You are on page 1of 43

MLETACKA ISTRA 1374-1797 GODINE

IZMEU REPUBLIKE I CARSTVA (1420. 1797.!

IZMEU REPUBLIKE I CARS1. OBLICI VLADAN"A DVA RAZLIITA SUVERENITETA tit Serenissime Politika ravnotea Napetosti oko Trsta !"#$ %o&ina' (letako)*a+s+,r-ki rat Rat .a(+raiske li%e S,ko+i , re%i/i ! 0$ %o&ina' novi (letaki pos/e&i Po&/ela Stalne tr1avi2e Usko2i Rat 0 !$ 0 3$ %o&ine Utvr&e i napetosti 4VII$ stol/e5e 4VIII$ stol/e5e 363$ %o&ina' kra/ /e&no% &o+a 7LETA8I 79DEL Tri ra1&o+l/a (letake vla&avine 8oparski po&estat i kapetan Pokra/ina Istra Ra-porski kapetan Podesterie :Naelni-tva 8o(,nalne ,prave Po&estat 8oparski s,&a2 ;avni prora,n Tro-kovi i pri*o&i (letake Istre Vo/na or%ani1a2i/a <A=S=UR8I 79DEL Sre&stvo ko(pen1a2i/e Pa1inska %ro>ovi/a Upravni ,stro/ %ro>ovi/e Sta%na2i/a , 4VII$ stol/e5, 9+itel/i Por1ia i A,ersper% Napetosti 3 ?$ %o&ine A,stri/sko pri(or/e 8astavska kapetani/a i Ri/eka

U @$ st$ vlast patri/ar*a /e osla+ila te s, se istarski %ra&ovi re&o( pre&avali Vene2i/i' Pore ?03$A U(a% ?06$A Novi%ra& ?3"$A Sveti Lovre ?3 $A 7otov,n ?3#$A 8opar ?36$A Piran i Rovin/ ?#@$ %o&ine$ Vene2i/a /e post,pno 1avla&ala 2i/eli( o+alni( po/aso( 1apa&ne Istre i prostoro( &o Plo(ina na istono/ o+ali pol,otoka$ Bo&ine @?!$ nasta/e prvi %la%ol/iki *rvatski spisA Istarski ra1vo&A 1apisnik o ra1%ranien/, op5ina sre&n/e i /,%oistone Istre$ 9& Napoleona &o A,stri/e C,re&iD Pa&o( 7letake Rep,+like Lo(+ar&i/, i Ni1o1e(sk,$ Bo&ine #"!$ Napoleon ponovno 1a,1i(a +iv-, (letak, Istr,$ 363$ %$ Istra potpa&a po& vlast NapoleonaA ali Napoleon pre&a/e

Vene2i/, <a+s+,r-ko/ 7onar*i/iA 1a/e&no s (letaki( &i/elo( Istre i Dal(a2i/eA , 1a(/en, 1a

U ra1&o+l/, o& E?"$ &o 363$ istarski /e pol,otok +io po&i/el/en i1(eF, &va/, vla&ara 7leana i <a+s+,r%ova2a i &va/, ra1liiti* politiki*A instit,2ionalni* i ,pravni* (o&ela$ Botovo tri etvrtine pol,otoka pripa&alo /e 7letako/ Rep,+li2i$ Istra /e 1a Vene2i/, +ila po(orska peri>eri/a , pravo( s(isl, ri/eiA pro&,en &io n/i*ovi* la%,na$ Za <a+s+,r%ov2e istarski s, pos/e&i +ili ,&al/ena po%ranina 1e(l/aA sk,p teritori/a ko/i s, &avani , na/a( na/v/erni/i( va1ali(a$ 7letaka /e Istra +ila ko(,nalno ,stro/enaA to /e +ilo po&r,/e , ko/e( /e , 4VII$ stol/e5, ,ve&en pok,s provin2i/sko% ,reFen/a ,t/elovl/eno% , lik, koparsko%a po&estata i kapetana$ Ti(e se i1ravni/e i1vr-avala s,&ska vlastA ,t/e2alo na /avno %ospo&arstvo op5ina i na skla&i-ta ito(A or%ani1a2i/a o+rane postala /e pokretl/ivi/aA a o/aao /e i op5enit os/e5a/ pripa&nosti /e&no/ &raviA iako Gstaro% rei(aH$ <a+s+,r-ka se Istra ni/e +itno pro(i/enila na &r,-tveno( i instit,2ionalno( plan, , ra1&o+l/, o& sre&n/e% vi/eka &o 4I4$ stol/e5a I>e,&i s, ,kin,ti #E#$J$ 9stala /e 1a/e&ni2a >e,&alni* pos/e&aA (eF, ko/i(a s, se isti2ale Pa1inska %ro>ovi/a i 8astavska kapetani/a$ 7alo se ratova Iiako s, +ili katastro>alniJ 1+ilo na istarsko( tl,$ Na/ve5i pro+le( 1a vla&are I-to s, stalno ponavl/ali , svo/i( isprava(aJ +ila s, op,sto-ena selaA a , neki( sl,a/evi(a i %ra&ovi IP,laA PoreA Novi%ra&J 1+o% ra1ni* ra1lo%a Inesta-i2a *raneA str,kt,ralni pro+le(i pol/oprivre&eA s,ko+i i1(eF, stari* i novi* stanovnikaJ$ Takvo /e stan/e ,%roavalo si%,rnost i -tetilo lokalno( ra1vo/, /er /e ri/e o po%ranino( po&r,/,A pa se s,stavno poti2alo nasel/avan/e$ Pro2es ko/i na1iva(o koloni1a2i/o( Ipri/e sve%a seoski* okr,%aJ tra/ao /e &,%oA o& !?"$ &o

03"$A i , ra1ni( /e ra1&o+l/i(a o+,*vatio %otovo 2i/eli pol,otok$ <istorio%ra>i/a /e pro2es nasel/avan/a &,%o s(atrala kl/,ni( 1a s*va5an/e novov/ekovne IstreA pri/e sve%a etniko)k,lt,rne slike , osvit stvaran/a na2i/a I4I4$ st$J$ DoistaA nakon sta+ili1a2i/e sela , 4VIII$ stol/e5,A nasel/a i pre1i(ena , i&,5i* &v/esta %o&inaA &o 6E@$ o&nosno 6E3$A a i posli/eA osta/, %otovo ista i na sel, i , %ra&ovi(a$ S(atralo se &a /e koloni1a2i/a pro(i/enila pret*o&n, etnik, slik, na -tet, ro(anski* 1a/e&ni2a$ U stvarnosti je stagnacija na zapadnom istarskome pojasu (gdje je romanska prisutnost bila izraenija) poela u XIV stolje!u "aj se dio Istre svakako pro# mijenio $o etniko#kulturna podjela izme%u gradova& ka'tela i naselja ( u okviru snano integriranog (nemojmo to zaboraviti) institucionalnoga& gospodarskog i dru'tvenog sustava& iako ne i jezino#etnikog ( ostala je gotovo jednaka u razdoblju od XIV do poetka XIX stolje!a )o promjena je do'lo kod slavenskog stanovni'tva regije* zajednice takozvani+ Vla+a& podrijetlom iz unutra'njosti )almacije& po mnogo emu se razlikuju od prija'nji+ auto+toni+ Slavena $ji+ova integracija nije bila ni jednostavna ni neposredna& o emu svjedoi pojava razbojni'tva u selima U cjelini je Istra pretrpjela te'ko razdoblje& pogotovo izme%u XVI i XVII stolje!a&zbog gospodarske i demogra,ske stagnacije& unato migracijskim tokovima i promjeni etniki+ sastavnica na selu (kolonizacija) Poluotok je iza'ao iz krize u XVIII stolje!u& nakon zavr'etka mletako#turski+ ratova& kada je doivio jasan procvat& prepoznatljiv na cijelom podruju

Dva razliita suvereniteta 7letaka /e Rep,+lika , prvo/ polovi2i 4V$ stol/e5a +ila ne-to sasvi( &r,%o ne%o sa(o pe&eset %o&ina pri/e$ Ta /e &rava vla&ala &o+ri( &i/elo( Pa&ske &olineA +o%ati( %ra&ovi(a kao -to s, Pa&ovaA Vi2en1aA VeronaA =res2iaA =er%a(oK Dal(a2i/o( I,%lavno( n/e1ini( oto2i(aJK kontrolirala /e L,rlani/,K i(ala /e pos/e&e na al+ansko( pri(or/,K na /onski( oto2i(aK &rala /e 8ret,A a el/ela /e i ne-to vi-e' .ipar$ Istra /e +ila &r,%a strana vene2i/anske (orske o+aleA na/+lia peri>eri/aA neka vrsta 1a-titno% pla-ta 1a/e&no s la%,na(a$ To /e +io prostor ko/i /e spa/ao (letako kopno i la%,ne s (orski( pos/e&i(a$ Ni/e sl,a/nost &a /e , 4VI$ stol/e5, Istra na1vana G-tito( SerenissimeH IScudo della )ominanteJ$ Do sr2a Istre &ose1ala s, kra/n/a po&r,/a Sveto%a Ri(sko% .arstva , ko/i(a s, vla&ali <a+s+,r%ov2iA o-tri protivni2i Vene2i/e na s/everno( ;a&ran,$ Istarski /e pol,otokA &akleA +io po&i/el/en i1(eF, &va ra1liita &ravna ,reFen/a' s /e&ne strane Rep,+lika ko/a se o& Alpa i Pa&ske &oline prote1ala preko ;a&ransko% i ;onsko% (ora &o istokaA s &r,%e .arstvoA sre&n/oe,ropska kon%lo(era2i/a i/i s, na//,ni/i &i/elovi +ili Trst i Pa1inska %ro>ovi/a$ Dvi/e s,protstavl/ene politike lo%ike s,ko+l/avat 5e se , re%i/i o& 4V$ &o poetka 4VIII$ stol/e5a$ Ra1&o+l/e o& E?"$ &o !?"$ vri/e(e /e o&reFivan/a politike ravnotee na po&r,/, o& Akvile/e &o 8varnera$ Vene2i/a ni/e /o- posve o&,stala o& el/e 1a kontrolo( Trsta i 2i/elo%

istarsko%a pol,otoka$ Brani2a i1(eF, (letako%a ko(,nalno% &i/ela i >e,&alno%a *a+s+,r-ko% +ila /e /o- ne/asna i neo&reFena$ Tr-5anska /e op5ina ti/eko( nekoliko &esetl/e5a +ila povo& napetosti(a i1(eF, Serenissime i <a+s+,r%ova2a$ 9& &r,%e polovi2e 4V$ stol/e5a Tr-5ani s, vi-e p,ta pok,-ali pre,1eti ,nosn, tr%ovak, ra1(/en, ko/a se o&vi/ala i1(eF, 8ran/ske Iito i el/e1oJ i 8opraA 7il/a i Pirana Isol i &r,%i o+rtniki proi1vo&iJ$ Napetost /e &osti%la vr*,na2 E0?$ nakon /o- /e&no% pok,-a/a tr-5anske vo/ske &a 1a,stavi tr%ovin,$ Vene2i/a /e rea%irala E0@$A poslav-i vo/sk, na pri/ela1i(a pre(a 8ran/sko/A a poto( 1a,1ev-i ,tvr&e , okolini Trsta ko/i /e stavl/en po& opsa&,$ 8ran/2i nis, pr,ili stvarn, po(o5 I,sprkos 2arevo/ nare&+iJ Trst, ko/i /e pok,-avao o(etati n/i*ov, tra&i2ionaln, ra1(/en, &o+ara s 8opro(A tako &a se %ra& na kra/, (orao pre&ati$ 7leani s, vo/no 1a,1eli %ra&ske ,tvr&e Sv$ Soer+A 7o22M i .asteln,ovo i pri(orali Tr-5ane na pro&a/, soli Vene2i/i po 2i/eni ko/a /e vri/e&ila 1a ostale istarske %ra&ove$ Tako se ni/e ostvarila el/a Tr-5ana &a postan, po(orski i1la1 8ran/ske$ S*vatili s, &a ni/e +ilo &ovol/no +iti 2arski( %ra&o( &a +i se postalo vano %ospo&arsko sre&i-te$ Politiki i privre&ni s,stav ko/i /e Vene2i/a ,spostavila na (or, one(o%,5avao /e +ilo kakve a(+i2i/e$ Tre+alo se prila%o&iti n/e1ini( pravili(aA ili ostati o&s/een$ Takvo /e stan/e &ovelo &o nove tr-5anske kri1e E0#$A nakon -to se %ra&ski ,pravl/aki stale po&i/elio , &vi/e >rak2i/eA vene2i/ansk, i 2arsk,A -to /e poto( pro,1roilo n/i*ov s,ko+$ =ila /e to neka vrsta %raFansko% rata , (alo($ Dola1ak , %ra& 2arsko% i1aslanikaA kapetana Nikole L,o%araA %ospo&ara vipavsko% &vor2aA i n/e%ov pok,-a/ ,ki&an/a ko(,nalno% ,reFen/aA i1a1vao /e otvoreni ,stanak$ L,o%ar /e i1+aen i1 %ra&aA a Tr-5ani s, E06$ ak ,p,tili (ol+, Vene2i/i &a i* pokore$ To /e i1a1valo reak2i/, 2arske >rak2i/e$ Na el, svo/e (ale vo/skeA L,o%ar /e iste %o&ine 1a,1eo %ra&A osvetio se provene2i/ansko/ >rak2i/i i na(etn,o %ra&, 2arsk, vlast$ Tek /e E3#$ 2ar Lri&ri2* III$ ponovno o&o+rio Trst, ko(,nalno ,reFen/e i pri(orao kran/ske E3"$ 8ran/ski sa+or 1atraio kontrol, na& Trsto( i ,voFen/e o+ve1e tr%ov2e &a 1a svo/, &/elatnost koriste ta/ %ra&A a ne %ra&ove i1 (letake Istre$ U (eF,vre(en, /e ponovl/en pla5an/a pore1aA kao -to s, inili &r,%i s,+/ekti , sastav, vo/vo&ine$ Takav /e 1a*t/ev E#!$A ali s, se Tr-5aniA ,1 2arev, po&r-k,A to(e estoko o&,prli$ Te s, %o&ine ponovno 1apri/eili p,tove i1(eF, 8rasa i istarski* l,ka$ Vene2i/a /e na to o&%ovorila &oka1av-i /o- /e&no( svo/, sna%,$ Spor se okonao otvaran/e( 2estaA a Trst /e (orao platiti -tete$ No sve se te arke nis, 1a,stavile na to(e$ Bra&ovi s, i(ali van/sk, po&r-k,A -to /e i1a1valo anta%oni1a( i s,parni-tvo i1(eF, TrstaA s /e&neA i 8opra te ostali* istarski* %ra&ova I7il/eA I1olaA PiranJA s &r,%e straneA a takvo 5e stan/e potra/ati 2i/elo 4VI$ i 4VII$ stol/e5e$ U Vene2i/i s,A nakon stalni* tr-5anski* in2i&enataA +ili potp,no sv/esni opasnosti i s(etn/a ko/e /e (o%la i1a1vati *a+s+,r-ka pris,tnost nakon -to /e &inasti/a !""$ pripo/ila Borik, %ro>ovi/,A , sa(o/ E66$J poela ra1(atrati +li1ini sr2a (letake &rave$ 7orska /e silaA nakon pro(/ene stan/a , Al+ani/i , korist os(anske &rave I%,+itak Draa i povlaen/e &o =oke kotorske stvaran/e politike ravnotee +are( na s/everno( ;a&ran,A tako &a sa svo/i* pos/e&a ,&al/i o&ve5 +liske <a+s+,r%ov2e$ U takvi( politiki( prilika(a tre+a traiti ra1lo%e prvo% o& &va/, ratova ko/e /e Vene2i/a vo&ila , Istri , (o&erno &o+a I&r,%i /e +io Bra&i-ki ili Uskoki rat 0 !$ 0 3$J$ I <a+s+,r%ov2i s,A ,ostalo(A teili -iren/, svo/i* pos/e&a osva/an/e( L,rlani/e$

Rat i1(eF, 2ara 7aksi(ili/ana i 7letake Rep,+like i1+io /e , o,/k,

!"#$ Povo& /e +io

1a+rana prolaska 2ar, Sveto%a Ri(sko% .arstva i n/e%ovo/ vo/s2i kro1 po&r,/a , vlasni-tv, Vene2i/e I2ar /e &o 7ilana elio &o5i preko L,rlani/eJ$ Napa& s, pokren,le 2arske sna%e ,pa&o( , L,rlani/,$ Vene2i/a /e o&%ovorila (,n/eviti( rato(' n/e1ine s, ete Io+/e s, vo/ske +ile pla5enikeJ ,sp/e-no pro&rle &o 8rasa i ,n,tarn/e% &i/ela Istre i ra1+ile 2arske tr,pe$ Do kon2a svi+n/a osvo/eni s, DevinA Bori2aA Posto/naA TrstA Pa1in i Ri/ekaA a , lipn/, /e potpisano tro%o&i-n/e pri(ir/e$ 7aksi(ili/an /e o&,stao o& svi* svo/i* /a&ranski* pos/e&aA a Vene2i/a /e ,spostavila teritori/alni kontin,itet o& la%,na &o Ri/ekeA a pos/e&o( Posto/ne &o-la pre& vrata 8ran/ske$ Za Vene2i/, /e to +io i&ealan re1,ltat$ Potp,no( prevlasti na 2i/elo(e s/everno( ;a&ran, potakn,to /eA (eF,ti(A nepri/atel/stvo &r,%i* &rava pre(a Vene2i/i I, nekoliko /e %o&ina Rep,+lika pro-irila svo/, vlast na l,ke pokra/ine P,%li/eA na %ra&ove .re(ona i B*iara &NA&&a teA naposl/etk,A na Trst i Ri/ek,J$ est (/ese2i nakon pri(ir/a ,te(el/en /e prot,vene2i/anski save1 na i/e( /e el, +io papa ;,li/e II$A a lanovi s,A osi( Papinske DraveA +ili <a+s+,r%ov2iA 8ral/evina U%arska Ii <rvatskaJA 8ral/evina Lran2,skaA kr,ne pan/olske i Nap,l/aA (arki1 i1 7antove i vo/vo&a i1 Lerrare$ Save1 , ko/e( s, +ile %otovo sve e,ropske sileA na1van /e .a(+raiska li%a$ Napa&n,ta pre(o5ni( sila(aA Vene2i/a /e pretrp/ela teak pora1 ko& A%na&ella !"6$ %o&ine$ N/e1ina se vo/ska pov,kla i ok,pila na ,lask, , la%,n,A iako s, se neki %ra&oviA kao Pa&ovaA poka1ali v/erni Rep,+li2i , pr,an/, otpora Ialternativa /e +ila .arstvoJ$ U tren,tk, ka&a /e tre+alo 1a&ati posl/e&n/i ,&ara2A protivni2i s, pos,stali$ Papa /e prvi ra1+io save1A 1a+rin,t 1+o% preveliko% /aan/a Lran2,1a , Itali/i$ S &r,%e straneA svi( /e &r,%i( protivni2i(a vra5eno ono -to i( /e Vene2i/a o&,1ela$ Zase+ni( s, spora1,(i(a sve s,ko+l/ene strane sklopile (ir , Vene2i/iA osi( 2ara 7aksi(ili/ana ko/i ni/e elio nap,stiti (letako kopno$ Nakon -to /e ponovno prik,pila sna%eA Rep,+lika /e pot,kla 2arsk, vo/sk,$ U to( rat, Istra /e platila velik, 2i/en,$ Na/pri/e /e Vene2i/a 1a,1ela *a+-+,r-k, Istr, i 8varner Isvi+an/ !"#$JA nakon e%a /e ,sli/e&ilo +r1o povlaen/e i prep,-tan/e op5ina sa(oo+rani$ Bro> Lrankapan I*rvatsko)(aFarski po&anikJ opl/akao /e !"6$ istarska sela$ Sl/e&e5e %o&ineA &ok se rat s(irivao na (letako( kopn,A , Istri se nastavl/ao$ Zase+an rat ,n,tar rata vo&ili s, Trst i 7il/e napa&a/,5i se i ops/e&a/,5i s (ora i kopna$ Ra-porski ka-tel +io /e popri-te te-ki* s,ko+a sve &ok na kra/, o& stare vene2i/anske ,tvr&e nis, ostale sa(o r,-evine$ Bo&ine ! $A , tren,tk, pri(ir/aA &o%o&io se /e&an o& ri/etki* ,pa&a T,raka , Istr,$ ! @$ &o ! 0$ tra/ala /e &r,%a >a1a rata$ Vene2i/ansko)*a+s+,r-ki s,ko+ , Istri i 9s(anli/e s, ta&a ,-li , pa1insko po&r,/eA ali s, se ,tvrFena nasel/a ,sp/ela o+raniti o& napa&a$ 9& L,rlani/i 1apravo ni/e nika& ni prestaoA a na/tee s, posl/e&i2e snosila sela , ,n,tarn/e( &i/el, pol,otoka i s,s/e&na sela , 1apa&no(e pri(orsko( po/as,$ Pri(ir/e( , prosin2, ! 0$ okonani s, s,ko+i ko/i s, ta&a ve5 +ili lokalno% karakteraA neka vrsta %erile$ Poeli s, (irovni pre%ovori oko po&/ele >e,&alni* teritori/a i1(eF, Rep,+like i <a+s+,r%ova2a$ Vene2i/a /e pro-irila po&r,/e po& svo/o( vla-5, s ?$""" na ?$E"" etvorni* kilo(etara$ Pore& ko(,naA 7leani s, ,spostavili vlast na& nekoliko veliki* >e,&a' =ar+an s Rakl/o(A Zavr-/e s Viina&o( te SvetvinentaA i (an/i*' 7o(/anA Bri(al&a s 7areni%lo( i Rai2e$ <a+s+,r%ov2i(a /e ostala , pos/e&, Pa1inska %ro>ovi/a s pripo/eni( >e,&i(a

7a*ren>els i Oa2*senstein IL,po%lav i 8ol/akJA o%ranieni pos/e&i Pi5anske +isk,pi/eA %ospo&stva Br&oselo i Pa1 s Bra&in/a(a te sa(ostan Sv$ Petra , ,(i$ Sve,k,pno 3!" etvorni* kilo(etara povr-ineA o&nosno $""" etvorni* kilo(etara s 8raso( i 8astavsko( kapetani/o($ Za ra1lik, o& pret*o&no% stol/e5aA po&/ela Istre na (letaki i na&vo/vo&ski &io inila se sa&a p,no /asni/o($ Pri*va5ena /e !@!$ %o&ine$ Sa(o se po&r,/e &vo/ako (o%lo t,(aitiA ovisno o toki %le&i-ta' 1a A,stri/an2e (letaki s, pos/e&i okr,ivali Pa1insk, %ro>ovi/,A a 1a 7leane /e %ro>ovi/a +ila ,v,ena pop,t klina , vene2i/ansko vlasni-tvo$ Branina /e 2rta pola1ila i1 &oline 7il/a pre(a istok,A &, 8rasa &o =r%,&2aA &a +i poto( skren,la na 1apa&A /,ni/e o& <,(aA Dra%,5a i Bri(al&eA 1ati( /,%oistono o& (otov,nsko% okr,%a &o Li(ske &ra%e Iistono o& Sv$ LovreaJ i nastavl/ala se , -iroko( l,k, /,ni/e o& (in/sko% okr,%a I*a+s+,r-ko vlasni-tvoJA preko Ra-ke &oline &o kvarnerske o+ale istono o& Plo(ina Ii1a =restoveJ$ Dvi/e s, Istre sa&a +ile teritori/alno *o(o%eneA t/$ nis, vi-e posto/ale enklaveA kao , /,no/ i istono/ L,rlani/i$ Branina /e 2rtaA (eF,ti(A postala ,si/ano po&r,/e na ko/e(, %otovo nika& nis, prestali s,ko+i (eF, l/,&i(a ko/i s, iv/eli s /e&ne ili s &r,%e strane %rani2e$ Lokalni kon>likti i o&(a1&eA tipini 1a r,ralno &r,-tvo to%a &o+aA poti2ani s, ,pravo pris,tno-5, %ranine 2rte ko/a /e o(o%,5avala i1+/e%avan/e ka1ne$ Sve s, &o&atno 1a(rsila 1ase+na po&r,/a na1vana di,,erenzeA neka vrsta nii/e 1e(l/eA , ko/i(a /e pravo na pa-n/ake i -,(e +ilo na/e-5i ra1lo% i1+i/an/a s,ko+a i osvete i1(eF, o+itel/i ko/e s, iv/ele s /e&ne ili &r,%e strane %rani2eA , Li(sko/ &ra%i i na 8ras,$ Tr1avi2e i1(eF, Vene2i/e i *a+s+,r-ko% 2arstva nastavile s, se , 2i/elo( 4VI$ stol/e5,$ Nakon pora1a , A%na&ell,A Vene2i/a ni/e vi-e +ila ista kao pri/e$ N/e1ina politika ni/e vi-e +ila ekspan) 1ionistikaA ve5 ,s(/erena na 1a&ravan/e pos/e&a steeni* , 4V$ stol/e5,$ 7leani s,A (eF,ti(A i &al/e +ili po(orska sila ko/, ni/e +ilo (o%,5e i1ravno napasti I-to &oka1,/e po+/e&a na& 9s(anli/a(a , po(orsko/ +i2i ko& Lepanta !3 $J$ <a+s+,r-ka se politika sto%a ,s(/erila na i1a1ivan/e napetosti ne +i li tako potkopala po(orsk, s,periornost Rep,+like$ Ra1na po&+a&an/a te ,1ne(iravan/a ,skoka Ii1+/e%li2e s po&r,/a po& 9s(anli/a(aA ko/i s, prona-li ,toi-te , Sen/,J ko/e s, <a+s+,r%ov2i koristili ra&i o(etan/a (letake plovi&+eA 1apoela s, osa(&eseti* %o&ina 4VI$ stol/e5a i nastavila se /o- ve5o( estino( &o prvo% &esetl/e5a i&,5e% stol/e5a$ Usko2i s, !63$ napali P,l, i Rovin/A ko/i s, i( se ,sp/eli o&,pri/eti$ Dvi/e %o&ine posli/e napa&n,t /e La+in ko/i se &onekle o+ranioA i Plo(in ko/i s, ,sko2i 1a,1eli$ Ni/e tre+alo &,%o ekati (letak, o&(a1&,' Trst /e ops/e&n,t s (oraA Ri/eka i Lovran s, +o(+ar&iraniA Pa1inska %ro>ovi/a po&vr%n,ta /e esti( ,pa&i(a$ Napetosti s, &o&atno porasle i po%or-ale o&nose i1(eF, (letako% i *a+s+,r-ko% &i/ela Istre$ Uskoki s, prepa&i , valovi(a po%aFali istarske pri(orske %ra&ove$ Bo&ine 0"3$ ponovno /e napa&n,ta P,la$ 8varnerski %ra&i5i , vlasni-tv, <a+s+,r%ova2a (orali s, istovre(eno po&nositi ne,%o&n, pris,tnost ,skoka i staln, osvet, (letake >loteA kao npr$ Trst ko/i /e ,vi/ek +io prvi na ,&ar,$ U eskala2i/i s,ko+aA a pose+no , &ra(atini( %o&ina(a kao -to s, +ile %ospo&arski s,stav +aen na kol/ena$ Na kra/, /e 0"6$A 0 ?$ i 0 E$A 2i/eli /e istarski 0 !$ 1apoeo pravi rat$ Bra&i-ki Ipo (/est,

Bra&is2a ko/i se nala1io na (letako)*a+s+,r-ko/ %rani2iJ ili Uskoki rat Iko/i /e tre+ao konano ri/e-iti pro+le( ,skoki* prepa&aJ tra/ao /e ,k,pno &vi/e %o&ine Ina neki(

po&r,/i(a %otovo triJA o& +ili (eta stalni* ,pa&a

0 !$ &o

0 3$ Na/tee /e posl/e&i2eA kao , ratovi(a i na&vo/vo&ski* eta$ Pose+no s,

!"#$ ! 0$A napa&e

pretrp/ela ,n,tra-n/ost Istre po&r,/e oko Pa1inske %ro>ovi/e te istona L,rlani/aA ko/i s, (letaki* te-ke <a+s+,r%ova2a pretrp/eli La+in i Plo(inA a =ale i Vo&n/an %ro>a Lrankapana$ Nakon poetne na&vo/vo&ske ini2i/ativeA &o-li s, na re& 7leani ko/i s, 1a,1eli Tin/an i P(in/ Iopl/akan i spal/enJ$ Nakon vi-e &esetaka %o&ina &e(o%ra>ske sta%na2i/eA ko/, ni/e +itno ,+laila ni koloni1a2i/aA ,sli/e&io /e &ra(atian pa& +ro/a stanovnika$ 7irovni spora1,( , 7a&ri&, , st,&eno(e 0 3$ o1naio /e 1avr-etak s,ko+aA iako se n/e%ove o&re&+e nis, o&(a* pri(i/enile na +o/no( pol/, Iokr-a/i s, se nastavili , prvi( (/ese2i(a 0 #$J$ Nakon (irovno% spora1,(a ni/e&na o& s,ko+l/eni* strana ni/e osvo/ila niti &o+ila nova po&r,/a$ PotvrFen /e 1apravo status -uoA /e&ino /e o&l,eno &a se ,sko2i ,&al/e$ Vano /e po&s/etiti &a o& 0 3$: #$ &o kra/a 6E@$ Istra ni/e vi-e +ila popri-te ratni* ra1aran/a niti s,ko+a$ S,ko+i <a+s+,r%ova2a i 7leana nastavili s, se , 2i/elo( 4VII$ stol/e5,A ali sa&a na ra1ini po%ranini* kav%i$ =ila /e to neka vrsta *la&no% rata$ Iako 1a&ovol/na posti%n,5i(a i1 (irovno% spora1,(aA Serenissima /e o&(a* nakon rata vo/no o/aala svo/e pos/e&e , re%i/i$ Sa%raFen /e ka-tel na P,lsko( kaptol, I 0@ $ 0@@$J i o+novl/en ka-tel .eone na (ost, ko/i /e spa/ao 8opar s kopno($ 9+alo( s, nepreki&no patrolirali vo/ni +ro&ovi$ Nis, prestale ni napetosti na %rani2i pore& Trsta %&/e s, Tr-5ani i na&vo/vo&ske 2arinske strae pok,-avale o(esti priro&ni protok ro+e i1(eF, 8ran/ske i 8opra$ Vene2i/a /e , takvi( sl,a/evi(a o&%o) vorila kao i ,vi/ek &o ta&a' opsa&o( (ora ispre& Trsta (alo( >loto( ratni* +ro&ova$ pro(atra/,5iA sto%o&i-n/, /e (letak, re%ionaln, politik,A o& &r,%e polovi2e 4VI$ stol/e5a &o 0E!$A o&re&ilo stalno o&(/eravan/e sna%a s <a+s+,r%ov2i(a ko/i tee 1a s(an/ivan/e( 0E!$ i1+io /e 8an&i/ski I8retaJ rat$ 9s(anli/e s, 066$ (letako( vene2i/anske po(orske (o5i$ Bo&ine

1apri/etile vene2i/anski( pos/e&i(a$ =io /e to &,%otra/an rat ko/i se okonao

,v/etno( pre&a/o($ Spore&na >ronta to%a rataA ali ne i (an/e vanaA +ila /e ona &al(atinska$ Sva ta ratna 1+ivan/a skren,la s, pan/, Vene2i/e o& <a+s+,r%ova2a s ko/i(a /e pok,-avala 1a&rati ne,tralnost$ Sa(i s, <a+s+,r%ov2iA ,ostalo(A o& opsa&o( =ea 0#@$ %o&ine$ UkratkoA , ra1&o+l/, o& 0E!$ &o 0 #$ &o 0E#$ +ili ,pleteni , ra1ne >a1e Tri&eseto%o&i-n/e% rataA a nakon to%a , novi rat s T,r2i(aA ko/i /e &ose%n,o vr*,na2 0 #$ &o 0E!$ (letako)na&vo/vo&ski s,ko+i vi-e nis, i(ali s(isla na s/everoistono( ;a&ran,$ U i&,5i* se&a(&esetak %o&inaA o& 3 #$A tre+alo /e vo&iti ratove protiv 9s(ansko%a 0#!$ 066$ i 3 !$) 3 #$ .arstva$ Vene2i/a i <a+s+,r%ov2i posta/, save1ni2i , ratovi(a

Nakon (irovni* spora1,(a i1 Sre(ski* 8arlova2a i Poarev2aA 7leani s, +itno pro-irili svo/e pos/e&e , Dal(a2i/iA kaoA ,ostalo(A i <a+s+,r%ov2i ko/i(a /e pripala 2i/ela 8ral/evina 7aFarska i &i/elovi Sr+i/e$ Dok s, ratovi tra/aliA pri(orska /e Istra stra*ovala o& (o%,5i* os(anski* ,pa&aA pri/e sve%a o& ,l2in/ski* %,sara$ 8an&i/ski /e rat I 0E!$ 066$J i1a1vao (no%o stra*a Io/aani s, o+ra(+eni 1i&oviJA ali niti /e&n, i1ravn, pri/etn/,$ Ti/eko( rata Svete Ali/anse protiv T,rakaA 9& 0##$ ,l2in/ski s, %,sari ,pali , Novi%ra&$ 7alo+ro/no /e stanovni-tvo Isve%a stotin/ak oso+aJA ,kl/,,/,5i (letako%a po&estata i n/e%ov, pratn/,A 1aro+l/eno i o&ve&eno$ 3 #$ 1apoin/e na istono( ;a&ran, ra1&o+l/e sta+ilnosti i ne,tralnosti ko/e /e 7letaka Rep,+lika snano el/ela Iiako s, s,ko+i , Itali/i i &al/e posto/ali teA posl/e&inoA napetosti i

,pa&i nepri/atel/ski* >lota 1+o% ratova 1a nasli/eFe , A,stri/i i Pol/sko/ sve &o

3E#$J$ Ni/e&na

o& sila IVene2i/aA <a+s+,r%ov2iA 9s(anli/eJ ni/e el/ela pro(i/eniti politik, kart, /a&ranske o+ale$ Nakon stol/e5a i pol napetosti Ina/pri/e , Istri i na 8varner,A 1ati( , Dal(a2i/i i Al+ani/iJ te 1asto/a ko/i /e poeo /o- , 4V$ stol/e5,A takva /e politika vol/a &oni/ela (ir i osi%,rala ,v/ete 1a ra1vo/ o+ale i pri(orski* %ra&ova$ Napoleonov /e pot*vat , Itali/i &oveo &o ,ki&an/a 7letake Rep,+like ko( vene2i/anski* pos/e&a , Istri i Dal(a2i/i$ Ve5 , lipn/, Serenissime Ilistopa& 363$ i kra/a ravnotee sila na ;a&ran,$ <a+s+,r-ko /e 2arstvo ostalo /e&ina sila , re%i/i i postalo oekivani( nasl/e&ni) 363$A etiri (/ese2a pri/e kra/a 363$JA a,stri/ska /e vo/ska 1a,1ela (letake pos/e&e , Istri$ B,+itak

Istre &oivl/en /e , Vene2i/i kao ne-to na/%ore -to se (o%lo &o%o&itiA p,no tee o& %,+itka venetsko% kopna /er se preki&ala stol/etna Ina neki nain i tis,5l/etnaJ tra&i2ionalna po(orskaA %ospo&arskaA &r,-tvena i k,lt,rna pove1anost$ Istra /e , &,%o(e povi/esno( ra1&o+l/, o& E?"$ &o 363$ +ila po(orska peri>eri/a Vene2i/eA prva Ii &akle ne1a(/en/ivaJ (orska o+ala (letake &rave$ Istovre(eno /e +ila i na//,ni/a peri>eri/a i1ravni* pos/e&a <a+s+,r%ova2a$ U o+a /e sl,a/aA &akleA +ila peri>eri/a' ,kl/,ena , 7letak, Rep,+lik, te ,&al/ena i &r,%ora1re&na , sl,a/, <a+s+,r%ova2a$ U Istri s, istovre(eno &/elovala &va ra1liita ,pravnaA politika i &r,-tvena (o&ela$ Mletaki model Povi/esni ra1vo/ ,pravno% ,reFen/a (letako% &i/ela Istre (oe se okvirno saeti , tri ra1&o+l/a$ Prvo ra1&o+l/e o&avan/a v/ernosti i osva/an/a poin/e ?03$ Iprise%a PoreaJA a 1avr-ava E?"$:? $ ,spostavo( vlasti na& svi( op5ina(a re%i/e$ U &r,%o( ra1&o+l/, ko/e tra/e o& E?"$ &o !#E$ sve op5ine na i/e( se el, ve5 nala1io (letaki po&estatA o&ravale s, posre&ne o&nose sa sre&i-n/o( vlastiA o&nosno s (letaki( Senato($ Dravna /e vlastA ra&i prov/ere ra&a svo/i* po&estataA povre(eno slala , Istr, auditore i sindike ko/i s, prik,pl/ali pri%ovore i prit,+e po&anika$ Takav /e s,stav &avao op5ina(a os/e5a/ povla-teno% i na neki nain ekskl,1ivno% i paritetno% o&nosa s vla&a/,5o( silo( Iko/a /e pal/ivo osl,-kivala prit,+e i neraspoloen/aJA ali /e istovre(enoA kako s, rasle potre+e (o&erne &rave Iko/, ne tre+a (i/e-ati s &ravni( (o&eli(a ko/i s, se ra1vili o& 4I4$ stol/e5a &o &anasJA +io sve tee pri(/en/iv , po&r,/, pore1aA vo/ne si%,rnostiA politike ekono(i/e i ,prave$ U &r,%o/ polovi2i 4VI$ stol/e5a %otovo se sva%&/e , 1apa&no/ E,ropi po/e&nostavn/,/e s,stav ,pravni* ti/ela$ Dola1i &o &e2entrali1a2i/e po/e&ini* ovlasti %lavni* %ra&ova i /aan/a ko() peten2i/a na lokalno/A ko(,nalno/ ra1ini$ Bo&ine !#E$ poin/eA &akleA tre5a >a1a ,prave , (letako/ Istri ka&a /e koparski po&estat i kapetan ovla-ten &a o&l,,/e , parnini( sporovi(a &r,%o% st,pn/a o ko/i(a se pret*o&no raspravl/alo na vene2i/anski( s,&ovi(a$ 8oparski /e po&estat sto%a na1van koparski( s,2e(A s ovlasti(a pra5en/a i na&1ora s,&sko% &/elovan/a &r,%i* (letaki* po&estata , Istri$ =io /e to prvi korak , /aan/, n/e%ove &ele%irane (o5i$ 9& tri&eseti* %o&ina 4VII$ stol/e5aA ,1 s,&sk, vlastA koparsko( /e po&estat, &ana , 1a&atak prov/era /avni* pri*o&a Iprora,naJA politike opskr+e Iskla&i-ta ito( i +ra-no(JA &/elovan/a %raFanski* +ratov-tina I+ile s, veo(a +ro/neA s vlastito( sa(o,pravo(A ,t/e2a/ne na re%ionalno(e kre&itno( tri-t,J , petnaest ko(,na te kontrola poslovan/e koparske 1ala%aoni2e ko/a /e +ila neka vrsta kre&itne -te&ioni2e$

D,nosti koparsko%a po&estata , ra1&o+l/, o& !#E$ &o 0!"$ +itno s, porasleA tako &a /e postao neka vrsta prvo% istarsko%a po&estataA po%lavara (letaki* pos/e&a , Istri$ Sa(i( ti(e Istra se preo+ra1ila o& 1a/e&ni2e ko/, /e tvorilo vi-e sa(ostalni* &i/elova ko(,ne i >e,&i Iovi posl/e&n/i nakon !? $J , provin2i/sko ti/elo s koparski( po&estato( na el,$ Za Istr, , i1vori(a i1 4VII$ stol/e5a nala1i(o ri/e provincija kao /e&instveno ,pravno ti/elo sve &o sl/e&e5e% stol/e5a ka&a se i1riito ,potre+l/ava ter(in mletaka Istra Ire%ionalna 2/elinaJ$ 8oparski po&estat i kapetan po&estat /er /e vr*ovni pre&stavnik 2ivilne vlastiA o&%ovoran 1a sve,k,pnost ,prave Ipri/e sve%a s,&skeJA a kapetan /er i1raava vo/n, vlastA o&%ovoran 1a si) %,rnost ni/e +io /e&ini a,toritet (letake Istre$ N/e(, ,1 +ok sta/ao /e ra-porski kapetan ko/i /e 1apravo +io +,1etski po&estat nakon -to /e Ra-por ,ni-ten , rat, tra&i2ionalni /e na1iv opstao &o !"#$ ! 0$ %o&ine$ Naslov ra-porsko% kapetana kao vo/no% pre&stavnika ,stanovl/en /e kra/e( 4IV$ stol/e5aA a 363$ %o&ine$ N/e%ova /e vanost porasla , 4VI$ stol/e5, ka&a /e postao o&%ovoran 1a nasel/avan/e nap,-teni* po&r,/a i po&r,/a +e1 stanovni-tva , ra1ni( ko(,nalni( okr,1i(a$ Ra-porsko( /e kapetan, pov/erena i prov/era &/elovan/a piransko%a po&estataA &r,%o%a %ra&a po vanosti , to/ re%i/iA /er Piran ne +i po&nio kontrol, koparsko% a,toriteta$ U 2i/elo( 4VII$ i poetko( 4VIII$ stol/e5a ra-porski /e kapetan o+na-ao s,&+en, vlast na& &osel/eni2i(a i na neki nain -titio n/i*ove interese , o&nos, na a,to*tono stanov) ni-tvo ko/e /e +ilo po& na&lenosti ra1ni* lokalni* po&estata i koparsko% kapetana$ =ilo /eA &akakoA i nes,%lasi2a i1(eF, ti* &va/, a,toriteta ko/i s, paralelno &/elovali na teritori/,A pose+i2e , ra1&o+l/i(a snane i(i%ra2i/e$ Pri 1avr-etk, koloni1a2i/eA ne%&/e oko piransko%a po&estata$ U (letako/ /e Istri &/elovalo # naelni-tva IpodesteriaJA ,kl/,iv-i 8opar I%lavno provin2i/sko sre&i-te kra/e( 4VI$ stol/e5aJ i =,1etA s/e&i-te ra-porsko% kapetana$ Naelni-tva s, +ila na&lena 1a ve5e %ra&ove s pripa&a/,5i( okr,1i(a$ U1 naelni-tva &/elovali s, i >e,&iA t1v$ >e,&alne /,ris&ik2i/e$ Zvale s, se /,ris&ik2i/e 1ato -to /e , /e&nostavni/i( sl,a/evi(a s,&+en, vlast o+na-ao pre&stavnik vlasti ko/i /e i(ao i pravo ,+iran/a pore1a ko/e /e s(atrao ,t/erivi($ Na/ve5i s, >e,&i +ili =ar+anA SvetvinentaA Zavr-/e i Viina&a$ U ko(,na(a /e vr*ovni a,toritet pre&stavnik &rave +io (letaki po&estat ko/e( /e , o+avl/an/, s,&ski* i 2ivilni* &,nosti po(a%alo nekoliko kan2elara Ineka vrsta ta/nikaJ i s,&a2aA ko/e s, i1a+rale lokalne 1a/e&ni2e$ Ve5i( s, %ra&ovi(a kao -to s, +ili 8oparA PoreA Novi%ra& i P,laA ,1 pre&stavnike sre&i-n/e vene2i/anske vlastiA ,pravl/ala op5inska vi/e5aA t1v$ ple(enito vi/e5e i/i s, lanovi +ili pripa&ni2i ta(o-n/e%a r,kovo&e5e% staleaA sk,pina I(an/a ili ve5aJ ,t/e2a/ni* o+itel/i$ U op5insko( se vi/e5,A po& r,kovo&stvo( po&estataA o&reFivao 2/elok,pan 2ivilni ivot %ra&a:ko(,ne' i1+or oso+a 1a&,eni* 1a skla&i-ten/e ita i +ra-naA 2i/ena kr,*a i 2arine na ro+, ko/a /e ,la1ila , %ra& ili se pro&avala na trni2iA 2i/ena na/(a -,(aA liva&aA pa-n/akaA ri+arski* po&r,/aA tro-kovi o&ravan/a /avni* >ontanaA pla5e nastavnika I, pravil, kleri2iJA tro-kovi o+nove /avni* 1%ra&aA pla5e i &arovi IregaliaJ po&estata$ Sve s, se o&l,ke te(el/ile na o&re&+a(a ko(,nalno% stat,ta$ U i1ni(ni( sl,a/evi(a vi/e5e /e o&o+ravalo o&reFena o&st,pan/a o& nor(i$ 8ao posre&nik (letake vlastiA po&estat /e pre&stavl/ao %lavni %ra& 03"$:3!$A s(an/,/e se vanost ra-porsko% kapetana ko/i /e ipak 1a&rao svo/, na&lenost , o&nos, na

IVene2i/aJ i n/e1in r,kovo&e5i stale , poslovi(a svake op5ine$ Takva /e or%ani1a2i/a pris,tna , 2i/elo/ Rep,+li2i sv$ 7arkaA o& =er%a(a i =res2i/e &o ;onski* otoka i 8rete I&o 066$J$ Za-to /e po&estat +io vaanQ Zato -to /e stvarno pre&stavl/ao G&rav,H$ Ako +iA pri(/eri2eA sel/ak i1 i-ana , p,lsko( okr,%, +io rtva kakve neprav&e iliA /o- %oreA kakva 1loinako% &/elaA pri/e sve%a +i se o+ratio naelnik, sela ,pan, ili (eri%i a nakon to%a +i oti-ao , P,l, &o %ra&ske vi/e5ni2e na staro( >or,(, &a pri/avi po&estatovo/ kan2elari/i pretrpl/en, neprav&, ili 1loin$ 8an2elari/a /e o&(a* pokretala (e*ani1(e (letake prav&eA o&nosno poin/ala istrane ra&n/e$ Ako /e sl,a/ +io tee priro&eA &o !#E$ pre&(et +i se i1ravno prosli/e&io , Vene2i/,$ 9& kra/a 4VI$ stol/e5aA a po%otovo , 4VII$ stol/e5,A sl,a/evi s, ,p,5ivani , 8opar %&/e /e po&estat i kapetanA o&nosno koparski s,&a2A preko svo/i* sl,+enika)kan2elara pri(ao pri/av, na 1nan/e te pokretao istra%, ra&i ,tvrFivan/a neprav&e:-tete:1loinaA otkrivan/e kriv2a i i1ri2an/a pres,&e Ipri*va5a/,5iA ovisno o sl,a/evi) (aA (i-l/en/e &r,%i* (letaki* s,&ski* ti/elaJ$ Sve /e to po&anik, &avalo os/e5a/ vrste &rave:vlasti$ U &r,-tvi(a pri/e (o&erno% &o+a I&o 4I4$ st$J po&ani2i s, 1a*ti/evali pri/e sve%a nepristrano% s,2aA a,toritet ko/i /e +io i1na& s,ko+l/eni* strana$ 8oparski /e s,&a2A o&nosno po&estat i kapetanA ti/eko( povre(eni* pos/eta naelni-tvi(a I+ila /e to vi-e &eklarativna ne%o stvarna praksa s o+1iro( na te-ko5e p,tovan/a &o ra1ni* ko(,na , IstriJ prik,pl/ao prit,+e o &/elovan/, n/e(, po&in/eni* po&estata$ Z+o% to%a s, se , svako/ op5ini /avl/ale napetosti i1(eF, tra&i2ionalni* vlasto&ra2a Io+itel/i ko/e s, +ile lanovi ko(,nalno% vi/e5aJ i oso+a iskl/,eni* i1 lokalne ,prave$ Pri/ave s, sl,ile 1a &avan/e o&,-ka ne1a&ovol/stv, ko/e +i se (o%lo pretvoriti , po+,n,A iako s, se i po+,ne vi-e p,ta &o%o&ileA po%otovo , Piran,$ Sl,+enoA i koparski s,&a2 i Vene2i/a i1/avl/ivali s, &a ine sve kako +i Gprave&no vla&aliH Ibuon governoJ$ Prave&no /e vla&an/e po&ra1,(i/evalo &avan/e prava %lasa oni(a ko/i nis, +ili ,kl/,eni , o+na-an/e vlasti , stale-ko( &r,-tv,$ =io /e to (e*ani1a( ko/i /e /a(io &r,-tveni (ir$ 7letaka se ,pravaA &akleA ostvarivala pona/pri/e preko ko(,naA iako ni >e,&i nis, raspola%ali neko( ve5o( sa(ostalno-5,A slino/ ono/ ko/, s, i(ali , sklop, .arstva$ Upravni i vo/ni aparat >inan2irao se na provin2i/sko/ ra1ini i1 /avni* pri*o&a 8opra i =,1eta$ 9+/e s, sl,+e , 4VII$:4VIII$ stol/e5, &/elovale sa stalni( pote-ko5a(a i re&ovito 1atvarale prora,n s %,+i2i(a$ Tro-kovi 1a pla5eA nepre&viFeni i1&a2i i potre+e vo/ne si%,rnosti ,velike s, prela1ili pri*o&e o& pore1a na proi1vo&n/, i tr%ovin, istarski( ,l/e( ko/e se stalno kri/,(arilo$ U pre&(o&erno( &r,-tv,A ,sprkos revnosti sl,+enikaA ni/e +ilo (o%,5e vo&iti statistikeA a stvarna /e %ospo&arska &/elatnost potp,no i1(i2ala kontroli pore1ni* nor(i I2arineA &a+ineJ$ Svaka /e op5ina i(ala svo/ prora,n tako &a /e posto/alo sve,k,pno # ko(,nalni* +la%a/na$ 9si( piransko% prora,naA +o%ato% 1+o% pri*o&a o& pro&a/e soliA svi s, ostali %otovo re&ovito +ili , %,+itk,$ Linan2i/ski (no%o snani/a +ila s, ra1na skla&i-ta ita i +ra-naA o& ko/i* /e ovisio opstanak svako% (/esta$ Istra /eA kao i Dal(a2i/aA po&nosila p,no nii pore1ni pritisak ne%o +o%ati/e venetsko kopno i L,rlani/a$ I1 vene2i/ansko% /e prora,na o&la1ilo vi-e nov2a I&oka1anoJ na o&ravan/e ,pravno% s,stava , istarski( pos/e&i(a ne%o -to %a se /e pri*o&ovalo , re%i/i$ Usprkos to(eA Istra /e i(ala velik, vri/e&nost 1a Vene2i/, 1+o% opskr+e itavi( ni1o( proi1vo&a' o&

Gener%etski* i1voraH I&rvo 1a o%r/evA ,l/e 1a rasv/et,J &o veo(a vane soli Ivisoke kvaliteteJA pre*ra(+eni* na(irni2a I%ove&inaA vinoJ i koe$ Te /e %ospo&arske %rane %lavni %ra& pratio pose+no( %ospo&arsko( politiko($ U pokra/ini s, +ile pris,tne &vi/e vrste vo/ni* sna%a' Gpro>esional2iH , 8opr, i =,1et, Ikon/iki eska&ron 1a +r1o &/elovan/eJ te p,lsko( ka-tel, Isa(o o%ranieno vre(ensko ra1&o+l/eJ i teritori/alne /e&ini2e , ka-teli(a i seli(aA ko/e s, pre&stavl/ale ve5in, poten2i/alne re%ionalne vo/ske$ U pri(orski( s, %ra&ovi(a &/elovale /e&ini2e naor,ane p,-ka(aA ko/e /e ,te(el/ila sa(a op5ina$ Teritori/alne /e&ini2e , 4VII$ i 4VIII$ stol/e5, ,%lavno( s, i(ale 1a&atak na&1irati &,%, i sloen, %ranin, 2rt,A po%otovo ka&a +i se po/avila opasnost o& -iren/a epi&e(i/e k,%e i1 Dal(a2i/e ili t,rski* po&r,/a na %rani2i s 2arski( pos/e&i(a$ Da +i i1+/e%la 1ara1,A istarska se provin2i/a ta&a 1atvarala pop,t /ea$ Za-titi re%i/e pri&avala se i1ni(na vanost /er +i o& k,%e ko/a +i se po/avila na istarsko/ o+aliA +ila ,%roena sa(a Vene2i/a$ Habsburki model S,&+in, na&vo/vo&ski* pos/e&a , Istri Pa1inske %ro>ovi/e i pripa&a/,5i* >e,&a vi-e ne%o 8astavske kapetani/e , ra1&o+l/, o& 4V$ &o 4VIII$ stol/e5a o&re&ilo /e i(ovinsko i novano stan/e <a+s+,r%ova2a$ Te 1e(l/e Ii /o- neke (an/eJ sl,ile s, &inasti/i kao sre&stvo nakna&e 1a va1ale i po&in/ene kre&itore$ Povi/est stvarne vlasti na na&vo/vo&ski( pos/e&i(a IstreA popis /e vlastelaA na/(opri(a2aA pl/enitel/aA ovla-teni* kapetana$ Ras2/epkanostA %eostrate-ki poloa/A teritori/alna o%ranienostA nenasel/enostA sla+o ra1vi/eno %ospo&arstvo teA posl/e&inoA ne&ostatak ple(stva i r,kovo&e5e% stalea i(+eni2i s, ko/i s, &oveli &o politike (ar%inali1a) 2i/e istarski* i(an/a po& <a+s+,r%ov2i(a$ Ta s, po&r,/aA (eF, ra1ni( pos/e&i(a ko/e s, <a+s+,r%ov2i nasli/e&iliA i(ala svo/ s,+/ektivitetA iako nis, +ila /e&instveno pravno po&r,/e +,&,5i &a s, i* Boriki %ro>ovi stekli kao ra1nora1ne &i/elove$ <a+s+,r%ov2i se nis, ni potr,&ili Isve &o re>or(e , 4I4$ st$J ,/e&naiti ,pravn, vlast na svo/i( pos/e&i(a$ Ta /e po&r,/a o+il/eavala ,pravo n/i*ova op5enitost$ Za ra1lik, o& a,stri/ski* pos/e&aA ov&/e ni/e posto/ala Gre%ionalna &ravaH s neki(A +are( (ini(alni(A sa+oro( ili sk,p-tino( ple(i5a$ Ni/eA &akleA posto/alo nikakvo sk,p-tinsko ti/elo ko/e +i (o%lo ,ravnoteiti (o5 ko/, s, <a+s+,r%ov2i pov/eravali povre(eni( vlasni2i(a$ U sklop, 2entrali1a2i/e i ,sklaFivan/a vlasti na& teritori/i(aA istarske s, *a+s+,r-ke 1e(l/e !??$ potpale po& na&lenost &vorske ko(ore , Bra1,A a &/elovan/e pa1inski* kapetana prov/eravao /e ,re& 1a(/enika na(/esnika , L/,+l/aniA , ko/e( s, se r/e-avali &r,%ost,pan/ski s,&ski pre&(eti$ Ti(eA kao -to se tvr&iloA Pa1in i s,s/e&ni >e,&i nis, postali &i/elo( 8ran/ske Ipovi/esnoA sre&i-n/e po&r,/e slovenski* 1e(al/aJ ve5 , 4VII$ stol/e5,A ne%o s, se istarski pos/e&i ti/esno ve1ali 1a L/,+l/an,A iako s, 1a&rali ,pravn, sa(ostalnost i in&ivi&,alnost$ <a+s+,r%ov2iA +are( , ovo(e povi/esno( ra1&o+l/,A nis, o&,stali o& takva ,reFen/a$ Ra1lo% /e to(e -to se Pa1inska %ro>ovi/a &avala , 1alo%A , 1a(/en, 1a velike novane po1a/(i2e ko/e s, <a+s+,r%ov2i ,1i(ali &a +i pokrili vo/ne ili ,pravne tro-kove$ Nakon prvo% ra1&o+l/aA o& EEE$ &o !@?$A , ko/e( s, Pa1insko( %ro>ovi/o( vla&ali kapetaniA ko/e s, !@@$ vlast /e na& ti( po&r,/e(A ,kl/,iv-i i ple(i5ki o&reFivali i ,p,5ivali <a+s+,r%ov2iA

naslovA &ana o+itel/i 7os2oniA tr%ov2i(a i1 Pt,/aA ali po&ri/etlo( i1 =er%a(aA ko/i(a se tako ostvario san &a postan, ple(i5i$ Za to s, platili ?0$""" ra/nski* >orinti ta&a velik, svot,

ko/e s, , to( tren,tk, +ile potre+ne <a+s+,r%ov2i(a$ Nakon o+itel/i 7os2oni ko/a /e i1(eF, !@@$ i !!#$ 1+o% (alver1a2i/a , k,pn/i neo+raFene 1e(l/e 1apala , te-ko5eA !3 $A !3#$ i !!#$ !3"$ &o-ao /e na re& pl/enitel/ A&a( S2*RetkoRit1$ U &r,%o/ polovi2i 4VI$ stol/e5a pove5ao se +ro/ stanovnika %ro>ovi/e tako &a /e !6#$ prove&ena pro2/ena ,k,pne ekono(ske (o5i pos/e&aA n/e%ove vri/e&nostiA n/e%ovi* prinosa i pore1ni* o+ve1a po&anikaA -to /e +ilo popra5eno &r,-tveni( napetosti(a i estoki( pri%ovori(a$ U 4VI$ stol/e5, +il/ei se veo(a sporA ali stalan rast (ali* op5ina 8astavske kapetani/e te ra1vo/ Ri/eke ko/a ni/e nika& i1%,+ila vanost kao sre&i-te tr%ovake ra1(/ene , kvarnersko/ po&re%i/iA steen, /o- , 4V$ stol/e5,$ Stvarni vla&ar Pa1inske %ro>ovi/eA na/ve5e% istarsko%a *a+s+,r-ko% pos/e&aA ni/e +io ni vlasnik Ipl/enitel/J ni ovla-teni kapetan I/auptmannJA ve5 n/e%ov 1a(/enik i pov/erenikA na1van vi2ekapetanA na(/esnik ili ,pravitel/ IVer0eser& Ver0alterJA ko/i /e +io 1ak,pa2 i(an/a$ N/e(, /e +ilo pov/ereno s,&sko pravo i s,&ska (o5 kapetana ili na/(opri(2aA ko/, s, ovi &o+ili o& vla&ara I<a+s+,r%ov2iJ$ U o+avl/an/, s,&ske &,nostiA ,pravitel/, /e po(a%ao s,&a2 1a 1lo&/elaA .andric+terA vana oso+a +irana i1 re&ova ta(o-n/e%a ple(stvaA ko/e( /e pak po(a%alo vi/e5e o& &eset ,panaA na1vani* &esetl/ani$ 9p5e se stan/e , *a+s+,r-ko/ Istri +itno po%or-alo 1+o% Bra&i-ko% rata ostvarena kra/e( 4VI$ stol/e5a$ Nakon 0 !$ 0 3$A ko/i /e ,ni-tio sva posti%n,5a rast nasel/a i %ospo&arski* &/elatnostiA pove5an/e stanovni-tva 0@"$ <a+s+,r%ov2i ra1(atra/, (o%,5nost pro&a/e %ro>ovi/e /er s, 1a,1eti Tri&eseto%o&i-n/i( rato($ ak s, /e Ii1ravno i nei1ravnoJ n,&ili 7letako/ Rep,+li2i ko/a i* /eA (eF,ti(A o&+ila$ Za Vene2i/, /e to v/ero/atno +io prevelik tro-ak /er /e ta po&r,/a +ilo strate-ki /e&nostavno na&1iratiA -to /e poka1ao i rat 0 !$ 0 3$ %o&ine$ =ra5a Llan%iniA vene2i/anski tr%ov2iA o&l,ili s, ta&a +ila velik nova2$ Llan%ini s, &o+ili %ro>ovi/, , v/eiti 1alo%A ali /e ,nato prelask, vlasni-tva , r,ke (letaki* tr%ova2aA na& pos/e&o( 1a&ran *a+s+,r-ki s,verenitet$ Pore1ni pro*t/evi Llan%ini/a i 8ran/sko% sa+ora Ina(eti na pro(et soli i vina te ro+, na/-ire potro-n/eJ &oveli s, ,stanka sel/aka Pa1in-tineA i/e se stan/e po%or-alo nakon op5e nesta-i2e *rane posao pa /e 0!@$ &o 0E#$ 0E6$ 0EE$ k,piti %ro>ovi/, 1a @0"$""" >orintiA -to /e

%o&ine$ Z+o% ,stanka /e +ilo rtava (eF, po&ani2i(aA a Llan%ini s, s*vatili &a s, sklopili lo00"$ pos/e& ,st,pl/en Biovanni/, Ler&inan&, Por1i/iA a,stri/sko(e po&anik, >,rlansko% po&ri/etlaA +lisko( 2ar,$ Por1ia /eA kao nitko pri/e n/e%aA &o+io sva prava i povlasti2e , Pa1insko/ %ro>ovi/iA ,kl/,,/,5i pravo na &r,%ost,pan/ske s,&+ene pres,&e posta/,5i tako neovisan o L/,+l/ani I8ran/skaJA pore1na pravaA 1a-titnika pravaA 2rkvene +ene>i2i/e Ivano sre&stvo 1a potk,pl/ivan/eJ i pravo &a pre&lae pi5ansko% +isk,pa$ Pa1inska /e %ro>ovi/a tako postala sa(ostalno po&r,/e , sklop, *a+s+,r-ki* 1e(l/a$ 8ran/ski se sa+orA &akakoA protivio takvo/ 2arsko/ politi2iA sve &o otvoreno% prosv/e&a ka&a /e Por1ia &o+io naslov 2arsko%a kne1aA o&nosno ka&a s, se n/e%ovi istarski pos/e&i poeli s(atrati kne-tvo( I-to +i pro(i/enilo 1naen/e &ota& (alo% i (ar%inalno% Pa1inaJ$ Na el, l/,+l/anski* ple(i5a ko/i s, se protivili ki&an/, ve1a i1(eF, istarski* pos/e&a i 8ran/skeA stao /e (o5ni i ,t/e2a/ni kne1 A,ersper% ko/i /e 00@$ ,spio os,/etiti Por1i/ine na(/ere$ Nakon -to ni/e ,spio , svo/i( naka) na(aA sa( /e Por1ia ,st,pio istarske pos/e&e svo(e protivnik,A kne1, A,ersper%,$

U ra1&o+l/, o& pet)-est %o&ina %ro>ovi/a /e pro(i/enila pet vlasnikaA &a +i se nakon to%a vratila , /o- t/e-n/, ve1, s 8ran/sko(A ova/ p,t kao pos/e& kran/sko%a kne1a$ I1(eF, 00!$ i 03 $ Pa1in-tina seA (eF,ti(A ra1vi/a /er kran/ski ple(i5i nis, poo-trili pore1ne o+ve1e svo/i( po&ani2i(a Inis, i( +ile potre+ne s o+1iro( na +o%atstva ko/i(a s, raspola%aliJA ve5 s, pro(i2ali prera&, novi* +il/aka I(aslinaA (,rvaJA a na elo ,prave postavili sposo+ne kapetane$ Bo&ine 3" $ (arki1i T,rinetti Ia,stri/ski po&ani2i pi/e(ontsko% po&ri/etlaJA &o+ili s, o&

&vorske ko(ore , Bra1,A , 1a(/en, 1a svo/ pos/e& i1(eF, ri/eke 7,re i SaveA Pa1insk, %ro) >ovi/, te %ospo&stva Sv$ Soer+ i Po&%ra& na 8ras,$ .i/eli post,pak pri/enosa i(ovine i povlasti2a 1avr-io /e 3"#$ %o&ine$ Novi s, vlasni2i nakon pre*ra(+ene nesta-i2e i1 3"6$ 3 ?$ 3 "$A o&(a* poo-trili pore1ne pro*t/eveA -to /e &ovelo &o ,stanka sel/aka , te-ko/

%o&ini$ T,rinetti s, *t/eli ,kin,ti i naro&ni s,& &esetl/ana i one(o%,5iti slo+o&an i1+or ,panaA -to /e i1a1valo op5e ne1a&ovol/stvo$ Prosv/e& pa1inski* voFaA +,&,5i &a se 1a&iralo , tra&i2ionalna prava sela i ka-telaA ,p,5en /e &vorsko/ ko(ori , Bra1,$ 8o(ora /e pri*vatila pri%ovore i osnovala ko(isi/, ko/a /e tre+ala ri/e-iti nastale pro+le(e I+ol/e reenoA posre&ovati (eF, 1avaFeni( strana(aJ$ Do%ovor /e posti%n,t T,rinetti/evi s, vla&ali o& 3 #$ &o 300$A a nakon to%aA &o 3 #$ i tek s, ta&aA nakon #E#$A nast,pa &o+a %ro>ova se&a(naest %o&inaA (arki1i T,rinetti &i PriS postali stvarni vlasni2i %ro>ovi/e$ 7onte2,22oli/a i1 7o&ene$ Ne%&/e sre&ino( 4VIII$ stol/e5a 1a+il/eeni s, prvi pok,-a/i po+ol/-an/a ivota , *a+s+,r-ko/ Istri$ To /e &o+a vla&avine 7ari/e Tere1i/e I 3E#$ 3#"$JA ka&a /e sa%raFena 2esta ko/a /e spa/ala Pa1in s Ri/eko( Ira&ovi s, 1avr-eni primorje ,stanovl/eno /e 3#!$J$ 1ustrijsko 3E6$ %o&ine$ =ilo /e to po&r,/e , ko/e s, post,pno ,-li Trst sa 30?$ posto/ao konkretan pri/e&lo%$ 330$

svo/i( okr,%o(A Ri/ekaA =akarA Sen/A 8arlo+a% i Akvile/a$ Pa1inska %ro>ovi/a i 8astavska kapetani/a nis, ,-le , n/e%ov sastavA iako /e 1a takvo -to A,stri/sko /e pri(or/e kao 1ase+na ,pravna 2/elina rasp,-tenoA a neki s, se &i/elovi

o&2i/epili$ Trst i Ri/eka postali s, %,+erni/e$ U poetk, s, Ri/eka i =akar stavl/eni po& *rvatsk, ,prav,A a 1ati( po& (aFarsk,$ Zapravo /e pok,-a/ <a+s+,r%ova2a &a ,/e&nae ,pravno ,reFen/e /a&ransko% pri(or/a propaoA tako &a /e vra5eno pri/a-n/e stan/e$ U pok,-a/, ,pravne ra2ionali1a2i/e i 2entrali1a2i/e 1a vri/e(e ;osipa II$ I 3#"$ 36"$JA Pa1inska /e %ro>ovi/a s pripa&a/,5i( >e,&i(a postala sastavni &io 8ran/ske Iova/ p,t , stvarnostiJ i potpala po& na&lenost okr,ne kapetani/e , Posto/ni I1a/e&no s 8raso(J$ 8astavska /e kapetani/a s ,pravno%a %le&i-ta &oiv/ela slin, s,&+in, kao Pa1inska %ro>ovi/a$ I ov&/e se , 4VI$ stol/e5, i1re&ao itav ni1 pl/enitel/a ko/i s, +ili vlasni2i to%a po&r,/a$ Nakon rata 0 !$ 0 3$A pritisn,ti novani( potre+a 1+o% voFen/a Tri&eseto%o&i-n/e% 0?!$ i 0@"$ &o rataA <a+s+,r%ov2i trae k,p2a i 1a ta/ pos/e&$ I1(eF, 0@"$ pre%ovara se s ri/eki( 33@$A ka&a /e

is,sov2i(a ko/i na kra/, st/e, pravo na& 2i/elo( kapetani/o($ 9&

,kin,t is,sovaki re& , <a+s+,r-ko(e .arstv,A kvarnerska s, (/esta iv/ela , s/eni (o5no%a 2rkveno% kole%i/a s ko/i( s, se vi-e p,ta s,ko+iliA po%otovo , 8astv,A 1+o% pok,-a/a pro(/ene ko(,nalni* stat,tarni* nor(i$ Svaki pok,-a/ pro(/ene pore1aA instit,2ionalni* prava i posto/e5i* nor(a &ovo&io /e &o otvoreno% s,ko+a i1(eF, po&anika i is,sova2a$ Za ra1lik, o&

nasel/a , ,n,tra-n/osti IstreA kvarnerske s, ko(,ne +ile veo(a rato+orne , o+rani svo/i* povlasti2a$ Z+o% pri%ovoraA prit,+iA sporova i s,ko+a I(an/e ili vi-e nasilni*J spo(in/, se ove Gte-ke %o&ineH' 0@!$A 0@#$A 00E$A 0#E$A 06!$A 3?@$A 3@#$A 3!0$ i 33?$ Velik +ro/ s,ko+a i1a1van /e o&reFivan/e( %ranine 2rte i1(eF, +r&ski* i pri(orski* 1a/e&ni2a$ Ri/eka se >or(alno o&2i/epila o& kapetani/e (aFarsko( 3 6$A ka&a /e postala slo+o&na l,ka$ Nakon to%a /e +ila , 330$ %,+erni/aA na/pri/e po& *rvatsko(A a 1ati( po& i kopneni* p,tova +io /e pres,&an 1a s,&+in, sastav, A,stri/sko% pri(or/aA a o& ,pravo($ Ra1vo/ 2esta kvarnersko%a tr%ovako% sre&i-ta$ 2. STANOVNI#TVO I GOSPODARSTVO Prola vremena 9+il/e/a istarsko% stanovni-tva , 4VIII$ stol/e5,A n/e%ovo prostorno -iren/eA naro&i ko/i %a ineA ak i velik &io pre1i(enaA ostali s, %otovo nepro(i/en/eni &o sre&ine 44$ stol/e5a$ Botovo posv,&a , &r,%o/ polovi2i 4I4$ stol/e5a 1a+il/een /e +ro/ani rastA 1+o% velike i(i%ra2i/e -ire se %ra&oviA pri/e sve%a P,laA (eF,ti(A Istra kakva /e +ila , posl/e&n/i* stotin, %o&ina (letake vla&avine ostala /e na neki nain nepro(i/en/ena i takva /e &oekala (o&erno &o+a$ A te(el/i (o&erno% &o+aA ra1lo1i itava ni1a +,&,5i* &r,-tveni*A a poto( i politiki* 1+ivan/aA nala1e se , 4VIII$ stol/e5, , ko/e( se Istra +itno ra1likovala , o&nos, na pret*o&no stol/e5e' p,no /e vi-e slinosti , ra1&o+l/, i1(eF, 3!"$ i #!"$ ne%o i1(eF, 0!"$ i 3!"$ %o&ine$ esnaesto /e stol/e5e pak posve ra1liito , o&nos, na 4VII$ stol/e5e$ DakleA ni/e sa(o 4I4$ i 44$ stol/e5e ra1&o+l/e &ina(ini* pro(/enaK veliki s, se preo+raa/i &o%o&ili i , 4II$ i 4III$ stol/e5, I, Dan) teovo &o+aJA a vane s, i pro(/ene ko/e o+il/e,/, ra1&o+l/e o& 4V$ &o 4I4$ stol/e5a$ Iako s, se ,stanove i nain vla&an/a , &,%o(e vre(ensko( ra1&o+l/, o& 4III$:4IV$ stol/e5a &o &o) laska Napoleona I # !$ # @$J tek (alo pro(i/enileA +itne s, se pro(/ene &o%o&ile , sastav, stanovni-tvaA , l/,&i(a ko/i s, nasel/avali Istr,A , &r,-tvi(a ko/a s, +ila o&ra1 ti* stanovnika$ Upravo &o&ir i1(eF, novi* stanovnika ko/i s, nastanili pol,otokA , svako( okr,%, i , svako/ ko(,niA te posto/anost navikaA o+ia/a i nor(i s ko/i(a s, se s,sreliA o+il/eava povi/est Gstaro% rei(aH , IstriA o&nosno povi/est svi/eta onakvo%a kakav /e +io pri/e %ospo&arskeA &r,-tveneA politike i k,lt,rne (o&erni1a2i/e , 4I4$ stol/e5,A , ko/e( s, se ra1vili po/(ovi na2i/e i na2ionalni* i&entiteta$ I CARSTVA (1420. 1797.! 8a&a se pro,ava povi/est o&reFene re%i/e , na-e( sl,a/, Istre sva s, stol/e5a Gstaro% rei(aH (eF,so+no pove1ana$ ;e&no se stol/e5e ne (oe s*vatiti , potp,nosti ako se ne ,1(e , o+1ir pret*o&no$ ZapravoA 4VIII$ /e stol/e5e ne/asno ako se ne po1na/e 4VII$ stol/e5eA i tako ,natra% &o 4V$ stol/e5a ko/e se ni po e(, pose+no( ne ra1lik,/e o& &r,%i*A ali /eA 1a/e&no sa sl/e&e5i( stol/e5e(A neka vrsta prekretni2e 1+o% raspoloivi* i1vora 1a*val/,/,5i ko/i(a se (oe rekonstr,irati pro-lost$ 8ao -to /e 1nanoA 1a 4IV$ stol/e5e i(a (alo &ok,(enata pa pov/esniari stvara/, pretpostavke i *ipote1e na te(el/, skro(ni* tra%ova ko/i(a raspola,$ U 4V$ stol/e5, nala1i(o vi-e ra1ni* i1vora /er se , %ra&ovi(a po/avila ten/a 1a &ok,(entiran/e( /avno% ivota$ Na pri(/erA pi-, se +il/eniki akti$ Sl/e&e5e /e stol/e5e /o-

+o%ati/e i1vori(a' prvi po&a2i o stanovni-tv,A opisiA kronikeA velik +ro/ pore1ni* &ok,(enata$ DakleA 1a 4V$ i 4VI$ stol/e5e (oe se &ati si%,rni/e (i-l/en/eA &onositi o&reFeni 1akl/,2i$ Ri/e /eA naravnoA o op5i( 1akl/,2i(aA ,%lavno( opisni($ Na privre&ne &/elatnosti to% ra1&o+l/aA snano ve1ane ,1 pol/oprivre&,A ra1liito s, ,t/e2ala op5a 1+ivan/aA o&nosno t1v$ &o+re i sla+e kon/,nkt,re$ Ra1vo/ni ili kri1ni 2ikl,si ra1liito s, &/elovali na lokalno/ ra1iniA ovisno o svako/ po/e&ino/ 1a/e&ni2i i n/e1ino( re>erentno( po&r,/,A tako &a (oe(o %ovoriti o (i) kro%ospo&arstvi(aA o pl,ralitet, lokalni* %ospo&arstva$ Re%i/a kakv, &anas po/(i(o /e naIs,vre(eniJ para(etarA op5enitA iako 1nakovitA para(etar 1a s*va5an/e pro-losti Istre$ XV. stoljee Nakon po%or-an/a op5e% stan/a , &r,%o/ polovi2i 4IV$ stol/e5a Iepi&e(i/a k,%e i1 @E#$A rat 1a .*io%%i/,JA , prvi( &esetl/e5i(a sl/e&e5e% stol/e5a po/avili s, se prvi 1nakovi +ol/itka$ Na pres,&no( po&r,/, 1a sve,k,pan ra1vo/ istarsko% pol,otoka 1apa&no/ o+ali &va na/vani/a %ra&aA P,la i PoreA /o- ,vi/ek s, prilino snana ,sprkos 1nakovi(a &epop,la2i/e s,s/e&ni* sela$ P,tnik, ko/i /e &ola1io s (oraA 8opar /e &/elovao kao na/ve5i i na/+o%ati/i istarski %ra&$ Proi1vo&io /e &ovol/no soli ko/a /e preko 8rasa sti1ala &o 8ran/ske i/i s, tr%ov2i 1a,1vrat &onosili , %ra& &r,%a &o+ra$ U koparsko( se okr,%, proi1vo&ilo vinoA ito i ,l/e ko/e se pro&avalo , ostalo( &i/el, pol,otokaA , Vene2i/i i L,rlani/i$ Realna /e pretpostavka &a /e stanovni-tvo 8opra ne%&/e sre&ino( 4V$ stol/e5a i(alo 03$""" stanovnika I7arin San,&oA po1nati (letaki l/etopisa2 navo&i E#@$ pretpostavk, &a /e %ra& , pret*o&ni( ra1&o+l/i(a i(ao oko &eset tis,5a stanovnikaA ali ne ra1lik,/e sa( %ra& o& n/e%ova okr,%aJ$ Ni/e sl,a/no &a , 8opr,A kao ni , /e&no(e &r,%o( istarsko(e sre&i-t,A &ola1i &o i1raa/a renesansna ,(/etnost i &a s, se ov&/e ro&ile vane linosti *,(ani1(a pop,t Pietra Paola Ver%eri/a stari/e%$ 8ra/e( stol/e5a , 8opr, /e poela &/elovati kn/ievna aka&e(i/aA a , %ra&, /e , to &o+a +oravio Vittore .arpa22ioA /e&an o& na/+ol/i* vene2i/anski* slikara$ P,laA na/vani/i istarski %ra& 4III$ stol/e5aA ni/e +ila vi-e onakva kao v/ero/atno &ose%n,la svo/ sre&n/ov/ekovni vr*,na2$ Epi&e(i/a k,%e $E""$ $!"" stanovnika$ Ta/ /e +ro/ oko ?6"$ @E"$A ka&a /e @E#$ i rat 1a .*io%%i/,

&oveli s, &o &e(o%ra>sko% s(an/en/a %ra&a$ Poetko( 4V$ stol/e5a P,la /e (o%la i(ati E#"$ porastao na otprilike ?$""" stanovnika$ No ,nato takvo(e &e(o%ra>sko( stan/,A P,la /e /o- ,vi/ek +ila prilino +o%ato sre&i-te , ko/e( /e &/elovala kiparska -kola$ N/e1ino /e stanovni-tvo inilo ?"T i(i%ranata Ipona/vi-e i1 Dal(a2i/eJ$ 9& ostali* %ra&ovaA ne%&/e sre&ino( stol/e5aA Pore /e i(ao ?$""" stanovnikaA Piran na/vi-e @$!"" IpotvrFena /e ,r+ana ekspan1i/a %ra&a , to( ra1&o+l/,J$ U La+in, /e E#@$ iv/eloA pre(a pro2/ena(a 7arina San,&aA Istre oko $?"" $!"" stanovnika$ U (letako( /e &i/el, E#"$ iv/elo i1(eF, E!$""" i E3$"""A a na 2i/elo( pol,otok,A , isto( ra1&o+l/,A

ne%&/e !!0"$"""A s Trsto( i Ri/eko( (o&a i 3"$""" stanovnika$ Sva s, ve5a po(orska sre&i-ta ITrstA 8oparA PiranA PoreA Rovin/A P,laA Ri/ekaJ 1a&rala vanost ko/, s, i(ala kao tr%ovaka (/esta$ 8opar Is Trsto(A Pirano( teA , (an/o/ (/eriA 7il/a(aJ pokrivao /e po&r,/e 8rasa i 8ran/skeA Ri/eka /e postala sre&i-te ra1(/ene &o+ara kvarnerski* o+ala i ,n,tra-n/osti Ipo&r,/e o& Posto/ne &o Borsko% kotaraJA a PoreA Rovin/ i

P,la +ili s, 1a sre&i-n/, i 1apa&n, Istr, priro&an i1la1 na (ore$ La+in i Plo(in tra&i2ionalno s, posre&ovali , tr%ovini i1(eF, *a+s+,r-ke Istre i 8varneraA pona/pri/e otoka .resa i Lo-in/a$ U Pore i P,l, sti1ala /e i1 ,n,tra-n/osti &i/ela Istre koa ko/a se poto( pro&avala na tri-ti(a sre&i-n/e Itali/e$ Vina s, re&ovito nala1ila k,p2e na +ro&ovi(a , prola1,$ 9p5enitoA %lavni istarski proi1vo&i +ili s,' %raFevno &rvo Itr,p2iJA o%r/evno &rvo Isven/eviJA ka(en/e I%raFevno i 1a nasipeJ svi ,s(/ereni pre(a Vene2i/iK vino 1a Vene2i/, i +ro&ove , prola1,K ,l/e 1a Vene2i/, i L,rlani/,K sol 1a 2i/el, re%i/,A Vene2i/,A 8rasA 8ran/sk, i L,rlani/,K ri+aK stokaA kr,pna i sitna I%ove&a i ov2eJK pelin/i vosak i (e& 1a vlastit, potro-n/, i 1a Vene2i/,K koa 1a Vene2i/, i o+alna tri-ta , pokra/ina(a Ro(a%na i 7ar2*e$ Istra /e ,%lavno( k,povala ito i ra1ne o+rtnike proi1vo&eA o& na(/e-ta/a &o tkanina$ Sve , sve(,A pol,otona /e privre&a ,spi/evala opstatiA iako /e +ilo 1nakova opa&an/a pol/oprivre&ne &/elatnosti Is(an/en/e o+ra&ivi* povr-inaA vino%ra&aA (aslinikaA pove5an/e neo+raFeno% 1e(l/i-taJ i nap,-tan/a sela sre&i-n/e i 1apa&ne IstreA Pa1in-tine i P,l/-tine$ Poetko( 4V$ stol/e5a 1a+il/eena /e po/ava nap,-tan/a na/(an/i* nasel/aA seoski* &o(a5instava sastavl/eni* o& &vi/e)tri o+itel/iA ko/i s, posto/ali ne%&/e &o ra1&o+l/, @@"$:!"$ %o&ine$

Nakon to%a nesta/, (an/a selaA a stanovni-tvo seli , ve5a nasel/aA (eF,ti(A tek se , E#"$ !"#$ +il/ei i1raeni/i pa& +ro/a stanovnika P,le i PoreaA e(, pri&onosi rat !"#$ ! 0$ i epi&e(i/a k,%e !?3$ %o&ine$ Tre+a tek ,stanoviti ra1lo%e propa&an/a pri(orske Istre$ D,%o se s(atralo &a /e 1a takvo stan/e +ila o&%ovorna Vene2i/a ko/a /e svo/i( restriktivni( nor(a(a ,%,-ila istarsk, tr%ovin,A (eF,ti(A ta /e pretpostavka neo&riva /er s, istovre(eno neki %ra&ovi napre&ovaliA pri/e sve%a 8opar i PiranA a neki &r,%iA kao Trst i Ri/ekaA i(ali s, posre&ni* koristi$ NaravnoA s Vene2i/o(A kao s,s/e&o(A (o%lo se napre&ovati sa(o &o o&reFene ra1ine$ Ra1lo%e slo(a sela i %ra&ova 1apa&ne o+aleA (eF,ti(A ne tre+a traiti , &/elovan/, vla&a/,5e sile$ 8ao i ,vi/ekA sa(o /e&an ra1lo% ni/e &ovol/an &a +i se o+/asnio 2i/eli >eno(en$ V/ero/atno /e pa& +ro/a stanovnika +io post,pan$ P,la i Pore s, sta%nirali /er s, n/i*ovi re>erentni seoski okr,1i) po&r,/a %,+ili stanovnike$ 7no%o /e ra1lo%a 1a takvo stan/e$ Pa1insk, s, %ro>ovi/, , 4V$ stol/e5, vi-e p,ta napali 7aFari pa iako se &/elo(ino oporavila o& ti* ,pa&aA svo/e /e proi1vo&e sve vi-e ,s(/eravala pre(a Ri/e2iA a sve (an/e pre(a P,li$ 9si( s(an/en/a opse%a proi1vo&a i1 ,n,tra-n/ostiA , Pore, i P,li /e 1+o% ratne nesta+ilnosti sre&i-n/e Itali/e i pote-ko5a ko/e i(a/, ta(o-n/a tri-ta i1(eF, 4V$ i 4VI$ stol/e5aA pala i potran/a 1a koo($ Leno(en s(an/en/a stanovni-tva , seli(a 1apa&ne Istre ni/e seA (eF,ti(A lo-e o&ra1io na one ko/i s, ostali na sel, /er s, sve +ol/e iv/eli o& pro&a/e stoke i &rva Vene2i/i$ Ne&ostatak pre*ra(+eni* proi1vo&aA po%otovo vinaA ko/i(a s, se opskr+l/ivali tran1itni +ro&oviA na&o(/estila s, sela 8opar-tine i Piran-tineA , ko/i(a ni/e +ilo G&epresi/eH$ XVI. stoljee esnaesto stol/e5e 1apoelo /e (letako)*a+s+,r-ki( rato( ko/i /e tra/ao %o&ina(a$ Ispreki&ani s,ko+i &oveli s, &o sla+l/en/a tr%ovine , s/everno/ Istri i ,sporili ,1let 8opraA ali na/vi-e s, po%o&ili sre&i-n/i &io pol,otoka te kra-ko i po%ranino po&r,/e$ Bo&ine epi&e(i/a k,%e op,sto-ila /e P,l, i okolna sela$ I1(eF, !?0$ i !?3$ !@@$ 1a+il/eeno /e ni1

pre*ra(+eni* nesta-i2aA o& ko/i* se na/%ora &o%o&ila &o+l/a ,sli/e&ila s, &va &esetl/e5aA o& 1a,vi/ek pro(i/enila$ !@E$ &o

!?#$ %o&ine$ Nakon to%a te-ko% ra1)

!!@$A , ko/i(a se pose+no ne spo(in/, tee

kri1e$ Stanovni-tvo re%i/e ponovno poin/e rastiA iako se o&reFena ta(o-n/a privre&a potp,no i Pove5an/e stanovni-tva ,sli/e&ilo /e nakon posre&no% &/elovan/a vla&a/,5i* sila i , (letako( i , *a+s+,r-ko( &i/el, pol,otokaA ko/e s, potakn,le &ola1ak kolona , re%i/,A novi* l/,&i i1 ,n,tarn/e% &i/ela Dal(a2i/e i 1apa&ne =osneA po&r,/a , sastav, <rvatsko)U%arsko% 8ral/evstvaA ko/i s, +/eali pre& sve e-5i( os(anli/ski( pritisko($ U pa1inski s, okr,% pre(/e-teni stanovni2ii1 Like i 1apa&ne <rvatske IBorski kotarJA a , (letak, Istr, sti1ale s, i1+/e%li2e ko/i s, prola1ili kro1 vene2i/anske &al(atinske pos/e&eA na1vani Vlasi(a /er s, pot/e2ali i1 planinski*A &inarski* po&r,/a$ =ro/ kolona , ra1&o+l/, o& !?"$:?!$ &o !!"$ Rtoliko /e narastao &a /e pro(i/enio etnik, >i1iono(i/, istarski* selaA po%otovo , 1apa&no( i sre&i-n/e( &i/el, pol,otoka$ I , 4V$ stol/e5, +ilo /e or%ani1irani* i(i%ra2i/a Inpr$ , =,/-tiniJA ali s, to ,%lavno( +ili osa(l/eni sl,a/evi$ 7asovna koloni1a2i/a poin/e nakon 0 !$ 0 3$ i , vri/e(e 8an&i/sko% rata I 0E!$ 066$J$ Nakon seli(a i1nena&a opa&a$ U ti* !?"$ i protee se ,%lavno( kro1 etiri ra1&o+l/a' poetak 4VI$A &r,%i &io 4VI$ stol/e5aA ra1&o+l/e nakon rata 03"$:3!$ +ro/ i(i%ranata , !?"$ (o%la i(ati !" %o&ina koloni1a2i/e vi-e /e , Istr, sti%lo oso+a ne%o -to i* /e !#"$A 1a*val/,/,5i koloni1a2i/iA +ro/ /e stanovnika porastao

ta(o &ota& iv/elo$ N/i*ov /e &ola1ak o+il/eio &e(o%ra>ski rast$ Istra /e otprilike !!$""" stanovnikaA a oko na #!$"""$

Nasel/avan/e( Istre , &r,%o/ polovi2i stol/e5aA vla&ari s,A pri/e sve%a (letakiA el/eli o/aati pol/oprivre&, proi1vo&i(a ko/i s, se ,1%a/ali , 4V$ stol/e5,A &akle po/aati ,1%o/ itari2a Iko/e s, stalno ne&osta/ale , re%i/iJA (aslinarstvo Iproi1vo&n/a ,l/a +ila /e na/renta+ilni/aJ i vino%ra&arstvo Itra&i2ionalni sektorJA o&nosno kr,*A vino i ,l/e$ Vene2i/i /e +ilo , interes, pos/e&ovati &o+ro nasel/en, Ii na*ran/en,J pokra/in, i 1+o% si%,rnosni* ra1lo%a i 1+o% to%a -to /e Istra o&,vi/ek s(atrana pro&,etko( venetske la%,ne$ No stvarnost /e +ila sasvi( &r,ki/a$ Z+o% &epop,la2i/ski* kri1a sve /e vi-e +ilo neo+raFeni* povr-ina$ Ni/e +ilo /e&nostavno iskori/eniti korov na kra-ko( 1e(l/i-t, ko/e /e sa(o po se+i +ilo nepo%o&no 1a ,1%o/ itari2a$ Usprkos povlasti2a(a i o&reFeno/ po(o5i ko/, s, &o+ili o& (letaki* vla&araA l/,&i ko/i s, &ola1ili , Istr, na-li s, se pre& %ole(i( 1a&atko( pretvoriti -ikar, , plo&no 1e(l/i-te$ U 4VI$ stol/e5,A kao -to s(o rekliA &o%o&ile s, se &vi/e >a1e koloni1a2i/e , prvo/ i , &r,%o/ polovi2i stol/e5a$ 9& !0"$ &o !3"$ nenasel/ena po&r,/a pop,n/avana s, 1a/e&ni2a(a &o-l/a) ka ili sk,pina(a o+itel/i$ U posl/e&n/i( &esetl/e5i(a to%a stol/e5a /avl/a/, se prve ra1(iri2e i1(eF, Gstaros/e&io2aH i Gpri&o-li2aH$ ;e&an o& %lavni* ra1lo%a s,ko+a +io /e ra1liito poi(an/e naina iskori-tavan/a po&r,/a$ Z+o% %ospo&arsko% prestr,kt,riran/a P,le i PoreaA nasel/eni2i i1 prvo% valaA , ra1&o+l/, o& !?"$ &o !0"$A ko/i s, se +ro/ano prepolovili , o&nos, na pret*o&no stol/e5eA ,s(/erili s, se na ,1%o/ kr,pne i sitne stoke te na iskori-tavan/e -,(aA 1a&ovol/ava/,5i tako pri(arne potre+e %lavno%a %ra&aA Vene2i/e' &rvo 1a %raFevinarstvo i o%r/ev Ivolovi s, se koristili 1a pri/evo1 tr,pa2a i1 ,n,tra-n/osti pol,otoka &o pose+ni* o+alni* (/esta na1vani* Gkari%a&oriHJ i (esoA naravno$

Takva se &/elatnost ,savr-ila na 2i/elo( 1apa&no(e po/as, pol,otokaA &ok se , s/everno( &i/el, i &al/e proi1vo&ilo vino i ,l/e$ Ta /e &/elatnost &op,n/avala %ospo&arski ivot %ra&ova i/a se privre&a te(el/ila na soli I, ono vri/e(e 8oparA PiranA 7il/e i I1olaJ$ U ra1&o+l/, o& !0"$ &o !6"$ , Istr, &ola1e nove sk,pine stanovnikaA ne sa(o VlasiA ve5 i Br2iA 7leaniA =olon/e1i$ 9ni ,s(/erava/, ra1vo/ pol/oprivre&e pre(a neki( novi( proi1vo&i(a ko/i &o+iva/, po&r-k, (letaki* vla&araA ali ne i pri&o-lo% stanovni-tva i1 prvo% vala i ,pravl/ako% stalea P,le i Porea$ Ta(o-n/i( /e (o5ni2i(aA iako i* /e +ilo os/etno (an/e ne%o stotin, %o&ina pri/eA +ilo isplativi/e spek,lirati na tr%ovini stoko( i &rvo($ Z+o% to%a /e &o-lo &o otvoreno% s,ko+a i1) (eF, &va s,protna poi(an/a ra1vo/a 1apa&no% pri(or/aA ko/i s, proi1veli itav ni1 lokalni* arki$ 8oloni1a2i/a /e tako &ose%n,la svo/, kra/nost$ Ni/e vi-e +ilo &ovol/no ,vo1iti l/,&e na pol,otokA tre+alo /e pro(i-l/ati o novo( nain, kori-ten/a res,rsaA pri/e5i i1 niskorenta+ilno%a %ospo&arstva , visokorenta+ilno ko/e +i o(o%,5ilo opstanak ve5e( +ro/, stanovnika$ To seA (eF,ti(A ni/e &o%o&ilo$ Nakon &e(o%ra>sko% rasta o& novo( kri1o( 1+o% nesta-i2a *rane +il/ei velik pa& stanovni-tva$ Sva s, pri(orska sre&i-ta os/etila te-ko5e$ U 8opr, se nakon epi&e(i/e k,%e !!E$ +ro/ stanovnika s(an/io sa !$3"" na @$!""$ PoreA Rovin/A P,la i La+in +ili s, ti/eko( vi-e &esetl/e5a i1loeni pri/etn/a(a sen/ski* ,skoka$ Pritisak %,sara po%or-ao /e stan/e , /,no/ i istono/ IstriA poni-tiv-i napore koloni1a2i/e$ Nakon >a1e rasta o& !?"$ &o !#"$A i Pa1inska /e %ro>ovi/a ,-la , ra1&o+l/e sta%na2i/e$ Vi-e /e ra1lo%a takv, stan/,' veliko pove5an/e pore1ni* &avan/a ko/e s, 1a*ti/evali vlasni2i pos/e&aA slo( tr%ovine 1+o% ,skoko%a nepri/atel/sko% &/elovan/aA (letaka o&(a1&a Iosvetniki ,pa&i na po&r,/a %ro>ovi/e nakon &otakn,o$ U 4VI$ stol/e5, istarske s, %ospo&arske po&re%i/e /asno o&reFene$ S/evern, Istr,A po&r,/e ko/e ni/e &oiv/elo +itne %ospo&arske pro(/eneA tvore 7il/eA 8oparA I1ola i Piran$ U &olini 7irne ,savr-ena /e &/elatnost -,(arstva i s/ee tr,pa2a 1a potre+e (letako% ArsenalaA a 7otov,n /e sa svo/i( okr,%o( postao sre&i-te tri-ta itari2a(a$ Zapa&na o+alaA o& U(a%a &o P,l/-tine Iri/eke Ra-eJA ,s(/erila se na ,1%o/ stoke i iskori-tavan/e &rva 1a o%r/ev 1a potre+e Vene2i/e$ U n/e1in, s, se okvir, nala1ila i neka vana pol/oprivre&na nasel/aA kao -to /e Vo&n/an$ 8ra-ka Istra o+,*va5ena Ra-porsko( kapetani/o(A istov/etna +,1etsko( po&r,/, I&o pa&ina UkeJA ostala /e (alo nasel/eno po&r,/eA s ovarstvo( kao preteno( &/elatnosti$ La+in-tin,A kao po&re%i/, ko/a se nala1ila i1(eF, *a+s+,r-ki* pos/e&aA 8varnera i Ra-ko% kanalaA o+il/eavalo /e stoarstvo i tr%ovina sa s,s/e&ni( oto2i(a$ Dvi/e s, 1ase+ne po&re%i/e +ile Pa1inska %ro>ovi/a s pripa&a/,5i( >e,&i(a i 8astavska kapetani/a$ N/i*ova s, %ospo&arstva +ila ,s(/erena na pronalaen/e tr%ovaki* i1la1a , 1apa&no/ Istri i na kvarnersko( po&r,/, Ik,pn/a ,l/a , 1a(/en, 1a (an/e vri/e&ne itari2eA ili 1a 1o+ ko/a /e +ila pose+an proi1vo& sre&i-n/e IstreJ$ !6"$J$ 8astavsk, /e kapetani/, tra&i2ionalno e(i%rantsko po&r,/e pro2es koloni1a2i/e (ar%inalno !?"$ &o !#"$A ponovno /eA ,sprkos stalno( ,voFen/, novi* kolonaA 1a+il/een pa& ,k,pno% +ro/a stanovnika$ Stol/e5e se 1avr-ilo !6E$ !60$ %o&ine$ Sav porast pop,la2i/e ko/i se !#"$ &o 0 "$ ak,(,lirao ti/eko( vi-e &esetl/e5a polako /e kopnioA tako &a se , ra1&o+l/, o&

EPUBLIKE I CARSTVA (1420. 1797.!

XVII. stoljee Ra1&o+l/e i1(eF, !#!$ i !6"$ te 0@"$ i 0@ $ %o&ine (oe se s(atrati &,%i( vre(eno( 0 !$ 0 3$ i sta%na2i/e$ Uskoki /e pritisak o+il/eio i nekoliko ,asni* %o&ina 1a l/etin, Iitna kri1a , 2i/elo/ E,ropi &eve&eseti* %o&ina 4VI$ st$J$ Vr*,na2 &epresi/e &ose%n,t /e rato( epi&e(i/o( k,%e 0@"$ 0@ $ Rat /e ,ni-tio i raselio sre&i-n/i &io IstreA &,%o po%ranino

po&r,/e i1(eF, (letaki* i na&vo/vo&ski* pos/e&a na pol,otoka$ 8,%a /e po &r,%i p,t po%o&ila 8oparA a 1ati( Novi%ra& i =rtoni%l,$ Pose+no &ra(atino stan/e +ilo /e , 8opr, %&/e /e , sve%a nekoliko (/ese2i +ro/ stanovnika pao sa E$!"" na $3"": $#""$ 9stali &io pol,otoka epi&e(i/a ni/e 1a*vatila tako &rastinoA s o+1iro( na (ali +ro/ stanovnika Io%raniila se na o+al,A na iskr2a/ni( (/esti(a ko/a s, po*aFali p,tni2i i1 Vene2i/eJ$ Nakon rata i k,%e nastavl/ena /e koloni1a2i/a o+a &i/ela Istre' (letako% i *a+s+,r-ko%$ Istra /e !#"$ i(ala v/ero/atno #!$""" stanovnikaA 0 "$ (o&a 0!$"""A a 0@?$A nakon k,%eA i1(eF, E"$""" i E?$"""$ =ila /e to na/nia toka nasel/enosti o& sre&n/e% vi/eka naova(o$ 9 ne&ostatk, l/,&i i nap,-teni( seli(a ,pravitel/i s, stalno po&nosili i1v/e-ta/e Vene2i/i i *a+s+,r-ki( veliko&osto/ni2i(a$ Novi s, koloni traeni , Dal(a2i/iA , %ranini( po&r,/i(a i1(eF, 7letake Rep,+like i 9s(ansko% .arstvaA , ko/i(a /e ivot +io teak$ To s, +ila po&r,/a I&al(atinski i *er2e%ovaki krasJ i1 ko/i* se stanovni-tvo stalno isel/avalo$ U1 t, et) nik, sastavni2,A o&,vi/ek 1van, Gvla-ko(HA +ilo /e 1a/e&ni2a ko/e s, &ola1ile i1 =oke kotorskeA a op5enito s, se o&reFivale kao GAl+an2iH +,&,5i &a se to po&r,/e 1valo 7letaka Al+ani/a$ U Istr, s, &o-le i stvarne 1a/e&ni2e Al+ana2a naseliv-i neka (/esta poreko% okr,%a I7,%e+aA 7,sale-A ValkarinJ$ U ovo(e posl/e&n/e( ra1&o+l/, koloni1a2i/e nasel/eni s,Tin/anA 8rin%aA Pi5anA P(in/ i Sv$ Petar , ,(i , *a+s+,r-ko( &i/el,A te Pore-tinaA P,l/-tinaA Dvi%ra&A Sv$ Lovre i U(a-ki okr,% , (letako( &i/el, Istre$ Za/e&ni2e &osel/enika +ile s, ,%lavno( or%ani1irane po sk,pina(a o& ? &o #": "" o+itel/i o&/e&no($ Re1,ltati nasel/avana poeli s, se os/e5ati , etr&eseti( %o&ina(a 4VII$ stol/e5a ,sprkos veliko/ nesta-i2i *rane o& 0E#$ &o 0E6$ %o&ine$ 8oloni1a2i/a ko/a /e , pret*o&ni( ra1&o+l/i(a ostavila na istarsko( teritori/, (ale preostale l/,&ske 1a/e&ni2eA poela /e &avati plo&ove$ Sre&ino( stol/e5a stari i novi stanovni2i sve se vi-e +ave o+raFivan/e( 1e(l/e$ U1%o/ (aslina pro-irio se s po&r,/a 8opar-tine I%&/e ni/e nika& prestaoJ na 1apa&no pri(or/e$ Vino%ra&ari i (aslinari stali s, ,1 +ok stoari(a$ Na svi( (/esti(a &, o+ale iskori-tavan/e -,(a i &rva sastavni /e &io svako&nevno% ivotaA ali /e poraslo 1ani(an/e i 1a pol/o&/elstvo$ Stoka ni/e vi-e +ila slo+o&na na ispa-iA 1atvarala se , 1a to pre&viFena (/esta o(eFena s,*o1i&i(a$ Neki s, se pol/oprivre&ni okr,1i spe2i/ali1irali 1a proi1vo&n/, itari2a' =,/e , it,A 7otov,n , it, i 1o+iA /,na Istra , /e(, Isa1ri/eva pri/e l/etni* s,-a ko/e s, re&ovito po%aFale ta/ &io pol,otokaJ$ U 2i/elo/ s, se ,n,tra-n/osti pol,otokaA o& =,1e-tine &o Pa1in-tine i La+in-tineA proi1vo&ile itari2e sek,n&arne vri/e&nosti I*el/&aA si/erak i &r,%eA t1v$ (/e-avineJ$ Proi1vo&n/a vina porasla /e 1a*val/,/,5i -iren/, vino%ra&a na st,povi(a Ive5a os,nanostA ve5i prinosiJ ,(/esto ,1%o/a , o+lik, %r(a$ U Gvisoki(H vino%ra&i(aA (eF, %roFe( se sa&ilo ito$ Sve te pro(/ene &ovele s, &o /aan/a preostali* sk,pina$ 8oloni1a2i/a /e %otovo potp,no prestala nakon 03"$ i 8an&i/sko% rataA ka&a s, i1 Dal(a2i/eA ali i s 8rete I, PoreJ sti%le

posl/e&n/e sk,pine i1+/e%li2a$ U i&,5e( /e &esetl/e5, I 03"$ 0#"$J , seli(a 1apoelo ra1&o+l/e sta+ilnostiA -to ne tre+a s*vatiti kao ne&ostatak (o+ilnostiA ve5 kao nov, >a1, , o&nos, na pret*o&n, ko/a /e o+il/eena stalni( &olasko( novi* l/,&i$ Sela s, poela rasti i (i/en/ati seA iako ta/ &r,-tveni pro2es ni/e +io linearan Ikao -to 5e se posli/e vi&/etiJ$ U svako( sl,a/,A o& polovi2e 4VII$ &o polovi2e i&,5e% stol/e5a &, 1apa&ne o+ale stanovni-tvo post,pno prela1i sa stoarstvaA ko/e /e &ota& prevla&avaloA na pol/oprivre&,$ Svako /e seosko po&r,/e 1a&ravalo -irok spektar &/elatnosti' o& proi1vo&n/e vina &o tr%ovine o%r/evni( &rvo( i ,1%o/e( pose+ni* itari2a$ Sve,k,pno pro(atranoA o+/e s, Istre i1la1ile i1 sta%na2i/e$ =ro/ stanovnika porastao /e s oko E!$""" i1 tri&eseti* %o&ina na 3"$""" oko -e1&eseti*A &a +i 06"$ 06!$ &ose%n,o 6"$"""$ Preokret /e 1apoeo$ XVIII. stoljee 9sa(naesto /e stol/e5e +ilo stol/e5e %ospo&arsko% i &e(o%ra>sko% ,1leta 2i/ele istarske re%i/eA ne sa(o po/e&inani* privre&ni* %rana$ 8ao -to /e i1(eF, 4VI$ i 4VII$ stol/e5a +ilo pe&eset %o&ina sta%na2i/e I !#"$ 0@"$JA tako se &o%o&ilo i na pri/ela1, i1 4VII$ , 4VIII$ stol/e5eA toni/e i1(eF, 06@$ i 06!$ te 3 !$ i 3 #$ %o&ine$ =io /e to tek privre(eni 1asto/ ko/i ni/e ,t/e2ao na el/, 1a -iren/e( (aslinika Iali i pol/a po& itari2a(a te vino%ra&aJ &, o+alno% po/asaA na 1e(l/i ko/a /e pri/e sa(o pe&eset %o&ina +ila -ikara$ Ra1vo/ /e 1a,stavila kri1a na tri-t, itari2a &eve&eseti* %o&ina 4VII$ stol/e5aA a nakon to%a s(r1avan/e (aslina 3"#$A &o%aFa/ s veo(a -tetni( posl/e&i2a(a$ Sli/e&ila /e nesta-i2a *rane 3 ?$ 3 @$ i epi1ooti/a %ove&a Ipo(or stokeJ 3 !$ 3 0$ %o&ine$ =ila s, to &va &esetl/e5a *la&ni* 1i(a ko/e s, %otovo sva%&/e pove5ale s(rtne sl,a/eveA pri/e sve%a (eF, &/e2o( Ikao na/sla+i/e( i neis*ran/eno( &i/el, stanovni-tvaJ$ 9ko 3?"$ sve se poin/e (i/en/ati$ 7aslinarstvo se ra1vi/a snani/e ne%o ika&a pri/e i &o osa(&eseti* %o&ina 4VIII$ stol/e5a potakn,to /e veliko( potran/o( istarsko%a ,l/a$ Ul/e se sa(o &/elo(ino pro&avalo na tri-t, Iprora,n koparsko%a po&estata i kapetana te(el/io se na pore1i(a prik,pl/eni( o& proi1vo&n/e i pro&a/e ,l/aJ +,&,5i &a /e ve5 ra1vi/eno kri/,(aren/e raslo ,spore&no s pove5an/e( proi1vo&n/e$ 8oliko se ,l/a preraFivalo , pre-a(a i ,pisivalo , 1a to pre&viFene pri/avni2eA ostalo /e nepo1nani2a$ U1 sl,+ene pre-eA i/i /e +ro/ neprestano rastao , 1a&n/e( stol/e5, (letake vla&avineA posto/ao /e itav ni1 skriveni*A nele%alni*$ Na/vani/a po&r,/a proi1vo&n/eA ,1 tra&i2ionaln, 8opar-tin,A postali s, Piran i Rovin/A iako s, raspola%ali s (ali( pol/oprivre&ni( okr,1i(aA te Pore-tina ko/a /e konano i1a-la i1 &e(o%ra>ske sta%na2i/e$ Sli/e&ila s, ostala pri(orska (/esta$ iren/e o+ra&ivo% 1e(l/i-ta potakn,lo /e &r,%e privre&ne %rane i pove5alo proi1vo&n/, vinaA tr%ovin, koo( i neke nove &o ta&a , re%i/i nepo1nate &/elatnostiA pri(/eri2e ,1%o/ (,rve I&,&aJ i svil2a 1a proi1vo&n/, sirove svile$ 9p5enitoA , svi( novi( ili posto/e5i( privre&ni( &/elatnosti(a ni/e posti%n,t visok st,pan/ prera&e$ Sirova se svila prevo1ila , Vene2i/, na o+ra&,A v,na /e takoFer osta/ala sirova i o& n/e s, se plele o+ine tkanine$ Iako , stalno( -iren/,A i o+rtni-tvo /e +ilo ,s(/ereno na 1a&ovol/avan/e lokalni* i *itni* potre+a I+ilo /e (no%o postolaraJ$ Istra /e nastavila k,povati %otove proi1vo&e i r,kotvorine na veliko(e vene2i/ansko( tri-t, I+lisko( i &ost,pno(JA , Trst, ko/i /e 3 6$ postao slo+o&na 2arinska l,ka i ostali( /a&ranski( tri-ti(aA kaoA napri(/erA na sa/(, , Seni%alli/i Io&la1ilo se i na

,&al/eni/e sa/(oveA npr$ , =ol1anoJ$ Iako /e Istra +ila velik i1vo1nik &rvaA ,vo1ila /e &rvne preraFevine' na(/e-ta/A +aveA v/e&raA ak i o+raFene &askeA 1ati(A naravnoA sve vrste tka) ninaA o& &ra%o2/eni* svila i +rokata &o +ar-,naA ra1ne vrste -e-ira i kapaA pre&(ete o& ke) ra(ike i1 Ro(a%ne IG+,kaleteH i1 >olklorne tra&i2i/eJ$ Velike koliine e-n/aka k,povale s, se , P,%li$ Pri(orski %ra&oviA s Rovin/o( na el,A poev-i o& 3?"$:@"$A &oiv/eli s, prav, revol,2i/, , ri+arstv,A pove5an ,lov plave ri+e i ekspan1i/, kon1ervirane ri+e$ Slane sr&ele , +ava(a postat 5e /e&no o& na/po1nati/i* istarski* proi1vo&a ne sa(o , s,s/e&ni( pokra/ina(a IL,rlani/aA VenetoA Ro(a%naJA ve5 i , Lo(+ar&i/i i , sre&i-n/o/ Itali/i IU(+ria i La1ioJ$ In&,stri/a slane ri+e Isr&eleA in5,niA sk,-eJA /er /e &oista ri/e o in&,stri/i , pre&in&,stri/sko &o+aA ra1vila se na/pri/e , Rovin/,A a 1ati( se pro-irila na PoreA Piran i P,l,$ U Rovin/, +ro/ ri+arski* +ro&i2a vrto%lavo raste , 2i/elo( 4VIII$ stol/e5,$ Istarska /e slana ri+a Isl,+eno pro&avana , Vene2i/iA a kri/,(arena sva%&/e +,&,5i &a /e proi1vo& +io opore1ovanJ o&%ova) rala potre+a(a +r1o rast,5i* tri-ta$ Z+o% ,voFen/a k,k,r,1a i palente , pre*ra(+ene svr*eA +ro/ stanovnika , stalno( /e porast,A pri/e sve%a na po&r,/, Pa&ske &oline$ Inae sla+a po) tro-n/a (esa , ti( po&r,/i(a &o&atno se s(an/ila /er s, ispa-e pretvarane , o+ra&ivo 1e(l/i-te na ko/e( se sa&io k,k,r,1$ Da +i se na&o(/estilo ne&osta/,5e (esoA pove5ala se potran/a 1a slano( ri+o( kao proteinski( na&o(/esko($ Velik, /e korist o& takva stan/a na tri-t, i(ao Rovin/ , ko/e( se ,pravo +ila ra1vila nova te*nika ri+aren/a ko/a /e +itno pove5avala koliine ,lovl/ene plave ri+e Iprava stvar , pravo vri/e(eJ$ Rovin/ /e tako postao na/&ina(ini/e istarsko sre&i-te , 4VIII$ stol/e5,$ N/e%ovo se %ospo&arstvo +r1o prila%o&ilo potre+a(a tri-ta i ,s(/erilo na tr%ovin, ,l/e(A slano( ri+o(A %raFe vinski( ka(eno( Ine sa(o ka(eni( +lokovi(aA ve5 i vapno( 1a potre+e Lerrare i Ro(a%neJ$ Bra&i5 /e postao na/nasel/eni/e istarsko (/esto te /e s oko @$0"" stanovnikaA koliko i* /e i(ao 0E!$A 3 "$ pre-ao na !$0""A a 3#"$ ak " $"""A &ok se 8opar vrtio oko +ro/ke o& E$!""!$""" stanovnika$ Ri+arstvo /e potakn,lo ra1vo/ po(orstva i ,pora+, ve5i* +ro&ova$ Rovin/ski s, kapetani , osa(&eseti( %o&ina(a ovo% stol/e5a re&ovito plovili Sre&o1e(l/e(A tako &a /e kanonik An%elini (o%ao slo+o&no 1a(oliti pri/atel/aA kapetana =en,ssi/aA &a (, ne-to k,pi na lon&onsko( tri-t,$ Rovin/ski ,1let posre&no /e &/elovao i na Pore , ko/i s, po*rlili ri+ari i po&,1etni2i ko/i s, se , Rovin/, os/e5ali vi-ko( ili i( /e %ra& postao preti/esan$ 8opar /e ostao i &al/e na/vani/i %ra& (letake pokra/ineA s na/,%le&ni/i( ple(stvo(A na/po1nati/i( -kola(a i intelekt,al2i(aA ali n/e%ovo %ospo&arstvo ni/e vi-e +ilo ono i1 4VI$ stol/e5a$ In&,stri/a soli 1apala /e , sta%na2i/, i tek /e kra/e( 4VIII$ stol/e5a &o+ila nov, sna%,A na poti2a/ (letake &rave$ Piran /e +io p,no &ina(ini/i %ra& , ko/e( se tra&i2ionalno o+avl/alo vi-e %ospo&arski* &/elatnosti Ikvalitetna proi1vo&n/a soliA ,l/aA vinaA 1ati( o+rtni-tvoA ri+arstvo i o& to% stol/e5a koarstvoJ$ Nakon ,spona Trsta , -e1&eseti()se&a(&eseti( %o&ina(a 4VIII$ stol/e5aA sva s, se istarska %ospo&arstva ,s(/erila pre(a to(e novo( tri-t,$ Tr%ovako sre&i-te ko/e /e ,trostr,ilo svo/, veliin,A ,pi/alo /e %otovo 2i/el, istarsk, proi1vo&n/, itari2aA 1o+i 1a kon/eA sirovi* tkanina te velike koliine vina i ra&ne sna%e$ 8ra/e( stol/e5a (ale (an,>akt,reA po&r,ni2e tr-5anski*A poin/, &/elovati , 8opr, i Piran,$

U ra1&o+l/, o&

3?"$:@"$ &o

30"$:#"$ , svi( se istarski( po&re%i/a(a po/avl/,/, 1nakovi

/ako%a %ospo&arsko% i &e(o%ra>sko% ,1leta$ Pa1in-tinaA =,1etski kras i La+in os/e5a/, korist o& ra1vo/a Ri/ekeA slo+o&ne tr%ovake l,ke i ko(er2i/alno% sre&i-ta kro1 ko/i prola1i ro+a i1 p,no -iri* %ospo&arski* po&r,/a o& pri/a-n/e%aA o%ranieno%A kvarnersko% o+alno% po/asa$ I P,la rasteA iako /e /o- &aleko o& velike P,le i1 4IV$ stol/e5a$ PoreA iako /o- ,vi/ek (ali* &i(en1i/a sa $!"" $#"" stanovnikaA preporoFen /e %ra& nakon %otovo potp,ne &epop,la2i/e 0@"$ Ipreiv/elo /e sve%a &va&esetak stanovnikaJ$ U 4VIII$ i nestanka 1+o% epi&e(i/e k,%e vanosti , re%i/i$ K$%&' 17(0-1(17 Ra1vo/ Istre 1a(/etl/iv /e po ,r+anistiko( -iren/,A ar*itekt,ri I(no%o novi* ,pni* 2rkvi , %ra&ovi(a i seli(aJ i ,(/etnosti$ U1 Gsl,+enoH %ospo&arstvoA ono ko/e +il/ee vla&ariA &/e) lovala /e siva ekono(i/aA kri/,(aren/e$ Po1nati s, sa(o n/e1ini okviriA ali posl/e&i2e s, vi&l/ive , ivotno( stan&ar&, stanovnikaA pos/e&ovan/, l,ks,1ni* &o+ara veliko% +ro/a %ra&ski* i r,ralni* o+itel/i I&o po&ataka se &ola1i preko opor,ka i1 to%a &o+aJA , po+ol/-ani( ,v/eti(a stanovan/aA a ne sa(o , &e(o%ra>ski( po&a2i(a$ 9& 6"$""" stanovnika koliko /e otprilike i(ala pre-la ?"$""" %o&ine 06"$A Istra /e &osti%la ""$""" ne%&/e 3E"$ i 3#"$ Ra1vo/ potie raspoloivost ito( i k,k,r,1o(A ,ve1eni( po

stol/e5, , Pore, /e nastao ple(i5ki stale ko/i /e nakon koparsko% i piransko%A postao tre5i po

nisko/ 2i/eni i1 venetski* ni1inaA te ve5e novane (o%,5nosti stanovni-tva$ .i/elo /e ovo stol/e5e o+il/eeno rasto( +ro/a +ratov-tinaA t1v$ laiki* -kola ko/e se po/avl/,/, ne sa(o , %ra&ovi(aA ve5 i , seli(a$ Pro2/en/,/e se &a /e , (letako/ Istri &/elovalo vi-e o& 3"" laiki* -kolaA a , 2i/elo/ re%i/i vi-e o& #!"$ To s, sre&i-ta reli%io1no% i p,ko% ok,pl/an/a 1a/e&ni2eA ali i (/esta na ko/i(a se sk,pl/a %ospo&arska (o5 , nov2, i 1e(l/i-no/ i(ovini$ =ratov-tineA &akleA nis, +ile sa(o (/esta i1raavan/a reli%io1ne privrenostiA ve5 i kre&itne ,stanove$ Potkra/ stol/e5a %ospo&arski ,1let sla+i$ 8ri1a , opskr+i i nesta-i2a *rane na e,ropsko/ ra1ini kra/e( -e1&eseti* %o&inaA pove5ava/, 2i/en, itari2a$ 7no%e s, istarske 1a/e&ni2e spa-ene o& %la&i 1a*val/,/,5i posre&ovan/, (letako% ,re&a (2agistrato) 1a ito$ Ta kri1aA (eF,ti(A ni/e toliko 1a,stavila ra1vo/ , re%i/i koliko s(r1avan/e (aslina 1i(i 3# $:#?$ te ,k,pan pa& potran/e 1a istarski( proi1vo&i(a ,sprkos -iren/, Trsta$ 8ri1e osa(&eseti* i &eve&eseti* %o&ina ovo% stol/e5a &o&atno s, ,sporile rastA ali sve to ni/e +ilo ni-ta , ,spore&+i s nesta-i2o( *rane i epi&e(i/o( ti>,saA ko/e 5e tek ,sli/e&iti vratila Istr, na %ospo&arsk, ra1in, i1 +li/eska pri/e (o&erno% &o+a$ 79BU.I ZA8L;U.A8 Q Stari reim T,(ae5i pro-lostA pov/esniari s, &,%o pri(/en/ivali po/(ove i ra1(i-l/an/a tipina 1a ra1&o+l/e , ko/e( s, iv/eli$ Pro-lost /e tako nei1+/eno posta/ala o&ra1 sa&a-n/osti$ Za # ?$ # 3$ %o&ine$ Za/e&no s po(orsko( +loka&o( /a&ranske tr%ovine , &o+a Napoleona I #"!$ # @$JA ta s, 1+ivan/a 3E"$ %o&ine$ 8ra/ Gstaro% rei(aH +io /e neka vrsta

protekla s, se vre(ena ,potre+l/avali po/(ovi i kate%ori/e +lii na-o/ stvarnostiA napri(/er &ravaA na2i/aA &r,-tvene klase$ esto s, , t,(aen/, &r,-tveno% ,reFen/a pro-li* stol/e5a pri(/en/ivani s,vre(eni para(etri in&,stri/ali1irano% &r,-tva$ Pro,avan/e( &ok,(enata s*vatilo se &a s, vre(ena ko/a s, pret*o&ila (o&erno(e &o+, Iin&,stri/ali1a2i/aA ra1vo/ na2i/aA s,vre(eno &r,-tvoJ +ila ne-to sasvi( &r,%oA ne-to oso+ito$ =io /e to Gi1%,+l/eni svi/etH ko/i /e nestao (o&erni1a2i/o( &r,-tva$ S o+1iro( na pravilaA 1naen/a i vri/e&nostiA Gstari rei(H I>ran2$ ancien r3gimeJ , o&nos, na na- svi/et +io svi/et 1a se+eA o&ra1 &r,-tva ko/e /e ,velike ovisilo o pol/oprivre&i i , ko/e( s, se ,%le& i astA o&nosi spra( ivota i vlasti +itno ra1likovali o& &ana-n/i*$ V/erski os/e5a/iA ,lo%a eneA poi(an/e vri/e&nosti nov2a ili 1e(l/eA potro-na &o+raA %la&A o+il/eA l/,+avA o+itel/A &/etin/stvoA i&entitet IlokalniA stale-kiA etnikiA k,lt,rniA /e1iniJ s*va5ali s, se &r,ki/e ne%o &anas$ Istra i1 &o+a Gstaro% rei(aH ne ra1lik,/e se o& &r,%i* sre&o1e(ni* po&r,/a$ Posto/e slinosti , &r,-tveno( ,reFen/, i %ospo&arsko/ str,kt,ri s Dal(a2i/o(A pokra/ina(a 7ar2*e i Li%,riaA s /,no( Lran2,sko(A &akako ,1ev-i , o+1ir teritori/aln, rasprostran/enost svake o& n/i* po/e&inano$ Istra /e ostala po%ranino po&r,/e i , vri/e(e Gstaro% rei(aH$ Na pol,otok, /e &/elovalo ko(,nalno i >e,&alno ,reFen/e$ 7letake s, ko(,nalne ,stanove +ile s,protstavl/ene 2arski(a$ No n/e1ine ,n,tarn/e ra1likeA ,1(e li se , o+1ir 2i/eli e,ropski kontekstA nis, i1ni(ka$ Isti2ala seA a i &al/e se istieA pris,tnost ra1liiti* naro&a i /e1ika , %ra&ovi(a i seli(aA (eF,ti(A to /e o+il/e/e esto i sloeni/e svi* pri(orski* po&r,/a =altiko%a (oraA ili 8ran/ske %&/e /e , L/,+l/ani prevla&ava/,5i /e1ik +io n/e(akiA kao ,ostalo( i , Za%re+, , vri/e(e Gstaro% rei(aH$ Takv, /e1in, ra1liitost nala1i(o , 2i/elo/ 8ral/evini Pol/sko/A , (no%i( ra/nski( %ra&ovi(aA , Llan&ri/iA D,+lin,A na %rki( oto2i(a$ Pri te(el/it, pro,avan/, e,ropske povi/esti &ola1i se &o spo1na/e &a ni Istra ni/e i1ni(ka$ Uostalo(A i na /e1ino *o(o%eni( po&r,/i(a seoski /e svi/et %ovorio svo/i( pose+ni( nar/e/e( ko/i se ra1likovao o& /e1ika %ra&a)ko(,neA o& Nap,l/a ili 7ilanaA &o 7Un2*ena ili 8open*a%ena$ 9si( /e1ikaA &r,-tva Gstaro% rei(aH o+il/eava lokalni i&entitet 1a/e&ni2e$ Posto/ao /e po/a( nacijeA ali &r,ki/e s*va5an ne%o &anas$ Nis, posto/ali Vene2i/an2iA Dal(atin2iA Pa&o) van2iA 7ilane1i kao na2i/aA ve5 po&ani2i &,&aA papeA >ran2,sko% kral/aA a,stri/sko% na&vo/vo&e I, Pa1in,J$ 9&/e5a ni/e o&raavala (o&,A ne%o &r,-tveni stat,s Iple(i5A sve5enikJ ili kakv, re%ionaln, i etnik, inai2,$ U istarski( i1vori(a nala1i(o >,rlansk,A vla-k,A &al(atinsk,A istarsk, o&/e5,A -to ne (ora o+ve1no 1naiti &a /e oso+a tako o&/en,ta +ila L,rlan ili Vla*$ Po-tovan/e pravila i 1akona ovisilo /e o os/e5a/, i&enti>ika2i/e sa 1a/e&ni2o($ U Rovin/, se kri/,(arilo i i1+/e%avalo pla5an/e &,&evi* pore1a Ipore1i 7letake Rep,+likeJ na sve (o%,5e naine /er seA sve , sve(,A pla5alo ko(,nalne na(eteA ali Rovin/ani(a ni/e pa&alo na pa(et &a raspravl/a/, o svo/e( po&ani-tv, pre(a Vene2i/i i &,&,A -to s, i &oka1ali 363$ ka&a /e Serenissima prestala posto/ati$ S,verenitet se ra1likovao o& &ravl/anstvaA ko/e /e +ilo lokalnoA rovin/sko Iili p,lskoA vene2i/anskoA torinsko it&$J$ L/,&i s, pri/e sve%a +ili %raFaniA pripa&ni2i o&reFene 1a/e&ni2eA a tek poto( po&ani2iA 1a ra1lik, o& &ana-n/e% &o+a ka&a s, pri/e sve%a pripa&ni2i o&reFene na2i/eA a tek poto( stanovni2i o&reFeno%a %ra&a ili (/esta$ radovi

D,%o se , Istr, sti1alo pri/e sve%a s (ora$ S kontinenta s, &ola1ili stanovni2i 8rasaA 8ran/2i$ Prvi /e s,sret +io &akle s istarski( pri(orski( %ra&ovi(a i %ra&i5i(a$ Ur+ana /e Istra +ila 1apravo kon2entrirana na o+aliA ,kl/,iv-i i La+in ko/i se nala1i tek (alo , ,n,tra-n/osti$ Ri/e /e o &eset sre&i-taA sva po& (letako( vla-5,' 7il/eA 8oparA I1olaA PiranA U(a%A Novi%ra&A PoreA Rovin/A P,la i La+in$ Neka s, o& n/i* +ili stvarni %ra&ovi kao 8opar i Rovin/A neka (ikro%ra&ovi IPiran i PoreJA ili %ra&i5i IU(a% i Novi%ra&JA ili osta2i neka&a-n/e%a %ra&a IP,laJ$ 7il/eA I1ola i La+in +ili s, , svako( po%le&, (/esta)terreA &akle (an/e ko(,ne$ U ,n,tra-n/osti pol,otoka +ro/ni s, ka-teli i (/esta)terre$ Na/nasel/eni/a (/esta o& 4V$ &o 4VIII$ stol/e5a +ila s, 7otov,n i =,/eA a poto( Bron/anA 9prtal/A =aleA Vo&n/anA =,1et i ka-teli)%ra&i5i Pa1in-tine ) Pi5anA Brai-5eA Pa1in$ Te pol,,r+ane sre&ine i(ale s, neka o+il/e/a veliki* pri(orski* ko(,na Itr%A ,pna 2rkvaA vi/e5ni2aA lokalni ,%le&ni2iJA ali to s, pona/vi-e +ila pol/oprivre&na sre&i-ta , ko/i(a s, se prik,pl/ali ta(o-n/i proi1vo&i te s/e&i-ta ,stanova i ,prave$ 9+alni %ra&ovi:%ra&i5i +ili s, isto tako ve1ani ,1a 1e(l/, i pol/oprivre&n, proi1vo&n/, Ipri(/eri Pirana i Rovin/aJA ali /e r,ralna &i(en1i/a +ila ko(ple(entarna ostali( &/elatnosti(a' tr%oviniA o+rt,A po(orstv,A ri+arstv,$ Pri(orska sre&i-ta i ka-teli i1 ,n,tra-n/osti s(atrali s, se 1ase+ni( 1a/e&ni2a(a , o&nos, na (an/a r,ralna nasel/a kao -to s, +ila sela i seoska &o(a5instva$ Z+o% sa(e priro&e %ospo&arski* &/elatnostiA , pri(orski( /e ,r+ani( sre&i-ti(a I%ra&ovi ili %ra&i5iJ &ola1ilo &o ve5e%a &r,-tveno% raslo/avan/a$ U1 ple(i5e i pripa&nike 2rkveno% staleaA posto/ala /e (an/a ili ve5a sk,pinaA ovisno o (/esti(aA o+rtnikaA tr%ova2a na veliko i (aloA ,sl,ni* ra&nikaA po(ora2aA ri+araA solara te ,r+ani1irani* sel/aka$ 9visno o (/esti(a i >a1a(a &e(o%ra>sko%A privre&no% i &r,-tveno% rastaA o&nosno sta%na2i/eA +ro/ani s, se o&nosi i1(eF, ti* kate%ori/a (i/en/ali$ 8opar se post,pno ra1vio i1(eF, 4IV$ i 4V$ stol/e5a postav-i na/nasel/eni/i %ra& , re%i/i s na/,%le&ni/i( ple(stvo($ Ni/e sl,a/no ,pravo ta/ %ra& postao %lavno sre&i-te (letake pokra/ine$ Nakon !!E$A (eF,ti(A ni/e 1a+il/een &al/n/i ra1vo/$ Dose%n,v-i svo/, opti(aln, veliin, o& oko E$""" stanovnikaA %ra& se ni/e &al/e (i/en/ao$ U 8opr, se iv/elo o& solanaA tr%ovine i ,sl,%a +,&,5i &a /e %ra& +io sre&i-te veliko% okr,%a i na/vani/e (/esto s/everne Istre$ Svaki /e &an , 8opar ,la1ilo (no-tvo sel/akaA a i kr,* s, nosile pekari2e sa sela$ To -to /e %ra& veliino( ostao isti skoro &va stol/e5aA navo&i na 1akl/,ak &a /e n/e%ovo &r,-tvo &o) se%n,lo o&reFen, ravnote, i1(eF, %ospo&arski* (o%,5nosti i &r,-tveno% ra1vo/aA inte%rira/,5i se s pol/oprivre&ni( okr,%o($ Istovre(eno to poka1,/e neprop,snost i 1atvorenost to%a &r,-tva$ Takav &r,-tveni (o&el nai1%le& 1atvoreni*A ili veo(a (alo otvoreni* &r,-tavaA &e(o%ra>ski nepro(i/en/eni* ti/eko( stol/e5aA nala1i(o &/elo(ino i , Trst, i 7il/a(a te , La+in,$ Rovin/ /eA , o&nos, na 8oparA potp,na s,protnost$ 7/esto ko/e se o&,vi/ek +avilo ri+arstvo(A pri*vatilo /e (no%o+ro/ne &osel/enike$ Stalan ,spon , 4VII$ i &o&atno ,+r1an/e , 4VIII$ stol/e5, ,p,5,/e na posto/an/e &ina(ino% ,r+ano%a &r,-tva ko/e /e , o&reFeno( tren,tk, postalo prenap,enoA tako &a poin/e i1vo1iti kvali>i2iran, ra&n, sna%, Iri+areJ , PoreA Laan,A P,l,A Novi%ra& i U(a%$ U1 lanove ,%le&ni* o+itel/i i/a prava pot/e, i1 &avni* vre(enaA a ko/i s, /e&ini (o%li prist,piti instit,2ionalno( %ra&sko( ivot, preko ko(,nalno%

vi/e5aA , 4VIII$ stol/e5, posto/alo /e , Rovin/, veliko ,spore&no ti/elo oso+a i1,1eti* o& (o%,5nosti s,&/elovan/a , ta(o-n/o/ vlastiA ko/i s,A (eF,ti(A +ili +o%ati/i i pos/e&ovali vi-e nekretninaA 1e(l/eA po&,1etniki* &/elatnosti pa ak i ple(i5ki* tit,la ne%o lanovi vi/e5a$ Ti 5e Gnovi l/,&iH tr%ov2iA kapetaniA +il/eni2iA ali i >e,&al2i pre,1eti vlast , ,stanova(a 363$A ka&a /e ,te(el/enA na 1alask, 7letake Rep,+likeA prvi &e(okratski (,ni2ipalitet$ Velik privre&ni rast i &r,-tveni preo+raa/ Rovin/a po&s/e5a na Trst i Ri/ek,A iako /e ekspan1i/a ti* (/esta poti2ana o&o1%oA ,re&+a(a *a+s+,r-ki* vla&ara$ Ne%&/e na pola p,ta i1(eF, koparsko% i rovin/sko% sl,a/a nala1i se PiranA (an/i /a&ranski %ra&A ali o&,vi/ek +o%at 1a*val/,/,5i ,nosno/ in&,stri/i soli$ Za ra1lik, o& 8opra i 7il/a i/a /e proi1vo&n/a soli +ila neovisna i ,s(/erena na pokrivan/e potre+a kran/sko% tri-taA Piran /e +io sl,+eni &o+avl/a Vene2i/e$ U %ra&, s, tono 1nali koliko 5e nov2a Vene2i/a ,platiti , /e&no/ %o&ini$ To /e na neki nain +ilo >inan2i/sko /a(stvoA ali i o%ranien/e /er proi1vo&n/a ni/e s(/ela prela1iti o&reFen, ra1in, ko/a +i (o%la pro,1rokovati pa& 2i/ena ili potakn,ti kri/,(aren/e o&nosno nekontroliran, tr%ovin,$ Ti/eko( 2i/elo%a (letako% ra1&o+l/a s,&+ina Pirana +ila /e ve1ana ,1 ,%ovore ko/e s, sklapali vene2i/anski sl,+enik soli i (/esni proi1voFai Ikoliina i 2i/enaA &akle &o*o&ak 1a %ra&J$ =o%atstvo i ,%le& , %ra&, +ili s, ve1ani ,1 pos/e&ovan/e +a1ena i1 ko/i* se va&ila solA &ok s, solari ko/i s, , n/i(a ra&ili ,%lavno( /e&va preivl/avali$ Proi1ro&n/a soli , 8opr, i 7il/a(a &oivl/ava sta%na2i/, poetko( 4VIII$ stol/e5a ka&a /e tr%ovina s 8ran/sko(A 1+o% interven2i/a na %rani2iA prekin,ta i pre,s(/erena pre(a Trst,$ Vene2i/anski /e sl,+enik 1a sol o&l,io spasiti proi1vo&n/, ti* %ra&ova Gpo&ravl/en/e(HA o&nosno /a(e5i otk,p o&reFeni* koliina soliA kao -to se tra&i2ionalno post,palo , Piran,$ Novi o&nosi s istarski( %ra&ovi(a soli potakn,li s, %ospo&arstvo 8opra i 7il/aA ali s, istovre(eno poeli %,-iti piransk, proi1vo&n/, ko/a /e i1%,+ila svo/, &ina(inostK s(an/ile s, se investi2i/e i 1apoelo /e ra1&o+l/e propa&an/a ko/e /e tra/alo &o se&a(&eseti* %o&ina 4VIII$ stol/e5aA ka&a s, piranske solane &ose%n,le svo/ povi/esni (ini(,($ Re2esi/aA (eF,ti(A ni/e 1a*vatila %ra& i &r,-tvo , 2/elini /er s, investi2i/e spretno pre+aene na &r,%e &/elatnosti' (aslinarstvoA vino%ra&arstvo i ri+arstvo$ Se&a(&eseti* %o&ina vene2i/anski /e sl,+enik 1a sol ,veo poti2a/ni/, politik, proi1vo&n/e s >leksi+ilni/i( o&reFivan/e( &op,-teni* koliina 1a +er+,$ To /e ponovno potakn,lo 2i/el, in&,stri/, soli , ko/o/ se po/avl/,/, i strani ,la%ai$ Sva s, ,r+ana sre&i-taA s i1ni(ko( Rovin/aA po%oFena &e(o%ra>sko( sta%na2i/o( , 4VII$ i 4VIII$ stol/e5,$ =ila /e to s,&+ina P,leA PoreaA Novi%ra&a i U(a%a$ Posl/e&n/a &va %ra&a o&,vi/ek s, +ila (ikro%ra&oviA 1apravo (orske l,ke s nekoliko stotina stanovnika Iiako /e Novi%ra& +io +isk,psko s/e&i-teJA ali Pore iA po%otovoA P,la &oiv/eli s, &rastino s(an/en/e veliine i vanosti ko/e s, i(ali , sre&n/e( vi/ek,$ U 4VII$ stol/e5, P,la /e i(ala nekoliko stotina stanovnikaA a i1(eF, 0@"$ i 0!"$ Pore se sveo na nekoliko &esetaka stanovnikaA 03"$A ka&a s, se , %ra& &oselile 0!"$A &o-lo se &o posta/,5i tako sa+lasni %ra& ko/i /e ,li/evao stra* svako(e tko /e ta(o (orao &o5i sl,+ovati$ Upeatl/iv /e porast stanovni-tva ko/i /e Pore &oivio nakon $""" poetko( te (letako)kretske i1+/e%li2e$ 9& @"E" stanovnikaA koliko i* /e %ra& i(ao

$!"" $#"" sre&ino( 4VIII$ stol/e5aA ka&a sestanovni-tvo konano

sta+ili1iralo oko te +ro/ke$ P,laA Novi%ra& i U(a% isto s, tako +itno porasli ,1(, li se , o+1ir posto2iA ali ni/e&an se %ra& ni/e i1/e&naio s Poreo( , ve1i s o+novo( (alo%A ali pokretno%

,r+ano%a &r,-tva sa svo/i( ple(i5ki( staleo($ U1 8oparA P,l, i Novi%ra&A s/e&i-te +isk,pi/eA Pore /e +io /e&an o& pravi* istarski* %ra&ova$ Bra&ski vi/e5ni2i pripa&ali s, stale, %ra&sko% ple(stvaA +ili s, Gple(eniti vi/e5ni2iH$ U P,li i Novi%ra&,A ko/i s, +ili %ra&ovi)sa+lastiA takva >,nk2i/a ni/e i(ala ve5e 1naen/eA ali Pore /e veo(a +r1o vratio i1%,+l/eni ,%le& 1natno pove5ava/,5i +ro/ 1a*t/eva 1a pripa&an/e( %ra&sko( vi/e5,$ =iti Gple(eniti vi/e5nikHA pa (akar i , (ikro%ra&,A 1nailo /e ne-to , o&nosi(a s tr%ov2i(aA vo/ni2i(aA p,ki( i(,5ni2i(aA p,a) ni(aA ali i stvarni( ple(i5i(a I%ro>ovi i +ar,niJ ko/i nis, iv/eli , o&reFeno/ ko(,ni (letako% kopnaA Dal(a2i/e ili sa(e Istre$ Do 3!"$ , poreko( s, vi/e5,A 1a*val/,/,5i (no%i( &o-l/a2i(aA s/e&ili %ro>ovi i +ar,niA &oktoriA pripa&ni2i slo+o&ni* 1ani(an/a I+il/eni2iA li/eni2iJA p,kovni2iA pos/e&ni2i$ Nakon -to se novo &r,-tvo kristali1iraloA ple(i5ko se vi/e5e 1atvorilo , se+e postav-i ,stanovo( ta(o-n/e elite ko/a /e 1apravo +ila vlasnik %ra&a i %ra&sko% okr,%a , 2i/elo( 4I4$ stol/e5, Ii poetko( 44$J$ Pore se ,sp/e-no po&i%n,o i1 vlastita pepelaK , n/e(, /e stvoreno potp,no novo &r,-tvo te(el/eno na (o&eli(a Gstaro% rei(aH$ U svi( ,r+ani( ili pol,,r+ani( sre&ina(a &r,-tvo se &i/elilo pre(a tipino( o+ras2, Gstaro% rei(aH' ,%le&ni2iA p,kA sve5enstvo$ U%le&ni2i Ina1ovi(o i* takoJ (o%li s, +iti stvarni ple(i5iA o&nosno o+itel/i Itit,la se prenosila (,-ko( lini/o(J ko/e /e pri1navao vla&arA &akle &,& ili 2arska vlast I+e1 o+1ira na to /e li oso+a +ila (letaki po&anikJ$ Ple(i5ke s, tit,leA pre(a re&osli/e&, vanostiA +ile (arki1A %ro> i +ar,n$ Tit,la sa(a po se+i ni/e +ila &ovol/na 1a ,%le&$ Ple(i5i se nis, toliko ra1likovali po i(ovini Iko/a se (o%la sasto/ati o& +a1ena 1a +er+, soliA liva&aA pa-n/akaA -,(aA k,5aJA koliko po pos/e&ovan/, i priro&i >e,&alni* prava$ To /e (o%lo +iti o+ino pore1no pravo ko/e /e &onosilo stanovite pri*o&e o& sela Ipore1 na vinoA /an/a&A pera&A /a/aA lov it&$J ili pos/e& o&reFeno% teritori/a sa s,&+eno( vlasti na& stanovni2i(a sela$ lanovi koparske o+itel/ Bravisi tako s, +ili (arki1i 8ostelsko% >e,&a$ Stari tra&i2ionalni ple(i5i i(ali s, pravo +iti lanovi %ra&ski* vi/e5a ko/a s, esto na1ivana Gple(eniti( vi/e5i(aH$ U1a stvarne ple(i5eA posto/ali s, pravi %raFaniA &akle %raFani ko/i(a /e +ilo pri1nato pravo prist,pa %ra&sko( vi/e5,$ P,ani s, i n/i* s(atrali Gple(i5i(aHA iako nis, i(ali ni-ta 1a/e&niko s (arki1i(a i %ro>ovi(a$ 8opar /e +io %ra& s na/,%le&ni/i( ple(stvo($ Sli/e&io /e PoreA ali sa(o , 4VIII$ stol/e5,A te Piran ko/i ni/e +io %ra&A ve5 sa(o terraA ali s, n/e%ovi %ra&ski ,%le&ni2i +ili (eF, na/+o%ati/i(a , re%i/i$ Ple(i5ke s, o+itel/i +ile pris,tne i , Novi%ra&,A La+in,A P,li i Rovin/,$ esto s, ple(i5ke o+itel/i sklapale (eF, so+o( +rakove$ U%le&ni2i s, , svako( %ra&, na&1irali na/vani/e ,stanove kao -to s, skla&i-ta +ra-na i ita ili ko(,nalni prora,nA i (o%li s, o+na-ati vane &,nosti' /avno% +il/enikaA a&vokataA kanonika kate&raleA sve5enika$ Vi-e /e sve5enstvo +ilo , na&lenosti ,%le&nika:ple(i5a$ Sa(o /e seosko sve5enstvoA ko/e /e (oralo po1navati tako1vani ilirski /e1ik Islovenski ili *rvatskiJA +ilo r,ralno% po&ri/etla Iali ta&a i1 vo&e5i* o+itel/iJ$ P,k se , pravil, &i/elio po pro>esi/a(a' teakA ri+arA po(ora2A postolarA tr%ova2 it&$ U ve5i( (/esti(a kao -to s, +ili 8opar i PiranA p,ani s, se ok,pl/ali , %ra&ski( etvrti(a IcontradeJA tako &a s, posto/ali (/esni voFeA -e>ovi etvrti$ Botovo sva%&/e naro& se sk,pl/ao , +ratov-tineA na1vane 2ivilne -kole$ .ivilne s, -kole +ile ,stanove v/ersko% tipaA ali s, n/i(a ,pravl/ale 2ivilne oso+e$ =ile s, veo(a ra-irene po 2i/elo/ IstriA i , %ra&ski( i , seoski(

sre&ina(aA pove1ane sa ,pno( 2rkvo( ili kakvo( (an/o( 2rkvi2o(A a katka& s na/o+ini/i( spore&ni( oltaro($ Velika ra-irenost (ali* 2rkva Ii oltaraJ i o+navl/an/e stari* 2rkava i1 4VII$ i 4VIII$ stol/e5a posl/e&i2a s, -iren/a 2ivilni* +ratov-tina , to( ra1&o+l/,$ Botovo s, sve +ratov-tine i(ale 1a/e&nik, +la%a/n, i re%istar , ko/i s, ,pisivale svo/, i(ovin, Ik,5eA tereneA vino%ra&eA (aslinikeJ$ Na %ospo&arsko( plan, +ratov-tine s, &/elovale kao neka vrsta kre&itne 1a&r,%eK neke s, i1raavale o&reFena v/erska ,v/eren/aA a neke s, ok,pl/ale ra1ne &r,-tveno)pro>esionalne kate%ori/eA kao napri(/er +ratov-tina Sv$ Nikole 1a po(or2eA Sv$ Petra 1a ri+areA Sv$ 7artina 1a teake$ Dina(inost %ospo&arstvaA ko/a /e 1a*vatila Istr, , &r,%o/ polovi2i 4VIII$ stol/e5aA o&ra1ila se na ekono(sko /aan/e p,ki* slo/evaA ko/i nis, +ili ,kl/,eni , sl,+ene ,stanove Iko(,nalno vi/e5eJA a to ni/e naila1ilo na &r,-tveno pri1nan/e ni na +ol/e &r,-tvene (o%,5nosti$ U ve5i( s, se %ra&ski( sre&ina(aA pri(/eri2e , 8opr,A Piran, i Rovin/,A ra1vile GpolitikeH p,ke str,/e ko/e s, se protivile povla-teni( stalei(a$ Nova /e elitaA ko/, s, sain/avali pos/e&ni2iA pripa&ni2i slo+o&ni* 1ani(an/aA novi +o%ata-iA ali i propali ple(i5iA 1a*ti/evala vlast na& %ra&o( i lako nala1ila po&r-k, p,ka$ Za&n/e ra1&o+l/e (letake vla&avine o+il/eile s, napetosti i1(eF, vlasto&r-2a oni* ko/i s, o+ia/no +ili iskl/,eni i1 vlastiA iako s, se po +o%atstv, i ,%le&, i1/e&naili s vla&a/,5i( slo/evi(a &r,-tva$ Naro& /e vi-e p,ta na*,-kan na po+,n,A a on&a /e kra/e( svi+n/a 363$ i1 Vene2i/e sti%la vi/est &a /e &,& svr%n,t s poloa/aA &a /e Gstari rei(H prestao posto/ati i &a se 1apoelo s ,te(el/ivan/e( &e(okratski* (,ni2ipaliteta po ,1or, na Lran2,sk, revol,2i/,$ U neki( s, (/esti(aA pri(/eri2e , 8opr, i I1oliA p,ani napali po&estata i ple(i5eK &r,%&/e /eA kao , Piran, i Rovin/,A s(/ena vlasti o& sl,+ene elite na Gnove l/,&eH protekla (irno$ U neki( se (/esti(aA kao , Pore, i 7otov,n,A ta(o-n/a elita +r1o re2iklirala i na1iv %ra&sko% ili ple(iko% vi/e5a pro(i/enila , &e(okratski (,ni2ipalitetA osta/,5i na vlasti$ .i/eli /e eksperi(ent tra/ao sve%a nekoliko t/e&anaA &ok a,stri/ska vo/ska ni/e 1a,1ela re%i/, i ponovno ,spostavila stari re&$ Seoski okruzi Svi s, seoski okr,1iA r,ralna po&r,/a ko(,naA &oiv/eli &epop,la2i/, , 4V$ stol/e5,K , 4VI$ i 4VII$ stol/e5, 1a*vatili s, i* snani i(i%ra2i/ski tokoviA a , 4VIII$ stol/e5, ,sli/e&ila /e sta+ili1a2i/a stan/a pra5ena %ospo&arski( i &e(o%ra>ski( ,spono($ U sa(o( po&r,/, i , seoski( nasel/i(a (i/en/alo se stanovni-tvo i n/i*ova etniko)/e1ina pripa&nost$ Pro2es Gpro(/ene stanovni-tvaHA kako /e to neko5 na1ivala *istorio%ra>i/aA /e&an /e o& na/vani/i* tren,taka (o&erne povi/esti Istre$ P,no se pisalo o etniko( preo+raa/, sela i 2i/ele re%i/e , 4VI$ i 4VII$ stol/e5,A o sra1, i1(eF, slavenski* kolonista i &o(a5e% stanovni-tva$ Danas sve,k,pnost i(i%ra2i/ski* pro2esa ko/e na1iva(o koloni1a2i/o( Isve,k,pnost 1ato -to /e +ilo ra1novrsni* >a1a koloni1a2i/e ko/e se ne (o%, pove1ati , /e&an (o&elJA &/el,/e i &al/eA 1ani(l/ivo i otvoreno 1a povi/esno istraivan/e$ U1a sve te pro(/eneA &olaske i o&laske l/,&ski* 1a/e&ni2aA (/esni* s,ko+aA or%ani1irano% ra1+o/ni-tva , seli(aA tre+a istakn,ti &a s, , 2i/elo(e to( ra1&o+l/, o& !?"$ &o 03"$ ,stanove i o+li2i vla&an/a , svako(e po/e&ino( okr,%, ostali %otovo istiA kao -to /e isto ostalo i 1naen/e %ra&a i okr,%a$ Svaki /e okr,% Ii

svaki >e,&J +io 1ase+no po&r,/eA %otovo 1ase+an svi/et , ko/e( s, vla&ali pore1i i o+ve1e$ Dosel/eni2i s, &onosili sa so+o( svo/e o+ia/e i /e1ikA ali s, istovre(eno (orali pri*vatiti vae5a pravila (/esta , ko/a s, &o-li iv/eti$ Uklapan/e , nov, stvarnost (o%lo /e +iti &,%otra/noA naporno i tra,(atino$ Danas se sa si%,rno-5, (oe re5i &a /e ta prila%o&+a +ila ,sp/e-na /e&ino ka&a /e , Istr, &ola1ilo vi-e o+itel/i i1 isto% po&r,/aA o&nosno ka&a /e sk,pina +ila ve5 >or(irano selo o& stotin/ak l/,&i$ .i/el, koloni1a2i/, &anas tre+a pro(atrati kao velik pro2es prila%o&+e posto/e5i( instit,2ionalni(A ,pravni(A %ospo&arski( i &r,-tveni( ,stanova(a naro&a i 1a/e&ni2a &osel/enika ko/i s, sti1ali , Istr, , potra1i 1a novi( ivoto($ Na n/i* se %le&alo kao na protivnike , kori-ten/, 1e(l/e i +o%atstava I-,(eA sta&aJA kao na oso+e ko/e tre+a iskoristiti ili kao na o+ine +ro/ke ko/i(a tre+a pop,niti op,sto-eni pol,otok$ Sra1 koloni1a2i/e +io /e sve to' (/e-avina interesa vla&a/,5i*A +e1na&ni* &osel/enika i stra*a oni* ko/i(a s, o&/e&no( ,1,rpirane -,(e i pa-n/a2i$ Preko i1vora (oe se rekonstr,irati povi/est s,ko+aA propasti i ,sp/e*a$ 9pstanak po/e&ina2a ovisio /e o prila%o&+i$ Tre+alo /e pri*vatiti pravilaA o&nosno (letako pravoA a,toritet ra-porsko% kapetana I, poetno vri/e(e koloni1a2i/eA prvi* &va&esetak %o&inaJA a 1ati( po&estata$ Tre+alo /e or%ani1irati 1a/e&ni2, s naelniko( sela ,pano( ili (eri%o( sa s,2i(aA s vi/e5e( %lava o+itel/i$ P,pan /e ra1vi/ao o&nose s re>erentno( ko(,no( ili s &r,%i( seli(a$ ;e1ik %ra&a ni/e se poklapao s /e1iko( 1a/e&ni2e &osel/enika pa s, +ili potre+ni l/,&i ko/i s, 1nali ,spostaviti ko(,nika2i/,$ Nova 1a/e&ni2a /eA ,1a sve toA +ila , na&lenosti o&reFene ,pe$ Reor%ani1a2i/a ,pa prove&ena /e , 4VII$ stol/e5,A nakon Tri&entske re>or(e$ Dosel/eni2i s, tako ,ve&eni , s,stav v/ersko%a teritori/alno% ,stro/stva$ Uklapan/e , istarsk, stvarnost +ilo /e i &al/e &,%otra/an pro2esA a prila%o&+a /e tra/ala vi-e %enera2i/a$ Upravo kro1 prila%o&+, nove s, sk,pine pri*va5ale ,v/ete ko/e /e pol,otok n,&io' o+ra&a vino%ra&a i (aslinaA ne&ostatak itari2aA iskori-tavan/e -,(a i s,&/elovan/e , pri/evo1, &rva na volovski( 1apre%a(a &o ,kr2a/ni* (/esta Ikari%a&oriJ na o+aliA ,sva/an/e o+ia/a a,to*toni* sk,pina$ Z+o% &r,ki/e% /e1ikaA o+ia/a i navikaA %ra& s, &oivl/avali kao ne-to sasvi( novo i ra1liito$ Tipian /e istarski >eno(en +ro/ne +ratov-tine , ko/i(a se 1+ivao &r,-tveni ivot I, 1a/e&ni2a(a o& stotin/ak oso+aA ,kl/,iv-i ene i &/e2,A +ilo /e ak #6 +ratov-tinaJ$ Selo /e esto +ilo svi/et nasil/a s i1raeni/o( &r,-tveno( &i(en1i/o( a%resivnosti ne%o , %ra&ovi(a i ka-teli(a$ esnaesto s, stol/e5eA po%otovo &r,%i &ioA o+il/eili s,ko+i i1(eF, stari* i novi* stanovnikaA pona/vi-e i1(eF, pol/oprivre&nika i stoara$ Napetost i1(eF, ti* &vi/, sk,pina nastavila s, se &o 4VIII$ stol/e5a$ U1 to /e &, (letako)na&vo/vo&ske %rani2e posto/alo en&e(sko nasil/eA a s,ko+i s, i1+i/ali 1+o% pa-n/akaA -,(a i t1v$ nii/e 1e(l/e$ Ta&a +i se kon>likti &o%aFali na rela2i/i stoari pol/oprivre&ni2i I/e&ni s, *t/eli &ovo&iti volove na ispa-,A &r,%i sa&iti ito ili k,k,r,1J i tra/ali s, %otovo nepreki&no o& 4VI$ &o &r,%e polovi2e 4VIII$ stol/e5a$ Te-ko5e , pri*va5an/, s,stava ko/i /e svaki seoski okr,% na(etao novopri&o-li( kolonisti(aA &ovo&e &o or%ani1irano% ra1+o/stvaA po/ave ko/a /e vr*,na2 ra-irenosti &oiv/ela i1(eF, 0?"$ i 0@"$ te 3?" i$ 3@"$A &akle , tren,2i(a ka&a /e koloni1a2i/a 1avr-avala i ka&a /e poin/alo ra1&o+l/e sta+ili1a2i/e$ Ra1+o/stvo o&raava

e%1isten2i/alno nesnalaen/e i o&+i/an/e pravila ne sa(o vlastite 1a/e&ni2eA ve5 i s,ivota sa s,s/e&ni( 1a/e&ni2a(a$ S o&reFeni( porasto( proi1vo&nosti , seoski( okr,1i(a i s(an/e) n/e( neo+raFeni* povr-ina ko/e 1a(/en/,/, vino%ra&i i (aslini2iA te , skla&, s ti( stvaran/a novo% &o*otkaA >eno(en ra1+o/stva poin/e opa&ati$ I1(eF, 3@"$ i 3E"$ s(an/,/e se +ro/ s,Fen/a 1+o% nasil/a$ Ra1+o/stvo kao takvo ne nesta/eA ali opa&a n/e%ov opse% &/elovan/a$ Istro( s, &/elovale &vi/e ili tri velike sk,pine ra1+o/nikaA ko/e s, se kretale o& L,rlani/e &o 8ran/skeA napa&ale koi/e na p,t, o& Trsta &o L/,+l/ane i koristile %rani2, 1a sakrivan/e s /e&ne ili &r,%e strane$ =ila /e to neka vrsta pro>esionalno% or%ani1irano%a kri(inala$ U (letako/ Istri +ilo /e veo(a ra1vi/eno i kri/,(aren/e &,*ano(A tako &a s, ra1+o/ni2i i kri/,(ari esto &/elovali /e&ni pore& &r,%i*$ T/e&ne kronike 1a&n/e%a vene2i/ansko% ra1&o+l/a , Istri i1nose este sl,a/eve s,ko+a i1(eF, ra1+o/nika i (aevala2a , potra1i 1a kri/,(ari(a$ Istarsko se selo preo+ra1ilo i1(eF, 4VI$ i 4VIII$ stol/e5aA a &/ela l/,&ski* r,k, 1a+il/eena s, pona/vi-e , posl/e&n/i* !" %o&ina Serenissime$ Sa%raFene s, k,5eA 2rkveA seoski p,tovi$ Svako /e selo o&re&ilo po&r,/a iskori-tavan/a' po/ila 1a stok,A pol/a sa ito(A vino%ra&eA pre%raFene terene na ko/i(a se &rala stokaA 1a/e&nik, ispa-, i -,(e ko/i(a s, se koristile 2i/ele 1a/e&ni2e$ Sa%raFeno /e na tis,5e kilo(etara (eFa-ni* s,*o1i&a ko/i(a se o&reFivala priro&a pol/a I1a o+ra&,A o&nosno 1a stok,J i vlasni-tvo$ .i/eli /e ta/ pro2es &oveo &o inte%ra2i/e i1(eF, neka&a-n/i* i(i%ranata i stanovnika %ra&ova$ =o%ati/i sel/a2i o&la1ili s, , %ra&ove ra&i sklapan/a poslovaA k,pn/e 1e(l/e i stokeA ,pisivan/a i(ovine ko& /avni* +il/enika ili sastavl/an/a opor,ke$ Upravo i1 +il/eniki* spisa proi1la1i velik st,pan/ inte%ra2i/e ra1ni* 1a/e&ni2a ko/e s, iv/eleA napri(/erA na po&r,/, P,l/-tineA i1(eF, Gvla-keH 7arane i Lo+orikeA istroro(anski* Baliane i i-ana i 2rno%orskopravoslavno% Pero/a$ !eudi 7letaka /e Istra i1(eF, 4VI$ i 4VIII$ stol/e5a i(ala sva o+il/e/a >e,&ali1(a 1apa&ne E,rope$ 8(etstvo , sre&n/ov/ekovno( o+lik, ni/e vi-e posto/aloA a ve1e i1(eF, sel/aka i 1e(l/e te sel/aka i vlasteleA post,pno s, osla+ile$ Ne%&/e oko 4V$:4VI$ stol/e5a o+ve1e sel/aka poele s, se s(an/ivati i svele s, se na pla5an/e o&reFeni* pore1a , nat,ri IstokaA vinoA itoA &rvoJ i ra& na >e,&alno( i(an/, , o&reFeno vri/e(e$ VlastelinA o&nosno ,pravitel/ >e,&alno% i(an/aA 1a&ravao /e s,&+en, vlast 1a prekr-a/e i ka1nena &/ela (an/e vanostiA &ok /e , sl,a/evi(a ,+o/stva s,Fen/e Iistrane ra&n/eJ +ilo , na&lenosti koparsko% s,2a$ Ra1lika i1(eF, sel/aka i1 Rovin/sko% Sela i 8an>anaraA &va ra1(/erno +liska (/estaA sasto/ala se , re>erentno/ vlasti' ko(,na Rovin/ 1a prve i ,pravitel/ Dvi%ra&sko% >e,&a 1a &r,%e$ Za istarsko &r,-tvo , vri/e(e Gstaro% rei(aH (o&a +i ,(/esto (letako)*a+s+,r-ko%a politiko),pravno% &,ali1(a +ilo +ol/e %ovoriti o >e,&alno/ i ko(,nalno/ Istri$ 7letaka se Istra prostirala na 3!33T povr-ine pol,otoka I+e1 8rasa i Ri/ekeJA a ko(,nalna /e Istra Is %ra&ovi(a i %ra&ski( okr,1i(aJ 1a,1i(ala oko 0@T po&r,/a na ko/e( /e iv/elo otprilike 0!T ,k,pno% +ro/a stanovnika$ Le,&ali1a( /e &akle +ioA ,kl/,iv-i i po&r,/e Pa1inske %ro>ovi/e s pripa&a/,5i( >e,&i(aA (an/inski (o&el &r,-tveno% ,reFen/a re%i/e$ Ni/e

/e&nostavno o&re&iti tone %rani2e i1(eF, ko(,nalno% i >e,&alno% &i/ela /er s, na po&r,/, 8astavske kapetani/e i sa(e Pa1inske %ro>ovi/e posto/ale (ale ko(,ne Ipri(orske ko(,ne kao 7o-5eni2eA =rseA LovranA Ri/ekaA VoloskoA ili 8astav i Veprina2 , ,n,tra-n/ostiA te nasel/a kao -to s, Brai-5eA Pi5anA Tin/anJ , ko/i(a /e ko(,nalni ivot +io , 1aetk,A kao -to /e to opisao .a(illo De Lran2es2*i$ Takvo se ko(,nalno ,reFen/eA (eF,ti(A ne (oe ,spore&iti s oni( , %ra&ovi(a i %ra&i5i(a (letake Istre$ Istovre(enoA koparski /e %ra&ski okr,% +io optere5en >e,&alni( o+ve1a(a$ Doslov2e svako selo (oralo /e ple(i5ki( o+itel/i(a BravisiA 7an1iniA Ver1iA .arliA ko/e s, i(ale neke (ale vlastelinske tit,leA %o&i-n/e pla5ati o&reFena >e,&alna prava , o+lik, pravdi I, pera&iA /a/i(aA vin,A ,l/, i it,J$ Dvanaest %lavni* >e,&alni* /,ris&ik2i/a IiliA /e&nostavni/eA >e,&aJ , (letako( &i/el, pol,otoka (oe se o&re&iti pre(a vlasnik,$ Posto/ali s, veliki >e,&i vene2i/anski* patri2i/aA k,pl/eni oko !@"$ ka&a s, o&reFena ra1%ranien/a i ovlasti i1(eF, (letako% i *a+s+,r-ko% s,vereniteta$ =ar+anski /e >e,& pripao o+itel/i Lore&an &i Santo Ste>anoA Svetvinenat i Viina&a o+itel/i Bri(ani &i San L,2aA Zavr-/e o+itel/i .ontarini$ =ilo /e vano &a =ar+an i Svetvinenat kao po%ranini >e,&i +,&, , r,ka(a vene2i/anski* o+itel/iA kao -to /e +ila vana pris,tnost (letaki* >e,&ala2a , &olini ri/eke 7irne$ Istarski >e,&i 1a 7leane nis, +ili pose+no &o*o&ovniA po%otovo ka&a se ,spore&e s pos/e&i(a na venetsko( kopn,$ 9+itel/ Lore&an /eA pri(/eri2eA ostvarivala ve5, korist o& &rva 1a o%r/ev ne%o o& pore1a , vin, i it,A iako /e +ilo pok,-a/a o+nove %ospo&arstva pokretan/e( proi1vo&n/e soli i ,spostavo( riini* pol/a na ,-5, ri/eke Ra-e$ Pri*o&iA &akleA nis, +ili oso+ito velikiA ali , o&nos, na pri*o&e istarsko)(letaki* ple(i5a i na raspoloive res,rseA vene2i/anski s, ple(i5i ostvarivali p,no vi-e koristi o& &r,%i* ta(o-n/i* >e,&ala2a$ 9& istarsko% ple(stva ko/e /e pos/e&ovalo vani/e >e,&eA tre+a istakn,ti (arki1e Bravisi i n/i*ov 8ostelski (arke1atA 1a/e&ni2, raspr-eni* sela i1(eF, koparsko%a %ra&sko% okr,%aA Ra-porske kapetani/e I&akle =,1et sa svo/i( po&r,/e(J i %rani2e na&vo/vo&ski* pos/e&a$ 9+itel/ Bravisi iv/ela /e , 8opr, i osi( pri*o&a o& pravde IvinoA ,l/eA &rvoA sitna stokaJ pos/e&ovala /e +a1ene 1a +er+, soli$ ;e&ini ple(i5i ko/i s, iv/eli na svo( >e,&, +ili s, %ro>ovi Rotta i1 7o(/ana i %ro>ovi Oal&erstein Iili =oltristanJ i1 Rai2a$ U o+a sl,a/aA s o+1iro( na (ali +ro/ stanovnikaA ra&ilo se o ple(i5i(a s prilino skro(ni( pri*o&i(aA ,sprkos n/i*ovo/ tit,li$ Pivotni stan&ar& Oal&ersteinovi* +io /e tek ne-to +ol/i o& ono% n/i*ovi* sl,%,$ Dr,%a s, sela)>e,&i +ili (ali pos/e& Bra&ine koparske o+itel/i 7orosiniA poto( rovin/ske o+itel/i .ali>>iA te i(an/e L,ntane koparski* %ro>ova =orisi Io& !6!$ ka&a /e pos/e& ,te(el/enJ$ Dvi%ra& /e +io pose+an sl,a/ kao >e,&alna /,ris&ik2i/a koparske ko(,ne ko/a /e ta(o slala svo/e% ,pravitel/a ko/i /e i1a+ran , re&ovi(a ta(o-n/i* patri2i/a$ 9& 2rkveni* >e,&alni* /,ris&ik2i/a preiv/ela /e sa(o (ala Vrsarska ,pani/a , pos/e&, poreki* +isk,pa I1nani i kao vrsarski ,paniJA ko/, /e (letaka vlast ,kin,la 33#$ , sklop, op5e politike ,ki&an/a 2rkvene i(ovine$ Nakon to%a /e Vrsar postao provin2i/sko i1aslanstvo po&lono ,pravi koparsko%a po&estata i kapetana$ Posto/ao /e /o- >e,& Sv$ 7i*ovila na& Li(o(A vlasni-tvo +ene&iktina2a i1 sa(ostana Sv$ 7ati/e i1 7,ranaA ko/i /e 33?$ k,pila o+itel/ .oletti i1 .one%liana$ U &r,%o/ polovi2i 4VIII$ stol/e5a

(otov,nska /e o+itel/ Polesini %raFani 8opra i Porea &o+ila tit,l, (arki1a i nekoliko sela na %rani2i s Pa1insko( %ro>ovi/o($ 9r%ani1a2i/a r,ralno% &r,-tva na ve5i( >e,&i(a +ila /e slina ono/ , &r,%i( seli(a i ka-teli(a$ VrsarA SvetvinenatA Viina&aA Zavr-/eA =ar+an i 7o(/an pre(a tipolo%i/i nasel/a &/el,/, kao ka-teli$ U Svetvinent, /eA pri(/eri2eA &/elovalo Vi/e5e stara2a ko/e /e svake %o&ine ov/eravalo stat,tarne o&re&+e >e,&alne /,ris&ik2i/eA o&reFivalo l/,&e ko/e /e tre+alo poslati , Vene2i/, o+i) tel/i Bri(ani ra&i postavl/an/a 1a*t/evaA i(enovalo &va s,2a 1a r/e-avan/e (an/i* sporovaA ko/i s, &/elovali 1a/e&no s >e,&alni( kapetano(A o&nosno postavl/eni( ,pravitel/e($ Vi/e5e /eA ,1 toA i(enovalo &va p,ka pre&stavnika ko/i s, %a sa1ivali$ =iralo /e oso+, 1a&,en, 1a skla&i-te itaA pro2/enitel/e vri/e&nosti 1e(l/i-ta i i(ovineA 2rkven/akaA or%,l/a-aA potvrFivalo kir,r%a ko/e% /e o&a+irala o+itel/ Bri(aniA o&o+ravalo +oravak o+rtnika i o&reFivalo 2i/ene itari2aA vina i ,l/a$ Sve , sve(,A prilino ne1avisna 1a/e&ni2aA (no%o vi-e o& ono%a -to +i se (o%lo pretpostaviti 1a neki >e,&alni pos/e&$ Svetvinenat /e +io veliki >e,&A a Bri(ani s, +ili &aleko , Vene2i/i$ N/i*ov ivot ni/e 1asi%,rno ovisio o pri*o&i(a to% istarsko%a >e,&a$ Stan/e /eA (eF,ti(A +ilo posve &r,ki/e na (ali( >e,&i(a ili seli(a)>e,&i(a %&/e s, sel/a2i)k(etovi /ae iskori-tavani i o& n/i* se 1a*ti/evalo vi-e pore1a i ra+ote$ Stanovni2i koparsko%a seosko% okr,%a po&nosili s, na/ve5e pore1no optere5en/e na ra1ini 2i/ele (letake provin2i/eA a (o&a i 2i/elo% pol,otoka$ "advojvodski #osjedi Za*val/,/,5i nasel/avan/,A , Pa1insko/ s, se %ro>ovi/i , 4VI$ stol/e5, nasel/a poela ra1likovati$ Bo&ine !3#$ spo(in/, se etiri kate%ori/e nasel/eni* (/esta' %ra&ovi IStattJA a +ila s, tri' Pi5anA Brai-5e i Tin/anK %ra&i5i I StadtlJ Pa1inA =era(A LovranK 1a/e&ni2e I4omaunJ , ko/e s, spa&ali P(in/A Stari Pa1inA Lin&ar i =ol/,n i seo2a I5lek+enJ 8a-5er%aA TrviA 8rin%aA NovakiA =or,tA =rse5$ U 8astavsko/ s, kapetani/i posto/ale ko(,ne 8astavA Veprina2A 7o-5eni2e i Ri/eka$ U 4VII$ stol/e5, Pa1in se pro-irio i ,-ao , kate%ori/, %ra&ova$ U stvarnosti ta s, (/esta +ila ka-teli /er /e n/i*ova &r,-tvena i instit,2ionalna or%ani1a2i/a +ila /o- &aleko o& one , pri(orski( %ra&ovi(aA iako neki o& n/i* INovi%ra& i U(a%J nis, +ili (no%o ve5i o& ka-tela$ Is*itreno +i +ilo ova (/esta &e>inirati kao r,ralne sre&ine$ Tipolo%i/a o&reFeni* sre&i-ta i(ala /e , stvarnosti svo/, vri/e&nost i prika1ivala /e &r,-tveno stan/e *a+s+,r-ki* pos/e&aA /e&nako kao , ostalo( &i/el, Istre po& 7leani(a$ U +isk,psko(e s/e&i-t, Pi5n, i , Brai-5, &/elovale s, sve &r,-tvene str,kt,re karakteristine 1a prave %ra&i5e' o&reFeni o+rtniki slo/A 2rkveni ,%le&ni2iA (alo+ro/no ple(stvo$ =ili s, to %ra&i5i ,n,tar %ro>ovi/e$ 9kolna sela i n/i*ova elita +ili s, ti/esno ve1ani ,1 takve %ra&i5eA ili ,1 ka-tel kao -to /e +io Tin/an$ Stan/e /e +ilo isto kao , (letako/ Istri' +ile s, to &vi/e stvarnosti ko/e s, se (eF,so+no na&op,n/avale$ U seli(aA +ila ona po& (letaki( ili *a+s+,r-ki( s,vereniteto(A vlast /e o+na-ao (ali +ro/ ,%le&ni* o+itel/i$ Sl,+e kao -to s, ,pan ili s,&a2 prenosile s, se s kol/ena na kol/eno , isto/ o+itel/i$ =ila /e to vana &,nost /er s, se preko n/e ostvarivali o&nosi sela s &r,%i( ,stanova(a vlasti$ Uostalo(A na/vani/i s, ,pani i(ali -irok, (re, po1nanstava (eF, se+i ravni(a$ U1 tako str,kt,riran, 2iviln, vlastA , %ro>ovi/i /e &/elovala i (o5na 2rkvena *i/erar*i/a$ Z+o% o&ravan/a lit,r%i/e na ilirsko( /e1ik, I, ovo( sl,a/, *rvatsko(J ko/i( s, l/,&i %ovoriliA sve5eni2i s, +ili

po&ri/etlo( i1 ve5i* (/esta IP(in/A =ol/,nA Lin&arJ i pripa&ali s, ,%le&ni( ta(o-n/i( o+itel/i(aA ili s, &ola1ili i1 8rke i Sen/ske +isk,pi/e$ Sve5enik /e +io i neka vrsta posre&nika i1(eF, ple(i5aA vlasto&r-2a %ro>ovi/e ko/i /e %ovorio tali/anski( /e1iko(A i naelnika sela ko/i s, vrlo ri/etko po1navali /e1ik vla&a/,5i*$ U pose+ni( pri%o&a(a kao -to /e +ila i1%ra&n/a ili posve5en/e 2rkve Iest sl,a/ , 4VIII$ stol/e5,JA 1a*val/,/,5i sve5enstv, &ola1ilo /e &o s,sreta svi* &r,-tveni* slo/eva na +anketi(a i 1a+ava(aA ,1 o+ostrano po-tovan/e ,lo%a i na&lenosti$ Uspore&no s rasto( %ro>ovi/eA pove5ao se , ve5i( (/esti(a i +ro/ o+rtnika i tr%ova2a ko/i s, %otovo , pravil, pot/e2ali i1 L,rlani/e i 8arni/e$ Te s, (an/inske sk,pine ti/eko( stol/e5a o+il/eile ivot , nasel/i(a Pa1in-tineA posta/,5i n/i*ov sastavni &io i pri&oni/ev-i &vo/e1inosti ko/a /e pris,tna ,pravo , G%ra&ovi(aH %ro>ovi/e' Brai-5,A Pi5n, i Pa1in,$ 9+rtni-tvo /e +ilo ,s(/ereno na 1a&ovol/avan/e ta(o-n/i* potre+a$ Usprkos ra1vo/, pol/oprivre&e , sre&i-n/o/ Istri , 4VIII$ stol/e5,A sa(o nakon pro+i/an/a 2este &o Ri/eke i po/aano% pro(eta , l,ka(a Plo(in i Ra+a2 &o-lo /e &o o&reFeno%a &ina(ini/e% ra1vo/a tr%ovine , %ro>ovi/i$ Pri(orske s, op5ine 8astavske kapetani/e i(ale (alo priro&ni* +o%atstva 1+o% svo%a poloa/a na pa&ina(a Uke$ Blavna i tra&i2ionalna privre&na &/elatnost +ila /e ri+arstvo ko/e /e nala1ilo svo/e tri-te , ra1ni( kra-ki( (/esti(a$ .i/ela /e 8astav-tina +ila po&r,/e e(i%ra2i/e$ 8(etovi kastavsko% po&ri/etla 1a&,eni 1a ,van/e sta&a &ola1ili s, ra&iti na pa-n/ake P,l/-tine i =ala$ U1%o/ stokeA o+ra&a (ali* kra-ki* pol/aA se1onska e(i%ra2i/a 1+o% ispa-e i iskori-tavan/e -,(a o+il/eavali s, 1a/e&ni2, l/,+o(orn, na svo/, tra&i2i/, i svo/e povlasti2e$ Ri/eki /e sl,a/A &akakoA +io i1ni(ka$ Bra&i5 /e sve vi-e posta/ao /e&ino %ospo&arsko i tr%ovako sre&i-te 2i/elo% po&r,/a$ S,&+ina svi* nasel/aA pri(orski* i na pa&ina(a UkeA ti/esno /e ve1ana ,1 Ri/ek,A ,1 n/e1in rast i prirast stanovni-tva$ 9ko Ri/eke posto/ala /e , 4VIII$ stol/e5, itava sk,pina (an/i* (/esta s ko/i(a /e %ra& ,1a/a(no tr%ovao$ Na ri/eko(e se tri-t, nala1ilo sve -to s, 8astav-tina i 8rk (o%li pon,&iti IvinoA ,l/eA solA itari2eA &rvoA (a*,narkeA v,n,J /e&nako kao -to /e Trst &/elovao , o&nos, na s/evern, Istr,$ U 1a(/en, 1a te proi1vo&e Ri/eka /e n,&ila tkanineA (iro&i/eA novarske ,sl,%eA rasko-$ U %ra&, s, se na1irali 1ae2i %raFansko% stalea na 8varner, I/avni +il/eni2iA l/ekarni2iA tr%ov2i na veliko i (aloA kapetaniJ$ 4. KULTURE Identitet i kultura U o&nos, na (no%e i&entitete ko/e &ana-n/i po/e&ina2 (oe i(ati Ina2ionalniA k,lt,rniA pro>esionalniA sportskiA ro&a it&$JA pripa&nost o&reFeno/ 1a/e&ni2i i o+itel/i I, s(isl, (ikro1a/e&ni2eJ i(alo /e p,no ve5e 1naen/e , &r,-tvi(a Gstaro% rei(aH$ 9+itel/ i 1a/e&ni2a &avale s, o&reFena /a(stva si%,rnostiA ,1&ravan/aA +,&,5i* oekivan/a$ Zati( /e sli/e&io &r,-tveni ili pro>esionalni stat,sA o&nosno -to /e tko +io , 1a/e&ni2iA napri(/er /avni +il/enikA s,&a2A %ro>A sve5enikA postolarA tr%ova2A naelnik sela I,panJA sel/ak i tako &al/e$ I1van okvira vlastite 1a/e&ni2e posto/alo /e -ire &r,-tvo Is,s/e&na selaA okr,%A re%i/aA &ravaJA e%a s, l/,&i +ili itekako sv/esniA kao -to /e posto/ao os/e5a/ pripa&nosti o&reFeno/ &ravi te po&ani-tvo Ine &ravl/anstvoJ i pripa&nost /e&no/ v/eri katoliko/$ Bovorni /e1ikA ka&a ni/e +io *o(o%en kao , sl,a/, IstreA +io /e /o- /e&an ele(ent i&enti>ika2i/eA 1a/e&no s o+ia/i(a i tra&i2i/a(a ko/e /e

o&reFena 1a/e&ni2a po-tovalaA ili s novina(a ko/e /e pri*vatila$ Svi s, ti (eF,so+no isprepleteni i(+eni2i tvorili ono -to se op5enito na1iva k,lt,ra 1a/e&ni2e$ Ta /e k,lt,raA ko/, na1iva(o naro&no( &a +is(o /e ra1likovali o& ,ene -to /e povlasti2a pis(eni* oso+a i(ala (no%o ni/ansiA ali o& n/e na( /e preostalo vrlo (alo sv/e&oanstava &a +is(o /e (o%li rekonstr,irati$ Tipina lokalna sit,a2i/a , ra1&o+l/, Gstaro% rei(aH o&a/e pris,tnost (no%i* k,lt,ra 1+o% sa(e priro&e re%i/eA ali (oe(o sa(o 1a(isliti kakve s, te k,lt,re +ile$ U1ev-i , o+1ir takva pro(i-l/an/aA prilino /e s(iono ,potri/e+iti po/a( narod &a +i se o&re&ila k,lt,rna 1a/e&ni2a I&r,ki/e 1naen/e i(a ri/e stanovni-tvo:p,k , &r,-tveno(A &e(o%ra>sko( i %ospo&arsko( s(isl,JA 1na/,5i kakav /e +io svi/et , &o+a Gstaro% rei(aH$ U svako( sl,a/, naro&i s, se koristili o&reFeni( /e1iko( ko/i na neki nain posta/e ele(ent ra1likovnostiA po) %otovo , po%ranini( po&r,/i(a$ Vrati(o se Istri$ Na pol,otok, ive naro&i istrovenetsko%A *rvatsko)akavsko% i slovensko% /e1ikaA ali ti /e1i2i nis, n,no o&re&ili:o+il/eili n/i*ov, k,lt,r,$ 8,lt,re Ipotre+no /e ,potri/e+iti (noin,JA ,%lavno( lokalneA pos/e&ovale s, (no%e vlastite pose+nostiA ali i isto toliko slinosti ve1ano ,1 /e1ikA o+ia/eA v/ersk, tra&i2i/,A kolektivn, (a-t,A (entalitet$ Pov/esniaraA naravnoA vi-e 1ani(a/, slinosti &a +i (o%ao prika1ati slik, ko/a ne(a sa(o lokalna o+il/e/a$ Neki s, ele(enti 1a/e&niki 2i/elo/ IstriA nas,prot oni(a Gpose+ni(aH I/e1ikA &r,-tvoA nain ivotaA %ra&ovi)ka-teli)selaA politika po&/ela na (letaki i a,stri/ski &ioA &r,ki/e &r,-tveno ,reFen/e ko(,na i >e,&aJA a to /e pri/e sve%a op5a svepris,tnost 2ivilni* +ratov-tina ko/a /e ,la1ila , sve pore svako&nevno% ivotaA o& %ra&ova na o+ali &o na/(an/i* (/esta-2a na pa&ina(a UkeA 1ati( ista v/erska pripa&nost ko/a /e preko svo/i* o+likaA ,1 os/e5a/ v/ereA 1naila k,lt,r, sa(, 1a se+e$ I1 n/e s, proi1la1ila oso+na i(enaA (/eren/e %o&inaA t/e&ni i &nevni rit,ali$ St,pan/ reli%io1nosti i n/e1in, pove1anost s lokalni( k,lt,ra(a ne tre+a s*va5ati kao konstant, &r,-tvaA kao >iksni i nepro(/en/iv ele(ent &r,-tva Gstaro% rei(aH$ To s, nesek,lari1irana &r,-tva$ I1(eF, 4IV$ i 4V$ stol/e5a .rkva kao ,stanova &oivl/ava kri1,$ U 4VI$ stol/e5, &o%o&io se raskol i1(eF, katolika v/erni* papi i protestanata$ U 4VII$ stol/e5, , re%i/i ponovno /aa katoliki o+re&A ali &r,ki/i* o+lika$ U 4VIII$ stol/e5, konsoli&ira se lai2i1a2i/a i vi1i/a &r,-tva ko/a ni/e vi-e ve1ana ,1 v/er, i v/eroispovi/est$ Sva s, ta 1+ivan/a pro-la i kro1 Istr,A ostavl/a/,5i (an/e ili vi-e oite tra%oveA ali svakako vane$ Anali1ira/,5i ra1like i (no%o+ro/ne ni/anse ko/e s,sre5e(o , istarski( lokalni( sre&ina(aA (o%li +is(o o&re&iti posto/an/e ,r+ane k,lt,re (letako% tipa &, o+ale te itav ni1 k,lt,ra , ,n,tarn/e( &i/el, pol,otokaA ko/e sain/ava ar*ipela% nasel/a Ika-teli i terreJ istrovenetsko% i istriotsko%a %ovora ,n,tar akavsko)*rvatsko% (ora ko/e se sasto/i o& Gvla-ki*H sela , ko/i(a s, %enera2i/e &osel/enika 1a&raleA ali i pro(i/enile prvo+itni /e1ikA 1ati( &r,%a slavenska sela i nasel/a I&anas +is(o rekli slovenska i *rvatskaJ (no%o stari/e% po&ri/etla te ra1ne i1ni(ke kao Vi5i IIstror,(,n/iJ ili pravoslavni .rno%or2i i1 Pero/a$ Na sa(o/ %rani2i /e&ne po%ranine re%i/e kao -to /e Istra nala1i(o pak &r,%e naro&e' =i1/akeA avrine i 8astav2e$ Svi s, oni iv/eli s /e&ne ili &r,%e strane 8rasaA &akle na istarsko/ %rani2iA i o&ravali ti/esne ve1e sa svi( istarski( (/esti(a kao kri/,(ari soli i &r,%o%a IavriniJ ili kao sl,%e i pastiri I8astav2iJ$

Te-ko /e o&re&iti %eo%ra>sk, slik, ra1ni* 1a/e&ni2a i (o%,5i* k,lt,ra re%i/e /er +i i1 to%a (o%la proi1i5i statina slikaA &akle nerealna$ U svako/ s, 1a/e&ni2i iv/eli i po/e&in2i ko/i nis, n,no (orali +iti n/e1in sastavni &io$ 7no%i i1vori potvrF,/, staln, pris,tnost prilino% +ro/a L,rlana i 8rn/ela I&osel/enika i1 8arni/eJA ko/i o&raava/, in&ivi&,aln, se1onsk, e(i%ra2i/,A po%lavito (,-k,A tipin, 1a stanovnike +r&ski* po&r,/a$ Takva se se1onska e(i%ra2i/a (o%la pretvoriti , staln,$ L,rlanska se pris,tnost (oe raspo1nati , neki( toponi(i(a (an/i* (/esta , +li1ini slavenski* sela$ L,rlani i 8rn/eli esto s, se spa/ali sa slavenski( 1a/e&ni2a(a i1 ,n,tra-n/osti pol,otoka$ Doprinos ti* i(i%ranata ni/e nika&a potp,no istraenA iako s, sa so+o( &oni/eli neke o+ia/e ko/i s, &o ta&a +ili strani ta(o-n/i( 1a/e&ni2a(a ko/e s, i* ,%ostile Inpr$ s,-en/e pr-,taJ$ Statinost slike ko/a pretpostavl/a posto/an/e toni* etniko)/e1ini* po&r,/aA 1ane(ar,/e o+ostran, ra1(/en, ko/a /e posto/ala i1(eF, ra1ni* lokalni* k,lt,ra te (eF,so+ne ,t/e2a/e o& ,voFen/a slavenski* ri/ei , /e1ik %ra&ova &o -iren/a tipini* %ra&ski* na&i(aka , seoski( okr,1i(a$ Pov/esniari(a osta/e otvoreno istraivan/e &i(en1i/e Gs,ivotaH kako ostati svo/ ive5i , potp,nosti s k,lt,ro( G&r,%i*H &akle istovre(ena pris,tnost ra1liiti* (o&ela lokalne k,lt,re , Istri$ ;e&an o& pri(/era est /e sl,a/ ,pana ko/i s, , sel, 1a&ravali GslavenskeH o+ia/e i /e1ik 1a/e&ni2eA a ko& %ra&sko% s, /avno% +il/enika istovre(eno sastavl/ali opor,ke na tali/ansko( /e1ik,A o&rava/,5i ve1e s oso+a(a posve &r,ki/i* o+ia/aA navika i /e1ika$ DakakoA ta opor,ka pisana na /e1ik, ko/i ,pan ni/e 1nao itati i ko/i( se tek povre(eno sl,ioA i(ala /e ne sa(o si(+olin,A ve5 i stvarn, tein, , o&nos, na seosk, 1a/e&ni2,$ Ti(e /e lokalna k,lt,ra pri1navala le%iti(itet +o%atstva naelnika sela Iali i &r,%i* +o%ati* sel/aka ili 2ivilni* +ratov-tinaJ$ Ta/ /e &ok,(ent vri/e&io , 1a/e&ni2i , ko/o/ se ni/e %ovorilo ti( /e1iko( i , ko/o/ /e sve5enik (o&a pisao %la%ol/i2o( na ka(eni( st,povi(a i vo&io (is, na latinsko($ Ti (alo+ro/ni pri(/eri o(o%,5ava/, na( &a s*vati(o koliko /e +ila sloena k,lt,ra (alo%a seosko% nasel/a i koliko na( pola1ni* toaka 1a istraivan/e n,&i$ Protestantizam i katolika re$orma Za ra1lik, o& o+alno% po/asa pol,otoka ko/i /e stol/e5i(a k,lt,rno %ravitirao pre(a Vene2i/iA , 4V$ stol/e5, , ,n,tra-n/osti pol,otokaA kao i , L,rlani/iA &ola1i &o /aan/a sre&n/oe,ropsko%a k,lt,rno% ,t/e2a/aA -to /e vi&l/ivo , slikarstv, kasno%otiko% stila$ Ti s, o&nosi:ra1(/ene ve5 1apoeli , tren,tk, ka&a s, sa Gs/everaH poeli sti1ati novi prot,2rkveni stavovi i novi naini t,(aen/a v/ersko% ivota ko/e o&reF,/e(o kao protestanti1a($ L,terani1a( i1 s,s/e&ne 8ran/ske se pro-iro na seoske 1a/e&ni2e sve &o /,ne IstreA &ok /e preko Vene2i/e i n/e1ini* krivov/erni* kr,%ova Iko/i nis, po&ravali sl,+en, lini/, .rkveJ sti%ao &o pripa&nika vi-i* stalea$ Protestanti1a( l,teransko% na&a*n,5a i ra1nora1ni* inai2a +io /e &r,-tveni >eno(en -iroka 1naen/a , Istri /er /e pov,kao 1a so+o( ne sa(o ,ene po/e&in2eA ve5 i 2i/ele 1a/e&ni2e$ S /e&ne s, strane povi/esni likovi veliki* protestanata kao -to s, La+in/anin 7ati/a Vlai5A o&nosno Lla2i,s IllWri2,sA i koparski +isk,p Petar Pavao Ver%eri/eA a s &r,%e (an/e vane oso+e i 2i/ele 1a/e&ni2e$ Povratak EvanFel/, i o&+i/an/e neki* pravila Ri(ske 2rkve +ili s, kl/,ni ele(enti po+,ne protiv ,stanovl/eno%a 2rkveno% re&a$ L/,&i s, el/eli &r,ki/, .rkv,A

+li, v/erski( potre+a(a stanovni-tvaA s (an/i( &r,-tveni( i %ospo&arski( 1naen/e( i po/e&nostavn/eno( *i/erar*i/o($ Po& ra1ni( o+li2i(a protestantske s, str,/e &/elovale , Istri o& !E"$ &o !3"$ %o&ine$ Za*vatile s, &r,-tvene sk,pine , ko/i(a ni/e preva%n,la koloni1a2i/a$ Vene2i/anski ,re& Svete inkvi1i2i/e s,protstavio se protestanti(a (letako% &i/ela Istre i na kra/, i* pokorio$ Za na&vo/vo&ski &io Istre ne raspolae(o &ovol/ni( +ro/e( po&ataka 1a ra1(atran/e 1asi%,rno -iroko% >eno(ena$ I1 s,&ski* 1apisnika i1la1i na vi&/elo stvarnost istarski* 1a/e&ni2a$ Ako /e +ilo pro2esaA 1nai &a /e &io stanovni-tva +io protiv prote) stantske po+,ne i &a se 1apravo &r,-tvo , o&reFeno( s(isl, polari1iralo$ Ta /e polari1a2i/aA (eF,ti(A (o%la +iti potakn,ta i &r,%i( ra1lo1i(aA ne sa(o v/erski(A v/ero/atno s,ko+i(a ,n,tar sa(i* lokalni* &r,-tava$ Veliki (islio2i Vlai5 i Ver%eri/e i1a+rali s, naravno e%1il , n/e(aki( 1e(l/a(a ko/e s, !!E$ postale i sl,+eno protestantske$ 7ati/a Vlai5 istakn,o se kao veliki intelekt,ala2A teolo% i 1aetnik novo% naina poi(an/a povi/esti$ Protestanti1a( /e op5enito 1a*ti/evao -iren/e v/erski* kn/i%a na naro&no( /e1ik,$ Takva /e potre+a +ila i1raena po%otovo , N/e(ako/ %&/e /e latinski &oivl/avan kao neki &aleki /e1ik$ Vre&novan/e( naro&no% /e1ika raste vanost slavenski* /e1ika i oivl/ava slavenski /e1ini i&entitet$ Vlai5 /e +io po+ornik takve potre+e i , svo( /e na1iv, IllWri2,s isti2ao svo/e slavenstvoA ali s, i &r,%i protestanti i1 8ran/ske 1a*ti/evali ,voFen/e naro&no% /e1ika , Sveto pis(oA pri/e svi* Pri(o Tr,+ar ko/i se 1aloio 1a pri/evo& =i+li/e na slovenski /e1ik$ Spe2i>inost i &i%nitet slavenski* /e1ika na 2rkveno( plan,A pa &akle i na k,lt,rno(A ko/, /e stol/e5i(a 1a*ti/evala i po&ravala *rvatska 8atolika 2rkva preko svo/i* %la%ol/a-aA protestanti1(o( &o+iva/, nov poti2a/A tako &a se , Istri pone%&/e spo/ila %la%ol/a-ka i protestantska tra&i2i/a$ V/erska pripa&nost i v/erski i&entitet +ili s, na/os/etl/ivi/i ele(enti , &r,-tv, Gstaro% rei(aHA a vla&a/,5i s, i( slo/evi pri&avali velik, vanost$ Iako tolerantna pre(a (an/ina(a i po/avi pro) testanti1(aA Vene2i/a ni/e (o%la &op,stiti ve5e ,1ne(iravan/e &r,-tveno)v/ersko% poretka$ 9&nos i1(eF, &rave i .rkve +io /e te(el/ ono%a -to +i se (o%lo na1vati G2ivilni( &r,-tvo(H Gstaro% rei(aH$ Protestanti1a( /e nestao &o%ovoro( laika i v/ernika /o- i pri/e ne%o -to se 8atolika 2rkvaA nakon vlastite re>or(e na Tri&entsko( kon2il, I !E!$ !0@$JA ,plela , re%i/,$ Tren,tak preokreta ko/i /e 1akl/,io protestantska previran/a +io /e pos/et Papina i1aslanika kar&inala A%ostina Valiera istarski( +isk,pi/a(a !36$ %o&ine$ Papa /e poslao kar&inala &a i1vi&i stan/e , Istri i Dal(a2i/iA ko/e /e 8atolika 2rkva s(atrala po%ranini( re%i/a(a$ Stan/e .rkve , Istri Valier ovako opis,/e' (no%o (ali* +isk,pi/a s ne&ovol/ni( pri*o&i(a s o+1iro( na (alen +ro/ stanovnikaA &ok se istovre(eno po/avl/,/, pote-ko5e s novi( stanovni2i(a ko/i %ovore ilirski /e1ik$ U1 toA ne&osta/e &ovol/no o+ra1ovano sve5enstvo$ U 8oparsko/ +isk,pi/i Is/everna IstraJ stan/e /e +ilo nor(alnoA ali Novi%ra&skaA Poreka i P,lska +isk,pi/a &/elovale s, kao ,&al/ena s/e&i-ta po&lona svakovrsni( nevol/a(a$ Nakon pos/eta kar&inala Valiera poin/e spor pro2es re>or(e .rkveA s ne1natni( re1,ltati(a /e&ino , 8oparsko/ +isk,pi/iA &ok se , &r,%i( &i/e2e1a(a na to tre+alo ekati &o sre&ine 4VII$ stol/e5a$ itav ni1 nepovol/ni* &o%aFan/a o& pritiska ,skoka &o rata 0 !$ 0 3$A o& epi&e(i/e k,%e &o posl/e&n/e >a1e koloni1a2i/e spri/eio /e +ilo kakav pok,-a/ re>or(iran/a 2rkve$ Tek se ,

tri&eseti()etr&eseti( %o&ina(a 4VII$ stol/e5a o&rava/, 2rkveni sino&i Isa+oriJ , Poreko/ +isk,pi/i$ To /e po%ranina +isk,pi/a i/i /e teritori/ po&i/el/en (letako)*a+s+,r-ko( %rani2o(A a sastav stanovni-tva o+il/eava/, sv/ei &osel/eni2iA (eF, ko/i(a prilino pravoslavni* kolona i ne(ali +ro/ isla(ski* v/ernika$ Uk,pna re>or(a .rkve , IstriA ko/a /e po&ra1,(i/evala pastoralne pos/eteA ,voFen/e ,pni* (atini* kn/i%a kr-teni*A v/enani* i (rtvi*A opis stanovnika ,pe s +ol/o( teritori/alno( pris,tno-5, sve5enstva ko/e /e tre+alo ,kl/,iti , v/erski ivot 1a/e&ni2e sve stanovnikeA GnoveH i GstareHA ostvarena /e , ra1&o+l/, o& 0!"$:3"$ Ikra/ koloni1a2i/eJ &o 0E"$:!"$ i 3@"$:E"$ ka&a /e &ovr-ena sta+ili1a2i/a sela$ =ro/ lanova sve5enstva sv/etovno% IpopoviA kanoni2iA kleri2iJ i re&ovniko% Ilanovi sa(ostanaJA ,&vostr,io se i1(eF, 3!"$:0"$A &ose%n,v-i svo/ vr*,na2 ,pravo sre&ino( 4VIII$ stol/e5a$ Takvo /aan/e .rkve pratio /e pro2es tako1vano% &is2ipliniran/a &,-aA o&nosno ,sklaFivan/a navika i reli%io1no% naina i1raavan/a v/ernika s n/e1ini( oekivan/i(a$ =io /e to prilino ,sp/e-an pok,-a/ .rkve , skla&, s v/ersko( politiko( , 2i/elo( katoliko( svi/et,A ko/a /e el/ela eli(inirati lokalne pose+nosti i tako o/aati kontrol, na& v/erni2i(a$ Ta/ /e pro2es , Istri pri&onio +re( ,kl/,en/, i(i%rantski* 1a/e&ni2a , /e&nake v/erske I&akle i k,lt,rneJ o+like$ Po-tovan/e sakra(enata kr-ten/aA priestiA ispo) vi/estiA v/erski %o&i-n/i o+re&i 1+liili s, 1a/e&ni2e ra1liiti* /e1ika i navika Ipa i (eF, Slaveni(aJ$ Dis2ipliniran/e 1a/e&ni2e v/ernika nakon Tri&entsko% kon2ila pri&oni/elo /e reli%io1no/ i na neki nain k,lt,rno/ *o(o%eni1a2i/i sloeno% etniko)/e1ino%a sastava stanovni-tvaA ko/i /e nastao koloni1a2i/o($ %ena kultura i #uka kultura I1(eF, 4V$ i 4VII$ stol/e5a , Istri se ro&io prilian +ro/ 1na(eniti* k,lt,rni* oso+aA ali /e (alo n/i* provelo itav ivot na pol,otok,$ U pravil,A povi/est ,ene k,lt,reA o&nosno povi/est kn/ievnostiA likovni* ,(/etnostiA %la1+e i sve%a -to &,%o vre(ena osta/e 1a/e&niko( +a-tino(A o&raava (ar%inalnost k,lt,rno% ivota neki* re%ionalni* sre&i-ta$ 8a&a +i se Istra i1v,kla i1 povi/esno% konteksta , ko/e( /e iv/elaA i pro(atrala kao sa(ostalni s,+/ektA &o+ili +is(o ot,n, slik, n/e1ina k,lt,rno% ivota$ Ako +i se k to(e ,1ela , o+1ir sa(o *rvatska ili slovenska sastavni2aA kao -to s, ,inili neki pov/esniari i kn/ievni2iA &o+ila +i se slika (rano% &o+a , ko/e( s, se Slaveni (o%li i1raavati /e&ino preko %la%ol/a-ki* natpisaA sve &ok se nis, po/avili kn/ievni2i ko/i nis, nosili tali/anska pre1i(ena kao -to s, +ili Pietro Stan2ovi2* IPetar Stankovi5J ili ;osip Volti5$ Takvi( naino( ra1(i-l/an/a %,+e se i1 vi&a neki te(el/ni aspekti &r,-tva , ra1&o+l/, Gstaro% rei(aH$ U Pore, i 8opr, ni/e +ilo isplativo proi1vo&iti neke pre&(eteA ,kl/,iv-i i +aveA /er /e +ilo /e>tini/e &opre(iti i* i1 Vene2i/e$ 9& istarske se o+ale &o Vene2i/e plovilo Rinal&o .arli /e&no% /e v/etrovito% &ana ? ! sati$ Bian 3@6$ pre-ao p,t o& 8opra I/e&no% o& na/,&al/eni/i*

(/estaJ &o Vene2i/e 1a sa(o &eset sati$ Istarski s, %ra&ova +ili ,&al/eni o& Vene2i/e kao Vi2en1aA ali (an/e ,&al/eni o& U&ina ili VeroneA a o =er%a(, i =res2i/i &a ne %ovori(o$ 7ore /e +ilo neposre&no sre&stvo ko(,nika2i/eA a Vene2i/a se ,istin, &oivl/avala kao %lavni %ra&A (etropola ko/a /e s istarsko% %le&i-ta +ila na&o*vat r,ke$ Dakle i k,lt,rni %lavni %ra&A a ne sa(o ,pravni i %ospo&arski$ U pravil, s, koparski ple(i5i o&la1ili st,&irati , Pa&ov, %&/e s,

sklapali pri/atel/stva s &r,%i( (letaki( po&ani2i(a$ Ne (ali +ro/ 8oprana posre&no /e ili neposre&no i(ao pri%o&, s,&/elovati , kn/ievni(A %la1+eni( ili ka1ali-ni( &o%aFan/i(a , Vene2i/i$ U istarski( (/esti(a , ko/i(a /e posto/ala (o%,5nost &a se ostvariA ,ena /e k,lt,ra i ostvarena$ U &o+a Gstaro% rei(aH +ilo /e potre+no (no%o vi-e l/,&i i sre&stava ne%o &anasA , ra1&o+l/, (asovno% opis(en/ivan/a$ Da +i se &osti%la o&reFena k,lt,rna ra1ina +ile s, potre+ne i o&reFene &i(en1i/e$ Vene2i/a /e i(ala E" !"$""" stanovnikaA Pa&ova @"E"$"""A a 2i/ela Istra na/vi-e #"6"$"""$ Pri(orski %ra&ovi i %ra&i5i Istre na vr*,n2, svo%a ra1vo/a , 4VIII$ stol/e5, i(ali s, ,k,pno otprilike @!$""" stanovnikaA pop,t neki* pros/eno veliki* %ra&ova venetsko%a kopna$ Istra /e +ila sastavni &io teritori/alno% s,stava ko/i /e %ravitirao pre(a Vene2i/a Is la%,na(a /e tvorio t1v$ dogado &,&evin,JA a pre(a Vene2i/i s, na%in/ali i n/e1ini stanovni2i$ U ,r+ani( istarski( sre&i-ti(aA ovisno o po/e&inano(e &r,-tveno( i &e(o%ra>sko( ra1vo/, Ine s(i/e(o 1ane(ariti %ospo&arsk, kri1, , 4VI$ st$JA &/elovali s, ,eni l/,&iA prila%oFeni sit,a2i/i , ko/o/ s, se nala1ili$ No +ilo /e i i1ni(aka$ Tako /e +isk,p Bia2o(o Lilippo To(asini &/elovao , p,sto( Novi%ra&, etr&eseti* %o&ina 4VII$ stol/e5a$ =io /e veliki ,en/ak po1nat po pro1opo%ra>i/i ,eni* oso+a pa&ovansko% Sve,ili-taA a ostavio na( /e i te(el/ni r,kopis o Istri svo%a &o+a$ U Pore, ko/i /e +io o&ne&avna ponovno nasel/enA pisao /e i &/elovao +isk,p Basparo Ne%riA ,en/ak i 2i/en/eni po1navatel/ antiko%a &o+a$ Uena /e k,lt,ra po&i1ala ,%le& ko/i s, elitni stalei vol/eli isti2ati$ 8r,% ,eni* l/,&i ko/i s, 1nali itati i ko/i s, +ili , stan/, stvarati pisana &/ela +io /e o%ranien na ple(stvoA nekoliko %raFana i na sve5enstvo$ 8opar /e na1van Ateno( s/everoistono% ;a&rana /er /e 1a*val/,/,5i svo/e( ple(stv, postao vano k,lt,rno sre&i-te , 4V$A a posli/e i , 4VIII$ stol/e5,$ D,* *,(ani1(a i renesanse pro-irio se %ra&o( ve5 , 4V$ stol/e5,$ Nekoliko /e ,en/aka osnovalo *,(anistik, -kol, ko/, s, po*aFali poto(2i ple(i5ki* o+itel/i i1 2i/ele Istre$ U %ra&, ko/i se o+o%atio tr%ovino(A pose+no tr%ovino( soliA &/elovalo /e ve5 kra/e( 4V$ stol/e5a nekoliko renesansni* kn/ievni* aka&e(i/a 4ompagnia della 4alza ,te(el/ena E3#$A aka&e(i/a )esiosi i aka&e(i/a Palla&ia na$ U 8opr, se ro&ilo nekoliko velikana e,ropske k,lt,re kao -to s, +ili Petar Pavao Ver%eri/e (laFi i stari/i$ 7eF, na/1na(eniti/i( linosti(a to%a &o+a svakako tre+a spo(en,ti Santori/a Santori/a I !0 $ 0@0$JA po1nato% svo/i( s,vre(eni2i(a i kasni/i( %enera2i/a na/vi-e 1+o% &/ela )e statica medicina i i1,(a pre2i1ni* (e&i2inski* instr,(enata$ Ar*itektonska i k,lt,rna &/ela , 8opr, , ra1&o+l/, i1(eF, tako 1naa/naA po%otovo ka&a se ,1(e , o+1ir +li1ina Vene2i/e$ U &r,%o/ polovi2i 4VI$ stol/e5a , 8opr, i , Piran, 1a+il/eena /e vri/e&na %la1+ena i ka1ali-na &/elatnost ko/a /e , i&,5e( stol/e5,A nakon 0@"$A poela post,pno opa&ati &a +i kra/e( stol/e5aA otvaran/e( kole%i/a)%i(na1i/e 1a ple(i5eA ko/i s, vo&ili pripa&ni2i v/ersko% re&a pi/arista IskolopaJA &o+ila nov ,1let$ U i&,5e( stol/e5, koparsko %ra&sko vi/e5e o&l,ilo /e stipen&irati na/+ol/e (la&e ple(i5e i o(o%,5iti i( st,&iran/e na Sve,ili-t, , Pa&ovi$ Tako se -kolovao i Bian Rinal&o .arliA /e&an o& na/1naa/ni/i* tali/anski* ,en/aka , 4VIII$ stol/e5,$ Ula%an/e , 1nan/e (la&i* %enera2i/a isplatilo se$ Ne%&/e -e1&eseti* %o&ina 4VIII$ stol/e5a ,te(el/ena /e , 8opr, nova 1ccademia dei 6isorti IAka&e(i/a preporoFeni*J ko/a /e &/elovala ,spore&no s ve5 posto/e5i( ,stanova(a$ 9snivai s, +ili (la&i ,en/a2iA +iv-i st,&enti E""$ i !!"$ isto s,

pa&ovansko% Sve,ili-taA Bian Rinal&o .arli i n/e%ov +rat Ste>anoA +ra5a BravisiA Alessan&ro Bavar&oA Lran2es2o Al(eri%otti i Bian Paolo Polesini$ N/i*ova /e na(/era +ila potakn,ti k,lt,rni preporo& 8opra i 2i/ele Istre$ Pisali s, ,ena &/elaA na/vi-e i1 antike povi/estiA ali i klasine k,lt,re i kn/ievnosti$ No ni/e to +io /e&ini literarni kr,ok , %ra&,$ U1 n/e%a /e &/elovalo %ra&sko ka1ali-te i &r,%i kr,o2i ko/e s, vo&ili pro>esori kole%i/aA kanoni2i kate&rale i +isk,psko% s/e(eni-taA &akle na/(an/e etiri)pet sk,pina intelekt,ala2a , %ra&, ko/i /e i(ao /e&va E$""" stanovnika$ Prate5i (o&, >i1iokrati1(aA o&nosno pok,-a/a po+ol/-an/a pol/o&/elstva ra&i op5e% +la%ostan/aA Aka&e(i/a preporoFeni* ,s(/erila /e osa(&eseti* %o&ina svo/e &/elovan/e pre(a o&reFeni( te(a(aA pri(/eri2e prera&i (aslina i -iren/, nasa&a (,rvi I&,&aJ ra&i kori-ten/a &,&ovo% svil2a$ U to( s, se ra1&o+l/, nakon +r1a rasta Trsta ko/i /e ta&a i(ao ?!$""" stanovnikaA po/aali kontakti ko @30 )*+,$+- .-/0',01*

parski* intelekt,ala2a s to( novo( /a&ransko( stvarno-5,$ No nika&a nis, prestale ve1e i pri/atel/stva s vene2i/anski( kn/ievni2i(a i ,en/a2i(aA -to 5e se nastaviti i , 2i/elo( 4I4$ stol/e5,$ 8oparski sl,a/ &/el,/e i na &r,%e %ra&ove sk,pine ,en/aka ili po/e&in2i &/el,/, i , Piran,A Pore, I+ra5a PolesiniJ i Rovin/,$ Istovre(eno /e iva i niaA p,ka k,lt,ra$ U 4VIII$ stol/e5, , istarski( %ra&ovi(a &/el,/, ra1ni propov/e&ni2i ko/i 5e posli/e ste5i slav, , Itali/i i ko/i s, svo/i( %ovoro( 1nali po&i5i (ase v/ernika$ P,ka se k,lt,ra i1raava kro1 p/es(e Ipo1nate rovin/ske bitinadeJA velianstvene pro2esi/e +ratov-tinaA ar*itektonski preo+raa/ (no%o+ro/ni* 2rkvi2a IkipoviA slikeA &ekora2i/e ko/e nar,,/, lanovi +ratov-tinaJ i ,(/etnost 1av/etni* slika Is posveto(J$ V/era osta/e ne1a(/en/iv ele(ent preko ko/e%a ve5ina stanovni-tva i1raava svo/, (a-t, i svo/ ,k,s$ U to( stol/e5, po+ol/-ava/, se ,v/eti stanovan/a$ Ar*itektonski (o&eli -ire se i1 %ra&ova , sela$ 9&reFena stilska /e&nolikost prela1i i1 %ra&ova , terre i ka-teleA a i1 ka-tela , sela$ Uspore&no s ra1vo/e( +ratov-tinaA raste i +ro/ 2rkvi2a , r,ralni( sre&i-ti(a$ U(/etnost kasno+arokno% i neoklasino% stila prepo1na/e se i &anas na (no%i( v/erski( 1&an/i(a$ Za/e&niki ,(/etniki stil i1 4VIII$ stol/e5a pri&onosi 1+liavan/, ra1liiti* 1a/e&ni2a na pol,otok,$ U1 ,en, k,lt,r, i %ra&sk, p,k, k,lt,r,A posto/i k,lt,ra seoski* 1a/e&ni2a ko/, /e te-ko rekonstr,irati 1+o% ne&ostatka pisani* i1vora$ Preko posre&ni* kronika i opisa (oe se ste5i &o/a( o o+ia/i(aA p/es(a(aA Gvla-ki(H plesovi(aA slavenski( plesovi(a IkoloJA pra1nov/er/,$ Bla%ol/a-ka /e k,lt,ra preiv/ela i ponovno se po/avl/,/e , ,pni( kn/i%a(aA , natpisi(a na spo(en)ploa(a i na st,povi(a$ Bla%ol/i2a /e &oiv/ela preporo& na val, protestantski* ten/i 1a vre&novan/e( naro&no% /e1ikaA ali /e n/e1in ra1vo/ posli/e 1a,stavila katolika re>or(a ko/a ni/e po&nosila ra1liitosti , o+re&,$ 8,lt,ra sela i %ovorni /e1i2i slavensko% i *rvatsko% tipa &/elo(ino s, pronaFeni , etno%ra>ski( st,&i/a(a 4I4$ stol/e5aA ko/e s, i1ni/ele na vi&/elo o&/e5,A alate i (ateri/aln, s>er,$ ;e1ine s, st,&i/e istraile *rvatska nar/e/a i prona-le n/i*ovo ra1liito &al(atinsko po&ri/etlo IakavskoA -tokavskoJA ovisno o ra1&o+l/, koloni1a2i/e$ Ar*aino akavsko nar/e/e %ovorilo se na po&r,/, Pa1in-tineA La+in-tine i na pa&ina(a Uke &o 8astva i 8astav-tine$ 9so+e ko/e s, kao i(i%ranti &ola1ile iv/eti , Pa1in-tin, ili La+in-tin, I+ilo i* /e (no%oJA (orale s, pri*vatiti ta(o-n/a nar/e/a i na kra/, s, +ile asi(ilirane$ 7no%o /e spori/e tekla asi(ila2i/a , Gvla-ko/H IstriA po&r,/, i1(eF, istrovenetski* i istriotski* pri(orski* %ra&ova i %ra&i5aA istrovenetski* ka-tela i 1one ar*aine akav-tine IPa1in-tinaA La+in-tinaJ$ T, s, se &,e 1a&rali o+ia/iA pona-an/e i /e1ini o+li2i IpotvrFeni , st,&i/a(aJ &al(atinsko)&inarsko% po&ri/etla$ Istovre(eno &o%o&io se i vaan >eno(en s,ivota i asi(ila2i/e s lokalno( istrovenetsko( sastavni2o($ I1(eF, ri/eke 7irne i =,1eta prostiralo se -iroko po&r,/e na ko/e( se (i/e-a/, istrovenetsko i akavsko)*rvatsko nar/e/e , ravniarsko( &i/el, te akavsko)*rvatsko i slovensko nar/e/e pre(a 8ras,$ Lokalne r,ralne k,lt,reA pore& sv/e&oanstva ,ene k,lt,re kro1 slike i 2rkveA i1ra1ile s, sloen, /e1in,A o+ia/n, i (ateri/aln, slik,A +o%at, (eF,so+ni( proi(an/i(a i o,van/e( vlastite tra&i2i/eA a to /e 1a/e&niko svi( etniki( sastavni2a(a re%i/e$

.-/0',01* I CARSTVA (1420. 1797.! (1420. 1797.!

LITERATURA

7iroslav =erto-a'

7letaka Istra , 4VI i 4VII stol/e5,