You are on page 1of 61

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA

1 NMEROS REAIS
Tras un breve repaso aos nmeros naturais e enteiros e construcin dos nmeros racionais a partir das fraccins semellantes, psase a identificar estes nmeros coas expresins decimais exactas ou peridicas. A posibilidade de construr expresins decimais infinitas non peridicas ou a comprobacin de que a lonxitude da diagonal dun cadrado de lado unidade non pode ser expresada en forma fraccionaria, levaranos necesidade de introducir un novo conxunto de nmeros: os irracionais; para pasar posteriormente a construr os reais como a unin dos racionais e os irracionais. Tras co ecer a ordenacin en R e a recta real, prestarase especial atencin ao desenvolvemento de t!cnicas de traballo con fraccins, radicais e potencias, anda que desde un punto de vista mis instrumental que formal. "ntrodcese a notacin cientfica e as operacins con nmeros expresados nesta notacin tanto man como utili#ando a calculadora cientfica. $ valor absoluto e os conceptos topolxicos de contorno, intervalo e semirrecta permitiranos describir certos subconxuntos dos nmeros reais e identificalos coas correspondentes parcelas da recta real.

OBXECTIVOS DIDCTICOS %o ecer os conxuntos num!ricos Q e I e saber que o conxunto dos nmeros reais & ! a unin destes dous: & '
Q ( I.

"dentificar os nmeros racionais cos que admiten expresins fraccionarias ou decimais exactas ou peridicas, e
os irracionais cos que non as admiten.

$perar con fluide# con nmeros reais expresando os resultados de forma exacta ou aproximada dependendo da
situacin a resolver e acoutando neste ltimo caso o erro cometido.

%o ecer as propiedades das potencias e das races, e aplicalas no clculo con nmeros reais. )xpresar nmeros moi grandes ou moi pequenos usando a notacin cientfica. %o ecer os conceptos bsicos da topoloxa da recta real e empregalos na definicin e representacin de
conxuntos de nmeros reais.

CRITERIOS DE AVALIACIN
A. )ncontrar a fraccin xeratri# dun*a expresin decimal exacta ou peridica. +. ,aber distinguir nmeros racionais de nmeros irracionais utili#ando as caracteri#acins decimais. %. $rdenar un conxunto de nmeros reais e dominar os distintos m!todos de representalos na recta real. -. $bter aproximacins decimais por exceso e por defecto. $perar con elas e determinar os erros cometidos. ). .anexar con fluide# e simplificar expresins formuladas a base de radicais e potencias. (sar indistintamente expresins radicais e os seus equivalentes en forma potencial. /. &eali#ar operacins con cantidades dadas en notacin cientfica. 0. %o ecer o significado do valor absoluto e empregalo na descricin dalgns subconxuntos da recta real 1contornos, intervalos, semirrectas2. 3. (tili#ar os nmeros reais para representar e intercambiar informacin e para resolver problemas cotis ou que te an relacin con outras disciplinas.

CONTIDOS
CONCEPTOS 4meros racionais. )xpresin decimal dun nmero racional; expresins decimais exactas e peridicas. )xpresins decimais non peridicas. 4meros irracionais.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 1 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA


Aproximacin dun nmero real. )rros. ,uma e produto de nmeros reais. 6ropiedades. 6otencias de nmeros reais. 6ropiedades. &adicais. $peracins con radicais. &acionali#acin. 4otacin cientfica. $rdenacin en &. A recta real. 9alor absoluto dun nmero real. 6ropiedades. "ntervalos,contornos, semirrectas. $s nmeros reais na resolucin de problemas doutras disciplinas. PROCEDEMENTOS &eali#acin de operacins combinadas con nmeros reais utili#ando a xerarqua das operacins e as sas propiedades. -eterminacin da fraccin xeratri# dun nmero racional dado en forma decimal. -eterminacin de nmeros irracionais. Aproximacin a un nmero real acoutando o erro cometido. $rdenacin de nmeros reais. &epresentacin na recta real. &eali#acin de operacins con potencias. &eali#acin de operacins con radicais expresndoos previamente como potencias de expo ente fraccionario. (tili#acin da notacin cientfica. -escricin de subconxuntos da recta real por medio de intervalos ou desigualdades. (tili#acin da calculadora cientfica para operar con fraccins, expresins decimais e en notacin cientfica. ACTIT'DES 9aloracin dos nmeros reais como elementos tiles *ora de cuantificar magnitudes e operar con elas. 9aloracin da posibilidade de dar resultados exactos ou coa aproximacin requirida pola nature#a do problema. 0usto polo rigor e a precisin *ora de operar con nmeros reais. &eco ecemento e valoracin crtica da calculadora como ferramenta que facilita o clculo num!rico e as aproximacins. %onfian#a nas capacidades propias para afrontar e resolver problemas relacionados con situacins cotis mediante a utili#acin de nmeros reais e os conceptos de medida. "nterese pola precisin no desenvolvemento e presentacin dos traballos reali#ados.

COMPETENCIAS BSICAS (tili#ar a linguaxe simblica *ora de describir conxuntos num!ricos. 1%:, %;, %<, %=2 &eco ecer a utilidade das aproximacins decimais e da notacin cientfica e acoutar os erros que se cometen ao
operar con elas, para interpretar e valorar adecuadamente os resultados que se obte an. 1%:, %;, %>, %?2

(tili#ar os nmeros, coa precisin requirida en cada situacin, para cuantificar e comparar o valor de certas
magnitudes e tomar as decisins pertinentes. 1%<, %=, %@2

%o ecer a evolucin *istrica do concepto de nmero, as como os sistemas de numeracin das civili#acins que
mis influron no desenvolvemento do mundo occidental. 1%:, %>, %A2

(tili#ar a calculadora ou programas informticos para operar e obter expresins decimais cando queiramos
traballar con nmeros decimais e un*a gran precisin. 1%;, %=, %@2

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 ( 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA

ORIENTACINS DIDCTICAS
1) N* ero# rac"o&a"# (n*a pequena introducin *istrica aos sistemas de numeracin utili#ados polas distintas civili#acins e necesidade de ir ampliando os conxuntos num!ricos para dar solucin aos novos problemas presentados pode resultar motivadora nas primeiras clases dun novo curso escolar. A trav!s dalgns exemplos comprobarase que toda fraccin admite un*a expresin decimal exacta ou peridica e, reciprocamente, que a cada expresin deste tipo lle corresponde de maneira nica un*a fraccin irredutible. As identificaremos de forma biunvoca os nmeros racionais con este tipo de expresins decimais. $ proceso exposto na unidade para o clculo da fraccin xeratri# dun nmero decimal peridico !, ademais de sinxelo de aplicar, de tipo dedutivo. -esta forma fuximos das co ecidas regras e frmulas que permiten o seu clculo directo pero que pecan dun*a excesiva complexidade, sobre todo *ora de memori#alas e recordalas. () N* ero# "rrac"o&a"#) N* ero# rea"# A posibilidade de escribir expresins decimais nin exactas nin peridicas levaranos existencia de nmeros que non son racionais. B necesario que os alumnos consigan diferenciar claramente entre os nmeros racionais e os irracionais. +) Re$re#e&tac",& %e &* ero# rea"# A representacin na recta real de fraccins e algns radicais supn un*a oportunidade para repasar o teorema de Tales e o de 6itgoras. -ebe insistirse na identificacin biunvoca de cada nmero real cun punto da recta ata conseguir un*a identificacin plena entre ambos os conxuntos. -) A$ro." ac",& %/& &* ero real) Erro# $s alumnos deben asumir a imposibilidade de traballar con infinitas cifras decimais, polo que ser preciso utili#ar estimacins e aproximacins, o que levar asociado un erro; erro que *aber que acoutar en funcin da nature#a do problema que te amos que resolver. As aproximacins decimais dos nmeros irracionais son un instrumento necesario *ora de resolver situacins concretas en que aparecen nmeros reais e que estn relacionadas coas ciencias sociais ou as propias matemticas. B conveniente que o profesor estable#a as pautas a seguir para que os alumnos avalen o nivel de rigor con que se debe medir e aproximar. 0) S/ a e $ro%/to %e &* ero# rea"# B conveniente insistir en que, para obter coa aproximacin que se desexe o valor dun*a operacin con nmeros reais, ! necesario ordenar os resultados ac*ados na calculadora mediante un*a tboa. (n*a das dificultades que adoitan manifestar os alumnos ! a de aplicar correctamente a xerarqua das operacins e utili#ar, cando sexa necesario, par!nteses e corc*etes; or iso, *aber que insistir na reali#acin de exercicios de operacins combinadas con nmeros reais. 1) Pote&c"a# %e &* ero# rea"# A experiencia demostra a dificultade que te en bastantes alumnos que cursan esta modalidade do bac*arelato *ora de aplicar as propiedades das potencias. 4on parece esaxerado volver repasar estas propiedades e reali#ar numerosos exercicios que te an como nico obxectivo o adestramento no clculo con estes elementos matemticos. 2) Ra%"ca"#
n m $s alumnos deben asumir que a e
m

son das formas de expresar a mesma cantidade. 4on se trata dun*a igualdade que se verifique gra#as a un*a propiedade; ! s cuestin de notacin. "gual que ocorra coas potencias, a experiencia demostra a dificultade que moitos alumnos te en *ora de aplicar as propiedades dos radicais. B conveniente reali#ar, por tanto, numerosos exercicios que te an como nico obxectivo o adestramento na simplificacin e operacin con expresins deste tipo. %omo ampliacin de contidos, pdense propo er exercicios en que se solicite a racionali#acin de denominadores con expresins radicais.

an

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 + 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA


3) I&ter4alo# e co&tor&o# B conveniente reali#ar varios exercicios en que *axa que describir un mesmo subconxunto de nmeros reais na linguaxe natural, como un*a desigualdade 1con ou sen valores absolutos2 ou en funcin de intervalos e posteriormente representalo na recta real. 6ode ser conveniente informar de que existe outra forma *abitual de indicar que o extremo dun intervalo non pertence ao propio intervalo: 1a, b2 ' Ca, bD. 5) A$l"cac",&# %o# &* ero# rea"# B conveniente informar os alumnos de que a notacin cientfica ! usada para expresar cantidades moi grandes ou moi pequenas. Algns alumnos desco ecen a posibilidade que te en as calculadoras cientficas de utili#ar a notacin cientfica. ,e a planificacin da clase llo permite e o profesor o considera adecuado, tal ve# sera interesante dedicar algn tempo a expo er os procedementos para a sa utili#acin. As ciencias sociais, sobre todo a economa, utili#an cantidades aproximadas. B necesario que o alumno utilice as cantidades e os resultados co nmero adecuado de cifras decimais.

MATERIAIS DIDCTICOS %omo noutras moitas das unidades que veremos, o uso da calculadora cientfica ! fundamental,
pero os alumnos deben aprender a manexala correctamente facendo uso da notacin cientfica, as par!nteses, a memoria, o .ode /"E etc.

"nstrumentos de debuxo e, fundamentalmente, o comps, para a representacin de nmeros na


recta real.

Fibros doutras materias relacionadas co mundo da ciencia, como os de fsica e qumica, para ver a
importancia da notacin cientfica.

A folla de clculo )xcel permite obter os primeiros termos das sucesins que definen un nmero
real mediante intervalos encaixados.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 - 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA

( MATEMTICA 6INANCEIRA
A trav!s dos contidos desenvolvidos nesta unidade, os alumnos van formarse un*a idea da importancia da matemtica *ora de interpretar e resolver problemas financeiros da vida ordinaria. %ome#aremos coa introducin aos logaritmos, o estudo das sas propiedades e as sas aplicacins na resolucin de ecuacins exponenciais, pola frecuencia destas ecuacins na resolucin de problemas de evolucin, no tempo, de poboacins ou cantidades suxeitas a aumentos ou diminucins porcentuais. $ clculo dun termo determinado dun*a progresin xeom!trica ou a suma de varios termos da mesma son procedementos necesarios *ora de determinar capitais finais dun*a imposicin suxeita a un xuro composto ou estipular anualidades de amorti#acin ou capitali#acin. ,en dbida, poderemos facer uso de mltiples situacins da vida ordinaria cuxo estudo leva implcito o co ecemento dos conceptos e procedementos propios desta unidade.

OBXECTIVOS DIDCTICOS
%o ecer a definicin e propiedades dos logaritmos e saber operar con eles. "dentificar as progresins xeom!tricas e saber calcular o seu termo xeral, un termo concreto e a suma dun determinado nmero de termos. Aplicar os incrementos porcentuais no clculo de cantidades finais. %o ecer e calcular o xuro simple e o xuro composto. %alcular anualidades de amorti#acin e capitali#acin.

CRITERIOS DE AVALIACIN
A. Aplicar as propiedades dos logaritmos na resolucin de problemas de clculo aritm!tico. +. -eterminar o termo xeral dun*a progresin xeom!trica. %. %alcular a suma de n termos dun*a progresin xeom!trica. -. %alcular a suma dos infinitos termos dun*a progresin xeom!trica decrecente. ). %alcular en canto se transforma un*a cantidade sometida a un incremento porcentual. /. %alcular en canto se transforma un*a cantidade sometida a sucesivos incrementos ou diminucins porcentuais. 0. -eterminacin de capitais finais, iniciais, xuros ou tempos de imposicin en problemas de xuro simple e composto. 3. -eterminacin de anualidades de amorti#acin e capitali#acin.

CONTIDOS
CONCEPTOS Fogaritmo en base a dun nmero positivo. Fogaritmos decimais e logaritmos neperianos. 6ropiedades dos logaritmos. $peracins con logaritmos. 6rogresins xeom!tricas. Termo xeral. &a#n. ,uma de n termos dun*a progresin xeom!trica. 6rogresins xeom!tricas decrecentes. ,uma dos infinitos termos. Aumentos e diminucins porcentuais. Gndice de variacin. Euros bancarios. Euro simple e xuro composto. Anualidades de amorti#acin. Anualidades de capitali#acin.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 0 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA


PROCEDEMENTOS Aplicacin das propiedades dos logaritmos ao clculo de expresins num!ricas. (tili#acin da calculadora cientfica no clculo de logaritmos. %lculo do termo xeral, dun termo determinado, da ra#n e da suma de n termos dun*a progresin xeom!trica da que se co ecen dous datos. %lculo da suma dos infinitos termos dun*a progresin xeom!trica decrecente. %lculo da cantidade final en que se transforma un*a cantidade inicial sometida a un ou varios incrementos ou decrementos porcentuais. (tili#acin do xuro simple e composto para o clculo de capitais finais, iniciais, xuros e perodos de imposicin. -eterminacin de anualidades de amorti#acin. -eterminacin de anualidades de capitali#acin. &esolucin de problemas financeiros. ACTIT'DES 9aloracin dos logaritmos na simplificacin do clculo con expresins num!ricas. &eco ecer a presen#a de progresins xeom!tricas en contextos reais. 9aloracin do co ecemento das porcentaxes *ora de anali#ar con rigor e de forma crtica as mensaxes, informes e noticias que os inclen no seu contido. Aprecio pola utilidade da matemtica financeira no desenvolvemento doutras disciplinas e no estudo do comportamento de diversos fenmenos de carcter econmico e social. %onfian#a nas propias capacidades para interpretar e anali#ar a informacin financeira utili#ando a linguaxe matemtica.

COMPETENCIAS BSICAS
(tili#ar a linguaxe simblica *ora de describir e anali#ar procesos finitos ou infinitos que seguen un*a tendencia determinada ou son recursivos. 1%:, %;, %=2 &eco ecer a utilidade da matemtica financeira *ora de anali#ar a tendencia e o previsible comportamento futuro de certas variables de carcter econmico, natural ou social, o que nos permitir tomar as medidas correctoras necesarias. 1%<, %>, %?, %@2 (tili#ar os nmeros coa precisin requirida en cada situacin para cuantificar e comparar o valor de certas magnitudes e tomar as decisins pertinentes. 1%<, %=, %@2 Aprender a tomar decisins persoais tras anali#ar as distintas posibilidades que brindan as ofertas de tipo econmico. 1%?, %@2 Aprender a anali#ar con carcter crtico e formarse un*a idea propia arredor das informacins e noticias que utili#an as porcentaxes. 1%:, %=, %>, %@2

ORIENTACINS DIDCTICAS
1) Lo7ar"t o# 6oden facerse referencias *istricas ao importante papel que xogaron os logaritmos no clculo num!rico e utili#acin de tboas de logaritmos ata !pocas ben recentes en que foron substitudas polas calculadoras. B moi importante que os alumnos utilicen a calculadora no clculo logartmico e con porcentaxes. Tam!n conv!n que se familiaricen cos logaritmos e as sas propiedades mediante a reali#acin de mltiples exercicios. %omo ampliacin, pdense expo er as demostracins das propiedades dos logaritmos que non ofrecen excesiva dificultade e que, por outra parte, ac*egan certa carga de rigor asumible e, en todo caso, conveniente

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 1 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA


() Porce&ta.e#) A/ e&to# e %" "&/c",&# $ dominio da utili#acin de porcentaxes e o seu manexo en diferentes situacins consid!rase de suma importancia para o desenvolvemento de posteriores contidos desta unidade, desta materia e dalgun*as do resto de materias que compo en o currculo que cursan os alumnos da modalidade de *umanidades e ciencias sociais. B imprescindible, pois, que os alumnos adestren suficientemente a aplicacin destes procedementos. ,on numerosas as referencias s porcentaxes nas informacins e noticias s que diariamente accedemos 1crecemento do 6"+, inflacin, enquisas de opinin, ofertas etc.2, polo que conv!n incidir nun*a anlise crtica e rigorosa destas mensaxes. )n xeral, para resolver moitas situacins relacionadas coas porcentaxes, os alumnos poden formular un*a sinxela ecuacin da forma C F = C I i en que tal ve# te an que despexar a incgnita. +) Pro7re#",&# .eo 8tr"ca# Anda que o desenvolvemento dos contidos desta unidade precisa especificamente do termo xeral e a suma dos primeiros termos dun*a progresin xeom!trica, pode ser un bo momento para recordar o termo xeral e a suma de n termos de progresins aritm!ticas. %omo va de ampliacin dos contidos propios deste epgrafe pdese inclur a suma dos infinitos termos dun*a progresin xeom!trica decrecente. -) X/ro #" $le Anda que o xuro simple practicamente non se utili#a en ningun*a operacin financeira, pode ser un*a boa maneira de iniciar o estudo deste tipo de problemas. A frmula do xuro simple obtense por un*a simple aplicacin da proporcionalidade directa entre magnitudes 1capital, r!dito e tempo2, polo que pode ser o momento adecuado de recordar este concepto. 0) X/ro co $o#to $s alumnos deben saber que o xuro composto ! o *abitualmente aplicado nas operacins financeiras de imposicin e pr!stamo. B tam!n importante que comprendan que o feito de facer moi curto o perodo de capitali#acin non leva consigo o aumento en medida considerable dos xuros producidos. "sto pdese comprobar propo endo actividades en que se solicite en canto se converte un capital, a xuro composto, se o perodo de capitali#acin ! anual, semestral, mensual, diario etc., comparando os resultados obtidos. 1) A&/al"%a%e# %e ca$"tal"9ac",& Hui#ais sexan menos frecuentes na sociedade actual as operacins de capitali#acin e as mis usuais estean relacionadas con plans de pensins 1en fondos de renda fixa2, os cales estn un pouco afastados, pola idade, dos intereses dos nosos alumnos. A pesar do anterior e dadas as similitudes e diferen#as coas anualidades de amorti#acin, parece conveniente introducilas. A deducin das frmulas dun*as e outras, a trav!s da suma de termos dun*a progresin xeom!trica, pode ser moi instrutiva polo menos para grupos de alumnos con bo nivel acad!mico. A utili#acin e, mellor anda a construcin, dalgun*a folla de clculo pode resultar moi instrutiva *ora de asimilar estes conceptos. 4a seccin I.atemquinasJ ofr!cense algun*as suxestins. 2) A&/al"%a%e# %e a ort"9ac",& 4a sociedade actual ! frecuente o pago apra#ado dun artigo, polo que a motivacin e os exemplos para este epgrafe poden obterse dos problemas cotis. -ado que ! mis frecuente o pago de mensualidades que de anualidades, farase especial mencin a este tipo de pago apra#ado. 3) Par! etro# eco&, "co# e #oc"a"# %onsid!rase de suma importancia que os alumnos adquiran co ecementos bsicos sobre os parmetros mis importantes que *abitualmente utili#an a economa e o resto de ciencias sociais. $ profesor pode completar os expostos neste epgrafe con aqueles que considere adecuados. $s alumnos, pola sa parte, tam!n poden completalos mediante a consulta da informacin que ofrece a rede sobre eles.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 2 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA

MATERIAIS DIDCTICOS
%omo noutras moitas unidades, o uso da calculadora cientfica ! fundamental e os alumnos deben aprender a manexar con soltura as funcins potenciais, exponenciais e logartmicas pola sa frecuencia nos clculos de aritm!tica mercantil. A folla de clculo )xcel pode axudar a entender este tipo de problemas ao permitir simular e responder de maneira inmediata a preguntas do tipo a canto ascendera a mensualidade se aumentamos o nmero de anos ou variamos o xuroK 4on podemos obviar a reali#acin de varios exercicios que permitan ao alumno profundar nas sas destre#as de clculo, polo que se recorrer constantemente s actividades propostas no libro de texto.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 3 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA

+ EXPRESINS ALX:BRICAS
Ao longo da etapa do )nsino ,ecundario $brigatorio, os alumnos estudaron as expresins alx!bricas e as utili#aron para traducir linguaxe simblica certas situacins enunciadas na linguaxe natural; as mesmo estudaron os monomios e polinomios e as operacins con eles, viron as identidades notables, a regra de &uffini e a descomposicin factorial de polinomios para posteriormente aplicar todos estes co ecementos no clculo con fraccins alx!bricas. 6or todo iso, esta unidade non debe supo er un incremento nos conceptos que o alumno xa co ece de cursos anteriores, senn un recordatorio dos mesmos e un afondamento nos procedementos preparndoo, desta maneira, para afrontar con garanta de !xito as seguintes unidades deste temario. 6rocurarase destacar a importancia da factori#acin e simplificacin das expresins alx!bricas coas que se traballe, pois diso dependern a sinxele#a e exactitude dos clculos posteriores.

OBXECTIVOS DIDCTICOS
(tili#ar os polinomios e outras expresins alx!bricas para expresar, mediante linguaxe alx!brica, distintas situacins descritas na linguaxe natural. %o ecer os conceptos e a terminoloxa bsica da lxebra. %o ecer as igualdades notables, os algoritmos e os teoremas que facilitan as operacins con expresins alx!bricas e utili#alos *ora de operar con elas $perar con fluide# con expresins alx!bricas e co ecer as propiedades das distintas operacins.

CRITERIOS DE AVALIACIN
A. )xpresar mediante a linguaxe alx!brica un*a relacin dada mediante un enunciado. +. %o ecer o grao do polinomio resultante de operar dous polinomios de grao co ecido. %. Aplicar as igualdades notables no desenvolvemento de expresins alx!bricas. -. (tili#ar a regra de &uffini para calcular o cociente e o resto da divisin dun polinomio por un binomio da forma x a. ). (tili#ar o teorema do resto na determinacin das races dun polinomio. /. /actori#ar polinomios de grao menor ou igual a catro. 0. %alcular o m.c.d. e o m.c.m. de dous ou tres polinomios. 3. ,implificar fraccins alx!bricas e determinar se das fraccins alx!bricas son equivalentes. ". $perar con fraccins alx!bricas simplificando os resultados.

CONTIDOS
CONCEPTOS )xpresins alx!bricas. 9alor num!rico dun*a expresin alx!brica. 6olinomios: termos, coeficientes, grao. $peracins con polinomios: suma, produto. "gualdades notables. -ivisin de polinomios: divisin enteira e divisin exacta. -ivisin dun polinomio polo binomio x a. &egra de &uffini. Teoremas do resto e do factor. %lculo das races dun polinomio /actori#acin de polinomios. m.c.d. e m.c.m. de dous ou mis polinomios. /raccins alx!bricas. /raccins alx!bricas equivalentes. $peracins con fraccins alx!bricas.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 5 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA


PROCEDEMENTOS (tili#acin de expresins alx!bricas para matemati#ar diversas situacins. %lculo do valor num!rico dun*a expresin alx!brica para un valor determinado da variable. &eali#acin de operacins con polinomios. (tili#acin das igualdades notables no clculo con expresins alx!bricas. -eterminacin do cociente e o resto na divisin enteira de polinomios. -eterminacin do resto da divisin dun polinomio por x a. %lculo do cociente por medio da regra de &uffini. Aplicacin do teorema do factor para o clculo das races enteiras dun polinomio. -escomposicin factorial dun polinomio. %lculo do m.c.d. e do m.c.m. de dous ou mis polinomios. ,implificacin de fraccins alx!bricas. &eali#acin de operacins con fraccins alx!bricas. ACTIT'DES 9aloracin da lxebra para traducir linguaxe simblica situacins problemticas de distintos contextos. 9aloracin da utilidade das expresins alx!bricas no estudo e desenvolvemento doutras disciplinas e na anlise do comportamento de distintos fenmenos de carcter social ou cientfico. %onfian#a na propia capacidade para reali#ar abstraccins e empregar con precisin a linguaxe alx!brica *ora de describir e resolver diversas situacins problemticas. 9aloracin das igualdades notables e de certos algoritmos de clculo pola simplificacin que supo en *ora de operar con expresins alx!bricas. 0usto polo rigor e a precisin *ora de operar con expresins alx!bricas. 0usto pola presentacin ordenada do traballo reali#ado.

COMPETENCIAS BSICAS
(tili#ar a linguaxe alx!brica para describir situacins problemticas en distintos contextos. 1%:, %;, %<, %=2 (tili#ar aplicacins informticas para operar con polinomios e fraccins alx!bricas e comparar os resultados cos obtidos mediante clculo manual. 1%;, %=, %?, %@2 -esenvolver a autonoma e iniciativa persoal *ora de buscar aplicacins informticas existentes na rede que axuden no noso proceso de aprendi#axe. 1%=, %?, %@2

ORIENTACINS DIDCTICAS
1) Pol"&o "o# $ proceso de traducir linguaxe alx!brica determinadas situacins enunciadas na linguaxe natural permite fomentar nos alumnos a capacidade de abstraccin e facelos valorar a lxebra como a ferramenta bsica na matemati#acin e resolucin de problemas formulados en distintos mbitos. As expresins alx!bricas facilitan de forma notable a descricin de numerosas situacins relacionadas coa economa ou a socioloxa. -ebemos insistir no vocabulario usual dos monomios e polinomios: coeficiente, parte literal, termo, grao etc. "nsistirase na conveniencia de escribir os polinomios de forma ordenada. B moi importante que os alumnos asuman que o estudo destes elementos matemticos facilitaralles, de forma notable, o estudo de numerosas situacins propias da opcin de bac*arelato que elixiron. () S/ a e %";ere&9a %e $ol"&o "o# )stes conceptos e procedementos xa foron traballados, en maior ou menor medida, na etapa educativa da ),$, polo que de acordo ao nivel que presenten, o profesor debe decidir se ! necesario reali#ar un repaso destes, as como a cantidade de exercicios de simple clculo que se deben reali#ar.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 1< 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA


-ado que a suma de polinomios redcese suma dos seus monomios semellantes e que esta, sa ve#, redcese a sumar os coeficientes 1nmeros reais2 e deixar a mesma parte literal, as propiedades da suma dos nmeros reais 1asociativa, conmutativa etc.2 trasldanse de maneira fcil suma de polinomios. +) Pro%/to %e $ol"&o "o#) I%e&t"%a%e# &ota=le# Ao igual que os correspondentes ao epgrafe anterior, os conceptos e procedementos propios deste foron traballados na anterior etapa da ),$. Tal ve# neste caso si que sexa necesario reali#ar un repaso algo mis profundo sobre os contidos. B moi importante que os alumnos adquiran un bo nivel no dominio dos procedementos, para o que ! necesario que realicen suficientes exercicios de simple clculo. )n particular, ! moi importante que co e#an e dominen as expresins notables e a extraccin de factor comn. -) D"4"#",& %e $ol"&o "o# B moi importante que os alumnos recorden a relacin que verifica o dividendo, o divisor, o cociente e o resto dun*a divisin e que practiquen co algoritmo da divisin enteira de polinomios. A calculadora en li a Liris incle o comando , que permite calcular o cociente e o resto dun*a divisin entre nmeros ou polinomios. (n*a ve# que, a criterio do profesor, os alumnos adquiriron suficiente nivel nestes procedementos, pode ser interesante a utili#acin deste tipo de aplicacins. 0) Re7ra %e R/;;"&" A regra de &uffini d!bese asumir como un*a simplificacin do algoritmo *abitual da divisin no caso en que o divisor ! un binomio do tipo x a . 4este sentido, pode ser interesante reali#ar un*a divisin deste tipo utili#ando tanto o algoritmo xeral como a regra de &uffini, facendo ver aos alumnos a similitude de ambos os procedementos ao identificar os elementos comns nun e noutro. 1) Teore a %o re#to e %o ;actor As demostracins rigorosas destes teoremas non te en grande dificultade, polo que pode ser un*a boa ocasin para mostrar aos alumnos un*a forma *abitual de proceder en matemticas: demstrase un*a certa verdade para todos os casos e seguidamente aplcase en situacins particulares. B conveniente, en todo caso, que os alumnos adquiran un certo nivel de rigor nos seus traballos matemticos. 6!nsese, sobre todo, nos que van proseguir os seus estudos nalgun*a opcin relacionada coa economa ou con algn tipo de ciencia social que precise as matemticas como ferramenta fundamental. 2) 6actor"9ac",& %e $ol"&o "o# As igualdades notables e a extraccin de factor comn xunto ao teorema do factor para encontrar as races dun polinomio sern as t!cnicas que os alumnos utili#arn na factori#acin de polinomios. $s alumnos deben co ecer que os teoremas do resto e do factor permiten co ecer s algun*as das races reais dun polinomio, polo que podern encontrarse con polinomios que non podern factori#ar coas t!cnicas que co ecen. Liris e a aplicacin informtica -erive inclen comandos que factori#an de maneira automtica os polinomios 1como se observa na imaxe seguinte2

polo que pode ser aconsellable algun*a sesin con estas aplicacins. 3) 6racc",&# al.8=r"ca#) O$erac",&# co& ;racc",&# al.8=r"ca# As fraccins alx!bricas presentan a culminacin de toda a unidade didctica, xa que no clculo con estas os alumnos debern aplicar todos os procedementos aprendidos anteriormente. 5) A$l"cac",&# %a# e.$re#",&# al.8=r"ca# ,on moitos os exemplos de situacins relacionadas coas ciencias sociais que se poden traducir simboloxa abstracta mediante un*a expresin alx!brica.

MATERIAIS DIDCTICOS
A calculadora Liris e a aplicacin informtica -erive poden ser ferramentas didcticas de primeira magnitude para o desenvolvemento desta unidade debido a que incorporan comandos directos que permiten simplificar e operar con todo tipo de expresins alx!bricas. 4a seccin I6roblemT"%aJ inclense algun*as suxestins de como utili#ar Liris no tratamento desta unidade.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 11 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA


)stas aplicacins deben utili#arse exclusivamente para comprobar, mediante comparacin, que os resultados obtidos con lapis e papel son correctos, xa que o que se pretende ! que os alumnos adquiran certa fluide# nas operacins con expresins alx!bricas.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 1( 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA

- EC'ACINS E SISTEMAS DE EC'ACINS


-urante a etapa do )nsino ,ecundario $brigatorio, os alumnos resolveron ecuacins de primeiro e segundo grao e sistemas de das ecuacins lineais con das incgnitas utili#ando os m!todos de substitucin, igualacin e reducin, as como o m!todo grfico; tam!n se *abituaron a formular e resolver, utili#ando ecuacins e sistemas de ecuacins, problemas sinxelos extrados de distintos contextos. 4esta unidade pret!ndese consolidar os conceptos e procedementos adquiridos na ),$ amplindoos na resolucin doutras ecuacins 1polinmicas, racionais, radicais2 que pola sa maior complexidade requiren o dominio dos conceptos e procedementos da unidade <, Iexpresins alx!bricasJ. )n canto aos sistemas de ecuacins lineais, introdcese o m!todo de 0auss como un*a xenerali#acin do m!todo de reducin e empregarase tanto na discusin como na resolucin de sistemas de das ou tres ecuacins con das ou tres incgnitas.

OBXECTIVOS DIDCTICOS
&esolver ecuacins polinmicas de segundo grao e nalgns casos de grao superior a dous 1bicadradas, facilmente factori#ables etc.2. &esolver ecuacins racionais e radicais. &esolver sistemas de ata tres ecuacins lineais con tres incgnitas. %o ecer e aplicar o m!todo de 0auss na resolucin destes sistemas. (tili#ar as ecuacins e sistemas de ecuacins na formulacin e resolucin de problemas de diversos contextos.

CRITERIOS DE AVALIACIN
A. &esolver ecuacins de segundo grao e bicadradas. +. -eterminar, sen resolvela, o nmero de solucins dun*a ecuacin de segundo grao. %. &esolver ecuacins de grao superior a dous mediante a sa factori#acin. -. &esolver ecuacins racionais e comprobar a valide# das solucins obtidas. ). &esolver ecuacins radicais e comprobar a valide# das solucins obtidas. /. &esolver sistemas de das ecuacins lineais con das incgnitas por reducin, igualacin ou substitucin. 0. &esolver sistemas lineais de das ecuacins con das incgnitas de forma grfica. 3. &esolver sistemas lineais de tres ecuacins con tres incgnitas polo m!todo de 0auss. ". /ormular e resolver problemas que dean lugar a ecuacins ou sistemas de ecuacins dos estudados nesta unidade.

CONTIDOS
CONCEPTOS "gualdades e identidades. )cuacins. )cuacins cun*a soa incgnita: lineais, polinmicas, racionais, radicais. )cuacins equivalentes. Transformacin dun*a ecuacin noutra equivalente. ,olucin dun*a ecuacin. )cuacins compatibles e incompatibles. )cuacins de segundo grao. )cuacins incompletas; m!todo xeral de resolucin. )cuacins bicadradas. )cuacins polinmicas de grao superior a dous. /actori#acin. )cuacins racionais. )cuacins radicais. ,istemas de das ecuacins lineais con das incgnitas. .!todos de resolucin. &esolucin grfica.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 1+ 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA


,istemas de tres ecuacins lineais con tres incgnitas. .!todo de 0auss. PROCEDEMENTOS -istincin entre igualdade, identidade e ecuacin. Transformacin de ecuacins noutras equivalentes. &esolucin de ecuacins lineais cun*a incgnita. -eterminacin da compatibilidade ou incompatibilidade dun*a ecuacin. -eterminacin do nmero de solucins dun*a ecuacin de segundo grao polo valor do seu discriminante. &esolucin de ecuacins de segundo grao por aplicacin da frmula xeral. &esolucin de ecuacins bicadradas mediante un cambio de variable que as converta en cadradas. &esolucin de ecuacins polinmicas de grao superior mediante factori#acin. &esolucin de ecuacins racionais e radicais. %omprobacin da valide# das solucins obtidas. &esolucin de sistemas de das ecuacins lineais con das incgnitas. &epresentacin grfica. -iscusin e resolucin de sistemas de tres ecuacins lineais con tres incgnitas polo m!todo de 0auss. /ormulacin e resolucin de problemas de contextos diversos que dean lugar a ecuacins ou sistemas de ecuacins dos tratados nesta unidade. ACTIT'DES 9aloracin da lxebra para formular e resolver, traducindo linguaxe simblica, situacins problemticas de distintos contextos. 9aloracin das ecuacins e sistemas de ecuacins lineais como ferramenta indispensable no desenvolvemento doutras disciplinas. 9aloracin dos procedementos grficos na resolucin de distintos problemas. 0usto pola lxebra, que permite transformar expresins complexas noutras equivalentes e mis sinxelas. Anlise crtica das diferentes solucins obtidas na resolucin dun*a ecuacin rexeitando aquelas non vlidas ben pola nature#a do problema ou por ser introducidas nalgun*a das transformacins reali#adas. "nterese pola reali#acin de abstraccins partindo de situacins concretas. %onfian#a nas capacidades propias para enfrontarse resolucin de problemas. %uriosidade polos procesos que conducen xenerali#acin de situacins e m!todos.

COMPETENCIAS BSICAS
(tili#ar a linguaxe alx!brica para describir e resolver situacins problemticas en distintos contextos. 1%:, %;, %<, %=2 %o ecer a evolucin *istrica da lxebra e a sa influencia no desenvolvemento cientfico das distintas culturas. 1%>, %A2 (tili#ar aplicacins informticas para resolver ecuacins e sistemas de ecuacins representando graficamente o conxunto de solucins. 1%;, %=, %?, %@2 -esenvolver a autonoma e iniciativa persoal *ora de buscar novos m!todos na resolucin de problemas reais en calquera contexto. 1%<, %>, %?, %@2

ORIENTACINS DIDCTICAS
1) Ec/ac",&# %e #e7/&%o 7rao $s alumnos, na etapa anterior, viron as diferen#as entre os conceptos de igualdade e identidade 1igualdade literal que se verifica para calquera valor das incgnitas2 e identificaron as ecuacins con igualdades condicionadas que se verifican para certos valores das incgnitas 1solucins2. 3aber que recordar a terminoloxa bsica das ecuacins, vista nesta etapa e l

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 1- 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA


a clasificacin das ecuacins. $s alumnos xa co ecen a frmula xeral para resolver ecuacins de segundo grao, que ser a que *abitualmente empreguen, anda que pode utili#arse tam!n a t!cnica de completar cadrados, xa que a mesma a empregaremos en unidades posteriores.

ax 2 + bx + c = a( x + m ) + n n 2 ax 2 + bx + c = 0 ( x + m ) = a
2

( x + m) =

n x = m a

n a

%onv!n insistir en que o valor do discriminante dun*a ecuacin de segundo grao determina o nmero de solucins desta. () Ec/ac",&# $ol"&, "ca# %e 7rao #/$er"or a %o/# 6ara resolver este tipo de ecuacins utili#aremos a factori#acin de polinomios vista na unidade anterior. B importante que os alumnos asuman que non te en ferramentas suficientes para reali#ar esta factori#acin en todos os casos, polo que non podern resolver calquera ecuacin polinmica 1sen que iso implique que sexa incompatible2. Liris e a aplicacin informtica -erive inclen comandos que resolven de maneira automtica ecuacins 1como se observa na imaxe seguinte2, polo que pode ser aconsellable algun*a sesin con estas aplicacins. As ecuacins bicadradas e, en xeral as do tipo

ax 2 n + bx n + c = 0 , poden resolverse con facilidade sen mis que utili#ar o cambio de variable z ' xn.
+) Ec/ac",&# rac"o&a"# $s alumnos deben saber que, nalgun*a ocasin, o m!todo utili#ado para resolver un*a ecuacin racional pode facer introducir algun*a solucin falsa. 6or tanto, as solucins deben ser comprobadas ao final do proceso. 4ingun*a solucin pode anular ningn denominador da ecuacin inicial. -) Ec/ac",&# co& ra%"ca"# $ m!todo empregado para resolver ecuacins con radicais introduce en ocasins algun*a solucin falsa 1dous nmeros opostos te en o mesmo cadrado2. 6or!n, os alumnos deben saber que ao aplicar este m!todo calclanse todas as solucins vlidas e que posteriormente *aber que probalas para eliminar as falsas. 0) S"#te a# %e ec/ac",&#) Sol/c",&# B de suma importancia que os alumnos comprendan, por un*a parte, que ! un*a solucin dun sistema de ecuacins e, pola outra, que un*a posible solucin sempre est formada por un conxunto de tantos nmeros reais como incgnitas ten o sistema. 1) S"#te a# %e %*a# ec/ac",&# B necesario o adestramento suficiente na resolucin de ecuacins e sistemas de ecuacins. $ dominio destes procedementos vai determinar, nalgun*a medida, a maior ou menor facilidade na asimilacin dos contidos de moitas das seguintes unidades. A representacin grfica da recta solucin dun*a ecuacin linear con das incgnitas e a resolucin grfica de sistemas de das ecuacins lineais con das incgnitas son procedementos moi importantes que utili#aremos en unidades posteriores. 2) S"#te a# %e tre# ec/ac",&#) M8to%o %e Ga/## $ m!todo de 0auss para resolver sistemas de ecuacins lineais constitese nun dos aspectos mis novidosos para os alumnos e introdcese s para o caso de tres ecuacins con tres incgnitas. ,e o profesor o considera adecuado ao nivel dos seus alumnos, os sistemas non compatibles ou indeterminados poden ser considerados como vas de ampliacin dos contidos, xa que sern extensamente tratados no programa do segundo curso deste bac*arelato. 3) A$l"cac",&# %a# ec/ac",&# Ademais de problemas clsicos, tales como os de mesturas, de movemento ou relacionados coa xeometra, os sistemas de ecuacins poden ser utili#ados tam!n para resolver situacins relacionadas coa economa e co resto de ciencias sociais como, por exemplo, o clculo do punto de equilibrio dun mercado do que se co ecen as sas funcins de oferta e demanda. $ profesor pode valorar que outras situacins econmicas, que os alumnos estudan durante este curso, poden motivar a valoracin positiva da utilidade destas t!cnicas matemticas.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 10 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA MATERIAIS DIDCTICOS


A calculadora Liris e a aplicacin informtica -erive poden ser boas ferramentas didcticas no desenvolvemento desta unidade polos comandos directos de resolucin de ecuacins e sistemas que incorporan e pola posibilidade de representar 1tanto no plano como no espa#o2 as grficas correspondentes a cada ecuacin e visuali#ar as interseccins 1solucins2 destas. 4a seccin I6roblemT"%aJ inclense algun*as suxestins de como utili#ar Liris no tratamento desta unidade. (n*a tboa de valores construda con )xcel e a posibilidade de escribir os nmeros negativos en vermello e os positivos en negro poden axudar a locali#ar solucins de ecuacins polinmicas 1non factori#ables2.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 11 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA

0 INEC'ACINS E SISTEMAS
4as etapas anteriores, os alumnos estudaron a ordenacin e as distintas propiedades das desigualdades. %*ega o momento en que apliquen de maneira prctica as devanditas propiedades na resolucin de inecuacins e sistemas de inecuacins. 4esta unidade, a resolucin grfica de inecuacins e sistemas de inecuacins ! un m!todo prioritario e nalgns casos nico e ao que debemos recorrer de maneira constante. 4a resolucin de inecuacins polinmicas ou racionais utili#aremos a descomposicin factorial e as tboas de signos, e un*a ve# resolta a inecuacin parece conveniente debuxar o conxunto solucin na recta real e facer intur aos alumnos por onde discorrera a grfica correspondente expresin polinmica ou racional que interv!n na inecuacin. 6or ltimo, a resolucin de sistemas de das ou mis ecuacins lineares con das incgnitas iranos preparando o cami o para abordar, no curso prximo, a programacin linear.

OBXECTIVOS DIDCTICOS
%o ecer e aplicar, na resolucin de inecuacins, as propiedades das desigualdades. &esolver inecuacins lineares cun*a ou das incgnitas e representar graficamente o conxunto de solucins. &esolver inecuacins polinmicas e racionais. &esolver sistemas de das ou mis inecuacins lineares cun*a ou das incgnitas e representar graficamente o conxunto de solucins. (tili#ar as inecuacins e sistemas de inecuacins na formulacin e resolucin de problemas de diversos contextos.

CRITERIOS DE AVALIACIN
A. -eterminar se un*a desigualdade se mant!n ou se altera ao efectuar a mesma transformacin nos dous membros. +. &esolver inecuacins lineares cun*a incgnita e dar a solucin mediante conxuntos e pola sa representacin grfica. %. &esolver graficamente inecuacins lineares con das incgnitas. -. &esolver inecuacins polinmicas mediante factori#acin e representar graficamente o conxunto de solucins. ). &esolver inecuacins racionais mediante factori#acin e representar graficamente o conxunto de solucins. /. &esolver sistemas de das ou mis inecuacins cun*a incgnita e representar graficamente o conxunto de solucins. 0. &esolver graficamente sistemas de das ou mis inecuacins lineares con das incgnitas. 3. /ormular e resolver problemas que dean lugar a inecuacins ou sistemas de inecuacins dos estudados nesta unidade.

CONTIDOS
CONCEPTOS "necuacins lineares cun*a soa incgnita. %onxunto de solucins. "necuacins polinmicas e racionais. Tboa de signos. "necuacins lineares con das incgnitas. &esolucin grfica. ,istemas de das ou mis inecuacins cun*a incgnita. ,istemas de das ou mis inecuacins lineares con das incgnitas. &exin factible.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 12 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA


PROCEDEMENTOS (tili#acin das propiedades das desigualdades na resolucin de inecuacins. &esolucin de inecuacins lineares cun*a incgnita dando as solucins tanto en forma de conxunto como pola sa representacin grfica. (so da factori#acin polinmica e da regra dos signos para resolver inecuacins polinmicas e racionais. -eterminacin de semiplanos mediante inecuacins. &esolucin de inecuacins lineares con das incgnitas mediante procedementos grficos. &esolucin de sistemas de das ou mis inecuacins cun*a incgnita dando as solucins como conxunto e graficamente. &esolucin grfica de sistemas de das ou mis inecuacins lineares con das incgnitas sinalando a rexin factible. /ormulacin e resolucin de problemas de contextos diversos que dean lugar a inecuacins ou sistemas de inecuacins dos tratados nesta unidade. ACTIT'DES 9aloracin da lxebra para formular e resolver, traducindo linguaxe simblica, situacins problemticas de distintos contextos. %onfian#a na capacidade para describir, mediante inecuacins, situacins de distintos contextos en que se dean desigualdades entre magnitudes relacionadas entre si. 9aloracin das inecuacins e sistemas de inecuacins lineares como ferramenta indispensable no desenvolvemento doutras disciplinas. 9aloracin dos procedementos grficos na resolucin de distintos problemas. "nterese pola busca de solucins utili#ando racionalmente os distintos m!todos estudados. "nterese pola reali#acin de abstraccins partindo de situacins concretas. %uriosidade polos procesos que conducen xenerali#acin de situacins e m!todos.

COMPETENCIAS BSICAS
(tili#ar a linguaxe alx!brica e grfica para describir e resolver situacins problemticas en distintos contextos en que interve an desigualdades. 1%:, %;, %<, %=2 (tili#ar as novas tecnoloxas para efectuar representacins grficas de rexins do plano que son solucin dun*a inecuacin linear con das incgnitas ou dun sistema de inecuacins lineares con das incgnitas. 1%;, %=, %?, %@2

ORIENTACINS DIDCTICAS
1) I&ec/ac",&# l"&eare# 4a etapa anterior, os alumnos xa estudaron as desigualdades e viron as sas propiedades, pero a aplicacin prctica das mesmas adoita presentarlles dificultades xa que tenden a manter constantemente o signo da desigualdade anda que nos dous membros desta realicen operacins que o modifiquen 1por exemplo, multiplicar por un nmero negativo2. 6or iso, antes de abordar as inecuacins, conv!n dedicar un tempo a recordar estas propiedades. A mellor forma de que as recorden e as apliquen correctamente ! que ante a dbida propo an e analicen un*a desigualdade num!rica similar que aparece no seguinte exemplo:

2 < 3 2 ( 3) > 3 ( 3) xa que 6 > 9 5 < 4 5 ( 5) < 5( 4) xa que 25 < 20

2 < 3

1 1 > 2 3

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 13 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA


%onsid!rase moi importante que os alumnos dominen e comprendan o concepto de conxunto solucin dun*a inecuacin. As mesmo, deben saber expresar este conxunto ben mediante unin de intervalos ou semirrectas, pola sa representacin grfica ou mediante desigualdades.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 15 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA


() I&ec/ac",&# %e #e7/&%o 7rao %onsid!rase moi adecuada para os alumnos que cursan esta opcin do bac*arelato a utili#acin de tboas de signos para resolver as inecuacins de segundo grao; este m!todo tam!n o empregaremos para resolver as polinmicas de grao superior e as racionais. B importante que os alumnos adestren suficientemente a sa elaboracin e interpretacin. -ado que os alumnos, desde a etapa anterior, identifican un polinomio de segundo grao cun*a parbola da que son capaces de calcular o seu v!rtice e as sas races e representala graficamente, pode ser interesante que representen graficamente a parbola e, sobre a grfica, analicen as rexins en que ! positiva, en que ! negativa e os puntos en que vale M. +) I&ec/ac",&# $ol"&, "ca# e rac"o&a"# Ademais da evidente utilidade das inecuacins para resolver situacins relacionadas coas ciencias sociais e a vida coti e considerando a necesaria carga de rigor e de formali#acin que se debe esixir no presente curso, non se debe esquecer que a lxebra constitese nun m!todo perfectamente lxico e ordenado e que facilita, en gran medida, o desenvolvemento da capacidade lxica e mental dos alumnos. 4este sentido, a resolucin de inecuacins en situacins fra de contexto pode ter tam!n interese, sobre todo se se propo en situacins non *abituais e que requiran para a sa resolucin algun*a ac*ega persoal dos alumnos. 4o que se refire s inecuacins racionais, ! moi importante que os alumnos comprendan que non se poden eliminar os denominadores tal e como se faca nas ecuacins. Ao eliminar os devanditos denominadores varase, de forma drstica, o conxunto solucin da inecuacin e, por tanto, obtense de forma errnea. -) S"#te a# %e "&ec/ac",&# l"&eare# c/&ha "&c,7&"ta 6ara resolver as actividades relacionadas cos contidos deste epgrafe, tal ve# fose conveniente que os alumnos traballasen, de forma previa, unins e interseccins de conxuntos da recta real. A representacin sobre a recta real, utili#ando distintas cores, do conxunto solucin de cada un*a das inecuacins pode axudar a determinar o conxunto solucin como aquel que est coloreado con todos as cores que utili#amos 1observar figura adxunta2.

0) S"#te a# %e "&ec/ac",&# l"&eare# co& %*a# "&c,7&"ta# As inecuacins lineares con das incgnitas deben conducirnos ao concepto de semiplano e a interiori#ar que cada recta determina no plano dos semiplanos e un*a fronteira que coincide coa propia recta. A solucin deste tipo de inecuacins abordarase, exclusivamente, desde un punto de vista grfico. 6ara a resolucin de sistemas de inecuacins lineares deste tipo utili#aremos tam!n distintas cores que determinarn os semiplanos solucin de cada un*a das inecuacins, sendo o conxunto solucin 1ou rexin factible2 aquel que est coloreado con todos as cores utili#adas na resolucin do sistema. %omo va de ampliacin dos contidos deste epgrafe e dado que a programacin linear forma parte do currculo establecido para esta materia no seguinte curso, poderase presentar algun*a situacin moi sinxela en que se solicite obter o ptimo dun*a funcin obxectivo mediante a resolucin dun sistema de inecuacins con das incgnitas e adiantando previamente que o devandito ptimo, se existe, encntrase nalgn dos v!rtices da rexin solucin. 1) A$l"cac",&# %a# "&ec/ac",&# Ao igual que as ecuacins e os sistemas de ecuacins, as inecuacins e os sistemas de inecuacins te en aplicacin na resolucin de numerosas situacins relacionadas coas ciencias sociais e, en particular, coa economa. $ profesor debe valorar que outras situacins, tal ve# relacionadas co resto das ciencias, coas propias matemticas ou coa vida coti, poden ser interpretadas e resoltas mediante a resolucin de expresins que conte an signos de desigualdade.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 (< 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA

MATERIAIS DIDCTICOS
A necesidade de utili#ar procedementos grficos na resolucin de varias inecuacins e sistemas de inecuacins lineares fai imprescindible o uso dalgun*a aplicacin informtica que represente graficamente funcins. Liris e -erive resolven perfectamente estas cuestins. A utili#acin de papel cuadriculado e os instrumentos tpicos do debuxo sern tam!n imprescindibles nas sesins prcticas en que non se utilicen medios informticos. -erive, parte das sas posibilidades grficas xa sinaladas, incorpora comandos para a resolucin directa de inecuacins e sistemas de inecuacins.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 (1 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA

1 6'NCINS
%on esta unidade come#amos o estudo da anlise, que constite o ncleo central do curso. As funcins son utili#adas para interpretar, anali#ar ou predicir o comportamento de procesos das ciencias sociais e *umanas, que ata *ai pouco tempo eran estudadas marxe do rigor que proporciona o m!todo cientfico. $ eixe central desta unidade ! o concepto de funcin, concepto ao que foron accedendo os alumnos, de maneira gradual e dun*a forma un tanto intuitiva, ao longo da etapa do )nsino ,ecundario $brigatorio. -urante esta etapa estudaron a proporcionalidade directa e inversa e representaron graficamente estas relacins; tam!n estudaron e anali#aron as grficas das funcins cuadrticas, exponenciais, logartmicas e trigonom!tricas. B o momento dun*a maior formali#acin destes conceptos, un*a ampliacin nos contidos e procedementos que sern necesarios no desenvolvemento das unidades posteriores.

OBXECTIVOS DIDCTICOS
/ormali#ar o concepto de funcin. .anexar as distintas formas de expresar un*a funcin. $perar con funcins que ve an dadas polas sas expresins analticas. %o ecer a grfica das funcins elementais, de funcins obtidas mediante translacins ou dilatacins das elementais e de funcins elementais definidas a anacos. %ompo er funcins dadas pola sa expresin analtica. )ncontrar a funcin inversa doutra que sexa invertible. Anali#ar as caractersticas dun*a funcin 1dominio, percorrido, simetras etc.2 a partir da sa grfica. Asociar funcins a fenmenos concretos e interpretar relacins funcionais expresadas mediante tboas, grficas ou expresins alx!bricas.

CRITERIOS DE AVALIACIN
A. Traducir linguaxe alx!brica relacins funcionais entre das magnitudes enunciadas na linguaxe natural mediante un*a grfica ou un*a tboa de valores. +. %alcular o dominio dun*a funcin dada pola sa expresin alx!brica. %. $perar aritmeticamente con funcins e calcular o dominio da funcin resultante. -. &epresentar funcins elementais que ve an dadas pola sa expresin alx!brica. ). )ncontrar a expresin alx!brica dun*a funcin da que co ecemos a sa grfica. /. )ncontrar a funcin composta de das ou mis funcins e estudar o seu dominio de definicin. 0. %alcular a expresin alx!brica e a representacin grfica da funcin inversa dun*a dada 1que sexa invertible2. 3. )studar as caractersticas globais dun*a funcin da que co ecemos a sa grfica. ". Transcribir situacins ou fenmenos de tipo social sa expresin funcional e extraer conclusins a partir da anlise matemtica da mesma.

CONTIDOS
CONCEPTOS /uncin real de variable real. )xpresin analtica. -ominio e percorrido dun*a funcin. 0rfica dun*a funcin. 0rfica das funcins elementais. Translacins e dilatacins da grfica dun*a funcin. 6ropiedades globais dun*a funcin: monotona, cota periodicidade, simetras etc. $peracins aritm!ticas con funcins. %omposicin de funcins.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 (( 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA


/uncins invertibles. /uncins inversa e recproca. PROCEDEMENTOS &eco ecemento das variables, o dominio e o percorrido dun*a funcin vista da sa grfica. %lculo do valor dun*a funcin nun punto e elaboracin de tboas de valores a partir da expresin alx!brica dun*a funcin. %lculo do dominio dun*a funcin. &epresentacin grfica de funcins elementais, includas as definidas a anacos e as que estn en valor absoluto. $btencin da grfica das funcins a > f?x@, f?x > b@, c A f?x@ e f?d A x@ a partir da grfica de f?x@. Anlise das propiedades de funcins *abituais a partir das sas representacins grficas. &eali#acin de operacins con funcins expresadas analiticamente. %lculo da funcin composta de das funcins dadas. %lculo da funcin inversa dun*a funcin invertible. Aplicacin da teora de funcins resolucin de problemas relacionados con outras disciplinas do currculo. ACTIT'DES 9aloracin do concepto de funcin pola sa utilidade *ora de matemati#ar e posteriormente anali#ar as relacins observables entre das magnitudes fsicas ou correspondentes a outros fenmenos sociais. &eco ecemento da linguaxe alx!brica na formulacin e resolucin de problemas non especificamente matemticos. 9aloracin da utilidade da linguaxe grfica como ferramenta para o estudo de fenmenos funcionais. 9aloracin da utilidade do concepto de familia de funcins para estudar e comparar funcins con igual tipo de comportamento. 0usto pola precisin na elaboracin e presentacin de grficas. 9aloracin dos recursos informticos pola sa utilidade *ora de representar graficamente funcins. %uriosidade por afrontar matematicamente o estudo de situacins ou fenmenos sociais e econmicos.

COMPETENCIAS BSICAS
(tili#ar a linguaxe alx!brica e grfica para describir as relacins funcionais entre das magnitudes fsicas ou relacionadas con problemas econmicos ou sociais. 1%:, %;, %<, %>2 %o ecer o desenvolvemento *istrico do concepto de funcin e valorar a ac*ega dalgns cientficos a este tema e a sa posterior influencia no desenvolvemento cientfico e tecnolxico. 1%>, %A, %?, %@2 (tili#ar as novas tecnoloxas para efectuar representacins grficas de funcins definidas mediante un*a expresin alx!brica. 1%;, %=, %?, %@2

ORIENTACINS DIDCTICAS
1) Co&ce$to %e ;/&c",&) Do "&"o e $ercorr"%o (n*a introducin *istrica ao nacemento e desenvolvemento da anlise pode resultar motivadora para os alumnos. $s alumnos deben interiori#ar que para que un*a correspondencia entre nmeros reais sexa un*a funcin, cada elemento do dominio debe ter un*a soa imaxe. /acer notar que o dominio dun*a funcin depende de varias cuestins: expresin da funcin, arbitrariedade do que a define e contexto do problema e que este debe terse moi en conta no estudo de problemas que te an que ver con contextos naturais e sociais. $ percorrido en xeral ! complicado de calcular e, salvo en casos moi particulares ou que se mostre a grfica da funcin, cremos que non debera presentarse neste nivel o clculo de percorridos.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 (+ 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA


() O$erac",&# co& ;/&c",&# B conveniente facer exercicios en que se pida calcular o dominio de f, de g e das funcins obtidas a partir delas mediante as catro operacins estudadas. 6or exemplo: que ocorre cos dominios de

f ( x) =

g ( x) =

x 2 e ( f g )( x) K x

x , x 4
2

4o cociente de funcins *ai que ter moito coidado cos valores que anulan o denominador, xa que para eles non est definida a funcin cociente. +) Co $o#"c",& %e ;/&c",&# $s alumnos, mediante exemplos, poden observar que a composicin de funcins non ! un*a operacin conmutativa. Ao igual que co cociente, conv!n facer varios exercicios de determinacin do dominio da funcin composta de das funcins. -) 6/&c",& "&4er#a %onv!n definir os conceptos de funcin inxectiva, sobrexectiva e bixectiva para poder anali#ar cando un*a funcin ten inversa. %on varios exemplos ben elixidos pode c*egarse a fixar que s as funcins inxectivas te en inversa. -ebemos facer notar que *ai funcins que non te en inversa globalmente, pero si nun subconxunto do seu dominio 16or exemplo, x;2. A representacin conxunta dalgun*as funcins e as sas inversas 1exponenciais e logartmicas etc.2 poden axudarnos a conclur que na grfica de das funcins inversas, estas son sim!tricas respecto da bisectri# do primeiroNterceiro cuadrante, e de a ser fcil debuxar a inversa de funcins cuxa grfica co ecemos. B conveniente facer algns exercicios sobre o clculo alx!brico da funcin inversa dun*a dada que sexa invertible. 0) Pro$"e%a%e# 7lo=a"# %a# ;/&c",&# A descricin das propiedades globais das funcins debe reali#arse apoindose en grficas de funcins co ecidas. $s exercicios inversos: dadas certas caractersticas dun*a funcin, debuxar a sa grfica adoita resultar moi instrutivo. 1) 6/&c",&# %e;"&"%a# a a&aco# As funcins definidas a anacos son especialmente importantes, xa que aparecen con frecuencia no mundo real 1pensar en facturacin por tramos en varios servi#os medidos por contador2. /uncins definidas mediante valores absolutos poden tam!n estudarse descompo !ndoas en anacos. 4as funcins definidas a anacos conv!n facer fincap! no punto en que presentan o salto e de forma intuitiva pdese ir preparando o cami o para cando se introdu#an os conceptos de lmite, lmites laterais e continuidade. 2) Co&#tr/c",& %e ;/&c",&# $or tra&#lac",& e %"latac",& A anlise detallada das transformacins que se orixinan na grfica dun*a funcin co ecida f?x@ cando a sometemos a un*a translacin vertical a > f?x@, *ori#ontal f?b > x@ ou un*a dilatacin c A f?x@ ou f?d A x@ pode levarnos a xenerali#ar este resultado e aplicalo a calquera funcin. A funcin de proporcionalidade inversa pode ser un bo modelo para anali#ar as translacins, mentres que a funcin #e&?x@ pode ser interesante no estudo das dilatacins. A t!cnica de completar cadrados nas funcins de segundo grao pode resultar moi interesante para debuxar a parbola correspondente a partir da grfica de y B x(.

MATERIAIS DIDCTICOS
Liris ou -erive representan uns magnficos recursos didcticos no estudo de funcins pola posibilidade que ofrecen de representar graficamente un*a ou varias funcins ve#, permitindo desta maneira comparar as diferen#as e similitudes nas sas grficas e obter conclusins. 4a seccin I6roblemT"%aJ ofr!cense algun*as suxestins sobre como utili#ar -erive no estudo de funcins.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 (- 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA


As calculadoras grficas ofrecen a posibilidade de calcular tboas de valores dun*a funcin e representar a grfica desta, polo que a sa utili#acin na aula pode resultar moi proveitosa. A utili#acin de papel cuadriculado e os instrumentos tpicos do debuxo sern tam!n un recurso de primeira magnitude no estudo das funcins.

clculo do valor dun*a funcin nun ou varios puntos pode axili#arse coa utili#acin dun*a calculadora cientfica. A folla de clculo )xcel tam!n pode ser de grande utilidade no estudo de tboas de valores e representacin grfica de funcins.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 (0 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA

2 INTERPOLACIN
$s alumnos que cursan a opcin de bac*arelato de ciencias sociais, en gran medida, orientarn o seu futuro cara a reas en que a lectura e interpretacin de tboas e grficas ser algo coti no seu quefacer profesional. A busca de caractersticas comns que axuden a determinar con precisin o comportamento e as propiedades de determinadas funcins ! de grande utilidade para encontrar criterios de formacin de secuencias, para determinar valores intermedios dun*a serie de medicins ou para predicir futuras tendencias dentro dun mesmo fenmeno, anda que este non se axuste a un*a frmula matemtica co ecida

OBXECTIVOS DIDCTICOS
-ada un*a tboa de valores correspondentes a un*a funcin, representalos graficamente e determinar a ecuacin das rectas que determinan os segmentos que unen, dous a dous, os puntos contiguos da tboa %o ecer o significado da interpolacin. -istinguir en que condicins ! aplicable a interpolacin linear. ,aber interpolar un*a recta para un conxunto de dous puntos. ,aber interpolar un*a parbola para un conxunto de tres puntos. -istinguir entre interpolacin e extrapolacin. Aprender a resolver problemas de enunciado en que se poida aplicar a interpolacin linear.

CRITERIOS DE AVALIACIN
A. Ac*ar a ecuacin dos segmentos de rectas que unen dous puntos contiguos dun*a tboa de valores. +. Ac*ar distintos puntos polos que pasa un*a recta da que co ecemos dous puntos. %. "nterpretar caractersticas bsicas dun*a funcin vista da sa grfica ou dun*a tboa de valores. -. )ncontrar a ecuacin dun*a recta co ecidos dous puntos polos que pasa. ). (tili#ar a funcin de interpolacin linear para calcular valores desta. /. $bter a ecuacin da funcin de segundo grao que pasa por tres puntos determinados. 0. (tili#ar a funcin de interpolacin de segundo grao para calcular outros valores desta. 3. -eterminar a idoneidade da interpolacin linear ou cuadrtica. ". Aplicar a interpolacin e extrapolacin resolucin de problemas en diversos contextos.

CONTIDOS
CONCEPTOS /uncins definidas por tboas. "nterpolacin. "nterpolacin linear. "nterpolacin cuadrtica. )xtrapolacin. Aplicacins da interpolacin. PROCEDEMENTOS &epresentacin grfica dos puntos dun*a tboa de valores correspondentes a un*a funcin -eterminacin dun valor intermedio entre outros dous, correspondentes a un*a tboa, mediante a interpolacin linear.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 (1 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA


-eterminacin da ecuacin dun*a recta da que co ecemos dous puntos polos que pasa. -eterminacin da funcin de interpolacin cuadrtica co ecidos tres puntos que deban pertencer grfica da funcin. -eterminacin de valores de funcins non alx!bricas mediante interpolacin e extrapolacin. Aplicacin da interpolacin e a extrapolacin na resolucin de problemas e situacins reais. ACTIT'DES 9aloracin das tboas de valores dun*a funcin, obtidos de forma emprica, como ferramenta na determinacin dos posibles valores da funcin noutros puntos. -isposicin ao rigor e orde na anlise dos valores dun*a funcin, contidos nun*a tboa e na busca dun*a expresin alx!brica mediante a cal poder axustar a funcin. ,eguridade no manexo e interpretacin de tboas de valores dados. &igor no proceso de interpolacin. 9aloracin da utilidade da interpolacin e a extrapolacin na resolucin de problemas. 9aloracin dos medios informticos na determinacin da funcin linear, cuadrtica ou doutro tipo que mellor se axusta aos valores dun*a tboa.

COMPETENCIAS BSICAS
(tili#ar as tboas de valores e a determinacin dun*a expresin alx!brica que se axuste ben aos puntos contidos nelas, como m!todo para anali#ar e expresar o valor, en estadios dificilmente alcan#ables, de fenmenos suxeitos a un*a pauta co ecida. 1%:, %;, %<, %?2 /omentar a capacidade de abstraccin e deducin ao encontrar expresins matemticas capaces de describir fenmenos, en distintos contextos, dos que co ecemos o seu comportamento nuns poucos puntos. 1%;, %?, %@2 (tili#ar as t!cnicas de interpolacin e extrapolacin para tratar de co ecer o comportamento dun determinado fenmeno natural ou social, do que co ecemos algns datos, en instantes previos ou no futuro. 1%;, %<, %>, %?, %@2

ORIENTACINS DIDCTICAS
1) 6/&c",&# %e;"&"%a# $or t!=oa# "nsistir en que cando se debuxa a grfica dun*a funcin coa informacin obtida nun*a tboa, debemos unir os puntos cun tra#o suave, sen picos nin extravagancias. /acer notar aos estudantes que o cambiar a escala na representacin grfica pode inducir a distintas interpretacins e manipulacins da informacin. () I&ter$olac",& e e.tra$olac",& /acer notar aos estudantes que tanto a interpolacin como a extrapolacin son das ferramentas moi tiles e de uso *abitual en diversas ramas das ciencias. ,on mltiples os exemplos, tomados de calquera outra disciplina, que podemos utili#ar para destacar a utilidade destes procedementos +) I&ter$olac",& l"&ear 8 *ora de abordar un problema de contexto real, os estudantes poden ter dificultades coa eleccin das variables e, por tanto, d!bese insistir niso, asignando previamente cada variable magnitude considerada. "dentificaremos este procedemento co de calcular a ecuacin da nica recta que pasa por dous puntos co ecidos e posteriormente calcular outros puntos desa recta. -) I&ter$olac",& c/a%r!t"ca $ tema da interpolacin cuadrtica queda reducido resolucin dun sistema de tres ecuacins lineais con tres incgnitas que se corresponden cos coeficientes, a, b e c, da parbola a determinar. 6odemos facer notar aos alumnos que *ora de resolver o devandito sistema o m!todo de 0auss adoita resultar moi sinxelo, dado que o coeficiente da variable c nas tres ecuacins ! :.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 (2 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA


0) A$l"cac",&# %a "&ter$olac",& )n moitos problemas da vida real non est claro que tipo de interpolacin ! a mis adecuada. 4estes casos, o mellor ! acudir interpolacin linear por segmentos, ! dicir, obter un*a funcin linear a anacos. A representacin grfica dos puntos co ecidos pode suxerirnos outro tipo de interpolacin.

MATERIAIS DIDCTICOS
Liris ten comandos directos que permiten determinar a ecuacin dun*a recta da que co ecemos dous puntos polos que pasa, representar os puntos e a recta e calcular o valor da devandita recta en puntos intermedios aos co ecidos.

A interpolacin cuadrtica leva asociada a resolucin de sistemas lineais de tres ecuacins con tres incgnitas; procedemento que contemplan de maneira directa tanto Liris como -erive, o cal os converte en ferramentas adecuadas no estudo da interpolacin cuadrtica. A prensa pode servirnos para encontrar e anali#ar funcins dadas por tboas e anali#ar de maneira crtica as previsins que, fundadas nos datos que se co ecen, fanse sobre o comportamento futuro da variable obxecto da informacin. A utili#acin de papel cuadriculado e os instrumentos tpicos do debuxo, as como da calculadora cientfica, ser indispensable na resolucin de exercicios de interpolacin e extrapolacin. A folla de clculo )xcel tam!n pode ser de grande utilidade no estudo da interpolacin.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 (3 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA

3 LCMITES E CONTIN'IDADE
$ concepto de lmite ! bsico no estudo da anlise, pero a sa complexidade fai que non sexa aconsellable, neste nivel educativo, un tratamento excesivamente formal deste, xa que os alumnos desta idade anda non desenvolveron plenamente a sa capacidade de abstraccin e formali#acin. B preferible un*a introducin mis intuitiva en que utili#aremos a calculadora ou algun*a aplicacin informtica para anali#ar, a trav!s dun*a tboa de valores ou da sa grfica, a tendencia dos valores dun*a funcin nas proximidades dun punto. %onv!n estudar con certo detalle a aritm!tica do infinito e anali#ar as distintas indeterminacins. (n*a ve# co ecidas estas, o clculo de lmites non presentar mis dificultades que as derivadas da fluide# no manexo de expresins alx!bricas, factori#acin de polinomios, expresins racionais, con radicais etc. Ao concepto de funcin continua nun punto c*egaremos tam!n desde un punto de vista intuitivo. A definicin intuitiva de funcin continua como aquela cuxa grfica podemos debuxar sen levantar o lapis do papel conduciranos a debuxar grficas de funcins que non o sexan ben porque non estean definidas nun punto, ou porque non exista lmite cando nos aproximamos cara a ese punto ou ben porque anda estando definida a funcin nese punto e existindo o lmite, ambos non coinciden.

OBXECTIVOS DIDCTICOS
%alcular a tendencia dun*a funcin a partir da anlise da sa grfica ou dun*a tboa de valores. &esolver as indeterminacins mis usuais

0 ; 0 ; ; 0

-eterminar, de forma intuitiva, a continuidade dun*a funcin dada pola sa grfica. -eterminar a continuidade dun*a funcin, dada pola sa expresin alx!brica, por medio do clculo de lmites. -eterminar as asntotas *ori#ontais dun*a funcin. -eterminar as asntotas verticais dun*a funcin.

CRITERIOS DE AVALIACIN
A. Anali#ar a tendencia dun*a funcin vista da sa grfica. +. &esolver, por m!todos alx!bricos, indeterminacins do tipo

0 ; 0 ; ; 0

%. %alcular lmites de funcins aplicando as sas propiedades ou por m!todos que permitan resolver as indeterminacins que se presentan. "nterpretar graficamente o resultado obtido ao calcular o lmite dun*a funcin nun punto. -. -eterminar os intervalos de continuidade dun*a funcin dada pola sa expresin alx!brica. ). -eterminar e anali#ar de que tipo son, as descontinuidades dun*a funcin dada pola sa expresin alx!brica ou pola sa grfica. /. Ac*ar as asntotas *ori#ontais dun*a funcin a trav!s do clculo de lmites. 0. %alcular as asntotas verticais dun*a funcin dada pola sa grfica ou pola sa expresin alx!brica.

CONTIDOS
CONCEPTOS Fmite dun*a funcin nun punto. Fmites laterais. 6ropiedades dos lmites. Fmites infinitos. Asntotas verticais. Fmites no infinito. Asntotas *ori#ontais. "ndeterminacins.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 (5 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA


%ontinuidade nun punto. %ontinuidade nun intervalo. -escontinuidades. Tipos de descontinuidades. PROCEDEMENTOS -eterminacin, coa axuda da calculadora, do lmite dun*a funcin. -eterminacin das tendencias dun*a funcin a partir da sa grfica. %lculo do lmite dun*a funcin, nun punto ou no infinito, dada pola sa expresin alx!brica. -eterminacin das asntotas verticais e *ori#ontais dun*a funcin a trav!s da sa grfica ou da sa expresin alx!brica. Anlise da continuidade dun*a funcin dada pola sa grfica ou pola sa expresin analtica. -eterminacin dos puntos de descontinuidade dun*a funcin e clasificacin dos mesmos. (tili#acin da calculadora ou de programas informticos no clculo de lmites. ACTIT'DES %uriosidade por abordar matematicamente problemas relacionados coas tendencias de fenmenos asociados a funcins. 9aloracin da linguaxe simblica como ferramenta para describir a tendencia dun*a funcin. 9aloracin da linguaxe grfica para determinar as tendencias de funcins e as sas asntotas. -isposicin a crear modelos e reali#ar abstraccins a partir de situacins problemticas concretas. 9aloracin da calculadora e o ordenador como ferramentas tiles na anlise da tendencia dun*a funcin.

COMPETENCIAS BSICAS
(tili#ar o concepto de lmite para describir, anali#ar e determinar o comportamento dun fenmeno, dado por un*a expresin alx!brica, nuns instantes, tan prximos como queiramos, a aqueles en que este presenta un comportamento anmalo. 1%:, %;, %<, %>2 %o ecer a aritm!tica do infinito, as indeterminacins e os procesos para resolver estas. 1%;, %?, %@2 Anali#ar, con carcter crtico, e dar un*a explicacin plausible a certos paradoxos *istricos. 1%:, %;, %A, %?, %@2 (tili#ar as novas tecnoloxas para representar e estudar a continuidade de funcins. 1%;, %=, %?, %@2

ORIENTACINS DIDCTICAS
1) LD "te %e ;/&c",&# (tili#ando a calculadora ou un*a folla de clculo, ! fcil anali#ar a tendencia dos valores dun*a funcin a medida que a variable se aproxima cara ao O, pudendo definir desta maneira lmites no infinito. A anlise das grficas de funcins definidas a anacos ou que presenten un*a descontinuidade evitable ou asinttica nun punto pode axudarnos a definir o concepto de lmite dun*a funcin nun punto, as como os conceptos de lmites laterais. %*egar con esta introducin intuitiva sen que sexa necesaria un*a maior formali#acin. (n*a boa coleccin de grficas, convenientemente elixidas, axudar a que o alumno analice a tendencia dun*a funcin e se familiarice co concepto de lmite. () Pro$"e%a%e# %o# lD "te# 4on ! necesario demostrar as propiedades dos lmites; se acaso dun*a forma intuitiva. $s alumnos poden comprender a unicidade do lmite vendo a imposibilidade de que os valores que toma un*a funcin nas proximidades dun punto se concentren, simultaneamente, arredor de dous valores distintos. /acer notar aos alumnos que as propiedades dos lmites son totalmente anlogas s correspondentes operacins con nmeros e que soamente *aber que acudir ao concepto de lmite cando estas operacins condu#an a expresins que non definen ningn nmero.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 +< 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA


+) C!lc/lo %e lD "te#) LD "te# "&;"&"to# e &o "&;"&"to (n*a ve# anali#ada a tendencia dun*a funcin de forma grfica, *aber que pasar a calcular lmites de forma alx!brica; para iso *aber que facer uso novamente de todos os procedementos aprendidos en unidades anteriores: factori#acin, simplificacin, identidades notables etc. %onv!n facer notar aos alumnos que cando simplificamos a expresin alx!brica, racional por exemplo, dun*a funcin, obtemos outra que ! case id!ntica de partida, pero que difire dela nun nmero finito de puntos. $s polinomios, a funcin de proporcionalidade inversa e as obtidas desta mediante translacins e as funcins racionais en xeral son bos exemplos para calcular lmites no infinito e lmites infinitos. -) I&%eter "&ac",&# $ alumno, na etapa anterior, tivo contacto con algun*as expresins indeterminadas; neste punto aprender os procedementos para resolver indeterminacins do tipo

0 ; 0

0;

-ependendo do nivel do grupo, o profesor valorar a conveniencia de darlles procedementos para resolver outras indeterminacins como :O. 0) A#D&tota# e ra a# "&;"&"ta# As asntotas *ori#ontais e verticais xa se introduciron de maneira intuitiva cando calculamos lmites no infinito e cando encontramos que nalgn punto os lmites laterais son infinitos. )n asntotas oblicuas limitar!monos a funcins racionais en que o grao do numerador sexa un mis que o grao do denominador. Trataremos de que o alumno comprenda, polo menos intuitivamente, que a asntota coincide coa funcin cociente 1que loxicamente ! lineal2. $bservar que, anda que a veces coincidan, os lmites en mis infinito e en menos infinito non son o mesmo, polo que un*a funcin pode ter das asntotas *ori#ontais. "nsistir na interpretacin grfica da igualdade x +

lm f ( x) = l

(n erro moi frecuente ! pensar que a grfica da funcin non pode cortar as sas asntotas e que se un*a funcin ten asntotas *ori#ontais non pode telas oblicuas. 4as funcins racionais, con asntotas verticais, o estudante debe saber obter, sen axuda da calculadora,

lm f ( x)
x a

, tanto pola dereita como pola esquerda, se x = a ! un*a asntota vertical.

1) Co&t"&/"%a%e -a anlise das causas polas que a grfica dun*a funcin ! descontinua nalgn punto 1non estar definida, non *aber lmite cando nos aproximamos a ese punto ou que, existindo lmite, este non coincida co valor da funcin no devandito punto2 podemos c*egar a dar un*a definicin bastante formal de funcin continua nun punto

f ( x) continua en a lm f ( x) = f (a ) .
x a

%onv!n facer notar que a continuidade ! un*a propiedade puntual antes de definir funcin continua nun intervalo. %on exemplos convenientemente elixidos anali#aremos os distintos tipos de descontinuidades: evitables, de salto finito e asintticas. 6ropo er exemplos de funcins definidas a anacos que sexan continuas e outras descontinuas. 4estas funcins non deben esquecerse de estudar a continuidade nos intervalos de definicin de cada anaco, ademais de nos extremos dos devanditos intervalos. Todos os clculos deberan estar acompa ados da sa correspondente interpretacin grfica. 2) 't"l"9ac",& %e lD "te# e& #"t/ac",&# co&creta# )n diversos problemas das ciencias sociais, cando se queren reali#ar estudos a longo pra#o, ! conveniente acudir aos lmites no infinito.

MATERIAIS DIDCTICOS
Aplicacins informticas que inclen comando de clculo de lmites e facilitan a construcin de grficas: Liris, -erive etc.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 +1 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA


%alculadora cientfica. /olla de clculo )xcel para anali#ar tboas de valores.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 +( 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA

5 6'NCINS ELEMENTAIS
4as unidades anteriores, os alumnos familiari#ronse co concepto de funcin, as sas operacins e aprenderon a determinar as propiedades globais destas: dominio, simetras, tendencias, asntotas etc.; nesta unidade utili#arn os procedementos aprendidos para debuxar as grficas das funcins elementais e das obtidas destas mediante translacins, dilatacins ou simetras. 6rocurarase identificar cada familia de funcins con algn fenmeno natural ou social.

OBXECTIVOS DIDCTICOS
-educir as propiedades globais dun*a funcin a trav!s da sa grfica. "dentificar as funcins polinmicas e saber debuxar de maneira aproximada as sas grficas cando podemos calcular as sas races. "dentificar as funcins de proporcionalidade inversa e saber debuxar as sas grficas. ,aber debuxar as grficas dalgun*as funcins racionais sinxelas. "dentificar e saber debuxar as grficas das funcins exponenciais e logartmicas. %o ecer as grficas das funcins trigonom!tricas elementais e doutras, sinxelas, obtidas mediante translacins ou dilatacins das anteriores. "dentificar o comportamento dalgns fenmenos sociais ou naturais con funcins elementais.

CRITERIOS DE AVALIACIN
A. )studar dominio, simetras e signo dun*a funcin dada pola sa expresin alx!brica ou pola sa grfica. +. -ebuxar, de maneira aproximada, a grfica dun*a funcin polinmica facilmente factori#able e encontrar a expresin alx!brica dun*a funcin polinmica da que co ecemos un nmero suficiente de datos. %. -ebuxar a grfica dun*a funcin do tipo

f ( x) =

dese tipo, determinar a sa ecuacin alx!brica.

ax + b e, reciprocamente, a partir da grfica dun*a funcin cx + d

-. )studar e representar graficamente sinxelas funcins racionais. ). &esolver sinxelas ecuacins e sistemas de ecuacins exponenciais e logartmicos. /. $bter a grfica de funcins exponenciais e logartmicas e co ecer as relacins entre estas. 0. Ac*ar as ra#ns trigonom!tricas dun ngulo calquera, expresado en graos ou radins. 3. &esolver sinxelas ecuacins trigonom!tricas. ". $bter a grfica dun*a funcin trigonom!trica obtida doutra a trav!s de translacins ou dilatacins. P. Anali#ar e representar graficamente a relacin de dependencia entre das magnitudes fsicas ou sociais dada por un*a expresin alx!brica do tipo das estudadas nesta unidade.

CONTIDOS
CONCEPTOS 0rfica dun*a funcin. 6ropiedades globais. /uncins cuadrticas. /uncins polinmicas. /uncins de proporcionalidade inversa. /uncins racionais. /uncins exponenciais.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 ++ 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA


/uncins logartmicas. /uncins trigonom!tricas. /uncins valor absoluto e parte enteira. Aplicacins das funcins vida coti. PROCEDEMENTOS Anlise das simetras e o signo dun*a funcin. &epresentacin grfica de funcins cuadrticas. &epresentacin grfica de funcins polinmicas. &epresentacin grfica da funcin de proporcionalidade inversa e as obtidas mediante translacins e dilatacins. &epresentacin grfica de sinxelas funcins racionais. &epresentacin grfica de funcins exponenciais e logartmicas. &esolucin de ecuacins e sistemas de ecuacins exponenciais e logartmicas. &epresentacin grfica das funcins trigonom!tricas elementais e as obtidas mediante translacins e dilatacins. &epresentacin grfica da funcin valor absoluto e parte enteira e de funcins afectadas por valores absolutos. Anlise das propiedades das funcins anteriores a partir das sas grficas. Asociacin de funcins elementais a situacins reais e viceversa. ACTIT'DES 9aloracin da linguaxe alx!brica e grfica *ora de describir, anali#ar e resolver situacins reais en distintos contextos. 9aloracin do concepto de familia de funcins para comparar aquelas cun tipo de comportamento e un*a grfica similares. 9aloracin das funcins e transformacins elementais 1translacins e dilatacins2 para debuxar as grficas de funcins mis complexas. 9aloracin das funcins elementais e das sas grficas como medio de estudar o comportamento de moitos fenmenos sociais e naturais. 9aloracin das aplicacins informticas *ora de representar de maneira precisa a grfica dun*a funcin dada pola sa expresin alx!brica. 0usto pola precisin, a limpe#a e a orde *ora de debuxar a grfica dun*a funcin.

COMPETENCIAS BSICAS
(tili#ar as linguaxes alx!bricas e grficas para transmitir informacins referentes dependencia e evolucin dun*a magnitude fsica ou social respecto doutra. 1%:, %;, %<, %>2 "nterpretar de maneira racional a informacin difundida polos medios de comunicacin relativa evolucin, en funcin do tempo, dalgun*as variables de carcter social ou econmico. 1%:, %;, %>, %@2 (tili#ar as novas tecnoloxas para obter, anali#ar e difundir informacins, relativas a temas cientficos ou sociais, que conte an tboas de datos relacionados ou representacins grficas destes. 1%=, %>, %A, %?, %@2

ORIENTACINS DIDCTICAS
1) Gr!;"ca %/&ha ;/&c",&) S"7&o e #" etrDa A determinacin dos puntos de corte cos eixes, as como dos intervalos en que a funcin ! positiva ou negativa, axuda a esbo#ar a grfica dun*a funcin. 6ropiedades como a simetra ou a periodicidade simplifican tam!n o estudo grfico das funcins. () 6/&c",&# c/a%r!t"ca#

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 +- 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA


As funcins polinmicas de grao M, : e ; foron amplamente estudadas en cursos anteriores; non obstante, conv!n recordar como determinar a curvatura, os puntos de corte cos eixes e o v!rtice da parbola. 4a representacin grfica das cuadrticas pode utili#arse a t!cnica de completar cadrados e posteriormente aplicar a translacin e dilatacin correspondente grfica da funcin y = x;.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 +0 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA


+) 6/&c",&# $ol"&, "ca# %e 7rao a"or E/e %o/#

6ara as funcins polinmicas de grao maior que dous, facilmente factori#ables, o co ecemento das sas races 1includa a multiplicidade2, a tendencia en 5O e QO, o signo, as como algn punto concreto polo que pase, poden ser suficientes para esbo#ar a sa grfica. %onv!n que o alumno co e#a a grfica das funcins do tipo f1x2 ' xn, observando as diferen#as cando n ! par ou impar. -) 6/&c",&# %e $ro$orc"o&al"%a%e "&4er#a "nsistir en que concepto de proporcionalidade inversa non ! Ia maior x, menor yJ e propo er ao alumno que busque exemplos de proporcionalidade inversa e doutras que non o sexan, anda que se verifique que Ia maior x, menor yJ. As grficas das funcins do tipo 0) 6/&c",&# rac"o&a"# "nsistir en que as asntotas, se existen, constiten a ferramenta mis potente para debuxar as grficas das funcins racionais. Antes de calcular as asntotas *ori#ontais, o estudante debe estimar o valor da funcin para valores de x afastados da orixe e, posteriormente, comprobar que a sa estimacin ! boa calculando as asntotas *ori#ontais. (n erro moi frecuente ! pensar que a grfica da funcin non pode cortar as sas asntotas, ou que un*a funcin que pose un*a asntota *ori#ontal non pode ter un*a asntota oblicua; estas aclaracins poden facerse utili#ando contraexemplos. 1) A ;/&c",& e.$o&e&c"al 4o estudo das funcins exponenciais conv!n ter en conta que a x > 0 x; a 0 =1 . Anali#ar o distinto comportamento destas funcins dependendo de que M R a R : : R a. %onv!n facer notar que as grficas de

f ( x) =

ax + b 1 poden obterse, de maneira fcil, a partir da de f ( x ) = . cx + d x

e de

1 son sim!tricas respecto do eixe Oy. a

"nsistir en que as funcins exponenciais constiten o exemplo tpico de funcins que poden ter diferente comportamento cando se estudan os seus lmites en mis e en menos infinito. 2) A ;/&c",& lo7arDt "ca
a ,e se fai notar que ! a funcin inversa de a e que as grficas de das funcins inversas son sim!tricas respecto da recta y = x, resulta fcil debuxar a grfica de calquera funcin logartmica.

log ( x )

4on esquecer que as funcins logartmicas, en xeral, te en asntotas verticais e insistir no clculo do seu dominio. 3) 6/&c",&# tr"7o&o 8tr"ca# &epasaremos as unidades de medidas de ngulos, os pasos dun*as a outras e a utili#acin correcta da calculadora na determinacin das ra#ns trigonom!tricas dun ngulo calquera dado en graos ou en radins. &epasarase a definicin das ra#ns trigonom!tricas e se resolvern algns exercicios sinxelos de resolucin de tringulos. 4os cursos anteriores, os alumnos debuxaron as grficas das funcins trigonom!tricas elementais; pode utili#arse o co ecemento destas para debuxar as doutras funcins trigonom!tricas obtidas mediante translacins ou dilatacins das elementais. 5) 6/&c",&# 4alor a=#ol/to e $arte e&te"ra B fundamental que os estudantes vexan con claridade que para definir a anacos un*a funcin dada con valores absolutos, os puntos mis importantes da grfica, ! dicir, os que fan de fronteira nos tramos, ve en dados polos nmeros que anulan cada un dos valores absolutos que interve en na funcin. /acer notar que as grficas das funcins f1x2 e Sf1x2S coinciden nas #onas en que f1x2 T M, e son sim!tricas respecto ao eixe Ox nas #onas en que f1x2 R M. 6ropo er algns exemplos en que apare#a a funcin parte enteira.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 +1 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA


1<) A$l"cac",&# %a# ;/&c",&# ! 4"%a cot"! %onv!n que os alumnos comprendan a utilidade das funcins e a sa representacin grfica en multitude de situacins reais.

MATERIAIS DIDCTICOS
%alculadora grfica. Aplicacins informticas con posibilidades grficas: -erive, Liris, )xcel etc. 6apel cuadriculado, instrumentos de medida e as ferramentas bsicas de debuxo. 6eridicos, revistas e outras publicacins en que se inclan tboas de datos e grficos como apoio informacin escrita.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 +2 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA

1< DERIVADAS
$ concepto de lmite, estudado na unidade anterior, permite introducir o concepto de derivada, que supn un dos instrumentos mis potentes da matemtica, con aplicacins en moi diversos campos. A necesidade de co ecer a variacin instantnea dun*a magnitude, fsica ou social, con respecto sa variable independente aparece en multitude de situacins, polo que o clculo de derivadas ser un*a ferramenta indispensable no seu estudo. A introducin a este concepto podemos facela ben anali#ando un sinxelo problema fsico como pode ser o da determinacin da velocidade instantnea dun mbil ou ben anali#ando o problema *istrico do clculo da ecuacin da recta tanxente a un*a curva nun punto. $ co ecemento da funcin derivada das funcins elementais e a aplicacin correcta das regras de derivacin son imprescindibles para alcan#ar os obxectivos didcticos correspondentes a esta unidade.

OBXECTIVOS DIDCTICOS
%alcular a taxa de variacin media dun*a funcin nun intervalo e a taxa de variacin instantnea nun punto. ,aber interpretar xeometricamente o concepto de derivada dun*a funcin nun punto. %alcular a ecuacin da recta tanxente a un*a curva nun punto. ,aber calcular a funcin derivada das funcins elementais e das obtidas mediante operacins alx!bricas das elementais. ,aber aplicar correctamente a regra da cadea para calcular a funcin derivada de funcins obtidas por composicin de funcins elementais. ,aber determinar os intervalos de crecemento e decrecemento dun*a funcin derivable e calcular os puntos con tanxente *ori#ontal. &esolver problemas de optimi#acin.

CRITERIOS DE AVALIACIN
A. %alcular a taxa de variacin media dun*a funcin nun intervalo. +. %alcular a derivada dun*a funcin nun punto aplicando a definicin. %. %alcular a ecuacin da recta tanxente a un*a curva nun punto. -. %alcular a funcin derivada de funcins elementais ou de funcins obtidas mediante operacins alx!bricas con funcins elementais. ). %alcular as derivadas sucesivas de funcins elementais. /. %alcular a funcin derivada dun*a funcin obtida mediante a composicin de das ou mis funcins elementais. $. -eterminar os puntos dun*a funcin en que a tanxente te a un*a pendente determinada. 3. -eterminar os intervalos de crecemento e decrecemento dun*a funcin e os mximos e mnimos absolutos e relativos. ". Aplicar as derivadas na resolucin de problemas de optimi#acin.

CONTIDOS
CONCEPTOS Taxa de variacin media dun*a funcin nun intervalo. -erivada dun*a funcin nun punto. )cuacin da recta tanxente a un*a funcin nun punto. /uncin derivada dun*a funcin.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 +3 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA


-erivadas das funcins elementais. &egras de derivacin. &egra da cadea. -erivadas sucesivas dun*a funcin. .onotona: funcins crecentes e decrecentes nun punto e nun intervalo. )xtremos relativos: mximos e mnimos. &epresentacin grfica de funcins. $ptimi#acin. PROCEDEMENTOS %lculo da taxa de variacin media dun*a funcin nun intervalo. %lculo da pendente da recta tanxente a un*a funcin nun punto. %lculo da derivada dun*a funcin nun punto utili#ando a definicin. -eterminacin da funcin derivada das funcins elementais. Aplicacin das regras de derivacin na determinacin da funcin derivada dun*a funcin. Aplicacin da regra da cadea na determinacin da funcin derivada dun*a funcin composta. -eterminacin dos intervalos de crecemento e decrecemento dun*a funcin e dos seus extremos relativos. (tili#acin do estudo da funcin derivada dun*a funcin na sa representacin grfica. &esolucin de problemas de optimi#acin en distintos contextos. ACTIT'DES 9aloracin da utilidade do concepto de derivada para anali#ar o comportamento de fenmenos cientficos e sociais. 9aloracin das regras de derivacin e a regra da cadea pola sa utilidade *ora de calcular derivadas de funcins complexas. Aprecio polo concepto de derivada pola sa utilidade *ora de resolver problemas de optimi#acin. 6redisposicin investigacin e ao rigor *ora de anali#ar o comportamento dun*a funcin. -isposicin a crear modelos matemticos que permitan estudar o comportamento de diversos fenmenos naturais ou sociais. 9aloracin dos recursos informticos no estudo global de funcins.

COMPETENCIAS BSICAS
(tili#ar a derivada dun*a funcin, asociada a certo fenmeno social ou natural, nun punto para extraer e elaborar conclusins sobre o comportamento da devandita funcin nas proximidades dese punto. 1%:, %;, %<, %>, %@2 %o ecer a evolucin *istrica do problema do clculo da tanxente a un*a curva nun punto. 1%;, %A, %?2 -istinguir entre propiedades globais e puntuais, variacins medias nun intervalo e variacin instantnea e utili#alo na anlise crtica do comportamento de certos fenmenos. 1%;, %=2

(tili#ar as novas tecnoloxas para representar e anali#ar o comportamento local e global das funcins. 1%;, %=, %?, %@2

ORIENTACINS DIDCTICAS
1) Ta.a# %e 4ar"ac",& ,e nun*a *ipot!tica viaxe de <MMUm samos s M.MM e c*egamos ao destino s <.MM, ! fcil deducir que a velocidade media ao longo do traxecto foi de :MMUmV*; pero este dato non nos servir como coartada se recibimos un*a multa da -0T porque o radar detectou que s ;.MM circulabamos a :>MUmV*, xa que o radar mide a velocidade instantnea.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 +5 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA


)ste sinxelo exemplo, acompa ado dun*a tboa de valores en que se indique o espa#o percorrido ata as ;.<M, ;.:>, ;.M>, ;.M:W pode servirnos para ir calculando as velocidades medias en cada un dos intervalos de tempo D;.MM, ;.<MC, D;.MM, ;.:>C, D;.MM, ;.M>C, D;.MM, ;.M:C e de a, e por medio do concepto de lmite, c*egar ao concepto de velocidade instantnea. () Der"4a%a %/&ha ;/&c",& &/& $/&to (n*a ve# alcan#ado o concepto de derivada dun*a funcin nun punto como a variacin instantnea dun*a magnitude 1espa#o2 respecto da sa variable 1tempo2, pasaremos a dar un*a interpretacin xeom!trica deste, para o que calcularemos as pendentes das secantes a un*a curva polos puntos Da, f1a2C, Da Q h, f1a Q h2C. -a anlise de que ocorre coa pendente da secante a medida que h vaise facendo mis pequeno c*egaremos identificacin da derivada dun*a funcin nun punto coa pendente da tanxente devandita funcin nese punto. %omo exercicio introdutorio pdese propo er aos estudantes que dada a curva, por exemplo,

f ( x) =

x2 4 , 4

calculen as pendentes das rectas secantes que unen o punto P1;, M2 cos puntos de abscisa <, ;,>, ;,:, ;,M:, e en xeral, ; Q h. 8 vista dos resultados obtidos deben conxecturar a pendente da recta tanxente en P e, ao debuxar esa recta, confirmar a sa conxectura. +) 6/&c",& %er"4a%a Ata o momento s se viu o concepto de derivada dun*a funcin nun punto; se co ecemos o valor da derivada dun*a funcin en todos os seus puntos, estaremos ante un*a funcin que c*amaremos funcin derivada

f ': R R x R .
x f '( x )

B importante que o alumno entenda que do co ecemento da funcin derivada dun*a funcin podemos deducir caractersticas globais da devandita funcin. -) I&ter$retac",& .eo 8tr"ca 6ara un*a mellor identificacin da derivada dun*a funcin nun punto coa pendente da tanxente devandita funcin nese punto poden propo erse exercicios de esbo#ar grficas que, nalgns puntos, verifiquen certas condicins en canto ao valor da sa derivada ou pendente da sa tanxente. Apoiar!monos en diferentes tipos de grficas para predicir cal vai ser o signo, o valor aproximado, a posicin da recta tanxente con relacin curva etc., en cada punto concreto. B conveniente que os alumnos extraian as sas propias conclusins en cada caso e se estas son demasiado xenerali#adoras, contrarrestar con contraexemplos os posibles erros. 0) C!lc/lo %e %er"4a%a#) Der"4a%a# %e o$erac",&# -educiranse as funcins derivadas dalgun*as das funcins elementais Dx, Fn1x2C ac*egando desta maneira certo rigor ao desenvolvemento do tema. -emostraremos as mesmo as regras de derivacin mis sinxelas, o resto sinxelamente as enunciaremos. B conveniente reali#ar moitos exercicios de clculo de funcins derivadas e de aplicacin da regra dea cadea, ata conseguir a memori#acin e certa automati#acin nestes procedementos. $ clculo de derivadas sucesivas non presenta ningun*a dificultade engadida e nalgns casos pode utili#arse para deducir frmulas xerais. 1) Crece e&to e %ecrece e&to) E.tre o# relat"4o#) A$l"cac",& ! re$re#e&tac",& 7r!;"ca %e ;/&c",&# 6ara estudar o crecemento dun*a funcin deben calcularse previamente os puntos con tanxente *ori#ontal. $ co ecemento da monotona e extremos relativos dun*a funcin, unido a outros datos como dominio, puntos de corte cos eixes, asntotas etc., pode axudar a esbo#ar con bastante precisin as grficas das funcins. 2) Pro=le a# %e o$t" "9ac",& /aremos notar aos alumnos que gran parte dos procesos naturais, econmicos e sociais r!xense pola lei do mximo rendemento co mnimo esfor#o 1a esfera ! o corpo que a igualdade de volume presenta a mnima superficie, os xestores tratan de xestionar os recursos para obter un*a producin mxima cun mnimo de custos etc.2 A aplicacin dos conceptos e procedementos aprendidos resolucin deste tipo de problemas far ver aos alumnos a utilidade destes e darn a mellor resposta tan manida pregunta Ie isto, para que serveKJ.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 -< 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA MATERIAIS DIDCTICOS


Aplicacins informticas como Liris ou -erive, que inclen comandos directos para calcular a funcin derivada dun*a funcin dada e permiten representalas conxuntamente. /olla de clculo )xcel, que permitir anali#ar tboas con valores dun*a funcin e a sa derivada en distintos puntos utili#ando a posibilidade de escribir os nmeros negativos en vermello para detectar os cambios de signo.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 -1 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA

11 ANLISE ESTATCSTICA D'NFA VARIABLE


As distribucins unidimensionais deben ser xa co ecidas polos alumnos ao c*egar ao +ac*arelato, pero dada a importancia da estatstica nas ciencias sociais, volveremos recordar todo o vocabulario bsico relativo a este tema: carcter estatstico, variable estatstica, medidas de centrali#acin, posicin e dispersin etc. 4a seguinte unidade estudaremos distribucins estatsticas bidimensionais co obxecto de descubrir se existe ou non algun*a relacin entre as das variables estatsticas que interve en; pero este estudo necesita ter moi claros todos os conceptos e procedementos tpicos no tratamento de distribucins unidimensionais.

OBXECTIVOS DIDCTICOS
"dentificar e clasificar variables estatsticas. %o ecer os conceptos estatsticos mis usuais: carcter estatstico, poboacin, individuo, mostra etc. &ecompilar, ordenar e elaborar tboas de datos relativos a un*a variable estatstica. (tili#ar distintos tipos de grficos para representar os datos obtidos. %alcular os parmetros de centrali#acin e interpretar o seu significado. %alcular os parmetros de dispersin e de posicin e interpretar o seu significado. "nterpretar de forma crtica as informacins de carcter estatstico includas en distintos medios de comunicacin.

CRITERIOS DE AVALIACIN
A. %lasificar e definir variables estatsticas dos distintos tipos: cualitativas, cuantitativas discretas e continuas. +. &ecompilar, representar, estudar e interpretar os parmetros dun*a serie de datos correspondentes a un*a variable estatstica cuantitativa, discreta ou continua. %. )laborar e interpretar grficos estatsticos, correspondentes a distribucins cualitativas ou cuantitativas, discretas ou continuas. -. %alcular a media, moda e mediana dun*a serie de datos correspondentes a un*a variable estatstica unidimensional. ). %alcular a varian#a e a desviacin tpica dun*a serie de datos correspondentes a un*a variable estatstica unidimensional. /. -eterminar a mediana, cuarts e percents dun*a distribucin estatstica. 0. %omparar das series de datos, correspondentes a un*a mesma variable estatstica, en funcin dos seus parmetros de centrali#acin e dispersin.

CONTIDOS
CONCEPTOS 9ariables estatsticas. %lasificacin. 9ariables cualitativas. -istribucin de frecuencias. &epresentacin grfica. 9ariables cuantitativas discretas. -istribucin de frecuencias. &epresentacin grfica. /recuencias acumuladas. Tboas e grficos. 9ariables cuantitativas continuas. "ntervalos e marcas de clase. -istribucin de frecuencias. &epresentacin grfica. /recuencias acumuladas. Tboas e grficos. .edidas de centrali#acin: media, moda e mediana. .edidas de dispersin: varian#a e desviacin tpica. .edidas de posicin: mediana, cuarts e percents.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 -( 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA


PROCEDEMENTOS -efinir distintas variables estatsticas, cualitativas ou cuantitativas, para anali#ar un*a poboacin ou mostra. )laborar tboas de frecuencias. &epresentacin grfica de variables cualitativas mediante diagramas de sectores, pictogramas ou cartogramas. &epresentacin grfica de variables discretas mediante diagramas de barras e polgonos de frecuencias. &epresentacin grfica de variables continuas mediante *istogramas, polgonos de frecuencias e pirmides de poboacin. %lculo das medidas de centrali#acin dun*a variable cuantitativa. %lculo das medidas de dispersin dun*a variable cuantitativa. %lculo das medidas de posicin dun*a variable estatstica cuantitativa. (tili#acin da calculadora para clculos estatsticos. ACTIT'DES -isposicin favorable para o estudo de carcteres estatsticos dun*a poboacin. 9aloracin positiva da estatstica no estudo de carcteres cuantitativos dun*a poboacin ou mostra. )laboracin ordenada e clara de tboas de frecuencias e de diagramas. &eco ecemento da utilidade da calculadora e dos recursos informticos no estudo da estatstica. 9aloracin do traballo en grupo como m!todo efica# para a recollida de datos e para efectuar anlises estatsticas. %uriosidade polo estudo e tratamento estatstico de cuestins que te an que ver coas ciencias sociais. 0usto pola representacin grfica clara e precisa.

COMPETENCIAS BSICAS
)xpresar de forma rigorosa, utili#ando a notacin adecuada, os diferentes parmetros dun*a distribucin de frecuencias e expresar en linguaxe grfica os devanditos parmetros. 1%:, %;, %@2 )fectuar representacins grficas precisas, utili#ando o material adecuado, para reflectir distribucins de frecuencias sacadas de situacins do noso medio. 1%;, %<, %>, %A2 6otenciar a creatividade dos alumnos a trav!s das diferentes ferramentas estatsticas no estudo de poboacins e variables en xeral, sopesando e valorando as conclusins obtidas. 1%?, %@2 &esolver, calcular e representar problemas relacionados coa estatstica utili#ando con destre#a as novas tecnoloxas, como calculadoras ou programas informticos. 1%;, %=, %@2

ORIENTACINS DIDCTICAS
1) Var"a=le# c/a&t"tat"4a# %"#creta#G %"#tr"=/c",& %e ;rec/e&c"a# %ome#aremos definindo o concepto de variable estatstica e clasificndoas, en funcin do carcter estatstico a estudar, en cualitativas e cuantitativas. /eita a distincin entre variables estatsticas cuantitativas discretas e continuas, ! aconsellable que os alumnos formulen distintos exemplos deste tipo de variables. 6ara este tipo de variables formaranse tboas estatsticas moi completas en que figuren as frecuencias absolutas, relativas e acumuladas para cada dato etc., datos que posteriormente utili#aremos na determinacin das medidas de centrali#acin, posicin e dispersin. 6ara representar graficamente os datos utili#aremos fundamentalmente diagramas de barras e polgonos de frecuencias. 6oden utili#arse tam!n pictogramas. () Var"a=le# c/al"tat"4a#G %"#tr"=/c",& %e ;rec/e&c"a# 4a introducin do concepto de variable estatstica cualitativa ! aconsellable que os alumnos expo an distintos exemplos deste tipo de variables.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 -+ 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA


)studarase un exemplo de maneira detallada, confeccionando un*a tboa estatstica o mis completa posible, en que debern figurar as modalidades da variable, a frecuencia absoluta, absoluta acumulada, relativa, relativa acumulada, porcentaxes e porcentaxes acumuladas. &epsanse os diagramas de barras e de sectores para representar as distribucins de variable estatstica cualitativa. +H Var"a=le# c/a&t"tat"4a# co&t"&/a#G %"#tr"=/c",& %e ;rec/e&c"a# Ao igual que coas discretas, procurarase que os alumnos formulen distintos exemplos deste tipo de variables. B importante que os alumnos te an criterios claros ao agrupar os datos en intervalos de clase e determinar as marcas de clase para posteriormente elaborar as correspondentes tboas de frecuencias. 4a representacin grfica utili#aremos fundamentalmente os *istogramas. B importante ver algn exemplo de *istograma en que as clases sexan de distinta amplitude, para que te an necesidade de calcular coidadosamente as alturas dos rectngulos. -) Me%"%a# %e ce&tral"9ac",& &epsanse os conceptos de media aritm!tica, mediana e moda. %ome#aremos por calculalos para variables discretas e posteriormente para variables continuas. B moi importante que os alumnos te an un*a idea dos valores que *an de tomar certos parmetros de centrali#acin a partir da tboa estatstica. 0) Me%"%a# %e $o#"c",& ,e ben a mediana ! un*a medida de posicin, xa que divide a distribucin en das partes iguais, tam!n se considera un*a medida de centrali#acin. $ estudo dos cuarts primeiro e terceiro ! moi sinxelo, xa que se trata da mediana da primeira metade da distribucin e a mediana da segunda metade da distribucin, respectivamente. 6ara distribucins de variable estatstica discreta conv!n ver os percents como medidas de posicin, insistindo preferentemente nos percents d!cimo e nonax!simo. $s informes peditricos, en que se inclen os distintos percents de peso e talla por sexo e idade, poden ser un bo exemplo para ilustrar estes conceptos. 1) Me%"%a# %e %"#$er#",& A comparacin de das tboas de datos que tendo as mesmas medidas de centrali#acin indiquen un comportamento moi distinto da variable levaranos necesidade de introducir as medidas de dispersin 1pensar no distinto rendemento acad!mico de dous alumnos cuxas notas respectivas nun*a materia son A: :, ;, <, >, >, >, ?, @, X; +: <, =, =, >, >, >, A, A, ?2. 9ista a insuficiencia das medidas de centrali#acin, come#aremos estudando o parmetro mis sinxelo de dispersin:o rango. A partir deste concepto ! moi fcil c*egar idea de rango intercuartlico. )stdanse as desviacins respecto media e ao comprobar que a sa suma ! sempre cero, xustificaremos por que utili#amos a media aritm!tica dos valores absolutos das desviacins respecto media, dando lugar desviacin media. $u ben a media aritm!tica dos cadrados das desviacins respecto media, dando lugar varian#a. B moi importante que se vexa que o parmetro varian#a ! o nico que se mide no cadrado das unidades. B moi importante que os alumnos aprendan a utili#ar de maneira correcta a calculadora cientfica para a determinacin da media e as medidas de dispersin. )n distribucins unimodais, sim!tricas ou lixeiramente asim!tricas ten moito interese ver como se distriben os datos arredor da media anali#ando que porcentaxe dos mesmos se encontra nos intervalos. 1 x 5 s, x Q s2, 1 x 5 ;s, x Q ;s2 e 1 x 5 <s, x Q <s2 "ntroducirase o coeficiente de variacin para anali#ar a representatividade da media. 2) A$l"cac",&# %a e#tatD#t"ca /&"%" e&#"o&al !# c"e&c"a# #oc"a"# ,en dbida, son numerosas as aplicacins da estatstica unidimensional s ciencias sociais; un*a boa eleccin nos enunciados dos exercicios que se propo an e desenvolvan na aula servir para destacar algun*as destas aplicacins.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 -- 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA

MATERIAIS DIDCTICOS
%alculadoras cientficas usuais que dispo an de tratamento estatstico. A folla de clculo )xcel permtenos ac*ar os parmetros estatsticos dun*a distribucin de frecuencias e reali#ar distintos tipos de representacins grficas. Eornais, revistas ou outro tipo de publicacins que inclan noticias en que se utilicen conceptos, tboas, grficos ou medidas estatsticas.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 -0 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA

1( DISTRIB'CINS BIDIMENSIONAIS
4a unidade anterior estudamos as distribucins estatsticas unidimensionais, adquirindo co ecementos e procedementos que sern necesarios para conseguir os obxectivos didcticos desta unidade. 4a maiora das ocasins, os fenmenos da realidade non seguen modelos funcionais, polo que ser necesario encontrar modelos matemticos que poidan explicar estes fenmenos e as posibles relacins entre as variables que neles interve en. 6ara estudar a posible dependencia entre das variables que interve en nun mesmo fenmeno, come#aremos por tomar un*a serie de valores destas e, despois de representar graficamente estes datos, anali#aremos, tanto grfica como analiticamente, a posible relacin que existe entre elas, utili#ando distintos modelos de regresin e calculando o coeficiente de correlacin lineal de 6earson. 6ara finali#ar a unidade verase un caso especial de recta de regresin, recta de TuUeY, para cando *axa algn dato discordante cos demais.

OBXECTIVOS DIDCTICOS
,aber elaborar e interpretar tboas estatsticas bidimensionais e calcular os parmetros estatsticos. Adquirir os conceptos de regresin e correlacin nas variables bidimensionais e saber efectuar estimacins coas rectas de regresin co ecendo a fiabilidade destas. Aprender a valorar en que casos a recta de TuUeY ! mis fiable que as de regresin e saber calculala.

CRITERIOS DE AVALIACIN
A. )laborar e interpretar tboas estatsticas bidimensionais. +. &epresentar graficamente os datos contidos nun*a tboa de dobre entrada e vista da nube de puntos determinar a existencia de correlacin entre ambas as variables indicando o tipo e a fortale#a desta. %. Ac*ar as distribucins marxinais dun*a variable bidimensional e calcular e interpretar os seus parmetros estatsticos. -. )fectuar diagramas de dispersin e calcular o coeficiente de correlacin lineal de 6earson interpretando o seu significado. ). %alcular as rectas de regresin e efectuar estimacins con elas. /. %alcular a ecuacin da recta de TuUeY.

CONTIDOS
CONCEPTOS 9ariables bidimensionais. -iagramas de dispersin. %ovarian#a. %orrelacin. %oeficiente de correlacin lineal. &ectas de regresin lineal. &ecta de TuUeY. Aplicacins. PROCEDEMENTOS )fectuar diagramas de dispersin de variables bidimensionais. $btencin, por simple observacin, do tipo de correlacin que existe entre das variables. %lculo do coeficiente de correlacin lineal de 6earson.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 -1 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA


%lculo e representacin grfica das rectas de regresin dun*a variable bidimensional. &eali#acin de estimacins mediante as rectas de regresin. %lculo do coeficiente de determinacin para valorar a fiabilidade das rectas de regresin na estimacin de valores dun*a variable. -eterminacin, con axuda da folla de clculo )xcel, dalgun*as funcins de regresin non lineais 1cuadrticas, exponenciais, logartmicas2. Ac*ar e representar as rectas de regresin cando existen valores discordantes ou atpicos. %lculo e representacin da recta de TuUeY en casos sinxelos ou utili#ando programas estatsticos adecuados. %omparacin dos resultados obtidos mediante a recta de TuUeY cos das rectas de regresin. (tili#acin da folla de clculo )xcel no estudo de distribucins bidimensionais. ACTIT'DES -isposicin favorable para o estudo de caracteres estatsticos dun*a poboacin. 9aloracin positiva da estatstica no estudo de caracteres cuantitativos dun*a poboacin ou mostra. )laboracin ordenada e clara de tboas de frecuencias e de diagramas. &eco ecemento da utilidade dos medios informticos no estudo da estatstica. "nterese pola busca de situacins e problemas en que apare#an variables bidimensionais. 6redisposicin para aprender conceptos, relacins e t!cnicas novas para resolver problemas e efectuar estimacins. 0usto pola representacin grfica clara e precisa. &igor cientfico na valoracin de resultados e nos prognsticos das estimacins.

COMPETENCIAS BSICAS
)xpresar de forma rigorosa, utili#ando a notacin adecuada, os diferentes parmetros dun*a distribucin de frecuencias e expresar na linguaxe grfica os devanditos parmetros. 1%:, %;, %@2 )fectuar representacins grficas precisas, utili#ando o material adecuado, para reflectir distribucins de frecuencias unidimensionais como bidimensionais sacadas de situacins do noso medio. 1%;, %<, %>, %A2 6otenciar a creatividade dos alumnos a trav!s das diferentes ferramentas estatsticas no estudo de poboacins e variables en xeral, sopesando e valorando as conclusins obtidas. 1%?, %@2 &esolver, calcular e representar problemas relacionados coa estatstica utili#ando con destre#a as novas tecnoloxas, como calculadoras ou programas informticos. 1%;, %=, %@2

ORIENTACINS DIDCTICAS
1) Var"a=le# ="%" e&#"o&a"#) D"#tr"=/c",& co&./&ta $ estudo das distribucins bidimensionais d!bese come#ar coa presentacin de distintas variables bidimensionais. Adoitan ser mis interesantes aquelas que te en que ver co contexto dos alumnos, para o cal acons!llase que sexan eles mesmos os que preparen variables bidimensionais e logo se po an en comn na aula. A presentacin de distintos tipos de tboas estatsticas bidimensionais d!bese facer de forma progresiva, de menor a maior dificultade. As, por exemplo, pdese come#ar cun*a tboa bidimensional simple en que as das variables son discretas e con frecuencia : para cada par; posteriormente pdese seguir con tboas simples coas das variables discretas e con frecuencias distintas da unidade, tboas coas das variables continuas e tboas en que un*a variable sexa discreta e a outra continua. 6ara todos os tipos de tboas propo emos que o alumno aprenda a transformalas en tboas simples de frecuencias, co fin de poder reali#ar os clculos dos parmetros de forma mis sinxela. () D"a7ra a# %e %"#$er#",&

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 -2 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA


A representacin das nubes de puntos das distribucins bidimensionais non ofrece ningun*a dificultade, xa que ! a representacin de puntos sobre o plano cartesiano. B importante que representen as nubes de puntos de distribucins bidimensionais dos distintos tipos. +) Co4ar"a&9a A covarian#a ou varian#a conxunta ! un parmetro novo, por iso, suxrese presentalo con certa analoxa s varian#as de X e de Y. Tam!n ! aconsellable que comprendan que as varian#as, debido sa definicin, son sempre positivas; en cambio, a covarian#a pode ser indistintamente positiva ou negativa. B conveniente ensinar aos alumnos a utili#ar a calculadora de forma precisa para determinar os distintos parmetros. 4algn caso moi sinxelo poden efectuarse a man. -) Correlac",& $ concepto de correlacin pode aparecer de forma natural se se presentan exemplos o suficientemente claros en que a dependencia sexa moi forte, por exemplo, radio e lonxitude dun*a circunferencia e outros en que a dependencia sexa inexistente, por exemplo, talle dun alumno e nmero de irmns. )ntre estes dous casos extremos pdense presentar outros exemplos para que vexan cando se espera que entre as variables exista maior ou menor dependencia. 4este epgrafe ! fundamental que a partir das nubes de puntos os alumnos c*eguen a distinguir o maior ou menor grao de dependencia que existe entre as variables, as como se esta ! positiva ou negativa. 0) Coe;"c"e&te %e correlac",& l"&eal Trtase de cuantificar dun*a forma exacta o grao de dependencia entre as das variables que interve en na distribucin bidimensional, a partir do coeficiente de correlacin lineal de 6earson. -espois de reali#ar o clculo de r en varios exemplos, sera moi interesante tratar de identificar as nubes de puntos co coeficiente r calculado. ,uxrese practicar esta idea, pois ! moi til que o alumno co e#a, vista da nube e previamente ao seu clculo, ese valor aproximado de r. 6ara iso come#aremos co signo de r; posteriormente, se se aproxima moito a : ou non, segundo o anc*o ou estreito da nube. 1) Re7re#",& l"&eal A idea intuitiva de recta de regresin pdese introducir como recta que mellor se axusta nube de puntos. A ecuacin da recta de regresin suxrese presentar na forma puntoNpendente, pero non se pode ver con detalle, a este nivel, o m!todo dos mnimos cadrados. B moi aconsellable utili#ar as calculadoras cientficas con estatstica bidimensional, xa que permiten calcular de maneira moi cmoda tanto a ecuacin da recta de regresin como o valor do coeficiente de correlacin lineal. 2) Recta %e T/IeJ A recta de TuUeY non forma parte de todos os currculos das distintas comunidades autnomas, polo que deixamos ao criterio do profesor a sa explicacin ou non. $ seu clculo non ! excesivamente complexo, pero require a utili#acin de varios conceptos como mediana dun conxunto de datos, coordenadas do baricentro dun tringulo, pendente da recta que pasa por dous puntos etc. 3oxe en da existen calculadoras grficas en que ! posible o clculo da recta de TuUeY, que adoita denominarse recta medNmed. 3) A$l"cac",&# Ao igual que nos demais temas de estatstica, un*a boa eleccin dos exemplos e exercicios servir para ilustrar as mltiples aplicacins das distribucins bidimensionais nas ciencias sociais.

MATERIAIS DIDCTICOS
%alculadoras cientficas usuais que dispo an de tratamento estatstico. A folla de clculo )xcel permtenos facer un estudo bastante detallado da correlacin lineal 1ou doutro tipo2 entre das variables estatsticas calculando a covarian#a, o coeficiente de correlacin lineal e a ecuacin da recta de regresin e debuxando conxuntamente esta recta coa nube de puntos. 4a seccin I6roblemT"%aJ desenvlvese un modelo. Eornais, revistas ou outro tipo de publicacins que inclan noticias en que se utilicen conceptos, grficos, tboas ou medidas estatsticas.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 -3 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA

1+ CLC'LO DE PROBABILIDADES
-urante o ensino obrigatorio, os alumnos tiveron un primeiro contacto coas t!cnicas de reconto a trav!s dos m!todos sistemticos de formacin de casos por elaboracin de tboas de resultados e de diagramas de rbore; a partir dos devanditos m!todos se formali#an, nesta unidade, as distintas t!cnicas de reconto, diferenciando claramente os conceptos de variacins, permutacins e combinacins, con ou siZen repeticin. (n*a ve# co ecidas estas t!cnicas, posumos un*a poderosa ferramenta para cuantificar o nmero de resultados posibles dun*a eleccin baixo determinadas circunstancias. 4esta unidade desenvlvese a lxebra de sucesos aleatorios, coas sas operacins e propiedades; a definicin de probabilidade tanto de forma axiomtica como na forma clsica da regra de Faplace. 6ara simplificar os clculos nos experimentos compostos introdcese o concepto de probabilidade condicionada, o que nos permite distinguir cando dous sucesos son dependentes ou independentes, e a partir de a desenvlvese o teorema da probabilidade total e a obtencin de probabilidades a posteriori mediante o teorema de +aYes.

OBXECTIVOS DIDCTICOS
(tili#ar as variacins, as permutacins e as combinacins como t!cnicas de reconto. %o ecer as operacins con conxuntos e as sas propiedades e utili#alas no caso concreto do espa#o de sucesos asociado a un experimento aleatorio. Aplicar, cando sexa posible, a regra de Faplace na determinacin de probabilidades de sucesos. -eterminar probabilidades de sucesos en experimentos compostos.

CRITERIOS DE AVALIACIN
A. /ormular e resolver problemas de reconto que requiran o uso de t!cnicas ou de m!todos sistemticos. +. /ormular e resolver problemas de reconto que requiran o uso de t!cnicas de combinatoria. %. /ormar o espa#o da mostra e calcular o nmero de puntos da mostra dun suceso. -. )fectuar operacins con sucesos e aplicar as sas propiedades para reali#ar simplificacins. ). Asignar probabilidades mediante a regra de Faplace, empregando t!cnicas de reconto directo e recursos combinatorios. /. -eterminar se dous sucesos son dependentes ou independentes e calcular a probabilidade da sa interseccin. 0. /ormar o sistema completo de sucesos asociado a un experimento aleatorio composto e asignar probabilidades a sucesos mediante o teorema da probabilidade total.

CONTIDOS
CONCEPTOS 9ariacins ordinarias e con repeticin. 6ermutacins ordinarias e con repeticin. %ombinacins sen repeticin. )xperimento aleatorio. )spa#o de mostra. ,ucesos. $peracins con sucesos. 8lgebra de sucesos. /recuencia absoluta e relativa dun suceso. 6robabilidade. -efinicin axiomtica. 6ropiedades. &egra de Faplace. 6robabilidade condicionada. 6robabilidade composta.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 -5 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA


6robabilidade total. Teorema de +aYes. Aplicacins da probabilidade. PROCEDEMENTOS Ac*ar o nmero das variacins ordinarias e con repeticin cos elementos dun conxunto. %alcular nmeros factoriais. %alcular o nmero de permutacins con elementos repetidos dun conxunto. %alcular nmeros combinatorios. $bter o espa#o de mostra de experimentos aleatorios sinxelos. )fectuar operacins con sucesos, unin, interseccin e contrario. %alcular probabilidades de sucesos en experimentos simples aplicando a regra de Faplace e a combinatoria cando sexa aconsellable. )fectuar diagramas de rbore e calcular probabilidades de sucesos coa axuda dos diagramas. /acer exercicios de diferenciacin de sucesos compatibles e incompatibles, as como de sucesos dependentes e independentes. Ac*ar a probabilidade total dun suceso a partir das probabilidades condicionadas polos sucesos dun sistema completo de sucesos. ACTIT'DES 6redisposicin e interese pola aprendi#axe de novas t!cnicas de reconto. 9aloracin positiva da combinatoria para resolver problemas de reconto. %uriosidade e interese pola anlise de problemas relacionados co reconto e a probabilidade, como os xogos de apostas 1lotaras, quiniela etc.2. 0usto polo clculo ordenado e metdico nas t!cnicas de reconto. &eco ecemento e valoracin da utilidade das matemticas para interpretar e describir situacins relacionadas co a#ar. %uriosidade e interese por co ecer estratexias diferentes das propias para a resolucin de problemas de clculo de probabilidades. 9aloracin crtica das informacins de tipo probabilstico que se transmiten a trav!s dos medios de comunicacin. 0usto pola representacin grfica clara e precisa mediante diagramas de 9enn e de rbore.

COMPETENCIAS BSICAS
(tili#ar un*a notacin adecuada para expresar sucesos en experimentos aleatorios e as operacins que poden efectuarse con eles, relacionndoos coas proposicins na lxica formal. 1%:, %;, %?2 Anali#ar os xogos de a#ar e outros sucesos baixo o punto de vista da probabilidade. 1%;, %<, %>, %?, %@2 +uscar e anali#ar problemas clsicos de reconto e paradoxos que aparecen ao longo da *istoria das matemticas e apreciar como se resolveron, as como anali#ar o nacemento e desenvolvemento *istrico da probabilidade. 1%;, %>, %A2 6otenciar a creatividade dos alumnos permitndolles e suxerndolles distintos m!todos para efectuar recontos na resolucin dun problema. 1%;, %?, %@2 (tili#ar as novas tecnoloxas, calculadoras, programas informticos, internetW para buscar e resolver problemas facendo uso da combinatoria. 1%;, %=, %@2

ORIENTACINS DIDCTICAS
1) Var"ac",&# e $er /tac",&#

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 0< 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA


Anda que as t!cnicas de reconto figuran no programa de =[ da ),$, acons!llase come#ar co principio de multiplicacin e a formacin de diagramas de rbore, que van permitir ver dun*a forma bastante intuitiva toda a combinatoria. "ntroduciremos as variacins ordinarias a trav!s de exemplos sinxelos de maneira que o reconto e a formacin de todas as variacins poidan facerse mediante m!todos sistemticos, para pasar despois formali#acin do nmero de variacins ordinarias. Adoitan resultar prximos e sinxelos para os alumnos os problemas relacionados con temas deportivos, por exemplo, de cantas maneiras distintas poden asignarse as medallas de ouro, prata e bronce nun*a competicin en que interve en @ atletasK As variacins con repeticin as introduciremos tam!n con exemplos sinxelos como o das quinielas distintas que se poden reenc*er, xa que ao *aber soamente tres posibilidades 1:, E e ;2, o diagrama de rbore non se complica. 6ara que os alumnos distingan entre variacins con ou sen repeticin pode utili#arse a extraccin de cartas con ou sen reempra#amento. As permutacins sen repeticin introduciranse como variacins ordinarias en que entran todos os elementos. "ntroducirase o concepto de factorial dun nmero e, coa axuda da calculadora, farase notar o forte crecemento deste. 4on esquecer citar o caso particular de M\ 6ara introducir o concepto de permutacins con repeticin suxrese utili#ar exemplos do tipo: cantas IpalabrasJ distintas poden formarse coas letras dun*a palabra concreta en que *axa letras repetidasK %antas quinielas diferentes podemos facer utili#ando seis veces o :, cinco veces a E e tres veces o ;K () Co ="&ac",&# #e& re$et"c",& Ao introducir as combinacins sen repeticin, ! importante volver a idea de variacins sen repeticin para que observen a diferen#a, ao influr ou non a orde. -este modo, pode xurdir de forma natural o clculo do nmero de combinacins de acordo seguinte frmula:

m Vm , n C m,n = n = P n

%onv!n introducir a notacin de nmero combinatorio e recordar o tringulo de Tartaglia. %omo xa co ecen o significado de factorial dun nmero, ! o momento para presentar o nmero de variacins ordinarias, e o de combinacins ordinarias de m elementos tomados de n en n, utili#ando a notacin factorial. +) E.$er" e&to# aleator"o# A partir de exemplos sinxelos como poden ser o lan#amento dun*a moeda, dun dado ou a extraccin dun*a carta dun*a baralla espa ola, introduciremos os conceptos de experimento aleatorio e espa#o de mostra. -) O$erac",&# co& #/ce#o# 6ara as operacins con sucesos suxrese utili#ar os diagramas de 9enn, xa que permiten visuali#ar estas. As leis de -e .organ d!bense inclur anda cando unicamente se realicen comprobacins con exemplos. B o momento de que os alumnos adquiran os conceptos de sucesos compatibles e incompatibles a partir da definicin de interseccin de sucesos. 0) Pro=a="l"%a%e) Pro$"e%a%e# A definicin de Faplace xa foi vista en cursos anteriores, polo que non debe presentar ningun*a dificultade. Hui#ais sexa moi importante comprender as limitacins da regra de Faplace, xa que precisa que os sucesos elementais do experimento sexan equiprobables. -!bese insistir na comprensin dos axiomas de probabilidade. 1) Pro=a="l"%a%e co&%"c"o&a%a $ concepto de probabilidade condicionada non ! fcil, por iso d!bese iniciar o seu estudo coa presentacin dun*a tboa de dobre entrada para a que se calculen distintas frecuencias relativas, aparecendo por primeira ve# a idea de frecuencia relativa dun suceso condicionado a outro. 6osteriormente anali#arase a relacin existente entre h1BVA2, h1B A2, h1A2, para pasar a continuacin frmula da probabilidade condicionada. 2) Pro=a="l"%a%e co $o#ta $s diagramas de rbore axudan moitsimo para a adquisicin deste concepto que intuitivamente poden obter sen necesidade de excesivas formali#acins. 3) Pro=a="l"%a%e total

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 01 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA


%omo no epgrafe anterior, procederemos presentando un exemplo e calculando a probabilidade total. 4on resulta nada difcil que comprendan que deben sumar as probabilidades dos cami os para os cales se pide a probabilidade, pois xa viron a probabilidade da unin de sucesos incompatibles. ,uxrese continuar coa utili#acin de diagramas de rbore, pois ! sumamente intuitiva e lles resulta moi sinxela. (n*a ve# conseguida a destre#a do clculo de probabilidades totais, non resultar difcil poder formali#ar, se o profesor o considera oportuno, a presentacin do enunciado do teorema de probabilidade total, as como a sa demostracin. 5) Teore a %e BaJe# $ teorema de +aYes non forma parte dos currculos de todas as comunidades autnomas, polo que deixamos ao criterio do profesor a sa exposicin. )n calquera caso, non resulta difcil se se procede de forma anloga a como fixemos nos casos anteriores: presentacin dun exemplo suficientemente claro e, posteriormente, xenerali#acin do resultado e enunciado do teorema.

MATERIAIS DIDCTICOS
A calculadora Liris incle un mdulo moi completo de combinatoria que permite non s calcular o nmero, senn tam!n construlas. %omo en outras moitas unidades, o uso da calculadora cientfica ! fundamental. Eogos de a#ar como dados 1cbicos ou non2, moedas, baralla etc. poden resultarnos tiles en todo o desenvolvemento da unidade. A folla de clculo )xcel permtenos simular experimentos aleatorios coa funcin IAF)AT$&"$J como se expn na seccin de I6roblemT"%aJ.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 0( 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA

1- DISTRIB'CINS DISCRETAS) A BINOMIAL


4esta unidade introdcese o concepto de variable aleatoria, distinguindo entre variables aleatorias discretas e continuas e inciase o estudo dos modelos tericos de probabilidade coas distribucins de probabilidade asociadas a variables aleatorias discretas, introducindo os conceptos de funcin de probabilidade e funcin de distribucin asociadas a estas variables. /aise un tratamento mis detallado da distribucin binomial, un*a das distribucins discretas de probabilidade mis tiles, dadas as sas aplicacins nos procesos de inspeccin de calidade, anlise de mercado, investigacin en ciencias experimentais ou estudos de opinin e final#ase anali#ando en que condicins un*a distribucin emprica se axusta a un*a distribucin binomial.

OBXECTIVOS DIDCTICOS
&eco ecer as distribucins de probabilidade asociadas a variables aleatorias discretas. %alcular e representar graficamente as funcins de probabilidade e de distribucin asociadas a un*a variable aleatoria discreta e utili#alas no clculo de probabilidades. -istinguir cando un*a variable aleatoria discreta segue o modelo binomial e saber aplicar o devandito modelo no clculo de probabilidades. -eterminar se un*a situacin emprica pode axustarse mediante un*a binomial e, en caso afirmativo, utili#ar o modelo terico para anali#ar o modelo real.

CRITERIOS DE AVALIACIN
A. $bter a funcin de probabilidade dun*a variable aleatoria discreta 1v.a.d.2. +. %alcular os parmetros dun*a v.a.d., media ou esperan#a matemtica, varian#a e desviacin tpica. %. -eterminar se un*a funcin pode ser funcin de probabilidade ou funcin de distribucin asociadas a un*a v.a.d. -. %alcular, utili#ando a funcin de probabilidade ou de distribucin, a probabilidade de que un*a v.a.d. tome uns valores concretos. ). &esolver problemas de v.a.d. de distribucin B1n, p2. /. &esolver problemas de axuste de distribucins empricas por distribucins binomiais.

CONTIDOS
CONCEPTOS 9ariables aleatorias discretas e continuas. /uncin de probabilidade e de distribucin dun*a variable aleatoria discreta. 6armetros en distribucins discretas. 4meros combinatorios. A distribucin binomial. /uncin de probabilidade da distribucin binomial. .edia e varian#a da distribucin binomial. Axuste dun conxunto de datos a un*a distribucin binomial. Aplicacins da distribucin binomial s ciencias sociais. PROCEDEMENTOS -eterminar o percorrido dun*a v.a. discreta. Ac*ar a funcin de probabilidade dun*a v.a.d.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 0+ 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA


%alcular a media ou esperan#a matemtica e a desviacin tpica dun*a v.a.d. "dentificar v.a. que te en un*a distribucin binomial. Asignar probabilidades mediante a funcin de probabilidade da v.a. B1n, p2 ou utili#ando tboas. -eterminar se un*a situacin emprica pode axustarse mediante un*a distribucin binomial. Axuste dun*a distribucin emprica mediante un*a binomial. /ormulacin e resolucin de situacins e problemas asociados a un*a distribucin binomial. ACTIT'DES &eco ecemento e valoracin da utilidade das matemticas para interpretar e describir situacins da vida real e de carcter cientfico. 9aloracin crtica das informacins de tipo probabilstico que se transmiten a trav!s dos medios de comunicacin. "nterese pola investigacin de estratexias e de ferramentas que nos permitan abordar problemas de diferentes variables aleatorias que xorden en calquera disciplina do noso medio. 6redisposicin para aprender conceptos, relaciones e t!cnicas novas para resolver problemas. 0usto polo clculo ordenado e a representacin grfica clara e precisa das funcins de probabilidade e distribucin asociadas a variables aleatorias discretas.

COMPETENCIAS BSICAS
-escribir variables aleatorias asociadas a distintos procesos sociais ou naturais. 1%:, %;, %<, %>2 (tili#ar un*a notacin e un*a terminoloxa adecuada para expresar as probabilidades de que certas variables aleatorias discretas cumpran certas condicins. 1%:, %;, %?2 A busca de variables aleatorias do noso medio permtenos dotar aos nosos alumnos de *abilidades para buscar, obter, procesar e comunicar informacin e para transformala en co ecemento. 1%;, %<, %=2 .ediante o manexo das variables aleatorias discretas e en concreto a trav!s da binomial, podemos facer estudos relacionados con outras ramas da ciencia, como a economa, a bioloxa, a medicina e incluso para outros campos como a producin e a industria. 1%;, %<, %>, %@2

ORIENTACINS DIDCTICAS
1) Var"a=le %"#creta) 6/&c",& %e $ro=a="l"%a%e A idea de variable aleatoria ! bastante difcil, dado que en realidade ! un*a funcin. 6or iso ! aconsellable proceder de forma gradual presentando distintos exemplos. B importante que o alumno distinga claramente os conceptos de variable estatstica e de variable aleatoria. -eben propo erse diferentes exemplos de variables aleatorias para diferenciar as discretas das continuas. 4o estudo das variables aleatorias discretas introdcese o concepto de funcin de probabilidade a partir dun exemplo sinxelo como pode ser o lan#amento dun dado cbico coas caras numeradas do un ao seis, asociando a cada suceso a sa probabilidade. $ concepto de funcin de distribucin 1ou probabilidade acumulada2 resulta mis sinxelo a partir do de funcin de probabilidade. 4a representacin grfica destas funcins, facer notar que a funcin de probabilidade s toma valores distintos de M 1positivos e menores que : por corresponder a un*a probabilidade2 nos puntos correspondentes aos valores que pode tomar a variable aleatoria; mentres que a funcin de distribucin ! un*a funcin gradual que vale M en todos os puntos anteriores ao primeiro valor que pode tomar a variable aleatoria e que presenta descontinuidades de salto en cada un dos puntos correspondentes aos valores que toma a variable aleatoria, para valer constantemente : a partir do ltimo valor que pode tomar esta. () Par! etro# e& %"#tr"=/c",&# %"#creta# %o exemplo do lan#amento do dado cbico ou outro similar pdense introducir os conceptos de media e varian#a dun*a variable aleatoria discreta.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 0- 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA


,uxrese utili#ar a analoxa e ve# ver as diferen#as que existen entre un*a tboa de frecuencias relativas dun*a variable estatstica discreta e un*a funcin de probabilidade dun*a variable aleatoria discreta, as como os conceptos de media, varian#a e desviacin tpica para ambos os tipos de variables.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 00 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA


+) N* ero# co ="&ator"o# )stdanse os nmeros combinatorios pola importancia que te en no estudo da distribucin binomial. B importante insistir nas propiedades dos nmeros combinatorios para poder comprender mellor o tringulo de 6ascal. Anda cando os alumnos deben saber calcular a man os nmeros combinatorios, ! moi importante que utilicen calculadoras cientficas, para cando os datos sexan grandes. -) E.$er" e&to %e Ber&o/"ll" Acons!llase utili#ar esta introducin da variable de +ernouilli para facer un*a revisin do moito que a comunidade cientfica lle debe familia +ernouilli, especialmente a Pacob +ernouilli. -efinido un experimento de +ernouilli como aquel en que s son posibles dous resultados: !xito ou fracaso, conv!n que o alumno propo a varios experimentos que sigan este modelo. 0) D"#tr"=/c",& ="&o "al B moi importante insistir nas caractersticas que ten que cumprir un*a variable aleatoria para que siga un*a distribucin binomial. 6or iso suxerimos a presentacin de distintos exemplos de variables aleatorias, de maneira que un*as sigan a distribucin binomial e outras non. 1) 6/&c",& %e $ro=a="l"%a%e %a %"#tr"=/c",& ="&o "al B adecuado formali#ar con todo rigor a probabilidade de obter r !xitos en n probas independentes 1r n2. 6dense propo er distintos exemplos de distribucins binomiais B1n, p2 mantendo fixo n e variando p, para obter as funcins de probabilidade, as como a sa representacin grfica e anali#ar as similitudes e diferen#as. 2) Me%"a e 4ar"a&9a %a %"#tr"=/c",& ="&o "al 6ara o clculo da media, a varian#a e a desviacin tpica dun*a variable que segue un*a distribucin binomial calquera de parmetros B1n, p2, acons!llase estudar en primeiro lugar a variable aleatoria reducida de +ernouilli, calculando os parmetros estatsticos; posteriormente psase ao caso de n probas repetidas. 3) A./#te %/& co&./&to %e %ato# a /&ha %"#tr"=/c",& ="&o "al 6ara reali#ar o axuste dun*a distribucin emprica por un*a distribucin ! aconsellable insistir en que se te en que dar as tres caractersticas que vimos no epgrafe >. 4on se pode xustificar a este nivel, pero ! importante que quede claro, con carcter xeral, que a distribucin terica que mellor se axusta a un*a distribucin emprica ! aquela que te a a mesma media. 5) A$l"cac",&# %a %"#tr"=/c",& ="&o "al !# c"e&c"a# #oc"a"# ,on mltiples os exemplos, baseados nas ciencias sociais, que seguen un*a distribucin binomial ou que poden axustarse por un*a distribucin deste tipo; por tanto, ser na adecuada eleccin destes exemplos na que nos apoiaremos para facer comprender ao alumno a importancia desta distribucin nas disciplinas do seu interese.

MATERIAIS DIDCTICOS

Tboas de probabilidade da distribucin binomial. )xisten calculadoras grficas, como a T"N@<, que levan incorporados os comandos ="&o $%; ?&K$Kr@ e ="&o c%;?&K$Kr@, que permiten calcular a probabilidade de obter exactamente r !xitos ou un nmero de !xitos ] r, nun*a B?&K$@. %alculadora cientfica.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 01 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA

10 DISTRIB'CINS CONTIN'AS) A NORMAL


)sta unidade c!ntrase nas variables aleatorias continuas e nas sas distribucins de probabilidade, para conclur co estudo detallado da distribucin normal. A camp de 0auss ou curva normal ! a de mis frecuente aparicin na descricin de fenmenos sociolxicos, antropom!tricos, etc. )n xeral, representa fenmenos que son o resultado de moitos factores independentes e distintos, cuxa actuacin conxunta corrixe os resultados extremos, facendo que predominen os individuos InormaisJ. $ estudo detallado da N1M, :2 e o proceso de tipificacin farn factible o estudo de calquera variable aleatoria que siga un*a distribucin normal de media e desviacin tpica co ecidas N1, 2. )n determinadas condicins, un*a B1n, p2 pode ser axustada mediante un*a N1, 2, o cal simplificar o clculo das probabilidades na binomial; as mesmo, no estudo de determinadas distribucins empricas, estas podern modeli#arse mediante un*a N1, 2.

OBXECTIVOS DIDCTICOS
-esenvolver os conceptos asociados s distribucins continuas de probabilidade.

(tili#ar a distribucin normal estndar e a sa tboa no clculo de probabilidades asociadas a variables que
sigan un*a distribucin normal N1, 2.

,aber determinar en que condicins un*a variable aleatoria discreta que siga un*a distribucin B1n, p2 pode
axustarse mediante un*a normal e utili#ar esta no clculo de probabilidades para a B1n, p2.

-eterminar se un*a situacin emprica pode axustarse mediante un*a normal e, en caso afirmativo, utili#ar o
modelo terico para anali#ar o modelo real.

CRITERIOS DE AVALIACIN
A. %o ecer as caractersticas dun*a distribucin continua. +. -eterminar, nos casos sinxelos, se un*a determinada funcin se corresponde a un*a funcin de densidade asociada a un*a variable aleatoria continua. %. -ominar os procedementos de tipificacin e clculo de probabilidades en distribucins normais. -. &esolver problemas de v.a.c. de distribucin N1, 2. ). -eterminar se un*a variable aleatoria discreta que siga un*a distribucin B1n, p2 pode axustarse mediante un*a norma. /. (tili#ar a distribucin normal para calcular probabilidades xurdidas nun caso binomial. 0. &esolver problemas de axuste de distribucins empricas por distribucins normais.

CONTIDOS
CONCEPTOS 9ariable continua. /uncin de densidade. A distribucin normal. /uncin de densidade normal. 6ropiedades. 6armetros da distribucin normal. -istribucin normal estndar. Transformacin de N1, 2 en N1M, :2. Tipificacin. %lculo prctico de probabilidades: manexo de tboas, casos particulares. Aproximacin da binomial pola normal: condicins para a aproximacin.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 02 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA


Axuste dun conxunto de datos a un*a distribucin normal.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 03 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA


PROCEDEMENTOS %omprobar se un*a funcin pose ou non as caractersticas dun*a funcin de densidade. (tili#acin de funcins de densidade sinxelas para o clculo de probabilidades. &epresentacin grfica de distintas funcins de densidade correspondentes a N1, 2. Asignacin de probabilidades mediante o manexo directo de tboas ou facendo uso da simetra da curva normal. Tipificar un*a v.a. N1, 2. &esolver problemas de variables aleatorias N1, 2. 9erificacin das condicins necesarias para aproximar un*a binomial mediante un*a normal. &esolver problemas por aproximacin, mediante un*a distribucin normal dun*a v.a. que segue un*a distribucin binomial. )studo de situacins empricas que se axustan a un modelo normal. ACTIT'DES &eco ecemento e valoracin da utilidade das matemticas para interpretar e describir situacins da vida real e de carcter cientfico. "nterese pola construcin de modelos xerais partindo de situacins experimentais. 9aloracin da distribucin normal en tanto en canto describe numerosas situacins relacionadas coas ciencias sociais. %autela e sentido crtico *ora de levar a cabo procesos de aproximacin e axuste. "nterese pola investigacin de estratexias e de ferramentas que nos permitan abordar problemas de diferentes variables aleatorias que xorden en calquera disciplina do noso medio. 6redisposicin para aprender conceptos, relacins e t!cnicas novas para resolver problemas. 0usto polo clculo ordenado e a representacin grfica clara e precisa das funcins de probabilidade, distribucin e densidade de variables aleatorias.

COMPETENCIAS BSICAS
(tili#ar un*a notacin e un*a terminoloxa adecuada para expresar as probabilidades de que certas variables aleatorias cumpran un*as condicins. 6or exemplo: a probabilidade de que un neno ao nacer pese entre < e <,> Ug ^ pD< X <,>C. 1%:, %;, %?2 buscar, obter, procesar e comunicar informacin e para transformala en co ecemento. 1%;, %<, %=2

A busca de variables aleatorias do noso arredor permtenos dotar aos nosos alumnos de *abilidades para .ediante o manexo da N1, 2 podemos facer estudos relacionados con outras ramas da ciencia, como a
economa, a bioloxa, a medicina e incluso para outros campos como a producin e a industria. 1%;, %<, %>, %@2

ORIENTACINS DIDCTICAS
1) Var"a=le co&t"&/a) 6/&c",& %e %e&#"%a%e As distribucins de variable aleatoria continua son obviamente bastante mis difciles que as de variable aleatoria discreta. 4este epgrafe tense que alcan#ar o co ecemento de funcin de densidade dun*a variable aleatoria continua. (n*a forma que parece adecuada pode ser a partir do *istograma e polgono de frecuencias relativas dun*a variable aleatoria discreta e ir tratando de reducir a amplitude dos intervalos de cada clase, ata c*egar a que sexan infinitesimais. 6arece bastante complicado, pero cremos moi necesario insistir na idea de que para as variables aleatorias continuas non ten sentido falar da probabilidade nun punto por ser sempre M, de a que para estas variables sempre estudaremos a probabilidade de que tome valores nun intervalo. B importante adquirir desde o primeiro momento a idea de que a rea encerrada pola funcin de densidade dun*a variable aleatoria continua ! igual a :. 6or iso acons!llase propo er exemplos sinxelos de funcins de densidade, xeralmente funcins graduais.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 05 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA


() A %"#tr"=/c",& &or al 4a introducin da distribucin normal proporanse mltiples exemplos de fenmenos que responden distribucin normal, moitos deles asociados a todo tipo de medidas antropolxicas. 6rocurarase que o alumno capte que esta distribucin, en xeral, representa fenmenos que son o resultado de moitos factores independentes e distintos, cuxa actuacin conxunta corrixe os resultados extremos, facendo que predominen os individuos normais. A funcin de densidade dun*a variable X que segue un*a distribucin N1, 2
1 f ( x) = e 2

( x ) 2
2 2

! un*a

funcin exponencial de aparencia bastante complicada, pero a pesar diso conv!n tratar de estudala destacando as propiedades mis importantes 1simetra, asntota etc.2 para comprender mellor a sa grfica de tipo campaniforme. 6ode ser conveniente estudar a da N1M, :2 e posteriormente aplicar a translacin e dilatacin correspondente. Acons!llase o estudo e presentacin de diferentes funcins de densidade de distribucin N1, 2 variando e . $ que si ! importante ! que ao variar , o nico que facemos ! trasladar a abscisa do mximo, pero ao variar o que facemos ! esmagar ou apuntar a curva da funcin de densidade, polo que ! obvio que se trata dun*a familia de distribucins N1, 2. )n calquera caso, o que debe quedar claro ! que sexa cal sexa o valor de e , a rea encerrada pola funcin de densidade ten que ser igual unidade. -e entre todas as funcins da familia N1, 2 ten interese estudar a N1M, :2, por ser a que se encontra tabulada, pudendo calcular dun*a forma rpida probabilidades na devandita distribucin. Tipificar un*a variable X que segue un*a N1, 2 para obter un*a variable Z que segue un*a N1M, :2 non ! mis que un simple cambio de variable que podemos ver en dous pasos: :.[ %entrar: facer ' M; ;[ &educir: facer ' :. A importancia de tipificar a variable X que segue un*a N1, 2 estriba en que ao obter a nova variable Z que segue un*a N1M, :2, esta atpase tabulada e ! moi sinxelo calcular calquera probabilidade sen mis que tendo a precaucin de tipificar previamente a variable dada. +) Al7*&# ca#o# $art"c/lare# %o a&e.o %e t!=oa#

4o manexo das tboas recom!ndase proceder dun*a maneira progresiva e ordenada, anali#ando todos os casos posibles. B importante destacar que as tboas que adoitan manexar os alumnos estn elaboradas aproveitando a simetra respecto da orixe, polo que s ve en valores de probabilidade para valores positivos da abscisa, pero con frecuencia nos clculos para ac*ar probabilidades xorden abscisas negativas, polo que propo emos o estudo de polo menos un caso diferente dos que se poden presentar. $ caso que adoita resultarlles mis difcil ! cando se trata de ac*ar a probabilidade de que a variable aleatoria tome valores entre un*a abscisa negativa e outra positiva, que ! o que propo emos en ltimo lugar. ,e foron comprendendo os casos anteriores, debern estar preparados para entender este ltimo. -) A$ro." ac",& %a ="&o "al $ola &or al Ao ser a distribucin binomial de variable aleatoria discreta, ten sentido calcular probabilidades puntuais; en cambio, ao aproximar mediante un*a normal non ten sentido, polo que se debe insistir na idea de que a probabilidade puntual reprtese para un intervalo.

p[ X B = r ] = p[ r M,> X N r + M,>]

0) A./#te %/& co&./&to %e %ato# a /&ha %"#tr"=/c",& &or al 6ara reali#ar o axuste dun*a distribucin emprica mediante un*a distribucin normal ! importante proceder de forma ordenada, representando o polgono de frecuencias relativas e vendo que se aproxima, en maior ou menor medida, camp de 0auss. ,uposto que verifica o exposto na seccin anterior e a pesar de que neste nivel non ! posible xustificar, ver que a distribucin normal terica que mellor se aproxima a un*a emprica ! a que ten a mesma media e a mesma desviacin tpica. 1) A$l"cac",&# Ao igual que nas distribucins binomiais, son mltiples os exemplos baseados nas ciencias sociais que seguen un*a distribucin normal ou que poden axustarse por un*a distribucin deste tipo; por tanto, ser na adecuada eleccin destes exemplos en que nos apoiaremos para facer comprender ao alumno a importancia desta distribucin nas ciencias sociais.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 1< 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A

MATEMTICAS APLICADAS S CIENCIAS SOCIAIS I 1 Bacharelato PROGRAMACIN DIDCTICA

MATERIAIS DIDCTICOS
Tboas de probabilidade da distribucin N1M, :2. )xisten calculadoras grficas, como a T"N@<, que levan incorporados os comandos &or alc%;?." K .# K K @K que
permiten calcular a probabilidade de que a variable aleatoria X, que segue un*a N? K @, tome valores comprendidos entre xi e xs. Tam!n incorpora o comando "&4Nor ?$K K @, que devolve o valor ata o cal a curva N? K @ encerra un*a rea igual a p.

%alculadora cientfica.

Mate !t"ca# a$l"ca%a# !# c"e&c"a# #oc"a"# I 1 Bacharelato 5 11 5 6&$0&A.A%"74 -"-8%T"%A