You are on page 1of 2

IDENTITET broj 132., mart 2009.

duhovni zov
MANASTIR
JASENOVAC
Pravoslavni Srbi već 1775. godine sagradiše u Jasenovcu monumen-
talni hram Rođenja svetog Jovana Preteče, a o bogatom vjerskom
i duhovnim životu u Jasenovcu svjedoči i podatak o srpskoj vjerskoj
školi koju je pohađalo 40-ak učenika u lijepoj zgradi podignutoj 1847.
godine
Napisao i snimio: NIKOLA CETINA

Na ušću rijeke Une u Savu smjestilo se, na nekada važnom javaju internirce iz jasenovačkog logora da do temelja sruše
strateškom položaju, mjesto Jasenovac. U 16. vijeku osva- pravoslavnu crkvu , a u proljeće 1945. godine ruše i parohijski
jaju ga Turci, a 1688. godine Austrijanci uz pomoć srpskih dom, lijepu građevinu podignutu 1887. godine. Ustaše nas-
ustanika osvajaju današnju Baniju, prodiru preko rijeke Une tavljaju i sa pljačkom, maltretiranjem i ubijanjem jasenovačkih
u Bosnu odakle dovode i u Jasenovac srpske doseljenike. Srba, kojima naređuju da moraju podnijeti molbe za prijelaz u
Rijeka Sava postaje granica između Turske i Austrije, formi- rimokatoličku vjeru. Međutim, niti njihov formalni pristanak ih
raju se krajiške vojne posade. U to vrijeme komandant u Jas- ne spašava jer 8. maja 1942. godine ustaše hapse sve Srbe u
enovcu bio je Pogledić, koji je bio podčinjen kostajničkom Jasenovcu i odvode ih u jasenovački logor smrti. Idućeg dana
krajiškom komandantu. Doseljeni pravoslavni Srbi već 1775. žene i djecu odvode u logor u Staru Gradišku, a muškarce
godine sagradiše u Jasenovcu monumentalni hram Rođenja ostavljaju u jasenovačkom logoru. Mnogi od njih nisu dočekali
svetog Jovana Preteče, posvećen Ivanjdanu- Rođenju sv. oslobođenje. Postradalo je njih 367 u ustaškim logorima
Jovana Preteče. O bogatom vjerskom i duhovnim životu u u Jasenovcu, Staroj Gradišci i Zemunu, na prisilnom radu
Jasenovcu svjedoči i podatak o srpskoj vjerskoj školi koju je u Njemačkoj , te kao internirci u Norveškoj i učesnici NOB-
pohađalo 40-ak učenika u lijepoj zgradi podignutoj 1847. go- a. Dana 23. aprila 1945. godine skupina od 600 preživjelih
dine. Prije Drugog svjetskog rata jasenovački trgovac Lazar izmučenih logoraša u želju za preživljavanjem ove ratne ka-
Bačić, veliki dobrotvor “Privrednika” i dugogodišnji predsjed- lvarije napada ustaške stražare i pokušava pobjeći iz logora.
nik crkvene opštine, uglavnom svojim sredstvima, sagradio Osamdeset zatočenika je uspjelo protrčati kroz logorska vra-
je “Srpski dom” u kojem su aktivno djelovala razna srpska ta, a njih 520 poginulo je u borbi sa ustašama. Novoformirana
društva. Zajednički mirni život Srba i Hrvata u Jasenovcu vlast, valjda iz sebi poznatih razloga, uništava preostale log-
biva naprasno prekinut 1941. godine uspostavom tvorevnine orske objekte, pa na tom prostoru osim spomenika i spomen
zvane NDH. Domaće ustaše započinju sa maltretiranjem, doma nema vidljivih tragova o postojanju te najveće tvornice
pljačkanjem i ubijanjem svojih sumještana Srba. Jasenovački smrti na našim prostorima. U jesen 1945. godine vraća se
paroh jerej Lazar Radovanović nakon brojnih ustaških mal- iz Srbije u Jasenovac paroh Lazar Radovanović, koji na
tretiranja i pljačkanja saznavši da će biti uhapšen sa obitelji prostoru srušenog hrama i parohijskog doma zatiče nekoliko
uspijeva pobjeći u Srbiju. Iste noći ustaše ubijaju sveštenika ustaških baraka. Snalažljivi paroh pregrađuje barake, od ko-
Slavka Zjalića drugog paroha jasenovačkog, a potom i La- jih pravi improvizirani prostor za stanovanje i parohijski dom.
zara Kelića, sekretara crkvene opštine i općinskog bilježnika Od malo izdvojene zidane kuće, koja je služila kao radionica,
sa još četvoricom uglednih mještana. Ubijeni su i bačeni u pretvara u bogomolju u koju postavlja ikonostas, podiže drveni
rijeku Savu iz koje su isplivali nakon dva dana, ali ih obitelji zvonik, pa na Vavedenje 4. decembra 1945. godine i osvećuje
nisu smjele sahraniti niti pokazivati znake žalosti za nedužno “novu” bogomolju. Na Ivanjdan 7. jula 1951. godine episkop
ubijenima. Na ciglani industrijalca i tadašnjeg predsjednika pakrački Emilijan(Marinović) osvećuje novi parohijski dom.
jasenovačke crkvene opštine Ozrena Bačića kod Jasen- U poslijeratnoj obnovi bio je to prvi crkveni objekt obnovljen u
ovca ubrzo nakon uspostave NDH ustaše formiraju konce- opustošenoj Eparhiji pakračkoj ( od 1959. Slavonska). Toga
tracioni logor, tvornicu smrti u kojoj su mučene, izgladnjivane dana u prisustvu episkopa Emilijana, paroha jasenovačkog
i ubijane stotine hiljada logoraša. Stvaranjem logora ustaše Lazara Radovanovića i crkvene opštine na čelu sa predsjed-
jasenovačku pravoslavnu crkvu pretvaraju u štalu, držeći u nikom Dušanom Mikićem donijet je zaključak da se odmah
noj otetu stoku. Ni to im nije bilo dovoljno već oskrnavljenu zatraži građevinska dozvola za gradnju nove parohijske crkve
crkvu pretvaraju u prihvatni logorski centar u koji smještaju u Jasenovcu. Dozvola je odmah i zatražena , a dobijena je
tek pristigle internirce. Oktobra 1941. godine ustaše prisil- tek 1953. godine. Odmah započinju radovi o čemu svjedoči 

IDENTITET broj 132., mart 2009.

paroh Radovanović: - Odmah ujutro sledećeg dana počelo je za novog paroha jasenovačkog, naručuje za ikonostas pose-
kopanje temelja. Sleglo se i muško i žensko, i staro i mlado, ban kamen sa čuvene Bele Vode kod Kruševca, dogovara
posao je odmicao... Međutim, trećeg dana, dolazi milicija, sa Ikonografskom školom manastira Žiče izradu 14 ikona za
naređuje da se odmah prestane sa radovima, a majstora Ste- ikonostas. Aktivnošću mitropolita Jovana oživljavaju poslovi
vu Paraća, pod pretnjom da će odmah u zatvor, prosto silom oko dovršenja jasenovačkog hrama, ulažu se i dodatni napori
izgurali sa posla. Meni narede da odmah “dozvolu” ponesem za pomoć priložnika. Veliki polijelej (viseći svijećnjak) crkvi
i vratim lično predsedniku kotara Mati Lipičanin. Odbio sam daruje iseljenica Milica Ćelap iz Kanade.
da dozvolu predam i rekao da samo viša vlast može ovu Dugo očekivani dan osvećenja novosagrađene crkve zbio se
izdanu dozvolu opozvati-. Godine 1958. paroh jasenovački 2. septembra 1984.godine. Pozivu mitropolita Jovana odaz-
Lazar Radovanović odlazi za paroha u Rijeku, a na njegovo vao se patrijarh srpski German , koji je sa osam episkopa,
mjesto dolazi jerej Milovan Dešić, premješten iz Kukunjevca. sedam sveštenika i sedam đakona osvetio u Jasenovcu novi
Nastavljajući inicijativu za gradnju nove crkve u Jasenovcu hram posvećen Rođenju svetog Jovana Preteče. Osvećenju
episkop Emilijan osniva Akcioni odbor u koji ulaze ugledni crkve, opijelu i svetoj arhijerejskoj liturgiji bilo je prisutno oko
profesori, sveštenici i predstavnici crkvenih opština. Počinje 50.000 vjernika pristiglih iz čitave iz Jugoslavije i inozemstva.
i prikupljanje novčanih sredstava u što se uključuje čitava Tokom sukoba 1991. godine crkva je djelomično oštećena, a
Srpska pravoslavna crkva i iseljeništvo. Traži se i lokacija za maja 1995. godine u operaciji “Bljesak” oskrnavljena i dev-
novu crkvu na mjestu srušenog hrama. Izrađuje se i projekt astirana. Jasenovački Srbi su ponovno prisiljeni na egzodus
u Projektnom birou Patrijaršije u Beogradu . Arhitekt prof. dr. iz svojih domova, a povratak, kao i drugdje, spor je i težak. U
Dragomir Tadić, po sugestijama episkopa Emilijana napravio upražnjenu eparhiju slavonsku 1999. godine dolazi episkop
je lijep projekt, skladnih dimenzija za parohijsku crkvu u Jas- Sava(Jurić), koji uzimajući u obzir veliki značaj koji za Srbe
enovcu. Međutim, u to vrijeme je sačinjen i projekt za veliki predstavlja Jasenovac i poruku patrijarha Srpske pravoslavne
most preko rijeke Save. “Slučajno” je trebao preći baš preko crkve Pavla koju je uputio sa jasenovačkog stratišta 10.
već sagrađenog novog parohijskog doma, a stub mosta je maja 1995. godine:” Neka ovo bude i poziv sa ove mučeničke
“trebao” biti baš na prostoru bivše crkve. Upornošću episkopa jasenovačke osmatračnice, sa koje se sagledava sva beda
Emilijana ova nerazumna odluka je izmijenjena, vlasti daju ljudskog zla mržnje, i svim ljudima i narodima, da nikada više
pristanak za gradnju nove crkve, ali bez formalne i pismene ne ostvaruju svoje ciljeve na zemlji zlom i nepravdom, nego
građevinske dozvole. Unatoč poteškoćama u pronalaženju samo dobrom i pravdom”. Sadašnja parohija jasenovačka je,
majstora za gradnju crkve, paroh Dešić u Bročicama kod u nedostatku sveštenika, upražnjena pa je opslužuje pakrački
Novske pronalazi privatne majstore, koji po nacrtu arhitekte paroh protojerej-stavrofor Slobodan Lalić.
Tadića počinju sa podizanjem temelja, koje episkop Emilijan
osvećuje na Ivanjdan 1973. godine. Konačno započinju radovi Kontakt adresa:
na gradnji crkve, međutim tadašnje vlasti uspijevaju otjeta- Manastir Jasenovac
ti majstore s gradilišta teško se pronalaze novi , a vrijeme Ul. Hrvatskih branitelja 53
prolazi. Godine 1982. mitropolit zagrebački Jovan(Pavlović), p.p. 8
koji je tada bio i administrator Eparhije slavonske energično 44324 Jasenovac
preuzima poslove oko dovršenja Spomen hrama u Jasenovcu. tel. 044/672-506
Postavlja mladog i sposobnog sveštenika Milorada Škorića