περπάτημα καί πνεϋμα χαθήκανε κ' Ιμεινε Ινας σωρός «ξύλα καί λίθοι καί κέραμοι άτά- . ό λογοτεχνικός μεταφραστής. "Αν Ιχει καί τήν Απαραίτητη «φιλολογική» μόρφωση καί χρησιμοποιεί τή μόνη έπιστημονική μέθοδο έρμηνείας. Στή λογοτεχνική δμως μεταφορά ένδς παλιού ή ξένου κειμένου γίνεται μιά πάλη άνάμεσα σέ δυδ άντίθετες δυνάμεις: ή μιά μάς δένει μέτή γλώσσα τοϋ κειμένου. αύτδς πραγματικά είναι ό ιδανικός έρμηνευτής. 'Αλλιώς γίνεται Ινας διχασμός τής ψυχής καί τοϋ πνεύματος τοϋ άναγνώστη. οδδένα άλλον δμως έκ τών άνθρώπων έγώ Ιχω γνωρίσει έξ άκοής οδδ' έξ δψεως. γιατί δέν μάς ένδιαφέρει. δτι περιέπεσεν είς δυστυχίαν μισητοτέραν. δστις οδτε πράξας κακόν εις τινα οδτε στερήσας τι άπό τινα. Καί διά τούτο άπορώ πώς τέλος πάντων μόνος άκούων τά έκατέρωθεν κτυπώντα κύματα. «Έκ φήμης μέν ήκουσα. δτι τδν Ίξίονα τδν πλησιάσαντα ποτέ τήν γυναίκα τοϋ Διός Ιδεσεν είς τροχδν <Jd ( ! ) περιφερόμενον ό παντοκράτωρ υΐδς τοϋ Κρόνου. πώς γράφηκε άπ' εδθείας στή νέα γλώσσα. άλλά δίκαιος ών τοδλάχιστον μεταξύ δικαίων οδτως άναξίως έφθείρετο.λοιπόν τήν οδτω πλήρη δακρύων ζωήν ύπέμεινεν». Ό καλός.176 Κί22ΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ πού τδν κάνει νά «όμοψυχοποιεΐται» μέ τούς συγγραφείς και τά Ιργα τους.. πώς. Λ' ον μάΐα τ6ν πελάταν 'Hhxqcov Δέ βάζω δλο τδ κείμενο. δμως οδδόλως Ιχω ίδεΐ. Μάς ένδιαφέρει ή μετάφρασή του. πού νά φαίνεται. Αδτή ή άλλη είναι ή ψυχή τής ζωντανής μας γλώσσας. ρυθμός. Καί φέρνω γιά παράδειγμα τήν α' στροφή άπδ τδ Α' στάσιμο τοϋ «Φιλοκτήτη» : Λόγω μίν ίξήχονο' δπωπα ποτί τών Διός Ίξίονα ΧΤΛ. ή μιά άπδ τδ Μιστριώτη. ή άλλη άπδ τδ Γρυπάρη. πώς είναι μετάφραση. "Οποιος δηλαδή διαβάζει τή μετάφραση νά μήν καταλαβαίνει. Αδτή* ή «έξήγησις» είναι τοϋ Μιστριώτη. "Ο. πού διώχνει τήν ψυχή καί τδ πνεϋμα τοϋ πρωτότυπου.τι ώραΐο είχε τδ πρωτότυπο: μουσική. θά κοιτάξει νά μεταγράψει τδ άρχαΐο ή τδ ξένο κείμενο κατά τρόπο. ή άλλη μάς έλευθερώνει. Έ φράση καί ή λέξη τής μετάφρασης νά μή τοϋ θυμίζουνε κάτι άλλο. Ποιά άπδ τΙς δυδ δέ θυμίζει κείμενο καί μάς δίνει ή μάς χαλά τήν δμορφιά τοϋ κειμένου μέ νέα μέσα.

. πως άχούγοντας τή ΰάλασοα. πού άπό παντοΰ βροντοκοπονσε άγριεμένη. πως μόνος. γιατί μ' άνομολόγητους σκοπούς yd πληοιάοει Ιτόλμησε τήν κλίνη τοϋ παντοδύναμου τ?βοϋ. "Ας ίδοΰμε τώρα καί τή μετάφραση τοΰ πάρη : Δϊν τά δα μέ τά μάτια μου. Κι άλλον α τόν χόομο οΰτ' Αχούσα οΰτ' Iχω Ιδεί που vd τόν βρήκε μοίρα πιό σκληρή σάν τόν ταλαίπωρον αυτόν Ιδω. πού δίχοσς νά χει κάμει ah κανένα οΰτ' άδικία οΰτ ε χαχό μά. δίχιος μίς ατούς δίχιους.Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α κτως έρριμμενα». Κι άλήΰεια &άμα είναι γιά μένα. 7ΐώς yd βαστάξει μπόρεσε ποτέ τέτια ζα>ή σνφοριαομένη. Τά σχόλια περιττά. τά χω άκουοτά χ' ίγώ πώς τόν Ίξίονα ίδεαε δ Δίας oi γοργοστρεφονμενο τροχό. χάνονταν Ιτσι καταφρονεμένα.

"Οποιος δμως πάει πέρα άπό τήν κομματιασμένη πραγματικότητα τών άτόμων στήν δλοκληρωμένη πραγματικότητα τών δμάδων. άλλά στήν ψυχή μέσα τών άνθρώπων» θά βρει τόν έαυτό του. Ή άναζήτηση καί ή έρμηνεία τής «ψυχής» τών συγγραφέων πέρα άπό τήν «ψυχή» καί τή «μορφή» τών κειμένων.Π Ο Ι Η Τ Ι Κ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α I Ο *. πού δέ βρίσκεται στήν Ολη. Δέ θά μάς τόνε ζωντανέψει δμως τδ συγγραφέα άν δέν είναι κι δ ίδιος συγγραφέας δημιουργός. δέν είναι μεθοδολογικά σωστή καί πολύ όλίγες πιθανότητες έχει νά πλησιάσει τό ζωντανόν άνθρωπο. Αύτός ίσως μπορέσει νά μάς δώσει τό ψυχογραφικό πορτραίτο τοΰ συγγραφέα δ>ς ένα βαθμό άντικειμενικά. δηλ. "Οποιος δμως ζητα «πέρα άπό τήν κομματιασμένη πραγματικότητα νά κερδίσει τήν άλήθεια. . I. όπως μποροΟμε νά συμπεράνουμε άπό τό παράδειγμα ποί) μάς δίνει άναλύοντας τεχνολογικά κ' έννοιολογικά τήν περίφημη φράση τοΰ «Επιτάφιου» τοΰ Περικλή : «φιλοκαλοΰμεν τε μετ' εύτελείας καί φιλοσοφούμε ν άνευ μαλακίας». μπορεί νά βρει τήν άλήθεια. πού βρίσκεται στήν ένωση τοϋ υποκειμένου καί τοϋ άντικειμένου. δταν γίνεται χωρίς συσχετισμό με τήν δμαδική ζωή «έντδς τόπου καί χρόνου» καί χωρίς τό δυναμικό καθορισμό τής πορείας τών «άξιών». Τά σωστά δμως καί θετικά αύτά πράγματα τά ξεπερνάει ό ένθουσιασμός του γιά τήν έξωπραγματική άξία τών λογοτεχνικών έργων. στήν ένωση τής πραγματικότητας καί τής ψυχής. ΚΑΚΡΙΔΗΣ στδν έναρκτήριο λόγο του «Φιλολογική έρμηνεία» λέγει πολλά πράγματ' άναντίρρητα σωστά κα: δείχνει μιάν έρμηνευτική δξύνοια κ" αίσθηση τών κειμένων άξιοθαύμαστη.

πού είναι άναγκασμένος νά μεταχειριστεί. .... τόσο καί πιδ καταξιωμένη ή έκφραση. Ά π ' τή λέξη τήν κοινή. Καϊ βλέπω πέρα τά παιδιά xal τΙς άντρογνναΐκες γύρου στη φλόγα. δ μοναδικός. Ακίνητες.. πώς μπόρεσε καί βγήκε δ λόγος τοΰ ποιητή. δπως πόθησε. νά φάνεις. "Ετσι τή βλέπεις ύστερα στό έργο του νά ξεχειλίζει άπό νόημα. Έ άντίληψη αδτή θυμίζει πάρα πολύ άλλους «συναδέλφους» τοϋ κ. είναι συνειθισμένα. δ. 1 3 8 'Εδώ θά έξετάσω μιάν άλλη γνώμη τοϋ κ. πού θά τδν ζωντανέψει.. Τό θαύμα έγινε : δ ποιητής μιλεΐ άλήθεια μιά γλώσσα πρωτοφανέρωτη! "Οσο πιδ βαθύ τδ δραμά του. νά λάμπει σάν πρωτόπλαστη. πού τήν έχει έξευτελίσει ή γλώσσα τής άγοράς . Δική του γλώσσα πρωτοφανέρωτη στόν κόσμο...Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α . πού θά χρησιμοποιήσει έχει άπδ τά πρίν τό νόημά της λίγο . νά τής χαρίσει νόημα πλούσιο καί σημαντικό. πού άντικρύζει τόν κόσμο. Ό ποιητής παίρνει καί χρησιμοποιεί τήν κοινή κι άσήμαντη έκφραση. : « Ό δημιουργός Ιτσι μοναδικά. γεννιέται δ. Άπ* αύτήν τήν έντονότατη άντίθεση άνάμεσα στόν ποιητή. Λέγει λοιπόν δ κ. πού παλεύει νά βγει στδ φώς. βαθύτατα δικαιωμένη.πολύ σταθερό καί γνωστό. άφοΰ δμως πρώτα άγωνίστηκε νά τήν ύψώσει. "Ομως είναι δεμένος στή γλώσσα τοϋ λαοϋ του μέ τΙς περιορισμένες δυνατότητές της. νά τή δικαιώσει μέσα του. Γλήγορα. Ε. τό «έξυψωμένο» νόημα. Πώς δμως πάλι νά ξεπέσει στή ρηχή γλώσσα τών κοινών μικρών άνθρώπων. άοτέναχτες. δίχως νά ρίξουν δάκρυ. τό Γδιο μοναδικά θέλει καί νά τόν έκφράσει. τή χιλιοειπωμένη. σχετικά μέ τό καινούργιο. π' άναψαν xal Φλιβερά τί] ΰρέψαν μ' Αγαπημένα πράματα xal μέ σεμνά κρεβάτια. Πώς νά χρησιμοποιήσει τή λέξη. Ε. Ή κάθε λέξη. πού δέν έχουνε καμιάν Αρμοδιότητα νά μιλούνε γιά τά ποιητικά πράγματα. πού θέλει νά έκφραστεΐ ουσιαστικά καί μοναδικά καί στά έξαδυνατισμένα άπό τήν τριβή γλωσσικά στοιχεία. "Ολα τά γλωσσικά στοιχεία πού άπαρτίζου·' τούς στίχους αύτοΰς.τι λέμε «ποιητική καταξίωση τής γλώσσας». στάχτη. δέ μπορεί νά πλάσει. Καί 'γγίζει ή σπί&α τά μαλλιά xal τά λυωμένα ρονχα. πού δίνει ό ποιητής στις λέξεις τής καθημερινής πείρας. οί φούχτες vd γεμίσουν. Τά έχουμε κ' έμεΐς χρησιμοποιήσει πολλές φορές στήν καθημερινή μας δμιλία. Κ. άνεπανάληπτος» .

Δέν άνυψώνει τΙς χυδαίες λέξεις τής άγοράς κατά τό περιεχόμενο. 'Αλλά στόν έντεχνο λόγο οί λέξεις δέν έχουνε σκοπό νά έκφράσουνε μονάχα μιά σκέψη ή μιά συγκίνηση. Αύτδς μοΰ έξηγούσε μιά μέρα τό ίδιο άπόσπασμα τοΰ Σολωμού άπό τούς Ελεύθερους Πολιορκημένους. στάχτη. "Αλλά χωρίς τή μορφή. Μέ τίς λέξεις συνθέτεται καί τό νόημα τοΰ στίχου καί ή μορφή του. Μέ τίς λέξεις. κουτσά . δηλαδή άνεξήγητο. ήγουν τήν τέλεια έκφραση. Στό στίχο δηλαδή ή ένέργεια τών λέξεων είναι πρώτ' άπ' δλα μορφική. πάρε τούς δυό στίχους: Καί βλέπω ηέρα τά παιδιά xal τΙς άντρογνναΐχες Γλήγορα. "Αν ήμουνα ποιητής. νά φανείς. Γιά νά τό καταλάβεις καλύτερα. Είναι άκίνητο καί νεκρό στοιχείο τοΰ λόγου. θά μπορούσα Γσως νά ξέρω άπό τήν ψυχολογική μου αύτοπαρατήρηση στήν ώρα τής δημιουργίας καί πρό πάντων άπό τήν πολύχρονη πείρα μου πώς γίνεται αύτό τό θαύμα. πού Ινας κοινός άνθρωπος κάνει τήν πραχτική του κουβέντα. τό νόημα τών λέξεων δέν ένεργεΐ . 'Απομονωμένη δμως είναι άδιάφορη. Κ. νά τΙς διαβάσεις λυμένες άπό τό ρυθμό καί . "Απλώς μέ τό νόημά τους. δηλαδή lege artis. Ό συνδυασμός τών λέξεων είναι πού έκφράζει μιά σκέψη ή μιά συγκίνηση. δ ποιητής κάμνει τόν ποιητικό του λόγο. αύτό τό άποτέλεσμα τό θεωρεί θαύμα. Τότε λοιπόν λογαριάζεται κυρίως ή ήχητική καί ρυθμική άξία τών λέξεων. — «Κάθε λέξη Ιχει τήν δρισμένη της έννοιολογική ρυθμική καί ήχητική άξία. μέ τό ρυθμό τους καί μέ τόν ήχο τους κάμνει τήν «δμορφιά».χάνεται. καί διάλυσέ τους στά στοιχεία τους. Δηλαδή χάλασε τήν τεχνική τους σύνθεση κι άφησε δπως είναι τήν έννοιολογική. παρά καί νά τήν έκφράσουν αίσθητικά. πώς οί λέξεις δέν έχουν καμιά ποιητικήν άξία καθ' έαυτές. Στόν συνδυασμό αύτόν χάνεται ή «προσωπικότητα» τών λέξεων. Εύτυχώς είχα κάποτε Ινα φίλο ποιητή.στραβά άπό τούς καλύτερους τοΰ καιρού μας. οί φούχτες νά γεμίσουν. Δηλαδή άντί νά τίς διαβάσεις τίς λέξεις μιά μιά δπως είναι βαλμένες άπ" τόν ποιητή.180 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ Ό κ.

Ό στίχος αδτδς δέ λέγει τίποτα στδ νοϋ* λέγει δμως στδ συναίσθημά μας καί στ* άφτί μας. Δηλαδή οδτε οί λέξεις μιά μιά Ιχουν καμιάν έξαιρετική. Τδ «έξυψωμένο». άλλά στδ συνδυασμό τους μέ άλλες. ποδ οί λέξεις τους δέν Ιχουνε κανένα «νόημα». οδτε δλες μαζί κάνουν κανένα πρωτόφαντο νόημα. δλες τΙς δικαιώσεις κι δλη τους τήν. Κι δμως άμα χαλάσαμε τήν καλλιτεχνική μορφή τοϋ στίχου. Τδ δτι δίνει άπλα καί δύναμη καί νιάτα στις λέξεις του τδ αΓσθημα καί ή άλήθεια κ* ή κοινωνική άποτελεσματικότητα. Αδτδ λοιπδν είναι δλο τδ μυστικδ τής «ποιητικής καταξίωσης τής γλώσσας». παρά δ συνδυασμός τους. ουσιαστικά. Τήν άξία τοϋ χοροϋ δέν τήν Ιχουν οί άπομονωμένες κινήσεις καί πόζες. έξευγενισμένη σημασία. Ναί. τΙς λέξεις τής άγορας. τδ «πρωτόφαντο» νόημά τους τδ Γδιο. Και μοϋ πρόσθετε: «Τήν άξία τής μουσικής δέν τήν Ιχουν οί νότες. Χάθηκε δ ρυθμδς κ" ή μουσική τών λέξεων καί τδ νόημά τους. Ή μορφή δμως τοϋ στίχου είναι θαυμαστή. Ιχασαν δλα τους τά δψη. ποδ τή δίνει δ συγγραφέας. Ό ποιητής έξευγενίζει. Νά μιά. δχι μιά μιά. κλητική προσφώνη: Περίσσια γλνκομίίητο νέον πνεϋμα τής ΦαΙάοοης.... Τήν άξία τής ζωγραφικής δέν τήν Ιχουν τά χρώματα. παρά δ συνδυασμός τους. γιατί τΙς διαβάζουμε μιά-μιάκαϊ σέ διαφορετική θέση.Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α . Τήν άξία λοιπδν κάθε Τέχνης δέν τήν Ιχουν τά συνθετικά στοιχεία τής μορφής παρά ή δλοκληρωμένη ζώσα μορφή. Τή χαλάσαμε οδσιαστικά. Υπάρχουν στίχοι. τδ «δικαιωμένο».. ποδ άπδ «γεννησιμιό» τους είναι εδγενικές. Σ' αδτήν τή μετακίνηση οί λέξεις είν' οί Γδιες άλλά σέ διαφορετική θέση. Παράδειγμα δ Άριστοφά- . Ιστω. Άλλά θά σοΰ πώ καί κάτι άλλο. στίχοι δηλαδή ποδ δέν Ιχουν καμιάν «ιδέα». πρωτοφάνεια! Καί δέ χαλάσαμε τή μορφή τοϋ στίχου μονάχα δπτικά. παρά δ συνδυασμός τους. άμα τοϋ κάθονται στδ στομάχι. 138 τδ μέτρο και τήν ήχητική τους καί μ* Απομονωμένη τήν Ιννοιά τους. άλλά κάνει καί τδ άντίθετο: έξευτελίζει καί τίς λέξεις.

— Λοιπδν. δ Σαίξπηρ. — Λοιπδν. δ Λασκαράτος. Νά ζητάς νά μαθαίνεις άπδ τούς καλλιτέχνες καί τούς ποιητές τά μυστικά τής Τέχνης τους κι 5χι άπδ τούς κριτικούς «τδν ύπερουρανίων τόπων».. καί νά έμπιστεόεσαι μονάχα στήν άλήθεια. τόνε ρώτησα..182 Κί22ΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ νης. παιδί μου. . δ Ραμπελαί». πού είναι συμφωνία τής σκέψης μέ τήν πραγματικότητα. δ Σολωμδς («Ή γυναίκα τής Ζάκυθος» κλπ.). Ν' Αποφεύγεις τήν Αφαιρεμένη σκέψη.

"Ολη αύτή ή φιλοσοφολογοτεχνία άπδ τήν «καλήν» άρ- .Ο Γ Π Α Ρ Ε Ι Σ Μ Ο Σ Ο ΓΠΑΡΞΙΣΜ0Σ ποί» μάς ήρθε τελευταία.. — ώστε χωράει μέσα του δλες τΙς φιλοσοφίες) ξαναφουντωσε τώρα τελευταία δστερ' άπδ τδ δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο μέ μορφή λιγότερο σοβαρή καί περισσότερο έπικίνδυνη στή Γαλλία μέ σχολάρχη τδν Σάρτρ καί πρωτοπαλήκαρα τδν Καμύς καί τή Σιμόνη Μπωβουάρ. δ Χυσλερ κι δ Χάιντεγγερ. στή Γαλλία δ Μπέρξον κτλ. άπδ τδν πρώτο παγκόσμιο πόλεμο μέ τούς Ζώρζ Πολιτσέρ. μήτε πολύ φρέσκο μήτε καί φραντσέζικο. Ή δεύτερη παρουσιάστηκε δστερ. δ Δανδς Κιέρκεγκωρ.. Άλλά καί τοΰτο τδ ξαναφούντωμα είναι ή τρίτη νεότητα τοΰ κινήματος. άπόξω (άπδ τή Γαλλία) μέ τ' δνομα τής έλευθερίας («'Ελευθερία! πόσα έγκλήματα διαπράττονται μέ τ' δνομά σου J) είν* ένα κίνημα λιγότερο φιλοσοφικό καί περισσότερο φιλολογικό (ποιητικίζουσα φιλοσοφία ή φιλοσοφίζουσα ποίηση). Κι άλλοι άμεσοι ή έμμεσοι συνεχιστές αύτής τής άσύδοτης φλυαρίας μέ τδν τρόπο του καθένας καί μέ διαφορετικά δνόματα σταθήκανε στή Ρωσία δ Σέστωβ. μαζί μέ τόσες άλλες θεομηνίες. Πιέρ Μοράνζ καί Άνρύ Αεφέβρ πού δλοι τους κατόπιν βρήκανε τή σωστή θεραπεία τής «νόσου τοΰ αιώνος» στδ μαρξισμό. ξεσπάθωσε ύπέρ τής ύπαρξιακής. στή Γερμανία δ Νίτσε. Άλλά μέ τδν τίτλο «ύπαρζισμδς» (δ τίτλος είναι τόσο πλατύς—γένος γενικότατο» δπως θά λεγε ή λογική. παρ' δλη του τή σωματική καϊ τήν ψυχολογική του άναπηρία. Ό Ιδρυτής του. άνυπαρξίας (τής άπελευθέρωσης άπδ τήν άγωνία τής ζωής μέ τδ θάνατο) στδ πρώτο μισδ τοϋ περασμένου αιώνα (+1855).

ένάντια στήν κεντρομόλο ροπή τοΰ στοχασμού ή ένα άνοιγμα τών παραθύρων τής συνείδησης πρδς τά έξω. περισσότερο λογοτέχνες. Ένώ δίνουνε στή συνείδηση έδαφος γιά λύτρωση δλο τό «είναι». Είναι τό «ζήν» τό άμεσο. άν στήν ίστορία τής φιλοσοφίας ύπάρχει καμιά άλλη σχολή μέ τόσες άντιφάσεις καί παραλογισμούς καί παραδοξότητες. παρά φιλόσοφοι. δμως ή τάση τους είναι στενότατα άτομικιστική. άπό τή γνώση. ένώ οί «υπαρξιακοί» φιλόσοφοι τήν περιφρονούνε. άπό τήν κοινωνία . Καί μονάχα ή περιγραφή τής συνείδησης τοΰ καθενοΰ ρίχνει κάποιο φώς στήν άλήθεια τής «ύπαρξης». δσο δ «υπαρξισμός» . ένάντια στδ «χρεωκοπημένο» λόγο. άπό τήν πράξη. θεωρητικά έτσι παρουσιάζεται: κίνημα λυτρωτικό. γιατί έπιτέλους δ Λόγος τοΰ Έγέλου παραδέχεται τήν έξέλιξη τοΰ δντος. πρέπει ν* άποσπάσουμε τό δν άπό τόν κόσμο. Δέν είναι τό καθημερινό «ζήν». Είναι κίνημα ένάντια στδν άκαδημαΐκό σχολαστικισμό καί στήν έγελειανή ίδεοκρατία. άμα νίκησε. Καί μ* αύτόνε τό Λόγο δικαιολογούσε τό έπαναστατικό της ξεσήκωμα ή άστική τάξη ένάντια στή φεουδαρχία— γιά νά τοΰ άρνηθεΐ κατόπιν. Ζητούσε μάταια καί ζητάει νά λευτερώσει τή συνείδηση άπδ τδ Λόγο* νά χτυπήσει τή Γνώση καί τήν Έπιστήμη (καί τήν πείρα) πού δεσμεύουνε τή συνείδηση καί νά λύσει τήν άντίθεση άνάμεσα στδ έγώ καί στδ μή έγώ μέ τήν άμεση αίσθηση τής ύπαρξης. καθώς είπαμε. Μά ή «ύπαρξη» αύτή δέν πρέπει νά νοηθεί μέ τήν κοινή της έμπειρική σημασία.ίσως γιατί οί πρωτουργοί του είναι. Πραχτικά δμως είναι πιό άντιδραστικδ άπδ τδ σχολαστικισμό καί τήν ίδεοκρατία. Είναι «ή έλευθερία» πού τή νιώθουμε σέ μιάν «αίώνια στιγμή»! Καί γιά νά φτάσουμε στό τέρμα. Είναι ή ποιότητα Απαλλαγμένη άπό τήν ποσότητα. Είναι τό ξεπέρασμα τού φαινόμενου καί ή βουτιά μέ τή μαντική διαίσθηση σ' δ. Μονάχα τό άτομικιστικό άτομο (άνύπαρχτο άντικειμενικά) μπορεί νά λευτερωθεί κι Αποκλειστικά γιά τόν εαυτό' του. τήν Ικανότητα τής παραπέρα έξέλιξης τοΰ κόσμου.184 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ χή της ίσαμε τά κακά ύστερνά της. τό ίσο. Είναι τό «δν» άπαλλαγμένο άπό τήν αιτιότητα («ή ύπαρξη είναι πέρα άπό κάθε νόμο»). είναι κίνημα μέ πρόσοψη έπαναστατική καί μέ βάθος καί σκοπούς άντιδραστικούς. Είναι ζήτημα.τι πιό βαθύ κι άληθινό καί «πραγματικό» ύπάρχει πίσω του.

τδν ύπεράνθρωπο.μεταφυσική. Άπδ τέτια «ύποκειμενιστικήν» άρχή κινώντας. Ό πρωτόγονος βάζει πολύ μικρότερην άπόοταση άνάμεσα στδ άντικείμενο καί στδ ύποκείμενο. μά περισσότερο έπικίνδυνος άπδ τόν παλιό. άναρχική. Δέν είναι δύσκολο νά μοριστεΐ κι δ πιδ άβροχος άπδ θεωρίες. εΓτε μέ τά κείμενά τους εΓτε μέ τήν πράξη τους. 01 Ιδρυτές της τδ βεβαιώνουν άμεσα. πεισιθάνατη. τόν άντικομμουνισμδ καί τόν άντιδημοκρατισμό του μέ τό μανδύα τού άριστερισμού. Καί «λογικότατα» καταλήγουν δλοι στή «βιολογική καθαρότητα τής ύπαρξης» δηλαδή στδν πριμιτιβισμό. Δέν είναι άνάγκη ν' άποκαλύψουμε τήν άντιδραστικότητα — τήν άντιλαϊκότητα — αύτής τής φιλοσοφοτεχνίας μέ τρόπο έμμεσο. άπδ τδ Λόγο. ένώ ή παραστρατημένη άπδ τήν έπιστήμη Γνώση μεγαλώνει αύτήν τήν άπόσταση. 138 άπδ τά περασμένα τοο. Μονάχα τδ «βιολογικό δν» (δ άνθρωπος . Ό Χάιντεγγερ εΓτανε ναζής καί πίστευε στή μαγική δύναμη τού Φύρερ τής Μεγάλης Γερμανίας* δ Νίτσε περιφρονούσε τδ «κοπάδι» καί θεμελίωνε γιά ίδανικό τοΰ άνθρώπινου τύπου. άντιδιαλεχτική. στδν προλογικισμό. άπδ τήν κίνησή τοο. άλλοι φτάσανε στδ φιντεϊσμδ (Κιέρκεγκωρ) κι άλλοι στδν άθεϊσμδ («Κατάργησα τδν θεδν Πατέρα» Σάρτρ). τόσο ύπάρχει άληθινά. Γιατί «δουλεύει» έμμεσα τή νεολαία μέ τή λογοτεχνία καί γιατί παρουσιάζει τόν άντιμαρξισμό.ζώο) είναι δ. Αύτδ κατέχει τή βιολογικοϋπαρχτικήν ταυτότητα! "Οσο πιό λίγο στοχάζεται δ άνθρωπος. λέει δ Κιέρκεγκωρ' καί τδ μοναδικδ φιλοσοφικό πρόβλημα εΐναι ή αύτοχτονία» φωνάζει δ Καμύς)' φιλοσοφία έπομένως μηδενιστική. ΕΓπαμε στήν άρχή.ΑΙΣΘΗΤΙΚΑ. άντιζωική (άντιϋπαρξιακή) άφού άρνεΓται τή ζωή («μονάχα στδ θάνατο θά βρούμε τήν άληθινή ύπαρξη. πώς δ «ύπαρξισμδς» είναι φιλοσοφοφιλολογία ύποκειμενιστική μέ τδ μανδύα τοϋ καθολικού. πώς δ σημερινός φραντσέζικος «ύπαρξισμάς». είναι λιγότερο σοβαρός. μισούσε τδ λαδ κι εύχότανε «πότε θά ρθει ή ώρα νά λείψει άπδ τδ πρόσωπο τής γής». άντικοινωνική. Πολλοί άπδ τούς πρωταγωνιστές του πήρανε μέρος στήν . μειωμένος βιολογικά.τι εΐναι. Ό Κιέρκεγκωρ πλουτοκράτης. Ξαναζεσταμένη άναβίωση τού «άγνωστικισμού» καί τοΰ «σκοταδισμού».

ούτε δ ύπάνθρωπος ( = δ έργάτης) τοϋ Σάρτρ.186 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ Έθνικήν 'Αντίσταση (αδτή τους τή συμμετοχή τή δικαιολογούνε «φιλοσοφικά» σάν ενα είδος σπόρ). θέλουνε. "Αν ώς τώρα αύτή ή κίνηση δέν Ιδωσε άκόμα καί σέ μάς. . καμιά μετωπική άπομίμηση (δνομα καί πράμα). νά σταματήσουνε τή συνειδητή προσπάθεια τών λαών. Όλα τούτα φανερώματα άντιδραστικά καί γι* αύτδ άντιλαϊκά. Είναι δ φιλοσοφικός μηδενισμός τοϋ Καζαντζάκη· ή μυστικόπαθη «δελφική ιδέα» τοϋ Σικελιανού· δ «μυθολογισμός» τοϋ Τσάτσου καί τέλος δ «συρρεαλισμδς» τής κλίκας. δσο καί θαυμάζουνε παράλληλα τδν Γκαίριγκ καί τδ Φύρερ! "Ομως μέ τά Ιργα του δ Σάρτρ ήρωοποιεΐ τοδς άριστοκράτες καί γελοιοποιεί μέ τρόπο τοδς κομμουνιστές! "Ολη τους ή φανερή κ' ή κρυμμένη πολεμική συγκεντρώνεται σ* Ινα καίριο σημείο: τδν ίστορικδ υλισμό μέ τίς κοινωνικές του συνέπειες. τού Αόγου. υποτιμώντας τήν Έπιστήμη καί τήν έξέλιξη. είναι ot ύπαρξιστικές πραγματικότητες. Καί μέ τδ κήρυγμα.πράγμα άϊύνατο. πώς ή κοινωνία δέν Ιχει κοινωνικές τάξεις καί άγώνες τάξεων. νά στρέψουνε τήν προσοχή τών άδικημένων στδ ενα άπδ τά δυδ τέρματα τού όπαρξισμού: ή τδ φιντεϊσμδ ή τδ θάνατο! Κι δμως οδτε δ δπεράνθρωπος τοϋ Νίτσε. νικά τή Φύση καί τούς έχθρούς του. άκμή καί παρακμή τάξεων. πού τόσο γρήγορ' άρπάζουμε τίς ξένες μόδες. "Ολα μαζί καί πείρα καί γνώση καί δράση. δ άγωνιστής άνθρωπος. δμως μάς Ιδωσε άπδ καιρδ πλήθος Ιμμεσες. Ό άνθρωπος πού μετασχηματίζει συνειδητά καί προοδευτικά τδν κόσμο. θέλουνε ν' άπομονώσουνε τδ άτομο άπδ τήν κοινωνία. πώς αύτδς δ κόσμος είναι ψεύτικος. νά έπιταχόνουμε τήν άλλαγή τοϋ κόσμου. τής κίνησης κτλ. Μέ τδ δόλωμα τής μεταφυσικής έλευθερίας (τής «καθάριας δπαρξης») θέλουν νά παραλύσουν τίς διεκδικήσεις τών λαών γιά τίς «πραχτικές» έλευθερίες τού στοχασμού. τής προσωπικότητας. πού είναι μιά μορφή τού ύπαρξισμοΰ. Ή άληθινή πραγματικότητα είναι δ Ολοκληρωμένος άνθρωπος. μέ άλλα δνόματα. τδ «Έγώ» άπδ τδ «Συ» . άλλά και παρασταίνουνε τδ φίλο τής Σοβιετικής "Ενωσης. θέλουνε νά παραστήσουνε. δ αισιόδοξος πού άγαπά τή ζωή καί τούς δμοιούς του. Ό Ολοκληρωμένος άνθρωπος πού μέ τήν δλοκλήρωση τών έπιστημών.

δσο τδ δυνατδ άκινδυνότερα καί χωρίς εύθΰνες. πού θέλουνε νά ξαναχυθεΐ ή ζωή στά καλούπια τών άπλών ήθών καί τοΰ πατριαρχικού βίου τών προγόνων οί Άρνητάδες ('Αποστολάκης κλπ. Ή φυγή πρδς τδ «Έγώ» είναι φυγή. Εΐναι οί κλασικοί τύποι τοΰ «κοσμοδιορθωτοΰ» στίς έποχές τοΰ χρονίου ξεπεσμοϋ. φυσικά. μακριά άπδ κάθε γείτονα. Τδ σύνθημα τής φυγής τδ δίνουνε οί κατώτεροι τών περιστάσεων πνευματικοί ήγέτες. Ή «φυγή» αύτή κατευθύνεται ή πρδς τά «καλά περασμένα» ή πρδς τδ «Έγώ» τοΰ καθενός. Ή πρώτη φυγή εΐναι ενα είδος Ψυχοσάββατου : δμαδική Ιξοδο τών ζωντανών πρδς τούς τάφους. Οί λογιότατοι. έγωιστική. Ό διανοούμενος. πού άφοσιώνεται στήν έκστατική θεώρηση τών αιωνίων καί άπολύτων ούσιών δ ποιητής.. πού σιχαίνεται τδ άνίερο πλήθος καί . πού μέ τήν λιγοψυχία τους καί τήν άνεπάρκειά τους αύξάνουν τή σύγχυση καί τδν πανικδ τοΰ κοινού.ΠΑΙΔΙΚΙΣΜΟΣ ΤΗΣ Ο "Η ΑΣΠΡΗΣ ΤΟ Π Α Ρ Α Μϊ θ I ΑΡΚΟΥΔΑΣ ΤΑΝ οί λαοί χάνουν τά νερά τους (σέ περιόδους χρονίου ξεπεσμού ή ξαφνικών άνατροπών) ζητοΰνε συνήθως τή σωτηρία τους μέ τή «φυγή» άπδ τήν πραγματικότητα. πού πιάνουνε τδ Ιθνος άπδ τδ λαρύγγι καί τοΰ χώνουνε τδ κεφάλι μέσα στδ παχνί τής άττικής διαλέκτου γιά νά γίνει άνθρωπος· οί Κάτωνες.ψυχοσαββατιάτικης «φυγής». Τδ κάθε άτομο κοιτάει νά σωθεί μοναχό του άδιαφορώντας γιά τούς άλλους. Προσπαθεί καί κατορθώνει νά κλείσει τή ζωή του μέσα στδν έλεφάντινο πύργο του.) πού ζητοΰνε νά ξαναγίνουμε παιδιά γιά νά ξαναβρούμε τδ σωστό μας δρόμο. είναι δλοι άντιπροσωπευτικοί τύποι τής..

φρέσκοι σάν τά βρέφη καί σάν τά νήπια. πάντα θαυμάζοντας καί πάντα ξαφνισμένος. Όλοι τουλάχιστον οί μεγάλοι τά μυαλά τους τά είχανε πεντακόσια άπδ τδ Σοφοκλή ίσαμε τδν Γκαίτε. άλλά προφητεύει. άπδ τδν Τολστόη ίσαμε τδν "Ιψεν καί τδ δικό μας τδ Σολωμό. Νά ζείτε τδν μέσα σας καί τδν Ιξω κόσμο δχι μέ τδ μυαλό σας σάν πράγματα. Αύτδς δέν γίνεται ποτές μπλαζέ καί δέν προσαρμόζεται μέ τδ περιβάλλον του.188 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ παραληρεί «αίνιγματώδη Ιπη». πού δέχονται έξήγηση. Περιφέρει άκατάπαυτα άπάνω στδν κόσμο τ' άθώα του μάτια καί τήν ^πλοϊκή του περιέργεια. Καί μέ τδ πνεύμα του τδ μυθομανικό. . Όλοι τους δουλεύανε μέ δλες τους τίς γνώσεις καί δλη τους τήν πείρα καί δλες τους τίς ψυχικές δυνάμεις «μέ καιρδ καί μέ κόπο» γιά νά πετύχουν τδ «νόημα τής τέχνης». έξορκίζει νά γίνουνε παιδιά γιά νά μπορέσουν Ιπειτα νά «έκπαιδικοποιήσουν» πνευματικά τδ Ιθνος! Έ «έπιστροφή» στήν παιδική ήλικία σημαίνει : «Νά γίνετε άγνοί. απλοϊκοί. πού είναι μυστήρια. Τδ περίεργο δμως είναι. καί πού τά κρατάτε παντοτινά κάτου άπδ τδ κατώφλι τής συνείδησης.. δπως λέγει δ Αισχύλος· δ ύλοζωιστής. πού ρίχνεται μέ τά μούτρα στήν άκρατη άπδλαυση τών αισθησιακών ήδονών. Κι άφοΰ θ' άποκαθαρθεΐτ' έσεΐς καί θά έξαγνισθεΐτε. πώς κανείς μεγάλος δημιουργδς δέν παρουσίασε τήν κλινικήν αύτήν είκόνα. Τδ είχε βγάλει «είς περίπατον» πρίν άπδ 170 χρόνια δ Ρουσσώ. πού παραμένει σ' δλη του τή ζωή παιδί.. Τδ κήρυγμα τού «έκπαιδικισμού» (αύτό.. παρά μέ τά Ινστιχτά σας σάν θαύματα. πού θά μάς άπασχολήσει έδώ) είναι κυρίως αισθητικό. 'Αποτείνεται στούς συγγραφείς καί στούς καλλιτέχνες καί τούς.πού διατηρεί τή φρεσκάδα καί τδν αύθορμητισμδ τών πρώτων του έντυπώσεων. Νά τά βρίσκετε δλα καινούργια. πού τδν προβάλλουνε τάχα γιά ύπόδειγμα μεγάλου παιδιού. «Νάνι-νάνι» ! Τδ σύνθημα αύτδ τού θεληματικού άγνωστικισμοΰ δέν είναι ντόπιο. τότε θά δδηγήσετε καί τήν ψυχή τού Συνόλου μέ δεμένα τά μάτια κατ' εύθείαν στδν παράδεισο τού. είναι οί κυριότεροι Αντιπροσωπευτικοί τύποι τής έγωιστικής φυγής. Ό Ρουσσώ καί οί δπαδοί του θεωρούσανε τδν καλλιτέχνη γιά άνθρωπο. πρωτόπλαστα.. Κανένας άπ' αύτούς δέν είχε στή ζωή του καί στδ Ιργο του τδν παιδιάτικο ένορμητισμό. πρωτόφαντα. τδ έξωλογικδ καί έξωηθικδ δέ σκέφτεται.

Είναι ή άρρώστεια τοϋ «παιδικισμοΰ» (καθυστερημένη σωματική καί διανοητική άνάπτυξη. . νά πάρεις μιά χύτρα μέ νερό. Ά λ λ ' Ινας άπό γεννησιμιό του μωρός είναι πολύ εύκολο νά μείνει «τοιούτος» σέ δλη του τή ζωή.άσπρη άρκούδα. Καθώς δ χωριάτης κατέβαινε τό βουνό μέ τήν πολύτιμη συνταγή. Ό μάγος τοϋ είπε : άμα γυρίσεις στό σπίτι σου. πώς θά μπορέσει νά γίνει πλούσιος. συλλογιζότανε. τόνε ρώτησε μέ δλη τή δύναμη τής φωνής του : —Μήπως Ιχει κι άλλο τίποτα νά κάνω. τά ξαναμωράματα. πού Ικαμνε καί ξανάκαμνε τά μάγια του. τΙς γνώσεις του καί τήν πείρα του καί νά γίνει μωρό τήν ώρα πού δημιουργεί. Στάθηκε λοιπόν μιά στιγμή καί γυρίζοντας τό κεφάλι του πρός τήν κορφή. —Άφοϋ έπιμένεις. Κι άρχισε νά πονηρεύεται. "Οσο λοιπόν μπόρεσε δ χωριάτης νά μή θυμάται τήν άσπρη άρκούδα κάθε φορά. νά μή βάλεις στό νοΰ σου τήν. Μιά φορά κ' Svav καιρό άνέβηκε Ινας χωριάτης σ' ίνα ψηλό καί μακρινό βουνό νά συμβουλευτεί κάποιο μάγο. φυσιολογική Ανικανότητα) καί ή άρρώστεια τοϋ «παλιμπαιδισμοΰ». σοϋ τό λέω.. πού Ιναν ώριμο άνθρωπο τόν κάνουνε πραγματικά παιδί. άλλο τόσο θά μπορέσει Ινας λογικός καί μορφωμένος άνθρωπος νά ξεχάσει τή λογική του. Τήν ώρα πού θά ρίχνεις τ' άλάτι.. νά τή βάλεις άπάνου στή φωτιά και τήν ώρα πού θ* άρχίσ* ή βράση νά ρίξεις μέσα μιά φούχτα άλάτι. "Γπάρχουν δμως καί άρρώστειες.ΑΙΣΘΗΤΙΚΑ 189 Κανείς φυσιολογικός άνθρωπος δέν μπορεί νά πετάξει άπό μέσα του τΙς γνώσεις καί τήν πείρα του γιά νά ξαναγίνει παιδί. πώς ή συνταγή αύτή εΓτανε πολύ άπλή. δπου στεκότανε δ μάγος.

νά βοηθάνε τΙς δυνάμεις τΙς προοδευτικές νά νικήσουνε καί ν' άνεβάζουνε τό ήθικό τών λαών! «Βελτίους τούς πολίτας έποίησα!» ('Αριστοφάνης). Κι αύτόν τό θάνατο τής Τέχνης. τό Μέλλον μέ τό Μηδέν. δ πρώτος κι δ τελευταίος. "Ετσι βλέπουμε τήν μέν 'Επιστήμη νά έφευρίσκει τά φοβερότερα μέσα γιά τήν έξόντωση τοΰ 'Ανθρώπου. τόν "Ανθρωπο.Ψ Ε Μ Γ Τ Ο Ρ Ε Α Λ Ι Σ Μ Ο Σ ΕΣΑ στδ χάος. τό σκοτάδι καί τόν έξευτελισμό τοΰ 'Ανθρώπου. 'Αφαιρούν άπό τά πλάσματάτους τό «άντικείμενο» — τή λογική. 'Αλλά τί γίνεται σέ καιρούς παρακμής δλων τών «άςιών» καί μάλιστα παρακμής έσχατης. Τέχνη κ* 'Επιστήμη. είναι νά φωτίζουνε τά σκοτάδια. τόν "Αγώνα μέ τήν 'Απαισιοδοξία. τό Νοΰ μέ τό "Ενστιχτο. βοηθούνε τούς Κυρίους νά μεγαλώνουνε τό χάος. δπως ή δικιά μας. πού παραδέρνει δ «δυτικός πολιτισμός» μέσα στό γενικό ξεκούρντισμα τών μυαλών άπό τήν ένίατική καλλιέργεια τής Ψευτιάς άπό τούς Κυρίους τής Γής. αύτήν τήν «προδοσία». Συναίσθημα καί Γνώση. Ό ρόλος τους δ [στορικοκοινωνικδς. 'Αντικαθιστούνε τό "Ον μ' Ινα σχήμα κενό. αύτόν τόν άνούσιο φορμαλισμό. τήν αιτιότητα. ζωής ή θανάτου ! "Ολες ο£ σχολές τής «φυγής» τοΰ αιώνα μας αύτήν τή δουλειά κάνουνε. τί θά πρεπε νά κάνουν ή Τέχνη κ' ή Επιστήμη . τήν δνομάζουν ο£ καλαμαράδες «άνεξαρτησία τής Τέχνης»! . τήν δέ Τέχνη νά προσπαθεί νά φεύγει άπό τήν πραγματικότητα καί νά φυγαδεύει καί τούς λαούς Ιξω άπό τ' άμεσα προβλήματά τους.

τά ζωντανά εργα περνούν καμουφλαρισμένα καί τά ψεύτικα. τήν κτηνωδία τών σωματεμπόρων.. Μιά πόρνη σκοτώνει τόν έκμεταλλευτή της. τά αισχρά δεδομένα. Εαι μ' αύτδν τόν τρόπο δικαιώνουνε. πού μάλιστα λέγεται «νεορεαλισμός». «Κ' έγένετο δικαιοσύνη» !. τών κατασκόπων και τών πορνών. άς υποθέσουμε. πλούσιες σκηνοθεσίες («δποιος δέν μπορεί νά κάνει τήν 'Αφροδίτη ώραία. ΚαΙ βέβαια ύπάρχει. Πνίγεται.• I 2 θ ΗΤ I Κ• 191 Κι δμως δ κόσμος βαρέθηκε κι άηδίασε αύτές τις άηδίβς. τήν πώρωση τών έκβιαστών καί τών φονιάδων. . άλλά μένει δ θεσμός — καί κυρίως δ αίτιος αύτοΰ τοΰ θεσμοΰ. Άπδ τδ δρόμο τδ σωστό. γιατί δέν χτυπάνε τή ρίζα τοΰ κακοΰ. Ά λ λ ' αύτδς δ ρεαλισμός τΙς περισσότερες φορές είν'έπίσης άντιδραστικός. Υπάρχει τέτιος ρεαλισμός. Δημιουργήθηκε μ' άλλα λόγια μιά άντίδραση έναντίον τής 'Αντίδρασης. Δέν πάνε παραπέρα. Βαριέστησε νά διαβάζει ή νά βλέπει στδν κινηματογράφο πολύχρωμα θεάματα. Ούτε καί υποδεικνύεται ποιδς είναι. Ε' ύστερα. μαζί μέ τ* άληθινά. Εάνουνε ρεαλισμόν άρνητικδν ή μηδενιστικό. Ό λεγόμενος δημιουργικός ρεαλισμός ξεσκεπάζει τό κακό καί φωτίζει τή συνείδηση καί καθοδηγεί τήν πράξη. Δηλαδή τιμωρείται ενα άτομο. Άλλά ποΰ. Ει αύτή ή πίεση «έκ τών κάτω» Ιφερε τελευταία μιάν άναβίωση τοΰ ρεαλισμού. τών άπατεώνων. Ούτε ύποδεικνύεται πώς θά γίνει ή «κάθαρση» τοΰ Εακοδ. τήν κάνει πλούσια»)* νά διαβάζει ή νά βλέπει τήν ήρωοποίηση τών γκάγκστερς. Προσπαθούνε νά δώσουν δσο μποροΰν ωμότερα τΙς βρωμιές τής ζωής (αύτής τής τωρινής ζωής) άλλά μένουνε σ' αύτές. Ό σωστός ρεαλισμός δέν είναι τόσο εύκολος. πού χρησιμοποιούνε τδ ρεαλισμό γιά τό μεγάλωμα τοΰ χάους καί γιά τή δημιουργία νέας «φυγής». Δείχνουν. θέλοντας ή μή. άπδ καπνούς χωρίς φλόγα. χρόνια τώρα. τών δολοφόνων. τήν έξαθλίωση τών πορνών.

Ό Μακιαβέλης εΓτανε μεγάλος άνθρωπος. Έπειδής ή έπιτνχία βίναι τό παν. μέ τή νομική βία. Ό Μακιαβέλης τή συσταίνει τήν ύποκρισία μέ δλο του τό γερό μυαλό. Γιατί τό «μυστήριο» είναι ό πιό σίγουρος τρόπος νά κάνεις τή μάζα νά πειθαρχεί. έπειδής εΓταν άνθρωπος. A Old τύ Αρθρο έναχ*φαλαιών«ι τά. Άπό τό ίνα μέρος στροφή πρός τό μυστικισμό.ΘΕΩΡΙΑ. πού άπαγόρευε τούς γιατρούς νά έπισκέφτονται δυό φορές έναν άρρωστο. ΚΡΙΤΙΚΗ1 ΠΟΓ ύπάρχει πνευματικός κ' ήθικός ξεπεσμός. Ό νόμος θά εΓταν τελειότερος. κήρυγμα δηλαδή υποκρισίας τών «χοντρών» (popolo grasso) γιά κατανάλωση τών «άδυνατων» (popolo minuto). που ίλεγβ ώμά τήν άλήθεια. i Η Μ I Ο 1* Ρ Γ I Α. πώς αύτό δέ γίνεται στήν έποχή μας. βαα χαθοδήγηοη τβν χριτιχβν. Υπάρχει καμιά άντίρρηση. ό άρρωστος. έκεϊ θά πεί. άν άπαγόρευε τή γιατρική 1. δηλαδή νά μή βλέπει καί νά μήν καταλαβαίνει καί νά τρώγεται. Πιστοποιητικό τοϋ παπά. Κι δμως στήν παλιά του πατρίδα υπήρχε νόμος. άπό τ* άλλο κήρυγμα πίστης άπό άνθρώπους. πού δέν πιστεύουνε. »1ηαμβ &ς τώρα γιά τήν κραχτιχή . πού θά πεϊ φορολογία τών έτοιμοθάνατων άπό τήν έκκλησία καί δέσιμο. άν αύτός. τής συνείδησης στό «μυστήριο». Σέ τέτιες περιστάσεις ό αμόρφωτος λαός καταφεύγει στό μυστικισμό (ή στά δπλα!) και ή «μορφωμένη» δλιγαρχία άμυνεται μέ τήν υποκρισία και τά δπλα. δέν είχ" έξομολογηθεΐ. πώς ύπάρχει βύτυχία τών δλίγων καί δυστυχία τών πολλών.

Κι αύτή Μυστήριο ! Βεβαιώνοντας αύτδ τδ μυστήριο. είναι νά Ιχει έσωτερική λογική συνέπεια. πού Ιχει κύρος γιά δλους. 'Απαραίτητο ή βάση της νά ναι ψεύτικη. δπου τδ άντικείμενο κατέχει δεύτερη θέση μπροστά στδ ΰποκείμενο. θά ειτανε βέβαια τελειότερος. Αύτή ή τελευταία έπαρχία τοϋ «Μυστήριου» θά μάς άπασχολήσει σ' αύτδ τδ άρθρο. Τδ χρέος κάθε φιλοσοφίας πού παραλογίζεται. "Αρα δ όποκειμενισμός. πού μεταχειρίζεται. έπειδή ξεκινάει άπό τά πράγματα γιά ν' άνέβει στή σύνθεση τών άληθειών της. Μέθοδο Αντικειμενική. Γιατί τότε θά στρεφόταν ένάντια στούς νομοθέτες ! Γιατί Ικανα δλην αύτή τήν προλογιστική μανούβρα. τδ «μυστήριο» ( = ή ύποκρισία) είναι τδ πιδ άποτελεσματικδ μέσο κοινωνικής «3ύταξίας».Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α 193 βίζιτα καί στούς άστράτευτους. άποδείχνεις μαζί κι δτι «καταλαβαίνεις». Τί είναι λοιπδν ή Τέχνη . Μυστήριο ! Τί είναι ή θεωρία τής Τέχνης. Επιστήμη.κι αύτήν τήν έπιστήμη τήνε λέν Αισθητική. μά τδ οικοδόμημα δέν πρέπει νά χει χάσματα. Βέβαια ή συναισθηματική εδπάθεια (δχι 13 . Ήθική. Υπάρχει εύκολότερο επάγγελμα. νά βρει τήν ίδιαίτερή του φύση κ' ένέργεια. μά καθόλου πραχτικδς. δ δογματισμός. αύτές παίζουν τδ συγκολλητικό ρόλο τοϋ άσβέστη. "Ετσι κ' ή Φιλοσοφία τοϋ «Μυστήριου» είναι «συνεπής» σ' δλα της τά φανερώματα: θρησκεία. Πολιτική— καί Τέχνη. πο')ς. δπου ύπάρχει ξεπεσμός. άντίθετα μέ τις παλιές φιλοσοφίες. "Οσο γιά τις άντιφάσεις. παρά νά τδ άναλΰσει. σκοπό της δέν Ιχει νά συγκινήσει ή νά περιγράψει ρωμαντικά ή νά ύποβάλει μέ ώραΐα λόγια καί συναισθηματικήν Ιξαρση τδ «μυστήριο» τοϋ Καλοϋ. νά καθορίσει τά δριά του καί τή σχέση του μέ τά άλλα κοινωνικά φαινόμενα . τότε καί «δψος» δέν Ιχεις καί κοινωνικός ταραξίας είσαι! Υπάρχει μιά έπιστήμη. "Αν θέλεις δμως νά ξεπεράσεις τδ μυστήριο καί νά σταθείς στή σφαίρα τοϋ αίσθητοϋ καί νά νιώσεις τδ «φαινόμενο» (αύτδ κάνει κάθε έπιστήμη). Γιά ν* άποδείξω. πού σάν δλες τις έπιστήμες. Ή μεγαλύτερή της δύναμη θά ζητηθεί στή μέθοδο. ή ώραιολογία μένουν Ιξω άπδ τή μελέτη τής Τέχνης.

γίνεται ξεχωριστός λόγος καί γιά τό «καλαισθητικό» συναίσθημα. παρά κυρίως ή είδική γιά τήν όμορφιά) είναι άπαραίτητο στοιχείο και γιά τούς δημιουργούς καλλιτέχνες καί γιά τούς έραστές τής καλλιτεχνικής δημιουργίας. Ή θεωρία τής έξέλιξης τοΰ Ντάρβιν έφερε μιά ριζική έπανάσταση στόν τρόπο τής άνθρώπινης σκέψης. πώς ό άνθρωπος πλάστηκε άπευθείας άπό τό θεό καί μέ τά Γδια του χέρια. πώς ή ζωή βγαίνει άπό τήν ύλη καί πώς τό πνεύμα βγαίνει άπό τή ζωή. πού συλλογιζόμαστε. πού άντικρύζουνε γενικότερα τό πρόβλημά της σά θεωρητικοί ή σά δασκάλοι. Περιττό νά πούμε. Τό Γδιο γίνεται καί μέ τή φιλοσοφική ήθική. είδολογικά σωστά. 'Ονομάζουμε άτομική τήν Ψυχολογία. Μά ούτε καί ή άτομική ψυχολογία μπορεί νά λύσει αύτό τό πρόβλημα. καί μάλιστα έμφυτη. στό κεφάλαιο τών Συναισθημάτων. Κατά τόν Γδιο τρόπο ή λογική μπορεί νά έξετάζει τό μηχανισμό τοΰ πνεύματος καί τούς τύπους. Άπό τά μέσα τοΰ 19ου αίώνα θέλησε ή Βιολογία καί ή Φυσιολογία νά έξηγήσουν τό «ένστιχτο» τοΰ «Καλοΰ». Οδτε κι αύτή μπαίνει στήν έξέταση τοΰ γιατί 6 ήθικός Νόμος. έξω άπό καιρό. πού κρίνουν τήν Τέχνη κι άκόμα περισσότερο γιά κείνους. άσχετο δηλαδή μέ τή φύση τοϋ έρεθισμοϋ καί τήν δλη κοινωνική ζωή. Σ* δλα τά σχολικά έγχειρίδια Ψυχολογίας. πώς ή ήθική Ικανότητα είναι άπόλυτη. τά «κατηγορικά προστάγματα» άλλάζουν άπό έποχή σ' έποχή. "Ομως αύτή ή συναισθηματική ευπάθεια δέν είναι ούτε κατηγορηματικό ούτε άρκετό έφόδιο γιά κείνους. οί πραχτικοί κανόνες τής δμαδικής συμβίωσης. Δέ μάς έξηγοΰνε πώς καί γιατί οί καλαισθησίες άλλάζουν. δταν μάθαμε. πού έξετάζει τίς ένέργειες καί τίς άντιδράσεις τής άνθρώπινης «ψυχής» σάν κάτι ξεχωριστό. στήν άλλη μιά διαφορετική ή άντίθετη. τόπο. Οί μυστικόπαθες ήθικές άποδίνουν τήν καταγωγή τους στό θεό.Ki!3TA ΒΑΡΝΑΛΗ κάθε ευπάθεια. Δέν έξηγοϋν δμως γιατί στή μιάν έποχή άρέσει τούτ' ή Τέχνη. τότε άναγκαστήκαμε νά παραδεχτούμε καί πώς οί άνώτεροι τύποι τών ζώων . "Ομως δέν έξετάζει καί τή λογικήν ύλη καί γιατί οί άλήθειεςκι αύτές μεταβάλλονται. έπειδή Γσα Γσα πιστεύει. Αφότου πιστοποιήθηκε ή έξέλιξη τών ζωικών είδών έπάνω στή γή κι έπεσε ή παλιά βιβλική άντίληψη. πώς ή Φιλοσοφία δείχτηκε άνίκανη νά λύσει τό πρόβλημα τοϋ Καλοΰ.

Έ Κοινωνιολογία δίνει τήν πιδ θετική καί πραγματική έξήγηση καί γιά τό πρόβλημα τοΰ άληθινοΰ καί γιά τό πρόβλημα τοΰ άγαθοΰ καί γιά τό πρόβλημα τοΰ Καλοϋ. Τής έδωσε δμως άληθινή έπιστημονική βάση δ Κάρολος Μάρξ. δπως θέλει ή έξελιχτική σχολή. οδτε άνάλυση οδτε άπόδειξη δέχεται. Οί ιδέες κ* οί άντιλήψεις. ή τής Βιολογίας. πώς ή έπιστημονική Αισθητική δέν παραγνωρίζει οδτε τόν ψυχολογικό οδτε τό βιολογικό παράγοντα. κ' οί ήθικοί κανόνες πού έφαρμόζει. παράγωγο τοϋ έρωτικοϋ ένστιχτου ή σάν έλευθερο ξέσπασμα καί κατανάλωση τής ζωικής ένέργειας. πού διατυπώνονται α^ΐές οί ιδέες είναι δογματικός. οδτε ή βιολογία. Δέν είναι λοιπόν οδτε ή Φιλοσοφία. πού μάς δίνουν τό κλειδί νά μπούμε στό «μυστήριο» τής Τέχνης. άπ* αύτή του τήν άπριοριστική φύση. Κλάδος ή ύποεπιστήμη τής Γενικής Κοινωνιολογίας είναι ή Αισθητική κι δχι κλάδος τής Ψυχολογίας. "Ετσι δ ίδιος δ Ντάρβιν κι δ Σπένσερ καί πολλοί άλλοι τής ίδιας σχολής θβλήσανε νά έξηγήσουνε τήν δμορφιά σάν βιολογικό φαινόμενο. καί ή ϋλη τής συναισθηματικής τον ζωής κ' οί τρόποι πού τήν έκφράζει δέν είναι οδτε Ιμφυτα οδτε άπόλυτα πράγματα κι οδτε δημιουργήματα τοΰ άτόμον. σάν Ινα φαινόμενο γενικό κι άμετάβλητο σ' δλο τό είδος. δ Αύγουστος Κόντ. παρά ή Κοινωνιολογία. π^ί> δλες τους έχουνε χρεωκοπήσει. πού κυριαρχούν στήν'Ελλάδα σήμερα γιά τήν Τέχνη είναι σχεδόν παρμένες άπό τό άχρηστο ύλικό τών ιδεαλιστικών ή μεταφυσικών ή μυστικόπαθων θεωριών. παρά τής κοινωνίας. ή καλλιτεχνική δημιουργία τοΰ άνθρώπου καί είναι άσχολία ειδικών τεχνιτών καί οί τύποι της άλλάζουν άδιάκοπα. δπως θέλει δ θόμσων. δηλαδή παιχνίδι. . οδτε ή άτομική ψυχολογία. πώς κ* οί άλή&βιβς πού πιστεύει δ άνθρωπος. Ένώ δμως στά ζώα τό συναίσθημα τοϋ Καλού μπορεί νά θεωρηθεί σάν προέχταση τοΰ έρωτικοΰ Ινστιχτου (τραγούδι) ή τής αύτοσυντηρησίας (φωλιές) ή σάν παιχνίδι. Σήμερα ξέρουμε. "Ετσι. Τήν Κοινωνιολογία τή θεμέλιωσε πρώτος. "Ας σημειώσουμε. θά θεωρήσουμε τήν Τέχνη γιά κοινωνικό φαινόμενο. γι' ορύτό κι δ τρόπος. είτε γιά θέση είτε γιά άρνηση πρόκειται. Κι έπειδή τό είδος αύτό τών ιδεών. δπως είναι γνωστό.ΑΙΣΘΗΤΙΚΑ 195 Ιχουν καί λογικό καί φαντασία καί καλαισθησία.

τής 'Αμερικής δέν Αναπτύσσεται μέ δικά του άποκλειστικά στοιχεία.καί τών τεχνοτροπιών είταν τότε πολύ άργότερα καί δ. άναπτυσσότανε σιγά καί φυσιολογικά καί πέθαινε φυσιολογικά καί σιγά. Μέ τή διαφορά. πώς μονάχα οί άρχαΐοι "Ελληνες είχανε βρεΐ τδ άπόλυτα ώραΐο. πώς τά ταξίδια τών ίδεών . Ή μεγάλη άνάπτυξη τών συγκοινωνιών φέρνει σέ γρή• ορη έπαφή τούς πιδ μακρυσμένους λαούς άναμεταξύ τους. τή Notre Dame τοΰ Παρισιοΰ.τι δνομάζουμε παράδοση δέ βαστάει γιά πολύν καιρό. *Ως τδ 18 αίώνα οί άνθρωποι ήσαν πολύ κλεισμένοι γιά τις Τέχνες άλλων λαών κι άλλων έποχών. Ό ίδιος δ Κάντ θεωρεί βάρβαρη τή γοτθική Τέχνη! Ή Γαλλική έπανάσταση θέλησε άπδ πνεΰμα άντιθρησκευτικδ κι άπδ καλαισθησία κλασική νά γκρεμίσει τδν Παρθενώνα τής γοτθικής Τέχνης. οί πολιτισμοί διασταυρώνονται. 'Αλήθεια. πώς. 'Αρετή καϊ Τέχνη θά υπάρχουν πάντα. Τά έΰνιχά πνευματικά σύνορα έχουνε πέσει.196 Κ2ΣΤΑ Β1ΡΝ1ΔΗ Αύτδ δέ θά πεΐ. ή μουσουλμανική κι δλες οί μοντέρες Τέχνες είναι καί καθεμιά στδν κύκλο της τδ. πού δέν έπιτρέπουν αύτήν τή μοιρολατρική στάση άπέναντι στά άδιάκοπα άνανεούμενα προβλήματα : α) Κινιέται κι άλλάζει πολύ γρηγορότερα άπ' δσο ή ζωή τών παλιών κοινωνιών. Γιατί Ιχει δυδ χαραχτήρες.τι έπιανε μιά φορά.. Χωρίς αύτή δέ θά μπορούσαμε νά Εξηγήσουμε ούτε τήν Τέχνη της ούτε τήν Φιλοσοφία της ούτε τή θρησκεία της.τι λέμε διε&νιχή έπίδραση είναι στήν ήμερησία διάταξη. άλληλοεπιδροΰν καί οί ιδέες καθώς κ' οί έκφραστικοί τους τύποι μεταδίδονται εύκολα άπδ τδν ενα λαδ στδν άλλο. "Ομως ή σημερινή πνευματική ζωή σ' δλον τδν κόσμο δέν μπορεί νά σταθεί μέ τούς άσύνειδους μονάχα ύπερατομικούς παράγοντες τής πρωτόγονης κοινωνίας. δέ μπορεί νά υπάρξει ζωή πραχτική. δπου λείπει ή ένσυνείδητη πνευματική ζωή. "Ο. Περνούμε περίοδο γενικού έκλεχτισμοΰ. Κανένας λαδς τής Εύρώπης. Αύτή ή διεθνική έπίδραση υπήρχε καί στήν άρχαία έποχή. Αύτοί οί δυδ χαραχτήρες τοΰ νεότερου πολιτισμοΰ έχουνε τις άκόλουθες συνέπειες : α) "Επεσε ή παλιά άντίληψη. ή βυζαντινή. Σήμερα άναγνωρίζεται ίσοτέλεια σ' δλες τις Τέχνες. "Ωστε δ. Ή καλαισθησία μας πλάτυνε. ένώ τώρα οί άπότομες μεταβάσεις είναι ή συνειθισμένη μορφή στή ζωή τών ίδεών καί τών τρόπων. τής 'Ασίας. β) Είναι ή σημερινή ζωή πιδ πλατιά καί πιδ σύνθετη.άπόλυτο ώραΐο ! Δέν μπο- . 'Η άσυριακή..

στάσιμη. έπειδή γιά λόγους Εστορικούς καί οικονομικούς (καί γεωγραφικούς) δέν εΓμαατε πιά έμεϊς πρωτοπόροι τού πολιτισμού. εΓτε τών 'Ελλήνων εΓτε τής "Αναγέννησης. Αύτήν τήν τάση δέν μπορούμε νά τήν καταδικάσουμε «άπό τά πρίν» ή «κατ* άρχήν». είναι τούτη. Γι' αύτό στήν καλλιτεχνική δημιουργία δέν είναι ή πρόθεση. δπως στήν παλιά έποχή. έπαρχία.Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α 197 ροϋμε πιά νά βεβαιώνουμε. πού προπάντων μάς ένδιαφέρει σ' αύτό μας τό άρθρο. τών Αιγυπτίων. οΕ σημερινοί καλλιτέχνες στήν Εύρώπη καί μάλιστα στό Παρίσι. ή κριτική (πού δέ δημιουργεί. γ) Τρίτη συνέπεια. τών 'Ινδών. δπως εΓπαμε. Ινας παλαιοημερολογίτης Υπουργός τής Παιδείας νά ζητήσει άπό τή βουλή νά κατοχυρωθεί συνταγματικά ή πρόληψη. μισονεϊστικές κι άσυχρόνιστες. 'Αφού γίνεται. γιά τήν πάλη τών τάξεων! . 'Αφού γίνεται μιά τέτια τεράστια κίνηση κι άλλαγή τών παλιών άντιλήψεων κι έκφραστικών τύπων στήν Τέχνη. Γι' αύτό κ' οΕ κοινωνιολογικές θεωρίες Ιχουνε μεγαλύτερους έχτρούς δλους τούς διανοούμενους τού τόπου. δηλ. πού άγωνίζεται μέ τά δυό της Πανεπιστήμια καί τήν 'Ακαδημία της νά μένα. κάνουνε μιά νέαν Αναγέννηση τών εικαστικών τεχνών δχι πιά μέ πρότυπα τήν κλασική Τέχνη. Γιατί. Καί μόνον στάσιμη. "Οσο γιά τή δικαίωσή της. Καί δέν ύπάρχει. παρά είμαστε ούραγοί* μιά καθυστερημένη έπαρχία τής Εύρώπης. πρέπει νά τήν Αναγνωρίσουμε. Μοναδικό παράδειγμα στόν κόσμο. αύτή θά έξαρτηθεϊ άπό τό άποτέλεσμα. καθαρευουσιάνους ή δημοτικιστές. παρά τών λεγόμενων «βαρβάρων» (τών Γιαπωνέζων. κριτική καί τής ίκφρααης καί τού θέματος ! Γιατί λοιπόν ή κριτική στήν Ελλάδα μένει κολλημένη σέ πανάρχαιες άντιλήψεις καί μέθοδες. πώς αυτές οΕ Τέχνες είναι κατώτερες άπο τήν κλασική ή παραστρατήματα άπό τήν άπόλυτην 'Ιδέα. πού είναι ή καρδιά τής παγκόσμιας καλλιτεχνικής ζωής. Είναι κριτική πλατιά καί συγχρονισμένη. τών 'Ελλήνων τής πρωτόγονης περιόδου καί τών Νέγρων τής 'Αφρικής !). δέν υπάρχει ένσυνείδητη πνευματική ζωή. δλες στενές. παρά παρακολουθεί κι έξηγεΐ τήν Τέχνη) Ιχει άλλάξει κι αύτή σύστημα καί Ορίζοντες. τών Περσών. πού έχτιμιέται. παρά ή πετυχημένη Ικφραση κι ό πετυχημένος σκοπός. β) Σύμφωνα μ' αύτήν τήν κατάχτηση τού νεότερου πνεύματος. ν' άπαγορευθεΓ στά έπιστημονικά βιβλία νά κάνουν λόγο γιά τή θεωρία τού ιστορικού δλισμοΰ.

Πλωτίνος. τδ κάνει ένσυνείδητο. πού γεννά τδ Καλό.193 Κ2ΖΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ 'Εδώ βέβαια δέν είναι δ τόπος νά έκθέσουμε ποιά είναι τά θεωρητικά τέρματα. Βάγνερ. Κ'έπειδή κάθε καλλιτέχνης δέν είναι ποτές άπομονωμένο άτομο μέσα στή ζωή παρά είναι συνισταμένη παραγόντων έξωατομικών καί ύπερατομικών καί περιγυρίζεται άπδ δμοϊδεάτες κι δμότεχνους (γιατί κάθε ίδέα καί κάθε τεχνική άπαντα σέ άνάγκες άνώτερες άπδ τδ άτομο) συμβαίνει οί αισθητικές άρχές ή τά συστήματα δρισμένων καλλιτεχνών νά έκφράζουνε τήν πίστη δλάκερης σχολής. "Οσο καί νά παραδεχτούμε τδ νόμο τής κυκλικής έπίδρασης τού άποτελέσμα — τος άπάνου στήν αίτία. Καί γιά νά είδικέψουμε τδ ζήτημα. Είναι πολύ φυσικδ ενας καλλιτέχνης. ν' άνεβάζει σέ καθολικήν αίσθητική άρχή ή νά δλοκληρώνει σέ θεωρητικδ σύστημα τδ δικό του αίσθητικδ ίδανικδ καί τή δικιά του τεχνική (=εκφραστικδ τύπο). δλες σχεδδν τίς θεωρίες τοΰ Καλοΰ. τίς έκαναν άνθρωποι ή με μεγάλη καλαισθησία (Πλάτωνας. παρά τδ πραγματοποιημένο Καλδ (τά έργα Τέχνης). πού γεννάει τήν πράξη. Κι άν γιά τούς φιλόσοφους πράξη είναι τδ είδος τοΰ άφαιρεμένου Λόγου μιας έποχής. Καμιά αίσθητική δέν έχει τή μαγική δύναμη νά άντικατασταίνει τδ φυσικδ δώρο τής αίσθησης καί τής έκφρασης. Κάθε σχολή έχει τδ «πιστεύω» της καί τά μανιφέστα της. δέν είναι ή θεωρία. Κορνήλιος. α) Έ θεωρητική γνώση τοΰ Καλοΰ δέ δίνει βέβαια τάλαντο έκεΐ. Du Bellay. δπου ύπάρχει. Γκαίτε.τι γίνεται σ' δλη τή σφαίρα τής άνθρώπινης ζωής. Κ' ή ένσυνείδητη δουλειά γίνεται πάντα καλύτερη. Ζο/ά. δέν είναι ή θεωρία τοΰ Καλοΰ. Ουγκώ. Καί δ. Ροντέν κτλ). "Ομως θά μπορούσε κανείς νά ρωτήσει σέ τί χρειάζεται δλη αύτή ή δουλειά καί μήπως είναι μάταιη! 'Απαντούμε. "Εγελος κτλ) ή δημιουργοί καλλιτέχνες ('Οράτιος. Σίλλερ. γιά τούς καλλιτέχνες πράξη είναι ή δικιά τους Τέχνη. Τίς περισσότερες. καί τήν έπιστήμη. Κι άν αύτά τά μανιφέστα καί . γίνεται κι έϊώ. Τδ άντίθετο είναι άληθινό: ή πράξη γεννάει τή θεωρία καί τούτη επηρεάζει τήν πράξη. "Ομως. πού δέν ύπάρχει. πώς είναι πολλές καί διάφορες οί ώφέλειες της. Τοστόης. Μπουαλώ. πού γεννά τή θεωρία. δπου μάς φέρνει ή άντικειμενική Ιρευνα τοϋ «αίσθητικοΰ φαινόμενου». δσο καί νά παραδεχτούμε δηλ. πού έχει πίστη στή δουλειά του καί συνείδηση τής άξίας του. τήν έπίδραση τοΰ πνεύματος άπάνου στήν ύλη.

πώς ή Τέχνη μεταβάλλεται. πού δέν τδ ξέρουνε. Σολωμός. δπως είπαμε. πάλι. "Ετσι σάν καλλιτέχνης θά βαστήξει τήν πραγματική του ύπεροχή απέναντι τοΰ κριτικού. Τολστόης. Αύτδ δέ ζημιώνει ούτε αύτδν οΰτ' έμόίς. πώς ή αισθητική ένέργεια είναι αύτόνομη. τάλαντο) δμως είναι καί δυσκολότερη. δ καλλιτέχνης. (τοΰ κακοΰ κριτικού). ή φωτισμένη δουλειά είναι καλύτερη. "Ομως δ κριτικός μας δέ μπορεί νά είναι έτσι στενός. Τοΰ δίνουνε τδ κλειδί νά έξηγήσει τδ έργο μιάς σχολής. μέ σκοπούς δικούς της μά συνεργάτρια καί γενικότερων σκοπών καί πώς ή σχέση της μέ τή Φύση δέν είναι σχέση άντιγραφής ή μίμησης. παρά ερμηνείας καί δημιουργίας. 'Αντίθετα πάλι. (γιά δπου ύπάρχει. πώς ή δική του Τέχνη είναι τδ τελευταίο καί καλύτερο λουλούδι τής ώς τώρα αισθητικής ζωής. δμως είναι πολύ ώφέλιμα γιά τδν κριτικό. νά βρίσκει έτοιμες τΙς διευθυντήριες ιδέες της. ποιά ή σχέση της μέ τίς άλλες άξίες τής ζωής κι άκόμα ποιά ή σχέση της μέ τή Φύση. Παραδείγματα. Κι δχι μονάχα δέ θά κλονίζεται. θά περιφρονεί τούς κριτικούς του. Ό κριτικδς δέν μπορεί νά χει ένα μονάχα αίσθητικδ μέτρο. Μπορεί νά παραδέχεται. έπειδής άλλάζ' ή καλαισθησία τών έποχών κ' αύτή. παρά θά χει καί τά θεωρητικά δπλα νά πολεμήσει τήν ψευτιά ή τήν πλάνη. άν θέλει. Γι* αύτδ ποτές οί δημιουργοί καλλιτέχνες δέν έδωσαν θεωρητικδ σύστημα. δηλαδή πού νά ίσχύει πέρα άπδ τή σχολή. γιά δλη τήν Τέχνη. Γι" αύτδ είναι πολύ συνειθισμένο φαινόμενο νά είναι βραδύτερη. γ) Ξέροντας δ κριτικός. έπειδής άλλάζ' ή κοινωνική τεχνική κ' ή ύλική της βάση μαζί μέ δλο τδ άλλο πνευματικδ έποικοδόμημα της. άποχτά μιάν έλευθερία κρίσης άπέναντι στήν Τέχνη δποιου τόπου κι δποιας μορφής. δηλαδή ξέροντας. πού νά μήν είναι προσωπικό. ν' άποδείξει τήν έπιτυχία ή τήν άποτυχία στήν πραγμάτωσή τους. 6) Ξέροντας δ καλλιτέχνης ποιά είναι ή φύση καί ποιά τά δρια τής Τέχνης. "Αν δμως ή ένσυνείδητη δουλειά. Σίλλερ. Γιατί ή ιδέα δέν είναι ποτέ πριν άπδ τήν αισθητική πράξη. νά παραδέχεται ένα μονάχα είδος Τέχνης καί μ' αύτδ νά συγκρίνει καί νά .Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α 199 τά «πιστεύω» δέν πάνε παραπέρα άπδ τή σχολή πού εκπροσωπούν. Μέ τδ νά ξεκινάνε άπδ τήν ιδέα είναι πάντα Ιξω άπδ τδ θέμα. τά άφαιρεμένα φιλοσοφικά συστήματα δέν έχουνε καμιάν πραχτικήν άξία.

Ή Τέχνη έξελίσσεται κατά κύκλους κλειστούς κι δπου ή υλη καί ή μορφή είναι ή ίδια. άνάμεσα στήν 'Αλάμπρα καί τδ Λούβρο κτλ. αύτές πρέπει νά τΙς βάζει σέ δεύτερη γραμμή. χ. νά ζητήσεις νά βεβαιώσεις. πώς π. Αύτδ είναι τδ τεράστιο πλεονέχτημά του άπέναντι στά άλλα δημιουργήματα τής φύσης. δ) "Αμα βλέπουμε κι άναγνωρίζουμε. πώς γίνεται πάντα καλύτερη (τελειότερη). ε) 'Επειδή κάθε άξιολογικδς κύκλος (άρα κι δ αισθητικός) ξετυλίγεται. Ό άνθρωπος. Καί δυδ διαφορετικοί κύκλοι δέν μπορούν νά συγκρίνονται άναμεταξύ τους. δέ θά πεϊ πώς βεβαιώνουμε μαζί. "Ετσι άπδ άνάγκη έπιστημονικής μεθόδου δέν μπορούμε νά συγκρίνουμε άνόμοια πράγματα καί πολύ περισσότερο νά βεβαιώνουμε. άνάμεσα στήν Άγιά Σοφιά καί τήν 'Αλάμπρα. γιά τδν κριτικό είναι δ άπαραίτητος δρος τής δουλειάς του. Πράμα δύσκολο. πώς κάθε ύστερότερη στιγμή της είναι άνώτερη άπδ κάθε προηγούμενη..200 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ μετράει δλην τήν άλλη προηγούμενην ή κατοπινή Τέχνη και μ' αύτδ νά έξοφλεΐ και τή μελλοντική. δτι ή Τέχνη ξετυλίγεται. έκεΐ υπάρχει κύκλος. τήν άκμή καί τήν παρακμή. δ κλασικισμός είναι άνώτερος «κατ' άρχήν» άπδ τδ ρωμαντισμδ (δ Σοφοκλής άπδ τδ Σαίξσπηρ ή τδ Γκαίτε) ή δ ρωμαντισμδς άνώτερος άπδ τδ νατουραλισμό (δ Ουγκώ άνώτερος άπδ τδ Ζολά ή τόν Ντοστογιέφσκη ή δ Ντελακρουά άνώτερος άπό τδν Manet ή τόν Degas). κάνει Ιστορική ζοχή. άν ή Ικφρασή τους είναι πετυχημένη ή δχι. Ξεκινώντας άπδ τούτη τή βάση μπορεί νά υποταχθεί καί στις μεγάλες της συνέπειες γιά τή σκέψη. παρουσιάζει τρεις κύριες στιγμές : τήν προδρομική. "Αν λοιπόν δ άνθρωπος οδτε τήν καταλαβαίνει οδτε τή συλλογίζεται καθόλου αδτήν τήν άλήθεια. "Ομοια δέν ύπάρχει κανένα Ιδαφος σύγκρισης άνάμεσα στδν Παρθενώνα καί τδν καθεδρικό ναό τής Ρένς. άμα άναλαβαίνει τδ Ιργο τού φωτισμού τής δημόσιας γνώμης. Αύτδ είναι ή λεγόμενη δυναμική έξέταση τών κοινωνικών . Αύτδ θά πει άντικειμενική κριτική. Δέ βεβαιώνουμε. Καί τούτο δχι άπόλυτα. Δηλαδή κι άν Ιχει προσωπικές προτιμήσεις γιά ίνα είδος Τέχνης. Ό κριτικός πρέπει νά μπορεί νά τοποθετεί τά φανερώματα ένδς κύκλου στήν έξελιχτική σειρά τους. κτλ. 'Αφού συλλάβεις τά ιδανικά μιας Τέχνης. παρά σχετικά μέ τά ιδανικά καί τήν τεχνική αυτής τής Τέχνης καί δχι άλλης ή δλης τής Τέχνης.

τά τωρινά. Βλέπουμε λοιπόν. πώς ή ώφέλεια τής έπιστημονικής Αισθητικής είναι πολύ σημαντική καί γιά τδν καλλιτέχνη. στ) Σάν μάθει άκόμα δ κριτικός νά ξεχωρίζει τήν αίσθητικήν ήδονή άπδ τδ γενικά εύάρεστο καί τδ αίσθητικδ ώραΐο (τδ δημιουργημένο άπδ τδν άνθρωπο) άπδ τδ «ώραΐο» τής φύσης. δέ θά μπερδεύει εύκολα. τά διαφορετικά αύτά πράματα καί θά μάθει ν' άκριβολογεΐ. λένε. παίρνουνε καϊ δίνουνε. Ώστδσο βασικδς χι άπλός νόμος κοινωνιολογικός είναι νά ζητάς τήν αΙτία ένός φαινόμενου ο' Ινα άλλο προηγούμενο. τής σκέψης. πού ριζικά άναιρεΐ τήν άποκλειστικότητα. Μόλις συναντήσει κανείς μιά τέτιαν έκφραση στήν κριτική. ή Φύση. ή Ζωή. . τής πράξης κτλ. τά μελλούμενα καί δίνει άληθινά στδ πνεΰμα τήν ικανότητα νά έποπτεύει κι δχι νά «πεισματώνεται». Αύτή ή άσάφεια καί σύγχιση είναι ή γενική άρρώστεια τής νεοελληνικής κριτικής. καί γιά τδν κριτικό. 'Ανοίγει τή συνείδηση σ' δλα τά καλλιτεχνικά φανερώματα. δπου δ θεός. "Ομως πραγματικά έτούτ' ή γνώση άνοίγει τόσους λεύτερους δρίζοντες στή συνείδηση. "Ισως νά φαίνεται στούς αύθαίρέτους άνθρώπους γιά περιοριστική κι άγονη ώφέλεια. δ Αίώνιος χρόνος κτλ. είναι ή ούσία τής Τέχνης: νά βγαίνει άπδ τδ περιβάλλον της. Κ' ή άκριβολογία είναι δ μεγαλύτερος έχτρδς τής άσάφειας καί τής σύγχισης. τά περασμένα. Αύτδ. τδ 'Απόλυτο.ΑΙΣΘΗΤΙΚΑ 201 φαινόμενων. Τδ άντίθετο δμως χάνουν οί ιδεαλιστές. Γιατί είναι μιά γνώση. πρέπει άμέσως νά τήν πετάξει στδ κάρο τής Δημαρχίας. ή Αλήθεια. Βγάζουν τδν καλλιτέχνη καί τδ έργο του έξω άπδ τδ περιβάλλον του.

Αύτό τό κήρυγμα ένώ φαίνεται. β) Έ ξενοφοβία. ποί) δέν μπορεί νά έξηγήσει παρά μονάχα νά ένοχλεΐ τή δουλειά τών δημιουργών. θά τοί>ς λείπει πάντα ή πείρα της δουλειάς. πώς ή έπιστήμη μας κ' ή Τέχνη μας ώς τώρα δέν εΓτανε καί δέν είν' έλληνικές.01 ΞΕΝΕΣ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΣΤΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΜΑΣ Π ΟΛΛΟΙ κάνουνε τδν κριτικό τής Τέχνης καί τής λογοτεχνίας χωρίς νά είναι οί Γδιοι δημιουργοί. πώς κολακεύει τδν έθνισμό μας. τότες θολώνει περισσότερο τδ μυαλό. Τήν άπουσία τής πράξης δέν μπορεί νά τήν Αντικαταστήσει καμιά μόρφωση. Αύτδ είναι μεγάλη πλάνη. ξέρουνε καί καταλαβαίνουνε πολύ περισσότερα πράματα άπδ τούς άτσαλάκωτους θεατές τής μάχης. πού περιέχει. Άπδ τούς δεοντολόγους άκούγονται κάθε τόσο διάφορα μεγαλόστομα κηρύγματα. "Οσο καί νά χουνε γοΰστο. "Οταν μάλιστα αύτή ή μόρφωση είναι υπερβατική. Αύτοί. Γι' αύτδ οί καλλιτέχνες κι άν δέν είναι σοφοί κι άν δέν είναι πρωτομαστόροι στδ είδος τους. . ποί) μάχονται στήν πρώτη γραμμή γιά νά δώσουνε μορφή στούς πόθους καί τις άγωνίες τοΰ καιροΰ τους. τουλάχιστον κατέχουνε τήν τεχνική καί τή ζωή τής δουλειάς τους. Γιατί: α) Αποτελεί μιάν έμμεση δμολογία. τουναντίον τδ συκοφαντεί. Ό κριτικός θέλει δέ θέλει θά είναι άπριοριστής δεοντολόγος.'Ενα άπ' αύτά είναι καί τδ έξής : « Ή έπιστημονική κ' αισθητική ζωή μας δέ βρίσκονται στδ σωστό δρόμο· πρέπει νά κόψουμε κάθε έπαφή μέ τούς ξένους καί ν* άπομονωθοΰμε μέ τήν ντόπια πραγματικότητα* τότε μονάχα θά δημιουργήσουμε έπιστήμη καί τέχνη έλληνική». είναι εις βάρος δλου τοΰ έθνους.

Μά στόν Γδιο καιρό δέν ύπάρχει μιά μονάχα πραγματικότητα καί μιά μονάχα ψυχή. Αύτός δ νόμος είναι τών διεθνικών έπιδράσεων. δηλαδή τό τάλαντο κ' ή ζωντάνια τών ίδανικών του.Δέν ύπάρχει λαός. ύποστηρίζουμε χωρίς νά τό φανταζόμαστε. πολιτικούς καί διεθνικούς. "Εχουνε βέβαια ένα κοινό βάθος: τή γλώσσα. Τό έναντίο. δν τυχαίνει νά ναι πιό προχωρημένοι στόν πολιτισμό. Γιά τήν άξία τών έργων τής Τέχνης τδν πρώτο ρόλο παίζουν ή προσωπικότητα τοΰ δημιουργοΰ. "Ας περιορίσουμε τή ζήτημα στή λογοτεχνία. τά τραγούδια κτλ. πού νά δημιουργεί μόνος του τή ζωή του. Κάθε έργο «πνευματοποιεΐ» τή ζωντανή πραγματικότητα καί «ύλοποιεΐ» τήν «έθνική ψυχή». . τότε τά έργα γίνονται μνημεία έθνικά κι άν άκόμα ή ψυχή τους καί τό πνεύμα τους είναι ξένα. δ) Παρεξηγεί τό νόημα τού δρου : πραγματικότητα. Νομίζει πώς πραγματικότητα είναι αύτό πού έμεΐς θέλουμε νά γίνεται καί νά ύπάρχει κι δχι τό δ. Υπάρχουνε πολλές. τά ήθη καί έθιμα. πού ίσχύει γιά δλους τούς λαούς κι δλες τίς έποχές τής άνθρώπινης Ιστορίας. Καί κάθε «ώραΐο» έργο είναι κ' «έθνικό». "Οταν λοιπόν κηρύττουμε τήν άπομόνωσή μας μέσα στή ντόπια πραγματικότητα. Ξέρουμε πώς στίς Τέχνες τοΰ Λόγου τό κυριότερο έκφραστικό μέσο είναι ή γλώσσα.Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α 203 Γιατί ot ζωντανοί λαοί έχουνε αύτοπεποίθηση καί δέ φοβοϋνται τούς άλλους. γ) "Ερχεται κόντρα σ' ένα νόμο καθολικό. άλλάζουνε μαζί κ' ή πραγματικότητα κ' ή ψυχή της. "Οσοι λοιπόν κηρύττουνε τήν άπομόνωσή μας μέσα στήν έθνική μας πραγματικότητα και ψυχή. Κ' έπειδή αύτοί ot παράγοντες άλλάζουνε. "Οταν ύπάρχει τάλαντο και ζωντανά ίδανικά τότε τό έργο είναι «ώραΐο». τή σημερινή μορφή τού πολιτισμού μας μέ δλες του τΙς διεθνικές έπιδράσεις. Αύτή ή πραγματικότητα κι αύτή ή ψυχή είναι συνθέσεις άπό πολλούς παράγοντες : φυσικούς.τι καλύτερο Ιχουνε καί τό άφομοιώνουν. τΙς παραδόσεις. καταλήγουνε νά ύποστηρίζουνε τήν ηθογραφία καί τή στασιμότητα τής ιστορικής πορείας τοΰ έθνους. "Οταν αύτή κατορθώσει νά φτάσει άπδ τεχνικήν άποψη τΙς «κορυφές τοΰ θαύματος». κοινωνικούς. Καί νά δυδ άναμφισβήτητα παραδείγματα. ιστορικούς.τι ύπάρχει καί γίνεται. μά έχουνε καί πολλές διαφορές κι άντιθέσεις άνάμεσά τους. παίρνουν άπ' αύτούς δ.

τά θρησκευτικά «μυστήρια» εΓτανε κοινά σ* δλη τή Δύση. Άπδ τά 18301890 καθιερώνεται ή ήγεμονία τής γερμανικής λογοτεχνίας καί . Άπδ τά 1750-1830 ή έγγλέζικη. πολύ πριν νά φτάσει ό πολιτισμός σέ κάποιο στάδιο ξετυλιμοΰ. Καί πλήθος άπ' αύτά τά «έθνικοποιήσαμε». Στδ Μεσαίωνα τά ήρωικά Ιπη. Καί μαζί διεθνικές έπιδράσεις. "Οσο κι άν είναι σωστό. Βυζαντινή άρχιτεκτονική: Ανατολή. είναι γνωστό. πολύ πριν ν* άναπτυχθούνε άνάμεσα στούς λαούς οί έμπορικές έπικοινωνίες. δμως στήν τελειωτική διαμόρφωσή τους Ιπαιξε σπουδαίο ρόλο ή στοματική έπίδραση άπδ τδν ενα στόν άλλο. Άπδ τά 1660-1750 ή γαλλική. παρμένα άπδ τούς γειτονικούς λαούς στήν ξένη γλώσσα χωρίς νά τήν πολυκαταλαβαίνουνε. Γιατί τότες ή Εύρώπη κ* ή Αγγλία ή Γδια άνακαλύψανε τδ Σαίξπηρ καί τδ Βάκωνα. πώς ό Γδιος στοιχειακός πολιτισμός βρήκε τά Γδια άπλά καί στοιχειακά σύμβολα γιά νά έκφραστεΐ. Οί πρωτόγονοι λαοί συχνά τραγουδούνε μαζί μέ τά δικά τους τά τραγούδια καί ξένα. "Ετσι άπδ τά 1450. πώς είχε μεγάλες έπιδράσεις άπδ τήν Ασία καί τήν Αίγυπτο. ύπάρχει Τέχνη. Ά λ λ ' άς κάνουμε καί μιά γενικότερην ίστορικήν άνασκόπηση. Πολύ πριν νά συγκροτηθούν οί λαοί σ' έθνικές ενότητες. Κι άπό κει ήρθανε καί στδ βυζαντινό έλληνισμδ μέ τις σταυροφορίες καί τήν Ιδρυση φράγκικης αύτοκρατορίας στήν Πόλη καί φράγκικων βασιλείων στή Ρόδο καί στήν Κύπρο. δέν έννοούμε μιάν έξομοίωση δλων τών λογοτεχνιών τής ^υσης.1600 κυριαρχεί στήν Εύρώπη ή ιταλική λογοτεχνία. μά ύπόταξή τους σέ μιάν κυρίαρχη λογοτεχνία πότε τού ένδς πότε τού άλλου λαοϋ.ή «Ίλιάδα» τοϋ Πάλλη είναι μετάφραση άρχαίου ήρωικοϋ Ιπους. Άπδ τά 1600 1660 ή ισπανική. Ή άρχαία Τέχνη κ* ή φιλοσοφία. πολύ πριν ν' άναπτυχθεΐ μέσα στδν άνθρωπο ή λογική ικανότητα. Ό λ ' οί λαοί τής γής Ιχουνε σχεδδν τδν Γδιο πυρήνα λαϊκών παραμυθιών. "Ομως καί τά δυό αύτά Ιργα είναι τά πιδ μνημειακά άριστόυργήμβχα τής νεοελληνικής πνευματικής ζωής. Κι δταν λέμ' «εύρωπαϊκή» λογοτεχνία. Τπάρχει άντίρρηση . Άπδ τήν Αναγέννηση καί δώθε διαμορφώνεται μιά νέα περίοδο «εύρωπαϊκής» λογοτεχνίας.204 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ Ό «Έρωτόκριτος» τοϋ Κορνάρου είναι φράγκικο έρωτικό ρομάντσο. τά έρωτικά ρομάντζα.

Τό έλληνικό Ιθνος στά χρόνια τής "Αναγέννησης Γσαμε τά τέλη τοϋ ΙΗ' αιώνα εΓτανε σκλαβωμένο κι άμόρφωτο. Μά 6 Σολωμός δέ δημιούργησε τό Ιργο του μόνο μ' έθνικά στοιχεία. Τό λεγόμενο «κλασικό ιδανικό». τόν ίψενικό συμβολισμό. πού σέ μάς περιορίστηκε μονάχα στή γλώσσα. Μά κι αύτός 6 δημοτικισμός μας δέν είναι φαινόμενο νεοελληνικό. "Ετσι λοιπόν άρχίσαμε τό πνευματικό μας παρόν μέ τήν έπίδραση τής Δύσης. Κάθε φορά προπορευόταν Ινας άπό τοί>ς μεγάλους λαούς κ' οί άλλοι «έθνικοποιούσανε» τά ξένα πνευματικά ρεύματα. Ό Σολωμός είναι δ πατέρας τής νεοελληνικής λογοτεχνίας. τήν attitude esth6tique τοϋ Μορεάς. δηλαδή Ανέπαφο άπό τήν πνευματική δράση τών άλλων λαών. τόν γαλλικό παρνασσισμό. πώς δλ' οί άλλοι λαοί πετύχανε τό αΓτημά τους αύτό. Οί κατοπινοί του (άς μήν άναφέρω δνόματα) μάς φέρανε τό ρωμαντισμό τοϋ Ούγκώ. τό ρεαλισμό τών Ρώσων.τά ντόπια στοιχεία. Είναι στό ένεργητικό του πώς ξεπέρασε κι άφησε μίλια πίσω τόν Έρωτόκριτο καί τό δημοτικό τραγούδι . διδάσκαλοι τοϋ γένους) κοιτάζανε ν' άκολουθήσουνε τούς ξένους — άκόμα καί τΙς μεταρρυθμιστικές ιδέες τοϋ Λούθηρου. ΕΓτανε κίνηση πανευρωπαϊκή. πού άποχτούσανε πρίν ή μετά τή Γαλλική έπανάσταση έθνική συνείδηση καί πολιτικήν όντότητα. τόν ιταλικό καί γερμανικό ιδεαλισμό. Καί τέλος άπό τά 1890. Είναι περισσότερο ποιητής «δυτικός» καί λιγότερο «άνατολίτης».1920 πήρανε τά πνευματικά σκήπτρα τής Ευρώπης ot βόρειοι: Σκανδιναυοί καί Ρώσοι. Έφερε στήν Ελλάδα καί μετουσίωσε τό βυρωνικό ρωμαντισμό. Μέ τή διαφορά. Κι 6 «έθνικός» μας ποιητής. ένώ έμεΐς άκόμα γλωσσοτρωγόμαστε. Δημιουργούμε τότες τό πνευματικό μας παρόν μέ τΙς θύμησες τής κλασικής άρχαιότητας. Ή νομιμοποίηση τών έθνικών γλωσσών εΓτανε γενικό αΓτημα δλων τών λαών τής Εύρώπης. τό νεορωμαντισμό τοϋ Χάμ- . Στά τέλη δμως τοϋ ΙΗ' αίώνα μέ τό ξύπνημα τής έθνικής συνείδησης καί τούς άγώνες γιά τήν έθνική μας άνεξαρτησία άρχίζει καί τό ξύπνημα τής πνευματικής μας ζωής. Κι δμως αύτή μας ή κίνηση δέν είναι καθόλου δικιά μας «έθνική πρωτοβουλία». "Ομως καί στά χρόνια τοϋτα οί λιγοστοί μορφωμένοι μας (πατριαρχάδες.ΑΙΣΘΗΤΙΚΑ 206 σκέψης (ή έποχή τοϋ «νεοανθρωπισμοϋ»).

"Εθνος θεωρούνε μόνο τήν ήγετική τάξη. Καί. Σοΰτσοι) κι άν εΓταν ή ψυχή τους και τδ πνεύμα τους έθνικότατα. Έδώ είναι τδ ψητό. . Τά ιδανικά δμως ύπάρχουν καί πρέπει νά τά βρίσκει δ ποιητής τους. φοβούνται κυρίως τδ ξύπνημα τοΰ έθνους. Αύτές μέ τδ νά είναι «διεθνικές». "Οσοι δέν εΓχανε τάλαντο (Ραγκαβής. °Οσ* είχανε τάλαντο. . «έκπολιτίσανε» τήν καλαισθησία μας καί πλουτίσανε τήν «έθνική μας ψυχή» μέ νέα ρίγη. τήν άστική δλιγαρχία. Αύτοί πού δέ θέλουνε τΙς «ξένες έπιδράσεις». "Ωστε τδ μόνο ποί) πρέπει νά ζητάμε άπδ τοί)ς λογοτέχνες μας καί τούς καλλιτέχνες μας είναι νά έχουνε τάλαντο καί ιδανικά. "Αντιλαϊκό. δέν μπορεί νά ν' «έθνικές».193 Κ2ΖΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ σου ν κτλ. "Η ύπάρχει ή δέν ύπάρχει. Είναι λοιπδν τδ κήρυγμα τών ξενόφοβων αύτών πνευματικών "Ελλήνων κήρυγμ' άντιδραστικό. «Ποιά δμως ιδανικά. έννοούνε τΙς έπαναστατικές. γιά νά μιλήσουμε καθαρότερα of ξενόφοβοι τούτοι Έλληνες.Μά τδ τάλαντο δέ ζητιέται. δέν καταφέρανε σπουδαία πράματα.

Πίνει καί χορεύει. πίσω άπδ τδν κάβο ξεπροβάλλει ένα πλεούμενο. Ή «Σάτιρα» τοΰ Γρυπάρη Ικανέ τότε μεγάλη έντύπωση. Μιά νησιώτικη (στορία. ξαφνικά. τή συμπυκνωμένη καί δύσκολη «καθάρια ποίηση» (Συμβολισμός) μέ τδν άξιόπρεπο άντικειμενισμό της καί τή σοφή τεχνική (Παρνασσισμός). Τί Ιλεγε λοιπδν στή «Σάτιρά» του δ Γρυπάρης . "Οχι γιατί ταν έν' άπδ τά καλύτερα ποιήματά του τύπου μπαλλάντας μέ τδν έλεύθερο στίχο καί τά βιρτουόζικα στιχουργικά του γυρίσματα· άλλά γιατί τδ τελευταίο τετράστιχο περιείχε. . ποί) δ Γρυπάρης πρωτοδημοσίεψβ τή «Σάτιρά» του. στδν πληθωρικδ κ' εύκολο ρωμαντισμδ τοϋ Παλαμά τή μετρημένη. οί γλώσσες λύνονται — τδ «Εύθυμο Πνεύμα». άνθισμένες άκακίες καί πασχαλιές καί πίσω άπδ τΙς έλιές. Οί καρδιές άνοίγονται. Κι αύτδ τδ τετράστιχο Ικανέ μεγάλο γύρο κ* έμεινε στή μνήμη τών φοιβόληπτων νέων σάν Ισχατη άλήθεια γιά τήν ποίηση καί σάν δδηγός. πού Ιν' άσήμαντο έπεισόδιο τήνε γύρισε στή «φιλοσοφία». τδ αίσθητικδ «πιστεύω» τοΰ ποιητή. στδ βάθος. άνήμερα τής γιορτής του κ' Οστερ* άπ' τή λειτουργία. 'Αντίθετε στδν πλατύστομο. γλεντάει δ λαός. συνειθισμένη. Κείνη τήν ώρα. Κείνα τά χρόνια δ Σιφνιός ποιητής θεωριότανε άπδ τοί>ς νέους σάν δ Αυτρωτής τής νεοελληνικής ποίησης. "Ηλιος. ή θάλασσα. Έξω άπδ τήν έκκλησία τ' "Αη Γιωργιοΰ τοΰ καβαλλάρη. σάν «κατακλείδα» πού λέμε.Η «ΠΕΜΠΤΟΙ* ΣΙΑ Ή Η ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΤΗΣ Τ ΟΓ ΤΕΧΝΗΣ» Γ Ρ Γ ΠΑ Ρ Η ΑΝΑΙ σαράντα χρόνια.

Είναι τό περίφημο τετράστιχο : Μά ή Τέχνη rd κοινά στοιχεία κορφολογά κι άπ' τ* δν&η των πραγμάτων τό τρίδιπλον άποτρνγδ τ' άπόσταγμά των. μεγάλους καί μικρούς. (δ. ή κάπως άφελής. Μπορεί νά Ικανέ τό μεγάλο δάσκαλ' ό Σωκράτης. τοί>ς πιάνει ενα είδος τρέλα «τετράδιπλη άπ' τά πρί» καί τραγουδάνε αύτό τό δίστιχο. πώς ή Τέχνη παίρνει άπό τά πράγματα μονάχα τ' άνθη τους.τι καλύτερο Ιχουν) άπό δώ κι άπό κει. άπαντάει ό κουτοζωγράφος ! Αύτή ή άντίληψη. Πάει ό γιός τής μαμής στό άτελιέ τοΰ ζωγράφου Παράσσιου. Γιατί κάνει τοΰ ζωγράφου τήν άκόλουθη «κατηχητικήν έρώτηση» (καί λέγεται Ιτσι ή έρώτηση πού ύποβάλλει τήν άπάντηση) : «Μήπως.908 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ —Ή σκούνα τοδ στραβοΰ τ' 'Ανέστη ! λέει ενα παιδί.»). μά δέν εΓτανε καλός παιδαγωγός.»—Ναί. δσο πού βραχνιάσανε. Αύτή ή άντίληψη. Πρώτα άριστοκρατική : ένάντια στόν δχλο* καί δεύτερο ιδεαλιστική : ένάντια στό ρεαλισμό. έπειδή δέ βρίσκετε κανέναν άνθρωπο πού νά τά χει δλα άψογα διαλέγοντας άπ' τόν καθένα δ. καί κατόπιν δλο αύτό τό «μαξούλι» τό περνάει άπό τό λαμπίκο τρεις φορές γιά νά πάρει τό άποσταγμένο άπόσταγμα τοΰ άποστάγματος δέν είναι καινούργια. Τόν «δχλο». Είναι «τό άληθές τό δ' ύπεροχής δντότητος έκφραζόμενον ύπό τής φύσεως ή τοΰ άνθρώπου» τού Βράιλα 'Αρμένη. —Πάει βαλανίδι στό Τριέστι ! άπαντάει έ'νας άλλος. Μά δ ποιητής παίρνει άμέσως θέση. Τήν πρωτοβρίσκουμε στό Σωκράτη («Απομνημονεύματα» III βιβλ. Είναι ή «ύποταγή τής φαντασίας καί τοΰ πά- .τι ώραιότερο Ιχει («έκ πολλών συνάγοντες τά έξ έκάστου κάλλιστα») κατορθώνετε νά φκιάνετε όλάκερο τόν άνθρωπον ώραΐο. ΚαΙ τότε άρπάζουν δλοι αύτδ τό τυχαία γινομένο δίστιχο καί τό κάνουνε τραγούδι : Ή σκούνα τον στραβού τ* 'Ανέστη πάει βελανίδι στό Τριέστι. είναι ό πρόγονος τής «πεμπτουσίας» τοΰ Γρυπάρη.

πώς ή Τέχνη δέν είναι Ιξω άπό κάθε δρον άντικειμενικδ (κοινωνία) καί ύποκειμενικδ (ιδιοσυγκρασία κλπ. προοδευτική ή άντιδραστική. ή άποφυγή κάθε περιττού. πού γιά τδν Βράιλα Άρμένη καί τδν Κρότσε είναι καί δρισμδς τής Τέχνης. είναι μιά «τρέλα τοΰ δχλου» ή άληθινή Τέχνη. Επομένως τδ άντικειμβνικδ κριτήριο τής καλής ή κακής Τέχνης δεν είναι τδ άν άποστάζει τά άνθη τών πραγμάτων ώς τά Ισχατα δρια τής δυνατότητας παρά άν είναι κοινωνικά γόνιμη ή στείρα. ΆγνοεΓ πώς ή Τέχνη είναι κοινωνική λειτουργία σχετική μέ τδν καιρό καί μέ τδν τόπο — μέ τήν ταξική διάρθρωση τοΰ δμαδιχοΰ βίου καί τήν πορεία αύτοΰ τοΰ βίου· πώς δ σκοπός της δέν είναι άπλώς ν' άρέσει (άν δέν πληροί αύτδν τδν δρο. γιά νά κινήσει τήν ιστορία πάντα πρδς τά έμπρός. πού άφορά τή μορφή καί πού θέλει νά τονίσει τήν άξία πού Ιχει γιά τδ δυνατό αισθητικό άποτέλεσμα. Τδ δόγμα τής πεμπτουσίας άγνοεΓ κυρίως. "Ισχύει καί γιά δλη τή γνώση καί γιά δλη τήν πράξη τοΰ άνθρώπου (οικονομία δυνάμεων). Μέσα σέ δυδ στίχους μέ θαυμαστήν ήχητική καί ρίμα κ' εύρυθμία μάς δίνεται ενα σπαρ13 . Αύτδ τδ δόγμα. Καί τώρα ρωτάμε: Τδ δίστιχο Ή αχούν α τον οτραβον τ' 'Ανέστη πάει βαλανίδι ατό Τριέστι. Ή Τέχνη (γιά νά μείνουμε στδ θέμα μας) δέν άρχίζει άπδ τή στιγμή πού κάνεις έπιλογή τών στοιχείων καί άπόσταξή τους παρά άπδ τή στιγμή. δέν άγγίζει καθόλου τήν ούσία τοΰ προβλήματος.Α Ι Σ Θ Η Τ Ι Κ Α 210 θοος μί καιρό καί μ& κόπο στδ νόημα τής Τέχνης» τοϋ Σο/ ωμοΰ. άν Απλώνεται στδ σύνολο τών άνθρώπων ή περιορίζεται σ' ενα στενό κύκλο μεμυημένων καί σκοτεινών τύπων. Είναι μάλλον Ινας τεχνικδς κανόνας. πού τά μετουσιώνεις άπδ Αναισθητικά στοιχεία τής φυσικής καί ψυχικής καί τής νοητικής πραγματικότητας σ' αισθητικά. τις ήθικές καί τις συναισθηματικές δυνάμεις. Είναι ή «έκφραση μή περαιτέρω» τοΰ Μπενεντέτο Κρότσε. τότε δέν είναι Τέχνη) παρά νά συντάσσει τις πνευματικές.). Μά τοΰτος δ κανόνας είναι πολύ γενικός. Είναι Τέχνη καί μάλιστα Τέχνη «πεμπτουσιακή».

Άλλά καί μέ δλη του τήν κοινωνική καί ιστορική σημασία... είναι ποιητής. ΑΓ! αύτδ ήθελε νά χτυπήσει δ Γρυπάρης. Ό λαός. δ πεπεισμένος άντιρωμαντικδς κι άντιρρεαλιστής. πού άντίκρυζε μέ περιφρόνηση καί κοροϊδία τήν άπανθρωπία τής Μεγάλης Αύτοκρατορίας τών λόρδων: Μας ήρ&αν οί 'Εγγλέζοι (rarov. δ λαδς αυτοσχεδίασε τά έπίκαιρα έκεΐνα δίστιχα. ήρωισμού κι άγώνων ένάντια στή Μοίρα. Αρπάζει συχνά τήν «ούσία» τών πραγμάτων (τήν άλήθειά τους) και τήν αίσθητοποιεΐ άμεσα καί δίχως στολίδια μέ άποτέλεσμα τέλειο. Άλλά εχει ενα έλάττωμα. Όταν δ 'Εγγλέζος έκαιγε τήν Αθήνα. Ά λ λ ' είναι καί μεγάλος τεχνίτης..) Οί 'Εγγλέζοι xa&oit πρέπει μάς ψειρίσατε τή* χα έπη. Είναι ρεαλιστικό. Μά γιά τούς ζωντανούς δημιουργούς δέν είναι τίποτα παραπάνω άπδ Ινας τεχνικδς κανόνας. δ πυργοδεσπότης τού γυάλινου κάστρου. 01 'Εγγλέζοι δίχως λόγια μάς Ιπήραν τά ρωλόγια. Κι αύτδ έπίσης ήθελε νά χτυπήσει δ άριστοκράτης χρυσικδς τού Λόγου.. Αύτδ τδ δόγμα έρχεται κουτί στούς ποιητές και τεχνίτες τής «φυγής».310 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ ταριστδ κομμάτι τ?)ς ζωής — μιά δλάκερη άνθρώπινη Ιστορία μόχθου. rarov rarov. . βασάνων. Ά λ λ ' είναι καί ποίηση λαϊκή — τοϋ δχλου. σκότωνε σάν σκυλιά τούς αιχμάλωτους Έλληνες κ' έπιανε χιλιάδες ομήρους. δ «δχλος». πού κανείς καλόπιστος άνθρωπος δε θά μπορέσει ν' άμφισβητήσει τδ ψυχικό τους μεγαλείο καί τδ «Εύθυμο Πνεύμα» τού λαού. Στούς ούδέτερους κι άποσταγμένους δπαδούς τής έξωπολιτικής Τέχνης.

"Οσο καί νά ύποστηρίζουν οί πέντε πώς δέν άνήκουν ούτε στή δεξιά ούτε στήν άριστερά (στίς παρατάξεις τών «λύκων») κι δσο καί νά προσπαθούνε νά μάς πείσουν. πώς κάνουνε πολιτική καί πώς τήν έλευθερία τοΰ πνεύματος τή θέλουνε ύπηρέτρια τών κυρίων τους. ένώ ή 'Εταιρία πολιτεύεται (διαμαρτυρήθηκε γιά τή φυλάκιση τοΰ διαλεχτοΰτης μέλους θέμου Κορνάρου. Στήν πραγματικότητα δμως είναι σύμμαχοι καί συνεργοί τής δεξιάς μέ κοινδν δχτρό καί στόχο τήν άριστερά. Κ' έξηγούν αύτή τους τήν παραίτηση ώς άμυνα τής έλευθερίας τοϋ πνεύματος. άλλά κανένας δέν δρίζει καθαρά τδ νόημα αύτών τών δυδ βασικών λέξεων. πού τάχατες μένουν έξω άπδ τδν πολιτικδν άγώνα τοΰ πνεύματος τών δυδ άκρων. Πολλοί μιλούνε καί μέ πολύ συγκινητικές κορώνες γιά τήν έλευθερία τοϋ πνεύματος. 'Αλλιώς θά έπρεπε νά δμολογήσουνε.Λ Γ Κ Ο I Κ Α Ι Π Ρ Ο Β Α Τ Α E AQ καί μερικές βδομάδες πέντε άπδ τούς λογοτέχνες μας. πώς τδ πνεύμα είναι λεύτερο καί νά ζητάει καί νά λέει τήν άλήθεια). πού παίζουν. άποτελοΰνε τδν πρώτο πυρήνα τών κεντρώων λογοτεχνών. Τά πρόβατα λοιπδν τού Κέντρου ή δέν καταλαβαίνουνε τδ ρόλο. έπειδή δ τίμιος συγγραφέας είχε τήν άφέλεια νά πιστεύει. ή καταλαβαίνουνε καί μάς κοροϊδεύουν. πώς δέν άνήκουν ούτε στή μέση. πού γιά νά ναι πνεύμα καί λεύτερο δέν πρέπει νά πολιτεύεται. που συνεχίζεται μέ σχετική άρθρογραφία στή «Νέα 'Εστία» καί στδ «Βήμα». παραιτηθήκανε άπδ τήν 'Εταιρία 'Ελλήνων Λογοτεχνών. Κάνανε δηλαδή μιά πολιτική πράξη. .

τών έχθρών τοΰ λαοΰ. Μονάχα στή σύγκρουση καί μέ τήν αδτοθυσία ξεσκεπάζεται ή μέσα μας ήθική παράδεισο—καθώς μάς λέει καί πάλι δ Σολωμός. μέ τό Χρέος. πολιτικής.193 Κ2ΖΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ Πρώτα-πρώτα τό πνεύμα δέν είναι μιά ιδιαίτερη οδσία (άυλη) ποί) ύπάρχει πριν ή Ιξω άπό τήν δλη. Ό λ ' of πρώην καί τωρινοί συνεργάτες. Έ έλευθερία τοΰ πνεύματος ή τής βούλησης είναι κι αύτή ύποταγμένη σέ νόμους καί δεμένη μέ τήν πραγματικότητα ή. . πώς είναι of σταυροφόροι καί of θεματοφύλακες τής έλευθερίας — τής έξωπολιτικής έλευθερίας. κοινωνικής. Καί νομίζι». Ά ν ό άνθρωπος θυσιάσει καί τή ζωή του άκόμα γιά νά πειθαρχήσει στό Νόμο. συνειδητοί ή άσύνειδοι. «μέ τό παγκόσμιο σύστημα». είναι κ' of ίδιοι άνθρωποι δοΰλοι καί δργανα τής πολύπλευρης δουλείας τοΰ λαοΰ: έθνικής. Τότες δ άνθρωπος γίνεται κύριος τοΰ κόσμου — καί τοΰ έαυτοΰ του. γιά νά μεταχειρισθώ μιάν έκφραση τοΰ Σολωμοΰ. Of μόνοι πραγματικά λεύτεροι πνευματικοί ήγέτες τοΰ λαοΰ. δηλαδή άπόλυτη καί μεταφυσική. Υλική: δταν δ άνθρωπος μπορέσει νά κατανοήσει τή φύση καί νά τή νικήσει — νά τή χρησιμοποιήσει γιά τούς σκοπούς του. Ήθική: δταν τό εδδαιμονικό μας ένστιχτο (άς τό πούμε μέ κάπως χοντροκομμένη έκφραση : δ φιλοτομαρισμός) βρίσκεται σέ σύγκρουση μέ τόν ήθικό νόμο. Κι δπως δέν δπάρχει δλική ένέργεια «άνευ δρων» Ιτσι δέν ύπάρχει καί πνευματική έλευθερία «άνευ δρων». -ώς πέφτει πάρα πολύ νά κοκορεύονται κιόλας. Ή πνευματική τούτη έλευθερία φανερώνεται σέ δυό περιπτώσεις : μιάν δλική. μά δέν άποδείχνεται λεύτερος. μιάν ήθική. ντόπιων καί ξένων. Σέ κάθε άλλη περίπτωση μπορεί κανείς νά είναι ήθικός. Είναι περιττό νά πούμε ποιά. τότες είναι λεύτερος. "Οχι ή θέση. πού πήρε ή Δεξιά καί παίρνει τώρα καί τό Κέντρο. ήθικής καί πνευματικής. Είναι μιά ιδιότητα τής ζωντανής ύλης άναπόσπαστη άπ' αδτήν καί καθοριζόμενη άπ' αδτήν. Ακριβώς έδώ καί δέκα χρόνια καί μάλιστα τώρα τελευταία ή Ελλάδα ζεΤ μέσα στή σύγκρουση τών δυνάμεων τοΰ σκοταδιού (φασισμοΰ κ' έθνοπροδοσίας) καί τών δυνάμεων τοΰ φωτός (δημοκρατίας κ' έθνικής άνεξαρτησίας): Ποιά είναι ή θέση πού ταιριάζει στό έλεύθερο πνεύμα.

πού είναι ή μόνη δυναμογόνα πηγή γιά τά μεγάλα Ιργα. Τό πρόβλημα είναι τί πολιτική θ* άκολουθήσει: προοδευτικήν ή άντιδραστική. νά τόν συνειδητοποιήσουνε καί νά κινήσουνε Ιναντίον τοΰ έχθροΰ. δέν είναι σέ τελευταίαν άνάλυση τίποτες άλλο παρά ή ήθική τους άποδέσμευση άπό τό Χρέος άπέναντι τοΰ λαοΰ νά τόν φωτίσουνε. "Αν λοιπόν ή τιμή τοΰ πουλημένου κρέατος Ιχει πολιτικήν άποτελεσματικότητα. Μπορεί ή Τέχνη νά είναι ανήθικη· δέ μπορεί δμως νά πολιτεύεται δηλαδή ν' άγωνίζεται συνειδητά καί σκόπιμα γιά τό μετασχηματισμό τής πραγματικότητας. Καί τέτιοι δέν είναι μήτε οί δεξιοί. δηλαδή δ έγγλέζικος ιμπεριαλισμός. Μέρος άπό τά λεφτά σου θά τά πάρει τό φασιστικό κράτος γιά νά χρηματοδοτήσει μ' αύτά τόν έμφύλιο πόλεμο καί μέρος δ Χάμπρο. "Οσο κι άν άποφεύγει τέτια σκοποθεσία. Τήν άντιδραστικήν πολιτική τό «στάτους κβδ» θεωροΰν έξωπολιτικήν δεξιοί καί κεντρώοι. Δέν ύπάρχει πράξη ή σκέψη τοΰ κοινωνικοΰ άνθρώπου πού νά μήν Ιχει είτε καθορισμό είτε άντίχτυπο πολιτικό. Άλλά τήν έλευθερία τήν έννοοΰνε πρώτ* άπ' δλα έξωπολιτική. Έλευθερία μονάδων άνοργάνωτων (τρόπος τοΰ λέγειν !) ήγουν έλευθερία άναρχική καί ήγεσία τυφλή κι άνεύθυνη. έγωιστική. πόσο περισσότερο δέν Ιχει ή τιμή τοΰ πουλημένου πνεύματος! Δέν υπάρχει λοιπόν Τέχνη έξωπολιτική. Καί τό νά ψωνίσεις μιά όκά κρέας κάνεις μιά πράξη πολυσύνθετη καί πολύπλευρη — καί πολιτική. που συνεργάζονται μαζί του μήτε κ' οί κεντρώοι. δηλαδή φυγής άπό τό λαό. πού κλείνουνε τά μάτια καί τόν άφήνουνε νά κάνει τή δουλειά του. Έλευθερία άντιδραστική. Μά είναι δυνατό νά μήν πολιτεύεται ή Τέχνη . άντικοινωνική. Έλευθερία φυγής άπό τήν πραγματικότητα. είναι οί Αγωνιστές τής έλευθερίας του ένάντια σ' δποιο δυνάστη ντόπιον ή ξένο. δέ μπορεί ν' άποφύγει τήν τέτιαν άποτελεσματικότητα.ΑΙΣΘΗΤΙΚΑ 213 σ* οποίον τόπο καί ο* δποιον καιρό. Ή έλευθερία T6Q πνεύματος. αύτδ τδ χρέος γίνεται πιδ μεγάλο καί πιδ άμεσο στά χρόνια τοΰ . πού ζητάνε οί δεξιοί κ' οί κεντρώοι λογοτέχνες. πού θά γίνει μ' αύτά περισσότερο δυνατός γιά νά παρατείνει καί περισσότερο καιρό τήν κατοχή τής πατρίδας μας. "Αν τό χρέος τοΰ πνευματικοΰ ήγέτη είναι νά χτυπάει καί νά γκρεμίζει τό κακό καί νά οικοδομεί τό καλό σέ κάθε καιρό.

Έδώ είναι τό πρόβλημα. δ πιό φιλοσοφημένος ποιητής τής Νεότερης 'Ελλάδας κι δ πιό θερμός άγωνιστής τής έλευθε- . τό ξέρει δέν τό ξέρει. πώς είναι λεύτερο πνεύμα! Άλλ* δταν λένε «έξωποΛ . Σ* αύτά τά χρόνια ό παλιός καί σάπιος κόσμος γίνεται πιό Ανελεύθερος. "Ετσι έχουνε ζορίσει τά πράγματα σήμερα καί τόσο έχει προχωρήσει ή έπιστημονική τους κατανόηση. ή δεξιά ή άριστερά. δποιος σέ τέτιες κρίσιμες στιγμές δέ χάνει μά κερδίζει. πώς μονάχα μέ τή θυσία τής ζωής άποδείχν:ται ή έλευθερία τοΰ πνεύματος. άλλά μέ τή λιποταξία τους εύκολύνουνε τή διατήρηση τής βασιλείας τοΰ Πονηροΰ. Κι δταν μάλιστα είμαστε δργανωμένοι. Τουναντίον. "Αν ναί. οί «έξωπολιτικοί». δέν έχει κανένα Αντικειμενικό κριτήριο ν' Αποδείξει. Ζούμε ή δέ ζούμε σήμερα αύτήν τήν κρίσιμων ιστορική στιγμή. έννοοΰνε κάτι άλλο πιό συγκεκριμένο : Αταξική ! Μά τέτοια Τέχνη δέν μπορεί νά ύπάρξει σέ κοινωνία χωρισμένη σέ τάξεις. πού δέν μπορεί κανείς πιά πνευματικός άνθρωπος νά ύποστηρίζει σοβαρά. οί «έλεύθεροι» διανοούμενοι καί δέ μπαίνουν Ιπί κεφαλής τής φάλαγγας. πού πάει ν a τόν Αντικαταστήσει. Οί άναρχούμενες μονάδες είναι έμπόδιο στό δρόμο τής δημιουργικής έξέλιξης. "Οπως δέν ύπάρχει ά νθρωπος έξω άπό τήν κοινωνία. Τό ζήτημα είναι ν' άνήκουμε στήν προοδευτική παράταξη. θέλει δέ θέλει. Κ* είπαμε. οί «κεντρώοι». καί τοΰ κόσμου.214 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ άποφασιστικοΰ άναμετρήματος τών δυό κόσμων : τοΰ κόσμου. "Ολοι οί «ούδέτεροι» δέν είναι τίποτε άλλο παρά δεξιοί καμουφλαρισμένοι. πιό Απολυταρχικός καί προσπαθεί νά πνίξει στό αίμα κάθε ίδεα καί κάθε κίνημα Ιλευθερίας.ική» Τέχνη. έτσι δέν ύπάρχει καί έξωταξικός άνθρωπος καί συνεπούμενα άταξική Τέχνη σέ ταξική κοινωνία. Κ* έφόσον οί δυό μεγαλύτερες καί μαχητικότερες τάξεις είναι άπό τή μιά μεριά ή μειοψηφία τών έκμεταλλευτών κι άπό τήν άλλη ή πλειοψηφία τών θυμάτων — ό κάθε άνθρωπος άνήκει σέ μιάν άπό τΙς δυό. Ό Σολωμός πού έξακολουθεϊ νά είναι δ πιό συνειδητός. τότε τί κάθονται στή μπάντα κι δμφαλοσκοποΰνται οί «μέσοι». πώς μένει στόν δχτο τής 'Ιστορίας καί τή βλέπει νά κυλάει. πού ξόφλησε. τότε τό άποτέλεσμα είναι μεγαλύτερο. Καί ν' άνήκουμε συνειδητά. ένώ αύτός μένει άκίνητος ! "Ο καθένας άνήκει.

ένας λύκος κι αύτδς τής τότε 'Αριστεράς—δ ποιητής τής πιδ θανάσιμης σάτιρας τδν άριστοκρατδν τής Δεξιάς : τής «Γυναίκας τής Ζάκυθος» ! Αύτήν τή συνείδηση τού Χρέους ζητάμε άπδ τούς πνευματικούς άνθρώπους τής σημερινής "Ελλάδας. κ. ή Πολιτική. Γιατί άν εΓτανε Ιστορικά δυνατδ νά δπερισχύσουνε στδ τέλος ot δεξιοί κ' ot κεντρδοι. Ή συνειδητή πολιτική είναι ένα άπδ τά περιεχόμενα τού Χρέους ! Καί τό λεγε δ Σολωμός. Καί τδν δργανωμένο τους άγώνα ένάντια στδν δργανωμένον (άπδ τδ σκολειδ ίσαμε τδν τύπο καί τδν άμβωνα) άγώνα τής άντίδρασης. δσο μεγαλύτερα είναι καί πλέον διάφορα.».ά. ή Πατρίδα. είς τόσο ύψηλότερο στυλοπόδι σταίνουν τήν έλευθερία μεστήν άπδ τό Χρέος δηλαδή άπ' δσα περιέχει ή Ήθική.ΑΙΣΘΗΤΙΚΑ 315 ρίας τοϋ λαοΰ (τής έθνικής καί τής πνευματικής : ένάντια στδν Τοΰρκο κ' ένάντια στδ λογιότατο) βάζει τήν πολιτική συνειδητά μέσα στά μεγάλα θέματα τής Ποίησης. τότε σέ δέκα χρόνια δέ θά ύπήρχαν "Ελληνες—παρά Ινας σάπιος πολτδς σκλάβων ! . «Όλ* αύτά. ή θρησκεία.

γιατί θά προκαλούσε σάλο ή φανερή κατάργηση της· δέ χτίζει σκολειά. Άλλ* έπειδή. πού άντί νά φωτίζει καί νά φρονηματίζει καί νά καλλιεργεί τό αίσθημα τής έλευθερίας. Νά ενα θέμα. τήν προσφέρει τέτια. Τό κράτος τό σημερινό.τούς κυρίους τού λαού. δέ διορίζει δασκάλους. πού προσφέρει στό λαό. άλλά τήν διατηρεί μονάχα. τό κράτος «έβράβευσε» λογοτεχνικά Ιργα. τουναντίον σκοτίζει.Κ Ρ Α Τ Ο Σ — Τ Ε Χ Ν Η — Λ Α Ο Σ Π ΩΣ τό έλλληνικό τό κράτος προστατεύει τις καλές Τέχνες καί μάλιστα τΙς Τέχνες τού Λόγου. φροντίζει γιά τήν καλλιτεχνική μόρφωση τού Ιθνους ( = τού λαού) δσο φροντίζει καί γιά τήν παιδεία του. μόνο του προκάλεσε τή συζήτηση. Κάτι άνάλογο κάνει καί μέ τή λογοτεχνία. Άλλά καί τή λίγη παιδεία. κράτος παρακμής κ' έπομένως άντίδρασης. αύξαίνει τά δίδαχτρα κ' Ιτσι άποκλείει άπό τή Μέση κι Ανώτατη Παιδεία τό φτωχό λαό. Γιατί γιά τά συστήματα πού καταρρέουν. Μέ χίλιους τρόπους : μέ νόμους καί χωρίς νόμους. ή Αλήθεια είναι δ μεγαλύτερος έχθρός. Γιατί τό κράτος δχι δέν προστατεύει τό Πνεύμα παρά καί τό καταδιώκει. πού δέν Ιπρεπε κάν νά τεθεί. άποσυνθέτει ήθικά καί καλλιεργεί τό αίσθημα τής έθνικής ύποτέλειας. Δέν θέλει μέ κανένα τρόπο νά λέγεται στό λαό ή άλήθεια. γιά νά βραβεύσει τά καλύτερα βιβλία τής χρονιάς (άν καί τά καλά βιβλία δέν Ιχουν άνάγκη προστασίας !) . Τήν άποκλείει άπό τό λαό καί τήν περιορίζει στούς όλίγους . Σύστησε λοιπόν τό ύπουργεϊο Παιδείας μιάν 'Επιτροπή άπό λογίους τής δεξιοίς. τελευταία. Κρυφοσαμποτάρει τήν παιδεία.

άν καί τόν άγνοεΐ ή «καλή» Τέχνη (ή «καλής διαγωγής»!) ύπάρχει. Στή νέκρα καί τή σαπίλα τών κυρίων του άντιτάσσει τή ζωντάνια του καί τό δίκιο του. είναι ή Τέχνη. Αύτή ή Επιτροπή σκάρωσε έναν πίνακα τών «καλών» συγγραφέων. "Οπως ή παιδεία κατεβάζει τδ πνευματικό έπίπεδο τού έθνους. χρησιμοποιεί δ «δυτικός πολιτισμός» καί τήν ή θ ι κ ή β ί α (τά βραβεία καί τις λογής παροχές στούς συγγραφείς). Ει δταν βραβεύει (βλέπε καί τό ρεζιλίκι τού Νόμπελ) διαλέγει τά πιό άντιδραστικά. Ό λαδς άγνοεΐ κι αύτδς άμοιβαΐα τήν Τέχνη τών κυρίων . Υπάρχει άξερίζωτος καί μεγάλος. τά πιό έξωπραγματικά έργα. τή λαϊκή δημιουργία* μέ . Αύτά λοιπδν τά βραβεία δέν έχουνε σκοπό νά «προαγάγουν» τή Λογοτεχνία παρά νά τής άνακόψουνε τήν πορεία. πού δέν έχει ένδιαφέρον. "Ετσι κι δ πίνακας αύτδς δέ συσταίνει τδσο ποιούς συγγραφείς ν' άγοράζουν οί βιβλιοθήκες. τών πιδ φημισμένων συγγραφέων τού καιρού μας. τά πιδ άντιλαϊκά. παράλληλα μέ τήν ύ λ ι κ ή β ί α πού έμποδίζει τήν έλευθερία τοδ λόγου. Ό λαός δμως. άλλά τούς άμείβει ώς καλούς ύπηρέτες. Στό κάκιστο παρόν τών κυρίων. δπως δ 'Οράτιος κι δ Βλαστός)· άλλ' οδτε καί ήγέτες τής κυρίαρχης τάξης. Είναι πιστοποιημένο σ' δλον τδν «δυτικό πολιτισμό» πώς γιά τή χαλασμένη κυρίαρχη τάση τό μδνο πράμα. τό μέλλον τδ δικό του. *Η κυρίαρχη τάξη τούς περιφρονεί. δσο ποιούς νά μήν τούς πιάνουνε στά χέρια τους οί «καλοί» πολίτες κ'οί «καλοί» μαθητές. "Απ* αύτδν τδν πίνακα λείπουνε τά δνδματα δυονών. Φυσικά αύτοί οί «καλοί» συγγραφείς δέν είναι καθόλου πνευματικοί ήγέτες τών λαών τους (τδ λαό δχι μονάχα δέν τδν ξέρουνε παρά καί τδν περιφρονούν. πού μ' αύτωνώνε τά έργα πρέπει νά πλουτίζονται οί δημοτικές κ' οί σχολικές βιβλιοθήκες. Η' άλλα λόγια.ΑΙΣΘΗΤΙΚΑ 317 Αύτά λοιπόν τά κ α λ ύ τ ε ρ α βιβλία είναι τ' άκίνδυνα βιβλία ή τά χρήσιμα στούς σκοπούς καί τά έργα τού συστήματος. τήν Γδια δουλειά δφείλει νά κάνει κ' ή «καλή» του λογοτεχνία: λογοτεχνία πού μαστιγώνει τδν άέρα κι αύτοηδονίζεται* λογοτεχνία «ύπεράνω τών ταπεινών άγώνων τής έθνικής έπιβίωσης»· λογοτεχνία πού ώραιοποιεΐ τά «αισχρά» καί δικαιολογεί τ' άδικα ή τ' άγνοεΐ καί δημιουργεί ενα εύχάριστο «άλλοθι» γιά τούς ένδχους τών κακώς κειμένων.καί ζεϊ μέ τή δικιά του.

318 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ τό άθάνατό του δημοτικό τραγούδι καί τΙς θαυμαστές του λαϊκές παραδόσεις. τούς άκούει. δχι γιατί ναι «εύκολοι» ποιητές (κάθε άλλο!) άλλά γιατί ναι ποιητές τής έθνικής έλευθερίας δ ένας. Αύτούς τούς δλίγους. δσες φορές ή έθνική του συνείδηση κ* ή έθνική του δράση βρίσκονται στό κορύφωμα τής έξαρσής τους. Τούς ποιητές. δσο κι άν οί Γδιοι δέν φανερώνονται στό λαό άπ' εύθείας. "Εχει καί τούς δικούς του ποιητές. πού συμπορεύονται. δμως δ λαός τούς βρίσκει. δπως συνέβη στά χρόνια τής Εθνικής 'Αντίστασης. Καί κανένα βραβείο καί κανένας «Index» δέ θά μπορέσει ν' άναδείξει τούς μέτριους καί νά θάψει τούς καλούς συγγραφείς. Συμπέρασμα: ούτε ή κακή Παιδεία ούτε ή κακή Τέχνη θά μπορέσουνε ποτές νά βγάλουνε τό λαό άπό τόν Ιστορικό του δρόμο. Αύτοί οί ποιητές είναι πραγματικά έθνικοί: δ Σολωμός κι δ Παλαμάς. συμπάσχουνε κι άγωνίζονται. "Αν καί πέρασε ή έποχή τής στοματικής λογοτεχνίας. τούς νιώθει (νιώθει τόν έαυτό του!) καί τούς τιμά. . δμως διατηρεί τή δημιουργική του Ικανότητα καί μπορεί νά δημιουργεί καί πάλι άριστουργήματα. Άλλά δέν είναι μόνος του ποιητής. γιά ένα έλεύθερο μέλλον. τής κοινωνικής έλευθερίας δ άλλος. Σταθήκανε άρνητές τοδ παρόντος καί δραματιστές τής μελλοντικής πραγματικότητας.

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ .

apdia 4η άκύ πάνω άντί «ζωγραφική» νά 8ια6αοτ*1 ζωγραφική.ΠΑΡΟΡΑΜΑΤΑ Στή σ«λίβα 16. . > δη άπό κάτω > «Ιργων» νά 8ια6χστ*( χρότωψ. > > 113.

Π £ Ρ I Ε Χ Ο Μ Ε Ν Α Σελ. ΣΗΜΕΙΩΜΑ 9 ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ 11 0 1 ΠΛΑΣΤΙΚΕΣ ΤΕΧΝΕΣ ('Αρχή χαΐ σκοπός) 16 ΣΩΚΡΑΤΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗ 21 ΠΛΑΤΩΝΑΣ ΚΑΙ ΠΟΙΗΣΗ 27 ΨΥΧΑΓΩΓΙΑ —ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ 35 ΙΠΠΙΑΣ Ο ΜΕΙΖΩΝ («Περι Καλοΰ άνατρεπτιχός») 39 Ο ΠΛΩΤΙΝΟΣ ΚΑΙ ΤΟ ΚΑΛΟΝ 43 ΦΥΣΗ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗ 47 ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΣΜΙΚΗ ΤΕΧΝΗ 51 ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ ΙΔΑΝΙΚΟ 55 ΩΦΕΛΙΜΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ 61 ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ ΗΘΙΚΗ 71 ΣΧΕΣΗ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΕΡΓΟΥ 75 ΑΥΘΟΡΜΗΤΙΣΜΟΣ "Η ΣΥΛΛΟΓΗ . 79 0 1 ΥΛΙΚΟΙ ΟΡΟΙ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ 83 ΑΙΣΘΗΤΙΚΑ ΠΑΡΑΔΟΞΑ 87 ΠΡΟΣΕΥΧΗ ΚΑΙ ΙΙΟΙΗΣΗ 93 ΜΙΑ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΠΙΝΑΚΟΘΗΚΗ 99 ΠΟΛΕΜΟΣ ΚΛΙ ΤΕΧΝΗ 103 ΦΟΡΜΑΛΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΚΜΗ 114 ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΒΙΟΣ 117 .

) 207 ΛΥΚΟΙ ΚΑΙ ΠΡΟΒΑΤΑ 211 ΚΡΑΤΟΣ . ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ. ΚΡΙΤΙΚΗ 192 ΟΙ ΞΕΝΕΣ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΣΤΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΜΑΣ 202 Η ΠΕΜΠΤΟΥΣΙΑ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ ("Η « Ή Ποιητική τοΰ Γρυπάρη.2 22 Π Ε Ρ Ι Ε Χ Ο Μ Ε Ν Α Σελ.ΤΕΧΝΗ — ΛΑΟΣ 216 . ΑΝΑΓΚΗ ΚΑΙ ΜΕΓΑΛΟΦΥ Ι Α 123 ΧΑΡΑ —ΠΟΝΟΣ 125 ΤΕΧΝΗ — ΔΟΥΛΕΙΑ 132 ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ 135 ΑΝΘΡΩΠΟΦΑΓΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ 139 Ο ΠΟΙΗΤΗΣ ΛΑΟΣ 143 ΡΟΜΑΝΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΙΣΜΟΣ ΚΑΤΑ ΠΑΡΑΓΙΈΛΙΑΝ 147 ΙΙΟΙΟΙ ΕΙΝΑΙ ΟΙ ΚΛΑΣΙΚΟΙ 152 ΜΙΚΡΟΙ ΛΑΟΙ ΜΙΚΡΗ ΤΕΧΝΗ 156 ΧΑΡΑ ΚΑΙ ΛΥΠΗ ΣΤΟ ΘΕΑΤΡΟ 159 ΤΟ ΝΟΗΜΑ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ 166 ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΗ ΕΡΜΗΝΕΙΑ 172 ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ 178 Ο ΥΠΑΡΞΙΣΜΟΣ 183 ΠΑΙΔΙΚΙΣΜΟΣ "Η ΤΟ ΠΑΡΑΜΥΘΙ ΤΗΣ ΑΣΠΡΗΣ ΑΡΚΟΥΔΑΣ 187 ΨΕΥΤΟΡΕΑΛΙΣΜΟΣ 190 ΘΕΩΡΙΑ.

ΑΘΗΝΑ 142.ΓΊΑΠΑΔΑΜΗΣ .ΖΑΧΑΡΟΠΟΥΛΟΣ EMM ΜΠΕΝΑΚΗ 76. Γ ΓΕΝΝΑΔΙΟΥ 6. ΤΗΛ 36 22 928 Γ Ι Α Λ Ο Γ Α Ρ Ι Α Σ Μ Ο TON ΕΚΔΌΣΕΩΝ Κ Ε Δ Ρ Ο Σ . ΤΗΛ 36 02 007 ΜΑΡΤΙΟΣ 1982 .ΕΚΤΎΠΩΣΗ ΛΙΘΟΓΡΑΦΕΊΟ Α Θ Α Ν Α Σ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ .

.

.

.

ΑΙΣΘΗΤΙΚΑ-ΚΡΙΤΙΚΑ .

.

ΚΩΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ ΑΙΣΘΗΤΙΚΑ .. .ΚΡΙΤΙΚΑ Β' ΕΚΔΟΣΕΙΣ "Ο ΚΕΔΡΟΣ.

Copyright': « Ο ΚΕΔΡΟΣ > .

Κ Ρ Ι Τ Ι Κ Α .

.

Α Ρ Χ Α Ι Ο Ι .

.

πού καυκιέται μέ τήν «παράβασή» του.. Κατηγορήθηκε τό έργο γιά αισχρό. μετάφραση Γ. σεμνό. τις «Νεφέλες»1.. Σουρή. πώς δέ μοιάζει μέ τούς άλλους συναδέλφους του. Κάθε άλλο. "Εχει έλευθεροστομίες. Μέ τήν εύκαιρία αύτή δέ νομίζω. Καιρός εΓτανε* θά νόμιζε κανείς πώς τό μεγάλο Ποιητή και Δάσκαλο τοΰ χρυσοΰ αιώνα. ΠρΙν άπό μισό σχεδόν αιώνα (στούς δλυμπιακούς άγώνες τοΰ 1906) παιχτήκανε γιά πρώτη φορά στή νεότερή μας Ιστορία οί «Νεφέλες» άπό Ινα θίασο έρασιτεχνών. Γιά πρώτη φορά ή κρατική σκηνή άνεβάζει 'Αριστοφάνη. Καί τόσο πολύ τό πιστεύει. πώς είναι χωρίς ένδιαφέρο γιά δσους πρόκειται νά παρακολουθήσουνε τήν παράσταση τών «Νεφελών» μιά πλατύτερη εισαγωγή στό θέμα αύτό—γιατί οί «Νεφέλες» περισσότερο άπ' δλα τά έργα τοΰ 'Αριστοφάνη είναι θέμα γιά τούς κριτικούς. ΚαΙ πολλά πρόχειρα πράματα πρώτης έντύπωσης λέγονται καί γράφονται χωρίς βαθύτερην έξέταση τοΰ θέματος. έναν άπό τούς πνευματικούς «προγόνους» δλης τής άνθρωπότητας. άλλ* αισχρότητες δέν έχει. πώς τό έργο του είναι. πού προσπαθούνε νά προκαλέσουνε τό γέλιο τών παιδαρε1 Όχτώβρης 1951. δέν τολμούσαμε νά τόν δεχτούμε γιά δικό μας πρόγονο. στό τότε «Δημοτικό». Είναι άπ' τά λιγότερο αισχρά έργα τοΰ μεγάλου βωμολόχου. .01 «ΝΕΦΕΛΕΣ» ΤΟ Γ ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗ Σ Ε λίγες μέρες άρχίζει τΙς παραστάσεις του τδ «Βασιλικό θέατρο» μέ τήν πιότερο άκουσμένη κωμωδία τοϋ 'Αριστοφάνη. γιά τούς κοινωνιολόγους και γιά τούς φιλόσοφους.

τού Κίμωνα καί τού "Αριστείδη. "Ηθελ" έπίσης . Δηλ. Αύτήν τήν έλλειψη τήν άναπλήρωνε ώς ένα βαθμό ή κωμωδία. "Ηθελε τή δημοκρατία κατά τόν τρόπο. δέν τά θεωρεί αισχρά : άπλούστατα καταγγέλλει μέ στρογγυλό στόμα τά αισχρά τών συγκαιρινών του καί μάλιστα μέ τ' δνομά τους ! Ά ν άφαιρέσουμε αύτά τά ξεσπάσματα μιας μεγάλης κ' ύπεύθυνης ήθικής συνείδησης. Ό Αριστοφάνης κάνει συνήθως πολιτική σάτιρα. "Ετούτοι θέλανε τή «συνετή ή φωτισμένη μοναρχία» κι δ "Αριστοφάνης τή συνετή καί φωτισμένη δημοκρατία. πού τήνε θέλανε τή μοναρχία ο! Ιγκυκλοπαιδιστές. Δέ θέλει νά κινήσει τό γέλιο μέ τΙς δικές του αισχρότητες παρά νά προκαλέσει τήν άποδοκιμασία τού κοινού γιά τίς αισχρότητες τών δημοσίων άνδρών του. δέ θά πεΐ. πώς εΓτανε καί φίλος τής όλιγαρχίας. δπου κατακουρέλιασε τό δημαγωγό τόν Κλέωνα.12 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ λιών μέ λογής ξετσιπωσιές. "Οσα λοιπόν αισχρά λέγει. πού βαστούσε τώρα κι όχτώ χρόνια κ' είχε φέρει τή φτώχεια καί τή δυστυχία στό λαό· ύστερα εϊτανε τό ξεχαρβάλωμα τού πολιτεύματος μέ τή νέα μορφή τής όχλοκρατίας· καί τρίτον ή διαφθορά τών ήθών κ* ή άσυνειδησία τών πολιτικών ήγετών. τότες άφαιρούμε τή ζωτική άτμόσφαιρα τού έργου.) είχε θριαμβέψει με τούς «Ίππεΐς» του. τού Θεμιστοκλή.Χ. Γιατί λοιπόν ένα χρόνο άργότερα (423) παράτησε τήν πολιτική σάτιρα καί καταπιάστηκε μέ τήν φιλοσοφικοκοινωνική. Ή κωμωδία έκαμνε κριτική κ' έλεγχο τών πολιτικών προσώπων καί τών κοινωνικών θεσμών. Άπό δημόσιο κατηγορητήριο τό μεταβάλλουμε σέ κουτσομπολιό σαλονιού. "Ο Αριστοφάνης ά^ήκε στή μερίδα τών συντηρητικών. 5που λέγονται τά χειρότερα πράματα μέ τόν χαλύτερον τρόπο ! Ό Αριστοφάνης είναι δημόσιος κατήγορος. ζητούσε τή διόρθωση τών «κακώς κειμένων» μέ τήν πολιτική λιβελλογραφία καί μέ τήν κοινωνική σάτιρα. Στήν άρχαίαν έποχή δέν ύπήρχε δημοσιογραφία. Λέει τά σύκα σύκα καί τή σκάφη σκάφη. Τά «κακώς κείμενα» στήν έποχήν έκείνην εΓτανε πρώτα δ πόλεμος άνάμεσα στούς Αθηναίους καί τούς Πελοποννησίους. στήν ήττημένη μειοψηφία. "Ενα χρόνο προτύτερα (424 π. Άλλά μέ τό νά είναι έχθρός τής όχλοκρατίας. δπως λειτουργούσε στά χρόνια τού Σόλωνα.

Νόμιζε πώς μερικά άτομα άλλάξανε τή μορφή τής κοινωνίας. "Επρεπε ν' άνορθωθεΐ ή παλιά άρετή τών προγόνων ν* άποκατασταθοΰνε στήν πρωτόπλαστή τους άγνότητα δλες οί ήθικές κ* οί πνευματικές άξίες* νά χτυπηθεί ή θυσία τοΰ γενικοΰ συμφέροντος στό άτομικό. Κατά τή γνώμη του. Χωρίς τόν πόλεμο εΓτανε κ' οί δυό τους λιοντάρια ξεδοντιασμένα. έφταιγε κατά μέγα μέρος. δ δικολαβισμός κ' ή ψευτομαρτυρία στά δικαστήρια. Ό πόλεμος είχε περάσει* μείνανε οί σοφιστές νά ξεκαθαριστούν. Άλλά κι δλος δ κόσμος είχε κουραστεί άπό τήν άδερφοχτόνα άνθρωποσφαγή καί κυρίως οί λαοί τών Αθηνών καί τής Σπάρτης. κατά τή γνώμη τοΰ Αριστοφάνη καί πολλών συγκαιρινών του. ή άπάτη στίς συναλλαγές. Άφησε λοιπόν κατά μέρος τήν πολιτική σάτιρα. δ Αριστοφάνης ξηγούσε άνάποδα τό φαινόμενο τοΰ «νέου πνεύματος». Δηλ. πώς ή άνακωχή αύτή εΓτανε τό προοίμιο τής όριστικής είρήνης. ή διαφθορά τών «υπαλλήλων». έξόν άπό τόν πόλεμο. πού πάθανε οί Σπαρτιάτες στή Σφαχτηρία. Κι αύτό τό θέμα τής είρήνης εΓτανε πού τόν άπασχολούσε στίς κωμωδίες του περισσότερο άπ* δλα. Τά έβαλε λοιπόν μέ τούς σοφιστές. κι δ κομπογιαννιτισμός τών σοφιστών. Έτσι Ινα άπό τά πολιτικά δνειρα τοΰ Αριστοφάνη είχε πραγματοποιηθεί. "Ολοι ποθούσανε τήν είρήνη. Μετά τήν καταστροφή. "Ολοι πιστέψανε. Σ' δλ* αύτά.). αύτός χάλασε καί τήν πολιτεία καί τά ήθη. έγινε τήν άνοιξη τοΰ 423 μιά άνακωχή άνάμεσα στούς έμπόλεμους γιά ενα χρόνο «Λακαιδεμόνιοι δέ καί Αθηναίοι άμα ήρι τού έπιγιγνομένου έτους έκεχειρίαν έποιήσαντο ένιαύσιον» (θουκ. καί μετά τήν καταστροφή.ΚΡΙΤΙΚΑ — ΑΡΧΑΙΟΙ 1» τά κοινωνικά ήθη κ' ή άγωγή τών νέων νά ξαναγυρίσουνε στόν παλιόν αύστηρόν τύπο τής ήρωικής έποχής τών Μαραθωνομάχων. πού πάθανε οί Αθηναίοι στά παράλια τής Θράκης καί τής Μακεδονίας. πού τόν ένδιέφερε εΓτανε δ πόλεμος. Αύτή ή άνακωχή έδωσε μεγάλο κουράγιο καί στούς λαούς καί στούς όπαδούς τής είρήνης. ή άνευλάβεια τών νέων. ένώ τά άτομα αύτά εΓτανε . Άλλά τό πιό άμεσο ζήτημα. δσο πρώτα. Ό Κλέωνας κι δ Τπέρβολος δέν τόν ένδιαφέρουνε πιά. Τώρα έμπαινε στήν πρώτη γραμμή τοΰ δημόσιου ένδιαφέροντος ή «έσωτερική περισυλλογή».

δηλ. πού άπαγόρευε στούς κωμικούς ποιητές νά διασύρουν έπΐ σκηνής πολιτικά ή άλλα πρόσωπα: «μή κωμωδεΐσθαι δνομαστί τινα».πρώτα τό παρουσιαστικό του εΓταν άλλόκοτο. τόν βυρσοδέψην Πήρε μέν τό πρώτο βραβείο. πλασμένο άπό τήν κοινή γνώμη. Καθώς φαίνεται. ό λαός τών Αθηνών («οί πολλοί» δπως θά λεγε ό Γδιος ό Σωκράτης). Δέν τόν Ιπλασε αύτός μέ τό κεφάλι του* τόνε βρήκε έτοιμο. ό Αριστοφάνης ενα «θύμα» στήν άδηφαγία τοΰ πλήθους. κακοντυμένο. Πήρε τό θύμα έτοιμο άπό τά χέρια τοΰ πλήθους καί τό Ιστησε στή σκηνή στόχο τής έπίθεσής του έναντίον τών σοφιστών. τόν „ Παφλαγόνα. τά Ιβαλε μέ τό Σωκράτη καί τόν Ικανέ ήρωα τοϋ νέου του Ιργου. 'Ωστόσο δέν μπόρεσε νά κρατηθεί ό ποιητής. Χ. Καί στις «Νεφέλες» τόν παίρνει μιά στιγμή άρπαχτά στή φαρμακερή του γλώσσα. Βλέπαν οί συγκαιρινοί του νά γυροφέρνει στήν "Αγορά εναν κοντόχοντρο άνθρωπάκο μεσόκοπο. Αύτήν τήν άντιπάθεια τήν δμολογεϊ κι ό Γδιος ό φιλόσοφος στήν πλατωνική του «Απολογία». ποί) Ιφερβ τήν άλλαγή. πού παράστησε τό Σωκράτη γιά σοφιστή καί κωμικό πρόσωπο. τών «Νεφελών». άλλ' αύτή ή τιμή δέν έμπόδισε τόν Κλέωνα νά μηνύσει τόν ποιητή γιά παράβαση κάποιου παλιού νόμου. μέ μικρά μισόκλειστα μάτια γεμάτα είρω- . Υποσχέθηκε λοιπόν στόν Κλέωνα. Άλλά καί γιά εναν άλλο λόγο ό Άριφτοφάνης άφησε τήν πολιτική σάτιρα καί ρίχτηκε στήν κοινωνικοφιλοσοφική. Ό Αριστοφάνης δέν εύθύνεται. Κι έπειδή νόμιζε καί τό Σωκράτη γιά σοφιστή. Δέν πρόσφερε δηλ. πώς τόν περασμένο χρόνο είχε κάνει τ' άλατιοΰ τόν Κλέωνα. Ό νόμος αύτός ποτέ δέν μπόρεσε νά έφαρμοστεϊ. ΕΓπαμε.. ποί) τις άνέβασε στή σκηνή στά 423. μέ μύτη πλατσουκωτή κι άνασηκωμένη. πώς δέν θά τόν ξαναπειράξει κ' Ιτσι ό Κλέωνας άπόσυρε τή μήνυση. τόν άντιπαθοΰσε. τή χρονιά τής άνακωχής. Πρώτα . τοΰ 440 π.καλά τόν άνθρωπο καί τις ίδέες του. "Ομως ό μηνυτής εΓτανε παντοδύναμος κι ό ποιητής κινδύνευε νά φάει μεγάλο πρόστιμο. χωρίς νά ξέρει καλά .14 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ άποτέλεσμα κι δργανα μαζί τής Ιστορικής έξέλιξης.

σχημάτισε τήν πεποίθηση. δ λαδς τδν έπαιρνε κι αύτδν γιά σοφιστή : τδν θεωρήσανε δηλ. γιά νά τούς άποδείξει. άκατάδεχτοι* καί πληρωνόντανε άδρότατα γιά νά διδάσκουν τά πλουσιόπαιδα σέ «κλειστδ χώρο». Οί σοφιστές εΓτανε πραγματικά δασκάλοι «πολυτελείας». . δτι τά ξέρουν δλα καί δέν ξέρουνε τί τούς γίνεται καί νά τούς κοροϊδεύει και νά τούς δρμηνεύει. Ντυμένοι σά βασιλιάδες. ΕΓκοσι χρόνια νεότερος άπ' τδ Σωκράτη καί σ' αύτήν τήν ήλικία πιδ γνωστδς καί φημισμένος άπδ τδν πατέρα τοΰ δρθολογισμοΰ. πώς είναι άμαθοι. πώς νομίζουνε. άπδ τδ σουλούπι.Κ Ρ"ΊΤΙΚΑ — Α Ρ Χ Α Ι Ο Ι 15 νεία. πού πηγαίνανε στις δουλειές τους ή χαζεύανε στήν 'Αγορά. δηλ. καί νά τούς φορτώνεται μέ τδ έτσι θέλω. ένώ δ Σωκράτης. μέ ποδάρες ποί» ξεχειλούσανε άπδ τά λυωμένα του παπούτσια. Οί συγκαιρινοί του δέν ξέραν ή δέν μπορούσανε νά καταλάβουνε τί ιδέες είχε δ Σωκράτης. . Γιατί δέν έγραφε βιβλία. δίδασκε σ* άνοιχτδ χώρο. πού συζητούσανε κ' οί σοφιστές. πώς αύτδς δ άνθρωπος είναι μανιακδς καί σοφιστής. άλλ' ούτε καί τδν έμαθε ποτές. μέ παλιά τριμένα ρούχα (τδ περίφημον «τριβώνιον» !) μέ γένια καί μαλλιά άχούρευτα κι άχτένιστα· τδνε βλέπανε νά περπατάει στούς δρδμους καί στήν 'Αγορά παραμιλώντας καί χειρονομώντας μοναχδς του καί κάνοντας περίεργες γκριμάτσες* τδνε βλέπανε κει πού περπατούσε νά καρφώνεται ξαφνικά στδν τδπο άκούνητος. Σημειώστε τδ έξής : δ Σωκράτης αύτήν τήν έποχή εΓτανε μόλις 47 χρονών : στήν άρχή τού σταδίου του. °Όλ' οί συντηρητικοί 'Αθηναίοι!) θεωροΰσε τούς σοφιστές «κοινωνικούς άνατροπεΐς». "Ομως μέ τδ νά συζητεί γιά τά Γδια θέματα. Ό 'Αριστοφάνης εΓτανε πολύ νέος : 27 χρονών. νά σουφρώνει τά φρύδια του καί νά βυθίζεται ώρες στή σκέψη καί στή συλλογή—κι άς χαλούσε γύρω του δ κδσμος! Καί πιδ συχνά τόνε βλέπανε νά ζυγώνει τούς άνθρώπους. ώς μία «λαϊκή έκδοση» τών σοφιστών «τής πολυτελείας». Ό "Αριστοφάνης (καί μόνον αύτό. στδ παζάρι καί τζάμπα ! Μ' αύτά πού έβλεπε κι άκουγε δ τότε κόσμος. Ό κόσμος δέν τδν καλοήξερε άκόμα. ή «λαϊκή έκδοση» τής σοφιστικής. τά φερσίματα καί τις κουβέντες τοΰ Σωκράτη.

δηλαδή άκολουθοϋνε τήν έξέλιξη τοϋ ίστορικοΰ γίγνεσθαι. Δέν τδν Ινοιαζε τόσο ή ούσία τής σοφιστικής. Κι δ σπόρος Ιπιασε. Ιξω καιροϋ καί τόπου κ* Ιξω άπδ τδ άτομικδν έγώ.193 Κ2ΖΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ Αύτοί κάνανε τήν κριτική δλων τών καθιερωμένων πίστεων καί θεσμών. Γιατί ρίχτηκε στήν ώρα του. άθεους καί λαοπλάνους. Μά κάτι τέτιο σχεδδν Ικανέ κι δ Σωκράτης. δπως «' ή δημόσια γνώμη I Τούς θεωρούσε δηλ. "Ομως δέ διαλύσανε οί σοφιστές τδν παλιδ κόσμο* βοηθήσανε στή διάλυση του καί στή διαμόρφωση τού νέου κόσμου. Καί κάνανε χρυσές δουλειές. Ιπρεπε νά μπορείς νά τδ υποστηρίξεις ! Τδ ίδανικδ τού άρχαίου πολιτικού είναι τδ «γνώναι τά βέλτιστα καί έρμηνεΐσαι αύτά». τόσο νέος. δπως λέγει . όμοΐδεάτες ! Πάντως δ Αριστοφάνης δέν Ικρινβ τούς σοφιστές καί τδ Σωκράτη σά φιλόσοφος παρά σάν ποιητής. σάν πολιτικός καί κοινωνικός διορθωτής. Ot σοφιστές ρίξανε μέσα στις συνειδήσεις τδ σπόρο τής άμφιβολίας γιά δλες τις παραδεγμένες άξίες. Ot σοφιστές εΓχανε στρέψει τή φιλοσοφική σκέψη άπδ τά μεταφυσικά στά πραχτικά ζητήματα. Αύτή ή τέχνη εΓταν άπαραίτητον δπλο γιά τδ βιωτικδ άγώνα καί γιά τήν πολιτική έπικράτηση. παρεξηγούσε καί τούς σοφιστές καί τδ Σωκράτη. Ένώ δ Σωκράτης ζητοϋσε ν' άπαλλάξει τή γνώση καί τή συνείδηση άπ* δλα τά τυχαία καί. Διδάσκανε μαζί μέ τήν άλλη τους φιλοσοφία καί τήν Τέχνη τοϋ λόγου : τή ρητορική. Τδ περίεργο είναι. πώς δέ συνέβαινε τίποτα τέτοιο. Τούς Ιβαζε καί κείνους κι αύτδν στδ Γδιο σακκί. «μετεωροφένακας» δηλ. Ό μέν Σωκράτης χτυποϋσε τή φυσική φιλοσοφία τών "Ιώνων καί δέν εΓταν άθεος* οί δέ σοφιστές μήτε άθεοι εΓτανε μήτε κι ούρανοβάτες. Άλλά μέ τήν εξής διαφορά : ot σοφιστές κλονίζανε τήν πίστη τών άνθρώπων στά δόγματα καί στή μυθολογία καί ύποστηρίζανε. ενα χρησιμότατο μάθημα γιά τήν τοτεσινή άθηναϊκή κοινωνία. πώς οί άλήθειες είναι μεταβλητές. Στά πολιτικά μάλιστα φρονήματα δ Αριστοφάνης κι δ Σωκράτης εΓταν.τά υποκειμενικά στοιχεία καί νά θεμελιώσει μέσα στδ καθαρδ πνεϋμα τις άπό/υτες άρχές τοϋ είναι. δσο τ' άποτελέσματά της. άστρολόγους τσαρλατάνους.. άπδ τά πέραν τοϋ άνθρώπου στά προβλήματα τής συνείδησης καί τής κοινωνίας.. Ό Αριστοφάνης. Δέν Ιφτανβ νά Ιχεις δίκιο.

έξαχρείωνε καί τά πολιτικά καί τά κοινωνικά ήθη. "Ολ" οί άλλοι ξενοτοπίτες εΓτανε περαστικοί. Ό 'Σωκράτης πού μάς δίνει δ "Αριστοφάνης στίς «Νεφέλες» του είναι ένας ψευτοφιλόσοφος κι άπατεώνας τής Σκέψης καί τοΰ Λόγου. δηλ. κατά τδν 'Αριστοφάνη. τοϋ 'Αντιφώντα. πρίν άπ' τόν Αριστοφάνη. Γι' αύτδ κ' Ιπεσε μέ δλη τήν δρμή του τήν πολιτική καί μ' δλο τδ άριστοκρατικδ καί πατριωτικό του μένος έναντίον τών σοφιστών. Γιατί έξομοίωνε τούς άγαθούς μέ τούς πονηρούς.Κ Ρ Ι Τ Ι Κ Α —Α Ρ Χ Α Ι Ο Ι 17 δ Θουκυδίδης γιά τδν Περικλή. Απλούστατα. δηλ. αύριο θά φεύγανε γι' άλλοΰ. πήρανε τδ Σωκράτη γιά ήρωα τών κωμωδιών τους. εΓτανε φοβερός στδ νά κατεβάζει ιδέες και νά μπορεί νά τίς έξηγεΐ στδ πλήθος. ήγουν σκολειό. δπως δ Άμειψίας. τδ νά μπορεί νά παρασταίνει κανείς τδ άδικο γιά δίκιο καί τδ ψέμα γι' άλήθεια. Άλλά γιατί δέ διάλεξε κανέναν άπδ τούς διάσημους σοφιστές. εΓτανε πολύ μεγαλύτερη. 'Εξόν άπ' αύτούς τούς δυδ λόγους ύπήρχε κ' Ινας τρίτος. τούς μαθαίνει πώς νά κάνουνε τδ άσπρο μαύρο καί νά χωρίζουνε συζητώντας τήν τρίχα στά τρία. Αύτή ή Ικανότητα. Καί σάν πολίτης "Αθηναίος δ γιδς τής μαμμής είχε πολιτικά δικαιώματα. παρά διάλεξε τδ Σωκράτη γιά ήρωα τών «Νεφελών» του. 'Επομένως δ Σωκράτης είχε καταντήσει σύμβολο καί καθιερωμένος κωμικός τύπος. εΓτανε ζημιά πολιτική καί πραχτική. Έτοΰτοί εΓταν μιά άρρώστεια έπιδημική· ένώ δ Σωκράτης ένδημική. πού μποροϋσε νά κάνει δ Σωκράτης στούς Αθηναίους. "Εχει «φροντιστήριον». πού δέν τά εΓχανε οί ξένοι σοφιστές. δ Σωκράτης πρώτον είχε κωμικό παρουσιαστικό καί δεύτερον εΓτανε Αθηναίος ντόπιος. ποί) εΓτανε κι αύτδς μαθητής ρήτορα. "Εν' άπ' τά τεχνάσματα τής ρητορικής εΓτανε κ' ή άντιλογία: «Τδν ήττω λόγον κρείτω ποιεΐν» δηλ. Δέν εΓτανε άπλώς ζημιά θεωρητική καί φιλοσοφική. πού εΓχανε συγκεντρωθεί άπ' δλα τά μέρη τής Ελλάδας στήν Αθήνα. πού είχε τήν ικανότητα «τών τότε 'Αθηναίων καί κράτιστος ένθυμηθήναι καί δ άν γνοίη είπεΐν». Επομένως ή ζημιά. τούς τίμιους μέ τούς άπατεώνες. Σήμερα βρισκόντανε στήν Αθήνα. Κι άλλοι. Τούς 2 . δπου διδάσκει άντί μισθού σέ μικρούς καί μεγάλους «τδν ήττω λόγον κρείττω ποιεΐν».

είτε παραποιημένος θεληματικά κι αύτδς δ Σωκράτης δέν είναι δ πραγματικός. μά δέν τόνε συκοφάντησε. άπλυτος. πού κλέβει μέ μιά σούβλα τά σφαχτάρια τών θυσιών άπό τό βωμό. δ Μέλητος κι δ Λύκων μάς παρασταίνουνε τό Σωκράτη γιά κοινωνικόν ταραξία. Τούς μαθαίνει άκόμα νά μήν πληρώνουνε τά χρέη τους* καί τέλος. Προσπάθησε νά τόνε κάνει. άκούρευτος. άλλά κατά έναν τρόπο αντικειμενικότερος άπ* δλους τούς άλλους Σωκράτηδες. πώς στή διακω- . ξυπόλυτος καί λιμασμένος τής πείνας· παρασταίνεται μικρολόγος «ψυλλοφιλόσοφος» πού συζητάει γιά τό γένος τών κυρίων δνομάτων καί γιά τό ποΰθε τραγουδάει το κουνούπι καί γιά τδ πόσο πηδάει δ ψύλλος.τι τού λέγει τοΰ τό λεγε δλος δ κόσμος. πώς ή επιτυχία είναι δ σκοπός καί χάριν αύτοΰ τοΰ σκοποΰ κανένας περιορισμός δέν υπάρχει στήν έκλογή τών μέσων. ΙΙάντως δέν είναι ένας Σωκράτης υποκειμενικός. Καί βέβαια άπ' τή στιγμή. Ό Άνυτος. τοΰ Πλάτωνα καί τοΰ Ξενοφώντα. γιά ψευτοπροφήτη καί γιά διαφ&ορέα τών νέων. Άλλ* άν δ άριστοφάνειος Σωκράτης δεν είναι δ πραγματικός. δμως. πολύ περισσότερο δεν είναι πραγματικός δ πλατωνικός κι δ ξενοφώντειος. Είναι. δημιούργημα μιας έρεθισμένης άτομικής συνείδησης καί φαντασίας. Ό λ ' αύτοί οί Σωκράτηδες είναι περισσότερο πλαστοί καί λιγότερο ίστορικοί. κωμικότερο— καί μπορεί δ καθένας νά διαπιστώσει. πού τόνε πήρε άπό τήν περιοχή τής πεζής ζωής καί τδν έμπασε στήν περιοχή τής Τέχνης. Είτε παρεξηγημένος άθέλητα. πώς τά παιδιά έχουνε τό δικαίωμα νά δέρνουνε τόν πατέρα τους καί τή μητέρα τους! Ό ίδιος δ Σωκράτης παρασταίνεται άνθρωπος κακομοίρης. ύπάρχει κι ένας τέταρτος. τόν άλλαξε. Πλάι στό Σωκράτη τοΰ Αριστοφάνη. Τόν άδίκησε. Πάντως δ Αριστοφάνης δέν είχε τίποτα τό προσωπικό μέ τό Σωκράτη. Καί τό πιδ έντυπωσιακό άπ' ολα: παρασταίνεται λωποδύτης.18 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ μαθαίνει άκόμα. δσο σήκωνε. δ φαινομενικός. Άπ* δλ* αύτά τίποτα δέν είναι άληθινό. γιά νά τόν προσαρμόσει στίς άπαιτήσεις τοΰ σκοποΰ του καί τής κωμικής Ποίησης. "Ο. "Ετσι τόνε βλέπανε οί άνίδεοι συγκαιρινοί του. δ τραγικότερος δλων : είναι δ Σωκράτης τών κατηγόρων του.

πού έξυψώνουν άντί νά κατεβάζουνε τήν ήθική προσωπικότητα τοΰ Σωκράτη. Δέν τδν μισεί. πού δ Σωκράτης γίνεται άπλή πρόφαση γιά τήν κοινωνική πολεμική τοΰ Ποιητή. Οί «Νεφέλες» είναι άπό τά νεανικά έργα τοΰ μεγάλου "Αθηναίου κωμικοΰ. Πρώτα δ λαδς δέν κατηγορούσε τδ Σωκράτη γιά τά ήθη του. Δεύτερο. πώς πραγματικά δ ιδιωτικός βίος τοΰ Σωκράτη εΓταν άνεπίληπτος. δμως πουθενά δέν τδν κατηγορεί γι* άνήθικο. άποδείχνεται. Λιγότερο κακδ τοΰ έκανε δ 'Αριστοφάνης παρεξηγώντας τον άπ* δσο τοΰ έκανε δ Πλάτωνας έξηγώντας τον.Κ Ρ Ι Τ Ι Κ Α —Α Ρ Χ Α Ι Ο Ι 1» μώδηση τοΰ ήρωά του έχει κέφι. γιά νά τδν παραστήσει κωμικότερον (δπως π. Κι δπως λέγει δ άρχαίος γραμματικός «τδ έργον τών -πάνυ δυνατώς πεποιημένων». Αύτδ τδ περιστατικό άποδείχνει τρία κεφαλαιώδη πράγματα. τδν κρεμάει άπδ ένα καλάθι ή τδν βάζει νά κλέβει τά σφαχτά). άλλά τό τρίτο. γιατί δ 'Αριστοφάνης δέν θά τδ άφηνε άνεκμετάλλευτο ένα τέτοιο συντριφτικδ στοιχείο.χ. άλλά δεν έχει κακία. Πουθενά δέ λέει κάτι τέτοιο και γιά τδ Σωκράτη. δπως τδ εΓπανε οί αιώνες έξ αιτίας τών κατηγόρων του — καί τής έρωτικής φιλοσοφίας τού Πλάτωνα. Μέσα στις «Νεφέλες» δ 'Αριστοφάνης άναφέρει πολλούς διάστροφους τύπους τών 'Αθηνών μέ τ' δνομά τους. Προσέξτε τδ έξής: Ένώ δ 'Αριστοφάνης τοΰ κολλάει τού Σωκράτη δσα έσερνε ή καταλαλιά τοΰ κόσμου καί τοΰ προσθέτει καί μερικά δικά του άνώδυνα εύρήματα. Καί τρίτο. Τά διαλογικά καί τά λυρικά τους μέρη είναι ύπέροχα κ' ή σύνθεση γενικά πής κωμωδίας άριστοτεχνική. ΚαΙ τδ περίεργο είναι τοΰτο: μέσ' άπδ τή χοάνη τής κωμωδίας τοΰ 'Αριστοφάνη δ Σωκράτης βγαίνει περισσότερο έξαγνισμένος παρά μέσ* άπδ τήν ιδεαλιστική φιλοσοφία τοΰ Πλάτωνα. Μισεί τά ήθη τοΰ καιροΰ του κι αύτά είναι δ κύριος στόχος τής κωμωδίας του σέ τέτοιο βαθμό. Έχουν τή φρεσκάδα καί τήν άνοιχτοκάρδια τών 27 χρόνων τού ποιητή. Γιατί λοιπόν δ ποιητής ?νά μήν πάρει πδ πρώτο βραβείο. πόσον δ "Αριστοφάνης εΓτανε τίμιος άνθρωπος ώστε νά μή καταδέχεται νά χρησιμοποιεί τή συκοφαντία γιά μέσο ήθικής τελείωσης τών συμπατριωτών του. .

Κ' έπειδή τ' άστεΐα της εΓτανε χοντρά. Καί τήν ύψηλήν αύτήν άρχή τήνε βάσταξε γενναία ώς τήν τελευταία του πνοή. άλλά μέ κέφι πάντοτες άγέραστο καί φρέσκο. "Ελεγε : «ύδωρ πίνων οδδέν χρηστδν άν τίκοις». Είχε κέφι άκράτητο* ό Γδιος ό ποιητής κορόιδευε τδν έαυτό του — τήν μπεκροσύνη του. καί τούς έχθρούς του. Άπδ τά λίγα άποσπάσματα πού σωθήκανε τής «Πυτίνης» φαίνεται. δχι μονάχα τώρα. κάτι θά έπρεπε ν* άξίζει τδ έργο τού Άμειψία.'Αντίπαλοι του εΓτανε δυδ δυνατοί κωμικοί ποιητές. Τδ κοινδν ένθουσιάστηκε μ' αύτήν τήν αύτοσάτιρα. εύκολα καί λαϊκά. πώς κι αύτδς ό ποιητής σατίριζε τδ Σωκράτη. ό παλαίμαχος τής σκηνής. Ό Κρατίνος πήρε τδ πρώτο βραβείο μέ τήν κωμωδία του «Πυτίνη» ( = Φλασκί) κι ό 'Αμειψίας τδ δεύτερο μέ τήν κωμωδία του «Κόννος» (δνομα τού μουσικοδιδασκάλου τού Σωκράτη). γιά νά νικήσει τδν "Αριστοφάνη. πώς οδτε ό ποιητής εΓτανε τυχαίος οδτε καί τδ έργο του. δπως κι ό Αριστοφάνης. Ή έξήγηση αύτοΰ τού προβλήματος θά μάς φέρει πολύ κοντά στά πολιτικά καί στά κοινωνικά ήθη τής μεγάλης έκείνης έποχής.τι άφορα τδ Σωκράτη και τήν έποχή του. γιατί δ. ό Κρατίνος. τδ κοινδ γέλασε μέ τήν καρδιά του. Άργότερα μάλιστα ό 'Αμειψίας νίκησε τδ «άδιαφιλονίκητον άριστούργημα τού Αριστοφάνη» . τούς φίλους του. Ιχει γενικότερο ένδιαφέρο γιά δλους τούς φιλόμουσους καί πρδ πάντων γιά μάς τούς "Ελληνες. Κατείχε κ' αύτδς τδ μυστικδ ν' άρέσει στδ πλήθος. πώς ή κωμωδία αύτή εΓτανε πολύ άστεία. 97 χρονώνε τότες. Καί φαίνεται.30 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ "Αξίζει τδν κόπο νά έξετάσουμε κι αύτδ τδ ζήτημα. Ό 'Αριστοφάνης Ιπαιξε τίς «Νεφέλες» του τήν άνοιξη τού 423 στούς δραματικούς άγώνες τών Μεγάλων Διονυσίων «έπί άρχοντος Ίσάρχου». Καί φαίνεται. ΕΓταν δνομαστδς μπεκρής καί δέν τδ Ικρυβε. Γιατί. δσο καί νά γινόντανε λάθη κι άδικίες στήν κρίση τών δραματικών άγώνων. παρά κι άργότερα. καθώς καί στδν τρόπο μέ τδν όποιο λειτουργούσε ή τότες Οργανωμένη πνευματική ζωή. Γιά τδν «Κόννο» τού Άμειψία δέν ξέρουμε τίποτες άλλο παρά μονάχα. πώς θά τά κατάφερε πολύ καλά. κι ό Άμειψίας.

. δπου άναφέρει τδν Κλέωνα πεθαμένο κι άφησε τδ άλλο δπως εϊτανε· αύτό. άλλά καί μέρη πολύ κουραστικά. άλλά πάντα τδ μυαλό του κατεβάζει κάθε φορά καινούργια εύρήματα* καί τέλος δηλώνει μέ βαθειά συνείδηση τής ποιητικής του άξιοπρέπειας. "Οποιοι τδν νικούσανε στή σκηνή δέν έπιζούσανε.καί διασκεύασε τδ «φινάλε» τής κωμωδίας «έπί τδ έντυπωσιακώτερον» : Ιβαζε τδ Στρεψιάδη νά καίει τδ φροντιστήριο τοϋ Σωκράτη. εΓχανε αισχρολογίες πολλές. πού κάμνανε τδ Ιργο βαρύ. Στδ δεύτερο αύτδ κείμενο δέν εκανε ριζικές μεταβολές. Ό λαδς εύχαριστιό- . πού Ιχουμε. "Ετσι καί τά Ιργα τοϋ Κρατίνου καί τοϋ 'Αμειψία χαθήκανε δλα καί μονάχα τά «ήττημένα» Ιργα τοϋ 'Αριστοφάνη. νικήσανε τδ χρόνο ! "Εχουμε λοιπδν τίς «Νεφέλες» και δέν Ιχουμε τήν «Πυτίνη» καί τδν «Κόννο». αύτό.ΚΡΙΤΙΚΑ — ΑΡΧΑΙΟΙ 1» (Μώρραιη) τοί>ς «"Ορνιθες» παίρνοντας αύτδς τδ πρώτο βραβείο με τήν κωμωδία του «Κωματισταί». πώς τδ Ιργο του Αποτείνεται στούς «σοφούς» άκροατές ! Αύτδ τδ τελευταίο είναι τδ λάθος τής κωμωδίας.. «γιά νά γελάνε τά παιδαρέλια»' πώς δέν αύτοεπαναλαμβάνεται. γιά νά κρίνουμε. "Γστερ' άπδ τήν άποτυχία του δ 'Αριστοφάνης Ικατσε καί ξανάφκιασε τις «Νεφέλες». πώς τδ Ιργο του αύτδ είταν άληθινδ άριστούργημα καί τδν άδικήσαν οΕ κριτές. πώς κάνει Τέχνη άληθινή. Είναι διασκευή. Φαίνεται. 'Αλλά τδ κείμενο. Ό ίδιος δ ποιητής παινεύεται μοναχός του στήν «παράβασή» του. γιατί πίστευε. Πρόσθεσε άκόμα τήν περίφημη συζήτηση μεταξύ τοΰ Δικαίου καί τοϋ 'Αδίκου Λόγου. πού τδν άναφέρει ζωντανό. Αύτή ή διασκευασμένη κωμωδία είναι άληθινά ύπέροχη. είχανε μέρη μπουφόνικα. ΟΕ φιλοσοφίες δέν άρέσανε στδ κοινό.πώς δέν καταδέχεται νά παρουσιάζει χοντροκοπιές. ΕΓχανε βέβαια κ' οΕ «Νεφέλες» μπόλικο χοντρδ άλάτι. Ιΐρόσθεσε ενα μέρος στήν «παράβαση». γιατί άποτεινόντανε στδ φυσικδ λαό* ένώ οί «Νεφέλες» είταν πολύ «περιδιαγραμμάτου» κ' ή σάτιρά τους φιλοσοφική. γιά νά τίς άνεβάσει γιά δεύτερη φορά. δέν είναι κείνο πού παρουσίασε στδ δραματικδ άγώνα τοΰ 423. πώς δ 'Αριστοφάνης είχε κακδ ποδαρικό. Τδ κοινδ γέλασε πολύ περισσότερο με τις άλλες δυδ κωμωδίες τών άντιπάλων του. πού σέβεται τδν έαυτό της.

κατεβαίνανε άπδ τδν ύπερουράνιον κόσμο τών υψηλών ίδεών καί συγκρίσεων στδν κόσμο τής καθημερινής πείρας. 'Αλλ' οταν πηγαίνανε ν' άκούσουνε τήν κωμωδία. Τήν ώρα τοΰ γέλιου δέ θέλανε ν' άκοΰνε σοβαρές κουβέντες. . Πρέπει τώρα ν' άνασκευάσουμε καί μιά πλάνη. Δηλ. Οί 'Αθηναίοι τοΰ καιρού έκείνου είταν ίκανοί ν' άκοΰνε μέ σφιγμένην άναπνοή καί με βαθειάν άγωνία τά μεγαλόπρεπα καί σεμνά έπη τοΰ Αισχύλου καί τοΰ Σοφοκλή καί «3ι' έλέου καί φόβου» νά καθαίρωνται άπδ τά πάθη τους. μά τδ θαύμαζε στήν έκκλησία τοΰ δήμου. πώς τάχα δ 'Αριστοφάνης εγινε ή αιτία νά καταδικαστεί σέ θάνατο δ Σωκράτης ! Μά άπδ τήν έποχή τής παράστασης ώς τδ θάνατο τοΰ Σωκράτη περάσανε κοντά είκοσι χρόνια ! 'Ολάκερη ζωή ! Στδ άναμεταξύ κανένας δέν τδν πείραζε τδ Σωκράτη. δ Κλέωνας.τρεις φορές στδν Τύπο. πού γράφηκε τελευταία δυδ . ή πρώτη (δχι ή διασκευή. πού έχουμε καί πού παίζεται στήν Έθνική Σκηνή) άπότυχε γιά λόγους εσωτερικούς.22 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ τανε πολύ μέ τΙς πολιτικές συζητήσεις τής έκκλησίας τοΰ δήμου. Τήν άποτυχία της δέ θά τήν άποδώσουμε καθόλου στδ οτι τάχα τδ κοινδ δυσαρεστήθηκε γιατί δ 'Αριστοφάνης άδικοΰσ' ενα χρηστδν πολίτη. τδ κοινδ ένθουσιαζότανε μέ τή γελοιοποίηση τοΰ ίνδάλματός του στή σκηνή. γιά νά λυτρωθούνε καί νά σωθούνε μέ τδ γέλιο καί τίς γελοιότητες της. δπως γιά τά «ψυλλολογήματα» τοΰ Σωκράτη καϊ γιά τίς γραμματικές του φλυαρίες. κ' έπί πλέον δ ποιητής κι δ φιλόσοφος είχανε γίνει καλοί φίλοι. Τδ κοινδ χειροκρότησε μέχρις άλλοφροσύνης τούς «Ίππεΐς» (καί ή κριτική έπιτροπή τούς έβράβευσε) μολονότι σατιριζότανε μ' αύτούς τδ Γνδαλμά του. Ή κωμωδία. Δέν μπέρδευε τά πολιτικά του συμφέροντα καί τά προσωπικά του άποθέματα μέ τά αισθητικά του ένδιαφέροντα. «Έτερον εκάτερον». 31' αύτά δέν θέλω νά υποστηρίξω. Τδ άθηναϊκδ κοινδ είτανε λιγάκι περίεργο. άλλ* Αδιαφορούσε γιά τά θεωρητικά ζητήματα. πώς δ άθηναϊκδς λαδς (κάθε λαδς!) δέν μπορεί νά νοιώσει άλλο τίποτες παρά μονάχα εύκολα καί ταπεινά πράματα καί νοήματα. λοιπόν. Ή «ΙΙυτίνη>· κι δ «Κόννος» εϊ'τανε γνήσια κωμικά £ργαοί «Νεφέλες» είχανε καί στιγμές σπουοαιοφάνειας.

άπ' άφορμή τήν παράσταση τών «Νεφελών» στό «Εθνικό θέατρο». Ά λ λ ' άς γενικέψοουμε τδ ζήτημα. γιατί 'ναι σάτιρα. 'Επομένως δλες οί αιχμές τοΰ έργου έναντίον προσώπων.) ή άναφέρονται σέ γνωστότατα έλαττώματα άγνώστων γιά μάς κνρίοτν τής έποχής. Άλλά τέτιου εΓδους παρωδίες έχει κι δ Σαίξπηρ. Κάθε ποιητική δημιουργία (κάθε καλλιτεχνική) άλλων καιρών καί τόπων έχει στοιχεία. πώς δέ χάνονται γιά δυό λογούς: ή άναφέρονται σέ γνωστά ιστορικά πρόσωπα (Κλέων. έχει τό έλάττωμα. καταστάσεων καί γεγονότων τοΰ καιρού έκείνου χάνονται τώρα. Ευριπίδης κλπ. Ύπέρβολος. Κι αύτό τό στοιχείο τής ποιητικής δμορφιάς πρέπει δ μεταφραστής νά μπορεί νά τδ διατηρήσει. άν ή παρωδίες αύτές καθ' εαυτές δέν εΓτανε ποιητικά ωραίες. γιατί 'ναι ποίηση επικαιρική' κ' είναι Επικαιρική.Κ Ρ Ι Τ Ι Κ Α — Α Ρ Χ Α Ι Ο Ι 28 Πολιτικοί λόγοι σέ μιάν άνώμαλη έποχή ποτίσανε φαρμάκι τδ Σωκράτη—όχι δ 'Αριστοφάνης ή δ Άμειψίας! II Η ΕΠΙΚΑΙΡΙΚΟΤΗΤΑ ΤΩΝ «ΝΕΦΕΛΩΝ» ΠΚΡΙΣΣΟΤΕΡΟΙ άπό τούς θεατρικούς κριτικούς τών έφημερίδων βρήκανε. Υπάρχει καί τρίτη περίπτωση : ν' άναφέρονται τά δνόματα άγνωστων σέ μάς προσώπων χωρίς ν' άναφέρεται καί τό έλάττωμα· δ μεταφραστής πρόσθεσε τό έλάττωμα μέσα στό κείμενο κ' έτσι άποφεύχτηκε ή άσάφεια. πού γιά μάς θά είτανε χαμένος κόπος. Άλλά στήν περίστασην αύτή δέν Ιχει σημασία τό πρόσωπο. πώς ή ποίηση (γιατί γιά ποίηση πρόκειται) τού 'Αριστοφάνη δέν μπορεί νά ένδιαφέρει τούς σημερινούς άκροατές. Καί τέτια έπικαιρικά στοιχεία υπάρχουνε πολλά. Σωκράτης. Ο Ι 'Επικαιρικά στοιχεία είναι κ' οί παρωδίες πού κάνει δ 'Αριστοφάνης τών συγκαιρινών του δραματουργών καί διθυραμβοποιών χωρίς νά ξέρουμε τά πρόσωπα. πού μόνο μέ μιά προπαρασκευαστική μύηση θά μπορούσαμε νά . δπως δ Άμλετ τήν παρωδία τών μεγαλόστομων καί φωνακλάδων δραματικών τής έποχής του. 'Αλλά νομίζω.

Βιργίλιο. Επομένως δλα τών παλιών καιρών καί ξένων τόπων. Καί γιά νά νιώσουμε άλλου τόπου και χρόνου εργα. σπουδή καί άναγνώριση γνωστών πραγμάτων. Άλλά καί γιά τά σύγχρονα Ιργα χρειάζεται όρεξη — δηλ. Τό αισθητικό κριτήριο δέν είναι Ιμφυτο. (παραδοσιακής ή επαναστατικής) άνάλογα μέ τήν ήλικία μας. πού είναι (δπως τήν ώρισεν ενας σοφός) «γνώση τών έγνωσμένων» δηλ. δλα τά περασμένων πολιτισμών Ιργα. μέ τή μάθηση. πού γιά νά τό νιώσουμε. θερβάντες. Σημειώσαμε. με τήν καλλιέργεια δηλ. Πώς . τούς Κινέζους. Δάντη. πώς κάθε παλιά καί ξένου πολιτισμού Τέχνη είναι γιά μάς ώς ενα βαθμό έπικαιρική — τουλάχιστο στίς λεπτομέρειες. πρέπει νά μετατεθούμε σέ κείνους τούς τόπους και χρόνους. Πίνδαρο. μιά καλλιέργεια γούστου. πού μάς κάνει νά νιώθουμε άμεσα καί σάν φυσικά μονάχα τά σύγχρονα Ιργα κι άπ' αύτά τά σύγχρονα μονάχα τής τάδε σχολής. πρέπει νά τό μάθουμε. Σ' αύτόν τόν άκατάλληλον δρο έπικαιρική περιλαμβάνονται πρό πάντων ή παρούσα αισθηματική μας συνείδηση. Γι" αύτό. Σαίξπηρ. δλα τά παλιά καί τά ξένα εργα συνοδεύονται με σχόλια κ' έρμηνεΐες. Πάρτε τούς Πέρσες. ή ζωγράφους ή άγγειοπλάστες—δλοι Ιχουν ενα μεγάλο μέρος. είναι κοινωνικό. ΡαμπελαΙ κλπ. 'Επίσης δταν ή Τέχνη είναι πρωτοποριακή πού άνατρέπει τΙς γνωστές φόρμες καί τά συντηρητικά θέμα- . τό άπλωμα τής αισθητικής μας συνείδησης καί κρίσης.24 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ τά νιώσουμε κάπως καί μέ δικέ μας τρόπο — αύτό τό κάπως κι αύτό τό μ& δικό μας τρόπο ίσχύει γιά κάθε έργο τέχνης.τή μόρφωσή μας και τήν κοινωνική μας τοποθέτηση. Καί γι' αύτό υπάρχει κ* ή φιλολογική έπιστήμη. πού Ιχουνε γίνει άγνωστα. άλλωστε. τό τωρινό μας προοδευτικό ή συντηρητικό αίσθητικό πρόσταγμα. κλπ. δλα της τά φανερώματα θά είναι άδιάφορα καί άκατανόητα και περιττά. Ιχουνε μεγάλο ποσοστό έπικαιρικότητας (άς παραδεχτούμε τόν δρο) κι δχι μονάχα ot σάτιρες. Ά ν τό ΰποκείμενο είναι άδιάφορο γιά τήν Τέχνη. ΑΖσχύλο. Πάρτε γραμμή τούς μεγάλους πνευματικούς ήρωες τής άνθρωπότητας: Όμηρον.. τούς Άραβες ποιητές. "Αλλο τί είναι ίνα Ιργο άντικειμενικά κι άλλο τό πώς άντιδρά σ* αύτό (πώς τό δέχεται) τό υποκείμενο. τά άλλης ψυχολογίας καί νοοτροπίας.

Κ Ρ Ι Τ Ι Κ Α — Α Ρ Χ Α Ι Ο Ι 85 1» τα. Μπορεί βέβαια κανείς νά τά μιμηθεί. δ άξιος καί βαθύς γνώστης τοΰ άρχαίου δράματος. Γιατί ή ούσία τών άριστοφανείων έργων είναι ή ποίησή του. ή πλειονότητα τών συγχρόνων μένει άπέξω* δέν καταλαβαίνει* κοροϊδεύει καί πολέμα. Καραντινδς μέ μιά του διάλεξη ( τυπώθηκε σέ φυλλάδιο) έπίσης στδ . Ό 'Αριστοφάνης Ιχει πολλά σκοτεινά γιά μάς στοιχεία. 'Αλλ' ή ποίηση τοΰ 'Αριστοφάνη δέν είναι μόνον φόρμα είναι καί σκοπός. Αύτήν δμωςτή μύηση τήν προσφέρανε πρίν άπδ τήν παράσταση τών «Νεφελών» δ σοφδς καθηγητής τής κλασικής Φιλολογίας μας κ. ή δμορφιά. κ' έπίκαιρα κιδταν άκόμα δέν έχουμε τή σχετική φιλολογική μύηση. πού τ' άριστουργήματά τους δέν γεννάνε πλέον άλλα ομοια τέκνα. πού ξεγλυστροϋν άπδ τήν αίσθηση τοϋ τάδε ύποκειμένου καί χάνονται ώς πολύ έπικαιρικά ή έχθρικά. άνεξάρτητα μέ τδ άν είναι προοδευτική ή άντιδραστική. Αύτά τά δυδ πράματα κάνουνε τά παλιά Ιργα. ή σατανική δμορφιά τοΰ λόγου του. άλλ' ή μίμηση δέν είναι δημιουργία. Ή ούσία δέ μάς διαφεύγει κι αύτδ Ιχει σημασία. Γιά κάθε Τέχνη λοιπδν χρειάζεται μιά προκαλλιέργεια πνευματική κ' αισθητική* άλλά περισσότερο χρειάζονται αύτήν τήν προκαλλιέργεια καί μύησην οί παλιές Τέχνες. Ένώ τή σύγχρονη Τέχνη μπορεί νά μήν τήν καταλαβαίνουν οί περισσότεροι. είναι δηλ. πού στδ ζήτημα τής λεξοποιίας στέκει δίπλα στδν Αίσχύλο. Κακριδής μέ μιά διάλεξη του. Σ. Ή Ιστορία τής Τέχνης ή καλύτερα ή Ακατάπαυτη άνανεωτική έξέλιξη τής Τέχνης είναι ενας τέτιος άγώνας μεταξύ έκείνων πού δέν καταλαβαίνουν κ" έκείνων πού καταλαβαίνουν. οί μουσειακές. δ σκηνοθέτης τών «Νεφελών» κ. πού τά είπαμε έπικαιρικά καί πού μέ μιά σοφήν άπόδοση τοΰ κειμένου μποροΰνβ νά φωτιστοΰν μέ κάποιον τρόπο. Είναι δ κοινωνικός του άγώνας γιά ειρήνη καί γι' άρετή τοΰ συνόλου καί τών άτόμων. άληθινή ή ψεύτικη κι άν τά δημιουργήματά της κινοΰνται ή κοίτονται. αύτές δηλ. 'Αλλ' αύτά είναι λεπτομέρειες. I. άρτιμελή ή έκτρωματικά. νά είναι πάντα νέα. δμως είναι ζωντανή : γεννάει. μεταξύ παλαιών και νέων. "Ωστε κ* ή σύγχρονη Τέχνη Ιχει πολλά στοιχεία. στδ «Έθνικδ θέατρο».

(βίος καί φιλοσοφία). πού μας περιγράφει μέ καταπληχτική δύναμη μεγάλου συγγραφέα τδ θάνατο τοΰ Σωκράτη στδ τέλος τοΰ «Φαίδωνα».26 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ «Έθνικδ» καί τέλος δ ύποφαινόμενος μέ τέσσερα άρθρα του στδ «Φιλελεύθερο»1. είτανε κώνειον 1 δΧι. Πρώτα πρώτα δ Πλάτωνας. δ τωρινδς θεατής θά έχανε Γσως μερικούς υπαινιγμούς. έφόσον τδ χρέος της δέν είναι νά διασκεδάζει ή νά συγκινεί άπλώς τδ κοινδν παρά καί νά τδ μορφώνει. άλλ'δχι κώνειον καθαρδ παρά ένα μείγμα. 1. Ά λ λ ' δπως δ βίος κ' ή φιλοσοφία του είναι πάντοτε πρόβλημα. έτσι κι δ ϋάνατός του. ΙΙαραδέχονται μέν. "Ασχετα δμως μέ τδ άν θανατώθηκε δίκαια ή άδικα. καί τδν ύψηλδ σκοπό της. Ά ν λοιπδν τδ δηλητήριο είτανε σκέτο κώνειο — θά τδ δνόμαζε κατηγορηματικά. δτι δ Σωκράτης ήπιε κώνειον. πού ήπιε δ Σωκράτης. Άλλά καί χωρίς αύτήν τήν «μύηση». έρχεται άθελητα στδ νοΰ κι δ θάνατός του. IV ΤΟ ΚΩΝΕΙΟ Τ^ΡΑ πού μέ τίς «Νεφέλες» τοΰ Αριστοφάνη ξανάρθε στήν επικαιρότητα δ Σωκράτης. . δέν άναφέρει τή λέξη «κώνειον» παρά χρησιμοποιεί τδν γενικδν δρο : ««φάρμακον». άλλά δέ θά έχανε τήν ποίηση μήτε τήν πολεμικότητά της. Ά ς ίδοΰμε λοιπδν τί άντιρρήσεις έχουν οί ειδικοί. τδ ύψηλδν ήθος αύτής τής ποίησης. οί νεότεροι γιατροί θέτουν ένα νέο πρόβλημα : άν τδ δηλητήριο. BXine παραπάνω. Κι αύτά τά πολύτιμα άγα^'ά Ιπρεπε νά δοθούν στούς σημερινούς Έλληνες μέ δσο τδ ουνατδν ύπευθυνότερον τρόπο άπδ τήν Έθνική μας Σκηνή.

"Αρα δέν εΓχανε σκοπό νά τούς βασανίσουνε παρά νά τούς άπαλλάξουνε άπδ τή ζωή με τόν λιγότερο δδυνηρδ τρόπο. πού μεσολάβησε άπό τή στιγμή πού ήπιε τδ «φάρμακον» ώς τή στιγμή πού ξεψύχησε. Ό Ξενοφώντας χαραχτηρίζει αύτό τδ είδος τοΰ θανάτου ώς τδ «πιό εύκολον άπ' δλα» κι δ άγιος Τερτυλλιανδς συγκρίνοντας τδ θάνατο τοΰ Σωκράτη μέ τά μαρτύρια πού τραβήξανε οί Χριστιανοί. τόνε βρίσκει «παιχνιδάκι». στηρίζεται καί σέ άρχαία κείμενα καί σε σημερινές κλινικές παρατηρήσεις. κ' οί Τζιώτες. Ό Θεόφραστος άναφέρει πώς δ θρασέας δ Μαντινειός είχε έφεύρει ένα μείγμα άπδ κώνειο. δπως μάς λέγει δ Βαλέριος Μάξιμος. ώς μέσον γιά τή θανάτωση τών πολιτικών καταδίκων τό θέσπισε 6 περίφημος Θηραμένης 6 Κόθορνος. Τδ κώνειον δμως προκαλεί φοβερούς πόνους στό στομάχι. Τό κώνειον.). δέν πόνεσε καθόλου. Ή γνώμη τών σημερινών γιατρών. πράσινα έμέσματα. ένας άπ' τούς άπαίσιους Τριάκοντα Τυράννους κι δ καθαυτό υπεύθυνος γιά τή θανάτωση τών δχτώ στρατηγών πού νικήσανε στις Άργινοΰσες (406 π. σ' δλο τό διάστημα. υπνηλία ή μανιακό . Οί κλινικές παρατηρήσεις δίνουνε τ' άκόλουθα συμπτώματα: στενοχώρια στήν καρδιά. ξεραΐλα στό λαιμό. δίψα μεγάλη. Περιείχε μέσα του ύοσκύαμο. Κι δμως δ Σωκράτης.ΚΡΙΤΙΚΑ — ΑΡΧΑΙΟΙ 85 άλλ' έπειδή εΓτανε μείγμα πολλών ουσιών γι' αύτό χρησιμοποιεί τό γενικόν ορο «φάρμακον». Τό κώνειον τό χρησιμοποιούτανε κ' οί Μασσαλιώτες. Κ' ή κατάρα τό έφερε νά είναι αυτός ενας άπό τούς πρώτους πού τό ήπιανε. γιά νά σκοτώνουνε τούς γέρους πού πιάνανε χαράμι τόν τδπο. πού έξουδετερώνανε τούς μεγάλους πόνους. Άρα τδ κώνειον δέν εΓτανε σκέτο. πού έκαμνε τδ θάνατον ηπιότερο· κι δ Βαλέριος Μάξιμος βεβαιώνει. πώς τδ κώνειον πού ήπιε δ Σωκράτης εΓτανε σύνθετο φαρμάκι. Σημειώστε τό εξής: Μασσαλιώτες. πώς οί Μασσαλιώτες κ' οί Τζιώτες χρησιμοποιήσανε δηλητήριο άνακατεμένο μέ κώνειο (venerium cicuta temperatum). άνωμαλία τών παλμών. δπιο κι άλλες ναρκωτικές ούσίες. Τζιώτες κι 'Αθηναίοι χρησιμοποιούσανε τδ κώνειον ώς μέσον θανάτωσης έλβυ&έρων πολιτών. Χ.

Ιπεσε στο κρεβάτι κ' ελεγε στοδς φίλους του. 'Αλλιώς. τό κουφάνανε. Καί γι' αδτό δ δήμιος άργησε πολύ νά έτοιμάσει τό φάρμακο. δσο καί νά παραδεχτούμε υπεράνθρωπη τήν ήθική καί τήν πνευματική δύναμη τού φιλόσοφου. πώς δταν αδτός δ πάγος άνεβεΐ στόν άφαλό του. δταν Ινιωσε νά κρυώνουνε τά πόδια του. "0 Σωκράτης δμως. θά είχε παραφρονήσει μιάν ώρα πρίν νά πεθάνει κι ό δήμιος θ' άναγκαζότανε νά τόνε δέσει. άμα ήπιε τό «φάρμακον» οδτε έμέτους είχε οΰτε πόνους οδτε συσπάσεις τοϋ κορμιού οδτε παραλήρημα. ή θέμις τυφλή· δ Τειρεσίας κι δ "Ομηρος τυφλός· ή 'Αλήθεια γυμνή· δ θάνατος κουφός ! "Ο. θά σταματήσ' ή καρδιά του καί θά πεθάνει. 'Αντίθετα. πού θά τού φέρνανε ή υλική φθορά τών όργάνων του καί πρό παντός τού έγκεφάλου του. Κι δ λόγος αύτονόητος. V Ο ΠΛΟΠΌΣ ΚΑΙ Η ΠΕΝΙΑ Ο ϋΔοιτοΣ τυφλός. άλλοι χυμόν όπίου ή κάτι τέτιο. "Αν είχε πιεΐ καθαρό κώνειο. φοβεροί πονοκέφαλοι. . τό άποδίδουν οί σημερινοί γιατροί στίς ναρκωτικές οδσίες ποδ προσθέτανε στό κώνειο. Περπατούσε γαλήνιος άπάνου κάτου καί συζητοΰσε μέ άκρα πνευματική διαύγεια ώς τήν τελευταία στιγμή. τό ξεγυμνώσαν άρχαΐοι καί νέοι "Ελληνες. συσπάσεις τοϋ κορμοΰ καί παράλυση τών κάτω άκρων. Κι αδτό Ικανέ δ δήμιος σύμφωνα μέ τήν έπίσημη αννταγή. Καί τά λεγε αυτά μέ τέτια φιλοσοφικήν άταραξία σά νά μήν εΓτανε αδτός πού θά πέθαινε. Τό δτι λοιπόν δ Σωκράτης δέν πόνεσε καθόλου. θά τού εΓτανε άδύνατο νά κατανικήσει τούς πόνους.τι καλό κι ώραΐο τό τυφλώσανε. Ό δήμιος λοιπόν κοπάνισε τούς σπόρους τού κωνείου κ' ύστερα τούς διάλυσε μέσα σέ κάποιο ύγρό—άλλοι λένε κρασί.28 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ παραλήρημα. ή Τύχη τυφλή.

πώς μας δίνει μ' έξυπνον κ' έπιγραμματικόν τρόπο τή σκέψη τών άρχαίων. γιά νά διορθώσει αύτό τό κακό. Κι δμως στήν 'Αθήνα οί έπιτήδειοι βρήκανε τήν εύκαιρία νά πλουτίζουν είς βάρος τής κοινής δυστυχίας μέ τή συκοφαντία. αν αύτός δ χρυσός θεός δεν Ιχει μάτια νά βλέπει καί μοιράζει τό πουγγί του σ' δποιονε λάχει. Ή φιλοσοφία τοΰ 'Αριστοφάνη είναι βέβαια πολύ ρηχή. Δυστυχώς. "Ομως ή φιλοσοφία τοΰ 'Αριστοφάνη έχει τοΰτο τό ένδιαφέρον. έτσι καί στόν «Πλοϋτο» συζητοΰν ή Πενία κι ό Χρεμύλος (Ινας φτωχός άγρότης τής 'Αττικής) . Είναι συνήθως οί άνθρωποι. μέ τήν άδικία καί μέ τήν αισχροκέρδεια. Ό "Αριστοφάνης. πλουτίζαν οί κακοί κι άνήθικοι καί δυστυχούσαν οί καλοί καί τίμιοι πολίτες. Ό Πελοποννησιακός πόλεμος βαστούσε δώ καί είκοσιδυδ χρόνια. πού οί περισσότεροι φιλόλογοι θεωροΰνε τόν «Πλοϋτο» γιά τήν τελειότερή του κωμωδία—είναι άλλωστε καί χρονολογικά τό τελευταίο του άπό τά σωζόμενα έργα του. θά εΓτανε πολύ νά ζητοΰμε άπό τούς άρχαίους φιλόσοφους. κατά τήν άντίληψή του. Σέ κάτι άνάλογες περιστάσεις σάν τΙς σημερινές έγραψε τόν «Πλοϋτο» του ό "Αριστοφάνης. "Ετσι. "Ωπως στις «Νεφέλες» συζητοΰν δ Δίκαιος καί ό "Αδικος Λόγος καί νικιέται ό Δίκαιος. γιά τόν πλοϋτο καί γιά τή φτώχεια. τόσο πιό άνελέητοι οί λύκοι. ιδεαλιστές καί λογοκρατικούς ή μυστικοπαθεΐς (θεωρητικούς δηλαδή «έκ τών άνω») νά έμβαθύνουν περισσότερο στά φαινόμενα τής «πραχτικής» ζωής. πού μπορούνε νά έκμεταλλεύονται τις περιστάσεις καί νά βγάζουν άπό τή μύγα ξύγκι. φιλόσοφων κι άφιλοσόφητων. Οί μεγαλύτερες πολιτείες τής Ελλάδας ρέβανε στά πόδια άπό τό μίσος και τήν καταστροφή. πού στήν άνεμοζάλη χαίρονται. Καί τότες ό Πλούτος παίρνει τά πλούτη άπό τούς κατεργαρέους καί τά δίνει στούς χρηστούς πολίτες—κι αύτό. "Οσο πιό άνώμαλες οί περιστάσεις. φυσικά.ΚΡΙΤΙΚΑ — ΑΡΧΑΙΟΙ 85 Σήμερα έρχεται πολύ στήν έπικαιρότητα ή τύφλα τοϋ Πλούτου. γιατρεύει στήν κωμωδία του τόν τυφλό θεό καί τοϋ ξαναδίνει τό φως του. είναι ή σωστή λύση τοϋ μεγάλου αύτοϋ κοινωνικού προβλήματος τής δίκαιης κατανομής τών ύλικών άγαθών. Ή ποιητική δμως άξία τοϋ Ιργου του είναι τόσο μεγάλη. δμως αύτοί πού τόν κερδίζουν Ιχουνε τά μάτια δεκατέσσερα.

. λέει ή Πενία. τόσο οί δεύτεροι συμβαίνει συχνά νά είναι χαριτωμένοι. νά προκόβει καί νά γίνεται καλύτερος καί σεμνότερος. Είναι λοιπόν «σώφρονες»: Γιά τήν Πενία δχι. μά καί νά μήν τοΰ λείπει τίποτα. παρά τή νοικοκυροσύνη: νά μήν περισσεύσει τίποτε στό φτωχό. νά έφευρίσκει. πώς δταν 6 Πλοΰτος δίνει τ' άγαθά στούς τίμιους. Ό σκοπός του πετυχαίνει κ'έτσι ή φιλοσοφία του είναι ενα άπλό παιγνίδι τής δημιουργικής του φαντασίας. θά γίνουνε σάν τούς άλλους: κακοί. πώς. Δέν πρόκειται γι* αύτούς. Φαύλος κύκλος. "Οταν είναι φτωχοί. "Αν μέ διώξετε άπό τή χώρα σας. καθώς καί 6 χορός τών άγροτών δέν έννοοΰνε ν' άκούσουνε τίποτα. Ό Χρεμύλος δμως κι δ κομπάρσος του 6 Βλεψίδημος. φέρνονται τίμια στό λαό κι δταν πλουτίζουνε γίνονται έχθροί του. Ή Πενία άντιλέγει. κατεργαρέοι. δταν οί τίμιοι πλουτίσουνε. "Αρα κι αύτοί. «Έγώ. ό κόσμος θά γίνει καλύτερος. πού μέ τό παραμικρό βλαστημοΰνε. Γιά κοιτάχτε τούς ρήτορες. Οί άρχαϊοι βωμοΥΠΑΡΧΟΪΝΕ . τεμπέληδες καί κοιλαράδες. δηλαδή τήν τέλεια άναπαραδιά. Αύτοί οί «βωμολόχοι» δέν έχουνε καμιά σχέση μέ τούς άρχαίους. θέλουνε νά πλουτίσουνε κι άς μετανιώσουν άργότερα. "Αρα νικά 6 Πλοΰτος—6 Πλοΰτος δμως πού δέν είναι πιά τυφλός. Ό Χρεμύλος ύποστηρίζει. ΙΙρόκειται γιά μερικούς. Τούτ' ή συζήτηση είν' δλη ή φιλοσοφία περί πλούτου τών άρχαίων—άλλά κ* ή φιλοσοφία τών χριστιανών. πού συνηθίζουνε νά λένε βρώμικες Ιστορίες ή άστεϊα. VI οι ΒΩΜΟΛΟΧΊΕΣ ΤΟΓ ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗ πολλοί άνθρωποι. θ' άναγκασθεΐτε σέ λίγο νά μέ ξαναφωνάξετε». δέν υποστηρίζω τή ζητιανιά καί τήν άλητεία.ΚίίΣΤΑ 80 ΒΑΡΝΑΛΗ καί νικιέται ή Πενία. 'Αλλ* 6 "Αριστοφάνης πλέκει άριστοτεχνικά ενα «μύθο» βγάζει τό άχτι του έναντίον τών πλουσίων—άν κ' είτανε κ' αυτός πλούσιος—άλλ'δχι έναντίον τών τίμιων μάτών πολιτικάντηδων. "Οσο οί πρώτοι δέν μποροΰνε ποτές νά είν* ευχάριστοι.. γιά τόν έαυτό τους ναί. Τουναντίον ή φτώχεια άναγκάζει τόν άνθρωπο νά δουλεύει.

άκμάζει κυρίως στις κλασικές έποχές. 'Αφορμή σ* αύτή μου τήν κουβέντα μοΰ έδωσε δ 'Αριστοφάνης. πρέπει νά τδ τοποθετήσουμε μέσα στδν κοινωνικό περίγυρο τής έποχής του καί κατόπι νά τδ άξιολογήσουμε δυναμικά. προφορικής ή γραφτής. Αυτοί οί τελευταίοι είναι άνυπόφοροι κι άηδιαστικοί. συχνά είναι άνθρωποι αγνοί στή ζωή τους καί πολύ καθώς πρέπει.ΚΡΙΤΙΚΑ — ΑΡΧΑΙΟΙ 85 λόχοι εΓταν ένα είδος άλήτες. πού θεωρούνται πρότυπα τού είδους. 01 σημερινοί βωμολόχοι τών ταβερνών καί τών συναναστροφών είναι άλλο πράγμα. δσοι δηλαδή ξεχνάνε ή δέν ξέρουνε. τών Ρωμαίων καί τής 'Αναγέννησης δώσανε έργα άρσίζικα. δηλαδή νά βροΰμε σέ ποιδ στάδιο τής έξελιχτικής του πορείας βρίσκεται. χωρίς νά είναι ψεύτης. "Αν δ Μυγχάουζεν έφκιασε τις πιδ τερατώδεις ψευδολογίες. Γιά νά έξηγήσουμε ένα αισθητικό γεγονός.ο. "Ανθρωποι ήλικιωμένοι κ' έξυπνοι (ή ήλικία καί ή έξυπνάδα τούς δίνουν κάποιες περισσότερες έλευθερίες στήν κουβέντα) πετάνε τδ λογάκι τους τήν ώρα πού πρέπει καί κάνουνε τούς άντρες νά γελούν καί τίς γυναίκες νά δαγκάνουνε τά χείλια τους. πώς ή Τέχνη είναι κοινωνικό φαινόμενο. Κ' έδώ γεννιέται άμέσως ενα ζήτημα λογοτεχνικής κριτικής. (μάλιστα μισούσε τά ψέματα!). Οί Γδιοι δέν είναι καθόλου άνθρωποι κολασμένοι. Ή κριτική αύτή δεν πρέπει ν* άπομονώνει τά αισθητικά γεγονότα καί νά τά κρίνει σά δημιουργήματα ύπεύθυνα τοΰ «άπόλυτου» άτόμου. γιατί δλ' οί 'Αθηναίοι εΓταν . ττοί» τρέχανε δπου γινότανε Ουσία καί μαζεμένοι γύρω στδ βωμό λέγανε διάφορες βρωμιές καί κάνανε τούς άλλους νά γελάνε και νά τούς πετάνε κανένα κόκκα^. Ό "Αριστοφάνης βωμολοχεΐ. Μέ ρωτούσε κάποια κυρία πώς οί 'Αθηναίοι μπορούσανε ν' άνέχονται στδ θέατρο τά φοβερά βρωμόλογα αύτής τής ποιητικής μεγαλοφυίας. Οί «χρυσοί αίώνες» τών 'Ελλήνων. οί βωμολόχοι μισούνε τίς βρωμιές στή ζωή καί τίς άγαποΰνε ώς «φιλολογία». 'Αντίθετα. Τέτιοι εΓταν άπ' τούς παλιούς λογίους δ Κονδυλάκης κι δ Πορφύρας. Αύτδ τδ είδος τής φιλολογίας. Ή βωμολοχία λοιπδν είναι ενα είδος στοματικής λογοτεχνίας κι δπως σ' δλα τά εΓδη τών τεχνών ύπάρχουνε καί σ' αύτδ οί άριστοτέχνες καί οί σκιτζήδες. Κι αύτδ κάνουν οί ίδεαλιστές.

Κ' είχε κι αύτός τό δικαίωμα. Πρώτα γιατί εΓταν άνθρωποι φυσικοί καί δεύτερο γιατί τό κοινωνικό καί τό πολιτικό τους σύστημα εΓτανε άνδροχρατιχό. στά συμπόσια. λοιπόν. πού έπαιξε μεγάλο ρόλο στήν κοινωνική καί στήν πολιτική ζωή τού τόπου της). δπως κι δλ' ot θιασώτες τών βωμολοχικών γιορτάδων νά πειράζει τά πολιτικά πρόσωπα τής έποχής του μέ τήν μεγαλύτερην άσυδοσία. γιατί ή βωμολοχία άποτελούσε γι' αύτούς κοινωνικό θεσμό. γιά ν' άρέσουνε στό «πόπολο». δπου ή έλευθεροστομία κυριαρχούσε σάν άπαραίτητο στοιχείο τους: ot γιορτάδες τών Έλευσινίων καί τού Διονύσου. Είναι βωμολοχία «παρακμής». Φυσικά. σεμνολόγος. Κ' εΓτανε βωμολόχοι. . 'Επομένως ό 'Αριστοφάνης λέγει πολύ λιγότερα άπ' δσα λέγαν ot «συνάδερφοί» του κι δλος ό κόσμος! Ή καθοδική πορεία τού φαινόμενου καταλήγει στόν «Πλούτο» (στό τελευταίο χρονολογικά έργο τού ποιητή). Στή δημόσια ζωή δέν ύπήρχανε γυναίκες. Ot «γεφυρίσμοί» κ' ot φαλλικές παραστάσεις εΓτανε τό γονιμότατο έδαφος γιά τήν αισχρολογία καί τά ξετσίπωτα φερσίματα. Καί κατηγορεί τούς άντιπάλους του (τόν Κρατίνο καί τούς άλλους) πώς χρησιμοποιούνε χοντρά άστεία. Αύτές μένανε στό «χαρέμι» (έκτός άπό τίς ιωνικές πολιτείες καί τά νησιά τής 'Ασίας καί παράδειγμα ή Σαπφώ. Ό 'Αριστοφάνης.. 'Από τά τελευταία βγήκε ή κωμωδία. Καί συνέβαιναν δλ' αύτά γιά δυό λόγους. Τότε λέγανε καί κάνανε δλοι (άκόμα κ' ot δούλοι στά «'Ανθεστήρια») τίς χειρότερες ξετσιπωσιές. Είναι φυσικό λοιπόν νά μήν ύπάρχει κανένα έμπόδιο έξωτερικό γιά τήν πλέρια έλευθεροστομία μεταξύ άνδρών.. στούς άγώνες.82 Κ&ΣΤΛ ΒΑΡΝΑΛΗ βωμολόχοι. άλλά κ' έξωράισε καλλιτεχνικά αύτά τά πράματα. δπου περιορίζεται ή βωμολοχία σέ πολύ λίγα πράματα. στά θέατρα. 'Η βωμολοχία τού 'Αριστοφάνη διαγράφει τήν καθοδική καμπή τού εΓδους. 'Ενώ αύτός άνέβασε τήν Τέχνη του στό ψηλότερο στυλοπόδι. στήν 'Αγορά δέν έβλεπες ρουθούνι γυναικείο. άφού μάλιστα κι ό νόμος τών Τριάκοντα άπαγόρευε τό σατιρισμό ζωντανών προσώπων. Στή διοίκηση. Κι δμως. ύπήρχανε κι όρισμένοι τομείς τής ζωής. Ό Γδιος παινιέται πώς είναι. βωμολοχεί «κατά παράδοσιν». Κ* ή κωμωδία συνέχισε.

πώς δυσφημούσε τήν πατρίδα του μπροστά σέ ξένους (δχι τόν Γδιο τόν 'Αριστοφάνη. "Εκαμνε καί τέτιες ό 'Αριστοφάνης. Κι δπως λέγει ό Γδιος στούς «Άχαρνής» δτι ξένων παρόντων τήν πόλιν χαχώς λέγω Μερικοί μάλιστα γραμματικοί διατείνονται. Ό δρος «παράβασις» προέρχεται άπό τό δτι δ χορός «παρέβαινε πρός τόν δήμον». προχωρούσε καί παρουσιαζόνανε στό κοινό «άντιπροσωπιστί». πώς δ Κλέωνας έμήνυσε τόν 'Αριστοφάνη. ποί) δοκίμαζε τό άνελέητο μαστίγωμα τοϋ δημοκράτη έχθροϋ του. Πάντως άν καταδικαζότανε γιά τέτιαν αίτία. ποί) άνέβασε μέ τ' δνομά του τοί>ς «Βαβυλωνίους»). μά γιά κείνα τά μέρη τών κωμωδιών του.. τόν κατάγγειλε. άλλά τόν ήθοποιό Καλλίστρατο. πού λέγονται «παραβάσεις» κι άποτελοϋν τό άποκορύφωμα τής ποιητικής Τέχνης του καί μιάν άπό τΙς λαμπρότερες δόξες τοΰ άρχαίου έλληνικοΰ πνεύματος. Πάντως ό πανίσχυρος δημαγωγός Κλέωνας. 3 . τοΰ έκανε δηλαδή «γραφήν ξενίας». 'Αλλ* αύτή ή πληροφορία δέν είναι δυνατό ν' άληθεύει. Παράβαινε ταχτικά τό νόμο πού άπαγόρευε «μή κωμωδείσθαι δνομαστί τινα»—άλλ' αύτδν τόν παραβαίναν δλοι οί συνάδερφοι του.88 Κ Ρ Ι Τ Ι Κ Α — Α Γ Χ A I ΟI VII ΟΙ «ΠΑΡΑΒΑΣΕΙΣ» ΤΟΓ ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗ ΔΕΝ πρόκειται γιά τις παραβάσεις τών νόμων τής πολιτείας καί ειδικά τών θεατρικών νόμων.. γιατί ό λαός δέν τόν ήθελε. άφηνε τήν κανονική του θέση στήν δρχήστρα καί «πρόβαινε» (δπως θά λέγαμε σήμερα) πρδς τά καθίσματα τών άκροατών γυρίζοντας τήν πλάτη του στή σκηνή. Δηλαδή. πώς δέν είναι γνήσιος 'Αθηναίος πολίτης. δοΰλος ! Δέν πρόκειται λοιπόν γι' αύτές τΙς παραβάσεις τών Νόμων τοΰ μεγάλου κωμικοΰ. ή τιμωρία του θά εΓτανε νά πουληθεί. Γιατί ό ποιητής εΓτανε γνησιότατος 'Αθηναίος.

τήν κυρίως παράβαση. άνάπαιστους. Ή πράξη σταματοϋσε. «Δοκεί μέν έκ τοΰ χοροΰ λέγε- . δηλαδή τήν «παράβαση». Τό «κομμάτιον» είταν ένα άσμα. «άλλ' άποδνντες τοις άναπαίστοις έπίωμεν». γιατί εΓτανε συνθεμένο σέ άνάπαιστους. παρά ό ποιητής συμβουλεύει καί πειράζει τούς 'Αθηναίους καί δοξολογεί τούς θεούς μέ τό δικό μας στόμα. τή δημηγορία μας προς τό κοινό. Κι ό ποιητής στήν «παράβαση» έβαζε δλο του τό φόρτε σέ τέχνη. σέ ποίηση. πού εΓτανε καί τό σπουδαιότερο άπ' δλα. δηλαδή έξυμνοΰσε τΙς άρετές τοΰ έργου του καί ζητοΰσε τό βραβείο τής νίκης. Γι' αύτό τά άλλα χορικά τής κωμωδίας δέν είχανε τήν έκταση καί τή σημασία πού είχανε στήν τραγω δία. Σ* αύτό τό μέρος 6 ποιητής «αύτοσυσταινότανε» στό άκροατήριό του. δλος ό κωμικός χορός έγινε χλιαρός καί περιττός. Αύτό τό β' μέρος λεγότανε καί «άνάπαιστοι». θ* άκουγε τόν ποιητή νά έπαινεΐ τόν έαυτό του καί νά βρίζει τούς άντιπάλους του. θ' άκουγε τίς γνώμες του γιά τά πολιτικά γεγονότα «τής ήμέρας» καί γιά τά σημαντικότερα πρόσωπα τής πολιτείας· θ' άκουγε νουθεσίες καί σκώματα είς βάρος του. Τό πρώτο τμήμα είχε τρία μέρη : τό κομμάτων. Φυσικά τό κοινό μέ μεγάλην άνυπομονησία περίμενε τήν «παράβαση». σέ σοφία καί πνεύμα. γιατί τώρα δέν παίζουμε κωμωδία. πού χρησίμευε σάν εισαγωγή στό δεύτερο μέρος. Κι δταν άργότερα καταργήθηκε «διά νόμου» τό ίντερμέντιο τής «παράβασης». Καί τότες οί χορευτές βγάζανε τή στολή τους καί τά προσωπεία τους γιά νά «κουβεντιάσουν» μέ τό κοινό σάν πολίτες μέ πολίτες. Αύτό θά πεΐ άς βγάλουμε τή στολή μας κι άς άρχίσουμε τού. Γιατί θ' άκουγε πολλά ένδιαφέροντα κ' έπίκαιρα πράματα. Τήν παράβαση τήν άπάγγελνε ό κορυφαίος πρός τό κοινό μέ τήν ύπόκρουση αύλοΰ. Ή τε λεία «παράβαση» (οί περισσότερες «παραβάσεις» είναι άτελείς) άποτελεΐται άπό δυό τμήματα άσχετα τό Ινα μέ τό άλλο. Τό άκροατήριο εύχαριστιότανε πολύ μ' αύτά. τήν παράβαση καί τό μακρόν ή πνίγος. δπως είναι άσχετη κι όλάκερη ή «παράβαση» μέ τήν υπόθεση τοΰ έργου. ΟΕ ήθοποιοί φεύγανε.ΚΩΣΤΑ ΒΑΡΝΑAH "Η παράβαση εΓταν ενα είδος «ίντερμέντιο».

Τδ δεύτερο τμήμα άποτελεΐται άπδ τέσσερα μέρη. δηλαδή έχουν άνά δυδ τδν Γδιο άριθμδ στίχων καί τήν Γδια μετρική μορφή.ΚΡΙΤΙΚΑ — ΑΡΧΑΙΟΙ 85 σθαι. Πολλοί φιλόλογοι παραδέχονται. Ή «παράβαση» τέλειωνε μέ τδ «μακρόν». παλιότερου ή συγκαιρινού. "Οταν άργότερα ή κωμωδία πήρε τήν δριστική της μορφή κι δ πρόλογος κ' ή «πάροδος» (εΓσοδος) τού χορού στή σκηνή γινότανε στήν άρχή. πώς οί δικές του κωμωδίες είναι άνώτερες άπδ κάθε άλλουνοΰ δμοτέχνου του. τότε δηλαδή τέλειωνε τδ πρώτο μέρος της κι άρχιζε τδ δεύτερο. "Αλλά άπδ πού προήλθε αύτδ τδ έντελώς παραπληρωματικό κ' «έμβόλιμο» μέρος τής άρχαίας κωμωδίας . Γιατί οί άνάπαιστοι δίνουν στήν παράβαση έναν πηδηχτδ ρυθμδ έμβατήριου κ' έπομένως ένας τέτιος ρυθμδς εΓτανε κατάλληλος γιά τδ δρμητικδ παρουσίασμα τοΰ χοροΰ στδ κοινό. κομμάτια πού τ' άπάγγελνε δ κορυφαίος καί εΓτανε συνήθως γραμμένα μέ τροχαϊκδ μέτρο κι δ άριθμδς τών στίχων δεκαέξι. "Αλλωστε ή αύτοσύσταση πού κάνει δ ποιητής μέ τήν παράβαση δικαιολογείται. πού είναι συμμετρικά κι άντίστοιχα αναμεταξύ τους. Τά μέρη αύτά είναι μιά στροφή ( ή ώδή) καί μιά άντιστροφή (ή άντωδή) — καί τά δυό τους λυρικά κομμάτια. χωρίς νά σταματήσει πουθενά. πώς εΓταν άλλοτε «πρόλογος» τής κωμωδίας. Γι' αύτδ λεγότανε και «πνίγος». "Αλλοι φιλόλογοι παραδέχονται (δπως δ Ζιελίνσκη) πώς άφοΰ δ χορδς «άπεδύετο». Δέ διστάζει καθόλου νά . "Ό. ή παράβαση μετατέθηκε στή μέση τής κωμωδίας. Μά μιά τέτια πεζότατη έξοδο χορού δέ θά ταίριαζε μ* ένα έντυπωσιακδ τέλος τού έργου. άν γινότανε πριν άρχίσ' ή παράσταση. άλλ' έπρεπε δ κορυφαίος νά τδ άπαγγείλει «άπνευστί» δλο. Τούς ισχυρότερους δμως λόγους έχει μέ τδ μέρος της ή πρώτ' ύπόθεση. εισάγει δέ τοΰ έαυτοΰ πρόσωπον δ ποιητής» (δπως λέγει δ Σχολιαστής). έβγαζε δηλαδή τή στολή του. Έ στροφή κ' ή άντιστροφή εΓταν έπικλήσεις στούς θεούς καί τδ «έπίρρημα» καί τδ «άντεπίρρημα» σκώπτανε τδ πλήθος. ή παράβαση εΓταν έπίλογος τής κωμωδίας. πού δλοι οί σκηνικοί συγγραφείς τόσο τδ έπιζητοΰνε.τι κάνει τήν περισσότερη έντύπωση στίς «παραβάσεις» τού 'Αριστοφάνη είναι ή άτράνταχτη αύτοπεποίθησή του. πού στήν πραγματικότητα δέν εΓτανε πολύ μακρύ. Τά άλλα δυδ είναι τδ επίρρημα καί τδ άντεπίρρημα.

άπό τήν άποψη τής μαστοριάς καί τοϋ στίχου καί τής πλοκής καί τής πρωτοτυπίας τοϋ μύθου. Λ. πού άνέβασε ό "Αριστοφάνης στή σκηνή με τ* δνομά του. δηλ. Τότες είχε κλείσει τή νόμ. άλλά καί μέ πολλήν άξιοπρέπεια καί τάκτ. πώς τό Ιργο του τό Ιγραψε γιά νά μείνει «κτήμα ές άεί». "Αν δέν λέγει έκεΐνο. "Αν κανείς ά^ό τούς παλαιούς δασκάλους κωμωδιών μας άνάγκαζε ν* άπαγγείλουμε στίχους στή μέση τής παράστασης. Πάντα στέκεται στό «δψος» του. Καί τώρ' άς δώσουμε μερικά δείγματα άπό τις καλύτερες παραβάσεις τοϋ 'Αριστοφάνη. καμιά δυσφορία άκούοντας τόν ποιητή νά αύτοεπαινιέται μέ τόση παρρησία. Ό σημερινός άναγνώστης δέ δοκιμάζει. Ό κορυφαίος άποτείνεται στούς 'Αθηναίους ώς έξής : «ΤΩ σεις. τών «Νεφελών» καί τής «Ειρήνης». άληθινά. Ot «Ίππής» είναι τό πρώτο Ιργο. (που μιλάει γιά λογαριασμό τοϋ συγγραφέα). δπως είναι τών «'Ιππέων». ή παρρησία αύτή δέν είτανε κούφιος φανφαρονισμός κι άσύστολη έγωιστική μεγαλομανία άπ' έκεΐνες. πού τής κάθε ποίησης τή χάρη Ιχετε γευτεί. προσέξετε τώρα τούς στίχους. γιατί μισεί δσους κ' έμεΐς μισοϋμε καί τό δίκιο τολμά . Γιατί. Μιλεί μέν μέ αδτοπεποίθηση άκλόνητη. τούς ξεπέρασε δλους.μη ήλικία τών 30 χρονών. Ό 'Αριστοφάνης θά μποροϋσε νά πεϊ καί περισσότερα γιά τόν έαυτό του καί πάλι νά χει δίκιο. στά 424. πού λέμε. πώς αδτός άνυψωσε τό είδος σέ άνώτερο ήθικό έπίπεδο. πού φιλοτέχνησε ό κ. Πρωτύτερ* άνέβαζε τά Ιργα του μέ ξένα Ονόματα: τοϋ Καλλίστρατου καί τοϋ Φίλωνα. Όμ<ος τούτη τή φορά άξιος είναι ό ποιητής. χτήμα τών αιώνων. πού χαραχτηρίζουνε τούς θορυβοποιούς «ύπερποιητές» τοϋ καιροϋ μας. Είναι ποιήματα γεμάτα υψηλοφροσύνη. πού καυχήθηκε ό Θουκυδίδης στήν άρχή τής Ιστορίας του. κάνοντας τήν παράβαση αύτή. Κι Ιχει άπόλυτα δίκιο 6 ποιητής νά πιστεύει τόσο στήν άξία του. Φωτιάδης. δπως δέ θά δοκίμαζε κι ό περίσσια καλλιεργημένος "Αθηναίος άκροατής τού Ε' αίώνα. δέ θά πετύχαινε εύκολα. πώς έξευγένισε καί τά μέσα καί τοδς σκοποδς τής κωμικής ποίησης καί πώς άπό τεχνικήν άποψη. Γιατί ξέρει νάμή ξεπερνά τά δρια. 'Αντιγράφουμε λοιπόν άπό τήν ώραία μετάφραση τών «Ιππέων». δμως αύτό τό νόημα κι αύτό τό φρόνημα άναδίνεται μέσα άπ' τΙς «παραβάσεις».86 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ δπογραμμίσει μέ τδ στόμα τοϋ κορυφαίου.

"Επειτα.ΚΡΙΤΙΚΑ — ΑΡΧΑΙΟΙ 85 νά πεΐ καί παληκαρήσια βαδίζει ένάντια στδν Τυφώνα καί στήν τρικυμία.. Είναι τό παράπονό μου. Γιά · κυττάχτε την· πώς ήρ&ε ντροπαλή xal μετρημένη I · · · · • · · · · . παρά γιατί θαρρεί. val μά τδ Βάχχο. που μου κόστισε μεγάλα χάπια καί πολλά ξενύχτια. στά 423. λοιπόν.. &ά σάς πω τήν πάσα άλή&εια λεύτερα. γιά νά φύγει Ιτσι χαρούμενος δ ποιητής καί μέ τδ μέτωπό του νά λάμπει καί ν' άχτιδοβολά. δ ποιητής μας ( = δ 'Αριστοφάνης ) κι δλο άνάβαλλε. Κι δμως Αδικα μου πήραν τό στεφάνι οί ξυλοαχίατες. . κριτάδες των πνευματικών Αγώνων.. πώς Ιτσι φέρθηκε δχι άπδ άγνωμιά. τδ μεγάΐο μου διδάχο. Στήν παράβασή τους λέγει δ κορυφαίος: Ώ καλοί μου άκροατάδες. · · · · · · · # · Τώρ' αύτή μου ή κωμωδία σάν τή μυ&ικήν Ήλέχτρα ίρχεται xal y/άχνει νά βρει γύρω ιδώ σοφούς χριτάδες χι δπου δει. "Οσο γιά τήν άπορία πολλών άπδ σας. Γιά δλ' αύτά.. μά βασίζεται μονάχα στήν άξία της καί στήν τέχνη. περισσά μαστορεμένη. πώς ν' άνεβάσει κανείς κωμωδία είναι ή ηώ δύσκολη δουλειά. λοιπόν. ΤΙς «Νεφέλες» τΙς άνέβασε δ "Αριστοφάνης Ινα χρόνο ύστερότερα άπδ τούς «Ίππής». δσο παράξιοι εΐοτ' Ιλόγου σας. &ά τό γνωρίσει τ' άδερφοΰ της τό πλοκάμι. Σάς λέει. μϊ λαχτάρα τήν προσφέρω πρώτοι Ισεις νά τή χαρείτε. ποί γιά σας μονάχα γράφω. Νά τί φοβόταν. Κι δμως κάκια δέ σας ίχω. Πολλοί Ιχουνε δοκιμάσει. λοιπόν. σάν άνθρωπο. τιμήσετέ τον μέ θύελλα χειροκροτημάτων καί προπέμψετέ τον άπδ τά Λήναια. ποί» πήγανε καί τδν ρωτήσανε γιατί άπδ καιρδ δέ γύρεψε «χορδ» ( =ν" άνεβάσει κωμωδία ). · · Μάιδε ατή σκηνή πηδώντας μΐ δαδιά Αναμμένα σκούζει. κυβερνώντας πιά δ ίδιος τδν έαυτό του. μέ θριαμβευτικά έπιφωνήματα..». πάντα δά Ιλεγε. καθώς θά χουν πραγματοποιηθεί γι" αύτδν τά δσα έπιθυμοΟσε. μά λίγοι πετύχανε.. σ' έμας παράγγειλε νά σάς πληροφορήσουμε πάνω σ' αύτδ. πού δέ ρίχτηκε άνόητα στή σκηνή γιά νά φλυαρήσει. φωτισμένοι άκροα τάδες. πώς πρώτα πρέπει νά γίνει κανείς κωπηλάτης καί μετά νά πιάσει τιμόνι στά χέρια του καί τότε νά σταθεί στήν πρώρα καί τούς άνέμους νά μελετά. · · · · . "Αξιος είμαι γιά νά πάρω τό στεφάνι. Καϊ τήν κωμωδία μου τούτη.

Δϊν κωμώδησεν άνδρώπους τιποτένιους xal γυναίκες! Mk παληχαριάν ήράχλεια μΐ τούς πιό τρανούς τά βάνει. μέγας ίπαινος τοϋ πρέπει. Ή «Ειρήνη» παραστάθηκε στά 421 λίγ πριν ύπογραφεϊ ή «Χικίειος ειρήνη». "Εκανε τούς άντιπάλους μόνο αύτός. κανένας άλλος. . (ατό κοινό) θά τανε σωστό οί ραβδούχοι νά χτυπάνε στό κεφάλι δποιονε κωμωδιογράφο βγαίνει φόρα ατό κοινό καί μονάχος του παΐνιέται μί τους άναπαίατους. . . . Πρέπει νά εξηγήσουμε. . κά9ε παραφόρτωμα καί χάϋε βρισολόι χοντροκομμένο. κορυφαίος (Στόν Τρνγαϊο "Αϊντε στό που φενγα γιά τηψ Ά &ήτα) καλό/ (ατό χορί »<5r Ά&ηναίων γβωργ&ψ) Καί τώρα Ιμεϊς τά αύνεργά μας νά τά παραδώσουμε δλα τοΰτα ιδώ στους υπηρέτες νά μας τά φυλάξουν. "Εβγαλεν άπό τή μέση χά&ε άακήμια πρώτος. Γύρω άπό τή μάντρα τοϋ ϋεάτρον συνη&άνε ot λωποδύτες νά γυροβολάνε πλή&ος καί βιγλανε άπό τ)ς τρύπες κι δ. γερά χτισμένη. .τι ξέρω t?d Ιστορήσω κι δσα κατεβάζει δ νους μου. . . Λν τιμιέται δποιος Ιστά&η μέσα α' δλους τους άν&ρώπονς δ καλύτερος καί πρώτος δάσκαλος τής κωμωδίας. . Τέχνη Ιτινργωοε μεγάλη κι άψηλή. καί ξεκόψαν τή συνήθεια νά περιγελούν άράδα τών φτωχώνε τά κουρέλια καί νά μάχονται μΐ ψείρες. . .τι βρουν ε τό σουφρώνουν. Μάιδε ατή οχην-f] άνεβάζω δνό xal τρεις φορϊς τά ίδια γιά νά οάς γελάσω τάχα..ΚίίΣΤΑ 88 ΒΑΡΝΑΛΗ είμ' ιγώ ποιητής βαρβάτος χι &ς μην ιχω δργιά τήν τρίχα. "Ομα>ς. . . Καί τώρα άντιγράφουμε μερικούς στίχους ά-ό τήν παρά βαση τής «Ειρήνης». Τό μυαλό μου χατεβάζει πάντα ΰέματα καινούργια κι δλ' άνόμοιαοτα κι ώραΐα. μΐ νοήματα καί λόγια καί μϊ χωρατά γενναία. πώς μέ τή φράση: «οέν έχει δργι τήν τρίχα» κάνει υπαινιγμό στή φαλάκρα του. "Εχετε λοιπόν τό νου σας I Τώρα Ιγώ στους ΰεατίς δ. . ..

ό 'Αριστοφάνης δέν είναι «ήμέτερος». δπου μπορεί νά λέγει λεύτερα τήν άλήθεια* είν' έχθρός τοΰ πολέμου.. 'Αληθινά τί ύψηλήν έννοια είχε γιά τήν κωμική ποίηση καί γιά τήν άξία τοϋ έργου του 6 'Αριστοφάνης! Καί χαίρεται κανείς νά τόν άκούει νά κάνει μέ τόση πεποίθηση τόν αύτοέπαινό του. . άλλά καί δεν έ?ω~ε τήν άδεια σέ καλεσμένους "Ελληνες νά πάν έξω νά γιορτάσουν* μέ τούς ξένους. στή Μόσχα. φίλος τής άγροτιάς καί τοΰ παλιοΰ καλοΰ καιροΰ τής 'Αρετής* είν' ένας λεύτερος πολίτης σέ μιά λεύτερη πατρίδα.ΚΡΙΤΙΚΑ — ΑΡΧΑΙΟΙ 85 Τώρα είναι σειρά δικιά σας νά πληρώσετε τή χάρη xal νά μήν τήν άστοχατε. 'Αθηναίου* γενήκανε διαλέξεις. άλλά δέν είναι «σώφρων». έκδοθήκανε βιβλία καί μελέτες — πλήν τής Ελλάδος! Κι δχι μόνον άγνόησε ή Μήτηρ (λέγε Μητρυιά) τό τέκνον της κ' έκάλυψε μέ σιγήν καί τέφραν τούς δυόμιση περίπου αιώνες τής 'Ιστορίας τοΰ πολιτισμού. "Ισα τράβηξα τδ δρόμο χι Άν σας λύπησα xal λίγο. VIII ΣΥΓΧΡΟΝΙΣΜΕΝΟΣ ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ Σ τ α 1955 κλείνανε 2400 χρόνια άπό τή γέννηση τοΰ "Αριστοφάνη. έχθρός τών ξένων «βοηθών» βαρβάρων κ' έχθρός τών πολιτικάντηδων. Είν* ένας δημοκράτης.. 'Ακόμα κ' ή 'Αμερική ! Πλήν τής Ελλάδος! Στή Βιέννη.) γιόρτασε τούτη τή μεγάλη χρονολογία. 'Απλούστατα. μά σας εϋφρανα περισσά χ' Εχανα τδ χρέος μου πάντα. Είναι μέν «έθνικός» ποιητής. στή Σόφια. πού καταστρέφει τήν 'Ελλάδα. πού τούς φωτίζει τό άθάνατο πνεΰμα τοΰ τέκνου της. στή Νέα Υόρκη παιχτήκανε κωμωδίες τοΰ 'Αριστοφάνους Φιλιππίδου. πού ζούνε άπό τό έμφύλιο μίσος. Όλος ό κόσμος ό έλεύθερος (ποιός είναι.

ΚαΙ δέ θέλει κι άλλην άπόδειξη. παρά νά τδ καλυτερέψει. κ' οί φίλοι της οί Αμερικάνοι ! Καλύτερα νά λείπανε ! Πριν νά τόνε παίζουνε. δηλ. πρέπει νά ναι λεύτερ' ή πατρίδα. Χτυπάει άλύπητα τούς αισθησιακούς έμπόρους τού πνεύματος (τούς «λωβητάς τής Τέχνης»)· τούς πολιτικάντηδες δημαγωγούς (τούς «βωμολόχους δημοπιθήκους.. τόνε λογοκρίνανε. «Τδ Συμβούλιο Δραματικής Τέχνης» (καθηγητές Πανεπιστημίου !) ύστερ' άπδ ξεσηκωμδ τών φοιτητών οί (Αμερικάνοι φοιτητές σήμερα δέ διαφέρουνε καί πολύ άπ' τούς δικούς μας τών «Εύαγγελικών» καί τής «Όρέστειας»!) κόψαν 130 στίχους άπδ τις «Έκκλησιάζουσες» (τδ λόγο τής Πραξαγόρας). Πού σ' δλα τούτα βρίσκετε τδν έπιθεωρησιογράφο . τούς έξαπατώντας τδν δήμον άεί»)· τούς διεφθαρμένους πολίτες (τούς «συζώντας τή άσελγεί<ρ) καί τούς σοφιστές.. Τοΰ βάλανε ψαλίδι. έπιθεωρησιογράφο ! Λέει καί σοφίζεται λογής άρσίζικα πράματα.40 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ 'Επομένως δ 'Αριστοφάνης εΐναι «έχθρός». δπως είπαμε. τ' άστεΐα ! Τόνε συγχρονίσανε ! Τόνεκάναν. τδν Πόλεμο . «διότι περιείχε ιδέας άνατρεπτικάς»!. Ό Κλέωνας θέλησε νά βουλώσει τδ στόμα τοΰ ποιητή μέ μιά «γραφή ξε- . Καί λεύτερη πατρίδα δέν υπάρχει χωρίς λαϊκή κυριαρχία (δημοκρατία). «γενναΐον» καί «σοφόν»! θέλει μέ τή σάτιρά του δχι νά γαργαλίσει τδ κοινό. Τδ πολιτικό του φαρμάκι γίνεται σάλιο.. γιά νά. άφοΰ τδν τιμήσανε καί τδν τιμούν οί έχθροί ττ)ς 'Ελλάδας ! Άλλά μαζί μέ τούς έχθρ·ύς τής 'Ελλάδας.. Άλλά γιά νά μπορεί νά διδάσκει τήν άλήθεια... Κόψανε λοιπδν τις ιδέες κι άφήσανε. θέλει «βελτίους ποιεΐν τούς άνθρώπους». Ή άλήθεια άπαγορεύεται στά δλοκληρωτικά καί στά ξενοκρατούμενα καθεστώτα. «ώφέλιμον». Ό Γδιος δνομάζει τδν έαυτό του «διδάσκαλον» τών πολιτών. τόνε «συγχρονίσανε».'Επιχείρηση. Τδ γέλιο γιά τδν Αριστοφάνη δέν είναι σκοπός· είναι τδ μέσο γιά τή διδασκαλία τής άλήθειας κι δδηγδς γιά τήν Πράξη.. πού χαλάνε τά μυαλά τών νέων (σά χωριάτης πού εΓτανε) καί πού τούς διδάσκανε «τδν ήττω λόγον κρείττω ποιεΐν». τδν τιμήσανε. Καί πάνου άπ' δλα χτυπάει τδ χειρότερο δεινδ δλων τών Πατρίδων. Αύτδ άκριβώς τδ άρνιέται δ Γδιος μέ δλες του τίς δυνάμεις — καί μέ δλο του τδ Ιργο. γελάσει τδ άκροατήριο.

χωρατό! Δηλαδή. τδν καημό του : Έχ&ρών παρόντων βαρβάρων. θαρρείς πώς.. άν δέν τΙς ξεφουρνίσει δ ποιητής. έθνικδ θέατρο ! "Η στέρηση τής ιθαγένειας. είναι τοΰτο : βάζει τίς γυναίκες νά έπιβάλουνε τή συμφιλίωση μεταξύ τών 'Ελλήνων μέ τήν «άπεργία έρωτος»! Πολύ άστεΐο ! Κι δμως δ ίδιος δ ποιητής τόνε λέγει μέ δλη τή δύναμη τών πλεμονιών του. 01 άθυροστομίες του είναι τδ πιδ χαριτωμένο στοιχείο τών κωμωδιών του. άβίαστες. "Οταν οί σοφοί πού κηρύσσονται έναντίον τών θερμοπυρηνικών δοκιμών.. Άπδ άντρες ύποκριτές σέ κοινδ . φυσικές. Έλληνας Άνδρας xal πόλεις δπόλλντε I Αύτή ή κουβέντα ή πρέπει νά μήν είπωθεΐ στή σκηνή.. Ούτε ψαλίδισμα ούτε μαλάκωμα ούτε μετεπιπέδωση τών άξιών σηκώνει τδ άριστοφάνειο κείμενο. Νά τοΰ κόψουνε τή γλώσσα (τά πολύ άρσίζικα λόγια). δ 'Αριστοφάνης μπορεί νά χειροκροτείται άπ' τούς ίδιους τούς Κλέωνες. ή νά περάσει στά γρήγορα. Πρέπει νά παίζεται δπως είναι κι δπως παιζότανε τότες. καλούνται σέ άπολογία. Κι άπόδειξη πώς κοροϊδεύει. θάτίς ξεφουρνίσει άπδ τήν κόγχη τδ κοινό. στρατεύματι. μόνον δταν «συγχρονίζεται» ! "Οσο γιά τΙς άθυροστομίες τού 'Αριστοφάνη. Γιά νά μπορεί νά παίζεται δ 'Αριστοφάνης σήμερα στήν 'Ελλάδα.Κ Ρ Ι Τ Ι Κ Α —Α Ρ Χ Α Ι Ο Ι 85 νιας». άστειεύεται! Κοροϊδεύει τούς είρηνιστές. καί στήν ώρα τους. δταν δ 'Αριστοφάνης χτυπάει τούς πολεμοκάπηλους. νομίζω πώς είναι Ιεροσυλία νά τΙς άπαλύνουμε. δ άφελληνισμδς τών Ανθρώπων πού Αγαπάνε τήν πατρίδα τους καί δέν κρύβουνε τήν Αλήθεια.. νά φέρουνε στήν πρώτη γραμμή τά κωμικά στοιχεία (έπιθεωρησιακά!) καί νά σκεπάσουν ή νά μεταβάλουνε τδ άντιπολεμικδ μίσος σέ. Άνετες. Ιχει πολύ μακρυνδ παρελθόν. έπρεπε νά συγχρονιστεί. Κ' έπομένως δέν είχε δ 'Αριστοφάνης τδ δικαίωμα ν* Ανεβάζει δράματά του στδ.

ΚαΙ μέ τήν Γδια «σκευή». τά καθήκοντά της είναι ή λογοκρισία τών σκηνικών ϊργων. Καί ποιον πρώτον έπ' δλους. Δέν έπιτρέπεται νά τδν μεταβάλλουμε σέ κωμωδδν τοΰ έαυτοΰ του. Στή Νέα Ύδρκη ύπάρχει καί λειτουργεί μιά «'Ακαδημία Δραματικής Τέχνης». έξυγίανση (ταλαίπωρη λέξη !) τών ήθών! 'Αλλ' άς μποΰμε στδ θέμα μας.. "Αρχισε νά τρώει και τούς πεθαμένους. Γιατί ναι άθάνατος. Καί πρδ παντδς δέν Ιχει καμιάν άνάγκη νά τδνε συγχρονίζουμε τεχνητά. τών πολεμοκάπηλων και τών χαημένων κορμιών. Οί ιδέες του. Κ' ή μέν Τέχνη του είναι άξεπέραστη. δουλειά καί λαδς. Κ' Ειρήνη ! I X ΟΙ «ΕΚΚΛΗΣΙΑΖΟΓΣΕΣ» ΤΟΓ ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗ Ε Δ Ε Ι Ξ Ε πάλι τά μοΰτρα του δ «δυτικδς πολιτισμός» ! Μπούχτισε νά τρώει τούς ζωντανούς. μέ κοθδρνους.. μπήκ* «έπί κεφαλής» τών έναρετων! ΕΙχεν άναλάβει τήν. Όσο βαθύτερα σαπίζουνε τά Συστήματα. ΚαΙ στδ ύπαιθρο. σέ μιάν άνάλογην έποχήν ή 'Αγριππίνχ. τδσο πλατύτερα απαγορεύουν τήν άνηθικδτητα τών. "Ετσι κάποτες. Καί καθώς φαίνεται. Είναι σύγχρονος σέ κάθε καιρδ καί σέ κάθε τδπο. έλευθερία. μέ «προστερνίδια» κλπ. Ό 'Αριστοφάνης μέ δλα του τά έργα δίνει μάχη έναντίον τών κάλπηδων δημαγωγών. Καί δέν ξέρω ποιδς σκηνοθέτης. Μέ προσωπεία. λέξεων! Δηλαδή ύπερασ~ίζονται τή σαπίλα τους άπαγορεύοντας στούς άλλους νά τήν δνομάζουν. ή ερωμένη τοΰ άδερφοΰ της. δσο κ' ή Τέχνη του. οί ιδέες του πανανθρώπινες : άγάπη τής πατρίδας.. .267 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ άντρικδ. Τδν 'Αριστοφάνη! Τδ πρώτον άπ' δλους τούς κωμικούς ποιητές τοΰ κδσμου! Τά σκουλήκια τδ Γίγαντα· δ 'Επιθανάτιος Ρδγχος τήν 'Αθανασία. άγνοώντας πού ζεϊ..

βλασφημίες.. Κι δλοι σκαρώναν (οί φιλόσοφοι κυρίως) κι άπό μιάν ιδανική πολιτεία. κοινοχτημοσύνη — στ' άστεΐα βέβαια! Ά λ λ ' ούτε στ' άστεΐα δέν έπιτρέπονται τέτιες.. "Ας τό πούμε στή γλώσσα της.π. πού εΓταν οί περισσότεροί τους έθνοπροδότες. και μπούρδες άνθρωπιστικές.. προγκήξανε τήν ηρωίδα (τήν Πραξαγόρα) δταν άρχισε νά κηρύττει τήν. Φτώχεια καί δυστυχία τού λαοΰ.Χ. πού παρακολουθούσανε τις πρόβες τοΰ Ιργου.». Καί θά τανε πολύ φρόνιμο παρόμοιες λέξ=ις νά σβηστούνε κι άπό τά Λεξ. δχι. Ό Αριστοφάνης τά βάζει μ' αύτούς τούς «κοσμοδιορθωτές». Μπορεί νά βλέπει λεύτερα τά γκαγκστερίστικα καί τά πορνογραφικά άριστουργήματα. συκοφάντες. μηδέ γεωργεϊν τόν μέν ηολλήν. τέτια ύποδοχή τού χρειαζότανε ! Άλλά γιατί δ Αριστοφάνης «προπαγάνδιζε» (μΐλλον σατίριζε)τέτιες ιδέες. Καί βάζει τίς γυναίκες νά καταλάβουνε νύχτα τήν έκ- . Ή 'Αθήνα τοΰ καιρού έκείνου (389 π. καταχραστές. Έπρεπε νά τόν κάνουνε κιμά! Σέ τέτιαν έποχή..λ.. δμως. Κι άμέσως το Συμβούλιο τής 'Ακαδημίας έπενέβη. πολεμοκάπηλοι καί γυναικωτοί. πλούτος καί διαφθορά τών πολιτικών.) βρισκότανε στήν έσχατη παρακμή της υστερ* άπό τόν πόλεμο (τόν Πελοποννησιακό 431—404). Μπρέ ! μπρέ ! μπρέ ! Ψαλίδι γρήγορα! Κ' ή Ακαδημία Δραματικής Τέχνης κ' οί σπουδαστές τής Φιλολογίας σφάξανε τόν 'Αριστοφάνη. Είναι χαριτωμένη. Κ' Ικοψε άπό τό Ιργο 130 στίχους! Συμβούλιο Δραματικής Τέχνης! Φοιτητές Πανεπιστημίων! Ή άνώτερη πνευματική τάξη! Ά λ λά πάντοτες «τό ψάρι άπό τό κεφάλι βρωμά». δωρολήπτες. Ξέχασε πώς ή Κοινωνία σοβαρεύτηκε. 01 φοιτητές. "Ολος δ κόσμος ζητούσε μιά λύση.. τόν δ' ούχ άχολονϋω· άλλ' Ινα ποιώ χοινόν πδοι βίοτον xal τούτον δμοιον χ.. άκρα ! Καί τί Ιλεγε ή Πραξαγόρα. Ή σήψη άρχίζει «έκ τών άνω» καί κατεβαίνει στά κάτω. *Κοιναη>εΐν γάρ πάντας φήσω χρήναι πάντων μετέχοντας χάχ ταντον ζην xal μή τόν μέν πλουτεΐν. τόν δ' &&λtov είναι.. τω δ' εΐναι μηδέ ταφήναι· μηδ' άνδραπόδοις τόν μέν χρήσ&αι πολίοΐς.κά τοΰ «Πολιτισμού»!.Κ Ρ Ι Τ Ι Κ Α —Α Ρ Χ Α Ι Ο Ι 85 άποφάσισε νά παίξει τις «Έκκλησιάζουσες» τοϋ 'Αριστοφάνη.

ντυμένες άντρικά. Σά νά λέει στούς φιλόσοφους κοσμοδιορθωτές: «Τί μασσάτε τά λόγια σας! "Ολα κάτου! "Ολα κοινά! Ή οικονομική ίσότητα θά καταργήσει καί τήν κλεψιά καί τίς προδοσίες τών δλίγων». Κ' ήθελε νά στέκεται στδ υψος τοΰ Αίσχύλου. άκόμα χειρότερα γι' αύτόν ! Είπαμε: άπαγορεύεται νά λέγονται οί κακοήθειες τών ήγετών μέ τ' δνομά τους. χτυποΰσε τούς πολεμοκάπηλους.σκοπιμότητά της. φταίνε οί ίδιοι . Κι δταν δ ένας . χτυποΰσε τούς σοφιστές. Τά έλατήρια τής πολεμικής τοΰ 'Αριστοφάνη είναι πάντοτες ήθικά καί τίμια. μά δέν ξέρει τδ σωστό. Οί άρχαΐοι Αθηναίοι καταδικάζανε σέ ύπερορία τά κόκκαλα τών προδοτών γιά νά μή μολύνουμε τή γή τής πατρίδας.. γιά τήν αλήθεια της. άν δέ μαθαίνει.. Κι δ ίδιος δ ποιητής τδ ζητοΰσε νά είναι «διδάσκαλος» τών πολιτών. Κ' έκαμνε Ποίηση δχι γιά νά γελάει τδ πόπολο παρά γιά νά τδ διδάσκει! "Οχι γιά νά ξεθυμαίνει μ' εναν τρόπο παρά γιά νά ένεργεΐ σωστά. Σήμερα τελειοποιήθηκε δ νόμος. γιά νά τήν στεφανώσει δ Πολιτισμός μας : «Κανένας δέν μπορεί νά μετέχει σ* δλα τ* άγαθά* κι ούτε έπιτρέπεται νά ναι δλοι πλούσιοι! Κι άν ύπάρχουνε φτωχοί. «Τοΐς μέν γάρ παιδαρίοισιν έστι διδάσκαλος δστις φράζει. πού παραθέσαμε. Κι δπως καυχιόταν δ Αισχύλος: «Ποίησις ούχί συντέθνηκέ μοι» έτσι καί τοϋ Άριστοφάν* ή Ποίηση ζεΐ γιά τδ ήθος της.. Καταδικάζουνε σέ ύπερορία τδ πνεύμα τών πατριωτών. Χτυποΰσε τούς «άπατεώνες δημοπιθήκους». "Εξω δ Αριστοφάνης! "Εξω άπδ τδν Πολιτισμό ! Καί νά τί έπρεπε νά κηρύξ' ή Πραξαγόρα του. τήν πάντα έπίκαιρη κι άνθρώπινη. 'Ακριβώς δλ' αύτά του τά στίγματα τδν κάνουν άνεπιθύμητο στδ «δυτικό» μας κόσμο ! "Αν τώρα τοΰ βρίσκουνε κι άλλο στίγμα. Κι αύτδ είναι τδ σωστό. πώς στδ άπόσπασμα. άφοϋ ναι λέφτεροι νά πλουτίσουνε. «Άλλά (δπως έγραφε κι δ Νιρβάνας) δέ θά μάθουμε τδν Αριστοφάνη νά μιλάει μέ ύπονοούμενα καί μέ διφορούμενα» ! Κι δμως. αισθηματικών ! "Ο "Αριστοφάνης ξέρει τδ στραβό. καί νά ψηφίζουνε τή γυναικοκρατία καί τήν κοινοχτημοσύνη καί τών ύλικών άγαθών καί τών. τοΐς ήβώσιν δέ ποιηταί». γιά τή. λέει μέ τρόπον άστεΐο κάτι τδ άποφασιστικό. Τά ρίχναν Ιξω άπδ τά σύνορα. τδν διώχνουμε. τήν έλευθεροστομία του..44 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ κλησία τοϋ δήμου. Καί νομίζει.

Χ Ο ΓΜΝΟΣ ΤΗΣ ΓΗΣ ΤΟΝ ώραιδτερον ύμνο τής Γής δέν τδν έγραψε κανένας έπικδς ή βουκολικός ποιητής : ούτε δ 'Ησίοδος ούτε δ Βιργίλιος. «σωτήρ τής 'Ελλάδος». παντρεύεται τήν Όπώρα καί τότε γίνεται μεγάλο χω- . γιά νά ρωτήσει τούς θεούς : γιατί ταλαιπωρούνε τδσα χρδνια τήν 'Ελλάδα μέ τούς έμφύλιους σπαραγμούς της. Αύτά ώφειλε νά κηρύξει πάλι ατ άστεϊα. τήν έλευθερώνει μέ τή βοήθεια τοδ 'Ερμή καί μαζί μέ τήν Ειρήνη καί τή θεά τών καρπών.. ΚαΙ γιά νά δλοκληρωθεΐ ή έλευθερία τών φτωχών. θά δουλεύει τήν ξένη γής καί θά πληρώνεται. δ ζηλωτής τής δημοκρατίας τών μαραθωνομάχων. Άλλά στδν ούρανδ πού άνέβηκε δ Τρυγαϊος βρίσκει τή θεά Ειρήνη φυλακισμένη μέσα σέ μιά σπηλιά. γιά νά τδν πάρουνε στά σοβαρά οί «σύγχρονες» δημοκρατίες. δ άλλος πού δέν έχει μηδέ τάφο. Ή κωμωδία αύτή είναι τδ πιδ δροσερδ Ιργο του καί τδ πιδ γεμάτο άπδ τολμηρές ευρέσεις. Μά οί θεοί έχουνε φύγει σέ πολύ ψηλότερα στρώματα τοδ ούρανοδ. πρέπει δλοι τους νά γίνουνε δούλοι». πολιτικά. γιατί σιχαθήκανε τούς "Ελληνες καί δέ θέλουνε νά τούς βλέπουν.καϊ θά τήν ύπερασπίζεται στούς πολέμους. τήν Όπώρα. και τή θεά τών γιορτάδων καί τών πανηγυριών.ΚΡΙΤΙΚΑ — ΑΡΧΑΙΟΙ 85 έχει δλη τή γής. τή θεωρία. Ό μεγαλύτερος κωμικός τής άρχαιότητας καί τοδ κδσμου καί πού είναι μαζί κ' ένας άπδ τούς μεγαλύτερους λυρικούς : δ 'Αριστοφάνης. Τά χορικά τοδ 'Αριστοφάνη έχουνε τδσο λυρισμδ καί μουσικότητα. πού άληθινά ξεχνάς.. δπου γυρίζει δ Τρυγαΐος. Στδ χτήμα του. Ή ύπδθεσή της μέ δυδ λδγια είναι ή έξής : Ό γεωργδς Τρυγαϊος άνεβαίνει στδν ούρανδ καβάλλα σ' ένα τεράστιο σκαθάρι. Τδν έγραψ' ενας κωμικδς ποιητής. πώς αύτή ή άνάβρα τής καρδιδς είναι πολιτική σάτιρα κ' Ιχει έλατήρια. Τδν ύμνο τής Γής τδν Ιψαλε δ 'Αριστοφάνης μέ δλο του τδ πάθος στήν «Ειρήνη».

μύρτα. δπου τήν είχανε «χτισμένη» μαζί μέ τήν Όπώρα καί τή θεωρία. νά σέ χαιρετήσω . λαχταρώ νάν τά φιλήσω I Κι δ Τρυγαΐος συνεχίζει : Τά καλομανικωμένα τά τσαπιά τί ώραΐο πράμα καί ν' άστράφτοννε στδν ήλιο τ' άτσαλένια τά δικέλια / Τά καημένα μας τ' αύλάκια τί καλά ϋά βοτανίσουν ! Δέ βαστιέμαι ! Κ' έγώ θέλω στδ χωράφι μου νά τρέξω κ' ΰστερ' άπδ τόσα χρόνια και ζαμάνια νάν τό σκάψω I (Με ρυ&μο πιο γρήγορο) θυμηδεΐτε τήν παλιά μας καλοπέραση καί γλύκα. υπαίθρου καί βασιλεύει σ' όλην τήν 'Ελλάδα ευτυχία. κατορθώνουνε νά ξεθάψουν τή θεά άπό τή σπήλιο της. γειά σον. Θεωρία ! θάμα τδ προσωιτό σον.46 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ ριάτικο ραβαΐσι μέ χοντροαλατισμένα άστεΐα τοΰ. καλοπέραση. άγάπη. τΙς προσφωνεί Ιτσι : Ώ δέσποινα μου έσύ σταφνλοφόρα μ' ίπιασε γλωσσοδέτης. πού μας χάριζε ή θεά μας τΙς τοαπέλες μέ τά σύκα xal τά σύχα τά νωπά. ζευγίτες. που τά φύτευα δντας νέος. Που νά βρω λόγια. θαμπωμένος άπδ τήν παρουσία τους. τραβώντας μέ τά σκοινιά. ό Τρυγαΐος. πού ν' άξίζουν %ίλια κρασιού κανάτια. περιβολάρηδες. ώ θεωρία ! Τδ χνώτο σον γλυκύτατο πηγαίνει στήν καρδιά μον κατάβαθα... σϊ ποθούσαν Μιά κι άξιώδηκα καί σ' μϊ τ' άμπέλια. Ώ γειά σον. είδα. γεμάτο άρώματα *κι άστράτεντη ζωή I Ό κορυφαίος τοΰ χοροΰ δέ χάνει κι αύτδς τήν εδκαιρία νά χαιρετήσει τήν πολυαγαπημένη θεά : "Αγια μέρα. κουβεντούλα πάω νά πιάσω μον. τΙς συκιές Ύστερ' άπδ τόσα χρόνια χρόνια δίκαιοι καί ξωμάχοι. Όιιώρα. γλεντοκόπι καί Οπνος γαλήνιος! Μόλις ό χορός: άμπελουργοί. &μα σέ εϊδα. μενεξέδες πλάι .

Γυρίζει τό πρόσωπο πρός τό άκροατήριο καί παινεύει τόν ποιητή τής κωμωδίας. Γιατ' &ν νικήσω ιγώ. 'Εσύ σουνα γιά χάθε μας ζευγίτη xal ξωμάχο τδ μέγα xal μονάχο τής ζήσης άγαθό. άφέντρα ! Ό ΤρυγαΤος φεύγει πίσω στή Γή μαζί μέ τήν Όπώρα καί τή θεωρία κι δ χορός τότε λέγει τήν περίφημη παράβασή του. ώς τόν μεγαλύτερο «δάσκαλο» τής σκηνής. χαλόβουλοί μου άνθρώποι.Κ Ρ Ι Τ Ι Κ Α —Α Ρ Χ Α Ι Ο Ι 85 στό πηγάδι' τδ κρασί τδ γλυκδ που δέ χτυπά' xai τίς & ρούμπες τΙς έλιές. γιά τοϋ το σέ ποθώ ! Μάς ικανές πολλά χι άνέξοδα χαλά xal βόηθαες τδν χαθένα πολύ στά περασμένα. Καρβέλι άπδ νωπδ χριθάρι έαύ γιά τδ χωριάτη xal σωτηρία γεμάτη. Γι' αύτδ συκιές. Κι δ χορός τών άγροτών προσφωνεί τή θεά ώς έξής : Χαίρε xal καλώς ώρισες. τή νίχη μου βοηθάτε. άλλά καί τόν κοροϊδεύει κιόλας. Καδένα μας τόν ίσφιγγε δαιμονισμένη σφίξη στ' άμπελοχώραφά τον νά λακήξει. IV αυτές δλες τΙς δουλειές δ καθένας &ς φροντίσει τή θεά yd χαιρετήσει. πού εΓτανε φαλακρός : Μαζί μου τώρα έλάτε μεγάλοι xal μιχροί xal σεις οί φαλακροί. ώ πολυαγαπημένη ! Χρόνια δ καημός σου μάς πεθαίνει. σέ χάθε σας τραπέζι xal κάθε χαροκόπι . άμπέλια xal λάχανα xal δέντρα μέ προϋυμιά xal γέλια θά σέ δεχτούν. ποιός δέν τΙς πολυαγαπά .

σταφιδοκάρνδο πολύ! Γιατ' ίχεις μέτωπο πλατύ πρωτοπαλήκαρου ποιητή / Στδ γάμο τοΰ Τρυγαίου. δέν παινεύει τίποτες άλλο. φαλάκρα. παρά τ' άγαθά τής άγροτικής ζωής : Όλοι γιά τά χωράφια μας κινάμε xal μέ τά σύνεργά μας ίκεΐ πάμε. σύκα νά τρώμε· xal παιδιά νά χάνουν μπόλικα οί γυναίκες xal τ* άγαθά. Καϊ στά τραγούδια. πάλι νά ξαναμάαουμε I . δπως είπαμε. πού κάθεσαι στήν άκρα. πού λέει δ λαός. φαλάκρα μου γουλί. πού χάσαμε. πολλά νά κάνουμε κριθάρια. ΚαΙ στούς θεούς χάνονμ' ευκή: πλούτια στούς Έλληνες νά δώσουν. κρασί πιθάρια. γίνεται μεγάλο γλέντι.48 Κ2ΣΤΔ ΒΑΡΝΑΛΗ λέτε: νά.

Δέ συμφέρει στδ μεταπελευθερωτικό μας σύστημα νά τονιστεί τδ νόημα* τουναντίον πρέπει νά σκεπαστεί.Η « Ο Ρ Ε Σ Τ Ε Ι Α » ΤΟ Γ A I Σ Χ Γ Λ ΟΓ Π 274 ΡΙΝ άπδ πενήντα χρόνια. Σωτηριάδη εΓτανε στή δημοτική. νίκη τοΰ λαοΰ καί νίκη τής δημοκρατίας καί ήττα τής άπολυταρχίας. Ή «Όρέστεια» είναι τδ άριστούργημα τής άρχαίας δραματουργίας κ* έν' άπ' τά υψηλότερα κατορθώματα τοδ άνθρώπινου πνεύματος.. ώστε νά στρέφονται of Γδιοι κατά τοδ έαυτοδ τους! Τότες ή φοιτηταριά πήγε νά κάψει τδ «Βασιλικδ θέατρο» γιά τή. Χ. Γιατί.. στή γλώσσα δηλαδή τοδ "Εθνους! Τόσο είχε στρεβλώσει ψυχικά καί διανοητικά τή «σπουδάζουσα νεολαία» καί μέγα μέρος τοδ λαοδ ή 'Αντίδραση. άργότερα. Άλλά γι' αύτό. Είτανε. δταν πρωτανεβάστηκε ή τριλογία τής «Όρέστειας» στδ τότε «Βασιλικδ θέατρο»... Γιατί ή μετάφραση τοδ Γ. Κι δ θεδς νά βάλει τδ χέρι του νά ίδοδμε μέ ποιδν τρόπο θά σκεπαστεί—ή θά παρερμηνευτεί τδ. ματοκυλίστηκε ή 'Αθήνα. τριανταδυδ χρόνια ύστερ' άπδ τή νίκη τοΰ Μαραθώνα.. ποί) έκαμνε τής. Ή πολιτική καί πνευματική 'Αντίδραση τοδ καιροδ έκείνου ξεσήκωσε τή φοιτηταριά.. πού εΓτανε νίκη κι έναντίον τών ξένων επιδρομέων κι έναντίον τοΰ ντόπιου τυράννου πού τούς δδηγοΰσε. Πρωτοπαίχτηκε στά 458π. νόημα. λοιπόν. Καί πολύ περισσότερο καυκιέται δ ίδιος δ ποιητής γιά τδ κατόρθωμά του αύτδ (πού πολέμησε . βεβήλωση.. γλώσσης τών θεών! Σήμερα δμως δέν όπάρχει κανείς νά ξεσηκώσει κανέναν έναντ'ον τοδ νοήματος τής «Όρέστειας».

"Αλλ* άπ* τό ν' αύτί μας μπαίνουμε κι άπ' τάλλο βγαίνουν ! Άλλά τί θ' άπομείνει άπ' δλο αύτό τό πανηγύρι. Καί τότες . ή «πεπυργωμένη» γλώσσα της. Ό Μαραθωνομάχος Αισχύλος δέν έγραψε γιά νά «τέρψει» τή γενιά τών Μαραθωνομάχων παρά γιά νά τής δώσει θάρρος και πίστη στήν έννομη τάξη και νά στερεώσει τήν έλευθερία τού Λόγου ώς ύπέρτατον όργανο τής δημοκρατικής πολιτείας. Καί στήν «Όρέστεια» ot Γδιοι ot θεοί όρίζουνε τήν Αθήνα γιά τόπο τής Δικαιοσύνης. Έτσι τή νίκη τής Σαλαμίνας (στούς «ΙΙέραες») δέν τήν παρουσιάζει γιά νίκη ένός άνθρώπου ή μιδς πολιτείας παρά δλων τών Ελλήνων. Έδώ στήν Αθήνα φέρνουν ή Άθηνα κι ό Απόλλωνας τόν 'Ορέστη νά δικαστεί καί νά βρει τό δίκιο του. πού θέλησε νά δείξει στούς Αθηναίους. Ή θαμπωτική έμφάνιση κ' ή καλή έχτέλεση ! Ό πολιτικός σκοπός τού Αισχύλου εΓτανε νά δώσει θεϊκό κύρος στό δικαστήριο τού Αρείου Πάγου. άπό δυό κινδύνους άπό τήν όλιγαρχική άντίδραση τού Κίμωνα κι άπό τίς διχτατο ρικές μανούβρες τού Θεμιστοκλή. Συγχρόνως δ Αισχύλος εΓτανε άπό τούς πρώτους. πού στηρίζεται στήν κατάργηση τής έλευθερίας όχι μονάχα τοϋ Λόγου παρά καί τής Συνείδησης. δσο τό ήθος της κι ό σκοπός της. "Ηθελε νά προφυλάξει τή δημοκρατία. πώς ή πατρίδα τους εχει μεγάλον Ιστορικόν προορισμό: νά γίνει πρωτεύουσα τής Ελλάδας καί προστάτισσα τής έλευθερίας της.τι κάνει άθάνατο κάθε καιρού και τόπου τήν «Όρέστεια» δέν είναι τόσον ή άρτια τεχνική της. πώς ό "Αρειος Πάγος κ' ή έκκλησία τού δήμου δέν έπρεπε νά χάσουνε τή δύναμή τους. μόνον ot άρχαΐοι μπορούνε νά τά λένε γιά μας. "Ο. πού εΓτανε καί δικό του δημιούργημα καί πού γι' αύτήν έχυσε τό αίμα του πολεμώντας. "Αλλο άν ή Ιστορική πορεία τής άθηναϊκής δημοκρατίας δέν μπορούσε νά Ολοκληρωθεί χωρίς τόν περιορισμό τής πολιτικής έξουσίας τού Αρείου Πάγου. Τέτια πράματα σήμερα στόν «έλεύθερο κόσμο». τό άσυγκράτητο πέταμα τής φαντασίας. Πίστευε.50 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ στό Μαραθώνα) παρά γιά τά δράματα του! Μά καί τά δράματά του τόν Γδιο σκοπό είχανε : τήν κατοχύρωση τής δημοκρατίας.

δμως δ Αισχύλος μετατόπισε πρδς άλλη κατεύθυνση τδ νόημα. αύτδς γεννά» λέγει δ 'Απόλλωνας. πού έξαφανίζεται. τή νίκη τοΰ Λόγου έναντίον τής Βίας. . Κι έπομένως ή γυναίκα. εύχομαι. κανένας άπόγονός του δέ Οά σηκώσει τ* άρματα έναντίον τής πόλης τής Παλλάδας. πού θά ναι πολύ δύσκολο νά περάσουν άπαρατήρητα καί στή σημερινήν έποχή. τά παιδιά έχουν δχι τδ αίμα τής μάνας παρά τοΰ πατέρα: « Ό άντρας πού σπέρνει. γιατί κατά τδ μητρικδ δίκιο οί άντρες είναι υποχείριοι τών γυναικών* ένώ δ 'Ορέστης χύνοντας αίμα τής μάνας του χύνει τδ δικό του αίμα.. κατά τδ πατρικδ δίκιο.. ώστε νά μή «δηχθή λεώς» { =νά μήν έρεθιστεΐ δ λαδς). έγκληματεΐ..ληνες νά κάνουνε τά Γδια. πού άπό πολλά χαχά γλυτώνει τούς άνθρώπους. πού δίνει δ Αισχύλος στούς συμπατριώτες του.ΚΡΙΤΙΚΑ — ΑΡΧΑΙΟΙ 85 έ 'Ορέστης δρκίζεται. Έ Κλυταιμήστρα σκοτώνοντας τδν άντρα της δέν Ιχανε Ιγκλημα. Μά δλο μ' άγάπη άνάμεαό τους χαρές νά παίρνουν xal vd δίνουν xal μέ μιά νά μιαοΰν γνώμη' χ' είναι αύτό. πού νικάει.. πού σκοτώνει τδν άντρα της. "Οσο κι άν τδ ίστορικδ βάθος τοΰ μύθου είναι τούτο. Είναι τόσο πολλά τά μαθήματα. τή νίκη τής 'Ανθρωπιάς έναντίον τοΰ Μίσους. Στήν πάλη τών Έριννύων με τδν 'Απόλλωνα καί τήν 'Αθηνά (δ 'Ορέστης πέφτει σέ δευτερότερη μοίρα) διαβλέπουν οί νεότεροι έθνολόγοι τήν πάλη μεταξύ δυδ κόσμων: τοΰ μητριαρχικοΰ. μη δ' αίμα πολιτών τό μαύρο χώμα νά πιει ποτέ. πώς άπδ δώ κι δμπρδς στδν αιώνα τδν άπαντα. θέλησε νά δείξει τή νίκη τοΰ Νόμου έναντίον τής 'Εκδίκησης. τής Διχόνοιας τ' άγριο βρουχητό. θά περιοριστοΰμε στήν τελευταία μονάχα εύχή τών έξευμενισμένων Έριννύων : Ποτέ μέσα στήν πόλη αντη νά μή άχουατεΐ. Μ* άλλα λόγια δ 'Ορέστης δίνει τδ καλδ παράδειγμα καί στους άλλους Έλ. καί τοΰ πατριαρχικοΰ. 'Αντίθετα.

Κα! τί Μαραθωνομάχος ! Πολέμησε μέ τέτιο πάθος γιά τήν έλευθερία καί τή δημοκρατία. λίγα χρόνια ύστερ' άπδ τούς περσικούς πολέμους. είτανε μεγάλο πράμα! 'Αλλ' δ Αισχύλος δέν εΓτανε μονάχα "Αθηναίος—άπδ τήν πολιτεία τών ήρώων καί τών ελευθερωτών τής 'Ελλάδας. δέν είχε τήν τύχη νά τόνε σκεπάσει τδ ίερδ χώμα τής πατρίδας του. Καί τί μέρος ! Ρωτείστε τδ δάσος τού Μαραθώνα ! Ρωτείστε τούς μακρομάλληδες δχτρούς! θά σάς άπαντήσουν : «εΓίαμε καί νιώσαμε τή ίύναμή του ! » Ο . Δεύτερη λοιπδν άξιοθύμητη «πράξη» τής ζωής του Οστίρ' άπδ τδν άθηναϊσμό του είτανε τδ δτι πήρε μέρος στδν άγώνα τής άντίστασης ένάντια τυδ βάρβαρο καταχτητή. Πρίν κλείσει τά μάτια του. δπως λένε οί παλαιοί. ΕΓτανε κι δ Γδιος ήρωας >:' έλε'ίθερωτής. καταπληγώθηκε τόσο. «θείος» κτλ. Τίποτε άπ' αύτά. ΕΓτανε Μαραθωνομάχος. «μέγας». χωρίς κοσμητικά έπίθετα (π. 'Απλά καί περήφανα μάς λέγει πρώτα. Τδ νά είσαι 'Αθηναίος τότε. Καί τί άρά γε νά σημείωνε σ' αύτδ τδ τετράστιχο γιά πιδ άξιοθύμητη πράξη τής ζωής του. σύνθεσε.62 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ II ΠΟΛΙΤΕΙΑ ΗΡΩΩΝ ΑΙ2ΧΓΔ0Σ. πώς είναι 'Αθηναίος («Αίσχύλον Εύφορίωνος 'Αθήναιον τόδε κεύθει»). ένας άπδ τούς πιδ Αντρειωμένους άγωνιστάδες τής Αθηναϊκής έλευθερίας. Ό Αίσχύλο. Ούτε τήν άριστοκρατική του καταγωγή (άπδ τή γενιά τού βασιλιά Κόδρου)· ούτε τδ ιερατικό του άξίωμα· ούτε τδ ποιητικό του έργο.χ. «σοφός». πού τόνε βγάλανε άπδ τή μάχη σηκωτδν («Πολλά τρωθείς άνηνέχθη φοράδην»). πού. σημειώνει τ' δνομά του χωρίς τίτλους. δ ίδιος τδ έπιτύμβιό του έπίγραμμα. ένα τετράστιχο. λένε. ώστε νά σέβονται τδν τάφο του καί τ' όνομά του οί μελλούμενοι κ* οί «ξένοι» . Πέθανε στήν ξενιτιά.). Στή Γέλα τής Σικελίας.

στό σωρό. σάν ληξιαρχική πράξη. "Ετσι μποροΰμε νά δεχτοΰμε πώς τδ τετράστιχο αύτδ είναι πραγματικά τοΰ Γδιου τοΰ μεγάλου ποιητή. Δέν εΓτανε «νέος τής Σιδώνος». Τδ έπίγραμμα άπλό. δ άπαισιόδοξος. άλλ* είναι θέλει»). πού παίρνει άντίκρα στή ζωή στάση ειρωνική. δ άριστοκράτης. Μαραθωνομάχος δμως δέ μπορεί νά γίνει παρά μονάχα δ άντρας κι δ πατριώτης. πού μις τών ατρατιωτάη> τΙς τάξεις. Κι δχι άπ' τό νον σον δλότελα νά βγάλεις τής Τραγωδίας τό λόγο τό λαμπρό — τί 'Αγαμέμνονα. τί 'Επτά ΙπΙ Θήβας 1—καΙ γιά μνήμη σου νά βάλεις μόνο. Μά δ Αισχύλος είταν Αισχύλος. λιτά ουσιαστικό. άρχίζβι σχεδδν πεζολογικά. πολέμησες καί συ τό Δάτη καϊ τόν *Αρταφέρνη. "Ετσι άπό σένα περιμένω κι άπαιτώ. τί Προμηθέα ϋανμαστό. Κι άμα ξέρετε. Δόσε—κηρύττω—ατό Ιργον σον δλην τήν δύναμή σον. δπως ταιριάζει σ' εναν Αισχύλο ή σ' έναν ήρωα τοΰ Αισχύλου («ού δοκεΐν δίκαιος. Τούς είπε : «Ποιητής μπορεί νά γίνει κ* ενας δειλδς κ* ένας γυναικωτδς κ* ένας άνόητος κ* ένας προδότης. τί Όρέστου. Αύτήν τήν άπορία είχε κι δ Άλεξαντρινδς ποιητής Καβάφης. Καί μέ τδ κύκνειό του έπίγραμμα έδωσε τδ τελευταίο θανάσιμο μάθημα στούς χλιαρούς μύστες τών ποιητικών Έλευσινίων. 'Αλλά γιατί δ Αισχύλος νά μήν άναφέρει (καλά τδ βασιλικό του τδ σόι και τδ ιερατικό του άξίωμα!) πώς εΓτανε ποιητής—έστω και τ' δνομα μιανής τραγωδίας του. τί Κασσάνδρας παρουσίες. πώς στάθηκα Μαραθωνομάχος μέ «άλκήν εύδό- . δ άρνητικός. λέγει σ' ένα του ποίημα («Οί νέοι τής Σιδώνος») : Ά ! δϊ μ' άρέσει τό τετράατιχον αύτό I 'Εκφράσεις τοιούτον είδους μοιάζουν κάπως σάν λιποψυχίες. («Αίσχύλον Εύφορίωνος 'Αθήναιον») καί προχωρώντας πυργώνεται σέ άψηλότατην ποιητικήν πυραμίδα γεμάτην άληθινήν άρετή. Αύτδς δ «έστέτ» τής άστικής παρακμής.ΚΡΙΤΙΚΑ — ΑΡΧΑΙΟΙ 85 *'Aixijv ό' είδόκιμον Μαραϋώνιον δλαος δν elποι καί βα&υχαιτήεις Μήδος ίπιστάμενος». δλην τήν μέριμνα xal πάλι τό ίργον οον ΰυμήαον μίς τήν δοχιμασίαν ή δταν ή ώρα σον πιά γέρνει.

δπως μιλούσε κ' έπραττε ζώντας. πού νά θεωρείτε μεγαλοψυχία τό νά σκοτώνετε τούς Μαραθωνομάχους». παρά. πώς πολέμησα μαζί μέ τό «σωρό» (μαζί μέ τό λαό τής Α θήνας) γιά νά διώξουμε τούς βαρβάρους καί νά δώσουμε τή λευτεριά μας. Πλαταιές. "Οχι ο£ στίχοι μου ! Ό άγώνας μου γιά τήν πατρίδα ! Κι άν θά βρεθεί κανένας νά με κακίσει. τότε θά καταλάβετε τό ήθος και τό υψος τοΰ Λόγου μου. τόν 'Αρμόδιο καί τόν 'Αριστογείτονα. δχι μονάχ' αύτός παρά κι δλοι ο£ συγκαιρινοί του. 'Αρτεμίσιο). σ' δλες τίς μάχες ένάντια στούς καταχτητές (Σαλαμίνα. δπως λένε.τι είναι πιό άξιομίμητο γιά τούς μελλούμενους νέους καί γιά τούς ποιητάδες. πού θεωρούσανε τούς Μαραθωνομάχους δμοια μέ θεούς. άφοΰ όρκιζόντανε στ' δνομά τους: «Μά τούς Μαραθώνι άγωνισαμένους» ! Σά νά λέμε : «Μά τούς έναντίον τών καταχτητών άγωνισαμένους» ! . Αύτό είναι πάνου κάτου τό νόημα τού αύτοεπιγράμματος τοΰ Αισχύλου. Σ* αύτήν έδώ τήν πλάκα σημείωσα 8. άς μάθει. Ό ποιητής.64 HU2TA ΒΑΡΝΑΛΗ κιμον». Είναι ή πίστη μου στήν έλευθερία καί στή δημοκρατία. "Αν είναι «λιποψυχία» τό νά πολεμάς τόν καταχτητή. πού γνώρισε στά παιδικά του χρόνια τούς δυό τυραννοκτόνους. τότες Οά έχετε σαπίσει τόσο πολύ. πώς ό λαός είναι ή πατρίδα και πώς χωρίς λεύτερο λαό δέ θά μπορούσε νά γραφτεί ή «Όρέστεια». εΓτανε μεγάλο τέκνο τής μεγάλης έποχής του καί μίλησε πεθαίνοντας. πού στήν άντρική του ήλικία πολέμησε όχι μονάχα στό Μαραθώνα. πού «ίσονόμους τάς 'Αθήνας έποιησάτην»· ό ποιητής. («άνενεχθείς φοράδην» άπό τό πεδίον τής μάχης).

Καί ίδού δ Εύριπίδης. τδν "Ερωτα. δυνατή. Πριν άπ' αύτούς κι δξω άπ' αύτούς ή μεταβολή είχε γίνει στδν κοινωνικό καί τόν πολιτικό βίο. δσο κ' ή ποίηση τού Εύριπίδη. λέει δ Νίτσε. 'Αλλά τά πρόσωπα τού Εύριπίδη πολλές φορές συζητούνε. άξέχαστους γιά τήν συμπυκνωμένη τους ούσία. Κι οχι σπάνια συζητούνε σοφιστικά. πού διατυπώνεται ο' έπιγραμματικούς στίχους. Ούτε ώς θεατής ούτε ώς φιλόσοφος είναι δ πρώτος αίτιος αυτής τής μεταβολής. καί τδ πιδ δυνατδ πάθος. Βίαια πάθη. αύτοκυριαρχημένη καί γεμάτη πεποίθηση έποχή τοΰ Περικλή. δ κορυφαίος έκπρόσωπος αύτοΰ τοΰ ξεπεσμού! Αίώνες αίώνων. Τόσο ή σκέψη τού Σωκράτη. ένας ρωμαντισμδς τής σκέψης καί τής πράξης είχανε άντικαταστήσει τήν παλιά ήρεμη.' οί φιλόσοφοι κ' οί ρήτορες. δ Εύριπίδης έτόνιοσε στή δραματική Τέχνη τδ πιδ ύπέρλογο στοιχείο: τδ Πάθος. τδ δράμα έχασε τή διονυσιακή του.Ο « Π Τ 2 Χ 0 Π 0 Ι 0 Σ » Ε Γ Ρ I Π I Δ ΗΣ TAN. Μά έτσι συζητούσανε τότες ·/. έξδν άπδ τήν κάποια φιλοσοφική θεώρηση τών Ανθρωπίνων. Αύτ' είναι δχι άουναμία τοΰ Εύριπίδη παρά τής έποχής. Αύτά τά τελευταία είναι δ «Δίκαιος Λόγος» τοΰ . δημαγωγική πειθώ. Πόντιος δ Νίτσϊ δέν έχει δίκιο πού φορτώνει τήν ευθύνη στδ Σωκράτη. θεατής τοϋ αρχαίου δράματος έγινε δ Σωκράτης. πολιτικός τυχοδιωχτισμός. είναι δευτερογενή φαινόμενα. ποί) άναλύει τά ψυχικά γεγονότα καί τίς ήθικέςάξίες. συνεχίζεται αύτή ή συκοφαντία. άπδ τότε πού δ 'Αριστοφάνης πρώτος τά έβαλε μέ τδ μεγάλο τραγικό. τήν ύπέρλογην ούσίατου. Κ' έγινε κι αύτδ ρασιοναλιστικό. δηλαδή τδ ρασιοναλιστικό πνεύμα. Κι δμως.

δπως είναι μέ τίς δυνάμεις καί τΙς άδυναμίες τους. Άπδ τδ δραματικό Ιργο τοΰ Εύριπίδη χάθηκε ενα σπουδαίο στοιχείο. δπως τήςΆλκιστης. κυρίως γυναικών.. μά δέν τίς φτάσανε. Οί άρχαΐοι άγαπούσανε τή φιλοσοφική τάση τοΰ Εύριπίδη καί τή διαλεχτική του ικανότητα.οί θεοί! «Σοφός Σοφοκλής.. μολονότι καί στή δημιουργία ιδανικών τύπων. δ Αισχύλος κι δ Σοφοκλής. τής 'Ιφιγένειας κλπ. άγαπούσανε και θαυμάζανε τδν Εύριπίδη γιά τδν «τραγικώτατον τών ποιητών». μπορεί νά τίς προετοιμάσανε. στδν Γδιο τδν Πλάτωνα) ή φιλοσοφική του θεώρηση τής ζωής. Κι δχι μονάχα τδ πολύ κοινό κ' οί μεγάλοι άνθρωποι τής σκέψης θαυμάζανε τή φιλοσοφική του αύτή θεώρηση παρά καί. πού οί προγενέστεροι του δμότεχνοι. ποί) τόσο τά έξυμνεΐ ό μεγάλος χωμικός. τής Πολυξένης.6 HU2TA ΒΑΡΝΑΛΗ 'Αριστοφάνη. άν τά άποτελέσματα τής σάτιρας δικαιώσανε ή προδώσαν« τΙς προθέσεις του. άν είναι οί έκπρόσωποι αύτής τής μεταβολής είναι μαζί καί οί φραγμοί. άλλ* είναι ζήτημα. Άλλά καί κάποια άλλη συκοφαντία βαραίνει τή φήμη τοϋ Εύριπίδη : πώς εΓτανε μισογύνης. πού τόσο συγκινοΰσε τούς άρχαίους. ή μουσική του. Νομίζω πώς δέν είναι σωστό. δπως τόνε χαραχτηρίζει δ 'Αριστοτέλης. δπως κι δ Μεσαίωνας. . ΕΓτανε δλ' αύτά ζωτικά στοιχεία τής τότε ζωής. άνδρών δ' άπάντων σοφώτατος Σωκράτης» είπε τδ Μαντεϊον τών Δελφών. 1 Όπως στήν αίχμαλωοία τους στή 2ιχιλ(α. Κι δ Εύριπίδης στάθηκε δ πρώτος πού ζήτησε μέ κάποιο ρεαλιστικό πνεύμα νά ζωγραφίσει άνθρώπους ζωντανούς. δπως παραπάνου σημείωσα. ήρωίδες τής αύτοθυσίας στο βωμό τοΰ χρέους καί τής άρετής. δ Εύριπίδης μάς Ιδωσε μεγάλους ιδανικούς τύπους γυναικών. Πάντως ο( άρχαΐοι. σοφώτερος Εύριπίδης. Γιατί. τά χαλά παλιά ήθη. Πώς δ Ευριπίδης ήξερε νά δημιουργεί μεγάλες συγκρούσεις παθών. 'Επίσης τούς άρεσε πολύ (δχι μονάχα στδ πολύ κοινό μά καί στούς φιλόσοφους. Τί έννοοδσε μ* αύτδν τδν χαραχτηρισμό του δ Σταγειρίτης φιλόσοφος. Κι δμως ό Σωκράτης κι ό Εύριπίδης. ώστε νά μαθαίνουν άπόξω τά χορικά του καί νά τά τραγουδάνε στις καλές καί τις κακές στιγμές τής ζωής τους1. φάνηκε άξεπέραστος τεχνίτης. κι όχι δπως θά Ιπρεπε νά είναι. Τδν Γδιο ρόλο τοδ φραγμοδ θέλησε νά παίξει κι δ 'Αριστοφάνης.

πού διευθύνουν τόν κόσμο. Ικανέ μιά πολύ σπουδαία καινοτομία. Καί τέλος ό Εύριπίδης (ό πρώτος ρωμαντικός. Αφορμή σ' αύτό τό σημείωμα μάς Ιδωσε ή παράσταση τής «Εκάβης» στό 'Εθνικό μας θέατρο. παρά στήν ποιητική του πραγμάτωση. Μεταφέρει τή δράση άπό τήν πραγματική ζωή στίς αιώνιες δυνάμεις. Γιατί ot άρχαΐοι δραματικοί δέ δίνανε τήν πρώτη σημασία στό μύθο. Καί πολύ καλά Ιπραξε καί πέρσι καί φέτος πού μάς Ιδωσ' Εύριπίδη — τόν πιό μοντέρνο άπό τούς άρχαίους τραγικούς. δπως θά τίς θέλανε ό "Εγελος κι ό Σολωμός. Αύτή είναι ή δικαιολογία τών προλόγων. Είναι συγκρούσεις άνώτερου βαθμού. .Κ Ρ Ι Τ Ι Κ Α —Α Ρ Χ Α Ι Ο Ι 85 "Αν θεωρούνται γενικά γι* άδυναμία δ «άπό μηχανής θεός» κ* ot μακροί του πρόλογοι. Τίς παθητικές συγκρούσεις άνάμεσα στή βούληση καί στή Μοίρα (έξωτερικές έναντιότητες) τίς μετέβαλε σέ συγκρούσεις άνάμεσα στήν έλεύθερη σκέψη καί στόν ήθικό νόμο. Άλλά κι ό άπό μηχανής θεός Ιχει τή δικαιολογία του. δπως τόνε λέει ό Σολωμός). δέν είναι καί πάντα άδυναμία καί δέν είναι κι άδικαιολόγητοι. 'Ανέβασε καινούργιους μύθους στή σκηνή κ' Ιπρεπε ot θεατές νά μή βρίσκονται άπό τήν άρχή σέ άγνωστο Ιδαφος.

θεωρείται τό άνώτερο άπ' δλα τά Ιργα του. Και σέ μιά πεισματωμένη μάχη σκοτωθήκανε κ' οί δυό. Υπολογίζεται δηλαδή. . τήν «'Αντιγόνη». δηλαδή άπό τήν άποψη τής διαγραφής τ Μ ν χαραχτήρων. ό άθηναικός λαός τόν έξέλεξε στρατηγό στόν έναντίον τής Σάμου πόλεμο «εύδοκιμήσαντα έν τή διδασκαλία τής 'Αντιγόνης». δπως άναφέρει ό 'Αριστοφάνης ό Βυζάντιος. Καί τότες ό Πολυνείκης κίνησε πόλεμο έναντίον τοΰ άδερφοΰ του. Γιά μερικούς φιλόλογους ή «'Αντιγόνη» είναι τόάρχαιότερο άπ' δλα τά σωζόμενα δράματα τοΰ Σοφοκλή. δπως άπό τήν άποψη τής πλοκής τοΰ μύθου θεωρείται άνώτερο ό «Οιδίπους Τύραννος». Πρώτος βασίλεψε ό 'Ετεοκλής. πού θεωροΰν τήν «'Αντιγόνη» γιά τό άριστο·'·ργημα δχι μονάχα τού Σοφοκλή παρά δλων τών αιώνων (Έγελος. Κι ό σαμιακός αύτός πόλεμος βάσταξε άπό τό 441—439. δτι ό Σοφοκλής ό Σοφίλου άπό τόν "Ιππειο Κολωνό δίδαξε τό δράμα του αύτό στά 441 ή 440 έπί άρχοντος Τιμοκλέους.Η «ΑΝΤΙΓΟΝΗ» Π ΤΟ Γ ΣΟΦΟΚΑΕΟΙΣ ΡΙΝ 2. Υπάρχουν δμως μερικοί σπουδαίοι φιλόσοφοι v. "Οταν δμως πέρασε ό διορισμένος χρόνος. Αύτό δέν έμποδίζει νά είναι κι άπ' τά άριστοτεχνικότερα Ιργα του. διότι. τά δυό του άγόρια ό 'Ετεοκλής κι ό Πολυνείκης συμφωνήσανε νά βασιλεύουν κ' οί δυό άπό ενα χρόνο καθένας.400 χρόνια ό μέγας τραγικός Σοφοκλής χάριζε στήν άνθρωπότητα Ινα άπό τά ύψηλότερα πνευματικά της μνημεία. δέν ήθελε νά παραδώσει τή βασιλεία. μέ τή σειρά. Μπαρρές). 'Από τήν «ήθοποιητική» άποψη. Όμύθοςτής 'Αντιγόνης είναι μέδυό λόγια ό εξής : Τστ·ρ' άπ' τήν τύφλωση τοΰ Οίδίποδα.al συγγραφείς.

Τό ύψηλό αύτό πραγματώνεται. Ή Αντιγόνη δμως δε θυσιάζεται γιά τέτιους θεωρητικούς λόγους. Στό δράμα αύτό (λέγουν οί φιλόλογοι) συγκρούεται δ γραπτός νόμος μέ τόν άγραφο. "Ετσι μονάχα μέ τή νίκη τού ηθικού νόμου έναντίον τής Μοίρας άποδείχνεται ή πνευματική έλευθερία του άτομου. "Ετσι τό δράμα αύτό άποτελεΐ τυπικό παράδειγμα «υψηλού» (sublime) στήν Τέχνη. Τότες κ' ή μητέρα του ή Εύριδίκη. ό θετός νόμος μέ τό φυσικό. ό αδερφός τής μητέρας τους τής Ίοκάστης. Άλλά οέ βαδίζει στό θάνατο μέ πείσμα κι άδιαφορία ή. Κι δ Κρέοντας τήν έκλεισε ζωντανή μέσα σέ μιά «πετροχτισμένη βραχοσπηλιά». δπως θά λέγαμε. Καί πήγε κι έριξε χώμα κι έκανε σπονδές άπάνω στό νεκρό τού άδερφού της. μαχαιρώθηκε κι αύτή. πού θυσιάζεται δχι γι' άτομικά της συμφέροντα παρά γιά τά εύγενεστερα άνθρώπινα φίλτρα. Κ/.Κ Ρ Ι Τ Ι Κ Α —Α Ρ Χ Α Ι Ο Ι 85 Ό Κρέοντας τότες. Στόν Κρέοντα δείχνει μιά σκληρή περηφάνεια καί πείσμα. γιός τού Κρέοντα. Βαδίζει σά ζωντανό «γυναικείο» πλάσμα. τό δυναστικό της συμφέρο. Μέσα της τό άδερφικό φίλτρο καί χρέος εΐναι δυνατότερ' άπό κάθε έξωτερικό εμπόδιο. στωικά. Παραβαίνει τούς νόμους τής πολιτείας γιά νά σεβαστεί τούς νόμους τού θεού. Εκεί μέσα ή κοπέλα κρεμάστηκε μέ τή «δίμιτη ζώστρα» της. Κι ό άρραβωνιαστικός της δ ΑΓμωνας.αίει. έπειδή πολέμησε κατά τής πατρίδας του κι έπομενως είχανε π ροδότης. . δταν δ άνθρωπος θυσιάζεται γιά τίς ίδέες του. τήν αντίδραση τής άδερφής της. Ό θάνατό της άντί νά χτυπήσει στό πνεύμα μας χτυπάει στή φαντασία μας· δέ θαυμάζουμε τόσο τή δύναμη τοΰ ήθικοΰ προστάγματος δσο τή δύναμη τής θέλησής της. Κ' έβγαλε διαταγή νά μείνει άταφο τό πτώμα τοϋ Πολυνείκη. Και κατά ένα παλαιότατο νόμο τών ελληνικών πολιτειών. Ή 'Αντιγόνη είναι ό τύπος τής ήρωικής γυναίκας. γιά νά λευτερώσει τήν άγαπημένη του. "Ετσι μάς συγκινεί. μή μπορώντας νά ύποφέρει τό θάνατο τοϋ παιν. πού πήγε νά παραβιάσει τή σπηλιά. Ή 'Αντιγόνη πολεμά μ' ένα σωρό έμπόδια καί τά υπερνικά δλα: τό ένστιχτο τής αύτοσυντηρησίας. σκοτώθηκε άπάνω στό πτώμα της. μοιρολογεί τά χαμένα της νιάτα. τά πτώματα τών Ιερόσυλων καί τών προδοτών έρίχνονταν άταφα εςω άπό τά σύνορα κάθε πολιτείας. τόν ερωτά της γιά τον Αΐμωνα. άνάλαοε τή βασιλεία. Ή Αντιγόνη δμως δεν υπάκουσε. Οί φύλακες τήνε πιάσανε. πού θά πεθάνει άπάντρευτη. θυσιάζεται άπό άγάπη γιά τόν άδερζό της.ού της.

Τήν είπαν «άντρογυναίκα». ύποστηρίζει τό άντίθετο. Ό θάνατος τής Αντιγόνης είναι μιά ήρωική άντίσταση έναντίον τής βίας τών Νόμων.. πώς ό Σοφοκλής θέλει ν* άποδείξει τήν ύπεροχή τής θέλησης τού κράτους έπάνω στή θέληση τών άτόμων.βο Κ2ΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ Πολλοί νομίσανε. έκμεταλλεύτηκε αύτήν τή σύγκρουση γιά νά κάνει τό δράμα του. λέγει ό Κρέοντας. "Αν έν τούτοις ο! κλασικοί φιλόλογοι νομίζουνε.. πώς τό θεϊκό δίκιο είναι άνώτερο άπό τό άνθρώπινο. Μέ τέτιονς έγώ νόμους τή στηρίζω τή δύναμη τοΰ κράτους/. πώς τέτια ψυχική δύναμη δέν μπορεί νά τήν Ιχει μιά γυναίκα. . ό Μωρίς Μπαρρές στό «Ταξίδι τής Σπάρτης». ό άγραφος νόμος είναι άνώτερος άπ' τό γραμμένον. δταν λέγει : Κι δποιος άπ' τήν πατρίδα του πιδ πάνω βάζει Sva φίλο.. αύτδν Ιγώ τδν Εχω γιά τίποτα. Καί λίγο παραπάνω ταυτίζει τό νόμο μέ τήν πατρίδα. δέν είναι ή "Αντιγόνη παρά ο Κρέοντας· είναι ό Νόμος κι δχι τό Αίσθημα. λέγει. Άλλά κι ό Μπαρρές δέν έχει δίκιο. δηλαδή Τέχνη κι δχι Κήρυγμα. πώς ό Σοφοκλής θέλει ν' άποδείςει πώς. Κι δμως μονάχα μιά γυναίκα μπορεί νά Ιχει τόσο βαθιά ριζωμένα μέσα στήν καρδιά της τά πιό θεμελιώδη καί τά πιό εύγενικά φίλτρα τής άνθρώπινης φύσης. δπως είναι τό μητρικό καί τό άδερφικό φίλτρο. Ό Νόμος πρέπει νά τιμωρεί τούς προδότες. Ό πρωταγωνιστής τού δράματος.. Επειδή δμως αύτά τά δυό δίκια είναι συχνά άσυμβίβαστα κ' ή σύγκρουσή τους φέρνει τήν καταστροφή. Ό Σοφοκλής δέ ζήτησε νά μάς «διδάξει».

Καί τότες δ χορός τών γερόντων έξηγεΐ στόν Οιδίποδα ποιός είναι 6 τόπος πού έχει έρθει. ζένε. Σέ πολλά δμως χωρία συναντώ δυσκολίες — κ* οί έξηγήσεις τών σχολιαστών δέ μέ πείθουν.. Έν τάξει. τών άμπελιών. ταοδε χώρας ΐχον τά χράτιστα γας Ιπανλα τδν άργητα Κολωνό ν. 'Αλλά στή δεύτερην άντιστροφή δ ποιητής προσθέτει μετά τήν έξύμνηση τών άλόγων.ΜΙΑ Φ Ι Λ Ο Λ Ο Γ Ι Κ Η Σ Γ ΖΗΤΗΣΗ I ΕΡΜΗΝΕΓΤΙΚΑ Μ > ΑΡΕΣΕΙ νά διαβάζω τ' άρχαΐα κείμενα στό πρωτότυπο δχι άπό άπλή φιλομάθεια. τής έλιδς . δέν τοΰ λείπουνε μερικές. έχω δμως τόν κοινό νοΰ καί κάποιο γοϋστο καί πείρα τών ποιητικών κυρίως πραγμάτων — καί καθόλου δασκαλίστικη νοοτροπία. Ό τυφλός Οιδίποδας ζητεί προστασία άπό τούς 'Αθηναίους. άνωμαλίες πού δέν είναι δύσκολο νά ξεπεραστούνε. ΕδΙππον. δσο καί νά ναι τέλειος. 'Αλλ' άς μποϋμε στό θέμα. Ό ύμνος αύτός είναι ενα άπό τά πολλά θαύματα τοϋ άρχαίου Λόγου. Κι δ βασιλιάς Θησέας τοΰ τήν ύπόσχεται. Κι δμως.. ΊΙ πρώτη λέξη τοΰ ποιήματος· τό έπίθετον βυίππου έρμηνεύεται κι άπό τούς σχολιαστές κ' άπό τούς μεταφραστές : τής χώρας πού τρέφει ώραΐα άλογα ή τής περήφανης γιά τ' άλογά της. Μοΰ φαίνονται βιασμένες. άλλά πρό πάντων γιά νά χαίρομαι τήν δμορφιά τους. Ξέρετε τόν περίφημον δμνο τής 'Αθήνας άπό τό Σοφοκλή στόν «Οιδίποδα έπΐ Κολωνφ». δπως νομίζω. "Αν δέν έχω τό δικαίωμα.

Νομίζω. μέγιστον: Άλλά ήδη άπό τήν άρχή τοΰ ποιήματος ό Σοφοκλής ύμνησε τή χώρα γιά τά καλά της άλογα. χ&ονδς αϋχημα εΰ in no ν..6'2 Κ12 ITΑ ΒΑΡΝΑΛΗ τών λουλουδιών (ναρκίσσου καί κρόκου) καί τών κρηνών. Λόγοι αισθητικοί κοντά στούς έννοιολογικούς καί τούς συνταχτικούς έπιβάλλουν νά μή δεχτούμε αύτήν τήν έπανάληψη γιά προσθήκη κάτι νέου. Πώς λοιπδν θά εΓτανε δυνατόν δ ποιητής. άν γράψουμε εύυίνου ( = πού έχει καλά κρασιά). Άλλο : Στδν «Ιΐλοΰτο» τοΰ Αριστοφάνη (στίχ. "Αλλον δ' άΐνον Εχω ματραηόλει τάδε χράτιστον δώρον τον μεγάλου δαίμονος είπεϊν. ή μάλλον ευοίχον ( =ζού διοικιέται καλά. "Ομως λόγοι αισθητικοί δέ» έπιτρέπουν αύτήν τήν έκδοχή. δηλαδή ή χώρα αύτή έχει δρόμους γιά άλογα καί γι' αμάξια. εΓτανε τδ φυσικότερο τών πραγμάτων νά τονίσουν οί γέροντες Αθηναίοι τήν εύνομία τής πολιτείας τους σάν άπάντηση στδ φόβο τοΰ Οίδίποδα μήν τδν παραδώσουνε στούς διώχτες του Θηβαίους. έν' άλλο άγαθδ τής προνομιούχας αύτής χώρας : τ* άλογα της καί τά καράβια της. Άλλά μπορούμε άκόμα νά δώσουμε στή λέξη εύιππος τοΰ πρώτου στίχου τήν έννοια εϋβατος εύπορος είς ίππου. τής λέγει: Καί τί καλδ μπορεί νά βγει άπδ σένα «πλήν φωί- . εϋβωλον. Άντί εύίππου.πρώτο. πού τδ είπε πρώτο . πού είχε πιά φτάσει στά έσχατα δρια τής τεχνικής του τελειότητας νά προσθέτει γιά καινούργιο ενα πράμα. εύ&άλαοσον. πού είναι περήφανη γιά τήν ευνομία της καί τδ πολίτευμά της) τότε καί ή αίσθητική τοΰ ποιήματος σώζεται καί ή έννοιολογική πορεία άπδ τδ ένα άγαθδ στδ άλλο ταχτοποιείται. Άλλωστε. ε-ομένως βρίσκεται άπδ τήν άποψη τοΰ πολιτισμοΰ πολύ πιδ απάνω άπδ πολλές άλλες έλληνικές χώρες. πώς ή λέξη τοΰ πρώτου στίχου πρέπει ν' άλλάξει. πού θέλει νά τού άποοείξει πώς αύτή δίνει δλα τά καλά στούς άνθρώπους. "Ο Σοφοκλής δέν μπορούσε νά χρησιμοποιήσει μέσα στδ ίδιο ποίημα τήν Τδια λέξη μέ δυδ διαφορετικές σημασίες. λοιπόν. 535) δ Χρεμύλος (φτωχδς άγρότης τής Αττικής) συζητώντας μέ τήν Πενία.

κάποιο δερματικό νόσημα καί δή ψωρίαση1. κακή δέ άνάγνωσις είναι άδύνατος. θά πρόκειται γιά σπειριά πού. "Hp. 1. Βάρναλης προτείνει τήν άντικατάστασιν τί)ς πρώτης λέξεως τοΟ περιθρυλήτου χορικοΟ τοΟ «Οιδίποδος έπί Κολωνψ» εύίππου διά τίνος τών λέξεων εύοΐνον ή εύοίχου έπειδή έν xfl 6' άντιστροφή τοΟ αύτοΟ χορικοΟ έπαναλαμβάνεται ή λέξις « εδιππος ». τσούζανε καί φέρνανε φαγοΰρες ή καΐλες. Υποθέτω.» Ot σχολιαστές έξηγούν: τί άλλο παρά έγκαύ|ΐατα άπ' τά λουτρά. δηλαδή μετά τό λουτρό. ώς έάν μή είχε λεχθ#) έν άρχή. άφ' οδ είς τοιαύτας δποπίπτει καί πολλάκις. Καί τί άλλο μπορούσανε νά είναι αύτά τά σπειριά. "Αλλωστε τό έπίθετον βΰοινος . Είς τό δπό τόν τίτλον « Έρμη/ευτικά » χρονογράφημά του ό κ. άπιθανόν δμως δι' ίνα Σοφοκλή. ενοίχον. Βάρναλη είναι δντως δρθή καί εύλογος ή άπορία. χαΐ αύτός ό "Ομηρος περί τοΟ όποιου δια τοΟτον άκριβώς τόν λόγον έλέχθη δτι « ένίοτε κοιμάται». τούς παρουσιαζόντανε στό κορμί φώδες ή φωίδες. Γιατί κανένας άπ' δσους κάθονται δίπλα στή φωτιά γιά νά ζεσταθεί. Διαβλέπει δηλαδή ό κ.ΚΡΙΤΙΚΑ — ΑΡΧΑΙΟΙ 85 ίων έκ βαλανείου . Ό ποιητής λέγει «έκ βαλανείου». διότι δέν είναι δυνατόν παλαιογραφικώς νά έπέλθι^ σύγχυσις μεταξύ τών λέξεων ενίηπου. έπικαύματα». ή κακήν άνάγνωσιν τοΰ παπύρου. ot φτωχοί συνηθίζανε νά κάθονται το χειμώνα κοντά στό τζάκι τοϋ λουτρού γιά νά ζεσταίνονται κ' έκΕΪ καιγόντανε και γεμίζανε φοΰσκες άπό τά καψίματα. έρυθήματα. Αύτήν τήν έρμηνεία δέν τή δέχεται ό κοινός νοΰς. Ot άντιρρήσβις τοΟ γυμνασιάρχη χ. δηλαδή. Γιατί. «φλύκταιναι. άβλεψία δμως δέν είναι άδύνατος ούτε είς τόν Σοφοκλή ούτε είς κανένα άλλον. Ρούσα : « Κύριε διευθυντά. Βάρναλης ή άβλεψίαν τοΟ ποιητοΟ. είοίνον. λένε. δέν καίγεται. Ή παρατήρησις τοΟ κ.

πού τσούζουν χτλ. τών δποσοΟν σοβαρών. τά έποΐα κατά τδν χειμώνα « τσιτσελώνουν » τό μαγκάλι διά νά θερμανθοΟν.πλήν φωίδων έχ βαλανείου». δταν μετ' όλίγον Ινσκήκουν τά ρίγη τοΟ χειμώνος. άν έννοοΟσι δτι « γεμίζανε φοΟσκες άπ' τά καψίματα » διότι άληθώς «κανένας άπ' δσους χάθονται δίπλα στή φωτιά γιά νά ζεσταθοΟν. ΑύταΙ λοιπόν είναι αί περί ών πρόκειται φωίδες. Τό έπϊθετον «εδοιχος» πράγματι θά ήτο άρμοδιώτατον δια νά έχφράση τήν ίννοιαν. Ούδέν λοιπόν κωλύει τήν άποδοχήν τής λέξεως « εύοίχου » πλήν τοΟ δτι 6 ποιητής δέν ήθέλησε — έχεΐνος γνωρίζει τδν λόγον — νά γράψη ταύτη ν χαΐ τοΟτο είναι. άπεδόθη εις τήν Λέσβον μόνον (Έρμησιάναξ 5. "Απορον είναι. είναι Ιν πάση περιπτώσει άξία προσοχής. πώς δ χ. 535 τοΟ «Πλούτου» τοΟ 'Αριστοφάνους «. τών προκαλούντων φοΟσχες χτλ. HP. Β. Β. 'Αλλ' άν ή παρατήρησις αύτη τοΟ χ. δέν παρετήρησεν Sva πράγμα. xal έμμέσως νά συναγάγωμεν τήν ίννοιαν τοΟ φιλοξένου άφ* ού ή λέξις αΰτη μέ αύτήν άχριβώς τήν σημασίαν εδοιχος = φιλόξενος.55). δ χ. Ναί. τδ όποιον δλος ό κόσμος γνωρίζει. Β. είναι δμως τελείως άπορριπτέα ή έρμηνεία ήν δίδει είς τδν στίχ. πώς 6 χ. Αί χνήμαι at γυμναί τών παιδιών χαί τών κοριτσιών. σημαντιχδν χώλυμα.. φαινομένων είς τά όποια υπόκειται τό δέρμα. δέν καίγεται». τήν ίννοιαν τής φιλοξενίας" δέν είναι δμως άνάγκη νά έρμηνεύσωμεν αύτδ διά τοΟ «χώρα πού είναι περήφανη γιά τήν εύνομία της κτλ. άλλά δέν πρόκειται περί έχείνων τών Ιγκαυμάτων. Δέν δύναμαι άχριβώς νά Ιννοήσω. » χαΐ τά όποΤα προήρχοντο πιθανώς Ιχ ψωριάσεως. ήτις κείται Ιντελώς ίξω πάσης συναφείας πρός τδ νίημα τοΟ χωρίου καί πρδς αύτά τά πράγματα. 'Αλλά χαΐ οί σχολιασταϊ έρμηνεύοντες « Ικτός άπδ έγχαύματα άπ' τά λουτρά » χαχώς έρμηνεύουσιν. ΡΟΓΣΑΣ Γυμνασιάρχης . δτι «ψωίδες» σημαίνουν « σπειριά. διότι τό εϋιππος ούδαμοΟ εΰρηται μέ τήν σημασίαν ταύτην. γεμίζουν άπό « φωίδας » ήτοι « παρδαλή&ρες τ. δταν Ιπιδράση 2π' αύτοΟ θερμότης 44° περίπου. νομίζω.. Β. αί δποΐαι άσχημίζουν τάς χνήμας χαί έξαλείφονται πολύ βραδέως περί τάς άρχάς τοΟ θέρους. προήλθεν είς τήν έρμηνείαν ταύτην. δπως έρμηνεύει 6 κ. ». θεωρεί δηλ. Β.64 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ μηδέποτε άποδοθέν ταΐς 'Αθήναις. άπαντά παρά Δίωνι τω Κασσίω 614)39 χαΐ παρ' Άθηναίω 2670. Πρόκειται Απλούστατα περί τής διευρύνσεως τών τριχοειδών άγγείων τοΟ δέρματος xal τής συναφοΟς ύπεραιμώσεως αύτοΟ τής διά ζωηράς καί χατά χώρας έκδηλουμένης έρυθρότητος.. καθώς προτείνει ό χ. "Ας τό παρατηρήση. ήν πρό πάσης άλλης είχεν άνάγκην ν* άκούσ£ δ περίφοβος Οιδίπους. Β. "Αλλως τε έν δλω τψ χοριχψ δέν δμνοΟνται άρεταΐ τδν 'Αθηναίων άλλά τής γής τδν 'Αθηνών. Δέν δυνάμεθα έπίσης νά έρμηνεύσωμεν τό εϋιππος διά τοΟ εδβατος 6φ* Γππων..

τάσδε χώρας Γκου τά κράτιστα γάς έπαυλα. 5 . λέγει ό κ. Σ' αύτά τά δυδ τολμήματα άπάντησε ό γυμνασιάρχης κ.» Έπειδή δμως ή δευτέρα άντιστροφή προσθέτει γιά καινούργιο καύχημα τής 'Αθήνας τό δτι είναι «εύιππος» ( " Α λ λ ο ν δ' αινον έχω ματραπόλει τάδε είπεΐν : εύιππον κτλ. ήν πρό παντός άλλου είχεν άνάγκην ν' άκούση ό περίφοβος Οιδίπους.. πράγματι θά ήτο άρμοδιώτατον διά νά έκφράση τήν έννοιαν. ξένε. Καί πρότεινε τήν άντικατάσταση τής πρώτης λέξης τοΰ χορικού «εύίππου» μέ μιάν άλλη : ευοίνου καί μάλιστα ενοίκου ( = εύνομουμένης ή φιλόξενης ). άνάγκη νά δώσω τό ιστορικό τοΰ ζητήματος χάριν τών άναγνωστών. Έπί πλέον ό κ. «Τό έπίθετον εδoutog. "Evvoffl τόν Ιαυτά μου.ΚΡΙΤΙΚΑ—ΑΡΧΑΙΟΙ 66 II Erinnor-EroiKor ΔΕΝ είναι πολλές μέρες πού είχα τολμήσει άπ' αύτήν έδώ τή στήλη μιά διόρθωση σ' ενα στίχο τοΰ Σοφοκλή καί μιά νέαν έρμηνεία σ' έναν άλλο στίχο τοΰ Αριστοφάνη. ό όποιος «άπορρίπτει» καί τή διόρθωση καί τήν έρμηνεία.) ό έρασιτέχνης φιλόλογος1. πού είναι έπαγγελματίας ποιητής. πώς γιά λόγους κ' έννοιολογικούς κ' αισθητικούς αύτή ή έπανάληψη δέ στέκει. Ούδέν κωλύει τήν παραδοχήν τής λέξεως εύοίκου πλήν τοΰ δτι ό ποιητής δέν ήθέλησεν — έκεΐνος γνωρίζει τόν λόγον — νά γράψη ταύτην». Ρούσας. Ήρ. ένόμισε.. πού τυχόν δέν τό παρακολουθήσανε. Ό «πολυθρύλητος» ύμνος τής 'Αθήνας στόν «Οιδίποδα έπί Κολωνψ» άρχίζει ώς έξής : «Εύίππου.. τήν έννοιαν τής φιλοξενίας.. Ρούσας φρονεί δτι «δέν είναι δυνατόν 1. Πρίν προχωρήσω στήν άπάντηση. Ρούσας («Πρωία» 12 Νοεμβρίου).

Σημ. Ό Αριστοφάνης δχι λίγες φορές έξυμνεΐ τά κρασιά τής Αθήνας. ενοίνον καί εύίππον». («εύιππον. Πάντως μιά άνάλογη περίπτωση παρουσιάστηκε σ' ένα στίχο τοΰ Αριστοφάνη («Νεφέλαι» 179): «έκ τής παλαίστρας θοίμάτιον ύφείλετο». Ρούσα. Νόημα δέν έβγαινε. θά έβαζε περισσότερο άπδ κάθε άλλη περίπτωση δλο του τδ φόρτε κ' έπομένως άβλεψίες. δπου ύμνοΰσε τήν πατρίδα του. Μέ τδν Γδιο τρόπο θά έπρεπε ν' άλλάξει κ' ή πρώτη λέξη τού χορικού εύιππος μέ μιάν άλλη. Ά λ λ ' άς δώσουμε τδ λόγο στδν έρασιτέχνη φιλόλογο : Ά ν έξέδιδα τδν «Οιδίποδα έπί Κολωνφ» δέ θά τολμούσα ούτ' έγώ ν' άλλάξω τή λέξη εύιππος μέ τή λέξη εύοιχος. Κι αύτδ Γσα — Γσα μοΰ κάνει έντύπωση : τόσοι φιλόλογοι ύπομνηματίζουν αιώνες τώρα αύτδ τδ χορικδ καί κανένας δέν άπόρεσε γιά τήν άδικαιολόγητη έπανάληψη τής λέξης εύίππου.ΚδΣΤΑ ββ ΒΑΡΝΑΛΗ παλαιογραφικώς νά έπέλθη σύγχυσις μεταξύ τών λέξεων εύοίχου. είναι τών άντιγραφέων. πώς οί λέξεις εΰοινος καί μάλιστα εύοιχος βολεύουνε τά πράγματα καί ταχτοποιούνε καί τδ νόημα καί τήν αίσθητική τοΰ χορικού. Ό Σοφοκλής δμως εΓταν ένας καί μοναδικδς στήν «τέχνη τού έλαχίστου». εύπωλον. . Αύτδ άνάγκασε πολλούς έκδότες ν' άλλάξουνε τή λέξη εύπωλος μέ άλλη λέξη εύβωλος ( = εύγεως1). Κ' ένόμισα. "Η 'Αττική 8*ν ·Ιταν t Β γ * ω ς. άντιφάσεις καί ταυτολογίες δέν είναι δικαιολογημένες. Άλλά ή «άβλεψία» δέν είναι τών έκδοτών. Ά ν ή λέξη εύοινος άπορρίπτεται άπδ τδν κ. Ό θουχυϊΙΒης τήν· λέγ·ι : λ ·π τ ό γ · ω ν = φτωχή. Παραδέχομαι. δχι βέβαια τού ποιητή παρά κάποιου άντιγραφέα. εύθάλασσον»). Στή δεύτερη μάλιστα άντιστροφή έπαναλαβαίνεται γιά τρίτη φορά ή έννοια εϋιππος μέ τή λέξη : βνπωλος. νά έκανε μιά τόσο χονδροειδή «άβλεψία». πώς «παλαιογραφικώς» οί άναγνώστες τών παπύρων δέ θά κάνανε τή σύγχυση μεταξύ τών λέξεων εύίππου καί εύοίχου. γιατί τδ έπίθετον αύτδ «ούδέποτε άπεδόθη είς τάς Αθήνας». Καί σ' αύτό του τδ χορικό. άλλ" δ "Ομηρος δέν εΓταν ένας. πού έφτασε τήν τελειότητα τού άττικοΰ λόγου στά μή παραιτέρω. Μπορεί δ "Ομηρος νά κοιμαται κάποτες. Κι δ Χέρι . Είναι άδύνατο δ τεχνίτης τής άψογης μορφής. Πάντως δμως θά σημείωνα στά σχόλια μου τήν άπορία μου γι' αύτδ τδ λά&ος. αύτδ δέν είναι λόγος ίσχυρός.

'Οπωσδήποτε χρειάζεται μιά διόρθωση. "Ας βρεΐ άλλος καλύτερην. πώς στό χορικόν αύτό υπάρχει κάποιος σάλος. "Η τουλάχιστο ν' άναγνωριστεΐ. "Οσο γιά τήν έρμηνεία τοΰ άριστοφάνειου στίχου : «πλήν φώδων έκ βαλανείου» άλλοτες. .Κ Ρ I Τ I Κ Α —Α Ρ Χ A I Ο I 67 μαν διόρθωσε : θυμάτων καί τό νόημα βολεύτηκε : ( — σοΰφρωσ' ενα σφαχτάρι άπ' τό βωμό).

γιατί τότε θά εΓτανε δυστυχισμένοι. Τούς λέγει λοιπόν. Δέν έπιμένω οδτε γιά τό ενα ούτε γιά τό άλλο. 'Αλλ' άς μποΰμε στό κύριο θέμα : "Ενας γέρος άγρότης τών 'Αθηνών. πώς Ιχει δίκιο. γιά νά τούς άποδείξει. πώς θά τοΰ ξαναδώσει τό φως.»— καί διατηροΰσε τήν κακή γραφή.. πώς ό Πλοΰτος βρίσκεται στή γειτονιά τους. μέ σκοπό νά ματαιώσει τό κακό πού θά γινότανε στούς άνθρώπους. ουτε ό Χρεμύλος ούτε οί άλλοι άγρότες (ό χορός) παραδέχονται αδτήν τή γνώμη. Υπάρχει μιά κακή προδιάθεση στούς είδικούς νά μή κινοΰν τά «κακώς κείμενα». Δυστυχώς δμως οί άπορίες μου δέν άνατρέπονται κατά τρόπον όριστικό. Ό Πλοΰτος είναι τυφλός. δπου οί έπαγγελματίες φιλόλογοι δέν τίς είχαν. θά πάψουνε νά δουλεύουνε καί θά σταματήσει κάθε πρόοδο. άν πλουταίνανε. «κείνται κακώς» ή φαίνοντ' Ιτσι. Πάντως δέ φιλοδοξώ νά κάνω ή διορθώσεις στά κείμενα ή πρωτότυπες ερμηνείες. τρέξανε γιά νά έπωφεληθοΰνε καί νά πλουτίσουν. βρίσκει δμως «τελείως άπορριπτέαν» τήν έρμηνεία ποί) δίνω στό στίχο 535 τοΰ «Πλούτου».. πώς άμα πλουτίσουνε. τόσο τό καλύτερο. γιά νά μπορεί νά δίνεται μονάχα στούς καλούς καί τίμιους άνθρώπους. Ζητάω νά πεισθώ. Κι άν Ιχω λάθος. έννοεΐται. ό Χρεμύλος. 'Αλλά ξαφνικά παρουσιάζεται ή θεά Πενία. Κι ό Χρεμύλος τόν Ιπεισε. 'Απλώς διατύπωσ' άπορίες έκεΐ. άλλά. Φυσικά. εφερε στό σπίτι του άπό τούς Δελφούς τό θεό Πλοΰτο. "Οταν μάθανε οί άλλοι άγρότες. Ούτε δούλους θά πουλάει κανείς — γιατί δλοι θά είναι πλούσιοι Ο ΓΓΜΝΑΣΙΑΡΧΗΪ . Είναι μάλιστα παροιμιακή ή συντηρητικότητα τοΰ Μιστριώτη ώς πρός αύτό τό ζήτημα : «Τό χωρίον προφανώς νοσεί.68 ΚΊΊΣΓΑ ΒΑΡΝΑΛΗ III «ΠΛΗΝ Φ Ω Ι Δ Ω Ν ΕΚ ΒΑΛΑΝΕΙΟΓ» Ρούσας θεωρεί «έν πάση περιπτώσει άξίαν προσοχής» τήν παρατήρησή μου γιά τήν άντικατάσταση τής λέξεως «ευίππου» μέ τή λέξη «εδοίκου» στό χορικό τοΰ «Οιδίποδος έπί Κολωνψ». Καί τότες ή Πενία δέχεται νά συζητήσει τό πράμα μαζί τους. άν.

Και τότε. Ένώ ή πείνα.ΚΡΙΤΙΚΑ — ΑΡΧΑΙΟΙ 85 ούτε καί κανείς θά θέλει νά ριψοκινδυνεύει τή ζωή του σέ τέτιο βρωμοεμπόριο. Κ' Ιτσι δ καθένας θά ύποχρεωθεΐ νά όργώνει μοναχός του τδ χωράφι του καί νά φκιάνει μοναχός του δ. άπδ τά δποΐα οί πλούσιοι είτανε προφυλαγμένοι. λέγουν οί άρχαΐοι σχολιαστές. γιατί . Τίς παθαίνουνε κ'οί πλούσιοι — ίσως περισσότερο. παθαίνει έρυθήματα. "Ολες αύτές τις συμφορές δέν τίς παθαίνουνε μονάχα φτωχοί. „ πλήν φώδων έκ βαλανείου " και γκρίνιες άπδ παιδιά καί γριάδες πού πεινάνε. Κ' ή ζωή θά γίνει πιό τυραγνισμένη άπδ πρώτα. ή ψείρα. αί κοινώς λεγόμεναι στιβιλίδες».τι τοΰ χρειάζεται. Άλλά τί είναι αύτές οί «φωίδες» . Ρούσα είναι άσφαλώς καλύτερη άπδ τών άρχαίων σχολιαστών : καψίματα. δτι παθαίνουν ή χιονίστρες ή «παρδαλήθρες» δπως λέγει δ κ. Ά λ λ ' ούτε δποιος κάθεται στή φωτιά καίγεται. μά πούντα. Ρούσας. σέ μιά στιγμήν δργής. Καί κάποιος έΞηγεϊ πλατύτερα τδ πράμα : «Άναστρέφοντες οί πένητες έκ βαλανείου οΓκαδε ή λουόμενοι ή έν τή έκεϊ καμίνφ θερόμενοι (— θερμαινόμενοι ) άέρος αύτοΐς παραχρήμα προσβαλόντος φλυκταΐναι άνθοΰσι Χίο σώματι διά τδ μή Ιχειν άρκοΰν έπικάλλυμμα». άν παραδεχτοΰμε. τά κουρέλια. Ή μόνη λογική έξήγηση είναι. «Φλύκταιναι. δηλαδή «ύπεραιμώσεις τοΰ δέρματος τής διά ζωηρας καί κατά χώρας έκδηλουμένης έρυθρότητος». τά κουνούπια άναπτύσσονται δπου ύπάρχουνε σταΰλοι) είναι δώρα τής Πενίας. καί ψείρες καί ψύλλους καί κουνούπια καί κουρέλια καί πείνα. χωρίς «παλτό». Ένώ. φοΰσκαι. Είναι φαινόμενα δυσκρασίας (τίς παθαίνουν οί λυμφατικοί κι δσοι έχουνε κακήν κυκλοφορία) καί πού τδ κρύο κ' ή ύγρασία εύνοοΰνε τήν παρουσία τους. πώς οί φτωχοί στά δημόσια λουτρά κολλοΰσαν δ ένας άπ* τδν άλλο δερματικά νοσήματα (ψώρα). χιονίστρες ή φοΰσκες. "Ομως δέ μέ πείθει έντελώς. Ή ερμηνεία τοΰ κ. ό Χρεμύλος τής λέγει : «Καί τί καλό μπορείς έσύ νά δώσεις στούς άνθρώπους. ούτε άμα βγαίνει μετά τδ λουτρδ Ιξω.» "Ολ' αύτά είναι τά «καλά» τής φτώχειας. Τίς χιονίστρες μάλιστα τίς παθαίνει κανείς καί χωρίς νά πάει στδ λουτρδ ή νά ζεσταθεί στή φωτιά τδ χειμώνα. "Άλλος πάλι : «Τά έκ τοΰ πυρδς έρυθήματα ή έκ ψύχους ή τούς τύλους καί τά έπικαύματα τά έκ τοΰ πυρός». δ κακδς ύπνος (πέτρα γιά προσκεφάλι) καί τδ κουνούπι άκόμα (ώς γνωστόν.

1. Γνωρίζει ό κ. πρός Ιπίρρωσιν τής γνώμης. δμως μόνον αί 'Αθήναι Ικλήθησαν «πρυτανείον τής σοφίας». Είς αύτά δμως δέν εδρίσκει κανείς άκρην. Λέγει ό ποιητής τόν Κολωνόν καί «εύθάλασσον».— Ιπειδή δηλαδή τό έπίθετον τοΟτο ούδέποτε άπεδόθη ταΐς 'Αθήναις — δέν είναι ισχυρός. τό γεγονός. άλλ' ώς Ιπικουρικόν τών άλλων λόγων οΟς άνέφερα. ένώ κείται μακράν τής θαλάσσης* .» Επομένως μδλλον τό «εύίππου» τής6' άντιστροφής κείται πλεοναστικώς. δτι 6 λόγος. Ιν άρχώ δηλαδή τοΟ α' στίχου τοΟ ύμνου. άφ* ού ό 'Αριστοφάνης «έξυμνεϊ τά κρασιά τής 'Αθήνας». Βάρναλης. τότε μονάχα θά μποροδσε νά κατηγορηθεί ή Πενία γιά αίτιος τών «φωίδων έκ βαλανείου»1. δτι ό Κολωνός τοΟ Σοφοκλέους Ετρεφεν Ιξαιρέτους Γππους καί δτι διά τόν ΙκεΙ ίδρυμένον ναόν τοΟ Ίππείου Ποσειδώνος ώνομάζετο "Ιππειος Κολωνός κατ' άντιδιαστολήν πρός τόν κατά τό λεγόμενον θησεΤον κείμενον Άγοραϊον Κολωνόν. "Ας σημειωθώ έν τούτοις. δτι ό Σοφοκλής αύτήν τήν λέξιν (εύίππου) Εγραψε. έν τούτοις μόνον τών 'Αθηνών τό άστυ ώνομάσθη «ίοστέφανον». Έν τψ πρώτω τούτων δέν εδρίσκει άποχρώντας τούς λόγους. ΚαΙ λοιπόν τό Ιπίθετον «εύίππου» Εχει σπουδαίον λόγον' είναι δηλαδή ώς Ιάν ό ποιητής Ελεγε' «Ό ξένε. ΚαΙ άλλαι πόλεις δπήρξαν κατά καιρούς πνευματικά κέντρα. Λέγει. ήλθες είς τόν "Ιππειον Κολωνόν κτλ. δι' οΟς δέν θεωρώ Ιπιτετραμμένην τήν άντικατάστασιν τής λέξεως «εύίππου» διά τίνος τδν υπ* αύτοΟ προτεινομένων «εύοίνου» ή «εύοίκου». Είς τό δπό τόν τίτλον «Ερμηνευτικά εις τόν Σοφοκλή» άρθρον μου («Πρωία» 12 Νοεμβρίου) ό κ. δτι Ιν τ^ άρχαίςι έλληνικ^ λογοτεχνία τά κοσμητικά Επίθετα ήσαν σχεδόν ώρισμένα δι' Εκαστον διακεκριμένον πρόσωπον ή πράγμα. δι* δν άπορρίπτω τήν λέξιν «εύοίνου». ώς Ιάν ή ίδιότης τοΟ «εύοίνου» ήτο τό κατ' Ιξοχήν χαρακτηριστικόν τοΟ ΚολωνοΟ. Βάρναλης άπήντησε διά δυο άρθρων («Πρωία» 15 καί 18 Νοεμβρίου»). Πρδτον μέν ούδ' Ιγώ άνέφερα τόν άνωτέρω λόγον ώς τόν μόνον λόγον τής άπορρίψεως.70 HU2TA ΒΑΡΝΑΛΗ χρησιμοποιούσαν ιδιωτικά λουτρά στδ σπίτι τους. Επειτα δέ είναι άλλο πράγμα τό νά έξυμνεϊ ό 'Αριστοφάνης τά κρασιά τής 'Αθήνας καί άλλο τό νά μεταχειρισθώ ό Σοφοκλής τήν λέξιν «εδοινος» ώς κοσμητικόν Ιπίθετον τοΟ ΚολωνοΟ είς Ενα δπέροχον Ομνον αύτοΟ — τοΟ ΚολωνοΟ — καί είς έντελώς Ιξέχουσαν θέσιν. Είναι καί τής Φλωρεντίας θαυμάσιος 6 ούρανός καί μαγευτικά τά ήλιοβασιλέματα.

(Πλ. δέν τόν έδίδαξεν ό Ιδιος. "Ας προστεθή τέλος δτι τόν «Οιδίποδα έπί Κολωνψ» έποίησεν 6 Σοφοκλής περί τά έσχατα τοΟ βίου του καί. "Ανευ λόγου μέν. ΤοΟτο δέχεται καί αύτός ό Leeuwen καί ό Kock καί άλλοι καί δή καί ή νεωτάτη (1933) έκδοσις τοΟ V. ώς γνωρίζει.) διότι είς τήν Παλαίστραν ήσαν πολύ οίκειότερα πράγματα τά ένδύματα. Κακή δ' έγένετο ή διόρθωσις. 180 ιματίου. Σημειωτέον. δτι πρώτον μέν άνευ σοβαροΟ λόγου. τό όποΐον προϋποθέτει ώρισμένον ίμάτιον. δέν είναι νοητόν ούδ' έν κωμψδίιρ. Βάρναλης τό «έκ τής παλαίστρας» έρμηνεύει «άπ' τό βωμό» . καί άν δέν διωρθοΟτο εις «εδβωλον». αϊ νεώτεραι καί νεώταται έργασίαι άπέδειξαν—δσον είνχι δυνατόν ν* άποδειχθοΟν τοιαύτης φύσεως προβλήματα — δτι τά όμηρικά έπη δέν ήσαν πολλά δημοτικά τραγούδια συρραφέντα έπί Πεισιστράτου. Τό δτι δέ ό Hermann τήν λέξιν «θοίμάτιον» τοΟ στίχου 180 τών «Νεφελών» τοΟ 'Αριστοφάνους «έκ τής παλαίστρας θοίμάτιον ύφείλετο» διώρθωσεν είς «θυμάτιον» δέν σημαίνει δτι ό καθείς δύναται νά προβαίνη είς διορθώσεις τών άρχαίων κειμένων. Ή δυσκολία δμως αύτη αίρεται. Λύσις D — Ε 207) κάπως πάει κι έρχεται. έν' οίς θά έγίνετο λόγος περί τοΟ έν στίχ. Βάρναλης δτι «ό "Ομηρος μπορεί νά κοιμδται κάποτε. τό δέ «εδπωλος» χώραν άπλώς έπιτηδείαν πρός ίπποτροφίαν. διότι καί ό Bergk . έπειτα δέ δτι καί κακή έγένετο. εί μή μόνον τό άρθρον τό (τό ίμάτιον = θοίμάτιον). παρά ώς διωρθώθη δπό τοΟ Hermann ήτοι «έσούφρωσε» ίνα σφαχτό άπ' τό βωμό» (πώς δέ ό κ. Ιππόβοτον. Τό δέ «εδπωλον». "Αλλως τε ή διόρθωσις αύτη. Δέν πρέπει δέ νά λέγει ό κ. τά όποια άπεδύοντο οί νέοι. Δέν είναι άρα άπίθανον νά έλαθε τόν ποιητήν ή περιττή αύτη έπανάληψις τοΟ έπιϋέτου «εδιππος». διότι ό στίχος ώς έχει άποδίδει πολύ καλύτερον νόημα ήτοι (ό Σωκράτης «έσούφρωσε» ίνα ένδυμα έκ τής «παλαίστρας». δτι ή δπό τοΟ Hermann γενομένη διόρθωσις δέν είναι ή μόνη.ΚΡΙΤΙΚΑ — ΑΡΧΑΙΟΙ 85 νά τό διορθώσωμεν καί αύτό. Δέν ύπάρχει άλλως τε ούδεμία δυσκολία έν τζ έρμηνεί^ τής λέξεως. άλλ' ήσαν έργον ένός ποιητοΟ ού μόνον λεγόμενα άλλά καί έκδεδομένα Οπό τήν σημερινήν των μορφήν περίπου καί πρό τοΟ Πεισιστράτου. νομίζω. καίτοι χαρακτηρίζεται δπό τοΟ Van Leeuwen ώς ingfeniosissima. Προφανώς ό ποιητής ?χει έν νφ τήν Άττικήν δλην. διότι ή λέξις «θυμάτιον» παρ' οδδενί τών άρχαίων συγγραφέων ούτε τών προγενεστέρων ούτε τών μεταγενεστέρων τοΟ 'Αριστοφάνους άπαντδ. καταληφθείς υπό τοΟ θανάτου. Γνα άσκηθώσιν είς τήν πάλην ένθα συχνά έφοίτα. διότι. ένώ προηγουμένως δέν έγένετο λόγος περί τοιούτου. έστω καί «σφαχτάρι». έπειδή δέν εΓταν Ενας». Coulon άκολουθοΟντες τήν γραφήν τών χειρογράφων καί δή τοΟ άριστου Πα R 1. δέν έπείραζε — διότι τό μέ «εύίππου» σημαίνει χώραν τρέφουσαν Γππους έπιτηδείους πρός πόλεμον. τό νά κλέψη δμως όλόκληρο σφαχτό. άν παραδεχθώμβν δτι μετά τόν στίχον 179 έξέπεσαν είς ή καί πλείονες στίχοι.

Ή δέ ψωρίασις δέν είναι νόσος τών πτωχών μόνον. τά δποΐα περιβάλλουν μέ τά πόδια των καί έτσι καίονταιι. τόσον πολύ σύνηθες καί παρ' ήμίν είς παρομοίας έκφράσεις" π. Κακώς δμως. ψώγω (Έπίχαρμ. ώς ή τοΰ κ. HP. καθώς είπομεν. άλλά καί τών πλουσίων. είναι δμως χαλί)ς πίστεως χαί άλλως άριστος συζητητής. ώς είναι έκεΐναι μερικών σχολιαστών. ένώ τδ κορμί των τρέμει άπ* τδ κρύο. "Αλλοι δέν έχουν καθόλου φωτιά είς τό σπίτι των καί μαζεύονται δπου βροΟν. ΤοΟτο δέν θά ίσχυε καί άν μόνον οί πτωχοί έλούοντο εις τά βαλανεΐα. έλούοντο άσφαλώς καί πολλοί πλούσιοι. δέν καίγεται». Τίνες δέ πράττουν. ένώ οί πτωχοί έχουν έκεΐ στήν «παραστιά» δυδ δαυλιά. έπειδή «κανένας άπό δσους κάθονται στή φωτιά γιά νά ζεσταθούν. Βάρναλην. χαί τότε δέν θά έπρεπε ν' άποκρούσωμεν τήν έρμηνείαν «καψίματα» καί ν* άναζητήσωμεν άλλας έντελώς άπιθάνου-.λ. ώς άπαιτεί τδ νόημα τοϋ οικείου στίχου. είς τούς πόδας ιδία. ούχΐ δέ «έπαγγελματίαν ποιητήν» (διότι τοιοΟτοι δέν όπάρχουν) κ. Λοιπόν ή λέξις φω)ς παράγεται έκ τοΰ ρ. τοΟτο θά τδ εΐπωμεν μετ' δλίγον.χ. γίνονται δηλαδή α( «παρδαλήθρες» χωρίς καί νά ζεσταίνονται' τά πόδια των καίονται. 102 Ahr). θά ήδυνίμην νά μή προσθέσω άλλο τι. "Ομως καί σοβαρά έγκαΰματα. Βάρναλης δμολογεϊ δτι ή έρμηνεία. Έπομένως τδ νά πάρΆ κανείς μίαν οιανδήποτε νόσον άπ' τά λουτρά δέν είναι ποσώς σημείον πενίας καί μάλιστα έσχάτης. είς δέ τά δημόσια λουτρά. έκείνων ο( όποιοι πλησιάζουν πολύ στή φωτιά. θερμαίνονται δέ καί οί ένοικοι. porsAS . ώς λέγει δ κ. «σήμερα ζεματάει δ ήλιος = πολύ θερμαίνει» κ. Καί περί μέν τοΟ «εύίππου» τοσαΟτα. Φωίδες έπομένως κατά λέξιν μέν είναι τά ξηροψησίματα. «είναι άσφαλώς καλύτερη άπό ιών άρχαίων σχολιαστών». δπως οί άλήτες γύρω άπδ τδ μαγκάλι. «μ' έκαψε δ ήλιος = πολύ μέ έθέρμανε». τά βαλανεΐα. Β. άκόμη και τρίτου βίθμοΰ τοιχΟτα. διότι Ιδια δέν είχον καί τότε πάντες οί εύποροι. Βάρναλη. καθώς δέν έχουν καί τώρα. ό δποϊος «ούκ έθέλει μέν ραδίως πείθεσθαι».72 Κ&2ΤΛ ΒΑΡΝΑΛΗ διώρθωσεν «έκ τής πάλης θοινημάτιον» και άλλοι άλλως. Αί «παρδαλήθρες» δμως είναι σήμα κατατεθέν τής πενίας. ή ν δίδω έγώ.τ. κατ* έννοιαν δέ καί κατά τά πράγματα τά έρυθήματα τά δποΐα έμφανίζονται εις τά γυμνά μέλη τοΟ σώματος. άφοΟ ό χ. χωρίς νά είναι ήναγκασμένοι νά «πέφτουν έπάνω στή φωτιά» γιά τά ζεσταθούν. διότι ή λέξις θά εκείτο δπερβολικώς καί τό δλον θά ήτο σχήμα ύπερβολής. αν δέν ήθελα νά πείσω «έντελώς» τόν έκλεκτδν διανοούμενον. διότι οί πλούσιοι είχον καί έχουν κατά τόν χειμώνα άφθονη φωτιά στό τζάκι των — άς άφήσουμε τά καλοριφέρ — καί θερμαίνεται 6λόκληρον τό δωμάτιον. πού τοποθετείται άπ* έξω. καλόν φιλόλογον καί ποιητήν. άν έσήμαινεν ή λέξις. ξηροψήνω. Περί δέ τών «φωίδο>ν έκ βαλανείου». ή καί δλως άνοήτους. τό δποΐον σημαίνει: ξηραίνω στή φωτιά ή xal στόν ήλιο.

ψεύτη. Καί νά πώς άρχίζει άπδ «ύψηλή περιωπή» τδ ξετίναγμα τοΰ «Πατέρα τής Ιστορίας» : «Πολλούς ώς τώρα έχει έξαπατήσει τδ άπλοϊκδν ύφος τοΰ 'Ηρόδοτου. πώς δ Πλούταρχος αύτδς είναι. Αύτδ είναι άλλο ζήτημα. δέν μπορεί νά είναι δ σοβαρός καί παντογνώστης Πλούταρχος. Βοιωτός ή Κορίνθιος. Ή πραγματεία του έχει τδ λεχτικδ καί τδ ύφος τοΰ Πλούταρχου. έπειδή στήν «Ιστορία» του άδίκησε τούς Βοιωτούς καί τούς Κορίνθιους. τοΰ άρματος στήν πατρίδα του Χαιρώνεια. Δέ θέλουμε νά ύποστηρίξουμε τήν «ιστορικότητα» τής ιστορίας τοΰ 'Ηρόδοτου. ή σοβαρότητα τοΰ στοχασμοΰ καί δ διδαχτικδς σκοπός. ψεύτικος ! Συγγραφέας τοΰ λιβέλλου. τοΰ βοιωτάρχη στή Θήβα καί τοΰ πολίτη στήν Αθήνα. 'Αξίζει τδν κόπο νά παρακολουθήσουμε τή μικρόχαρη έπιχειρηματολογία αύτοΰ τοΰ Ψευτοπλούταρχου. πού χωρίς κόπο "καί πολύ εύκολα διατρέχει τά γεγο- . συκοφάντη. φιλοβάρβαρο καί δουλόφρονα. δ ίσόβιος ιερέας τοΰ Δελφικοΰ 'Απόλλωνα. μέ τδ άψογο ήθος. Μέ τή διαφορά..«ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΗΡΟΔΟΤΟΓ ΚΑΚΟΗΘΕΙΑΣ» ΕΝ είχε μονάχα δ θειος "Ομηρος τδν Άρνητή του. Μάς ένδιαφέρει πρδ πάντων ή μοχθηρία τοΰ έπικριτή του.. πού τιμήθηκε μέ τδ άξίωμα τοΰ ύπάτου στή Ρώμη. τδ γραμματικό Ζωίλο* είχε κι δ γδης 'Ηρόδοτος τδν Άρνητή του. Ό συγγραφέας αύτοΰ τοΰ λιβέλλου θά τανε κανένας μοχθηρός καί στενοκέφαλος «διανοούμενος». πού κινημένος άπό δημοκοπικδ τοπικισμό θέλησε ν' άποδείξει τδν 'Ηρόδοτο κακοήθη. τής λείπει δμως τδ ήθος. τδ μεγάλο βιογράφο και ήθικοφιλόσοφο Πλούταρχο. πού έχει τδν τίτλο «Περί τής 'Ηροδότου κακοηθείας».

άλλοτε μεταφράζοντας «έπί λέξει» κι άλλοτε δίνοντας σύντομη περίληψη τών έπιχειρημάτων του : Πρώτο : "Οποιος χρησιμοποιεί στήν έξιστόρηση τών γεγονότων τά πιδ υπερβολικά (βαριά) έπίθετα και ρήματα. Ό καλδς Ιστορικός πρέπει δσες άλήθειες τίς ξέρει άπδ μοναχός του νά τΙς γράφει κι άπ' δσα άκούει νά προτιμώ τά καλύτερα άπδ τά χειρότερα. χωρίς νά Ιχουνε καμιά θέση στδ θέμα του.» Ά π ' τήν άρχή καταλαβαίνει κανείς μέ τί άνθρωπο Ιχει νά κάνει. Δεύτερο: "Οποιος συγγραφέας μακραίνει καί κυκλογυρίζει έπίτηδες τήν άφήγησή του γιά νά παρεμβάλει τ' άτυχήματα ή τΙς άνάρμοστες κι δχι ήθικές πράξεις κανενοΰ. τότες ή άξία τής πράξης μικραίνει. αύτδς δλοφάνερα είναι κουτσομπόλης. Πέμπτο: "Οταν ή αιτία καί ή πρόθεση τών πράξεων δέν είναι γνωστή κι δ ιστορικός συμπεραίνει τίς χειρότερες αιτίες καί προθέσεις. ήθος του!. πώς δ Αλέξανδρος Ικανέ τά κατορθώματά του εύκολα καί χωρίς κόπους· κι άλλοι.. "Ετσι ot κωμικοί ποιητές κατηγορούν τδν Περικλή.χ. Τρίτο : "Ενας κακοήθης ίστορικδς άποφεύγει νά πεΐ τδ καλό. ένώ υπάρχουν άλλα έλαφρότερα. Ά λ λ ' έπειδή τή μεγαλύτερή του κακοήθεια τήν Ιδειξε άπέναντι τών Βοιωτών καί τών Κορινθίων. «δυσμενής έστι καί κακοήθης».. Συνεχίζουμε. δταν τδ φέρ' ή περίσταση.. καθώς π.. καθώς τδ λένε μερικοί γιά τδ Φίλιππο (τδν πατέρα τοΰ μεγάλου Αλεξάνδρου). ένώ μπορεί νά τδν πεΐ άνθρωπο. "Ομοια λένε άλλοι. θεωρώ καθήκον μου ν* άμυνθώ υπέρ τών προγόνων και τής άλήθειας συγχρόνως. πού πίστευε στή μαντική.. δέν είναι άνθρωπος μέ καλές προθέσεις. "Οταν υποστηρίζεις. δταν άποκαλεΐ κανείς τδ Νικία «θεόληπτο». Τδ νά έπαινεΐ κανένας μέ τδ ζόρι δέν είναι λιγότερο κακδ άπδ τδ νά χαίρεται βρίζοντας. Τέταρτο: Δέν είναι σημάδι καλοϋ ίστορικοϋ ήθους τδ νά προτιμά δ συγγραφέας άπδ δυδ πληροφορίες τή χειρότερη. πώς μιά καλή πράξη Ιγινε γιά χρήματα κι δχι άπδ παληκαριά. φιλότιμο! Γιατί δποιος τά Ινδοξα Ιργα τ' άποδίδει σέ φαϋλες αιτίες (έπειδή δέν ήμπορεΐ άπροκάλυπτα νά κατηγορήσει τά Ιργα) αύτδς είναι φτονερδς καί κακοήθης.. πώς δ Τιμόθεος (περίφημος . πώς Ικανέ τδν πόλεμο τδν Πελοποννησιακό παρασυρμένος άπδ τήν Ασπασία καί τδ Φειδία κι δχι άπδ..74 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ νότα" πολύ περισσότερους δμως τούς Ιχει έξαπατήσει τδ.

δπως πιστεύει ό Ψευτοπλούταρχος. ό . Τού λέγει.ΚΡΙΤΙΚΑ — ΑΡΧΑΙΟΙ 85 'Αθηναίος στρατηγός τοϋ Δ' αιώνα. τά φανερά ή ύπουλα. μετάφρ. Ό δρος αύτός δέν έχει τή συνηθισμένη σημασία τού άνήθικου παρά τού κακόπιστου καί τοΰ μοχθηρού. "Εχτο: "Οσοι κακολογούν άπ' εύθείας. « Ό Πλούταρχος δέν άνέχεται τήν έλαφράν τού 'Ηροδότου καταλαλιάν. Σ. άφοΰ είπε τό Σωκράτη «άπαίδευτον καί φαΰλον καί άκόλαστον. ένώ άρνοΰνται τήν κακοήθεια. Κι άνασκευάζει μονάχα μερικές γιατί «τάλλα ψεύσματα καί πλάσματα βουλομένοις έπεξιέναι πολλών άν βιβλίων δεήσειεν». πώς δέν πιστεύουνε σ* δ. άρνητή. Μενάρδου). είναι καί κακοήθεις καί «άνελεύθεροι». άν θέλαμε νά άνασκευάσουμε δλες τίς ψευτιές του καί τις μυθοπλαστίες του. ό Ψευτοπλούταρχος κατηγορεί τόν «Πατέρα τής Ιστορίας» γι'. καθώς π. τά έχει ό Ηρόδοτος. Πρέπει δμως νά διασαφήσουμε έδώ τόν δρο «κακοήθης». Ό Άριστόξενος. Ό Ιστορικός δμως τών έλληνικών γραμμάτων Γιλβέρτος Μώρρυ. αύτοί. θά μάς χρειαζότανε νά γράψουμε πολλά βιβλία. χαραχτηρίζει αύτήν τήν «κακοήθεια» τού 'Ηρόδοτου σάν τό πιό άληθινό στοιχείο τής Ιστορίας του. Ά ς δούμε τώρα μέ ποιόν τρόπον όέπικριτής τού 'Ηρόδοτου άνασκευάζει μερικές άπό τίς «κακοήθειές» του.. τό έκανε ό Άριστόξενος. τότες είναι κυρίως άληθινός· ή άλλη του άφήγηση είναι γεμάτη άπό ύπερφυσικότητες καί μυθοπλαστίες.τι πολλοί θέλουνε νά πιστεύουν. λοιπόν. τούς δνομάζω θρασεΐς καϊ μανιακούς· δσοι δμως ρίχνουν τά βέλη τής διαβολής «πλαγίως και έκ τού άφανοΰς» λέγοντας.χ. δηλ. α) Ύπήρχεν ένας «έθνικός» ήρωας τών Λακεδαιμονίων. Καί πραγματικά ό 'Ηρόδοτος. Ό άρνητής. πού παραδέχεται τό λίβελλο «Περί τής 'Ηροδότου κακοηθείας» γιά γνήσιο έργο τού Πλούταρχου. πώς κοιτάζει πάντα νά μικρύνει μέ τρόπο φανερόν ή πλάγιο τή δόξα τής 'Ελλάδας καί τό ήθος τών μεγάλων της άνδρών. Μ' αύτούς μοιάζουνε κι δσοι κατηγορώντας κάποιον προσθέτουνε καί κανέναν έπαινο. έπήνεγκεν : άδικία δ* ού προσήν!» "Ολα. γιός τοϋ Κόνωνα) δλες τΙς έπιτυχίες του τΙς χρωστάει στήν τύχη κι δχι στό μυαλό του. δταν ψέγει τήν άδυναμία τής άνθρώπινης φύσης. αύτά τά έλαττώματα. ήτις έγκλείει τόσην άλήθειαν»! (Μώρρυ : «'Ιστορία τής 'Ελληνικής Λογοτεχνίας». ό Ζωίλος τού 'Ηρόδοτου..

δηλ.76 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ Όθρυάδας «τά μάλιστα έν αύτοΐς τιμώμενος». "Οσο γιά τά 10 τάλαντα. Άλλά (παρατηρεί δ Ψευτοπλούταρχος) ή ντροπή τοΰ Όθρυάδα σημαίνει ήττα τών Σπαρτιατών ! Γιατί μονάχα δποιος νικιέται ντρέπεται" οποίος δμως νικά είναι τιμή του νά ζεΓ. Ό Όθρυάδας δμως ντράπηκε νά γυρίσει μοναχός του στή Σπάρτη. Δίυλλος εΓρηκεν». "Οποιοι θά νικούσαν. «σαφώς έξελήλεγκται ψευδόμενος» δ ιστορικός. πού καί νικητής άκόμη δεν ήθελε νά ζήσει μετά τό σκοτωμό δλων του τών συντρόφων. τόν έξύβρισε. Κ' οί παραδόσεις εΓτανε πράμα «ίερό». Άνύτου τό ψήφισμα γράψαντος. Αύτά δμως δλα δέν είναι άρκετά γιά ν' άναιρέσουνε τήν πρόφαση τής πανσελήνου.Χ. Ό 'Ηρόδοτος φυλαγότανε πολύ νά μή θίξει τά θεΐα καί τά ίερά. άν τέτια εΓταν ή παράδοση . γιά νά πλερωθεί πολλά χρήματα. Άλλά τήν παράδοση αύτήνε τή δημιούργησαν οί Γδιοι οί Σπαρτιάτες γιά νά δείξουνε. ποί> «μονομαχήσανε» έναντίον άλλων 300 Άργείων στά 546 π. πώς δ Όθρυάδας είχε τόσο φιλότιμο. αύτοί θά παίρνανε τή θυρεάτιδα. Κι δτι πραγματικά πήρε δέκα τάλαντα «δωρεάν έξ Αθηνών. Λοιπόν δ 'Ηρόδοτος «διαλελύμανται τόν Όθρυάδαν». . "Ηθελε δμως (λέγει δ κατήγορός του) νά κολακέψει τούς Αθηναίους μ' αύτή του τήν ψευτιά. θά πρεπε νά τήν άνασκευάσει μέ τό σοφιστικό τρόπο τοΰ έπικριτή του . δπως μας διηγιέται δ 'Ηρόδοτος. Άλλά στή μονομαχία σκοτωθήκαν δλοι — οί 599'—καί σώθηκε μόνος ό Όθρυάδας. πώς οί Σπαρτιάτες γιά νά μή βοηθήσουν τούς Αθηναίους στό Μαραθώνα προφασιστήκανε. άνήρ Αθηναίος ού τών παρημελημένων ( = άναξιοπίστων) ίστορίςι. Άλλά τί φταίει δ 'Ηρόδοτος. Ό Όθρυάδας εΓτανε μαζί μέ τοί>ς 300 Σπαρτιάτες. πώς δέ εΓταν άκόμα πανσέληνος καί δέ θέλανε νά πατήσουνε τό παλιό τους έθιμο. άλλά τότε νά μή τούς έσύμφερνΞ νάτόν παραβοΰν. ΙΙώς . αύτά δέν πληρωθήκανε γιά τόσο μικρή δούλεψη. γιά μιά ψε DTtXYj 7Γ ανσέληνο ! Αύτό θά τό έξετάσουμε παρακάτου . γιά τήν κατοχή τής θυρεάτιδας τής Κυνουρίας. β) Ό 'Ηρόδοτος μάς πληροφορεί. Γιατί οί Σπαρτιάτες «μυρίας άλλας έξόδους πεποίηνται μηνός ίσταμένου (στις άρχές τών μηνών) μή περιμείναντες τήν πανσέληνον». κι αύτοχτόνησε στό πεδίον τής μάχης. Καί στό σημείο αύτό λέγει δ έπικριτής του. Μποροΰσαν οί Σπαρτιάτες χιλιάδες φορές νά παραβήκανε τό νόμο.

ναύαρχο τών Αθηναίων. δ Λεωνίδας είχε μαστιγοφόρους νά χτυπάνε τούς Θηβαίους. άφοϋ εΓχανε στδ μέτωπο τή βούλλα τής άτι μίας . Γιατί οί τριακόσιοι δέ σκοτωθήκανε δλοι «έν τοις στενοΐς πρδς τδν Κολωνδν» παρά.ΚΡΙΤΙΚΑ — ΑΡΧΑΙΟΙ 85 γ) Ό Ηρόδοτος στήν έξιστόρηση τής μάχης τών Θερμοπυλών καί «τοϋ Λεωνίδου τήν μεγίστην ήμαύρωσε πράξιν». ώς άνθρώπινα. δταν μάθανε τή νύχτα. Ό Ψευτοπλούταρχος προτιμά τ' άπίθανα γιά ώραιότερα άπ' τά πιθανά. πώς οί βάρβαροι τούς κυνίηγήσανε.. Άλλά γι' αύτδ δέ φταίει δ 'Ηρόδοτος. είναι καί τά εξής : α) "Οταν δ έλληνικδς στόλος μέ τδ Θεμιστοκλή. καί ύπ' άνάγκης έχόμενοι». Απλούστατα : εΓτανε «σύμμαχοι» μέ τδ ζόρι ! Ανάμεσα στά πολλά «ψεύσματα καί πλάσματα» τού μοχθηρού καί κακόπιστου 'Ηροδότου. γιά νά βροϋνε τή σκηνή τοϋ Ξέρξου καί νά τόνε σκοτώσουνε. γιά νά προχωρούνε στή μάχη. πώς οί Θηβαίοι «άέκοντες Ιμενον και ού βουλόμενοι. Δηλ. Μέ τά σπαθιά τους άνοιγαν ε δρόμο καί φτάσανε στή βασιλική σκηνή. οί "Ελληνες τρομάξανε. Έκεΐ δμως «ύπδ τών βαρβάρων πανταχόθεν περιχυθέντων διεφθάρησαν». ναύαρχο τών Λακεδαιμονίων. Κι δ έπικριτής του ρωτά : «ΤΙς άν τούτου (τοϋ Ηροδότου) ώμώτερος γένοιτο συκοφάντης . πού τ' άνασκευάζει δ Ψευτοπλούταρχος. δ) Στήν Γδια τή μάχη τών Θερμοπυλών δ'Ηρόδοτος άφηγιέται. έφτασε στδ Αρτεμίσιο κι άντίκρυσε τ' άμέτρητα πλοΐα τών Περσών. ναύαρχο τών Κορινθίων. γεμάτα στρατό. σηκωθήκανε καί πήγανε στδ στρατόπεδο τών Περσών.. τδν Ευρυβιάδη. "Επειτα πώς εΓτανε δυνατδ οί Θηβαίοι νά πολεμήσουνε «προθύμως» σά σύμμαχοι τών Περσών στίς Πλαταιές.» Γιατί πρώτα πρώτα στρατηγδς τών Θηβαίων στίς Θερμοπύλες εΓταν δ Άνάξανδρος κι δχι δ Λεοντιάδης. Κι δταν εΓδανε. πώς νικούσαν οί Πέρσαι. γιατί «παρά δόξαντά πράγματα . ξεκόψαν άπδ τδ στρατδ τοϋ Λεωνίδα καί τρέξανε μέ τά χέρια ψηλά πρδς τούς βαρβάρους φωνάζοντας : εΓμαστε μέ τδ μέρος σας ! Ά λ λ ' οί Πέρσες πολλούς άπ' αύτούς τούς σκοτώσανε και τούς άλλους δ Ξέρξης τούς στάμπαρε στδ μέτωπο μέ καυτδ σίδερο τδ μονόγραμμά του. καί τδν Αδείμαντο. άρχίζοντας άπδ τδ στρατηγό τους Λεοντιάδη.

«τοις τε Εύβοεΰσι έκεχάριστο αύτός τε δ Θεμιστοκλής έκέρδηνε. Άλλ' δ Εύρυβιάδης δέν άκουγε. Τά έπιχειρήματα δμως τοϋ Φευτοπλούταρχου δέν είναι Ιστορικά : είναι ήθικά καί πατριωτικά καί δέν έμποδίζουνε. δηλαδή : Έχει οί "Ελληνες βάλανε z<J λαμπρά ϋεμέλια τής Ιλευ&ερίας τους. πώς δέ μένει. καθόλου τήν πληροφορία τοΰ 'Ηρόδοτου νά είναι «ίστορική». "Ο- . μείνανε' κι* έτσι καί τδ χατήρι τών Εύβοέων έγινε κι δ Γδιος δ Θεμιστοκλής κέρδισε τά υπόλοιπα 17 τάλαντα ή. Καί τότες δ Θεμιστοκλής έδωσε άπδ τδ ποσδν αύτδ δέκα τάλαντα στδν Εύρυβιάδη καί τδν «έπεισε» νά μείνει! Ό Αδείμαντος δμως φώναζε. τδν άνασκευάζει μέ Ιερή άγανάχτηση : « Ό Πίνδαρος. «Ούτοί τε δή πληγέντες δώροισι άναπεσπασμένοι ήσαν». πού δέν εΓτανε άπδ πόλη σύμμαχο τών 'Ελλήνων. δταν σέ κάποιον ύμνο του άνάφερε τδ Αρτεμίσιο. άφοΰ δωροδοκηθήκαν δ Εύρυβιάδης κι δ Αδείμαντος μέ τά χρήματ' αύτά. δ κόσμος νά χαλάσει! Κι δ Θεμιστοκλής τοΰ είπε : «Δέ θά μας άφήσεις. Ένώ δ 'Ηρόδοτος. Κι δ Ψευτοπλούταρχος. δηλ. Οί Εύβοεϊς δμως είχαν άνάγκη άπδ τήν παρουσία τοΰ έλληνικοΰ στόλου. πού μερικοί τόνε λένε κόσμημα τής 'Ελλάδας. ΙΙήγανε. Τότε πήγανε στδ Θεμιστοκλή και τοΰ δώσανε τριάντα τάλαντα. έλάνθανε δέ τά λοιπά έχων». πού είχε είς βάρος της τήν κατηγορία. Αύτά λέγει δ 'Ηρόδοτος στδ 8ο βιβλίο του. γιά νά μπορέσουνε νά μεταφέρουνε στήν Ελλάδα τά παιδιά τους και τούς δούλους.ΚίίΣΤΑ 78 ΒΑΡΝΑΛΗ τών βαρβάρων άπέβαινε» και θέλανε νά φύγουν. και παρακαλέσανε τδν Εύρυβιάδη νά μείνει. λοιπόν. γιατί έγώ θά σοΰ δώσω μεγαλύτερα δώρα άπ' δσα θά σοΰ δινε δ βασιλιάς τών Περσών γιά νά φύγεις». πώς πήγε μέ τούς Πέρσες. δπως λέει δ 'Ηρόδοτος. «δωροδοκίας καί κλοπής έργον άποφαίνει τήν νίκην έκείνην γενομένην καί τούς "Ελληνας άκουσίως άγωνισαμένους». άλλά άπδ πόλη. γιά νά καταφέρει τδν έλληνικδ στόλο νά μείνει καί νά ναυμαχήσει στά νερά τής Εύβοιας. Καί τοϋ έστειλε στή ναυαρχίδα του τρία τάλαντα. «έπεφώνησε» : "091 παίδες Ά&ηναΙων ίβάλοντο φαεννάν χρηπίδ' Ιλεν&ερίας.

πώς δ μεγολοφυής αύτδς Αθηναίος καί σωτήρας τής 'Ελλάδας. άποδείχνεται έχθρδς καί τών Αθηναίων. Πέρσες ή Αίγύπτιοι. Άλλά δέ φτά- . Καί μάλιστα άφαιρεΐ τά πρωτεία τών Αθηναίων μέ τδ στόμα τοΰ Απόλλωνα. πού είχανε στήν τσέπη τους οί ναυάρχοι τους είτε κ' οί ίδιοι τους οί ναύτες κ' οί δπλίτες. δέ μας ένδιαφέρει. Ειτε ή γνώμη αύτή είναι άληθινή είτε είναι ψεύτικη. δπως δ Αίσωπος βάζει νά λένε τά ψέματά του τά κοράκια κ' οί μαϊμούδες. Καί ρωτήσανε τδ θεδ δλοι μαζί. "Ομως τέτια συζήτηση δέν είναι σοβαρή. Ή δόξα δμως τής νίκης μένει άκεραιη γιά τούς "Ελληνες. Γιατί στή μάχη άπάνω άντικρύσανε τον κίνδυνο μέ τή ζωή τους κι δχι μέ τά τάλλαρα. Άλλωστε δ ίδιος δ Πλούταρχος στδ «Βίο τοΰ Θεμιστοκλέους» άναφέρει.».' Καί προσθέτει δ Ψευτοπλούταρχος: «Δέ βάζει νά τά λένε αύτά Σκύθες. Καί τότες δ Απόλλωνας άπάντησε. Καί ζήτησε άπδ τούς Αίγινήτες νά τοΰ στείλουνε τ' «άριστεΐα» τής έν Σαλαμίνι ναυμαχίας. πώς άπδ δλους μέν τούς "Ελληνες πήρε. β) "Γστερ' άπ' τή νίκη τής Σαλαμίνας οί "Ελληνες στείλανε στούς Δελφούς «άκροθίνια» (=rμέρος τών λαφύρων). λοιπόν. οί τρεις στρατηγοί θά μοιράσανε άπ' αύτά τά χρήματα στά πληρώματα γιά νά τά πείσουνε νά μείνουν. άπδ τούς Αίγινήτες δμως δέν έπήρε. είτανε «σύντονος χρηματιστής» ήτοι μεγάλος παραδόπιστος. Δηλαδή δ Απόλλωνας άναγνώρισε.ΚΡΙΤΙΚΑ — ΑΡΧΑΙΟΙ 85 πως ξέρουμε. Ή άξία τών μεγάλων άνθρώπων δέν κρίνεται άπδ τίς άδυναμίες τους παρά άπδ τή δύναμή τους τής πράξης ή τού στοχασμοΰ. είχε άδυναμία στά χρήματα. Πιθανότατα. ή πειθαρχία κ' ή ενότητα στδ στόλο τών 'Ελλήνων έκείνης τής έποχής δέν είτανε καί περίφημη. Ό καθένας λογάριαζε τή δική του «πατρίδα» καί μέ τδ παραμικρδ είταν έτοιμος νά τδ σκάσει. Καί μ' αύτή του τήν πληροφορία δ 'Ηρόδοτος άφαιρεΐ άπδ τούς Αθηναίους τά πρωτεία («άπωθεΐ τών έν Σαλαμίνι πρωτείων τάς Αθήνας») καί «τδν Αθηναίων τδν στέφανον άφελόμενος Αίγινήταις έπιτίθησιν. πώς οί Αίγινήτες δείξανε στή ναυμαχία τήν άνώτερη άνδρεία άπ' δλους τούς "Ελληνες. "Ετσι δ φίλος τών βαρβάρων 'Ηρόδοτος. έάν τά «άκροθίνια» αύτά τά βρίσκει «πλήρη καί άρεστά». δ έχθρδς τών Κορινθίων καί τών Θηβαίων. άλλά χρησιμοποιεί τδ πρόσωπο τοΰ Πυθίου Απόλλωνα !».

άφοΰ οί Σπαρτιάτες νικήσαν άοπλους καί άτζαμήδες έχθρούς «τί ούν περίεστιν Ινδοξον ή μέγα τοΐς Έλλησιν άπ' Ικείνων τών άγώνων. Χτυπάει τόν 'Ηρόδοτο γιά μερικές του πληροφορίες καί κρίσεις. πού είχαν άπέναντί τους τούς Σπαρτιάτες «ώς πρός τό θάρρος καί τήν παληκαριά δέν εΓταν κατώτεροι άπό τούς άντιπάλους των. Ό 'Ηρόδοτος μπορεί νά λέγεται «πατέρας τής ιστορίας» κι ώς ενα βαθμό είναι καί παραείναι. δμως τό Ιργο του δέν είναι ιστορία. πού είχε. τήν άμεροληψία καί τήν πείρα τοϋ κόσμου. 'Αλλ' άν Ιτσι εΓτανε τά πράματα κ' Ιτσι τά ξέραν δλ' ot "Ελληνες. Πρέπει νά φυλαγόμαστε άπό τίς βλασφημίες καί τήν κακολογία του «ίνα μή λάθωμεν άτόπους καί ψευδείς περί τών άρίστων καί μεγίστων τής 'Ελλάδος πόλεων καί άνδρών δόξας λαβόντες».. Ινα είδος «παραμυθά».. πού γύριζε άπό πολιτεία σέ πολιτεία καί διάβαζε στις άγορές καί στις γιορτάδες τούς «λόγους» του. εΓταν δμως «άνοπλοι καί άνεπιστήμονες». καί δέν μπαίνει καθόλου στή βαθύτερην ούσία του Ιργου του. "Αρα. Είναι σοφιστής. πού άποδείχνουνε τήν άνωτερότητα.80 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ νουν δλες αύτές του ot «κακοήθειες»· άφαίρεσε κι άπό τούς Λακεδαιμονίους τό «περιβόητον ΙΙλαταιάσι κατόρθωμα». Καί τελειώνει τήν έπίκριση ό Ψευτοπλούταρχος Ιτσι: « Ό Ηρόδοτος τά λέγει μέ τρόπο εύχάριστο κι άπατα τούς άναγνώστες. Γιατί μάς λέγει. πού γυρίζανε κι αύτοί άπό πόλη σέ πόλη καί ψάλλανε τά Ιπη τοϋ 'Ομήρου. πώς ot Πέρσες. δέν Ιχει δμως εύρύτητα πνεύματος. Ά λ λ ' ό 'Ηρόδοτος άντί . Καί μήπως τό νά νικούν οί λίγοι τούς πολλούς δέν εΓτανε άρκετή δόξα. μπορούσε ό 'Ηρόδοτος νά τ' άλλάξει. Ό Ψευτοπλούταρχος Ιχει παρατηρητικότητα κ' έξυπνάδα. Είναι ενα σύνολο άπό «λόγους». δπως λέγει ό Μώρρυ (κι άπ' αύτόν δανειζόμαστε τούς περισσότερους χαραχτηρισμούς μας γιά τόν Ηρόδοτο) Ινας έπαγγελματίας άφηγητής. "Εμοιαζε μέ τούς ραψωδούς. ΙΙρό παντός δέν Ιχει Εστορικό τάλαντο. δημοκόπος καί στενής άντίληψης άνθρωπος.». Καί πρό πάντων άγνοεΐ τήν άληθινήν άνθρώπινη φύση. Δέν μπορεί νά κοιτάξει τήν πραγματικότητα άντικειμενικά. ΕΓταν.

Ό 'Ηρόδοτος είναι δ "Ομηρος τής πεζογραφίας. Καταδικάζει δμως τΙς ώμότητές τους καί τΙς λεηλασίες. "Ομοια δείχτηκε αύστηρδς πρδς τούς Κορίνθιους καί τούς θηβ . διάβαζε τά Ιργα καί τά κατορθώματα άληθινών ανθρώπων καί περιέγραφε τόπους πραγματικούς.ΚΡΙΤΙΚΑ —ΑΡΧΑΙΟΙ 81 νά ψάλει τά «κλέα» μυθικών ήρώων καί νά περιγράψει φανταστικούς τόπους. πού στέκει δλότελα άντικειμενικδς καί δίκαιος κριτής μπροστά στούς θαμπωτικούς ή σκοτεινούς πίνακες τών άνθρώπινων πράξεων. Ζητώντας λοιπδν νά εύχαριστεί τδ άκροατήριό του. ΕαΙτδ Ιργο του αύτδ τδ χαραχτηρίζει δΓδιοςσάν «ίστορίης άπόδεξιν». Γι" αύτδν Γσα Γσα τδ λόγο δέν άποφεύγει νά λέγει τδ κακό. γιατί δέν τοϋ δίνει μεγάλη σημασία* τδ θεωρεί άναπόσπαστο άπδ τήν άνθρώπινη φύση.τι καλδ έχουνε δέν τδ κρύβει.τι δέ θά καταλαβαίναν άμέσως οί άμόρφωτοι άκροατές τους. τή φιλαλήθειά τους. Τούς βαρβάρους έξαφνα δέν τούς βρίζει. ώστε άπ' αύτήν τήν άποψη τδ έργο αύτδ έγινε «κτήμα ές άεί». παραδεχότανε τήν έπέμβαση τοϋ θείου στίς άνθρώπινες πράξεις. "Ο. Διάβαζε γιά νά εύχαριστεϊ και νά φρονηματίζει τδ άκροατήριό του μέ τδ πλήθος τών γνώσεών του και νά πληρώνεται γι'αδτό. ΚαΙ γιά νά μπορέσει νά στηρίξει «λογικά» τά θαυμαστά καί τ' άπίθανα. καθώς καί τΙς μαστιγώσεις τών δούλων καί τών στρατιωτών τους. προσπαθούσε νά έξάπτει τήν περιέργειά τους. σύνθετε «άγώνισμα ές τδ παραχρήμα» κατά τή γνώμη τοϋ Θουκυδίδη. δηλ. 'Επομένως δέν καταλαβαίνει τίποτα δ Ψευτοπλούταρχος άπ* αύτδ τδ ψυχικδ μεγαλείο τοϋ 'Ηρόδοτου. έκανε ένα έργο τόσο ζωντανδ καί τόσο άπλδ καί χαριτωμένο. λοιπόν. Κ' είναι δ πρόγονος τοϋ Μολιέρου καί τοϋ Τολστόη· κ' οΕ δυδ αύτοί μεγαλοφυείς λογοτέχνες διαβάζανε τά έργα τους δ πρώτος στίς γυναίκες καί στά παιδιά τών ήθοποιών κι δ δεύτερος στούς μουζίκους. πράματα θαυμαστά κι άπίθανα πολλές φορές. Κι δμως μέ τδ νά έρχεται σέ άμεση πνευματική καί συναισθηματικήν έπαφή μέ τά λαϊκά στρώματα. τήν έλευθεριότητά τους καί τήν πολιτική τους δργάνωση. Γιά ν' άρέσει στούς λαϊκούς άκροατές του. Τούς διηγότανε. Τούς θαυμάζει γιά τήν άνδρεία τους. ΕΓτανε βαθύτατα πεπεισμένος γιά τήν άδυναμία τής άνθρώπινης φύσης κι έτσι άπδ τή μιά μεριά άναγνώριζε δλους τούς ήρωισμούς της καί άπδ τήν άλλη συχωρνοϋσε δλα της τά σφάλματα. σάν έκθεση τών ποικίλων γνώσεών του. γιά ν' άφαιροϋν δ.

Αύτή ΓσαΓσα ή άπαίτηση μάς κάνει νά παραδεχόμαστε. Μενάρδου). πώς αύτδς δέν πιστεύει σέ μερικά θαύματα. Ό συγγραφέας αύτών τών λόγων είχε μεγάλη παραστατική δύναμη κ* εΓτανε γόης άφηγητής. "Ομοια εΓτανε γεμάτη παραμύθια κ* ή προφορική παράδοση. "Ολ* οί πρωτυτερινοί του «λογογράφοι» (χρονογράφοι "Ιωνες) εΓτανε γεμάτοι παραμύθια. .82 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ βαίους. Πάντως δ 'Ηρόδοτος έδειξε σχετικά μεγάλο ψυχικδ θάρρος. Γι' αύτδν τδ λόγο δ 'Ηρόδοτος μήτε τήν παράδοση τόλμησε νά θίξει μήτε τούς θεούς. μετάφρ. Ό Ψευτοπλούταρχος είχε τήν άπαίτηση άπδ τδν 'Ηρόδοτο νά μεγαλοποιεΐ τά πράγματα καί νά κρύβει τά έλαττώματα τών «έθνικών ήρώων». είναι πρδ πάντων λογοτεχνική. δταν πολλές φορές δμολογεΐ. πού σεβότανε τΙς παραδόσεις του. «ών άλλως ή ύπεράσπισις δέν θά ήτο πειστική» (Μώρρυ «'Ιστορία τής 'Ελληνικής Λογοτεχνίας». Σ. ήγουν ή άξία τού 'Ηρόδοτου. Ή ούσία. Κ' ή παράδοση αύτή εΓταν «ιερή». φταίνε οί πηγές του. Καί πραγματικά ή όπεράσπιση. καί πολύ μεγαλύτερο θάρρος. "Αν έχει ιστορικά σφάλματα δ 'Ηρόδοτος. δέν είναι καθόλου πειστική. Δέν μπορούσε νά τή θίξει δ 'Ηρόδοτος. άφού διάβαζε τδ έργο του μπροστά στδ λαό. πού έπιχειρεΐ δ Ψευτοπλούταρχος τών Θηβαίων καί τών Κορινθίων. δπως σεβότανε καί τούς θεούς του. δταν σημειώνει τά έλαττώματα τών μεγάλων άνδρών. δπως εΓταν δ άληθινδς Πλούταρχος. πώς δ συγγραφέας τής «'Ηροδότου κακοηθείας» δέν μπορεί νά είναι ιστορικός. πού τόσο πλατιά τή χρησιμοποίησε δ 'Ηρόδοτος.

δμως τόν τάφο τρυ τόνε πλακών' ή άσήκωτη πλάκα τής συκοφαντίας σά ριζιμιό λιθάρι. δέν είσαστε άριστοκράτες. άπό τούς Ολιγαρχικούς. είμαστε δλ' of λαοί σκλάβοι. αί.. ώ άντρες δικαστές. Πέταξε. λέει. Κ' ή ρετσινιά τοΰ μείνε. Ό ποιητής είναι δικός σας. πού τήνε πέταξα .. Σάιοι. Μισούσε τή σειριά τοϋ πατέρα του κι άγαποΰσε τή σειριά τής μάνας του. "Εχει πεθάνει πρίν άπδ δυόμιση χιλιάδες χρόνια. Ό Πίνδαρος πρόδωσε τήν πατρίδα του. Τό μολογάει μοναχός του. γιά νά σώσει τό τομάρι του.r π Ε ρ Α Ρ χ ι Λ ο χ or t I ΑΝΤΡΕΣ δικαστές! 55 l i i l Ό ποιητής. «Κάποιος άπό τους Σάιους (σημ. εΓτανε γιός μιας σκλάβας άπό πατέρ' άριστοκράτη. Τί κοιτάζεστε καί κρυφογελάτε . τό πιό ισχυρό τάλαντο κάθε καιροϋ. Κανείς δέ σκέφτηκε ν' άποκαταστήσει τή μνήμη του. τί χρειάζονται δικηγόροι. Καί σήμερα. δπλον άψεγάδιαστο. Αίώνες συκοφαντιέται γιά δειλός άπό ποιους. Είσαστε λαός. Άπό τοί>ς ίσχυρούς έχθρούς του. ποιός λίγο ποιός πολύ. ύστερ' άπδ τόν 'Ησίοδο κι ό άξιότερος δστερ' άπό τόν "Ομηρο κι ισάξιος μέ τόν ΙΙίνδαρο. ποί) βλέπετε. Κι ομως είναι ζωντανός. Άλλά σεις. λαός θρακικός) χαίρεται τήν άσπίδα μον. δέν είναι σάν κι αύτούς ποί) ξέρετε. Κι ό πελάτης μου ό 'Αρχίλοχος ό Παριανός. "Αν καί δέν ξέρουμε ποϋ βρίσκεται δ τάφος του. τήν άσπίδα του σέ μιά μάχη «ένώπιον τοΰ έχθροϋ» καί τό βαλε στά πόδια. ό πελάτης μου (μάλλον δλος ό κόσμος είναι πελάτης μου) δέν κολάκεψε κανέναν ισχυρό τής ήμέρας — μήτε τόν εαυτό του. Είναι ό παλιότερος ποιητής τής 'Ελλάδας. Μιά καί τό μολογάει μοναχός του.

θ' άγοράσω δ. ποδάρια! Κ' έδώ μιλάει σέ πρώτο πρόσωπον δ ποιητής. Είχε τά κέ1. πού δάγκωνε μέ τό δίκιο του τούς έχθρούς του.84 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ στά &άμν' ά&ελητά μου.ν παρ4 θάμνψ. πού πέταξε τήν άσπίδα του (μπορεί καί νά μήν τήνε πέταξε !) ή γιά νά πειράξει κάποιον παινεσιάρη φίλο του.. ΈξαΟτις χτήσομαι χαλλίω. ΆοπΙς έχιΐνη έρρέτω. Τδ κομμάτι πού σας διάβασα είναι σατιρικόν έπίγραμμα. Σ* ενα δεύτερό του έπίγραμμα κοροϊδεύει δχι τώρα τή δειλία παρά τήν παληκαριά του — τήν ψευτοπαληκαριά τή δικιά του καί τών άλλων: «Γιά έφτά νεκρούς.. πώς δ λιποτάχτης αύτδς ποιητής εΓτανε παληκάρι! "Οχι δέ χρειάζεται μεγάλη τόλμη παρά λίγο μυαλό. πού τούς ρίξαμε χάμου καί τούς πατήσαμε μέ τά πόδια μας. Γιατί έντοπίζει τδ περιστατικό. λέτε. χίλιοι φονιάδες εΓμασταν»!1 Δηλαδή χίλιοι ψευτοπαληκαράδες σκοτώσαμ' έφτά — κι αύτούς δχι μέ τά δόρατα καί τά σπαθιά παρά μέ τά. πού εΓτανε. δάγκωνε καί τον έαυτό του.λλην καλύτερη» Χρειάζεται. καί σά σατιρικός. Άλλά τά περισσότερα έπιγράμματα (πάρτε μιάν άρχαίαν «Ανθολογία») μιλάνε σέ πρώτο πρόσωπο. 2. τ. . ΙΙρώτα-πρώτα δέν πρέπει νά παίρνουμε γιά πραγματικά γεγονότα μήτε γι' άτομικά δικά τους τά δσα τραγουδάν οΕ θεράποντες τών Μουσών άπάνου στά κέφια τους σέ πρώτο πρόσωπο. πού παράσταινε τδν ήρωα! Άλλά μάλλον είναι μιά αύτοκοροϊδία.. Αναφέρεται στδν πόλεμο μέ τούς Σάϊους καί μ' αύτούς πολλές φορές άντιμετρήθηκε παληκαρίσια δ ποιητής. Αύτδ λοιπόν τό έπίγραμμα μπορεί νά τό γράψε δ ποιητής γιά κάποιον έχθρό του. "Ομως έγώ γλύτωσα τό ΰάνατο. Αύτδ δμως τδ πρόσωπο δέν είναι συνήθως δ ίδιος δ ποιητής παρά κάποιος άλλος πραγματικός ή φανταστικός άνθρώπινος τύπος — σύμβολο. "Ας πάει ατό διάβολο ή ασπίδα. χίλιοι φονΐ]ές ίαμβν». Άσπίδι μέν Σαΐων τις άγάλλβτα. Καί σάν άληθινδς ποιητής. οΟς έμάρψαμβν ποοίν. μεγάλη τόλμη γιά νά υποστηρίξει κανείς. Κι δχι γιά πρώτη φορά. Ιντος άμώμητον χάλλιπον ούχ έθέλων αΟτίς 8' βΕίφυγον θανάτου τέλος. Έπτά γάρ vaxptilv πβαόντων.

ΕΓτανε σ* δλη του τή ζωή μισθωτός στρατιώτης. δλη του τή ζωή τήν πέρασε πολεμώντας σέ στεριές καί θάλασσες σά «σολδάτος» — μισθοφόρος. Φτύνει λοιπόν τήν έποχή του. ό Φραγκίσκος Βιγιόν. Αύτοί οί στίχοι θυμίζουνε τό παράπονο τών 'Ελλήνων κλεφτών στά χρόνια τής Τουρκοκρατίας : Ζεστό ψωμί δεν έφαγα. πίνω Β' έν βορί κ»κλιμίνος. ΕΓτανε φτωχός καί δέν είχε άλλον πόρο ζωής παρά τούς κινδύνους τού θανάτου : « Τρώγω τό ψωμί μου μέ τό δόρυ στό χέρι. Πολεμοΰσε γιά ξένο λογαριασμό. Ή ζωή τοΰ ποιητή μας είναι ή μεγαλύτερη μαρτυρία τής παληκαριάς του. εΓτανε χειρότεροι άπ' αύτόν. χρέος του εΓτανε καί νά μήν πεθάνει. πού κι άν εΓτανε τοΰ σκοινιοΰ καί τοΰ παλουκιοΰ. Αύτός δμως είχε τήν παληκαριά νά τό λέει! Άλλά τί χανόμαστε μέ τά κείμενα. έτσι κοροϊδεύει καί τόν εαυτό του καί τούς άλλους.Κ Ρ Ι Τ Ι Κ Α —Α Ρ Χ Α Ι Ο Ι 85 φια του. πίνω τό κρασί μου μέ τό δόρυ στό χέρι καί μέ τό δόρυ στό χέρι πλαγιάζω » Μ' άλλα λόγια μάς πληροφορεί πώς δλη του ή μαύρη ζωή εΓταν άκατάπαυστος πόλεμος. Πειράζει τους συντρόφους του «έν δπλοις»— και τόν εαυτό του μαζί γιά Λιονταρήδες. Άλλά μόνον ενα παληκάρι μπορεί νά μιλάει έτσι καί νά μή φοβάται. Έν Sopl μέν μ&ζα. γλυκό κρασί δέν ήπια Μποροΰσε λοιπόν ένας τέτιος πολεμιστής νά τανε δειλός. Κι άν βρέθηκε 1. πού τό λεγε ή καρδούλα του. Γιατί ό Αρχίλοχος τό χεν έπάγγελμα νά πολεμά. Μέ τούς Σάιους δμως πολέμησε γιά τή δεύτερη πατρίδα του τή Θάσο. Ποιός θά τόνε μίσθωνε τότες. Τόν ξέραν δλοι. 4ν βορί Β' οίνος Ιομαριχός. άφοΰ πολεμοΰσε γιά ξένα νιτερέσα. δέν τό κρύβε. . Γιατί. δπως είπα πριν άπό λίγο. Κι αύτό ναι δείγμα ψυχικής άνωτερότητας. πού τό σκάζαν άπό τή μάχη δταν εΓτανε χίλι* οί Σάιοι κι αύτοί μονάχα έφτά! Καί τό κάτω τής γραφής. γιατί κ' οί τάχα καλύτεροι του. δπως τήν έφτυνε κ' ενας άλλος μέγας ποιητής άργότερα. Κι δπως κορόιδευε τούς συντρόφους του. "Εχει τό θάρρος νά φτύνει κατάμουτρα τήν έποχή του — καί τούς μισθοδότες του. Δέ φοβαται μήτε τή γνώμη τών συντρόφων του μήτε τή γνώμη τών έχθρων του. πού δταν εΓτανε χίλιοι σκοτώναν εφτά.

πώς άπδ τώρα καί στδ εξής δέ θά ξαναπολεμήσει παρά πώς θ' άγοράσει καινούργι' άσπίδα γιά νά συνεχίσει τδν πόλεμο — γιά τή ρεβάνς.." 1. 2. Τδ Γδιο έκανε κι δ Αισχύλος. Μά νομίζω. Σκοτώθηκε σέ μιά μάχη πολεμώντας.κρεμάσανε κι αύτόνε μετά θάνατον ! Είναι καιρός. πρέπει νά σας πείσει δ θάνατος του. πώς εΓτανε δειλός! Αύτήνε τή συκοφαντία τήνε σκάρωσαν. Ύστερ' άπ' δλ' αύτά πρέπει νά σβήσετε άπ' δλες τίς Γραμματολογίες τή συκοφαντία. πώς είναι μέγας ποιητής. Είπα. "Επεσε. καταπώς λέτε. Δέν είναι δειλδς έκεΐνος. Δέν καυκήστηκε στδ έπιτάφιο έπιγραμμά του. θεωρούνται παληκάρια. . Τά φαρμάκωνε μέ τή γλώσσα του. ΕΙμΙ 8* έγώ θιράπων μέν Ένυαλίοιο δνακτος xal Μουοάων έρατόν Βώρον έπβοτάμβνος. Μ* αύτήν τή γλώσσα άνάγκασε τδν πεθερό του καί τίς δυό του κόρες νά πάνε νά κρεμαστούνε. πώς δέν είναι πιά καιρός. Δέν είναι δειλδς έκεΐνος. καιρδς ν' άποκαταστήσετε τήν ύποληψή του.86 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ ζορισμένος νά τδ σκάσει μπροστά στδ μεγαλύτερο ψυχομέτρι τών εχθρών. πώς πρώτα είναι πολεμιστής κ' ύστερα ποιητής1. Ή «Ίοτορία τής 'Αρχαίας "Ελληνικής Λογοτβχνίας» τής οοβιβτιχής 'Λχα&ημΙας (Ικίοοη «Κίίροο») άποχαταοταίνβι τήν όπόληψη τοδ ποιητή : «Μόνον οί γινναΐοι μποροδν» ν& μιλοδν» γι4 τή δβιλία τοος !». ν' άποκαταστήσετε τήν υπόληψη τοΰ πελάτη μου. πού πολεμάει χωρίς έλεος καί τούς άνάξιους άλλους καί τδν άξιον έαυτό του. τ' άριστοκρατικά τσανάκια. Στή σημερινήν έποχήν οί δειλοί καί φυγοπόλεμοι. πώς είτανε δειλός. νομίζω. πού καυκιέται. στδ « πεδίον τής τιμής ».. Κ' οί άριστοκράτες τδν. άλλά πώς είναι Μαραθωνομάχος. δέ λέει. δπως τό πα στήν άρχή. Άλλ' άν ή ζωή του δέ σας πείθει. Δέν πέθανε στδ κρεβάτι σάν κανένας φιλόζωος νοικοκύρης.

άλλά τδνε νιώθανε. "Αλλωστε κ* οί δυδ τους. — Τί μεγάλη ποιητική φλόγα ! Δέν υπάρχει δεύτερη σ' δλην τήν πνευματική ζωή τής άνθρωπότητας! Κάθε της λέξη είναι άπδ άτόφιο χρυσάφι. μά ή σκέψη τους ταξίδευε στά ούράνια. Δηλαδή τά σώματά τους καί τά ποτήρια τους ειτανε μέσα στή ταβέρνα. "Εξω ψηλά στδ σκοτεινδ δρόμο έλαμπε δ ούρανδς μέ τ' άστρα. άλλ' ούκ ένδον» στήν ταβέρνα. Δέν τδνε βλέπαν. Δέν έχουνε καμιά προσπάθεια. τδ πνεΰμα της — δλο της τδ είναι — άστραποβολοΰσαν άπδ χάρη. δταν φιλοσοφοΰσε μέ φίλους ή έχθρούς. πώς ή γυναίκ* αύτή εΓτανε μικροκαμωμένη κι άσκημη.Α Π Φ Ω I ΕΠΕΑ Δ ΙΙΤΕΡΟΝΤΑ ΓΟ ΛΟΓΙΟΙ κουτσοπίνανε στήν ταβέρνα κατά τδ βραδάκι. 'Αλλά οί τρόποι της. άνώτερή άπ' δλους μαζί τούς έφτά σοφούς τής 'Ελλάδας. Μοιάζουν σά φυσικδς νόμος. ΕΓταν ή μεγαλύτερη προσωπικότητα τής έποχής της. ΕΓτανε διάστροφη λένε. ή κουβέντα της. Κι δμως έχουνε τόση τέχνη καί σοφία! Καί τόσην ειλικρίνεια ! Λένε. Οί στίχοι της εΐναι σάν τΙς τρίλλιες τοΰ άηδονιοΰ. Ό καιρδς εΓτανε γλυκδς — δστερ' άπδ μιά λιόχαρη μέρα — καί τδ κρασί καλδ. Κι δμως δέ θά βρεις καί τά πιδ . σά λόγιοι. εΓταν «Ινδον. δπως δ Σωκράτης. Σέ μιά στιγμή δ ένας άρχισε νά ψιθυρίζει μιά στροφή τής Σαπφώς. Ή παρουσία τοΰ θαύματος γίνεται δρατή και μέ κλειστά μάτια. εύγένεια και γοητεία.

πώς ot "Ελληνες «Ιππότες».. πουλί μου. Σύγκρινε τούτα τ' άχβρα μέ τό «. χι &ς βρεχόσουνα πολύ. θεωρούνε τόν «δπνο»—καί μάλιστα στήν άγκαλιά τής γυναίκας — ώς ίνα μεγάλο άγαθό : —"Ηθελα νά ρθώ τό βράδι. Στά ποιήματα τής Σαπφώς κανένα στοιχείο δέ θυσιάζεται στό άλλο. πώς άπάνω άπ' δλα τ' άντρίκια μυαλά είχε άνέβει ή «σοφία» μιάς τρυφερής καί μικροκαμωμένης γυναίκας. 'Ακόμα και τά δημοτικά τραγούδια. 'Εσύ χοιμαοαι ατά σεντονάχια χι ιγώ γυρίζω μές τά οοχάχια. πού ή ποιητική τους άξία είναι άναμφισβήτητη.. Μένει ή άσύγκριτη. πού μερικοί «μοντέρνοι» προσπαθούνε νά τήν πετύχουν άντικαθιστώντας τή σκέψη μέτό Ινστιχτο. γλυχειά. δλα ισορροπούνε στήν ύπερούσια σφαίρα τής τελειότητας.. αΓσθημα. "Η διπλανή παρέα άλλαξε τραγούδι : Κοιμήσου. έγώ δέ μόνα κατεύδω» καί θά ίδεΐς πόσο χαμηλά τή ρίξανε τήν αίσθητικήν άγωγή τού λαού! "Εχω παρατηρήσει. τής υπόσχονται φαγί κι άκαματιά — καί νά μήν τής ταράξουνε τόν ύπνο. .88 KQ2TA ΒΑΡΝΑΛΗ «ψηλά» νοήματα άλλων ποιητών έκφρασμένα μέ τόσην ευγένεια και τόσο έξαΰλωμένο πάθος. όπως ή δική της άνώμαλη φύση. σέ συλλογίζομαι χι άναστενάζω. — Τί πεζότητα! συνέχισε ό δεύτερος. Τόν διάκοψε ή διπλανή παρέα. άγάπη μου χ' έγώ μέ τήν κιθάρα σέ νανουρίζω σιγαλά μέ πόνο μέ λαχτάρα... "Οταν ό σοφός Σόλωνας στήν έπιθανάτια κλίνη του άκουσε γιά πρώτη φορά στίχους τής Σαπφώς.. πού πέτυχε ώς τώρα τήν «άγνή ποίηση».. — Φρίκη ! φώναξε ό άλλος. — "Ας έρχόσουνα. Είναι ή μοναδική. δταν θέλουνε νά δείξουνε στή γυναίκα τό 6ψος τών αισθημάτων τους.. "Ενστιχτο. μ' Ιπιασε ψιλή βροχή. τότε κατάλαβε. σκέψη. μελωδία καί τεχνική. Κι ώς τώρα κανένας άντρας δέν μπόρεσε νά τήν ξεπεράσει. πού άρχισε νά τραγουδά : 'Εσύ χοιμαοαι χ' ιγώ νυοτάζω.

καί νά μή φοβάται κανέναν.. καί φωτιά νά είχα σώμα ν' άγκαλιάσεις xal γλυκά νά 89 ζεσταθείς. πού Ιχει ή γυναίκα έδώ και πολλούς αιώνες. ή «δεκάτη Μούσα» . δπως τδν Ινιωθε. II « ΔΕΔΓΚΕ ΜΕΝ Α ΣΕΛΑΝΑ» ΕΙΝΑΙ πολύ νωρίς άκόμα γιά νά βασιλεύει μεσάνυχτα ή «σελάνα». νά τήν ταγίζει μέλι καί νά τήν άφήνει νά.ΚΡΙΤΙΚΑ — ΑΡΧΑΙΟΙ Είχα στρώμα νά πλαγιάσεις. — Πάμε ! πάμε ! φώναξε δ πρώτος. δπως οί χρυσές μπαλίτσες τών λαϊκών σκοπευτηρίων άπάνου στά νερένια δάχτυλα τοΰ συντριβανιοΰ. Πάμε Ιξω στή νύχτα μέ τ' άστρα καί μέ τή βαθιά σιγή... 'Εψές τδ βράδι κατά τις έφτάμιση πρόβαλε άπδ τδν Ύμηττδ καί είχε σφηνωθεί δλοστρόγγυλη. πρόσφερνε αίσθημα καί πνεΰμα. κοιμάται! Στά χρόνια τής Σαπφώς ή γυναίκα εΓταν ισότιμη σχεδδν μέ τδν άντρα στίς άσιατικές άποικίες καί στά νησιά.. Ή Σαπφώ δέ ζητοΰσε ύλικά άγαθά. χαϊδεμένη μου. Γσως.Βρίσκεται στδ πρώτο της τέταρτο. 'Αλλά ή διπλανή παρέα άρχισε τώρα νά ώρύεται. κ* ή μοίρα σου δουλεύει». 'Ανατέλλει σχεδδν λίγο μετά τή δύση τοΰ ήλιου καί βασιλεύει πολύ μετά τήν άνατολή τοΰ θεοΰ τών φώτων. κοιμηθείς.. "Ετσι ή Σαπφώ είχε δλο τδ θάρρος νά τραγουδήσει τδν καημό της. Σπάνια ή Φοίβη εΓτανε τόσο ωραία καί τόσο μελαγχολική καθώς Ιγερνε δεξιά τδ κεφάλι της μέ πόνο.. Καί στίς παροιμίες θά βρεις τήν Γδια έχτίμηση τοΰ ύπνου : «Κοιμήσου. Γι' αύτδ δ ιππότης τής προσφέρει μονάχα ύλικά άγαθά: νά τήν ταγίζει ζάχαρη. στήν κατώτερη κοινωνική θέση. μεγαλόπρεπη.. Αύτδ Οφείλεται. Τδ πρωί κατά τίς εξι είχε πιά φέξει κ' έκείνη άσπριζε θαμπή μέσα στά διάφανα σύννεφα. άστραφτερή άνάμεσα στήν κορφή τοΰ βουνοΰ καί σ' Ινα στρώμα άπδ σκοΰρα σύννεφα άπάνου σ' ενα φόντο μπλάβου κρουσταλλιοΰ. 'Αλλ' άπδ τότε πού ή άθάνατη Σαπφώ..

Έ ψυχή της εΓτανε γεμάτη έρωτικούς καημούς καί λαχτάρες — χαμένοι κόσμοι! Δίπλα στό κομοδίνο είχε άφημένα τά βραχιόλια της. ΕΓτανε. τά δαχτυλίδια της. τήν απλότητα καί τή μουσική του. νύχτα καλοκαιρινή ή νύχτα τής Σαπφώς. τραγούδησε τόν έρωτικο καημό της μιά νύχτα φεγγαρόλουστη. φυσικά. Είχε άνοιγμένα τά παράθυρα τής κρεβατοκάμαρας της κι δλος 6 ούρανός μέ τά διαμάντια του καί τά μυστικά του στεκότανε δίπλα της. ψηλά στόν ούρανό προχωροΰσε άδιάφορα ή σελήνη καί κάπου . πού κατέβαινε από τά βουνά γιά νά πέσει στό πέλαγος. Κάθε τόσο σηκωνόταν άπό τά μεταξωτά σεντόνια κ' έβγαινε στή βεράντα ή στόν κήπο νά σβήσει τή φλόγα της μέ τή δροσιά τοΰ νυχτερινού άέρα. Γιατί τό χειμώνα δέν είναι εύκολο νά παρακολουθεί κανείς Ιξω τή μαγική πορεία τού φεγγαριού καί τό σιγηλό βασίλεμα τών άστρων. θά εΓτανε τέλη Αύγούστου. πού είναι μοναδικό στήν Ιστορία τής ποίησης δλων τών έποχών γιά τήν άλήθεια. δπως οί έννιά Μούσες.90 Κί22ΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ τοΰ Πλάτωνα. τά σκουλαρίκια της καί τόν άσημένιο καθρέφτη. δέν εΓτανε πανσέληνος. παρά δ' ίρχετ' ώρα' ίγω δέ μόνα χατεύδω. ή «σελάνα» δέ βασιλεύει ποτές στή μνήμη τών αισθαντικών ανθρώπων. Άλλά γιά νά δύει ή σελήνη τά μεσάνυχτα. Δέδνχε μέν & σεΐάνα xal ΠΧηϊάδες. Κάτου στή χλόη άστράφτανε οί πυγολαμπίδες. Κι άφοΰ ξαγρύπνησε τό θειο αύτό πλάσμα δλην τή νύχτα. πού είχε άποθεώσει δσους τήν άγκαλιάσανε. Ή βίλλα της εΓταν εξω άπό τήν πολιτεία τής Μυτιλήνης. μέσα ι δέ νύχτες. Καί γιά νά δύσουν οί Πλειάδες τήν Γδια ώρα. ώσπου περασμένα μεσάνυχτα εΓχανε δύσει «ή σελάνα καί Πληϊάδες». Βαθιά σιγή τήν έκύκλωνε καί τά μυρωμένα χείλη τοΰ άνέμου φιλούσανε τό μισόγυμνο κορμί της (ναό τών Μουσών καί τών Χαρίτων) ή μελαψή της έπιδερμίδα. Άλλωστε οί Πλειάδες είναι άστερισμός καλοκαιριάτικος. κ* έκείνγ^ έξακολουθοϋσε νά «κατεύδει» (νά βωλοδέρνεται) μονάχη στό κρεβάτι της. θά σηκώθηκε πολλές φορές άπό τό κρεβάτι.κάπου ή φωνή τοΰ γκιώνη μέσα στά κλαριά Ικανέ σπαραχτικότερο τόν πόνο της. φρικιοΰσε άπό τίς άναμνήσεις. Κ' ή «δεκάτη Μούσα» δέν μπορούσε νά κοιμηθεί. σχεδίασε τ' άθάνατο κείνο τραγούδι. . τό « θαυμαστόν χρήμα» τοΰ Στράβωνα.

νά κοιμάται μόνη . Δελή. κάθε φορά. πού λάμπει στδν ούρανδ τδ φεγγάρι.» Άλλά «δέδυκε» κι δ βίος! III Ψ Α Φ II Α ΣΤΑ «Λεσβιακά Γράμματα». Άλλά νομίζω. Λαβανίνι» μεταφρασμένος άπδ τδ γυμνασιάρχη κ. «φιλολογικδ καί καλλιτεχνικό περιοδικό τών νέων». πού δέν τό γράψε βέβαια (μουσική καί λόγια) τήν ίδια νύχτα. δημοσιεύεται ένας «ώραΐος χαραχτηρισμός τής αίολικής ψυχής άπδ τδν καθηγητή κ. πού ξαγρυπνούσε. «Δέδυκε μέν ά σελάνα. Άλλά πώς προχωρεί «κρεσέντο» ή ποιητική ούσία αύτών τών περίφημων στίχων ! Αρχίζει άπδ τδ βασίλεμα τής σελήνης καί τών Πλειάδων. είναι αδύνατο νά μή θυμηθεί κανείς τδ θρήνο τ»]ς μοναδικής. πού βγαίνει στή Μυτιλήνη μέ συνεργασία καί τών μεγάλων. Ά ν θελήσει κανείς .) Άλλά τδ πιθανότερο φαίνεται.τι καί νά ναι. σταματά λίγο στδ θλιβερδ πέρασμα τών ωρών καί κλείνει μέ τή μοναξιά τής κλίνης. αύτοί οί δυο εξαίσιοι στίχοι είναι άπόσπασμα άπδ δλάκερο ποίημα.. "Ο. πώς ή ερημιά τής κλίνης της συμπίπτει μέ τά γεράματά της κ* ίσως άναφέρεται σέ δρισμένο περιστατικό. δταν τήν παράτησε ή πολυαγαπημένη της μαθήτρια Ατθίδα καί πήγε στήν «άκαδημία» μιας άλλης πού τή λέγανε Ανδρομάχη.ΚΡΙΤΙΚΑ — ΑΡΧΑΙΟΙ 91 Φυσικά. μουσικής καί ποίησης. Άριστ. Ό χαραχτηρισμδς είναι πραγματικά κι ώραϊος καί ζωντανός. Άλλά πώς μπορούσε μιά Σαπφώ. πώς σέ μερικά σημεία είναι παρατραβηγμένος. Ή Σαπφώ δέν είναι μονάχα ενα θαύμα τού άρχαίου έλληνικοΰ λόγου κ' ίσως δ μεγαλύτερος λυρικός ποιητής τών αιώνων παρά κ' ένα μεγάλο ψυχολογικό μυστήριο. πού ή βίλλα της είτανε «άκαδημία» χορού.. κι άντρο τών έρώτων. τής άσύγκριτης αύτής γυναίκας. Νά ειτανε ίσως στά χρόνια τής έξορίας της (στήν ξενιτιά κι δχι στή Μυτιλήνη.

χορό. στιχουργία καί καλούς τρόπους.. Κι δμως τά έξωτερικά γεγονότα παίξανε δχι μικρόν καθοριστικό ρόλο καί γιά τή ζωή της καί γιά τό Ιργο της. πώς ή θέση τής γυναίκας μέσα στήν κοινωνία τής πατρίδας της εΓτανε πολύ πιό διαφορετική άπ' τή θέση τής γυναίκας στήν Αθήνα και στή Σπάρτη. επομένως κ' ή Σαπφώ. είναι κι αύτή άποτέλεσμα τής μεγάλης έλευθερίας. Κι δταν ή Σαπφώ ξαφνικά. τής ίσότητας σχεδόν.. δέν Ικαν' έπανάσταση έναντίον τών κοινωνικών ήθών παρά τά δυνάμωσε καί τούς Ιδωσε τή σφραγίδα τοΰ άνώτερου γούστου της καί τής μεγαλοφυίας της. δσο άπό έσωτερικά συναισθήματα. Μέ άγάπη. θά κινδυνεύει κάθε τόσο νά πέσει Ιξω. δσο καί μιά σημερινή Εύρωπαία. 'Επειδή άνακατεύτηκε στήν πολιτική έναντίον τοΰ τυράννου Πιττακοϋ έξορίστηκε άπό τή Μυτιλήνη. Στή Σπάρτη εΓχανε πολλές έλευθερίες· οί Μυτιληνιές δμως ξεπερνούσανε και τίς Σπαρτιάτισσες σ' αύτό τό κεφάλαιο. εΓτανε τόσο μπασμένη στή ζωή. Καί τό πάθος αύτό δέν εΓτανε ντροπή. πού δείχνει στά τραγούδια της. Πάντως ή Σαπφώ . πού έφτανε τό πάθος. Τά έξωτερικά γεγονότα εΓτανε δυό λογιών : κοινωνικά και πολιτικά. Νά μήν τά πολυλογούμε. στίς «εταίρες» της (φιλενάδες της) μουσική. Ή Μυτιληνιά τοΰ καιροΰ έκείνου. πού εΓχανε μέ τούς άντρες οί γυναίκες στήν κοινωνία τής Λέσβου. μεταβάλλει τό σπίτι της σέ ναό τών Μουσών μέ ιέρειες τά κορίτσια τών καλύτερων οικογενειών τοΰ νησιοΰ καί τής άντικρινής Ασίας. Λαβανίνι μάς λέγει. ένόσω ό άνθρωπος είναι «ζώον κοινωνικόν». πώς ή Σαπφώ δέν είναι δημιουργός μιας έποχής. Στήν Αθήνα οί γυναίκες εΓτανε κλεισμένες στό σπίτι. Μάθαινε στά κορίτσια. ό «κριτής τής φιλοκαλίας» στήν πατρίδα της. Ό κ. άλλά δημιούργημα τής έποχής. πώς ή ζωή τής Σαπφώς εΓτανε πλούσια δχι τόσον άπό έξωτερικά γεγονότα. Κ' ή έλευθεροστομία.92 KQ2TA ΒΑΡΝΑΛΗ νά βγάλει τή ζωή της άπό τά κομματιασμένα της τραγούδια κι άπ' αύτά νά κρίνει τά ήθη της. Γιατί οί έλευθερίες τους δέν εΓχανε σκοπό τό δυνάμωμα τοΰ κορμιοΰ είς βάρος τοΰ πνεύματος μιά τό δυνάμωμα τοΰ πνεύματος μαζί μέ τήν πολιτισμένη περιποίηση τοΰ κορμιοΰ. ό μέσα κόσμος τής Σαπφώς είναι πολύ δεμένος μέ τόν Ιξω κι αύτό γίνεται καί θά γίνεται πάντα. Άλλά γιά ν' άνακατευτεΤ στήν πολιτική θά πει. άμα ξεχνάει. Κι αύτά δχι σά δασκάλα παρά σάν μεγαλύτερη μαθήτρια.

δίχως υπερβολές στά έκφραστικά μέσα καί δίχως ύπερεξόγκωση τής πραγματικότητας.ΚΡΙΤΙΚΑ — ΑΡΧΑΙΟΙ 93 δέν εΓτανε κλεισμένη στ' ονειρό της — κι ας φαίνεται πώς δέ σκέφτεται άλλο άπδ τδν έαυτό της. Κ' ή Σαπφώ δέν Ιχει τίποτα άπδ κείνα τά στοιχεία. Οί χαρές της. μέ χάρη. Πού. δ κ. πού παρουσιάζεται στήν παγκόσμια λογοτεχνία. πού μάς έπιτρέπουνε νά χαραχτηρίσουμε τή Σαπφώ γιά τήν πρώτη ρωμαντική ποιήτρια. . Λαβανίνι βρίσκει τά στοιχεία έκεΐνα. πού φτάνουνε πολλές φορές ώς τδ μανιακό παραλήρημα (ειδικά γιά τή μικρή Ατθίδα) έκδηλώνονται στούς στίχους της σύμφωνα μέ τούς νόμους τής κλασικής τέχνης. "Ισως γιατί τραγουδάει τούς άτομικούς της καημούς. άλλιώς οί ρωμαντικοί. Ωστόσο άλλιώς τραγουδούν οί κλασικοί. πού προσδιορίζουνε τή ρωμαντική σχολή: κυριαρχία τοΰ πάθους άπάνου στή λογική καί παραγωγή μεγαλύτερου άποτελέσματος άπ' δσο περιέχει ή αίτία. μέ μέτρο. λοιπόν. τόσο μελωδικοί τόσο τρυφεροί καί τόσο άληθινοί — τόσο γεμάτοι πνεύμα. Μά δλ' οί λυρικοί ποιητές τδ ιδιο κάνουν. άλλιώς οΕ ρεαλιστές. Ποτές δέ γραφήκανε στήν ελληνική γλώσσα στίχοι τόσο απαλοί. Συγκρατημένοι.

γιατί συνήθως οΕ ποιητές καί τό κοινό τους είναι άνθρωποι τοΰ κλειστοΰ χώρου καί τών «σαλονιών» καί υποβάλλουν στούς τσοπάνηδες τήν ψυχολογία καί τήν διανοητικότητα τή δικιά τους. οΕ συγγραφείς εΓταν ά3τοί ή άριστοκράτες κ' οΕ άναγνώστες τους τό Γδιο! "Ετσι δλη αύτή ή βουκολική παραγωγή είναι τεχνητή καί συμβατική. άλλά διαβάζοντας εργα ποιητικά ή πεζά. "Ετσι συνέβηκε στήν 'Ιταλία κατά τόν ΙΓ' αίώνα. καΐοικη μένος άπό ψ&υτοτσοπάνους. Μέλη τών διαφόρων «Άρκαδιών» γινόντανε πάπες. τά αισθήματα καί τή νοοτροπία τών άνθρώπων τοΰ κάμπου καί τών βουνών ! Κάθε φορά σχεδόν. τσοπάνηδες! Δηλαδή ζητάνε τήν έπάνοδο στόν άπλό καί φυσικό κ' ήσυχο βίο τών άγροτών καί τών ποιμένων κι δλα αύτά δχι φεύγοντας στήν έξοχή. Στήν άρχαιότητα τήν καλύτερη βουκολική ποίηση μας τήνε δώσαν δ Θεόκριτος κι δ Βιργίλιος καί τό καλύτερο ποιμενικό .. πρίγκιπες· κυρίες τής άριστοκρατίας παίρνανε κι όνόματα ποιμενικά* άλλ' δλη αύτή ή μονομανία δέν είχε τίποτε τό πραγματικό — εΓταν Ινας κόσμος φανταστικός. τίς άπολαύσεις καί τΙς συμβατικότητες τής «άστικής» κοινωνίας — γίνονται. τόν ύπερπολιτισμό. πού περιγράφουνε τή ζωή. Ωστόσο ή μόδα τής βουκολικής λογοτεχνίας παίρνει καμιά φορά μορφή έπιδημική. πού άκμασε τό είδος τής βουκολικής ποίησης και τών βουκολικών ρομάντσων ή δραμάτων..Π Ο Ε Ι Μ Ε Ν Ι Κ Α ΙΝΑΙ περίεργο. πώς άμα γιά τόν έναν ή γιά τόν άλλο λόγο κουραστούν οΕ άνθρωποι άπό τή ζωή — τούς πολέμους. δταν Εδρυθήκανε παντοΰ σύλλογοι μέ τήν όνομασία «'Αρκαδία» κι δχι μόνο διαβάζανε δλοι τά βουκολικά Ιργα παρά καί θέλανε νά ζήσουνε σά βουκόλοι στά παλάτια τους.

Νά μιά περιγραφή τής άνοιξης : «"Οταν Ιμπαινε ή άνοιξη κ' Ιλυωνε τδ χιόνι κ' ή γής φαι- . δχι μονάχα μακριά παρά κ' Ιξω άπδ τά χρόνια τους. Κ. πού ξέρει πολύ καλά νά «κάνει» τδν ειδωλολάτρη. Οί μεγάλοι θεοί εχουνε φύγει. άλλοι στά χρόνια τοΰ Θεοδόσιου. δταν δλ' ή Ανατολή κ' ή Ελλάδα είχανε συγχωνευτεί στήν άπέραντη αύτοκρατορία τής Ρώμης. στή Γαλλία. στά «φωτεινά» περασμένα. θά πείτε τώρα πώς θυμήθηκα αύτδ τδ μυθιστόρημα! Μά τδ δράμα πού ζοΰνε σήμερα δλ' οί «πολιτισμένοι» λαοί τούς γεννά τήν άνάγκη τής φυγής δσο τδ δυνατδ μακρύτερα. καί στήν άπόδοση τής ψυχολογικής άφέλειας τών ήρώων του είναι μάστορης. Τδ έργο του είναι ζωντανό. Ή περιγραφή τών αισθήσεων. τδν Καλλίμαχο. Ρ X A I 0 I 96 μυθιστόρημα δ Λόγγος. Πολλοί τόνε θέλουνε Βυζαντινό χριστιανό. προσπαθούνε νά φύγουνε μέ τή φαντασία τους. Πάντως τ' δνομα Λόγγος δέν εΐν* έλληνικό. Οί θεοί του είναι μικροί θεοί τοΰ χωριοΰ. ΚαΙ τών τριών αύτών τά Ιργα είναι πλαστά. τδ Μένανδρο. τίς σχετικές μέ τις μεταμορφώσεις τών άνθρώπων. δσο θά υπάρχουν άνθρωποι καί πρωτοξύπνημα τής σάρκας. Άλλοι λένε στά χρόνια τού Αδριανού. 'Αλλά μέσα στδ έργο του βρίσκονται άναμνήσεις άπδ πολλούς άλλους συγγραφείς: άπδ τδν 'Ανακρέοντα. πού είδε. Περιγράφει πράματα.Κ Ρ 1 Τ 1 Κ Α —Α. Τδ θρησκευτικό συναίσθημα παρουσιάζει άφέλεια καί παιδικότητα. Ό Λόγγος μιμήθηκε καί τδ Θεόκριτο καί τούς προηγούμενους του μυθιστοριογράφους. πού ξυπνούνε μέσα στδ άγνδ σώμα τών δυδ παιδιών. 'Ισπανία κι 'Αγγλία. έπειδής ή φυγή αύτή τούς είναι άδύνατη. Τού Λόγγου τδ έργο «Τά κατά Δάφνιν καί Χλόην» ή «Ποιμενικά» υπήρξε ενα άπδ τά βιβλία. Ά ς βυθιστούμε λοιπδν κ' έμεΐς λιγάκι μέσα στή γοητεία αύτοΰ τοΰ μύθου. "Ομως Ιχουνε δροσιά. Πάντως δέν ξέρουμε πότε Ιζησε. άφέλεια καί δυνατές περιγραφές τής φύσης. Καί γι'αύτδ ή έποχή του πρέπει νά ζητηθεί στά χρόνια τής ρωμαιοκρατίας. δλα τά έρωτικά παραμύθια τής άρχαίας μυθολογίας. Μάζεψε δλες τίς διηγήσεις. πού περισσότερο διαβαζότανε στά χρόνια τής 'Αναγέννησης κι άποτέλεσε τδ πρότυπον δλης έκείνης τής μεγάλης άνθησης τών βουκολικών ρομάντσων στήν 'Ιταλία. άκόμα κι άπ' τδν "Ομηρο. είναι κανωμένη μέ πολλή χάρη κ' άλήθεια κι δλη αύτή ή άλήθεια κ' ή χάρη θά μείνουν. Αύτούς τούς τελευταίους τούς ξεπέρασε δλους. Καί μπόρεσε νά σταθεί καλά μέσα στδ στενδ φυσικδ περιβάλλον τής Μυτιλήνης.

96 KQ2TA ΒΑΡΝΑΛΗ νότανε καί τά χορταράκια πρωτοπρασινίζαν.. Παίρνουμε άπδ τίς φυσικές περιγραφές άποσπάσματα. τδ τρυγητδ πάνω στή βράση του κι δλοι δουλεύανε στδν κάμπο* τούτος έφτιανε τούς ληνούς. Γ. δλ' οί άλλοι τσομπάνηδες δδηγοΰσαν τά κοπάδια στή βοσκή. μά πρωτύτερα άπ* δλους ή Χλόη κι δ Δάφνης. . Μονομιάς λοιπδν τραβούσανε γιά τίς Νεράιδες καί τή σπηλιά κι άπδ κει στδν Πάνα καί στδ πεύκο καί τελευταία στή βελανιδιά. Κ' ίνας δδηγητής τούς τραγουδούσε θαλασσινά τραγούδια κ' οί άλλοι τά ξανάλεγαν δλοι μαζί. κείνος καθάριζε τά πιθάρια κι άλλος Ιπλεχνε μ' άλυγαριές καλάθια* κάποιος κοίταξε νά διορθώσει τδ κλαδοκόπι γιά νά τρυγάει τά σταφύλια κι άλλος Ικοβε καί ζεφλούδιζε ξερά κλωνάρια άλυγαριάς. φάνηκε άκρογιαλιάς ίνα ψαράδικο καράβι. Αέρας δέ φυσοΰσε παρά εΓτανε κάλμα καί νόμισαν πώς πρέπει νά τραβοΰν κουπί.». γιά νά τ' άνάβει καί νά τοΰ φωτάνε νά κουβαλάει τή νύχτα τδ μοϋστο. γιατί ύπηρετούσανε σέ μεγάλο τσέλιγκα.σ' ίνα λιμανάκι... χανόταν δ σκοπός.... γιατί σκορπούσε ή φωνή τους στδν άπέραντο άέρα* μά δταν κοντοζυγώσανε σ* ένα άκρωτήρι καί μπήκανε . (Μετάφρ. Καθίζανε στή ρίζα της καί φυλάγανε τά κοπάδια καί φιλούσε δ ίνας τδν άλλο.» Νά καί μιά περιγραφή τοΰ τρυγητοΰ: «ΕΓταν πιά καρδιά τοΰ χινόπωρου.. Νά καί λίγη θαλασσινή εύτυχία: «Έκεΐ πού έτρωγαν αύτοί καί κοίταζαν πιδ πολύ τά φιλιά παρά τδ φαί. Ζευγώλη). Ώσπου τά κάναν δμως αύτά άνοιχτά στδ πέλαο.. φυσικές. δ σκοπδς άκουόταν πιδ δυνατά.». γιατί οί έρωτικές σκηνές είναι ύπερβολικά.

πώς είναι ρεαλιστής καί κάνει συνειδητδ ρεπορτάζ. πώς τά δμηρικά Ιπη δέν περιγράφουνε τδν πολιτισμδ τής έποχής τού τρωικού πολέμου. Γιατί σπάνια Ιχω καιρδ νά βλέπω. Ε ΙΤΑΝ ή δεν εΓτανε τυφλός.. πού άποτείνεται μέ τήν ίδια σαφήνεια κι άκριβολογία καί στούς βασιλιάδες καί στδ λαό. — Άλλο ζήτημα αύτό.. τυφλός. παρά καί τδ βλέπεις μπροστά σου μέ τά μάτια σου. — Δηλαδή κάθε στιγμή.Ε Ι Τ Α Ν Η Δ Ε Ν Ε I Τ Α Ν Ε. πού βλέπω τδν ήλιο. πού δ. Κ' ενας τέτιος ποιητής δέν μπορεί νά περιγράφει πράματα.πρώτα ΰπήρξεν "Ομηρος... — Ποϋ τόνε θυμήθηκες. τόνε θυμάμαι. τή θάλασσα τά χωράφια καί τούς άνθρώπους.τι περιγράφει δέν τδ χαίρεσαι μονάχα σάν Τέχνη. Δέ θέλω νά ύποστηρίξω.. Μπορούσε νά ναι τυφλός. Τδν περισσότερο καιρδ είμαι. — Ποιός. είναι δμως ενας πρωτόγονος σέ μιά μισοβάρβαρη έποχή. Δέν είδε βέβαια τδν τρωϊκδ πόλεμο (άν Ιγινε). Αδύνατο. — Άλλά. Γιατί ναι γνωστό. πρώτα . Γιατί δλο του τδ Ιργο είναι γεμάτο φώς καί τόσο ζωντανό. — Κάθε φορά. Ά λ λ ' άς ύποθέσουμε (κ* είναι ή πιδ άπίθαν' ύπόθεση) πώς ύπήρξε. άλλά τής έποχής πού συντεθήκανε 7 . — Ό Όμηρος. — Πολύ σπάνια. είδεν δμως άλλους πολέμους καί πρδ παντδς είδε τή φύση καί τήν έποχή του κι αύτά τά στοιχεία μάς τά δίνει μέ τρόπον αύθεντικό.. πού δέν τά είδε καί δέν τά ξέρει.

ύποστήριξε τή γνώμη. πώς ό "Ομηρος επρεπε νά ναι τυφλός. σκέψη και πράξη. δπως ό καθένας τό νόμιζε καλύτερο. Αύτή ή άποψη προϋποθέτει τήν ύπαρξη τών ποιημάτων. Ά ν τόν έξιδανικεύανε. έφόσον τόν κάνουνε Τέχνη. βγήκε ή παράδοση. πώς ή Τέχνη δέν είναι άντιγραφή τοΰ κόσμου. τά ώραΐα καί τ' άσκημα τής ζωής. ή τ' άλλαζαν. έπειδής. αύτό δέ θά πεΐ καί πώς δέν τόνε βλέπανε. πώς ό "Ομηρος δέν εΓτανε τυφλός. τόνε τυφλώσανε. πώς ot άρχαΐοι. πώς ή παράδοση τής τυφλότητας του είναι συμβολική. μιά γραφή μυστική. Ή άλλη άποψη (τοΰ Κορδάτου) είναι. δηλαδή άλλο πράμα άπ' δ. δπως είναι. "Η καλύτερα. Καλλιτέχνες τυφλοί δέν ύπήρξανε ποτές. Μά πρέπ' ή δράση νά λειτουργεί. πρέπει νά κλείσεις τά μάτια σου! Άλλ* αύτό δέν είναι όλάκερ' ή άλήθεια. άλλά τόνε τυφλώσανε κατόπ* ot παπάδες. πώς εΓτανε τυφλός. έπιασε κι «άποκρυπτογράφησε» στή δημοτική γραφή τά «χρονικά» τών συλλόγων τους καί τούς ύμνους τών θεών καί τών ήρώων. Υ πάρχει διαφορά ποιοτική άνάμεσα στή φυσική καί στήν καλλιτεχνική δράση. Καί γιά νά τιμωρήσουνε τόν Ιερόσυλο. Άπό πού. λοιπόν. πώς γιά νά ίδεΐς τόν κόσμον ώραΐο. Τόνε δημιουργεί — τόν ύποτάζει στήν τεχνική του μέ σκοπόν δχι γνωστικό παρά αισθητικό. Τοί>ς λείπει τό λεγόμενο «Ιστορικό χρώμα». δηλ. άνήκοντας κι αύτός στό ίερατεΐο. Ό άββάς Χτυμπός έλεγε. κάνουνε τήν Γδια δουλειά : τόν μεταποιούν αισθητικά. θέλανε νά δείξουν ot άρχαΐοι. γιά νά μή μπορεί ό κόσμος νά τά διαβάζει.τι είναι. Μερικοί λένε. πού «ένασμενίζονται» νά βλέπουνε καί νά μεταφέρουνε στήν Τέχνη τόν κόσμον. ΕΓχανε τόν άνθρωπο σά σώμα. Είν' άλήθεια. πού τά βλέπει ή τά είδε ό δημιουργός. Ωστόσο ενας παραδοξολόγος συγγραφέας κ' αισθητικός. ψυχή. σάν πρωτόγονοι. δταν «δημοσίεψε» τά έπη. Κι αύτοί ot ρεαλιστές. δπως τά θυμότανε. Ιχουν δμως ζωηρότατα τό «τοπικό χρώμα». νά ύπάρχουνε πράματα καί θάματα. ό Ούάιλντ. . πώς τό έπάγγελμα τών ραψωδών τό κάνανε συνήθως άνθρωποι τυφλοί. δέν πήρανε ποτές τή φύση σάν άποκλειστικό άντικείμενο τής Τέχνης τους. Απλώς ot ραψωδοί τά μαθαίναν άπό άλλους καί τά λέγαν ό καθένας. πού τά εΓχανε γραμμένα στήν «Ιερατική» γραφή. Άποψη ιδεαλιστική.98 KQ2TA ΒΑΡΝΑΛΗ τά ποιήματα (8ος και 7ος αιώνας). άλλά προβολή τοΰ έσωτερικοΰ κόσμου τών δημιουργών. Ό καλλιτέχνης δέ φωτογραφίζει τόν κόσμο.

— "Ενας λόγος παραπάνω νά μήν εΓτανε τυφλοί κείνοι. . "Οπως δέν είναι τυφλοί κ* οί ποιητές τών δημοτικών τραγουδιών κάθε λαοΰ καί κάθε καιρού. πού τά σονθέσανε.ΚΡΙΤΙΚΑ — ΑΡΧΑΙΟΙ 99 — Άλλ* άν δέν ύπήρξε καθόλου ό "Ομηρος καί τά Ιπη χου είναι συρραφή καί διασκευή δημοτικών χραγουδιών.

κατόρθωσε νά νικήσει τό χρόνο καί νά θεωρείται σάν ενας συγγραφέας μέ πολύ τάλαντο καί μέ πολλήν ψυχολογική παρατηρητικότητα.0 1 « Χ Α Ρ Α Κ Τ Η Ρ Ε Σ » Τ 0 Γ ΘΕΟΦΡΑΣΤΟ Γ ΘΕΟΦΡΑΣΤΟΣ έζησε δγδονταπέντε χρόνια (372 — 287 π. δπως εΓπαμε. Μεγάλοι μιμητές τοΰ Θεόφραστου ύπήρξαν δ Γάλλος Λά Μπρυγιέρ κι δ δικός μας δ Λασκαράτος.). Αύτό τό μικρό βιβλιαράκι είχε μεγάλη τύχη καί στήν άρχαιότητα καί στό Μεσαίωνα καί στήν 'Αναγέννηση. Δέν εΓτανε πολύ πρωτότυπο πνεΰμα. Είχε κι δλον τόν άπαιτούμενο καιρό νά γνωρίσει τοί>ς άνθρώπους· καί τή φιλοσοφημένη διάνοια νά τούς μελετήσει καί νά τούς άξιολογήσει· καί τό δημιουργικό τάλαντο νά τούς ζωντανέψει λογοτεχνικά. Μέ τή μεγάλη του πείρα. δπως λέμε σήμερα. τήν άπέραντη σοφία του καί τό έπιγραμματικό του ύφος κάθησε κι άπομόνωσε τά έλαττώματα τής άνθρώπινης ζωής σέ καμιά τριανταριά γενικούς τύπους. δπως τ' δνομάσανε). κωμωδία χαρακτήρων. ό Θεόφραστος. πού τούς δημοσίεψε μέ τόν τίτλο: «Χαρακτήρες». Ό Θεόφραστος μέ τούς «Χαρακτήρες» του στάθηκε ό πρώτος δημιουργός αύτοΰ τοΰ λογοτεχνικού εΓδους. πού δέν εΓτανε πια πολιτική σάτιρα. ΕΓταν δμως ό καλύτερος κι ό πιό άγαπημένος μαθητής τοΰ 'Αριστοτέλη καί γι* αύτό τόν διαδέχτηκε στή σχολαρχία τής περιπατητικής σχολής. Χάρη στό βιβλιαράκι αύτό (τήν «Χρυσήν Βίβλον». . 'Επέδρασε πολύ στή διαμόρφωση τής νέας άττικής κωμωδίας. παρά ήθική σάτιρα. Χ. πού δέν εΓταν. δπως τοΰ 'Αριστοφάνη. καί πολύ πρωτότυπο φιλοσοφικό πνεΰμα.

'Ιδού. Ή τελική κρίση άνήκει δχι στήν πρόθεση.. Ό σκοπός μας είναι μονάχα πληροφοριακός. Ό πρώτος φιλοσοφεί. πόσο ζωντανά καί χαριτωμένα δ Θεόφραστος ζωγραφίζει τόν «άδολέσχη» (τδ φλύαρο) : «'Αδολεσχία είναι ή μανία νά λέγει κανείς πολλά καί άπερίσκεπτα. 'Ιδού δέ τί λογής άνθρωπος είναι δ άδολέσχης. παρά στό αποτέλεσμα.. Κι άπό τή σύγκριση. έξετάζει τό θέμα του άντικειμενικά· δ Λασκαράτος άνακατεύει καί τήν προσωπική του κρίση. νύχια του. Γιατί ναι καμωμένη στήν καθαρεύουσα. Καί νά δώσουμε κ' ένα δείγμα τής ψυχογραφικής ικανότητας τοΰ Θεόφραστου καί μαζί τής μεταφραστικής άρετής τοΰ μεταφραστή. Ιχει τή γνώμη. έπειτα τοΰ διηγείται τό δνειρον. 'Η μετάφρασ' είναι πιστή καί σαφής — δέν μπορεί δμως νά δνομαστεϊ λογοτεχνική. έποχής καί ύφους. κατόπιν περιγράφει τό δεΐπνον του καί άναφέρει ένα . Εύτυχώς δ μεταφραστής χρησιμοποιεί καί πολλά στοιχεία τής δημοτικής κ' έτσι κάπως θερμαίνεται ή ψυχρή συμβατικότητα τής έπίσημης γλώσσας. λέγει. Οί διαφορές αύτές δέ δίνουνε τήν ποιοτικήν υπεροχή μήτε στόν ένα μήτε στόν άλλο. έπειτα άπό λόγο σέ λόγο. ξεχωρίζει με πολλήν δξύνοια τίς διαφορές. δτι οί σημερινοί άνθρωποι . Είναι διαφορές ταλάντου. κεντά ελαφρά καί χαμογέλα είρωνικά. που μετάφρασε κ' ερμήνεψε τελευταία στή σειρά τών έκδόσεων τής 'Ακαδημίας 'Αθηνών τούς «Χαρακτήρες» τοΰ Θεόφραστου. 'Αλλ' δ σκοπός αύτού τού σημειώματος δέν είναι νά κάνει τδ δικαστή τών δυδ Ελλήνων συγγραφέων ούτε νά συγκρίνει τήν πρόσφατη μετάφραση τών «Χαρακτήρων» μέ τήν παλιότερη τοΰ κ. Ό πρώτος είναι άπαθής έρευνητής. πού είδε τήν προηγουμένην νύκτα. σαρκάζει καί χαϊδεύει μέ τά. Ό Θεόφραστος. σκοποΰ.ένα τά φαγητά πού είχεν είς τό τραπέζι του.ΚΡΙΤΙΚΑ — ΑΡΧΑΙΟΙ 101 Ό φιλόλογος 'Εμμανουήλ Δαυίδ. δ δεύτερος σατιρίζει. πού κάνει άνάμεσα στούς «Χαρακτήρες» τοΰ 'Ερεσαίου φιλόσοφου (είτανε άπό τήν 'Ερεσό τής Λέσβου) καί στό «"Ιδε δ άνθρωπος» τοΰ Κεφαλλωνίτη σατιρικοΰ. πώς τό Ιργο τοΰ άριστοτελικοΰ φιλόσοφου είναι άνώτερο άπό τοΰ Γάλλου μαθητή του. δ δεύτερος έμπαθής έπιτιμητής. λοιπόν. Μαρίνου Σιγούρου. Καθίζει κοντά είς άγνωστον πρόσωπον καί άρχίζει πρώτον νά έγκωμιάζει τή γυναίκα του. λέγει δ μεταφραστής κ' ερμηνευτής του.

δτι.101 Κ122ΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ είναι περισσότερον πονηροί άπδ τούς παλαιούς. δτι πολλοί ξένοι εύρισκονται είς τήν πδλιν.».. 'Αληθινά. θά γίνουν τά σπαρτά καλύτερα. Προσέτι αναφέρει πόσαι είναι at στήλαι τοΰ Ωδείου και δτι τδν μήνα Βοηδρομιωνα τελοΰνται τά Μυστήρια. δτι τδ σιτάρι =ίς τήν άγοράν etvai άκριβό. Εύτυχής δποιος είναι κουφός! . ποτές δέν έδόθηκε μέ τόσην έπιγραμματική μαεστρία δ τύπος τοΰ φλύαρου.. τοΰ Σταυροΰ στις 14 τοΰ Σεπτέμβρη· τής Υπαπαντής στίς 2 τοΰ Φλεβάρη κλπ. πού μ' αύτήν τή ζέστη «ξουρίζουνε» τά θύματά τους χωρίς νερδ καί σαπούνι: « Ή Γιαννούλα άναψε στή Βαγγελίστρια μιά λαμπάδα σάν τδ μπόι της· οί κολόννες τής 'Ακαδημίας είναι έξι' τοΰ Προφήτη 'Ηλία πέφτει στις 20 'Ιουλίου. τδν Πυανοψιώνα τά Άπατούρια. θά έχει μπροστά του τδ Σταύρο τή Λιλή κλπ. ΚαΙ άν κανένας ύποφέρει τήν φλυαρίαν του.. αύτής τής κοινωνικής μάστιγας. άν βρέξει περισσότερο. πού δλοι — ποιδς λίγο ποιδς πολύ — έχουμε δοκιμάσει τή συμφορά της. δτι τδν έρχόμενον χρόνον θά καλλιεργήσει τδν άγρόν του. Είναι τόσο ζωντανή ή περιγραφή. δτι ή ζωή κατήντησε δύσκολος. ώστε μονάχα ν* άλλάξει κανείς τά άρχαΐα δνόματα μέ νεότερα. δτι μετά τά Διονύσια είναι πλεύσιμος ή θάλασσα. δτι δ Δάμιππος κατά τά (Ελευσίνια) μυστήρια ήναψε μεγίστην λαμπάδα. τδν ΙΙοσιδεώνα τά κατ' άγρούς Διονύσια — καί έξακολουθεΐ: «Χθες έπήρα έμετικόν»· «τί ήμέρα είναι σήμερα. είναι ίκανδς νά μή ξεκολλήσει άπδ κοντά του».

Λέν μπορεί κανείς νά καταλάβει καλά τό νεότερο πολιτισμό. Γι' αύτό δλοι άναγνωρίσανε τή μεγάλη μορφωτική άξία τών κλασικών κειμένων — καί κυρίως τών ελληνικών — καί σ' αύτά άπάνου θεμελιώνουνε τή σοβαρή πνευματική κ* αισθητική καλλιέργεια τών νέων. Αύτό δέν πρέπει νά τό ξεχνάμε. ΙΙοτές ή άνθρώπινη Σκέψη δέν πήγε σέ τόσο βάθος καί ποτές ή Τέχνη δέν ξεπετάχθηκε σέ τόσον ύψος. Κ' ot πηγές αύτές είναι οί θαυμασιότερες πνευματικές κ' αισθητικές πηγές τής άνθρωπότητας. Είναι λοιπόν άνάγκη νά τόν ξέρουν αύτόν τόν πολιτισμό δσοι θέλουνε νά λέγονται άρτια μορφωμένοι άνθρωποι καί πολύ περισσότερο δσοι πρόκειται άργότερα νά παίξουν έ'ναν δημιουργικό ρόλο στήν 'Επιστήμη καί στήν Τέχνη. Κι ό πολιτισμός έκεΐνος στάθηκε άξεπέραστος στά ούσιαστικότερά του στοιχεία άπό τούς πολιτισμούς δλων τών λαών κι δλων τών έποχών. 'Αλλ' έμείς ot νεότεροι "Ελληνες Ιχουμε κ' Ινα λόγο παραπάνου νά ξέρουμε τόν πολιτισμό καί τήν Ιστορία τών προγό- . άν δέν ξέρει άπό πού αύτός ξεκίνησε γιά νά φτάσει έδώ πού βρίσκεται. Γιατί τοΰ νεότερου πολιτισμοΰ τ* άξιολογότερα φανερώματα Ιχουνε τήν καταγωγή τους στόν άρχαΐο πολιτισμό. Καί ποτές τό στοιχείο τής άρμονίας δέν Ιφτασε σέ τόσην τελειότητα σ' δλες τΙς περιοχές τοΰ καλού άπό τΙς Τέχνες τοΰ λόγου ώς τίς Τέχνες τοΰ χώρου κι άπό τά πιό μικρά πραματάκια ώς τά πιό μνημειώδη.0 1 Η Α Ρ Χ Α Ι Ο Ι Σ r Γ Γ Ρ Α Φ Ε I Σ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ τών κλασικών κειμένων στά σχολεία έναν Ιχει κυριότατο σκοπό: τή γνώση τοΰ άρχαίου πολιτισμού άπό τΙς πηγές.

Έκεινώνε τό ίδανικό είτανε μιμητικό. στό τέλος θά διαβάσει τό ίδιο κομμάτι άπό τή μετάφραση τοΰ Πάλλη. Ούτε λογιότατος ούτε δημοτικιστής. δσο μπορώ νά ξέρω. "Οση άπόσταση κι άν ύπάρχει άνάμεσα στό πρωτότυπο καί στό ξανάπλασμά του. δέν άρνήθηκε αύτήν τήν άλήθεια. άλλά καί γιατί μονάχα μέ τή ζωντανή γλώσσα μπορούμε νά νιώσουμε καλύτερα κι άμβσότερα τούς άρχαίους συγγραφείς.104 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ νων. θά διδάξει τέσσερες-πέντε άλλους σέ μετάφραση. Άλλά κ' ένας άλλος λόγος έπιβάλλει νά δίνονται στά παιδιά πολλές μεταφράσεις. ΟΕ πρωτοπαλήκαροι τοΰ δημοτικισμού θέλανε νά γίν' ή γλώσσα τοδ λαοϋ δργανο τής παιδείας μας καί γι' άλλους βέβαια λόγους. νά δρίζει ό δάσκαλος στά παιδιά νά διαβάσουνε στό σπίτι τους τόν τάδε διάλογο καί νά τόν συζητήσουν ύστερα στήν παράδοση. ΟΕ λογοτεχνικές μεταφράσεις είναι άπαραίτητες στή διδασκαλία κατά τό λεγόμενο ατάδιον τής έφαρμογής. Ό καλύτερος τρόπος είναι έξόν άπό τήν άπλή άνάγνωση στήν ώρα τοΰ μαθήματος. άλλά διαφορά μέσων καί κυρίως σκοποΰ. πώς έτσι δ μαθητής στό τέλος τοΰ χρόνου θά έχει δσο τό δυνατό πληρέστερη γνώση τής φιλοσοφίας τοΰ Πλάτωνα. Τό σπουδαίο είναι. Αύτό τό σύστημα έφαρμόζουν οί ξένοι (καί κυρίως οί . Άλλά δέν είναι τοΰ παρόντος νά έξηγηθεί πώς θά γίνει αύτή ή «κατ' οίκον έργασία». αύτονώνε δημιουργικό. Έ διαφορά μεταξύ λογιότατων καί δημοτικιστών δέν είτανε διαφορά άρχής. Έπειδή ό χρόνος ό σχολικός δέν έπιτρέπει μέσα στά στενά του δρια νά διδαχτεί πολλή ύλη άπό τά πρωτότυπα κείμενα (καί μονάχα ή άφθονη ύλη θά μ£ς δώσει περισσότερες γνώσεις τοΰ άρχαίου βίου). Κανένας σοβαρός άνθρωπος έδώ στήν Ελλάδα. Πώς. ό δάσκαλος θά χρησιμοποιήσει τίς μεταφράσεις. Καί τώρα τίθεται τό ζήτημα τής μετάφρασης τών άρχαίων κειμένων. τό κέρδος τοΰ μαθητή θά είναι μεγάλο. γιά νά νιώσει ό μαθητής ζωντανότερα τή λογοτεχνική άξία τοΰ νεκροϋ κειμένου μετουσιουμένη στή νέα γλώσσα. ΟΕ λογιότατοι πολλά χρόνια είχανε βάλει σκοπό τής κλασικής μόρφωσης τόν «εξευγενισμό» τής γλώσσας· οΕ δημοτικιστές θέσανε σκοπό τή γνώση τοΰ άρχαίου πολιτισμοΰ σάν άπαραίτητη προϋπόθεση γιά τήν κατανόηση τής σύγχρονης πραγματικότητας. "Οταν δ καθηγητής διδάξει ένα κομμάτι άπό τήν'Ιλιάδα τοΰ 'Ομήρου. Ά ν διδάσκει τό χρόνο ένα διάλογο τοΰ Πλάτωνα στό πρωτότυπο.

"Αν τώρα τά έλληνικά μάς φαίνονται δύσκολα. πού Ιχει γιά σκοπό τήν έκμάθηση τής άρχαίας γλώσσας κι δχι τή γνώση τοϋ άρχαίου πολιτισμού. Ούτε ό Σαίξπηρ. 'Αλλ* ή άνηθικότητα στήν Τέχνη είναι άβλαβη· γιατί πέρα άπ' αύτήν ύπάρχει ή δικαίωση τής άρετής καί ή τιμωρία τής κακίας κι αύτές φέρνουνε «τήν τών τοιούτων παθημάτων κάθαρσιν». 'Αλλ' αύτό τό ζήτημα νομίζαμε... πώς ή Τέχνη πρέπει νά είναι. πώς Ιχει πιά λυθεί. Φταίει ή τυπολογική διδασκαλία. Έ γνώμη. φρόνιμη. πού δέν πρέπει νά λέγονται σ" ίνα παιδί. Αισχύλος. ούτε ό Γκαίτε. ούτε ό Μπαλζάκ πρέπει νά διαβάζονται. τότες ούτε καί κανένας νεότερος μεγάλος συγγραφέας μπορεί νά σταθεί πουθενά. πώς τ" άρχαΐα ποιητικά κείμενα ("Ομηρος. Σοφοκλής) περιέχουνε καί πράματ' άνήθικα. ξαναβάζει «έπΐ τάπητος» τό ζήτημα τής ήθικότητας στήν Τέχνη.Κ Ρ Ι Τ Ι Κ Α —Α Ρ Χ Α Ι Ο Ι 105 Γερμανοί) στά σχολεία τους γι' αύτό καί ξέρουνε καλύτερα τά «έλληνικά» άπό μάς. 'Αλλ' άν ξεκινούμε άπ' αύτήν τήν άρχή. σ' αύτό δέ φταίνε τά κείμενα. .

Άπό έπιγραφές σέ έργα τού Ζ' αίώνα βγαίνει τό συμπέρασμα. κι «δπου ή άπόσταση άπό τήν πράξη ώς τή συνείδηση είναι έλάχιστη» . δπως λένε οί ψυχολόγοι. Άλλ" αύτές είναι θεωρίες τών κλασικών ή μετακλασικών καιρών. στό πολύτιμο ή διαλεχτό. πώς. Καρούζος μέ τόν τίτλο «ΙΙερικαλλές άγαλμα—Έξεποίησ' ούκ άδαής». άν τό άγαλμα δέν είναι δλάκερο άπό άτόφιο χρυσάφι. ζωγραφικής.Η Κ Α Λ Λ Ι Τ Ε Χ Ν Ι Κ Η Σ Γ Χ ΕΙΔΗΣΗ ΤΩΝ Α Ρ Χ Α Ϊ Κ Ω Ν ΕΛΛΗΝΩΝ Π ΟΛΛΟΙ γράψανε γιά τίς αισθητικές θεωρίες τών άρχαίιον φιλοσόφων καί ποιητών. Τό άγαλμα τού Διός πού άφιέρωσε ό Κύψελος ή ό γιός του ό Περίανδρος στήν 'Ολυμπία. κεραμεικής) οί δημιουργοί τους κ' οί θεατές τους στήν άρχαϊκή έποχή. Γιατί μόνο τό καλό ύλικό μπορούσε νά εύχαριστήσει τούς θεούς καί νά θαμπώσει τό πολύ κοινό. άνάμεσα στήν πραγματικότητα καί στήν ένέργεια. «έξώλης είη Κυψελιδών γενεά»! Στά πρώτα καί μέσα χρόνια τοΰ ΣΤ' αίώνα παρουσιάζεται . Κ' ή έπιγραφή όρκίζεται γιά λογαριασμό τής περήφανης γενιάς τών Κυψελιδών. δταν δέν ΰπήρχε έργανωμένη σκέψη κ' ή ζωή λειτουργούσε μέ τόν «πραχτικό λόγο». τή σχεδόν αύτόματη. μέ τήν άμεση σχέση. πού μ' αύτό είτανε φκιαγμένο τό άνάθημα. Αύτό τό θέμα τό έξετάζει σέ μιά πολύ ένδιαφέρουσα μελέτη του ό έγκριτος άρχαιολόγος κ. πώς ό «δημιουργός» ( = μάστορης) τών έργων τής Τέχνης καθώς κι ό πελάτης δίνανε μεγάλη σημασία στό υλικό. Χ. Πώς δμως βλέπανε κ* έξηγούσανε τά έργα τής Τέχνης (γλυπτικής. είταν δλο άπό χρυσάφι. δηλ.

πώς τδ δργο είναι ένα δμορφο άνάθημα γιά νά εύχαριστηθοΰν οί θεοί. δχι γιατί ό τεχνίτης εΓταν άξιος. Διακρίνει κανείς μέσα σ' αύτές τίς «μυθικές κρίσεις» τδν κυριότερο χαραχτήρα τής ψυχοπνευματικής σύνθεσης τών πρωτόγονων λαών. Ή φράση αυτή δέν είναι υποκειμενική κρίση τοΰ τεχνίτη γιά τδ έργο του. Ή «μυθική κρίση» τών άρχαϊκών 'Ελλήνων γιά τά έργα τής Τέχνης (καί γιά δλα τά πράματα) είναι ό τελευταίος σταθμός τής .. δμως τή σοφία αύτήν τήν χρωστοΰνε ή στήν 'Αθηνά ή στις Μοΰσες κλπ. μέ γνώση τής δουλειάς. τής Σαπφώς καί τού 'Ανακρέοντα: «Προβάλλει λοιπόν άπδ τδ βάθος ό θεατής. πού γεμίζανε τδ σύμπαν καί κυβερνοΰσανε τδν κόσμο. έξηγεί: « ' i f χ ά ρ ι ς είναι ή αύθυπόστατη. δσο κι ό πελάτης. πού τδ παράγγειλε. Στδν άνθρωπο άρεσε πρώτα τδ έργο κι άμποτε ν' άρέσει καί στούς θεούς» ! Άλλά καί στήν πε- . Φανερώνει μονάχα. νά μάς κάνει νά τδ άγαποΰμε κι άκόμα γιατί περισσότερο νά θέλουμε νά τδ έχουμε. άποχωρισμένη άπδ τήν όμορφιά δύναμη. Τότε παρουσιάζεται μετά τούς δρους «περικαλλλές». καθώς καί τδ κοινό. πού τδ έφκιασε. δηλ. «καλδν» καί «σοφόν». Τήν τέτια κρίση γιά τά έργα τους ό κ. γιατί κ* οί Γδιοι οί θεοί είναι οί συνεργοί (άν δχι οί δημιουργοί) τοΰ έργου. Κι άν βεβαιώνει. Καροΰζος τήν όνομάζει «μυθική».ΚΡΙΤΙΚΑ — ΑΡΧΑΙΟΙ 107 οτίς έπιγραφές ή τυπική φράση «περικαλλές άγαλμα». πού τδ θαυμάζει. "Ετσι τήν τιμή γιά τήν ιδιότητα τού «περικαλλοΰς» ή τού άπλώς «καλού» καί τής «σοφίας» δέν τήν έ'χουν κυρίως οί καλλιτέχνες παρά οί θεοί. Κι ό κ. Καί προσθέτει έξηγώντας τή λέξη μέ στίχους τοΰ "Ομηρου. δμως τόσον ό τεχνίτης. πού υπάρχουν έξω άπδ τδ άτομο. Αύτοί έμπνέουν τδν καλλιτέχνη καί όδηγοΰν τδ χέρι του. πώς τδ εργο είν' δμορφο. έχουνε τήν ιδέα. Στά τελευταία χρόνια τοΰ ΣΤ' αιών α άρχίζ* ή καλλιτεχνική κρίση νά βγαίνει άπδ τδ μυθικό της κύκλο. πώς τά εργα τους τά φκιάσανε μέ «σοφία». παρά γιατί οί θεοί τδ θέλουνε.. ό δρος «χαρίεις». γιατί «ή όμορφιά ύπάρχει άνεξάρτητη καί πρωτύτερη άπδ τά στοιχεία της». πώς τδ έργο είναι δμορφο. Είναι δύναμη έρωτική" κατά βάθος προκαλεί σχεδόν αΓσθημα έρωτικό». πού τήν έχει τδ κάθε δμορφο πράγμα ν' άρέσει. "Ολα τά φαινόμενα τής ζωής κι δλες οί πράξεις τοΰ άνθρώπου διέπονται άπδ μυστηριώδεις δυνάμεις. Κι άν άργότερα (πάντα στδν ΣΤ' αιώνα) οί καλλιτέχνες προσθέτουνε.«μαγικής κρίσης» τών πρωτόγονων. πού είναι μιά «κρίση προλογική». Κ.

παρουσιάζονται κι άλλοι χαραχτηρισμοί: «άγλαός». πού κυριαρχούν στήν παιδική ήλικία τής άνθρωπότητας. γαλήνια καί έπιστημονικά θετική. γαλήνιες. δσο πού άνάτειλε δ κλασικδς αίώνας καί τότες έπαψε πιά κάθε «μυθική κρίση» γιά τά καλλιτεχνικά έργα καί πραγματοποιήθηκε «ή τελειωτική προσγείωση τής τέχνης καί τής σκέψης».οιησε'' εύ». Χρ. είναι ή μελέτη τοΰ κ. Αύτή ή άντικατάσταση δικαιολογεί τήν έξήγηση πού έδωσε δ κ. "Ετσι κ' ή Τέχνη κ' ή Σκέψη τών Ελλήνων στούς κλασικούς χρόνους άπολυτρώνονται άπδ τδ μύθο καί τδ θαύμα. γιά τήν Τέχνη του κι άν οί καλλιτέχνες δέν άρνιοΰνται τή θεϊκή πρώτη άρχή τής Τέχνης τους. όμως. δσο καί γοητευτική. ΚαΙ τότε συναντιοΰται οί έπαινοι τών δημιουργών γιά τδ έργο τους: δ δείνα «μ' έτ. δσο περνάει δ καιρός. «άμεμφές έργον». «θαυμαστδν προσιδεΐν» κτλ. Τσούντα. Σκέψη καί Τέχνη ώριμων άνθρώπων. Καρούζου. κτλ. δέ στηρίζεται στή συνέργεια τού θεοΰ παρά στις άτομικές του ικανότητες.) κι δλ' αύτά φανερώνουνε. στήν Αθηνά καί τδν "Ηφαιστο». γιά τήν άξία τών έργων του δ καλλιτέχνης. Οί πρώτοι. Κ. «σάν ja μή χρειάζονται πιά τόσο πολύ τδ θαύμα. «δαιδάλεος» ( = τεχνικά τελειοποιημένο. στή μνήμη τού δποίου κ' άφιερώνεται. μιά άπδ τις λίγες πού έχουνε γραφεί στδν κλάδο αύτδν υστερ' άπ' τδ θάνατο τού άλησμόνητου γόη Χρ. Άλλά σιγά . Σ' ενα έλευσινιακδ έπίγραμμα ύπάρχει άντί του δρου «χαρίεις» δ δρος «έρατός». τή θεϊκή επέμβαση στήν πορεία τών γεγονότων τοΰ κόσμου». παινεύεται γιά τήν άτομική του άξία. Γιατί τώρα. Κ' άπδ τις έπιγραφές τών έργων λείψαν' οί αύτοέπαινοι κ' έκυριάρχησε ή λιτότητα κ' ή μετριοφροσύνη.σιγά. "Ομοια ισορροπημένη. πώς ή ύποκειμενική κρίση άρχίζει νά παίρν' ύπόσταση. .ιοί ΚΫΧΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ ρίπτωση αυτήν οί καλλιτέχνες (κ* οί ποιητές) τή χάρη τών έργων τους «τή χρεωστούνε στούς θεϊκούς δασκάλους των. πού άντικρύζουνε τδν κόσμο μέ τρόπο θετικδ καί πνεύμα λαγαρό. ισορροπημένες. στή λέξη χαρίεις (άγαπησερός). είναι οί ποιητές κ* οί φιλόσοφοι. πού άρχίζουνε νά «προσγειώνουνε» τήν Τέχνη καί νά τή θεωροΰν έργο άνθρώπων. Ό καλλιτέχνης δηλ.

Τό «αίσχρόν» είναι ή άρνησή της. τό καλόν είναι μιά κοινωνική άξία μεταβλητή μέν. άλλά θετική. Καί γιά νά μή πελαγώνουμε μέ γενικές λέξεις. Ή διαταγή είναι άπλή. Είναι στοιχεία . Κάθ' έποχή καί τόπος έχουν δρισμένα ίδανικά μορφής καί ούσίας τής Τέχνης· δρισμένους κανόνες τεχνικής· δρισμένο ζωντανδν ή πεΟαμένον ψυχικόν κόσμο ίδεών καί συναισθημάτων. γιατί αύτοί εΐναι οί είδικοί δροι προκειμένου γιά τήν άξιολόγηση τών έργων Τέχνης.τ ο Α ν Ε Μ Ν Ο Ν ΣΊΎΝΟΜΙΚΗ διαταγή νά καταδιώκεται τό άσεμνο στά βι 1 ^βλία καί στά θεάματα. Γιατί πρέπει πρώτα νά έξηγηθοΰμε τί είναι άσεμνο κ' έπειτα νά μποροϋν οί κρίνοντες νά ξεχωρίζουνε τό «καλόν» άσεμνον άπό τό «αίσχρόν» άσεμνο. πού τά λέμε «άναισθητικά». άλλ'ήέφαρμογή της περίπλοκη. «Καλόν» λέγανε οί άρχαΐοι δ. δηλ. τήν καθορίζει τελικά αύτή ή ζωντάνια ή ή νέκρα τών τεχνικών νόμων καί τών ψυχικών στοιχείων (συναισθηματικών κ' ιδεολογικών). Τδ άσεμνο στήν Τέχνη καί γενικά τδ άνήθικο είναι στοιχεία. Αύτά καθ* έαυτά δέν έχουν αίσθητικήν άξία ούτε θετικήν ούτε άρνητικήν. Χρησιμοποιώ αύτούς τούς δρους. σέ πετυχημένην ή άποτυχημένην. Τή διαφοροποίηση τής Τέχνης σέ «καλήν» ή αίσχράν».τι έμεΐς σήμερα τό λέμε «ώραΐο»* κι «αίσχρόν» δ.τι σήμερα έμεΐς τό λέμε «άσκημο». Κ' ή άστυνομική διαταγή τά έργα Τέχνης έννοεΐ. άφοϋ είναι κοινωνική.

Τδ ίδιο συμβαίνει και μέ τις ίδέες καί τά συναισθήματα.110 ΚίίΣΤΑ ΒΑΡΝΑΛΗ ουδέτερα. άν φωτίζουνε καί κινούνε τήν δμαδική ψυχικδτητα πρδς τά έμπρδς ή τήν σκοτίζουνε καί τήν γυρίζουνε πρδς τά πίσω (καθώς συμβαίνει γενικά σ' Ιποχές παρακμής. Τδ άνήθικο ή τδ άσεμνο θά τδ βρούμε σ' δλες τίς σχολές τής Τέχνης. "Οταν δμως μετουσιωθούν τεχνικά. γιατί διάβασε σέ βιβλίο ή είδε σέ θέατρο άσεμνα πράματα. φυσιολογικά. άλλ' είναι ή ιστορία τού πραγματικού. Έπομένως τδ «άσεμνο». τότε γίνονται ώραΐα ή άσκημα. καθώς καί τδ «άνήθικο» μπορούνε νά είναι συνθετικά στοιχεία τής άξιας «καλδν»—μαζί μέ πλήθος άλλα: ψυχολογικά. άλλ' ούτε ώραΐα ούτε άσκημα μπορούμε νά τά χαραχτηρίσουμε «καθ* έαυτά». άν ενα άσεμνο στοιχείο είναι δικαιωμένο ή παραμένει άσεμνο' άν είναι έξαγνισμένο ή δχι. ειλικρινά ή ψεύτικα. δπως ή δική μας). άλλά πρέπει νά μεταποιηθούν. κατά τήν δμολογία τών ίδιων. δπως είπαμε: καί σέ τελευταίαν άνάλυση τήν κριτικήν έπιδοκιμασία ή άποδοκιμασία τήνε δίν' ή Ιπιτυχία ή άποτυχία τής μορφής καί τοΰ σκοποΰ. δπως παράλληλα καί τδ ιδανικό. Ή τεχνική τους δμως μετουσίωση Ιχει—και μόνον αύτή. Αύτά καθ' έαυτά μπορεί νά είναι σωστά ή λαθεμένα. παρά ή άσεμνη κοινωνία καί τά γκαγκστερικά Ιργα τοΰ ξένου κινηματογράφου. Γι* αύτδν τδ λόγο ή Ιστορία τής Τέχνης καί τών Γραμμάτων μπορεί νά λέγεται ιστορία τού 'Ιδανικού. Μόνο διαλεχτοί καί ταλαντούχοι Ιμπειρογνώμονες μ-οροΰνε ν' άποφανθοΰν. δχι τ' άσεμνα Ιργα Τέχνης. γνωστικά. . Καί στήν περίπτωσην αύτή τά Ιργα Τέχνης μπορούνε νά χαραχτηριστοΰν έξδν άπδ ώραΐα ή άσχημα κι άληϋινά ήψεύτιχα. Άλλά πού νά βρεθούνε τέτιοι καί τόσοι ταλαντούχοι καί διαλεχτοί Ιμπειρογνώμονες. Γίνονται τόσα Ιγκλήματα κάθε μέρα άπδ νέους καί μάλιστα μαθητές γυμνασίων κι δμως κανένας άπ' αύτούς δέν Ιγκλημάτησε. δταν μορφοποιηθούνε σ' Ιργα Τέχνης. Ό σκοπδς τής άστυνομικής διαταγής είναι νά μή διαφθείρονται τά ήθη — φυσικά τών νέων. "Ολους αύτούς τούς ώθήσανε στδ Ιγκλημα.

Οί πληθωρικές άπό ύγεία και στοχασμό και δράση κοινωνίες (σ' έποχές άνόδου κι άρμονίας τάξεων) δέ θέτουνε ζήτημα σεμνοΰ ή άσεμνου στήν Τέχνη. Ό σκοπός τους είναι νά χτυπάνε τήν άνηθικότητα. 'Επομένως ό σκοπός τους είναι ηθικός : ή διόρθωση τών «κακώς κειμένων». άρετή. παρά λόγος («ώ τλήμον. Πάντως αύτό τό θέμα συζητιέται κυρίως σ* έποχές παρακμής καί βαθύτατα άρρωστες. τοΰ 'Ιουλίου Β' και τών Μεδίκων. δταν δλ' ή Αρετή δέν είναι ζωή. συζητούσανε γιά τό δύσκολο πρόβλημα τής Τέχνης («τά καλά χαλεπά». Άλλά τί νά κάνουμε. Ά λ λ ' υπάρχουν δυό όρισμένα είδη τοΰ έντεχνου λόγου. τήν ψευτιά. τόσο παλιό. δέν έξαντλεΐται μέ σημειώματα. Σωκράτης). γιά τό τί είναι τό «καλόν» (ώραΐο) καί τί τό «αίσχρόν» (άσκημο). τοΰ Αύγουστου.ΚΡΙΤΙΚΑ — ΑΡΧΑΙΟΙ 111 II ΤΑ ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΝΟΜΙΖΩ ^ώς αύτό τό θέμα τοΰ άσεμνου στήν Τέχνη. λόγος άρ ήσθα» ! Εύριπίδης) κι δταν δλ' ή προσπάθεια τών «καθώς πρέπει» ύπεύθυνων ήγετών συγκεντρώνεται δχι στό «είναι» παρά στό «δοκεΐν» (Αίσχύλος). τήν άδικία — καί πολύ φυσικά δέν μποροΰνε νά τά χτυπάνε δλ' αύτά χωρίς νά τ' άναφέρουνε καί χωρίς νά τά ζωντανεύουνε σάν «παραδείγματα πρός άποφυγήν». ή θεραπεία τοΰ κακοΰ μέ τό γέλιο. δχι στό νά διορθώνεται ή άνηθικότητα παρά στό νά σκεπάζεται. πού είναι άπό τή φύση τους καί σέ κάθε καιρό καί τόπο ρεαλιστικά ή νατουραλιστικά. Ό Αριστοφάνης είναι γεμάτος άπό άσεμνολογίες ή μάλλον . Οί αίώνες τοΰ Περικλή. αίώνες «χρυσοί». Ή σάτιρα κ' ή κωμωδία. άν τό ώραΐο καί τό άσεμνον είναι δυό άσυμβίβαστα πράματα. άλλά δέ συζητούσανε καθόλου. δσο κ' ή σεμνοτυφία.πού βρίσκονται στήν κορυφή τοΰ τόξου. Ή άρχαία Τέχνη καί Ποίηση είναι ιδεαλιστικές.

Ό ίδιος δ ποιητής καυχιέται: «βελτίους τοί>ς πολίτας έποίησα». Βοκκάκιος. Κανένας φιλόσοφος (πολί> άργότερα δ σχολαστικός ήθικολόγος Πλούταρχος) καμιά 'Εξουσία τοΰ καιροΰ έκείνου δέ βρέθηκε νά τδν κατηγορήσει γιά τήν «άδιαντροπιά» του. Κι αύτά τά κριτήρια δέν τά σοφίζεται ούτε δ δημιουργός ούτε δ κριτικός. Οί μεγάλοι «άσεμνοι» σατιρικοί συγγραφείς : 'Αριστοφάνης. άντρας μπροστά σέ άντρες. Τί μάθαινε: Ό μέν σατυριζόμενος έπαιρνε τδ «φύλλον ποιότητός» του άπδ τδν ποιητή. εύχαριστιότανε. Τδ άκροατήριο ξεσποϋσε στά γέλια. ΡαμπελαΙ είναι πολυτιμότατοι πνευματικοί πατέρες τής άνθρωπότητας. άλλ' είναι ήθικές. κοιτούσε παραπέρα τδν «περί ου δ λόγος» καί μάΰαινβ. "Οταν αίσχρολογεΐ δ 'Αριστοφάνης. μάζευε τήν ούρά του κ' έφευγε. Οί κωμωδίες του φαίνοντ' αισχρές. 'Αλλά δέν πρέπει νά κρίνονται ούτε μέ ήθικά ούτε μέ θρησκευτικά ούτε μέ παιδαγωγικά κι ούτε μέ άστυνομικά κριτήρια. δίνει τά Ιδανικά τής Μορφής καί τοΰ Σκοποΰ. Κ' είναι άντικειμενικά γιατί τά δίνει ή πορεία τού κοινωνι