You are on page 1of 52

doc.dr.sc.

Vedrana ike uli

protein
pepsin, pankreatine proteaze

oligopeptidi

slobodne aminokiseline neutr. bazne kisele

peptidaze

prijenos pomou nosaa

mali peptidi
unutarstanine peptidaze

aminokiseline

aminokiseline

kapilara

proteini

peptidi

di- i tripeptidi se ko-prenose s H+

aminokiseline se ko-prenose s Na+

mali peptidi se prenose intaktni putem transcitoze

isto kao i eeri peptidaze rijetko

krv

u jetru

Tijelo odrava relativno veliku koliinu AK u krvi, ak i kod malog unosa proteina hranom Tako se osigurava stalna dostupnost pojedinih AK za tkiva za sintezu proteina, neurotransmitera i drugih spojeva s duikom Kod normalne, dobro uhranjene osobe, 300-600 g / dan proteina se razgradi 100 g / dan proteina se unosi hranom Tkiva koriste AK za stalnu sintezu novih proteina (300-600 g) da zamijene one ta su razgraeni

proteini iz hrane

sinteza novih proteina

3 AMINOKISELINE U KRVI

purini, pirimidini, hem, neurotransmiteri, hormoni i ostali funkcionalni produkti s duikom

endogeni proteini

5
6
urea (urin) NH4+ N C

ATP

7
CO2 glukoza ATP

metaboliti u urinu

glikogen

lipid

glukoza iz hrane

Prekursori

proteina, ali slue za sintezu neproteinskih spojeva, duinih spojeva (hem, purini, pirimidini, neurotransmiteri)
sintetizira tijelo (NEESENCIJALNE), ostale su ESENCIJALNE L--aminokiseline dolaze u proteinima
6

10/20

Samo

STRUKTURA AMINOKISELINA

aminoskupina (ili imino) dvije funkcionalne skupine karboksilna skupina amino skupina R- aminokiselinski ostatak razlikuje jednu od druge AK

dvojni zwitter ion (fizioloki pH)


7

-R-SKUPINE

ODREUJU SVOJSTVA AMINOKISELINA


SKUPINE ODREUJU KEMIJSKE REAKCIJE AMINOKISELINA

FUNKCIONALNE

10

Razlikuju

se 3 glavne skupine, ovisno o POBONOM lancu


Hidrofoban

(NEPOLARAN)- unutarnji dio st. membrana Nenabijen hidrofilan (POLARAN) Nabijen hidrofilan (POLARAN)

11

AMINOKISELINE SA ALIFATSKIM BONIM LANCEM

NETOPLJIVE U VODI
12

AROMATSKE AMINOKISELINE
E E

13

AMINOKISELINE S ALIFATSKIM BONIM LANCEM KOJI SADRI HIDROKSILNU SKUPINU


E

NANABIJENE POLARNE AK

14

AMINOKISELINE S KISELIM BONIM LANCEM I NJIHOVI DERIVATI

15

AMINOKISELINE S BAZINIM BONIM LANCEM


E E

NENABIJEN NA pH= 7.4; IMIDAZOL pKa=6.0

NABIJENE POLARNE AK ~pH neutralan


16

Kisele

skupine (-COOH, NH4+) donori H+ Bazine skupine (-COO-, -NH3) akceptori H+ SVAKA KISELA ILI BAZINA SKUPINA IMA SVOJ pKa

18

pKa

vrijednosti su mjera jakosti slabih kiselina


pKa mijenjaju se s

Vrijednosti

okolinom

19

20

Izoelektrina toka pI pH kod kojeg se aminokiselina nalazi u obliku dipolarnog iona

pK1 + pK2 pI = 2

21

-R

se mijenja nakon ugradnje AK u protein OKSIDACIJA -SH u Cys stvara DISULFIDNE VEZE (stabilizira strukturu sekretornih proteina) HIDROKSILACIJA Prol, Lys (stabilizira kolagen, potreban vitamin C)

22

GLIKOZILACIJA

(na Ser, Thr, Asn; za sintezu sekrtornih i membranskih proteina; glikozilacija Hb u HbA1c, u slabo kontroliranom dijabetesu) FOSFORILACIJA (Ser, Thr, Tyr; modificira aktivnost mnogih ebnzima (npr. glikogen sintetaze)

23

Najznaajnija

reakcija je STVARANJE PEPTIDNE VEZE

24

Aminokiselina 1

Aminokiselina 2

N-terminus

C-terminus

Peptidna veza
25

dipeptid, tripeptid:

2, odnosno 3 aminokiselinska ostatka

oligopeptid:

od 3 do 10 aminokiselinskih ostataka

polipeptid:

vie od 10 aminokiselinskih ostataka

26

sastoje

se od jednog polipeptidnih lanaca

ili

vie

svaki

lanac sadri od 40 do preko 4000 aminokiselinskih ostataka

27

Dalton (Da): jedinica mase gotovo jednaka masi atoma vodika (1.000)

Kilodalton (kDa): jedinica mase 1000 puta vea od jednog daltona

28

Primarna struktura slijed aminokiselina Sekundarna struktura - uzvojnica - nabrani list Tercijarna struktura trodimenzionalna struktura polipeptidnog lanca Kvaterna struktura 3D-struktura sloenog proteine (dvije ili vie polipeptidnih podjedinica)
29

Nekovalentne interakcije vodikove veze elektrostatske interakcije

hidrofobne interakcije

Kovalentne veze disulfidne veze

30

Denaturacija: naruavanje trodimenzionalne strukture proteina uz gubitak bioloke aktivnosti.

ekstremne pH vrijednosti (kiseli ili bazini medij) poviena temperatura

31

nativni protein

denaturirani protein

32

Prijenos i pohrana (hemoglobin i mioglobin)


Enzimska kataliza Koordinirano kretanje (miini proteini)

Imunoloka zatita (imunoglobulini)


Hormonska regulacija (somatotropin, inzulin) Mehanika vrstoa (kolagen) Stvaranje i provoenje ivanih impulsa (receptori) Kontrola ekspresije gena (represori, aktivatori)

33

Odgradnja AMINO SKUPINE - transaminacija - oksidacijska deaminacija

Razgradnja UGLJIKOVODINOG LANCA

Viak NH4+ se kod veine kopnenih ivotinja pretvara u UREU i izluuje - ureotelne ivotinje
Viak NH4+ se kod mnogih vodenih ivotinja izravno izluuje kao NH4+ - amonotelne ivotinje

Viak NH4+ se kod ptica, zmija, gutera pretvara u MOKRANU KISELINU i izluuje urikotelne ivotinje

U krvi i stanicama egzistira u ravnotei:

NH3 + H+

NH4+

Kod pH 7,4 prevladava protonirani oblik NH4+ NH4+ ne prolazi kroz membrane slobodni - plinoviti NH3 lako prolazi kroz membrane i moe doi u mozak i druga tkiva

NH4+ je jako toksian mozak !!

piruvat

PLP

alanin

Enzimi: aminotransferaze, ALT, AST Prostetska skupina: piridoksal fosfat, PLP

glutamat

alfa-keto glutarat

!!! Reakcije reverzibilne ukljuenost u sintezu i razgradnju AK

oksidativna deaminacija

Enzim: glutamat dehidrogenaza, GLDH


glutaminska kiselina

alfa-ketoglutarat

Mitohondrij

transaminacija

Koenzim: NAD+ ili NADP+


keto-kiselina

bilo koja aminokiselina

!!! Reakcija reverzibilna

NH4+ nastaje u svim tkivima iz AK, purinskih i pirimidinskih baza te iz drugih spojeva s duikom

glutamat

Transport NH4+ do jetre putem netoksinih metabolita

glutamin alanin

GLUTAMINSKI CIKLUS
enzim: glutamin sintetaza

ATP + NH4+ + glutamat

ADP + Pi + glutamin + H+

glutamin NIJE toksian krvlju putuje u jetru

glutamin + H2O

glutamat + NH4+
enzim: glutaminaza

ALANINSKI (glukoza-alanin) CIKLUS


NH4+ nastao u miiima prenosi se iz miia u jetru u obliku ALANINA i pretvara u UREU

C atomi iz alanina (piruvat) koriste se u glukoneogenezi za sintezu glukoze i alju u miie koji intenzivno rade

Sinteza - samo u jetri Izluuje se putem bubrega (urinom) Sinteza povezana s potronjom energije (ATP) Zato sinteza uree?
Neutralna Lako topljiva u vodi Nije toksina

fumarat

arginin

argininosukcinat
AMP + ATP PPi

ornitin

aspartat CITOSOL

citrulin MITOHONDRIJSKI MATRIKS

karbamoil fosfat
2 2 ADP + ATP Pi

Sinteza uree: utroak 3 ATP, ali 4 energijom bogate veze

Stehiometrija urea ciklusa CO2 + NH4+ + 3ATP + aspartat + 2H20 urea + 2 ADP + 2Pi + AMP + PPi + fumarat

GLUKOGENE AK

KETOGENE AK
glukoza

C3

alanin cistein glicin serin treonin triptofan

izoleucin leucin triptofan

leucin lizin fenilalanin triptofan tirozin

fosfoenolpiruvat

piruvat acetil CoA acetoacetil CoA

C4

asparagin aspartat
aspartat fenilalanin tirozin izoleucin metionin treonin valin

oksalacetat fumarat

citrat

sukcinil CoA

-ketoglutarat

arginin glutamat glutamin histidin prolin

C5

FENILALANIN

TIROZIN

HOMOGENTIZAT

p-hidroksifenilpiruvat

4-maleilacetilacetat

4-fumarilacetilacetat

ALKAPTONURIJA

FUMARAT

ACETILACETAT

FENILKETONURIJA

TIROZIN
tirozin-3-monooksigenaza (tirozin hidroksilaza) tetrahidropiopterin

PARKINSONOVA BOLEST

L-DOPA

X
dopamin

dekarboksilaza Laromatskih aminokiselina piridoksalfosfat

dopamin beta-hidroksilaza askorbat

norepinefrin
feniletanolamin-Nmetiltransferaza S-adenosilmetionin

epinefrin

TIROZIN

TIROKSIN (T4)

2 tirozina + 4 I
TIROZIN TRIJODTIRONIN (T3)

2 tirozina + 3 I

TIROZIN

X
DOPA

tirozin-3-monooksigenaza (tirozin hidroksilaza)

fenoloksidaza

DOPAKINON

DOPAKROM
polimeraza

HISTIDIN

DEKARBOKSILAZA

HISTAMIN