You are on page 1of 346

Peat Ivana Crnojevia

1/2013 Crnogorski kulturni forum - Ce nje

Za izdavaa: Borislav Cimea, direktor Redakcija: Novak Adi, Glavni i odgovorni urednik Borislav Cimea, Zamjenik glavnog i odgovornog urednika Aleksandar Samardi, Tehniki urednik tampa: IVPE Ce nje Adresa: Gipos 7/3/3, 81250 Ce nje, Crna Gora Tel.: 069/244-172; 069/214-792; 067/202-724; 020/232-176 E-mail: sasas.mne@gmail.com asopis izlazi kvartalno Tira: 600 primjeraka iro raun: Crnogorski kulturni forum (Za asopis Crnogorski anali) 530-6423-47 Montenegro banka (Filijala Ce nje) asopis je registrovan Rjeenjem Ministarstva kulture Crne Gore br. 052354/2 od 9.11.2012. g. i upisan u Evidenciju medija pod rednim brojem 714.

CIP - , 3+930(497.16) CRNOGORSKI anali: asopis za istorijska i drutvena pitanja / urednik Novak Adi. - God. 1, br. 1(2013)- . - Ce nje (GIPOS 4/3/3) : Crnogorski kulturni forum, 2013 (Ce nje : IVPE). - 25 cm Kvartalno. ISSN 1800-9972 = Crnogorski anali COBISS.CG-ID 21390608

SADRAJ

3
SADRAJ

Prof. dr erbo Rastoder: POECI DETABUIZACIJE CRNOGORSKE ISTORIOGRAFIJE I RASPAD IDEOLOKE PARADIGME 1989 do 2006 ............................................ 5 Prof. Dr Radovan Radonji: DUG .............................................................................................................. 59 Dr Danilo Radojevi: O POJAVI LIKA MILOA OBILIA KAO MITSKOG JUNAKA U SVIJESTI CRNOGORACA ....................................... 77 Prof. Dr Novak Kilibarda: RATNIKO-POLITIKE KONOTACIJE KOSOVSKOGA MITA U PROLOSTI I DANAS ................................................ 105 Prof. Sreten Perovi: DUKLJANSKI KNEZ VLADIMIR I MAKEDONSKA PRINCEZA KOSARA IZMEU LEGENDE I ISTORIJE ............... 133 Borislav Cimea: DR. SEKULA DRLJEVI O OSNOVAMA ZA FILOZOFIJU ISTORIJE MONTENEGRINAE ................................................ 153 Milorad Popovi: NJEGOEVO SRPSTVO ................................................................................. 199 edomir Drakovi: KATUNSKI FATUM KRSTA ZRNOVA .............................................................. 215 Sreten Zekovi: KRIVOTVORENJE POSVETE U IZVORNIKU LUE MIKROKOZMA .................. 241 Dr edomir Bogievi: SULA RADOV I CRNOGORSKI MORALNI KODEKS I OBIAJNO PRAVO......... 265 Gojko Kastratovi: VOSKRESENJE NE BIVA BEZ SMRTI (O FILMU VLADIMIRA . POPOVIA) .......................................................... 275

Crnogorski anali, br. 1/2013


Aleksandar-Saa Samardi: HERALDIKA CRNOJEVIA ............................................................................ 279 Branislav Borilovi: CETINJSKA ZALONICA IZ 1864. GODINE PRETEA CRNOGORSKOG BANKARSTVA.................................................. 289 Novak Adi: POLITIKA UBISTVA U CRNOJ GORI (1919-1941) ....................................... 299 Savi Markovi tedimlija: SVETOSAVSKI KULT ........................................... 317 Petar Plamenac: NIKOLA PAI, ZAO DUH EVROPE .................................... 325 Luii Kriskuolo: KAKO SU SAVEZNICI IZDALI CRNU GORU........................... 329 IZVJETAJ MIHAILA-MILA PLAMENCA OD 20. SEPTEMBRA 1919. GODINE O STANJU U CRNOJ GORI NAKON NJENE NASILNE ANEKSIJE SRBIJI 1918. GODINE .................................................... 337

Prof. dr erbo Rastoder: POECI DETABUIZACIJE CRNOGORSKE ISTORIOGRAFIJE I RASPAD IDEOLOKE PARADIGME 1989 do 2006

POECI DETABUIZACIJE CRNOGORSKE ISTORIOGRAFIJE I RASPAD IDEOLOKE PARADIGME 1989 do 2006

Prof. Dr erbo Rastoder, akademik DANU, BANU

1. Tradicija i inovacija. Da je bio u pravu, jedan od najveih istoriara XX vijeka Lisjen Fevr kada je napisao Istorija je ki svoga vremena, nema istorije, postoje samo istoriari teko da ima boljeg primjera od crnogorske istoriografske tradicije. Teko da ima manjeg prostora a vie u litarnih ideolokih paradigmi zainteresovanih da sadanjost predstave kao logian nastavak prolos . Smjena razlii h ideolokih paradigmi uslovljavala je i otvaranje drugaijih perspek va budunos , to je u konanom rezul ralo i potrebom preispi vanja prolos . Jedino to dugujemo istoriji je njeno ponovno pisanje, rekao bi Oskar Vajdl, dok bi Herman Melvil trijumfalno zakljuio da je Prolost je prirunik rana, a budunost je biblija slobodnih ljudi. I zaista, teko da bi pronali pogodnije primjere za naprijed navedene opaske, od onih koje nam nudi analiza crnogorske istoriografske tradicije. Da bi uopte spoznali opseg, domen i vrijednosni parametar te tradicije, morali bi predhodno denisa , ta podrazumijevamo pod pojmom crnogorska istoriograja. Sigurno je, da u crnogorskom sluaju ovaj pojam ne moe ima primarno nacionalno obiljeje, zato to njega u bi ne bi pra o adekvatni sadraj. Da bi se izbjegla nedoumica proistekla iz u caja razlii h tradicija, mislimo da bi pod pojmom crnogorska istoriograja bilo najbolje podrazumijeva svo pisano nasljee o prolos Crne Gore, bez obzira na sadraj, autora, ideoloku, nacionalnu ili bilo koju drugu paradigmu. No i pored toga to je istoriografska tradicija u Crnoj Gori je izuzetno duga i bogata u odnosu na druge junoslovenske prostore, teko da bi se u vremenskom rasponu od Ljetopisa popa Dukljanina (XII vijek), odnosno vladike Vasilija Petrovia (1754. godina), koji je napisao prvu Istoriju Crne Gore) pa do dananjih dana unutar te tradicije u metodolokom smislu mogla nazre neka originalna i autohtona tradicija u pisanju i shvatanju istorije kao nauke. Konstanta

Crnogorski anali, br. 1/2013


crnogorske istoriograje je tradicionalno shvatanje o u litarnoj funkciji istorije i istorijske nauke zaduene za oblikovanje kolek vne svijes u sadanjos . Kako je sadanjost na ovim prostorima bila promjenljiva, to se prolost koja je opravdavala takoe mijenjala. Otuda crnogorska istoriografska tradicija posjeduje zavidan dinamizam, ne pian i za mnogo vee prostore i istorije. Uz to, poto je prostor Crne Gore u svom tradicionalnom razvoju bio pian obrazac usmenog drutva patrijarhalnog mentaliteta, plemenske tradicije i mentalne arheologije, to je latentno bio izraen sukob usmenog i pisanog kazivanja o prolom, odnosno sukob kri ke i mitske istorijske svijes koja se moe prepozna do dananjeg dana. Pri tome, veoma kasno pojavljivanje kri ke istoriograje i naune istorijske svijes uzrokovalo je pojavu da ona esto nije ni bila orue razlaganja mita, ve njegovog dokazivanja. Time se u crnogorskom sluaju deavala ne pina intelektualna inverzija u kojoj su naslage mentalne arheologije uobliene u arhi p postale osnov tabuiziranja sa kojom se intelektualna elita suoavala na razliite naine, od koke ranja do sporadinih pokuaja kri kog preispi vanja. U razvoju moderne istoriograje1 u Crnoj Gori se prepoznaju tri perioda, ije su hronoloke granice odreene i dravno-pravnim statusom Crne Gore. Sama ta injenica ubjedljivo ukazuje da je istoriograja sluila uglavnom kao orue dokazivanja i da unutar nje nije bilo metodolokih prevrata, ve bi se prije moglo rei da su oni bili nus proizvod poli kih. Prvi period hronoloki obuhvata vrijeme do 1918. godine, dakle do stvaranja jugoslovenske drave i nestanka Crne Gore kao samostalnog dravno-pravnog subjekta. Drugi period bi obuhvatao razdoblje 1918-1941, dakle period kada je Crna Gora bila sastavni dio centralis ki ureene jugoslovenske zajednice; Trei period 1945-1989 (91), kada je Crna Gora bila ravnopravna federalna jedinica u jugoslovenskoj dravnoj zajednici. U okvirima tri velika hronoloka razdoblja uobliavala se istorijska svijest i istoriografska tradicija koja je plivala na matrici tradicionalizma i u kojoj je nemogue bilo prepozna napor i potrebu distanciranja od naracije i kretanja ka konceptualizaciji problema. Sigurno, da je razlog tome mogue trai i u nedostatku ins tucionalnog i organizovanog izuavanja istorije Crne Gore ali i u au s noj intelektualnoj misli ije su koordinate dopirale tek do najblieg okruenja a dome unutar zarobljenog uma. U smislu stvaranja ins tucionalnog okvira izuavanja istorije u Crnoj Gori izvjesne pretpostavke se stvaraju tek u periodu izmeu dva svjetska rata, kada se otvara prvi muzej (1926), pokree prvi asopis (1927) i stvaOdrednica moderna istoriograja bi se mogla shva u irokom kontekstu njenog razvoja od nacionalroman zma do savremenih trendova i u tom smislu bi teko mogue bilo izvri preciznu hronoloku podjelu na prednaunu i naunu jer je takva granica teko prepoznatljiva.
1

Prof. dr erbo Rastoder: POECI DETABUIZACIJE CRNOGORSKE ISTORIOGRAFIJE I RASPAD IDEOLOKE PARADIGME 1989 do 2006

raju prva drutva istoriara (1933) sa ciljem da sistema no i organizovano rade na izuavanju istorije Crne Gore. Dome navedenih inicija va bili su ogranieni uslijed ekonomskih i intelektualnih limita tadanjeg drutva u Crnoj Gori, te e se tek poslije II svjetskog rata (1945) poe da nastaju ins tucije u modernom smislu, koje e stvori osnov za razvoj istoriograje u Crnoj Gori na postula ma tradicionalnog, ins tucionalnog, saznajnog i metodolokog okvira koji e rezul ra zavidnom produkcijom u ovoj oblas . Poto se u samoj Crnoj Gori, tek poslije II svjetskog rata kons tuisala intelektualna elita kolovanih istoriara i osnovane esnafske profesionalne ins tucije za izuavanje istorije (Istorijski ins tut osnovan 1948. godine), a kasnije i neke akademske i visokokolske ins tucije poput Crnogorske Akademije Nauka i Umjetnos (osnovana 1976) ili katedre za istoriju na Vioj pedagokoj koli (1947), studije na Odsjeku za istoriju -geograju na Nastavnikom, odnosno Filosofskom fakultetu u etvorogodinjem trajanju (osnovane 1980), to bi se sa stanovita ins tucionalnog okvira moglo zakljui da je organizovano izuavanje istorije, kao nacionalne discipline, u Crnoj Gori tek novija pojava. S ovom injenicom je nesaglasna bibliograja radova o crnogorskoj prolos , koja svojim brojem prevazilazi mnoge druge vee i znaajnije nacionalne prostore, to samo upuuje na zakljuak da se istoriograja u Crnoj Gori sa stanovita razvoja i shvatanja kao fundamentalne nacionalne discipline u najveem dijelu oslanja na pisano naslee u znaajnom dijelu nastalom izvan ovih prostora. U tom kontekstu, takav razvoj istoriograje u Crnoj Gori je imao pozi van i nega van predznak. Pozi van u injenici to je takvo zateeno pisano naslee uslovilo istoriograju u Crnoj Gori da se u bilo kojoj fazi svog nastajanja, ne razvije kao lokalno au s na, autohtona, nekri ka i samodovoljna intelektualna tradicija shvatanja istorije koja bi rezul rala istorijskim narcizmom karakteris nim za neka druga podruja. Nega van predznak je svakako, u ne malom nekri kom sloju istorijske svijes nastale pod snanim u cajem romanarske istoriograje i kola razvijanih u najboljim tradicijama nacionalnog integralizma XIX i XX vijeka. Jedna od op h karakteris ka crnogorskog istoriografskog naslea je tradicionalan sukob dravnog i nacionalnog iden teta u njemu. On se prepoznaje kroz napor jednog dijela intelektualne elite da vievjekovni istorijski i dravni subjek vitet Crne Gore (Duklja, Zeta, Crna Gora) objasne kao istorijsku pojavu naslonjenu na posebni nacionalnu individualnost Crnogoraca. Drugi, i ne manji dio elite, u istorijskom razvoju Crne Gore ne prepoznaju nikakvu nacionalnu individualnost, ni dravni kon nuitet, dok dugu dravnu tradiciju Crne Gore prepoznaju samo kao kao istorijsku nunost nastalu u specinim istorijskim okolnos ma, tako da za njih, nestanak crnogorske drave 1918. godine predstavlja logian kraj procesa nacionalnog (srpskog) ujedinjenja u duhu tradicije nastajanja nacionalnih drava u XIX i XX vijeku. Ovaj tradicionalan sukob dvije intelektualne grupacije, koji

Crnogorski anali, br. 1/2013


je dugotrajan, otar, neprincipijelan, doprinio je tome da istoriograja u Crnoj Gori bude uvijek u sreditu interesa razlii h poli kih elita, te bi u smislu u caja ideoloke paradigme na razvoj crnogorske istoriograje bilo krajnje pojednostavljeno veza je samo za komunizam. S druge strane, ovaj sukob je osnova neobino snanog dinamizma unutar istoriograje u Crnoj Gori i neopravdano velikog interesa za prolost, karakteris nog samo za drutva izrazite krize iden teta. Takva drutva imaju permanentnu potrebu za preispivanjem sopstvenog istorijskog naslea, a istorijska nauka se od strane polikih elita vidi samo u kontekstu u litarne discipline sposobne da potvrdi ili ospori poli ke ideje vladajuih elita. U tom procepu izmeu onoga to je bilo i opisa (ekspozicije) onoga to je bilo u aktuelnoj j drutvenoj zbilji crnogorska istoriograja se ponaala i ponaa kao drutvena pojava koja ima svijest o potrebnoj autonomnos , esnafskom kodeksu potovanja osnovnih metodolokih postulata istorijske nauke, permanentnoj potrebi komuniciranja sa savremenim istoriografskim trendovima, ali i kao ki svojega vremena koja prevashodno opravdava sadanjost. Naravno, da oni koji se teorijski i metodoloki bave ovim problemima, znaju da sva pitanja prolos nastaju u sadanjos . Zato je za razumijevanje crnogorske istoriografske tradicije jednako vano razumje sadanjost koliko i poznava prolost. I zbog toga su rijetki sluajevi u kojima je intelektualna elita spremna da se sukobi sa sadanjou radi prolos . Mogue i zbog toga to je svjesna da je prolost nepromjenjljiva (ono to je bilo je bilo i to se ne moe mijenja ), mijenja se samo perspek va (sadanjost) iz koje se posmatra prolost. Zato se vrijednosna amplituda unutar crnogorske istoriograje kree od najmodernijih metodoloki koncipiranih istorijskih analiza do falsikata i pameta. Unutar esnafa istoriara nije, i jo dugo nee bi uspostavljen konsenzus oko jedinstvenog vrednovanja istoriografskog djela, saglasno elementarnim metodolokim postula ma tradicionalne istorijske nauke, ve su i dalje dominantni subjek vni kriterijumi razlii h ideolokih paradigmi kojima preferiraju pojedinci. Crnogorska istoriograja je tako iz ideoloke paradigme komunizma, disperzirana u vie, ne manje rigidnijih ideolokih paradigmi, unutar kojih naalost jo uvijek nije otvoren, preko potrebni nauni dijalog oko stratekih i su nskih pitanja razvoja istorijske nauke u Crnoj Gori. Otuda je ona u najveem dijelu u metodolokom smislu u ravni tradicionalne dominacije poli ke istorije podreena i usmjerena ka opravdanju ili osporavanju kolek viteta (nacionalnog, konfesionalnog, poli kog, kulturnog) unutar koje je vrijednosno odreenje prevashodno zavisno od u litarnos i dnevne funkcionalnos . Time je istoriograja u Crnoj Gori izdignuta neopravdano na najvii stepen ireg drutvenog interesa, dok je njena nesposobnost da se otrgne iznad dnevne zbilje uinila veliki krug zainteresovanih kompetetnim da o njoj raspravljaju. Zato je svaki sud o crnogorskoj istoriograji u periodu 1989-2006 nuno i subjek-

Prof. dr erbo Rastoder: POECI DETABUIZACIJE CRNOGORSKE ISTORIOGRAFIJE I RASPAD IDEOLOKE PARADIGME 1989 do 2006

vna interpretacija vrijednosnih parametara autora koji o ovome raspravljaju. No, i pored toga, pomaci unutar crnogorske istoriograji u vrijednosnom, saznajnom, pa i metodolokom pogledu u ovom vremenskom rasponu su uoljiviji i vidljiviji od bilo kojeg predhodnog uporednog razdoblja, pa i u pogledu razvoja istoriograje u ovom periodu u susjednim zemljama. Prije nego, to i pokuamo pokaza ukazaemo na neke opte naznake istoriograje u Crnoj Gori u komunis kom periodu. Crnogorska istoriografska tradicija u komunizmu 1945-1989(91). Ideoloka paradigma uspostavljena na itavom jugoslovenskom prostoru poslije pobjede komunista situirala je i podruje Crne Gore u dominantni metodoloki obrazac razvoja jugoslovenske istoriograje.2 Vaan momenat u tom kontekstu je svakako preureenje jugoslovenske drave na federa vnom principu, unutar kojeg je Republika Crna Gora postala jedna od federalnih jedinica. Sa stanovita razvoja istoriograje u Crnoj Gori, to je najvaniji element drutvenog konteksta koji e bitno opredijeli ins tucionalni okvir za razvoj istorijske nauke. Naime, do tada Crna Gora nije imala nijednu ins tuciju koja bi se sistema no i organizovano bavila izuavanjem njene istorije. Raniji pokuaji formiranja istorijskih drutava, kakvo je bilo Drutvo za prouavanje istorije Crne Gore osnovano u Beogradu 1933. godine3, Ce njsko istorijsko drutvo osnovano 1934. godine4, nastali su kao konkretan izraz nezadovoljstva dijela intelektualne elite interpretacijom i tretmanom Istorije Crne Gore unutar korpusa srpske (jugoslovenske) istoriograje. To je vie bio izraz entuzijazma pojedinaca okupljenih oko Zapisa, asopisa koji izlazi od 1927. godine, nego to je bio dio dravnog projekta tadanje jugoslovenske drave. Sa takvim nasleem, komunis ka vlast koja je povra la atribute dravnos Crne Gore, ve prvih poslijeratnih godina utemeljuje ins tucije sa ciljem da i nauno legi miu istorijsku opravdanost dravne i nacionalne posebnos Crne Gore. Ideoloka paradigma prepoznata kroz potrebu armacije principa dijalek kog materijalizma, karakteris na za iri jugoslovenski prostor, bitno e opredijeli razvoj crnogorske istoriograje u itavom narednom periodu. Proklamovan je princip uporne i nepomirljive idejne borbe za pobjedu marksis ke ideologije, unutar koje istorija kao vaspitni predmet5 ima izuzetno vanu ulogu. U tom smislu su proklamovani principi i ideoloka osnova razvoja
O jugoslovenskom kontekstu razvoja istoriograje vidi: . Stankovi, Lj. Dimi, Istoriograja pod nadzorom, I-II Beograd, 1996. 3 Vidi: Beogradsko drutvo za prouavanje istorije Crne Gore, osnovano u Beogradu 1933, Zapisi, 1935, VIII, knj. XIV, 3, 191-192. 4 Pravila Istorijskog drutva na Ce nju, Zapisi, 1935, VIII, knj. XIII, 1, 60-64. 5 Vidi: Milovan ilas, O nacionalnoj istoriji kao vaspitnom predmetu, Biblioteka prosvjetnog radnika 13, Zagreb, 1949; Tekst je objavljen i u: Istorijski glasnik 1, 1949, 2-20, Komunist 1, 1949.
2

10

Crnogorski anali, br. 1/2013

nacionalne istoriograje.6 U su ni zada ideoloki obrazac unutar kojeg je marksis ka istoriograja po sovjetskom uzoru, sa svim svojim razliito interpre ranim postula ma bila stalna sjenka ispod koje se razvijala i crnogorska istoriograja poslije 1945. godine. Kada se danas vrijednosno odreujemo prema toj istoriograji, postoji realna opasnost da podlegnemo trendu novog ideolokog obrasca njene nekri ke valorizacije, sline onoj koju s komunis ad hoc primijenili na svoje predhodnike, zah jevajui sveopte preispi vanje buroaske istoriograje, osporavajui joj bilo kakvu vrijednost. Bar u crnogorskom sluaju je lako pokaza da su osnovni i magistralni pravci razvoja njene istoriograje omeeni upravo u ovom periodu i da se njena postkomunis ka istoriograja vie razvija na razliitoj disperziji vie (umjesto jedne) ideologija, nego na inova vnoj i metodolokoj disperzivnos . Takoe smo uvjereni da e svaka objek vna analiza pokaza da su u ovom periodu nastala brojna djela trajne istoriografske vrijednos , i da je u su ni zanat istoriara u komunis kom drutvu bio omeen ideologijom, ali i nasleem i personalnou samog istraivaa. Moda je najvea nega vna tekovina komunis kog naslea u istoriograji svijest o tome da se utemeljenost istorijskog iskaza mjeri koliinom poli ke moi koja stoji iza njega, a ne kvalitetom i sposobnou odbrane samog djela. Komunis ka istoriograja je istakla personalitet autora, a ne njegovog iskaza, kao mjerilo vrijednos . Ovo je posebno vano za drutva koja nemaju tradiciju razvijene naune kri ke i objek vne naune valorizacije, u kojima je bavljenje istorijom jo uvijek vie patriotska disciplina nego zanat. Prije nego to ukaemo na neke savremene reekse tog shvatanja, ukratko emo predoi glavne koordinate razvoja istoriograje u Crnoj Gori u komunis kom periodu. Ve 1947. godine osnovano je Istorijsko drutvo Crne Gore, kasnije Drutvo istoriara Crne Gore, koje je 1948. godine poelo da izdaje vodei asopis iz oblas istorije - Istorijske zapise, asopis koji se oslanjao na tradiciju ve pominjanih Zapisa, pokrenu h 1927. godine. U junu 1948. godine donijeta je Uredba vlade Crne Gore o osnivanju Ins tuta za prouavanje istorije crnogorskog naroda, sa zadatkom da istrauje grau od istorijsko-naunog znaaja o svim dogaajima iz poli kog, drutvenog, privrednog i kulturnog ivota crnogorskog naroda iz najdalje prolos do najnovijeg vremena, da sve pismene radove, dokumenta i spomenike iz te oblas pribira, sreuje i ispituje; da sve prouava pravilnom primjenom naunih metoda irenja naune misli, davanja pravilnog suda i podizanja naunih kadrova7. Kao to se uoava, osnovna preokupacija ove ins tucije u prvoj fazi je bila fokusirana na sisteVidi: . Stankovi, Lj. Dimi, n. d, knj. I, 231-359. Cit. Prema: Dimitrije Dimo Vujovi, Istorijski ins tut u Titogradu 1948-1968, Istorijski zapisi, 3, 1968.
7 6

Prof. dr erbo Rastoder: POECI DETABUIZACIJE CRNOGORSKE ISTORIOGRAFIJE I RASPAD IDEOLOKE PARADIGME 1989 do 2006

11

matsko prikupljanje i sreivanje arhivske grae, iako se iz prvobitne organizacije ove ins tucije nazire ambicija njenog veoma irokog polja istraivanja. Naime, pri ins tutu su bila formirana: istorijsko odjeljenje, odjeljenje NOB-a, odjeljenje istorije kulture, etnografsko-arheoloko odjeljenje, arhiv i biblioteka. Iz organizacione strukture ove ins tucije, unutar koje je odeljenje NOB-a bilo jasno izdvojeno iz istorijskog odjeljenja, je lako zakljui da se istorijska legi mizacija pobjednika iz II svjetskog rata uobliava i formalno kao prioritetan cilj naunih istraivanja. Stvarno, unutranja organizaciona struktura ove ins tucije nije nikada u cjelos zaivjela (posebno u dijelu etnografsko-arheolokog i odeljenja istorije kulture), kao i sporadina osnivanja organizacionih jedinica na irem podruju Crne Gore (krajem 1954. u Kotoru je osnovano odjeljenje za istoriju Boke, 1965. godine je bila donijeta odluka da Arhiv i nauna biblioteka u Herceg Novom i Zaviajni muzej u Nikiu rade kao odjeljenja Ins tuta). Iako e navedena lutanja u traenju op malnog organizacionog okvira ostavi sporadine tragove i u razvoju istoriograje na pomenu m podrujima. Prva decenija organizovanog rada na istorijskim istraivanjima u Crnoj Gori karakteris na je po tome to je prioritet dat istraivanju istorijskih izvora u domaim i stranim arhivima. Ovo je veoma bitan segment vizije naune strategije u kojoj je heuris ka osnova buduih istraivanja prepoznata kao prioritet. Kao rezultat takve orijentacije zapoeto je prouavanje, snimanje i prepisivanje grae iz nekoliko arhiva izvan Crne Gore (Zadar, Cavtat, Dubrovnik, Sarajevo, francuski arhivi, kasnije beki i ruski arhivi), to je stvorilo solidnu heuris ku osnovu istorijskih istraivanja. Objavljeno je vie znaajnih zbornika grae iz razlii h perioda crnogorske istorije8 i dokumenata u Istorijskim zapisima.9 Istovremeno, sakupljanjem, sreivanjem i publikovanjem istorijske grae poeo je da se bavi Istorijski arhiv u Kotoru (osnovan 1949) i Dravni arhiv Crne Gore osnovan 1951. godine10. Unutar ovih ins tucije e se vremenom formira profesionalni kadar arhivskih radnika, a ve krajem pedese h i poetkom ezdese h bit e objavljene i prve zbirke istorijskih izvora.11 Primarni interes istoriara bio je usmjeren ka istoriji Crne Gore do 1918.
Jevto Milovi je 1956. objavio Zbornik dokumenta iz istorije Crne Gore (16851782); Andrija Lainovi je 1958. objavio Pobjeda na Grahovcu u spisima savremenika, Risto Kovijani, Pomeni crnogorskih plemena u kotorskim spomenicima (XIV XVI) vijek. 9 Vidi: Dr Vasilije Jovovi, Zapisi-Istorijski zapisi 1927-1987, Bibliograja, Titograd, 1989. 10 Dravni arhiv Crne Gore, Arhivski fondovi i zbirke u Republici Crnoj Gori, Ce nje 2001. 11 Tokom 1959. godine objavljene su Patrovske isprave XVI-XIX vijek, a 1964. Crnogorske isprave XVI XIX vijek.
8

12

Crnogorski anali, br. 1/2013

godine i uglavnom je izbjegnuta transparentna ideologizacija istoriografskih va u smislu marksis ke doktrine kako sa stanovita metodologije, tako i stanovita sadraja. Interesantno je i to, da je tada direktor Ins tuta od 19491967. bio Jago Jovanovi, linost ije je djelo Stvaranje crnogorske drave i razvoj crnogorske nacionalnos , objavljeno 1947. godine, ve (1949) godine otro kri kovao tada neprikosnoveni ideolog jugoslovenskog komunis kog pokreta, porijeklom iz Crne Gore, Milovan ilas.12 Inae ova prva poslijeratna Istorija Crne Gore, koja je obuhvatala period od VIII vijeka do 1918. je objavljena u rau od 20.000 primjeraka.13 Za Crnu Goru je to bio ogromni ra i veoma rijetka djela e kasnije bi objavljena u tom broju primjeraka. U ovom periodu dolazi i do promjene imena Ins tuta. Naime, do 1957. godina ova ins tucija je nosila naziv Ins tut za prouavanje istorije crnogorskog naroda, a od tada Istorijski ins tut Narodne Republike Crne Gore, to u crnogorskom sluaju nije samo formalni predznak14. Radilo se o oiglednoj potrebi da se primarna nacionalna odrednica (za prouavanje istorije crnogorskog naroda) promijeni u dravnu, to u crnogorskom sluaju nije bila formalna nego i su nska promjena. U svakom sluaju, ovakvo pozicioniranje referentne naune ins tucije dugorono se pokazalo ka kljuni promaaj, koji je rezul rao nonsensom u jednom vremenu u kojem se sama ins tucija bavila negacijom temelja i opravdanja svog postojanja (nacijom i dravom). Istovremeno, to je bio i jedinstven primjer u istoriji, ali ne i jedini na podruju Crne Gore, da se ins tucije nansirane iz dravnog budeta, u dobrom dijelu pretvore u sredite negacije onoga zbog ega postoje. Time su indirektno otvarane enigme crnogorske kvadrature kruga, koja e intelektualno bi troene u borbama za sadanjost u kojima e strada prolost ili bar u velikom dijelu bi njena rtva. U periodu 1948-1960 u Ins tutu radi manji broj zaposlenih stalnih saradnika i projek su u ovom periodu uglavnom realizovani preko spoljnih saradnika. Izrazita skuenost i nedovoljnost intelektualne elite uslovila je odsustvo samodovoljnos i potrebu zaokruenos naunog procesa. Tek od 1960. se armie prva generacija crnogorskih stvaralaca iz razlii h naunih oblas , koji e svojim djelima ostavi znaajan trag u crnogorskoj istorijskoj nauci. Crnogorska istoriograja u ovom periodu otvorila nova brojna istraivaka pitanja izvan klasinog domena poli ke istorije, poput tema iz istorijske geilas je tvrdio da Jovanovievoj knjizi nedostaje ozbiljna nauna, marksis ka osnova. Vidi: M. ilas, n d, str. 7. 13 Crnogorska bibliograja I-5 Monografske publikacije 1945-1965, Ce nje 1999, 359. 14 Spomenica istorijskog ins tuta Crne Gore 1948-1988, Podgorica, 1992, 11.
12

Prof. dr erbo Rastoder: POECI DETABUIZACIJE CRNOGORSKE ISTORIOGRAFIJE I RASPAD IDEOLOKE PARADIGME 1989 do 2006

13

ograje15, demograje i migracija16, kulturnog naslea17, agrarnih odnosa18, nansija19, ribarstva i pomorstva20, svojine21, privrede22 i pojedinih njenih grana, poput umarstva23. Pored tema iz poli ke i ratne istorije24 tada se javljaju i prve studije i sjeanja iz novije istorije Crne Gore iz vremena Prvog svjetskog rata25, nauno se otvara problem ujedinjenja Crne Gore i Srbije i biljei prvi pokuaj revalorizacije sadraja postojeih monograja na istu temu26. Period II svjetskog rata u Crnoj Gori koji je jo uvijek privilegija neposrednih uesnika i mlaih istraivaa27, publikuju se i prve zbirke dokumenata iz ovoga perioda28, prevode putopisi29, objavljuje prva nauna monograja o
Gavro krivani, Imenik geografskih naziva srednjovjekovne Zete, Titograd, 1959. oko Pejovi, Iseljavanja Crnogoraca u XIX vijeku, Titograd, 1962. 17 Zbornik izvjetaja o istraivanjima Boke Kotorske (urednik Ilija Sindik), Beograd 1953-1956; Pavle Mijovi, Bokokotorska slikarska kola XVII XIX vijek, Titograd 1960. 18 arko Bulaji, Agrarni odnosi u Crnoj Gori (1878-1912), Titograd, 1959. 19 Mireta urovi, Crnogorske nansije 1860-1915, Titograd, 1960; Mireta urovi, Novani zavodi, Ce nje, 1960. 20 Dinko Franetovi, Istorija ribarstva i pomorstva Crne Gore do 1918. godine, Titograd, 1960. 21 Ljubinka Boge , Komunice u Crnoj Gori u XIX i poetkom XX vijeka, Titograd, 1966. 22 Spasoje Medenica, Privredni razvitak Crne Gore 1918-1941, Titograd, 1959. 23 Duan Vukovi, Kapitalis ko iskoriavanje uma u Crnoj Gori, Titograd, 1963. 24 Vrevi Vuk, Ogranci za istoriju Crne Gore, Ce nje, 1950; Vuksan Duan, Petar I Petrovi Njego i njegovo doba, Ce nje, 1951; Vukevi Milo, Crna Gora i Hercegovina uoi rata 1874-1878, Ce nje, 1950; Stanojevi Gligor, Crna Gora u doba vladike Danila, Ce nje, 1955; Durkovi-Jaki Ljubomir, Englezi o Njego i Crnoj Gori, Titograd, 1963; Lainovi Andrija, Pobjeda na Grahovcu 1858. godine u spisima savremenika, Ce nje 1958; Janko Tokovi, Is na o kapitulaciji Crne Gore 1916: skraeni odlomci mojih memoara, Ce nje, 1957. 25 Janko Tokovi, Is na o kapitulaciji Crne Gore 1916: skraeni odlomci mojih memoara, Ce nje, 1957; Nikola kerovi, Crna Gora za vrijeme prvog svjetskog rata, Titograd, 1963. 26 Dimo Vujovi, Ujedinjenje Crne Gore i Srbije, Titograd, 1962; Jovan etkovi je 1940. godine objavio knjigu Ujedinitelji Crne Gore i Srbije, koja je bila opravdanje poli ke pobjednika jednog od uesnika h dogaaja. 27 Batri Jovanovi, Crna Gora u narodnooslobodilakom ratu i socijalis koj revoluciji; Beograd 1960; Zoran Laki, Radoje Pajovi, Gojko Vukmanovi, Narodnooslobodilaka borba u Crnoj Gori 1941-1945, Hronologija dogaaja, Titograd, 1963. 28 Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobodilakom ratu jugoslovenskih naroda, Beograd 1950-1956 (Crna Gora: tom. 3, knj. 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8); Zoran Laki, ZAVNO Crne Gore i Boke, Titograd, 1963. 29 Tri Francuza o Crnoj Gori, (Viala, Delari, Lenorman), Predgovor Andrija Lainovi, Ce nje, 1949.
16 15

14

Crnogorski anali, br. 1/2013

eni, istorijskoj linos u Crnoj Gori30, izdaju prva foto pska izdanja starijih istoriografskih djela31. Izvan Crne Gore se objavljuje vie znaajnih monograja o razlii m periodima crnogorske istorije, poev od problema ke vezane za tursku vlast u XVI i XVII vijeku, monograje iz vremena crnogorskih vladika, meu kojima se izdvajaju Petar I i Petar II, problema ke stvaranja crnogorske drave, sukoba sa Turskom, do prvih prevoda knjiga znaajnih svjedoka istorijskih zbivanja u Crnoj Gori.32 Poetkom pedese h i ezdese h godina stvorena su djela koja i danas ine relavatnu literaturu crnogorske istoriograje i otvoreni su brojni tematski sadraji unutar kojih se do dananjih dana kree istoriograja u Crnoj Gori. Otvorena su brojna pitanja i zaet proces detabuizacije crnogorske istorije, posebno moderne. Izvan naunog interesa i dalje je rana srednjovjekovna istorija, te se u tom smislu biljee tek nekoliko naslova,33 istorija crkve i drugih vjerskih ins tucija. Istorija je izrazito etnocentrina, okrenuta unutranjim sadrajima, tematski disperzirana vie nego ikada kasnije, pod u cajem oiglednog trenda marksis ke istoriograje koji preferira izuavanje ekonomske i socijalne osnove drutva kao osnove antagonizma klasnih borbi i sl. Poetkom ezdese h uoava se trend smjene generacija istraivaa istorije. Starija generacija, kolovana prije rata je sa svojim pozi vis kim pristupom odrala je kurs tradicionalne istoriografske kole, dok e mlaa generacija unije novi dinamizam, ali i neto naglaeniju ideologizaciju unutar istorijske nauke. Is na, nju su dik rali zahtjevi i impulsi koji su dolazili izvan esnafa istoriara i moemo ih prepozna na organizacionoj ravni. Ve od 1952. godine je u sastavu ins tuta osnovan Arhiv za istoriju radnikog pokreta i NOB Crne Gore, kao Istorijski arhiv Centralnog komiteta Saveza komunista Crne Gore, po obrascu slinih arhiva i ins tucija koji
Dimo Vujovi, Knjaginja Darinka poli ka ak vnost, Ce nje, 1968. Petrovi Njego Vasilije, Istorija o ernoj Gori, Ce nje, 1951. 32 Leki Duan, Spoljna poli ka Petra I Petrovia Njegoa (1784-1930), Ce nje, 1950; Popovi Petar, Crna Gora u doba Petra I i Petra II, Beograd, 1951; Branislav urev, Turska vlast u Crnoj Gori u XVI i XVII vijeku, Sarajevo, 1953; etkovi Jovan, Borbe oko Skadra 1912-1913, Beograd, 1954; Pavievi Branko, Stvaranje crnogorske drave, Beograd, 1955; Stanojevi Gligor, epan Mali, SANU, 1957; Stanojevi Gligor, Crna Gora pred stvaranje drave 1773-1796, Beograd, 1962; Pavievi Branko Crna Gora u ratu 1862, Beograd, 1963; Gopevi Spiridon, Crnogorsko turski rata 1876-1878, Beograd, 1963; Radosavovi Ilija, Meunarodni poloaj Crne Gore u XIX vijeku, Beograd, 1960; kerovi Nikola, Crna Gora na osvitku XX vijeka, Beograd, 1964 Durkovi-Jaki Ljubomir, Englezi o Njego i Crnoj Gori, Titograd, 1963. 33 Radojii Nikola, O najtamnijem odeljku Barskog rodoslova, Beograd, 1951; Sindik Ilija, Komunalno ureenje Kotora od druge polovine XII do poetka XV stolea, Beograd, 1950.
31 30

Prof. dr erbo Rastoder: POECI DETABUIZACIJE CRNOGORSKE ISTORIOGRAFIJE I RASPAD IDEOLOKE PARADIGME 1989 do 2006

15

su bili formirani u drugim jugoslovenskim republikama. Takve pojave nuno ukazuju na preferiranje poeljnog okvira istraivanja i injenica da su bili inicirane iz sredita poli ke moi a ne intelektualna potreba, nuno upuuju na zakljuak da su bile usmjerene ka potrebi kons tuisanja ideoloko-poli ke paradigme. Pojaan ideoloki zahtjev usmjeren ka pojaavanju interesa za izuavanje istorije Komunis ke par je i Revolucije, rezul rae ve u narednoj deceniji (sedamdese h godina) promjenom ideoloke i tematske paradigme unutar istoriograje u Crnoj Gori i uslovie pomjeranje njenog interesa od ranijih, (uglavnom XVII-XIX vijek) na najnoviji period crnogorske istorije (XX vijek). Uskoro e dominatno istoriografsko vo posta teme vezane za radniki pokret, KPJ, rat i revoluciju. Crnogorska istoriograja e ui u fazu traganja za subjektom klasne borbe, stvaranju privida o komunis koj polikoj tradiciji kao dominatnom obliku poli kog organizovanja u XX vijeku i revoluciji kao glavnom inspiratoru i moralnom katalizatoru u sadanjos . Shodno navedenoj orijentaciji do poetka osamdese h pojavie se prve knjige (uglavnom doktorske disertacije) nove generacije istraivaa u Crnoj Gori sadrajno okrenu h nacionalnoj istoriji XX vijeka, odnosno u najveem dijelu, revolucionarnom subjektu u njoj. Objavljene su monograje pojedinih crnogorskih par zanskih odreda34, monograje o omladinskom pokretu lijeve orijentacije35, etnikom i federalis kom pokretu kao pandanu revoluciji36 i narodnoj vlas kao eufemizmu za revolucionarnu vlast 1941-194537. Iz usko strunih asopisa istoriograja e se preli i u ideoloki strogo prolisane publikacije, kakav je bio asopis Praksa, u kojoj e mlaa generacija istraivaa objavi vei broj svojih radova38 Neki od njih e tada objavi i prve radove o metodologiji i nainu pisanja istorije39. Crnogorska istoriograja e navedenim djelima u svoju memoriju ugradi i najnoviji period crnogorske istorije koji e vladajui establiment logino pods ca u procesu stvaranja istorijuro Vujovi, Lovenski NOP odred i njegovo podruje Narodnooslobodilakoj borbi 1941-1945, Obod 1976. 35 Jovan Bojovi, Napredni omladinski pokret u Crnoj Gori 1918-1941, Ce nje, 1976. 36 Radoje Pajovi, Kontrarevolucija u Crnoj Gori, etniki i federalis i pokret 19411945, Ce nje, 1977. 37 Zoran Laki, Narodna vlast u Crnoj Gori 1941-1945, Ce nje-Beograd, 1981. 38 Primjera radi u periodu od 1964-1984 u Praksi e najvie radova od istoriara koji su imali najvei struni i formalni u caj na kretanja unutar istoriograje u Crnoj Gori objavi Zoran Laki (23), potom Miomir Dai (14), Radoje Pajovi i Jovan Bojovi i Dimo Vujovi po 5 39 Zoran Laki, Kakvim s lom piemo istorijske tekstove, Praksa 1, 1966.
34

16

Crnogorski anali, br. 1/2013

skog legi miteta svoje vlas . Nova generacija crnogorskih istoriara podstai e arhivska istraivanja i preispi vanja revolucionarnog naslea crnogorske istorije i da joj osnovnu sadrajnu aromu sve do poetka devedese h sa naglaenim ideolokim apologetskim predznakom40. Paralelno sa ovim glavnim tokom, tee istraivaki proces starijih perioda istorije (uglavnom XIX i poetka XX vijeka) unutar kojih se javljaju prve monograje sa ambicijom kri ke revalorizacije predhodnog istoriografskog va na iste teme41, otvara se problema ka crnogorsko-srpskih odnosa u pojedinim vremenskim intervalima42 i uopte spoljnje poli ke Crne Gore do 1918. godine43, problema ka razvoja prosvjete i kulture44. Do sredine osamdese h crnogorska istoriograja je po svojoj tematskoj disperzivnos otvorila sve glavne tokove i sadraje za period do 1918. godine i uspostavila pravce istraivanja za period poslije 1918. godine, redukujui ga uglavnom na revolucionarni subjekt. U metodolokom smislu tradicionalne istorijske metode pozi vis kog naslea su zaogrnute u novo ideoloko ruho, u sadrajnom smislu apsolutno dominira poli ka istorija. Teme su etnocentrine bilo da im je osnova crnogorski, odnosno srpski nacionalni korpus. S e se u sak da je iz faze vee sadrajne i metodoloke disperzivnos i interdisciplinarnos uoljive od poetka do kraja ezdese h i poetka sedamdese h, crnogorska istoriograja sedamdese h i osamdese h ula u totalnu zonu dogaajne i poli ke istorije i da je vie okrenuta istoriji sposobnoj da dnevno komunicira za zahtjevom svoga vremena. Na to jasno ukazuje analiza projekata Ins tuta 1980-1991. Od devet projekata na kojima se tada radilo, est su bili neposredno vezani za KPJ/SKJ i revolucionarni pokret, jedan za kulturnu istoriju, jedan za problema ku ujedinjenja Crne Gore i Boke i jedan za iri projekat vezan za jugoslovensku istoriju. S druge strane pripremane zbirke dokumenata su uglavnom bile vezane za period kraja XVIII i XIX vijeka i poetka XX vijeka (vladike Petra I i Petra II, Valtazara Bogiia i
Vidi: Zoran Laki, Tito i revolucionarni pokret u Crnoj Gori, Praksa 5-6, 1977; Zoran Laki, Jugoslavija 1941 (prikaz naunog skupa), Praksa 1, 1981. 41 Novica Rakoevi, Crna Gora u Prvom svjetskom ratu 1914-1918, Ce nje, 1969; est godina ranije bila je objavljena studija dr Nikole kerovia, Crna Gora za vrijeme prvog svjetskog rata, Titograd, 1963. 42 Radoman Jovanovi, Poli ki odnosi Crne Gore i Srbije 1860-1878, Ce nje, 1977. 43 Dimo Vujovi, Crna Gora i Francuska 1860-1914, Ce nje 1971; oko Pejovi, Poli ka Crne Gore u Zatarju i Gornjem Polimlju 1878-1912, Titograd, 1973; Novak Ranatovi, Crna Gora i Berlinski kongres, Ce nje, 1979; Radoman Jovanovi, Crna Gora i velike sile 1856-1860, Titograd, 1983;Novica Rakoevi, Poli ki odnosi Crne Gore i Srbije 1903-1918, Ce nje, 1981; Novica Rakoevi, Crna Gora i Austro-Ugarska 1903-1914, Titograd, 1983. 44 oko Pejovi, Razvitak prosvjete i kulture u Crnoj Gori 1852-1916, Ce nje, 1971; oko Pejovi, Prosvjetni i kulturni rad u Crno Gori 1918-1941, Ce nje, 1982.
40

Prof. dr erbo Rastoder: POECI DETABUIZACIJE CRNOGORSKE ISTORIOGRAFIJE I RASPAD IDEOLOKE PARADIGME 1989 do 2006

17

aneksionu krizu 1908. godine). Od 18 naunih skupova organizovanih u istom vremenskom intervalu, samo est (odnosno 1/3) nijesu pripadali tematskom krugu revolucionarnog subjekta i rata 1941-194545, dok se samo jedan bavio naunom periodikom i njenom ulogom u istoriograji.46 Istoriograja u Crnoj Gori u komunis kom periodu od 1945-1985. godine imala je zavidnu produkciju. Prema nekim podacima u ovom periodu je iz oblas istorije Crne Gore objavljeno oko 360 knjiga na oko 81.000 stranica. U asopisima, godinjacima, zbornicima i drugim periodinim publikacijama (ne raunajui dnevnu i periodinu tampu) objavljeno je oko 2500 lanaka, priloga, prikaza drugih radova na preko 36.000 stranica. Samo je u vodeem istorijskom asopisu u Crnoj Gori, Istorijskim zapisima, u navedenom periodu objavljeno preko 1600 radova na preko 22000 stranica, odnosno ukupan broj stranica na kojima je tre rana prolost Crne Gore prelazi 117.00047, ili 2925 u prosjeku godinje. Ovako impresivna istoriografska produkcija (s obzirom na veliinu prostora i stanovnika) ubjedljivo svjedoi o statusu prolos unutar crnogorskog drutva i njegovoj potrebi za samospoznajom. U tom periodu je uglavnom stvoren sadrajni i tematski okvir, omeeni magistralni pravci razvoja istoriograje, uspostavljeni tradicionalni obrasci shvatanja istorije i uvedeni u njene saznajne tokove brojni arhivski izvori. Otvorene su nove istraivake teme, sa apsolutnom dominacijom onih iz poli ke istorije, stvoren globalni okvir za meunarodno situiranje Crne Gore u istorijskom kontekstu, uraene znaajne monograje iz tog tematskog ciklusa. Zanimljivo je da nijesu uraene samo cjelovite monograje o odnosima sa dvijema zemljama sa kojima je Crna Gora, u razlii m konteks ma imala najdue i najintezivnije odnose: sa Rusijom i Osmanskim carstvom. Ovo se moe objasni samo sa injenicom da su se u prvom sluaju istraivai uplaili broja istorijskih izvora (ruski arhivi su najvie istraivani), dok se u drugom sluaju radi o nepoznavanju izvora (turski arhivi skoro da nijesu istraivani). Prve ozbiljnije rasprave teorijsko-metodoloke prirode unutar crnogorske istoriograje registruju se krajem ezdese h i sredinom sedamdese h. Da bi se shva o iri kontekst ovih rasprava, koje e kasnije doves i znaajnijih podjela unutar intelektualne elite treba rei da se crnogorska istoriograja nije nikada razvijala kao autonomna i autohtona intelektualna konstrukcija. Ona je vie od svih u okruenju bila zavisna u zanatskom dijelu od pres nijih
Spomenica Istorijskog ins tuta 1848-1988, Podgorica, 1992, 20-23. Radi se o skupu: Uloga naune periodike u razvoju istoriograje o Crnoj Gori, Titograd, 1987. 47 D. Vujovi, V. Strugar, M. Dai, J. Bojovi, O razvoju i problemima istorijske nauke u Crnoj Gori, Historijski zapisi 3-4, 1985.
46 45

18

Crnogorski anali, br. 1/2013

i relevantnijih istorijskih kola u okruenju, prevashodno beogradske, gdje je najvei broj kadrova s cao akademska zvanja. Naravno, da je takva pozicija prirodno onemoguavala bilo kakvu zatvorenost istoriograje u Crnoj Gori, to se u mnogim sluajevima pokazivalo kao prednost, ali ne rijetko i kao hendikep, u sluajevima kada su istraivanja bila nesaglasna sa tradicionalnim postula ma srpskog nacionalnog integralizma kojem je ovaj dio intelektualne elite ve vie od vijeka davao nauni istorijski legi mitet. Iz tog razloga, sukob sa takvim shvatanjima u Crnoj Gori skoro nije nikada bio iniciran unutar ocijelnog esnafa, nego je po pravilu dolazio spolja, bilo od ljudi koji nijesu profesionalni istoriari, bilo iz razlii h centara poli ke moi. U tom sukobu, koji je po pravilu svoen na prostu poli ku, nikada nije ostvarena komunikacija unutar koje bi se raspravljalo o argumen ma, ve je svaka slina polemika svoena na linost i njegovo poli ko uporite. Takvo stanje je znaajno usporavalo dinamizam unutar istorijske nauke, koja tradicionalno izbjegava da otvori pitanja metodolokog karaktera zahvaljujui lagodnoj i za enoj poziciji ocijelne istoriograje koja je svaku slinu inicija vu svodila na priu o ahovskom velemajstoru i paceru. Istoriograja u Crnoj Gori nema tradiciju kri ke polemike individualno sueljenih stavova, te su svi sporovi unutar nje u komunis kom periodu u su ni traili arbitrau sa strane i esto zalazili u zonu ideologije. Pri tome, bi bilo jako pogreno ideologiju veziva samo za komunis ki pokret, jer se ona kree i u ravni razlii h nacionalnih ideologija (u Crnoj Gori se to prepoznaje kao ideoloki derivat jugoslovenstva, srpstva i crnogorstva) koje su varirale pod platom socijalis kih i an socijalis kih shvatanja. Raspadom komunizma e se ustvari pokaza da je to sukob dvaju nacionalnih ideologija (srpske i crnogorske) suoenih sa istorijskim paradoksom i ambicijom da jedna drugu potru i u dubokim istorijskim ponorima. Nesposobna da da odgovore na su nska pitanja istorijskog legi miteta trajanja crnogorske drave do 1918. godine, njenih dravnih nacionalnih atributa u jugoslovenskoj federaciji 1945-1991, i srpsko-crnogorske federacije od 1992. istoriograja u Crnoj Gori otvorie strogo kontrolisane i priguivane parnice iz komunis kog perioda. Ranije kontrolisani monolog koji je imao stalnu ideoloku arbitrau koja je strogo vodila rauna o granicama naune slobode, prerast e poslije raspada komunizma u slobodu koja nema granica, odnosno u paralelni monolog koji nikog ne obavezuje. Poetak ove vrste sporenja anali ari vezuju za kraj ezdese h (januara 1968) kada je na skupu o crnogorskoj nacionalnoj kulturi jedan od uesnika, inae profesionalno neistoriar, kategoriki odbio da raspravlja o nacionalnoj dihotomiji kulture u Crnoj Gori, tvrdei da kada postoji nacija postoji i nacionalna kultura kao osnovni elemenat nacionalnog bia,

Prof. dr erbo Rastoder: POECI DETABUIZACIJE CRNOGORSKE ISTORIOGRAFIJE I RASPAD IDEOLOKE PARADIGME 1989 do 2006

19

kao neotuivo kulturno naslee i bogastvo nacije48. Ve 1970. godine u dnevnoj tampi je tada vodei crnogorski istoriar Dimo Vujovi, jedan od vodeih istoriara marksis ke orijentacije, iznio stanovite da se o crnogorskoj naciji moe govori tek s pojavom graanskog drutva, vezujui naciju za kapitalis ko drutvo. Ujedno je utemeljio kasnije razraivan stav da su Crnogorci dio etnikog srpskog bia koji su se specinim istorijskim razvojem oformili u naciju.49 Navedeno stanovite uobliavano vie decenija unutar razlii h ideolokih i intelektualnih krugova nalazilo je uporite u tezama Milovana ilasa o crnogorskoj naciji50. Navedeno stanovite je pokuao da ospori Pavle Mijovi tvrdnjom da se nijedna nacija ne stvara na bazi posebnos nekog drugo naroda, nego valjda na bazi posebnos svog naroda. Ne moe se govori o postojanju crnogorske nacije, ako se ne priznaje postojanje crnogorskoga naroda, jer bi inae bilo iluzorno is ca vjekovno stvarane posebnos .51 Kada je 1974. godine stari revolucionar Savo Brkovi objavio svoju knjigu O postanku i razvoju crnogorske nacije, zagovornici teorije o etnikoj autohtonos Crnogoraca su i formalno uli u istoriografsko naslee Crne Gore. Pri tome se uoava da vremenski ova polemika korespondira sa jasnije izraenim zahtjevima unutar poli kih elita za veom samostalnou republika unutar komunis ke jugoslovenske federacije (koja e se i realizova Ustavom iz 1974) i trendom armacija nacionalnih kultura unutar vienacionalne zajednice. U naunim sporovima ukljuena je ideoloka arbitraa najviih komunis kih organa i pojedinaca52, koji su formalno odbili da direktno arbitriraju unutar crnogorske kvadrature kruga i su nskog pitanja: da li je nacija stvorila dravu, ili je drava stvorila naciju? U periodu od 1967-1975 pojavila se trotomna Istorija Crne Gore koja je dodatno
Radoje Radojevi, Crnogorska nacionalna kultura i putevi njenog razvoja, Titograd 1968, 40. 49 Dimo Vujovi, O nekim nepravilnim pristupima crnogorskom nacionalnom pitanju, Pobjeda 19. i 23. VII 1970. 50 Vidi vie: Intervju Milovana ilasa pariskom Le Monde: Naa re, London, februar, 1972; Desimir Toi, Ko je Milovan ilas, str. 125-130: Dr Branislav Kovaevi, ilas heroj-an heroj, Podgorica, 2006. str. 423-427. 51 Pavle Mijovi, O metodu u raspravljanju o crnogorskom nacionalnom pitanju, Pobjeda, 2. VIII 1970. 52 U julu 1970. CK SKJ Crne Gore je raspravljao o aktuelnim idejnim i drutvenopoli kim pitanjima crnogorske kulture. Tadanji izvrni sekretar CK SKJ (Svetozar Durutovi) je u izjavi jednom dnevnom listu optuio Istorijski ins tut da crnogorsku istoriju pie u duhu svetosavlja, to je bila optuba za srpski nacionalizam. Vidi: Dimo Vujovi, Prilozi izuavanju crnogorskog nacionalnog pitanja, Niki, 1987, 155-164; Dimo Vujovi, Poli ka iskuenja istoriograje, Istorijska nauka i nastava istorije u savremenim uslovima, CANU 14, 1994, 68.
48

20

Crnogorski anali, br. 1/2013

polarizovala dva sueljena stanovita oko razumijevanja crnogorske istorije53. Ova Istorija je ostala kao nedovren projekat (hronoloki dola do kraja XVIII vijeka),54 a u to vrijeme e se pojavi i prve ins tucije oko kojih e se okuplja zagovornici teorije o etnikoj autohtonos i nacionalnoj posebnos Crnogoraca (Leksikografski zavod i Republika redakcija za enciklopediju Jugoslavije). Zanimljivo je da su u es m sueljavanjima ove dvije grupacije svoja stanovita branili ideolokom leksikom. Zagovornici teze da su iz iste srpske etnike osnove nastale dvije srodne nacije srpska i crnogorska i da e svijest o crnogorskom nacionalnom individualitetu doi do punog izraaja tek u socijalis koj Jugoslaviji55 su drugu stranu optuivali za nepravilno, nemarksis ko gledanje na crnogorsko nacionalno pitanje56 i smjetali ih uglavnom u korpus crnogorskih nacionalista57, dok je druga strana svoje oponente optuivala i kvalikovala kao protagoniste graanske istoriograje58 (to je u aktuelnom kontekstu takoe imalo prizvuk optubi za nemarksis ko shvatanje) i po pravilu ih smjetali u korpus velikosrpskih nacionalista. Pri tome niko nije razmiljao o elementarnoj logici po kojoj nacionalista nema bez nacije. Pojava knjige pira Kuliia, O etnogenezi Crnogoraca, 1980. godine, bio je dodatan pods caj za sukob dvije sueljene intelektualne grupacije. Ponovo je prizvat vrhovni arbitar, pa je Marksis ki centar CK Crne Gore u junu 1981. godine organizovao skup povodom te knjige koja je unosila jeres unutar tradicionalnog uenja etablirane istoriograje. Saoptenja su objavljena u par jskom asopisu59. Par jski organi (Komisija za istoriju SK Crne Gore) je raspravljala o nekim aktuelnim pitanjima u crnogorskoj istoriograji, a sa tom ambicijom su Univerzitet i CANU organizovale nauni skup 1985. godine (Stanje, uloga i razvoj nauke u Crnoj Gori). U vodeem istorijskom asopisu Istorijskim zapisima etvorica tada naju cajnijih istoriara u Crnoj Gori (D. Vujovi, V. Strugar, M. Dai i J. Bojovi) su objavili svoje saoptenje60 koje ima karakter pla orme sa
Vidi: Dragoje ivkovi, Najnovija istorija crnogorskog naroda, Stvaranje br. 6, 1977; Odgovor grupe autora JI 1-2, 1977. 54 Tek e 2004. godine akademik Branko Pavievi napisa IV tom ove istorije (knj. 1-2). Vidi: Pavievi Branko, Istorija Crne Gore, Sazdanje crnogorske nacionalne drave, Pobjeda, Istorijski ins tut Crne Gore, Podgorica 2004, knj. 1-2. Istorija obuhvata period vladavine Petra I, Petra II i knjaza Danila, odnosno od kraja XVIII vijeka do sredine XIX. 55 Dimo Vujovi, Prilog izuavanju. 9, 157, 164. 56 Ibid, 156. 57 D. Vujovi, Poli ka iskuenja istoriograje 71. 58 Dragoje ivkovi, Prilog pitanju razvoja crnogorske istoriograje, Prolost Crne Gore kao predmet naunog istraivanja i obrade, CANU, 1987. 59 Vidi: Praksa 4, 1981. 60 O razvoju i problemima istorijske nauke u Crnoj Gori, Istorijski zapisi 3-4, 1985, 133-145.
53

Prof. dr erbo Rastoder: POECI DETABUIZACIJE CRNOGORSKE ISTORIOGRAFIJE I RASPAD IDEOLOKE PARADIGME 1989 do 2006

21

s ambicijom da u u na daljnji razvoj istorijske nauke na ovom podruju. Kao glavni problemi istorijske nauke u Crnoj Gori naznaeni su amaterizam i poli zacija. Prvi se prepoznavao kao opasnost za iden tet i integritet istorijske nauke, te je iznijeta konstatacija da se istorijskom naukom mogu bavi samo kvalikovani naunici istorije. Kao najmraniji vid poli ziranja istorijske nauke prepoznat je nacionalizam. Crnogorsku istoriograju stalno prate pojave nacionalizma (u vidu velikosrpskog ili crnogorskog), a kao veliki problem koji moraju da reavaju nai istoriari marksis je naznaen nedostatak adekvatne naune kri ke. Kao osnovni zadaci koji se stavljaju pred istorijsku nauku navedeni su zahtjevi u smislu jaanja postojeih ins tucija, potom zahtjeva da se Istorijski ins tut sauva kao osnovni nosilac rada na istorijskoj nauci u Crnoj Gori, da se kadrovski i nansijski ojaa, razvije odgovarajua saradnja izmeu Ins tuta i Katedre za istoriju na Univerzitetu Crne Gore, koordinira rad sa CANU, obnovi rad na vietomnoj istoriji Crne Gore, vodi stalna borba za vii nivo istorijske nauke u Crnoj Gori. U tom smislu razvija objek vnu naunu kri ku i bori se za marksis ki pristup u izuavanju istorije Crne Gore, kao i pro v svih nenaunih tumaenja njene prolos , a posebno pojava amaterizma i nacionalizma U prvi plan obrade treba stavlja one probleme koji su od posebnog drutvenog interesa. Na kraju se konstatuje da treba podii nivo strunih priloga u Istorijskim zapisima, da se posve stalna panja nastavi istorije i radu Drutva istoriara.61 Iz navedenog se moe uoi da su se problemi u istoriograji prepoznavali kao problem forme a ne su ne. Oigledno zalaganje pro v pluraliteta u nauci moe se posmatra kao proizvod petricirane intelektualne misli zarobljene u svojevrsni intelektualni monopol koji uvijek ima potrebu da satanizuje konkurenciju. U predveerje pada komunizma istoriograja u Crnoj Gori je ula sa svojom najfrekvetnijom produkcijom njegovog opravdanja, to joj naravno nee smeta , onda kada je to veina shva la da se to i dogodilo, da promijeni svoj ideoloki diskurs. Zanimljivo da su to najradikalnije uradili najgorljiviji promotori komunis ke ideologije, koji su jednu ideoloku matricu vrlo lako zamijenili drugom. Pri tome su ostali najtvri branitelji istoriografskog naslea posebno onog dijela koji je korespondirao sa idejama nacionalnih ideologija. Neto opirniji prikaz predhodnog naslea crnogorske istoriograje, bio je nuan iz razloga to e ona u novi period su nski ui sa istom matricom, kadrovskom i metodolokom osnovom koja je karakterie do pada komunizma. Raspad ideoloke paradigme. Pluralizacija istorijskog miljenja.
61

Ibid, 144-145.

22

Crnogorski anali, br. 1/2013

Sa stanovita razvoja poli kih ideja u Crnoj Gori, teko da je neko u padu berlinskog zida prepoznao kraj ideoloke paradigme komunizma 1989. godine. Naravno, proces koji e zahva skoro sve evropske komunis ke sisteme, na ovim prostorima e i po formi i po sadrini ima neto drugaiji tok. Naime, poslije prevrata izvrenog u januaru 1989. godine, kada je masovnim ulinim protes ma oborena stara vladajua komunis ka struktura u Crnoj Gori i instalirana garnitura reformisanih komunista spremnih da bespogovorno slijede Slobodana Miloevia, ija je poli ka harizma dos zala vrhunac u Srbiji, dolazi do prvih oblika pluralizacije drutva. Crna Gora je promjene od 1989. godine doekala sa izgraenom ins tucionalnom infrastrukturom iji je osnov u oblas istorijskih istraivanja inio Istorijski ins tut Crne Gore. U njemu je tada radilo 29 radnika, od kojih su 14 bili ukljueni u nauna istraivanja (est doktora nauka i osam asistenata), osam strunih radnika i est radnika na administra vno-tehnikim poslovima. Ins tut je imao Nauni sektor, Arhiv i biblioteku i Sektor za pravne i nansijske poslove. Broj istraivaa u Ins tutu u ovom periodu je varirao zbog nepovoljne starosne strukture, tako da je tokom 2001. godine u stalnom radnom odnosu Ins tut imao 23 radnika, od kojih 5 (pet) doktora nauka, 5 (pet) magistara i 5 (pet) asistenata pripravnika. U odnosu na 1989. godinu primjetan je trend kadrovskog podmlaivanja naunog kadra, to je uslovljeno i smjenom generacija i objek vnom potrebom za veim brojem istraivaa. Pored Istorijskog ins tuta, istraivanjima se bave i pojedinci, lanovi Crnogorske akademije nauke i umjetnos (CANU). Od poetka devedese h u Crnoj Gori je osnovano vie ins tucija organizovanih kao Nevladine organizacije (NVO), koje okupljaju znaajan broj intelektualaca i koje u svojim programskim ciljevima znaajan prostor posveuju izuavanju istorije. Ove organizacije su nastajale u vrijeme ratnih sukoba i narastanja srpskog nacionalizma u Crnoj Gori koji je svojom agresivnou i netolerancijom negirao dravni i nacionalni subjek vitet Crne Gore u tenji da je svede na srpski region, unutar projekta Velike Srbijena razvalinama bive jugoslovenske drave. U oktobru 1994. godine odrana je Prva redovna godinja skup na Ma ce crnogorske, NVO organizacije osnovane na programskim premisama za te nacionalnih, duhovnih, poli kih i kulturnih interesa crnogorskog naroda sa namjerom da prezentuje svoj pogled na sadanjost i budunost Crne Gore u vremenu i prilikama koje sobom nose raskra vjekova i milenijuma.62 Ma ca crnogorska osnovana u okolnos ma kada je na narod protjeran iz svijeta, kada je zlo meu nama.
Vidi: Program Ma ce Crnogorske, Ce nje, 1999; Crna Gora pred izazovima budunos , Ce nje, 1996.
62

Prof. dr erbo Rastoder: POECI DETABUIZACIJE CRNOGORSKE ISTORIOGRAFIJE I RASPAD IDEOLOKE PARADIGME 1989 do 2006

23

Osnovana je kao kulturna i nauna ustanova Crnogoraca i pripadnika drugih naroda koji Crnu Goru dre za svoju domovinu.63 Ma ca crnogorska uglavnom okuplja intelektualce procrnogorske orijentacije i od poetka 2000. godine izdaje asopis Ma ca, u kojem se objavljuju i tekstovi istorijske sadrine. Na slinim ideolokim i intelektualnim premisama u julu 1999. godine osnovana je Dukljanska akademija nauka i umjetnos , kao NVO koja okuplja znaajan broj intelektualaca procrnogorske orijentacije, od kojih su neki lanovi i osnivai ocijelne nacionalne akademije (CANU), lanovi drugih akademija i poznata imena iz intelektualnog svijeta sa prostora bive Jugoslavije po svojoj an ratnoj i pacis koj ak vnos . Dukljanska akademija nauka i umjetnos (DANU) od 2000. godine izdaje svoj asopis Doclea, u kojem su zastupljene i istorijske teme. Drava nema denisanu strategiju istorijskih istraivanja. Ona se po pravilu kons tuie unutar dominantnih naunih elita, koje po pravilu vre izbor istraivakih tema (heuris kim istraivanjima se po pravilu bave uglavnom mlai nauni radnici u fazi priprema magistratura i doktorata). S druge, strane, samim uvidom u istraivake projekte, koje drava nansira, ne bismo mogli da precizno situiramo osnovne strateke pravce iz razloga to postoji niz vanins tucionalnih kanala kojima se oni usmjeravaju. Ponekada je mnogo vanije lino pozicioniranje istraivaa unutar elita moi i njihova bliskost sa vladajuim estabilimentom, nego to je pozicija istraivaa unutar dogovorenih. Poli ke stavove o genocidnom karakteru Hrvata, podanikom mentalitetu Slovenaca ili fundamentalis kim snovima sandakih i bosanskih Muslimana64 nauno su osnaivali pojedini istoriari prihvatajui misiju branitelja svete nacionalne stvari. Neki od njih su prvo izgradili poli ki imid radikalnih nacionalista, pa potom pribavili formalni kolski legimitet visokoobrazovanih istoriara. Jedan od takvih, danas glavni oslonac srpskog nacionalis kog istoriografskog diskursa u Crnoj Gori 1991. godine je crnogorskim indipendis ma upuivao opomenu da iako njihovo zalaganje za nezavisnu Crnu Goru i uspije bie im kasno kada poslije tridesetak godina Crna Gora bude islamska damahirija ili dio Velike Albanije. Tada, kada se budu hvatali za glave zbog svojih greaka, bie kasno. Crnogorci e i u Crnoj Gori tada bi nacionalna manjina.65 Omiljena tema pods canja straha kod pravoslavnog dijela stanovnitva navodnim enormnim natalitetom islamskog dijela stanovnitva (koje uzgred reeno nema nikakvo uporite u analizi de63 64

Crna Gora pred izazovima budunos , Ce nje, 1996, 7. ivko M. Andrijaevi, Nacrt za ideologiju jedne vlas , Bar 1999, 367. 65 Ibid, str. 129: A. Stamatovi, Ironija ili strani sud, Pobjeda 26. 04. 1991, 2.

24

Crnogorski anali, br. 1/2013

mografskih kretanja meu stanovnitvom u Crnoj Gori u poslednjih 120 godina) u vrijeme ratnih operacija oko Dubrovnika dobio je formu patriotskog poklia pravdanja rata i razaranja jednog od najstarijih i najlepih urbanih naseobina na Mediteranu: Ovo je sve rat za slobodu srpstva i pravoslavnog slovenstva. ak i slijepci vide da je crno-u barjak, preko svojih slugu sa ahovnicom (hrvatska nacionalna zastava-op. . R), objavio rat Crnoj Gori i Srbiji, cjelokupnom srpstvu, Jugoslaviji i pravoslavlju66 Naravno, navedene izjave tada anonimnih poetnika u oblas istorijskih nauka, nijesu bile neuobiajene, posebno ako se ima na umu i kontekst tadanjih izjava najveih imena srpske istoriograje, od kojih su neki svoju nauni iden tet izgradili upravo izuavajui prolost Dubrovnika na serioznom istraivanju dokumenata uvenog dubrovakog arhiva.67 U tom kontekstu indika van je i sluaj crnogorskog istoriara starije generacije, akademika CANU, jednog od najglasnijih branilaca navodne autonomnos istorijske nauke, nekada najzastupljenijeg istoriara u ideolokom komunis kom glasilu Praksa, koji je kao predsjednik Jugoslovenske lige za mir (Odbor za Crnu Goru), pozvao na bojkot mi nga za mir koji je u vrijeme rasplamsavanja ratnih sukoba organizovao u Titogradu (Podgorica) Graanski odbor za mir. Ovo je vjerovatno jedinstven sluaj da se u ime jedne Lige za mir poziva na bojkot mi nga za mir68, pod mo vacijom da ga organizuju poli ki prepoznatljive snage. Ovo senzacionalno nauno otkrie da i mir, kao i rat moe ima ideoloki i poli ki predznak dio je sveopte intelektualne entropije koja e zahvaznaajan dio intelektualne elite Crnoj Gori poetkom devedese h godina. Koliko se istoriar moe poistovje sa aktuelnim nacionalis kim diskursom u opravdavanju rata ubjedljivo svjedoi pomenu akademik koji je raspravljajui o medijskoj slici Srba u toku ratova 1991-1996, sa ambicijom najvee naunos , povodom rata u Bosni, napisao i sledee: U masmedijima nas prikazuju kao genocidan narod, a zajedno sa Jevrejima najvie smo stradalaki narod kroz istoriju. Nad naim narodom je primijenjen genocid u oba svjetska rata. Podmeu mu se neasne radnje, a ast je dio njegovog imida. Silo66

Ibid, str. 339: A. Stamatovi, Historija ima i drugo lice, Pobjeda 02. 12. 1991, br.

9340. Tako je na primjer akademik SANU Radovan Samardi, jedno od najvei imena srpske istoriograje i pisac monograje Veliki vek Dubrovnika je tada tvrdio: Situacija za Dubrovnik nije opasna. To je pros tuisani grad hotelijera, gde dolaze amerike babe, britanski pederi, glupi Francuzi i njemake dak logra inje. Vidi: Milorad Tomani, Srpska crkva u ratu i ratovi u njoj, Beograd, 2001. 68 ivko M. Andrijaevi, n. d. 215: Z(oran) L(aki) Poziv na bojkot mi nga u Titogradu, Pobjeda br. 9207, 21. 07. 1991, str. 2.
67

Prof. dr erbo Rastoder: POECI DETABUIZACIJE CRNOGORSKE ISTORIOGRAFIJE I RASPAD IDEOLOKE PARADIGME 1989 do 2006

25

vanje nikada nije bilo u istoriji srpskoga naroda. To je veliko svetogre. Neki ratovi kod nas su voeni za ast ene (?!)Ako ga je u ovome ratu bilo onda je rije o patolokim linos ma. Kod islama meu m, u pitanju je druga kategorija. Svaka pobjeda se tako proslavlja. Uostalom, silovanje je svojstveno samo osvajakim narodima.69 Navedene rijei izgovorene na skupu istomiljenika Miloevieve intelektualne falange odranom u Beogradu 1993. godine, utemeljene na istorijskom iskustvu i pravilnom itanju istorije danas iz vizure suda u Hagu i dokaza pothranjenim u njegovoj arhivi zvue grotekstno. Ono to takoe moe zvua udno neupuenima u crnogorske pro vurjenos , ci rani se istoriar se oduvijek nacionalno pisao kao Crnogorac70. Ali ovdje se radi o prepoznatljivim manirima impresionista unutar istoriograje koji uobraavaju da je njihova predstava o prolos adekvatna mjera i za sadanjost i za budunost. Kao prepoznatljiv model takvog miljenja naveli smo jednog istoriara koji je poli ki pripada(o) razlii m strankama srpske nacionalne prepoznatljivos (Otadbinski front, Srpski pokret obnove, Srpska radikalna stranka), dok je na parlamentarnim izborima 2001. godine bio poslaniki kandidat na lis Socijalis ke narodne par je, koji ne krije da je srpski nacionalista71, kojem su dvije knjige objavljene pod rmom Srpske radikalne stranke Vojislava eelja i koji zbog ideolokih razloga jo uvijek ne uspijeva da nae adekvatno radno mjesto shodno formalnim strunim referencama72 i drugi koji pripada establiranom dijelu naunog establimenta u oblas istorijskih nauka, profesoru Univerziteta, akademiku nacionalne akademije (CANU), koji se deklara vno zalae za dis nkciju izmeu nauke i poli ke.73 U tom trajnom procepu i tradicionalno klizavom terenu za istoriare u drutvu u kojem je svako dnevnopoli ko pitanje ujedno i istorijsko, moda je drutveni i poli ki angaman istoriara pravilnije procjenjiva po onome to su preutali, nego po onome to su rekli. Posebno ako njihova pria po pravilu korespondira sa stremljenjima odreenih poli kih elita i njihovim ukusom i potrebom ka prolisanju odreZoran Laki, Istorija i istoriograja, Bijelo Polje 1997, str. 130 (tekst: Knjigom na knjigu- masmedijska blokada sredstvo za ostvarivanje prikrivenog cilja, referat na skupu Sistem neis na o zloinima genocida 1991-1993, Beograd 1993. 70 Dr Zoran Laki, Crnogorske istorijske teme, Podgorica, 2001, 336 Oduvijek sam se pisao kao Crnogorac. Ja sam legalista i potujem sve to je normirano u naim osnovnim dravnim ak ma. Ali ja znam kakvi su nam korijeni. Mi smo grana na srpskom narodnom stablu. 71 Dan, 14. XII 2001, 6, Jedini doktor istorijskih nauka, nastavnik u osnovnoj koli 72 Aleksandar Stamatovi je magistrirao na Univerzitetu u Pri ni, a doktorat odbranio na Univerzitetu u Beogradu i dalje radi kao profesor u osnovnoj koli. 73 Vidi: Zoran Laki, Prije li su i Vuku (Intervju), Glas Crnogoraca 17. VIII 2001, 11.
69

26

Crnogorski anali, br. 1/2013

ene istorijske svijes . Otuda se i desilo da su najvei dio istorijskih tema izdik rali prvo poli ari, pa su onda njihovim tragom krenuli istoriari, to je sve uzrokovalo da istorijska nauka izgubi dobar dio samopotovanja i neutralnos u poli kim sukobima. Umjesto toga, ona je postala argument i kontrargument u sporenjima poli kih elita i umjesto jedne ideoloke paradigme iz vremena komunizma, postala ideoloki supstrat komplementaran poli kom koloritu. Tako je istorija, istorijska nauka i istoriograja (najee shvaeni kao jedan pojam) postala drutveni fenomen drutva koje tragajui za svojim novim iden tetom poslije propas ideoloke paradigme pokuava is utemelji u prolom. U crnogorskom sluaju, a tako je vjerujemo i sa svim sredinama u exJugoslaviji, istoriograja nije samo izgubila ideoloku paradigmu u smislu propas komunizma i dominantne matrice objanjavanja istorijskih dogaaja primjenom dijalek kog materijalizma, ve je izgubila i ustaljeni dravni okvir raspadom SFRJ, to je u calo na njen povratak u tradicionalni nacionalni (nacionalis ki) diskurs. Otuda je produkcija istoriografskih djela u periodu 1989-2001 u Crnoj Gori impresivna, broj izdavakih kua koje objavljuju ovu vrstu literature nekoliko puta vei nego u vrijeme komunizma, dok je broj autora koji se bave ovom vrstom istraivanja znaajno umnoen. Ako se ova injenica podvede pod realni kontekst dras nog pada ivotnog standarda i osiromaenja drutva, jo jasnije e bi naglaena prevashodno ideoloka forma ovoga fenomena. Teorijski i metodoloki diskurs istorijske nauke u Crnoj Gori pripada tradicionalnom obrascu shvatanja istorije kao nauke koja u prostornom i vremenskom okviru izuava, istrauje razvoj ljudskog drutva u prolos i trai uzroke i otkriva zakonitost odreenog ekonomskog i drutvenog poretka. Navedena denicija istorije slovenakog istoriara Boga Grafenauera je osnov shvatanja istorije itavih generacija istoriara poslije 1945. godine unutar koje su posebno naglaeni uzronost i zakonitost kao shvatanja potencirana unutar Marksovog shvatanja istorije74, odnosno marksis ke istoriograje. Iz navedenog metodolokog diskursa izvedeno je tradicionalno shvatanje istorijske nauke kao prevashodnog vlasnitva u posjedu istorijski obrazovane intelektualne elite jedino osposobljene da daje prave odgovore na istorijska pitanja samim m to te odgovore moe brani frazama o istorijskoj metodologiji. Odnosno, u crnogorskom sluaju metodologija istraivanja ne zavisi toliko od deklara vne najave metodolokog obrasca koji se obino najavljuje na poetku svakog istoriografskog va, gdje se svaki istoriar po pravilu zaklinje u svoju odanost is ni, poziva na Herodota, Tacita, Rankea ili nekog
74

Vidi: Miomir Dai, Uvod u istoriju, Titograd, 1988, 13-16.

Prof. dr erbo Rastoder: POECI DETABUIZACIJE CRNOGORSKE ISTORIOGRAFIJE I RASPAD IDEOLOKE PARADIGME 1989 do 2006

27

drugog, koliko od sposobnos da kompara vnom analizom razliite vrste izvora rela vizira ustaljeni metodoloki obrazac. Preozbiljno shvatanje istorijske nauke i njene u litarne funkcije zamaglilo je uoavanje su ne da se radi o esto proizvoljno domiljenoj intelektualnoj konstrukciji koja nikog ne obavezuje. Zato je svaka rasprava o metodologiji istorije na ovim prostorima u su ni rasprava o drutvenom kontekstu istoriograje. Istoriari ne brane svoj zanat iz vizura primijenjene metodologije, ve iz vizura odabrane ideoloke matrice unutar koje brane odabranu metodologiju. U jednom sluaju je to nacionalna ideoloka matrica zaodenuta marksis kom metodologijom, u drugom sluaju je nacionalna ideoloka matrica koja odbacuje marksis ku ideologiju. Su na je u odabiru ideolokog supstrata koji e odbrani miljenje, a ne rasprava o miljenju koje iskljuuje svaki ideoloki supstrat. Zato e vrijednosno i saznajno odreivanje istorijskog va po pravilu bi situirano unutar korpusa istovjetno primijenjenog metodolokog i ideolokog obrasca, a mnogo ree unutar cjelovitog korpusa pro vrjenog znanja. Otuda e razlika izmeu nacionalnog junaka i zloinca unutar crnogorske istoriograje zavisi od nacionalne i ideoloke obale sa koje se posmatra. Unutar zvaninih naunih ins tucija, asopisa i esnafa istoriara ne postoji kultura dijaloga i sueljavanja stavova kao intelektualne gimnas ke u vlasnitvu pojedinaca, ve prevashodno kao parnica u ime kolek viteta (nacionalnog, stranakog, vjerskog) u kojoj istoriari preuzimaju ulogu advokata. To se jasno vidi u rijetkim pokuajima da se otvore pitanja istorijske nauke i njene metodologije iniciranim od strane pojedinih vodeih istoriara i ins tucija u kojima rade. Crnogorska akademija nauka i umjetnos , odnosno njen Odbor za istorijske nauke je u decembru 1990. organizovala nauni skup Izvori i istoriograja u Crnoj Gori na kojem je podneseno 19 referata (objavljeno 18) koji u metodolokom smislu nije donio nita novo, osim ustaljenog podsjeanja na znaaj istorijskog izvora za istorijsku nauku i analize pojedine vrste izvora od znaaja za crnogorsku prolost.75 U ocjenama dometa istoriograje u Crnoj Gori potenciran je je njen uinak unutar projekta an srpske strategije, metodiki voene iz nervnog centra jugoslovenske jednopar jske drave.76 Navedeno stanovite izvire iz tada poli ki rairenog miljenja o crnogorskoj naciji kao tvorevini komunista, koji su uz tradicionalne an srpske centre (Va kan kojem u ideoloko-poli kom novogovoru treba obavezno doda Kominternu, Teheran i ameriku obavjetajnu slubu CIA) svjesno radili na razbijanju srpVidi: Izvori i istoriograja, CANU 13, 1993. Aleksandar Drakovi, Poli ke i ideoloke odrednice u istoriograji u Crnoj Gori, Izvori i istoriograja, CANU 13, 1994 276.
76 75

28

Crnogorski anali, br. 1/2013

ske komponente u Jugoslaviji, to je posebno dolo do izraaja donoenjem Ustava iz 1974, to je opet sve bilo u funkciji prie o ukidanju kosovske autonomije od strane reima Slobodana Miloevia i priprema za rat u kojem bi bio objedinjen srpski nacionalni prostor. Sve ovo sa metodolokog stanovita ne bi bilo vrijedno pomena, da ne pokazuje glavnu matricu kretanja unutar crnogorske istoriograje, podreene srpskim nacionalnim ciljevima, gdje se sada iz novog ideolokog bunkera ispaljuje teka verbalna ar ljerija na neistomiljenike koja e se vremenom pretoi i u pravi verbalni rat. Tri godine kasnije (oktobar 1993) CANU (Odbor za istorijske nauke)je organizovala novi nauni skup pod naslovom Istorijska nauka i nastava istorije u savremenim uslovima na kojem su podnijeta 22 referata (20 objavljeno). Na skupu su pokrenuta znaajna pitanja od interesa za istorijsku nauku, ali se nije o lo dalje od ukazivanja na nedostatke kod onog drugog. I to prevashodno u smislu aktuelnog drutvenog konteksta, shvatanja i razumijevanja istorijske nauke i njene uloge u drutvu. Pitanja metodologije istorijskih istraivanja, uvoenja novih metoda, savremenih svjetskih trendova u istorijskoj nauci, nastavi istorije ostavljena su po strani. U uvodnom referatu (akademik Miomir Dai) prepoznata je potreba posmatranja istorijske nauke i njenih rezultata u kontekstu promijenjene ideoloke paradigme, potenciran nadzor nad istorijom u doba komunizma, naglaena potreba kri kog preispi vanja postojee ideoloki obojene istoriografske produkcije, potreba ponovnog iitavanja istorijskih izvora, otkrivanje istorijskih bjelina, pokrenuto pitanje odgovornos istoriograje na irenju nacionalizma i ovinizma. Istaknut je i zahtjev za inoviranjem nastavnih sadraja shodno nastalim promjenama na jugoslovenskom prostoru.77 U teorijskom i metodolokom smislu na ovom skupu ponovo nije reeno mnogo novoga i saoptenja uglavnom nijesu slijedila ideje iz uvodnog referata. Ono to je preokupiralo uesnike, uglavnom je bila vrijednonosna ocjena dotadanje istoriograje u smislu nega vnog odreenja prema njenom marksis kom predznaku i to uglavnom od onih koji su u tome najvie par cipirali, sada iz vizura srpskog (jugoslovenskog) nacionalnog diskursa, prepoznavanje nega vnih trendova uglavnom izvan sopstvenog nacionalnog diskursa78, poVidi: Miomir Dai, Zato nauni skup Istorijska nauka i nastava istorije u savremenim uslovima ?, Istorijska nauka i nastava istorije u savremenim uslovima, CANU 14, 1994, 16-31. 78 Vidi: ciljajui da izmrve Srpstvo razbijai hode ratoborno, izazivajui bratoubistvo, jer bi raskidanje uzajamnos Crne Gore Srbije udarilo po jednom biu; napad i otpor obojili bratskom krvlju, bitka zavrila spasom jedinstva ili okonala zloinom razbojstva, koju bi Srbiju svelo na nekdanju predkumanovsku oblast a Crnu Goru smanjilo na podlovensku krajinu; utoliko, Albanci bi se pripojili susjednoj dravi, a Muslimani digli da se osame i urede
77

Prof. dr erbo Rastoder: POECI DETABUIZACIJE CRNOGORSKE ISTORIOGRAFIJE I RASPAD IDEOLOKE PARADIGME 1989 do 2006

29

kuaja smjetanja istoriografskih trendova u Crnoj Gori izmeu dvije nega vne krajnos : srpskog i crnogorskog nacionalis kog diskursa od strane tada najautorita vnijeg imena unutar crnogorske istoriograje Dimitrija Dima Vujovia. Kri ki osvrt na trendove crnogorskog nacionalizma u istoriograji, ovaj autor je locirao uglavnom na djela objavljena u vrijeme dominacije komunista i jednopar jskog sistema, iz razloga to je ovaj dio inteligencije od vremena tzv. an birokratske revolucije, odnosno dovoenja na vlast Miloevievih sljedbenika (1989) fak ki bio proskribovan i sve do stvaranja alterna vnih organizacija i ins tucija, oni nijesu imali prostora za armaciju svojih ideja. Osnovna kri ka opaska na ovaj istoriografski trend bila je sadrana u neprihvatanju njihovog stava da Crnogorci nijesu srpskog porijekla, ve su autohtoni etnos koji se oblikovao u posebnu naciju.79 U tom smislu kri kovani su stavovi Dragoja ivkovia80, Slobodana Tomovia81, Sava Brkovia82, pira Kuliia83 povodom knjiga i radova objavljenih prije 1989, te Radoja Pajovia i Jovana Bojovia sa stanovita poli kog denunciranja.84 U tada vaeem maniru organizovanja slinih skupova istomiljenika, niko od prozvanih nije uestvovao na pomenutom skupu. Dijalog neistomiljenika jo uvijek tada nije bila poznata intelektualna disciplina unutar crnogorskih zvaninih naunih ins tucija. Nastupajui sa pozicije istorijske odbrane SFR Jugoslavije kao opmalnog istorijskog rjeenja za sve jugoslovenske narode od Triglava do evelije, ovaj autor je srpski nacionalis ki diskurs prepoznavao u tezama
po zakonu svoga turskoga vakta. (Radi razaranja ostatka Jugoslavije imali bi Albanci i Muslimani nadzornu potporu Sjedinjenih Amerikih Drava, njemaku podrku, naklonost i pomo Turske i kojih jo islamskih zemalja, sudei po tom koliko su odnosne izvanjske sile trenutno neprijateljski naperene na Srpstvo); Vlado Strugar, Istoriari u viestranakom drutvu SRJ, Istorijska nauka i nastava istorije , 39. 79 Dimitrije Dimo Vujovi, Poli ka iskuenja istoriograje, Istorijska nauka 64. 80 Autor posebno kri kuje stav Dragoja ivkovia, po kojem osnovno pitanje crnogorske istorije jeste nacionalno pitanje. Vidi: Dragoje ivkovi, Prilog pitanju razvoja crnogorske istoriograje, Prolost Crne Gore kao predmet naunog istraivanja i obrade, Titograd, 1987. 81 Posebno Tomoviev stav: Da bismo odredili ovaj konaan odnos prema vrijednos ma nacionalnog naslea nuno je, prije svega, ima marksis ki fundiran stav i odnos prema problemu crnogorske nacije i u sklopu toga prema marksis kom shvatanju uloge nacije u socijalizmu uopte. Vidi: Slobodan Tomovi, Kulturno-istorijska procedura kao kons tuenta nacionalne samosvijes , Praksa br. 4, Titograd, 1981. Ovaj autor, koji je po obrazovanju lozof, je kasnije radikalno promijenio svoja marksis ka uvjerenja i kao ministar vjera u vie vlada zastupao neka stanovita bliska pravoslavnom fundamentalizmu. 82 Savo Brkovi, O postanku i razvoju crnogorske nacije, Titograd, 1974. 83 piro Kulii, O etnogenezi Crnogoraca, Titograd, 1980. 84 Dimo Vujovi, n. d 70-71.

30

Crnogorski anali, br. 1/2013

pojedinih istoriara da je jugoslavenska drava (je) bila an srpska tvorevina i u kontekstu an srpske zavjere tumaenja Ilirskog pokreta, trosmajerovog jugoslovenstva, Srpsko-hrvatske koalicije (Veselin ure , Novica Vojinovi). Ocjenjujui ovaj nauni pristup Vujovi postavlja pitanje: Kako to da brane Jugoslaviju, kada sami kau da je ona velika grobnica srpskog naroda? Prirodno bi bilo da se ne pro ve razbijanju te grobnice, to jest Jugoslavije. Odmah potom nudi i mogui odgovor: U jednom sluaju Jugoslavija se odbacuje, jer se nije realizovala kao Velika Srbija, a u drugom se brani kao mogua Velika Srbija. Srpski nacionalis i njihovi advoka istoriari prihvataju Jugoslaviju samo kao Veliku Srbiju, kao prostor poli ke i kulturne supremacije Srba. Zato su u svakoj kri ci Jugoslavije ili zahtjevu za njeno federa vno ureenje vidjeli an srpski in i ugroavanje Srba.85 Ovaj autor je podvrgao otroj kri ci osude KPJ i J. B. Tita od strane srpskih nacionalista u kojima se Titova poli ka prema Srbima izjednaava sa va kanskom i este ocjene srpskih nacionalista po kojima je Tito od 1928. godine koris o svaku priliku za unitavanje Srba; unitenje srpskog naroda i razbijanje Jugoslavije bili su dravna poli ka Titovog rukovodstva86 Nega vno se odredio prema istoriografskom trendu rehabilitacije izdaje Drae Mihailovia, Milana Nedia i Dimitrija Ljo a tokom Drugog svjetskog rata87 (Veselin ure ). Pored navedenih, otvorena su pitanja kri kog vrednovanja istoriograje o Jugoslaviji88, potencirana razlika izmeu istorije, njene nauke i nastave istorije89, odnos manihejstva i nauke90, pogled na rat u Crnoj Gori 1941-1945 iz sadanje perspek ve91, problema ziran odnos istorije i etnologije92, sukob Tito Staljin sa stanovita novih istraivanja93 kao i pokuaj situiranja istorijsko-metodolokog okvira istraivanja novije

85

Dimitrije Dimo Vujovi, Poli ka iskuenja istoriograje, Istorijska nauka , str.

79. Ibid, 80. Ibid, 84. 88 Branko Pretranovi, Istoriograja o Jugoslaviji u nastavnom procesu: Kri ko promiljanje istorije, socijalna prognos ka i patriotska didak ka, Istorijska nauka 93-115. 89 Momilo Zeevi, Razliitos istorije, njene nauke i nastave, Istorijska nauka 115-129. 90 Slobodan Vukievi, Manihejstvo i nauka, Istorijska nauka. 141-163. 91 uro Vujovi, Pogled na Narodnooslobodilaki rat u Crnoj Gori 1941-1945 iz dananje perspek ve, Istorijska nauka. 163-181. 92 Dragana Radojii, Odnos istorije i etnologije u najnovijim teorijskim razmiljanjima, Istorijska nauka 181-191. 93 Radojica Luburi, Informbiro i sukob Staljin-Tito u svjetlos novih istraivanja; Istorijska nauka 191-199.
87 86

Prof. dr erbo Rastoder: POECI DETABUIZACIJE CRNOGORSKE ISTORIOGRAFIJE I RASPAD IDEOLOKE PARADIGME 1989 do 2006

31

istorije vjerskih zajednica u Crnoj Gori94. Sasvim drugaiji skup, sa ambicijom da se ukae na problem komunikacije sociologije sa lozojom i istorijom, organizovan je u maju 2000. godine, ali ovoga puta od strane katedre za sociologiju Filozofskog fakulteta. U teorijsko-metodolokom smislu problema zovani su razlii aspek ovoga pitanja poev od metanaunih pretpostavki nauke95, kompara vnom pristupu u istraivanju istorijskih tema savremenog doba96 teorijsko-metodolokih mogunos komunikacije sociologije i istorije97, uenja Maksa Vebera98, futuroloke sociologije i saradnja sa lozojom i istorijom99, ukazano na rela vizam tumaenja kod istorije, sociologije i psihologije100, povijesno trajanje vrijednos kulture101, komplementarnost sociologije i istorije u oblas demografskih prouavanja102 i slinih pitanja vanih sa stanovita interdiscipliniranog izuavanja drutva. Od sadraja navedenih radova, koji svakako zasluuju iscrpniju analizu, za kontekst ovoga rada svakako je znaajnija injenica da je u razlii m intelektualnim krugovima prepoznata potreba interdisciplinarne komunikacije i sveopteg preispi vanja teorijskih polazita. Saznanje o potrebi stalnog teorijskog i metodolokog preispi vanja kod esnafa istoriara u Crnoj Gori prepoznavala se i u uvoenju rubrike Filozoja, Teorija, Nastava istorije u vodeem istorijskom asopisu Istorijskim zapisima poev od 1994 do 1998 (urednik akademik Zoran Laki). U tom periodu, u ovoj rubrici objavljeno je nekoliko dese na lanaka, priloga i rasprava autora istoriara, sociologa, lozofa, knjievnih i drugih teore ara o razliim pitanjima i aspek ma poimanja istorije, kao i jedan broj priloga koji se u
Rastoder erbo, Istorijsko-metodoloki okvir istraivanja novije istorije crkve(vjerskih zajednica) u Crnoj Gori 1878-1945, Istorijska nauka . 199-243. 95 uro unji, Metanaune pretpostavke nauke, Komunikacija sociologije sa lozojom i istorijom, Niki-Podgorica, 2000, 9-12. 96 Zoran Laki, Kompara vni pristup u istraivanju istorijskih tema savremenog doba Komunikacija12-17. 97 Boo Miloevi, Teorijskometodoloka mogunos komunikacije sociologije i istorije, Komunikacija sociologije sa lozojom i istorijom, Niki-Podgorica, 2000, 17-28. 98 Dragoljub B. orevi i Dragan Todorovi, Maks Veber i Azija (kri ka Andreasa E. Busa), Komunikacija . 36-46. 99 Slobodan Vukuevi, Futuroloka sociologija u saradnji sa lozojom istorijom, Komunikacija46-51. 100 Milorad Simeunovi, Historija, sociologija, psihologija: rela vizam tumaenje, Komunikacija. 51-56. 101 Ratko R. Boovi, Povijesno trajanje vrijednos kulture, Komunikacija. 60-73. 102 Sran Vukadinovi, Komplementarnost sociologije i istorije u prouavanju demografskih kretanja, Komunikacija. 83-91.
94

32

Crnogorski anali, br. 1/2013

udbenika istorije, kolske istorije i tradicije nastave istorije u Crnoj Gori.103 Rubrika je vjerovatno ukinuta zbog nemogunos kon nuiranog obezbjeivanja kvalitetnih priloga (u pojedinim segmen ma ona je poprimala formu neobavezne publicis ko-esejis ke neobaveznos ), ali to ne znai da je asopis i dalje zatvoren za sline teme. Ipak, posmatrano u cjelini, teko bi se moglo zakljui da pojedine metodoloke inovacije, transmisija novih metodolokih pogleda, inovacija, savremenih kretanja unutar razlii h istoriograja, usvajanja razlii h percepcija stranih istoriografskih kola u Crnoj Gori ide posredstvom esnafa istoriara ili ak ins tucija u kojima oni dominiraju. U tom smislu nema primjera da je neka takva ins tucija objavila prevod nekog vanog istoriografskog djela, knjigu nekog aktuelnog istoriara ili autora koji svojim novim shvatanjima pomjera granice savremenih shvatanja i saznanja. Takva djela do istoriara u Crnoj Gori s u iz drugih sredina (Beograd, Novi Sad, Zagreb, Sarajevo) ili se objavljuju u izdavakim kuama koje ne pripadaju zvaninim dravnim i naunim ins tucijama. U tom smislu posebno je znaajna izdavaka kua CID iz Podgorice, koja prevashodno zahvaljujui injenici to je za strune savjetnike angaovala istoriare evropske reputacije i orijentacije (akademik Andrej Mitrovi i dr La nka Perovi, intelektualce modernog naunog senzibiliteta kakav je Milan Popovi) u poslednje vrijeme objavila nekoliko djela od velike vanos za komunikaciju sa aktuelnim trendovima u svijetu. Prije svega mislimo na studije Frensisa Fukujame104, Samjuela Han ngtona105, Volestrina i drugih106, Fridriha Augusta Hajeka107, Eli Kedurija108, Dona Greja109 do prevoda nekih klasinih istoriografskih djela, kakav je Mediteran Fernana Brodela110. Ovom spisku mogue treba doda knjigu Berajeva111 objavljenu jo 1989. i promiljanje jednog domicilnog lozofa o

Vidi: Istorijski zapisi 1-2, 1994; 3-4, 1994; 1, 1995; 2, 1995; 3, 1995, 4, 1995; 1, 1996; 2, 1996; 3, 1996; 4, 1996;1, 1997; 2, 1997; 3, 1997; 4, 1997. 104 F. Fukujama, Kraj istorije i poslednji ovjek, CID, Podgorica, 1997. 105 S. Han ngton, Sukob civilizacija preoblikovanje svjetskog poretka, CID, Podgorica, 1998. 106 Volestrin, Juma, Keler, Koka, Lekur, Mudimbe, Muakoji, Prikoin, Tejlor, Trujo, Kao otvori drutvene nauke, CID, Podgorica 1997. 107 Fridrih August Hajek, Kontrarevolucija nauke, Istraivanje o zloupotrebi razuma, CID, Podgorica, 1999. 108 Eli Keduri, Nacionalizam, CID, Podgorica, 2000. 109 Don Grej, Liberalizam, CID, Podgorica, 2000. 110 Fernan Brodel, Mediteran i mediteranska obala u doba Filipa II, CID, Podgorica, 2001. 111 Nikola Berajev, Smisao istorije, Niki, 1989.

103

Prof. dr erbo Rastoder: POECI DETABUIZACIJE CRNOGORSKE ISTORIOGRAFIJE I RASPAD IDEOLOKE PARADIGME 1989 do 2006

33

kraju istorije112, objavljeno deset godina kasnije. Teko je prosudi koliko su navedena djela, kao i brojna druga objavljena izvan Crne Gore113 imala u caja na shvatanja istoriara u Crnoj Gori. Sudei po nekim objavljenim kri kim opservacijama, neka od njih su pogreno proitana, a kuriozitet je svakako to su neka struno diskvalikovana i prije nego su u cjelini objavljena na naem jeziku.114 Opta karakteris ka modernog trenutka istoriograje u Crnoj Gori u metodolokom smislu je injenica da nema, ne samo uniciranog metodolokog obrasca, nego ni opte saglasnos o elementarnim postula ma metodologije istorije. Zato se ona u metodolokom smislu kree u veoma irokom krugu od pameta, istorije pravljene makazama (subjek van odabir samo onih istorijskih izvora koji potvruju unaprijed zadatu tezu), do djela koja posjeduju sve elemente moderno utemeljenog naunog va. Istoriograja u Crnoj Gori se nije odrekla ni tradicionalnog nacionalis kog diskursa (sa srpskim i crnogorskim predznakom u okviru dvostrukog nacionalnog iden teta), ni nacionalroman arskog sen menta nara vne istorije. Kri ka valorizacija istorijskih saznanja jo uvijek je podreena njenoj u litarnos , a sloboda interpretacije devalvirana odsustvom naunih parametara o granicama te slobode. Velika dinamizacija unutar istoriograje podstaknuta sveop m procesima tranzicije iz jednog u drugo drutvo, kao pozi vnu posledicu ima i injenicu da su sve istorijske teme otvorene. Traganje za (novim) ili prihvatljivim odgovorima na stara pitanja rela vizira konzerva vno shvatanje da je u istoriograji mogue da jedan odgovor za sva vremena. Enigme ranog i poznog srednjeg vijeka, Primjetno je da hronoloko omeavanje ovoga perioda sa aspekta istoriografske produkcije, ni u emu ne korespondira sa tradicionalnom periodizacijom istorije Crne Gore, koja se uglavnom kree u granicama predslovenskog perioda (do doseljavanja Slovena VII vijek), potom doba vladavine Vojislavljevia, Nemanjia, Balia, Crnojevia, turske vladavine, do vremena vladike Danila, rodonaelnika dinas je
Slobodan Tomovi, Kraj istorije Podgorica, 1999. Tu prije svega mislimo na djela objavljena i prevedena samo u periodu 19892001 stranih autora: Jirgen Koka, O istorijskoj nauci, Beograd, 1994; F. Brodel, Spisi o istoriji, Beograd, 1992; Trajan Stojanovi, Balkanski svjetovi, Prva i poslednja Evropa, Beograd, 1997; Marija Todorova, Imaginarni Balkan, Beograd 1999; Fransoa Fire, Radionica istorije, Novi Sad, 1994; Fransoa Fire, Prolost jedne iluzije, Beograd, 1996; arl-Olivije Karbonel, Istoriograja, Beograd, 1999; Karl R. Poper, Otvoreno drutvo i njegovi neprijatelji, I-II, Beograd, 1993; Jan Patoka, Evropa i postevropsko drutvo, Beograd, 1995 . 114 Vidi: Zoran Laki, Da li je zaista doao kraj istorije, Istorijski zapisi 1-2, 1994. Uopte ne razumijevajui kontekst debate o kraju istorije, autor je napravio kri ki osvrt na osnovu teksta objavljenog u Pregledu 260, 1990/91 (glasilu amerike ambasade) smjetajui itav problem u kontekst tada poli ki dominantnog an amerikanizma i teorije zavjere.
113 112

34

Crnogorski anali, br. 1/2013

Petrovia, sve do pojave Petra I (kraj XVIII vijeka). Time elimo ukaza da ranije uspostavljeni obrazac periodizacije crnogorske istorije (uglavnom u XIX vijeku) ima svoj loginu nit u prihvatanju ovog obrasca za itav period trajanja crnogorske drave do 1918. godine, u kojem se posebno za XIX i poetak XX vijeka periodi jasno omeavaju godinama vladavine pojedinih linos (Petar I, Petar II, Danilo, Nikola I). U konkretnom sluaju, elimo pokaza da je glavna istoriografska produkcija u Crnoj Gori i ranije, a posebno u ovom periodu situirana unutar poslednja dva vijeka njene istorije. Ako se izuzmu ponovo objavljene i ve pominjane knjige Franca Milobara, Eduarda Periia, pomenute zbornike dokumenata, najstariji periodi istorije Crne Gore, tradicionalno imaju mali broj istraivaa i autora koji se bave najstarijim istorijskim razdobljima. Iz tog razloga skroman broj naslova iz domena ove problema ke iznova reaktuelizuje problem kon nuiranog kolovanja kadra i njegovog usmjeravanja ka rela vno slabo istraenom najstarijem i srednjovjekovnom periodu istorije Crne Gore. U ovom periodu su objavljene: zapaena studija o Ilirima, Gojka Vukevia115 i kontraverzna studija o porijeklu Crnogoraca Radoslava Rotkovia116, koja je u rela vno kratkom periodu doivjela dva izdanja. Autor je na osnovu onomas ke grae i rasporeda brojnih toponima na is nain i u Pomorju zetskom i u Pomorju i Polablju izveo zakljuak da je pradomovina predaka Crnogoraca u Polablju i Pomorju. Is autor je objavio i dvije knjige o srednjovjekovnoj istoriji Crne Gore117 sa osnovnom tendencijom da dokae etniku samobitnost Crnogoraca u istorijskoj ver kali Duklja-Zeta-Crna Gora. Ogledni pokuaj reinterpretacije izvora o Duklji pokuao je da napravi arko M. Vojii118. Knjiga Boidara ekularca, Dukljansko-crnogorski obzori119, sadri dvadesetak sabranih rasprava i lanaka koji se tematski kreu, uglavnom, unutar crnogorske istorije srednjeg vijeka. Slina je unutranja kompozicija i knjige akademika Pavla Mijovia, ali sadrajno okrenuta ikonograji120. Sasvim drugaijeg sadraja je Mijovieva knjiga o kulturnoj prolos Bara121, o an kom gradu Duklji (Doclea)122, Ce nju123,
Gojko Vukevi, O porijeklu Ilira, Podgorica 1992. Radoslav Rotkovi, Odakle su doli preci Crnogoraca, Ma ca Crnogorska 1995 (I izdanje); Ce nje 2000 (II izdanje). 117 Radoslav Rotkovi Crna Gora i Duanovo carstvo, Ce nje, Grafos, 1997; Radoslav Rotkovi, Najstarija crnogorska drava, Kraljevina Vojislavljevia, Podgorica, 1999. 118 arko M. Vojii, Duklja kroz vjekove, Niki, 1998. 119 Boidar ekularac, Dukljansko-crnogorski istorijski obzori, Ce nje 2000. 120 Pavle Mijovi, Trijum i smr , Podgorica, 1992. 121 Pavle Mijovi, Iz kulturne prolos Bara, Bar 1995. 122 Pavle Mijovi, Od Dokleje do Podgorice, Ce nje, 1998. 123 Pavle Mijovi, Ce nje kao feniks, Ce nje, 1997.
116 115

Prof. dr erbo Rastoder: POECI DETABUIZACIJE CRNOGORSKE ISTORIOGRAFIJE I RASPAD IDEOLOKE PARADIGME 1989 do 2006

35

o pologiji crkvenih spomenika Crne Gore124, dok je djelo akademika Slavka Mijukovia o kotorskoj mornarici,125 uz studiju Sava Markovia o barskom patricijatu, jedno od rijetkih djela socijalne istorije126. Savremeni metodoloki pristup prepoznaje se i u djelu Jasmine orevi o Draevici i Rianima127, Olge Zirojevi o prvim imenima islamiziranih hriana na irem Balkanskom prostoru,128 te Nevenke Gluevi o svojinskim odnosima u srednjovjekovnom Kotoru129. Proslava jubileja, pet vjekova od tampanja prve iriline knjige na slovenskom jugu, bila je pods caj da se povodom ovoga znaajnog datuma crnogorske kulturne istorije objave vrijedne monograje o poecima crnogorskog tamparstva130 i njegovoj istoriji131, jeziku prvih tampanih knjiga132, Crnojeviima133, prvim tamparima iriline knjige134, prvim tamparima la nine knjige135, rukopisnim knjigama136, zbornici radova sa naunih skupova organizovanih m povodom137, prigodne publikacije138. I ovaj jubilej je imao

124

Pavle Mijovi, Tipologija crkvenih spomenika Crne Gore, CANU 7, Podgorica,

1996.
125 126

Slavko Mijukovi, Kotorska mornarica, CANU, Podgorica 1994. Savo S. Markovi, Barski patricijat, Bar, 1995. 127 Jasmina orevi, Draevica i Riani sredinom XVI vijeka, Beograd, 1997. 128 Olga Zirojevi, Konver - kako su se zvali, Almanah, Podgorica, 2001. 129 Nevenka Bogojevi-Gluevi, Svojinski odnosi u Kotoru u XIV vijeku, Niki, 1992. Evgenij Ljvivi Nemirovski, Poeci tamparstva u Crnoj Gori, (1492/1496), Ce nje 1996; Mitar Peikan, Pet vjekova Oktoiha Crnojevia, Podgorica, 1994. 131 Dr Duan Mar novi, Crna Gora u Gutembergovoj galaksiji, Istorija crnogorskog tamparstva od kraja XV-og vijeka do 1916. g., Podgorica 1994. 132 Jasmina Grkovi-Mejdor, Jezik Psal ra iz tamparije Crnojevia, CANU, Podgorica, 1993. 133 Boko Mijanovi, Pashalni ciklus ura Crnojevia, Ce nje, 1994. 134 Nadeda R. Sindik, Smerni svetenik monah Makarije ot erni Gori, Podgorica, 1995. 135 Miloevi Milo, Andrija Paltai Kotoranin, Ce nje, Ma ca Crnogorska, 1995. 136 Petar Momirovi- Ljupka Vasiljev, iriline rukopisne knjige Ce njskog manas ra (XV XVIII vek(, Ce nje 1991. 137 Crnojevia tamparija i staro tamparstvo (Zbornik radova sa naunog skupa na Ce nju, 11-12. V 1989), CANU, Podgorica 1994; Pet vjekova Oktoiha, prve tampane iriline knjige na slovenskom jugu (Zbornik radova sa meunarodnog naunog skupa na Ce nju, 2425. VI 1994), Podgorica, 1996. 138 Prof dr Boidar ekularac, 500 godina Obodske tamparije, Spomenica, Ce nje 1999; Spomenica Oktoih 1494-1994, urednik Dragu n Vuko , Podgorica, 1996.
130

36
139

Crnogorski anali, br. 1/2013

svoj podijeljeni ekvivalent kroz njegovo nacionalno imenovanje139. Navedenim monografskim publikacijama u kojima se tematski obrauje uglavnom srednjovjekovna istorija Crne Gore, treba doda i povei broj rasprava i lanaka objavljenih u naunoj periodici iz oblas ekonomske, kulturne, pravne, poli ke, drutvene i socijalne istorije.140
Vidi: Pet vekova srpskog tamparstva 1494-1994. Razdoblje srpskoslovenske tampe, XV-XVIII vek, Priredili: Mitar Peikan i Katarina Mano-Zisi, Beograd 1994; Zbornik povodom pola milenijuma crnogorskog tamparstva, Ma ca Crnogorska, Ce nje 1995. 140 Odabrana bibliograja h radova: Bogumil Hrabak, Izvozno-uvozna i tranzitna trgovina Ljea sa Zetskim primorjem i sa Jadranom 1280-1500, Istorijski zapisi (IZ), 1-4/1993; Bogumil Hrabak, itarice sa Bojane i iz Skadarskog kraja (1300-1500(, IZ 3-4/1994; Tadija Bokovi upa Brskovo. Privredne prilike Srbije u XIII vijeku sa posebnim osvrtom na Polimlje i Potarje (Seoski dani Sretena Vukosavljevia 15/1993; Maksut D. Hadibrahimovi, An ki i srednjovjekovni grad Sva, Doclea 3, 2001; Vojislav D. Nikevi, Sloveni i Avari, Ma ca 6/2001; Aleksandar Radoman, Ljetopis popa Dukljanina stalna tema istraivanja, Ma ca 6/2001; Vojislav D. Nikevi, Monozi u Duklji, Ma ca 3/2000; Mile Baki, Srednjovjekovni period uvanja i za te arhivske grae u Crnoj Gori, Ma ca 3/2000; Olivera Velimirovi-ii, Duklja- memorija milenijuma, Ma ca 2/2000; Jelena Radulovi Vuli, Arhiepiskop Jovan kompozitor iz Duklje, Ma ca 1/2000; Rajko Vujii, Sve Vladimir Dukljanski, Ma ca 3/2000; Ivan Jovovi, Religija u Duklji, Ma ca 4/5, 2001; Dragica uraevi-Milji, Za ta srednjovjekovnih spomenika u Crnoj Gori, Ma ca 7/8, 2001; Nevenka Bogojevi-Gluevi, Ugovor o kupovini i prodaji pokretnih stvari u graanskom pravu Kotora u XIV vijeku, Istorijski zapisi 1-2, 1989; Nevenka Bogojevi-Gluevi, Zakup zemljita u kotorskom distriktu u XIV vijeku, Istorijski zapisi, 1-2, 1991; Nevenka Bogojevi-Gluevi, Lektum u srednjovjekovnom kotorskom pravu, Pravni zbornik 1-2, 1996; Nevenka Bogojevi-Gluevi, Oblici svojine u srednjovjekovnim italijanskim i naim primorskim gradovima, Istorijski zapisi 4/1995; Marica Malovi-uki, Privredne veze Ulcinja i Dubrovnika krajem XIV i poetkom XV veka, Istorijski asopis 40-41, 1993-1994 (1995); Milovan-Muo epanovi, Pravni spomenici iz doba Balia i Crnojevia; Pravni zbornik 1/1995; Lenka Blehova-elebi, Prijepis IV knjige notarskih spisa u Dravnom arhivu Kotor, Istorijski zapisi 2/1996; Nevenka Bogojevi-Gluevi, Nego um u instrumentum u gradovima na jadranskoj obali u XIV vijeku, Istorijski zapisi, 1-2, 1998; Bogumil Hrabak, Tri op ne Katunjana izmeu Crne Gore i Mleana (1420-1779), Istorijski zapisi, 3-4/1998; urica Petrovi, Uredbe dubrovake vlade o svadbenoj praksi (XIII-sredina XIV veka), Istorijski zapisi, 1-2/1999; Marica Malovi-uki, Crna Gora u vreme Crnojevia u delu Jovana Tomia, Istorijski zapisi, 1-2, 1999; Savo Markovi, Izvjetaj potestata Andrije Kapela o graanskim nemirima u Baru 1512. godine, Istorijski zapisi, 1-2/1999; Rade Mihalji, Gospodar-vladarska tula Ivana Crnojevia, Istorijski zapisi 3-4/1999; Rua uk, Porodica Stano iz Bara u srednjem veku, Istorijski zapisi 3-4, 1999; Bogumil Hrabak, Promet soli u Skadru i Bojani u XIII, XIV i XV veku, Istorijski zapisi, 3-4/2000; Dragi Malikovi, Italijanski kreditori u Kotoru u prvoj polovini XIV veka, Istorijski zapisi 3-4/2000; Jasmina orevi, Onomas ka kretanja u Draevici i Rianima krajem XV i u prvoj polovini XVI vijeka, Istorijski zapisi 1/1996; Olga Zirojevi, Kroz bihorsku nahiju 1571. godine, Seoski dani Sretena Vukosavljevia 14/1992; Mili F. Petrovi, Pljevaljski kraj prema turskom poimeninom popisu sandaka vilajeta Hercego-

Prof. dr erbo Rastoder: POECI DETABUIZACIJE CRNOGORSKE ISTORIOGRAFIJE I RASPAD IDEOLOKE PARADIGME 1989 do 2006

37

Period XV, XVI i XVII, donekle i XVIII vijeka, uglavnom nema svoje istraivae. Razlog tome je svakako u injenici to je relevantna arhivska graa uglavnom na turskom (turski arhivi) i na italijanskom, la nskom (venecijanski, zadarski, dubrovaki, va kanski arhiv) dijelom i na ruskom. Izuzev ruskih arhiva u kojima su tradicionalno najee istraivali istoriari iz Crne Gore (ostali strani arhivi) su uglavnom bili izvan interesa istraivaa sa ovog podruja. Dvojica nesumnjivih autoriteta koji su svojim naunim i strunim angamanom pokrivali -turske (B. urev) i mletake arhive (G. Stanojevi) vie nijesu meu ivima, to se neposredno odrazilo i na istoriografsku produkciju o ovom razdoblju istorije Crne Gore. Tek u poslednje vrijeme je cjelovi je sagledana potreba sistematskog istraivanja i drugih, posebno turskih arhiva i u tom smislu se pri Istorijskom ins tutu osposobljava vei broj mlaih istraivaa koji bi u perspek vi trebali da istraivaki pokrivaju ovo razdoblje. U tom smislu, osim ve pominjanih Izvjetaja mletakih providura 1687-1735141 (prvi put objavljenih 1896), teko da je u ovom periodu poslednje decenije XX vijeka napravljen neki znaajniji pomak u istraivanju ovog istorijskog razdoblja, ili upoznavanju ire javnos sa izvorima iz toga vremena. Monograja o epanu Malom Ras slava Petrovia142, te romansirana biograja o najglasovi jem crnogorskom junaku, Nikcu od Rovina143, ini izuzetak u optem sivilu istoriografske produkcije o ovom periodu crnogorske istorije sa stanovita monografskih publikacija, dok etnografske studije Dragane Radojii144 nagovjetavaju prisutnost ove discipline u crnogorskom istraivanju prolog. Drava i nacija ili ta je starije: jaje ili kokoka? Ve smo ranije naglasili da se najvei broj istraivaa u Crnoj Gori bavi istorijom XIX i XX vijeka.
vine 1475-1477. godine, Brezniki zapisi 6/1995; Neboja Drakovi, Pjeivci, Ozrinii, Cuce i Bjelice u XVI vijeku, Istorijski zapisi 1-4/1993; Marko S. Sua, Patrovii u periodu Mletake uprave, Istorijski zapisi 4/1996; Bogumil Hrabak, Skadarski mutaseri i njihov odnos prema Crnoj Gori 1685-177, Istorijski zapisi 3/1996; Bogumil Hrabak, Bojana kao izvozno podruje (XVI XVIII vijek), Glasnik odjeljenja drutvenih nauka, CANU 10, 1996; Bogumil Hrabak, Pomorstvo, gusari i bogotovlje u Patroviima (XV-XVIII), Istorijski zapisi 4/1995; ivko Andrijaevi, Stvaranje kulta Rusije u Crnoj Gori u XVII vijeku, Slovenski glasnik 1/1996; Bogumil Hrabak, Krivoije, Ledenice i Ubli od XVI do XVIII vijeka, Istorijski zapisi 1-2/ 1999; edomir Lui, Plenidbene akcije iz Crne Gore krajem 16. i u 17. vijeku, Istorijski zapisi 3-4/2000. 141 Crna Gora, Izvjetaji mletakih providura 1687-1735, CID, Podgorica 1998; original: Il Montenegro de relazioni dei provveditori vene 1687-1735, Roma M. DCCC. XCVI. 142 Ras slav V. Petrovi, epan Mali zagonetka istorije; Beograd 1992; knjiga je objavljena i na ruskom jeziku 1996. godine. 143 Jago Jovanovi, Nikac od Rovina, slavni vitez crnogorski XVIII vijeka, Beograd, 1995. 144 Dragana Radojii, Nonja i barokna odjea u XVIII vijeku, Niki, 1995.

38

Crnogorski anali, br. 1/2013

Razloge tome treba prevashodno trai u injenici da za ovo razdoblje postoje brojni izvori u domaim i stranim arhivima, da je ovo vrijeme organizovanih dravnih zajednica i ins tucija i da je najvei broj izvora nastao na jeziku razumljivom istraivaima. Strategija naunih istraivanja, organizacija naunih skupova i poli ka uzdizanja naunog podmlatka je koncipirana tako da se na istraivanju ovog istorijskog razdoblja s e najvie naunih zvanja i utemelji najvei broj naunih karijera. Uglavnom su i dalje primarne teme poli ke i ratne istorije, pojedine istorijske linos (najee vladari), ins tucije pravnog, kulturnog i prosvjetnog karaktera i mnogo ree drutvena i privredna istorija (porodica, poloaj ene, grad, selo, trgovina, zanatstvo, kapital (banke, akcionarska drutva), struktura posjeda, ins tucije drave (sud, vojska, policija, upravni organi), socijalni slojevi (inovnici, svetenstvo, uitelji, trgovci, zanatlije, penzioneri, seljaci, radnici, napoliari), istorija svakodnevice (dvor, pijaca, trg, pazarni dan), sukob modernizma i tradicionalizma, odnos selo i grad, nain ivota. Crnogorska istoriograja je jo uvijek podreena junaku istorije, (najee poli aru i ratniku), prelomnim istorijskim dogaajima (u ver kali izgradnje drave i njenog teritorijalnog irenja), ideolokom supstratu junaka istorije sposobnog da nas uvijek podui i kojeg bi trebalo da slijedimo, njegovom an podu koji nas opominje. Pragma no i u litarno shvatanje istorije ne ostavljaju prostor za ovjeka, depersonalizovanog i obinog pojedinca i u tom smislu crnogorska istoriograja se i dalje kree svojim tradicionalnim stazama. Promjena je samo u odabiru junaka. Od pada ideoloke paradigme, to vie nijesu revolucionari, voe radnikog pokreta, rukovodioci KPJ. Sada se oni trae u neto dubljim istorijskim slojevima i sa jednakom strau im se analizira svaka napisana i izgovorena rije, tumai njihov sadraj i poruka u procesu sveopteg traganja za savremenikom u istoriji. Sveopte preispi vanje vrijednosnog suda izreenog u vremenu strogih ideolokih parametara, ne ostavlja nikog ravnodunim. U uspostavljanju novog sistema vrijednos , istoriograja u Crnoj Gori doivljava u poslednjoj deceniji XX vijeka svoje zlatno doba sa stanovita produkcije, u sveoptem intelektualnom i stvaralakom haosu iji jedini sudija moe bi vrijeme. Kada je rije istoriograji o navedenom periodu, iji se poetak vee za vladavinu Petra I (1784-1830), po mnogima i najveeg dravnika kojega je Crna Gora imala, ona se u ovom tematskom krugu umnoava, sadrajno disperzira i tematski razuuje. Epohe se oznaavaju imenima vladara, a razvoj cjelokupnog drutva najee se sagledava kroz poli ku, zakonodavnu, duhovnu i kulturnu djelatnost prvih linos duhovne i svetovne vlas .

Prof. dr erbo Rastoder: POECI DETABUIZACIJE CRNOGORSKE ISTORIOGRAFIJE I RASPAD IDEOLOKE PARADIGME 1989 do 2006

39

Otuda i pojava vie monografskih izdanja o jednoj vladarskoj linos , kakav je sluaj sa Petrom I145. Petru II je posveeno itavo jedno enciklopedijsko izdanje146 to je vjerovatno jedinstven sluaj kada je u pitanju neki vladar, analizirani losofsko-bogoslovski pojmovnici njegovog djela147, antropomorfoloke osobine148, geneaologija149, njegova djela150, uloga u revoluciji 1848/9151. Objavljene su monograje o prvom crnogorskom svetovnom vladaru, knjazu Danilu152, tampane ranije napisane romansirane biograja Nikole I153 ili krai biografski portre 154, te reprodukcija njegovih portreta u radovima likovnih umjetnika155, anegdotski zapisi o Petroviima156. Njegoevo knjievno djelo je i dalje predmet interesa brojnih istraivaa i anali ara157, te ponovnih izdanja djela nekih autora koji su se bavili Njegoem158. Utemeljeedomir Lui, Petar I Petrovi Njego, Beograd 1991; Branko Pavievi, Petar I Petrovi Njego, Pergamena, Podgorica, 1997. 146 Enciklopedija Njego, Prvi tom, CID, Podgorica 1999, 1095. 147 Slobodan Tomovi, Filosofsko-bogoslovski pojmovnik Njegoeva djela, Podgorica, 1995. 148 Boina M. Ivanovi, Antrpomorfoloke osobine Petra II Petrovia Njegoa, CANU, Podgorica, 1994. 149 Boina M. Ivanovi, Njegoeva geneaologija, Ma ca 7/8, 2001. 150 Stanko Cerovi, Njegoeve tajne staze, Podgorica 1996; Aleksandar Mladenovi, Knjiga o Njegou. Studij, lanci, Beograd 1989; Boko Mijanovi, Prostor, vrijeme, vjenost i pramaterija u Lui Mikrokozma, Ma ca 7/8, 2001; Sava Bogdanovi, Njegoeva vizija svijeta, Ma ca 7/8, 2001. 151 Miomir Dai, Petar II Petrovi Njego u revoluciji 1848. i 1849. godine, Istorijski zapisi 1-2/1998. 152 Branko Pavievi, Danilo I Petrovi Njego, knjaz crnogorski i brdski, Beograd, 1990. 153 Trifun uki, Gospodar Crne Gore kralj Nikola I, Niki 1990 (I izdanje); Podgorica 1998 (II izdanje). 154 Savo Vukmanovi, Nikola I Petrovi Njego, Biografske crte, Ce nje 1990; ivko M. Andrijaevi, Knjaz Nikola kao linost u poli ci Crne Gore (1860-1878); Gospodar Nikola I, u: ivko M. Andrijaevi, Crnogorske teme, Podgorica 1998. 155 Ana Kapii-Dragievi, Kralj Nikola u djelima likovnih umjetnika, Ce nje-Beograd 1991. 156 edo Baovi, Petrovii Njegoi u prii i anegdo , Niki, 2001 (II dopunjeno izdanje). 157 Vidi: Milosav Babovi, Poe ka Gorskog vijenca, Podgorica 1997; Jovan N. Strikovi, Putevima Njegoeve psihoanalize; Podgorica 1996; Jovan N. Strikovi, Njegoev manifestsmijeh Igumana Stefana, Podgorica 1996. 158 Vidi: Nikolaj Velimirovi, Religija Njegoeva, Podgorica-Pe 1994; Ivo Andri, Njego kao tragini junak kosovske misli, Podgorica, 1996; Isidora Sekuli, Njegou knjiga duboke odanos , Podgorica 1996.
145

40

Crnogorski anali, br. 1/2013

nje dravnos , izgradnja ins tucija i kodikacija su posebno bili predmetom naune obrade istoriara, pravnih istoriara i pravnika. Problema ka razvoja savremenog prava u Crnoj Gori izmeu 1850-1900 je objavljena u posebnom monografskom izdanju159, u okviru ireg naunog projekta Norma vna ak vnost crnogorske drave drugoj polovini XIX i na poetku XX vijeka. Predmet monografske obrade su bili pojedini zakonski ak iz doba Petrovia, poput Danilova zakonika160, opteg imovinskog zakonika iz 1888. godine161, Ustava 1905. godine162, znaaju pravnih izvora za istoriju Crne Gore163. Posebnim predmetom monografske obrade i priloga su bile velike bitke i ratovi iz doba Petrovia (Krusi, Mar nii, Vuji do, Fundina)164. Predmetom monografske obrade i kraih priloga su bili i pojedini vojskovoe, diploma i ratnici, poput vojvoda Miljana Vukova165, Gavra Vukovia166, Marka Miljanova167, Janka Vuko a168, Anta Gvozdenovia169 ili Blaa Bokovia, ija je kontraverzna smrt bila inspira vna za vie autora.170
Petar . Stojanovi, Nastajanje savremenog prava u Crnoj Gori (1850-1990), CANU, knj. 1, Titograd 1991; Milisav izmovi- Petar Stojanovi, Razvoj procesnih prava u staroj Crnoj Gori i Srbiji, Pri na, 1993. 160 Vladimir Jovievi, Danilov zakonik-snaga drave, Podgorica, 1994. 161 Jovan R. Bojovi, Usvajanje teksta Opteg imovinskog zakonika za Knjaevinu Crnu Goru, Podgorica 1992; Branko Pavievi, Bogiieve pripreme za izradu Opteg imovinskog zakonika za knjaevinu Crnu Goru, Istorijski zapisi 1-2/1998. 162 Luka Vukevi, Nikoljdanski Ustav 1905. i poeci ustavnog ivota u Crnoj Gori, Podgorica, 1996. 163 Mihailo Vojvodi, O pravnim izvorima za istoriju Crne Gore, Istorijski zapisi 3-4/1998. 164 Radoman Jovanovi-Zoran Laki, Bitka za Crnu Goru-boj na Mar niima 1796, Danilovgrad 1996; Milu n Mijukovi, Velike crnogorske bitke (Vuji do-Fundina), CID, Podgorica 1997; Radoslav Rotkovi, Bitka na Vujem dolu (1876), DANU, Podgorica, 2000; Branko Pavievi, Novi podaci o bitkama na Mar niima i Krusima 1796, Istorijski zapisi 1-4/1992; Slobodan epanovi, Neka pitanja u vezi sa bitkom na Lopatama 1796, Istorijski zapisi 4/1996; eljko Vujadinovi, Jugoslovenska istoriograja o bojevima na Mar niima i Krusima 1796, Istorijski zapisi 3/1996; Spomenica o hercegovakom ustanku 1875, Niki, 1996; ivko M. Andrijaevi, Boj na Krusima u nacionalno-poli koj ideologiji Crne Gore (1796-1878), u: ivko M. Andrijaevi, Crnogorske teme, Podgorica, 1998. 165 Slobodan Tomovi, Vojvoda Miljan Vukov, Stupovi, Andrijevica, 1998. 166 Slobodan Tomovi, Vojvoda Gavro Vukovi, Stupovi, Andrijevica, 1998. 167 Slobodan Tomovi, Vojvoda Marko Miljanov, Stupovi, Andrijevica, 1998. 168 Mitar urii, Serdar Janko Vuko , VIG 1-2/1996. 169 uro Batrievi, Dr Anto Gvozdenovi, general u tri vojske, Ce nje, 1994. 170 Dragan Bokovi, Jovan Stamatovi, Is na o pogibiji Blaa Bokovia, Podgorica 1995; Dragu n Filipovi, O smr Blaa Bokovia, Istorijski zapisi 1-4/1992; Dragu n Filipovi, O smr Blaa Bokovia, Podgorica, 1995.
159

Prof. dr erbo Rastoder: POECI DETABUIZACIJE CRNOGORSKE ISTORIOGRAFIJE I RASPAD IDEOLOKE PARADIGME 1989 do 2006

41

Diplomatski i spoljnopoli ki odnosi Crne Gore prezen rani su u okviru posebnih monografskih izdanja, odabranih autora, kraih priloga i prikaza. U tom smislu, pored ve pominjane monograje o diplomatskim odnosima Crne Gore od 1711-1918. godina Radoslava Raspopovia171 u kojoj se primarno razmatra dravni i ins tucionalni okvir crnogorske diploma je, ovom problema kom su se bavili i strani autori, poput Nine Hitrove koja je u svom dvotomnom djelu o rusko-crnogorskim odnosima 1878-1908172 objavljenom na ruskom i uraenom uglavnom na ruskoj grai napravila znaajan pomak u razumijevanju ove problema ke. Crnogorsko-ruskim odnosima su se bavili i drugi istraivai u manjim radovima173 kao i pitanjima diplomatskog zastupnitva i otvaranja predstavnitava174, pitanjima razgranienja sa Turskom i aneksionom krizom175, crnogorsko-grkim odnosima176, ulogom crnogorskih konzulata177, odnosom pojedinih znaajnih linos iz Hrvatske, poput trosmajera, prema Crnoj Gori178. Prvi pokuaj cjelovi jeg sagledavanja crnogorsko-britanskih odnosa nalazimo u knjizi odabranih radova istraivaa mlae generacije, Sae Kneevia179. Crnogorsko-srpski odnosi jo uvijek nemaju cjelovitu monografsku obradu, iako je krajem osamdese h publikovana obimna knjiga dokumenata o odnosima Srbije i Crne Gore u XIX vijeku180. Tek
171

Radoslav Raspopovi, Diploma ja Crne Gore 1711-1918, Podgorica-Beograd,

1996. Nina Hitrova, Rossija i ernogorija: rusko-ernogorskie otnoenija o obestveno-poli eskoe razvi je ernogoriji v 1878-1908 godah, I-I I, Moskva, 1993 (na ruskom). 173 A. Nikiforov, Prva ruska predstavnitva u Crnoj Gori i Srbiji, Istorijski zapisi 1-2/1991; Duan J. Mar novi, General Mitar M. Mar novi o crnogorsko-ruskim odnosima poetkom XX vijeka, Slovenski glasnik 1/1996. 174 Radoslav Raspopovi, Diplomatska predstavnitva stranih drava i njihov znaaj za spoljnopoli ke odnose Crne Gore, Istorijski zapisi, 1-2/1994; Radoslav Raspopovi, Diplomatsko predstavnitvo Crne Gore u Turskoj, Glasnik ODN, CANU 9/1995. 175 Novak Ranatovi, Pitanje razgranienja Crne Gore i Turske 1881-1883, Istorijski zapisi 3-4/1994; Novak Ranatovi, Pitanje razgranienja Crne Gore i Turske 1883-1887, Istorijski zapisi 2/1995; Luka Vukevi, Aneksiona kriza BiH 1908-1909 i Crna Gora, Zbornika radova Filozofskog fakulteta 22-24/1990. 176 Radoslav Raspopovi, O diplomatskim odnosima izmeu Crne Gore i Grke, Istorijski zapisi 3-4/1999. 177 Nada Tomovi, Uloga crnogorskog konzulata u Skadru u razvoju trgovine izmeu Crne Gore i Turske krajem XIX i poetkom XX vijeka, Istorijski zapisi 3-4/2000. 178 Dimitrije Dimo Vujovi, trosmajer i Crna Gora, Glasnik ODN, CANU, 7/1992. 179 Saa Kneevi, Crna Gora i Velika Britanija, Istorijski ins tut Crne Gore, Podgorica 2001. 180 Odnosi Srbije i Crne Gore u XIX veku (1804-1903), Priredio Petar Popovi, SANU, Beograd 1987.
172

42

Crnogorski anali, br. 1/2013

nekoliko objavljenih radova u tom smislu, rela viziraju u sak o apsolutnoj naunoj zapostavljenos ove teme181, koja ima neuporedivo vei znaaj u svakodnevnom poli kom i javnom ivotu. Pitanjima unutranje uprave i dravnog okvira182, dravnim reformama183, ciljevima dravne poli ke184, crnogorskom dravnom idejom185, pitanjima crnogorske vojske i policije186, kolovanja Crnogoraca u inostranstvu187, poli kim ivotom crnogorske drave bavili su se brojni istoriari. Pri tome je uoljivo da su teme poli kog ivota situirane u vrijeme poslije 1905. godine (donoenje Ustava), te se s e u sak da prije 1905. godine ne postoje unutranji poli ki odnosi. Izuzetak je studija (drugo izdanje) Tomice Nikevia188 Odnosno, i ovdje je vidljiva nemo istoriograje da pronikne u sadraj koji nema ins tucionalni okvir. Otuda je i Crnogorska narodna skup na predmet posebne monografske obrade189 a prvi put se javlja i studija o dobrovoljcima u vrijeme oslobodilakih ratova Crne Gore190, te studije iz istorije sporta191. Prigodne monograje o crnogorskim odlikovanjima192, o 125 godina crnogorskog novinarstva193, umjetnikim zbirkama dravnog muzeja na Ce nju194, zaokruuju itav spektar razlii h saznanja o ovom
Vidi: Radoslav Raspopovi, Pregovori o savezu izmeu Crne Gore i Srbije 19111912, Jugoslovenska revija za meunarodno pravo 2-3/1990; Crna Gora i Srbija i projekat o stvaranju nezavisne drave Mirdita i Dukaina, VIG 2-3/1995; Miomir Dai, Crna Gora Srbija poetkom XIX vijeka, VIG 3/1994. 182 Osnovni podaci o Knjaevini Crnoj Gori (1852-1878), u: ivko M. Andrijaevi, Crnogorske teme, Podgorica, 1998. 183 Branko Pavievi, Dravne reforme u Crnoj Gori 1874. godine, Istorijski zapisi 3-4/1998. 184 ivko M. Andrijaevi, O ciljevima dravne poli ke Knjaevine Crne Gore (18521878), u: ivko M. Andrijaevi, Crnogorske teme, Podgorica, 1998. 185 ivko M. Andrijaevi, Crnogorska dravna ideja u vrijeme Nikole I Petrovia Njegoa, Ma ca 3/2000; Ma ca 7/8, 2001. 186 Branko Bogdanovi, Ar ljerijski materijal u crnogorskoj vojsci od 1800. do 1916, Istorijski zapisi 3-4/1998; Branko Bogdanovi, Razvoj policije u Knjaevini i Kraljevini Crnoj Gori, Istorijski zapisi 3-4/2000. 187 Momilo D. Pejovi, kolovanje Crnogoraca u inostranstvu 1848-1918, Podgorica, 2000. 188 Tomica Nikevi, Poli ke struje u Crnoj Gori u procesu stvaranja drave u XIX vijeku (Otpor stvaranju drave), Podgorica-Niki, 1999. 189 Novica Rakoevi, Crnogorska skup na 1906-1914, Podgorica, 1997. 190 uro Batrievi, Dobrovoljci u oslobodilakim ratovima Crne Gore 1875-1918, Podgorica, 1997. 191 Novak Jovanovi, Sport u Crnoj Gori do 1914. godine, Ce nje, 1994. 192 Milan Jovievi, Crnogorska odlikovanja i plakete, Ce nje, 1998. 193 125 godina novinarstva i 50 godina udruenja novinara Crne Gore, Ce nje, 1996. 194 Ane Kapii, Umjetnika zbirka, Dravnog muzeja na Ce nju, Ce nje, 1999.
181

Prof. dr erbo Rastoder: POECI DETABUIZACIJE CRNOGORSKE ISTORIOGRAFIJE I RASPAD IDEOLOKE PARADIGME 1989 do 2006

43

periodu crnogorske istorije. Istoriari su u irim hronolokim obradama pojedinih tema zahvatali i ovaj period, poput Branislava Marovia i njegove dragocjene studije o stoarstvu u Crnoj Gori 1860-1953,195 i studije o upravljanju prosvjetom izmeu 1882-1996, Vladete Cvijovia i Branislava Kovaevia196, studije o crnogorskom tuilatvu Branka Pavievia, Mijata ukovia i Stojana uranovia197, o crnogorskim sudovima do 1918. godine Milovana epanovia198. Odabrane, uglavnom ranije publikovane radove koji se odnose na period od XVIII vijeka do 1918. godine, kao posebnu knjigu objavio je akademik Miomir Dai199 i istoriar mlae generacije ivko M. Andrijaevi200. Drame prve polovine XX vijeka. U tradicionalnoj periodizaciji istorije Crne Gore, radi se o tri prepoznatljiva hronoloka razdoblja: I- vrijeme Prvog svjetskog rata (1914-1918); II- Crna Gora u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca (1918-1929), odnosno Kraljevini Jugoslaviji (1929-1941) i III- Crna Gora u Drugom svjetskom ratu 1941-1945. Navedene hronoloke granice najee i prate istorijska istraivanja, mada istoriograju u cjelini posveenu navedenom periodu karakteriu odreene osobine u smislu da je istoriograja o XX vijeku, vie nego o ijednom predhodnom periodu, ipak ki svog vremena. Prevashodno sa stanovita odabira tema, vrijednosnog suda, naina interpretacije i sposobnos komuniciranja sa sadanjou. Ona dijeli sudbinu svoga vremena, a ono je bilo takvo da se u itavom XX vijeku jedva mogu nabroja nekoliko godina u kojima sloboda stvaralatva i istraivanja nije bila pod strogim ideolokim i poli kim nadzorom. Pa ipak, sa stanovita otvorenos tema, faktograje i broja izvora u naunom op caju, ovo je vrijeme na kojem sazrijeva i istraiva pojedinano i istoriograja u cjelini. Posebno u vremenu u kojem su svi kriterijumi rela vizovani, esto do besmisla. Pa ipak, studije kakva je ona Dimitrija Vujovia o ratnoj saradnji Crne Gore i Francuske u prve dvije godine rata201, koja se moe smatra i nastavkom njegove predhodne monograje o crnogorsko-francuskim odnosima202, uz knjigu o Mojkovakoj
Branislav Marovi, Stoarstvo Crne Gore 160-1953, Podgorica, 1998. Vladeta Cvijovi, Branislav Kovaevi, Upravljanje prosvjetom u Crnoj Gori, Ministarstva i ministri, (188-1996), Podgorica, 1996. 197 Branko Pavievi, Mijat ukovi, Stojan uranovi, Crnogorsko tuilatvo, CID, Podgorica, 2000. 198 epanovi Milovan, Organizacija i rad sudova u Crnoj Gori do 1918, Podgorica, CID, 1999. 199 Miomir Dai, Ogledi iz istorije Crne Gore: (studije o dogaajima od kraja XVIII do 1918), Podgorica 2000. 200 ivko M. Andrijaevi, Crnogorske teme, Podgorica, 1998. 201 Dimitrije Dimo Vujovi, Ratna saradnja Crne Gore i Francuske 1914-1916, Podgorica 1994. 202 Dimitrije Dimo Vujovi, Crna Gora i Francuska 1860-1914, Ce nje, 1971.
196 195

44

Crnogorski anali, br. 1/2013

bitci (koja je doivjela vie izdanja)203 ine znaajan doprinos unutar istoriograje o Crnoj Gori u I svjetskom ratu. Obimna studija Radoslava Rotkovia Velika zavjera pro v Crne Gore204, provocira sve etablirane is ne i svojevrstan je izazov u mogunos ma razliitog promiljanja istorijskih dogaanja i intelektualne konstrukcije. Ona je jo jedan istoriografski odgovor nainu, uzrocima i dogaajima vezanim za nestanak crnogorske drave 1918. godine. Tema koju upravo (povodom 70-godinjice) reaktuelizuju dvije monograje istog naslova, ali razliitog pristupa. Radi se o studijama o Podgorikoj skup ni, Dima Vujovia205 i Jovana Bojovia206 koje su se, ne sluajno pojavile skoro istovremeno. Razlog tome je u leksici i pristupu temi, a ne u naunoj potrebi da se ista vrsta izvora, dva puta tampa u jednoj godini, u razlii m gradovima u tadanjoj SFRJ. Dok je Vujovi bio u svojoj temi, sa poznatom ekvidistancom i prema zelenima207 i prema bijelima208, Bojovi je ve tada poeo da svoju istoriografski naglaenu crvenu boju presvlai u bijelu. Tano deset godina kasnije, akademik Mijat ukovi je objavio jo jednu knjigu pod istovjetnim naslovom209, dokazujui pravnom analizom, tragom ideja ivojina Peria, nelegalnost i nelegi mnost odluka Podgorike skup ne. Time je fak ki samo nastavljena rasprava o karakteru ujedinjenja, koja se moe pra od samog ina bezuslovnog ujedinjenja Crne Gore sa Srbijom, odnosno aneksije, proklamovane na Podgorikoj skup ni 1918. godine pa sve do naih dana. ukovieva knjiga je ubrzo iz istog intelektualnog kruga (CANU) dobila svoje posredne210 i neposredne oponente211. Problema ka vezana za ujedinjenje 1918. nuno korespondira sa sudbinom tada stvorene drave. O pozadini stvaranja takve drave, a posebno o ulozi francuskih ma-

Aleksandar Drakovi, Mojkovaka bitka, Beograd 1991 (II izdanje), Podgorica 1996 (III izdanje). 204 Radoslav Rotkovi, Velika zavjera pro v Crne Gore, Od Prizrena do Versaja, Podgorica 2001. 205 Dimitrije-Dimo Vujovi, Podgorika skup na, Zagreb 1989. 206 Jovan R. Bojovi, Podgorika skup na, Dokumen , Gornji Milanovac, 1989. 207 Pristalice ravnopravnog ujedinjenja Crne Gore i Srbije uz uee legalnih organa vlas (Kralja, Vlade i Skup ne). 208 Pristalice bezuslovnog ujedinjenja Crne Gore i Srbije. 209 Mijat ukovi, Podgorika skup na 1918, Podgorica, 1999. 210 Miomir Dai, O dilemi da li je Velika narodna skup na u Podgorici bila legalna i legi mna, u: Ogledi iz istorije Crne Gore, Podgorica, 2000, 323-337; Vladimir Jovievi, Ujedinjenje ili prisajedinjenje Crna Gora 1914-1925, Glasnik ODN, CANU 12, 1998. 211 Zoran Laki, Poli ko miljenje ili nauni stav, Stvaranje januar-maj 2000, 220245; Odgovor: Mijat ukovi, injenice su odluujue, Stvaranje 10-12, 2000, 254-284.

203

Prof. dr erbo Rastoder: POECI DETABUIZACIJE CRNOGORSKE ISTORIOGRAFIJE I RASPAD IDEOLOKE PARADIGME 1989 do 2006

45

sona na ubjedljiv nain govori knjiga Dima Vujovia, ija su saznajna osnova primarni izvori iz francuskih arhiva212. Kriza te drave nuno je poveala interes za izuavanjem korijena na kojima je nastajala, bilo da se radi o stavu Nikole Paia prema crnogorskom pitanju213 u godinama pred ujedinjenje, jugoslovenskoj ideji u Crnoj Gori do 1918. godine214, radu Crnogorskog odbora za narodno ujedinjenje215. Neposredna vezanost problema ujedinjenja, nestanak crnogorske drave i sudbina izbjeglike Crne Gore i njene dinas je Petrovia216, otvara komplementaran krug pitanja na koja istoriograja pokuava da odgovore. U tom smislu, poslednju deceniju je na tu temu objavljeno vie istoriografskih radova. Prevashodno u tom smislu znaajan pomak ine knjige, studije i lanci beogradskog profesora Dragoljuba ivojinovia, nastali najveim dijelom na istraivanjima grae u stranim arhivima. Sve ranije napisane radove na temu borbe za opstanak crnogorske drave 1914-1922, autor je sabrao i objavio kao posebnu knjigu217. Posebna studija o odnosu Italije prema crnogorskom pitanju 19141925218, razjanjava jedan sloen segment crnogorske meunarodne pozicije unutar interesno sueljene poli ke velikih sila tokom i krajem prvog svjetskog rata, to se dodatno pojanjeno u studiji Nevoljni saveznici219, u kojoj je analiziran stav Rusije, Velike Britanije, SAD prema crnogorskom pitanju u Prvom svjetskom ratu. Ambicije ovog autora da istoriografski obradi spoljnopoli ki kontekst pitanja nestanka crnogorske drave su ovim studijama rela vno zaokruene, ali oigledno da brojna pro vurjena i obimna arhivska graa o ovom pitanju ostavlja veliki prostor za daljna istraivanja, preispi vanja, pa i nunu reinterpretaciju. Interes za ovu temu je uoljiv i van granica Crne Gore i
Dimitrije Dimo Vujovi, Francuski masoni i jugoslovensko pitanje 1914-1918, Beograd, 1994. 213 ore Stankovi, Nikola Pai o crnogorskom pitanju 1917. godine, JI 1-2/1996. 214 Miomir Dai, Jugoslovenska misao u Crnoj Gori do stvaranja Jugoslavije, JI 1-4/1989; Miomir Dai, O korijenima i razvoju jugoslovenske ideje u Crnoj Gori do 1918. godine, u: Ogledi iz istorije Crne Gore, Podgorica, 2000; Miomir Dai, O jugoslovenskoj ideji u Crnoj Gori do stvaranja jugoslovenske drave 1918; U: Zbornik -Jugoslovenska drava 19181988, ISI, 1999. 215 Radoslav Raspopovi, Stav Crnogorskog odbora za narodno ujedinjenje prema jugoslovenskom ujedinjenju, Zbornik: Srbija 1918, Beograd, 1989. 216 erbo Rastoder, Petrovii suton jedne dinas je, Vijes 19. XII 2001- Vijes 1-3. I 2002 (feljton u 15 nastavaka). 217 Dragoljub ivojinovi, Crna Gora u borbi za opstanak 1914-1922, Beograd, 1996. 218 Dragoljub ivojinovi, Italija i Crna Gora 1914-1925, Studija o izneverenom saveznitvu, Beograd, 1998. 219 Dragoljub R. ivojinovi, Nevoljni saveznici 1914-1918, Beograd, 2000.
212

46

Crnogorski anali, br. 1/2013

njene istoriograje. Na CEU u Budimpe je u junu 2001, odbranjen magistarski rad na temu crnogorske vlade i egzilu220 i njenim planovima u restauraciji Crne Gore, dok je na Sorboni odbranjena disertacija 1993. godine o problemu crnogorske integracije u KSHS, koja se moe pogleda na Internetu221. Takoe je od ranije uoljiv i interes stranih autora za dinas ju Petrovia222 ili pojedina lica bliska dvoru u periodu egzila223. Poslednji dani crnogorske dinas je, kraljevine i drave, su bili predmetom posebnih radova224, monograja225 u kojima se uglavnom vri reinterpretacija zasnovana na ve pozna m izvorima. Vie manjih radova226, objavljenih na ovu temu ukazuje da su mnogi aspek ove problema ke nedovoljno istraeni. Tematska oblast Crna Gora u meuratnom periodu (1918-1941) je i ranije istoriografski tre rana, najee kroz poli ku, razvoj i djelovanje revolucionarnog subjekta. U tom smislu, tematsku disperziju je najavila knjiga Dima Vujovia o crnogorskim federalis ma objavljena jo poetkom osamdese h227, da bi s tek sredinom devedese h pojavili naslovi koji izlaze izvan uskih okvira istorije radnikog pokreta. Poev od studije o socijalno-ekonomskim (ivotnim) pitanjima Crne Gore228, o poloaju ocira229, poli kim borbama230, poli kim strankama231, do monograje o KPJ u Crnoj Gori izmeu dva
Fran ek istek, The Restora on of Montenegro in the Plans of the Montenegrin Poli cal Representa on in Exile (1916-1922), Central European University, History Department, Budapest, june 2001. 221 Balavoine Guillaume, Le Montenegro et son integra on dans le royume des Serbes, Croates et Slovenes (1914-1921), www. guillaume-balavoine. net. 222 Michel Sementery, La descendance de Nicolas roi du Montenegro, Bezanson, 1985. 223 Don Trodwey, Crnogorski Aleksandar Divajn, Alexandria, oktobar-novembar 1998. 224 Veljko Sjekloa. Dinas ja Petrovi izmeu prijatelja i neprijatelja, Ce nje, 2000; Rastoder erbo, Petrovii-suton jedne dinas je, Vijes decembar 2001-januar 2002, (feljton u 15 nastavaka). 225 Jakov Mrvaljevi, Kraj crnogorskog kraljevstva (iz dvorskih albuma), Ce nje 1989; Novak Adi, Poslednji dani Kraljevine Crne Gore, Ce nje, 1998. 226 Rastoder erbo, Crnogorsko pitanje u Drutvu naroda 1920-1924, Ma ca 7/8, 2001; Novak Adi, Otvaranje poslanstva Kraljevine Crne Gore u Vaingtonu, Ma ca 7/8, 2001. 227 Dimo Vujovi, Crnogorski federalis 1919-1929, Titograd, CANU, 1981. 228 Rastoder erbo, ivotna pitanja Crne Gore 191-1929, Bar, 1996. 229 Aleksandar Stamatovi, Poloaj ocira, podocira, barjaktara i perjanika Kraljevine Crne Gore izmeu dva svjetska rata, Podgorica, 1995. 230 Rastoder erbo, Poli ke borbe u Crnoj Gori 1918-1929, Beograd, 1996. 231 Rastoder erbo, Poli ke stranke u Crnoj Gori 1918-1929, Conteco, Bar, 2000.
220

Prof. dr erbo Rastoder: POECI DETABUIZACIJE CRNOGORSKE ISTORIOGRAFIJE I RASPAD IDEOLOKE PARADIGME 1989 do 2006

47

rata232 i spomenice odlikovanih233. U orbitu istoriografskog interesovanja su vraene pojedine linos poput Krsta Popovia234, ustanikog voe iz 1918 i glavne linos zelenakog pokreta u II svjetskom ratu, Punie Raia235, ubice hrvatskih poli kih prvaka iz jugoslovenske skup ne 1928. godine, koji je u novim interpretacijama u duhu srpsko-hrvatskog antagonizma dobio atribute patriote. Tu je pokuaj skiciranja portreta Alekse Pavievia236 jednog od najpozna jih komunis kih prvaka izmeu dva rata, koji je 1941. stradao kao rtva revolucionarnog ekstremizma od svojih ideolokih saboraca, potom lanci i rasprave prvaka zelenakog pokreta Sava P. Vule a237, sabrani radovi Blagote Radovia238, znalca privrednih prilika u Crnoj Gori izmeu dva rata, te hronika lista Zeta Jovana J. Vukevia239. Od tema obraenih u manjim radovima, lancima i raspravama, najvei broj je i dalje onih koji se u krvoprolia na Belvederu 1936. godine240, te tema iz poli ke, privredne i kulturne istorije. Nekada omiljeno istraivako podruje koje je pokrivalo znaajan dio istoriografske produkcije (vrijeme II svjetskog rata) u ovom periodu polako izlazi iz okvira primarnog interesovanja. Primjetno je da su ak i oni istraivai koji su do 1989. godine bili u najuem strunom i naunom iden tetu bili vezani za ovaj period, u tematskom smislu bjee iz njega, najee u istorijski impresionizam ili u ranija istorijska razdoblja. No, to jo uvijek ne znai da se u mnogo emu bitnijem izmijenila predstava o ovim dogaajima, ni da je znaajnije istoriograja iskoraila u smislu tematske disperzivnos . Is na, iz nekri kog obrasca, koji se njegovao prema par zanskom pokretu, sada je u promijenjenoj paradigmi, shodno onoj staroj: da su od komunista gori samo
edomir Pejovi, KPJ u Crnoj Gori 1919-1941, CID, Podgorica, 1999. Slobodan Boban Tomi, Spomenica odlikovanih lica iz Zetske banovine (Crne Gore) od 1912. do 1941. godine, Beograd, 1996. 234 Veljko Sjekloa, Krsto Popovi u istorijskoj grai i literaturi, Podgorica, 1998. 235 Dragomir M. Kiovi, Radomir P. Guberini, Punia Rai, ivot za jednu ideju, Beograd, 2000. 236 ovjek koji je vidio dalje, Aleksa Pavievi, Podgorica, 1999 (priredio Vladislav Pavievi). 237 Savo P. Vule , lanci i rasprave, Bijelo Polje, 1998. 238 Blagota Radovi, Privredne prilike u Crnoj Gori izmeu dva svjetska rata, (priredio Branko Radovi), Podgorica, 1994. 239 Iko Mirkovi, Podgorika tamparija i list Zeta Jovana-Joza Vukevia 19301941, Podgorica, 1998. 240 Vidi: erbo Rastoder, Belvederski protestni zbor 1936. godine, Doclea 1/2000; Luka Vukevi, Odjek belvederskih dogaaja od 26. 06. 1936, Istorijski zapisi 2, 1996; Dragoslav Bojovi, Optunica dravnog tuioca iz decembra 1936. pro v 33 crnogorskih komunista, Istorijski zapisi 1-2/1991.
233 232

48

Crnogorski anali, br. 1/2013

an komunis , sve vie literature koja je krajnje nekri ki samo promijenila svoje heroje istorije. Od monografskih izdanja, koja u svakom sluaju zasluuju svoje mjesto unutar crnogorske istoriograje o II svjetskom ratu, je prije svega, pokuaj sinte zovanog istoriografskog iskaza u djelu ura Vujovia241, potom prvi cjelovit prikaz drutva u ratu242, prvi cjelovit opis stradanja etnika pri kraju rata243, kao i metodoloki izokrenut pogled na rat kao unutranji ideoloki, vjerski i etniki sukob244 iz pera ideolokih pro vnika par zanskog pokreta. Naravno, tu su i teme tradicionalnog obrasca o par zanskim bitkama245, brigadama246, opera vnim grupama247, par zanskom pokretu na odreenim podrujima i srezovima248, do novih priloga na ranije tre ranu problema ku kadrovske poli ke u NOR-u249 i studija i zbirki izvora o par zanskim autonomijama250. Razbijanje ogledala(period 1945-1989) Period socijalis kog razvoja i jednopar jskog sistema je tek od kraja osamdese h godina postao predmet istorijskih istraivanja shodno tradicionalnoj metodologiji. Tada su objavljene i dvije doktorske disertacije251 i shodno ranijim primjerima bilo je za oekiva da e i ovaj period crnogorske istorije dobi svoje istraivae. To se u ovom sluaju nije desilo, jer su se pomenu autori kasnije preorijen sali uglavnom na teme iz ranijih perioda, dok se vrlo mali broj drugih istraivaa opredjeljivao za istraivanje ovoga perioda. Iz h razloga, postoji vrlo
241

uro Vujovi, Crna Gora u narodnooslobodilakom ratu 1941-1945, Podgorica, Radoica Luburi, Drutvo Crne Gore u Drugom svjetskom ratu 1939-1945, Pod-

1997.
242

gorica, 1995. Branislav Kovaevi, Od Vezirovog do Zidanog mosta tragina sudbina crnogorskih etnika u zavrnoj fazi rata 1944-1945, Beograd, 1993. 244 Boko S, Vukevi, Ideoloki, vjerski i etniki sukobi u Jugoslaviji 1941-1945, Podgorica, 1996. 245 piro Lagator, uro Batrievi, Pljevaljska bitka 1941. godine, Beograd, 1990. 246 Obrad Bjelica, Borci Osme crnogorske brigade, Beograd, 1992. 247 Mitar urii, Primorska opera vna grupa, Beograd, 1997. 248 Jovan arkovi, Durmitorsko podruje- oslonac NOR-a i revolucije, Beograd, 1990; Dragia Raovi, Kolainski srez u NOR-u i socijalis koj revoluciji, Podgorica, 1996. 249 Vidi. Milija Stanii, Kadrovi revolucije. Crnogorci na rukovodeim dunos ma u NOR-u naroda Jugoslavije, Titograd, 1984; Milija Stanii, Rukovodei kadrovi NOB-a u Crnoj Gori 1941-1945, Podgorica, 1995. 250 Zoran Laki, Par zanska autonomija Sandaka 1943-1945, (ZAVNO Sandak dokumen ), Beograd, 1992. 251 Branislav Marovi, Drutveno-ekonomski razvoj Crne Gore 1945-1953, Titograd, 1987; Branislav Kovaevi, Komunis ka par ja Crne Gore 1945-1952, Podgorica 1986, II izdanje 1988.
243

Prof. dr erbo Rastoder: POECI DETABUIZACIJE CRNOGORSKE ISTORIOGRAFIJE I RASPAD IDEOLOKE PARADIGME 1989 do 2006

49

mali broj studija unutar kojih je primijenjena klasina istorijska metodologija, koje za sadraj svojih istraivanja imaju period poslije 1945. godine. Mnoge teme su samo istoriografski otvorene, poput sukoba sa Informbiroom252, o pojedinim linos ma (prevashodno disiden ma poput ilasa)253 je neto vie pisano, dok su savremeni poli ki254, administra vni i privredni aspek 255 uglavnom bili predmetom analize poli kologa, pravnika i ekonomista. Knjiga istoriara mlae generacije ivka Andrijaevia Nacrt za ideologiju jedne vlas 256, je prvi istoriografski pokuaj da se ukae na ulogu tampe u raspirivanju rata i etnike mrnje poetkom devedese h u istorijskoj perspek vi nacionalnih ideologija XIX vijeka. Pitanjima istorije Crne Gore i Jugoslavije u XX vijeku posveene su tri knjige odabranih radova akademika Zorana Lakia257, kao i knjiga erba Rastodera258. Obradom istorije crnogorskog lma i lmovima o Crnoj Gori259 bavio se Gojko P. Kastratovi, lmski stvaralac, dok su se analizom poli kog ivota u Crnoj Gori od 1990. godine, pored ostalih bavili poli kolog Vladimir Goa 260 i sociolog Milan Popovi261, a izborima i izbornim sistemima Veselin Pavie-

Vidi: Zoran Laki, Istoriograja o sukobu sa Informbiroom 1948. godine, Istorija i istoriograja, Bijelo Polje, 1997 (II izdanje). 253 Vidi: Branislav Kovaevi, ilas-heroj-an heroj, iskazi za istoriju, Titograd 1991; Vasilije Kalezi, ilas- miljenik i otpadnik komunizma, Beograd 1992; Vladimir Dedijer, Veliki buntovnik Milovan ilas. Prilozi za biograju, Beograd 1995. 254 Miroslav orevi- arko Gudac, Savremena poli ka istorija Srbije, Crne Gore i SR Jugoslavije, Beograd 1995. 255 Vidi: orije Blai, Prestonica i sistem lokalne samouprave u Crnoj Gori, Ce nje, 1994; Rajko Klikovac, Duvan i duvanska industrija u Crnoj Gori, Niki, 1994; Branko Radovi, Spoljna trgovina Crne Gore 1980-1990, Podgorica 1995; Vasilije J. Mili, Javne nansije u Crnoj Gori Podgorica 1997; II i III izdanje 1998. 256 ivko M. Andrijaevi, Nacrt za ideologiju jedne vlas , Bar, 1999. 257 Zoran Laki, Istorija i istoriograja, Bijelo Polje 1997 (II izdanje); Zoran Laki, Ogledi iz istorije Jugoslavije, Podgorica-Niki, 1999; Zoran Laki, Crnogorske istorijske teme, Podgorica, 2001. 258 erbo Rastoder, Janusovo lice istorije, Podgorica, 2000. 259 Gojko P. Kastratovi, Crnogorska kinematograja i lmovi o Crnoj Gori, Podgorica, 1999. 260 Vladimir Goa , Par je Srbije i Crne Gore u poli kim borbama od 1990 do 2000, Conteco, Bar 2000. 261 Popovi Milan, Balkanska postmoderna 1-4: argon periferije, s. a. Podgorica 1994; Popovi Milan, Posle hladnog rata, Bar, 1996; Popovi Milan, Poli ki aparthejd, Podgorica 1997; Popovi Milan, Crnogorska alterna va, Podgorica, 2000.

252

50

Crnogorski anali, br. 1/2013

vi262, Sran Darmanovi263, Radovan Radonji264 i drugi. Aktuelnim pitanjem odnosa Srbije i Crne Gore bavili su se Duan Ievi265 i akademik Mijat ukovi.266 Borba za nacionalni iden tet. Jedno od najpoleminijih i najkontraverznijih pitanja crnogorske istoriograje. Uvjereni da pitanje nacionalnog iden teta postoji kao sta na kategorija, jednom za svagda data, koja se nasleuje po automa zmu, istoriari i uopte anali ari nacionalnog pitanja ve decenijama preturaju po prolom, ne bi li u iskazu predaka nali uporite za svoj nauni iskaz o nacionalnoj odrednici Crnogoraca. Pri tome, postoje tri osnovna stanovita u tre ranju ove problema ke. Prvi, Crnogorci su (najis ji) Srbi i svako njihovo nacionalno iden kovanje nije nita drugo do an srpska zavjera u ijem sreditu stoje Kominterna, Va kan i Teheran, kao personikacija arhi pa neprijatelja srpskog naroda: komunizam, katolianstvo i islam. Komunis su prvi zvanino priznali crnogorsku naciju (srpski nacionalis najee piu izmislili), Va kan je personikacija katolianstva koje tradicionalno radi pro v pravoslavlja (osnovni supstrat srpske nacionalnos ), dok je Teheran najee personikacija militantnog islama koje je na ovim prostorima u obliku dominacije Osmanske imperije bio prisutan vie od 500 godina. Drugo stanovite, Crnogorci su dio srpskog etnikog bia koji su se specinim istorijskim razvojem oformili u naciju. Dakle, ovdje se ne osporava nacionalna individualnost Crnogoraca, ali se ona vezuje za iri srpski etniki korijen. Tree stanovite, Crnogorci su autohtonog etnikog porijekla i kao takvi u svojoj hiljadugodinjoj dravnoj ver kali Duklja-Zeta-Crna Gora izgradili svoj osobeni nacionalni individualitet. Problem je nastao onda, kada je konkretno istorijsko iskustvo trebalo situira u odreeni istorijski kontekst. Kako on uglavnom ne korespondira sa shematski zamiljenim okvirima, tada se okvir prilagoava shemi. Otuda se u nacionalnoj samoiden kaciji vri subjek van odabir istorijskih injenica koje potvruju unaprijed projektovanu shemu. Kako po pravilu, takav postupak nuno dovodi do zakljuka, koji u stvarnos nema potvrdu, to se itava bitka za prolost, ustvari svodi na bitku za sadanjost argumen ma prolos . Najgore je u svemu tome, to se ova bitka pokriva istorijskom naukom shvaenom na nain, da sve to nije iden no u zakljuku nije nauka. U tom
262 263

Veselin Pavievi, Izborni sistem i izbori Crnoj Gori 1990-1996, Podgorica, 1997. Sran Darmanovi, Real-socijalizam:anatomija sloma, Podgorica, 1995. 264 Radovan Radonji, Tranzicije, CID, Podgorica 1998. 265 Duan Ievi, Savezna drava i savez drava, Podgorica 2001. 266 Mijat ukovi, Crna Gora od federacije ka nezavisnos , CANU, Podgorica, 2001.

Prof. dr erbo Rastoder: POECI DETABUIZACIJE CRNOGORSKE ISTORIOGRAFIJE I RASPAD IDEOLOKE PARADIGME 1989 do 2006

51

smislu, postoji vie pria nego to stvarno ima pokuaja ozbiljnih, temeljnih, metodoloko i teorijski savremeno fundiranih istraivanja. Najvie je studija koje poivaju na subjek vnom odabiru iskaza razlii h ljudi u razlii m vremenima koji su opet u svom ivotu imali razliite oblike samorazumijevanja. Sporovi oko ovoga pitanja, za koje se pouzdano ne moe utvrdi koliko su naunog, odnosno poli kog porijekla, kao to smo u prvom poglavlju napomenuli, poeli su intenzivnije da se zaotravaju od sredine 70- h XX vijeka. Od pojave knjige Sava Brkovia267, pira Kuliia268, zagovornici prve i druge teorije, dobili su oponente. Svojom knjigom o crnogorskom nacionalnom pitanju269, objavljenom 1987. godine, tada vodei crnogorski istoriar Dimo Vujovi je imao ambiciju da rearmie srednju liniju (drugi stav), izmeu velikosrpskog (prvi) i uskocrnogorskog (trei), ali ne analizom i kri kom neprihvatljivih stavova, ve promocijom sopstvenog istorijskog pozi vizma kroz istoriografske radove objavljene u velikom hronolokom rasponu. Time je proputena ansa da se unutar studija koje imaju naunu ambiciju otvori dijalog o potvrdi i osporavanju pojedinih stavova. Umjesto toga, dominirae stanovita, koja uopte u obzir ne uzimaju suprotne stavove. Odnosno, u analizi ovoga pitanja, autore po pravilu ne zanima literatura koja ne korespondira sa njihovim zamiljenim stavovima. Tako e, uz subjek van odabir izvora, bi mogue dokaza sve, a ne pokaza nita. U predveerje jugoslovenske dravne krize, pojavie se knjiga Batria Jovanovia, jednog od perjanica srpskog nacionalis kog pokreta s kraja devedese h koji e ustolii Miloevia. U svojoj knjizi270 objavljenoj 1986. godine, Jovanovi e promovisa , kasnije dosta primjenjivan metodoloki koncept dokazivanja teze o srpskom nacionalnom iden tetu Crnogoraca, na nain to e razlii m cita ma samih Crnogoraca iz razlii h perioda izvri njihovu nacionalnu samoiden kaciju. Pri tome se kri ka Brkovievih i Kuliievih stavova obavezno dovodi u vezu sa radovima Sekule Drljevia i Savia Markovia tedimlije, intelektualaca koji su uoi i tokom II svjetskog rata pokuavali da uoblie stavove o etnikoj posebnos nuno se pri tome pribliavajui Hrva ma, to je dnevno-poli kom kontekstu odmah poprimilo premisu an srpske zavjere. Taj obrazac e odmah potom slijedi jedan od najekstremnijih srpskih nacionalis kih istoriara Ras slav Petrovi, koji e svoje djelo objavljeno 1991. godine (vrijeme inte267 268

Savo Brkovi, O postanku i razvoju crnogorske nacije, Titograd, 1974. piro Kulii, O etnogenezi Crnogoraca, Titograd, 1980. 269 Dimitrije Dimo Vujovi, Prilozi izuavanju crnogorskog nacionalnog pitanja, Niki, 1987.
270

Batri Jovanovi, Crnogorci o sebi, Beograd, 1986.

52

Crnogorski anali, br. 1/2013

lektualne pripreme rata) naslovi Zavjera pro v Srba crnogorske ustae271, u kojem e korijene crnogorskog separa zma pronai u radovima Sekule Drljevia i Savia Markovia tedimlije. Srpski nacionalis uvijek govore o crnogorskim separa s ma, znajui da ne mogu govori o nacionalis ma, nacije koju ne priznaju. Na istom fonu je objavljena i broura do tada neprikosnovenog komunis kog kadrovika, dugogodinjeg direktora Istorijskog ins tuta i urednika Istorijskih zapisa i viedecenijskog branitelja komunis kog nacionalnog koncepta o potrebi armacije crnogorskog nacionalnog individualiteta, a po padu komunizma ekstremnog srpskog nacionaliste Jovana Bojovia. U brouri (pametu) Srpski narod u jugoslovenskoj federaciji 1945272 1991 , Bojovi e istai sve dominantne stereo pe srpskih nacionalista u vezi sa crnogorskim nacionalnim pitanjem i naravno stavi ga u tada poli ki protabilan kontekst an srpske zavjere Zapada i Katolike crkve. Poev od 1990. srpski nacionalis ki diskurs dobie svoj ekvivalenat u radovima Sretena Zekovia, koji e slijedi nacionalnu matricu odbira izvora, promovisa arhaini crnogorski izraz i njegova crnogorski nacionalni ekskluzivizam. Ve 1990. e objavi Hrestoma ju: Crnogorski narod i srpska poli ka genocida nad njim273, potom brouru o crnogorskim federalis ma i neozelenaima274, potom 1996. Posjetnik o Crnoj Gori i Crnogorstvu275 i konano 1999. godine Nauk o samobitnos Crnogoraca i 65 po(d)uka276. Sredinom devedese h se pojavljuju i prve knjige koje preispituju porijeklo Crnogoraca, meu kojima je najpozna ja pominjana knjiga Radoslava Rotkovia Odakle su doli preci Crnogoraca277, kao i dvije knjige eljka Musovia o porijeklu Crnogoraca278. Ve smo pomenuli da je prvu Istoriju crnogorskog naroda napisao Dragoje

Ras slav Petrovi, Zavjera pro v Srba crnogorske ustae, Beograd, 1991. Vidi: Jovan Bojovi, Srpski narod u jugoslovenskoj federaciji 1945-1991, Podgorica, 1993; Radi se o tampanom referatu, proitanom na naunom skupu u Moskvi 31. maja 1993. godine (Rusija i Jugoslavija-Kriza federacije). 273 Zekovi Sreten, Elementa montenegrina 1/90. Hrestoma ja. Crnogorski narod i srpska poli ka genocida nad njim, Zagreb, 1990. 274 Zekovi Sreten, Crnogorski federalis i (neo)zelenai, Izdanje Crnogorskog federalis kog pokreta, Ce nje, 1992. 275 Sreten Zekovi, Poetnik o Crnoj Gori i Crnogorstvu, Zbornik, Ce nje, 1996 276 Zekovi Sreten, Crnogorska hrestoma ja. Nauka(a) o samobitnos Crnogoraca i 65 po(d)uka, za svakoga od obanina do akademika Knj. I, Ce nje, 1999. 277 Radoslav Rotkovi, Odakle su doli preci Crnogoraca, Ma ca Crnogorska, 1995. 278 Vidi: eljko Brankov Musovi, Prilozi prouavanju porijekla i istorije Crnogoraca, Ma ca Crnogorska, 1996; eljko Brankov Musovi, Porijeklo Crnogoraca i druga (ne)odgovorena pitanja, ANIZ, Niki, 2000.
272

271

Prof. dr erbo Rastoder: POECI DETABUIZACIJE CRNOGORSKE ISTORIOGRAFIJE I RASPAD IDEOLOKE PARADIGME 1989 do 2006

53

ivkovi279. Sinte ki prikaz razvoja crnogorske nacije prezen rao je u posebnoj studiji Novak Adi280 metodolokim postupkom nivelacije nacionalnog i dravnog. Neto moderniji pristup, situiran u iri evropski kontekst poloaja i sudbine malih naroda, prezen rao je Milorad Popovi u svojim knjigama: Mali narodi i nacionalizam i Crnogorsko pitanje281. U svojem djelu Crnogorska nacija282 Duan Ievi razmatra ovo pitanje u kontekstu crnogorske nacionalne posebnos , dok u pomenutom djelu Savezna drava i savez drava, isto pitanje situira u kontekst srpsko-crnogorskih odnosa. U kontekstu nemirenja sa negiranjem postojanja crnogorske nacije, pisao je i akademik Mijat ukovi283, dok je akademik Zoran Laki svoje razmatranje Crnogorskog pitanja izmeu nauke i poli ke, situirao u tradicionalan srpski nacionalis ki diskurs284. Strunu, naunu i poli ku verikaciju srpskog nacionalis kog diskursa ima i knjiga Aleksandra Stamatovia Istorijska osnova nacionalnog iden teta Crnogoraca 1918-1953285, koja je pod istovjetnim naslovom odbranjena kao doktorska disertacija 17. I 2000. godine na Filosofskom fakultetu u Beogradu (prof. dr Dragoljub R. ivojinovi, prof. dr ore Stankovi, docent dr Ljubodrag Dimi). Knjiga je zanimljiva ne samo zato to se pojavila u izdanju jedne poli ke stranke (Srpska radikalna stranka), to je jedinstven primjer u crnogorskoj istoriograji uopte, ve zato to primijenjenim nacionalis kim obrascem iz vizure neutralnog sudije lana i ak viste razlii h par ja i pokreta srpske nacionalis ke prepoznatljivos , kri ki revalorizuje, u su ni denuncijantski diskvalikuje sve neistomiljenike. Potom po primjeni metodolokog obrasca
Dragoje ivkovi, Istorija crnogorskog naroda, (I tom- Od starijeg kamenog doba do kraja srednjeg vijeka) Ce nje, 1989; (II tom razdoblje crnogorskog principata /vladikata od poetka XVI do sredine XIX vijeka) Ce nje, 1992; (III tom-Vladavina knjaza Danila (18511860) i prve godine vladavine knjaza Nikole), Ce nje 1998. 280 Novak Adi, Stvaranje i razvoj crnogorske nacije, Ce nje, 1995. 281 Milorad Popovi, Mali narodi i nacionalizam, Ce nje, 1997; Milorad Popovi, Crnogorsko pitanje, Ulcinj. Plima, 1999. 282 Duan Ievi, Crnogorska nacija, Forum za etnike odnose, Beograd, 1998. 283 Mijat ukovi, Za pravo, ast i slobodu crnogorske nacije: otvoreno pismo i javni poziv akademiku Dejanu Medakoviu, predsjedniku Srpske akademije nauka i umjetnos i akademiku Vasiliju Kres u, sekretaru Odeljenja istorijskih nauka i direktoru Arhiva Srpske akademije nauka i umjetnos , (Pobjeda, 4. II 2000, br. 12262 Pobjeda, 22. II 2000, br. 12280) 284 Zoran Laki, Crnogorsko pitanje izmeu nauke i poli ke, Crnogorske istorijske teme, Ogledi-Eseji-Kri ke-Razgovori, Podgorica, 2001, 11-37; Kri ki osvrt na Lakieve stavove iznio je: ivko M. Andrijaevi, Babe i edovi kao nauka, Monitor 9. XI 2001, 46-48; ivko M. Andrijaevi, O drugima sve najgore, Monitor 11. I 2001, 30-32. 285 Aleksandar Stamatovi, Istorijske osnove nacionalnog iden teta Crnogoraca 1918-1953, Srpska radikalna stranka, Zemun, 2000.
279

54

Crnogorski anali, br. 1/2013

subjek vnog odbira izvora koji istorijsku osnovu reducira na deklara vni iskaz razlii h protagonista poli kog ivota, sve sa ciljem dokazivanja zadate teze. U naunom smislu ova studija nije donijela nita novo, izuzev potvrde srpskog nacionalis kog stereo pa o crnogorskoj naciji ustanovljenoj dekretom i represijom od strane komunista, a u cilju razbijanja etnikog, teritorijalnog, pa moe ak i vjerskog (s obzirom da postoji Crnogorska autokefalna crkva) razbijanja srpskog naroda te da e ivje onoliko koliko oni budu imali drutvenog u caja i moi. U tom smislu se ci ra i iskaz akademika Ma je Bekovia, izgovoren na jednom skupu u Podgorici 1990. godine: roen sam prije ove nacije, a nadam se da u umrije poslije nje!286 U svakom sluaju, naunu verikaciju ove doktorske disertacije treba smjes u kontekst tada aktuelnog stanja na Beogradskom univerzitetu, sukoba Miloevievog reima sa Crnom Gorom i potonjeg poli kog angamana autora u poli kom ivotu Crne Gore kao poslanikog kandidata SNP. Kao to se moe uoi iz navedenog, polarizacija oko nacionalnog iden teta Crnogoraca u pojedinim segmen ma je poprimala formu verbalnog rata izmeu dva nacionalna diskursa: srpskog i crnogorskog. To e traja sve dok se dugoronije ne denie pozicija Crne Gore, bilo kao lanice dravne zajednice sa Srbijom, bilo kao meunarodno priznate samostalne drave. U svakom sluaju sveopte preispi vanje iden teta uopte rezul ralo je zavidnom produkcijom i istoriografskim nasljeem, koje e teko bi zaobii u daljnjem izuavanju ove problema ke. ija je crkva? Jedna od tema koja je veoma prisutna u crnogorskoj istoriograji. Is na, mnogo manje kao pitanje cjelovite i sveobuhvatne analize poloaja, uloge crkve, unutranje organizacije, svetenstva, odnosa crkve i drave i uopte tema koje bi poivale na istraivanju arhivske grae i otkrivanju novih sadraja. U tom smislu, izuzev nekoliko manjih izuzetaka, najvei dio istoriografske produkcije u Crnoj Gori je usmjeren ka dokazivanju, odnosno osporavanju autokefalnos pravoslavne crkve u Crnoj Gori za period do 1920. godine, kada je i formalno izvreno ujedinjenje pravoslavnih crkava u jedinstvenu Srpsku pravoslavnu crkvu u iji sastav su ule: Mitropolija Srbije, sa pet eparhija, obuhvatala je Kraljevinu Srbiju i bila je autokefalna; Karlovaka mitropolija, sa sedam eparhija, obuhvatala je sve pravoslavne Srbe u Vojvodini, Hrvatskoj i Slavoniji i bila je autokefalna; Crnogorsko-primorska mitropolija, sa tri eparhije, obuhvatala je Kraljevinu Crnu Goru i bila je autokefalna; Srpska crkva u Bosni i Hercegovini, sa e ri eparhije (dabrobosanska, zvorniko-tuzlanska, banjaluko-bihaka i zahumsko hercegovaka) potpala je od
286

Ibid, 296.

Prof. dr erbo Rastoder: POECI DETABUIZACIJE CRNOGORSKE ISTORIOGRAFIJE I RASPAD IDEOLOKE PARADIGME 1989 do 2006

55

1878. pod jurisdikciju Carigradske patrijarije; Dalma nska crkvena oblast, sa dvije eparhije (dalma nsko-istrijska i bokokotorska), pod Austrijom ula je u sastav Bukovinsko-dalma nske mitropolije koja je, pored Srba, obuhvatala Rusine i Rumune; potpala je pod Carigradsku patrijariju; Crkvena oblast u Staroj Srbiji i Makedoniji, sa est eparhija (sa statusom mitropolija): rakoprizrenska, skopska, debarsko-veleka, prespansko-ohridska, pelagonijska (bitoljska) i poleanska (dojranska), sve pod Carigradskom patrijarijom; poto su 1912. i 1913. godine, odnosno 1919. bugarski i grki episkopi napus li navedene eparhije, one su pripojene Beogradskoj arhiepiskopiji, ali je njihov status u odnosu na Carigradsku patrijariju ostao nerijeen287. Dakle, stvaranju jedinstvene crkvene organizacije Srpske pravoslavne crkve 1920. godine, predhodilo je objedinjavanje prostora u jugoslovensku dravnu zajednicu, te je dezintegracijom tog prostora poetkom devedese h, otvoreno i pitanje crkve. Posebno i zato to je SPC u Crnoj Gori na elu sa mitropolitom Amlohijem, postala znaajno uporite srpske nacionalis ke poli ke, propagande rata i negacije svega to je nosilo atribut crnogorskog u nacionalnom smislu. U takvim uslovima dolo je do obnavljanja Crnogorske pravoslavne crkve, na istorijskim premisama autokefalnos pravoslavne crkve u Crnoj Gori do 1920. godine, te je ovo pitanje poprimilo sve referentne konture prvorazrednog poli kog pitanja. U kontekstu toga, istoriograja se i ovdje nala na vie obala (prvu koja tvrdi da pravoslavna Crkva u Crnoj Gori nije nikada bila autokefalna; Drugu, jeste, ali nije kanonski priznata; jeste, ali voljom vladara) i Treu koja tvrdi da je autokefalnost Crnogorske pravoslavne crkve istorijski fakat o kojem govore svi relevantni istorijski izvori, te je osporavateljima teze da je pravoslavna crkva u Crnoj Gori bila autokefalna preostalo samo da ospore izvore koji tu autokefalnost dokazuju288. Ovu temu je u poslednjoj deceniji otvorio rad Ljubomira Durkovia-Jakia, jednog od vodeih intelektualaca SPC sa izriitom tvrdnjom Mitropolija crnogorska nije nikada bila autokefalna289, to je trebao da bude nauni odgovor na sve ee pominjanje autokefalnos meu crnogorskim intelektualcima, zagovornicima obnove crnogorske drave. Oni su takoe 1991. godine objavili zbornik radova i hrestoma ju u kojem su o autokefalnos pravoslavne crkve pisali Danilo

Cit. prema: Branislav Gligorijevi, Ujedinjenje Srpske pravoslavne crkve i uspostavljanje srpske patrijarije u Jugoslaviji, Istorija 20. veka, 2/1997. 288 Vidi: ivko M. Andrijaevi, Pravljenje istorije makazama I, Monitor 23. XI 2001, 44-45; ivko M. Andrijaevi, Pravljenje istorije makazama II, Monitor 30. XI 2001, 42-43. 289 Ljubomir Durkovi-Jaki, Mitropolija crnogorska nije nikada bila autokefalna, Beograd-Ce nje, 1991.

287

56

Crnogorski anali, br. 1/2013

Radojevi290, Vojislav Nikevi291, Dragoje ivkovi292, Radoslav Rotkovi293, te drugi autori i na kraju su objavljeni izvodi iz najvanijih izvora koji potvruju autokefalnost. Na istom fonu je i knjiga Novaka Adia sa izriitom tvrdnjom u naslovu: Crnogorska crkva je bila autokefalna294. Tako e se i povodom ovoga pitanja vremenom umnoi literatura, unutar dva suprotstavljena diskursa: srpskog i crnogorskog. Unutar srpskog nacionalis kog diskursa osporavanja autokefalije na tragu Durkovi-Jakievih teza pisae Vladimir Jovievi o Crnoj Gori kapiji pravoslavlja295 i Aleksandar Stamatovi u dvjema knjigama i manjim radovima296. Stamatovieva verzija Kratke istorije ., ima crnogorski pandan u Kratkoj istoriji . Novaka Adia.297 U crnogorskom nacionalnom diskursu su i knjige istovjetnog naslova (Crnogorska pravoslavna crkva) Sretena Zekovia298 i Branka Nikaa299, te knjige Danila Radojevia300 i Milovana Ivanovia301 koje se bave hrianstvom na tlu Crne Gore. Kada se navedenom spisku dodaju i ponovljena izdanja o kojima smo naprijed pisali (Mila, Roganovi, Mitrofan Ban), jasno se uoava da je u ovom periodu istorija crkve njen poloaj i karakter postala jedna od najfrekventnijih tema.

Dr Danilo Radojevi, Autokefalna crnogorska pravoslavna crkva, Elementa montenegrina 2/ 1991. 291 Prof. dr Vojislav Nikevi, Odnos crnogorske drave i crkve i srpske drave i crkve, Elementa montenegrina 2/ 1991. 292 Prof. dr Dragoje ivkovi, Fak ka autokefalnost crnogorske pravoslavne crkve od poetka XVII vijeka i njen odnos prema Pekoj patrijariji, Elementa montenegrina 2/ 1991. 293 Dr Radoslav Rotkovi, Specinos crnogorske pravoslavne crkve, Elementa montenegrina 2/1991. 294 Novak Adi, Crnogorska pravoslavna crkva je bila autokefalna, Ce nje, 1993. 295 Vladimir Jovievi, Crna Gora kapija pravoslavlja, Podgorica, 1994. 296 Aleksandar Stamatovi, O autokefalnos crnogorske crkve, Stvaranje, martapril-maj, 1995; Aleksandar Stamatovi, Kratka istorija Mitropolije Crnogorsko-primorske 1219-1999, Ce nje, 1999; Aleksandar Stamatovi, Pitanje autokefalnos crkve u Crnoj Gori, Podgorica, 2001. 297 Novak Adi, Kratka istorija crnogorske pravoslavne crkve, Ce nje, 2000. 298 Sreten Zekovi, Crnogorska pravoslavna crkva, Ce nje, 1997. 299 Branko . Nika, Crnogorska pravoslavna crkva (lanci-rasprave-studije), Ce nje, 2000. 300 Danilo Radojevi, Iz povijes hrianskih crkava u Crnoj Gori, crkveno-povijesne rasprave, Podgorica, 2000. 301 Milovan Ivanovi, O hrianskoj crkvi u Crnoj Gori, Podgorica, 2001.

290

Prof. dr erbo Rastoder: POECI DETABUIZACIJE CRNOGORSKE ISTORIOGRAFIJE I RASPAD IDEOLOKE PARADIGME 1989 do 2006

57

Naglaen interes za ovu problema ku svakako se prepoznaje kroz objavljivanje prvo ivotopisa302 a potom sabranih djela u sedam knjiga poslednjeg mitropolita autokefalne crnogorske crve Mitrofana Bana303. Izvan navedenog konteksta pro et contra se nalazi manji broj radova koji su imali ambiciju da u modernom metodolokom kontekstu sagledaju mogunost kompara vnog istraivanja istorije vjerskih zajednica u Crnoj Gori304. Knjiga Velibora V. Domia o mitropolitu Joanikiju i njegovom stradanju u ratu 1941-1945305 uz ve pominjanu studiju Branislava Kovaevia306, dodatno pojanjavaju sudbinu dijela pravoslavnog svetenstva u Drugom svjetskom ratu. Velike hrianske relikvije u Crnoj Gori opisao je u posebnoj studiji Radomir Bulatovi307, istorijat i izvore manas ra Stanjevii Ljubomir Kapisoda308. Moderno metodoloki koncipirani, saznajno inova vni i zasnovani uglavnom na nekorienoj grai su radovi istraivaa mlae generacije Zvezdana Folia309, tematski disperzirani na sve vjerske zajednice u Crnoj Gori, sabrani u koheretnu cjelini i objavljeni kao knjiga, koja ini osnov odbranjenog doktorata na ovu temu pred komisijom (. Rastoder, . unji, R. Boovi)310. Treba naivotopis ili uspomene iz ivota Mitrofana Bana, Obod, Ce nje, 1991. Sabrana djela mitropolita Mitrofana Bana I-VII, Obod, Ce nje, 1999: (1. ivotopis ili uspomene iz ivota, predgovor Vuk Mini, Ce nje 1991 I izdanje; 2. Spomono upustvo o ispovijedi za svetenstvo i narod, Ce nje, 1898 I izdanje; 3. Kratki crkveni ustav za svetenike i uenike Bogoslovsko-uiteljske kole, Ce nje, 1901 I izdanje; 4. Besjede, Cenje, 1902 I izdanje; 5. Ustrojstvo crkve, poslanice, lanci, pisma i govori (prvo izdanje samo neki od priloga, i to: Zakon o Fondu za izdravanje iznemoglijeh svetenika i akona Pravoslavne crkve u Crnoj Gori i njihovijeh udovica i djece, Ce nje, 1901; Ustav Svetoga sinoda u Knjaevini Crnoj Gori, Ce nje, 1904; Ustav pravoslavnih konsistorija u Knjaevini Crnoj Gori, Ce nje, 1904; Zakon o parohijskom svetenstvu, Ce nje, 1909; Uskrnja poslanica mitropolita crnogorskog Mitrofana Bana, Ce nje, 1919; 6. Sedam Tajna Novoga zavjeta od episkopa Silvestra s ruskog preveo Mitrofan, mitropolit crnogorski i brdski, Ce nje, 1896 I izdanje; 7. Spomenica o dvadesetpetogodinjici arhijerejske slube Njegovoga visokopreosvetenstva mitropolita Crne Gore Mitrofana Bana, Ce nje, 1911 I izdanje). 304 erbo Rastoder, Istorijsko-metodoloki okvir istraivanja novije istorije crkve (vjerskih zajednica) u Crnoj Gori (1878-1945), Istorijska nauka i nastava istorije u savremenim uslovima, CANU 14, 1994, 199-242. 305 Velibor V. Domi, Golgota mitropolita crnogorsko-primorskog Joanikija (19411945), Ce nje, 1996. 306 Branislav Kovaevi, Od Vezirovog do Zidanog mosta tragina sudbina crnogorskih etnika u zavrnoj fazi rata 1944-1945, Beograd, 1993. 307 Radomir Bulatovi, Najvee hrianske sve nje, Podgorica, 1995. 308 Ljubomir Kapisoda Stanjevi, Manas r Stanjevii stogodinja rezidencija dinas je Petrovia (istorijat i izvori), Ce nje, 1998. 309 Zvezdan Foli, Ateizam vlas u Crnoj Gori 1945-1953, Istorijski zapisi 3-4 / 1995. 310 Zvezdan Foli, Vjerske zajednice u Crnoj Gori 1918-1953, Podgorica, 2001.
303 302

58

Crnogorski anali, br. 1/2013

pomenu i da je jedan dvobroj Istorijskih zapisa, posveen 2000 godinjici hrianstva i u njemu su objavljena 23 razliita rada o hrianstvu, istoriji pravoslavne i katolike crkve odabranih autora shodno ureivakoj koncepciji311. I ak vnost svetenih lica u poslednjoj deceniji dvadesetog vijeka je, ne samo biljeena u dnevnoj, nedeljnoj tampi, ve su se pojavile i prve studije sa ambicijom da ukau na neke aspekte djelovanja pojedinih svetenih lica. Tako je u knjigama Veseljka Koprivice312 i Milorada Tomania313 apostrorana uloga crnogorsko-primorskog mitropolita Amlohija u poli kim previranjima i ratovima u poslednjoj deceniji. Za sada se ini da je ovo pitanje apsolvirano pojavom studije ivka Andrijaevia314. Metod Andrijaevia je nauan i njegova studija je uglavnom nastala na osnovu arhivskih istraivanja istorijskih izvora od kojih najvei dio do sada nije bio korien u istraivanju ove teme.

Zakljuak
ini se da je u periodu od pada komunizma do danas crnogorska istoriograja imala najdinaminiji razvoj u svojoj istoriji. Kompleksno vrijeme i njegovi izazovi uslovili su proces temeljnog preispi vanja cjelokupnog istoriografskog nasljea. U svojevrsnom crnogorskom Boju za istoriju (Lisjen Fevr) nije voena bitka za istoriju kao nauku, nego bitka za sadanjost kao logini nastavak prolos . U toj bici u kojoj je angaovan veliki intelektualni potencijal osloboena je ogromna energija i bar za sada se ini da je jedina rtva bila prolost, shvaena u smislu historia gestarum i njeno sveopte preispi vanje kroz provjeru njenog znanja. To je za jednu nauku idealna pozicija ukoliko se shva nunost da je potrebno da ona iz faze orua za dokazivanje, pree u viu kvalitetniju fazu koja zah jeva njeno sveopte ins tucionalno i kvalitetno ureivanje i dovoenje na nivo savremenos sposobne za sveoptu intelektualnu komunikaciju. U tom smislu grandiozan korak oslobaanja inferiornos u odnosu na neke starije i pres nije istoriografske kole treba shva tek kao osnovu za poetak a vidljivo pos gnute rezultate kao osnovu na kojoj treba izgraiva dalji razvoj.
311 312

Vidi: Istorijski zapisi 1-2 / 2000. Veseljko Koprivica, Amlohijeva sabrana ne-djela, Podgorica-San Francisko,

1999. Milorad Tomani, Srpska crkva u ratu i ratovi u njoj, Medijska knjiara krug, Beograd, 2001. 314 ivko M. Andrijaevi, Crnogorska crkva, 1852-1918, Filozofski fakultet Niki, 2008, 512.
313

Prof. Dr Radovan Radonji: DUG

59
Prof. Dr Radovan Radonji, Akademik DANU

DUG

Uskoro e etvrt vijeka od naprasnog silaska s vlas crnogorskih komunista, odnosno njihove poli ke elite. Proteklo je i isto toliko vremena od kada se, u glavama nekih od njenih pripadnika, i drugih koje to jo interesuje, snuje pitanje: Jesu li ljudi zasluili to to im se desilo i jesu li togod ostali duni - sebi i svojoj zemlji? Zato su crnogorski komunis izgubili vlast, vrijeme je ve reklo svoje. Taj sud, objek vno, nije bilo teko izrei ve i zbog injenice da, kako bi Hegel rekao, sve to u istoriji propadne, propadne iz valjanih razloga. O tome jesu li komunis ostali togod duni, meu m, moe se poneto rei i mimo suda vremena. To je razlog da ovaj prilog bude posveen jednom dugu komunista koji nijesu ispunili. Dakako, ne s ciljem da bi im se naknadno sudilo za neuinjeno, jer oni su ve jednom adekvatno kanjeni zbog toga, ve zato da bi se podsje lo da takve dugove, osim njihovih poinioca, plaaju i njihove drave - i to mnogo due i tee nego oni sami. Komunis ku elitu na vlas su, vie-manje, inile linos za koje su u svemu bitnom vaila tri univerzalna pravila, karakteris na za sve koji se nalaze na takvim drutvenim pozicijama, pa i za one koji su je naslijedili. Prvo je tzv. Mihelsovo pravilo, koje neki teore ari nazivaju jo i gvozdenim zakonom oligarhije, da se svuda gdje organizacija jaa, konstatuje... manji stepen demokra je.1 Drugo je pravilo kojega Vilfredo Pareto izdie na nivo osnovnog sociolokog zakona svakog poli kog procesa koji je posredovan vlau stranaka, a glasi: Poli ka par ja je organizacija koja raa vlast onih koji su izabrani nad onima koji biraju, mandatara (zastupnika) nad onima koji daju mandat, delegata nad onima koji su ih delegirali.2 Tree je pravilo da svi koji
1

R. Mishels, La Sociologija del Par to nella democrazia Moderna, Torino 1912, Robert Dal, Demokra ja i njeni kri ari, Podgorica 1999, str. 369.

str. 33.
2

60

Crnogorski anali, br. 1/2013

su na vlas misle da samo oni, i samo u sistemu koji su sami stvorili i kojim upravljaju, mogu da rijee sva vana pitanja i probleme drutva na ijem su elu. Pri tome im se deava isto to i svim poli kim elitama na vlas , a to je da ne primjeuju kako su vremenom, neumitnim kvarenjem vlas te moralne strukture, postali neto drugo od onoga to su bili kad su preuzimali vlast i kako, umjesto hrabros , preduzimljivos , matovitos i volje (i potrebe) za samopotvrivanjem, poinju da ih odlikuju - kako Vilfredo Pareto u objanjenju zato se elite na vlas zakonito mijenjaju (krue) kae - gubitak samopouzdanja, prestanak vjerovanja u svoje ideale i ciljeve i nespremnost na upotrebu sile.3 Takvo njihovo bie - o biu je rije, a ne o greci - inilo ih je nemonim da reaguju na izazove i zahtjeve vremena. Zato oni nijesu imali snage da istraju na zapoetom reformskom kursu i ovome daju potrebne dinamizme i sadraje, jer bi to, u krajnjoj liniji, znailo naputanje sistema i njihov odlazak s vlas . I zato nijesu bili spremni ni da, u trenutku kada je disolucija savezne drave bila izvjesna, iskoriste avnojevski ustavni kapacitet i povuku neki odluniji potez radi za te crnogorskog dravnog bia. S tom blokadom u sebi, razumije se, bili su lak plijen za svakoga iole, pa makar i pogreno preduzimljivog. Iz tog ugla posmatran, odlazak s vlas crnogorske komunis ke elite nije bio ni grijeh po sebi, ni neto strano to se samo u Crnoj Gori moe desi . Realno, nije bio ni neki veliki hendikep za Crnu Goru. Zasluila je, uglavnom, ta elita upravo takav kraj i to nije bila nikakva tajna ak ni za nju samu.4 To to nije o la legalnim putem, u smislu da je umjesto ulice smijene par jski organi i predstavnika jela koji su je i promovisala, jeste bila izvjesna nepravda izazvana manjkom demokratskog kapaciteta kod novih (se)elektora i jeste bila nimalo srena okolnost - ni za nju i njene nasljednike, nove (se)lektore, ni za Crnu Goru. Glavni problem je, meu m, bio u tome to je o la bez testamenta, odnosno tako da iza sebe nije ostavila nasljee koje bi zemlju poteelo novih tekih iskuenja i posrtanja. Kad je o testamentu rije, nije u pitanju nikakva formalna poruka, odnosno poduka onima koji su ih naslijedili na vlas , jer i da su je i imali - ne bi je imao ko u . Nasljednici su od stare vlas traili samo jedno - da odu to prije i sa to manje prie.5 Dobronamjerni pokuaj jednog od odlazeih
Vie o tome, u: Radovan Radonji, Poli ke doktrine, Ce nje 2010, str. 598-600. Bila je to neizbjena kazna za oportunizam i birokra zam SK, za neznanje, nekada ak i elementarnu nekompetentnost, za neumjenost da se nagomilana energija nezadovoljstva usmjeri na rjeavanje ivotnih problema ljudi (Radovan Radonji, na vanrednoj sjednici CK SK Crne Gore, 11. januara 1989. godine, Pobjeda, 12. januar 1989, str. 2). 5 Poruka koju im je jedan od voa AB revolucije upu o na sjednici Predsjednitva CK SK Crne Gore i Predsjednitva UK SK od 10. decembra 1988. godine bila je u tom pogledu veoma jasna: Zahtjev za demokra zacijom drutva zahtjev je da svoju sudbinu uzmemo u
4 3

Prof. Dr Radovan Radonji: DUG

61

da, tome uprkos, elnicima nove elite na vlas skrene panju na potrebu da prije promjena, koje se vie nijesu mogle izbjei, razmisle o tome to umjesto datog i koga umjesto smijenjenih6 - bila je pria u prazno. Kad se kae testament, ima se u vidu neka vrsta utemeljenog moralnog impera va u pogledu orijentacije, ciljeva i smjera kretanja Crne Gore nakon njih, o koji se nasljednici ne bi smjeli, ni mogli, oglui i ogrijei . Pri tome se taj testament nije odnosio na onaj dio nasljea koji se e stepena razvijenos kri ke svijes o socijalizmu, ukoliko bi on bio opcija nasljednika. Misao crnogorskih komunista u tom pogledu bila je na nivou jugoslovenske, a ova na najviem ondanjem svjetskom nivou. Posebno ju je odlikovalo to to je bila znatno blia shvatanju socijalizma kao radnike demokra ja (u smislu kako ovu promiljaju Roza Luksemburg, Antonio Grami, Karl Kor i er Luka), nego poimanju novog drutva kao eta s ko-birokratske strukture koja ne podlijee niijoj demokratskoj kontroli. Otklon kojeg su jugoslovenski i crnogorski komunis napravili u odnosu na Staljinove teze o dravi koja jaa i par ji kao rukovodiocu drave, bez kojega se ne rjeava nijedno vano poli ko ili organizaciono pitanje,7 imao je principijelan znaaj i bio je potovan ak i u dijelu radnikog i komunis kog pokreta koji je veoma dugo i uporno istrajavao na rigidnom Staljinovom doktrinarnom i poli kom nasljeu.8 Ne radi se ni o nasljeu u oblas spoljne poli ke i meunarodne pozicije zemlje. Visok ugled i meunarodni u caj koji je Jugoslavija imala tokom
svoje ruke. Za poetak imamo dovoljno volje, snage i znanja. Potrebno je jo samo da vi napus te poli ku scenu, jer mi odavno ne vjerujemo vama koji ste nas vodili i dovde doveli. Zbog toga cijena koju narod vie nego blagonaklono odreuje jeste - odlazak sa poli ke scene (Risto Kilibarda, Obzorje ili suton nade, Podgorica 1996, str. 71). Desetak dana kasnije, na sjednici CK SK Crne Gore, slinu poruku e im upu jo jedan nasljednik, Ljubia Stankovi, koji ne moe da shva to bi jo trebalo uini da bi esto prozivani pojedinci uvidjeli da ih narod Crne Gore ne eli za svoje elnike (Isto). 6 Radovan Radonji, to poslije ostavki, Titograd, Pobjeda, 8. oktobar 1988, str. 2. 7 J. V. Staljin, Pitanja lenjinizma, Beograd 1946, str. 123, 129. 8 Zavrni dokument Konferencije komunis kih i radnikih par ja Evrope, odrane u Berlinu 1976. godine, sadrao je sve ono na emu su jugoslovenski komunis u sukobu sa Kominformom i nakon njega insis rali - od obaveze na striktno potovanje ravnopravnos i suverene nezavisnos svake par je, preko internacionalne solidarnos ali i odgovornos za uinjeno iskljuivo pred svojom radnikom klasom i narodom, do vrste rijeenos parja uesnica da ubudue, na osnovi poli ke linije koja je potpuno samostalno i nezavisno razraena i usvojena od strane svake par je u skladu s drutveno-ekonomskim i poli kim uslovima i osobenos ma svake zemlje, vode dosljednu borbu da bi pos gle ciljeve mira, demokra je i drutvenog progresa, to odgovara op m interesima radnike klase, demokratskih snaga i narodnih masa svih zemalja (Jugoslovenski pregled, Beograd, br. 6/1976, str. 248-250).

62

Crnogorski anali, br. 1/2013

svog socijalis kog trajanja jo nije bio doveden u pitanje, a principi na kojima su se oni stvarali i stekli i dalje su bili korespodentni sa dominantnim svjetskim zahtjevima u pogledu ouvanja mira, dobrosusjedstva i nemijeanja u unutranje poslove drugih, uzajamnog potovanja i ravnopravne i obostrano korisne saradnje naroda i drava. Nije u pitanju ni nasljee u materijalnim dobrima, koje nije bilo odve utjeno, ali ni toliko loe da je neizbjeno vodilo u ekonomsku katastrofu. Tano je, na primjer, da je uprkos svim ulaganjima u modernizaciju crnogorske industrije, znatnog podizanja nivoa obrazovanos i strune osposobljenos uposlenih, te injenice da su vrijednost opreme, snaga pogonskih maina i potronja elektrine energije po radniku u njoj bili znatno iznad jugoslovenskih prosjeka,9 njena produk vnost konstantno zaostajala za prosjenom jugoslovenskom oko 27%.10 Tano je i da e drutveni proizvod Crne Gore nastavi da pada i nakon AB revolucije i da e, na primjer, u 1990. godini po ak vnom stanovniku u Crnoj Gori iznosi 28. 800 dinara (po cijenama iz 1972. godine), dok je 1980. godine iznosio 41.900 dinara. Nacionalni dohodak po stanovniku je 1992. godine ve bio pao na 1.200 US dolara. Tano je i to da su opali: drutveni proizvod za 41%, industrijska proizvodnja za 43,2%, a zarade zaposlenih za 75, 8% u odnosu ne vrijeme neposredno pred AB revoluciju. No, tano je i to da je i pored svih h problema materijalna zaostav na biveg omrznutog reima bila tolika i takva: da su nasljednici od nje preivljavali bar petnaestak godina, uglavnom rasprodajui je kome su s zali i budzato; da i etvrt vijeka kasnije bivi radnici potrauju na dese ne miliona eura za imovinu svojih propalih rmi i jo dobijaju sredstva po tom osnovu; da su eri jedina i dalje aktuelna crnogorska robna proizvoaa, odnosno izvoznika (eljezara i Pivara u Nikiu i Kombinat aluminijuma i Plantae u Podgorici), stvoreni u socijalizmu. Konano, nije rije ni o dosta sumornoj i obeshrabrujuoj slici koju su komunis , na svom Devetom kongresu, dali o vlas m radu, a me i o izgledima da njihovo djelo preivi.11 I prije su oni, na raznim mjes ma, i u raznim
Jugoslavija 1945-1985, Sta s ki prikaz, Beograd 1986, str. 206. Branislav Marovi, Ekonomska istorija Crne Gore, Podgorica 2008, tom II, str. 267. 11 Radi se o ocjenama: Narasle pro vurjenos , nejedinstvo u redovima avangarde i slabos u funkcionisanju poli kih centara posebno u Federaciji - uslovili su da ni odluke Dvanaestog kongresa SKJ nijesu u punoj mjeri izrazile teinu problema, ni otklonile sve oi je razlike i obezbijedile jedinstvo na glavnim pitanjima borbe za stabilizaciju. Napro v, produbljivanje nejedinstva u SKJ, tendencije njegove federalizacije, agresivnije ispoljavanje policentrinog eta zma, sve izraenije birokratsko-tehnokratske sprege i naglaenija uloga centara poli ke moi na raznim nivoima doveli su do po skivanja samoupravljanja i delegatskog sistema, do blokade u odluivanju, do svojevrsne suspenzije sistema i plana, do sukoba raznih interesa na tetu zajednikih. I kao zakonita posljedica, pojaani su dezintegracioni procesi i zatvaranja na nivou osnovnih i radnih organizacija udruenog rada, op na, republi10 9

Prof. Dr Radovan Radonji: DUG

63

prilikama, otro samokri ki govorili o raznim problemima i nedostacima, pa su uspijevali da sauvaju prisebnost, izvre odreena prestrojavanja i pou dalje. Uostalom, koliina i karakter iskuenja kojima su odoljeli najprije tokom narodnooslobodilakog rata, a potom i nenadnog sukoba sa Kominformom legi misali su ih kao nekoga ko u principu zna to hoe i ne odustaje lako od svojeg cilja. A tu je bila i socijalis ka Crna Gora kao njihovo ivotno djelo. S materijalnim i duhovnim potencijalima, koje je posjedovala, te nacionalnim dohotkom po glavi stanovnika od 2.300 US dolara, ona je 1989. godine spadala u red srednje razvijenih zemalja, i bila je: formalno i fak ki izjednaena sa ostalim jugoslovenskim republikama u pravima i obavezama u pogledu denisanja i realizacije zajednike unutranje i spoljne poli ke; ekonomski, kulturno i na druge naine integrisana u evropski prostor i ukljuena u njegove razvojne procese; spremna da unutar svog (i optejugoslovenskog) koncepta samoupravnog socijalizma, u mjeri koju je on objek vno dozvoljavao, ljudska prava i slobode i razvija elemente poli kog pluralizma; opredijeljena da svoje odnose sa meunarodnim poli kim i pravnim subjek ma regulie na is m principima meusobnog uvaavanja, uzajamnih interesa i tolerancije koje je upranjavala u odnosima sa sukons tuen ma jugoslovenske federacije. U njoj je sve manje bilo mjesta za kciju da se masovnim unesreenjem ljudi moe dospje do srenog novog ovjeka, a razorenim drutvom do fantazmagorinog carstva nebeskog na zemlji. Drutvena stvarnost kojoj je veina njenih graana teila bila je an pod boljevikoj inverziji, karakteris noj po nadreenos sistema ovjeku, drave drutvu, par je dravi, poli ke ekonomiji, ideologije nauci, svrsishodnos proceduralnoj racionalnos , nunos slobodi, monizma pluralizmu. Testament o kome je rije odnosio se na onaj dio nasljea koji se uobiajeno naziva duhovnom sferom, ili, jo konkretnije, na e ki poredak crnogorskog drutva i drave i istorijsku svijest o smislu njihovog postojanja. Pokazalo se, naime, da su i komunis , u maniru svih prethodnika stoljeima unazad, kudikamo vie pots cali razne oblike otuene svijes i manipulisali mitovima, nego to su pokuavali da racionalnim suoavanjem sa stvarnou dou do rjeenja zagonetki istorije. Njihov proleterski mitos, koji vrhuni u vjerovanju da se snaga prevratnitva radnike klase, kojom ova treba da promijeni svijet, nalazi u, kako bi Sorel rekao, autonomiji njenog revolta,12 su nski se - naroito u ravni vjerovanja u neupitnu determinisanosot svakog nacionalnog ina i uinka internacionalis kim principima i zahtjevima,
ka i pokrajina. Produbile su se razlike u regionalnom razvoju i ojaale tendencije meusobnog podozrenja i podvajanja. Posljedica toga je naraslo nepovjerenje i opadanje ugleda SK u drutvu (Deve kongres Saveza komunista Crne Gore, Dokumen , Titograd 1986, str. 11-12). 12 Vie o tome, u: Radovan Radonji, Poli ke doktrine, Ce nje 2010, str. 486-489.

64

Crnogorski anali, br. 1/2013

odnosno nalozima i razlozima radniko-klasnog interesa - po svojim implikacijama, malo ili nimalo razlikuju od panslavis ke ideje jednoplemenos koja interese stoerne zemlje ini posve iden nim sa interesima njenih enika, odnosno ideje jednovjernos koju razvija pravoslavlje s ciljem da svojom linijom podupre velikodravne hegemonis ke aspiracije stoerne zemlje. Jer, u oba sluaja se vlas (nacionalni) zadatak izvodi iz jedinstvenog ili opteg programa, a vlas interes dovodi u funkciju ostvarivanja zajednikog ili vieg cilja. Zato se crnogorskom odnaroenom komunis kom rukovodstvu desilo isto ono to deavalo i njihovim prethodnicima iz svetorodne dinas je: mitomanska navada im se vra la kao bumerang i obila o glavu. Priklanjajui se, naime, na jednoj strani, ideologemi da e sa opte (jugo)slovenskim bi automatski rijeeno i posebno crnogorsko, te da e s klasnim bi rijeeno i nacionalno, i pokazujui, na drugoj, odve veliki respekt prema nasljeenim uenjima o zajednikom etnikom porijeklu, kulturi, jeziku, pa ak i sudbini Crnogoraca i drugih junoslovenskih naroda (srpskog, u prvom redu) - ukljuujui i mit o vlas m korijenima koji seu do kosovskih junaka, te obaveze prema neizvidanim kosovskim ranama i neispunjenom kosovskom zavjetu to im ga ostavie nadnaravno umni i neizmjerno zasluni dravotvorni duhovnici i pjesnici - komunis su (o)stali na pola puta kako u realizaciji nacionalno i dravno oslobodilake ideje na kojoj se temeljio Trinaestojulski ustanak, tako i u borbi za armaciju nacionalne kulture, odnosno za suzbijanje raznih hegemonis kih duhovnih nasrtaja sa strane na Crnu Goru i ne manje opasnih nacionalis kih zastranjivanja u njoj samoj. Bez h mitskih naoara, vjerovatno bi na vrijeme primije li polovinos i povrnos u koncipiranju i realizaciji vlas tog programa kulturne poli ke i rjeavanja nacionalnog pitanja i preduzeli odgovarajue mjere na njihovom otklanjanju. S tom dioptrijom, meu m, nijesu bili u stanju ni da iden kuju, a kamoli da eventualno preduprijede grubo izvrenje kazni koje su Crnoj Gori i njima samima otuda zakonito slijedile - jo dok su bili na vlas . O emu se, konkretno, radi? U svojim prvim projekcijama novog drutva crnogorski komunis kulturno-duhovnoj sferi pridaju odgovarajue mjesto. Meu ciljevima koje ele da ostvare kroz narodnooslobodilaku borbu nalaze se i svoja kultura,13 i nacionalna sloboda.14 Oni, kako pie Omladinski pokret od 1. februara 1942. godine, Crnu Goru u budunos vide kao zemlju u kojoj knjiga pomae da se osvoji sloboda, a sloboda omoguava da se osvoji knjiga,15 da bi ve na Treoj sjednici Predsjednitva CASNO-a 29. septembra 1944. godine raz13

Zbornik grae za istoriju radnikog pokreta Crne Gore, Titograd 1960, knj. III, Isto, str. 19. Isto, str. 34.

str. 7.
14 15

Prof. Dr Radovan Radonji: DUG

65

govarali o tome da se, im se steknu uslovi, u Crnoj Gori osnuju Narodni ins tut i Umjetnika akademija, a pozorite da se ojaa i da se ispita mogunost otvaranja Poljoprivrednog fakulteta.16 Neto kasnije, CASNO zakljuuje da bi trebalo osnova etnografsko i prirodnoslovno odjeljenje, kao i naune ins tute za izuavanje jezika i istorije, dok bi pri Narodnom pozoritu na Ce nju trebalo otvori , glumaku, muziku i slikarsku kolu.17 Odmah nakon rata osnivaju se: u Podgorici Zavod za poljoprivredna istraivanja, iji je zadatak da putem pronalaenja i primjene savremenih tehnolokih i ekonomskih rjeenja unapreuje poljoprivrednu proizvodnju, u Nikiu Zavod za stoarstvo i u Kotoru Zavod za geoloka istraivanja.18 Petogodinjim planom, donesenim 1947. godine, predvia se kako kolovanje i bre osposobljavanje mladih strunjaka (inenjera, tehniara, kvalikovanih radnika) i uopte formiranje novih linos ,19 odnosno stvaranje uslova da, kakao se tada kae, aci i studen kolovani izvan Crne Gore imaju gdje da se vrate, to nije bio sluaj u vrijeme vladavine velikosrpske hegemonis ke klike, koja je bila u svakom pogledu zapostavila Crnu Goru,20 tako i organizovanje naunog rada putem osnivanja novih naunih ins tuta (u prvom redu istorijskog) i unaprjeenja rada postojeih, odnosno otvaranja vie pedagoke kole, te lozofskog i medicinskog fakulteta u Titogradu.21 Kulturno-duhovna sfera u procesu socijalis ke izgradnje, meum, realno, ni izdaleka ne dri korak sa drugim oblas ma drutvenog razvoja. Dva indikatora su u tom pogledu veoma pouzdana. Jedan je da je tokom petogodinjeg plana u prosvjetu u kulturu uloeno deset puta manje nansisjkih sredstava nego, na primjer, u razvoj saobraaja.22 Drugi se odnosi
16

Zoran Laki, Narodna vlast u Crnoj Gori 1941-1945, Ce nje-Beograd 1981, str.

449. Isto, str. 449, 459-460. Branislav Marovi, Ekonomska istorija Crne Gore, str. 169. 19 Hoemo, kae Blao Jovanovi, da stvorimo ljude koji e bi svjesni svojih napora i dostojni svoga roda, takve ljude koji e zna da vole, cijene i da brane ono to su stvorili svojim rukama, svojim znojem i svojom krvlju (Rad Skup ne Crne Gore 1945-1950, Priredili edomir Perovi i Nevenka Ili, Titograd 1986, str. 440). 20 Isto, str. 469. 21 Branislav Marovi, Drutveno-ekonomski razvoj Crne Gore 1945-1953, Titograd 1987, str. 189-191. 22 Inves cije tokom realizacije tog plana bile su ovako rasporeene: rudarstvo 105 miliona, elektroprivreda - 680 miliona, industrija - 948 miliona, poljoprivreda - 770 miliona, umarstvo - 187 miliona, saobraaj - 1.445 miliona, trgovina - 400 miliona, komunalna i stambena izgradnja - 1.400 miliona, zdravlje i socijalno staranje - 319 miliona, prosvjeta i kultura - 470 miliona, graevinska preduzea - 100 miliona, ostale neproizvodne inves cije 69 miliona. Najvie je, dakle, uloeno u saobraaj, komunalnu i stambenu izgradnju, industriju i poljoprivredu - 4.573 miliona dinara, ili oko 65% ukupnih inves cija (Branislav Marovi,
18 17

66

Crnogorski anali, br. 1/2013

na poli ku lozoju promovisanu na Treem kongresu Socijalis kog saveza radnog naroda Crne Gore, 11. aprila 1953. godine, koja glasi: Ne treba mnogo ubjeiva u to da je vanije i to to prije izgradi eljeznicu Beograd-Bar, koja je od ivotnog interesa za itavu Republiku, eljezaru, hidroenergetski sistem u Nikiu, Barsku luku, uplju S jenu, Brskovo, pronai na u itd., nego podii neku kolu, bioskop, pozorite pa ak i bolnicu, makar koliko to bilo potrebno, jer takva poli ka odvukla bi nas od glavnih objekata i odloila nae ekonomsko osamostaljenje bez ega mi ustvari ne bi mogli izgradi socijalizam u naoj Republici, a poznato je da bez materijalne podloge socijalizam i socijalis ki odnosi ne mogu da dou do svog punog izraaja.23 Kao posljedica jednog i drugog nastaje period u kome, uprkos nesumnjivom drutveno-ekonomskom razvoju Republike,24 koji ima trajniji trend,25 dolazi ne samo
Ekonomska istorija Crne Gore, tom II, str. 218). 23 Blao Jovanovi, Izabrani radovi, Titograd 1983, knj. 2, str. 250. 24 Prezen rajui javnos te rezultate, Blao Jovanovi na predizbornom mi ngu u Titogradu, 18. maja 1963. godine, kae: U periodu od 1958. do 1962. godine u privredu Crne Gore inves rano je blizu 170 milijardi dinara. Drutveni proizvod je povean za oko 89%, a nacionalni dohodak 82%. Fiziki obim industrijske proizvodnje godinje je rastao po stopi od 27,7%, tako da je sada vei za dva i po puta. U ovom razdoblju izgraeno je preko 30 novih industrijskih i hidroenergetskih objekata; poele su da se razvijaju nove privredne grane. Podignu su novi znaajni kapacite drvne industrije u Ivangradu, Mojkovcu i Pljevljima, teks lne industrije u Titogradu i Bijelom Polju, fabrika koe u Ivangradu i obue na Ce nju, uloena su znatna sredstva u izgradnju Luke Bar, pruge Beograd-Bar i Jadranskog autoputa, privreda Crne Gore dobie nove snane potencijale i uslove za jo bri i svestraniji privredni i drutveni razvitak. Za jaanje socijalis kog sektora poljoprivrede inves rano je za pet godina sedam milijardi dinara. Turizam postaje sve znaajnija privredna grana i u njega se ulau sve vea sredstva. Za ovo vrijeme ostvareno je skoro est miliona noivanja, a Crnu Goru je posje lo 1.400.000 turista. Promet u trgovini je udvostruen. Preko 50% naselja je elektricirano, a u 1962. godini proizvedeno je 10 puta vie elektrine energije nego 1958. godine. Za poveanje drutvenog standarda inves rano je 22,3 milijarde dinara. Broj uenika je porastao za 24.000 u odnosu na 1958. godinu, 92,4% djece obuhvaeno je osmogodinjim kolovanjem; svaki etvr stanovnik nae Republike se obrazuje u raznim vrstama i nivoima kola. U Crnoj Gori su otvoreni prvi fakulte , i u svim viim kolama i fakulte ma u naoj Republici i Jugoslaviji studira preko 6.500 redovnih i vanrednih studenata iz Crne Gore. Na 16 stanovnika dolazi jedan radio-aparat, a bioskopske predstave je gledalo preko 2.100.000 graana, to je 250.000 vie nego 1958. godine. Podignu su novi zdravstveni objek i centri. Izgraeno je 5.500 novih stanova. Broj zaposlenih je naglo rastao i poveao se za 25.000 (Blao Jovanovi, Izabrani radovi, knj. 3, str. 209-210). 25 Da se taj trend u Crnoj Gori nastavlja i deceniju kasnije, potvreno je na estom kongresu SK Crne Gore, podacima: U vremenu 1969-1973. godine drutveni proizvod je rastao po stopi od 7,5%, nacionalni dohodak 7,7% (po cijenama iz 1966), industrijska proizvodnja 6,5%, zaposlenost u drutvenom sektoru 5,4%, produk vnost rada u industriji 3,4%.

Prof. Dr Radovan Radonji: DUG

67

zapostavljanja razvoja kulture i nauke, ve i ukidanja ili degradiranja dijela onog to je u toj oblas ve bilo stvoreno.26 Taj za kulturno-duhovni razvoj Crne Gore prilino prazni period potrajae petnaestak godina, tanije sve do Petog kongresa Socijalis kog saveza radnog naroda Crne Gore (1966), na kojemu je najzad primijeeno da se crnogorska nacija ponaa kao da nema svoju kulturu, odnosno do kraja januara 1968. godine, kada je u Titogradu organizovan razgovor za okruglim stolom o kulturnoj problema ci. Tek na tom skupu, koji se odrava u ve poodmakloj fazi socijalis ke izgradnje, i u ijem radu uestvuju svi najvii crnogorski rukovodioci,27 prvi put se raspravlja o irokom spektru pitanja relevantnih za tretman crnogorske kulture kao ravnopravnog dijela kulturnog fonda naroda Jugoslavije, s posebnim osvrtom na tendencije srbiziranja kulturnih vrijednos crnogorskog naroda iz epohe njegove nacionalne armacije. Tri stanovita iskazana tom prilikom imala su posebnu vanost za dalji odnos crnogorskih komunista prema pitanju nacionalne kulture: prvo, da nacionalna samostalnost i ravnopravnost svih jugoslovenskih nacija i narodnos na samoupravnoj osnovi, u socijalis kom smislu shvaena, treba da budu brana birokratsko-eta s ko-unitaris kim tendencijama, na jednoj, i materijalni i idejni pods caj procesima ekonomske, kulturne i drutvene integracije radnih ljudi i njihovih asocijacija, na drugoj strani;28 drugo, da je neprihvatljiva rasprava - na tom skupu i bilo gdje drugo - o tome da li postoji ili ne postoji crnogorska kultura i nacija, budui da je to bilo i moe bi upitno samo za one koji bi eljeli da se produi tretman crnogorske nacije i nacionalne kulture u skladu sa starim buroasko-nacionalis kim i hegemonis kim interesima pojedinih drutvenih grupacija u Socijalis koj Federa vnoj Republici Jugoslaviji, odnosno za one kojima su i dalje bliske razne simplikacije o dvonacionalnos crnogorske nacionalne kulture;29
Nacionalni dohodak po glavi stanovnika rastao je po godinjoj stopi od 6,5% i u 1972. godini iznosi 70,2% prosjenog jugoslovenskog (Veselin uranovi, Aktuelna pitanja socijalis kog samoupravnog razvoja Crne Gore i zadaci Saveza komunista, str. 4). 26 Kao posljedica te orijentacije dolo je do ukidanja Naunog drutva Crne Gore i Umjetnike kole u Herceg Novom, pretvaranja profesionalnih pozorita u Ce nju, Kotoru i Nikiu u amaterska, prestanka izlaska nekoliko neeljnih i mjesenih listova i asopisa, kanjenja u razvoju visokog kolstva. 27 Razgovorima na tom skupu o crnogorskoj kulturi prisustvovali su: oko Pajkovi, Veljko Milatovi, Budislav oki, Veselin uranovi i Drago Vuini (Pobjeda, Titograd 1. februar 1968, str. 1). 28 Isto, str. 9. 29 Isto, str. 8.

68

Crnogorski anali, br. 1/2013

tree, da Crna Gora treba da ima sopstvenu ins tucionalnu naunu bazu i naune kadrove, te da se tu ne radi ni o megalomaniji, ni o autarkizmu, ve je u pitanju nuna potreba i pretpostavka daljeg razvitka Crne Gore.30 Dobrim dijelom na m uvjerenjima, pomognu m me da je u Crnoj Gori najzad ocijelno prihvaen, kako Janko onovi kae, prisvojni pridjev crnogorski - u smislu da se kae crnogorska knjievnost i crnogorska kultura, kako su mladi crnogorski pisci govorili izmeu dva svjetska rata - temelje se stanovita u dokumentu o razvoju crnogorske kulture, usvojenom krajem 1970. godine, koja su imala velik znaaj za sve to se u toj oblas od tada deavalo.31 To se naroito odnosi na stanovite da su Savezu komunista Crne Gore tui kako nenauno i roman arsko tre ranje istorije crnogorskog naroda, tako i pokuaji vjetakog razgraniavanja nasljea prema da m republikim granicama, odnosno na utvrivanje obaveze da se pristupi naunom istraivanju prolos crnogorskog naroda kako bi se u savremene tokove drutvenog napretka ugraivalo i u naoj kulturi dobilo pravo mjesto sve ono to je u prolos bilo slobodarsko, progresivno i trajno vrijedno, a kri ki ocijenilo sve ono to je nega vno u istorijskom i kulturnom nasljeu i to snagom konzerva vnog tradicionalizma moe da optereuje svijest sadanjih i buduih generacija.32 U tada usvojenoj Idejno-poli koj pla ormi Saveza komunista Crne Gore o razvoju crnogorske kulture, utemeljenoj na m premisama, stajalo je, uz ostalo, i sljedee: da crnogorski komunis smatraju nestvarnom i iskonstruisanom dilemu da li postoji ili ne postoji crnogorska nacija i njena kultura, budui da svako osporavanje individualnos crnogorske kulture znai osporavanje crnogorske nacije i prikazivanje Socijalis ke Republike Crne Gore kao vjetake konstrukcije;33 da se kultura jedne nacije najbolje. potvruje i armie stvaranjem novih naunih, umjetnikih i drugih kulturnih vrijednos koje prihvata i priznaje i sopstveni narod i drugi narodi;34 da je stvaranje nacionalnih naunih i kulturnih ustanova izuzetno
Isto. Stanovita izloena u tom dokumentu su, ocijenjeno je na etvrtoj konferenciji Saveza komunista Crne Gore, predstavljala ne samo dugoroan program razvoja u ovom domenu drutvenog rada, ve i pouzdan idejni orijen r kako u prepoznavanju nacionalis kih tendencija i pojava, tako i u borbi pro vu njih (etvrta konferencija Saveza komunista Crne Gore, Titograd 1973, str. 51). 32 Aktuelna pitanja razvoja crnogorske kulture, Titograd, Pobjeda - specijalni dodatak, 27. decembar 1970, str. 12. 33 Isto, str. 11. 34 Isto.
31 30

Prof. Dr Radovan Radonji: DUG

69

vano za dalji kvalitetan uspon duhovnog ivota u Crnoj Gori, koji e ne samo omogui da se drugi upoznaju sa njegovim vrijednos ma i dos gnuima, ve bi i od izuzetne vanos za dalju armaciju crnogorske nacije;35 da meu poslovima i zadacima u daljem kulturnom razvoju Crne Gore prioritet treba da imaju: kons tuisanje naunog drutva; jaanje postojeih i stvaranje novih visokokolskih ins tucija, s tenjom da se u neposrednom narednom periodu visoko kolstvo u Crnoj Gori kons tuie u univerzitetsku zajednicu; stvaranje materijalnih i drugih uslova za osnivanje televizijskog studija, izdavanje dnevnog lista i snaenje radio-mree; nastavljanje rada na izdavanju vietomne istorije Crne Gore, izdavanje istorije knjievnos , programiranje rada i stvaranje uslova da se u doglednom periodu prie izdavanju enciklopedije Crne Gore, i uopte snaenje izdavake djelatnos ;36 da treba nastoja da se, u okviru opte reforme kolstva u svim naim republikama, u nastavnim programima obezbijedi, na osnovu demokratskog dogovora, naunih i prosvjetno-pedagokih ins tucija, ravnopravno tre ranje crnogorske istorije, razvitka i stvaralatva.37 Akcijama na realizaciji tog programa stvoreni su uslovi za intenzivniji i boga ji kulturni ivot. Tokom prvih nekoliko godina te svojevrsne kulturne obnove, naime: osnovani su Crnogorska akademija nauka i umjetnos , Leksikografski zavod Crne Gore, Republika zajednica kulture, Meurepublika zajednica za kulturno-prosvjetnu djelatnost (u Pljevljima) i op nske zajednice kulture, kao i vie nauno-istraivakih ins tuta, muzeja, umjetnikih galerija i arheolokih i prirodnjakih zbirki; intenziviran je ili pokrenut rad asopisa Stvaranje i Praksa i revije Ovdje u Titogradu, Spona u Nikiu, Mostova u Pljevljima, Tokova u Ivangradu, Odziva u Bijelom Polju, Boke u Kotoru, te nekoliko specijalizovanih glasnika - Starine Crne Gore (Zavoda za za tu spomenika kulture), Glasnik Muzeja Ce nje, Biblioteki vjesnik (Centralne narodne biblioteke), Pomorski godinjak u Kotoru, Istorijski zapisi u Titogradu; ustanovljene su knjievne manifestacije Ratkovieve veeri poezije (u Bijelom Polju), Pjesnika rije na izvoru Pive, Nikiki susre poezije, kao i nagrade Meurepublike zajednice za poeziju i prozu; proirena je izdavaka djelatnost, otvorene su nove biblioteke i itaonice. U Crnoj Gori je 1989. godine izlazilo 25 asopisa, sa godinjim raom od 71. 000 primjeraka i 66 dnevnih, nedjeljnih i mjesenih listova, sa
35 36

Isto, str. 3-4. Isto, str. 8-9. 37 Isto, str. 15.

70

Crnogorski anali, br. 1/2013

ukupnim godinjim raom od oko 10. 200. 000 primjeraka.38 Kulturno-duhovna problema ka bila je predmet panje i na estom kongresu Saveza komunista Crne Gore, najveim dijelom u kontekstu rasprave o nacionalizmu. O njoj se u referatu podnesenom na tom skupu govori: jednom, u okviru informacije da su uinjeni novi koraci u razvoju visokog kolstva i nauke, o emu svjedoi otvaranje Pravnog fakulteta i Mainskog, odnosno Metalurkog odsjeka na Tehnikom fakultetu, kao i osnivanje Univerziteta i Drutva za nauku i umjetnost, te da je nastavljen dinamian razvoj obrazovanja, nauke, kulture, zdravstva i socijalne za te, o emu govore podaci da u m djelatnos ma postoji 621 radna organizacija, sa 17.700 uposlenih, to ini skoro 25% ukupno zaposlenih u Republici;39 drugi put, u okviru konstatacije da Crna Gora, elei da bitno unaprijedi stanje u m oblas ma, najvie ulae u razvoj obrazovanja - 7,9% nacionalnog dohotka, i zdravstva - 6,5% nacionalnog dohotka, ali da su ta ulaganja nedovoljna i veoma zaostaju za prosjenim ulaganjima u zemlji;40 trei put, u formi opomene da, saobrazno obavezama u pogledu armacije poli ke i stavova SKJ o nacionalnom pitanju i o borbi pro v nacionalizma, odnosno dosljedne primjene i konkretne razrade Pla orme o razvoju crnogorske kulture, posebnu panju treba posve idejnoj sadrini nastavnih planova i programa u oblas kulture, nauke i obrazovanja.41 Razvoj crnogorske kulture bio je predmet rasprave i na sjednici CK Saveza komunista Crne Gore od 30. septembra 1985. godine. Zakljuci tom prilikom usvojeni, dostavljeni su delega ma Devetog kongresa Saveza komunista Crne Gore s prijedlogom da ih usvoje kao dio kongresne rezolucije. U tom opirnom dokumentu, koji insis ra na klasno i nacionalno-oslobodilakoj funkciji kulture,42 nakon konstatacija da je ostvaren veoma znaajan kulturni preobraaj Crne Gore koji je potvrdio ispravnost idejno-poli kih opredjeljenja u Pla ormi o razvoju crnogorske kulture i kongresnim dokumen ma,43 detaljno se nabrajaju materijalni, kadrovski, organizacioni i drugi problemi u svakom podruju (i vanijoj ustanovi) crnogorske kulture i konkretne obaveze komunista u pogledu njihovog izvravanja. Izmeu mnogih, e ri se takva zadatka izdvajaju kao karakteris na - i posebno vana. Odnose se na obavezu
Radovan Radonji, Poli ka misao u Crnoj Gori, Podgorica 2006, str. 513. Veselin uranovi, Aktuelna pitanja socijalis kog samoupravnog razvoja Crne Gore i zadaci Saveza komunista, str. 4, 19. 40 Isto, str. 19. 41 Isto, str. 41. 42 Deve kongres Saveza komunista Crne Gore (Dokumen ), str. 70. 43 Isto, str. 65.
39 38

Prof. Dr Radovan Radonji: DUG

71

komunista: da djeluju na liniji to breg savlaivanja skuenih horizonata tradicije i prolos i da se okrenu budunos ;44 da se bore za samoupravnu transformaciju kulture, to u prvom redu podrazumijeva da radnici u materijalnoj proizvodnji i drugi korisnici usluga treba da upravljaju dohotkom u oblas zadovoljavanja kulturnih potreba, a radnici u kulturi na osnovu usluga u slobodnoj razmjeni rada da ostvaruju drutveno-ekonomski poloaj kakav imaju radnici u materijalnoj proizvodnji;45 da se posebno posvete deavanjima u dijelu izdavake djelatnos i na pojedinim naunim skupovima posveenim istoriji crnogorskog naroda, gdje sve vie dobijaju maha an marksis ka gledanja na razvoj crnogorskog nacionalnog pitanja, ija je su na nacionalis ka - separa s ka ili unitaris ka, odnosno velikosrpska;46 da se odluno bore za ostvarivanje nauno-kulturnih poduhvata od najveeg znaaja za armaciju crnogorske kulture, kao to su Istorija Crne Gore, Istorija SK Crne Gore, Enciklopedija Crne Gore, Enciklopedija Jugoslavije, Istorijski muzej, Bibliograja 1499-1994, izdavaka djelatnost, posebno udbenika literatura itd.47 Dio h zahtjeva je vremenom formalno ostvaren, ali ni tada ni bilo kada prije ili kasnije niko u Crnoj Gori nije ozbiljno analizirao ime se zapravo domicilna kulturno-duhovna infrastruktura bavi i to proizvodi, za koju ideju ili ideal radi i ije naloge izvrava. Poput ranijih gospodara, koji su svoj ne mali misaoni potencijal nemilice (po)troili na stvaranju sloveno-srpsko-pravoslavnog mita i njegovom korienju za neije drugo velikodravne i vlas te dinas ke ciljeve i interese, pri emu je u obje varijante glavni nauk Crnogorcima bio da nijesu ono to jesu, i komunis su - to u ime internacionalizma (proleterskog i jugoslovenskog), to iz straha da u svojoj nacionalnoj poli ci ne pretjeraju s armacijom istorijske svijes Crnogoraca i auten nih vrijednos njihovog kulturno-duhovnog bia - vie-manje zadrali svoju misaonost u granicama onog pogleda na svijet to su ga u toj oblas u Crnoj Gori u XIX vijeku odredili izvanjski, uglavnom ruski i srpski misionari. Time, pak, to su toj i takvoj misonos omoguili da preko vie po formi nego po su ni crnogorskih nacionalnih kulturnih i naunih ins tucija koje su stvarali stekne i formalni legi mitet, bitno su oteali ne samo svoj eventualni o(p)stanak na
44 45

Isto, str. 78. Isto, str. 70. 46 Isto, 75. 47 Isto, 76.

72

Crnogorski anali, br. 1/2013

vlas , ve i susret Crne Gore sa spoznajom svog auten nog istorijskog bia i bitka, odnosno fakta da se tajna milenijumskog trajanja Crnogoraca nalazi u snazi njihovog duha, kulture i e kog poretka. Samo se zahvaljujui takvoj nacionalnoj poli ci elite na vlas moglo desi ono to se deavalo u Crnoj Gori osamdese h i devedese h godina XX vijeka, a ilustruju ga, na primjer, injenice: da se nakon zaokreta u par jskoj poli ci u oblas kulture i nauke, uinjenog s ciljem da se ouva i armie auten no kulturno-duhovno bie crnogorskog naroda, radi ega se formira CANU, u lanstvu te ustanove nau gotovo svi oni stvaraoci koji su se na simpozijumu o crnogorskoj kulturi i putevima njenog razvoja od 29. i 30. januara 1968. godine eksponirali kao oponen teze da postoje crnogorska nacija i crnogorska kultura, odnosno kao pobornici shvatanja da se u oba sluaja radi o dvojnos , u smislu njihove neodvojivos od srpske nacije i kulture, a gotovo niko od onih crnogorskih stvaraoce koji su na pomenutom simpozijumu, i inae, otvoreno kri kovali takva stanovita; da je crnogorska vlast u raspravama pokrenu m povodom podizanja Mauzoleja Petru II Petroviu Njegou na Lovenu imala vrst stav da joj pravo da to uradi nee odreiva niko izvan Crne Gore, pa ni Srpska pravoslavna crkva koja je javno ustala pro v te zamisli optuujui zvaninu Crnu Goru za vandalizam i svetogre, ali da u itavom tom sluaju nije pola dalje od pukog odmjeravanja ko je jai u Crnoj Gori - ona ili Srpska pravoslavna crkva - i pokuala da, u skladu s prijedlogom Skup ne op ne Ce nje, postavi pitanje otkud pravo Srpskoj pravoslavnoj crkvi da se u to uopte mijea, te to je s Crnogorskom pravoslavnom crkvom na ijem elu bila linost o ijem se mauzoleju raspravlja;48 da je jedina zamanija intervencija poli ke elite na vlas u pogledu stanja u crnogorskoj istoriograji - nakon to je Deve kongres Saveza komunista Crne Gore, potencirajui obaveze u pogledu pisanja Istorije Crne Gore, indirektno priznao da vietomna Istorija Crne Gore, napisana takoe
Tim povodom, Skup na op ne Ce nje u dijelu svoje albe Ustavnom sudu Crne Gore od 2. novembra 1970. godine, kae: Crnogorska pravoslavna crkva sada se nalazi u neredovnom stanju, ona nema kanonski izabranog mitropolita, ni Svetog Sinoda, te u njeno ime niko ne moe pokreta bilo kakav spor. Autokefalna Crnogorska pravoslavna crkva dovedena je u neredovno stanje fak kim prestankom crnogorske dravnos (Podgorica, Ma ca, br. 50, ljeto 2012, str. 640). U istoj albi se kae jo i to: Dananje nelegi mno stanje Crnogorske pravoslavne crkve je zaostatak prolos . Sada je ova crkva u stanju interegnuma, te otuda treba pokrenu pitanje kanonske i ustavne organizacije Crnogorske pravoslavne crkve, od strane ustavnih vrilaca vlas u Crnoj Gori (Isto).
48

Prof. Dr Radovan Radonji: DUG

73

nakon zaokreta u par jskoj poli ci u oblas kulture i nauke, nije bila crnogorska nego srpska (radi ega je i povuena iz upotrebe), te da je ostao bez rezultata pokuaj da se preko radne grupe formirane od strane Skup ne SR Crne Gore doe do novog projekata za pisanje Istorije Crne Gore, budui da je ova, nakon e ri godine vra la mandat uz priznanje da nije kadra da obavi povjereni joj zadatak - bila njena nansijska i duhovna podrka naumu vodeih kulturnih i naunih ustanova u Crnoj Gori da se upravo ta proskribovana vietomna Istorija Crne Gore, umjesto koje je trebalo da bude napisana nova, reprintuje uoi referenduma i vra u redovnu upotrebu. Kuda vodi i u emu zavrava takva kulturna poli ka crnogorske elite na vlas , bolje od ostalih pokazao je primjer tzv. an birokratskih revolucionara s poetka potonje decenije XX vijeka. Junoe su, ba kao i njihovi prethodnici iz vremena tzv. bombake afere, osamdesetak godina ranije, dobili zadatak da svoju domovinu, inae oznaenu za junu srpsku pokrajinu, beogradskim demokratskom vakcinom pelcuju pro v virusa provincijalizma, umalos i bijede svake vrste, to je podrazumijevalo i likvidaciju njene vlas . I, za razliku od svojih prethodnika, u tome su najveim dijelom uspjeli. Tajna tog njihovog uspjeha, meu m, nije se nalazila u tome to su bili pametniji, hrabriji ili pak odluniji od svojih prethodnika, ili to su uivali veu podrku i izdaniju pomo od strane nalogodavca iz Beograda. Objanjenje te zagonetke istorije nalazi se u prostoj injenici da je kulturna poli ka njihovih prethodnika - tj. odnaroene vlas , koju su lako i brzo smijenili - stvorila i njih i duhovni ambijent u kome su mogli da ostvare svoj naum. Da se potsjemo: An birokratski revolucionari nijesu kolovani na Beogradskom nego na Titogradskom univerzitetu, koji je veinu njih ve bio proizveo u svoj nauni podmladak. Nijesu bili s pendis srpske vlade ve izabranici domicilne elite na vlas , koja ih je godinu-dvije prije toga, preko svojih kadrovskih komisija, promovisala u poli ke nade i najvie studentske i omladinske funkcionere u Republici. Oni u Crnu Goru ne donose bombe nego novu razvojnu lozoju, za koju niko - pa ni oni sami - nije znao to znai, ali koju gotovo svi prihvataju. Njih ne doekuju osuda i progon nego egzal rane ovacije dogoenog naroda. Njima, kao ni ostalim crnogorskim mitomanima, koji su bili podjednako dobro rasporeeni ne samo u vostvu AB revolucije i ealonima dogaenog naroda, nego i samoj eli na vlas - nije imao ko da kae ono to je Herodot rekao Helenima: da se njihova stvarnost, povijesna i aktuelna, nalazi s one strane mitskog i mis nog, te da su njihove bogove, jednako kao i roakanje njihovih kraljeva i heroja s m bogovima, izmislili njihovi kultni

74

Crnogorski anali, br. 1/2013

pjesnici - Homer i Hesiod, prije svih.49 Sve najvie crnogorske kulturne, naune i obrazovne ins tucije koje su formirane s ciljem da budu u funkciji razvoja crnogorske kulture i nauke, a samim m i armacije crnogorske nacije i drave - od CANU, Univerziteta Veljko Vlahovi i Istorijskog ins tuta Crne Gore do RTV Crne Gore, Pobjede i drugih nacionalnih kua - doekale su ih kao heroje i oslobodioce i, zajedno s njima, nale su se u prvim redovima borbe pro v odnaroene vlas , iji je glavni grijeh bio zakanjeli i odve nemu otpor svetosavskoj ideologiji kao potki crnogorske duhovne obnove, odnosno realizovanju velikosrpskih dravnih interesa u Crnoj Gori. Zato AB revolucionari, iako na istom zadatku kao i bombai, ne zavravaju na sudu, ili u zatvoru, ve na elnim pozicijama u dravi. Komunis su neizvrenje svog duga prema nacionalnoj kulturi i crnogorskom duhovnom nasljeu uopte pla li zasluenim gubitkom vlas . Njihovi nasljednici, svoj dug prema nacionalnim ins tucijama, zbog podrke koju su im ove bezrezervno pruile u an birokratskom prevratu, vraali su tako to su ih ostavili da na miru, o troku Crne Gore, rade po svome. U trenutku kada su poeli da shvataju da ih eka ista sudbina kao i njihove prethodnike, reagovali su bijelo-crno kao i oni: na jednoj strani, ponudili su priu, posebno rabljenu povodom potonjih parlamentarnih izbora, da je pod njihovim vostvom u prethodne dvije decenije ostvarena duboka demokratska, dravna i ekonomska emancipacija Crne Gore;50 na drugoj strani, ila je njihova pria o rovitoj dravnos .51 Objanjenje kojim su propra li ovo potonje - is ui da se na izborima 2012. godine vodi bitka za dravu ugroenu od strane opozicionih kolona koje predvode sljedbenici kvislinkih formacija iz vremena Drugog svjetskog rata i drugi klero-nacionalis ki jurinici na crnogorski nacionalni i kulturni iden tet i integritet52 - zvui znatno drama nije od bilo kojeg to su ga ponudili komunis uoi i tokom svog poli kog pada. No, ne i manje zakanjelo od njih. Jer, rovita dravnost u Crnoj Gori, nakon potonjih, za aktuelnu poli ku elitu pobjednikih, parlamentarnih izbora, jo je rovi ja. Novine su, tako, 22. novembra 2012. godine objavile vijest (komentar), koji niko u meuvremenu nije demantovao, da su opozicioni odbornici na sveanim sjednicama u op nama Pljevlja i Tivat, ispotovali intoniranje himne u skraenoj verziji.53 Op muk kojim je propraena ta vijest, kao jo jedan dokaz da se na svakom koraku kri ustav zemlje, prekraja njena himna i u beskraj
49 50

Milenko A. Perovi, Trinaes jul, Pobjeda 13. i 14. jul 2012, str. 25. U igri je krupni ulog - drava, Podgorica, Pobjeda, 4. oktobar 2012, str. 7. 51 Isto, str. 7. 52 Isto, str. 6. 53 Simboli vie nijesu problem, Podgorica, DAN, 22. novembar 2012, str. 2.

Prof. Dr Radovan Radonji: DUG

75

odvija groteskna raomonijada na relaciji sudsko - upravni organi, kojom se obesmiljava ak i sama ideja vlas , moe da slu samo na jedno - rekvijem dravi i onima koji je (pred)vode. Jer, ovdje se ne radi samo o nipodatavanju, odnosno nepotovanju dravnih simbola, i pokuaju da se neznanje i nekompetentnost prikrije birokratskom samovoljom. Radi se o neemu mnogo gorem: uruavanju crnogorske drave, koje je ve toliko odmaklo da se za nju vie ne zna ne samo da li je ono to je u njenom Ustavu zapisano (u smislu da je pravna, socijalna, nacionalna, liberalna, graanska), ve ni da li je uopte drava kao takva ili tek puka drutvena aparteja, slina nekoj vrs srednjevjekovnog alodskog saveza, u kojoj su lini doivljaji i individualne volje monih pojedinaca jai od njenih zakona, a vlas ta dnevno-poli ka procjena ispla vos nekog postupka jedina granica njihove samovolje. Otuda na djelu tako bjesomuni i, reklo bi se, nezaustavljivi juri upravo na onu stvarnu vrijednost na kojoj je Crna Gora mogla istorijski opst(oj)a - njen auten ni i nepatvoreni moralni poredak. Svjesna njegove snage i moi, Crna Gora je taj poredak uvala i sauvala i onda kada u njoj nije bilo pisanih zakona. Bez njega, tj. bez vlas te viteke due u njemu sazdane i na njega oslonjene, ona ni ima smisla, ni je fak ki mogua. An birokratski revolucionari su od svojih prethodika, osim pomenutog duga, naslijedili i drutvo i dravu u kojima se, uprkos svim iskuenjima kroz koja su tokom tranzicionog perioda proli, ipak nalo dovoljno moralnih pobuda i poli kih moi za referendumsko da svojoj nezavisnos . Nastave li se aktuelna kretanja u crnogorskoj kulturno-duhovnoj sferi, praena pogromakim nasrtajima na osebujni domicilni etos, oni svojim nasljednicima nee ostavi nita drugo do materijalne tragove da je na prostoru na kome ive postojala slobodna i nezavisna drava.

76

Crnogorski anali, br. 1/2013

Dr Danilo Radojevi: O POJAVI LIKA MILOA OBILIA KAO MITSKOG JUNAKA U SVIJESTI CRNOGORACA

77
Dr Danilo Radojevi, akademik DANU

O POJAVI LIKA MILOA OBILIA KAO MITSKOG JUNAKA U SVIJESTI CRNOGORACA

U duhovnoj prolos crnogorskog naroda, pored prihvatanja optehrianskih svetaca, nastajalo je i vie domaih mitskih, kultnih i svjetovnih veliina koje su ostavile znaajan trag u kulturnoj i poli koj istoriji, a odravanje sjeanja na njih predstavljalo je oblik kon nuiteta istorijske svijes o sebi. Svakako je najstariji mit o caru Dukljanu1 koji po e iz vremena irenja hrianstva u rimskoj provinciji Praevalis, a o kome je sauvano etrnaest legenda i jedna pjesma u epskom desetercu. Za jem se javljaju kultovi kneza Vladimira (? - 4. VI 1016),2 Ivana Crnojevia,3 svete Ozane,4 sv. Vasilija Ostrokog, sv. Petra Ce njskog, te vie istaknu jeh junaka (Baja Pivljanina, Vuka Manduia i dr). Svijest o dugoj tradiciji dravne samostalnos nije mogla da iezne ni u periodima najsnanijeg turskog pri ska. Tome su, u velikom stepenu, doprinosili i autonomni gradovi na Crnogorskom Primorju, u sklopu Mletake Republike. Odmah poto je preuzeo vlast u Crnoj Gori, Stefan Crnojevi, turski vazal, slijede ustanci (1504, 1505, 1510, 1513, 1517-1521) koji su imali narodno-poli ki karakter, odbijano je plaanje haraa i traen autonomni status.
D. Radojevi, Najstarije crnogorske legende, Zbornik 1. kongresa jugoslovanskih etnologov in folkloristov, I, Rogaka Sla na (1983), Ljubljana 1983, 255-260. 2 Poto su ovladali Dukljom, Nemanjii su, kako je u nauci ve konstatovano, preuivali dukljansku dinas ju Svevladovia, pa i kult Vladimira, jer im je crnogorska (dukljanska) dravna i religiozna tradicija bila smetnja da uvrste kult sopstvene porodice (S. Hafner, Studien zur altserbischen dynas schen Historiographie, Munchen, 1964, 53). . Marjanovi, Sve Jovan Vladimir, Beograd 1925, 71-72, konstatovao je da je Raka gledala da svuda ponizi i sebi potini slavu Zete, pa tako je i ovde uinila. 3 R. Radojevi, Vilina gora, antologija crnogorskih legenda, Titograd 1971; R. Rotkovi, Sazdanje Ce nja, Izvori i legende, Titograd 1984. 4 M. Miloevi, G. Brajkovi: Poezija baroka XVII i XVIII vijeka. Antologija crnogorske knjievnos , Lua, 50, Titograd 1976.
1

78

Crnogorski anali, br. 1/2013

Prisiljene jem ustancima, turske vlas su, ve poetkom 30- h godina XVI stoljea, morale ukinu rajinski status jednom dijelu crnogorskog stanovnitva. Svijest o sebi, primjerena vremenu, izraavana je, stoljeima, raznijem oblicima umjetnikog izraza; tako su nastale i legende o Ivanu Crnojeviu (? 1490), jednom od posljednjih velikih boraca za crnogorsku dravnu i kulturnu samostalnost na granici srednjeg vijeka. Zato se i dogodilo da su siei nekih legenda koje su se odnosile na svetaki kult kneza Ivana (Jovana) Vladimira, transponirani u legende o njegovom imenjaku, blizu pola milenijuma mlaem Ivanu Crnojeviu, koji je dobio u narodu moi sveca (Kada munja sijevne i zagrmi, onda Crnogorac veli da se tada lju Ivo Crnojevi; kada nastane sua, pa iznenada udari kia, onda vele: Propitao Ivo bogu pod prijestolom gledajui muku siro njsku, pa je nebo suzom prorosilo. Crnogorac se kune imenom Ivana Crnojevia (.). Kad vjetar zajue preko brda, onda se kae da Ivan otri ma). Dalja borba crnogorskog naroda, kroz vijekove, pored Ivana Crnojevia, raa nove krupne linos . One su postajale dio tradicije, na kojoj se temeljila crnogorska e ko-lozofska misao. Bilo bi, opet, znaajno utvrdi koji su uzroci djelovali da na neke krupne linos potamni sjeanje, kao u sluaju crnogorskog gospodara Bale II, koji je uinio podvig suprotstavljajui se Turcima i poginuo u sudaru s turskom vojskom, na Saurskom Polju (kod Berata, u Albaniji), 1385. godine. Tome je sigurno najvie doprinio poraz u bitki, kao i poli ka dinas je Crnojevia, koja je vladala nakon Balia, te pravoslavna konfesija, zbog okretanja Balia katolikoj crkvi. Kad je u pitanju mit o Milou Obiliu kod Crnogoraca, u literaturi se srijeu netane konstatacije o njegovoj staros i karakteru. Poto nije mogue potvrdi njegovo izvorno postojanje u crnogorskoj narodnoj tradiciji, potrebno je odgovori na nekolika pitanja, meu kojima i na to kada se javljaju odjeci u crnogorskim pisanim spomenicima iz drugijeh sredina, u kojima je mit nastajao. Za pravilno zakljuivanje vano je prijethodno utvrdi elemente pomena Miloa Obilia, njihovu stvarnu provenijenciju, te da se zaista radi o reminiscencijama kod nekoliko crnogorskih autora. Naroito je znaajno pokaza kako stoje , rijetki, pomeni Miloa Obilia iz druge polovine XVII i iz XVIII stoljea, u odnosu na Njegoevu pjesniku mitologizirajuu dogradnju toga lika u Gorskom vijencu. Evidentno nepostojanje auten nih crnogorskih deseterakih pjesama, kao glavnih i najpopularnijih prenosilaca mo va, o Obilievom legendarnom atentatu, govori o tome da u crnogorskom narodu u cjelini nije trajala svijest ni o imenu Obilia, a kamo li o mitu vezanom za nj, ni do kraja prve polovine XIX vijeka. Poto je Njegoevim pjesniko-poli kim postupkom, ugraivanjem toga mo va u poetsko djelo, - postao pristupaan

Dr Danilo Radojevi: O POJAVI LIKA MILOA OBILIA KAO MITSKOG JUNAKA U SVIJESTI CRNOGORACA

79

i nametnuo se Njegoevim velikim autoritetom, tek se od druge polovine XIX vijeka moe govori o njegovom prisustvu u svijes jednog dijela Crnogoraca. Presudnu ulogu u tome procesu odigralo je uvoenje crnogorske medalje za hrabrost sa likom i imenom Miloa Obilia (tzv. Medalja Obilia), to je takoe uinio Njego pred kraj ivota. U poetku XV vijeka, u turskim i nekijem drugijem balkanskim izvorima, ne pominje se ime ubice turskog sultana Murata, ve je opisno neznaen (neki kaurin, neko veoma blagorodan, jedan prokle nevjernik, neki mladi hrabar i lukav), iza ega, vjerovatno, stoji napor da se sakrije is na. Neto docnije pomenut je kod turskih autora pod imenom Bili Kobila. Najstariji pomen Obilia u junoslavenskim izvorima je iz poetka XVI vijeka kod Dubrovanina Feliksa Petania,5 e je pomenut u obliku Milon Kable (Mylon Chable) i po tuli dux illyricus; Petani kae da se Milon (Milo) brani od optube da je izdajnik (Odista priznajem da sam od turskog cara primio darove, ali odbijam da sam ja, Milon, prebjeglica i izdajnik u bici), a za m slijedi legenda da je Milon doao u tursku vojsku, pao niice pred sultana da mu poljubi nogu, pa da je istrgao skriveni no i zario ga u desno bedro sultanovo. U isto vrijeme Miloa pominje dubrovaki istoriar Ludovik Crijevi Tuberon (1459-1527), koji u djelu Comentaria suotum temporum kae da je Milo poao u tursku vojsku, nosei koplje okrenuto naopako, da bi izgledalo da se predaje; on opisuje samu bitku i kae da s jedne strane uestvuju Dardanci, Iliri i Makedonci, a s druge Turci. Kao to se vidi, Tuberon koris nazive starih naroda sa istoga prostora. U to vrijeme se javlja i pomen u slovenakoj literaturi: legendu o Milou Kabiloviu (Milosch Khabilouitz) biljei putopisac Benedikt Kuripei (XVI v.).6 Prema Kuripeievom tekstu, Milo ima neke odlike zapadnoevropskog viteza koji izraava odanost svome feudalcu, pa i spremnost za nj da pogine, a ne za narod - kako neki autori misle, ni za vjeru hriansku, kako je Njego mnogo docnije dogradio Miloev lik. Milo se zapravo bori da ouva svoju ast viteza srednjevijekovnog pa. Zanimljivo je da taj stari slovenaki putopisac (Kuripei) uporeuje Miloa i rimskog junaka Kaja Mucija Scevolu, kao to to ini, 316 godina docnije, Petar II Petrovi Njego u Gorskom vijencu. Mavro Orbini, u svojoj, dosta nepouzdanoj, istoriji Kraljevstvo Slavena (Pezara 1601), uzima podatke od L. Crijevia Tuberona; atentatora nad sultanom Muratom biljei pod imenom Milo Kobilovi. U slijedea dva vijeka (XVII i XVIII) Orbinijevo djelo bilo je mnogo itano i izvrilo je veliki u caj. Od
5

P. Kolendi, Feliks Petani, prije deni vnog odlaska u Ugarsku, Glas SANU, 236, B. Kuripei, Putopis kroz Bosnu, Srbiju i Rumeliju 1530, Sarajevo 1950, 32-35.

(1959).
6

80

Crnogorski anali, br. 1/2013

pjesnika, Obilia pominje Dubrovanin Ivan Gunduli, u svome epu Osman, zapravo samo uzgred, da je Milo ubio cara opaka. Jaketa Palmo (umro 1680), imitator Gundulia, u epu Dubrovnik ponovljeni, unosi novi detalj u legendu, o babi koja pomae turskoj vojsci da savlada ubicu, to se nalazi u albanskoj verziji legende.7 U tri hrvatske bugar ce, takoe zabiljeene u Dubrovniku, u XVIII vijeku, javlja se Milo Kobilovi.8 Jedan od prvih pisanih tragova o Milou Obiliu u crnogorskoj literaturi nalazi se kod knjievnika i barskog nadbiskupa Andrije Zmajevia (16241694), u djelu Drava sveta, slavna i krjeposna crkovnoga ljetopisa, koje je zavreno 1675. godine. Zmajevi je koris o Orbinijevu istoriju Kraljevstvo Slavena, zapravo doslovno je prepisao segmente o Milou Kobiloviu, za koga veli da se, obraajui nazad koplje kada bjei iz svoje vojske da se preda, savio kao da ae ruku poljubi sultanu, pa da je tada potajno izvukao skriveni handar i ubio turskog cara. Karakteris no je da Zmajevi izostavlja Orbinijevu rije kradimice. Treba doda da je pomenu spis Andrije Zmajevia ostao do danas u rukopisu, samo su, u posljednje vrijeme, tampani odlomci, to znai da je njegov u caj bio veoma ogranien. Drama zirani ep Ovdi poinje boj kneza Lazara je bez osnova pripisivan Andriji Zmajeviu jer se ne radi o originalnom perakom djelu, nego o preuzimanju jednog srednjevijekovnog srpskog teksta. Preuzimanje je uinjeno kao rezultat interesa kulturnog Perasta za istoriju svih slovenskih, a posebno jugoslovenskih naroda, u elji da se glorikuje zajednika slovenska ba na.9 Crnogorski mitropolit Danilo Petrovi, u pismu iz Bea glavarima (poznato nam je po prijepisu s talijanskog koji se uva u arhivu SANU), nakon uprilievog razornog pohoda na Crnu Goru (1714), govori o turskoj prijevari, kojoj je podlegao jedan broj crnogorskih glavara koji su pogubljeni kada su o li na pregovore, pa ali to se nijesu rijeili da svi skupa asno i slavno poginu, kao to su to uradili knez Lazar i Milo Kobilovi, jer je uvjeren da bi to bila vjena slava.10 Jasno je, i po upotrijebljenom prezimenu Kobilovi, ako
V. ajkanovi: Mo vi prve arnautske pesme o boju na Kosovu, Arhiv za arnautsku starinu, I (1923). - Mo v da Milo odgriza nos babi, unijet je docnije (1791) u Tronoki rodoslov, te u neke bosanske, dockan nastale, epske pjesme (Bosanska vila, 1886). 8 Bugar ce su zabiljeili: uro Ma jaevi (1670-1728), poetkom XVIII vijeka, i Josip Betondi (1709-1764). 9 M. Miloevi i G. Brajkovi, Poezija baroka, 172. Autori zakljuuju da je u epu izbjegnut naglaeni duh pravoslavlja i srpstva, te da je mo v vjerovatno doao preko Pisme od Kobilia i Vuka Brankovia (Kai, Razgovor ugodni naroda slovinskog, Mleci 1756). Prijepis epa sauvan je, iz 1872 (S. Vulovi, Popis narodnih bokekih spisatelja i njihovih djela, Prvi program c. k. realnog i velikog gimnazija u Kotoru., Dubrovnik 1873, 3-30). 10 J. M. Milovi, Zbornik dokumenata iz istorije Crne Gore 1685-1782, Ce nje 1956, 389.
7

Dr Danilo Radojevi: O POJAVI LIKA MILOA OBILIA KAO MITSKOG JUNAKA U SVIJESTI CRNOGORACA

81

je sadraj pisma auten an, da je do mitropolita Danila bila doprla Orbinijeva istorija. Indika vno je, kad je u pitanju Danilov stav prema kosovskoj legendi, da je ovo jedini sauvani njegov pomen. Ce njski ljetopis (fotot. izd., Ce nje 1962) ne zna za Miloevo ime, ve pominje samo da je bio mu neki blagorodan. U Podgorikom ljetopisu (1738) pomenut je Milo kao Omilevi (Starine XIII, 184), a est godina docnije javlja se pod prezimenom Obiljevi u Istoriji o ernoj Gori mitr. Vasilija Petrovia (Moskva 1754) koji je, kako se vidi iz Predislovia, itao Orbinija, ali je poznavao i Priu o kosovskom boju. Oblici Miloevog imena svjedoe o isto prepisivakom poreklu kosovske tradicije u Podgorikom ljetopisu. Knjievni istoriar Miodrag Popovi, uspostavljajui hronologiju varijanata Miloevog imena, kae da se tek poslije 1723. godine javlja ime Milo Obili, a u tampanom tekstu, kako je utvrdio Ilarion Ruvarac, pominje se pod jem imenom u istoriji Pavla Julinca, objavljenoj 1765. g., jedanaest godina docnije od Vasilijeve Istorije o ernoj Gori, to znai da se vekovima luta oko njegovog imena.11 Zbog toga Popovi zakljuuje da ostaje otvoreno pitanje da li je Milo Obili uopte postojao ili ga je, iz idejno-poli kih mo va, izmislilo tursko narodno predanje,12 a sumnju u njegov podvig kao istorijsku injenicu naroito pobuuje podatak da nijedan od prvih srp. dokumenata ne zna za Miloa.13 Posebno je znaajan podatak da od pomena atentatora na sultana u djelu Konstan na Filozofa (po. XV v.), pa sve do XVIII v. - preuuju srpski izvori in Miloev, izmiljen ili stvaran, kako kae M. Popovi. Jedan dio epskih pjesama, nastao u dijelu Balkana koji je pripadao Turskoj, izraavao je duh i status martologa, sultanovih vojnika pravoslavne konfesije, kojima je kao uzor odgovarao makedonski feudalac i turski sizeren Marko Kraljevi, sultanov posinak.14 Meu m, pjesama o Milou Obiliu
M. Popovi, Vidovdan i asni krst, Beograd 1976, 21. Popovi, pogrjeno mislei da u crnogorskom usmenom stvaralatvu postoji kao mo v predanje o kosovskoj bitki, udi se to mitropolit Vasilije ne izlae taj dogaaj po vlas tom narodnom predanju (op. cit., 44). - F. ii, Novi prilog o kosovskom boju, Starohrvatska prosvjeta, Zagreb-Knin 1927, 1-2, 94; . tek od 1765. dalje uobliila se forma Obili. 12 Ibidem. - Kad je u pitanju iden tet Miloa Obilia, oko ijega imena se lutalo vijekovima, moe se opravdano pretpostavi da je turskog sultana Murata dao ubi njegov sin, docniji sultan Bajazit, koji je iskoris o istu bitku da ubije svoga brata Jakupa (Savo Brkovi, Na marginama udbenika, Stvaranje, XXXVIII, 12, Titograd 1983, 1482). Bitka je bila pogodan trenutak za dinas ki obraun jer je ubica mogao lake pu priu kojom bi zaklonio sopstveni zloin. 13 M. Popovi, Vidovdan i asni krst, 21. 14 O Marku Kraljeviu su vijekovima pjevali martolozi, tj. njegov lik su izgradili u ideal turkolskog borca pripadnici balkanskih jedinica turske vojske koji su, u XV i XVI vijeku, bili preteno pravoslavne konfesije. Te su se pjesme irile na balkanska podruja koja su po11

82

Crnogorski anali, br. 1/2013

nije moglo bi na istoku, u Turskoj u drugoj polovini XVI i u XVII vijeku, ve se tamo razvijala turkolska epika.15 Od XVI vijeka na zapadu Balkana kod pojedinih intelektualaca nalazimo pomene legende o Obiliu, kao primjer sukoba hrianstva i muhamedanstva, to je bilo trajno aktuelno, jer je propau Bizanta (1453) - evropska linija fronta pro vu invazije Otomanske Imperije pomjerena na Crnu Goru, Mletaku Republiku, Austriju, Maarsku, Poljsku i Rusiju, pa je i razumljiva jedinstvena krila ca i kod katolika i kod dijela pravoslavaca - borba za hrianstvo. Dakle, namjera popularizatora legende o Obilievom ubistvu jednog sultana, bila je da se, izmeu ostalog, i jem primjerom pods u i okupljaju balkanski hriani u krstaki pohod na Istok. Koliko treba bi oprezan u tumaenjima, vidi se na primjeru pjesme Milo u La nima koja je zabiljeena, kao i sve druge deseterake pjesme o tom dogaaju, osim pjesme Smrt majke Jugovia, oko frukogorskih manas ra u Srijemu. V. Karadi je navodno zabiljeio u Kotoru (1835) legendu da se dogaaj koji je u pomenutoj pjesmi opjevan - dogodio u Kotoru, pa neki autori, polazei od toga, razvijaju misao da je mo v prenijet u Vojvodinu iz Crnogorskog Primorja. U pjesmi, kao to je poznato, javlja se i agonalni mo v o prebacanju buzdovana preko crkve Dimitrije koji pri padu ubija dva banova sina, e ri pomorska enerala i dvanaest vlastelina; meu m, u Kotoru ne postoji crkva sv. Dimitrija dok ta crkva stvarno postoji u Veneciji, e se dogaa radnja pjesme Milo u La nima.16 Razumije se, kri ki se moraju
sjedovali Turci, pa su ih prihvatali narodni pjevai, izgraujui varijante. Tako se moe i objasni to o tome makedonskom feudalcu, inae turskom vazalu, postoje pjesme gotovo kod svijeh balkanskih naroda. Na suprot svome stricu, Petru I, koji velia, is ui ga kao primjer junatva, Marka Kraljevia, - Njego potpuno odbaa tog martolokog junaka. Taj problem je zanimao R. Kovijania, Njego prema Marku Kraljeviu, Zapisi, III, 4, Ce nje 1928, 199-209, koji pokuava odgonetnu to se u Njegoevom djelu Marko pominje samo tri puta, i to ne na zavidan nain (nagnuta delijo, turska pridvorica). Kovijani dolazi do zakljuka da lik Markov kod narodnog pjesnika moe bi i bez ojstva i dubljeg nacionalnog osjeanja, to je smetalo Njegou. Razumije se, tu je rije o prirodi feudalnog vazalstva koje je bilo u suprotnos s crnogorskom borbenom e kom, na ijim postula ma Njego izgrauje svoje likove. Ruski kri ar B. N. Pu lov, Junaki ep Crnogoraca, Titograd 1985, 65, kae da je poznato da se Njego, pods ui na razliite naine irenje svojevrsnog kulta Miloa Obilia (.) veoma kri ki, ak i nega vno odnosio prema Marku Kraljeviu. Takav odnos imao je i kralj Nikola, koji je bio zabranio da se, u ce njskim kafanama i okolini, pjevaju uz gusle pjesme o Marku Kraljeviu. A. maus, Gorski vijenac, Stvaranje, 11-12, Titograd 1967, 1247, kae da Njego Marka Kraljevia pomie u pozadinu, objanjavajui to injenicom da je Marko bio sultanov vazal. Znaajna je primjedba Pu lova, da se, zahvaljujui Njegoevom izuzetnom autoritetu, prenio na Crnogorce njegov nega vni stav o liku Marka Kraljevia. 15 M. Popovi, op. cit., 35. 16 I. Stjepevi, Katedrala sv. Tripuna (1932). Popis crkava.

Dr Danilo Radojevi: O POJAVI LIKA MILOA OBILIA KAO MITSKOG JUNAKA U SVIJESTI CRNOGORACA

83

uzima sve zabiljeke od usmenih kazivaa, jer je, meu onima koji su saoptavali, bilo i ljudi sklonih matanju, kienju svoga kraja, preuzimanju mo va iz drugijeh sredina, ali i onih koji su kazivali s nadmonim, humornim odnosom prema zapisivau. Tvrdnja M. Popovia17 da je mi zacija lika Miloeva poela u Boki Kotorskoj, nije mogla bi potvrena ni jednim argumentom. Poznata je, a za ovu temu vrlo znaajna, zabiljeka V. Karadia, da on nije mogao nai u drugijem krajevima, osim u Srijemu, pjesme o kosovskom boju. U prvoj deceniji XVIII vijeka, u Vojvodini je, u okviru pravoslavne crkve, pokuano uvoenje kulta Miloa Obilia, to je vrlo znaajno za irenje legende. Poslije 1722. godine, Obili je dobio i je koje je nastalo, kao i pjesme o njemu, u krugu karlovake mitropolije, u manas ru Vrdniku, u Srijemu, e su uvane kos kneza Lazara Hrebljanovia.18 irenje svetakog kulta i na ostale izginule junake, rezultat je drutveno-poli kih prilika.19 Nakon uspjeha austrijske vojske i povlaenja Turaka iz Vojvodine (1688), stvoreni su preduslovi za razvoj graanske klase, a pravoslavna crkva je ojaala, postala je moni feudalac. Naroito su uslovi za intenzivno stvaranje kultova realizirani u vrijeme austro-turskih ratova 1717. do 1739, kada je prijela u austrijske ruke Srbija, dio Makedonije i Kosovo, pa je dolo do objedinjavanja karlovake i beogradske mitropolije. Tada se poela, uz rusku pomo, u nekim vojvoanskim centrima razvija prosvjeta, pa je propagiranje kultova junaka imalo direktnu primjenu. U to vrijeme je putena i legenda o Milou kao kefaloforu, isto kao to je i dukljanski (crnogorski) knez Vladimir prikazan u svome i ju, a i jedan i drugi po uzoru na Jovana Preteu. Ta, naivno fantas na legenda kae da je Milo donio ispod pazuha svoju glavu na obalu rijeke Laba, pa da je h o pomou vode zalijepi , ali da ga je primije la neka evojka i da je pao.20 Crkva je od toga vremena svojim autoritetom stvarala i forsirala kultove uzornih junaka, kojima je davala svetaki smisao podiui im ugled, jer joj je, kao prvoj kons tuisanoj jezgri pravoslavnog stanovnitva u Austriji, bila nuna iroka mobilizacija. Radu na irenju kosovskog mita pridruio se i jedan dio od malobrojnog intelektualnog sloja koji se zainjao. Jak u caj imala je, izmeu ostalog, Istorija raznih slavenskih narodov naipae Bolgar, Hotvatov
M. Popovi, op. cit., 71. S. Novakovi, Starine, 10, Zagreb 1878, 179-183. 19 L. Pavlovi, Kultovi lica kod Srba i Makedonaca, Smederevo 1965, 191. Na osnovu i ja iz XVIII v., posle jednog stolea poelo se sa slikanjem voj. Miloa sa svetakim epitema, u XIX v. (ib.). Na fresci u Hilandaru naslikan je (izmeu 1804. i 1810) kao sve Milo, to je dokaz da su hilandarski kalueri prihva li i popularizirali ak i nekanonizirane nacionalne simbole (Hilandar, Beograd 1978, 188). 20 L. Pavlovi, op. cit., 191.
18 17

84

Crnogorski anali, br. 1/2013

i Serbov od Jovana Rajia, u koju je prenijeta iz Orbinijeve istorije legenda o boju u Kosovu Polju. U novije vrijeme vie autora ponavlja tvrdnju o ranom postojanju mita o Milou Obiliu kod Crnogoraca; neki pokuavaju nai oslonac u pojedinim iskazima istaknu jeh linos prije Njegoa, pa tvrde da mitropolit Petar I Petrovi (1747-1830) naroito is e primjer Obilia, da u svojim deseterakim pjesmama, u pripjevu guslarskom, spominje Obilia, da je, prije Njegoeva vremena, taj mit bio obuhva o crnogorski narod pa da je Njego mogao u starije ljude koji su dolazili na Ce nje da priaju i pjevaju o Obiliu, te da su ta tradicija i narodne umotvorine u cale na Simeona Milu novia da napie tragediju Milo Obili, kao i na Njegoa da unese Obilia u svoje djelo kao primjer junatva. Jedan od autora koji armiu ovakvo gledite, samo nekoliko redaka dalje, suprotno navedenijem stavovima, tvrdi da je S. Milu novi, na putu iz Trsta za Crnu Goru, e je postao Njegoev vaspita, srio Jevta Popovia, knjievnika, koji mu je tom prilikom sugerirao mo v o Milou Obiliu.21 Petar I u osmerakim i deseterakim pjesmama, za koje se u nauci smatra autorom, koris o je, meu m, kao osnovni mo v, borbu za slobodu svih Slavena i svega pravoslavlja: Tebe mole, silni Boe, / svi Slavjani, i ja toe, / sakrui nam tursku gordost, / i utvrdi srpsku voljnost /, da Srbija izobilna / v rod i rodov bude silna; on to pjeva 1806, blagosiljajui 1. srpski ustanak, i proklinjui vjerolomnike i hrianskoga roda izdajnike / ka no kleta Brankovia Vuka; slui se, dakle, legendom o kosovskom boju, a na suprot tome primjeru izdajstva (Vuka Brankovia) - velia crnogorsku borbu i ratnike, pjevajui o crnogorskim bitkama i junacima iz XVIII i prvih decenija XIX vijeka. Suprotno tvrdnjama nekih autora, Petar I Petrovi nikad ne uzima Miloa Obilia kao uzor junaka, ve svaki put is e Marka Kraljevia i Sibinjanin Janka (Hunjadia): Crnogorci moja brao draga, / svi budite srca Kraljevia, / a desnice od Sibinja Janka. U opisu bitke na Krusima (1796) on opet, obraajui se crnogorskim borcima, pominje ta dva junaka epske poezije: Spomente se ko ve je rodio, / koga li ste roda i plemena / slavenskoga od iskon imena! / Svi budite srca Kralji-Marka / i desnice ban vojvode Janka! A u opisu samoga boja kae za svoje borce: Sad da je vidije , pobre, / vitezove mlade Crnogorce, - / oni jesu srca Kralji-Marka / i desnice vojevode Janka, / - kako mute i razgone Turke. Odmah se moe vie da je stvarna istorijska uloga ovih linos (Marka Kraljevia i Janka Sibinjanina) koje mitropolit Petar I uporno spaja u svojim pozi vnim primjerima boraca za slobodu, na potpuno suprotnim pozicijama: Marko Kraljevi, za kojega smatra da je Bugarin i da za njim vazda
21

Lj. Durkovi-Jaki, Prilozi stogodinjici G. vijenca, Beograd 1947, 44, 45.

Dr Danilo Radojevi: O POJAVI LIKA MILOA OBILIA KAO MITSKOG JUNAKA U SVIJESTI CRNOGORACA

85

i danas Bugarka / u crno se vidi obuena, / a u srce preljuto muena, ukljuio se u turski feudalni sistem i borio se za uvrenje Turske na Balkanu i njeno dalje prodiranje, a Jano Hunjadi (Sibinjanin Janko), erdeljski plemi, vojskovoa, borio se, gubio i dobijao bitke, sve do sredine XV vijeka, pro vu Turske, nadajui se da e uspje organizira snage da ih proera s Balkana. Kako je dolo do spajanja u svijes te umne linos tako polariziranih istorijskih gura, predmet je jedne druge radnje. Takav odnos prema Marku Kraljeviu ne prihvata njegov nasljednik Njego, koji mijenja simbole junatva. Razumije se, Petar I is e, prije svega, crnogorske junake koji su svojim inom bljesnuli u istoriji; opisujui bitku na Carevom Lazu (1712), on pominje velike vojskovoe: Vuka Miunovia i Janka urakovia. A u pjesmi Udar Turaka na selo Trnjine 1717, stari mitropolit nabraja velike junake koje su Turci na prijevaru pogubili (popa Milia, ukanovia, V. Miunovia, Mrvaljevia, Bale a, Manduia). Pri opisu bitaka on najvie prostora daje kolekvnom podvigu crnogorskih eta: Crnogorci vojsku doekae. / halaknue, Boga spomenue, / i na tabor turski udarie: / razorie Turke na buljuke. / erae ih gorom i planinom. Osim pomena vojskovoe i ukupne slike podviga boraca, Petar I posebno govori o ostalijem ratnicima koji su uinjeli neto osobito; opisujui boj s Mahmutom Buatlijom (1796), is e neke linos , Krcuna Savova iz Bjelica, barjaktara Stanka iz Ljubo nja i Bega Vojvodia iz Brda. A u pjesmi Pogibija vezira Mahmut-pae na selo Kruse 1796, on slavi junake mlade Crnogorce, ali i Crnogorke koje pomau svojim ratnicima: Jo da je vidije , pobre, / kako idu mlade Crnogorke, / vesele se i pjesme pojui, / junacima tajin donosei, / ne bi reka da su enske glave, / ni enskoga srca ni pogleda. Petra Prvog, moe se zakljui , zanimaju konkretni kolek vni podvizi boraca. Borba crnogorskog naroda, svojim kon nuitetom, postala je znaajan dio vievijekovnih napora jednog dijela hrianske Evrope, da se oslobodi hrianski svijet ispod turske vlas : da hristjanski narod izbavimo / ispod ljuta jarma agarjanska, / da hristjanske crkve ponovimo, / i hristjansko ime proslavimo; / vi ste s nama jednoga zakona, / jedne vjere i roda jednoga, - kako u pozivu Crnogorcima na borbu pie ruski car Petar Veliki, a u govoru pred uvenu bitku na Carevom Lazu (1712) mitropolit Petar I navodno ponavlja is smisao borbe koji nalazimo u navedenoj poruci ruskoga cara: on trai da njegovi vojnici proliju krv radi svete vjere pravoslavne / i slobode mile i predrage. Odmah iza pojma vjera pravoslavna javlja se i nominacija koja ima ire znaenje - hrianstvo: Jer je bolje, brao, poginu / no slobodu svoju izgubi / i hriansku vjeru ne dra . Nuno je posebno obra panju na pjesmu Pouenje u s hovima, koja se pripisuje mitropolitu Petru Prvome; samo se u njoj, od pjesama za

86

Crnogorski anali, br. 1/2013

koje se pretpostavlja da su njegove, pominje Milo Obili kao pozi vni primjer odlunog borca, to bi predstavljalo izraajni i sadrajni izuzetak: od junatva ima ime pravo, / dobi sabljom na polje krvavo, / ka no Milo koji ubi cara / i u boju jo mloge pohara: / njim Kosani Ivan i Toplica, / s Miloem bjehu obojica. / Te Murata ubi i pogazi / na Kosovu e se i sad pazi, / sagraen je stupac kameni / za vjei spomen vjekovi . Odmah iza Miloa, velia se, iznad svih junaka, junatvo albanskog vojskovoe Skenderbega, za koga stoji da je slavenskoga roda i jezika, te da ne bjee takvoga junaka / ni ga je porodila majka, / nit e mislim do suena danka. Osim toga, istaknut je Sibinjanin Janko koji bjee brana i sloboda / ungarskoga kraljevstva i krune, te Marko Kraljevi i Relja. Zahvaljujui injenici to je pjesniki rad Petra Prvoga preteno anoniman, pitanje njegovog autorstva, kad je rije o pojedinim tvorevinama, i dalje je ostalo otvoreno. Trifun uki kae da za pojedine pjesnike tvorevine znamo da su njegove.22 Najprije se to mora rei za est pjesama koje je od Petra Prvoga zabiljeio (1828) Petar Markovi i predao rukopis V. Karadiu. U svim pjesmama i poslanicama, u kojima govori kakvi junaci trebaju bi , on ima, kao to smo vieli, stalno poreenje (Al imadu srce Kralji Marka / i desnice voevode Janka; ili: Svi budite srca Kraljevia, / a desnice od Sibinja Janka). U svijes Petra I, dakle, nije ivio Milo Obili kao primjer junatva pa se postavlja pitanje: otkuda da se on jedan jedini put javlja u pomenutoj pjesmi (Pouenje u s hovima), te da li je Petar I njezin autor? Osim ove, jo neke pjesme koje se danas tampaju kao njegove, nuno je analizira da bi se dolo do valjanih odgovora na kojima bi se zasnivala tvrdnja da su to stvarno njegove pjesme, ili su pisane pod njegovijem u cajem, ili su njegove pjesme pretrpjele docniju, tuu, preradu. Tako se moe postavi pitanje, da li je njegova i pjesma IV crnogorska, e Petar Prvi, navodno, za sebe veli da je dika, da je razmakao granice crnogorske drave, te da je izvor sree: (sluat do groba vladiku / crnogorsku i primorsku diku; poto razbi pau skadarskoga / arnogorske razmaknu granice; Ej, vladiko, izvore nam sree). Opravdano se moe pretpostavi da se, u ovakvijem sluajevima, radi o sekundarnim slojevima, o tuijem glosama ili o pjesmama koje su u cjelini tua imitacija. Pjesma spornoga autorstva (Pouenje u s hovima) pojavila se trideset e ri godine poslije smr Petra I; publikovao ju je Niifor Dui, 1864. godine,23 napisavi biljeku da ju je naao u jednoga staroga kaluera Mihaila, u manas ru Piperskoj eliji.24 Karakteris no je da pjesme koje je
T. uki, Pregled knjievnog rada Crne Gore, Ce nje 1951, 8. Srpsko-dalma nski magazin, 1854. 24 T. uki, op. cit., 12 - Netana je, dakle, tvrdnja N. Kilibarde, Vuk i Njego o crnogorskoj narodnoj epici, Ovdje, br. 220, sept. 1987, da su crnogorske vladike uslovili
23 22

Dr Danilo Radojevi: O POJAVI LIKA MILOA OBILIA KAO MITSKOG JUNAKA U SVIJESTI CRNOGORACA

87

napisao Petar I imaju logini red naracije, to se ne moe rei za didak nu pjesmu Pouenje u s hovima, u kojoj ima ponavljanja nejasnoa: otaastva, e no nam se grade, falie ga svako i ostali, kome Turci zlatom okivae, rad njegovog prokletoga lita. Da je ova pjesma docnija montaa nepoznatog autora, moda na osnovu nekog Petrovog predloka, govori i injenica da u njoj ima i est s hova koji se javljaju u mitropolitovoj pjesmi Pogibija Mahmut pae: Je li, brate, rane estoije / no strijela kad srce probije? / ni ona nije tako jaka / da razbije srce u junaka, / ni ostala ikakva rabota / kao takvi ukor i sramota. Nepozna autor pjesme Pouenje u s hovima tri puta se vrae na Vuka Brankovia, kao na nega vni primjer. Da je pomen Miloa Obilia docniji dodatak - govori i to to su mu posveeni posebni s hovi, a nije dat u sklopu ostalih pozi vnih primjera, kako to ini Petar I. Odstupivi od kompozicionog metoda Petra I, anonimni autor je, grubo kontaminirajui preuzete segmente, dodao opise podviga Miloa Obilia i Skenderbega. Iz ove analize jasno se moe vie da u djelu mitropolita Petra I Petrovia ne nalazimo lik Miloa Obilia. Reminiscencije na Miloa Obilia, to je najbitnije kad treba utvrdiauten nu svijest naroda, ne nalazimo u crnogorskim epskim pjesmama koje je objavio V. Karadi, to je utvrdio S. Ma , ve su pjesme s takvijem sadrajem nastale, pa i zabiljeene, kao to je ve reeno, samo u Srijemu, tj. oko Ravanice i drugijeh srijemskih manas ra.25 Istraivake rezultate S. Ma a pokuao je ospori N. Banaevi, is ui da se pomeni kosovskog mita, pa i Miloa Obilia, nalaze u nekijem pjesmama koje je objavio Simeon Milu novi Sarajlija.26 U kri kim tekstovima jo nije dovoljno istraen stvarni udio zapisivaa i izdavaa u mo vsko-sadrajnom oblikovanju epskih pjesama. Takav je sluaj i sa zapisivako-izdavakom djelatnou S. Milu novia Sarajlije. To se pitanje posebno javlja kada je rije o liku Obilia u pjesmama usmenog stvaranja koje je on publikovao. Poto je doao u Crnu Goru (1827) Sarajlija je, pod u cajem literature koja je stvarana u treoj deceniji XIX vijeka, u beda se u a epska popularnost Marka Kraljevia, a da obilievski podvig doraste do nivoa religijskog kulta. Autor pominje u mnoini vladike, to bi znailo da je jo neki, osim Njegoa, odbacivao Marka Kraljevia. Pored toga, netana tvrdnja da je lik Obilia bio dorastao kod Crnogoraca do nivoa religijskog kulta, nije plod izuavanja, ve uobiajene interpretacije Cvijievog prepriavanja Njegoevih s hova. - Spomenu stari kaluer Mihailo bio je iguman manas ra Piperska elija od 1800. godine, a doao je iz Srbije, iz Karanovaca (danas: Kraljevo); budui da je N. Dui pjesmu Pouenje u s hovima naao kod njega, moe se opravdano pretpostavi da je sam kaluer Mihailo njen autor. 25 S. Ma , Poreklo kosovskih pesama kratkoga s ha, Zbornik Ma ce srpske, I, N. Sad 1953. 26 N. Banaevi, recenzija u Pril. za knji., jez. i folk. , 3-4, Beograd 1964.

88

Crnogorski anali, br. 1/2013

kom, transkom i petanskom krugu, napisao na Ce nju, 1828. godine, a na inicija vu Jevta Popovia, Tragediju Obili; voen istom tendencijom, on je, pri biljeenju crnogorskih epskih pjesama, u nekoliko od njih (Carska rije i dr.) samoinicija vno unosio pomen Miloa Obilia, pa se ta mjesta mogu tre ra kao Milu novieve glose. Boris N. Pu lov primjeuje, iako ne govori o Milu novievom udjelu, da se mora bi maksimalno oprezan prema takvijem reminiscencijama, da li je u pitanju auten na epska tradicija ili sekundarni oblik folklornog stvaralatva.27 U literaturi je ve konstatovano da su, u nekijem sluajevima, mo vi i reminiscencije na kosovski mit - plod pojedinih pjevaa XIX vijeka, i to kao ideoloki import jer te pjesme nijesu pripadale starijoj, auten noj crnogorskoj usmenoj epskoj tradiciji. Kao primjer moe posluipjesma Vasojevi Stevo i boj na Kosovu,28 koja predstavlja knjiku verziju epske pjesme Musi Stefan; u stvari, to je dosta naivni pokuaj nekog, ve indoktriniranog, crnogorskog pjevaa iz Vasojevia da u kosovsku pjesniku istoriju umetne svoga junaka.29 Sve pjesme i pomeni Miloa Obilia, to se javljaju tokom XIX i XX vijeka (Maksim obaji, Andrija Luburi, Novica auli i dr.) predstavljaju samo prijepjeve knjikih izvora.30 Opravdano se moe konstatova da je literatura koja je stvarana u austrijskoj Vojvodini, zahvaljujui Njegoevom vaspitau S. Milu noviu Sarajliji, dospjela do mladoga pjesnika i izvrila u caj na njega. Njegou se, tada, uinjelo da bi Milo Obili mogao posta op simbol voljnog rtvovanja. Pored knjige Jevta Popovia (Miloijada, spjev o Milou Obiliu, objavljen 1828), od literature koja je propagirala kosovski mit treba pomenu dramu Milo Obili i Bojna Kosovu ili Milan Toplica i Zoraida (Budim 1828) od Jovana Sterije Popovia, Pregled bitke kosovopoljske i junakog djela Obilia od Vasilija Subo a (1840), Istorino-kri esko opisanie bitke kosovopoljske (N. Sad 1847) od ora Male a, i dr. Da je Njego itao, na primjer, Tragediju Obili Sarajlijinu, moe se zakljui i po nekim Njegoevim s hovima koje je
B. N. Pu lov, op. cit., 70. - U nekijem pjesmama Sarajlijine zbirke, kako primjeuje Pu lov, op. cit., 72, ne radi se samo o reminiscencijama na kosovski boj, ve o razvijenijim sieima. 28 J. Steji, Sabor is ne i nauke, Beograd 1832, 179-190. 29 B. N. Pu lov, op. cit., 76. I Pu lov prihvata, poli kim konceptom nametnu , stav da su Crnogorci gledali na Obilia kao na duhovnog pretka, te da su uspostavili vezu izmeu svoje borbe i kosovskog boja. Meu m, Pu lov je doao do saznanja da je taj odnos prema Obiliu poprimio opipljiv izraz u XIX vijeku jer crnogorskijem pjevaima 30- h godina toga vijeka jo nijesu bili pozna klasini siei kosovskog ciklusa (op. cit., 75). - S. Ma , Na narodni ep i na s h, N. Sad 1964, 108, veli da je pjesma sremska (ili baka), prepevana od pevaa jekavca, koji je mogao bi i Crnogorac. 30 S. Ma , Poreklo., 118.
27

Dr Danilo Radojevi: O POJAVI LIKA MILOA OBILIA KAO MITSKOG JUNAKA U SVIJESTI CRNOGORACA

89

on preuzeo iz toga djela, kao to je s h: Trn u zdravu zabadate mi nogu (Tragedija Obili, s h 82), a kod Njegoa taj s h ima samo drukiju ritmiku: Trn u zdravu nogu zabadate (GV, s h 871). Milu novi je, kao i drugi koji su se tom temom bavili, uzeo grau iz legende koja je irena i bila, preko Orbinijeva djela, prisutna u literaturi, a, da bi pos gao prijemivost, unio je i vie s hova iz epskih pjesama.31 Moe se pretpostavi da ni Njegoa, kada je docnije uzrio kao pjesnik, nije zadovoljila ta slaba Sarajlijina drama, pa u Posve Lue mikrokozma postavlja zadatak svojemu bivemu vaspitau da opjeva srpske junake i feudalce, meu kojima i Obilia: da postavi u plamtee vrste / (.) Obilia, ora i Duana.32 Oigledno je da je Njego itao Miloijadu, spjev u rimovanom desetercu Jevta Popovia, to se moe zakljui po jednom broju s hova, sintagma i poreenja koje srijeemo i u Njegoevom djelu. Popovi, na primjer, kae: Pade Milo. srea njim nestade, a Njego: Pade Milo, udo vitezovah (GV, s h 237); ili, za Miloa veli Jevto Popovi da, dok prilazi sultanu s namjerom da ga ubije, - sija kao sunce, a kod Njegoa se takoe javlja svjetlost - zasja sveta Miloeva pravda (GV, s. 254); kad opisuje stanje uesnika bitke, Popovi veli da im se srce nadima; Njego koris istu predstavu kada opisuje Miloevo prilaenje sultanu: stranom milju prsi nadu jeh (GV, s. 243). Popovi uznosi Miloa, da je ravan ljetnjoj munji; Njego se koris is m poreenjem i za Miloa veli da je grom stravini te krune razdraba (GV, s. 227). Kad ginu Turci, Popovi veli da gine zloa, a Njego naziva Turke kugom koja je pola svijeta svojom zloom otrovala (GV, s. 51). Popovi slika Miloa u borbenom zamahu kako maem put nov sebi kri; Njego daje mirnu sliku Miloevog dolaska, koji gordo iae. / kroz divljane tmue azijatske (GV, s. 243). I Miloev prilazak sultanu, scenski barokiziran, u istom je domenu shvatanja vitetva kod Jevta Popovia i Njegoa. Popovi kae: Milo uprav Amuratu stupa, a Njego dva puta ponavlja is s h kojim eli sugerira najviu hrabrost: ka malo pred to gordo iae (GV, s. 245). Ili, Popovi kae: Turin i Srb nikad jedno tjelo, a Njego skoro is s h ponavlja: Srb i Turin ne slau se nigda (GV, s. 1830). J. Popovi pie da Obili svoj no omrsi turskom krvlju; Njego govori da Vuk Mandui nakon bitke igra kolo sa momau izmaenom mrskom krvlju turskih zlica (M, III, 385-86), a u Svobodijadi veli da Crnogorske bistre arke / sa svakoga kraja Turcma / travnu boju njinu mnogu / u crveno omas e (Svob. V 492-95). Jevto Popovi je, uz pomenu spjev Miloijada, tampao (1828) graki prikaz lika Miloa Obilia, koji je bio izradio 1826. godine S. Orban, a izdao Josip Milovuk. Nakon s lizacije (zamjene an ke kacige kapom, te dje31 32

V. Nedi: Sima Milu novi Sarajlija, Beograd 1959, 92. Njego, Posveta LM, s h 194.

90

Crnogorski anali, br. 1/2013

liminog sputanja glave i pogleda idealiziranog Obilia), Njego je dao da se ta predstava lika Miloeva metne na crnogorsku medalju za hrabrost koja je dobila naziv - medalja Milo Obili.33 Da bi se potvrdila prisutnost u caja J. Popovia na Njegoa, potrebno je pomenu da je on bio pretplaen na Popovievu knjigu Sveslavije (Budim 1831), ija je trea sveska posveena Milou Obiliu, Jug Bogdanu i njegovim sinovima.34 S. Markovi tedimlija (pod pseud. Ljubica Klani) je utvrdio da je nepozna medaljar uradio lik Miloa Obilia na crnogorskoj medalji za hrabrost, prema pomenutom portretu (grakom prikazu) koji je J. Popovi tampao uz svoju Miloijadu; to je potvreno s vie detalja, kao to je maska (grifon) na lijevom ramenu Obilia. Osim toga, autor medalje dodao je i preko desnog ramena, simetrino lijevom, tri kaia, ega na slici-predloku nema jer je to rame bilo zaklonjeno kacigom.35 Njego je pred smrt radio, dok je boravio u Italiji na lijeenju, na izradi plakete o legendarnom atentatu Obilievom. O sak te plakete vjerovatno je vidio J. P. Kovaljevski, pa je mislio da se radi o modelu za spomenik koji je navodno h o Njego podii. S. Markovi tedimlija zakljuuje da je Njego predstavu na plake radio po uzoru na neki crte iz neke srpske publikacije onoga vremena.36 Njegoev nasljednik, knjaz Danilo I, nakon crnogorsko-turskog rata, 1852-53, uveo je novi orden, Za nezavisnost Crne Gore, kojim su odlikovani heroji toga rata. Meu m, knjaz Nikola I Petrovi vra o je Njegoev orden, pa
Njego je odluio, u drugoj polovini 1839. godine, da skuje medalju da bi odlikovao istaknute crnogorske ratnike; tu prvu medalju opisao je kapetan Orekovi, da na njenom licu pie - Crna Gora, a na naliju - Za hrabrost i vjeru. Orekovi kae da ih je salio jedan Crnogorac, te da su grube i bez sjaja. Drugu crnogorsku medalju za hrabrost ustanovio je Njego 1841. g. (na licu: crnogorski dvoglavi orao sa ezlom, jabukom i krstom u kandama; na naliju: dva ukrtena maa, krst i deviza - Vjera - Sloboda - Za hrabrost). Njego je rijeio da promijeni likovni sadraj medalje, dok je boravio u Beu prilikom tampanja Gorskog vijenca, krajem 1846, pa je dao da se izradi zlatna medalja Milo Obili (na licu: predstava Miloa Obilia; na naliju: Vjera - Sloboda - Za hrabrost - Ce nje 1847. 34 U spisku prenumeranata stoji: Crna Gora: Njegovo visokorodije gospodin Radivoj Petrovi, vladatelj Crne Gore. Blagorodni i vosokoueni gospodin Simo Milu novi, spisatelj Serbijanke i p. narod, sekretar (Svesve je, 1, Budim 1831, predzadnja nepaginirana strana). Vjerovatno je S. Milu novi, kao sekretar, izvrio pretplaivanje i Njegoa na knjigu svoga poznanika. Milu novievo ime nalazimo meu prenumeran ma i uz Miloijadu Popovievu. 35 Lj. Klani (S. Markovi tedimlija), Njegoeva medalja, Glasnik Etnografskog muzeja, Ce nje 1963, 291. - Uz spjev Miloijada J. Popovi je objavio i oglas o prodaji obraza jednog broja junaka, slavni Srbalja, medu kojima se nalaze Albanac D. Kastriot, Hrvat N. ubi i dr. (J. Popovi, op. cit., prva nepaginirana str. dodatka). 36 Lj. Klani (S. Markovi tedimlija), op. cit., 300.
33

Dr Danilo Radojevi: O POJAVI LIKA MILOA OBILIA KAO MITSKOG JUNAKA U SVIJESTI CRNOGORACA

91

je u crnogorsko-turskom ratu, 1862. godine, koji je bio posebno krvav i ispunjen mnogim primjerima bezmjernog patrio zma i herojstva - odlikovao vie boraca medaljom Milo Obili,37 a u ratu 1876-78. postojalo je pravilo da se na svaku crnogorsku etu dodijele po dvije pomenute medalje, sa imenom i predstavom idealiziranog lika Miloa Obilia,38 koje je vladar lino predavao, to je pobuivalo osobit interes. Postavlja se pitanje, zato Njego forsira kao simbol junatva - Miloa Obilia, kada je u svojim djelima izgradio likove uzori h crnogorskih junaka (Ivana Crnojevia, Baja Pivljanina, Vuka Miunovia, Vuka Manduia, Nikca od Rovina, i dr.). Ve kao dvadesetdvogodinjak, Njego je u Svobodijadi, dugom osmerakom spjevu, doveo u vezu navodni podvig Nikca od Rovina i njegovih drugova, s mitom o Obiliu.39 Opisujui crnogorsko-turski rat iz 1756. godine, on za Nikca veli da e mu djela slavit / Crne Gore predjel vjeno, te da je poao su etrdest biranijeh / vitezovah od plemenah da ubije komandanta turskih trupa Ahmeta, ehaju bosanskog vezira.40 Ove Njego uporeuje podvig Nikev, i njegovih drugova, sa grkim junacima sa Termopila; po ovom Njegoevom opisu, Tomanovi (Nikac od Rovina) uinio je varku, priao je od Nikia turskoj vojsci, predstavio je svoje drugove kao obane iz Drobnjaka koji bi eljeli pomoi turskoj vojsci, i traio da ih odvedu pai da mu poljube skute i papue; kad su dovedeni pred ator, svi su odjednom pucali i ubili ehaju (u ovoj slici je dat crnogorski obiaj muketanja). Njego u Svobodijadi daje, dakle, atentat kao kolek vni in: ne ubija ehaju Ahmeta samo Nikac, ve to ini zajedno s etrdeset drugova, pa svakome sudioniku toga dogaaja dolazi u jeanje ono to je uradio Milo Obili: Tu svakome drugu doe / na um drsko Oblia / i kosovsko strano djelo, / pa etrdest deferdarah / hitro bre upalie / na ehaju silna pau.41 I poginule Nikeve drugove naziva braom Miloa Obilia, po junatvu: Dvadeset i pet vitezovah, / Obilia brae prave, / kod atora painoga / pogiboe i padoe.42 I u drami epan Mali, u narodnom kolu, Njego ponavlja istu legendu o podvigu Nikca od Rovina i njegovih etrdeset drugova, takoe kao kolek vni in: Strana misa Obilia tri vojvode opi tada; / su etrdest drugah pou poklonit se volji pae, / sa vatrom mu poklon ine i ubiju pau mlada.
M. Jovievi, Crnogorska odlikovanja, Ce nje 1982, 27. Ibid. 39 P. P. Njego, Svobodijada, V pjevanje. 40 Kod Njegoa, kao i u narodnoj pjesmi, ne pominje se Ahmet, ve se njegova tula (ehaja) uzima kao ime. 41 Svobodijada, V, 410-15. 42 Op. cit., V, 441-44.
38 37

92

Crnogorski anali, br. 1/2013

/ Tomanovi s etrnaest iz okola zdrav ispade.43 Ove Njego ne daje, kao u Svobodijadi, da je svih etrdeset Nikevih drugova obuzeto jeanjem na Obilia, ve samo tri vojvode, isto kao i u deseterakoj pjesmi Sinovi Obilia, koju je Njego publikovao.44 Njego je stvorio simbol crnogorskog junaka u liku Nikca od Rovina, ponavljajui mitologiziranog Miloa Obilia. U Primjetbama uz zbirku epskih pjesama Ogledalo srpsko (1845), koju V. Karadi pominje i pod naslovom Ogledalo gorsko, Njego je zapisao da je Nikac najslavniji vitez crnogorski.45 Postoji ouvano jeanje, nesigurne auten nos , da je Njego h o ustanovi medalju za hrabrost s likom Nikca od Rovina, ali da su se tome, navodno, uspro vili neki senatori koji su smatrali da to ne bi trebao bi Nikac, iz ega bi se mogao izves zakljuak da je postojala ideja o potrebi stvaranja nadcrnogorskog primjera junatva.46 Ta je anegdota nastala da bi posluila kao jedna od potvrda o navodnom optem prisustvu kosovskog mita medu Crnogorcima, a i zato da se sugerira da je Njego samo realizirao elju iz naroda. Osobi crnogorski junak, Nikac od Rovina, plod je Njegoevog pjesnikog rada. U deseterakoj pjesmi Sinovi Obilia, Nikac, kao i Obili, ide sa dva druga, ali uz pratnju jo etrdeset junaka (zanimljivo je da Njego uzima zaokruenu, biblijsku, brojku 40), da bi, na prijevaru (pod izgovorom da se predaju), ubio turskog komandanta, ehaju (pomonika bosanskog vezira), pod atorom. Na poetku pjesme govori se o legendarnom Miloevom podvigu kao uzoru: jedan od junaka (Stanko iz sela Predia) opominje svoje pobra me (Nikca od Rovina i Toma utkovia) da su se jednom, u Dobro , hvalili da nijesu gori junaci od kosovskih, da e, kada turska vojska udari na Crnu Goru, uinje - to i Milo su dva pobra ma, / na Kosovu te cara ubie / i besmrtno ime zadobie. Vrlo smiljeno, Njego forsira sliku o repriznom postupku crnogorskih boraca, koji rade po emi legende o kosovskom dogaaju, pa tako ostaje u drugome planu opis tekog crnogorsko-turskog rata iz 1756. godine. Postavlja se pitanje - to je Njego pripisao atentat Nikcu Tomanoviu i njegovim drugovima? Moe se pretpostavi da je to uinio da bi zaklonio zasluge guvernadurske porodice Radonji, koju je i prognao iz Crne Gore, kao nosioca, u odreenijem fazama, druge poli ke struje. Ovakav zakljuak je mogu i zbog toga jer poP. P. Njego, epan Mali, III, 772-74, 777. Ogledalo srpsko (Njegoev naziv: Ogledalo gorsko), XVIII. 45 Op. cit., 480. 46 M. A. Vujai, Znameni crnogorski i hercegovaki junaci, I, Ce nje 1951, 101. - Anegdotu je zabiljeio M. Pavievi; ona moe bi i izraz tendencije da se ugrozi ugled crnogorske dinas je Petrovi, u ondanjoj poli koj konjunkturi, tj. da je mit o Obiliu forsiran u Crnoj Gori od glavarskog sloja, a ne Njegoa. I takvu prednost trebalo je rui .
44 43

Dr Danilo Radojevi: O POJAVI LIKA MILOA OBILIA KAO MITSKOG JUNAKA U SVIJESTI CRNOGORACA

93

stoji zabiljeka koja je bez sumnje inspirisana od guvernadura Radonjia,47 u kojoj se govori o pobjedi Crnogoraca, ali i da je guvernadur pogubio turskog komandanta (ehaju). U vrijeme turske invazije, mitropolit Vasilije bio se povukao u Senjsku Rijeku, a mitropolit Sava Petrovi inae nije sudjelovao u borbama. O ueu guvernadura Radonjia u bitki, osim pomenutog zapisa, postoji i diploma koju je potpisao mitr. Sava, 20. VIII 1770, sainjena na zboru svih glavara i starjeinstva otaastva arnogorskago, kojom se potvruje, izmeu ostalijeh zasluga familije Radonji, da je guvernadur Stanislav pokazao hrabrost u bitki od 25. XI 1756. godine (. hrabrost i znamenitoie muestvo pokazanie im pri razbi turske voiske na Bielih Polanah 1756-go goda).48 Potrebno je istai razlike u obradi i tendenciji koje nalazimo u deseterakoj pjesmi Boj na Onogotu.,49 iji je autor Petar Prvi, i pjesme Sinovi Obilia od Njegoa. U pjesmi Boj na Onogotu izraena je odlunost glavara da, na uniavajuu prijetnju bosanskog vezira, daju dostojanstven oruani otpor (I zakletvu stranu uinie / da mu nigda nita da nee/ do studena bijela kamena, / nako iva ognja iz puakah). Bitka je po ovoj pjesmi mitropolita Petra Prvog trajala petnaest dana, pa je Crnogorcima nestalo municije jer su Mleii prijeili da se prenese preko njihove teritorije. Turci su prodrli na evo, e su ostali tri neelje; tada je iz Crnogorskog Primorja jedan prijatelj uspio da donese nekoliko hiljada eka, pa su Crnogorci udarili na tursku
Istorija Crne Gore, III, 1, Titograd 1975, 344. - Bosanski vezir koji je upu o vojsku i svojega zamjenika na Crnogorce, bio je Sopasalan amil paa, koji je ostao poznat po uvoenju nameta i globe u Bosni, pa je pro v sebe izazvao najuglednije ljude, optuen je u Carigradu za nasilje i svrgnut (Safvet beg Bagai-Redepai, Kratka uputa u prolost Bosne i Hercegovine, Sarajevo 1900, 104). 48 R. J. Dragievi, Guvernaduri u Crnoj Gori (1717-1830), Ce nje 1940, 17-19, navodi po V. oreviu, Ispisi iz bekih dravnih arhiva., Beograd 1913, 6-8. - Diploma, kojom se insis ra na svjetovnoj vlas guvernadura, bila je direktno uperena pro vu epana (R. J. Dragievi, op. cit., 20), inae bi se postavilo pitanje njene auten nos . 49 Ova pjesma znamenitog crnogorskog mitropolita Petra I tampana je pod razlii jem naslovima. Prvo je, kako saznajemo iz napomene V. Karadia, zapisao, pod naslovom Boj na Onogotu 1756. godine, zajedno s drugijem mitropolitovijem pjesmama, Petar Markovi: Pjesme koje je gradio crnogorski vladika Petar I, a meni ih napisane donio iz Crne Gore 1828. godine i u Kragujevcu predao P. Markovi. Ovo zato biljeim da se zna da je ono to su ove pjesme u Pjevaniji Sime Milu novia i u Gorskom ogledalu, drukije, dodavao S. Milu novi (Iz neobjavljenih rukopisa Vuka Stefanovia Karadia, IV, 221). Pjesmu Petra I tampao je S. Milu novi Sarajlija u Istoriji Crne Gore, Beograd 1835, 85-90. Slijedee godine objavljena je, pod naslovom Boj Crnogoracah s Turcima, koi se dogodio 1756. god. noemvr. 25, u crnogorskom kalendaru Grlica, za 1836. g., 86-91. - Njego je ovu pjesmu svojega strica unio u zbornik Ogledalo srpsko, XIX, pod gnominim naslovom Stan polako, Rogoje! Mnogo je oboje. 1750. god.
47

94

Crnogorski anali, br. 1/2013

vojsku i prognali je do blizu Nikia, e je ranjen turski komandant, pa su ga njegovi vojnici unijeli u grad (Tu ehaju rane dopadoe / u bijelu Onogotu gradu). Pjesma se zavrava ironijom, da e ehaja podnije izvjetaj svojemu veziru, kako mu je bilo putovanje / za evojke u Karadagliju. Kao to se vidi, razlike su su nske; dok je Njegoeva pjesma posveana velianju, kroz usporedbu s Miloem, navodnog podviga Nikca od Rovina i njegovih drugova, u pjesmi Petra Prvog srijeemo iroki epsko-realis ki opis crnogorsko-turskog rata, vane detalje o nestaici municije i njenom dostavljanju; posebno je znaajno da mitropolit Petar Prvi ne pominje Nikca i njegove drugove, ni ih dovodi u vezu s primjerom Miloa Obilia; osim toga, Petar Prvi kae da je turski komandant (ehaja) samo ranjen i da ga je njegova vojska unijela u grad. Zanimljivo je da je u Istoriji Crne Gore50 istaknuto da je ta pjesma sauvala (je) vjerodostojnu istorijsku is nu, ali nije navedeno da je njen autor mitr. Petar I, ve je tre rana kao narodna pjesma. Iako se iz ove pjesme jasno moe vie razlika izmeu shvatanja poetske funkcije epike Petra I i Njegoa, te njihov nejednak odnos prema istorijskoj is ni, do sada nije izvoena paralela izmeu ove dvije pjesme; moe se pretpostavi da taj odnos u literaturi nije tre ran da ne bi postala jasna Njegoeva namjera, da je h o da kreira za savremeni auditorij legendu o obilievskom podvigu crnogorskih boraca, koja je, zahvaljujui rastuoj romanarskoj klimi, te Njegoevom autoritetu, pomjerila istorijsku is nu koju je ostavio u svojoj pjesmi njegov stric Petar I. Treba napomenu kako se krivo predstavljaju neke od Njegoevih mo vacija, kao i smisao nekih pjesnikih slika. Tako u pjesmi Zarobljen Crnogorac od vile, on vidi da se vijenac slave osuio, al su dva tri porasli cvijeta / iz prosute krvi Crnogorstva. Osim toga, Njego tu govori kako ga srijee i vodi u raj bogom posestrima, / od Lovena Crnogorstva vila, koju treba iden kova kao crnogorsku boginju rata. To je Njegoeva pjesnika simbolika koju je preuzeo iz an ke literature. Razumije se, ove nije prihvatljiva tvrdnja da je Crnogorstva vila personikacija kosovske misli.51 S. I. Kastrapeli tvrdi da je Njegoevo najranije vaspitanje, kod uitelja J. Tropovia u Toploj, i svojega strica mitr. Petra I, bilo na istoj liniji kosovske tradicije.52 Meu m, Kastrapeli je na taj nain prenio u vrijeme Njegoeve mlados ono stanje svijes koje se poelo formira tek kod docnijih generacija Crnogoraca, dobrijem dijelom na temelju samoga Njegoevog literarno-propagandnog djela i nakon to je on uveo zlatnu medalju Milo Obi50 51

Istorija Crne Gore, III, 1, 345. S jepo I. Kastrapeli, Kosovska misao, Glasnik Etnografskog muzeja, III, Ce nje Op. cit., 328.

1963, 330.
52

Dr Danilo Radojevi: O POJAVI LIKA MILOA OBILIA KAO MITSKOG JUNAKA U SVIJESTI CRNOGORACA

95

li. Inae, iz analize izvora jasno izlazi da su Crnogorci bili zaokupljeni svojom borbom za opstanak, konkretnim njenim oblicima, te svijeu o podvizima i patnjama svojih predaka.53 Poto su borbe bile veoma este, stariji primjeri herojstva su zaklanjani u scima iz novijih bitaka, svjeina savremenih primjera snanije je odzvanjala u svijes ma onih koji su se pripremali da stupe u nove borbe. Tek nastankom agitacionog Njegoevog djela, koje je prije svega bilo poziv drugijem narodima na otrzanje od sviklos na ropstvo ili vazalstvo, te uvoenjem pomenute medalje, stvoreni su uslovi da se Milo Obili pone prihvata kao op indeks junatva. To se najbolje moe sagleda u Gorskom vijencu, e je, ako na to djelo ne gledamo samo kao na umjetniki izliv, anahrono predstavljen Milo Obili kao idol i uzor Crnogorcima s poetka XVIII vijeka, sto pedeset godina prije stvarnog roman arskog utemeljenja njegova lika. U skladu s poli kim programom, izraenim u Naertaniju (1844), Jovan Cviji je dao, u sklopu cijele netane slike, i tendencioznu karakteris ku Crnogoraca, kao plemenskih ljudi, neracionalno obuze h mitom o kosovskoj tragediji i Milou Obiliu. Cviji je na Njegoevim pjesnikim slikama utemeljio nauni sud o shvatanju kod Crnogoraca Miloa Obilia, tre rajui Njegoeve metafore kao objek vne injenice: plemenska slava i ast i nacionalna misao ili Vera Obilia (.). Crnogorci su ispunjeni Verom Obilia (.). Ima krajeva u kojima ak oseaju i rane kosovskih junaka (.). Svi Crnogorci stare Crne Gore smatraju Miloa Obilia kao svoga duhovnog pretka, i ne samo da misle o njemu i da mu se dive ve ga i sanjaju. Kad su inili junaka dela, razmiljali su i prepirali se da li bi Obili tako uradio i da li su se pribliili Obiliu.54 Po toj netanoj, ak i kominoj Cvijievoj interpretaciji, pjesnikopropagandnih slika iz Njegoevog Gorskog vijenca, - svijest o Obiliu je kod Crnogoraca vjeito trajala, postala je genetsko obiljeje; preciznije reeno, iz takvoga objanjenja izlazi da su Crnogorci uvijek znali za Obilia, dakle, od kosovske bitke, sugerira nam Cviji, snijevali ga i njime se kleli, da su stalno plakali i tugovali zbog toga to su Turci pobijedili na Kosovu, pa kad tako uporno tuguju i plau, onda je to i najvia potvrdao njihovom srpskom etnikom porijeklu. Tako je J. Cviji h o uhva t Crnogorce u mreu tzv. kosovskog mita i Obilia, raunajui da se nee brani od herojskih suza, da e njihovoj suje starijeh boraca za slobodu - laska tuga za Kosovom, to
B. N. Pu lov, op. cit., 13, tano primjeuje da su junaci crnogorskih pjesama sluili (su) za ugled, na njihovim primjerima vaspitavala su se pokoljenja Crnogoraca, e ki kodeks se shvatao kao ideal ivotnog kodeksa, te da su junaci pruali realno osjeanje istorijskog znaaja skoranjih djela i podviga i kon nuiteta izmeu pokoljenja. 54 J. Cviji, Balkansko poluostrvo, Beograd 1966.
53

96

Crnogorski anali, br. 1/2013

podrazumijeva i znaenje osvetnikog amaneta. Cviji smatra da taj oblik svijes , koja je suena, odvojena od stvarne borbene mo vacije naroda i svedene na nivo naivne prie - moe odgovara Crnogorcima, jer je na njih gledao kao na plemenske ljude, rudimentarne svijes , smiljeno zanemarujui sve one elemente koji bi dali objek vniju sliku njihove duboke kulturne tradicije, specinog istorijskog puta, kultova i td. Konkretne poli ke i knjievno-propagandne okolnos iz druge polovine XIX vijeka, u Crnoj Gori i kod jednog dijela jugoslavenskih naroda, pomogle su da se pripremi tlo za vericiranje takve naune rekonstrukcije, kakvu predstavlja uproena i karikaturalna Cvijieva slika Crnogoraca. Poto svoja obrazloenja o prisutnos tzv. kosovskog mita kod Crnogoraca - mnogi autori zasnivaju, bez nune naune sumnje i provjere, na Njegoevom Gorskom vijencu, a ve je reeno da on u svoje pjesniko djelo te elemente nije prenio iz crnogorskog duhovnog ivota i shvatanja svijeta, ve su ta mjesta plod Njegoeve literarno-poli ke strategije, - tu treba i poe s tumaenjem korijena idejno-tematskih znaenja toga najpopularnijeg Njegoevog djela. Ovo je znaajno i radi blieg razumijevanja Cvijieve netane slike, koja polazi od poetskog iskaza iz Gorskog vijenca, pa poto pledira na naunost, dobija teinu vulgarnog i grotesknog iskrivljavanja duhovnog bia i mentaliteta cijelog jednog naroda. Njego je, kako emo docnije vie , dao svoju interpretaciju herojskog zanosa, iz kojega rezul ra spremnost na rtvu za op cilj. Ta, u cjelini netana, predstava da je mit o Obiliu veoma star i sveprisutan kod Crnogoraca, da je, prema tome, jedan od glavnih kons tuenasa crnogorskih e kih postulata i psiholoke kons tucije, u novije vrijeme se, esto, u raznim interpretacijama prihvata, ne postavlja se pitanje rekonstrukcije istorije nastanka mita o Obiliu, te kakvu je transformaciju doivio u Njegoevom pjesnikom djelu. Tako, na primjer, Ivo Andri, govorei o Njegoevom djelu, s lski preoblikuje Cvijia: Kao u najdrevnijim legendama, koje su uvijek i najvea ljudska stvarnost, svako je na sebi lino osjeao istorijsku kletvu koja je lafe pretvarala u ratare ostavivi mu (sic!) stranu misao Obilia da tako ive raspe izmeu svoje ratnike rainske stvarnos i viteke Obilieve misli.55 Andri, dakle, preuzima gotovu Cvijievu emu da bi pokazao crnogorsku odanost tome mitu, ali pravi i jo jednu krupnu omaku, kada kae da su ratari raspe izmeu rainske stvarnos i viteke Obilieve misli; jer, Njegoevi junaci, a tako je bilo i u stvarnos , slobodni su borci, a ne raja; meu m, Andri pokuava da kolebanje oko poetka tzv. istrage poturica u Gorskom vijencu, to u djelu ima umjetniku, kompoziciono-dramsku funk55

I. Andri, Njego kao tragini junak kosovskog mita, Beograd 1935.

Dr Danilo Radojevi: O POJAVI LIKA MILOA OBILIA KAO MITSKOG JUNAKA U SVIJESTI CRNOGORACA

97

ciju, - objasni kao raspetost rainsku. On preuzima, i s lski poboljava, roman arsko-propagandno tumaenje Njegoevih s hova to se ne ke u lance veza . , koji se stvarno odnose na preseljavanja dijela crnogorskog stanovnitva iz Zetske ravnice, od stare prijestonice abljaka, e je bilo teko dava otpor Turcima - u planinske dijelove zemlje, - pa govori da je svet koji je izbegao u njena brda, pri emu misli na tadanje navodno preseljavanje Srba u Crnu Goru - bio kvintesenca kosovske misterije, te da je taj mit dobio genetska svojstva. Autori koji ak i u istoriograji ponavljaju tezu o navodnom preseljavanju iz Rake, uvijek tvrde da je preprtljalo plemstvo, izuzima se potinjeni sloj (sebri, meropsi i otroci); oni ne primjeuju pri tom, da ve ta tvrdnja ukazuje na roman arsku provenijenciju prie. Pomenute Cvijieve formulacije, poto je neosporavani autoritet, tre raju se aksiomatski pa su uneene i u univerzitetske udbenike.56 I u jednoj, nedavno objavljenoj knjizi, autora Vukaina Peia, srijeemo is odnos, preuzimanje eme koju je kroz poetsku sliku postavio Njego u Gorskom vijencu, a Cviji je preveo na jezik egzaktne nauke. Tu je sumirana ista teza: da je Miloa Obilia izvajala narodna tradicija kroz narodnu poeziju, da je u crnogorskoj epskoj poeziji prikazan kao vrhovni simbol junatva, da su se Crnogorci poistovjeivali s jem junakom, te da je zbog toga ustanovljena crnogorska medalja Milo Obili.57 Pei nije koris o naune radnje iz kojih bi saznao da u Crnoj Gori nije zabiljeena ni jedna epska pjesma o Milou Obiliu jer ih nije ni bilo,58 kao to nije izuio zato se, pod kakvijem u cajem i u kakvoj atmosferi, Njego odluuje da adap ra sopstvenom poli kom i umjetnikom konceptu mit o Obiliu, te da dadne drugi sadraj crnogorskoj
V. S. Erlich, U drutvu s ovjekom., Zagreb 1978, 90. i dalje. V. Pei, Patrijarhalni moral Crnogoraca, Titograd 1986, 82-83, 150. 58 B. N. Pu lov, op. cit., 70, veli da od kosovskih pjesama iz zbirke V. Karadia nijedna nije zapisana u Crnoj Gori. Istraivai srpskog epa nijesu pronali kosovskih pjesama ni u zbirci S. Milu novia, a reminiscencije koje nalazimo, plod su Milu novievih intervencija. - U nekijem sluajevima pogrjeno se dovode u vezu i likovi i toponimi sa kosovskim pjesmama i Kosovom. Takav je sluaj s pjesmom eravica Vido (S. Milu novi, Pjevanija cernogorska i hercegovaka, Lajpcig 1837, br. 120), jer se tu radi o Kosovom Lugu, u Bjelopavliima u Crnoj Gori, a ne o Kosovu. Milu novi je dao napomenu da je pjesmu zapisao od Blagote Bjelopavlia; u pjesmi je, zbog duine s ha, izostavljen drugi dio toponima - Lug: e ga piju na vrh Kosovoga, A kad bili na sred Kosovoga, i dr. I sie pjesme ne izaziva asocijaciju na Miloa Obilia, izuzev to se prijatelj Vida eravice, s kojim samo pije vino, zove Milo Voinov. Turci progone Vida eravicu pa ga, poto mu konj iai nogu, uhvate, ali on uspijeva malijem pukama ubi dvojicu; poto su ga predali veziru, Vido mu obeava pare, ali pod pri skom Turaka ipak treba da bude pogubljen; meu m, Vido bjei i uspijeva da iza sebe bai ordu koja pogodi vezira i ubije ga.
57 56

98

Crnogorski anali, br. 1/2013

medalji za hrabrost, uvodei lik Obilia. Polazei od Njegoevih s hova u kojima su pomenu an ki junaci Leonid i Scevola (ta Leonid oe i Scevola / kad Obili stane na poprite), Pei automatski izvodi zakljuak da je Obili kod starih Crnogoraca znaio to i pomenu junaci za Grke i Rimljane. Razumije se, situacija iz druge polovine XIX vijeka ne moe se projektova u prolost, pa stari Crnogorci koji slave Obilia mogu bi , jednijem dijelom, samo oni poslije Njegoa. Moe se opravdano pretpostavi da je irenju netane konstatacije o opsjednutos Crnogoraca mitom o Kosovu, iako je ve tada bila razvijena propaganda, doprinio Lj. Nenadovi koji u veoma itanom djelu O Crnogorcima kae da Crnogorci i danas (tj. 1878-79. primj. D. R.) vie pevaju kosovske nego domae pesme.59 Ova knjiga je pisana u ratnim godinama, emo vno i uzburkano, pa je razumljivo odsustvo snanijeg kri kog suda. Stanko Perunovi je, mnogo docnije, pisao da se nie nije kosovska tragedija bolje ouvala, da se nie nije vie pjevalo i prialo i oduevljavalo kosovskim junacima nego u Crnoj Gori.60 Perunovi izvodi eljeni zakljuak, kao i vie drugih autora, interpre rajui Njegoeve s hove, pa kae da Crnogorce toliko te kosovske rane da ne vole ni da se pominje Kosovo; u stvari, on tu prepriava s hove iz Gorskog vijenca koje izgovara Vuk Miunovi (to pominje Kosovo, Miloa? / Svi smo na njem sreu izgubili). Ovim metaforinim izrazima Njego sugerira opsjednutost borbom, ali ta visokoemo vna slika ne moe bi karakteris ka stvarnog stanja svijes crnogorskog naroda, ne samo u vrijeme kada se navodno dogaa radnja Gorskog vijenca, ve ni nakon njegovog objavljivanja, sto pedeset godina docnije. Perunovi pominje da je Njego uveo medalju Milo Obili, ali ne govori o njenom u caju na popularizaciju mita. On, meu m, kae da, ako se nee u Crnoj Gori ozida vojni stan, da se to mjesto nazove Obilia poljana, a stvarno je to uinjeno jednom, kada je kralj Nikola tako nazvao prostor na Ce njskom Polju, e su organizirane vojne vjebe, od 1866, a za m podignut vojni stan 1896. godine;61 naziv toga lokaliteta, dat u propagandne svrhe, imao je velikog udjela u irenju mita o Obiliu. Zanimljivo je opazi da Perunovi, suprotno od Cvijia, veli da se ju-

Lj. P. Nenadovi, O Crnogorcima, Beograd 1929, 29. Nenadovi kae da Crnogorci ne govore mnogo o Kraljeviu Marku. On im nije tako mio kao Milo Obili (227); meu m, on ne govori o tome kada je izvrena zamjena h paradigma junatva. 60 S. Perunovi, Kako je Njego okarakterisao dva najslavnija heroja nae nacije: Miloa Obilia i Karaora, Ratnik, 1939, 149. 61 D. Mar novi, U. Mar novi, Ce nje - spomenici arhitekture, Ce nje 1980, 7980.

59

Dr Danilo Radojevi: O POJAVI LIKA MILOA OBILIA KAO MITSKOG JUNAKA U SVIJESTI CRNOGORACA

99

naci Njegoevog Gorskog vijenca kunu Obiliem,62 koji je u djelu dat kao nadzemaljsko bie, zmaj, polubog od koga bljete oi, koji vlada duhovima. Todor Bakovi je koris o is metod, prevodei Cvijieve poli zirane konstatacije na jezik psihijatrije, pa kae da izgubljena kosovska bitka ima posebni znaaj u patogenezi crnogorske depresivnos , ma da su Crnogorci usvojili bitku dosta dugo poslije nje i na njoj izgradili kosovski kult. Kao to se vidi, T. Bakovi zakljuuje da su Crnogorci tvorci kosovskog kulta jer, navodno, nijesu imali, pri gubljenju svoje samostalne drave, - veliku bitku koja bi se pam la. Bakovi gubi iz vida da su Crnogorci, u vrijeme Balia i Crnojevia, imali niz bitaka, i da je crnogorski vladar Bala II poginuo pred svojom vojskom (1385), u bitki na Saurskom Polju kod Berata, u Albaniji, ali slavljenje poraza ne moe bi u skladu s postula ma crnogorske e ke. udno je da Bakovi tvrdi, ne tragajui za potvrdama, da se kosovski mit snano manifestuje kroz crnogorski folklor, etos, umjetnost i kompletan ivot.63 Osim toga, korijene depresivnos (a veliko je pitanje, o emu ove ne moemo govori , da li, tako izazvana, psihika stanja pojedinaca mogu egzis ra kao dominantna narodna karakteris ka), - valjalo bi, eventualno, potrai u dubinama vlas te crnogorske povijes , u kojoj e se nai mnogo zaludnih pobjeda i izgubljenih bitaka, plijenjenja, paljevina i odvoenja u ropstvo, kao i onijeh bojeva koji su voeni bez nade na pobjedu. Dockan impu rano, kroz propagandu ireno tek od kraja prve polovine XIX vijeka, - jeanje na tuu bitku, kako sam Bakovi pie, ne moe posta osnova za stvaranje takvih sudbonosnih psihikih osobina jednog naroda. Karakteris ne su rijei mitropolita Vasilija o dubini borbenog op mizma i samopouzdanja Crnogoraca; govorei o mo vaciji Balinoj to nije odveo vojsku u boj na Maricu, zakljuuje da malo gdje Srblji bitku dobie bez Crnogoraca i Brana.64 Njego je prihva o legendarne detalje o Obiliu iz roman arske istorije i literature, pa ih je, ugraujui ih u svoje djelo, uporno suprotstavljao vazalnom duhu i izdaji; on Vuka Brankovia, pod u cajem iste literature, is e kao simbol izdaje; tu istu karakteris ku on preuzima i za makedonskog kralja Vukaina, nazivajui ga i ubicom cara. Na tom, poznatom, kontrastu Njego izgrauje Obilia. Ve je u literaturi primijeeno da je Njego radio Obilia po
S. Perunovi, op. cit., 156. T. Bakovi, Depresivni op mizam Crnogoraca, Zagreb 1985, 82-83. Bakovi pokuava da dovede do naune is ne preuzete formulacije, pa veli da je gubitak krune i cara na Kosovu doivjelo crnogorsko kolek vno nesvjesno kao gubitak kolek vnog oca, kolekvnog Ego-ideala i kolek vnog Super-ega. Time se stvara uslov za nastanak depresivnos crnogorskog kolek vnog bia kao cjeline. 64 V. Petrovi, Istorija o ernoj Gori, 20.
63 62

100

Crnogorski anali, br. 1/2013

uzoru na Homerovog Ahila, dakle obogotvorio ga je. Ipak, Njegoeva su poreenja neujednaena: jednom ga ravni sa Scevolom,65 a drugi put ga mee iznad toga rimskog junaka (G. Vijenac). Nuno je primije da je Njego o ao mnogo dalje od modela Obilia koji je naao u tekstovima vojvoanskih knjievnika: nije ga predstavio kako potajno vadi no i ubija sultana, ve je od njega stvorio svjetlosni kult, sakrio je od buduih pokoljenja njegov no.66 Ahilej, koji oliava ljepotu i snagu,67 ima neke obine, ljudske osobine. Njegoa je plijenio Ahilov lik, koji je, ispunjen osvetnikom strau zbog pogibije Patrokla, - zastraivao Trojance glasom i pojavom. Tu Homerovu sliku preuzeo je Njego kada opisuje Obiliev hod kroz tamu azijatske vojske, samo to mu je jo pridao svojstva svjetlosnog boanstva, te nije ostalo nita od izvornog, legendarnog Miloa Kobilia (Omilevia); jer, legendarni Kobili ne dolazi iroko, otvoreno i viteki, ve lukavo i sa skrivenijem noem. Ovaj sasvijem novi junak iskljuivo je Njegoev i raen je po uzorima na zapadne vitezove i anku literaturu, te podignut do vanzemaljskog bia: slobodno se kree kroz neprijateljsku vojsku koju poraava snagom svoga cilja (gutaju ih vatrenim oima).68 Da bi slika bila to vie iracionalna, Njego ne pominje sultana koji pada od Miloeva noa jer bi ta predstava izazivala manji dramski efekat, a mjeren crnogorskim e kim postula ma postupak bi bio samo obini, muki atentat. Zato se on slui mitolokim sredstvima i junaka velia rijeju svemogui koja se koris u religijskoj literaturi da oznai boansku mo (vojinstveni genij svemogui), to znai da ima snagu biblijskih sve h ratnika jer, konano, on treba da bude primjer borcima koji moraju brani pravoslavlje. Osim spoljnjeg efekta, pjesnik je elio da Obilia iznutra ozrai najviim, blagorodnim osjeanjima ( si ertva blagorodnog uvstva), da bi njegov atentatorski in, klasino muko ubistvo, bio zaklonjen, dobivi najvie znaenje i opravdanje. Zato Njego sve junake prolos , preko pomena Leonida i Scevole, mee isP. P. Njego, Cjelokupna djela, 2, 219. M. Popovi, Vidovdan i asni krst, 123. 67 A. Musi, Povijest grke knjievnos , I, Zagreb 1893, 68. 68 M. Orbini kae da Milo bacivi se na zemlju (.) klanja se caru, i dok stoji prignute glave da mu poljubi ruku, kradimice izvlai bode koji je drao skriven u njedrima, i zabija ga Muratu u trbuh. I dok iz petnih ila nastoji da pobjegne iz atora, rani ga, na nesreu, careva tjelesna straa i tu najposlije pogine (Kraljevstvo Slavena, 97-98). - Jovan Sterija Popovi, inae sin Grka, u Budimu objavljuje, kao dvadesetdvogodinjak, 1828. god., slabo pismenu i roman arskim zanosom prezasienu knjigu proze Boj na Kosovu ili Toplica Milan i Zoraida; on tu kae da tri najbolja serbska viteza s obrnu m naopako kopljem pred taborom stoe i zahtevaju (!) njemu (Muratu - primj. D. R.) pod ator ui, te da se Murat prevario, mislei da su to poslanici Brankovia pa da je zapovijedio da ih s najveom estju uvedu (op. cit., 198-190).
66 65

Dr Danilo Radojevi: O POJAVI LIKA MILOA OBILIA KAO MITSKOG JUNAKA U SVIJESTI CRNOGORACA

101

pod Miloa. On ga, da bi izgledala velianstvena i junakova zasmrt, prikazuje mrtva na tronu ubijenog sultana, da lei jednako gord kao i dok je prilazio da izvri ubistvo, svijestan da stupa u besmrtni ivot (k svetom grobu besmrtna ivota), tj. vidi ga kao sveca. Znai, Njegoev Milo Obili, koji je udo meu vitezovima (udo vitezovah), ispunjen ciljem borbe za pravoslavlje, treba da svojom rtvom probudi osjeanje lakoe i uzvienos pogibije za vjeru. U kri ci se ponekad taj njegov poziv na borbu tumai samo kao put do slobode naroda, pa se tako, neosjetno, vri distanciranje od te vjerske, upravo pravoslavne komponente. To je ipak postupak redukcije Njegoeve pjesnike linos na jedan od aspekata koji je nama, danas, blii. Meu m, u Gorskom vijencu buk i iroka slika naravi, pogleda na svijet i borbe crnogorskog naroda pro vu onih sila koje agresijom ugroavaju slobodu, ili djeluju, jednako pogubnim, asimilatorskim gostoprimstvom. U Njegoevoj slici, koja nije liena pate ke, obogotvorenog nadjunaka Miloa Obilia, veoma je ublaen detalj koji bismo mogli nazva centralnim u izvornom mitu; rije je o tome, da pjesnik samo nagovjetava, uzgredno napominje, mo v Miloevog atentata - oienje od klevete da e izda svojega feudalnog gospodara (. pletenje bezumne skup ne; O prokleta kosovska veero. ; bog preko adaje satrije klevetnike grdne i klevetu). Tako je Njego, pomjeranjem u drugi plan izvorne karakteris ke lika iz legende, ublaavanjem Miloeve line mo vacije za in ubistva, stvorio uslove da Obilia uini sve m ratnikom, pa njegovo ubistvo sultana inovjerca - oznaava kao svetu pravdu (zasja sveta Miloeva pravda),69 jer je sultan glavni odgovornik za agresiju, asimilaciju i bezakonje. Ova Njegoeva prerada legende o Milou Obiliu, dovoenje njegova lika do univerzalnog simbola junatva, omoguilo je da on postane uklopljiv u crnogorski duhovni svijet, u e ku ojstva i junatva. U njemu su sad Crnogorci mogli otkri paradigmu junatva. Milo nije vie ni izvorni lik iz legende, ni su u njemu Crnogorci mogli prepozna konkretne junake iz savremenih
Izmeu dva svjetska rata pisao je srpski knjievnik Duan Nikolajevi da je Njego, veliajui Obilia zaboravio da je vitez sasvim muki priao turskom sultanu. - Za V. Dvornikovia je borba Crnogoraca kroz stoljea - teatralno vitetvo, pa misli da je trpljenje ena daleko velianstveniji i is ji heroizam od lika Obilia s bodeom u ruci. Dvornikovi pogrjeno tumai Njegoev s h na muci se poznaju junaci (GV) - kao da je tu rije o muci trpljenja terora i ropstva, a ne muka koju donosi borba pro vu onih koji ugroavaju egzistenciju naroda. On trai da se zagledamo dublje ispod toga teatralno prikazivanog crnogorskog junatva pa emo otkri roman ku jer je sam ivot u stalnoj borbi (ivot beskrajnih patnja), to znai da Dvornikovi daje primat drugom pogledu na svijet, pasivnoj rezistenciji, jer, kako kae, ak vna borba dovodi na animalno vege ranje.
69

102

Crnogorski anali, br. 1/2013

bitaka, kao ni one iz usmene epike; on je postao sve to odjednom i nita u pojedinos ma od toga, ali zato vrlo prijemiv kao ideal volje i hrabros , za Crnogorce postnjegoevske socijalno-poli ke stvarnos . Pjesnik i dramski pisac kralj Nikola I Petrovi svojim radom, i autoritetom, doprinio je irenju mita o Obiliu kod Crnogorca, na temelju Njegoevog pjesnikog djela. Potrebno je pomenu spjev Pjesnik i vila i dramu Balkanska carica; ta su djela bila veoma popularna, prikazivana i napamet uena, od 90- h godina XIX vijeka. U Pjesniku i vili vaan je detalj u Nikolinoj metaforici kada vila donosi kitu cvijea s Kosova, a za jem se pominje Milo i njegov akt. Poseban dramski efekat pisac je namijenio sceni, u treem inu Balkanske carice, o mau Miloa Obilia, koji je navodno nekako dospio u Crnu Goru, a da njegov novi vlasnik i nije znao ko ga je ranije posjedovao. Starac vidioc, pred bitku, prepoznaje da je to ma Miloev i ita s njega ta se dogodilo; starcu se priviaju kapi krvi sultana Murata koji je pogubljen jem maem: . taj je bio na Kosovo! / Vidite li te crvene / kraj rijeza to su ice? / To su kapi krvi carske / s Muratove digarice. Iako ima autora koji su ve ukazali na to kada se javlja lik Miloa Obilia u mitologiziranom obliku kod Crnogoraca,70 i dalje srijeemo nekri ka preuzimanja tvrdnja iz starije literature, da su Crnogorci, pa i njihovi literarni proizvodi, folklor i druge duhovne emanacije - tuni, jer je, kako utvruju genezu te tuge, to posljedica upornog i viestoljetnog aljenja za izgubljenim Kosovom,71 te da je u crnogorskoj sveukupnoj tradiciji stalno bio prisuS. Ma , Na narodni ep i na s h, 130, kae da jednolika ponavljanja mitr. Petra I imena Brankovievog, taj nega vni argument patriotske agitacije, ne govori u prilog postojanja ive kosovske tradicije u Crnoj Gori (.). Meu m, Kosovo spominje malo, a druga imena iz kosovske legende ni jedno jedino, a u vezi s m je, tano konstatuje Ma , ono to Petar I u svojim poslanicama budi kod Crnogoraca ne srpsku, nego samo crnogorsku svest jer (N)acionalna srpska misao, zajedno sa kosovskom milju u celini osvojie tek Njegoa (133). Ma zakljuuje da pomeni u Istoriji Vasilijevoj i poslanicama Petra I ne govore o postojanju neke ivlje kosovske tradicije u Crnoj Gori. Zacelo je ta tradicija bila dosta slaba i nerazvijena i svodila se na onaj op pojam Kosova, neto otprilike kao onaj spomen kosovskog boja u spomenutom pismu kukih glavara (131). Isto tako, pomen veoma udaljenog oblika Omilevi u Podgorikom ljetopisu, dovoljno svedoi o isto knjievnom prepisivakom poreklu kosovske tradicije (.), o nikakvom znanju te tradicije (.) to znai i o nedostajanju neke punije kosovske tradicije u Crnoj Gori uopte. 71 Zapaeno je da u svim knjigama o Crnoj Gori iz Njegoevog vremena prikaz istorije crnogorskog naroda poinje tek od Kosova i da je taj postupak nesumnjivo Njegoevo djelo; postoji miljenje da su Crnogorci, rukovodei se uzorom junaka - Miloem Obiliem, sjekli turske glave da bi osve li Miloa, te da je to postao jedan od obreda toga kulta (Lj. Klani, Spolia opima, Godinjak EM, Ce nje 1963). Prenaglaavanje navodne opsesije pomenu m mitom dovelo je ovoga autora u izvjesnu koliziju sa rezulta ma sopstvenog istrai70

Dr Danilo Radojevi: O POJAVI LIKA MILOA OBILIA KAO MITSKOG JUNAKA U SVIJESTI CRNOGORACA

103

tan Milo Obili kao opta paradigma junatva. Iz analize najranijih pomena imena Miloa Obilia u crnogorskim pisanim izvorima, te na osnovu injenice da taj lik nije prisutan u crnogorskim epskim pjesmama i drugijem oblicima usmenog stvaranja, - moe se zakljui da mit o ovome junaku nije postojao kod crnogorskog naroda sve dok Njego nije poeo radi na njegovom oblikovanju. Prije Njegoa moe se govori jedino o postojanju literarnih reminiscencija kod nekoliko autora. injenica da u djelu Petra I, koji je kao stvaralac bio najblii crnogorskom narodnom biu, ne postoji pomena Miloa Obilia, takoe potvruje da se ovaj mit pojavljuje i korijeni tek pod u cajem Njegoeva djela.

vanja. Sjeenje glava bio je odgovor neprijatelju, mjera opstanka, a ne kultni obiaj. Njego je zapisao (1843) da je muno vodi rat 100. 000 naroda crnogorskoga pro vu mnogobrojnog agresora, ali da Crnogorci nijesu vraali istom mjerom, onda bi se zatrli, te bi aka Slavjana svoje ime izgubila (Pisma III, 63).

104

Crnogorski anali, br. 1/2013

Prof. Dr Novak Kilibarda: RATNIKO-POLITIKE KONOTACIJE KOSOVSKOGA MITA U PROLOSTI I DANAS

105
Prof. Dr Novak Kilibarda

RATNIKO-POLITIKE KONOTACIJE KOSOVSKOGA MITA U PROLOSTI I DANAS

Jo je otvoreno pitanje je li postojala jedna sveobuhvatna usmenoepska pjesma o Kosovskome boju, tzv. lazarica, ili se pak mit o kosovskome mar rstvu ouvao u odlomcima te lazarice, odnosno u kosovskome ciklusu koji ine pjesme s kosovskom tema kom u Vukovoj drugoj knjizi Srpskijeh narodnijeh pjesama. I Vuk Karadi se pitao da li su pjesme koje je sakupio djelovi jedne epopeine deseterake organizacije, ili su to posebne pjesnike cjeline, s uobiajenoga usmenog puta kroz prostor i vrijeme, iji je nalni oblik on zapisao od pjesnika-pjevaa. Meu m, naslov Komadi od razlinijeh kosovskijeh pjesama kao da nenamjerno iskazuje Vukovu opredijeljenost za pjesme kao autonomne cjeline, a ne za ouvane djelove sveobuhvatne lazarice. Da je drukije mislio, Karadi ne bi precizirao komadi od razlinijeh kosovskijeh pjesama, nego bi te komade oznaio naslovom kao djelove jedne cjeline, odnosno lazarice. Vuk je inae mnogo drao do naslova. On, na primjer, pjesmi Teana Podrugovia koja govori o enidbi srpskoga cara Stjepana daje naslov enidba Duanova jer se iz sadrine jasno vielo da se radi o caru Duanu. Znajui da je svaki Nemanji u korpusu svoga vladarskog imena imao i odrednicu Stjepan odnosno Stefan, Vuk se opredijelio za naslov koji je analogan istorijskome sadraju epske fabule. Znajui da je Karaore krenuo na dahije s blagoslovom sultana i s turskom zastavom, Vuk ne naslovljava Vinjievu pjesmu kao ustanak na Turke, nego vrlo precizno Poetak bune pro v dahija. U principu, tako su precizni svi naslovi pjesama koje je objavio Vuk Karadi. Poslije Vuka jedni su istraivai usmene epike bili blii lazarici, neki su, kao Stojan Novakovi, pokuavali da je formiraju od postojeijeh pjesama, ali veina se opredijelila za uvjerenje da jedna sveobuhvatna pjesma o Kosovu nije ni postojala.

106

Crnogorski anali, br. 1/2013

Epske usmene pjesme o Kosovskome boju 1389. godine bugar ce, osmerake i, neuporedivo najmnogobrojnije deseterake, same sobom pokazuju da nije bilo potrebnijeh socio-poli kih i idejno-emo vnih uslova za postanak i opstanak usmene pjesme o Kosovu koja bi pra la dogaaje ab ovo usque ad mala, odnosno koja bi homerski organizovala pregled kosovskoga dogaanja. Mnogobrojnost epskijeh usmenijeh pjesama o Marku Kraljeviu, koje ga prate in con nuo od roenja do smr , analogna je narodnoj potrebi da se, tokom duge osmanske vladavine, pjeva o junaku za tniku, heroju koji je sups tut svakodnevnijeh interesa pravoslavne raje u Turskoj carevini. Takav narodni Marko ukida svadbarinu koju je nametnuo vilajetski napasnik, Kraljevi potegne ralo i volove te pobije halapljive janjiare. Marko slua majku Jevrosimu pa ne sudi po ajteru ve po pravdi Boga is noga. Realnost takvoga Markova za tnikog ponaanja pravda injenica to je on posinak cara od Stambola! Carsku er spaava od adaja, on eliminie carskog odmetnika Musu Kesediju koji niz primorje ravno vjea hode i hadije. Marku, carskome posinku, sve se prata: on uz Ramazan pije vino, igra u kolu s kadunama, moe da zagazi caru na serdadu, a kad je preoljuen da doera cara do duvara! Ali, nikad se Marko nije drznuo pro v padie i devleta, nikad nije okrznuo carske zakone; on samo prolazi put od za tnika raje do vazalnoga podlonika. I najrasrenijega Marka car umiruje akom dukata Idi Marko te se napij vina! Rijeju, Marko Kraljevi je u usmenoj epici od interesa i poli kog habitusa pravoslavne raje koja nije pa la ni od carske svemoi ni od naredbi devleta, no od lokalnijeh divanija koje su na irinama Osmanskoga carstva prelazili limite carske volje i krili zakone Visoke Porte. Odnos cara i Porte prema pravoslavnoj raji najtanije je ocijenio Filip Vinji, to doslovno prihvata i kri ka istorija. Vinjiev car Murat na samr ui lale i vezire: Ja umrijeh, vama dobih carstvo, nego ovo mene posuajte, da vam carstvo dugovjeno bude: vi nemojte raji gorki bi , vee raji vrlo dobri budte nek je hara petnaest dinari, nek je hara i trideset dinari, ne iznoste globa ni poreza, ne iznoste na raju bijeda, ne dirajte u njihove crkve, ni u zakon, ni u potenje, ne erajte osvete na raji (.)

Prof. Dr Novak Kilibarda: RATNIKO-POLITIKE KONOTACIJE KOSOVSKOGA MITA U PROLOSTI I DANAS

107

Vi nemojte raju razgoni po umama, da od vas zazire, nego pazte raju ko sinove tako e vam dugo bi carstvo! Vinji je, dakle, u svome spjevu koji obuhvata poetak bune na dahije, odmetnike od cara i zakona, i prerastanje bune u ustanak pro v osmanske uprave, saop o istorijsku is nu koja se moe pozi vis ki kontrolisa . Vinjievo sagledavanje istorije, koje ima homersku snagu svjedoenja, prihva li su istoriari, jednako Leopold Ranke i Vasa ubrilovi. Balkanske drave lako su padale pod Osmanlije zato to je balkanski feudalizam u rasipanju drava vie iscrpljivao kmeta i sebra, pa i vlasteliia, no to e ga izrabljiva Tursko carstvo u periodu svoga osvajakog uspona. injenica da e se epska slika hajduka iz osnova promijeni tokom sto godina, to moemo i kontrolisa poreenjem pjesama iz Erlangenskog rukopisa, s poetka XVIII vijeka, i Vukova zbornika, pokazuje da se pravoslavni raje n koga te carski zakoni nije oduevljavao hajdukijem akcijama, sve do Prvoga srpskog ustanka kad e nii raja ko iz zemlje trava, odnosno kad e hajduci u pjesmama poprimi viteko oblije. Uostalom, Vuk Karadi je dao jednako lapidarnu i anali ku sliku hajduije u Srpskome rjeniku. Kae da je manje hajduka bivalo u sredinama e je pravednija turska uprava, da su u hajduke poneki ili ne od zuluma turskoga, no da se nanose lijepije haljina i oruja, i da su u tev pro v hajduka-pljakaa jednako ili Srbi i Turci. Tek e ustaniko vrijeme, kad buna pro v dahijskijeh odmetnika preraste u ustanak pro v Turske carevine, i kad se hajduci s planina sjure u ustanike ete, naki hajduko junatvo ustanikijem elanom sa slobodarskijem smislom. Meu m, ni poetsko narastanje pjesama o hajducima nee ukri hajduku pljaku koja ne pita za vjeru. Hajduka interesuju emeri i bisage, a ne pak vjerska znamenja. Starina Novak s najvie planine osmatra drumove kud prolaze Turci i trgovci!, osobito trgovci. A kad su ustanici u Topoli birali vou bune na dahije, osnovna zamjerka Karaoru bila je to to se odmetnuo u hajduke. Ko je jednom okusio hajduiju, nikad nije mogao knezom posta ; ako bi mu turske vlas opros le odmetanje od zakona, mogao je posta samo pandur. Onoga kome se nije moglo opros ekao je kolac! Hajduk nije imao status pro vnika vlas , no kriminalca i zloinca. Prema tome, pravoslavni narod je tokom vievjekovne turske uprave stvarao usmenu knjievnost, poeziju i prozu, prema mjeri svojijeh interesa i shodno svome poli kom prolu. Na raskrima takvijeh interesnijeh prilika oformili su se prirodni prostori za utemeljenje lika Marka Kraljevia, za tnika raje i sultanovoga vazala, prostori na kojima nije bilo mjesta za slobodarsko-

108

Crnogorski anali, br. 1/2013

ga zaetnika i hrianskoga mar ra Miloa Obilia. Vido Latkovi pokuao je da dokae kako se oformio ideoloki i psiholoki ambijent u teokratskoj Crnoj Gori za uzgajanje lika Miloa Obilia, kosovskoga podvinika bez mane i straha. Ali Latkovi se vie poveo mitom o Milou koji je Njego integrisao u Gorski vijenac, nego za stvarnijem injenicama, odnosno za epskijem pjesmama iz Crne Gore koje bi emitovale uiljenje Miloeva podviga u crnogorskoj usmenoj tradiciji. Nijedna antologijska pjesma o Kosovu i Milou nije zapisana sa crnogorskoga terena. Boris Nikolajevi Pu lov kategorino kae: Od kosovskih pjesama iz zbirke Vuka Karadia nijedna nije zapisana u Crnoj Gori. ak ni sakupljaki rad Sima Milu novia, ni bilo koji drugi ne dokazuje da je Crna Gora bila izabrana zemlja za mit o Kosovu! Uostalom, ni u kosovskom ciklusu kod Vuka Milo nije djelatni lik, o njegovom podvigu zna se samo iz prianja drugijeh, iz napomena o njemu. Uvodna pjesma slijepe Stjepanije Propast carstva srpskoga nudi teogonijsku predes naciju dogaaja i Lazareve prole uzornoga hrianina i dravnika. U Podrugovievoj pjesmi Car Lazar i carica Milica, uz temu koju naslov precizira, dato je dosta mjesta neistorijskijem Jugoviima, a Milo se samo na kraju uzgredno spominje. Ta je pjesma vie o slugi Golubanu no o Milou! U Komadima viteki sijaju opet neistorijski Boko Jugovi, Sra Zlopoglea, Toplica i Kosani, Milo je one samo oklevetani vitez koji se zarie na podvig, ali se podvig ne vidi! U ostalim antologijskijem pjesmama kosovskoga ciklusa data je porodina atmosfera u liku Majke Jugovia i Kosovke evojke. Dakle, kosovskijem ciklusom, osim Lazara i Milice, deluju uglavnom samo neistorijski likovi, vie je tu naao mjesta ivot povodom Kosova no kosovska ratnika povjesnica. Tako se klasina epika o Kosovu koja broji neto preko hiljadu s hova, bezmalo slae s Konstan nom Filozofom koji etrdesetak godina poslije Kosovske bitke pominje samo blagorodnog mua koji se ustremio na cara Agarjanina, ali ime mu biograf ne pominje. Prema tome, istorijski i socijalni realite srpskoga naroda u Turskome carstvu nijesu otvarali prostora za knjievno uobliavanje obilikog marrskoga podviga kao centralne teme bar jedne pjesme, i taj podvig ne prelazi mjeru uzgrednos . Kao to je ve istaknuto, sve do razmaha Prvoga srpskoga ustanka, kad e epska junako-istorijska pjesma dobi svoju umjetniku zavrnicu, nije srpski raje n imao inicija vu da se oduevljava Obilievim podvigom, no su podvizi Marka Kraljevia bili mjera njegovijeh interesa. I u Crnoj Gori izostali su uslovi za pjesniki rast kosovske mitske legende. Od pada Crnojevia drave pod Turke krajem XV vijeka, pa do turskoga poloma pod Beom i Karlovakoga mira, kad e Rusija poe da trai svoje interese u Crnoj Gori, crnogorski bratstvenik i plemenik takoe nije imao inicija vu da se zagrijava za hriansko mar rstvo kome kao uzor slui Obiliev

Prof. Dr Novak Kilibarda: RATNIKO-POLITIKE KONOTACIJE KOSOVSKOGA MITA U PROLOSTI I DANAS

109

podvig na Kosovu. ak ni okraji koje su esto vodili udrueni Mleani i Crnogorci pro v Turaka nijesu ostavili traga u pjesmi. U primjeaniju Ogledala srpskog Njego se udi to se pjesma nije osvrnula na te borbe koje su se glasile tokom XVI i XVII vijeka. Meu m, uenju mjesta nema, bilo je okraja, ak i bojeva, ali tokom jeh dvjesta godina crnogorska kolek vna svijest nije se bila pokrenula u odlunu borbu za osloboenje, a pjesme se narodne nee dotai onoga to se nije dotaklo kolek vne svijes . ak i Njego u Gorskome vijencu potvruje da je bio pos gnut suivot pravoslavnih i islamiziranih Crnogoraca. Hoda je uio na Ce nju i u ekliima, kadija je stolovao na Obodu, Zair je imao svoga kavazbau, turski grad Besac dozivao se s Crmnicom! Roaci od dvije vjere ili su u bojeve zajedno, kosa njihovijeh ena zajedno se sasipala na groblje junako! U svatovima Sulja barjaktara Crnogoraca je malo manje nego polovina! U takvome plemenskom i bratstvenikom dvovjerskom miljeu izostali su prijemnici za zaetniko mar rstvo Miloa Obilia. Pa kasnije, tokom vladavine Petrovia, crnogorska bratstva i plemena najee su se separatno suprotstavljala Turcima kad bi dolazilo do obrauna. O naponu kolek vne svijes koju bi usmjeravao Miloev podvig samo se uslovno moe govori ak i u najodsudnijim trenucima kakva je bila Bitka na Krusima. Uslovno iz prostog razloga to mitropolit-gospodar nije bio siguran da e mu se odazva sva bratstva i plemena, kao to se nijesu ni odazvala. Od svijeh likova crnogorske borake epike samo se Nikac od Rovina izvjesno domogao uloge optecrnogorskoga junaka, svi ostali epski likovi reprezentuju svoje pleme, odnosno bratstvo. Kletva Petra I koja je imala mo preven ve i egzeku va Vladike Rada, koja je kotala glave svakoga ko se navijao vie Skadru no Ce nju, jesu injenice koje naglaavaju nemogunost kolek vnoga usijanja za obilievski podvig u Crnoj Gori. Vido Latkovi, znaajni istraiva usmene knjievnos i Njegoeve poezije, poveo se za svojijem uvjerenjem da je Njego mogao onako mono uklopi kosovski mit u Gorski vijenac s funkcijom ideologije oslobodilake borbe, kojom se dramski spjev bavi, zato to je pjesnik izronio iz narodne tradicije i usmene knjievnos kao vulkan iz zemlje! U teorijskom smislu Latkovi bi mogao bi u pravu, ali on nije uzeo u obzir jednu posebnost koja izmie teorijskom globalizmu. Naime, Njego se razlikuje od svih tvoraca epova koji su pripremljeni usmeno-knjievnom prethodnou. Nije na is nain izronio iz knjievne usmenos Njego kako su izronili pjesnici Epa o Gilgameu, Ilijade, Nibelunga, Rolanda, Sida i dr. Njegoeva specinost je u tome to je on ivio u isto vrijeme kad i pjesnici-pjevai, prenosioci i tvorci usmene epike. A onda je imao i jednu nadspecinost u injenici to je pjesme h is jeh nepismenijeh savremenika itao iz antologijski pripremljenih knjiga koje su pozdra-

110

Crnogorski anali, br. 1/2013

vili stvaraoci i umjetnici, kao Jakob Grim i Gete! Zato Njego nema prirodno izrastanje iz svoje usmene prethodnos , onakvo kakvo je imao jedan Homer. Njego se usmenom knjievnom ba nom sluio bez zazora kao to se Homer sluio, ali je tu usmenu knjievnu ba nu procjenjivao rezonima vladike i dravnika, o njegovom pjesniki spontanom odnosu prema tom usmenom knjievnom nasljeu ne moe bi ni rijei! Vladika, gospodar, dinast, putnik po Evropi, italac Pukina i Miltona i prevodilac Homera, odnosio se prema usmenome knjievnom nasljeu s nivoa svoga obrazovanja, s nivoa sveukupnos svoje linos , a taj nivo ima malo zajednikoga s nivoom usmenoga nepismenog pjesnika-pjevaa, najee slijepca i prosjaka! Zato ne bi bilo pregrubo rei da je kosovska epika pruila pjesniku Gorskoga vijenca samo pods caj za ideoloku intonaciju spjeva, to je upravo obilievsko hriansko-junako mar rstvo. Valja ove pomenu da je vladika Vasilije Petrovi u svojoj Istoriji o Crnoj Gori pomenuo kosovskoga podvinika Obiljevia, ne zato to ga je bila ispunila tradicija o Kosovu, kojom nije ni raspolagala Crna Gora, nego zato to mu je to bilo kurentno kao vladici i piscu pseudoistorijske povjesnice Crne Gore, koju je prvjenstveno namijenio itaocima ruskijeh plemikijeh i crkvenijeh krugova. Vladika Vasilije zavjetao je Rusiji svoj grob i svoju legendarnu istoriju Crne Gore! Gorski vijenac i epan Mali pokazuju da je pjesnik raspolagao ne samo bogatstvom asocijacije na usmenu knjievnost, nego su vidljivi i direktni inpu te knjievnos u tkivo pomenu jeh djela. Meu jem, kao to je primije o Nikolaj Velimirovi, u Gorskom vijencu, samo se Bog ee spominje no Milo Obili! Tako ispada da su tradicija i usmena knjievnost Crne Gore utkani mnogo vie u sve druge prostore Gorskoga vijenca nego u Miloa Obilia koji se u spjevu pominje gotovo koliko i Bog savaot! Zato je Milo Obili u Gorskom vijencu samo Njegoev, a ne pak Milo iz crnogorske usmene tradicije. Uostalom, sve do Tronokoga rodoslova Mavra Orbinija, Zaharija Orfelina i Vasilija Petrovia nema pomena kosovskoga podvinika po imenu Milo Obili. Spomeni ubice cara Murata kod turskijeh hroniara nijesu bitni za ovu raspravu. Meu m, samo po sebi se postavlja pitanje: ko je Njegoa upoznao sa kosovskijem mitom, odnosno, ko ga je naveo da taj detalj srbijanske istorije, sa kojijem Crna Gora nema ba nikakve veze, uzdigne do nebeskih visina? U kosovskom boju uestvovale su i Hrvatske trupe, ali Zetskih nije bilo! Ko je imao u caj na Njegoa u poetnijem danima njegovoga stvaralatva, i odredio mu ideoloko-nacionalno pjesniko usmjerenje? Istoriari su odavno dali odgovore na ova pitanja. Presudnu ulogu odigrao je Simeon Milu novi, pozna ji kao Simo Sarajlija srpski pjesnik, pisar, hajduk, prevodilac, izrazito

Prof. Dr Novak Kilibarda: RATNIKO-POLITIKE KONOTACIJE KOSOVSKOGA MITA U PROLOSTI I DANAS

111

ekscentrina i kontroverzna linost. Nadimak Sarajlija dobio je po svome rodnome gradu, Sarajevu, u koje je njegov otac doao iz Srbije. U skoro svim aspek ma svoga ivota i rada Sima je bio nestalan, ali je imao jednu uoljivo postojanu opsesiju naime, kako je to posvjedoio Ljubomir Nenadovi, on je imao jednu stalnu usmjerenost: da uporno propagira tzv. srpstvo. Godine 1827. doao je u Crnu Goru, i tu se nastanio na nekoliko godina. Postao je sekretar Petra I, koji ga je ovako okarakterisao u pismu Jeremiji Gagiu: Ja ne znam bi li se ikakav drugi Serbin soglasio ivje u Cernoj Gori, kako to je na ljubazni Milu novi soglasan. Na poetku svoga boravka Simeon je napisao Tragediju Obili. Mnoge stvari nam postaju jasnije kada uzmemo u obzir to da je Milu novi bio vaspita mladom Radu Tomovu, buduem Petru II Petroviu Njegou. Iako ga je neredovno i nesreeno obrazovao, ostavio je jak u sak na ovog znanja eljnog mladia. Simo je uspio da trajno determinie Njegoev odnos prema nacionalnom karakteru Crne Gore i njenoj istoriji, u kome mitoloka pria o kosovskom boju, Obilievom mar rstvu i iskupljenju srpstva, baa u zaenak sve izvorne crnogorske kulturno-istorijske tekovine. Pe in Sarajlijine drame Dika crnogorska (1828) inspirisao je Njegoa da napie Gorski vijenac. Tako oformljenoga Miloa Obilia u Gorskome vijencu importovae u kolek vnu svijest i crnogorskog i srpskog naroda is Njegoev spjev. A importovao ga je onda kad je Srbija u obliku autonomije i nasljednoga knjaevstva ve uivala vidljive plodove dvaju ustanaka, dok se Crna Gora nalazila u izuzetno tekoj situaciji. Tada je skadarski vezir Osman-paa Skopljak bio pri snuo i posljednja crnogorska ostrva na Skadarskome jezeru, tad se Porta spremala da, uz reforme koje je mislila sproves u Bosni i Hercegovini, ve jednom i konano vojno utalumi Crnu Goru. To e ubrzo i pokua da uradi Omer-paa Latas. Tako se povodom kosovskog mita desila jedinstvena an nomija. U Njegoevo vrijeme, Srbija, koja je izgubila bitku na Kosovu, mogla je da govori o kosovskome podvigu i Obiliu kao o svojoj prolos , a Crna Gora, koja nije uestvovala u Kosovskoj bici, krajnje aktuelizuje kosovski mar rski podvig kao dogaaj na koji se treba ugleda . A onda se dalje odmotava platno istorijske neobinos . Kao da je radila po receptu Gorskoga vijenca, Srbija e revnosno uklanja sa svoje teritorije sve tragove islamske vjere i osmanske kulture, to Crna Gora nee uradi poslije Berlinskoga kongresa. Da je knez Milo Obrenovi bio pismen, mogli bismo pomisli da je prieljno itao Gorski vijenac, a na osnovu proglasa koje knjaz Nikola upuuje brai Muhamedovog zakona moglo bi se zakljui da Gorski vijenac nije ostavio ideoloko-poli kog traga na dravnoj poli ci obrazovanog Nikole I. Uostalom, ovi Njegoevi s hovi,

112

Crnogorski anali, br. 1/2013

odnosno poruke ustanika iz Gorskoga vijenca, nemaju svoju prethodnost u usmenoj poeziji Crnogoraca i Srba : Luna i krst dva strana simvola, njihovo je na grobnice carstvo, sljedovat im rijekom krvavom u laici teka stradanija (.) Krst i topuz neka se sudare, Kome prsne elo kuku njemu (.) Udri vraga ne ostav mu traga (.) Treba lomit munar i damiju (.) Kako smrde ove poturice! Gorski vijenac ispjevan desetercem koji, kao guslarski recita v, nose Crnogorci u svome sluhu, naii e na prijemnike kako rijetkijeh plemenika koji umiju s knjigom beedi , tako i kod njihovih nepismenijeh saplemenika. Uz to su Njegoevi s hovi prijemivi za pamenje i zato to ih je ispjevao gospodar, jednako prijek i pametan. Pam Njegoeve slobodarske i an turske s hove znailo je raspolaga rjeitom naklonou prema inae prijekome gospodaru. A opta popularnost Gorskoga vijenca uvjeravala je Njegoa da njegov spjev na najbolji nain slijedi hriansku ideju koja se takorei nije prekidala od prvog krstakog rata pa nadalje. Svi krstaki ratovi i svete alijanse, svi genocidni obrauni, kao oni u paniji i na Siciliji, posebno ratovi slovenskijeh sila, Rusije i Poljske, pro v Osmanlija, odnosno sav hrianski an islamski entuzijazam, usmjeravala je zajednika elja da se Turci proeraju iz Evrope! Njego je bio svjestan da se an islamskim nabojem Gorskog vijenca cjelovito uklapa u tradicionalnu vjersko-ratniku ideologiju jednako istonog i zapadnog krila Hristove crkve. Ucjepljenjem te ideologije u kolek vnu svijest Crnogoraca, to je pos gnuto preko Gorskoga vijenca, Njego je isprednjaio svijem prethodnicima na istome poslu. Meu m, to prvjenstvo koje je imalo pozi van i ideoloki i istorijski trend tokom ratova za oslobaanje crnogorskijeh teritorija od osmanske vlas , imae nega vne implikacije poto se srede rauni s Turskom carevinom. Import Gorskoga vijenca u iroke narodne slojeve, odnosno kosovskoga mita preko Njegoeva spjeva, imae dalekosenije posljedice na eduka vnome planu, posebno u njegovom nacionalno-poli kome, i posebno, vjerskome smjeru. Moglo bi se rei da su plemenski separa zam u Crnoj Gori i nejedinstvo u prijelomnijem dogaajima, kao barijera dravnome organizmu, zadobili konani udarac Gorskim vijencem. Stega Petra I i stezanje za vrat plemensko-bratstvenikoga separa zma i par kularizma od strane Petra II ziki su pripremali Crnu Goru za dravno jedinstvo, a Gorski vijenac dao je tome

Prof. Dr Novak Kilibarda: RATNIKO-POLITIKE KONOTACIJE KOSOVSKOGA MITA U PROLOSTI I DANAS

113

jedinstvenu duhovnu koheziju. Ideologija hriansko-mar rske spremnos ucijepila se u crnogorsku svijest posredstvom Gorskoga vijenca. U antologiju deseterakih guslarskih pjesama Ogledalo srpsko Vladika je unio pjesme ne po estetskome kriterijumu, no po svojijem poli kim, dravnikim i dinas kim rezonima! A bio je ve izgradio vrhunski knjievni ukus, pjesme za Ogledalo nije pribirao pjesnik Svobodijade i narodskih pjesama, no tvorac Lue mikrokozma. Luu je objavio 1845, a Ogledalo 1846. godine. U nauci je ve istaknuto da je Njego zaobiao pjesmu o pogibiji Batria Perovia iz Vukove zbirke koja je uoljivo knjievno uspjelija od varijante koju je unio u Ogledalo, o ijem pjevau, razumije se, ne daje rauna. Takoe je do sada is cano da je Njego vrio intervencije na vie pjesama koje je obradio za antologiju, a s najvie se sigurnos moe rei da je pjesma Sinovi Obilia njegova rukotvorina. U toj pjesmi povjerava se uloga Nikcu od Rovina kakvu do tada nije imao nijedan junak u crnogorskoj epici, a ta je epika punija istorije no poezije kako je s pravom rekao Vuk Karadi! Naime, Nikac se u ime sve Crne Gore, a ne samo svoga plemena, kako to obino biva, obilievski ustremljuje na ehaj-pau koji je pao na Ubla evska ba kao to je nekad pao Murat na Kosovo ravno! H o je Njego da se pelcer kosovskoga ratnikog mar rstva primi u Crnoj Gori preko jedne krae guslarske pjesme, zgodne za pamenje i pjevanje. Preko te pjesme prirodnije se doivjela obilievska inkantacija slobodarske rtvenike zaetos u Gorskom vijencu. Pjesnik e objavi Gorski vijenac samo godinu dana kasnije od Ogledala. Nikac ide prsi nadu jeh da uini podvig o kome e pria do poslijed ljudi! Taj is Nikac u usmenijem pjesmama, koje nijesu ideoloko-poli ki redigovane, cucki je plemenik koji kombinuje obanovanje u Nenadi zelenoj planini s uskakanjem u turske pogranine pokrajine junakoga plijena radi! Kakve je snage u crnogorskokrajikim obraunima s Turcima imao plemensko-bratstveniki agon najbolje pokazuje pjesma Vuk Tomanovi koju je Njego takoe unio u Ogledalo. Plemenske ete i harambae uhva li busiju da napadnu Turke s krdima stoke. Prvi deferdarom opali Cuca, gibenika poee Bjelica, a evljanin kliknu svoje plemenike da ouvaju plemenski ugled: O evljani, eva ne vieli, ubi Cuca, poee Bjelica! Nikad u crnogorskoj usmenoj epici, prije pjesme Sinovi obilia u Njegoevoj antologiji, nije is cana slava koja se pos e u ime Crne Gore, nego je ujednaena nunost roda i plemena s podvizima koji se u ime njih vre. Na toj ravni, kako je to Vuk primije o, istorija je u crnogorskoj usmenoj epici

114

Crnogorski anali, br. 1/2013

nadjaavala poeziju! ak i u pjesmi Smrt Nikca od Rovina, e su homerski ujednaeni Nikac i Jakar Babi, vitez-obanin od Rovina trai boraka znamenja od grada Nikia, kao hara za svoju junaku premo. To trai od Hamze kapetana, ne u ime Crne Gore i gospodara s Ce nja, no u ime sebe i drugijeh harambaa iz svoga plemena. Nikac potranjom takvoga haraa ne zaikiva ni Tursku carevinu ni njenu vjeru. To se samo krajiki junak s jedne strane nadgornjava s krajikim gradom s druge! Pjesmom Sinovi Obilia meu m krajika hroniarsko-istorijska povjesnica Crne Gore u desetercu poprima legendarnost i poetska zgusnua kojima raspolau pjesme najstarijih i srednjih vremena, kako ih je nazvao Vuk. Takoe je u nauci istaknuto da se pored Njegoeve ideoloko-poli ke mo vacije antologiarskoga posla, iz Ogledala iitava i Njegoeva lek ra koju je paljivo konsultovao tokom svojijeh priprema za pisanje Gorskoga vijenca. Tu injenicu eklatantno potvruje i direktni u caj Vinjieve pjesme Poetak bune pro v dahija na prvo kolo u Gorskome vijencu, u kome narod osuuje proklete velikae koji su na komate razdrobili Duanovo carstvo! To je direktno uzeto iz Vinjia, razumije se uzeto s pravom svijeh epopeinih pjesnika koji su izrastali iz usmene knjievne prethodnos jezika kojijem pjevaju. Njego je iz Vinjia, ije je pjesme o Prvome srpskom ustanku unio u Ogledalo, preuzeo reminiscenciju umnoga starca Foa koji, uz dokaze knjiga indijela, kae da nebeske prilike vi Srbije po nebu vedrome, koje iskazuju da e se nepravdom ve izlomljeno Tursko carstvo srui , nijesu nikakva novina. Ba iste takve nebeske prilike trale su na nebu Srbije kad su velikai zbaili vladu i dravu i nevjerni caru postanuli! Njego je iz narodne poezije po uzusima preuzimao, ali za razliku od pjesnika Ilijade sluio se knjievnom usmenou u pisanom obliku! Gorski vijenac nosio je sa sobom sve preporuke da se duboko ucijepi u sluh i duh crnogorskoga naroda. Vrhunska poezija i mudrost plijenili su rijetke itaoce i masovne sluaoce, ali ipak ne toliko koliko ih je plijenio an turski, odnosno an silamski naboj deseterakoga spjeva koji je podario najmudriji meu gospodarima. Treba napomenu da je pod pojmom Turci plemenik podvodio i vjeru i poli ku, pa se o tolerantnos prema islamu kao monoteis koj religiji irokijeh razmjera i ostvarene kulture moglo razmiljasamo u glavama izuzetnih pojedinaca koji s uzvienja svoje intelektualne i obrazovne uznesenos vie vide no oni pod brdom. To su ipak bili rijetki izuzeci, a plemeniku i bratstveniku, koji je znao za silne pae i vezire koji su voj li na njegovo pleme i svu Crnu Goru, Gorski vijenac kodikovao je norme ponaanja prema Turcima i islamu. Autoritet h normi naglasio je gospodar koliko i pjesnik, a priljenost da se norme prihvate poduslanjao je strah od novijeh uprilia, ehaj-paa i Buatlija koji su bili izvjesni.

Prof. Dr Novak Kilibarda: RATNIKO-POLITIKE KONOTACIJE KOSOVSKOGA MITA U PROLOSTI I DANAS

115

Ratniko-poli ke konotacije kosovskoga mita koje su pjesniki uobliene u Gorskome vijencu prerastanjem u narodno iskustvo iskazivale su istorijski pozi vnu ulogu tokom svih crnogorskijeh borbi s Turcima do konanoga povlaenja Osmanlija s crnogorskih prostora. U podvige Grahovca, Fundine, Vujega Dola i drugijeh okraja s osmanskom silom, utkan je kosovski mit, odnosno Gorski vijenac, koji je na najekasniji nain ponudio taj mit kao ideologiju onih koji e prihva to djelo kao ratniko-vjerski amane k. I tu se zavrava pozi vna misija kosovskoga mita koji je u crnogorsku svijest naselio Vladika Rade. Na osnovu takve uloge kosovskoga mar rstva u Crnoj Gori, Ivo Andri e zakljui da Crnogorci u svome pogledu imaju reeks kosovske krvi. Dodue, to Andri izgovara u vrijeme uspaljenoga aleksandrovskog jugoslovenstva kad je i Ivan Metrovi izvodio mermernu adora vnu simfoniju jugoslovenstva kroz Kosovski hram, Obilia i Sru Zlopogleu. Razumije se, ni Andri ni Metrovi nijesu bili u prilici da razumiju nain utoka kosovske krvi u kolek vni duh Crnogoraca. Ponije idejom jugoslovenstva i krvnom vezom kralja Aleksandra Karaorevia i Njegoa, stvaraoci najvieg ranga, Andri i Metrovi, vie su davali oduka svome roman arskom rukopisu nego racionalno kontrolisanom ubjeenju. Ipak, kosovska mitologija ne bi se tako cjelovito uselila u duh jednoga naroda, odnosno ne bi svoj pozi vni istorijski prol harlekinski zamijenila genocidnim prolom, da nije Srpska pravoslavna crkva uzela stvar u svoje ruke. Utapanjem autokefalne Crnogorsko-primorske mitropolije, to jest Crnogorske pravoslavne crkve u Srpsku patrijariju 1920. godine, kosovsko mar rstvo posluilo je karaorevievskoj crkvi kao najelitnija propaganda Patrijarije koja obuhvata sve pravoslavne prostore Jugoslavije, drave na ijem tronu edi kralj kroz ije ile pro e krv voda Karaora i pjesnika Gorskoga vijenca! Pravoslavno-srpski ideolozi, prvjenstveno Nikolaj Velimirovi, Gavrilo Doi i Jus n Popovi, proturili su propagandu da su Srbi nebeski i Hristu najblii narod zato to su vie vjekova razapinjani na krstu ropstva koje su im priugotovili Kuran i Turci. Miloa Obilia kao borako-oslobodilako boanstvo iz Gorskoga vijenca srpska e crkva uzdii na nivo Hristovog dvojnika, mar ra prvoga reda koji se borbom za srpsku slobodu upravo izborio za hristoliku rtvu. Takva svakodnevna crkvena apologe ka kosovskoga podvinitva najvie se dojmila masi, dojmila se i onima koje nije dohva o Gorski vijenac. Savila je ta propaganda pod svoju egidu puk koga je ista crkva vaspitala da ne valja kri ki razmilja o onome o emu govori pop s oltara! Vjerujua pastva koja nije sposobna da razlikuje umjetniku od istorijske i antropoloke is ne prihva -

116

Crnogorski anali, br. 1/2013

la je lokalne siee Gorskoga vijenca i govor likova u spjevu kao kanone koje je propisao Vladika Rade. Sve to pravoslavni likovi izgovaraju u Gorskome vijencu slivalo se toj pastvi u bibliju svakodnevne prakse. An islamski naboj koji je evidentan u Gorskome vijencu prihvatao se kao pjesnike krilate is ne i moralno-poli ka uputstva kojima nema prigovora. Na moguu primjedbu da Njego nije ba tako mislio, slijedio bi apodik ki odgovor nijesi valjda pametniji od Vladike Rada! Takav graanin nema nijednu pretpostavku da procjenjuje interferentnost konkretnog iskaza u lokalnom sieu djela i lika koji daje taj iskaz, sve to se u Gorskom vijencu kae o islamu i Turcima rekao je Vladika Rade. A bogme on je mudriji od svijeh vladika i gospodara koji su ikada vladali zemljom na krajini ljutoj! Po takvom shvatanju i doivljavanju Gorskog vijenca, Vladika Rade zapovijeda: Luna i krst mogu sljedovat samo rijekom krvavom, treba lomit munar i damiju da bi se istrijebila guba iz torine, neka se krst i topuz sudare, jer smrde ove poturice, oltar pravi podie se na kamen krvavi, udri vraga ne ostav mu traga, a borbi naoj kraja bi nee, do istrage turske ali nae. S takvijem porukama najveega pjesnika i najmudrijega vladara, s porukama koje Srpska crkva izgovara kao hristovske rijei, s porukama kojima jee strune vje h gusala, ilo se na Grahovac i Vuji Do kad je trebalo brani Crnu Goru. Ali, s m is m porukama, koje usmjeravaju i gusle i popovi, ili su na Fou tumai Mojovieve ideologije u Drugome svjetskom ratu, s m porukama ili su Crnogorci na ahovie i miloevievske legije iz pravca Crne Gore i Srbije na muslimanske Bonjake u Bosni i Hercegovini. U tragediji Srebrenice utkane su iste poruke! Poznato je da pjesnik Gorskoga vijenca nije imao epigona u klasinome znaenju, no ga je slijedilo narodno-deseterako epigonstvo ba kad je u pitanju obilievska mar rska ideologija koju je Njego ustoliio svojijem spjevovima. Tako Njego iz perioda narodskoga deseterakog pjevuenja, to nije nagovjetavalo pjesnika Lue i Vijenca, ima nastavljae u Crnoj Gori u obliku rimovane deseterake pjevanije. Narodsku deseteraku poeziju na irijem prostorima crnogorskoga, srpskoga, hrvatskoga i bosanskoga jezika reprezentuje Andrija Kai-Mioi s Razgovorom ugodnim naroda slavinskoga, a u Crnoj Gori takvo s hovano stvaralatvo prepoznaje se u pjesmama Petra I o bitkama s Mahmut-paom Buatlijom (mada je njihova auten nost pod znakom pitanja), u Junakome spomeniku Mirka Petrovia, i Njegoevim poetnikim pjesmama. A poslije njih u Crnoj Gori propjevao je itav niz narodskih pjesnika koje reprezentuje Radovan Beirovi-Trebjeki koji je i danas najomiljeniji guslarski prirunik.

Prof. Dr Novak Kilibarda: RATNIKO-POLITIKE KONOTACIJE KOSOVSKOGA MITA U PROLOSTI I DANAS

117

Iako je Gorski vijenac ispjevan desetercem s trohejskom osnovom, to ipak nije lako-klizei narodni deseterac, nego prenapregnu deseteraki s h koji jedva izdrava teinu Njegoeve lozofske i pjesnike snage. Narodni deseterac tee kao ravniarska rijeka uobaljeno i mirno, a Njegoev s h nijagarski umi, na njegovijem slapovima i brzacima nema broda ni uprije! Kad narodni guslar pjeva Njegoev deseterac, on s naporom usaglaava svoje disanje s brzim tokom prenapregnu h deseterakih slogova, pa mu narodska pjesma s ideologijom Gorskog vijenca doe kao odmor, ona se usaglaava s njegovijem disanjem i zvucima guslarskijeh struna. Ja ne znam za drugu pojavu u svjetskoj, ne samo knjievnos nego uopte u umjetnos , da surogat opsluuje konzumente ne samo to im je original nedostupan nego su i izvoai i potroai prikladniji za surogat no za original! Narodski deseterci s kosovskom tema kom pitki su za iroki puk kao boza na ljetnjem vaaru!1 Radovan Beirovi uspio je da gotovo sasvim ukloni Njegoa kao guslarsku lek ru, a to mu je polo za rukom to on u svoju rimovanu narodnodeseteraku pjevaniju uspijeva da ukaplje i koju suzu poezije. Hladna vaarska boza nije ampanjac, ali sadri detalj ampanjske reskos i pjenuavos to lijepo hvata za grlo! Iako je svoj deseteraki vijek pregazio podnojem Njegoeve poezije, Beirovi je an tursku i an islamsku Njegoevu ideologiju uspio da iskae s hovima s Njegoevim kosovskim mitom na koji je slualac pripremljen. Nepismenoga kao i graki pismenog Crnogorca s hovi Radovana Beirovia estetski zadovoljavaju i idejno zadivljuju. Tekim rijeima za guslarski recitat, a zametnim za uho sluaoca koji s knjigom mucavo progovara, Njego je doveo Miloa Obilia do boanstva. Vitez-mar r sijee tmue azijatske, jednim udarom on prestol srui a tartar uzdrma, Obili gordo lei pod kljuevima krvi blagorodne kao to je gordo doao do svetog groba besmrtnog ivota! Guslar se s jem rijeima i s hovima mui do guenja, ali tu je spasonosni Beirovi, melem-pjesnik za guslare i sluaoce. Njegov Milo cara turskog tako udi nebolee da starome Muratu na serdadu vas mu drob izlee!. Kad se Beiroviev Obili primie carskome adoru, on uzvikuje: More sokak, paa vjero Turci! U prilikama kad je pitanje genocida nad Muslimanima, odnosno Bonjacima od 1991. do 1995. godine internacionalizovano, esto se raspravlja o moguoj korelaciji line i kolek vne krivice. Taj problem nije jednostavan kako
Osnovna razlika izmeu narodne, odnosno usmene, i narodske, ili imita vne poezije, sastoji se u tome to ovu prvu stvara nepismeni pjesnik-pjeva, ije djelo nepatvoreno izrasta iz kolek vne narodne svijes , dok je narodski stvaralac najee pismen i, imi rajui izvornu narodnu umjetnost, stvara poeziju koja je omeena ideolokim trasama tu se radi ili o njegovijem individualnim uvjerenjima, ili je unamljen u propagandne svrhe.
1

118

Crnogorski anali, br. 1/2013

se ini na prvi pogled. Obino se polazi od injenice da nema genocidnih i zloinakih naroda, nego pojedinaca. Generalno ostajui pri tome stavu, ipak bi trebalo prikladno denisa onaj kvantum jednoga narodnog kolek va, odnosno etniko-vjerskog korpusa, uz iju podrku pojedinci izvode genocidne akcije. Rijeju, treba ii od sluaja do sluaja, od jednoga do drugoga naroda koji su produkovali genocid da bi se sagledali specini uslovi za prihvatanje i provoenje genocidne zamisli ideologa. Grubo kazano, eljezarski radnik, prigradski voza i pauperizovani graanin iz Crne Gore koji je genocidno dejstvovao tokom rata u Bosni i Hercegovini kriv je koliko i prut kojijem je majka izudarala dijete. A izudarano dijete lomi prut, on mu je kriv, a ne majka. Pitomac kosovske mitologije koju je Njego unio u kolek vnu svijest, a koju su pritvrdili gusle i popovi, iao je na Bonjake kao na Turina starog dumanina s kojim su se ekli njegovi preci, a to mu je proslavila narodna pjesma i Njego. Taj zaetnik mnogo vie nalikuje na prut no na majku koja je prut upotrijebila. Nijesu do sada dovoljno procijenjeni i pozi vno ocijenjeni dravniki i moralno-poli ki potezi knjaza Nikole Petrovia na planu uvjeravanja muslimana da se u Crnoj Gori oeaju kao domorodni graani na svojoj zemlji i u svojoj vjeri. Proglase u tome pravcu esto je davao poslije Berlinskoga kongresa i poslije balkanskijeh ratova. Kao da je crnogorski gopodar oe o problem da an islamski naboj koji je po prirodi stvari bio imanentan hrianskoj svijes u borakoj Crnoj Gori, a koji je doivio napon posredstvom kosovskog mita to ga je Njego importovao u kolek vnu svijest Crnogoraca, potencijalno moe uvijek i prak no prokljua ako mu se ukau adekvatni uslovi. Sva je prilika da se zato nikad nije u Knjaevini Crnoj Gori objavio Gorski vijenac, iako je Ce nje imalo bezmalo evropski nivo u izdavakoj djelatnos . Dok su se takmiili Beograd, Novi Sad i Panevo ko e bolje izda Njegoev spjev o istrazi poturica, dotle u crnogorskome tamparstvu nije bilo mjesta za Gorski vijenac. Nikola I je pismom pozdravio i velikog strika i njegov grob na Lovenu, ali brigu o izdavanju spjeva koji je od strika napravio velikog, ostavio je drugima. Odista nijesu pogodili tumai toga Knjaeva postupka smatrajui ga izrazom ljubomore maloga pjesnika. Dravniku i poli aru knjazu Nikoli vie je bilo stalo do drutvene harmonizacije u dravi no do pjesnikoga pres a i rivalstva sa velikim strikom s Lovena! Obrazovani monarh, i poznavalac mentaliteta svojijeh podanika, nije ostao na proglasima brai muhamedanskog zakona da prihvate Crnu Goru za svoju jedinu domovinu, nego je milozvunim osmercem pjevao balade o slavnoj prolos begovskoga plemstva i ojstvu muslimanskijeh prvaka. Njegove pjesme enidba bega Lubovia i Hajdana imale su optu popularnost, bile su to pjesme od kola i sijela, teko je bilo nai pravoslavnoga Crnogorca koji nije pam o po nekoliko s hova iz jeh

Prof. Dr Novak Kilibarda: RATNIKO-POLITIKE KONOTACIJE KOSOVSKOGA MITA U PROLOSTI I DANAS

119

pjesama. Knjaz je ispjevao ak i apoteoznu pjesmu Turinu u kojoj vjekovnog crnogorskog neprijatelja naziva lafom starim i orlom istonog svijeta, naglaavajui injenicu da su Crnogorci imali jednako istorijsku nevolju i ast da se s takvijem monim pro vnikom uspjeno nose kroz vremena. Razumije se, i Nikola I vitekim odnosom prema neprijatelju, Osmanskome carstvu, uklapao se u moralno-epsku naviku koju je, bar to se e Evrope, utemeljio Homer. Neprijatelj se ne naziva paom vjerom, kao to radi pomenu narodski pjesnik, nego mu se naglaava znaenje da bi onaj koji se s njim bori imao izuzetnu ast kad ga pobijedi, a da ne oea sramotu ako od njega izgubi na megdanu. Ko ne zna da je Homer Ahejac, kao italac Ilijade zakljuio bi da je pjesnik Trojanac. Hektor je po mnogo emu privlaniji od Ahileja! Taj moralno-viteki obiaj doslovno je prihvaen u naoj usmenoj epici. Lako se sloi s Vladanom Nediem da moralni podvig Turkinje evojke iz Podrugovieve pjesme Marko Kraljevi pokazuje oinu sablju nadmaa ljepotu podviga Kosovke evojke iz istoimene pjesme Vukova zbornika. U pjesmi crnogorskog pjevaa-pjesnika Todora Ikova Pipera turski paa saalio se i nad materinskom tugom ovaca podojnica, pa hajduku Mihatu, koji mu je poekao Turke kad su opljakali jaganjce, ne samo oprata ivot no ga i nagrauje. Toj je pjesmi vazda precizni Vuk dao naslov ovjek-paa i Mihat obanin. Jedan od moralno najcjelovi jih likova u vukovskoj epici je Stari-dervi u Milijinoj pjesmi Strahinji Ban, a Homerovu Nestoru iz Ilijade samo se pribliava starac Foo u Vinjievoj pjesmi Poetak bune pro v dahija. U odnosu na Osmansko carstvo i islam Njego i knjaz Nikola an nomino djeluju kao pjesnici. Veliki pjesnik Njego uklopio se u hrianski an islamski stav koristei uzvienu poeziju da se iskae. A knjaz Nikola, mali pjesnik, homerski se uklapa u moralnu normu najviijeh pjesnika da se velikom pro vniku ne upuuju nedoline rijei. Njego ide trasom hrianskoga krstakog doktrinarstva, to oivljava velikom poezijom, a knjaz Nikola ide Homerovom trasom da slabanom poetskom rijei iskae uzvieni nivo dravnika. Njego je priljenije itao vukovsku epiku no knjaz Nikola, ali potonji crnogorski gospodar, za razliku od Njegoa, svojom slabanom poezijom mirio je narode u svojoj dravi. to je prvi poeo Vuk Karadi objavljivanjem Hasanaginice i Omera i Merime, muslimanskijeh pjesama koje plijene itaoca i sluaoca pjesnikom ljepotom univerzalnih is na mimo vjere, nacije i vremena! Njego kao dravnik sam sebe abolira od mogueg prigovora, koji se naalost ponekad uje, da je genocidni pjesnik. No, njegova poezija se genocidno zloupotrebljava. Ideoloku potku Gorskoga vijenca Njego je priugotovio za svoje vrijeme, kad su ljudske glave okapale na tablji iznad Biljarde, kad Osman-paa

120

Crnogorski anali, br. 1/2013

Skopljak pri ska crnogorska ostrva na Skadarskome jezeru i kad se iz Stambola planiraju nove egzeku ve na Crnu Goru. to se oslobodilako-pods cajna ideologija Gorskoga vijenca znala produi u genocidno-osvajaki kliktaj, ne moe se osudi pjesnik ili dravnik Njego, nego anahroni tumai Gorskoga vijenca i popovsko-poli kantske manipulacije kosovskijem mitom i Gorskim vijencem. Uostalom, mogao bi se proglasi genocidnim pjesnikom ne samo Njego. Za Firdusija je svjetlost na iranskoj, a tama na suprotnoj strani, ta dva pola nalazimo u svim hrianskim epovima. Taso je pjesnik hrianske svjetlos i islamske tame. Tim smjerom kreu se i dva Ivana, Gunduli i Maurani, posebno pjesnik epa Smrt Smail-age engia (dodue, vie an turski nego an islamski). Nevolja je u tome to veliki pisci ne uspostavljaju samo humane is ne o ovjeku, nego nekijeh puta knjievna slika, koja se zaokruuje u lokalnom sieu djela, moe da poprimi snagu konkretne ideoloko-poli ke i vjerske propagande. Ko moe rei da slika Mletaka, kao doivljaj Draka Popovia iz Gorskoga vijenca, nije kod svijeta koji ne dijeli umjetniku od naturalne is ne, petricirala ubjeenje da lukavstvo, podlost, nepravda i nemukost karakteriu La ne stare varalice. Crnogorski bojovnik koji je palio i ario po Konavlima i na dubrovakome ra tu usmjeren je bio kako pljakom tako i slikom la nskih Mletaka iz prie Draka Popovia. Andriev opis nabijanja na kolac, u romanu Na Drini uprija, prosto je zatamnio sva tradicionalna znanja o kaznama u doba Osmanskoga carstva na naim prostorima. Abidagin kolac na Vezirovoj upriji postao je metonomija turske pravde. Zato se neobjavljivanje Gorskoga vijenca u Crnoj Gori sve do 1912. godine ini kao preven va od pogubnoga u caja literature na ljude koji ne dijele ivot od umjetnos . Znao je knjaz Nikola svoje Crnogorce, pa se nije zaudio kad je uo da je gledalac pucao u glumca koji je tumaio Turina na premijeri njegove Balkanske carice u Nikiu tek osloboenom od Turaka. Onaj koji je koliko jue pucao u Turke kad je oslobaao Niki, glumca u turskoj odori poistovje o je s Turinom. Odista, bilo bi dobro da stav Nikole I prema kosovskome mitu pragma no djeluje na nae vrijeme. Za sagledavanje kosovske rtvenike ideje kao oblika srpske propagande uputan je njen bosanski izraz u XIX vijeku. Sredinom toga vijeka, kad je Porta polako isputala Bosnu iz svojih ruku, to je praeno agilnim propagandama iz Srbije, Austrije i djelimino Crne Gore, poli ki je sklepana epska deseteraka pjesma o Kosovskom boju, sveobuhvatnija i dua od svih do tada zapisanih pjesama s kosovskom tema kom. Zapisivaev put do te pjesme kono ra sadraje to su znaajni za sagledavanje poli koga kompleksa koji se prelamao i preko tadanje Bosne kojom je Stambol mahao kao svojim slomljenim krilom, oko koje su se utrkivale Srbija i Austrija, to je Crna Gora sve

Prof. Dr Novak Kilibarda: RATNIKO-POLITIKE KONOTACIJE KOSOVSKOGA MITA U PROLOSTI I DANAS

121

ak vno pra la da bi se domogla Hercegovine. Predoeajui da e se produina Bosnu, Austro-Ugarska se pripremala za realizaciju te mogunos . Preko katolikoga klera, upravo bosanskih franjevaca, dokazivala je dugu tradiciju katolikoga prostora u Bosni, pa e prominentni franjevci Grga Mar i Franjo Juki objavi u Osijeku 1858. godine zamanu zbirku usmenijeh i deseterakih horvatskih narodnih pjesama iz Bosne. Sakupljaka Vukova slava mogla je da Teolu Petranoviu inicija vu da se domogne Bosne, koju Vuk na tragu pjesme nije obiao, ali povod za njegov sakupljaki rad dala je poli ka kneza Mihaila i Ujedinjene omladine srpske. Kad je Porta uz napore da izvri reforme, tanzimat i nufus, u Bosni ispunjavala i zahtjeve pravoslavnoga naroda, o emu se samo moglo sanjau doba stabilnoga Osmanskoga carstva, srpska se poli ka postarala da u Sarajevo poalje svoje propagatore. Tako e u novoosnovanu srpsku kolu u Sarajevu doi za uitelja Teol (Bogoljub) Petranovi iz Drnia, prezviter sa zavrenom Pravoslavnom bogoslovijom u Zadru, iguman nekolika manas ra, intelektualac koji govori vie jezika. Javno ga je bosanski valija postavio za uitelja smatrajui ga slubenikom s austrougarskim pasoem, a u stvari Petranovi je bio dobro plaeni povjerenik poli ke kneza Mihaila koji je na Bosnu gledao kao na produetak Srbije. Petranovi je saekivao pravoslavne Bonjake kad dolaze na sarajevske pazare i uspjeno ih uvjeravao da oni nijesu Bonjaci, kako su mu govorili da jesu, i da ne govore ni bonjakim ni nakim jezikom, kako misle da govore, no da su is Srbi i da zbore srpskim jezikom. Ak vno je uitelj Teol izvjetavao Srpsku vladu o uspjesima na planu takve propagande, a kad je 1867. godine objavio zbirku srpskih narodnih pjesama iz Bosne i Hercegovine, knez Mihailo ga je lino nagradio sa sto dukata! U mjeri koliko je Bosna tada bila majdan lirske pjesme, nedostajala joj je usmena epika, kako pravoslavna tako i katolika. Bosanski muslimani bili su mo visani da slave svoje krajiko junatvo i svoje gazije koje ire carev vatan na aursku Evropu, a hrianski seljak u Bosni nije bio mo visan da slavi bilo kakvu svoju nacionalnu prolost. U Bosni nije bilo Kosova ni carstva, Bosna je apatom pala pod Fa ha Mehmeda, Kulin-ban i Tvrtko nijesu vodili ratove o koje bi se pograbila pjesma! Pravoslavni Bonjaci, koji e se poe oea Srbima tek poslije propagande o kojoj govorimo, nijesu poslije pada Bosne pod Turke imali ni idejne ni psiholoke mo vacije da pjevaju o vremenima srpske carevine i kosovskog poraza. Ni jedno ni drugo nije se bilo dotaklo kolek vne svijes pravoslavnih Bonjaka. Sve i da je bilo kakve inicija ve na tom planu, fanariotska crkva, koja je nala zajedniki jezik s Portom, ne bi podrala tu inicija vu. I pored upranjavanja pravoslavnijeh obreda, pravoslavni Bonjak jedva je razlikovao fanariote od haralija.

122

Crnogorski anali, br. 1/2013

Dananjem itaocu moe izgleda udna i sama pomisao da Bonjaci mogu bi hriani, a kamoli oni pravoslavne vjeroispovijes . Meu m, u prolos , bila je to optepoznata i neosporavana injenica, kao to nam to svjedoe istorijski izvori. Tako, na primjer, vladika Vasilije Petrovi-Njego u pismu ruskom grofu uvalovu, od 16. decembra 1757. godine pie, izmeu ostalog: Nadam se da je Vaoj visokogofovskoj Svijetlos poznato u kakvim se nevoljama nalazio smireni pas r svoga otaestva naroda crnogorskoga u proteklih tri godine (.). Kako je ve poznato cijelom svijetu kolika je briga Vae Svijetlos o naoj potpori i o drugoj opskrbi, posebno o nama, koji se drimo pokroviteljstva uzvienog sveruskog dvora, da bi i naa ostala braa hriani, oni, koji stenju u turskom podanitvu: Albanci, Makedonci, Bonjaci, Srbi i Bugari, gledajui na nau protekciju, ne samo u pravoslavlje ostali, nego kada doe dan, s nama se sjedini u slubu sveruske slavne imperije. Ako li mi propadnemo, izgubie i oni nadu svoga izbavljenja i primie muhamedansku vjeru. (Podvukao N. K.) Slinu formulaciju vladika Vasilije upotrebljava i u nekijem drugim pismima, stavljajui Bonjake u is kontekst. Jo nedvosmislenije svjedoenje nalazimo u sarajevskome listu Bonjak, koji je poeo izlazi 2. 7. 1891. godine. U prvome broju objavljena je pjesma Bonjaku Safvet-beg Baagia, u kojoj je u s hovima predoena is na da su nacionalne misli drugijeh zemalja vrlo kasno uvedene u Bosnu propagandnim putem, suzbijajui bonjako ime: Zna Bonjae, nije davno bilo, Sveg mi svjeta nema petnaest ljeta, Kad u naoj Bosni ponositoj, I junakoj zemlji Hercegovoj, Od Trebinja do Brodskijeh vrata, Nije bilo Srba ni Hrvata. A danas se kroz svoje hire, Oba stranca ko u svome ire. (.) Oba su nas gosta sale la, Da nam otmu najsve je blago, Nae ime ponosno i drago. Obrazovani i srpsko-panslavis ki jako usmjereni Teol Petranovi umjeno je osnovao produkciju epskih junakih pjesama koje e objavi kao nepatvorene usmene tekstove. Pronaao je obdarenoga i pismenoga s hotvorca s Romanije, Iliju Divjanovia, porijeklom Karadia iz Drobnjaka, koga je snabdijevao lek rom koju e Divjanovi pretoi u deseterake pjesme. Tako je Petranovieva radionica imala tri odjela: u jedan Petranovi slae pisani materijal i svoje usmene savjete, u drugom se vri prefermentacija materi-

Prof. Dr Novak Kilibarda: RATNIKO-POLITIKE KONOTACIJE KOSOVSKOGA MITA U PROLOSTI I DANAS

123

jala u s hove deseterakijeh pjesama, a u treem odjelu Petranovi nalizuje posao s lski i ideoloki. injenica da je Divjanovi porijeklom Karadi iz Petnjice moe da znai da je raspolagao bar detaljima tradicije s kojom je na Jahorinu doselio njegov predak. Taj detalj otvara problem koji bi trebalo rijei kad se govori o udjelu pojedinijeh krajeva nae jezike teritorije u stvaranju i razvitku usmene epske poezije s temama iz najstarije i srednje istorije, kako bi rekao Vuk. Karadi kae da je komade od raznih kosovskih pjesama zapisao od svoga oca Stefana, pa daj da mu vjerujemo. Ali ima tu jedna udna stvar: kako to Stefan iz Tria saop svom sinu samo pet kratkih komada kosovskih pjesama i nita vie? Tako neto nije se osvjedoilo ni kod Vuka ni druge kod sakupljaa. eajui se Skerlieve tvrdnje da je Vuk Karadi najpametnija srpska glava, gotovo bih utvrdio da je tu vie pijeteta prema Petnjici koju Vuk stavlja u svoju in tulaciju, uz naglasak da je losoje doktor, nego is ne o porijeklu komada. Vuk je kao Drobnjak od Petnjice, to je posebno is cao, povezao uzrelost najznaajnije srpske legende s gnijezdom svoje porodine prolos ! e mo se i toga da je u svojim starim danima, onako hrom, glavobolan i hipohondrian, izvodio izvanredne poli ke misije. Nae se takav Vuk na Ce nju kad je zamjenjivana teokra ja knjaevstvom, kad je povodom instalacije svjetovne vlas u Crnoj Gori moglo doi do krvavoga raskola, ne samo u dinas ji no i u jo neuvrenoj dravi. ak i na samom kraju, takorei pred odlazak ad patres, Vuk se naao na Ce nju u poli koj misiji kod premladoga knjaza Nikole! Jeste, na Vuka su motrile policije Austrije i Rusije, ali dobijao je i carske ordene naglaenoga stepena. Izgleda da se neistroivi Vuk nije samo potroio na srpsko knjiestvo no i na poli ku. Kad se sumnja u drobnjako porijeklo reenih komada od kosovskijeh pjesama, ipak ne treba prenebrei Vukove upute na drobnjaki upliv u njegov Tri. Veli Vuk da su u njegovom e njstvu dodili u Tri da zimuju roaci iz Drobnjaka, pjevali uz gusle i priali o krila m konjima koji izlijeu iz durmitorskih jezera! Dakle, mogao je Ilija Divjanovi, plaeni Petranoviev narodni pjesnik, ima neto od drobnjake tradicije. Mogao je to to ima Ilija uoi kolovani Petranovi, a moglo ga je usmjeri da pjesniku s Jahorine povjeri s hovitu obradu kosovske mitologije kojom Bosna nije raspolagala. Uglavnom, moe se zakljui da Petranovi u Bosni, u kojoj e on i borake ete osnova , nije naao prirodni ambijent za trajanje i razvijanje kosovske legende. No, propaganda koju su on i drugi beogradski povjerenici, meu njima i kasniji mitropolit dabro-bosanski Hadi Sava Kosanovi, uspjeno obavljali, posebno Petranovi, ivom rijei i pjesmom, uspjeno je i ubrzano pravoslav-

124

Crnogorski anali, br. 1/2013

ne Bonjake pretvarala u Srbe, poklonike Obilia i kosovske mitologije. Interesantan je za ovu priliku jedan detalj iz Andrieve hronike Na Drini uprija. Andri, koji je rado is cao da se kao pisac razvio iz Vuka Karadia, daje sliku kuluara s Vezirove uprije, smodenijeh radom i strahom, koji nou uz vatru u baraci sluaju crnogorskoga guslara kako pjeva o srpskome caru Stjepanu. Taj Andriev lokalni sie nabijen je saznajnim sadrajima, gnoseoloko znaenje ovoga detalja je izvanredno. To je srean spoj pieva znanja istorije i tradicije i genijalne invencije koja izmie obrazovanju! Crnogorski guslar iao je nekad carskijem drumom, s malim guslama sakrivenim u velikom gunju. Uhvate ga Abid-agine suvarije i privedu ga kului na Vezirovoj upriji. Crnogorca je vie pogodila sramota to je upao u takvu nepriliku nego kuluenje pod biem nemilosrdnoga Abid-age. Voen plemensko-bratstvenikim agonom, a malice i Andrievom ironijom, pjeva guslar pjesmu u kiovitoj noi da bi se bar pred m kuluarima, bosanskijem seljacima koji su dovedeni do hrpe prozeblog i iskrvavljenog ivoga mesa, izdvojio i neto zaznaio. Kakva sjajna analiza agona koji moe da ima Homerov spjev da odlian budem i najbolji meu svijeh, a moe da se glasi iskazivanjem kakvo je upravo ovoga ukuluenog Crnogorca! Dakle, ne nae se kod Andria Bosanac da bar za iluzorni trenutak prenese u neko ljepe vrijeme promrzle kuluare koji uz vatru u baraci sue opanke i obojke. Crnogorac se tu morao stvori da obavi tu uslugu. Razumije se, taj Crnogorac je vie Andriev savremenik no ovjek esnaestog vijeka kad se podizala na Drini uprija. I pored toga anahronizma, Andrieva sonda se u reenom sieu duboko sputa. Pisac daje ukuluenom guslaru da pjeva pjesmu o grenoj ljubavi, pjesmu o carskim dvorima, vinu, sjaju, enskoj ljepo , a sve je to uokvireno abaurom. To je pjesma o grenom caru i ubavoj momi koja rod nema, kao to ni duboka voda nema broda. Tako nee pjesma o slavnoj srpskoj prolos za tren napravi od mokrih i iskrvavljenih kuluara jednu duu koja se uznosi istorijom, to e upravo pos i erotska bajka koja je stavljena u milje istorije. Srpski car ponijet vinom i klimoglavima evet dvorjana i crkvenijeh veledostojnika, pogledae na svoju sestru Kondosiju kao na ljepotu koja erotski uznosi i uspaljuje: Pije vino srpski car Stevane u Prizrenu, mjestu pitomome. (.) Vino slui provizur Mijajlo, a svijetli sestra Kandosija sa njedara dragijem kamenjem! Andri, koji se Bosnom bavio i kao naunik, kao pisac uoava najsup lnije nijanse u etno-pravoslavnom mentalitetu Bonjaka XVI vijeka kad Mehmed-paa Sokolovi podie upriju. Andriev knjievni detalj o crnogor-

Prof. Dr Novak Kilibarda: RATNIKO-POLITIKE KONOTACIJE KOSOVSKOGA MITA U PROLOSTI I DANAS

125

skom guslaru i pravoslavnim Bonjacima sluaocima kao lupa pokazuje da je Crnogorac preko pjesme o carskoj prolos h o malo da se uzdigne iz uniavajueg drutva, ali Bonjaci nijesu proitali tu poruku pjesme no zov ero ke, ljepote i grijeha. Kae se lijepo kao grijeh! Odista, pravoslavni Bonjaci, koji su danas neosporno Srbi, nijesu bili prikladni da se uznose srpskom istorijom ni da pate za izgubljenom Kosovskom bitkom, ni u XVI ni u kasnijim vjekovima. Propaganda iz Srbije i djelimino iz Crne Gore s jedne strane, i Srpska pravoslavna crkva koja e odlaskom Osmanlija zamijeni fanariote, s druge strane, integrisae u pravoslavne Bonjake srpsku svijest i kosovsku mitologiju koju je Njego uobliio u Gorskome vijencu. Srpski planovi i propagande u vezi sa Bosnom i Bonjacima najjasnije su iskazani u Naertaniju Ilije Garaanina, koje je bilo Program spoljane i nacionalne poli ke Srbije na koncu 1844. godine. U ovom, tada tajnom nacrtu, stoji: 3. Ujedno nuno je i to, da se ne samo svi osnovni zakoni, ustav i sva ustrojenija glavna knjaevstva Srbije u Bosnu i Hercegovinu medu narodom rasprostranjavaju, nego jo i to da se za vremena nekoliko mladih Bonjaka u srpsku slubu dravnu prima da bi se ovi prak no u poli eskoj i nancijalnoj struci pravlenija, u pravosudiju i javnom nastavleniju obuavali i za takove inovnike pripravljali koji bi ono to su u Srbiji nauili posle u svom oteestvu u djelo prives mogli. Ovde je naroito nuno to primje : da ove mlade ljude pored ostalih treba osobito nadzirava i vaspitava tako da njihovim radom sa svim ovlada ona spasitelna ideja opteg sojedinjenja i velikog napredka. Ova dunost ne moe se dovoljno preporui . 4. Da bi se narod katolieskog ispovedanija od Austrije i njenog upliva odvraali i Srbiji vema priljubili nuno je na to osobito vnimanije obraa . Ovo bi se najbolje pos i moglo posredstvom fratera ovdanjih, izmeu kojih najglavnije trebalo bi za ideju sojedinjenja Bosne sa Srbijom zadobi . U ovoj celji nuno bi bilo naredi da se po gdi koja knjiga molitvena i pesme duhovne u beogradskoj pograji tampaju; posle toga i molitvene knjige za pravoslavne Hris jane, zbirku narodnih pesama koja bi na jednoj strani sa la nskim a na drugoj sa kirilskim pismenima tampana bila; osim toga mogla bi se kao trei stepen tampa kratka i obta narodna istorija Bosne u kojoj ne bi se smela izostavi slava i imena nekih muhamedanskoj veri preavi Bonjaka. Po sebi se predpostavlja da bi ova istorija morala bi spisana u duhu slavenske narodnos i sa svim u duhu narodnog jedinstva Srba i Bonjaka. rez tampanja ovih i ovim podobnih patrio eskih djela, kao i rez ostala nuna djejstvija, koja bi trebalo razumno opredjeli i nabljudava oslobodila bi se Bosna od upliva austriskog i obra la bi se ova zemlja vie k Srbiji. (.)

126

Crnogorski anali, br. 1/2013

6. Na istonog veroispovedanija Bonjake vei upliv ima nee bi za Srbiju teak zadatak. Vie predostronos i vnimanija na pro v toga iziskuje to, da se katoliki Bonjaci zadobijedu. Na elu ovih stoje franjevaki fratri. Pored gore spomenutog tampanja knjiga ne bi li dobro i sovjetno bilo da se jedan od ovih bosanskih fratera pri beogradskom liceumu kao profesor la nskog jezika i jo kakve nauke postavi. Ovaj profesor morao bi slui kao posredstvenik izmeu Srbije i katolika u Bosni (.). Ovom prilikom bi bilo interesantno naves neke odlomke iz Naertanija koji pojanjavaju i pol ku Srbije prema Crnoj Gori: U poli eskom obziru imalo bi ovo sredstvo ne manju vanost, jerbo e se nov agent srbski nalazi medu iteljstvom srbskim i ova prilika prinela bi jae upliv Srbije na sjeverne Arbaneze i na Crnu Goru, a ovo su upravo oni narodi koji imadu kljueve od vrata Bosne i Hercegovine i od samoga mora Adrija eskog. Postavljanje ove agencije srbske i utemeljenje njeno onamo mi smo uvereni kao poli eski postupak Srbije smatran bi bio od neobine vanos medu onim narodima i tenji sojuz ovi itelja sa Srbijom pos gao bi se vrlo lako. (.) Karaore je bio vojeni predvoditelj od prirode bogato obdaren i vrlo iskusan; on nije mogao predvide onu preveliku vojnu vanost koju Crna Gora za Srbiju ima i koju e svagdar ima kad god se o tome stane radi da se Bosna i Hercegovina od Turske odjele i Srbiji prisajedine. Pohod ovog vojvode na Sjenicu i Novi Pazar jo svi Srbi dobro pamte i nije potrebno da mi sledujui predlog novim dovodima podkrepljujemo. Neka Srbija i u Crnoj Gori primier Rusije sleduje i neka dade vladiki pravilnu svakogodinju podporu u novcu. Srbija e na ovaj nain za malu cjenu ima prijateljstvo zemlje, koja najmanje 10. 000 brdnih vojnika postavi moe. Ovde moramo jo to prime , da odlaganje ove podpore na poslednje magnovenje nee ima poelani uspjeh i sledstvo; budui da e Rusija pravedno moi na svoju mlogogodinju i stalnu podporu poziva se, a srpski novi predlog moi e kao samo iz nude uinjeni ocrni i u podozrenije doves ; i Crnogorci bi onda rekli: Srbi nisu nama pomagali kad smo u nudi bili, to je dokazateljstvo da nam nisu prijatelji, nego nas samo za sad upotrebi ele.2
Vrlo je indika van odnos Ilije Garaanina prema Crnoj Gori. Prieljkujui da Turci unite Crnu Goru u ratu 1862. godine, radio je na tome da joj se uskra davanje bilo kakve pomoi. Dok je turska vojska juriala na Ce nje, izjavio je da bi jo velika srea za nas bila kad bi Crna Gora propala! Nije nelogino to su Garaanin i ostali srpski poli ari mreli Crnogorce i njihovu dravu jer oni su im bili trn u oku, prepreka na putu stvaranja velike Srbije koja bi, razumije se, imala nesmetan izlaz na more. U pismu Avramu Petronijeviu od 3. juna 1847, komentariui dolazak jedne grupe Crnogoraca u Srbiju, iji je prijem traio i Simo
2

Prof. Dr Novak Kilibarda: RATNIKO-POLITIKE KONOTACIJE KOSOVSKOGA MITA U PROLOSTI I DANAS

127

No, vra mo se kosovskoj mitologiji, koju je utemeljio Njego. Ona je imala naknadnu doradu u metrovievskoj skulpturi i poeziji Milana Rakia, ak i Jovana Duia. Metroviev adorantski odnos prema kosovskoj mitologiji djelovao je svojom monumentalnou u galerijama i muzejima, kao i slikari s naglaenom tema kom iz srpske prolos , Jovanovi, Predi, Kneevi i drugi, ali na narodnu masu u cale su reprodukcije njihovih djela u kolskim udbenicima i elementarnoj rezbariji, posebno na guslama. One original, ove reprodukcija, nekad slika a nekad muzika, ni eksterijer ni enterijer drutvene svakodnevnice nije bio bez kosovske mitologije! Elitniji slojevi prihva li su Rakievu poeziju s kosovskijem mo vima, a popovski i guslarski usmjereni graani oduevljavali su se kosovskom apologe kom uitelja Dragoljuba Filipovia, odnosno njegovijeh Kosovskih boura. Uglavnom, i ekstenzivno i intenzivno kosovska mitologija nije jenjavala tokom versajske Jugoslavije. Kao to e se ideologija Anta Starevia prak no primijeni u Hrvatskoj im se sruila Kraljevina Jugoslavija, tako e se kosovska mitologija prak no iskaza u Moljevievoj preporuci na putu Pavla uriia dolinom Lima u pravcu Foe. ahovii su neto ranije bili provjera postojanos kosovske kondicije. S is jem usmjerenjem proetae se Bosnom i Miloevievi legionari raznijeh naziva i formacija. Pjesme Milana Rakia Na Gazimestanu i Simonida privrs le su kosovsko mar rstvo u svijest Srba u vrijeme kad su prestali ratovi s Osmanlijama, onda kad je po prirodi stvari obilievsko usijanje trebalo da se hladi. U vrijeme oslobodilakih bojeva Njegoevo uoblienje kosovskoga mita, kao to smo istakli, igra slobodarski inicija vnu ulogu, pa je bilo normalno oekiva da poslije osloboenja i zavrnijeh bojeva s Turcima, kosovski mit otpoine u muzeju istorijske prolos . Meu m, pjesnici ponije idejom srbojugoslovenstva obnavljaju kosovsku mitologiju obradom srpske tema ke. To znai da su pjesnici predstavljali jedno krilo kosovske mitologije, drugim krilom mahala je Srpska pravoslavna crkva. Pjesnici od izvanrednoga ugleda, koji zauzimaju centralne prostore u este ki strogo formiranoj Antologiji Bogdana Popovia, Jovan Dui i Milan Raki, uvruju import kosovske matrirske legende u svijes naroda koji je zapoeo i ostvario Njego. U takvim prilikama obian ovjek bio je u poziciji da procijeni kako je kosovski mit odista najdublja, najpotrebnija i najdugoronija tema ka srpske poezije, svetenike proMilu novi, Garaanin pie: Ja sam ve izdao doputenje, da oni Crnogorci o koima je onomad re u ministerijalnom zasedaniju bila mogu ovamo prei. Ovo je sad opet druga gomila i ja se ne smem saglasi , da se ovako premnogo ovi neradina i prosjaka ovamo u zemlju na veliko nespokojstvo naeg naroda upuste. [. ] G. Milu novi lako moe u sobi umstvova o srbinstvu, jednorodtvu, i ta ja znam jo, ali to u stvari drugojaije stoi.

128

Crnogorski anali, br. 1/2013

pedev ke i svakodnevnoga doivljaja sopstvene istorijske prolos . Zaboga, kako se nije morala oea sakralna skruenost pred kosovskijem mitom kad mu najkolovaniji, najevropskiji, najfrancuskiji pjesnici Raki i Dui, pijetetno slue! Dui, parnasovac i simbolist, pjesnik muze hladne kao ena, gospodin daleko od populis koga oduevljenja, ipak se upisao u poklonike slave kao privilegije mar ra: Buk njama samo zbori se kroz tmine, / u zrcalu maa budunost se slika, / preko palih idu pu veliine / slava, to je strano sunce muenika! Iako se u navedenijem Duievim s hovima ne pominje Kosovo, struji kroz njih kosovska mitologija. Nije pjesnik dubrovakih madrigala i muze to kao hladno devoje sneva podigao u Trebinju spomenik Njegou, to je uradio pjesnik kosovske tema ke. I za Duia je Milo Obili najuzvieniji simbol slavnoga pada, on treba da ostane kao sunce srpskijeh mar rskih muenika. Tu e misao, razumije se, Dui sprovodi i svojom propagandom tokom Drugoga svjetskog rata. Tu e propagandu posthumno nastavi promenada njegovijeh mo ju kroz Crnu Goru, bdijenje nad njegovim, kako vele, nepovrijeenim jelom, koje je organizovao mitropolit Amlohije, i beogradski helikopter koji je s Kotunicom sle o na trebinjsku presahranu Jovana Duia. Kao to je Miloevi sle o na Gazimestan na eststogodinjicu Kosovske bitke i na okonanju puta Lazarevih mo ju kroz sve srpske zemlje. Ta dva helikoptera su ideoloki blizanci, Miloevi i Kotunica razlikuju se u praksi, ali ne i u unitarnoj ideologiji. U trenucima jugoslovenskog oduevljenja koje je bilo obuhva lo Andria i Metrovia, Dui je bio prenapregnut slavnim porazom, a kosmopolitsku direktnost parnasovca formalno je ukrio nepominjanjem Kosova. Raki je meu m bio konkretniji. Njegova poezija s kosovskom tema kom jako se dojmila i aka i uitelja ne samo usklaenou teme, misli i jezika nego i injenicom da je Raki bio konzul u Pri ni, i to u samrtnome ropcu Turskoga carstva. Imao je bolnu priliku da gleda Gazimestan dok je jo u turskim rukama, pa je tom sluajnou pribrao svojijem pjesmama s kosovskom tema kom veliku popularnost. Ganutljivo je bilo ita , ili od recitatora i kolske ece slua , s hove o iskopanim oima srpske kraljice Simonide na zidu Graanice, nemanjikoga manas ra koji je odolio vjekovima! Tako se uz Rakievu pjesmu doivljava nemanjika istorija kroz vizuru kosovskoga mita, to je umnogome razliito od narodnoga doivljaja Nemanjia tokom osmanskijeh vjekova, odnosno prije svoenja ratnikijeh i oslobodilakijeh rauna s Turcima. Naime, kolek vna narodna svijest ruvarevievski je potcjenjivala dvorsku svitu iz dinas je Nemanjia i Brankovia, upravo taj dio istorijske prolos narod je u pjesmi osmiljavao iz socijalnog ugla, a ne pak iz ideoloko-poli kog ili vjerskog. Tradicija je bila doturila podatke o tekom stanju seljaka, posebno u

Prof. Dr Novak Kilibarda: RATNIKO-POLITIKE KONOTACIJE KOSOVSKOGA MITA U PROLOSTI I DANAS

129

vrijeme posljednjijeh despota kad je teret za odbranu, i od Maara i Turaka, snosio seljak, kmet, sebar. Ponijet svojim tekim socijalnim stanjem narod je prenebregnuo dravniku sposobnost ura Brankovia koji je uspijevao da odri zemlju ak i poslije pada Carigrada, pa u narodnoj pjesmi o njemu nema pohvalne rijei. Njegova ena jednostavno je prokleta Jerina. Narod je ak pojavu hajduije vezao za ura Brankovia, narodni Starina Novak ne odmee se u goru zelenu od turskog zuluma no od kuluka i nepravde koje je nametnula prokleta Jerina. ureve napore za opstanak drave i podizanje Smederevske drave s jem ciljem narod je zapam o kao svoje socijalne patnje. Narodni pjesnik nije troio vrijeme slavei dravnu mo Nemanjia i despota Brankovia, a kad se dohva o te tema ke nije izostala kri ka pa i sarkazam. Epska pjesma prikazuje Jugovie kao korumpirane i gramzive velikae tokom gradnje crkve Ravanice i kao listarske mekuce kad je trebalo pomoi zaetome vitezu Strahinjiu Banu da iz turskoga ropstva povra svoju ljubu a njihovu sestru. U narodnoj pjesmi car Duan, ponijet vinom i erosom, hoe da se eni roenom sestrom, na to mu prvosvetenici i dvorska svita aplaudiraju. Narodni car Duan bio bi poraeni la nski zet da ga svojom odisejevskom violentnou nije spasio Milo Vojinovi koji je ostavio ovce na ari planini, ukriven bugar-kabanicom nezvan banuo u carske svatove. Kad se uzme u obzir kri ki odnos narodne pjesme prema pretkosovskoj prolos , nije smjelo pretpostavi da je ueni Ilarion Ruvarac od narodne poezije dobio lagvort da kri ki zasijee u nemanjiku prolost koju je crkvena, biografsko-hagiografska knjievnost jednostavno sakralizovala. U toj knjievnos koju je zapoeo prvi srpski arhiepiskop Sava Nemanji, a koja u stopu pra dravu Nemanjia, drava i crkva vrsto se dre za ruke, pa je zato blia epifaniji no istoriji. Milan Raki, pjesnik kosovske tema ke, ne izrasta iz narodnoga osmiljavanja te tema ke nego iz karaorevievskoga, koje je elo da se odri na temeljima kosovske legende koju je kodikovao Njego u Gorskome vijencu. Gospodin Raki, evropski obrazovan intelektualac, znao je ko je istorijska Simonida, znao je za brak starca Milu na i sedmogodinje evojice, znao je za zlu maehu i slijepoga pastorka, te istorijske is ne Ruvarac je ve bio razotkrio. Znao je prenjeni pjesnik sve to, pa je pjesniki elegantno i poliki sup lno opskurnu sliku srpske kraljice zaklonio ganutljivim s hom: Iskopae oi, lepa sliko! U pjesmi Na Gazimestanu Raki se pokazuje kao ponovljeni Njego na planu utemeljenja kosovskoga mita u narodnoj svijes . Ta mu estetski slivena pjesma doe kao sinteza obilievske ideologije Gorskoga vijenca, to je in nuce kazano sve to se pomenulo o Kosovu u Njegoevu spjevu. Tako je kosovska mitologija Rakievom pjesmom nadmaila svoj ekstenzitet koji je

130

Crnogorski anali, br. 1/2013

pos gla Gorskim vijencem. Njegoev spjev je dug, komplikovan i zametan za itanje izvan Crne Gore, a Rakieva pjesma je kratka, komunika vna, to je tekst za eju itanku i recitaciju. Rijeju, Rakieva pjesma Na Gazimestanu dotakla se svakoga graanina koji govori jezikom kojim je ispjevana. Njegoevu Devetu simfoniju Raki je prilagodio za kolu i kafanu, za sijelo i posijelo. Razumije se, nesporno je pjesnikovo pravo da oslijepljenu Simonidinu fresku na zidu Graanice doivi kao znak dugog srpskog ropstva pod Turcima, ali treba pomenu da su lepoj slici iskopali oi srpski vjernici koji su, opredijeljeni vradbinama, smatrali da se bolesne oi mogu izlijei bojom koja se zagrebe s oiju freske iz svetoga manas ra. Suvino je pitanje da li je Beograanin i gospodin znao za taj detalj kojim se bavi etnologija, i da je znao mogao se kao pjesnik ponaa onako kako je uradio. Za ovu priliku nije vaan proces nastanka Rakieve pjesme, no njeno znaenje u kontekstu teme Ratniko-poli ka konotacija kosovskoga mita u prolos i danas. Narodski pjesnik Radovan Beirovi pjevao je kada i Raki, bio Aleksandrovom Jugoslavijom ponijet isto kao on, a pjesniki su se iskazali analogno svojim personalnos ma. No, ujednaen stepen njihovog rodoljubivog usijanja nije istekao iz jednog izvora, no su se dva razliita dotoka slila u jednu uznesenost kosovskom prolou i jugoslovenskom savremenou. Dakle, izvori razlii , rezulta astronomski udaljeni jedan od drugoga, a oduevljenje temom isto. Stvarna golgota Srbije u Prvome svjetskom ratu, valjevska vjeala, fus, plave grobnice, Krf i Albanija mogli su na prirodan nain da ponesu pjesnika Rakia pa da kosovski podvig doivi kao ideoloko usmjerenje za otpor Srbije trima carstvima u Prvome svjetskom ratu. Zato se njegovi sljedei s hovi jednako odnose na kosovske junake i srpske vojnike s Cera i Kolubare: Silni oklopnici bez mane i straha (.) Zaljuljano carstvo survalo se s vama (.) Kad oluja proe vrh Kosova ravna, Kosovo postade nepregledna jama Kosturnica strana i porazom slavna. (istakao N. K.) Ali otkud narodskome pjesniku iz Bijele kod avnika, potomku morakijeh uskoka i uesnika Mojkovake bitke rakievsko oduevljenje dravnom tvorevinom i kraljem Aleksandrom Karaoreviem? Radovan Beirovi, pjesnik kosovske tema ke, dobro je pam o i bio je pismen, znao je on i za Podgoriku skup nu i za zbacivanje dinas je Petrovia, znao je sve surovos ujedinjenja, a pored svega toga opjevao je poetu kralja Aleksandra Crnoj Gori kao najuzvieniji doivljaj svoj i sve Crne Gore: Boe mili na svemu fala

Prof. Dr Novak Kilibarda: RATNIKO-POLITIKE KONOTACIJE KOSOVSKOGA MITA U PROLOSTI I DANAS

131

ta to radi Crna Gora mala? Sve se diglo malo i veliko neemu se nada svekoliko, sva se sela i varoi kreu oban vie: ni ja ostat neu, a Ostrog se smije nadaleko ko da e ga polazi neko, grob se trese pjesnika Njegoa, bi reko je Sve Sava doa (.) Dobro doo novi Nemanjiu (kralj Aleksandar, N. K.) Juni care drugi Obiliu! I da zakljuimo: recidivi ve preleanih vremena, kao ave prolos , jo uvijek lutaju svojim starim putevima. Zato i danas, kada je Crna Gora savremena, meunarodno priznata drava, kosovska mitologija traje kao sastavni dio poli ko-klerikalnih formacija koje sputavaju proevropski i demokratski napredak, nedozvoljavajui da, izmeu ostalog, jedan od vitalnih i kljunijeh inilaca ouvanja crnogorske nacije, Crnogorska pravoslavna crkva, dobije sva prava koja istorijski zasluuje.

132

Crnogorski anali, br. 1/2013

Prof. Sreten Perovi: DUKLJANSKI KNEZ VLADIMIR I MAKEDONSKA PRINCEZA KOSARA IZMEU LEGENDE I ISTORIJE

133
Prof. Sreten Perovi, akademik DANU i MANU

DUKLJANSKI KNEZ VLADIMIR I MAKEDONSKA PRINCEZA KOSARA IZMEU LEGENDE I ISTORIJE

Mnoge dogaaje iz prolos , jednako one iz davnih ili nedavnih vremena, proimaju legendarna pripovijedanja, matovita slikanja, eljena domiljanja, aproksima vna rasuivanja uzroka i posljedica, neodgovorna ili neobavezna popunjavanja tzv. crnih rupa, ili puko oslanjanje na usmeno predanje koje po svojoj prirodi hipertrora znaaj i znaenje predmetnih zbivanja, pa i ono to je istoriograf lino vidio ili uo A sve to djelimino optereuje i savremenu crnogorsku istoriograju i leksikograju. Zbog toga se nerijetko dogaa da su tzv. pomone istorijske discipline blie materijalnoj (dokazivoj) is ni nego tzv. ista profesionalna istoriograja. Dugogodinje moje privreno iitavanje i procjenjivanje istoriografskih tekstova, pa i sauvanih istorijskih izvora, rezul ralo je u neku vrstu zakljuka, koji bi mogao da glasi: Istorija je nekad nauka, rjee poezija, katkad samo prikrivena recentna poli ka, a najee crnohumorna smjea svih h spekula vnih disciplina. To, meu m, ni profesionalce ni tzv. amatere ne oslobaa odgovornos da to objek vnije sagledaju i prevrednuju vlas tu i tuu povijest, njihovu meuzavisnost, ne samo radi is ni jeg, stabilnijeg ivota u budunos , nego i radi jaanja svijes o sebi i svojim genetskim korijenima, distancirajui se ljekovito od vlas h i komijskih istorijskih maglina, koje su i Crnu Goru esto pri skale kao klasina duegupka. to je, dakle, istoriograja? Is na, poluis na, ugaanje vlas toj (narodnoj) suje , ili neobavezna imagina vna pripovijest? Kad smo bili u gimnaziji, uili smo da smo Borodinsku bitku dobili, a kad smo doli na fakultet, tada smo saznali da smo Borodinsku bitku izgubili, zapisao je Tolstoj. Ta Tolstojeva opaska trajno je aktuelna, jednako vrijedna za njegovo i nae doba. I ma koliko da se skrupulozno prie razmatranju raspoloivih saznanja o Svetom knezu Vladimiru i blagorodnoj princezi Kosari, teko da je

134
I.

Crnogorski anali, br. 1/2013

mogue i u tom predmetu izbjei odreene (uslovljene) rela vizacije, simplikacije ili manje obavezna uoptavanja.

Dukljanski knez, po legendi dukljanski kralj Vladimir, koga je trokonfesionalni narod, ne smo u Crnoj Gori, prihva o kao Sveca, svojom muenikom smru iskupio je svoju veliku Ljubav i svoje duboko Vjerovanje. Legendu o njemu vjekovima njeguju crnogorski Muslimani, a obje hrianske Crkve u iroj balkanskoj regiji uvrs le su ga u red muenika. Crnogorska pravoslavna crkva slavi ga kao svojeg prvog i od mnogih crnogorskih graana najpotovanijeg Sveca.1 Burnim istorijskim zbivanjima u junoslovenskim zemljama na kraju Desetog vijeka dominira moni makedonski car Samuilo, koji je u potonjoj deceniji toga vijeka (vjeruje se oko 997. godine) napao Duklju, odnio pobjedu nad dukljanskom vojskom i odveo u ropstvo gospodara Kneevine Duklje, mladog i razboritog kneza Vladimira. to se sve zbivalo sa knezom Vladimirom u Prespi, prijestonom gradu Makedonskog Carstva, istorijski izvori ne daju preciznije odgovore. O Vladimiru i Kosari i njihovoj drama noj sudbini moda najpouzdanije i istorijskoj is ni najblie govori hagiografski spis koji je sauvan u okviru Ljetopisa Popa Dukljanina (s kraja XII vijeka). To najstarije crnogorsko istoriografsko djelo, nastalo na narodnom jeziku, sauvano je u Va kanskoj biblioteci u verziji na la nskom jeziku - pod naslovom Sclavorum Regnum. Sve to, meu m, lii na bajku, jer u tom spisu preovlauju hagiografski i legendarni elemen , kao i kod srednjevjekovnih vladara koji su kasnije proglaeni za svece.

Sve dok mitropolit SPC g. Amlohije nije helikopterom Jugoslovenske armije na vrh Rumije spus o simbolinu limenu crkvicu i tako uni o vjekovni trokonfesionalni obred iznoenja Krsta Sv. Vladimira na tu svetu planinu, muslimanski ivalj iz podrumijskog plemena Mrkojevii predvodio je tu optenarodnu, natkonfesionalnu manifestaciju, uvajui kao najveu zalogu ljudskos i meuvjerskog suivota upravo taj legendarni Krst, pod kojim je, kako se vjeruje, pogubljen Vladimir u Prespi 1016. godine. Od te agresivne vojno-konfesionalne uzurpacije vrha Rumije, u tradicionalnoj narodnoj procesiji do na dan Vladimirove smr (4. juna) sada vie nema ni Muslimana, ni Albanaca, ni trokonfesionalnih Crnogoraca, razumije se - ni privrenika Crnogorske pravoslavne crkve. Crkvica na vrhu Rumije je odlukom Vlade Crne Gore proglaena za nelegalnu graevinu i naloeno je njeno dislociranje, ali ta odluka ni poslije est godina nije realizovana.

Prof. Sreten Perovi: DUKLJANSKI KNEZ VLADIMIR I MAKEDONSKA PRINCEZA KOSARA IZMEU LEGENDE I ISTORIJE

135

Prema Ljetopisu Popa Dukljanina saznajemo da je knez Vladimir mlad, lijep i obrazovan robovao izvjesno vrijeme u Prespi i da ga je, po ondanjim obiajima, poeivala Samuilova erka Kosara, koja se u mladog zatoenika i zaljubila, te je izmolila oca da joj dozvoli da se za kneza Vladimira uda i kao njegova nevjesta s njim ode u Duklju, e e mu bi vjerna supruga - i za vrijeme njegova ivota i nakon njegovog prespanskog uekovanja. Samuilo, svakako, nije erkinu molbu usliio iz sen mentalnih razloga; silni makedonski car je taj brak blagoslovio najvjerovatnije iz dravnih razloga, jer je i Makedonija, kao i Duklja, bila pod stalnom ratnom prijetnjom Vizan je, tj. Istonog Romejskog Carstva. Zato je Samuilo zetu Vladimiru vra o prijesto u Duklji, dodajui mu i itavu oblast Draa u dananjoj Albaniji. I sve do tragine makedonske 1014. godine, kad je Samuilo nakon poraza njegove vojske na Belasici (doekujui vie od desetak hiljada svojih oslijepljenih vojnika!) naprasno umro, Vladimir je odan svom tastu i sizerenu. Kad je makedonski prijesto zaposjeo nasilnim putem, nakon to je prethodno ubio Samuilovog sina-nasljednika i svoga brata od strica Radomira (1015), car-bratoubica Vladislav rijeio je da povra punu vlast nad Dukljom i Drakom oblau. Da bi ostvario taj svoj cilj triput je knezu Vladimiru slao pozive da doe u Prespu, aljui mu darove, pa i zlatni krst (!) kao zalogu prijateljstva i sigurnos , ali je Vladimir prihva o poziv tek kad mu je Vladislav, kao zalogu dobrih namjera, poslao drveni krst kao simbol Hristovog stradalnitva. I kad je knez Vladimir s gao u Prespu, pri izlasku iz Crkve u kojoj se pomolio Bogu, po zapovijes cara Vladislava odrubili su mu glavu - po starom kalendaru upravo 22. maja 1016-te, prije ravno 994 godine! Dugo je za m dukljanska knjeginja Kosara ekala da joj car Vladislav, njen brat od strica, dozvoli da posmrtne ostatke kneza Vladimira prenese u Duklju i sahrani kod manas ra Preista krajinska2. Tu je, kao monahinja, sahranjena i ona, po ondanjem obiaju podno nogu svoga gospodara. Tako je, ili slino tome, izgledala ivotna putanja kojom su prola ognjena kola sa dva moralno jaka i veoma kratko spokojna, uzajamno odana bia. Car Vladislav ipak nije uspio da ostvari svoj san i ponovo pokori Duklju i Draku oblast, jer je u tom pokuaju, 1018, njegova vojska bila poraena od Dukljana na rijeci Bojani, a u toj borbi je i sam car izgubio ivot. Uskoro za m
Ostaci tog manas ra sauvani su u Ostrosu (blizu Bara) sve do naih dana. Ali zbog nebrige odgovarajuih dravnih ins tucija to Svje lite Odanos i Ljubavi nije konzervirano i za eno, te ni - pristupano putnicima i namjernicima kojih je sve vie u obilasku ostrva i priobalja Skadarskog jezera.
2

136

Crnogorski anali, br. 1/2013

raspalo se Makedonsko carstvo i Makedonija je potpala pod vizan jsku vlast. Ista sudbina je, malo kasnije, zadesila i Kneevinu Duklju. Da li je sve to blie istorijskoj stvarnos ili legendi teko je razluisa ovolike vremenske distance i na osnovu posrednih pripovijedanja. Pop Dukljanin tvrdi da je Kosara uspjela da, nakon izvjesnog vremena, izmoli dozvolu da iz Prespe prenese posmrtne ostatke ubijenog supruga i sahrani ih u Crkvi sv. Marije, u Krajini na Skadarskom jezeru, e je i ona pogrebena do svoje Velike ljubavi, do kneza Vladimira Dukljanskog - blaenoga, po rimokatolikoj, odnosno do sveca - po istonopravoslavnoj kanonizaciji. Epirski despot Mihailo, koji je oko 1215. godine osvojio Krajinu, naloio je da se mo Svetog Vladimira prenesu u Dra, ime je ovaj dukljanski sve telj proglaen za nebeskog za tnika toga grada. Nakon to je 1381. godine obnovio manas r in on u blizini Elbasana, albanski velika Karlo Topija je naredio da se tamo premjeste ove Svete mo , koje se od 1925. godine nalaze u Tirani - pod neposrednom brigom Albanske pravoslavne crkve. Zbog uzornog ivota i hristolike smr Dukljanski Sloveni, preci dananjih Crnogoraca su svojega Kneza-muenika proglasili za sve telja, kojemu i danas odaju potu pripadnici sve tri velike religije u Crnoj Gori; ali dostojnu potu ovom Svetom Knezu odaje i Makedonski narod, a oko njegovog ivota u Albaniji jednom godinje okupljaju se vjernici iz svih susjednih balkanskih zemalja. Legenda o Vladimiru i Kosari, sauvana najcjelovi je u Ljetopisu Popa Dukljanina, po istoriarima knjievnos , predstavlja prvi ljubavni roman u Junih Slovena, tj. dragocjenu vrijednost stare crnogorske knjievnos .

II.
Po Istoriji makedonskog naroda bogumilstvo je nastalo u Makedoniji, a njegova osnovna naela socijalne akcije ogledala su se u otroj kri ci feudalnih odnosa i u otporu estokim oblicima poli ko-duhovnog ugnjetavanja. Time su bogumili odigrali znaajnu ulogu u istoriji makedonskog naroda3. Bogumilstvo kao nedogmatski vjerski pokret, od ocijelnih crkava tre rano i progonjeno kao jerez, ekspanzivno se irilo po balkanskim zemljama, a nekim svojim svojstvima nesumnjivo je u calo na ustrojstvo, opstajanje i vievjekovnu predvodniku oslobodilaku ulogu Crnogorske (narodne) crkve.
3

Istorija na makedonskiot narod, kniga prva, p. 115

Prof. Sreten Perovi: DUKLJANSKI KNEZ VLADIMIR I MAKEDONSKA PRINCEZA KOSARA IZMEU LEGENDE I ISTORIJE

137

Sinovi monog (brsjakog) kneza Nikole4 - David, Mojsej, Aron i Samuil iskoris li su neredovno stanje poslije smr (bugarskog) cara Petra (969. godine) i po uspjenom ustanku zakratko su zajedniki vladali (tetrarhija), ali nema podataka koji bi odgonetnuli zato ih je ostavio na miru novi vizan jski car Ivan I. Cimisko (969-976) i zato su oni u m presudnim bitkama za balkanske prostore i Carigrad eventualno bili neutralni. Da li je tome uzrok injenica to je car Cimisko bio predstavnik na edno ermensko blagorodniko semejstvo5, a po pretpostavkama nekih istoriografa i Samuilo i njegova braa jermenskoga su porijekla. Sudei po imenima njihove porodice (majka im se zvala Ripsimija, jedan Aronov sin Alusijan) oni su bili jermenskog porekla, bar po enskoj liniji, i to, po svoj prilici, iz jermenskih kolonija sa Vardara, koje su bile naroito pojaane za vreme cara Teola (829-842), zakljuuje Vladimir orovi.6 Tetrarhija nije dugo trajala: Davida su ubili neki Vlasi, Mojseja neko od pridruenika duke Melisona za vrijeme opsade Sera, a Aron je poginuo od nekog nagluvog Vlaha, koji nije uo kad mu je Aron, obuen u vizanjske haljine, kazao svoje ime.7 Nakon pobjede nad bratom Aronom, Samuilo je ubio cijelu njegovu porodicu, osim sina mu Ivana Vladislava, za ij ivot se zazel i go spasil sin mu na Samuil Radomir Gavril8. Samuil je kao genijalni vojskovoa, kako ga naziva Kekaumen, zauzeo velike oblas dananje Jugoistone Evrope, a iz grada Larise je ak i preselio dio stanovnitva u unutranjost svoje drave i pretvorio ih u svoje vojnike. Pretpostavlja se da je Samuil, poslije pobjede nad Vizan jcima kod Trajanovih vrata (989. god.), s velikom vojskom uao u Dalmaciju i poeo da napada zemlju mladoga kralja Vladimira, tj. Duklju. Da li se to dogaalo malo ranije ili ba 989. godine manje je vano. Tek pred Samuilovom vojnom silom Vladimir nije imao nikakvih ansi, te se povukao u planine, ali ga je jedan od njegovih upana, u sporazumu sa Samuilom izaslanicima (!), nagovorio da se rtvuva za site i da mu se predade na Samuil, koj vedna go progna vo

Knez Nikola je bio vjeran svojemu gospodaru caru Petru (bugarskom), ali nakon smr cara Petra, Nikolini sinovi, mladi komitopuli (knezovi) nijesu slijedili oevu lojalnost. Op. cit, p. 117 5 Op. cit., p. 118 6 Poli kino izdanje Ilustrovane istorije Srba Vladimira orovia, knjiga prva, Beograd 2005, p. 128 7 Aronova pogibija asocira na smrt Koe Racina (na Lopuniku, 1943) gotovo hiljadu godina kasnije 8 Istorija na makedonskiot narod, kniga prva, p. 120

138

Crnogorski anali, br. 1/2013

ohridskiot predel, vo mestoto nareeno Prespa, kade to bil dvorecot i sediteto na carot.9 Dugo je Samulo drao u opsadi Ulcinj, ali ga nije mogao osvoji , pa je u gnjevu krenuo da pustoi Dalmnaciju sve do Zadra, ali i Bosnu i Raku. Gradove Kotor i Dubrovnik je spalio, a sela i cijelu pokrajinu je opustoio da je izgledala kao zemlja bez naselja.10 U nastavku ovog djela ukratko se prepriava verzija Popa Dukljanina: da se Samuilova erka Kosara (po Skilici krteno joj je ime bilo Teodora!) zaljubila u Vladimira i izmolila oca da ga oslobodi i da je za njega uda, te je Samuilo proglasio Vladimira za kralja i dao mu zemlju i kraljevstvo njegovih predaka, a uz to jo i Dra sa itavom njegovom teritorijom11. Tako je Duklja postala zavisna od Makedonije, a dukljanski knez Vladimir (po Popu Dukljninu kralj) postao odani Samuilov vazal. Samuilovo carstvo je, poslije pobjede nad Vasilijem kod Trojanovih vrata (989), obuhvatalo cijelu Makedoniju (osim Soluna), cijelu Tesaliju, Epir, Albaniju, Duklju, Travuniju, Zahumlje, Raku, Bosnu, kao i veliki dio Bugarske. Ali, nakon Samuilovog poraza na Belasici (29. jula 1014. godine) vizan jski car Vasilije II oslijepio oko 15.000 zarobljenih makedonskih vojnika, ostavljajui svakom stotom vojniku po jedno oko kako bi slijepu vojsku doveli pred Samuila. Po Skilici, Samuilo je pred m stravinim prizorom umro od sranog udara 6. oktobra 1014. Gavril Radomir, Samuilov sin i nasljednik, bio je hrabar ratnik i vojskovoa, to mu je omoguilo da prodre duboko na vizan jsku teritoriju, ak do Carigrada, pa je vizan jski car Vasilije II nastojao da ga po svaku cijenu suzbije i uni . U tu svrhu Vasilije je nagovorio Samuilovog bratania, Aronovog sina Ivana Vladislava da osve oca, tj. da ubije Samuilovog nasljednika cara Radomira. Vladislav je, dakle, u lovu ubio svojeg brata od strica cara Radomira, onog istog koj nekoga nesebino mu go spasil ivotot. I to je caru-bratoubici bilo malo, pa je ubio i suprugu Radomirovu i oslijepio njegovog najstarijeg sina. U Istoriji makedonskog naroda se konstatuje da je Ivan Vladislav, u ratu za ostvarenje svojih planova (totalnog pokoravanja Duklje), okonao ivot pri opsadi Draa; ubili su ga dva (neprijateljska) vojnika ili pak neko od njegovih sopstvenih podanika12.
9

Op. cit p. 122 Op. cit., p. 122 11 Op. cit., p. 123 12 Istorija na makedonskiot narod, kniga prva, str. 140
10

Prof. Sreten Perovi: DUKLJANSKI KNEZ VLADIMIR I MAKEDONSKA PRINCEZA KOSARA IZMEU LEGENDE I ISTORIJE

139

III.
U svojoj knjizi KRALJEVINA VOJISLAVLJEVIA13 dr Radoslav Rotkovi negira mogunost da je Vladimir bio kralj, jer rex znai vladar, a vladar moe da bude i knez, i upan, i vojvoda (duka) i ban. No i da je bio kralj a ne knez, ne bi mogao da bude srpski kralj, ako ga takvoga u srednjemu vijeku nije tulisao niko i ako se o njemu utalo sve do 1690. godine upravo zato to je predstavljao vladara jedne druge drave i sveca jo nepodijeljene hrianske katolianske crkve (p. 36) A to to se u i ju (akolu ji) Vladimirovu iz 1690, ovaj dukljanski knez velia i kao car proizvoljnost je iste vrste kao to je tvrdnja, u istom i ju, da je Vladimir sin cara Nemanje. A Nemanja je roen 1114. godine, a Vladimir ubijen 1016. godine! Sin je, dakle, poginuo 98 godina prije roenja svojega oca zakljuuje ironino doktor Rotkovi. Rotkovi smatra da je Kraljevstvo Slovena / Regnum Sclavorum napisao domai, dukljanski Sloven. Ako je Dukljanin bio stranac ili u Baru roeni Roman, zar ne bi bilo logino da je svoje djelo izvorno napisao na lanskom jeziku? logino rezonuje dr Rotkovi (p. 101) Kako je dukljanski knez Vladimir, sv. Vladimir, dobio dodatno ime i postao Jovan Vladimir? Ovo vano pitanje rjeava dr Rotkovi: kod Popa Dukljanina postoji samo kralj Vladimir, pod pretpostavkom da se rex prevede kao kralj, iako se moe preves i kao vladar. Ovaj dukljanski knez se i u vizan jskim izvorima naziva samo Vladimir, naglaava Rotkovi. Dvostruko ime ovog sve telja Jovan Vladimir - prvi put se javlja na crkvi koju je 1381. godine obnovio Karlo Topija. Prof. Banaevi14 je, i po Rotkoviu, ispravno zakljuio da je drugo ime blaenom Vladimiru dodato kad su njegove mo prenijete u elbasanski manas r koji je odranije nosio ime sv. Jovana Pretee, a i samo mjesto se zvalo in on, tj. Sve Jovan. To, meu m, nije jedina novost u elbasanskoj legendi o sv. Vladimiru. Sve ono loe to je Pop Dukljanin zapisao o eni kralja Bodina u elbasanskoj legendi pripisano je Vladimirovoj Kosari. ista, smjerna i pobona Kosara pretvorena je u pohotljivu, ljubomornu i osvetoljubivu enku, konstatuje prof. Banaevi, a tu konstataciju prihvata dr Rotkovi

Najstaraija crnogorska drava Kraljevina Vojislavljevia, XI-XII vijeka, Izvori i lgende, Podgorica 1999 14 Nikola Banaevi: Letopis Popa Dukljanina i narodna predanja, Beograd, 1971

13

140

Crnogorski anali, br. 1/2013


IV.

U monograji o Sv. Vladimiru15 dr edomir Marjanovi konstatuje da je za vrijeme tog dukljanskog vladara, pored dominantnog katolicizma i u brdima izvjesnih enklava (grkog) pravoslavlja, postojala jo jedna religiozna struja poznata pod imenom bogumilstvo (p. 15). Bogumuli su, po ovom autoru, imali velikog u caja na Samuilovom dvoru. Tako se ubijstvo Samuilovog sina Radomira i dovoenje na prijesto Vladislava upravo pripisuje bogumilima. Dr Marjanovi pretpostavlja da je i u Duklji/Ze bio jak u caj bogumula, koje je Vladimir trebio, to bi (po istoj logici) mogao da bude razlog i njegovog pogubljenja u Prespi. Po ovom autoru, svi slovenski kneevi oko jakih grkih centara, kao i oni Sloveni koji se nastanie juno od Olimpa, ubrzo se preko Hrianstva pogrie. Ta je sudbina oekivala jo mnogo vei broj slovnskih pokrajina (16/17) Dr Marjanovi smatra da je za crkveni ivot bilo najvanije osnivanje Ohridske Patrijarije za vlade Samoilove kome je trebao patrijarh da ga vena za cara; ali, po njemu, drugi krupan dogaaj koji se zbio u ovo doba bilo je osnivanje arhiepiskopije (1067. god.) Za nau temu je od posebnog interesa konstatacija Stojana Novakovia da je episkop Kozma, kad je zastupao arhiepiskopa ohridskog Germana, koji je valjda bio bolestan, predao upravu novom arhiepiskopu Kir-Ignja ju, jer je bio rukopoloen za mitropolita u Drau. Novakovi navodi da je tada Papa traio od Kozme da priredi djelo o ivotu i slubi Sv. Vladimira i da taj tekst pripremi za tampu. Prvo izdanje sinaksara - biograje Sv. Vladimira tampano je u Veneciji 1690. godine.16 Taj ivotopis, neto izmenjen (!) uao je u beogradsko izdanje Srbljaka 1861, koje je priredio mitropolit Mihailo. Manas r Sv. Jovana Vladimira kod Elbasana, s trojezinim natpisom (na grkom, la nskom i slovenskom), po grkom natpisu podigao je Karlo Topija, albanski gospodar, 1380. Da li je Sv. Vladimir direktno iz Prespe donijet u ovaj manas r i tu sahranjen,17 ili je tano pripovijedanje u Ljetopisu Popa Dukljanina da je jelo Kneza-muenika prvobitno sahranjeno u Krajini, u crkvi
Dr. ed. Marjanovi: SV. JOVAN VLADIMIR, Beograd 1925. Drugo izdanje ovoga sinaksara tapano je u Moskopolju (juno od Ohridskog jezera 1741) trokom manas ra Sv. Nauma;tree izdanje - 1774. u Veneciji, a etvrto takoe u Veneciji 1858. 17 Po elbasanskoj legendi sv. Jovan Vladimir sazidao je sam taj manas r kod Elbasana kada mu je za vrijeme lova u umi pokazao to mesto orao, koji je nosio krst na glavi (p. 22)
16 15

Prof. Sreten Perovi: DUKLJANSKI KNEZ VLADIMIR I MAKEDONSKA PRINCEZA KOSARA IZMEU LEGENDE I ISTORIJE

141

Svete Marije ? Na to pitanje nije jednostavno da odgovor, ne samo zato to je u ivotopis Svetog Vladimira svaki sljedei biograf dodavao nove hagiografske epizode. Dukljaninova hronika u ovom delu, o Vladimiru, moe se uze kao potpuno tana, konstatuje autor (p. 27). A sinaksar kir Kozme smatra neistorijskim, legendarnim, i priznaje ga samo zato to u njemu postoji reenica: Smiluj se Gospode i izbavi iz ropstva narod tvoj, a da bismo u veselju proslavili tebe. (p. 35) Da li Carigradska crkva (Vaseljenska patrijarija) priznaje Sv. Jovana Vladimira? Pisac ove knjige kae da ne priznaje, pa je i za njega udno zato je ukinuta pogrena Ohridska arhiepiskopija. Zato, veli on, to je po jeziku bila grka a po duhu i srcu slovenska (p. 36) Dakle, ukinuta je zato to je po duhu i srcu bila makedonska! Ova konstatacija ima posebno znaenje, izmeu ostalog i zato to skree panju i na puteve osamostaljenja Pravoslavne crkve u nemanjikoj Srbiji.

V.
Pri kraju XIX vijeka, paroh zemunski i istoriograf Dimitrije Ruvarac je u knjizi pod naslovom O SV. JOVANU VLADIMIRU iznio za ono vrijeme obilje podataka o ovom sve telju. On ovu knjiicu o prvom srpskom sve telju (?!) pisac posveuje uspomeni na svoje roditelje; a prvi put se u Srbljaku iz 1861, tampanom u Beogradu, nalazi sluba sv. Velikomuenika Jovana Vladimira, udotvorca. Do tada ga u ranijim izdanjima Srbljaku nema, a kad ga je, naknadno, u Srbljak unio mitropolit srpski Mihajilo, sv. Vladimir Dukljanski postao je prvi srpski sve telj. Ali, konstatuje Ruvarac, do 1802. veina naeg naroda osim knjievnika i uenih ljudi nije znala ko je taj efaroviev sv. Jovan Vladimir, iji se lik nalazi na osmom listu njegove Stematograje.18 Ruvarac navodi izjavu Filipa Radievia, protoakona ce njskog (p. 15), da se u Pivskom manas ru nalazi crkvena sluba sv. Velikomuenika Knjaza Vladimira, koja je s grkog na slavenski jezik prevedena, i koja Vladimira carem srpskim spominje. U nastavku on navodi da nije poznato da su prije Nemanjia srpskim narodom carevi vladali.

Prema crteu u efarovievoj Stematograji, Vladimir u desnoj ruci dri granicu i krst, a u lijevoj svoju odeenu glavu (12/13)

18

142
19

Crnogorski anali, br. 1/2013

Ruvarac, meu m, konstatuje da je knez Vladimir bio od carskog roda i da je vladao nad celim Ilirikom i Dalmacijom. Tu su navedena i ona njegova udotvorna djela: kad je molitvom Bogu spasio svoju vojsku od stranih ujeda zmija na brdu Oblik; kad je sa tri svoje vojvode o ao u lov i spazio orla koji je na prsima imao krst, koji je spus o na zemlju i izgubio se, a njih etvorica siu s konja i poklone se krstu Hristovom, i tu Vladimir sazida crkvu kud je odlazio esto danju i nou na molitvu i svenona bdenja. Tu je i legenda o lovu u kojem Vladislav pokua maem da ubije Vladimira, a kad mu to ne uspije Vladimir mu daje svoj ma, uz rijei: Uzmi ga i ubij me. Vladislav mu m maem odee glavu, a Vladimir, drei svoju odeenu glavu u rukama uzjaha mazgu i ode upravo k svojoj crkvi, koju je sazidao na onom mestu, gde je ono orao ostavio krst, a Vladislav utee (p. 27). Koliko je anahronizama sadrala grka akolu ja, prevedena sa bugarskog, pokazuje i navoenje da je Vladimir bio sin Nemanjin, a unuk bugarskoga kralja Simeona, koji je u Ohridu imao svoju prestonicu (p. 28) U daljem opisu ivota Sv. Vladimira, ta verzija je krajnje bugarizirana Ona se dosta razlikuje od legende koju nam saoptava Pop Dukljanin, ali i od prve, grke verzije Vladimirova ivotopisa. Po ovoj bugarskoj verziji, Vladimira je u lovu poekao Vladislav, a Vladimir je, kako je ve navedeno, uzeo svoju odeenu glavu i s njom odjahao do svoje crkve, tamo predao glavu Gospodu, e je i sahranjen.20 Tu je i ona pria kako su Francuzi pokuali da odnesu ivot sv. Vladimira, natovarili ga na mazge i kako je na putu od manas ra do rijeke 16 mazgi crklo. Po toj legendi, Francuzi su ivot bacili u rijeku kumbu, nadajui se da e ona da ga odnese u sinje more, ali se dogodilo suprotno; ivot je krenu uzvodno, te iz kumbe uplovi u reicu Kuu i iskrca se kod manas ra, a stanovnici koji su vieli nou tu svjetlost, izvadie ga iz vode i postavie na njegovo staro mesto (p. 31). Tu veliku razliku izmeu onog Vladimirovog i ja iz Posledovanja i ovog u grkim akolu jama pisac vidi u tome to je prvo i je nastalo u okolini Duklje i to u XII veku, a ovo u grkim akolu jama, u okolini Ohrida i to u prvoj polovini XVI veka (p. 32). Autor donosi tekst o Vladimiru (iz Dukljaninove hronike, odnosno iz Ljetopisa Popa Dukljanina) u prijevodu dr Jovana Subo a (p 36-45), uz opasku da, npr., g. Milojevi mnogo neobavezno pria, da mijea i mijenja
Konstatacija da je Vladimir od carskoga roda nogla bi da se zasniva samo na pretpostavci da je on, po nekoj liniji, vezan za vizan jske ili ije druge carske familije, jer prva crnogorska drava, slovenska Duklja, koliko je dosad poznato, nije prije Vladimira imala ni careve ni kraljeve, nego manje-vie osamostaljene ili vazalne kneeve ili arhonte 20 23 Ruvarac, op. cit., p. 31
19

Prof. Sreten Perovi: DUKLJANSKI KNEZ VLADIMIR I MAKEDONSKA PRINCEZA KOSARA IZMEU LEGENDE I ISTORIJE

143

svoje prethodne iskaze (tvrdnje), te ne treba vjerova ni spisku srpskih svetaca i velikomuenika koje je Milojevi u svojoj knjiici poimenino naveo - ravno 413 ! U tom Milojevievom spisku (iz. 1881), veli Ruvarac, sv. Jovan Vladimir dospeo je pod br. 363, t. j. do njega je ve bilo 362 srpska sveca i velikomuenika. Kako to, pitao se valjda i ondanji, a pitae se valjda i sadanji italac da je Vladimir od veine tre ran kao prvi srpski svetac, a od Milojevia, eto ga na 363. mjestu?! Razumije se da to ukazuje kako ga srpski istoriogra nijesu smatrali svojim svecem sve dok se to nije pokazalo probitanim u okviru pothranjivanja nacionalne svijes kod tek osloboenog srpskog naroda. Kako se paraistorijska literatura odnosi prema injenicama, dakle, upravo pokazuje primjer Sv. Vladimira. Oni koji prisvajaju svu crnogorsku istoriju, koji ne priznaju ili ignoriu provjerene istorijske injenice, kao prvog srpskog sveca rado prihvataju dukljanskog kneza Vladimira. Autor gorenavedenog Vladimirovog ivotopisa, na str. 75/76-oj konstatuje: Na srpski narod, odnosno ovaj deo naeg naroda, koji nije znao drugog jezika, do li srpskog i slaveno-srpskog, prvi put je 1765. g. uo za ime srpskog vladaoca ili kralja Vladimira (italik - S. P.), a po istom izvoru: tek 1803., koje je godine izdao u Mlecima Vien je Raki pomenuto Posledovanije, saznao je, kao to rekosmo, na narod za sv. Jovana Vladimira (p. 77) Dakle, ne samo to se za Vladimira kao vladaoca dukljanskog u srpskom narodu nije znalo sve do 1765, nego se o njemu kao sve telju oni kau srpskom (!) u narodu srpskom nije znalo do 1803! POSLJEDNJIH 150 godina velike indoktrinacije i Makedonaca i Crnogoraca dolo je do mnogih zabuna i neistorijskih is na. Srbija se deni vno iupala iz okvira Turske imperije tek 1869, kad je na Kalemegdanskoj tvravi sputena turska a podignuta srpska (obrnuta ruska) zastava! Za razliku od Srbije koja je na Berlinskom kongresu dobila nezavisnost, Crna Gora je na tom Kongresu dodatno priznata samo od onih zemalja koje je ranije formalno nijesu priznale. Podlovenska Crna Gora nikad nije sasvim pokorena i nikad nije priznala osmanlijsku vlast, pa je dvije godine nakon propas Crnojevia drave (1499) izbio prvi crnogorski narodni ustanak (1501). Dimitrije Ruvarac (svejedno to u s lu svojega, pa i kasnijeg vremena) sve crnogorsko smatra srpskim, ipak ne moe a da, na kraju svoje knjige, ne konstatuje neke evidentne injenice. Jedna od njih je u mnogo emu instruk vna: Pa ne samo, kao to rekosmo, da se sve do ovog veka sv. Jovan Vladimir nije navodio u pravoslavnim crkvenim knjigama kao sve telj, ve ni u naim narodnim pesmama, nema spomena o njemu, i tek se pre kratkog

144

Crnogorski anali, br. 1/2013

vremena saznalo, da postoji narodna pesma o tamnovanju kralja Vladimira (p. 83).

VI.
U naslovu svoje internet-storije, magistar Ivan Jovovi smatra da Vladimirov ivot predstavlja znaajno istorijsko uporite crnogorskog dravnog i duhovnog iden teta. Po Jovoviu, drutveno-poli ki ivot krajem X i poetkom XI stoljea karakterie period dominacije bugarskih i makedonskih careva; a makedonski rat pro v Dukljanske kneevine dogodio se u prvoj polovini devedese h godina Desetog stoljea. Jovovi tvrdi da je Duklja nastradala za vrijeme vizan jsko-makedonskog rata (991-995). Tada je Samuilo pokorio sve gradove u Duklji, i u njenom Primorju i u njenoj unutranjos . Kad su Makedonci, predvoeni Samuilom, napali Duklju (995. godine), dukljanski nadbiskup Ivan je morao pobjei u Dubrovnik, preobuen u puke haljine da na sebe ne bi skretao panju, ali bi prepoznat i zamoljen od graana Dubrovnika da po smr njihovog biskupa uzme na upravu Dubrovaku crkvu. Magistar Jovovi s pravom tvrdi da je za nestanak najstarijeg sloja crnogorske kulturne ba ne (knjievnos , slikarstva i arhitekture), o kojoj imamo samo posredne materijalne dokaze, najvie zasluna dinas ja Nemanjia. Rije je o ruilakom pohodu rake vojske na Duklju/Zetu 1183-86, kad je Stefan Nemanja, prema tvrenju njegovih sinova Save i Stevana Prvovjenanog, do temelja sruio, spalio i zatro sve dukljanske gradove, pa i carski grad Bar. Ovaj mladi istoriograf oslanja se na vizan jske istoriare (na Skilicu) i na Popa Dukljanina. Oba istorijska izvora, naglaava on, prikazuju kneza Vladimira kao asnog i hrabrog dravnika. Meu m, podaci koje nam daje Dukljanin imaju osobitu vanost s obzirom da nijednoj osobi u svom Ljetopisu nije Dukljanin posve o toliko panje i prostora kao Vladimiru, a oko njegove glave ispleo je udesnu svetaku legendu, koja je sigurno u narodu i prije postojala, pa ju je on samo zabiljeio kako ju je znao i uo od drugih. Zbog svoje dravnike mudros , hrabros i is nskog muenitva za svoj narod, knez Vladimir i danas predstavlja znaajnu istorijsku smjernicu u razvoju crnogorskog dravnog i duhovnog iden teta. Dukljanski knez Vladimir je roen 970. godine. Vrlo mlad dolazi na elo Kneevine, u doba kada se Vizan ja nalazi u unutranjim i spoljanjim tekoama. U to vrijeme na Balkanu dolazi do stvaranja monog Makedonskog carstva. Osnovni cilj Sa-

Prof. Sreten Perovi: DUKLJANSKI KNEZ VLADIMIR I MAKEDONSKA PRINCEZA KOSARA IZMEU LEGENDE I ISTORIJE

145

muilovog prodora ka zapadu, dakle, bilo je pokoravanje Dalmacije, pa samim m i Duklje. Pred Samuilovim prodorom dukljanski nadbiskup Ivan se morao spasi bijegom u Dubrovnik, dok je knez Vladimir bio primoran da se povue iz svoje prijestonice u Krajini na brdo Oblik (kod mjesta koje se danas naziva Vladimir), odakle je pruao otpor nadmonoj makedonskoj vojsci. U nastavku Jovovievog rada slijedi prepriana Dukljaninova verzija sudbine Vladimira i Kosare. Meu m, da dukljanski narod ne bi stradao, Vladimir se samovoljno predao Samuilu. Bio je zatvoren i utamnien u Prespi. Prema Dukljaninovom prianju Samuilova ker Kosara poeujui zatvor se zaljubila u Vladimira. Samuilo je dozvolio brak izmeu njih dvoje i vra o svome zetu ponovo na upravu Duklju, s m to je Vladimir morao prizna vrhovnu vlast makedonskog cara. Po prianju Popa Dukljanina - u crkvi Svete Marije u Krajini (Preista Krajinska) postoji knjiga dobrih djela i udesa Vladimirovih, prikazanih po hronolokom redu. Po prianju Dukljanina, knez Vladimir je pokazao svetake moi jo za ivota; jedno od h uda je ono kad je na Vladimirovu molbu Bog uni o zmije od kojih mu je vojska stradala. Vladimirov svetaki oreol je naroito bio izraen neposredno poslije njegove smr . Ci ramo: Da bi Gospod objavio zasluge blaenog muenika Vladimira, mnogi su ljudi, mueni raznim boles ma, ozdravili kad su uli u crkvu i molili se kod njegovog groba. U nastavku Ivan Jovovi potencira: Knez Vladimir je u Dukljaninovom djelu vie puta nazvan beatus/blaeni, to je prvi stupanj svetos , i tri puta sanctus (sve ). Meu m, ne postoji sauvan dokument o inu bea kacije, koja je bila u srednjem vijeku u nadlenos biskupa, kao ni o njegovoj kanonizaciji. Zbog unitenja, odnosno nestanka srednjovjekovnog arhiva Barske nadbiskupije, nije mogue utvrdi relevantne injenice o kanonizaciji Sv. Vladimira Dukljanskog, ali pisac Ljetopisa, kada daje podatke o svjetovnom i duhovnom ivotu naeg sveca - uporite nalazi u arhivskoj dokumentaciji Manas ra u Krajini. Na ovu se pretpostavku o auten nos izvora, ali i staros samog djela Popa Dukljanina, moe nadoveza opservacija N. Banaevia21, koji primjeuje da se kod Dukljanina knez Vladimir prieuje hljebom i vinom, a takav nain prieivanja u katolikoj crkvi trajao je do XII vijeka, a od tada se prieivanje vri samo hljebom. Vladimirovo jelo je prenijeto u Duklju uz najsveanije poas koje crkva prireuje pjevanjem himni i pohvala (cum hymnis et laudibus). ta su himne i pohvale svje telju ako ne podrazumijevaju bea zaciju po rimokatolikom ritualu? Te himne i pohvale su osnova za Vita Sanc Vladimiri, koje je unijeto
21

Ljetopis popa Dukljanina i narodna predanja, Beograd 1971.

146

Crnogorski anali, br. 1/2013

u Sclavorum Regnum. Takvom inu morao je lino prisustvova biskup barske dijeceze, zakljuak je ovog autora. Dvije godine poslije Vladimirovog smaknua (1018) umrla je njegova ena Kosara, koja je takoe sahranjena u crkvi Sv. Marije u Krajini. Jovovi daje malo pozna podatak da je, kako veli, Po nekim izvorima Kosara osnovala pri Krajinskom manas ru enski samostan Collegium sacrum Virginium.

VII.
Prema petotomnom ISTORIJSKOM LEKSIKONU CRNE GORE prof. dr erba Rastodera i prof. dr ivka Andrijaevia22, Kneevina Duklja se poetkom X vijeka fak ki u potpunos osamostalila (stekla potpunu poli ku nezavisnost od Vizan je), zahvaljujui ozbiljnim porazima vizan jske drave od Bugarskog carstva, ali kad je na vojno-poli ku scenu stupio makedonski car Samuilo, dukljanski knez Vladimir pokuavao je da nastupajuu opasnost od Samuila preduprijedi nekom vrstom saveznitva sa Vizan jom, od koje je bezuspjeno traio za tu od makedonske invazije. im je 997. godine Samuilo osvojio Dra, napao je i Duklju. Do prvog sukoba makedonske i dukljanske vojske dolo je oko rijeke Bojane. U toj bici makedonska vojska je pobijedila, a knez Vladimir zarobljen i odveden na Samuilov dvor, u Prespu. I prema ovim istoriograma, Makedonski car je lako pokorio dukljansku dravu, iako neke dukljanske gradove, npr. Ulcinj, ni uz dugu opsadu nije uspio da osvoji. Iako Istorijski leksikon Crne Gore nudi savremenom konzumentu realniju sliku odnosa izmeu Makedonije i Duklje (prve crnogorske drave), oslanjajui se na Ljetopis Popa Dukljanina, na jedan od najvanijih izvora za najraniju istoriju Duklje, nastavak ovih drama nih dogaaja izloen je u Leksikonu bez Dukljaninove egzaltacije zaljubljenou makedonske princeze u plemenitog i plemenitakog dukljanskog kneza Vladimira, koji je kao Samuilov zet vraen na prijesto svojih dukljanskih predaka, dobivi u miraz i Draku oblast. Od tada pa sve do smr cara Samuila (1014) knez Vladimir je bio lojalan makedonskom caru. Bio je lojalan i Samuilovom nasljedniku, ali je glavom pla o krivokletstvo cara Vladislava, ije je nastojanje da osvoji Duklju zavrilo porazom njegove vojske i njegovom pogibijom, nakon ega se Makedonsko carstvo raspalo, kao i Duklja, i ponovo potpalo pod vizan jsku vlast. U ovoj publikaciji leksikonska jedinica o prvoj crnogorskoj dinas ji23, o Vojislavljeviima, oslanja se na onu mnogo puta ponavljanu priu o tragi22 23

Istorijski leksikon Crne Gore, izdanje Vijes , Podgorica 2006, III, p. 586 Leksikon, V, p. 1178

Prof. Sreten Perovi: DUKLJANSKI KNEZ VLADIMIR I MAKEDONSKA PRINCEZA KOSARA IZMEU LEGENDE I ISTORIJE

147

nom kraju kneza Vladimira: o njegovom smaknuu i sahrani u Prespi, o nastojanju njegove supruge Kosare koja je uspjela da, nakon tri godine, prenese njegove mo u Duklju (Crnu Goru) i sahrani u crkvi Sveta Marija (Preista) Krajinska. Prema ovom Leksikonu, Vladimir je proglaen za sveca; ne kae se od koga i kada; kae se samo da su njegove mo prenesene 1215. godine u Elbasan i da je albanski feuadalac Karlo Topija, 1381. godine, podigao crkvu u kojoj su pohranjene mo Sv. Vladimira24. Podsjea se da je kult Sv. Vladimira i danas iv, da na Duhove, tj. na Trojindan na planinu Rumiju lokalno stanovnitvo (sve tri vjere) iznosi najstariju crnogorsku relikviju krst Sv. Vladimira. Po vjerovanju, to je, zapravo, onaj krst koji je car Vladislav (bratoubica) poslao knezu Vladimiru kao zalogu sigurnos i prijateljstva, nad kojim je u Prespi odsjeena glava ovog dukljansko-crnogorskog Kneza-muenika.25

VIII.
Vladimir orovi, u reprintovanoj Ilustrovanoj istoriji Srba26 tvrdi da su odmah poslije smr bugarskog cara Petra (969), kao to su jo za njegove vladavine probali Srbi, pokuali da se odmetnu i Sloveni iz Makedonije. orovi je meu prvima naglaavao da su na elu tog makedonskog ustanka bila etvorica sinova brsjakog kneza Nikole, sa imenima starozavetnih lica: David, Mojsije, Aron i Samuil, svakako jermenskog porekla.27 Potenciranje ovog podatka se teko usaglaava sa orovievim velikosrpskim idejama, iako on nesluajno pravi razliku izmeu Srba i Slovena u Makedoniji, to je prisutno u njegovoj tvrdnji da su (od bugarske carske vlas )pokuali odmetanje najprije Srbi, a potom Sloveni iz Makedonije. On ne samo to ne izjednaava ta dva etnikosa, nego ni Samoilovu Makedoniju ne ubraja u srpske zemlje. Zanimljivo je kako on objanjava Samoilovu uslovno da kaemo dravno-narodnu poziciju. Kako se, poslije smr vizan jskog cara Jovana Cimiskija, brzo odvijalo Samuilovo napredovanje i osvajanje velikih teritorija, pohitae iz Carigrada bugarski potonji vladari, Boris II i brat mu Roman, da pomou h (Samuilovih) ustanika povrate vlast u Bugarskoj. To im, meu m, nije uspjeOp. Cit., p. 1179 Razmije se, ovdje nije pomenut varvarski in obesveenja vrha svete crnogorske planine Rumije, kada su, po scenariju mitropolita SPC Amlohija vojni helikopteri na vrh Rumije spus li plehanu srpsku crkvicu, ime je bitno poremeena obredna tradicija trokonfesionalnog stanovnitva u ovoj crnogorskoj regiji. 26 Izdanje: Poli ka i Narodna knjiga, Beograd 2005 27 orovi, op. cit., 128
25 24

148

Crnogorski anali, br. 1/2013

lo, jer Samuilo nije elio da svoje pobjede dijeli ni sa svojom braom, kamoli sa bugarskim vladarima od kojih se odmetnuo, pa i njihovu prijestonicu Preslav osvojio. Pa ipak, ne ostaje tamo, u Preslavu, ve kako veli orovi on stvara novu dravu . i ostaje veran Prespi i Ohridu, e je prenio i sjedite Patrijarije. No iako se distancirao od bugarskog prijestola, i napravio dravni diskon nuitet, Samuilo je ipak, kao naslee stare bugarske drave preuzeo carsku tulu i ustanovu patrijarije u nastojanju da istakne svoj odnos prema Vizan ji i pokae kon nuitet Simeonove tvorevine kao nove dravne koncepcije pro v svemoi Carigrada. orovi je na osnovu ove svoje poli ke procjene o Samuilovoj dravi zakljuio: Stoga je njegova drava smatrana kao nastavak stare bugarske (drave) od svih savremenika, pa i od same Vizan je. Iz ovoga proizilazi i deni vni oroviev stav da to nije bila nova bugarska drava, nego kako je i naslovio ovo poglavlje Drava makedonskih Slovena, dakle drava makedonskog naroda.28 Po oroviu, pritenjen glau i izdajom, Vladimir se predao, bio svezan i poslan u zatvor u Prespu. Dakle, ne kao u mnogim drugim ivotopisima kneza Vladimira, da se on predao da svoj narod za od pogibija i istrebljenja. (Sve ostalo to se odnosi na kneza Vladimira podudara se s onim to nam je saopteno u Ljetopisu Popa Drkljanina !)

IX.
Prireiva trotomnog djela Crna Gora Biografski zapisi29 Niko Mar novi pokuava da sinte zuje ono to je poznato i po mogunos verikovano iz povijes crnogorskih dinas ja, troimene Drave (Duklja-Zeta-Crna Gora) i Crnogorskog naroda, pa za istoriju Duklje, uz djelo vizan jskog cara-istoriara Konstan na VII Porrogenita (905-959) i usputnih biljeaka drugih vizan jskih pisaca, - najvie povjerenja ima u Ljetopis Popa Dukljanina, tj. u Barski rodoslov, ili kako ga Pop Dukljanin naziva Sclavorum Regnum. U tom znaajnom srednjevjekovnom istoriografskom djelu glava XXXVI posveena je i ju sv. Vladimira, odnosno Legendi o sv. Vladimiru. I Mar novi je u cjelini usvaja, prihvatajui procjenu da je Ljetopis popa Dukljanina nastao izmeu 1177. i 1189. godine to i samoj legendi o Vladimiru i Kosari obezbjeuje znatniju vjerodostojnost.

28 29

Op. Cit., p. 128, 129 Crna Gora Biografski zapisi, knj. I, priredio Niko Mar novi, Podgorica 2005

Prof. Sreten Perovi: DUKLJANSKI KNEZ VLADIMIR I MAKEDONSKA PRINCEZA KOSARA IZMEU LEGENDE I ISTORIJE

149

X.
I u najnovijem crnogorskom istoriografskom djelu30, iji su autori profesori Filozofskog fakulteta na Univerzitetu Crne Gore ivko Andrijaevi i erbo Rastoder - da su samo najosnovniji podaci o Duklji za vrijeme vladavine kneza Vladimira, pa i o njegovoj sudbini, prema poznatoj verziji iz Ljetopisa Popa Dukljanina.

XI.
Akademik Radoslav Rotkovi u svojoj Kratkoj ilustrovanoj istoriji crnogorskog naroda, oslanjajui se na Popa Dukljanina i na vizan jske izvore, koji umnogome potvruju Dukljaninovo pripovijedanje, naroito is e onaj Skiliin iskaz da je Vladimir bio ovjek pravian i miroljubiv i pun vrlina. Zetski knez Vladimir nastavlja Rotkovi da bi potedio narod, predao se Samuilu, a u tamnici ga je upoznala Samuilova er Kosara. Ona je imala jo sestara pa se, logino, plaila da se nee uda . A kako je Vladimir bio mlad i lijep, a usto vladar, Kosara je ucijenila oca: da joj da Vladimira za mua ili nee uze nikoga drugoga. Tako je zarobljeni knez postao zet. Pa je vraen i u svoju zemlju.31 Kao to se primjeuje, Rotkovi u tu roman nu pripovijest ubacuje elemenat navodnog Kosarinog straha da se nee uda . Ta pretpostavka moda je imala uporite u ondanjoj makedonskoj dvorskoj realnos , ali je kao i mnoge druge ne moemo niim dokumentova . Ona je i u izvjesnoj koliziji sa opteusvojenim zakljukom o duhovnos Vladimirove i Kosarine brane veze. U narednom pasusu Rotkovi usvaja Dukljaninovu tvrdnju da su Vladimir i Kosara u braku ivjeli in cas tate (u moralnoj isto , vantjelesno S. P.) i da nijesu imali ece. Rotkovi, meu m, daje i podatak da Ferjani pie da je Vladimira naslijedio njegov sin Vojislav, ali je izriit da je Vojislav mogao bi samo Vladimirov brat, koji je bio talac u Carigradu, e je nauio grki i upoznao svoju suprugu, neaku cara Samuila32. I tako, rekao bi Rotkovi, nije samo Kosara kao crnogorska snaha dola u Duklju, ve je ovu zemlju za svoju novu domovinu izabrala i neaka cara Samuila!
Istorija Crne Gore od najstarijih vremena do 2003, Centar za iseljenike Crne Gore, Podgorica 2006. ivko M. Andrijaevi: Crna Gora od najranijih vremena do Balkanskih ratova, i erbo Rastoder : Crna Gora u XX vijeku 31 Rotkovi, Kratka ilustrovana istorija crnogorskog naroda, Podgorica 2006, p. 36 32 Op. cit., ibid.
30

150

Crnogorski anali, br. 1/2013


ZAKLJUAK

1. Sve Srednjovjekovnu Dravu Makedonskih Slovena, koju su preci dananjih Makedonaca, predvoeni ustanikim sinovima brsjakog kneza Nikole, stvorili na vlas toj zemlji, proirili je i ojaali pod vostvom cara Samuila, - uni la je, kao i Duklju, ne toliko snaga Vizan jske imperije koliko razorna bratoubilaka pizma. Taj balkanski grecizam PIZMA33 u svojem punom znaenju i danas ima korozivnu funkciju u drutvenom i kulturnom miljeu nae dvije zemlje. 2. Sve U istoriji ne postoji Sv. Jovan Vladimir; ta dvojnost u njegovom imenu postoji samo u elbasanskoj legendi i nekri kim istoriografskim spisima koji ionako, umjesto jasnih injenica, nude obilje proizvoljnos kao istorijsku is nu. Dukljanski rex Vladimir u Sclavorum Regnumu vie puta sa epitetom beatus, a tri puta sanctus, u kalendaru Crnogorske pravoslavne crkve ubiljeen crvenim slovima kao prvi crnogorski SVETAC - u raznim prilikama u prolos posluio je kao zaloga za mnoge, preteno dravno-poli ke falsikate. Jedna od posljednjih zloupotreba njegovog kulta, lika i imena, jeste i limena crkvica vojnim helikopterima sa neba sputena na vrh trokonfesionalne planine Rumije, na koju su sve do ovog agresivnog ina svake godine drveni krst sv. Vladimira zajedniki iznosili i slavili crnogorski graani sve tri vjeroispovijes . 3. Sve U elbasanskoj akolu ji, nastaloj pri kraju XVII vijeka, nanijeta je uvreda i velika nepravda makedonskoj princezi i crnogorskoj uzornoj snahi Vladimirovoj Kosari, pripisujui joj osobine kraljice Jakvinte, opake supruge dukljanskog kralja i makedonskog ustanikog cara Konstan na Bodina, kojega sojska istoriograja biljei kao bugarskoga cara Petra III, iako je u Ljetopisu Popa Dukljanina Bodin car nad Bugarima, a ne bugarski car. Plemenita, portvovana, pobona i mudra makedonska princeza Kosara zasluila je trajno spomenino priznanje crnogorskog i makedonskog naroda. 4. Sve Od onog dirljivog susreta makedonske princeze Kosare i mladog dukljanskog kneza Vladimira, od h davnih vremena, evo - kroz itav jedan milenij, obasjava nas duh ljubavi i opomene, ukazujui na strampu ce i putanje kojima su, zlopatei se, nepogrbljeno prominula mnoga pokoljenja naih predaka i njihovih potomaka dajui i o majui od svoje vjere i vjere u

Grecizam pizma nije se zadrao kod svih junoslovenskih naroda, ali Crnogorci i Makedonci imaju bogato istorijsko iskustvo s uinkom ove znaenjske odrednice.

33

Prof. Sreten Perovi: DUKLJANSKI KNEZ VLADIMIR I MAKEDONSKA PRINCEZA KOSARA IZMEU LEGENDE I ISTORIJE

151

ljude, u narode, u tue zemlje i domae drave, sumnjajui u sve to je oduzimalo dah, pa i u legende koje su osvjeavale njine napaene due. 5. Sve ovo na to smo se podsje li samo je dio nae velike zahvalnos za simbolino i stvarno znaenje rijeke ljubavi i uzajamnog potovanja - ne samo izmeu naa dva naroda. Ta Rijeka Ljubavi tee kroz vjekove kao plod velikog i svetog zavjeta Vladimira i Kosare i, uza sva mogua meandriranja tokom proteklih epoha, makar i indirektno napaja naa dananja pokoljenja iniciranjem i bogaenjem svestrane saradnje makedonskog i crnogorskog naroda, tj. razvojem najboljih odnosa izmeu graana nae dvije suverene drave. 6. Kao kandilo traje na pijetet pred sjenima Makedonske Princeze, koja je i u rodu i u domu izrasla u simbol ljubavi i odanos , ljudske mjere i suzdranos , mudros i zavjetne rtvenos !

***
Zahvalni smo asnom Dukljanskom Knezu i blagom Svecu, to traginim ovozemaljskim krajem opominje na trajni oprez i prema bliskim i manje bliskim, prividno dobroudnim srodnicima! Hvala mu i to svetaki alje pouke pratanja i primjerom otmjene moralnos hrabri svoje potomke, posebno Makedonce i Crnogorce!

152

Crnogorski anali, br. 1/2013

Borislav Cimea: DR. SEKULA DRLJEVI O OSNOVAMA ZA FILOZOFIJU ISTORIJE MONTENEGRINAE

153
Borislav Cimea

DR. SEKULA DRLJEVI O OSNOVAMA ZA FILOZOFIJU ISTORIJE MONTENEGRINAE

Poslije vie od decenije postojanja i otpora srpskoj (okupatorskoj) vlas , tridese h godina 20. vijeka crnogorski federalis ire i intenziviraju front poli ke borbe sve temelji jim i osmiljenijim teorijskim raspravama o etnogenezi i istoriogenezi Crnogoraca kao i fenomenologiji srpstva u Crnoj Gori. Idejno jezgro CFS, Sekula Drljevi, Savi Markovi tedimlija, Milivoje Matovi i drugi, u brojnim radovima razmatraju neetniki, vjersko-religijski, ideoloko-poli ki i partokratski karakter srpstva, doprinosei tadanjoj i buduoj, na relevantnoj argumentaciji zasnovanoj kri ci, demitologizaciji ovoga sindroma i virusa tragedije montenegrine. To je omoguilo dalje poli ko oposredovanje dos gnute naune spoznaje o srpstvu u Crnoj Gori i racionalizovalo njihov drutveni angaman.

Uvodne napomene o etnogenezi i istoriogenezi Crnogoraca. Milenijumska i dua povjesnica samoniklog crnogorskog narodnosno-nacionalnog trajanja i dravne nezavisnosti
Crnogorski narod i nacija su nastali u vievjekovnoj oslobodilakoj borbi Crnogoraca za nacionalnu slobodu i dostojanstvo. Ovo odreenje crnogorske nacije prvi je dao dr. Sekula Drljevi jo 30. h godina 20. vijeka u podgorikoj Ze glasilu crnogorskih federalista. Tijem se nadgradio nad vlas stav iz 1922. godine, da je crnogorski narod odrastao u slobodi, a njegov komitski pokret to nee da okupatorsku srpsku ba nu proglasi za sveca okupatorke Srbije nakon, osloboenja i ujedinjenja, karakterie, narodnim

154

Crnogorski anali, br. 1/2013

pokretom da dobije svoju slobodu.1 Taj sukob domaih patriota sa okupatorkom Srbijom po S. Drljeviu je sukob dvaju dijametralno pro vnih pogleda na svijet.... Sinte zirajte tajnu bia ljudskog, sa tradicijama crnogorskog riterstva i njegovim pogledima na svijet i doi ete na izvor graanskog rata u Crnoj Gori. Van te sinteze nema drugog puta kojim dolaze do mnogostruko izukrtanih i isprepletenih uzroka, koji svojom neminovnou uzdiu snagu ovih gortaka do visine nadzemaljskog potinjavanja ivota svoga i svojih najmilijih apstrak vim idealima ovjeeg ivota i njegova smisla.2 Dakle, prema Drljeviu, to nije otpor jednoga naroda reimu koji izraava interes jednoga dijela vladajue klase, ve je to sukob dva naroda razlii h pogleda na svijet, od kojih je jedan (crnogorski- prim. B.C.) visokih, a drugi (srpski B.C.) niskih moralnih kvaliteta i pobuda.3 Su nu crnogorske etnogeneze i istoriogeneze ine nepobitni fak da su narod i nacija istorijska i etnika kategorija to je dr. Drljevi do 1941. vie puta apostrorao. Ovaj Drljeviev stav ponovljen je po ko zna ve koji put i u Ze 1941.4 U ovom tekstu programskog karaktera ponovljen je i Drljeviev stav, Crnogorski narod ima svoju hiljadugodinju kulturu i dravnu nezavisnost. Ima svoju krunu i narodnu dinas ju, ima svoju teritoriju i svoj ivotni prostor, ima svoju svijetlu i asnu narodnu i dravnu istoriju. Ima svoju knjievnost, svoj jezik, svoju vjeru, svoju umjetnost. Ima svoje genije i svoje simbole i sve nje, svoju zastavu, svoje narodno ime...5 Po Drljeviu, Crnogorci su nastali u etnosimbiozi svojih doseljenih predaka dukljanskih Slovena (Dukljana) sa starincima Ilirima i Romanima, da bi kroz svoju istoriju kao Dukljani-Zeani-Crnogorci razvili svoju hiljadugodinju i duu uz narodnu, i dravnu istoriju vlas te drave DukljeZete-Crne Gore.6 Ove Drljevieve nauno fundirane stavove ideolokom diskvalikacijom pokuao je da ospori, negira i odbai PK KPJ za Crnu Goru, Boku i Sandak 1941. godine svojom ideolokom izmiljo nom i konstruktom koji glasi: Sekula tvrdi kako smo mi drava jo od Duklje. Time hoe da nagovijes da mi nijesmo Sloveni nego Rimljani. Ovaj pokvareni i prodani ludak u stanju je da nas pola ni... Eto dokle je o ao ovaj falsikator nae slavne istorije.7
Hajduk Pero (Dr. Sekula Drljevi); Crna Gora, Hrvat, broj 721. 28. srpanj 1922. g. Flavius (Dr. Sekula Drljevi), Graanski rat u Crnoj Gori, Hrvat broj 703, 7. srpanj 1922. i broj 705, 10. srpanj 1922. g. 3 Dr. Dimo Vujovi, Crnogorski federalis , Titograd 1981. g. str. 78. 4 Nae narodno vostvo, Zeta, broj 20. poneeljak 12.5.1941. g. god. XII, str. 1. 5 Isto. 6 Isto. 7 Narodna borba, god. I br. 2. Zbornik grae za istoriju radnikog pokreta Crne Gore, knj. II, Titograd 1959. g. str. 26.
2 1

Borislav Cimea: DR. SEKULA DRLJEVI O OSNOVAMA ZA FILOZOFIJU ISTORIJE MONTENEGRINAE

155

Ove iskonstruisane diskvalikacije ostale su u sferi ideolokih i propagandnih parola i poli kog mita nadgraenog na velikosrpsku harangu pro v Drljevia kao separa ste, stoga, to je on vie puta dokazao i istakao posebnost crnogorske nacije i naroda koji nema srpsko porijeklo, ve auten nost i autohtonost crnogorske istorije, drave i kulture. Savremena, objek vna crnogorska humanis ka nauka, montenegrinologija, dokazala je u potonjim decenijama samoniklost i autohtonost crnogorskog istorijskog narodnosnog, nacionalnog i dravnog bia i kulture potvrujui ispravnost, utemeljenost i naunost Drljevievih stavova o crnogorskoj etnogenezi, istoriogenezi, posebnos i auten nos . Odbacivanjem ranijeg nenaunog shvatanja o srpskom porijeklu Crnogoraca i teze o njihovom crvenohrvatskom podrijetlu, te o Crnoj Gori kao Crvenoj Hrvatskoj (Croa a Rubea), tedimlija je dao u osnovi gnoseoloki tano uenje o crnogorskoj etnogenezi. Zastupajuu istorijski (dis)kon nuitet Duklja-Zeta-Crna Gora, on u radu Duanovo carstvo i Dukljansko kraljevstvo teorijski fundira spoznaju o autohtonos Crnogoraca na temelju slovenske etnosimbioze sa starincima u Duklji, prvoj crnogorskoj dravi. Sloveni su se, dokazao je on izmijeali sa znatnim brojem autohtonih Ilira i starog romanizovanog stanovnitva zadravi nad njima etniku dominaciju (Zeta, 18, 1936,13). Tako je od doseljenijeh Slovena (Sclavini) u procesima etnosimboize sa domorodakim ivljem, nastao etnos Dukljani-Zeani-Crnogorci. Nakon to je prevaziao prva dva nenauna tumaenja etnogeneze Crnogoraca (Porijeklo Crnogoraca, Zeta, 9, 1936, 2-3; Ko su Crnogorci, Zeta, 47, 1940, 1; Crnogorski narod Zeta, 29, 1941, 1; Duklja-Zeta-Crna Gora, Zeta, 15-17, 1940, 11. etc. etc) njegov sljedbenik Milivoje Matovi je potvrdio i dalje razvio tedimlijinu na relevantnijem injenicama zasnovanu teoriju o postanku Crnogoraca. Kons tuisanje etnogeneze i istoriogeneze Crnogoraca i neetnikog karaktera srpstva u Crnoj Gori, omoguilo je dalje prepoznavanje, otkrivanje i iitavanje ovoga fenomena.8 O postanku crnogorske nacije 1936. g. tedimlija je pisao: Crnogorci su nekoliko sto na godina, potpuno samostalno izdvojeni, na jedinstvenom i neprekidnom teritoriju, meusobno op li i zajedniki ivjeli. Tako je njihova nacija istorijski postala zajednica jezika, teritorije, ekonomskog ivota i psihike kons tucije izraene u zajednici sveukupne njihove duhovne i materijalne kulture. Ako je zaista nacija skup ljudi spojenih zajednicom sudbine i zajednicom karaktera, onda su Crnogorci, sa svojom jedinstvenom i izdvojenom

B. Cimea, Federalis o srpstvu, Monitor, 44 / II / 23.8.1991 / str. 31.

156

Crnogorski anali, br. 1/2013

zajednicom sudbine i sa svojom specijalnom zajednicom karaktera, najbolji primjer jedne formirane nacije.9 Slijedei Drljevia i tedimliju, Matovi je oformio svoju teoriju o etnikom porijeklu Crnogoraca, tvrdei da su oni autohtono slovensko pleme, a ne Crveni Hrva . Preci Crnogoraca su bili Dukljanski Sloveni, koji kako kae, zadravaju svoju narodnu individualnost tokom hiljadugodinje istorije.10 Zahvaljujui S. Drljeviu njegovim sljedbenicima i Crnogorskoj federalis koj stranci, crnogorski narod je sopstvenu nacionalnu svijest i opstanak uspio da odri i u svojoj najteoj epohi opstanka izmeu dva svjetska rata.

Doba rigicida. Proces jugoslovenizacije denacionalizacije Crnogoraca posrbljavanjem, sokoliziranjem i svetosavizacijom


Iako se Crna Gora sama oslobodila od u prvom svjetskom ratu poraenih Austro-Ugara, uz pomo francuske saveznike vojske, pod komandom generala Taona i Venela, srpska vojska ulazi u nju ali ne kao saveznik i prijatelj, ve kao reokupator. Potvruje to naredba O. Br. 32257 od 19.11.1918. kojom naelnik Generaltaba vojske Srbije, vojvoda ivojin Mii nareuje: Nastojte najenerginije i svim sredstvima da se na teritorije koje je naa vojska okupirala ugui svaka agitacija. Za ovo vam stoje na raspolaganju sva sredstva kojima raspolaete bez ikakvog obzira.11 Po ulasku h trupa u Ce nje, komandant okupirane crnogorske prijestonice srpski major Svetolik Nikoli naredbom broj 1. od 23. X 1918. zavodi strogi okupacioni reim i policijski as.12 Kako je crnogorski suveren, kralj Nikola, sa vladom, dijelom dravne administracije, vojske i izbjeglica bio konniran od strane saveznika, ovi su omoguili do tada saveznikoj, a od tada okupacionoj srpskoj vojsci da izvri nasilno i bezuslovno ujedinjenje, u stvari prisajedinjenje /anlus/ Crne Gore Srbiji. Kvazi demokratsku formu aneksiji dala je nelegalna i nelegi mna Podgorika skup na 13/26.11.1918. godine sastavljena od domaih plaenika i
. Andrijaevi, Crnogorske poli ke i drutvene okolnos u vrijeme djelovanja Sekule Drljevia (1900-1941), Nauni skup, Dr. Sekula Drljevi, Linost djelo vrijeme, 2011. g.; str. 128) 10 Isto, 129. 11 Boidar S. Vukovi, Rat Crne Gore pro v Turske i Bugarske 1913-13 i rad Crne Gore na uniji i saradnji sa Srbijom, Ce nje 1971. str. 179. 12 Centralna narodna biblioteka Ce nje, Sign. V-48646. Naredba br. 1 komandanta mjesta na Ce nju za 23.10.1918. g.
9

Borislav Cimea: DR. SEKULA DRLJEVI O OSNOVAMA ZA FILOZOFIJU ISTORIJE MONTENEGRINAE

157

potuenika i jednog broja stranih dravljana. Ona je proglasila detronizaciju dinas je Petrovi. Disoluciju Crne Gore i njeno bezuslovno ujedinjenje sa Srbijom. Crna Gora je izbrisana sa poli ke karte Evrope kao sila saveznica. Izbrisana je od svojih saveznika kao pobijeeni pobjednik. Crnogorski narod je izgubio pravo na nacionalno ime, a kao posljedica nestanka drave Crne Gore likvidirana je i vievjekovna autokefalna Crnogorska pravoslavna crkva pripajanjem Srpskoj. Crna Gora nije tako ula u sastav nove drave, kraljevine SHS (kasnije Jugoslavije) nastale inom Ujedinjenja 1.12.1918. ve je involvirana prethodno u Srbiju. Na elo nove drave stupila je srpska dinas ja Karaorevia. Nova drava i novo doba karakterisao je velikodravni reim centralis ko-unitarnog pa. Nastala je totalitarna drava kao brana irenja Crvenog oktobra na Zapad i poraenih Centralnih sila i Njemake na istok. Nova drava je bila tvorevina nerijeenog nacionalnog pitanja nastala na osovini kraljevina Srbija Jugoslovenski odbor za narodno ujedinjenje koji je predstavljao do tada u okviru Austro-Ugarske monarhije potinjenu Hrvatsku i Sloveniju. Odgovor crnogorskog naroda kroz pokret patriota pod sloganom Za pravo, ast i slobodu Crne Gore nije prihva o ovakav epilog prvog svjetskog rata. On je 7.1.1919. g. podigao Boinji ustanak pro v okupatora i njegovih domaih saradnika. Izvren je napad na Ce nje. U krvavim borbama tj. bici za crnogorsku prijestonicu uestvovalo je 987 srpskih vojnika pro v 1500 crnogorskih patriota. Ukupne rtve su iznosile 256 ljudi sa obije strane fronta.13 U Crnoj Gori je proglaeno ratno stanje. Uslijedio je potom dugogodinji teror i progon nad pristalicama crnogorske nezavisnos i krvavi graanski rat u Crnoj Gori. Njegov ishod bio je tragian. Zapaljeno je preko 5.000 domova, internirano vie hiljada ljudi, a domicilne ljudske rtve su iznosile preko 10.000 ivota.14 Samo u bjelopoljskom srezu je stradalo 4000 ljudi,15 a akademik dr. erbo Rastoder je u svojoj studiji ahovii 1924 objavljenoj 2012. g. dokazao da je u ovom mjestu od nove vlas ubijeno samo u jednoj noi te godine 1500 mjetana. Crna Gora je depresirana. Biva kraljevina do 1918. svedena je na nivo jedne od 33 oblas u novoj dravi. Dobila je naziv Zetska oblast. Reorganizacijom drave Jugoslavije na 9 banovina 1929. postala je Zetska banovina. Kraljevina SHS, odnosno Kraljevina Jugoslavija najprije se potrudila da izbrie tragove crnogorske dravnos . Izvrila je reviziju crnogorske istorije
13 14

Da se vie ne ponovi (zbornik) Ce nje 2007. str. 549. Dr. Miko Vukovi, Svedok kao svjedok, 2011. g., knj. XI, str. 258. 15 Dr. Hakija Avdi, Poloaj Muslimana u Sandaku, 1991. str. 100.

158

Crnogorski anali, br. 1/2013

i netano predstavila u javnos njenu ulogu u prvom svjetskom ratu. Takvom poli kom trebalo je opravda neravnopravan poloaj Crne Gore u novoj dravi. Crna Gora je tre rana kao kolonija i ratno poprite. Dvije godine slube u Crnoj Gori raunate su u tri. Poslije poli ke depersonalizacije Crne Gore na redu je bilo njeno ekonomsko likvidiranje. Sprovedeno je kao i poli ko prisajedinjenje via fac . Izvreno je depresiranje crnogorskog perpera, oduzimanje ratnih reparacija Crnoj Gori od 795. miliona njemakih marka u zlatu,16 od kojih joj je isplaeno samo 5 miliona. Crnogorskom narodu uvedena je rekvizicija u materijalnim dobrima za garnizoniranje srpske vojske.17 Crna Gora je ekonomski osiromaena. Njen narod je 28 puta vie bio optereen dacijama od Srbije,18 Crna Gora je svedena na svega 1.800 penzionera. Iako su njeni prihodi bili vei od rashoda za 37.177.216,77 din. od 1919. do 1936. u Crnoj Gori, kako je to is cao Nikola onovi u svojoj knjizi iz 1936. g. Zahtjevi Crne Gore, nije otvorena ni jedna nova bolnica ni je izgraen 1 novi kilometar eljeznice.19 Crnu Goru je karakterisala agrarna prenaseljenost, saobraajna nepovezanost, puko siromatvo. Na to se nadovezivala seljaka prezaduenost. Crna Gora, odnosno banovina Zetska imala je najnii nivo inves ranog kapitala u dravi, najmanji procenat pogonske snage u industriji, najnie inves cije u eljezniki saobraaj, a umjesto u kole, inves rana su sredstva u andarmerijske stanice.20 Godine 1939. Crna Gora je imala najnii procenat radnih mjesta u industriji. Na 1000 stanovnika imala je samo 1 radnika.21 Prema Almanahu ema zmu Zetske banovine ova Banovina koja je predstavljala Crnu Goru proirenu Hercegovinom, manjim dijelom Bosne, Dubrovakom regijom, Rakom, dijelom Sandaka, Starom Srbijom i Metohijom sa ukupno 782.972 stanovnika prema popisu iz 1921. g. imala je samo 2817 radnika.22 Po ovom popisu Ce nje je imalo 6200 stanovnika i samo 252 neindustrijska, usluna radnika,23 a vojnoandarmerijske efek ve vee od broja graana. Na Ce nju su tada bile locirane jedinice 38 pjeadijskog puka Njego, 5. andarmerijski puk, komanda Zetske divizijske oblas sa tapskim, pritapskim jedinicama, komorom i pratnjom, vojna bolnica, vojna muzika i drugo.
16 17

Batri Jovanovi, KPJ u Crnoj Gori 1919-41, Beograd 1959, str. 55. Isto. 18 Glas Crnogorca 89/28.10.1920/6. 19 Isto, kao 16. 20 Isto kao 16. str. 51-54. 21 Isto, 53. 22 Almanah ema zam Zetske banovine, Sarajevo 1931. str. 54. i 89. 23 Isto, 89.

Borislav Cimea: DR. SEKULA DRLJEVI O OSNOVAMA ZA FILOZOFIJU ISTORIJE MONTENEGRINAE

159

Prema Crnoj Gori je voena poli ka kolonizacije i egzodusa u dijelu demografsko-nacionalne poli ke, a kulturocida i etnocida sa primjenom Aponjijevog zakonika u kontekstu kulturno-poli kog programa jugoslovenske vlade. Diskriminacija Crne Gore bila je izraena u svemu. Nekada pojedeni vatreni pristalice Ujedinjenja ubrzo su postali razoarani ujedinitelji. Ali nazad se nije imalo kud. Ubrzo su i oni kao i ostali shva li da je nova jugoslovenska monarhis ka drava, drava diktature, privatnog reima ujedno i privatno akcionarsko drutvo krune, oligarhije i krupnog kapitala. Kriterijumi eksploatacije najirih masa sistemom plutokra je bili su usmjereni potpunom iscrpljivanju pokorenih udruenih zemalja i jugoslovenskih naroda. Jugoslovenska monarhija razvijala se po unitaris ko-centralis kom obrascu i naelu integralnog jugoslovenstva. To je znailo denacionalizaciju potinjenih naroda u ime novog jednog jugoslovenskog, oktroisanog naroda i nacije Jugoslovena. 1929. godina je bila prekretnica nacionalne poli ke. Umjesto jednog troimenog naroda Srba, Hrvata i Slovenaca, oktroisan je jedan jugoslovenski narod. Njegov korijen vjetaki je projektovan u prolost, pa su istorije svih jugoslovenskih naroda prikazivane kao istorija tog jednog naroda. Osnova integralnog jugoslovenstva bila je pla orma jedan narod, jedna drava, jedan kralj. Ocijelna dravna poli ka pseudosveslavenstva sa Aleksandrom kao monarhom svijeh Slovena temeljila se na tri osnovna principa elementa pobjede. To su bili voa (monarh), ideologija i vojska. Stubovi unitarizacije i unikacije bili su jednoobrazna unionis ka prosvjeta i kultura, poli ki zloupotrijebljeno sokolstvo i Srpska pravoslavna crkva kao nosilac i protagonist ideologije svetosavlja. Prosvjeta i kultura su poivale na Vukovoj i Believoj monogenetskoj jezikog doktrini i reviziji istorije. Sokolstvo je kao sveslovenski sportski pokret emancipacije poli ki zloupotrijebljeno u totalitarne svrhe diktature i jednoobrazne doktrinarnos ideje Zdrav duh u zdravom jelu, ime je negiran olimpijski kredo o nepoli nos , apoli nos , nezavisnos i neutralnos sporta i pokreta zike kulture. U paragrafu 1. Zakona o osnivanju sokola Kraljevine Jugoslavije stajalo je: U cilju zikog i moralnog vaspitanja dravljana osniva se viteka organizacija pod imenom Soko kraljevine Jugoslavije. Za naziv organizacije uzet je simboliki naziv Soko preuzet iz narodne pjesme i slovenske pjesnike mitologije. Aluzija je bila oevidna graani Jugoslavije imaju bi sokoli koji

160

Crnogorski anali, br. 1/2013

su vjeito u letu ime je u simbolikoj ravni istaknut njihov jugoslovenski (velikosrpski) karakter nebeskog naroda (naroda u letu, naroda neba). Po Zakonu o sokolima, sokolsko lanstvo je obavezno da od kolijevke do groba slui samo Jugoslaviji i jugoslovenskoj ideji. U sokolskom programskom dokumentu Putevima i ciljevima sokolstvo slui usavravanjem due i jela jugoslovenskom narodskom jedinstvu i dravnoj cjelini i ideji zajednice svih Slovena. Ono je vrsta i neprobojna falanga na braniku vjeno nedjeljivog dravnog i narodnog jedinstva, ins tucionalizovano na rang dravne ustanove sa povlaenim poloajem i posebnim privilegijama i trebalo je da dovede do an kog ideala harmonije due i jela, odnosno organizovanos duha i jela u jednu nedjeljivu cjelinu, vrstu i snanu, ozarenu ljepotom pokreta jela i duha radi stvaranja jugoslovenskog sveovjeka elinog karaktera, uzviene viteke due, sokolske okretljivos i smjelos , spremnog na rtvu, spremnog na sve u odbrani svojih programskih ciljeva i ideala. Cilj sokola je stvaranje Slovenstva znaajnog po budunost ljudske civilizacije i po razvoj ljudske svijes u vrlo dalekoj budunos . Zahvaljujui svojem sokolstvu Jugoslavija e bi onaj organ ovjeanstva koji e po prvi put oivotvori rasni ideal savrenog ljudskog, ideal, masivan i u masama. Prosean sin Jugoslavije bie, kad se sasvim sazda Jugoslavija, najvii prosjeni p ljudske punoe i jednostavne slave. Bog e disa u ovjeku svjesnom voljom ovjeka.24 Ulaskom u sr naroda, vazda na braniku Jugoslavije soko je trebao da bude brana, na vjenoj mrtvoj strai Jugoslavije (Velike Srbije) od svih opasnos ma od koje strane dolazile. I kao takav, nosilac nacionalis kog duha. Sokoli su trebali da izgrade jugoslovensku (velikosrpsku) duu pod platom jugoslovenstva i da crpe u tom smislu svoje sadraje iz narodne pjesme, kola, igre, obiaja, istorije, tradicije, mitova. Sokolstvo je podrazumijevalo Tirov sokolski sistem tjelesnog, moralnog i nacionalnog vaspitanja pod parolom francuske buroaske revolucije iz 1789. g. bratstvo, sloboda, jednakost. To je znailo da je pojedinac podinjen cjelini u uvanju Jugoslavije. Sokolstvo je za osnovu imalo integralno ujediniteljstvo, unutranju rasno-nacionalnu istotu i strogu, apsolu s ku diferenciranost od nesokolstva. Sluilo se Tirevom lozinkom e je zastoj, tamo je smrt, to je znailo novu rezultantu samo u pokretu ivimo. Voeno premisom iz mnogih jedno upravljalo je sokole iskljuivo izvrenju dunos . Bilo je analogno faizmu, rasizmu i nacizmu zasnivanjem na slovenskoj rasnoj isto , organizaciji, disciplini i pokornos . Promovisano je u borce i borakim oreolom u jedini put slovenstva. Nesokole, taj kukolj sokolstva mora
24

Dimitrije Mitrinovi, Vidovdan Jugoslavije, Poli ka 28.8.1930. g.

Borislav Cimea: DR. SEKULA DRLJEVI O OSNOVAMA ZA FILOZOFIJU ISTORIJE MONTENEGRINAE

161

stalno trijebi , a slui se pritom pokliem sokolska mo je narodna snaga. Sokolstvo je osiguravalo svoj opstanak generalnim istkama i stalnim preispi vanjem po Ganglovoj deniciji Neprijatelj je u nama. Ako nije stalno u pokretu (letu), bez odmora, sokolstvo bi bilo umrtvljeno, mrtvo, pa da do toga nebi dolo sokolstvo neprekidno trai oduevljene borce kojima je u mislima domovina i slovenstvo, u srcu odvanost, a u miicama snaga. Da bi ostvarili vrhovni zavjet sokolstva, ostali vjerni jugoslovenskom dravnom i narodnom jedinstvu, i ideji zajednice svih Slovena, sokoli imaju uzvieni zadatak i cilj, da sokoliziraju svu Jugoslaviju i pretvore je u veliku sokolanu sokolskog, velikosrpskog i sveslovenskog duha i jedinstvene due koja sokolovanjem izgrauje svijetlu budunost Slovena kao najveu nadu ovjeanstva. Svetosavlje i SPC su postali stubovi sistema po tzv. Velimirov ni, uenju Nikolaja Velimirovia da je nacionalizam bez vjere jedna ista anomalija. Tako je tek roenom jugoslovenskom nacionalizmu data svetosavska vjerska osnova, a dravno-nacionalnoj ideologiji za osnov srpski nacionalni idiom. Integralno jugoslovenstvo utemeljeno na jednom novostvorenom narodu naciji podrazumijevalo je stvaranje jedne jedinstvene kulture i prosvjete. Lozinka nove kulture bila je jedan narod, jedna prosvjeta, jedna kultura. Meu m, dalja razrada ovog kulturnog obrasca nametala je neminovnost uloge stvaranja jedne knjige za sve June Slovene, a do nje se nije moglo bez jednog pisma. A kod tog jednog pisma nije mogao bi pos gnut zajedniki dogovor. I u ideologiji tronarodnog naroda i jednog jugoslovenskog naroda, velikodravlje u liku integralnog jugoslovenstva bilo je sueljeno sa nerjeivim problemom, kako ujedini prirodno i istorijski neujedinjivo, s obzirom da je Jugoslavija nastala na kompromisu dva poli ka, civilizacijska i kulturna kruga, zapadnog i istonog, katolicizma i pravoslavlja, la nice i irilice. Kod izbora jednog pisma Srbi su bili iskljuivi za irilicu, a Hrva za la nicu! I jedni i drugi rano su uvieli da je to teko rijei . Poto nije bilo kompromisa i konsensusa svaki se dio drao svojeg pisma. Jugoslovenstvo je tako bilo jeziki prepolovljeno. Da bi se spasio projekat integralnog jugoslovenstva pokrenut je list Budunost jugoslovenstva. Ovo glasilo zastupa novi koncept mijeane nove azbuke (abecede) sastavljene od pola irilice i pola la nice. Na prvi pogled pokuaj je izgledao bukvarski.25 Cilj ovog eksperimenta je bio izgraivanje jednopismenog jugoslovenstva. U osnovi to je bilo neostvarivo poput srpsko-hrvatsko-slovenskog jezika kakvim je ustavno denisan kao slubeni jezik kraljevine SHS u vidovdanskom Ustavu od 28.6.1921 /l. 3./ i u oktroisanom Ustavu, kraljevine Jugoslavije od 3.9.1931 (l. 3.). Jednopismeno jugosloven25

Budunost jugoslovenstva (Beograd) br. 1. / god. I / 2.2.1936 / str. 1.

162

Crnogorski anali, br. 1/2013

stvo ovim svojim jugoslovenskim pismom je brisalo sve jezike i pravopisne razlike izmeu jezika i pisama jugoslovenskih naroda pa je eksperiment osuen na propast. Opravdanje za jednopismeno jugoslovenstvo njegovi protagonis nali su u teoriji po kojoj, kad je hrvatstvo moglo u sebe preli slavonstvo, dalma nstvo, istrijanstvo, slovenstvo u sebe amalgamisa tajerstvo, krajnjstvo, a srpstvo umadijstvo, mavanstvo, vojvoanstvo, crnogorstvo, smatrano za regionalno geografski pojam, zato se svi ne bi prelili i amalgamisali u jedno, u jugoslovenstvo. Jugoslovenstvo je iden kovano ne kao brisanje bilo kojeg dijela, ve apstraktno nadograivanje, proirivanje i bogaenje. Ovako shvaeno troplemeno, unitarno, integralno na trijalizmu zasnovano jugoslovenstvo trebalo je da izbrie tzv. plemenske razlike, tri plemena troplemenog jugoslovenskog naroda, zablude i predrasude. Nikika po programu i koncepciji velikosrpska Slobodna misao podrala je ovaj koncept s opravdanjem, da je ideja o jednom pismu za Jugoslovene veoma stara kao i ona o jednopismenom integralnom slovenstvu. Ideja o kombinovanoj la nici i irilici nazvana je drevnim podvigom i tradicijom i samo pokuajem ostvarenja jednopismenog zajednitva. Moe se neko nad m ali , ali tome oduprije se ne moe i smatra se ovjekom od nauke, zakljuivala je Slobodna misao. Deni vni stav crnogorskih centralista i unitarista bio je analogan jugoslovenskim (velikosrpskim) unitaris ma i glasio je, nazva jednopismeno jugoslovenstvo kontrasocijalnim i kontraistorijskim faktorom, teko moe onaj ko se ne bavi naukom.26 Tako je nauka postojala nauka, odnosno nalije diktatorske poli ke moi i totalitaris kog kvazipoli kog voluntasa. U pogledu vjere, crkve i religije stvar je tekla jo gore. Pokuaj stvaranja Konkordata Jugoslavije sa Va kanom 1935. godine, u jubilarnoj 700. godinjici upokojenja Sv. Save pa stoga svetosavskoj godini, ne samo da nije urodio plodom ve je kulminirao krvavom konkordatskom krizom. ilavi i masovni otpor svetosavske Srpske pravoslavne crkve pretvorio se u njeno opijelo dravnom jedinstvu i integralnom jugoslovenstvu. Stojadinovieva vlada morala je ustuknu , a diktator Aleksandar I Karaorevi nije bio meu ivima pa snagom diktature dri, heterogenu u svemu, dravnu zajednicu na okupu. Tako je integralno jugoslovenstvo ostalo na pukom i praznom imenu Jugosloveni, jedinstvenom i jednom zajednikom imenskom pokazatelju, jedinstvenom imenu kao formi bez sadraja. Doktrina da jedan narod mora ima jedno ime doziva i budi svijest pripadnicima naroda da je jedan narod. Nacionalno ime je prvi elemenat nacionalnog i duhovnog iden teta. I ostalo je sve samo na imenu. Tako je
26

Slobodna misao 9 / XV / 23.2.1936/4.

Borislav Cimea: DR. SEKULA DRLJEVI O OSNOVAMA ZA FILOZOFIJU ISTORIJE MONTENEGRINAE

163

integralno jugoslovenstvo pokopano na samom svojem raanju. Jaz izmeu razlii h kultura, duhovnos i istorija udruenih zemalja i nacija i njihovo djelovanje adhezijom po zakonima centrifugalnih sila erodiralo je integralizam jugoslovenstva. Centralizam integralnog jugoslovenstva u prosvje ogledao se na realizaciji prosvjetne poli ke koja je odbacujui ravnomjerni razvoj djelova, svoj temelj gradila kao kulu u pijesku po obrascu, prosvjetnom centru sve, periferiji nita. Drava je imala samo tri univerziteta (Beograd, Zagreb, Ljubljana), po jedan fakultet u Subo ci i Skoplju i nekoliko viih kola. Ideologija prosvjete drala je u neznanju periferiju razvijanjem samo osnovnog kolstva, dok je pokuavala i dijelom uspijevala da potini kroz visokokolski sistem obrazovanja naroito pripadnike manjinskih naroda. Nerazvijeno kolstvo nije moglo izgradi razvijeno jugoslovenstvo kao pro vprirodni i istorijski fenomen. S druge strane materijalna nerazvijenost, zaostalost i neravnomjeran razvoj regiona ojaavao je pro vurjenos i vodio dravu ka njenoj disoluciji. Uspjeh opozicije na prvim parlamentarnim izborima 1920. g. inspirisao je vlast da decembra 1920. g. izda Obznanu, naredbu kojom prekida polet i zamah opozicionog pokreta. Anarhizam, ljeviarstvo i lijevi teror u licu Crvene pravde A. Alijagia koji je izvrio atentat na ministra unutranjih poslova Milorada Drakovia, kao i neuspjeli atentat Spasoja Stejia na regenta Aleksandra doveli su do Zakona o za drave. Zabranjen je rad KPJ i revolucionarnih opozicionih snaga. Krajnji ishod sudara vlas i opozicije u ovom periodu bio je Vidovdanski ustav doneen 28. juna 1921. g. na Vidovdan.27 Njime je ozakonjeno dravno i drutveno ureenje jugoslovenske dravne tvorevine Kraljevine SHS sistemom centralizma zasnovanog ne na pravu i pravnoj dravi, ve njenoj aspolu zaciji utemeljenoj na teoriji sile. Centralizam je dao nadzakonsku snagu monarhu, a postojanje narodne skup ne redukovao na lani parlamentarizam. Ovim Ustavom nijesu rijeena najvanija pitanja, nacionalno, socijalno, agrarno (agrarno pitanje je bilo rijeeno vidovdanskim Ustavom (l. 42) od 28.6.1921. g. Specijalnim zakonom od 5.12.1931. g. kao i prethodnim odredbama za pripremu agrarne reforme od 25.2.1919. g. koje su pretstavljale Uredbu sa zakonskom snagom, zakonom decret loi, zasnovanom na l. 130 Ustavom od 28.6.1921. g., ali samo formalno-pravno bez stvarne dosljedne i potpune primjene u praksi svakodnevnog ivota), kulturno i prosvjetno. Izuzev tri glavne metropole, Beograda, Zagreba i Ljubljane sa razvijenim kulturnim ins tucionalizmom za svu ostalu dravu vaila je kulturna
27

Jelisaveta Drai, Prirunik iz istorije, Beograd 1980. str. 95.

164

Crnogorski anali, br. 1/2013

poli ka amaterizma u kulturi. Amaterizam i diletan zam, dobrovoljna inicija va i privatno preduzetnitvo bili su osnov kulturnog djelovanja. Stubovi poretka bili su birokra zovana dravna vlast sa policijskim aparatom, vojskom i crkvom koja je sistemu davala klerikalni i kontrasekularni karakter. Optereenost mitologijom, pseudoroman arstvom i mitografsko opsjenarstvo i iluzionizam inili su idejnu pla ormu kulturno prosvjetnog obrasca. Srednjevjekovni nemanjiki duh, Kosovo i Svetosavlje Kraorevievska, Pretkumanovska i Kumanovska Srbija, ispunjavali su idejne horizonte patosa i parole kao odrednice idejnih smjerova aktuelne stvarnos i njene integralis ki projektovane prospektabilnos . Taj je idejni horizont upotpunjavan ilirizmom i ilirstvom, slovenstvom i panslavizmom obogaivanim kulturom preivljelih ostataka ruske carske i imperijalne matrice i bjelogardejstva. Najavangardniji djelovi drutva, meu m, irili su svoj horizont sa istoka i vrela podravanja vizan jsko-orijentalnih nazora na modnim trendovima Evrope i svijeta. Njihov angaman i dejstvo bili su ipak ogranienog dometa. Iivljavali su se u uskom urbanom ambijentu, pretene jugoslovenske agrarno-ruralne kulture koja je nivo svojih graana drala na osnovnokolskom i sitnozanatskom obrazovanju i svetosavsko fundamentalis koj crkvenos i crkvenoj intoleranciji.

Crnogorci su vjeni. Vjena Crna Gora


Dosadanje apostroranje diktature kao sistema, naina proizvodnje istorije i ambijenta velikosrpsko-jugoslovenske istorijske stvarnos , u kojem se idejno, poli ki i nauno, realizovao kao povijesna krea vna linost dr. Sekule Drljevi, edoi o veliini njegovog duhovnog podviga. U ambijentu, sistemu i vremenu zavjerenom crnogorskom narodu, naciji, dravi i cjelokupnoj istoriji (prolos , sadanjos i budunos ), ali i njegovom kogni vno-kontempla vnom sistemu miljenja, znanja i vjerovanja, dubinom svojeg logosa dugo je bio usamljena pojava koja je prodrla u zavjerniku bit srpsko-jugoslovenske istorije beaa. Drljeviev duhovni podvig je, to je u najveoj tami crnogorske povjesnice izmeu dva svjetska rata, naao put slobode, ponudio izlaz nalazei svijetlo ne na kraju, ve poetku tunela. Temelj crnogorskog naroda, nacije, drave, kulture i istorije, ujedno cjelovitog pogleda na svijet ukljuujui tu i prirodu i miljenje je u intaktnoj slobodi Crnogoraca. Sloboda, navla to, crnogorska intaktna sloboda je sadraj, ciljna funkcija (cilj), smisao, su na i sr crnogorskog postojanja i trajanja. Sloboda je odreenje ovjeka. Otuda Drljevi tvorac ove teorije intaktne slobode is e u Programu Crnogorske fe-

Borislav Cimea: DR. SEKULA DRLJEVI O OSNOVAMA ZA FILOZOFIJU ISTORIJE MONTENEGRINAE

165

deralis ke stranke ovjek bez slobode nije ovjek.28 Svi narodi svijeta, kao i svi ljudi tee slobodi, bore se za nju, osvajaju je, gube, sanjaju o njoj, krae ili due ive u njoj. Ona je san ili kraa, a kod ponekog i dua stvarnost u narodnosno-nacionalnoj egzistenciji. Narod bez slobode nije narod.29 Sloboda je stanje u kojem subjekt (ovjek pojedinac, drutvena grupa, narod ili nacija, odnosno drava kao organizovana zajednica naroda ili vie naroda tj. etnikih grupa a samim m i individua), zadrava mogunost djelovanja nezavisno od svake nude bilo unutranje (npr. moralne norme) ili spoljanje (npr. drutveni zakoni). Filozofskim pojmom slobode bavi se onaj dio lozoje koji zovemo ontologija. Po ontoloko-lozofskom smislu pojam slobode obuhvaa bitak i potovanje radi samog sebe, i s m u vezi je gnoseoloko tumaenje ovog pojma. Prema gnoseoloko-lozofskom tumaenju pojam sloboda u spoznajnoj teoriji je princip znanja radi samog znanja. U etnikom i antropolokom smislu sloboda znai mogunost slobodnog odluivanja i djelovanja, ergo, izbor izmeu vie odluka kao i mogunost samoodreivanja ovjeka nasuprot zavisnos o spoljanjoj prisili i nasilju nad subjektom. U politologiji i, dakle, u poli kom smislu sloboda se iden kuje i oznaava kao nezavisnost naroda-nacije od spoljanjeg autoriteta, pojedinca, grupe, naroda ili drave, odnosno, denie se kao nezavisnost drave od u caja, pri saka i podjarmljivanja druge drave. U tom smislu je Drljevi govorio i pisao Mi ne moemo prista da Crna Gora i njen narod robuju srpskoj monarhiji,30 i dalje jedino smo ja i moji drugovi oni koji trae crnogorsku republiku i pozivam te prijatelju da uini sve da se narod ne da prevari i da osvijetle ast i obraz Crnogoraca, koji su prolili more krvi da ne budemo robovi.31 Pod pojmom poli ke slobode obuhvaene su i line tzv. graanske slobode, kao i sloboda tampe, savjes , zbora i dogovora, naunog i umjetnikog rada i slino, ime se bavi teorija i praksa ljudskih prava. Filozofsko miljenje o slobodi izvorno se razvija iz shvaanja o nunos , sudbini i sluaju zbivanja u svemiru. Kod starih se Grka razvija misao o slobodi, prvenstveno kao poli koj slobodi, slobodi graanina individue, odnosno o slobodi same drave. Polis je slobodni grad drava, pa je i graanin slobodan, pro vno robovima i varvarima izvan grada. Preko takvog shvaanja slobode kao autar28 29

Program CFS (D. Radojevi, Poli ka misao Sekule Drljevia, 2007. g., str. 214). Isto. 30 Dr. Sekula Drljevi Jedno pismo iz 1923. g., Veernja pota br. 505. 10. oujka 1923. g.
31

Isto.

166

Crnogorski anali, br. 1/2013

hije i autonomije grada drave, razvila se i sloboda u unutranje poli kom znaenju demokra je kao vladavine naroda. Crnogorska intaktna sloboda kao is na, najdublja is na logike crnogorske istorije i sveukupnos u Drljevievom teorijskom obrazloenju, razlikuje se od svih drugih teorija i praksi sloboda i snova o slobodi. Razlikuje se od starovjekovne robovlasnike sa demokratskim platom an ke Grke jer crnogorska iskljuuje ropstvo. Crnogorska intaktna sloboda ne poznaje i nee da pozna ovjeka koji nije ovjek, nee ovjeka pretvorenog u sunja. Crnogorska je intaktna sloboda potpuna, nedjeljiva, nedirnuta, netaknuta, nepovrijeena, itava, cijela. Ona je ojska i ovjeanska, ovjekolika a u vezi s ovjekom ona je Boanska i Boja po porijeklu, znaenju i strukturi. Ona je univerzalna, opteovjeanska, opteljudska. Crnogorska intaktna sloboda se zasniva ne na jednakos na koju poziva an ka demokra ja, jer je meu ljudima nema poto ima ziki i duevno jaih i slabijih. Zato se crnogorska intaktna sloboda i zove junaka sloboda. U an koj politeji Platon i Aristotel problema zuju slobodu i razlikuju je od anarhije i despo zma. Dok je anarhija sloboda bez vladavine u smislu zakona, despo zam oznaa vladavinu bez slobode. Crnogorska intaktna sloboda apstrahuje i anarhiju i raniju despo zam. Anarhiju, jer iako vjekovima ne funkcionie na isto pravnoj dravi i vladavini pravnih zakona ona je nju sups tuisala moralnim zakonima crnogorskim e kim i obiajnim kodeksom koji je u hijerarhiji pravde Boanskog porijekla i njegove izvedenice prava bio na viem nivou, tj. vrhu pravice, pravinos , prava i pravde, a samim jem i ljuckos . U tom crnogorskom kontekstu je temeljna gnoma, crnogorski e ki kategoriki impera v, ljudi se veu rijeima. U zakonu rijei i moralnoj normi crnogorska intaktna sloboda nalazila je svoj limit da se kao slobodarska i junaka sloboda, kao ojstvo, ne pretvori u raniju jaega nad slabijim. U teror zike sile i superiornos , to je, kako je to naveo Drljevi i crnogorskom pogledu na svijet koji ispunjava Njegoev lozofski sistem, a takoe i drugi njegoolozi, sankcionisao Lovenski prometej i pjesnik stavom kome zakon vei u topuzu, tragovi mu smrde neovjetvom. Jo u starom vijeku, dobu robovlasnitva (3500 g. prije n.ere 6. vijek) raa se epohalno hrianstvo. Upravo je ono, hrianstvo, odnosno crnogorska verzija recepcije hrianstva, u stvari, crnogorska religija slobode kao intaktna sloboda nala ogranienja u hrianstvu, a ne u jednakos .32 Ta religija ne sadri ni jedan od deset smrtnih grjehova, pa ak ni jedan od e ri grijeha vapijua na nebo, kako ih crkva naziva. Crnogorska religija poznaje e ri griS. M. tedimlija, Skidanje maske (1932. str. 19. prema citatu Drljevieva traktata o intaktnoj slobodi).
32

Borislav Cimea: DR. SEKULA DRLJEVI O OSNOVAMA ZA FILOZOFIJU ISTORIJE MONTENEGRINAE

167

jeha vapijua na nebo, ali sasvim druga. Njih kaluer Dimitrije, arhimandrit manas ra Morakog, nabraja u propovijedi koju u, Smr Smail-age engia dri osvetnikoj e na rijeci Morai, pet kilometara daleko od same crkve: Ilvas tkogod uvrijedio brata;/il nejaku dragi pro vniku/ ivot dignuv ogrijeio duu;/ ili putnu zatvorio vrata;/ il do vjeru, a krenuo njome;/ ili gladnu uskra o hranu;/ il ranjenu ne zavio ranu;/ sve je grijeh, sve su djela prika;/ bez kajanja nema oprosnika. U m rijeima je ogranienje crnogorske slobode da se ne pretvori u vladavinu jaega nad slabijima.33 Crnogorska intaktna sloboda je u opreci i sa srednjevjekovnim dogma ma i klasnom strukturom feudalnog drutva. Iako dominantno ruralno drutvo crnogorske intaktne slobode ono nema i ne poznaje klasnu diferencijaciju i podjelu. Njemu je strana srednjevjekovna dogma ka o jednakos pred Bogom. Bar u najveem dijelu, ako ne u potpunoj cjelini crnogorske povjesnice i sistema intaktne slobode. On crnogorski intaktni crnogorski slobodar i heroiar junake slobode ne prihvata jednakost pred Bogom, ve svoju jednakost sa Bogom. On ne poznaje Boga kao sudiju ve Boga savremenika s kojim hoe da ravnopravno pria i razgovara. On nee apstaktnog Boga ve ivoga Boga. iv Crnogorac i mrtav budi, poruuje Knjaz Nikola u svojoj Balkanskoj carici.34 I ivi, kao dua mrtvog Crnogorca, u metaforikoj ravni, hoe dijalog s Bogom, kao Apsolutom, sa Apsolutom, jer je Tvorcu sve to smrtni mogu da bezuslovno dao da ostvari najvie zajedniko naelo i Boga i ovjeka-Slobodu. I u toj borbi za Boga slobodu prinosi sebe na rtvu u kon nuitetu istupajui uvijek kao jedan, u kojem je nedjeljiva crnogorska cjelina. Tako se crnogorski kolek vitet ispoljava kao individualitet, narodnosni, nacionalni i dravni. Crnogorska istorija i sloboda je stvorena krvlju crnogorskog naroda,35 onim najdragocjenijim to crnogorski narod poeduje. Hrianstvo je proglasilo jednakost roba i robovlasnika prema njihovim duama. Jevanelje je oglasilo robu da mu je dua jednaka robovlasnikovoj. Ali iako ima besmrtnu duu rob nalii na teglee magare. Hrianstvo mu je tu socijalno-klasnu nejednakost pokualo utjei svojim stavom, neka si nalik na teglee magare, ali zato te oekuje vjeito iskupljenje. Na taj nain uspavljivana je klasno-socijalna savjest i svijest potlaenih. Idealna norma prirodnog prava govorila je potlaenoj klasi da svako ima jednako pravo u odreivanju sudbine naroda. Rotild ima jedan glas kao i neuki zemljoradnik
Isto. Knjaz Nikola, Balkanska carica, Ce nje, 1989, str. 172. 35 S. Drljevi, Poli ka uloga S. Pribavievia i njegova teorija, II dio, Hrvat 614, 17.3.1922.1.
34 33

168

Crnogorski anali, br. 1/2013

ili radnik. Nosilac je eto narodnog suvereniteta i jednak je Rotildu, dok se gomila ekonomska mo i rasko na suprotnom, a beznae na njegovom polu. Ali, u oblas dravno-pravne nadgradnje svi su jednaki kao graani i zakonodavci. Duhovna i duevna jednakost hrianstva zakoraila je s neba na zemlju u liku prirodno-pravne jednakos demokra je, ali ne i do ekonomskih temelja drutva. Lijeva ideologija u svim svojim varijacijama, diktature proletarijata, eksproprijacije eksproprijatora ili drugih sa izuzetkom demokratskog socijalizma tre rala je demokra ju, nazivajui je formalnom, pomonim sredstvom klasnog eksploatatorskog drutva. Lijeve ideologije su raspravljajui o demokra ji zasnovanoj na natklasnom pravu poruivali potlaenima, uspavljuju vas s blaenstvom s onu stranu ivota, a obespravljeni ste i okovani u lancima despo zma s ove strane eshatona. Lijevi ideoloki diskurs raspravljao je o vladavini naroda kao o metazici demokra je is ui parlamentarizam iluzijom slobode i upravljanja, u kojem ne odluuje ni sva vladajua klasa, ve samo jedan njen dio. to je znaajnija postojala masa drutvenog bogatstva u klasnom graanskom drutvu to je sve manji broj prisvaja. Tako je i sa vlau. Kako se masa graana poveava mislei tu na one koji imaju poli ka prava, poveava se i broj gospodara vlastodraca, a stvarna vlast se koncentrie i postaje monopol sve manje i manje grupe. Tako je to u svijetu izrazito materijalis ke losoje, civilizacije i kulture. U tom svijetu sloboda, najvia ontoloka losofska vrijednost redukovana je na materijalnu valeru i tre ra se prevashodno kao ekonomska sloboda. Zato te lijeve ideologije koje nijesu dosegle spoznajnu dimenziju intaktne slobode, razrijeenje problema nejednakos u drutvu, sloboda za jedne a nesloboda za druge, vide najee u unutranjem revolucionarnom prevratu, diktaturi potlaenih koja se uvijek svodila i svodi na vlast par je eksploa sanih, a za m na njenog vou. Crnogorska intaktna sloboda odbacuje ovaj vid poimanja slobode. Pojam slobode po njoj, nije materijalne prirode, pa se ona i ne javlja neposredno nego posredno, kroz manifestaciju sile u odbrani, kroz jedno materijalno djejstvo usljed kojega nastaju promjene odnosa meu stvarima i ivim biima. Sloboda je stanje jednog specijalnog odnosa izmeu individue i njene sredine. Sila u odbrani ljudskog dostojanstva je izvor slobode, njeno omoguenje i armacija. Iako nije materijalne prirode sloboda po e od sile, a ona je materijalna. Opipljiva je i realizuje se u materijalnim promjenama koje imaju za posljedicu poveanje sile, a ova dalje nad njima vri svoj moni u caj i izaziva nove promjene. Crnogorska intaktna sloboda zasnovana na junakoj slobodi utemeljuje je na borbi odnosno odbrani kao najjaem vidu borbe. Materijalnu dimenziju slobode (tzv. ekonomske slobode) ispunjavala je tako to je svaki njen subjekt slobodar kao pripadnik crnogorskog naroda budui njenim stvaraocem i

Borislav Cimea: DR. SEKULA DRLJEVI O OSNOVAMA ZA FILOZOFIJU ISTORIJE MONTENEGRINAE

169

korisnikom, bio ujedno i jedini na svijetu koji je imao imanje, kuu i grob, odnosno oba oblika svojine, linu iako najee nedovoljnu, i kolek vnu. Prva je oznaavala potvrdu njegove pune individualnos subjekta slobode, a druga se realizovala kroz kolek vnu svojinu u tzv. plemenskoj (zadrunoj) komunici komunu. Kroz ovu dimenziju zadovoljenja materijalne strane intaktna sloboda je odbacivala sistemom svoje potpunos i nedjeljivos teoriju sloboda lijevih ideologija i njihov klasni karakter koji nije postojao na njenom rodnom tlu. Takoe je apstrahovala i sistem sloboda graanskog modela demokra je krunisan francuskom buroaskom revolucijom 1789. godine, sadran u devizi, jednakost, bratstvo i sloboda (egalite, fraternite, liberte). O tome je Drljevi edoio: To nije pojam nae graanske slobode, izraen na naelima Deklaracije o pravima ovjeka i graanima: bratstvo, jednakost, sloboda. Bratstvo je sen mentalan pojam bez ikakvog pravnog ili poli kog znaaja. Ostaju jednakost i sloboda. To su dva kontradiktorna pojma. Naa graanska sloboda jeste kompromisni odnos izmeu slobode i jednakos . Crnogorska sloboda nije pristala na pravljenje toga kompromisa sa jednakou. Crnogorci trae da sloboda bude intaktna. U vjenoj borbi za slobodu oni su se svakodnevno uvjeravali da jednakost meu ljudima nema, da ima ziki i duevno jaih i slabijih. Zato se crnogorska sloboda zove junaka sloboda. Ona je zah jevala da slabiji odaju priznanje prema jaem...36 Neograniena i nedjeljiva kao forma apsolutne slobode ona je pruala dugo otpor i svojoj vlas toj crnogorskoj dravi kroz neplaanje poreza centralnoj dravnoj vlas . Taj fenomen Drljevi objanjava pojmom crnogorskog idealizma u pravu.37 Najprije pravda, a sa njom sloboda mora bi besplatna (slobodna).38 Intaktna sloboda je neosvojiva crnogorska tekovina.39 I jedino bogatstvo Crne Gore. Pored slobode to su jo ast i obraz kao sve nje e kog kodeksa Crnogoraca i Crne Gore. Crnogorska intaktna sloboda je osnova, sadraj i reprezentant milenijumske i due crnogorske istorije. Kao temeljna vrijednost slobode uopte, ugrauje se u centar lozoje istorije. Poto je primordijalno duhovna kategorija zainje se u metazici istorije u dubinama Apsolutnog, u samom Boanskom ivotu. U njemu, po njemakim lozoma, teozoma i mis arima, postoje naela tragine dinamike bez ega nema, po miljenju najveih mislilaca, losoje istorije koja tumai i smisao svjetskog istorijskog procesa.
Sekula Drljevi Linost djelo vrijeme (Zbornik radova) 2011. g. Isto, 414. 38 Isto. 39 S. Drljevi, Program CFS (1925. g.) (Prema D. Radojeviu, Poli ka misao S. Drljevia, 2007. g. str. 214.)
37 36

170

Crnogorski anali, br. 1/2013

Najtemeljnije uenje na ovu temu dao je jedan od najveih mis ara svih vremena Jakov Beme sa svojim epohalnim djelom Misterium magnum koje uz Bibliju, Bukvar, The mirablles mundus (uda svijeta) Marka Pola, Hegelovim i Kantovim opusom kons tuie teoriju lozoje istorije i pripada najveim pisanim spomenicima svjetskog logosa do sada. Poetak prave istorije svijeta sadran je u faktu zamjene politeizma monoteizmom. Taj je dogaaj opredijelio buduu istoriju svijeta i odnos ovjeka i ovjeanstva prema Apsolutu i Apsolutnome. U osnovi Bemeove koncepcije nalazi se shvatanje najdubljeg, prvog bia, kako iracionalnog, tako i tamnog u svojoj osnovi (ne u smislu zla). Nee, u neizmjernoj dubini postoji Ungrund, neosnovanost, na koju se ne mogu primijeni nikakve rijei i na koju su neprimjenljive kategorije dobra i zla, bia i nebia. Ona je dublja od svega. To je praizvor koji ini po Bemeu i njegovom sljedbeniku elingu tamnu stranu u Bogu. Beme otpoinje istoriju odnosno lozoju istorije s Bogom odnosno procesom Bogoroenja. I kasnija i savremena nauka polazi u svojim egzaktnim disciplinama, matema kim, astronomskim, zikim, hemijskim i drugim od tamne mase kao prapoetka. Iz nje su se ziko-hemijskim procesima zagrijavanja i hlaenja, analize i sinteze, sudara i mimoilaenja, spajanja i razdvajanja odvijali kosmiki procesi formiranja kosmosa. Ti procesi i danas teku i beskrajno e se odvija . Zahvaljujui njima nastala je po teore arima Velikog praska naa planeta, Sunev sistem, nama pozna kosmos sa beskrajno mnogo es ca i kosmikih jela koja svojom akcijom, dinamikom, stalnim kretanjem ire vidljivi, osvijetljeni dio kosmosa. Ova analogija sa naunom fundiranou potvruje bemeovsku metaziku koja poinje kao i naune spoznaje tamnim dubinama. Da bi objasnili poetak i tok svjetskog istorijskog procesa, vra mo se Bemeu i tumaenju njegovih stavova u analizi Nikola Berajeva. Polazna osnova uenja jeste, da je zemaljska sudbina uslovljena nebeskom, ovjek Bogom, a, u ostalom, prva ovjekova relacija prema viemu i snanijem od sebe je odnos prema Boanstvima a za m prema Bogu. Dakle, U prirodi Boga, u dubini Njegovoj nalazi se neki praiskonski tamni bezdan, u ijim se dubinama svrava teogonski proces ili proces Bogoroenja. Taj je proces ve drugi proces po uporeenju s prvobitnom neosnovanou, koja se ne moe niim izrazi , koja je apsolutna, iracionalna i koja se ne moe mjeri nikakvim kategorijama. Postoji neki praizvor, neki klju bia iz kojeg bije vjei potok. U taj vjei izvor vjeito se unosi Boanska svjetlost i u njemu se svrava akt Bogoroenja. Prizna takvu iracionalnu, tamnu praosnovu, znai ima put za otkrie i shvatanje tajne mogunos dinamike u dubinama Boanskog ivota. Razvijanje tragedije stras u Boanskom ivotu, e je centar stradanja samog Boga, Bojeg Sina radi iskupljenja i izbavljanja svijeta, jedino

Borislav Cimea: DR. SEKULA DRLJEVI O OSNOVAMA ZA FILOZOFIJU ISTORIJE MONTENEGRINAE

171

se moe objasni tako, da duboki izvor traginog sukoba, tragine dinamike i traginih stras postoji u dubinama samog Boanskog ivota. A to je ono to odrie svaka uglaena racionalis ka teorija o Boanstvu, to odriu sva oeljana uenja koja se tako plae da prenesu traginu dinamiku na Boanski ivot, jer govore samo o Boanstvu koje je lieno svih unutranjih suprotnos i svih unutranjih sukoba, to jest govore o Boanstvu do kraja logiziranom i racionalizovanom. To najvee otkrie su izvrili njemaki mis ari, iako ne prvi put, najsnanije je izraeno u njihovim tvorevinama. Ono je u velikoj mjeri uslovilo sudbinu sve njemake lozoje jer se, uis nu, u svoj njemakoj lozoji otkriva injenica da u praosnovi bia stoji neko iracionalno voljno naelo da se sav smisao i sva su na svjetskog procesa sadri u rasvjetljavanju tamnog iracionalnog naela i u kosmogoniji i u teogoniji.40 Relaciju Bog-ovjek, Beme i Berajev vide u stavu da u istorijskoj sudbini jae se otkriva tajna roenja Boga u ovjeku. Kako je roenje Boga u ovjeku sredina taka svjetske sudbine, ovjeje sudbine, zemaljske sudbine ovog svijeta, to je tako isto duboka i ona tajna koja se u isto vrijeme svrava i u dubinama Boanskog ivota: tajna roenja ovjeka u Bogu. Jer, kada je tuga ovjeja za Bogom i odgovor na tu tugu otkrivenje Boga u ovjeku i roenje Boga u ovjejem duhu, onda je i tuga Boja za ovjekom i roenje u Bogu ovjeka tuga za ljubljenim i ljubljenim u slobodi, a odgovor na tu tugu roenje ovjeka u Bogu. Svrava se tajna antropogonskog procesa. To je odgovor dinamika za dinamiku Boju. Jer kada postoji Boja dinamika u kojoj se raa Bog, onda postoji odgovor dinamika u kojoj se raa ovjek i otkriva ovjek. To je pramisterija duha, prvobitna misterija bia, koja je ujedno s m i sredina misterija hrianstva. Zato se u sredinoj taki hrianstva, u licu Hrista Sina Bojeg spajaju dvije tajne. Uis nu, u licu Hrista izvrilo se roenje Boga u ovjeku i roenje ovjeka u Bogu; u toj tajni ostvarila se slobodna ljubav izmeu Boga i ovjeka i ne samo da se u savrenstvu otkrio Bog, ve se i u savrenstvu otkrio ovjek, otkrio se Bogu prvi savreni ovjek, kao odgovor na poziv Boji. To je unutranji skriveni proces u samoj Boanskoj stvarnos , to je najdublja Boanska istorija, koja se odslikava u svoj spoljanjoj istoriji ovjeanstva. Uis nu, istorija je ne samo otkrivenje Boga, ve i odgovor otkrivenje ovjeka u Bogu. Sva sloenost istorijskog procesa je u uzajamnom u caju i u unutranjem u caju dva otkrivenja, jer istorija nije samo plan otkrivenja Bojeg, ve i odgovor otkrivenje samoga ovjeka, zato istorija i jeste tako strana i tako sloena tragedija. Kada
40

N. Berajev, Smisao istorije, Beograd 2001, 63-64.

172

Crnogorski anali, br. 1/2013

bi istorija bila samo otkrivenje Boga i postupno primanje tog otkrivenja, onda ona ne bi bila tako tragina.41 Sloboda je osnov odnosa Boga i ovjeka, veli Berajev i nastavlja: Tragedija, drama istorije, uslovljena samim Boanskim ivotom, odreena je m to je tajna istorije tajna slobode. Tajna slobode je ne samo tajni fakt da se vri otkrivenje Boje ve i fakt da se vri adekvatno otkrivenje ovjeje volje, otkrivljenje ovjekovo, oekivano od Boga u samim dubinama Boanskog ivota. Svijet je zato nastao to je Bog ispoetka zaelio slobodu. Kada On ne bi elio i ne bi oekivao slobodu, onda svjetskog procesa ne bi bilo. Umjesto svjetskog procesa postojalo bi nepokretno, oduvijek savreno carstvo Boje, kao nuna uslovljena harmonija. Samo zato je svjetski proces strana tragedija, samo zato u centru istorije stoji raspee, krst na kojem je raspet Sin Boji, samo zato u centru stoji stradanje Boga, jer je uis nu Bog zaelio slobodu, to predstavlja pramisteriju svijeta i prvobitnu dramu svijeta. Misteriju i dramu slobode u odnosima izmeu Boga i Njegovog Drugog, onoga koga Bog ljubi i od koga hoe ljubav, jer je u slobodi smisao ove ljubavi. U skladu sa tom ekvivalencijom slobodne ljubavi Boga i ovjeka, po naelu ljubav za ljubav, jer je u slobodi smisao te ljubavi, glase i dvije najvie Boje zapovijes : 1) Ljubi Gospoda Boga svojega svijem srcem svojijem i svom duom svojom i svijem umom svojijem i svom snagom svojom. 2) Ljubi blinjega svojega kao samoga sebe. (Mt. 23,37-40; Mt. 12, 30-31.). Ta prvobitna, racionalna neshvatljiva, u svome praizvoru savreno iracionalna, ni na ta nesvodljiva sloboda i jeste odgonetka tragedije svjetske istorije. U toj slobodi ne vri se samo otkrivenje Boje ovjeku, ve i adekvatno otkrivenje ovjeka Bogu, zato to je sloboda izvor pojave dinamike, procesa, unutranjeg sukoba i unutranje iivljene pro vrjenos . Zato se veza izmeu slobode i metazike istorije ne moe raskinu . U slobodi se nalazi odgonetka na shvatanje Boanskog ivota kao tragine sudbine i ivota svijeta, ivota ovjejeg, kao tragine sudbine istorije. Kada ne bi bilo slobode, onda ne bi bilo ni istorije. Sloboda je metazika praosnova istorije. Otkrivenje istorije shvatljivo je za nas, za ovjeji duh, samo kroz Hrista kao savrenog ovjeka i savrenog Boga, kao savreno spajanje, kao roenje Boga u ovjeku i ovjeka u Bogu, kao otkrivenje Boanstva ovjeku i adekvatno otkrivenje ovjeka Bogu. Apsolutni ovjek, Hristos, Sin Boji i Sin ovjeji, stoji u sreditu i nebeske i zemaljske istorije. On je unutranja duhovna veza ove dvije sudbine. Izvan Njega je neshvatljiva veza izmeu svijeta i Boga, izmeu mnotva i jednoga, izmeu svijeta stvarnos , stvarnos ovjeje i stvarnos apsolutne.
41

Isto, 65-66.

Borislav Cimea: DR. SEKULA DRLJEVI O OSNOVAMA ZA FILOZOFIJU ISTORIJE MONTENEGRINAE

173

Kroz Hrista, uis nu, metaziko i istorijsko prestaju bi razdijeljeni i postaju spojeni i poistovjeeni. Samo metaziko postaje istorijsko i samo istorijsko postaje metaziko; nebeska istorija postaje zemaljskom istorijom, a zemaljska istorija se shvata kao momenat nebeske istorije. Shvatanje pramisterije i prvobitne drame bia, kao drame slobodne ljubavi, kao toga da je Bog zaelio slobodu obratna je strana toga, to je Bog zaelio ovjeka, zatuio za ovjekom, ako govorimo o tome u terminima i izrazima mitologeme, a ne apstraktne lozofeme. A to, to je Bog zaelio ovjeka, znai da je On zaelio slobodnu ljubav njegovu. Na tome se osnovala i na tome se odigrala tema svjetske istorije, svjetske istorijske sudbine.42 Nepomirljivi izgledaju po ovom pristupu smislu istorije trijumf vjeitog zlog naela nad dobrim. Ali kada shva mo samo Boje bie i pramisteriju ivota kao misteriju slobodne ljubavi, onda ovaj prigovor ne samo da nije taan, ve je obratno, tragina stradalnika i muenika sudbina sve svjetske istorije ba manifestacija te unutranje mis je ljubavi, izliv fakta, da je sudbina svijeta zadata u nedokuivoj tajni slobode, koja je prouzrokovala sve muke svjetskog i ovjejeg ivota, koje bi mogle bi prekraene nunou, koje bi mogle bi prekraene Bojom prinudom. Ali to bi pro vreilo volji Bojoj o saravanju ovjeje sudbine u slobodnoj ljubavi. Zato se sve tenje svjetske istorije za stvaranjem harmonije i pobjedom nad tamnim naelom bore s nepokornom slobodom, da je zamijene prinudom i nunou u dobru i oznaavaju samo izvedenu oznaku jedne pramisterije Boanske slobode. One su karakteris ne i u svjetlos hrianske svijes moraju se otkri kao sablazan koja uvijek pra ovjekovu sudbinu.43 U Tajni blaenstva je pomirenje slobode i nunos : Sloboda sadri u sebi tamno iracionalno naelo koje ne daje nikakve unutranje garancije da e svjetlost pobijedi tamu, da e Boanski zadata tema bi rijeena, da e se odgovori na temu o slobodnoj ljubavi, na temu koju je Bog zadao. Sloboda moe bi kobna, ona moe poi putem pobjede nad tamom, putem koji vodi istrjebljenju bia. Takav kobni karakter slobode ve je naelo nunos . Kada bi se svjetska istorija uslovila samo jednom, niim nerasvijetljenom slobodom, ili niim neogranienom i sa slobodom vezanom nunou, fatumom onda svjetski proces ne bi imao unutranjeg izlaza; on ne bi naao sebi izlaz u slobodnoj ljubavi, objavljenoj od Hrista u sri svijeta, od Hrista kao savrenog Boga i savrenog ovjeka. Ni sloboda niim
42 43

Isto, 66-68. Isto, 68-69.

174

Crnogorski anali, br. 1/2013

neosvijetljena, ni nunost ne daju garancije, ne mogu da obezbijede takvo rjeenje svjetske drame slobodne ljubavi. Zato i postoji blaenstvo koje znai rjeenje sukoba izmeu slobode i nunos u nekom tajanstvenom pomirenju slobode i Boanskog fatuma. Blaenstvo ne pro vrjei slobodi, blaenstvo je u unutranjos istovjetno sa slobodom, blaenstvo pobjeuje iracionalnu tamu slobode i vodi je slobodnoj ljubavi. Zato je glavna tajna hrianstva vezana s blaenstvom, to jest sa savlaivanjem sukoba izmeu kobi slobode i kobi nunos u slobodnoj ljubavi. Naime u blaenstvu se realizuju odnosi izmeu Boga i ovjeka i rjeava postavljena tema Boanske drame. Zato u svjetskoj istoriji, u sudbini svijeta i sudbini ovjeka, djeluju ne samo sloboda ovjeja i prirodna nunost, ve djeluje i Boansko blaenstvo bez koga ova sudbina ne bi bila ostvarena, a misterija se ne bi mogla izvri . To je jedan od glavnih momenata svake hrianske lozoje istorije, koja se bavi otkriem ovjeka u istoriji.44 Sav svjetski proces stoji u znaku ovjeka kao sreditu mondijalne sudbine i daje odgonetku na osnovni problem metazike istorije. Samo veza izmeu procesa teogonskih, kosmogonskih i antropogonskih objanjava istoriju kao naelo metaziki unutranje i duhovno, a ne pro vmetaziko, a ne suprotno unutranjoj duhovnoj stvarnos ; ova veza ne dijeli ve spaja u neko unutranje jedinstvo, koje nam je dato u naem duhovnom iskustvu. ovjeje duhovno iskustvo, kada je stvarno produbljeno, otkriva vezu izmeu metazikog i istorijskog, izmeu nebeske stvarnos koja je produbljena duhovna stvarnost i stvarnos zemaljske; ono odgoneta ovjeju sudbinu, koja ima korijen u sudbini samoga Boanstva, rjeava zagonetku istorije, ne samo kao istorije svjetske, ovjeanske, ve i kao istorije nebeske.45 Dosegnuta crnogorska intaktna sloboda u Drljevievom misaonom sistemu i duhovnom poretku osnovna je svrha postojanja Crnogoraca. Zato on u Hrvatu (703 i 705 iz 1922. g.) veli sinte zirajte tajnu bia ljudskog sa tradicijama crnogorskog riterstva i njegovim pogledima na svijet i doi ete na izvor graanskog rata u Crnoj Gori. Van te sinteze nema drugog puta, uzroka koji svojom neminovnou uzdiu snagu ovih gortaka do visine nadzemaljskog potinjavanja ivota svoga i svojih najmilijih apstaktnim idealima ovjejeg ivota i smisla,46 to smo i ranije ci rali... U ime ideala slobode crnogorsko svjetenstvo je u vjekovnoj borbi predvodilo crnogorskog heroikog ovjeka.
44 45

Isto, 69-71. Isto. 46 Isto, c. d. 1994, 1-61.

Borislav Cimea: DR. SEKULA DRLJEVI O OSNOVAMA ZA FILOZOFIJU ISTORIJE MONTENEGRINAE

175

Crnogorski svjetenici nijesu bili uitelji pokornos ve glavoeci. Crnogorska intaktna sloboda iskljuivala je mo vaciju borbe za vlast, korist i slavu. Predstavljala je duhovni podvig, pojam i primjer drugima koji je edoio o dostojanstvu ljudskog trajanja i postojanja. Nastala je na crnogorskom rodnom tlu koje zbog karaktera i sadrine vlas te istorije kao naina proizvodnje slobode nije znalo za klasnu diferencijaciju naroda. Za unutranju podjelu na povlaene i potinjene, na diferencijaciju rada i kapitala, predstavlja sistem slobodoslavlja o kojem pie Drljevi, a teorijski ga razrauje vodei savremeni crnogorski lozof nacije Sreten Zekovi u djelu Crnogorska jeres /humanitas heroica liberalis montenegrinae/. Za Drljevia slobodoslavlje je crnogorska riterska religija slobode, a za Zekovia slobodarska vjera Crnogoraca koja odstupa od ocijelnoga hrianstva.47 Crnogorsko slobodoslavlje, slobodijada, slobodarstvo kao od Drljevia sinonimno imenovano crnogorslavlje bilo je momentom ugledanja brojnih putopisaca, mislilaca, pisaca, biografa, mudraca. I uzor mnogih naroda. Njego u Gorskom vijencu pjeva svojim junacima Ko umije Vama sples vijence/ spomenik je Vaega junatva/ Crna Gora i njena svoboda.48 Njegov prethodnik na crnogorskom vladarskom tronu Sve Petar Ce njski uzvikuje u svojim poslanicama Crnogorci, neka su Vaa vrata svakom ituem slobode otvorena. Na drugom mjestu u poslanici im veli Vi ste jedini voljni/ itaj: slobodni prim. B.C./ narod na svijetu. Crnogorski mudrac i nosilac drevnog crnogorskog pamenja, klasik usmene knjievne misli, Stevan Perkov Vuko je zborio I sunce se umori sa tamom, a Crna Gora nikad. I ruski pjesniki velikan Pukin pjeva s ushienjem o Crnogorcima. Hrvatski pjesniki klasik, ban Ivan Maurani u 368. i 369. s hu svojeg epa Smrt Smail age engia kori ostale narode Ah, da vide svijeta puci ostali/ iz nizinah, otkud vida neima, to se ne ugledaju na herojski crnogorski narod, obraajui se u 376, 377 i 378 s hu ovog spjeva Crnogorcima, s hovima Dok vi za krst podnosite muke/ Nit bi zato barbarim ve zvali,/ to vi mroste dok su oni spali!.49 Knjaz Nikola u Balkanskoj carici apoteo no uzvikuje genij crnogorstva50 Engleski pjesniki klasik Tenison Crnu Goru iden kuje metaforom kameni prijesto slobode. Ponavljajui istovjetni Drljeviev stav Jovo Miov Popovi, opunomoeni crnogorski ministar u svojem Pogledu na crnogorsko pitanje is e Crna Gora je spomenik podignut u ast slobode.51
47 48

Isto, 60. P. P. Njego, c. d. 1971. g. str. 142. 49 I. Maurani, c. d. Ce nje 2009. g. str. 47. 50 Is , c. d. 1989. g. str. 236. 51 Vii Elementa Montenegrina/Crnogorski narod i srpska poli ka genocida, nad

176

Crnogorski anali, br. 1/2013

Adam Mickijevi odreuje Crnogorce jedinim slobodnim narodom na svijetu. Istovremeno za njega je Crna Gora jedina slobodna drava u svijetu.52 U obraanju Simi Milu noviu Njego naglaava:; Ada oe, Boija vjera, znam ja tu veselu Srbadiju, no kud su joj sinovi junaci bili, dok joj Bog nije dao Karaora. Ta vi, svi tamo fastate jednoga njega junatvom, a kad Vi Bog njega uze izmeu Vas, a vi sve sunovrat u turski jaram opet! No krna i siromana Crna Gora ne haje ni za Nemanje, ni za Murate, ni za Bunaparte; oni svi bie i preminue, i ma svoj o Crnogorce ekoji opitae, pa nestae, a Crna Gora ostade dovijeka i stranog suda, u svoj volji i slobodi, a to je u slavi.53 Reaju se i mnogi drugi primjeri apoteoze crnogorskom narodu i Crnoj Gori kao simbolima i sinonimima slobode. Poslije petomajskih parlamentarnih izbora 1935. godine krunisanih izbornom pobjedom Bogoljuba Je ia i njegove Jugoslovenske nacionalne stranke (JNS) dr. Sekula Drljevi je izjavio pored ostalog: Zabrinutost Crnogoraca je vea no ikada. Svoje nezadovoljstvo stanjem smatraju pozna m. Bie ravnopravni Crnogorci sa Srbima samo kroz ravnopravnost Crne Gore prema Srbiji. Davidovi porie to pravo Vojvodini, Crnoj Gori i drugima... To je uvanje centralizma i beogradskog kapitalizma... O Jugoslaviji vie nema govora bez ravnopravnos svih u njoj. Hrva vie nee bi dio, pokrajina i teritorija Velike Srbije. Snagom otpora opozicije beogradski vlastodrci moraju suavasvoje kompetencije i pretenzije.... Crna Gora nije biva ni Crnogorci bivi, nego sadanji, budui i vjeni....54 Crnogorci kao pripadnici crnogorskog naroda nijesu bivi u smislu, nestali, apsorbovani, amalgamisani narod, aklamira Drljevi dajui im novu, univerzalnu odrednicu vjeni. Atribut vjeni koji je ranije dao Bogu i Boanstvu sada je opredijelio svojem crnogorskom narodu. U himninoj pjesmi Crnogorsko seljako kolo, prvobitnoj himni Crnogorske federalis ke stranke dr. S. Drljevi u potonjoj stro pjeva Rijeka e naih vali,/Uskaui u dva mora,/ Okeanu glas nosi ,/ Da je vjena Crna Gora.55 Istu pjesmu sa istom zavrnom strofom objavljuje pod imenom Vjenjim/1/90,. str- 266-277. 52 Vii Lj. Durkovi Jaki, Petar II Petrovi Njego, (1813-1851), Warszawa, 1938. 53 Njego-S. Milu noviu, Golubica 1843/44, 5, 18-22. 54 Stav opozicionih grupa u Crnoj Gori. Dr. Sekula Drljevi, Crnogorci nijesu bivi Crnogorci, Zeta, 41/VI/ 27.10.1935/1. 55 Is , cit. pjesma, Zeta, 1/VII /januar 1936, 15.

Borislav Cimea: DR. SEKULA DRLJEVI O OSNOVAMA ZA FILOZOFIJU ISTORIJE MONTENEGRINAE

177

na naa.56 Ova crnogorska himna dr. Drljevia objavljena je u tedimlijinom djelu Osnovi crnogorskog nacionalizma.57 Najzad, objavljena je i u Drljevievim Balkanskim sukobima 1944. godine. Takoe i u jo nekoliko publikacija. I u predizbornom proglasu za op nske izbore 1936. godine pod naslovom ivio crnogorski front! Brao Crnogorci! Brao seljaci! Dr. Sekula Drljevi poen ra: Pobjedom objavite cijelom svijetu, da je Crna Gora vjena.58 Ugraena u crnogorsku dravnu himnu na olimpijadi u Londonu 2012. g. Drljevieva odnosno crnogorska dravna i nacionalna himna u konkurenciji 205 himni drava nacija u svijetu po svojim karakteris kama, uzvienos , gordos , dostojanstvu, sveanos , strukturi i drugim meritumima i valerama proglaena je za drugu u svijetu. Prvo mjesto je pripalo Francuskoj Marseljezi Rue de Lila. Oj svijetla majska zoro Drljevieva himnina pjesnika tvorevina je od velikosrpskog, an crnogorskog ovinizma napadana, negirana, omalovaavana, ideoloki osuivana, a zajedno sa njom i Crna Gora i njen autor. Razlog tome je u potonjem s hu Da je vjena Crna Gora. Da bi se neprijateljima himne Crne Gore ukrila zlonamjerna tendencija demonizuju i dijaboliziju potonja dva s ha i trae njihovu izmjenu. Kampanja pro v autora himne, a jem i napadanih simboliko-metaforikih pjesniko-lozofskih poruka zavrnih s hova ne prestaje. Napro v iz dana u dan se nastavlja. Tijem edoi o snazi neprijatelja zavjernih crnogorskoj dravnoj i nacionalnoj slobodi. tab svih ovih agresivnih nasrtaja na crnogorsku himnu i Drljevia je sa epicentrom u velikosrpskom, nacionalis ko-imperijalnom Beogradu, u njegovom poli kom i kriptokratskom miljeu i fundamentalis ko-klerikalnoj patrijariji svetosavske SPC. Upravo kao u Drljevievo doba. Atribut vjenost kojim dr. Drljevi atribuira crnogorski etnos i nacionalitet i kroz himnu nezavisnu i suverenu njegovu dravu Crnu Goru lien je metaforisanja i simbolizacije Crnogoraca i crnogorske dravne zajednice Bojom i Boanskom. Vjeno, vjeni, vjena ne sadri u sebi ni donosi sobom ekskluzivitet izabranog naroda kao seman ko-mitski rekvizit i antropolokonacioloku mitologemu nacionalne mitologije sazdane na trojstvu izabranos etnija i etnosa (mit o zemlji izlazeeg sunca, mit o izabranom narodu i mit o najvioj planini vrhu). Oreol vjenos je sinonimija Drljevieva odreenja Crnogoraca i Crne Gore kao vrijednos , pojmova i stvarnos sazdanih i potvrenih sobom, vlas tom istorijom i povijesnom istorijskom reprodukcijom utemeljenim na
56 57

Isto, Evolucija, god. IV, sv. 2-3. Zagreb, veljaa-ouljak 1936, 168. Isto, Zagreb 1937, str. 127. 58 Dr. Sekula Drljevi Da je vjena Crna Gora, DANU, Podgorica 2011. g. str. 255.

178

Crnogorski anali, br. 1/2013

naelu i u sistemu slobode, slobodijade, slobodoljublja, slobodoslavlja kao intaktne slobode, univerzalnos , optos , ovjenos , ovjeanske sveukupnos , ojstva. Crnogorski narod i nacija odnosno Crnogorci su vjeni, a Crna Gora, njihov dravni dom, vjena, jer se temelji na slobodi kao praosnovi i osnovi cjelokupne svjetske istorije i mondijalnog istorijskog procesa. U kontekstu i sistemu lozoje istorije do njenog najdubljeg bi ja moe se s i analizovanjem odnosa vremena i vjenos . Poto je istorija proces u vremenu pitanje njegovog znaaja, prirode procesualnos , centralna je tema svake lozoje povijes . Rasprave u tom pravcu polaze od denicija vremena i njegova znaenja. Trae se odgovori na pitanja metazikog, formalnog, uslovno-kauzalnog, fenomenolokog ili ontolokog znaenja i znakovnos vremena. Uvaavajui bemeovske tekovine i mislilake domete, Nikolaj Berajev je dao jednu od najkonzistentnijih teorija tzv. nebeske istorije odnosno relacionizma vremena i vjenos . U tom sistemu jedno gledite je, da vrijeme je neko odricanje vjenos , neko stanje koje nema nikakvog korijena u vjeitom ivotu. Drugi aspekt govori da je vrijeme ukorijenjeno u vjenos . Ovo drugo je prema Berajevu sredino pitanje metazike istorije. Odatle on izvodi postojanje dva vremena, vremena ravog i vremena dobrog, vremena is nitog i vremena neis nitog. Postoji izopaeno vrijeme i vrijeme dubinsko koje se dodiruje s vjenou i u kojem nema izopaenos . U tome se slau razni lozofski pravci. Po jednom od njih a koji Berajev prihvata u vrijeme moe da ue vjenost kada u njemu djeluje vjeito naelo. Ovo odreenje je korespondentno Drljevievom odreenju crnogorske istorije (vremena) ispunjene sistemom intaktne slobode kao vjeitog naela. Isto tako i vrijeme moe da ue u vjenost kada u njemu djeluje neko vjeito naelo. I ovaj stav se uklapa u Drljeviev misaoni svijet. Vrijeme nije zatvoreni krug u koji ne moe nita prodrije iz vjeite stvarnos , ono je neto otvoreno, smatra Berajev. S ove take gledita vrijeme je neto unijeto u dibinu vjenos . Berajev apostrora: To to mi zovemo vremenom u naem svjetskom istorijskom procesu, u naoj svjetskoj stvarnos , koja predstavlja proces u vremenu, to vrijeme je neki unutranji period, neka unutranja epoha same vjenos . To znai da postoji ne samo nae zemaljsko vrijeme, vrijeme u naoj zemaljskoj stvarnos , ve postoji i pravo nebesko vrijeme, u kojem ovo vrijeme ima korijen i koje ono reektuje i izraava; da postoje, po kazivanju starih gnos ara, eoni Boanske dubine bia. Ali eoni kazuju da postoji vrijeme i za samu osnovu bia, da i u njoj postoji neki vremenski proces i da vremenski proces nije samo oblik nae suene stvarnos , koja se suprotstavlja nekoj dubinskoj stvarnos , a koja kao da nema nieg zajednikog s vremenom. Ne, u njoj postoji sopstve-

Borislav Cimea: DR. SEKULA DRLJEVI O OSNOVAMA ZA FILOZOFIJU ISTORIJE MONTENEGRINAE

179

no nebesko, sopstveno Boansko vrijeme. Zato moramo da priznamo da sam vremenski proces koji je u stvari svjetski istorijski proces i koji se svrava u naem vremenu, poinje u vjenos , da u vjenos poinje dinamika koja se svrava u naoj svjetskoj stvarnos .59 U platonizmu i u staroj induskoj lozoji nema veze izmeu vremena i unutranje su ne bia. Unutranja su na bia shvata se kao bezvremenost, nepokretna vjenost suprotna svakom vremenskom procesu. Jedna druga struja je tvrdila da za dubinu Boanskog ivota ne vai priroda vremena. Odatle upit, da li priroda kretanja, priroda procesa vai i za Boanski ivot? U religioznoj svijes moe bi dominantan stav da se na Boanski ivot ne protee priroda istorije, zato to je ovjeanska istorija nerazdvojno vezana s vremenom i da je van vremena nemoe bi . Kad ljudski istorijski proces po Berajevu pretpostavlja postojanje ravog vremena, onda se za ivot Boanski pretpostavlja egzistencija nekog dobrog vremena. Nae vrijeme, na svijet, sav na svjetski proces jeste, tvrdi Berajev, epoha, period, eon ivota vjenos koja ima korijen u vjeitom ivotu. Zato u svjetskom procesu ne postoji izolovanost od za ovjeka najdubljih Boanskih tajanstvenih sila i one iz svijeta vjenos mogu ui u svjetski proces. To je najdublja suprotnost okamenjenoj svijes . Samo dinamika i dinamiko shvatanje, a ne mrtvo poimanje prirode svjetskog procesa moe zasnova pravu metaziku istorije po uenju Berajeva. Analogno religijskoj, nauno-pozi vna i materijalis ka svijest priznavala je izolovanost istorijskog eona i odricala egzistenciju drugog svijeta. Otuda po Berajevu, Vremenskim procesom, koji je pojavni za nau svijest, iscrpljuje se sva su na bia. Drugog svijeta nema, krug nae stvarnos je zatvoren. Zatvorenost nae stvarnos odrie postojanje ma kakavih drugih svjetova. Kidanje pak tog kruga doputa da postoje drugi svjetovi. Za graenje metazike istorije neizbjena je osnovna prepostavka da istorijsko ulazi u samu vjenost, da ono ima korijen u samoj vjenos . Istorija nije neto to je izbaeno na povrinu svjetskog procesa, ni gubitak veze s korijenom bia: ona je potrebna za samu vjenost, za neku dramu koja se svrava u vjenos . Istorija nije nita drugo ve najdublji uzajamni u caj izmeu vjenos i vremena, neprekidno ulaenje vjenos u vrijeme. Poto je hrianstvo neobino istorino, poto je ono konstruisalo istoriju, to za hriansku svijest vjeito postoji u vremenskom, vjeito moe bi u vremenu otjelovljeno. Hrianstvo u naem vremenu, u naem vremenskom procesu, svjetskom i istorijskom, oznaava da vjenost, tj. Boanska stvarnost moe ima korijen u vremenu, da moe kida lance vremena, ulazi u njega, bi u njemu dominantna snaga.
59

N. Berajev, Smisao istorije, 74-75.

180

Crnogorski anali, br. 1/2013

Istorija se ne svrava samo u vremenu i ne pretpostavlja jedino vrijeme, bez ega istorije nema; istorija je neprekidna borba vjeitog s vremenskim. To je stalna borba, stalna pro vakcija vjeitoga u vremenu, stalno naprezanje vjei h naela da odnesu pobjedu vjenos , da je svre ne u smislu izlaska iz vremena, ne u smislu odricanja vremena, ne u smislu prelaza u situaciju koja nema nikakve veze s vremenom, jer bi to bilo odricanje istorije ve u smislu pobjede vjenos na samoj areni vremena, tj. u samom istorijskom procesu. Ta borba vjenos s vremenom je neprekidna i tragina borba ivota i smr u toku cijelog istorijskog procesa, zato to uzajamni u caji i sudar vjei h i vremenskih naela i nije nita drugo ve sudar ivota i smr , jer bi krajnje izdvajanje vremena iz vjenos , pobjeda vremena nad vjenou, bila pobjeda smr nad ivotom, krajnji izlaz iz vremenskog u vjeito bio bi izlaz iz istorijskog procesa. Stvarno postoji trei put i tree naelo, na koje se svodi i sama su na borbe vjenos ivota sa smrtnou vremena kroz ukorenjenost vjeitog u vremenskom. Istorija, da bi se shva la potpuno, pretpostavlja kraj, tj. pretpostavlja okonanje svjetskog eona, okonanje svjetske epohe vjenos koju mi zovemo naom svjetskom stvarnou, naim svjetskim ivotom. To je savlaivanje svega prolaznog, vremenskog ili smrtnog poetak vjeite, pobjedilake svjetske stvarnos u samom vremenu; to je pobjeda nad onim to Hegel naziva ravom beskrajnou. Rava beskranost, u stvari, beskonanost je odsustvo kraja u vremenu, to je beskrajni proces u vremenu koji ne zna za konano rjeenje i konanu pobjedu. Takvo shvatanje beskrajnog procesa ini besmislenim istorijski proces, onemoguuje shvatanje njegovo kao tragedije koja ima reenje.60 Berajev nastavlja tezom, da se vrijeme nae svjetske stvarnos u kojoj se svrava istorija, da se eon ovjekove zemaljske sudbine, nalazi u vjenos i samo zato to se istorija nalazi u vjenos vrijeme i dobija ontoloko znaenje. Smisao istorije, koja se svrava u zemaljskom eonu, jeste u tome da se ue u neku potpunost vjenos , da bi ovaj eon izaao iz stanja svoga nesavrenstva i defektnos i uao u neku potpunost bia vjeitog ivota. Ta pretpostavka metazike istorije, vezana s odnosom vremena i vjenos , vrsto postavlja problem mnogo blie svakoj konkretnoj istoriji, bez kojeg je ova nemogua, jer on ini njenu su nu, a to je problem odnosa izmeu prolog, sadanjeg i budueg.61 Kako je vrijeme nae svjetske stvarnos , vrijeme naeg svjetskog eona iskidano, ravo vrijeme poto u sebi sadri zlo, smrtonosno naelo, ono
60 61

Isto, 77-79. Isto, 79.

Borislav Cimea: DR. SEKULA DRLJEVI O OSNOVAMA ZA FILOZOFIJU ISTORIJE MONTENEGRINAE

181

nije cjelosno vrijeme, ve razbijeno na prolo, sadanje i budue. I ne samo da je fragmentarizovano na djelove ve se fragmen bore meusobno. Istorijski proces u vremenu je stalna tragina i muenika borba iskidanih djelova vremena: budueg i prolog,62 tvrdi Berajev. Zbog te iskidanos vremena ono se pretvara u privid. On to objanjava formulacijom da sadanje je samo neko beskrajno malo produenje trenutka kada prolog ve, a budueg jo nema. I prolo i budue su prividi jer ih nema. Nit vremena je iskidana na tri dijela pa ne postoji stvarno vrijeme. Budue ubija prolo, da bi postalo prolo i kao prolo rtva docnijeg budueg. Raskid prolog i budueg koja ispunjava egzistenciju zlog i bolesnog vremena ini nemoguim upoznavanje i priznanje cjelovite, prave realne istorijske stvarnos koja bi se svrila u nekom sadanjem, cjelosnom, pravom, realnom i neiskidanom vremenu koji nosi ivot, a ne smrt.63 O temeljnoj relaciji prolog i sadanjeg, prolog i budueg vremena, o odnosu vjenos i vremena, vjenog i vremenitog, stvarnog i kvnog, cjeline i dijela, vjenos i eona, vjekova i dana pie Drljevi u svojoj epohalnoj retorici odbrani u djelu eneral Veovi pred sudom 1921. g. U vezi sa jem S. M. tedimlija konstatuje: Tek onda kada nastane realna opasnost po crnogorski nacionalizam, dr. Sekula Drljevi e ukaza jednim sjajnim primjerom na razliku koja postoji i koja se mora ima u vidu, razliku izmeu crnogorskog i srpskog naroda.64 Dr. S. Drljevi postavlja pitanje da li je vrijeme krivo tome, da su se Srbi i Crnogorci razjedinili. Dabome, da ko drugi! kae on. Omnia quae unt, unt in tempore. Logikim dedukacijama u tom pravu juriste dolaze do pojma: praescrip o longissimi temporis. Sve to se putem te preskripcije stekne juris ki je nesporno, a sve to je juris ki nesporno jako je. Bar je toliko jako, da se bez veih bolova ne moe poni . Ne mislim ovim rei da su tvorevine praescrip onis longissimi temporis vjene, jer je vjenost samo privilegium Boanstva, ali sam rekao i ponavljam, da mogu promijeni svoga vlasnika sine iusto tulo et bona de opet samo praescrip one longissimi temporis. Jest: Vrijeme gradi niz Kotare kule, vrijeme gradi, vrijeme razgrauje. to stvore vjekovi to mogu samo vjekovi uni . Ali ako doe udbinski dizdar i popali u Kotare kule, ta mu mogu vjekovi, pitae me neko. ujte odgovor! Vjekovi e ga grdno kazni , zapalie mu njegove dvore u Udbini: Pali, ari udbinski dizdaru, red e doi i na tvoje dvore! Zar nijeste nikada uli tu poruku vjekova udbinskom dizdaru, ili moda zaludu preivljujete doslovno ispunjenje te poruke? Da, gospodo, nita na
Isto, 79-80. Isto, 80. 64 Is , Osnovi crnogorskog nacionalizma (citat prema dr. Danilo Radojevi, Tri zabranjene knjige Savia Markovia tedimlije, DANU, Podgorica 2008, str. 263.
63 62

182

Crnogorski anali, br. 1/2013

svijetu nije tvorevina jednoga dana, ni je ita na svijetu srueno u jednom danu. Svi nai sukobi rezul raju iz gvozdenog otpora vjekova... Zar ideal h vjekova, o ijem nam otporu govori, moe negleda svoj triumf u danu dananjem? Zar ovaj dan nije pravedna nagrada krvavih napora h is h vjekova? Zar kolijevka Nemanjia65, otadbina Balia, Crnojevia i Petrovia, zar domovina Baja Pivljanina, Vuka Manduia i svih ostalih iz onog divnog Vijenca besmrtnika ne bi majka ove poli ke ideje, koja tako pobjedonosno dominira dananjim danom? Ili je moda vidovi pogled Draka od Mletaka toliko obnevidio, da ne poznaje edo roeno? Ja osjeam da svi na mene upuujete ta i slina pitanja kada vam govorim o otporu vjekova. I ako sam svjestan teine dunos koju primam na sebe priznajui se obveznim da odgovor na ta pitanja, ja sam ipak na njima blagodaran. Odgovori na ta pitanja znai govori o onome to je u dananjem vremenu najtee, ali i najpotrebnije, znai govori o psihologiji itavog jugoslovenskog problema.66 Da ponem sa onim posljednjim pitanjem od malo as postavljenim. Zar je vidovi pogled Draka od Mletaka toliko obnevidio da ne poznaje edo roeno, pitali ste me vi. Kako je mogue da Ivo Crnojevi tre no na svog sina Maksima, pitam vas ja. Ko je kriv? Da li Ivov oslabljeli vid ili Maksimov promijenjeni lik? Kriv je Maksimov prominjeni lik. Pa ko je od nas Ivan a ko je Maksim, pitat ete me vi. ini mi se obojica i Ivan i Maksim u jedan is mah. Razdvojili smo se davno, i od onoga naega nevoljnog rastanka do dananjega toliko eljkovanog sastanka bolovali smo na svoj nain svi. Jedni smo bolovali ropstvo sopstveno, drugi smo slobodovali krvavu slobodu i bolovali ropstvo brata svog. Jednom je ropstvo proaralo lik, drugom je vjena borba za slobodu dala novi lik. Vjekovi nejednakog ivota svakoga od nas dali su nam nejednake mentalne sklopove. Da li je tano to? Da li su pogled na svijet, na drutvo, na dravu, na religiju, na moral, oni Srbijanaca i oni Crnogoraca zbilja toliko razlii , da se moe govori o njima kao raznorodnim? Da li junaci Gorskog vijenca zbilja nemaju niega zajednikoga, ili zar imaju tako malo zajednikog sa junacima Kotane Bore Stankovia? Zar bi nemogue bilo prve zamisli u postojbini drugih i obratno? Ja mislim da bi takva zamjena bila nemogua. Ko hoe provno da tvrdi, mora mi prvo neto rastumai .
Uvrtavanje Nemanjia u crnogorsku istorijsku stvarnost, tj. Zete Crne Gore u njihovu kolijevku je Drljeviev istoriografski previd koji ne umanjuje kontekst i su nu njegove sjajne retorske, lozofske, pravne i istorijske misli u okviru teme i njegova epohalnog opusa. 66 Isto kao 19.
65

Borislav Cimea: DR. SEKULA DRLJEVI O OSNOVAMA ZA FILOZOFIJU ISTORIJE MONTENEGRINAE

183

Nije jedan profesor srbijanski i vojvoanski postao poznat po tome to je mnogo i sa mnogo truda pisao o Gorskom vijencu. Neki od njih sa gordou sluali su sud drugih o sebi, da se dobri poznavaoci toga remeka, koji stoji bez takmaca u jugoslovenskoj literaturi. Jedan od h profesora koji dodue uiva kod nas reputaciju najboljeg poznavaoca lozoje, o ao je tako daleko da je proglasio svoje poglede na lozofsku stranu Gorskog vijenca kao potonju rije o lozoji lovenskog genija, i ako je ve sa prvih nekoliko reenica svojih izlaganja nesumnjivo dokazao da nije razumio ne samo Gorski vijenac nego ni njegovu posvetu Prahu oca Srbije. U pozna m s hovima: Iz grmena velikoga lafu iza trudno nije: U velikim narodima geniju se gnjezdo vije, Ove mu je po gotovu materijal k slavnom djelu I triumfa dini vjenac, da mu krasi glavu smjelu. Naao je na lozof negaciju mogunos genija u malom narodu, i ako Vladika odmah u s hovima, koji neposredno predhode ci ranima, ubraja Karaora, bez ikakve rezerve, meu osam genija zbog kojih, prema njegovim riterskim pogledima na svijet i ivot, treba devetnaes vijek da bude era strana ljudskijema koljenima. Iako Vladika vidi u Milou Obiliu vojinstveni genij svemogui, iako svoj pozna testamenat poinje onim snanim izrazom svijes o sopstvenoj genijalnos , od koga nije jai ni onaj Danteov, kada ga primaju u paklu zajedno sa Virgilom kao ravnopravne u drutvo najvei pjesnici staroga vijeka s Omirom na elu, ni onaj Ovidijev: In genio peru Naso poeta meo, pa ni pozna s hovi Hajneovi sline sadrine, ipak na profesor predaje i dalje svojim acima na univerzitetu, da Lovenski Genije porie mogunost genija u malom narodu. to je to kod Vladike Rada, zbog ega ga tako ueni Srbi Necrnogorci ne mogu razumje ? Vladika Rade je pjesnik crnogorskog riterstva i crnogorske religije, on je crnogorski i ekspir i Dante. On se ne moe razumje bez osjeanja, on se moe samo osjea sa razumijevanjem. U tome lei uzrok, radi koga ga potpuno razumiju crnogorski seljaci, koji ive u tradicijama toga istoga riterstva i te iste religije, a skoro potpuno ne razumiju profesori, za koje su te tradicije strane. Samo profesori, potpuno strani m tradicijama, mogli su doi na udnovatu misao, da u naem Vladici nau nekakvog preteu poznatog Darvinovog uenja o postanku specija. U tome sukobu vjekova sa poli kim koncepcijama ovoga dananjega dana, ja vidim otkrivenu tajnu naih dananjih sukoba (Odbrana enerala Veovia, 14. I 1921).

184

Crnogorski anali, br. 1/2013

Eto, kada je dr. Drljevi rekao ono to je trebalo rei itavu sto nu godina ranije, ili bar onda kada je i Starevi formiranje hrvatskog nacionalizma povra o na pravi put! zakljuuje tedimlija.67 Svoj i ujedno Veoviev i crnogorski trijumf u ovom uvenom sudskom i istovremeno istorijskom procesu vjesniku budue pobjede Crne Gore Drljevi testamentarno okonava: Ja vjerujem u nesavladivost vjekova, koja e trijumra prije ili kasnije.68 Nepobitnu briljantnost ovih Drljevievih stavova i teza kasnije raspravljajui Smisao istorije potvruje i armie veliki lozof Nikolaj Berajev tvrdnjom da se ne moe odrica stvarnost istorijskog, stvarnost prolog vremena. Jer sva istorijska stvarnost kojom se bavi istorija jeste stvarnost otkinutog dijela vremena, koje se odnosi na prolo vrijeme, i e je svako, budue unijeto u prolo.69 Istorija i Metazika istorije mora da prizna da je istorijsko stabilno i stalno, da je prola istorijska stvarnost is nska stvarnost, da ona ivi, da nije iezla i umrla, ve da je ula u vjeitu stvarnost. Ta stvarnost je neki unutranji momenat, unutranji period vjeite stvarnos koju unosimo u prolo vrijeme, ali koju neposredno ne opaamo, kao to opaamo sadanje vrijeme samo zato to ivimo u izopaenom, bolesnom, iscjepkanom vremenu, koje nije nita drugo ve reeks iscjekpanos naeg bia i nemanja cjelos . Moemo ivje u istorijskom prolom, kao to ivimo u istorijskom sadanjem vremenu i kao to oekujemo da ivimo u istorijskom buduem vremenu. Postoji neki cjelosni ivot koji spaja tri momenta vremena prolo, sadanje i budue u jedno cjelosno svejedinstvo, zato prola istorijska stvarnost nije umrla istorijska stvarnost; ona nije nita manje realna od one koja se svrava u datom trenutku ili one koja e se dogodi u buduem vremenu, koju mi tako isto ne opaamo, ali kojoj se nadamo i koju oekujemo. Prolo vrijeme sa svojim istorijskim epohama vjeita je stvarnost u kojoj svaki odnos, u dubini svog duhovnog iskustva, savlauje bolesnu iscjepkanost cijelog bia. Svaki moe bi par cipiran istoriji utoliko, ukoliko on postoji u eonu svjetske stvarnos .70 Sila duha vjenos vodi iz smrtonosnog karaktera vremena, iz trenutka sumnjivog sadanjeg vremena iz neobuzdanih pretenzija jednog imperijalnog pretencioznog dana da svojim nasiljem poni neumrlu i besmrtnu vjenost i vjeitu snagu crnogorskih vjekova. Ta sila crnogorskog otpora vjekova je sila duha vjenos bez koje nije mogua veza istorije, cjelina istorije
Is , cd. 265. eneral Veovi pred sudom, tamparija Mlaen, Zemun 1921. g. Dr Sekula Drljevi, Poli ka misao, (Izabrana djela), (predgovor, uvodna studija i izbor akademik dr. Danilo Radojevi), DANU, Podgorica, 2007. g. str 187. 69 Is , c. d. 81. 70 Isto 82-83.
68 67

Borislav Cimea: DR. SEKULA DRLJEVI O OSNOVAMA ZA FILOZOFIJU ISTORIJE MONTENEGRINAE

185

i veza vremena, bez kojeg bi raskid izmeu prolog, sadanjeg i budueg bio nepovratan i potpun pa bi stanje svijeta i njegove svijes kako i Barajev tvrdi podsjealo na bezumnika, jer je gubitak pamenja glavna i osnovna oznaka ludila. Prekid pamenja je prekid postojanja i crnogorske nacionalne egzistencije, pisao je dr. Drljevi. Prolo vrijeme ivi u ljudima i naciji kroz pamenje. Istorijsko pamenje je najvea manifestacija duha vjenos u ljudskoj vremenskoj stvarnos . Pamenje je osnov istorije. Bez istorije kao vjenos nema ni jednog sadanjeg trena, ni budueg dana. Cijelo istorijsko znanje je eanje i oblik trijumfa pamenja nad duhom prolaznos . Pamenje uva pretke i vezu predaka i potomaka. Veza istrijebiteljskog dana destrukcije sa nepokornou prolih vremena gradi istoriju koja nije jednosmjerni proces. Na grobovima oeva i predaka raste grobnica sinova i buduih potomaka. Ko nije shva o da je grob-kolijevka i koljevka-grob taj nije shva o su nu i logiku istorijskog procesa. To je shva o dr. Drljevi polazei od crnogorskog njegoevskog pogleda na svijet po kojem Na grobu e iznii cvijee za daleko neko pokoljenje. Ujedno to je i poruka njegovog otpora i trijumfa vjekova pretenziji bolijes jednog dana. U tome i vjenos istorije, kao i u vjenom ili vjeitom naelu slobode, intaktne slobode koja ispunjava to bi i Horhe Luis Borhes rekao istoriju vjenos nalazi se klju istorije svijeta odnosno svjetskog istorijskog procesa u kojem u njegovoj sriki obitava nainom velikog primjera crnogorski istorijski podvig kao pojam. Kao to postoji naelo slobode (kao dobra) postoji i naelo slobode zla. U ovom sluaju o kojem govori Drljevi ono je simbolizacija prolaznos (vremena) nemonog pred naelom vjenos snagom vjekova, iako je ugraeno u istoriju kao njena prava osnova. Kada nebi postojala sloboda dobra i sloboda Boja istorijski proces nebi postojao. Nebi tada postojao Drljeviev otpor vjekova danu zla kao zlu. Eto i zato postoje vjekovi i vjenost u Drljevievoj viziji i misiji sluenja ovim ontologijama i idealima. Dr. Sekula Drljevi is e da su Crnogorci i Crna Gora u cijeloj istoriji nacije pokazali najvie, smisla za nacionalnu ideju i sposobnos za upravu.71 Zbog jeh svojih osobina imali su i vostvo i nad srpskim narodom u svojim rukama. Drljevi nastavlja Svi istoriari od najstarijih vremena priznavali su Vam, Crnogorci, da ste bili ne samo najbolji junaci no i najhitriji i najsposobniji poli ari.72 Crnogorci imaju najstariju dravu na Balkanu.73 U predizbornom programu Crnogorske federalis ke stranke za par71 72

Crnogorac br. 2/3.1.1925. Isto, 7/6.2.1925. (Uoi izbora). 73 Isto, 6/31.1.1925 (Laste bez proljea).

186

Crnogorski anali, br. 1/2013

lamentarne izbore 1925. godine koji je pisao dr. Sekula Drljevi, lider ove zelenake poli ke stranake organizacije, crnogorskog naroda i nacije, obraa se Crnogorcima: U vjekovnoj borbi Junih Slovena za slobodu vi ste jedini kao slobodni, borbu vodili, zato je vaa borba za slobodu ostalih bila jaega zamaha i krvavija nego njihova. Samo se vaa borba uzdigla do visine epopeje, koju dotle Balkan nije gledao. Svi su Vam pjevali, ne zato to ne bi radije pjevali sebi nego vama, nego zato to njihova borba nije kao vaa dos gla visinu na kojoj zasluuje da bude opjevana. Vaa graanska sloboda bila je via od graanskih sloboda, bila je sloboda osloboditelja.74 Drljevi govori o niim pojmovima o slobodi ljudi i graana kod Srba u odnosu na Crnogorce.75 Vodeu ulogu Crnogoraca Drljevi nalazi i u prolos i u sadanjos , pa nastavlja: Kao to je Vaa borba za stvaranje dravne nezavisnos Junih Slovena bila via i krvavija od njihove, tako su od ujedinjenja (za Drljevia je to prisajedinjenje, najgrublji anlus to je istakao na vie mjesta prim. B. C.) do danas i vai napori i rtve za slobodu svoju i ostalih jugoslovenskih graana vee i krvavije od napora, koje su uinjeli i koje ine vaa braa graani ostalih udruenih zemalja.76 Dalje is e, Vjekovnu borbu za slobodu Junih Slovena zavrili ste rtvom, kakvu nikad niko nije dao u istoriji ovjeanstva.77 Proglas zavrava stavom upuenim Crnogorcima: Dokaite, da i u ovoj borbi, kao i u onoj ranijoj stojite na elu Junih Slovena. Do sada ste sa au odrali poloaj njihovog voe. To i jeste vae mjesto, istorijom vam odreeno i mi smo uvjereni, da e barjak boraca za graanske slobode, o koji se danas grabe svi Juni Sloveni, na izborima, osta u vaim rukama.78 Drugim rijeima Drljevi is e da crnogorska vievjekovna sloboda nezna za granice. Nije egois na borba samo za vlas tu slobodu, ve ujedno i borba sa slobodu svih pokorenih. To joj daje univerzalni karakter i univerzalizuje slobodu kao vjei op princip svjetske istorije a Crnogorce oovjeuje, oljuuje, obogotvorava i ini zato vjenim. U poznatom svojem djelu Balkanski sukobi u zavrnom poglavlju Duhovni lik Crne Gore, Dr. Drljevi pie: Nakon an kih grkih pjesnika i lozofa najvei pjesnik i lozof na Jugoiztoku, crnogorski vladar i pjesnik Petar II Petrovi Njego, u svom najveem djelu Gorski vijenac, kae za Crnu Goru, da je gnijezdo junake slobode. Pojam junake slobode nema nijedan drugi narod Jugoiztoka osim
74 75

Isto. Isto. 76 Isto. 77 Isto. 78 Isto.

Borislav Cimea: DR. SEKULA DRLJEVI O OSNOVAMA ZA FILOZOFIJU ISTORIJE MONTENEGRINAE

187

Crnogoraca. Svoji prema pojmu graanske slobode zapadnih demokracija u odnosu, u kome stoji is na prema lai. Junaka sloboda je pravo naoruanoga junaka, da u odbranu svoje as upotrijebi oruje pro v svakoga, pa i pro v dravnih organa u toku njihova slubenog rada. Graanska sloboda je iluzija razoruanih ljudi da su slobodni. Pojam junake slobode uzidan je u temelje crnogorskog pogleda na sviet, koji nema niega zajednikog s pogledom na sviet bilo koga drugog naroda na Jugoiztoku, izuzevi narode, koji pripadaju dinarskoj grupi.79 Ove teze o univerzalnos i osobenos ma crnogorske junake slobode kao sistema crnogorske slobode i slobode uopte (slobodijade) ponavlja pozna montenegrinolog dr. Gerhard Gezeman u radu Zato napisah knjigu o Crnogorcima, stavovima da to nije interes za egzo zam ve oduevljenje za jedan herojski nain ivota u kome vrijede druga moralna mjerila, a ne mjerila naeg civilizovanog, graanskog ivota.80 Kao istraivaa privlaio ga je duh Majeve knjige U ponorima Balkana, ivot starogrkih partanaca i starodrevnih Germana, najvie onih na Islandu, u posljednjem tulu kako su ovi sami opisivali svoj herojski i grandiozni ivot u svojim tzv. sagama usmeno predanim i poslije zabiljeenim karakterolokim tradicijama.81 Gezeman nastavlja, moete zamisli , kako sam bio iznenaen, i to ugodno iznenaen, kada sam poslije, pored moje za mene i suvie izblijeele Evrope, naiao na va Crnogorski narod. Tu naoh da jo ivi neto od onoga to me oaralo sa pustara amerikih i poljana islandskih! Ali sad bi neko mogao da upita: prijatelju dragi, da to nije posrijedi ovaj va stari njemaki roman zam herderskog porijekla, dakle ideje koje su danas po snute od modernih, racionalis kih struja? Ne s dim se nimalo da vam priznam, kako sam u mnogom pogledu duan zahvalnost Herderu. Ta njemu su hvalu duni toliki narodi srednje i istone Evrope, a ne samo pojedine linos ; meu njima naroito slovenski narodi, jer on je donio ideju o su ni te udne i zagonetne pojave koju zovemo narodom. Ba te herderske ideje su nama Njemcima i vama Slovenima dale mogunost da doemo do ivog i pravilnog svatanja narodnos . Ono to je Herder uvidio i uinio, to je, is na roman zam, tj. postalo je, kao saznanje i pogled na svijet iz Veltansaunga tadanjega duhovno najplodnijega doba nove evropske istorije, a u stvari je kud i kamo naunije i egzaktnije nego mnoge racionalis ke, pozi vis ne i materijalis ne metode metode devetnaestoga, hvala bogu, umrloga i prologa stolea. Ono to je Herder
79

Is , c. d. (citat prema Dr. S. Drljevi, Poli ka misao, DANU, Podgorica 2007. str. Is , c. r. Slobodna misao, 24/XV/1936/3. Isto.

410).
80 81

188

Crnogorski anali, br. 1/2013

sam naslu o, to je Jakov Grim, va stari roman ki drug i prijatelj, pokuao da obradi nauno, to mi Njemci danas nazivamo das eigenstndige Volk, t.j. samostojni, samoivotni narod, a to se razvilo polako i u opreci prema svim naelima koja su vladala u devetnaestom vijeku, i danas ve postalo osnovicom jedne itave nauke.82 Izraze samostojni i samoivotni narod pored Gezemana za Crnogorce upotrijebljavlo je i dr. S. Drljevi u smislu samonikli, samobitni, autohtoni narod. U Balkanskim sukobima Drljevi konstatuje: Narodna i dravna organizacija Crne Gore o kojoj sam govorio prije pod naslovom, Proglaenje Crne Gore kraljevinom podpuno je samostalno izgraivana i jednako samonikla (ureigen) kao i crnogorski pogled na sviet i crnogorska religija.83 Crnogorska religija nije religiozni fana zam. To dokazuju i riei vladike Danila: Udri za krst za obraz junaki; i njegov poziv, da se, oltar pravi na kamen krvavi; Krst se spominje samo zato, to je izdaja krsta odvela putem zloina veleizdaje, a borba se vodi za obraz junaki, tj. za ast naroda i ast pojedinca kojih nema bez slobode. To se vidi i iz govora igumana Stefana, koji za ast kae, da je slava i sve nja narodna. U ostalom, na kamenu krvavome ne pravi se kranski oltar, nego samo oltar narodne slobode. Po crnogorskom pogledu na sviet istu cienu s au ima samo junatvo. ast je izuzeta od primjene bilo koga mjerila zemaljskih vriednos i prenesenih u carstvo religije a junatvo je uzdignuto u nedogledne visine nad sve ostale ljudske vrline. Junatvo je, pie najslae duevno, kojijem se pjane pokoljenja. Ono je, vjena zublja vjene pomrine, koja, nit dogori ni svjetlost gubi (Gorski vijenac). Ljudska je dunost bori se pro v zla. Zbog toga su bez junatva sve ljudske vrline pomraina, a junatvo je zublja, koja vjeno plam , koja nikada svjetlost ne gubi. Na sjajniji priesto junatvo nije nikada podignuto ni mu je ikada od ove pjesme ljepa ispjevana. Crnogorski pojam junatva nije isto, to i pojam hrabros . ojstvo tj. vjernost zadanoj riei i velikodunost prema slabijima, nudno je sadrano u deniciji pojma junatva, dok nije is sluaj kod hrabros . Svaki junak je hrabar, ali svaki hrabar ovjek nije junak. Hrabar je i lopov, koji provali u tuu kuu, da je pokrade, ali nije junak. Svim pjesnikim genijima daju njihovi narodi grau za djela, koja im osiguravaju bezsmrtnost. Zbog toga najvea djela najveih pjesnikih genija razumiju podpuno samo sinovi njihova naroda, jer ih samo oni oeaju. Pjesnik Gorskog vijenca unio je u svoje djelo misao i oeaj crnogorskoga
82 83

Isto. Isto, kao 9.

Borislav Cimea: DR. SEKULA DRLJEVI O OSNOVAMA ZA FILOZOFIJU ISTORIJE MONTENEGRINAE

189

naroda u tolikom stupnju, da crnogorski seljaci, ci raju iz njega s hove, kao da su ga pisali zajedno s njegovim auktorom. Crnogorci ive u Gorskom vijencu, a Gorski vijenac ivi u Crnogorcima. Za Crnogorce ne postoji, ega nema u Gorskom vijencu u kojemu je sadran moralni i e ki sustav crnogorskog naroda, svi propisi crnogorske religije. Crnogorci, i ako krani, i to uglavnom pravoslavni, ispovijedaju religiju Gorskog vijenca. Zbog toga je crnogorsko pravoslavlje crnogoroslavlje. Znatno se odielilo od ostaloga pravoslavlja pa i od srbskoga, koje za sebe kae, da je svetosavlje.84 Zato su Crnogorci, tj. crnogorski narod i nacija vjeni. Jer ispoljavaju ono to ba ne. A ba ne junaku slobodu, vjeni princip istorije svijeta, ba ne besmrtni princip opstanka u odbrani, slobode s ivotom skopane! Ba ne i tvore Gorski vijenac kao himnu i vijenac podignut u ast Crnogoraca, ovjeka, slobode kao vjenog principa i vjenos . Sloboda i istorija slobode za njih nije samo ra o, ve i vjera i religija. Oaran ovim pogledom na svijet, prirodu i ljudsko miljenje Gezeman veli da ono to je ova narodna svijest Crnogoraca to je u su ni ta tzv. njemaka Narodna teorija, Volkstheorie ili Die Lehre von eigenstandigem Folk kao to je naziva njen najglavniji predstavnik Maks Hideberth Bm, a takoe i Heinric Wilhelm Rihl sa svojom zaboravljenom Haturgeischichte des deutschen Volkes, to znai, prirodna istorija njemakog naroda u e ri knjige Ako su Herder, Grim, Bm, Rihl roman ari, onda to samo znai da je roman ka kao nazor na svijet i nauna metoda plodnija i blia ivotu i stvarnos nego raundijska i bakalinska pamet. Ali iz svega toga rezul ra moje krajnje nepovjerenje i opravdana sumnja u nepogrijeivost i vrijednost moderne civilne graanske zapadnjake civilizacije. Mi smo na kulturnom raskru, to se vie ne moe taji . Treba da se odluimo kojim emo pravcem udari . Heemo li i dalje doputa da nam ta zapadnjaka civilizacija isie nau vrelu krv, da isui supstanciju naega nacionalnoga ivota, a ta se supstancija zove narod? Hoemo li i dalje doputa da jezgro te supstancije, seljaki i planinski narod postane sredstvom za bezduna industrijalna i ekonomska preduzea; Hoemo li mi, kad smo ve kao inteligencija osueni da usvojimo od ove sumnjive evropske civilizacije ono to je neophodno potrebno za razvitak naega drutva, - hoemo li mi sve i svata bez kri ke i rezerve da ubacimo u duu naih sunarodnika na selima? Ne smijemo zaboravi da svi evropski narodi imaju i svoje vlas te u ovom sluaju balkanske rezervate, koje treba sauva od propas , polako i svjesno ih sublimira i modernizira , uvajui bitnu i trajnu strukturu socioloku
84

Isto, 411-412.

190

Crnogorski anali, br. 1/2013

i karakteroloku? Tako napr. geni lni i patrijarhalni drutveni sistem, koji je vjekovima vodio borbu za lini i nacionalni opstanak, ne samo da je stvorio borbenost vae rase, nego je dao i sjajnih kulturnih i umjetnikih vrednota, narodnu knjievnost raznih vrsta, narodnu umjetnost ili u sublimiranom obliku Njegoev Gorski vijenac. Eto to je razlog to sam napisao i ja svoju knjigu O Crnogorcima. Tu sam h o pokaza da patrijarhalnost nije samo nekakav socijalni sistem, neka drutvena struktura, nego da je ona i e ka, duevna i duhovna, sasvim odreena kultura, kojoj ste u mnogom duni za vau dananju modernizovanu kulturu i ije karakteroloke osobine treba uva i njegova , a nipoto zanemariili ak prezre . To moje djelo nisam pisao samo za vas Jugoslovene, nego i za moje zemljake Njemce. H o sam da moji zemljaci steknu bolji, pravedniji sud o zapadno-balkanskoj patrijarhalnos , i da ih pode m na neto to su bili poeli zaboravlja : naime da smo i mi Njemci nekad ivjeli sasvim slinim ivotom borbene i herojske patrijarhalnos i da je naa patrijarhalnost urodila is m ili slinim plodovima narodne umjetnos . H o sam da nastavim, dakle, onu plodnu tradiciju kulturnog saraivanja kojoj su udarali temelje jo Herder, Gete, Ranke, Jakob Grim i Humbold. Ujedno sam h o da ovom mojom knjigom O Crnogorcima pokaem svojim sunarodnicima jedan nauni primjer, iako na jednom za njih stranom predmetu, kako ja mislim da se prak no ostvaruje ono nae nastojanje oko stvaranja takozvane narodne teorije. Ako sam, i u skromnoj mjeri, uspio u mom trudu, biu srean i biu uvijek blagodaran sudbini koja me je upu la jo za rana u mojim mladim godinama na vau zemlju i va narod.85

Rezime: Sinonimija slobode i vjenosti Sloboda uslovljava i proizvodi vjenost. Vjenost kao rezultanta istorije i vjeitog naela slobode
Drljevieva teorija intaktne slobode javila se u najtraginijoj epohi njene domovine Crne Gore, nakon crnogorske depersonalizacije i otpoete denacionalizacije jugoslovenizacijom kao formom panslavizma i svesrpstva. Promovisana je u eon vjenos dok je na javnoj sceni bijesnila oluja materijalis ke lozoje. Drljevi posmatra jugoslovensku dravu kao trgovaku pijacu, jer su sve druge koncepcije njihovom shvaanju nepristupane.86 Nastalo
85 86

Slobodna misao, 25/XV/1936/3. S. Drljevi, Centalizam ili federalizam, 1926. (cit. prema Dr. S. Drljevi, Poli ka

misao, 230).

Borislav Cimea: DR. SEKULA DRLJEVI O OSNOVAMA ZA FILOZOFIJU ISTORIJE MONTENEGRINAE

191

kao priprema Ujedinjenja, a u 1918. i kasnije kao novo doba trgovako jugoslovenstvo je sve uklopilo u agon marke nga. Prodaja nacije i domovine postao je prvorazredni i najprotabilniji biznis. Crnogorski bjelaki potuenjaci su bili akteri kupoprodajnog transfera. Prodavali su vlas tu domovinu, narod, istoriju i slobodu, ast i nacionalno ime, a kupovali iluziju jugoslovenstva kao proirenog velikosrpstva, pretvarajui pritom sebe u najje iniju robu. Prema Vidovdanskome Ustavu, zbori Drljevi, Srbija se odrekla i svoga grba, i svoje zastave i svoje krune u korist emblema jugoslovenske dravne misli.87 Ustavom iz 1931. srpstvo i Srbija su se odrekli u nazivu drave za rad naslova Jugoslavija i svojeg nacionalnog srpskog imena koje je dotad guriralo u dravnom imenskom odreenju Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca. Ali beogradski kapitalizam ne samo da nije pro v toga protestvovao nego ak to nije ni primije o ..... pitanje emblema ne tangira njegovo gospodstvo u Jugoslaviji kao trgovakoj pijaci. Da li e bi emblemi srpski, ili japanski ili kineski, njemu je sasvim svejedno. On ak i ne razlikuje njihove boje. On je prema njima slijep. Mislim, da je ovo argumentum ad hominem, da je sva beogradska dreka o opasnos po srpstvo, ako propadne centralizam, samo pokuaj lukavog prikrivanja njegovih nastojanja, da najvie interese i Srpstva i Jugoslovenstva podini svojim stalekim interesima.88 Drugim rijeima, velikosrpstvo je promijenilo formu zbog su ne, to uz ostalo otkriva dr. Drljevi. Odreklo se formalnih obiljeja da bi sauvalo su nu vlast i korist (bogatstvo). Dr. Drljevi je uoio jedan od osnovnih zakona strukturalizma kao sistema koji se temelji na lingvis ci i seman ci. Strukturalizam polazi od toga da je jezik arbitrarni sistem znakova u kome se prave razlike koje ljudi sami proizvode. Ti simboli, znakovi odnose se na realnost na taj nain kao da su materijalni. U velikosrpsko-jugoslovenskom sluaju u pitanju je bila ideoloka unikacija s vlastodrako-apsolu s kim fundamentom. U ime su ne, niim ograniene vlas i u funkciji njega jugoslovenstvom esencijalizirane stvarnos pokualo se u ime iden teta izvri ienje razlika. Ois od razlika Jugoslaviju, a sauva temeljno srpstvo kao njegovu sriku i bit bio je jedini i vjeni naum i idejno-poli ki diskurs vladajueg poli kog voluntasa iju mo nema nauka. Iluzija je zamjenjivala realnost. Otuda, iluzija je doivljavana kao realnost. Cilj vladajueg voluntasa bio je da djelovima dravne cjeline oduzme svijest o svojoj narodnos . A to je o posebnos , drugos , neizbrisivoj razlici. Centralis ki naum je bio, ne samo da nije vano to neto jest, no da svi ljudi vjeruju da ono jest. Naum je jo bio, da svi ljudi i znaju i vjeruju
87 88

Isto. Isto, 230-231.

192

Crnogorski anali, br. 1/2013

da jeste ono to nije, da jesi ono to nijesi. I dalje, da do ljudi, lanova nove dravne vjetake, diktatorske tvorevine ne doe is na. A ako doe is na pripremi ih i dra u stanju da je ne spoznaju! Isui im pamenje i svijest realizacijom ideoloke lobotomije. U tom kontekstu upravljaki logos je iao za jem da sve kons tucije koje su preivjele, neosnovane ili nedovoljne budu zamijenjene boljim i novim. Zato je ime drave od Kraljevine Srba, Hrva i Slovenaca promijenjeno preimenovanjem u novo Jugoslavija. Bio je to vii nivo i nova faza, kako Drljevi veli, zavjere Srbije kao domovine podvale. U svojem zavjernikom duhu podvale Srbija ima tri stepena, is e on. To su, prevari , a ako je to nemogue, kupi . Ako je i to neizvodljivo, pribjegava se konanom rjeenju ubijanju neistomiljenika. Za Drljevia zavjerniki duh Srbije i la su jesto tvorenja stvarnos . Kombinacija prevare, kupovine i nasilja ispunjavala je cjelovitost metoda i tehnike diktatorskog kons tuisanja stvarnos . Na prosvjetnom, naunom i kulturnom planu stanje je bilo u funkciji lobotomije pokorenih naroda i zemalja. Izvreno je pretvaranje svih prosvjetnih ustanova, poevi od osnovnih kola do univerziteta, u policijsko detek vske postaje.89 Centralis su juriali i na istorije pojedinih udruenih zemalja, karikirajui ih i falsikujui sa smjelou koja prelazi u policijskodetek vsku drskost.90 Brisanje Crne Gore izvedeno je u svakom fragmentu stvarnos . Falsikat je postao op zakon i nain proizvodnje sveukupnog ivota u svakom segmentu. Kao posljedica toga aktuelna, unitarna jugoslovenska drava zasnivala se na ideji, a ne na stvarnos . Na kciji kao ideji, a ne na faktotumu. Duboko svjestan ove osnovne iluzije Drljevi negira jugoslovenstvo kao nacionalnu ideju. Ona je za njega samo dravna misao. Samo to i nita vie. Jugoslovenstvo po njemu nije nacija ni bilo kakva nacionalnost. U svojem pristupu problemu jugoslovenstva kao velikosrpstva, odnosno proirenog srpstva koje je grob slobode svih drugih nacionaliteta on odbacuje kao pogrenu trialis ku teoriju. Apstrahuje tzv. trijalizam kao minimalis ku formu centralizma pod rmom trodravne drave i tronarodnog naroda kao trobogog Boga, jer su nemogua tri Boga Oca kako to on lucidno analizira, poto ovaj sistem odnosno teorija i tendencija ne odgovara ni crnogorskom dvanaestovjekovnom istorijskom razvoju, ni premisama za stvaranje ujedinjenja narodne drave sastavljene od udruenih zemalja. Ovaj model ne odgovara ni aktuelnim unutranjim odnosima, a ponajmanje ivotnim interesima djelova novostvorene troimene i troplemene zajednice. Pogreno je za njega i suprotno i stvarnos stanovite o jednom jugoslovenskom narodu. Integralno
89 90

Isto, 247. Isto.

Borislav Cimea: DR. SEKULA DRLJEVI O OSNOVAMA ZA FILOZOFIJU ISTORIJE MONTENEGRINAE

193

jugoslovenstvo pripada domenu idealis kog totalitarizma i maksimalizma, zbog ega ne korespondira i ne odgovara unutranjem razvoju i potrebama strukturnih elemenata dravne cjeline. Integralis ki unitarizam svojom nivelatorskom tendencijom uperen je u praksi pro v crnogorskog i drugih narodnih i dravnih individualiteta. Trijalizam i integralizam su dva ekstrema koji se meusobno iskljuuju ali ni jedan ni drugi nijesu podesni instrument aktuelnog poli kog realiteta i njegove prospektabilnos . I tzv. srednje rjeenje u formi jednog dvoimenog srpsko-hrvatskog naroda kao oblika jugoslovenstva sa jednim jugoslovenskim pismom bilo je anomalija i ideoloka samoobmana, jer je ispod forme solidarizma na fonu kvazi sinteze istoka i zapada ba nilo u sebi nacionalni dualizam i antagonizam. Jugoslovenstvo je za Drljevia, uz ostalo, oznaka za geografski pojam. Poto nije ni rasa, ni narod ono je geografsko ime naroda slovenske rase.91 Dok su jedni bezuslovno odbijali jugoslovenstvo, drugi su ga koris li za podinjavanje svojoj vladavini svih ostalih ak do stepena njihovog pretvaranja u svoje teritorijalno proirenje. Vjeruju, pro vno unaprijed istaknutoj Goethovoj misli (Und keine zeit Macht zerstuckelt/Gepragte Form, die lebend sich entwickelt) da se tvorevine vjekova mogu ignorisa bez opasnos po ignorante.92 Drljevi poen ra: Dozvoljavajui jednoj zemlji, da zavojevakim naletom svoje dravne misli, iskljui svaki kompromis sa slobodom ostalih zemalja, oni pojmovno onemoguavaju Jugoslaviju jednako kao i prvi. Jedina njihova koncesija jugoslovenstvu bila bi njihov pristanak, da prime njegovu poliku terminologiju za oznaku pojmova svoje koncepcije zadravajui pritome u potpunos njihovu sadrinu. Prave erzac (Ersatz) stavljanjem grke jezgre u ljudsku slatkoga ploda! Jasno je, da se tu ne radi ni o najmanjemu principijelnome ustupku nego samo o pokuaju, da lukavo obigraju strumen frontalnoga sukoba. Da bi prikrili svoj is nski cilj, a istovremeno stvorili pometnju, koja bi im nadoknadila nedostatak snage, potrebne za pobjedu, pribjegavaju erzac jugoslovenstvu i trude se, da ga naprave to slinijim jugoslovenstvu. I po svojoj snazi i po raniranos svojih metoda ovi su za jugoslovenstvo smrtonosna opasnost. Kao ni ropstvo slobodi tako ni erzacjugoslovenstvo nije zamjena jugoslovenstvu nego njegov grob.93 Centralizam raa separa zam. Drljeviu federalizam nije bio program nego sredstvo da se osnai ideja crnogorske dravnos .94 Federalizam
Isto, 303. Isto, 305. 93 Isto. 94 Dr. N. Adi, Dr. Sekula Drljevi i crnogorsko pitanje (1918-41). U Zborniku radova (Dr. S. Drljevi, Linost-djelo-vrijeme, 2011. g. str. 171).
92 91

194

Crnogorski anali, br. 1/2013

mu je bio etapa i sredstvo za ostvarenje crnogorske nezavisnos i suverenos . Jer, prema Drljeviu Crna Gora pripada crnogorskom narodu i mora njegova osta .95 Ona to mora osta ne samo zato to problem Jugoslavije i jugoslovenstva u kojem se nala nije bio seman ki, ve strukturalni, funkcionalni i an sinte ki. Drava Jugoslavija nije nita drugo do Beogradski paaluk zakljuivao je Drljevi kri kujui vlast srpskih radikala u njoj.96 Rjeenje svih problema nastalih diktatom, diktaturom i ideologizovanom zavjerom prevare i podvale, Drljevi vidi u onome u emu se jedino moe i nai. U slobodi. Svako tei svojoj slobodi.97 Oni misle (srpski diktatori prim. B.C.), prije svega da mogu koris svoju brutalnost svuda okolo i osta slobodni u Srbiji.... Gdje god ele da potlae dovode u rizik srbijansku slobodu. Samo glupani dovode u opasnost svoju slobodu. Sloboda je nemogua u jednoj oblas ukoliko je u susjednoj ropstvo,98 zakljuuje Drljevi. Slobodu nalazi u istoriji i dodaje: Ne postoji narod na ovome svijetu koji bi da se odrekne svoje istorije.99 Drljevi govorei na ovu temu is e: Vjerujem u pobjedu slobode nad ropstvom.100 Pri tome se zalae da metode redovnih puteva treba pretpostavi prenagljenim odlukama, evoluciju revoluciji, mudro izbjegavajui alterna vnu Flectere si nequeo Superos, Aheronta movebo. (Ako ne budem mogao umilos vi Bogove pozvau u pomo Pakao).101 Drljevi tvrdi: Istorijski ideal Crne Gore i Crnogoraca bila je sloboda.102 U ovom istom govoru, dalje lucidno otkriva da je Crna Gora imala uslove za slobodu i ivjela slobodu to je vee od najvee kulture u ropstvu. Slobodu, kao najvei ideal Crne Gore, kao ideal, koji mora dominira bezuslovno nad svima ostalima, nije propus o istai ni potonji izdanak slavne dinas je Crnojevi..... Vraajui se iz Mletaka iz raskoi njihove kulture i iz bogate galerije slika duda mletakoga, im mu se prvi pogled srio sa Lovenom, spus o je svoja vorovata koljena na klizavi krov broda mletakoga i izgovorio u svojoj pobonoj molitvi one znamenite rijei: Neponiena moja siroto, Blagodat mi je pozdravi te Ta Crna Gora, ta neporaena sirota, priznajem da nije imala ekonom95 96

Isto, 140. Isto, 156. 97 Isto. 98 Isto. 99 Isto. 100 Dr. S. Drljevi, Poli ka misao, 235. 101 Isto. 102 Isto, 261.

Borislav Cimea: DR. SEKULA DRLJEVI O OSNOVAMA ZA FILOZOFIJU ISTORIJE MONTENEGRINAE

195

skih uslova za dravu, ali sa ponosom is em, da je imala u srcima svojih sinova vie uslova za slobodu nego sav ondanji Balkan.103 Za klasine Crnogorce, Crnu Goru i dr. Sekulu Drljevia sloboda je Bog. Sloboda je bezuslovna i zlatna. Sloboda je sve, a sve ostalo je nita. Po slobodi se crnogorska istorija razlikuje od srpske, kao dan od noi i svjetlost od mraka. Crnogorska recepcija Boga je zemaljska, ovozemaljska, a srpska je nebeska. Crnogorci Boga vide meu sobom na zemlji u liku i licu slobode, a Srbi kao izabrani nebeski narod na nebu. I u najveoj svojoj apstakciji Crnogorci se dre zemlje i zato je njihov idealizam prak ni idealizam. Drljevievo crnogorsko poimanje slobode je ivotno, realno, stvarno. Ideal je ideal vrijedan ivota poloenog za tu svrhu, samo je ulan, vidljiv, ivotan, opipljiv. Sloboda podrazumijeva rtvu. Zato je sloboda vrijednija od ivota, a smrt pretpostavljena i nadrealna ivotu, jer je vrijedna da se za nju ivi, a jem i da se za nju mre. Ona je vie od ivota i od svakoje i svih rtava. Ona je ivot utemeljen u svijest crnogorskog ovjeka i dri pod kontrolom sve oblas ljudskog ponaanja i vrjednovanja. Ona opravdava sve rtve u njeno ime. Jedino ona ima Boansku nadljudsku mo, vrijednost i sjaj. I ne samo da opravdava sve rtve, ve ih gra kuje i bea kuje u heroje, polubogove i sveeve. Njena bea katorska mo daje joj dimenziju religije slobode. Ona odreuje besmrtnost ljudske due. Po njoj se i crnogorska religija slobodoslavlje bitno diferencira od hrianstva. Sloboda je odreujue naelo ljudske egzistencije. U tom smislu, Sve Petar Ce njski je odredio njen kanon: Svako je ivio dugo ko je umro kao slobodan ovjek. Ova odrednica podrazumijeva ne samo smrt, ve i ivot u slobodi. Drljevieva teorija slobode, intaktne slobode i junake slobode korespondentna je najdubljoj teozoji i lozoji slobode najznameni jih mis ara, teozofa i lozofa. Sloboda je temeljni postulat i vodei princip smisla sveukupnog svjetskog istorijskog procesa. Kao vrijednost, is na, dobro nad svakim dobrom, pravda, osmiljava istoriju. Ispunjava smisao istorije u teogonijskom, kosmogonijskom i antropogonijskom procesu. Teozo i lozo idealizma su saglasni o njenom metazikom porijeklu. Metaziko i stvarno su osnovne dimenzije njene cjelovitos . Idealizam polazi u svojem uenju o postanku svijeta kroz teogoniju i kosmogoniju do antropogonije, kroz relaciju Bog-ovjek. Za osnov uzima tamnu praosnovu Ungrund. Tamnu praosnovu preuzima i materijalis ka lozoja i egzaktne nauke kroz teoriju velikog praska Bing-benga. Idealizam u toj mranoj osnovi sagledava praizvor, vjei potok u koji
103

Isto, 262.

196

Crnogorski anali, br. 1/2013

se unosi Boanska svjetlost i u njemu svrava akt Bogoroenja. Slijedi odnos Boga i ovjeka. Roenje Boga u ovjeku uzima za sredinju taku svjetske sudbine, duboku i tajnu, tajnu roenja ovjeka u Bogu. Kroz uzajamnost ljubavi u slobodi i ekvivalenciju roenja Boga u ovjeku i ovjeka u Bogu svrava se tajna i tok antropogonskog procesa. Osnova antropogonskog procesa je u slobodi. Bez nje svjetskog procesa nebi bilo. Umjesto svjetskog procesa postojalo bi nepokretno oduvijek savreno carstvo Boje kao nuno uslovljena harmonija. Kad ne bi bilo slobode ne bi bilo ni istorije. Sloboda je metazika praosnova svijeta. Istorija je nerazdvojna veza s vremenom. A ono je ukorijenjeno u vjenos . Ovo je po Berajevu sredino pitanje metazike istorije. Istorija nije nita drugo do uzajamni u caj vremena i vjenos . I ne samo to. Ona je, po ovom misliocu, neprekidna borba vremena i vjenos . Metazika istorije mora da prizna, kako to tumai Berajev, da je istorijsko stabilno i stalno, da je prola istorijska stvarnost is nska stvarnost, da ona ivi, da nije iezla i umrla, ve da je ula u vjeitu stvarnost. Ona je unutranji period vjeite stvarnos . Analogno tome Drljevi pie: naa realnost je naa prolost, naa tradicija na koju smo jako ponosni.... mi kaemo da ne smije bi unitena...104 Sila duha vjenos vodi iz smrtonosnog karaktera vremena iz neobuzdanih pretenzija trenutka da poni vjenost i vjeitu snagu crnogorskih vjekova (Drljevi). Ta snaga crnogorskog otpora duha vjekova je sila duha vjenos bez koje nije mogua veza istorije, koju fundira sloboda kao vjeito naelo i kons tuent vjenos . U istoriji i u vjeitom naelu slobode nalazi se klju svjetskog istorijskog procesa. U njega je kao fenomen, podvig i pojam ugraena drljevievska crnogorska intaktna sloboda. Ta intaktna crnogorska sloboda prijela je granice drava, vjekova, vrijednos i vremenskih ogranienja, ali se ograniila sama sobom da ne prijee u teror i nasilje jaega nad slabijim, ojstvom i crnogorskim e kim kodeksom. Drljevi je pisao da Crnogorci u sistemu intaktne slobode ive crnogorskim nacionalnim ivotom i ljudskim ivotom. U vremenima ugroenos nacionalnog ovaj nacionalni ivot po skivao je onaj ljudski iako je dio ljudskog i ugraen u ljudski. Ali i nacionalni i ljudski i istorijski ivot Crnogoraca ugraen je u vjenost u njihov vjeni i opteljudski vjeni ivot, slobodom. U prii Besmrtnik Horhe Luis Borhes pie o Troglodi ma. Troglodi su bili Besmrtnici. Najlake je bi besmrtan. Osim ovjeka, sva su stvorenja besmrtna, zato to ne znaju za smrt, spoznaja o besmrtnos boanska je, ua104

N. Adi, cit. rad,156.

Borislav Cimea: DR. SEKULA DRLJEVI O OSNOVAMA ZA FILOZOFIJU ISTORIJE MONTENEGRINAE

197

sna i nedokuiva. Vidio sam da je, bez obzira na ovu ili onu vjeru, takav stav vrlo rijedak. idovi, hriani i muslimani propovijedaju besmrtnost, ali njihovo klanjanje prvome stoljeu dokazuje da vjeruju samo u njega.....105 Besmrtnost je, dakle, vjera vjernika u besmrtnost due i Troglodita Besmrtnika koji nemaju svijest o smr . Crnogorska besmrtnost je u svijes o vlas toj slobodi. Osim nje u crnogorskom pogledu na svijet dra prolaznos ima sve ono to je efemerno izuzev vjeitog naela slobode i njegovih rezultan . Dok budu slobodni i vlas tu crnogorsku nacionalnu egzistenciju razvijali na vjeitom naelu slobode, Crnogorci e bi vjeni. U Znaaju Crnogorskog nacionalizma tedimlija parafrazirajui uaja zapisuje: Crna Gora je bila mea izmeu Istoka i Zapada, granica dvije crkve i dvije civilizacije. Isturajui svoja prsa u odbranu ovjenos od varvarstva ali i otporni zid pro v onoga to je dolazilo od istoka da zamrai svjetlost zapada. I kad se misli na plas ku tla i geopoli ke sile k istoku zraie sile iz stava crnogorske kulture i civilizacije i onda se ne mogu izbjei misli o opasnos koje crnogorskom narodu i onome to mu je sveto prije od pretenzija ideologa Duanovog carstva! Ime crnogorsko ne znai samo naciju i nacionalizam. Ono nije ime samo za crnogorsku naciju ve i za civilizaciju. Sinonim su za sve ono lijepo i vrijedno. Pro v Duanovih sila u sadanjos i budunos ne moe se bori i poves u borbu ista budunost. Nju e mora pomoi i historija i prolost! Svaka od ovih rijei i misli ovome ko osjea i prieljkuje duh ojstva i junatva napisana je za Crnu Goru..... Rijei Drljevieve o znaaju vjekova u formiranju crnogorskog naroda djelovale su osjetno.... s gle su da konstatuju da je crnogorski narod u opasnos velikoj! One sile kojima je Crna Gora odbranila svoju slobodu na samom rubu ropstva i propas , na kojem je ispoljuje najvea mo ne mogu se izgubi i nesta .... To su sile organski srasle sa samim organizmom dugim proivljavanjem kroz minule vjekove te samo bezumnici misle da ih je mogue odvoji od izvorita. Vjekovi su ih povezali i samo ih oni mogu rastavi . Tragini su trenuci koji obnaavaju pretenzijama da ratuju pro v snage vjekova. Njina misao o vjenos ivi intenzivno i neprekidno....106 U niu svoje knjige Osnovi crnogorskog nacionalizma tedimlija apostrora: .... danas u Crnoj Gori, kuca jedno srce i ivi jedan jedinstveni duh. Njena misao, misao Crne Gore, jo uvijek ivi neprekidno i intenzivno, a
105 106

Borhes, Sabrana djela (Aleph), Graf. zavod Hrvatske, Zagreb, 1985, 15-16. tedimlija, Znaaj crnogorskog nacionalizma, Zeta 18/VIII/ 16.5.1937/6.

198

Crnogorski anali, br. 1/2013

tu misao izraava, pjesma Sekule Drljevia koja je postala himnom crnogorskog gortaka Vjena naa Crno Goro.107 I danas, nad Crnom Gorom kao njeni uvari straare s hovi dravne i nacionalne himne slavei njenu vjenost. I u budue dok go bude slobodna, Crna Gora e bi vjena. Rijeke crnogorskih vala podaruju svojem narodu besmrtnost. Uskaui u dva mora cijelom e svijetu i okeanu glas nosi ,/da je vjena Crna Gora!

Is , Osnovi crnogorskog nacionalizma (cit. prema Dr. Danilo Radojevi, Tri zabranjene knjige S. M. tedimlije, Podgorica 2008. str. 275.).

107

Milorad Popovi: NJEGOEVO SRPSTVO

199
Milorad Popovi

NJEGOEVO SRPSTVO

Crnogorstvo i srpstvo su se, pogotovo od dolaska na nasljednu mitropolitsku i gospodarsku stolicu u Ce njskom manas ru mladog Radivoja Tomova Petrovia, sudbinski isprepleli, i u gotovo svim domenima kulturnog i drutvenog ivota ostavili, do dananjih dana, trajni peat na unutranje sporove iz kojih e izvira sindrom takozvane podijeljene nacije. Dugo je crnogorstvu - u nekim sluajevima i danas - imponovalo ideoloko srpstvo, ali srpskoj ideji crnogorstvo je trebalo sekundarno, za jednokratnu upotrebu, zbog njegove borbene vitalnos , i pritom se na njega gledalo s omalovaavanjem kao sinonimom za zaostalost i materijalnu bijedu, te nepovjerenjem zbog potencijalnog separa zma. U originalnom pogledu crnogorstvo se vie razvijalo kao borbeni i moralni princip nego kao poli ka ideja sa odrivim programom i vizijom prilagoenom novim izazovima, dok je srpstvo u maniru klasinih nacionalnih preporoda u 19. vijeku stvaralo iroku kulturnu i poli ku pla ormu za izgradnju moderne nacije. Ako bismo, pak, na osnovu modernih kulturolokih i sociolokih teorija sudili o elemen ma koji kons tuiu jednu nacionalnu zajednicu mogli bismo zakljui da se od svih junoslovenskih en teta Crna Gora trebala prva kons tuisa kao nacionalna drava. Rije je o vjekovnoj neprekinutoj dravnos , osobenom ivotnom s lu, karakteru, etnologiji, slavnim bitkama, dinas jama, heraldici, obiajnom pravu i moralnom sistemu vrijednos . Ipak, danas, na poetku druge decenije 21. stoljea, jedini junoslovenski nacion koji moe nesta u sljedeih nekoliko decenija su Crnogorci. (Bonjake i Makedonce vie nije mogue asimilova , ak iako nestanu Bosna i Hercegovcima i Makedonija u sadanjim granicama, jer su obje nacije viestruko brojnije od Crnogoraca, i s druge strane ih vjera ili jezik ini trajno odjeli m od moguih asimilatora, Srba, Hrvata, Bugara. Stoga su se u cajni ideolozi beogradskog

200

Crnogorski anali, br. 1/2013

hegemonizma, poslije poraza etnikog pokreta u Drugom svjetskom ratu, konano odrekli parole trokonfesionalnog srpstva: Srbi svi i svuda). Crnogorska kontroverza je uzrokovana okanjelom tranzicijom plemenskog u graansko drutvo, slabim ili neuravnoteenim ekonomskim razvojem, kasnim formiranjem modernih nacionalnih kulturnih i obrazovnih ins tucija, neprestanom migracijom najsposobnijih ljudi prema Beogradu i ostalim velikim centrima bive Jugoslavije. S cajem okolnos Crna Gora nije nestala u burnim previranjima 20. vijeka, ali njen kulturni i nacionalni iden tet - poslije povratka dravne nezavisnos - i dalje je sporan, ne samo u Beogradu nego i meu samim Crnogorcima u Crnoj Gori. Meu javnim poslenicima, na katedrama, u pisanim i elektronskim medijima, na trgovima, u kafanama, jo se vode rasprave o porijeklu i kulturnom i nacionalnom biu Crnogoraca. Dvije su najee dileme u tom kontekstu, koje su kauzalno povezane: Jesu li Crnogorci Srbi? Je li Njego Srbin ili Crnogorac? Nije mogue razbistrili spor, iji je Njego, a da se najprije ne utvrdi iji su Crnogorci, iako etnogeneza nije presudna za odreivanje nacionalne pripadnos , pogotovo kad su u pitanju literarni stvaraoci, jer se veliki pisci prvenstveno oituju jezikom, poe kom, nacionalnim i poli kim idejama a ne porijeklom. Tako je, recimo, najpozna ji Hrvat u knjievnos , nobelovac Ivo Andri, nominalno srpski pisac, ili, tri najslavnija litvanska pisca, Mickijevi, eslav Milo i Gombrovi, pripadaju poljskoj knjievnos . Bard maarskog roman zma Jano Pete je etniki Slovak, a Aleksandar Pukin potomak afrikog roba. Primjeri pisaca koje zajedniki ba ne bliske nacionalne knjievnos , poput junoslovenskih, ili kao to su sluajevi ukrajinske i ruske, eke i slovake, austrijske i njemake, danske i islandske, mnogo su ei, i vie nijesu, poslije djejih boles nacija u periodu roman zma i moderne, izvor konikata koji optereuju kulturne i poli ke odnose. Pitanje Njegoevog srpstva i crnogorstva, kako smo ve kazali, u Crnoj Gori se jo fatalno odraava na mnoge sfere drutvenog ivota, zbog toga to proces kons tuisanja moderne crnogorske nacionalnos nije dovren, ni se velikosrpska poli ka odrekla starog hegemonizma, pa se pjesnikovo djelo u monim kulturnim i propagandnim krugovima koris kao krunski dokaz za nepostojanje, nerelevantnost, nedovoljnost crnogorske nacije. O tome to je Njego srpskoj naciji, i to je srpska nacija Njegou, u interpretaciji savremenih zastupnika stare erdeljanovievske i cvijievske kole, postoje cijele biblioteke, od djela velike uenos i erudicije do skribomanskih sveica. Ovu kolu miljenja nijesu prihva li samo nacionalroman ari ili fana zovani mis ci, nego ak i oni koji su skep ni ili vrlo kri ni prema mnogim kulturnim i duhovnim zasadama svetosavlja, kosovskog mitoman-

Milorad Popovi: NJEGOEVO SRPSTVO

201

stva i hegemonizma, poput Radomira Konstan novia i Miodraga Popovia. (Od znameni h Srba jedino e rodonaelnik srpske ljevice Svetozar Markovi napisa , na ili upravo crnogorski pesnik Petar Petrovi Njego). Fenomen konsenzualnog prihvaanja Njegoa kao (iskljuivo) srpskog pisca moe se jo tumai njegovom posvetom Karaoru u prologu Gorskog vijenca, kao i razvijanjem Kosovskog mita, te pjesnikovom grandioznom pojavom i mis nom dubinom srpske nacionalis ke ideologije, ija je razuenost i suges vnost ostavila izvjesnog traga i u miljenjima ak njenih an poda, naprednih i krikih beogradskih intelektualaca. No, pitanje Njegoeva srpstva i crnogorstva je u povijesnom i pojmovnom smislu slojevito, i nedovoljno razvidno i za veinu savremenih Crnogoraca koja dovoljno ne razumije evropski poredak i nacionalne tenje velikih sila, prije svega Austrije i Rusije, u prvoj polovini 19. vijeka, kao i jo slabane i mutne ideje junoslovenskih naroda o sopstvenom preporodu poslije viestoljetnog ropstva. Poli ki pokre ilirstva, jugoslovenstva, pansrpstva, slovenolstva bili su u poetnoj fazi, i slika naih savremenika o tom vremenu je stvorena kroz laboratorije kasnijih ideologija s poetka 20. vijeka, koje su proizvele toliko ideolokih fantazama, manipulacija i predrasuda. Za nas se postavlja pitanje to su Crnogorci Njegoeva vremena mislili o sebi? Je li svaki Njegoev plemenik i sunarodnik posisao Kosovski zavjet s majinim mlijekom? Vuk Karadi svjedoi suprotno: to jest, da pjesme o Kosovskom boju nije mogao nai u drugim krajevima, osim u Srijemu. O tome pie i Boris Nikolajevi Pu lov: Od kosovskih pjesama iz zbirke Vuka Karadia nijedna nije zapisana u Crnoj Gori. Istraivai srpskog epa nijesu pronali kosovske pjesme ni kod Njegoeva uitelja Sima Milu novia. Svetozar Ma je to smatrao dovoljnim dokazom da prije Njegoa nije bilo kosovske tradicije kod Crnogoraca. No Simo Milu novi, neobini pustolov, roman k, srpski patriota, moda i agent - neki istoriari sumnjaju da je falsikovao testament Petra Prvog - vjerovatno je upoznao Njegoa s kosovskim mitom. Mladi Njego je intui vno shva o da njegovo mis no znaenje moe bi pokreta najire mobilizacije, ne samo pravoslavnih hriana, nego hriana uopte. Iguman Stefan se u Gorskom vijencu spominje, vitezova naega naroda, i nabraja, nepobjednog mladoga Duana, / Obilia, Kastriota ura Zrinovia, Ivana, Milana, / Strahinjia, Relju krilatoga, / Crnojevie Iva i Uroa... Dakle, meu vitezove naega naroda, uz crnogorsko i srpsko plemstvo, on ubraja albanskog junaka era Kastriota i hrvatskog velmou Nikolu Zrinskog. Njego ak nema predrasuda da se u oslobodilaku borbu ukljue i narodi koji su primili islam: to je Bosna i po Albanije? Vaa braa od oca i majke:/ svi ujedno i dosta rabote!

202

Crnogorski anali, br. 1/2013

Njego je znao da e Kosovski mit zaivje kod Crnogoraca samo ako ga prilagodi njihovom iskustvu i mentalitetu: kosovska tradicija se ne bi utemeljila bez kulta o Milou Obiliu. Jer, osveta je bila aksiom odbrane i opstanka, i zato su Crnogorci kasnije lako usvojili legendu da su potomci srpskoga plemstva, jer su sebe prepoznavali kao nastavljae osvetnikog principa Obilia. No, nije Njego prvi pomenuo Obilia u Crnoj Gori: u 17. vijeku ga spominje barski nadbiskup Andrija Zmajevi, i kasnije dvojica Petrovia Njegoa, vladika Danilo i vladika Vasilije. Sva su trojica kao izvor koris la Kraljevstvo Slovena Mavra Orbinija. Dakle, kult Obilia u Crnu Goru nije doao od Konstan na Filozofa ili nekog drugog srpskog uenjaka nego od slovenolskih dubrovakih sveenika. Tako poetkom 16. vijeka Feliks Petani, pie da je turskog sultana na Kosovu ubio Milon Kable, dux illyricus. Potom Miloa pominju istoriari Ludovik Crijevi Tuberon i Mavro Orbini, kao i slovenaki putopisac Kuripei, u razlii m varijantama prezimena, Kobilovi, Kabilovi, Obilijevi... Ipak, Obiliev kult je ostao, kao jedna od mnogih biblijskih i srednjevjekovnih legendi, u malom krugu pismenih crkvenih ljudi. Koliko je Njego poznavao istoriju, i koliko se selek vno sluio tradicijom da bi je mogao funkcionalizova za svoj poli ki program? Po svemu sudei Njegoevo znanje nije bilo mnogo vee od njegovog prethodnika Petra Prvog, koji, recimo, u svojoj Kratkoj istoriji Crne Gore, pie da je ura Drugi Stracimirovi Bali bio krenuo u boj na Kosovo, ali da je vra o vojsku natrag kad je uo da mu je poginuo tast knez Lazar, te da je sin uraa Drugog Stracimirovia Balia, Stefan, kojega je narod zbog tamne pu prozvao Crni, rodonaelnik nove dinas je koja se po njemu prozvala Crnojevi!? Koliko je njegovo istorijsko znanje nepouzdano i necjelovito pokazuje i to da Njego nijednom u svojim poemama i pismima nije pomenuo Vojislavljevie i prvu crnogorsku dravu Duklju. Njego, dakle, nije znao za Ljetopis popa Dukljanina i za legendu o Vladimiru i Kosari, jer je njihova literarna zavodljivost toliko mona da Vladika Rade sigurno ne bi mogao odolje da se ne spomene tragine ljubavi svog dalekog prethodnika, kneza Vladimira s bugarskom princezom Kosarom, i njegovo stradanje zbog kojega ga je pravoslavna crkva proglasila za sveca. Njegoevo poimanje narodnos je u skladu s op m mnjenjem onoga vremena, kad feudalci i dinas je prestaju bi jedini objedinjavajui inilac narodnog jedinstva - Monteskje je govorio: Nacija, to su velikai i biskupi - u jednom sluaju to podrazumijeva krvno srodstvo, u drugom zajedniki jezik, u treem vjersku pripadnost. Zato Njego mislei na istu populaciju koris raznolike pojmove, crnogorstvo, srpstvo, slavenosrpstvo, ilirstvo, slavjanstvo, jugoslovenstvo, junoslovenstvo. Potraga za imenovanjem naroda i poli kih ideja najbolje svjedoi o burnim previranji-

Milorad Popovi: NJEGOEVO SRPSTVO

203

ma i nedoumicama Njegoeva vremena. O Njegoevom shvatanju narodnos Slobodan Tomovi is e: Pod pojmom na narod (Njego) nema u vidu samo Crnogorce, ve esto grupu i zajednitvo vie srodnih naroda sa slinom istorijskom ulogom, istom religijom i priblino jednakim poli kim ciljevima. Iako su, u njegovo vrijeme, Crnogorci bili jasno izdiferencirani kao narodna zajednica, Njego ih najee stavlja u neki iri etniki ili vjersko-poli ki okvir. Tako, pod naim narodom razumije slovenske narode u cjelini - nekad su to samo Juni Sloveni, za m Srbi, to jest Slovenosrbi u srednjevjekovnom smislu. Ponekad se pojam na narod odnosi samo na pripadnike pravoslavne vjere, rjee na hriane u cjelini. U izvjesnim prilikama, Njego pojmom naeg naroda obuhvata sve balkanske sredine i njihovo stanovnitvo koje prua otpor Turcima i drugim osvajaima. Raspravljajui o Njegoevom shvatanju nacionalnos , Miel Oben, u knjizi, Njego i istorija u pjesnikovom djelu, pie: Meu m, ideja nacije mnogo je manje jasna u Gorskom vijencu nego to se isprva ini. Ona odraava nepreciznost iz tog doba, kad se kolebalo izmeu sna o velikoj slovenskoj zajednici i stvarnos jednoga ueg dijela. Tako je u raanju hrvatskog nacionalizma prethodno, u Zagrebu, stvoren panslavis ki ideal, iz koga je proiziao hrvatski nacionalizam. Roman zam je, ne samo na Balkanu nego i u evropskom kontekstu, epoha velikih pokreta koji su stremili budunos gledajui unatrag u idealizovanu sliku prolos . Za Njegoa i njegove savremenike je bilo vano iz tradicije izvui one elemente koji im mogu poslui za ujedinjavanje, mobilizaciju i stvaranje osjeanja ponosa irokih narodnih masa. Roman zam je stvorio nacionalne doktrine koje je kasnije kri ka nauka umnogome prevrednovala, ali se nije usudila udari u njene temelje. Jer je roman ka epoha, vie od bilo koje druge, preko pjesnikih bardova, jezika tampe, masovnog obrazovanja, administracije i vojske, presudno u cala na narodno pamenje, kulturu, mentalitet. U Crnoj Gori se posebno teko mijenja roman ka mitomanska percepcija prolos , zbog veoma mone i uvijek u cajne stare kole i malog broja kri kih istoriara, etnologa, antropologa. Kad je u pitanju poli ka i kulturna istorija Junih Slovena u ranom srednjem vijeku, problem je i rela vno mali broj relevantnih izvora koji e pouzdano svjedoi o prvim slovenskim zajednicama na Balkanu. Podaci iz spisa vizan nskih i la nskih hroniara i istoriara su turi i esto kontradiktorni, tako da ih savremeni istoriari interpre raju zavisno od toga kojoj nacionalnoj i ideolokoj koli pripadaju. ak i kad je u pitanju kasniji srednjevjekovni period, iste povijesne linos , kao to su bosanski kraljevi, prisvajaju ih tri nacionalne istoriograje, bosanska, hrvatska i

204

Crnogorski anali, br. 1/2013

srpska. Ili, istu istorijsku linost nazivaju razlii m imenima: Hrva uvenog vojskovou, koji je nosio i tulu herceg od Svetog Sabe, zovu Herceg Stjepan, Srbi Herceg Stefan a Crnogorci Herceg epan. Takoe je poznato da srednjevjekovne crnogorske dinas je, Vojislavljevie, Balie, Crnojevie, srpska istoriograja smatra neodvojivim dijelom svoje tradicije. Dok Balie, koji su porijeklom Francuzi iz Provanse, uz Crnogorce i Srbe ba ne i Albanci. Nacije nijesu isto to i narodi, i nijedna se nacija nije stvorila, osim moda islandske, zbog daljine toga ostrva od kon nenta, iz samo jednog etnosa, ali nije nevano za razumijevanje Njegoeve nacionalnos razmotri jesu li Crnogorci zaista srpsko pleme koje se s cajem istorijskih okolnos bilo odmetnulo nekoliko vjekova od svoje ma ce, ili su istorijski jednako samobitni koliko i ostali junoslovenski narodi? Koliko su srednjevjekovni izvori o slovenskim etnikumima i njihovom porijeklu nepouzdani i naizgled kontradiktorni pokazuju i grki hroniari iz 11. i 12 vijeka, Skilica i Zonara, koji piu o hrvatskom plemenu koji neki zovu Srbima, kao i o srpskom plemenu, koje zovu i Hrva ma. Srednjevjekovni pisci Dukljane nazivaju Ski ma, Dalma ma, Srbima, Tribalima, ak i Go ma, premda je etnik Dukljanin nastao po la nskom nazivu ilirskog plemena Doklea , a Zeanin po rijeci Ze koja se u slovenskom jeziku odomaila drugom palatalizacijom od la nskog Genta. Is na, postoje i druge teorije da Zeta nije Genta nego Zenta, slovenskog korijena, ali to nema znaaja za razumijevanje razvoja crnogorskog i svih ostalih junoslovenskih etnosa. Zato je jedina rela vno pouzdana metoda istraivanja o formiranju junoslovenskih naroda u jeziku, njegovoj strukturi i e mologiji iz koje se izvode etnonimi - imena naroda. Upravo jezika bliskost Junih Slovena nas navodi na zakljuak, da su i u svojoj pradomovini bili susjedi, a e mologija etnonima nesumnjivo sugerie da su na Balkan s gli plemenski organizovani. Jer, da su doli na Balkan kao formirane etnije ne bi mijenjali svoja narodna imena(Raanin - Srbin, Dukljanin - Zeanin) ni bi njihovi etnonimi imali statusno znaenja. Tako je Bugarin u stvari obanin, jer oznaava pas rski nomadski narod, a da su Hrva , prema Porrogenitu. oni koji posjeduju mnogo zemlje. Vizan nski car- pisac Konstan n Porrogenit u svom znamenitom spisu, O upravljanju carstvom, navodi da Srbi na jeziku Romeja znai robovi, pa stoga se i ropska obua obino naziva serbula, a serbuliani oni koji nose je inu i siromanu odjeu. Prema E mologijskom rjeniku Petra Skoka, Serb po e od la nskog servus - sluga, rob, dok Ilinski kae da je etnik Srbin u stvari lan zadrunog i plemenskog saveza. Kao to su imena junoslovenskih naroda nedovoljno istraena i polemina tako su i granice njihovih, esto vazalnih, srednjevjekovnih drava

Milorad Popovi: NJEGOEVO SRPSTVO

205

bile sporne i promjenjive: oni as ratuju meusobno, as pro v Vizan je, i u periodu izmeu 10. i 12. vijeka se savezi plemena uobliavaju u mlade etnose. Duklja se u poetnoj fazi bolje i bre ekonomski i kulturno razvijala od Rake, moda zbog toga to je bila blia staroj mediteranskoj civilizaciji, tako da je dukljanski kralj Mihailo dobio kraljevske insignije od rimskog pape 1077, cijelih 140 godina prije prvog srpskog kralja Stefana Prvovenanog. (Kad su Nemanjii pokorili Zetu, namjesnik Vukan Nemanji je dobio 1199. godine kraljevsku krunu od pape na osnovu dukljanskog velikog kraljevstva otprva, a tek osamnaest godina kasnije 1217. e se udovolji molba njegovom bratu Stefanu, koji e svojoj tuli doda Prvovenani - prvi vjenani srpski kralj). Moe se, dakle, zakljui da se izmeu 10 i 12 vijeka formiraju dukljansko/ zetski i rako/srpski etnos, kao i bosanski i hrvatski, ali oni nijesu bili stabilizovani u postojanim granicama, ni su imali jasnu svijest o svojoj posebnos , jer je srednjevjekovnim vladarima bilo mnogo vie stalo do teritorija nego etnike posebnos , a kmetovi su ratovali as za jednog as za drugog feudalca. Stefan Prvovenani je da bi osigurao vlast oduzeo kraljevsku tulu Vukanovom sinu oru, i tako e nesta tradicija dukljanskog kraljevstva, i u to vrijeme, gotovo paralelno kada se Raka preimenuje u Srbiju, umjesto dukljanskog ustaljuje se novi horonim Zeta i novi etnik Zeanin. Ipak, Nemanjii su uspjeli iz svijes naroda is snu pamenje na dukljanske kraljeve, koje e ponovo pomenu tek poslije osam stoljea Nikola Petrovi Njego, 1910. godine, prilikom proglaenja Crne Gore za kraljevinu. No, nijesu Nemanjii po skivali tradiciju dukljanskih kraljeva zbog narodnosnih, ili kako bi neki etnogene ari rekli, nacionalnih razloga, nego zbog dinas ke surevnjivos . (Ni sam Njego nije bio imun od dinas ke netrpeljivos prema prethodnicima, pa je naredio da se za gradnju Biljarde upotrijebi kamen s polurazruenog renesansnog dvorca Ivana Crnojevia, koji se nalazio na desetak metara od mjesta gdje se gradila Vladiina rezidencija). U srednjem vijeku ne postoje ideje stvaranja poli kog naroda, kao to je to bio sluaj u 19. vijeku, jer, ve je reeno, u feudalizmu postoje samo dva rigidno odvojena stalea, dananjim vokabularom dvije nacije: feudalci i kmetovi. Feudalci se, bez obzira na porijeklo i jezik, meusobno dogovaraju, ratuju, trguju i ene, dok kmetovi plaaju kuluk, i ratuju za feudalce. Stoga, tradicija Nemanjia, koja se obnovila krajem 19. i u prvoj polovini 20. vijeka, u Crnoj Gori je imala vei u caj na nae savremenike nego na itelje srednjevjekovne Zete, koji su ivjeli neposredno poslije propas Duanova carstva, to svjedoi obnova stare dukljansko/zetske dravne nezavisnos 1360. godine, kao i to da ura Drugi Stracimirovi Bali u odsudnoj bici na Kosovu 1389. nije pritekao u pomo svom tastu Lazaru Hrebeljanoviu i monom paenogu Vuku Brankoviu. Jer, da je u to vrijeme u Ze , u narodu

206

Crnogorski anali, br. 1/2013

postojala svijest o zajednikoj srpskoj narodnos , i priblino onoliko koliko je bila prisutna krajem 20. stoljea, u masovnom pokretu takozvane An birokratske revolucije, neko od zetskih feudalaca bi se pobunio pro v oportunizma uraa Balia, koji se nije ukljuio u iroku odbrambenu vojnu koaliciju balkanskih hrianskih drava. Nemanjiki period, s obzirom da je trajao gotovo dva stoljea, ostavio je rela vno mali broj trajnih kulturnih vrijednos , i to mahom u domenu sakralne ba ne: ureve stupove, Manas r Morau i Miroslavljevo jevanelje, i u sljedeih nekoliko vjekova pamenje na Nemanjiki period e se uva samo u uskim krugovima svjetenstva, zbog uloge ove dinas je u uspostavljanju pravoslavlja u Ze . Tim prije to je pravoslavlje potpuno po snulo katolianstvo iz kon nentalnog dijela Zete/Crne Gore tek sredinom 15. vijeka. O ovome svjedoi i jedan ugovor s Mletakom Republikom koju potpisuje Stefan(ica) Crnojevi, sa pedeset jednim lanom Zetskog zbora: Dalje, da ne bude nikakvog popa ili episkopa ili arhiepiskopa katolikog nad naim crkvama, ve da budu od nae vjere nastojnici naih crkava, i da ne bude pod la nskim arhiepiskopom iz Kraine. Mora se postavi mitropolit slavenske vjere jer se onaj mitropolit iz Kraine naziva mitropolitom Zete i on postavlja nae svjetenike. Stoga je u velikoj mjeri tano, da je srpstvo do prve polovine 19. vijeka, kada je oivljen Kosovski mit u Crnoj Gori, uglavnom bio sinonim za pravoslavlje dok je slavenosrpstvo neka vrsta (nad)narodnos . Ipak, da je srpstvo kod ce njskih vladika od Danila do Njegoa sekundarno u odnosu na crnogorstvo potvruje jedno istraivanje Sretena Zekovia objavljeno u knjizi, Etnika svijest dinasta Petrovi Njego, u kojemu navodi da se u njihovim pisanim dokumen ma i korespondenciji crnogorsko ime pominje 559 a srpsko 45 puta. U prvoj polovini 19. vijeka, na poetku narodnih preporoda pojam narodnos proiruje svoje znaenje, tako da vie narodnost i vjera nijesu sinonimni, to jo vie poveava konfuziju oko imenovanja naroda. U prvom broju asopisa Letopis serbski, koji je publikovan u Budimu 1824, pie: U slavenoserbsko koleno se ubrajaju Srbi, Bosanci, Crnogorci, Bugari, Slovaci i Dalma nci. Nazivaju se i iliriesko koleno, najee izuzimaju Bugare. Dalje se navodi da, katoliki Hrva i Slovenci pripadaju irem slavenoserbskom kolenu. Najee iza samog imenovanja stoji neka skrivena poli ka namjera, tako Petar Prvi odgovara 5. 3. 1926. ruskom konzulu J. Gagiu: Za sjau ervonih mojega i narodnoga pensiona i za 99 mojih osobnih, takoer ispolueniji pomjanutoj poiljki preprovodim rospiski, mene je udivitelno to ova sua cekinah ne ide pravo crnogorskomu no slavenoserbskomu narodu. Moe bit neka poli eska priina tomu.

Milorad Popovi: NJEGOEVO SRPSTVO

207

U Hrvatskoj se javlja jedan drugi slovenolski pokret pod neobinim nazivom - ilirski preporod. Naziv ilirski nije smiljen zbog tradicije -Ilirske provincije i Ilirija - koje su u 19. vijeku vie nametali stranci, Francuzi i Austrijanci, nego zbog toga da ovo neutralno ime ne bi povrijedilo osjetljivost junoslovenskih naroda, prije svega Srba i Hrvata. Ilirci su u stvari bili prvi ideoloki Jugosloveni - kau da je Njego prvi napisao horonim Jugoslavija - o emu svjedoe i rijei jednog njihovog prvaka Imbra Ignja jevia Tkalaca: Jer moe se govori to se hoe, mi smo s ove i s one strane (Save i Dunava) jedan narod, s jednim jezikom, sjednim obiajima, s jednim odreenjem u svijetu, s jednom budunou, koju mi moramo zajedniki da ostvarimo, jer emo inae zauvijek da propadnemo. Njego takoe sve June Slovene - ne samo Srbe i Crnogorce - smatra jednim narodom. U pismu Slovencu Stanku Vrazu, Njego dva puta pominje na narod, Osman-pai Skopljaku, kae da mu je brat Bonjak, i jo, si s nama jednoplemenik, iako su razliita vjeroispovjedanija. Josipu Jelaiu: Tebe je tajna sudbina na elu Junih Slavjanah postavila. No, Njego je u voenju spoljne poli ke veoma oprezan, jer zna da opstanak Crne Gore umnogome zavisi od odnosa s Austrijom, koja mu je bila izlaz u svijet, preko koje je putovao i dobijao ito i naoruanje. Zato se on nee javno solidarisa s ilirskim pokretom koji je zabranjen 1843. godine kao buntovniki i an hazburki, ni e proklamova neku drugu ideju junoslovenskih integracija. Ionako su Meternihovi pijuni pra li svaki njegov korak. Njego se ne zalijee ni revolucionarne 1848. On tano procjenjuje slabost narodnih pokreta, i ali se jednom Traninu: Nae stvari svekolike imaju veliku glavu i slabe noge, te ne mogu opsta ... E siromasi Slavjani, to bi Evropa bez robova da im nije njih. U istome pismu Vladika Rade dalje navodi: Kuda bi ta srea za mene samoga i za ovu aku naroda slavjanskoga da je nae veliko pleme pravoga vjeroispovjedanija osvijeenih Ijudi! Ta i naima bi od vjekovah za svobodu muenijama ubrzo konac doao! Ali badava, Slavjani jednako za ropstvom tee. Onaj nemir koji je prepredeni Meternih osje o kod mladog Njegoa nije bio samo, ili preteno, zbog metazikih sklonos neobinog gosta, nego i pritajenih prevratnikih ideja koje nikada Pus njak ce njski javno nee smje oitova . Njego e stalno i u domenu diploma je bi razapet zbog realpoli ke u kojoj je morao dokaziva lojalnost i prijateljstvo Rusiji i Austriji, bez obzira na njihove diktate i esto poniavajua uslovljavanja, a potajno e oslukiva i procjenjiva budi li se kakav slobodomislei damar u Junih Slovena, koji nema samo veliku glavu nego i jake noge. Stoga e trai saradnju s Husein-begom Gradaeviem, koji se bio pobunio pro v sultana, s banom Jelaiem i ilircem Vrazom, kao i ostalim naprednim slovenolima

208

Crnogorski anali, br. 1/2013

onoga doba. No, Njegoeve najvie nade su u Srbiju i srpstvo, iz najmanje dva razloga: poslije e ristogodinjeg ropstva Srbija se prva polako podie na svoje noge, iako se u to vrijeme jo s njom vlada ha erifom iz Carigrada. Uz to, na dravnu i nacionalnu emancipaciju Srbije i srpstva - za razliku od ilirstva i jugoslovenstva - Be gleda sa simpa jama, i ak vno je pomae, posebno u sferi kulture i obrazovanja, kako bi se ograniio u caj Rusije, koji se pokuava ostvari preko pravoslavnog klera. Pod austrijskim patronatom e se stvori najvanije kulturne i duhovne ustanove, Ma ca srpska, Srpsko narodno pozorite, Karlovaka mitropolija, kao i Vukova jezika reforma kojom su rukovodili kolovani beki jezikoslovci. Takoe su, svi glavni akteri srpskog nacionalnog preporoda - izuzev Ilije Garaanina - austrijski podanik, meu kojima osim Srba ima i Poljaka, eha, Slovaka, Slovenaca. Njegoa se posebno dojmio Prvi srpski ustanak i njegov voa Karaore, ini se vie u simbolikom smislu nego u pogledu ostvarivanja oslobodilakih tenji. Jer, viteza sustopice tragieski konac pra : tvojoj glavi bi sueno za vjenac se svoj proda . U Posve prahu oca Srbije, Njego za Karaora jo kae da je iz mrtvijeh Srba dozva, dunu ivot srpskoj dui. Stoga Njego u Gorskom vijencu uzima srpstvo kao glavni duhovni i poli ki faktor koji e integrisa June Slovene u jedinstven oslobodilaki pokret. Meu m, Njego nee poi toliko daleko da poput Vuka Karadia sve tokavce smatra Srbima pravoslavne, katolike i muhamedanske vjere. I povrnim itanjem Vladiine korespondencije jasno se vidi da je on, za razliku od Vaka, pa i Anta Starevia - koji je s druge strane smatrao da od Sutle do Makedonije ive samo Hrva , to takoe sugerie narodno jedinstvo Hrvata i Srba - uvaavao sve istorijske posebnos junoslovenskih etniciteta. Dakle, u dubljem ideolokom smislu Njego je bio Jugosloven, smatrajui da su Juni Sloveni sudbinski povezani da zajedno propadnu ili se oslobode stranog ropstva. U pismu Johanu A. Fon Turskom Njego is e svoja nadanja, sudbinsku povezanost, sumnje, ali i razlike izmeu Crnogoraca, Srba i Hrvata: Videija da moja sabraa Srbi i Hrva pokazuju se najavio da pravcem idu naklonjeni k narodnos i k poredku, i mene je ista misao oduevljavala koja i Crnogorce, ako ustanaka Srba i Hrvatah ne bi bila slijepa neka podstreka, koja bi na opte nae poruganije pred svijetom sluila. Kada bi ovo posljednje bilo, Boe me sauvaj od toga uas ja, tada bi ja njih za posljednji narod u svijetu drao, tada bi mi mrsko bilo njihovijem bratom nazva ... Njego se zbog nekih poli kih konjuktura unaprijed ograuje od mogueg neuspjeha svoje sabrae Srba i Hrvata, da idu naklonjeni k narodnos , to jest da tek treba da postanu istorijski i poli ki narodi.

Milorad Popovi: NJEGOEVO SRPSTVO

209

S druge strane, Njegou e, kao i njegovim prethodnicima Petru Prvom i vladici Vasiliju, slavenosrpstvo bi sinonim za jugoslovenstvo, a i samo srpstvo e bi vie nadetnika nego narodnosna kategorija, to potvruje i jedno Vladiino pismo knezu Milou Obrenoviu: Poradi mene bila bi neograniena radost da bismo svi Slavenosrbi uinili jedno pravilo peatanja, a osobeno Srbi i Crnogorci... Dananjim jezikom reeno Njego ima dvostruki ili trostruki nacionalni iden tet (crnogorski - srpski - jugoslovenski), ali samom ovom konstatacijom neemo mnogo razbistri kontroverzu iji je Njego, jer selek vnim ci ranjem Njegoa pjesnika i dravnika propagandis , ideolozi i poli ari opte prakse, opovrgavaju bilo kakvu njegovu dvostrukost. Balkanski ideolozi smatraju da je svaka sumnja i nedoumica tetna za nacionalnu ideju. Zbog toga velikosrbi Njegoa gledaju iskljuivo kao srpskog integralistu, uz Svetog Savu naju cajnijeg srpskog ideologa. Pritom Gorski vijenac doivljavaju kao poli ki plakat, iako svako is nsko umjetniko djelo, koliko god je u funkciji neke ideoloke koncepcije, stvoreno je prije svega u pro vrjenos tragizma individualne egzistencije i oholos opte istorije. Gorski vijenac je u sintaksikom, seman kom i aksiolokom smislu crnogorski, a u poli kom srpsko-crnogorski, tako da moemo kaza da je ova genijalna dramska poema inaugurisala i jedan poli ki pojam - crnogorsko srpstvo. U velikosrpskoj vizuri crnogorsko srpstvo se temelji na uproenoj idealis koj vizuri prema kojoj Crnogorci i nemaju drugi cilj ni drugaiju sudbinu nego da uvaju Kosovski zavjet i da oslobode srpstvo iz vjekovnog ropstva ne pitajui za cijenu i ne mislei na svoju rtvu. Jedina nagrada za to e bi slava u vaskolikom srpstvu, i priznanje da su Crnogorci, so srpstva, Prusi srpstva, najbolji Srbi. Crnogorsko ili Njegoevo srpstvo je bilo izraz jedne osobene vojno-poli ke, ekonomske i moralne tradicije koje je u prvom susretu, sudaru sa jednim drugim istorijskim iskustvom, konano drugaijim pogledom na svijet i planovima za budunost, moralo pla skupu cijenu. Advokat Sekula Drljevi e pred sudom u Beogradu 1921. u svojoj odbrani enerala Radomira Veovia, biveg crnogorskog ministra vojnog, kojega je vlast Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, opruila za veleizdaju, izmeu ostaloga kaza . Vjekovi nejednakog ivota svakoga od nas dali su nam nejednake mentalne sklopove. Da li je tano to? Da li su pogledi na svijet, na drutvo, na dravu, na religiju, na moral, oni Srbijanca i oni Crnogorca toliko razlii , da se moe govori o njima kao raznorodnim? Da li junaci Gorskog vijencazbilja imaju neega zajednikoga sa Kotanom Bore Stankovia? Zar je mogue prve zamisli u postojbini drugih i obratno? Ja mislim da bi takva zamjena bila nemogua...

210

Crnogorski anali, br. 1/2013

ta je to kod Vladike Rada, zbog ega ga tako ueni Srbi ne mogu razumje ? Vladika Rade je pjesnik crnogorskog riterstva i crnogorske religije, on je crnogorski i ekspir i Dante. On se ne moe razumje bez osjeanja, on se moe samo osjea s razumijevanjem. U tome lei uzrok, radi koga ga potpuno razumiju crnogorski seljaci, koji ive u tradicijama toga istoga riterstva i te iste religije, a skoro potpuno ne razumiju profesori, za koje su te tradicije strane. U svom nadahnutom govoru doktor Drljevi tvrdi jo da su nove vlas bezobzirno omalovaile i gurnule u zapeak vjekovnu crnogorsku borbu za slobodu. Zar ideal h vjekova, o ijem nam otporu govori, moe nagleda svoj trijumf u danu dananjem? Zar ovaj dan nije pravedna nagrada krvavih napora h is h vjekova? Zar kolijevka Nemanjia, otadbina Balia, Crnojevia i Petrovia; zar domovina Baja Pivljanina i Vuka Manduia i svih ostalih iz onog divnog Vijenca besmrtnika ne bi majka ove (jugoslovenske) poli ke ideje, koja tako pobjedonosno dominira dananjim danom? Ilije moda vidovi pogled Draka od Mletaka toliko obnevidio, da ne poznaje edo roeno? S obzirom da su crnogorska prava 1918. godine brutalno pogaena uvijek se iznova postavljaju pitanja na koja nemamo ubjedljive odgovore. Da li bi Crna Gora imala drugaiju sudbinu da Njego i kralj Nikola nijesu promovisali crnogorsko srpstvo? Da li bi crnogorska drava nestala na tako poniavajui nain da nije bilo atentata na austrougarskog prijestolonasljednika u Sarajevu 1914, ili da je kralj Nikola uao u rat pro v Austro-Ugarske tek 1915. zajedno s Italijom, uz izvjesne garancije saveznika, i tako sauvao glavninu vojske i bolji meunarodni poloaj? Danas moemo u mnotvo neutemeljenih, pristrasnih ili parcijalnih odgovora, od nedovoljno razbori h ljudi koji iz iskustva i konjuktura dananjeg vremena, ne poznajui dovoljno istorijske procese i silnice koje su odluujui u cale na ideologiju i strateke odluke, prosuuju o njihovoj ispravnos u prolos . Najprije, vremena u kojima su vladali Njego i knjaz/kralj Nikola su potpuno razliita: kralj Nikola je, s obzirom na meunarodno priznanje i proirenje dravne teritorije nekoliko puta u odnosu na Njegoevo vrijeme, imao izvjesnog manevarskog prostora, premda je ekonomski bio zavisan od Rusije. U jednom kratkom vremenskom intervalu, poslije Berlinskog kongresa, kada knjaz Nikola pie i svoje najznaajnije knjievno djelo Balkansku caricu, u kojemu programski proklamuje crnogorsku nacionalnu ideologiju, u reimskom Glasu Crnogorca, Jovan Pavlovi, ministar prosvjete, objavljuje

Milorad Popovi: NJEGOEVO SRPSTVO

211

osnovne postulate ove ideologije: U Crnoj Gori je formirano ivotno naelo crnogorstva, koje treba da se temelji na ojstvu i junatvu... Crnogorstvom je dakle odrana Crna Gora. Mi smo je naslijedili. im emo je mi i preda u nasljedstvo svojim potomcima? U prvoj liniji opet crnogorstvom. Dalje se navodi da kultura i civilizacija ne mogu ubi crnogorstvo. Kasnije je Nikola, najvie zbog svojih nerealnih liderskih ambicija i isto tako neostvarivih pretenzija Crne Gore da ima glavnu ulogu u oekivanom velikom istorijskom raspletu na Balkanu, kojega su nagovjetavale neprestana previranja i krize u ve posrnuloj Osmanskoj imperiji, kao i stalne nacionalne tenzije u Austro-Ugarskoj, promijenio nacionalnu poli ku stvarajui obrazovni sistem na srpskim kulturnim osnovama... Nikola u svojim matanjima, koja su, ipak, s obzirom na anarhino stanje i slabost novostvorenih drava na Balkanskom poluostrvu poetkom dvadesetog vijeka izgledala manje bizarna nego danas, zah jeva od svog izaslanika na ruskom dvoru da se zaloi da u sluaju propas Austro-Ugarske i Turske, Crna Gora pored djelova Sandaka i Kosovskog vilajeta trai pola Bosne sa Sarajevom, cijelu Hercegovinu i pola Dalmacije, ukljuujui i Split! U toj zamiljenoj tvorevini Crnogorci ne bi inili vie od deset posto stanovnitva, i zato mu se svaka nacionalna poli ka koja bi se zasnivala na crnogorstvu inila neodrivom i besmislenom. U Njegoevo vrijeme Crna Gora je vie ratniki logor nego drutvo koje je nalik ostalim zemljama u okruenju. Prijestolnica Ce nje je selo koje do gradnje Biljarde nema nijednu spratnu kuu. Neki izvanjac, moda tendenciozno, ali u su ni tano oslikava materijalnu bijedu, svjedoei da u zgradu crnogorskog Senata na jedna vrata ulaze senatori a na druga goveda. Na Cenju nema pismenih ljudi osim nekoliko svjetenika i Vladiinih civilnih sekretara. Za prvu osnovnu kolu on uitelja dovodi iz Boke Kotorske. Cijelu njegovu besputnu i mahom bezvodnu zemlju - koju ine e ri nahije - od Grahova do Virpazara, hitar momak je mogao obdan obigra . Crna Gora, dakle, nema osnovnih preduslova da razvije samoodrivu dravu i drutvo s graanskim staleom, nekakvom ekonomijom, birokra jom, obrazovnim i kulturnim ins tucijama. Stoga je Njego pred smrt pisao: Ja sam za granicom prosveenos svijeta, na mom uzanom podneblju svagda se lome rjanski gromovi, stoga je moj mali kraj tamom divljine obezobraen, On je sapet, sudbinski zakovan za to uzano podneblje, ali njegova udesna imaginacija nije usmjerena samo mikrokozmi i oivljavanju starih mitova nego pokuava osmisli i evropski poredak u budunos . Njegoevo srpstvo u Gorskom vijencu je takoe vie plod imaginacije nego pretekst nekog poli kog programa koji se moe ostvari u doglednoj budunos . Tek tridesetak godina poslije pisanja Gorskog vijenca, nakon Berlinskog kongresa

212

Crnogorski anali, br. 1/2013

- na kojemu su priznate Crna Gora, Srbija, Bugarska i Rumunija - i odlaska Turske iz Bosne i Hercegovine, u vremenu knjaza Nikole, trosmajera i Svetozara Markovia, stvaraju se neke mogue projekcije novog integralizma - (veliko) srpskog ili jugoslovenskog. Njegoevo srpstvo u Gorskom vijencu ima u znaajnoj mjeri i metaziku konotaciju: srpstvo je sinonim slobode koje se moe dos i samo borbom neprestanom. To je i starodrevni zavjet koji uvaju jo samo Crnogorci. Obili je poput jednoga od palih anela iz Lue mikrokozma, koji se bore lukom, strijelom i svjetleim tom na strani Boga. Kosovska bitka je graninik prema kojemu se sve mjeri: Miunovi i zbori i tvori! Srpkinja ga jo raala nije od Kosova, a ni prije njega! U podtekstu ovoga mita postoji i racionalna projekcija: Crnogorci moraju probudi ostale Srbe i June Slovene iz stoljetnog mrtvila inae e i sami propas . Njego opsesivno razmilja o raznim mogunos ma, na koji e nain, pisanom rijeju, vojnom i poli kom akcijom, pokrenu tu vjekovima uspavanu i neosvijetenu energiju: Ljudima treba govori o njihovoj slobodi, a ne o njihovu robovanju. Zato on, iako Gorski vijenac tema zuje crnogorsku istragu poturica, u prvi plan stavlja Kosovski mit. Njego je intui vno shva o mis no znaenje Kosovskog mita i kulta Miloa Obilia, tako da je po snuo lokalni mit o istrazi poturica i kult Gospodara Ivana Crnojevia, o kojemu je narod u Njegoevo doba govorio, kako pie Vuk Karadi, kao da je jue umro. Nova simbolika paradigma i hijerarhija u postnjegoevskom vremenu e kult Ivana Crnojevia pretpostavi Obiliu i ostalim mitskim kosovskim junacima, poput Bana Strahinjia, Pavla Orlovia, Boka Jugovia, Ivana Kosania, Toplice Milana... Ipak, Kosovski mit, i kasniji etnografski i etnogenetski falsika Jovana Erdeljanovia i ostalih srpskih naunika i publicista nijesu mogli potpuno izbrisa legendu o Ivanbegu i njegovoj Ivanbegovini, jer i dan-danas je ivo vie od sto nak toponima u nazivima izvora, rijeka, uma, vinograda, peina, utvrenja, dvorova, crkava, mlinova, ribolova, koji nas podsjeaju na Crnojevie. Tako crnogorski logos u Gorskom vijencu iskovan u herojskom bratstvu jednog besklasnog plemenskog svijeta inkarnira u crnogorsko srpstvo kao novu apoteozu slobodne volje i borbe neprestane. Nije naravno Njegoeva inspiracija bila (samo) poli ka, jer bez onoga auten noga vreloga ara zapretanog u skrivenim i izukrtanim rukavcima duboke pjesnikove prirode, koji se na momente pretvara u vulkansku lavu jezika, miljenja, stras i prkosa, ova bi dramska poema ostala samo fusnota u klasikaciji junoslovenskih nacionalnih knjievnos , kao to su, na primjer, didak ki pseudoklasiari i roman ki pjesnici Andrija Kai Mioi, Lukijan Muicki ili Sima Milu novi Sarajlija. Ipak, Vladika Rade je, o emu najbolje svjedoi Testament bio svje-

Milorad Popovi: NJEGOEVO SRPSTVO

213

stan svoje duhovne izuzetnos , iako se nije imao kome povjerava ni niotkuda dobi potvrdu za to: inae onakav kakav je bio, gord i nepristupaan, ne bi dozvolio da mu se smiju budue generacije to je umislio da je toliko veliki, i da je zah jevao da ga sahrane na vrhu Lovena, iznad vjenih kua svih znameni h Crnogoraca, pa i dvojice najveih, svoga strica Svetoga Petra Ce njskoga i Gospodara Ivana Crnojevia. Dravnika i vojskovoa koji su u narodu potovaniji od njega. Njego je mogao naslu da e to Gorski vijenac u jednom vremenu posta nacionalna sveta knjiga, ali nije mogao predosje iz te duboke balkanske tmue, u okruenju dvije velike evroazijske imperije, u to e se izvrgnu i ko e i za ije ciljeve, za sedamdeset ili sto pedeset godina, manipulisa idejama iz njegovog knjievnog djela. Toliko je iz Njegoeva vremena, kad je cijeli Balkan jo pod turskom i austrijskom izmom, bila daleka, gotovo apstraktna, nacionalna sloboda Junih Slovena, da je svako razmatranje njihovog budueg ustroja i narodne ravnopravnos u nekoj zamiljenoj jugoslovenskoj dravi moglo bi samo u sferi eljenog i spekula vnog. Istorijska je ironija da e u 20. vijeku oni koji su najvie ponizili stoljetnu crnogorsku borbu za slobodu ci ra Njegoevo srpstvo, zarad potpunog ekonomskog, kulturnog i nacionalnog obespravljivanja Crne Gore. Desilo se da se s hovi najgordijeg branioca crnogorske slobode, silom, lukavou i beskonanim ponavljanjem bes dno koriste za za ranje crnogorskog imena. Cak i u vrijeme kad su Crnu Goru bili ukinuli i kao geografski pojam. Dakle, svih ovih decenija od Podgorike skup ne do danas velikosrpska propaganda koris Njegoa u agitaciji za kompromitovanje borbe za crnogorska kulturna, poli ka i nacionalna prava. S druge strane, moe li iko elementarno savjestan i razborit zamisli da bi se Vladika Rade solidarisao s beogradskim hegemonis ma na Podgorikoj skup ni, da se dinas ji Petrovi Njego zabrani povratak u Crnu Goru, s kojom su vladali 220 godina, ili da ova najstarija junoslovenska drava u jugoslovensku zajednicu ue poniena i bezimena kao dio Srbije? O tome, pak, sam Njego najbolje svjedoi u pismu Osman -pai Skopljaku, od 5. oktobra 1847. godine: Ja bih rad da sam se malo docnije rodio, jer bih vidio svoju brau e su se sebe i svojijeh spomenuli i e javno i pred kazali da su oni dostojni praunuci i potomci starijeh vitezova naega naroda. Kada se ova sveta rije izgovori blago cijelome naemu plemenu, onda e ime crnogorsko bosanski i proi vitezovi srpskog naroda kako sve talisman (amanit, zapis) estvova i u njedrima nosi . Njego je, dakle, gordiji i ponosniji na crnogorsku slobodu od svakoga drugog Crnogorca. On teko podnosi iiji diktat, pa i onih od kojih je zavisio i koje je smatrao sunarodnicima. U pismu Ma ji Banu se ali da je

214

Crnogorski anali, br. 1/2013

gospodar slobodne Crne Gore pravi rob petrogradskih udi: Ja odavno elim da pohodim Srbiju i Drave Sjeverne Amerike. Za sada, poli ki obziri prijee me u izvoenju prve elje, a to se druge e, nemojte se udi ako ujete da sam se navezao na Atlantski okean i da plovim za Njujork... Slobodnoj Crnoj Gori prilii da samo od slobodne drave kao to je Amerika primi pomo, kad ve ne moe bez nje bi ... Rusiju volim, ali ne volim da mi se svakom prilikom daje osjea cijena te pomoi. Ja gospodar slobodne Crne Gore pravi sam rob petrogradskih udi. To mi je dodijalo, pa hou taj jaram da zbacim. Njegoeva tjeskoba zbog polaganja rauna ruskim inovnicima i konzulima je tolika da poinje mata o pomoi koju e dobi od jedne demokratske drave, premda u to vrijeme u Sjedinjenim Amerikim Dravama teko da je ko znao za zemlju koja je bila teritorijalno manja od imanja nekog njihovog zemljoposjednika. Dakle, Njego nije bio sainjen od tako tvrdog sastava od kojega se prave dravnici, kao to je to bio njegov stric Petar Prvi ili sinovac knjaz Danilo. Njegova posveenost je zanesena i rasijana izmeu kosmogonijskih beskraja i uskog crnogorskog podneblja, ranjiva zbog neukro ve gordos i nesavladane tankoutnos , uz to rastoena monom danteovskom imaginacijom. Ali, on nije bio manje Crnogorac od svog strica kojega je sam bea kovao, da bi mu ukazao poast i da bi oko njegovog oreola lake uveo red i jedinstvo meu neukro ve plemenike. O tome svjedoi i Njegoeva privatna i slubena korenspondencija. Sreten Zekovi je nabrojao da on u svojoj korespondenciji 586 puta pominje etnonim Crnogorac, crnogorski narod, ime crnogorsko, krv crnogorsku, mlade crnogorsku, crnogorsku slavu, crnogorsko pleme, viteki narod crnogorski, itd. Da je Njego crnogorsku narodnost smatrao primarnom u odnosu na srpstvo, ipak najuvjerljivije pokazuju i dva dokumenta koje je pisao svojom rukom: crnogorske pasoe i ci rani sopstveni testament. Na pasoima je pored imena korisnika putne isprave upisivao narodnost crnogorska, a u svom testamentu e ri puta pie narod crnogorski, a nijednom ne pominje srpstvo, srpski narod, srpsku dravu. Ima li uvjerljivijega dokaza o Njegoevom osjeanju narodnos ? Jer, da se primarno osjeao Srbinom Njego bi u svojoj oporuci ostavio neku poruku srpskom rodu. Ne obmanjuje sebe niko pri istoj pame dok sravnjava raune sa sobom i drugima, i priprema se za opratanje od ovoga svijeta. Posljednji ovjek za koga bismo mogli vjerova da e laga sebe, odnosno namjerno ostavi potomstvu lanu sliku o sebi na umrloj uri, sigurno je pjesnik Petar Drugi Petrovi Njego.

edomir Drakovi: KATUNSKI FATUM KRSTA ZRNOVA

215
edomir Drakovi

KATUNSKI FATUM KRSTA ZRNOVA

u odnosu na srpsku okupaciju i aneksiju Crne Gore 1918. godine


Tradicionalna podjela tzv. Stare Crne Gore traje od poetka XVII vijeka, a nahijsko ustrojstvo pod u cajem turske administracije od sredine istog vijeka. Od e ri nahije (Katunska, Rijeka, Crmnika i Ljeanska), Katunska nahija je po povrini bila dominantna (zahvatala je 933,66 km2, ili ak 63,5% ukupne teritorije Stare Crne Gore) i moe se smatra njenom okosnicom. ine je devet plemena: Ce njsko (77,92 km2), Njeguko (82,04 km2), ekliko (58,12 km2), Bjeliko (66,76 km2), Cucko (202,61 km2), evsko/Ozriniko (220,19 km2), Pjeivako (133,56 km2), Zagarako (40,62 km2) i Komansko (51, 84 km2). Catunos Cernagore, odnosno Katuni Crne Gore pominju se jo 1435. godine, i kao takvi predstavljali specinu prirodnu cjelinu uglavnom oivienu planinskim masivima. U kraem periodu, od 1860. do Berlinskog kongresa (1878), Katunskoj nahiji bili su pridoda novoosloboeni krajevi Grahovo, Rudine, Nikika upa i Lukovo, ali je kasnije sve vraeno u prvobitno stanje. (evo kao sredite najvee nahije, i kao jedan od njenih kljunih centara, prvi put se pominje kao Kevo jo u XII vijeku, u Ljetopisu popa Dukljanina. Kao bratstvo, Ozrinii se pominju 1335. godine, a kao posebna drutvena zajednica u pismu Dubrovana Jeleni Bali 1411. godine povodom napada neke ozrinike hajduke druine na trgovaki karavan Dubrovana. Godine 1492. ura Crnojevi utvruje mee, tj. granicu izmeu eva i Pjeivaca).

216
*

Crnogorski anali, br. 1/2013

Predanje i crnogorska tradicija su uspjeno prenosili, a istoriari ponekad potencirali: svima se manje-vie moglo desi da ne s gnu na ratni pokli, nekad moda i sustanu, ili ovla okasne (kao na pr. iz jedne vinogradarske regije, zbog berbe groa na Mar niku bitku). Nekima se ponekad deavalo da im panju odvuku moni pazari u okruenju. Generalno, jedino Katunska nahija nikad nije sabo rala, a jo manje izdala Crnu Goru! U tom smislu, katunski dobrovoljci su (po nekim podacima bilo ih je oko devet sto na), pod komandom kapetana crnogorske vojske ura Drakovia, jednim od glavnih ustanikih voa u Boinom ustanku pohitali da oslobode crnogorsku prijestonicu Ce nje u Boinom ustanku, poslije brutalne srpske aneksije Crne Gore 1918. godine. Poto je izostalo oekivano sadejstvo drugog oslobodilakog odreda (koji je trebao da se ukljui sa druge strane, od Rijeke Crnojevia, pod vostvom biveg ministra i poli ara Jovana Plamenca), katunski dobrovoljci su se kao malo kad sa fronta vra li pognu h glava Na ovakav rasplet dogaaja direktno je u cala i pogibija komandira, kapetana . Drakovia koji je na prevaru ubijen, iz zasjede, im se pojavio na brisanom prostoru poslije poziva na pregovore. Pripremano ideoloko rasulo i nesloga harali su tada Crnom Gorom, a opstrukcije velikih sila, dojueranjih saveznika dodatno su pospjeivali hao no stanje, i pogodovali dugo planiranim rigidnim srbijanskim aneksionim i asimilatorskim naumima. S m u vezi, kao da je Crnogorce mahom izdala i toliko poznata im viteka sudbina: kod mnogih je perdno zaveden i izigran njihov moralni i patriotski fana zam jer je rtvovan nepromiljenom uskakanju u toliko sanjanu novu, veliku bratsku dravnu zajednicu. Tragini usud predvojio ih je od osnovnog im vaspitnog i genetskog koda koji je dugo i nepogrjeivo funkcionisao kao uobiajeni dio svakodnevice, kao stav i s l ginjenikog crnogorskog naroda, sviknutog na smrt i pogibiju za slobodu svoga prostora i imena. Kako tvrde hroniari crnogorskog ratovanja (treba se podsje ) Crna Gora je u prosjeku, vjekovima, ratovala svakih pet godina za svoju samobitnost i svoju slobodnu volju. Meu m, u pus u dui i u srcu prevareni, Crnogorci su sve vie postajali najsamodestruk vniji narod pod kapom nebeskom! to se i dan-danas izuzetno snano oituje u interesu srpskih asimilatorskih tendencija, i na tetu i sramotu istorijske i nacionalne dimenzije Crne Gore i Crnogoraca. Crnu Goru ve dugo more veoma sloene posljedice aneksione krize, poev od glavnog ina imperijalne srpske kolonizacije iz 1918. godine. U tom kulturno i civilizacijski dezorijen sanom i smuenom vremenu, Crna Gora se

edomir Drakovi: KATUNSKI FATUM KRSTA ZRNOVA

217

dugo zlopa la kao u nekom ustajalom i mranom tunelu. ak i mnogo kasnije, poslije zvanino izglasane samostalnos crnogorske drave (na Referendumu 2006. godine), Crna Gora umnogome funkcionie kao kulturni i vjerski distrikt srbijanski! Naroito mnogo toga podsjea na nekadanju duhovnu aneksionu agoniju Crne Gore, iako vie nema njihove okupacione vojne i policijske sile. Jer ove jo nesmetano djeluje podjednako licemjerno agilna, kljuna asimilatorska ins tucija: Srpska pravoslavna crkva. Takoe, i dalje je snano zastupljeno veoma uvjeteno posrbljavanje Crne Gore uz pomo redovnih procesa ispoli zovane prosvjete i obrazovanja, kulture i nauke. Za m, na sceni je otvoreno an crnogorsko djelovanje srpskih poli kih stranaka u Crnoj Gori, sa njihovim pripros m ali ekasnim manipulacijama po pitanjima jezika, kulture, kulturne ba ne, crkve i sl., u interesu prosrpskog nacionalnog izjanjavanja pravoslavnog ivlja u Crnoj Gori. Sve do 1948. godine (osim vjerske pripadnos ) u Crnoj Gori nijesu prikupljani podaci o nacionalnoj, odnosno etnikoj pripadnos . S m u vezi, po popisu stanovnitva u Crnoj Gori 1948. godine registrovano je svega 6.700 Srba, a 2003. godine (poslije Miloevievsko-eeljevske ekstaze) Srbi su se ideoloki nakvasili do nevjerovatnih preko 203.000! Ako kultura u najirem smislu podrazumijeva optu obrazovanost, i ophoenje u skladu sa drutvenim i e kim normama odreenog naroda, odnosno njegove drave (u nacionalnom smislu kultura objedinjava istorijsku tradiciju, moral i obiaje, jezik, knjievnost i ukupnu umjetnost toga naroda). S m u vezi, civilizacija preferira visoki stepen i sadejstvo drutvenog razvoja i materijalne kulture, to se temelji na prosvijeenos i uljuenos , i sreenom i ureenom obliku drutvenog ivota konkretnog prostora, tj. odgovarajueg naroda i njegove drave, onda nauka treba da bude sistematsko i metodsko istraivanje i znanje, u kome svako tvrenje mora bi zasnovano na dovoljnim i relevantnim racionalnim razlozima. Meu m, fenomen nauke ogleda se u njenoj principijelnoj su ni za mogunost preispi vanja i opovrgavanja s obzirom da nauna tvrenja esto poivaju i na osnovama neke lozofske, odnosno ideoloke, poli ke ili druge vrijednosne pretpostavke. U odnosu na ove opte fenomene, principijelne i temeljne sistemske drutvene vrijednos u prosvijeenim i koherentnim drutvenim i polikim zajednicama, Crna Gora je ve dugo u veoma rizinom kulturolokom haosu i prateem civilizacijskom rasulu. Upravo zbog toga to je njena kljuna duhovna i socijalna razvojna infrastruktura sa svojim varljivim znaenjima, neusaglaenim vrijednos ma, i odsustvom cjelovite drutvene i nacionalne, odnosno dravne vizije: preputena zagovornicima i meetarima suprotstav-

218

Crnogorski anali, br. 1/2013

ljenog i suparnikog, srpskog (ili, po toj inerciji, slino agresivnog) kulturnog habitusa!

Postojanje Crne Gore je no u lea Srbiji


Ovim rijeima je Ilija Garaanin, tvorac velikosrpskog poli kog programa (Naertanija), odnosno preednik Vlade i ministar spoljnih poslova Srbije, prokomentarisao proglaavanje Crne Gore za knjaevinu 1952. godine. Slino je doivljavano i proglaavanje Crne Gore za kraljevinu 1910. godine. Vladan orevi, pa Nikola Pai, kasniji posebno znaajni nosioci poli ke misli u Srbiji, dosljedno su nastavili sa snanim ak vnos ma za degradiranje, nitenje i uklanjanje Crne Gore sa poli ke i istorijske pozornice. Crnu Goru su projektovali kao junu srpsku pokrajinu a njene nacionalne i dravne, odnosno provincijalne tenje i patoloki doivljavanu samostalnost, odnosno separa zam unaprijed su osudili da po svaku cijenu moraju ustuknu pred idejom ujedinjenja srpskog naroda! Posebno manipuliui i sa sve brojnijim crnogorskim studen ma u Beogradu, inscenirane su se i one poznate zavjere pro v zvaninog Ce nja 1907. i 1908/1909. godine, a perdni velikosrpski strateg N. Pai, kao preednik Kraljevske vlade u Beogradu, nije zaboravio da pri srpskoj Vladi formirao posebni Crnogorski odsek Pojedinana i ukupna vojnika crnogorska odanost Srbiji u Balkanskim ratovima, i Prvom svjetskom ratu bila je gotovo bezgranina: Mi smo s vama da dijelimo zlo i dobro, Sudbina Srbije je naa, za m Svaka je dua Crne Gore gotova prinije i posljednju kap krvi na rtvenik srpske slobode, itd., bile su redovne i is nski bratske poruke Crnogoraca to su, naravno i bukvalno dokazivali vojniki se rtvujui u interesu bratske Srbije na Grahovu, Troglavu, Drini, Viegradu, Javoru, Mojkovcu, Bregalnici Bili su bedem srpskoj sigurnos i srbijanskoj poli ci, i pored toga to je bilo oigledno koliko je, recimo, zajednika Vojna komanda na Crnogorce gledala ignorantski. Crnogorska vojska je loe hranjena, obezbjeivana sa dotrajalim orujem, a bila je esto i u rizinom nedostatku municije. Uz to je ak i srbijanski komandant Radomir Putnik zvanino izvjetavao svoju vladu kako crnogorska vojska nema vojnikog duha ni discipline, te da je i bez solidarnos (!?). To sumnjienje i omalovaavanje Crne Gore ilo je dotle da je Srbija bila plasirala i posebnu dalekosenu la o tajnom ugovoru o miru Crne Gore sa Austrijom kao tezu da je Crna Gora tajno (iza lea Srbije) urovala sa srbijanskim neprijateljem. U januaru 1916. godine desio se moda najtraginiji, ali svakako najponiavajui trenutak u crnogorskoj istoriji: po nalogu generalne srpske vojne komande crnogorska vojska je poloila oruje! Kasnije, im se ukazala prili-

edomir Drakovi: KATUNSKI FATUM KRSTA ZRNOVA

219

ka, pod komandom pukovnika Dragu na Milu novia, 23. oktobra 1918. godine, od pravca Pei srpska vojska pobjedonosno ulazi u Crnu Goru! urno zaposijedajui crnogorske teritorije, da bi ve 05. novembra bila stacionirana i u prije toga osloboeno Ce nje; koje je austrijska vojska prethodnih dana bila napu la. Brzometnim organizovanjem i vje m manipilisanjem da se pomou Crnogoraca na svim opera vnim pozicijama odradi sjedinjavanje Crne Gore sa Srbijom, srpska vlast je formirala posebni Odbor za realizaciju prisajedinjenja Crne Gore (Svetozar Tomi, Petar Kosovi, Janko Spasojevi i Milisav Raievi). Ve 07. novembra u Beranama na brzinu su usvojena improvizovana pravila za izbor i uee poslanika na Veliku narodnu skup nu srpskog naroda u Podgorici (kako je u startu bila koncipirana, o emu postoji auten ni dokumenat u Arhivu Jugoslavije u Beogradu). Koja je kasnije nazivana Velika podgorika skup na, ili samo Podgorika skup na, a zasijedala je od 24. do 29. novembra. Sve se to, dakle, deavalo u istorijski davno utemeljenoj, suverenoj Crnoj Gori. ak zemlji saveznici i zvaninoj pobjednici u I svjetskom ratu i to, naravno, mimo njenih zvaninih dravnih organa i ins tucija: kralja, narodne skup ne, vlade, ministarstava, sudova!?! Neposredno poslije surove aneksije Crne Gore, predstavnici crnogorskog pobunjenog naroda pisali su (izmeu ostalog) i tadanjem posebno markantnom faktoru svjetske poli ke i vojnike moi, amerikom preedniku Vilsonu: Danas ivimo pod takvim uslovima da smo prinueni da traimo utoite u inostranstvu, ili da ivimo pod razbojnitvom neuvenim ak i u srednjem vijeku Ako govorimo o stvaranju jugoslovenske drave, onda smo svi za to; to je naa tradicija, i sveta dunost prema naim precima za koju smo se borili i prolivali krv Ui emo u jugoslovensku dravu samo pod sljedeim uslovima: da svaka lanica ue u zajedniku dravu sa punim pravima, tradicijom, i dugovima Srpska okupaciona vojska i andarmerija, i njihova vjerna ideoloka saputnica Srpska pravoslavna crkva inili su svoje! Uspostavljanjem okupacionog sistema reda i mira, nametali su nemilosrdne represalije, i latentno stanje ognja i krvi. Smjenjivana su brojna zlodjela, sa monstruoznim zloinima: esto i zbog samog zastraivanja naroda a sraunato je izrugivano i poniavano sve to je bilo crnogorsko. U periodu od 1918. do 1921. godine popaljeno je oko 5.000 crnogorskih domova, a isto tako i vie od 1.000 pomonih objekata predato je ognju. U m godinama zavoenja okupacionog reda, ubijeno je oko 9.000 crnogorskih rodoljuba, dok ih je vie od 4.000 bilo utamnieno na Ce nju, u Podgorici, Zenici, Baru, Nikiu, Kolainu U analima svjetskih zlodjela teko je nai slina da su na pr. sahranjeni mrtvaci, poginuli crnogorski rodoljubi vaeni iz groba, radi zvaninog strijeljanja!? Tako je, recimo, uraeno sa porunikom Nikolom Nikoliem, koji

220

Crnogorski anali, br. 1/2013

je poivao pred crkvom u Broancu (poto je izvrio samoubistvo bombom da ne bi pao u ruke svirepom neprijatelju). Dok ipak nije stupio na scenu streljaki vod njihove kaznene ekspedicije Dokumentovano je i kako su u septembru 1919. srpske vlas uhvale ustanika Radula Bokovia i odveli ga na Boge e. Tamo su ga privezali za teretna kola i u bijesnom trku (zaprege) vukli ga sve do Nikia. S gavi u varo, jadnika su privezali za drvo i zabavljali se bodui ga s vremena na vrijeme bajone ma, tako da bi njegove muke produili. On je umro isto vee. Slino je proao i uhvaeni, u obije noge ranjeni ustanik Marko Mrenovi, kojega su sa konjem vukli itav sat za noge do eva, gdje je i umro. Njegov le su objesili i tu je ostao tri dana. A njegove drugove, takoe zarobljene komite F. Mrenovia, K. Popivodu, V. Stanojevia i B. Kuzmana deportovali na Ce nje Ili, okupacione vlas su 06. avgusta 1919. uhva li ranjene Antonija Bojovia, Miletu Andrijevia, Blaa Bojovia, Tomaa Markovia i tako ranjenim kidali komad po komad mesa, vadili ivima oi, kidali noseve, ui, jezik, i potom ih zaklali noem ispod grla. Prema drugim, mirnim i dostojanstvenim Crnogorcima, samo zato to nijesu htjeli da se zakunu na vjernost srpskom kralju Petru, inili su i takve manijakalne zloine, kao na pr. prema Miliji Stamatoviu i Mihajlu Nieviu, kojima su najprije izvadili oi, odsjekli im ui, prosjekli donju vilicu i kroz nju provukli jezik. Tako unakaene, ostavili su muenike da se mue, pa su im onda izvadili crijeva i dotukli ih bajone ma. Ovakvi i slini, injeni su brojni zloini; teko je i povjerova da su predstavnicima nedunog, iskrenog i samo patriotskog naroda Crne Gore mogle bi injene takve strahote!? S m u vezi, kako a ne pomenu i sluaj komandira Dragie Bojovia i barjaktara Milu na Bojovia iz upe Nikike. Porodica komandira Bojovia bila je u nikikom zatvoru, osim 75-godinjeg oca i devetogodinje kerke. Njih su doveli da gledaju Dragiino muenje: aranje lica bajonetom, bodenje oiju, i odsijecanje komada mesa jo ivom sinu da bi ocu nudili da jede Od toga je nesreno Dragiino dijete poluelo, te se i dan danas potuca po tuije ulica. O svemu ovome, i mnogo emu slinome iz velikog korpusa najteih srbijanskih zloina pro v ovjenos po Crnoj Gori izmeu sva svjetska rata, a naroito poslije anek ranja Crne Gore 1918. godine ima dosta podataka i auten ne dokumentacione grae, i u domaim i u stranim izvorima. Pa je sramno za crnogorsku kulturu, istoriograju i dravu Crnu Goru, to se o tome jo uvijek povremeno i nedovoljno, gotovo sluajno saznaje. Zaslugom savjesnih i odvanih autora, ponekad i onih kojima to prioritetno nije profesionalni zadatak (poput vrlo sadrajnog, privatnog monografskog poduhvata Radovana Damjanovia Vjernost kao grijeh, Podgorica 2009). Odnosno,

edomir Drakovi: KATUNSKI FATUM KRSTA ZRNOVA

221

mimo i na sramotu crnogorskih ins tucija kulture i nauke! Valjda su (kulturno, nauno, civilizacijski) vanije rtve od delata!? Da bismo potpuno, i u kon nuitetu sagledali taj najvei gazap nesrea Crne Gore, odnosno faisoidnost srbijanskih okupacionih i aneksionih vlas i njihove vojnike sile, uz izdanu pomo patoloki revnosnih, dreserski izmanipulisanih i na svato spremnih ostraenih i obnevielih domaih ujedinitelja! Na pr., u julu 1919. godine kapetan Tunguz, porunik Boo Markovi, Stevan Zvicer, Nikola Vujai i Duan Dangubi doli su sa skoro dva bataljona vojske u selo Klaina, poslije bitke na Trubjeli. Te opljakali ito, robu, pie, duvan i dr. Poto su ruali vie od 100 druga, izveli su pred kuu domaina Joka Krivokapia, stara 65 godina. Kuu su zapalili, a njega iako toliko stara i sakata od desne noge ubili, pa ga onda bacili onako mrtva na vrata od kue da izgori. ak je i Milovan ilas, u romanu Crna Gora opisivao muenje zelenaa, crnogorskih rodoljuba: sluaj crnogorskog komandira, nad kojim se srbijanska andarmerija sadis ki iivljavala stavljajui mu razjarenu maku u iroke gae istkane od nevaljane vune Inae, srbijanski sadis su razjarene make ee koris li za muenje ena. enu porunika Boa Bulatovia, Ruicu, kad nije nita znala kaza o svome muu, usijanim gvoem vukli su za jezik; vrhunac u muenju doivjele su Manja, Milica, Mare i Petrana, ene uglednih Bulatovia, tako to su im Srbijanci zavezali donji dio suknje, i ubacili im po dvije make izmeu noga Iako se nijesam posebno bavio bijelim terorom, odnosno srbijanskim anek ranjem Crne Gore 1918. godine, nijesu mi ostali nepozna ni mnogi primjeri maltre ranja, premlaivanja i muenja, obesaivanja, hapenja i zatvaranja (ak!) i ena, i ece po Crnoj Gori. Srbijanski silovatelji i nasilnici direktno su ubijali i ecu, poput 13-godinjeg sina Sava Otaevia sa Njegua. U poreenju sa m, kako pie Milovan ilas, za vrijeme gotovo dvogodinje austrijske okupacije Crne Gore od strane Austrijanaca nije ubijeno ni jedno dijete, ni je silovana ni jedna ena! U odnosu na uravnoteenu vlast, i profesionalni kodeks uniformisanih lica, da se pode mo i detalja nevjerovatnog zloina nad porodicom Zvicer iz Cuca 1923. godine. Pozna komita Blao Zvicer imaae u kui: babu po ocu uru, koja je imala oko 100 godina, majku Anu od 60 godina, enu Zagorku od 23 godine, sestru Planu od 20 godina, i brata Vidaka od 14 godina. Oko pola noi izmeu 24. i 25. aprila 1923. godine doli su est andarma njihovoj kui pod vostvom nekog Kolakovia Uli su u kuu i svu reenu Zvicerovu eljad pomla li i poklali. Samo su ostavili staru uru da gleda kako joj se mrcvare i izdiu unuad Plana i Vidak, snaha joj za sina Ana i snaha za unukom Zagorka. Kad su to zvjerstvo izvrili, nastavili su

222

Crnogorski anali, br. 1/2013

dalje. Izveli su uru pred kuu, i ovu zapalili te su svi leevi u njoj izgoreli. ura je i to gledala, zavezana za drvo ispred kue. Naravno, teror nije mogao mimoii ni porodicu Krsta Zrnova Popovia. U julu 1919. godine, Srbijanci su isprebijali enu majora Krsta Popovia iz Cuca, samo s toga to nije htjela rei e je sklonila estoro ece, od kojih je najstarijemu 11 godina. Ona je zbog terorisanja, a poto joj je kua bila zapaljena, pobjegla sa etetom od 4 mjeseca u Kotor, gdje se nalazila pored srbijanske posade jo i italijanska i francuska. Ostalu ecu uzeli su dobri ljudi seljaci, te ih drali prikrivenu kao svoju. Srbijanskim okupacionim snagama i mnogim njihovim zvjerskim domaim pomagaima, izdajnicima Crne Gore nita nije bilo sramno, ni runo uini . Toliko su bili ogrezli u sopstveno nitavilo i sluganjersku servilnost, da su se ak i pojedini lanovi demokratski improvizovane Podgorike skup ne zalagali da se srui Ce njski manas r, i da se iz njega izbaci i spali ivot Sv. Petra Ce njskog! Kao i da se iz Ostrokog manas ra izbaci ivot Sv. Vasilija Ostrokog! U decembru 1918. godine, grupa srpskih ocira i vojnika, i njihovih crnogorskih izroda napravila je tri kovega u formi mrtvakih sanduka. Na jednom je bilo napisano Sve Petar, na drugom Sve Vasilije, a na treem Crnogorska kruna. Ove kovege su nosili kroz varo Niki, na nain kao to se ine crkvene procesije. Za m su se zadrali na trgu, gdje su iskopali tri groba, u koja su poloili ova tri kovega. Poslije ovoga odrali su opijelo, kao to se to ini u pravoslavnoj crkvi prilikom sahrane, nakon ega su porunik srpske vojske Duan Staji, porunik Mijukovi i porunik Tunguz te grobove prelili svojom mokraom. Nije rijedak sluaj da su slino inili po crnogorskim grobljima, skrnavei grobove drugih znaajnih crnogorskih linos . Tragini sluaj crnogorskog majora (potom komite) epana Mijukovia, vie je poznat crnogorskoj i iroj javnos . O tome je neposredno poslije epanovog uasnog smaknua, njegov crnogorski kolega po inu (kasnije pozna an fais ki general iz II sv. rata) Savo elebi napisao opsenu lirsko-epsku pjesmu (objavljena kao broura 1925. godine u SAD) koja je i dokumentovana povjesnica o tadanjem traginom poli kom i ukupnom stanju u Crnoj Gori). Uspjeni komandant Pjeivakog bataljona, u Drugom balkanskom (odnosno srpsko-bugarskom) ratu komandovao je kombinovanim evsko-bjeliko-pjeivakim bataljonom, poslije ega ga je srpski kralj Petar odlikovao Karaorevom zvijezdom koju je (kao i jo neki crnogorski ociri) kasnije odbio da primi! Bio je veliko junak: u I svjetskom ratu vie puta je ranjavan, kao komandant Pjeivakog bataljona. Potom je dugo tamnovao u podgorikoj Jusovai pro vei se odluci Podgorike skup ne o bezu-

edomir Drakovi: KATUNSKI FATUM KRSTA ZRNOVA

223

slovnom ujedinjenju, kao i zbog odbijanja da poloi zakletvu kralju Petru, te da primi okupatorsku, tj. dravnu penziju. Poslije dugog i svirepog muenja, ubijen je u proljee 1924. godine (zajedno sa bratom mu od strica Stevanom), a njegovo jelo pronaeno je tek poslije 92 dana poto je bilo tajno baeno u neku jamu nikikog brda Trebjesa. Nasilno i nelegalno ukinuta je i Crnogorska pravoslavna crkva, iju su autokefalnost priznavali i Carigrad i Moskva. Mimo Ustava Knjaevine Crne Gore iz 1905. godine a po (slobodno se moe rei) razbojnikoj Odluci Podgorike skup ne Sve sinod Kraljevine Crne Gore je na svojoj ednici od 29. XI 1918. godine odluio da se autokefalna crkva u Crnoj Gori sjedini sa nezavisnom Sv. Pravoslavnom Crkvom u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca, to je hegemonalno ozvaniio regent Aleksandar Karaorevi Dekretom od 17. juna 1920. godine. I pored toga, crnogorski svjetenici nijesu mogli da vre kanonsku slubu dok ne poloe zakletvu kralju Petru Karaoreviu. Zbog loeg materijalnog poloaja, kao i zbog redovnih uvreda i omalovaavanja, bivi crnogorski popovi su i otvoreno trajkovali 1924. godine. Sruena je zgrada Crnogorskog senata da bi na toj lokaciji bio podignut spomenik kralju Aleksandru velikom oslobodiocu(!). Crnogorski dravni simboli bili su najstroije zabranjivani u cijelom trajanju okupacione prinude od 1918. do 1941. godine, a skrnavljenje crnogorske zastave (1918), poslije skidanja sa Dvora kralja Nikole (ljudskim izmetom, na javnoj sceni) je opet jedinstven primjer za jedinstveno primi vno i an crnogorski ostraeno djelovanje tzv. ujedinitelja. Njegoeva Biljarda (sa dvoritem) bila je pretvorena u vojni logor (i konjunicu) srpske ar ljerije, a za Dvorac kralja Nikole je redovno vezivana krupna stoka, naroito konji i magarad pazarnim danima. Poeen je uveni Ce njski brijest, a sa Ce njskog manas ra skinuto legendarno Veliko zvono (Ivana Crnojevia), i pretopljeno za kvake kue nekog vojvoanskog bogataa. Sruena je originalna Njegoeva kapela na Lovenu (da bi kralj Aleksandar kasnije podigao svoju zadubinu). injena su i brojna druga, svakakva nepoinstva, poev od hapenja, poniavanja i zike torture uglednijih linos crnogorskog odreenja, do zabrane noenja crnogorske kape (koja je esto zavravala privezana na glavama domaih ivo nja), a bilo je sluajeva da su svinjama oblaili uniforme crnogorskih ocira. Naravno, to nije moglo osta gluvo i slijepo za mnoge pobornike objek vne vojne i slobodoumne poli ke i drutvene misli u Evropi, i ire. Jedan od takvih pojedinaca, Amerikanac Vitni Voren, lan meunarodnog Komiteta za odbranu crnogorske nezavisnos (inae, pozna svjetski arhitekta) pie 1922. godine u knjizi Zloin mirovne konferencije (mislei na Parisku konferenciju, koja je legalizovala srbijansku poli ku prema Crnoj Gori): Sau-

224

Crnogorski anali, br. 1/2013

esnici smo zloina poinjenog u naem prisustvu Ako pus mo Srbiju i njene saveznike da konano dotuku ranjenu suverenost Crne Gore, mi jaamo svaku ruku koja udara na bezbjednost svijeta. Ako dopus mo da balkanska la proe kao is na, potkopaemo temelje sopstvene slobode. Naalost, ova velika i po Crnu Goru tragina balkanska la prola je kao is na. Novu (drugu po redu, poslije nemanjike) srpsku imperiju poele su 1920. i 1921. godine zvanino da priznaju velike sile. Meu njima i Italija, navodno najdosljedniji crnogorski poli ki saveznik: u novembru 1920. pravi rapalsku nagodbu sa beogradskom vladom. Shodno tome, 24. marta 1921. godine donosi odluku o razoruavanje crnogorske vojske stacionirane u Gae , a neto kasnije joj ukida i redovno snabdijevanje, da bi joj u decembru iste godine zvanino uskra la boravak na njenoj teritoriji.

Velika balkanska la je prola kao istina!


Snano je bilo aneksiono nastojanje Srbije da Crnu Goru onemogui u svakom pogledu, i da je dravno i dinas ki, za m kulturno i nacionalno potre i potpuno uni u interesu velike Srbije. Zbrisali su i ukinuli dravu Crnu Goru! I njenu slobodarsku Crnogorsku pravoslavnu crkvu. Proerali su dinas ju Petrovi, posvojili crnogorsku kulturu i njenu kulturnu ba nu, a crnogorsku naciju satanizovali i izrugivali kao nepostojeu. Desio se jedinstven apsurd, u svjetskim razmjerama: Crnogorci vie nijesu bili vlasnici ni svoje duge i teke istorije, dakle nijesu raspolagali ni sa svojom prolou!!! Sve je postalo srpsko U tom smislu neprekidno su izmiljane nove i nove lai, podvale, klevete, omalovaavanja, ruganja. O emu uglavnom zapisuju i tekua sredstva javnog informisanja. Poput toga se ini i dan-danas! Na primjer, kao nedavno od nekog anonimnog srpskog popa iz Dajbaba (okolina Podgorice), ili vrlo esto od strane njegovog mitropolita iz Ce njskog manas ra(!?!), do samog patrijarha Srpske pravoslavne crkve! Adekvatno tome, kako je nekad nauno zagovarao srpski akademik Vaso ubrilovi, koji je prvi put uo za crnogorsku naciju kad je 1936. godine letovao na Durmitoru Danas jo otvorenije asimilatorski krovotvore i podvode vodei srpski istoriari Vasilije Kres i Rado Ljui. Crnogorska kulturna poli ka, njena nauna vizija i opteobrazovna pla orma dravno i strateki i dalje uglavnom funkcioniu kao inferiorne i an crnogorske kategorije. Crnogorsku poli ku elitu, i njene ustanove kulture i nauke to podjednako mahom ne interesuje. S m u vezi, odavno se prepriava jedna anegdota o karakteru srpsko-crnogorskih odnosa, a dogaaj se desio ubrzo poslije II svjetskog rata. Naime, jedan crnogorski predstavnik iz vrha Federacije, poao vozom da obie bliske roake, koloniste

edomir Drakovi: KATUNSKI FATUM KRSTA ZRNOVA

225

u Vojvodini. Naravno, adekvatnog je izgleda i garderobe. Sa njim je u kupeu srbijanski seljak, vraa se sa pijace, sa mnogo pijane ambalae. Vidi da se radi o visokom gospodinu, te da je (po govoru) iz Crne Gore. Zapitkuje seljak, i bez ustezanja forsira dijalog, a kad mu je ponestalo prie iznenada upita, sa gejaki drskim primi vizmom: Boga , kako vam je dole, pod nama Vjeto dozirana aneksiona kriza uspjeno istrajava, i stalno biva duhovno osvjeavana i programski obnavljana. U periodu prolom su i druge ideoloke stras snano harale Crnom Gorom, komunis ka i proleterska prije svega. Iako su komunis otvorili mogunost za djeliminu rehabilitaciju Crne Gore (previe ostavljajui prostora imaginarnom bratstvu i jedinstvu), prije toga nacionalno iaena, anemina i onesposobljena, tj. sve vie otuivana Crna Gora kulturoloki je i dalje tonula, i civilizacijski se raslojavala. Bio je to samo privid da se Crna Gora pod komunis ma konsolidovala, i da je dola u stabilnu luku budunos . Upravo zbog toga to je velika predatorska, imperijalna srpska neman pritajeno vrebala, u meuvremenu genocidno neprekidno mljackajui crnogorsku duhovnost i kulturu. Zbog toga crnogorsku prosutu pamet (osim nje same) ne moe niko da pokupi, i uini je dostojanstvenim faktorom budunos ! Iluzija da e to rijei standardi i regula va Evropske unije, ili da e se to samo od sebe rjeava pod NATO kiobranom. Savremena birokratsko-stranaka sebinost, i sirovi neoliberalni oligarhijski kapitalizam u Crnoj Gori sve to jo vie uslonjava ime smo sve manje u ansi da dosegnemo pristojni civilizacijski stupanj drutvenog razvoja na kojem podjela rada i razmjena meu pojedinim osobama (koja iz nje prois e), i robna proizvodnja koja ujedinjuje oba ta procesa pos u pun procvat: i vre prevrat u itavom prijanjem drutvu, kako je F. Engels vidio ekonomske procese u drutvima visoke socijalne pravde.

**
Dakle, dugo sanjana agresija saveznike i bratske Srbije na Crnu Goru, ostvarila se njenom otvorenom vojnom invazijom krajem Prvog svjetskog rata. Prevarena je i do smr izgaena drava nedunih i roman arski naivnih Crnogoraca! Vojniko zaposijedanje i razbojniko srpsko posjedovanje Crne Gore (podlo imenovano kao bratsko ujedinjenje) odvijalo se pred oima svih dojueranjih saveznika, i ukupne meunarodne javnos . Beogradske vlas su, uz pomo vojne i andarmerijske torture, i u raritetno neljudskom izobilju koristei se svojim crnogorskim pristavima i oblapornim ideolokim sljedbenicima (kolovanim u Beogradu, ili uspjeno vrbovanim po Crnoj Gori i prepariranim dugotrajnim manipulacijama) improvizova-

226

Crnogorski anali, br. 1/2013

li poli zovani sastav i rad Podgorike skup ne: da bi navodno demokratski formalizovali svoj okupatorski projekat. U toj patolokoj utakmici Nikole Paia i njegovih saradnika, koji su krstarili i denuncirali Evropom (od Ce nja do Petrograda, i od Rima do Pariza), izmiljajui i takve gados i nebuloze, kao na pr. da je kralj Nikola za ogromnu novanu sumu prodao Skadar Austriji U tom kontekstu, nita dobro nije moglo da se desi Crnoj Gori. Izmeu ostalog, veliku materijalnu pomo iz Rusije, koju je za Crnu Goru obezbijedio kralj Nikola, preko svoga zeta iz ruske carske porodice zadrala je Srbija. A francusku pomo Crnogorcima u hrani i ratnom materijalu, Srbija je potopila u Jadransko more! Na drugoj strani, bio je veliki broj dravnika i parlamentaraca, i drugih znaajnih predstavnika evropskog i svjetskog javnog mnjenja koji su otvoreno upozoravali na zloinaku agresiju i veliku nepravdu koja je uinjena Crnoj Gori. Redovno su se grozili na srbijanska nedjela u ovoj maloj i nedunoj balkanskoj dravi. Na pr. Britanski parlament esto je raspravljao o ovim problemima. Lord Sidenhem se uporno zalagao kod britanskog premijera Lojda Dorda da se povuku srbijanske trupe iz Crne Gore, te da se dozvoli Crnoj Gori pravo na samoopredjeljenje. Izmeu ostalog, i zbog mnogih vrsta zloinstava koje su poinile srbijanske trupe po Crnoj Gori. Govoreno je i o ogromnim nansijskim sredstvima, koja je Srbija u meuvremenu utroila za svoju propagandu: Srbijanci su utroili trideset miliona franaka za propagandu za svoje interese! Ovakve stavove i injenice podravali su i plasirali i druge poznate linos engleske civilizovane poli ke misli, poput lorda Gledstona i lorda Brajsa, pa je Britanski parlament usvojio Rezoluciju, koja je predviala da Crnogorski parlament bude izabran po odredbama crnogorskog Ustava, te da se osigura slobodno glasanje, odnosno da srbijanske trupe napuste Crnu Goru. O svemu tome korektno je pisala engleska tampa, naroito lis Viner Not, londonska revija Nacional, pa pozna Dejvi Krovikl, i dr. Iako je zvanina Francuska uglavnom murila na ostraeno neprijateljstvo Srbije prema Crnoj Gori brojna su bila udruenja, ugledni intelektualci, Liga za prava ovjeka, kao i mnogi javni mediji koji su osudili poli ku savezniku i zvjerstva srbijanska, koji su od jueranjeg saveznika napravili muenika i podjarmili jedan narod. List L Ekler, piui o muenikom narodu, apostrora da je Crna Gora ula u Prvi svjetski rat na strani Srbije iz idealnih pobuda a Srbija je umjesto zahvalnos pro v nje radila i javno i tajno: da joj uni ugled, i prigrabi je za sebe! La Revi Diploma k pie, izmeu ostalog, o 4.000 Crnogoraca u srbijanskim apsanama, i upozorava: Ako je Francuska prijatelj Srbije, ne mora bi neprijatelj Crne Gore, ast Francuske je u pitanju! List Sarivald pra o je mnoga okupaciona srpska zvjerstva

edomir Drakovi: KATUNSKI FATUM KRSTA ZRNOVA

227

po Crnoj Gori: na pr. paljenje 45 kua u jednom selu, i odvoenje njihovih 420-oro ena i ece, i muenje svih onih koji su pokuali da ih za te. Neki su mueni vjeanjem 4 puta u 24 sata. ene su vjeane iznad vatre da bi otkrivale prebivalita svojih mueva, sinova, brae. Jednoj od njih je na kraju istrgnut jezik usijanim gvoem. Slino su se oglaavali i listovi L Entransizan, za m Tan i Pari-Sud-Uest, L Inion La n, La Revue Diploma que, La Droit des Peuples, Tribin Parlamenter, Revi Internasional, i sl. ak je i najistaknu ji francuski poznavalac meunarodnog prava, dr Rene Foanje u devetom izdanju svoje knjige Meunarodno pravo obrazlagao potrebu nastavljanja dugog kon nuiteta suverenos crnogorske drave. Vlada SAD poslala je 1919. godine svoje izaslanike u Crnu Goru, traei odgovarajui izvjetaj. Poslije estoneeljne misije, sainjen je izvjetaj u kojemu se posebno potencira potpuna proizvoljnost u vezi sa izborom poslanika za Podgoriku skup nu, i naglaavaju mueniki ivot crnogorskog naroda pogotovo onog njegovog dijela koji se suprotstavlja srbijanskoj okupaciji, o kojima se kae: Ovi nesrenici, koji sainjavaju sve ono najbolje u zemlji, ratrkani su po gorama i trpe neopisive muke Potrebno je i to veoma potrebno, da odmah i neodlono prestane muenje i terorisanje crnogorskog naroda od strane Srbije i da se ostavi na miru da sam rijei o sebi i svojoj budunos , zakljuuje se u pomenutom izvjetaju amerikih emisara. O falsikovanju narodne volje, odnosno o okupacionom srbijanskom reimu u Crnoj Gori izdano je pisala i italijanska tampa. Izmeu ostalog, i o stanju i prilikama koje vladaju u toj nesrenoj zemlji, koju su saveznici tako bezduno rtvovali imperijalis kim prohtjevima Srbije. Ko bi h o da se poteno bavi aneksionom havarijom Crne Gore 1918. godine, morao bi da pribavi i edoenje rimskih listova Tribuna i Popolo Romano, za m ugledne revija Poli ka, pa glasila Tempo, Mesaero, Roma, Erosa, Corijera de Sicilia, Avan , Stampa Nuova, i drugih italijanskih listova. Ugledni italijanski poli ar, i bivi preednik italijanske vlade Franesko Ni , u knjizi Evropa bez mira govorei o Crnoj Gori poslije I svjetskog rata, posebno is e: Nasilje Srbije nad Crnom Gorom jedna je od najsramnijih stranica istorije svjetskog rata i ureenja mira. ak je i norveki parlament, na elu sa svojim preednikom Johakom Kastbergom, veoma ak vno raspravljao o tragediji Crne Gore: Ja govorim o onoj maloj naciji, koja je od svih najvie pa la, koja je najvee rtve podnijela od svih naroda koji su uestvovali u Svjetskom ratu Mi je moramo smatra za najhrabriju naciju od svih ostalih. Ta nacija jeste narod nepobjedive Crne Gore. Ova mala nacija, koja ima svoju istoriju od hiljadu godina, uvijek je branila svoju nezavisnost sa ogromnim rtvama. im je rat buknuo (Prvi svjetski

228

Crnogorski anali, br. 1/2013

rat), i Srbija dola u opasnost, Crna Gora je ula u rat da bi pomogla svojoj brai. I kada je Srbija bila pobijeena i nastala borba na ivot i smrt, kada Srbijanci morahu bjea iz svoje osvojene zemlje, i pokuavahu sauva ostatak svoje razbijene vojske, ova mala bratska drava, Crna Gora, otvori granice Srbijancima za njihovo odstupanje. Ova ista srbijanska vojska, koju je Crna Gora spasila, vraajui se svojoj kui ula je u Crnu Goru, u njoj se zaustavila, i uz pomo svojih bajoneta i lane narodne skup ne uinila ogromnu povredu crnogorske dravne samostalnos . Zakonita Vlada Crne Gore nalazi se u izgnanstvu u Francuskoj, dok nekoliko hiljada Crnogoraca iz svojih planina vode neprekidnu borbu za nezavisnost svoje otadbine, objek vno i energino je alarmirao dostojanstveni prvi zvaninik norvekog parlamenta. Predednik kanadskih ratnih bolnica za Srbiju, Crnu Goru i Makedoniju, pukovnik Burhan, upu o je protest saveznikim vladama zbog nepodnoljivog stanja u Crnoj Gori, nakon okupacije od strane srbijanskih trupa. Zvjerstva im prevazilaze turski srednji vijek, jer Srbijanci su upotrijebili sva podla sredstva koja su mogli izmisli , is cao je ovaj kanadski zvaninik. Ni vajcarska javnost nije ostala imuna na tragine prilike u Crnoj Gori, ve je saoeala sa crnogorskim narodom koji se bori za opstanak. Posebno o naroito tekom ekonomskom i socijalnom stanju crnogorskog naroda pisali su Zurnal de enev, kao i takoe enevski Droa de Pepl. Piui o povrnom i neprincipijelnom, i nepravednom odnosu velikih sila prema malobrojnim narodima, i briselska tampa se bavila problemom okupacije i aneksije Crne Gore od strane Srbije. Slino tome, ak i tampa u Rusiji i Ukrajini! O Crnoj Gori toga vremena kao zemlji jauka nije mogao da odoli ak ni dio srbijanske javnos . Beogradska Republika na primjer. Takoe i Ranike novine, koje direktno ukazuju: Vlast je nad narodom surova. Sve metode unitavanja ivota primenjuju se, ak se i kue pale. To se ini u nameri da se kazne pristalice kralja Nikole. Za m je poeo oglaava i naroito iskljuivi velikosrpski Radikal (sa njegovim rodonaelnim Stojanom Pro em, autokratski surovim nosiocem vlas u Srbiji koji je, izmeu ostalog, formirao prvu vladu u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca). Pro je jedno vrijeme otvoreno i generalno svima prije o metodom amputacije tj. svima onim koji se budu suprotstavljali zvaninom Beogradu sa svojim nacionalnim i poli kim stavovima i programima. O nesnosnom stanju i zloinima koji se vre nad crnogorskim narodom od strane srbijanskih vlas , i njenih agenata i pijuna, oglaavao se, eto, i Radikal Pred smrt se i surovi nacionalista Stojan Pro raznjeio (umro 1923), i javno priznao da je Srbija, odnosno on i njegovi saradnici poinili zvjerstva i zloine u Crnoj Gori, a njegov par jski drug Pantelija Jovovi

edomir Drakovi: KATUNSKI FATUM KRSTA ZRNOVA

229

priznao je da je grozno stanje u Crnoj Gori u godinama poslije 1918. godine najvei spomen srama i s da zvaninog Beograda. Slino, ali post festum, zagrcnu od tolikog svatoinstva i poli kog i ljudskog nitavila direktnih aktera okupacione vlas u Crnoj Gori kri ki su progovorili i neki vatreni ujedinitelji iz Crne Gore, kao to su bili Jovan etkovi i Jovan onovi. Kad je poodmaklo vrijeme, i poispraznili se novi vagani nekad uglednih crnogorskih zvaninika pa onda vatrenih demokrata i ujedinitelja poeli su i oni da gunaju i kamuu o nepravdama.

Krsto Zrnov je velika patriotska rtva, a ne negativac za retrogradna i zloinaka udruivanja!


U klasinom smislu, fais ku vladavinu karakterie imperijalna poli ka i teror vlas nad porobljenim narodom. Umjesto uobiajenih i dominantnih ekonomskih razloga, za srpsku okupaciju i aneksiju Crne Gore bili su primarni (osim teritorije) nacionalni, odnosno kulturni i vjerski razlozi. Krsto Zrnov je, bez dileme, bio jedan od najboljih predstavnika u vojniki ovijanom poletaru crnogorskom (kako je kralj Nikola, u srenim vremenima Crne Gore, nazivao mahom mlau poletnu, najbolju svoju vojsku. U meuvremenu, srpskom aneksijom Crne Gore izmeu I i II svjetskog rata Crna Gora je nemilosrdno i programski unitavana! Utoliko je sve vie ilila, i tragino je nestajala. Uzorni crnogorski rodoljub i ratnik, pa ak i uporni utopista koncepcije o demokratskoj i ravnopravno kons tuisanoj jugoslovenskoj federaciji Krsto Popovi nije mogao da podnese izumiranje Crne Gore, pa je pourio da pokua da je spasi iz smrtonosnog zagrljaja imperijalnog srpskog udava. Dobro su mu bile poznate, i svjee sve patnje i ponienja, i duboke ljudske, narodne i dravne rane crnogorske koja je prevarena i izdata od saveznika, a onda podlo komadana i sa rana od strane tzv. bratske Srbije. Iako nije nepoznato koliko je Krsto Popovi ve bio razoaran u Italijane, te da im nije vjerovao nego ih gledao kao agresore i okupatore. Ali, od njih se makar nije morao plai da e nacionalno i duhovno da sa ru, odnosno da asimiluju Crnogorce! I realno je bilo nada se da fais ka koalicija u Evropi i svijetu nee traja vjeito U tome je vidio neku izglednu, i koliko-toliko izvjesnu ansu za etniki i dravni vaskrs Crne Gore, njeno vojniko snaenje, i njen deni vni opstanak. Vojni komandant Boinih ustanika, potom ef taba crnogorskih trupa u Italiji, i posljednji naelnik taba crnogorske vojske u Gae nije mogao da edi skrtenih ruku, ni pak da trai posrednika za svoje patriotske i ratne planove. Pokuao je da trai izlaz, da se osloni makar i na crnog avola

230

Crnogorski anali, br. 1/2013

samo da bi Crnu Goru vra o u ivot, vojniki je mo visao i postupno osamostaljivao i kao nepopravljivi federalista uinio je ravnopravnim faktorom za neke budue balkanske saveze, za novu junoslovensku federaciju Is nski se borei za pravo, ast i slobodu Crne Gore, potpuno slobodne i samostalne, a samim m cjelovite i jedinstvene. Branei je od tuinskih aspiracija prema Boki, jednako kao to nije prihvatao pripajanje Plava i Gusinja Velikoj Albaniji. I to treba podsje , Popovi nije bio pristalica ni uesnik Petrovdanske skup ne 1941. na Ce nju, kojom je u duhu prihvaene italijanske rezolucije stvorena satelitska italijanska, tzv. nezavisna drava Crna Gora. Treba bi realan, i poteno gleda na odgovarajue istorijske datos . Da se Krsto Zrnov najdobronamjernije pokuavao udubljiva u komunis ku ideju oslobodilake borbe, koja e kasnije doves do revolucionarne (nacionalne i dravne) transformacije bive, tj. budue jugoslovenske zajednice on to nije mogao dokui ni oekiva , iz razloga to je poetkom rata komunis ki pokret u mnogo emu bio poistovjeivan sa snanim bjelakim preokupacijama u njihovim redovima. Osim toga, ovom u su ni primjernom i nesebinom, iskonskom crnogorskom rodoljubu bilo je (u startu) najbitnije: da izvri pacikaciju, odnosno da to ak vnije izvri aktuelizovanje, tj. internacionalizaciju crnogorskog nacionalnog i dravnog pitanja! H o je da iz razvalina po Crnu Goru zle olupine Kraljevine Jugoslavije, preciznije Velike Srbije iupa i spasi svoju domovinu Crnu Goru, te da poe putem obnove crnogorskog individualiteta, i dobro mu poznatog nekadanjeg kolek vnog duha crnogorskog. Samo da Crnu Goru spasi nesnosnog bijelog terora, i podlog i poniavajueg posrbljavanja Crnogoraca! Poslije tridesetogodinjeg munog iskustva, i dugog kon nuiteta mnogih loih i najgorih beskonanos po Crnu Goru, Popovi nije bio spreman da se sputa na bilo ije ue. Pogotovo ne na potpuno (ne)izvjesnu bivu jugoslovensku opciju dok se od Crne Gore ne stvori ravnopravna kons tuenta. Jer dobro je znao da je svo dotadanje, poznato mu jugoslovenstvo bio obini licemjerni zaklon za velikosrpstvo. Nije nepoznato koliko je Krsto Zrnov i u najteim ratnim danima imao senzibiliteta za humanost, da je esto armisao ljudskost, i da je u principu imao i veoma tolerantan stav prema par zanima. Meunacionalno bio je uzorno razborit, uz to nepokolebljivi brani svoga naroda, i gotovo mitski za tnik njegova zajednikog doma, Crne Gore. Zbog toga je kulturoloki i civilizacijski, a naroito istoriografski loe (a poli ki i ljudski esto tragino) kad istoriari pobjednike, komunis ke stvarnos etablirano i mahom okotalo sa iskljuivih ideolokih pozicija piu o naoj skorijoj prolos : o pro vnicima drukijih ideja ili generalno pro vnicima vlas ; o kolaboracionis ma, odmetnicima, kriparima, zelenaima, ustaama, ljo evcima, nedievcima,

edomir Drakovi: KATUNSKI FATUM KRSTA ZRNOVA

231

Drainim i drugim etnicima, muslimanskoj miliciji O svima u istom kou, i sa istog praga? Kao da se u cijelom XX vijeku, ak i nadalje, istorija uglavnom treba da pie na osnovu komunis ke ideje i njene grae!? Zanemarujui su nu i sintezu prie h i drugih istorijskih procesa, i mnogih na raznim stranama ogromnih zloina pro v ovjenos , ak pro v itavog jednog naroda i njegove drave kakav je u konanom bio sluaj kulturnog i nacionalnog genocida u srpsko-crnogorskim odnosima. Naalost, i danas smo edoci da mnogo toga lii na obinu hajku: bez realnih analiza, i bez nunih vrijednosnih stavova. U dobro pozna m manirima tzv. viih interesa i njihovih nadreenih stavova. Prvo u interesu bratskih odnosa Srbije i Crne Gore, pa uoptenog i apstraktnog komunis kog monolita i njegove neostvarene internacionalizacije. Jer, to dugorono na jednoj strani znai tzv. narodna vlast; a na drugoj njena tzv. demokratska alterna va? Odnosno, do kad e linearno o svoj toj brojnoj i raznorodnoj grupaciji narodnih izdajnika, ili i onih koji su tamo ne po zloinima nego po dominantnoj ideolokoj matrici, i njenoj inerciji? Do kad o Krstu Zrnovu kao ratnom zloincu kojemu se nije nalo elemenata za sudsku osudu i o Krstu Zrnovu kao izdajniku naroda linos koja je jo za svoga ivota ula u legendu tog istog naroda, a odatle sve vie i sve ubjedljivije u narodno predanje i raznorodne forme njegovog trajnog pamenja i prenoenja!? Jo uvijek ideoloki, komunis ki prognanik Krsto Zrnov je neduna rtva velikih istorijskih lomova, i okrutnih stranakih i poli kih manipulacija. Kojemu je nepatvorena ljudskost, izvorna humanost, viteka nesebinost, i nepokolebljiva vjernost prema Crnoj Gori jedini mogui grijeh! Crna Gora izmeu dva svjetska rata bila je zemlja jauka, zasunjeni bezimeni i obezlieni prostor koji je vapio za svojim argonau ma, za svojim Crnogorcima. Za svojim nekadanjim nevinim sinovima prirode i mudros proste, najsjajnije! Zbog toga se Krsto Zrnov 1941. godine, uis nu kao Jason, odvano zapu o u vie nego rizinu i neizvjesnu avanturu da trai nestalo crnogorsko Zlatno runo esto zaboravljamo da bi prevashodno bilo nuno primarno postojanje moralnih naela, pa tek onda ideolokih zadataka i programskih preokupacija u opisivanju i komentarisanju, odnosno valorizovanju istorijskih pojava, dogaaja i linos . Krsto Zrnov Popovi bio je i ostao veliki borac za samosvojnost i slobodu, i pojedinano i kolek vno dostojanstvo Crne Gore. Prije svega, na svim onim vitekim i patriotskim klancima do zloinakog i traginog nestanka Crne Gore 1918. godine! To je onaj is Krsto Popovi vitez iz mnogih bitaka, koji zarobljenom austrijskom ociru (Karnugi) na Mojkovcu vraa oruje Nije on drukiji, ponajmanje istorijski nega vac ni 1941. godine, kada je pokuavao da Crnu Goru vaskrsne, da je smorenu spasi i go-

232

Crnogorski anali, br. 1/2013

tovo beivotnu izvue iz potpuno devas ranog prostora srpske hegemonije i asimilacije. Da je izvue iz blata njihovih lagarija, tj. njihove apsolutne vlas , i potpune hipoteke nad is nom. Krsto Zrnov je bio i ostao naroi vojniki i narodni, i porodini uglednik. I stoer kon nuiteta borbe da se Crna Gora odri, odnosno opstane na svojim biolokim, moralnim, istorijskim, kulturnim, geografskim, socijalnim i drugim korijenima. Odnosno, kakva je to nauna is na nae zvanine, ins tucionalne istoriograje ako se o Krstu Zrnovu redovno i uporno glagolja, i monotono ponavlja da je bio izdajnik i kolaboracionista, italijanski general, ratni zloinac i slino. iji izdajnik, i koji su to zloini Krsta Zrnova!? Saraivao je sa Italijanima, i bio je zvanini voa crnogorske vojske i prije formiranje Lovenske brigade, i crnogorski eneral. Zar je izdaja i ratni zloin pokuaj da se smire kos i utjee rtve svih onih bezbrojnih muenika koji su stradali pod srpskom okupacijom 1918-1941. godine (u vezi sa im sam naveo samo djeli h stranih prizora). Zar je izdaja i ratni zloin zato to se Crna Gora opet poela pojavljiva u javnos !? Na drugoj strani, recimo, niko od srbijanskih zloinaca po Crnoj Gori iz navedenog perioda nije oznaen kao takav, ni je iko od crnogorskih izdajnika u m najteim zloinima adekvatno imenovan, i eventualno sudski procesuiran. Npr., o ortodoksnom srbijanskom i srpskom zlikovcu Stojanu Popoviu, crnorukcu i krvolonom komandantu Odreda za gonjenje crnogorskih komita u prvim godinama poslije aneksije, ili njegovom kolegi po zlom oruju, Milanu Kalabiu koji su od Crne Gore demonski stvarali an crnogorski haos i zemlju jauka uz dosta sree i umjenos moe da se nae tek poneka tura informacija! I to samo zahvaljujui prije svega literaturi iz najnovijeg vremena, odnosno samoinicija vnom trudu rijetkih pojedinaca.

Krsto Zrnov je istorijska linost sa devet ivota


S obzirom da je srpska velika balkanska la (1918), odnosno njena aneksiona sablazan na istorijskom licu Crne Gore bila dugo pobjednika opcija, iako to vie nije dobar dio crnogorske javnos na te probleme gleda sa oiglednim manjkom znanja, i prateeg nacionalnog i dravnog dostojanstva. Taj Drajfusovski raomon, taj podli i krvniki bratski surgun Crne Gore ta neponovljiva okupatorska i asimilatorska srpska hipokrizija: vjerovatno su najtraginiji i najneugledniji dio crnogorske istorije! Krsto Zrnov je kao malo ko dugo i ak vno nosio crnogorsko oruje svakako na ugled crnogorskom i ojstvu i junatvu. Sa izvjesnim, i po prirodi stvari jo uvijek brojnim oponen ma ovoj tezi nije vrijedno gubi vri-

edomir Drakovi: KATUNSKI FATUM KRSTA ZRNOVA

233

jeme. Prije svega iz dva osnovna razloga. Prvo, iako je Zemaljska komisija za utvrivanje zloina okupatora i njihovih pomagaa (iz maja 1944) zvanino tre rala Krsta Popovia kao ratnog zloinca, rezultat istranog postupka bio je: o imenima i broju rtvama, lokaciji zloina, uinjenoj materijalnoj te , i slino: nema podataka! Na istom nivou su se nali i rezulta kasnije Dravne komisije za utvrivanje zloina okupatora i njihovih pomagaa Federa vne demokratske Jugoslavije, f. br. 2566 ponovo iden no: rtve zloina nijesu poznate! Ipak, morao je da pla tragini ceh: nemilosrdna mainerija potpuno subjek vne (ideologije) komunis ke vlas , i njena intelektualna elita dosljedno i jednako uporno mljeli su ga decenijama Drugo, linos se uporeuju i mjere po onome to su za ivota uradili. Najvei broj jedinki posthumno ne ostavlja nekog dubljeg traga (neke, kau, brzo zaboravljaju i sopstvena eca), dok rijetki u pravcu budunos ostavljaju znaajni i veliki svijetli trag po kojemu ih pam i prepoznaje najire potomstvo. Krsto Zrnov je preivio i pobijedio sve svoje negatore! Njegov nesebini, dobronamjerni i ljudski, i junaki trag sopstvenog ivota i linog rtvovanja nastavlja se beskonano. Jo za ivota uselio se u legendu, a ve danas spokojno poiva u narodnom eanju i njegovoj mudros , u mnogim narodnim priama i anegdotama, lirskim i epskim pjesmama, tubalicama. Sudovi bi trebalo da sude u ime naroda; i nauka takoe da djeluje u interesu is ne, tj. naroda. Naalost, nauka (pogotovo istoriografska u nas) esto ima i drukijih rezultata. Nerijetko je mnogo jednostavnije i privremeno ugodnije jedri na energiji zablude, a znanje dik ra dogmatski i au s no, pod u cajem odreene ideoloko-poli ke amnezije. U tako opasnoj mrei sirovih, bilo auten nih bilo poturenih injenica, pa stvarnih ili iskonstruisanih podataka, ciljanih projekcija, vje h palimpsesta i zavodljivih falsikata esto iskljuivo i buno zabobonji probrani, parcijalni i jednostrani govor injenica (u lavirin ma opasno povrne pseudo-istorije). Jezikom nekri kim; uoptenim i nedoreenim, neodreenim, tj. nekonkre zovanim podacima, proizvoljnim stavovima i paualnom sta s kom zakljuno sa vjeto mon ranim optubama, i naunim presudama u s lu prijekog suda. Pojedini predstavnici nauke umiju da kidiu na izluenu i izolovanu temu kao na glavicu kupusa. Pa kad ponu oko nje da epukaju, da je erupaju i obrauju, presijecaju i drobe u zavisnos od potrebe zavrnog materijala, po revolucionarno usaglaenom metodolokom SUBNOR pristupu Su nski, izvan realnos nema moralnos ! Da nije tako, kako bi Krsto Zrnov ima tako sigurnu ulaznicu u novu humanu, ljudsku, kulturnu, istorijsku egzistenciju? Kako bi, inae, doao do tako velikog ugleda kod najireg potomstva!? Sa m se teko snalaze ideoloki dopingovani istoriari, i

234

Crnogorski anali, br. 1/2013

svi oni koji se sa njima slino zalijeu. Lako je bilo vija na ideolokom vjetru poli kog pobjednika, i nauno pabiri i zbira po raznim osnovama sve pod iber S m u vezi, poznato je kako se tumai istorije dijele, jo od Herodota, oca istorije. Po kojemu je, prije svega, istorija principijelna i zakonomjerna naracija! A moe da se transformie i u istraivaku metodologiju, koja zna da poiva na halucinantnoj zaaurenos , istorijskoj ignoranciji ili cininoj negaciji. Rezultat: revanis ki hipertrorana imaginacija Tako angaovana, tj. jednostrano dozirana istorijska nauka vri ubojito poli ko, emo vno, intelektualno, i nauno prepariranje javnos u zavisnos od doze kulturnog i naunog ertovanja sa poli kom odgovarajueg centra moi. Kao da ve i svaki pristojno obrazovani i pribrani korisnik istoriografske literature ne zna da je nauna is na procesni put do sinteze, ka potpunoj i koherentnoj istorijskoj cjelini, odnosno: pronaen i uravnoteen kontekst i sklad izmeu niza (prije svega!) suprotstavljenih podataka i injenica. e nije tako nauka se gui, i ili u jednostranom nizu istorodnih i susjednih sve h injenica(!?). Zbog toga se s razlogom treba podea kako su nam generacijama znanje podas rali uenjaci koji se vladaju poput kljukanih gusaka koje nita ne ele probavi ; ve nove ideje odbijaju jednostavno, kao glupost. Po takvoj, novijoj naunoj muljai, Krsto Zrnov je izdao. Koga!? Za m, Krsto je vladao i upravljao dijelom teritorije Crne Gore, to apsolutno nije tano! Tano je da je Krsto kao autoritet znaajno dominirao, ali u konkretnom smislu on je samo idejno i vojniki mobilisao predstavnike svoga (crnogorskog), naklonjenog mu naroda. Krsto se a priori dokazivao kvislinki i zloinaki, bio poliki meetar i kontroverzna linost, itd., i tsl., neuspjeno (i dalje poli kanski) pokuavaju da doziraju pojedini naueni strunjaci. Neovisno od auten nog perioda zaslune komunis ke slobodarske borbe, i njihovog ideolokog rivalstva sa Krstom Popoviem i njegovim zelenakim crnogorskim oslobodilakim pokretom ire provinijencije, noviji nauni porotnici i istorijski egzekutori su nski grijee to o njegovo neduno rame uporno hoe da okae okrvavljenu okupatorsku puku, i to ga udbaki trpaju i jedinstveni ko narodnih neprijatelja. A jo manje se ele osvrnu zbog ega je on to morao ponovo, ve u godinama, 1941. godine da uzme puku! ak i svi, ama ba svi oni koji su mu u ratu bili posebno vani poli ki pro vnici, pa onda organizovali i rukovodili njegovom likvidacijom naknadno su o njemu govorili gotovo sa simpa jama: sa uvaavanjem, na miran i dostojanstven nain svakako. A tek njegovi poznanici i saborci, i narod iz ireg zalea njegove ljudske i istorijske dominacije i dalje nijansiraju uspomene i predanje o Krstovoj humanoj naravi i dobrodunoj prirodi, o njegovoj vojnikoj vrs ni i ubjedljivos voe na frontu kojega zrno nee.

edomir Drakovi: KATUNSKI FATUM KRSTA ZRNOVA

235

Meu borcima, kau, znao je da se pojavi iznenada: sve je pra o i o svemu je ak vno vodio rauna, a njegova korpulentna gura vojniki spretno, gotovo nadnaravno kretala se neujno i kroz mnotvo sitnog granja i dubokog umskog lia Ponaao se principijelno, i rodbinski brino istovremeno. Bio je uzoran, klasini izdanak svoga podneblja, pa s toga i autorita vni predstavnik crnogorskog naroda u svom vremenu. (Kojega su kasnije banovinski predstavnici bratske vlas uspjeli da izblamiraju, gubitniki ga ukljuujui u cucke odbornike izbore). Uostalom, nije Krsto nikad bio ono to bi poneki jo uvijek, i danas htjeli da mu zbore. Sve je odavno oigledno, uzaludna im povika na vuka Uzdigao se Krsto Zrnov sa svojim najboljim saradnicima za Crnu Goru kao monumentalni istorijski spomenik, kao posaena vizija neuni vog crnogorskog imena i njegovog trajanja. Andrievski reeno: narod potuje, pam , i prepriava ono to mu je oigledno, izvorno, i nedvosmisleno. to po iskonskom oeaju moe da prihva , i da pretvori u legendu. (Za ostalo ga ni briga nije). Krsto Zrnov Popovi, roen je 1881. godine. Stasavao je superiorno, ivio uglavnom vojniki i mueniki, i kao jedinstveni samotnjak i posljednji Mohikanac sklopio svoje junake i potene oi 1947. godine na Lipi Cuckoj, tamo e je prvi put elom dodirnuo svoju sve nju, crnogorsku zemlju. U imovno skromnom i siromanom omanjem selu, u srcu Katunske nahije. U kui takoe uglednog oca, poznatog crnogorskog ocira Todora-Zrna Popovia (koji je nadimak Zrno dobio od knjaza Nikole kao sinonim brzine i pouzdanos , u duhu crnogorske metafore zrnomet, tj. kurum puani). Neposredno uz odake i uspomene na svoje druge pretke, velika crnogorska junaka i patriotska imena oka Lazareva Popovia, i posebno znamenitu, mitsku linost iz epske i patriotske crnogorske tradicije utka Lipljanina Popovia, o ijem svevremeno znamenitom liku posredno govore i jo uvijek monumentalni ostaci zidina njegove utvrene i spasonosne kule I mnogih drugih, kojima se nije bilo lako istai iz jata podjednakih. U Krstovom najbliem okruenju, susjednom selu Prediu, nastali su i oni pozna , jedinstveno snani i neponovljivi epski s hovi iz vremena klasine crnogorske moralnos , kad majka sina jedinca (poslije rane oeve pogibije) otprema na vojsku, govorei mu: Ajde na put sinko, Seni ivko, Majka nema do tebe jednoga. Ako s puta sramotu donio, Ne imala ni tebe jednoga Iz takve neponovljive ivotne kole, iz takvog sudbinski fatalnog klanca Crne Gore ponikao je Krsto Zrnov Popovi. I postao ono to je bio, i

236

Crnogorski anali, br. 1/2013

kakav je ostao za pamenje. Ta specina crnogorska sudbina, taj snani katunski fatum odreivao mu je ivotni put, ak i onda kada ga je ve umornog od brojnih i uzaludnih borbi, pa potom dugog egzila sudbina snano povukla prema zaviaju, i njegovim osnovnim, pino crnogorskim znamenjima: jedinstvenom kunom pragu, i jedinstvenoj grobnoj ploi. U tom rodoljubno zaaranom, posnom vilajetu katunskog kra! A to se desilo (tek!) poslije smrnjegovog vrhovnog komandanta kralja Nikole, prema kojemu je do kraja ispotovao sve nju zakletve da stupi u borbu pro v onih elemenata oznaenih kao neprijatelji Crne Gore. Dakle, kad su se 1941. godine pojavili novi neprijatelji opet je spontano morao u akciju, realno im vagajui uinak Ako komunis sudski i su nski (sem ideoloki, za suprotstavljenu koncepciju borbe za Crnu Goru, tj. za tzv. odmetnitvo od komunis ke poli ke) nijesu mogli sudi Krstu Zrnovu, on je objek vno bio neduan ovjek. Za svaku nepristrasnu i korektnu istorijsku kategoriju, osim za predstavnike srpskog, pravoslavnog fundamentalizma i hegemonizma njihovu poli zovanu istoriografsku kolu, i njene trabante. Za njih je Krsto Zrnov Popovi bio i ostao i zloinac i izdajnik, i najvei dravni neprijatelj; jer je u najteem vremenu pribrao, osokolio i usnopio crnogorski duh i crnogorsku energiju: i bio vojniki i poli ki, odnosno dravotvorni zagovornik i voa zvaninog Crnogorskog nacionalnog pokreta!1
Snaga sudbine, u ovom sluaju muka otadbine Crne Gore i dalje traje: kao tragina realnost nae nedovrene drave! Bi hrabar i kad se zavri rat i revolucija: ozbiljno uravnoteen, i dosljedan u kri kom preispi vanju na putu ka objek vnoj is ni i njenoj realnos mogu principu oni koji su vei od groba! Razne ideologije, pa itave armije uvijek spremnih pojedinaca, i s m u vezi redovna megalomanska poli ka kumbuljanja redovno tonu u zaborav, ili nezaborav. A to su najsigurniji komije i edoci i konane sudije svakog vakta. I ovjeka. S m u vezi, nezaobilazno je spo canje potomaka o razne nekad ciljane poli ke projekcije, kojima ostaju kao prija mnogi previdi, obmane, iluzije, predrasude, klevete; i la kao prekriva i kljuar is ne Izmeu ostalog, zar nije Krsto Zrnov u samom startu pokuao da ostvari dijalog sa organizatorima ustanka, da bi poslije neostvarenog dogovora za drugi sastanak rezignirano zakljuio: - Ovo su einja posla Zar se zelenai i komunis nijesu u neemu presudno bitnom i patriotskom su nski razlikovali? Komunis su bili za jedinstvenu borbu, jedinstvo (ka ujedinjenju) bez alterna ve, dok su Popovievi zelenai bili decidna federalis ka opcija, po kojoj Crna Gora mora bi ravnopravna kons tuenta za budue ujedinjenje (o emu su sa dozom samokri nos kasnije povremeno debatovali mnogi stari komunis , i ugledne komunis ke i ustanike voe). Zar nije i pored toga, u jednoj bjelikoj kui (u selu Resna u jesen 1941. Godine), bio ostvaren inicijalni dogovor zelenakih prvaka o saradnikoj zelenako-par zanskoj vojnikoj opciji (u kojemu direktno nije uestvovao Krsto Popovi), te da je tom prilikom Duan Vukovi (major crnogorske vojske) bio odreen za komandanta evsko-bjelikog zelenakog bataljona, a Andrija Dragu novi (takoe ocir crnogorske vojske) za komandanta Cucko-eklikog bataljona, dok je Spasoje (Ristov) Drakovi bio odreen za
1

edomir Drakovi: KATUNSKI FATUM KRSTA ZRNOVA

237

komandira (evske) vojiniko-mikovske ete Pa su tu inicija vu osuje li par zani, na elu sa izvjesnim Erakoviem, poslije ega su zateene zelenake prvake poveli na konsultacije u zloglasno Kunovo prisoje! Strahujui za njihovu sudbinu, odmah i spontano organizovali su se prvo Oegoviani i Ubljani, potom i drugi evljani, Bjelice itd., poli za njima u Kunovo prisoje, i izdejstvovali njihovo oslobaanje! Svih osim Duana Vukovia, kojega su kao upornog i nemilosrdnog komitu (koji je ranije komitovao ak i iz Albanije), poveli na Bioe odakle ga je pu o (navodno Blao Jovanovi), pod pri skom pris glih Bjelica i ostalih zelenakih pristalica. Zar nije i poslije kapitulacije Italije, Popovi iao inicija vom prema par zanskom Vrhovnom tabu (po detaljnom obrazlaganju, ak i pojedinanom komentarisanju odgovarajueg povratnog dokumenta od strane jo uvijek ivih saboraca Krsta Popovia): da se zelenai prikljue par zanskom pokretu, te da bi i on, Krsto Popovi to uinio pod uslovom da na uniformi ne mora da nosi komunis ki simbol, petokraku? Skup je odran u Trnjinama, i po kazivanju njegovih uesnika sudbinu mu je zapea la destruk vno angaovana par zanska jedinica, koja se tu nala u odgovarajuem trenutku. Krsto je tom prilikom (sam se nevoljno vraajui u blok) savjetovao okupljenima, a posredno i svim svojim pristalicama koji nijesu ruke okrvavili da se snalaze, tj. da se povezuju s par zanima Zar nije, na pr., i Golub urov Drakovi (sin pominjanog, na prevaru ubijenog uglednog crnogorskog ocira) kao predratni komunista, i student zavrnih godina beogradskog Pravnog fakulteta bio u okrilju II sv. rata polaznik jugoslovenske rezervne ocirke kole u Mariboru? I potom uesnik sukoba rezervista sa Njemcima kod Mrkonji-grada, a za m sa dijelom jedinice (koja se bila zapu la u Crnu Goru) bio zarobljen od strane ustaa u rejonu Mostara. Igrom sudbine, spasio ih je neki ustaki zapovjednik, koji je u vrijeme austrijske okupacije jedno vrijeme bio stacioniran na evu, i ak im obezbijedio sigurno prebacivanje do Bilee. U daljem toku dogaaja, Golub se (1942) zvanino ukljuio u zelenaki pokret; bio ak povremeno angaovan i u znaenju njihovog ministra inostranih poslova, da bi mu poslije rata bio sueno prevashodno zbog toga to je izdao Par ju! Zar kod Krsta dosta esto nijesu ubjeavali i komunis , pa i poneki bjela (bez rizika po ivot, kao to su na pr. Rade Braanac, pukomitraljezac, ili izvjesni Duverovi oba iz pljevaljskog kraja). Slino kao zarobljeni par zan Nikola Perovi, starinom Cuca, koji je na Krstovoj pisaoj maini kucao Krstova nareenja vie od pola godine. Takoe, iroj javnos je poznato kako su Krsto i njegovi prvi saradnici iz italijanskog zatvora uspjeli da izvuku po cijenu sopstvenog rizika vie golobradih par zanskih mladia, da bi ih pu li kuama! Jedan od njih bio je arko Bulaji, kasnije univerzitetski profesor i predednik Izvrnog vijea Crne Gore, koji je biranim rijeima esto priao o Krstu Popoviu i Andriji Dragu noviu. S druge strane, poznate su mi sudbine nekolicine mladia (iz moje blie okoline, od kojih su neki bili predratni komunis , odnosno vrlo agilni organizatori ustanka Narodno-oslobodilakog rata u evskom kraju, pa onda i odvani uesnici narednih par zanskih operacija), i koji su se tek 1943. godine ipak opredijelili za Krstovu vojsku. Zbog ega su ili glavom pla li, ili im je kao dravnim neprijateljima bilo sueno poslije rata (iako se uz njihova imena nikad nije pominjalo bilo kakvo neljudsko djelo).

238

Crnogorski anali, br. 1/2013

Izvori i literatura:
1. ADI, Novak: Borci za nezavisnu Crnu Goru 1918 1941. godine. (Biograja ustanika, emigranata i komita). Tom I. Ce nje, 2008. 2. ANDRIJAEVI, ivko: Crnogorska pravoslavna crkva 1852-1918. godina. Niki, 2008. 3. DAMJANOVI, Radovan: Vjernost kao grijeh. ivotni put Ilije Joviina Damjanovia. Podgorica, 2009. 4. ETKOVI, Jovan: Ujedinitelji Crne Gore i Srbije. Dubrovnik, 1940. 5. MARKOVI, Momir: Ogled o e ristogodinjem crnogorskom ratu. Titograd, 1992. 6. Nekoliko stranica iz krvavog albuma Karaorevia (na osnovu dokumenata o srpskim zloinima u Crnoj Gori). Rim 1921. godine (kasnije reprintovano). 7. RASTODER, erbo: Istorijski leksikon Crne Gore. Knj. 1 5. Podgorica, 2005. 8. RASTODER, erbo: Crna Gora u egzilu, 1918 1925. Knj. 1 2. Podgorica, 2004. 9. RASTODER, erbo: Krsto Popovi u istorijskoj grai i literaturi. Ce nje, 1999. 10. RASTODER, erbo: Skrivana strana istorije. Crnogorska buna i odmetniki pokret 1918 1929. godina. Dokumen , knj. 1 4. Bar, 1997. 11. SJEKLOA, Veljko: Krsto Popovi u istorijskoj grai i literaturi. Podgorica, 1998. 12. UKOVI, Mijat: Podgorika skup na 1918. godine. Podgorica, 2004. 13. VITNI, Voren: Crna Gora, zloin Mirovne konferencije. Podgorica, 2000. 14. Za pravo, ast i slobodu Crne Gore. Zbornik radova. Ce nje, 2009.

edomir Drakovi: KATUNSKI FATUM KRSTA ZRNOVA

239
*

Glas Crnogorca, nedjeljni list za poli ku i knjievnost: 1921, 194142. god. Monitor, crnogorski nezavisni nedjeljnik (Podgorica): br. 819 824/2006. (2011)

240

Crnogorski anali, br. 1/2013

Sreten Zekovi: KRIVOTVORENJE POSVETE U IZVORNIKU LUE MIKROKOZMA

241
Sreten Zekovi

KRIVOTVORENJE POSVETE U IZVORNIKU LUE MIKROKOZMA

KRIVOTVORSTVO SIMA MILUTINOVIA (I)


Umjesto radikalno kri kih izdanja, i dalje se obnavljaju i veliaju Sima Milu novia mis kacije i krivotvorenje spisa Petra I i Njegoevih djela, posebno Ogledala i Lue na koje do sada nije ukazivano. Prije no se pree na odreena krivotvorenja spisa Petra I Svetoga i Njegoevih djela, koja je ponajvie inio Simo Milu novi, potrebno je da optu sliku o Simovoj predisponiranos za preinaavanjem, sasvim razliitu od uobiajene koju o njemu ima proeni italac, intelektualac, pa i od one koju nude razni strunjaci i naunici. Ova opta slika je nuna ba zbog toga da bi se uzdrmao ustaljeni nametnu kult o Simu Milu noviu kao Njegoevom uitelju koji je ak zamiritao da mu i genijalni Njego ne samo posve svoje najmilije, lozofsko-bogoslovsko djelo Luu mikrokozma, n(eg)o i da mu, izuzetno u svijetu, tu posvetu in medias res ugradi kao neraspuivi, inherentni dio tog djela. Bez prijethodne cjelovi je slike je tee povjerova da italac nee bi s praga odbojan prema tezi da je Simo Milu novi nainio najdrskiji falsikat Lue upravo reenom posvetom.

SIMO MILUTINOVI POMEU NEURAVNOTEENOSTI I AGENTURE


Sljedea razmatranja pokazae: kakva je linost bio Simo Milu novi, njegovu poznatu udljivost, gotovo naviknutu potrebu za preinaavanjem, dupunjavanjem, krivotvorenjem i krijumarenjem pomena srpskoga imena u Crnoj Gori, te koliko se moe vjerova u njegovo intelektualno potenje;

242

Crnogorski anali, br. 1/2013

koliko su vjerodostojni spisi koji su mu bili povjereni i na koje je mogao ima upliv, koliko su auten ni dokumen koje je on pisao, prepisivao i ovjeravao za Petra I i korekture i izdavanje Njegoevih djela.

Vuk Karadi utvruje Simovo preinaenje pojki Petra I


Simo Milu novi je preinaavao i deseterake pojke, koje se, bez ikakvoga pouzdanoga i ozbiljnijeg dokaza, pripisuju Petru I. ak i pod pretpostavkom da su te pjesme zaista Petra I Svetoga, i kao takve ih je preinaavao i prilagoavao Simo Milu novi radi krijumarenja pomena srpskoga imena i kod ovoga velikog dravnika crnogorskoga koji u svojim originalnim dokumen ma i (i)spisima nije pomenuo srpsko ime koje bi se odnosilo na Crnu Goru i Crnogorce, naroito ne u etnikom smislu i znaenju. U krajnjoj instanci, nije toliko bitno ni samo autorstvo ovijeh i drugih pismena Vladike Svetoga, koliko samo preinaavanje, krivotvorenje i krijumarenje pomena srpskoga imena u jem neautorizovanim tvorbama. No, nepostojanje niesovih njihovih izvornika ili bilo kakvoga valjanog arhivskoga dokumenta upravo i omoguava takva krivotvorenja i njihovo krijumarenje. Sve sporne pjesme, koje se pripisuju Petru I, pojavile su se kao umotvorine nepoznatoga autora, znai, bez izuzetka, kako tvrdi i sam zaetnik i utemeljiva navodne nauke o autorstvu pjesama Petra I, Trifun uki, u predgovoru za Pjesme Petra I Petrovia Njegoa.1 O Milu novievom i Karadievom preinaavanju neautorizovanih pojki Petra I moe se zakljui iz sljedeega navoda Srbina prof. dr Ljubomira Zukovia: Na prepisu ovih est pesama dosad se jedino za taj prepis i znalo Vuk je dao napomenu: Pjesme koje je gradio crnogorski vladika Petar I, a meni ih je napisane donio iz Crne Gore 1828. i u Kragujevac predao Petar Markovi. Ovo zato biljeim da se zna da je ono to su ove pjesme u Pjevaniji Sima Milu novia i u Gorskom vijencu (zadnju rije u naslovu Njegoevoga dela precrtao Vuk, pa na njeno mesto dopisao ogledalo- Lj. Z.) drugaije, dodavao Sima Milu novi. Na rukopisu u kojem su meni predate ove pjesme stoji: Dooh az Petar Markovi u Kragujevac 15. junija 1828. (to je bilo, dakle, kada je Sima Milu novi u Crnoj Gori pjesme jo kupio). L. Zukovi je upu o akademiku dr Jevtu Miloviu koji je ovi originalni Vukov zapis objavio u Petar I Petrovi Njego- Pisma i dokumenta.2 Milovi je ci rao Lj. Zukovia, ali nije
1 2

Narodna knjiga, Ce nje 1951, str. VIII. Titograd, 1987, knj. 2, 322.

Sreten Zekovi: KRIVOTVORENJE POSVETE U IZVORNIKU LUE MIKROKOZMA

243

naveo odakle (iako je citat metnuo izmeu znaka navoda, a u samom citatu na kraju kae: Ovdje se one prvi put objavljuju prema originalnom zapisu. Iz ovoga Vukovog zapisa, koji su i N. Banaevi i Lj. Stojanovi pronali u zaostav ni Karadievoj, jasno je da se est pjesama, navodno Petra I, koje je Simo Milu novi objavio kao narodne crnogorske (anonimne) u svojoj Pjevaniji, razlikuju, da su drugije od onijeh koje mu je napisane donio iz Crne Gore 1828. i u Kragujevcu predao Petar Markovi i da je te razlike dodavao Simo Milu novi. Znai, V. Karadi je ve utvrdio Milu novieve dodatke, preinake uopte u navodnijem pojkama Petra I Svetoga. Meu jem dodacima, preinaenjima ima, zanago, i pomena srpskog imena. Zukovi dalje navodi da su sve ove pesme, u meuvremenu, i objvljene u etvrtoj knjizi Srpskih narodnih pjesama iz neobjavljenih rukopisa Vuka St. Karadia (br. 49-54, SANU, Beograd, 1974), razumije se, prema prepisu, koji je prireivaima jedino bio i poznat. Rije je o Vukovom prepisu jeh est pojki koje mu je, takoer u obinom (privatnom) prepisu, donio iz Crne Gore Petar Markovi, a ne o originalnom prepisu Petra Markovia, ni o bilo esovom prepisu ovoga prepisivaa. Na osnovu prepisa Vukovom rukom objavljene su i u knjizi IV Srpskih narodnih pjesama.3 Ove nas ne interesuje da li su to uopte pjesme Petar I i na osnovu ega je Vuk smatrao da su njegove, zato su onda uvrtene u Srpske narodne pjesme i na osnovu esa je stvorena itava nauka o autorstvu jeh pojki Petra I. Samo ukazujem da ni one pojke koje su objavljene u Vukovoj IV knjizi Srpskih narodnih pjesama nijesu date na osnovu originalnoga prepisa P. Markovia, koji e se pronai tek docnije na Medunu. Docniji redaktor i izdava Vukovih djela, Ljubomir Stojanovi, u predgovoru VI knjige, pominje ove pjesme i zbori: Jo e se uporedi i est pesama iz zbirke Sime Milu novia, koje su prepisane Vukovom rukom i na kojima je on zabiljeio (sljeduje ve navedena napomena da su pjesme vladike crnogorskoga Petra I). Meu m, poreenje pjesama u Pjevaniji i Ogledalu nije izvrio ni Ljubomir Stojanovi ni drugi. Tek je Nikola Banaevi o tome opirnije pisao, nakon to je naao te pjesme u zaostav ni Vuka Karadia u SAN, ali u Vukovom prepisu. Znai, prema Vukovoj drugaici spornijeh pojki, S. Milu novi je u njima izvrio znatne promjene, dopune, preinaenja i krivotvorstva.

Cjelokupna djela Vuka St. Karadia, Prosveta Nolit, Beograd 1987, 60 i druge.

244

Crnogorski anali, br. 1/2013

Stvar je zamrsio jo vie Vuk Karadi koji je obeao da e o pjesmama Petra I vie govori u predgovoru knjige, ali to nije uradio uz dosta neubjedljivo opravdanje (glavobolja), to je konstatovao i Nikola Banaevi.4 Radovan Medenica, meu m, svu krivicu baa na Sima Milu novia: Namee se pitanje zato je Vuk tako udno postupio sa onih est pesama Petra I. Stvar je zamrsio nesumnjivo neuravnoteeni Sima Milu novi, pa mu za jem prigovara drski plagijat.5 Radovan Medenica je takoer posve siguran da je zavrne s hove u (navodnoj) pojci Petra I Svetog dodao Simo Milu novi: Uvjereni smo da su dodatak Sime Milu novia6. I akademik edo Vukovi je posumnjao u iste s hove da su Vladiine.7

Putilov nepotpuno pokriva falsi ikate Sima Milutinovia


Boris N. Pu lov, i pored oite naklonos tradicionalis koj srpskoj roman arskoj nauci i pokuaja njezinoga izmirenja sa savremenom naukom, ipak zakljuuje da u Crnoj Gori nije bilo izvornih kosovskih (narodnih) pjesama osim zakanjelih njihovih odjeka iz Vukovih zbirki, a koje je, toboe, auten ne sakupio Simo Milu novi.8 To je upravo vakat kada u Crnoj Gori poinje uljezno srbovanje. Te pojke, navodno crnogorske, javljaju se i pod u cajem S. Milu novia i V. Karadia.9 Sam Pu lov konstatuje da su izdavai epskih pjesama mogli koris na svoj nain i sumnjive redaktorske intervencije.10

Kosovskih pjesama nije bilo izvan Srema (frukogorskih manastira)


Svetozar Ma smatra da Milu novieve pojke ne pripadaju staroj crnogorskoj tradiciji.11 On va Sima Milu novia dovodi u zavisnost od tekstova Vuka Karadia, uz to to naglaava i Simove redaktorske intervencije,
Pesme o najstarijoj crnogorskoj istoriji u Pjevniji Sime Milu novia, Zbornik radova Ins tuta za prouavanje knjievnos , knj. X, 1, Beograd, 1951, SAN, str. 281. 5 Naa narodna epika i njeni tvorci, Obod, Ce nje-Beograd, 1975, 109. 6 Isto, 110. 7 Petar I Petrovi, Freske na kamenu, edo Vukovi, Graki zavod, Lua, Titograd, 1965. 8 Junaki ep Crnogoraca, prijevod, UR i NIO Pobjeda, Titograd, 1985, 70. 9 Isto, 22. 10 Isto, 71. 11 Na narodni ep i na s h, Novi Sad, 1964, 160-162.
4

Sreten Zekovi: KRIVOTVORENJE POSVETE U IZVORNIKU LUE MIKROKOZMA

245

u prijevodu, preinake, dodavanje, dopisiva nje po svom nahoenju. Po njemu su i sve Vukove pojke iz druge knjige sremskoga, odnosno frukogorskomanas rskoga porijekla, a Simove pjesme o Nemanjiima nastale su kao izraz srpske nacionalne misli Srba u Austriji, odakle su za vrijeme ustanka prele u Srbiju i, najzad, u Njegoev vakat dospjele i u Crnu Goru. Teko se mogu pobi istoriografski podaci koji oito zbore da ni u Srbiji ni u Crnoj Gori nije bilo tradicije kosovskoga mita do novijega doba, da je ta tradicija dola sa Zapada uglavnom preko Kraljevstva Slovena Mavra Orbina i da Vuk i Simo nijednu kosovsku pjesmu nijesu zapisali u Crnoj Gori. Kada se zbori o Simu Milu noviu, onda se ne smije zaobii tana konstatacija Jakova Ignjatovia: Simu Milu noviu je prva i poslednja misao bila srpstvo, i u toj misli je izdahnuo.12 Vjerovatno je Simo bio prvi ili jedan od privijeh koji je i upotrijebio izraz srpstvo. I zaista je bio toliko optereen ili, pak, zaduen da propovijeda srpstvo, koje je udijevao e je god mogao, i u svoje pojke, i u one koje je sakupljao po Crnoj Gori, i u pismima i ak ma vladike Petra I i djelima Petra II Njegoa, naroito u Ogledalu gorskom i posve suvino, do zla boga nametljivo u Lui mikrokozma. U tome je iao toliko daleko da je poistovjeivao Slovene i Srbe i jem ve udario prt(inu) za sve one starije i ovovremene spisatelje koji is u da su Srbi najstariji narod na svijetu i tsl. Toga radi ostaju vrlo utemeljene Ma eve tvrdnje. Poziva se i na Vuka koji je kazao da je 1815. sve te pjesme zapisao u Karlovcima.13 Sa toga stajalita Svetozar Ma izvodi loginu, dosljednu i podastrtu izvedbu da S. Milu novi nije sakupio nijednu kosovsku pojku u Crnoj Gori.14

Srbima e pasti u dunost da srede stvari u svijetu (divlji pitomani Skiti- Sloveni-Srbi)
U roman arsku svesrpsku mitomaniju svesrdno se ukljuio i Simo Milu novi. Zborei o Milu novievoj srbograndomaniji, srbo sredi zmu, svjetskom stradalatvu (o patnji koja e da zamirita vjeni ivot crkveni u caj) i sveoptoj rasprostranjenos Srba, Srbin Pavle S. Stevanovi is e da je Simo Milu novi u Srbijanki izjednaio Skite-Slovene-Srbe.15
Rapsodija iz prolos srpskog ivota /Memoari/, Novi Sad, 1953, 230. S. Ma , isto, 12. 14 Isto. 15 Savremenici knjievnici o prvom ustanku i Karaoru. ZMS za knjievnost i jezik, knjiga trea, 1855, 45: Simo Milu novi u Srbijanki opisuje tri srpska ustanka, pa veli: Od prastarih vremena pozna su Ski -Sloveni: za njih su znali pretci Persijanaca; ovi su ski13 12

246

Crnogorski anali, br. 1/2013

Simo je plagijator i preinaitelj i za tvorce nauke o autorstvu pjesama Petra I


Za nas je interesantno tvrenje R. Medenice da je na osnovu otkria N. Banaevia proglaen Simo Milu novi za plagijatora i intelektualnoga prevaranta, jer je pojke Petra I objavio kao anonimne crnogorske i jem obmanuo Njegoa koji ih je objavio u Ogledalu.16 Dalje, nastavlja R. Medenica, T. uki je takoer iden kovao e ri Vladiine pojke u jednom neznatnom spisu Sima Milu novia koji je objavio u Lajpcigu 1826. i objasnio je njihovu istoriju.17 U napomeni ukazuje, oslanjajui se na ukia, da je Bokeljac Toma Milinovi, Morinjanin, bio 1817. godine na Ce nju i pribiljeio od Vladike e ri pesme koje je kasnije dao Milu noviu, a ovaj ih objavio bez ikakve napomene ije su. One su smatrane za Simine dok ih uki nije iden kovao.18 Na is nain se pripisuje i Pjesma na pohvalu srpskijeh vitezova S. G. G. P. P. mitropolita (svetog Petra) u Crnoj Gori 1811 god, objavljena prvo u Grlici 1835, pod urednitvom Dimitrija Milakovia pod imenom Na pohvalu Karaoriju Petroviu, a jo prije je Niifora Duia objavio u Srpskodalmanskom magazinu, a koju je pod imenom crnogorska objavio Simo Milunovi u Pjevaniji. Sve se one u neemu razlikuju, a kod Sima je i skraena inaica. Na osnovu drugaice ove pjesme objavljene u jednom transkom kalendaru za 1851. godinu e se tek ispod pjesme pominje e je naena i ko ju je prepisao. Ta napomena glasi: Prepisano na Ostrog Svetoga Vasilija pri Gos. Arh. Jos. Pavieviem u Crnoj Gori 1823 od V. Milinovia, a iz Trsta sad od And. Stojkovia.19 Ovo je samo jedna smrena zavrzlama. T. uki ne daje blii izvor ove pojke (ne navodi taan naslov ni datum nekog transkoga kalendara za 1851), a u kojem se navodi da je pjesma prepisana na Ostrogu od arh. Jos. Pavievia, a on od V. Milanovia (nije T. Milanovia koji se ranije pominjao, iako je Bokeljac-Morinjanin), a iz Trsta sad od And(drije) Stojkovia.
pomogli Aleksandru da osvoji svijet, ali sebe nijesu dali ni Carigracini Vizan jci, pa ni Germanci. Vjekovima su stvarali sebe u Sermaciji, u Posavini, objema Mezijama, Iliriku, niz Adria ka, preko Karpata u Poeimnih zemlji, preli su Ural, Sibir divlji, pitomani stali, doli do Tihoga Okeana, pri ijoj su puini ustavili da izbliza posmatraju ljepotu Istoka, jednom miicom je Slav dospio do vjeitog leda, drugom obgrlio Pon Eksirski - Crno More. Na njih e pas u dunost da srede stvari u svijetu, naroito razorie Portu leglo skvernos . 16 R. Medenica, isto. 17 Isto, 103/4. 18 Isto, 104. 19 T. uki, isto, str. XI.

Sreten Zekovi: KRIVOTVORENJE POSVETE U IZVORNIKU LUE MIKROKOZMA

247

Spisatelje nauke o autorstvu pojki Petra I, navodno, kao i da ne primjeuju u ovijem pjesmama, koje se pripisuju Petru I, karakteris an pomen srpskoga imena, p(r)oturanje tradicije kosovske pogibelji, Nemanjia, veljaenje srpskijeh vetezova, vezanost Crne Gore i Crnogoraca za Srbiju, Srbe i nalaenje nade i pijemonske uloge Srbije. U tome se ide ak i tako daleko da se u te pjesme interpoliraju i pojmovi koji su, zanago, bili kroz itavu crnogorsku tradiciju strani, a navla to nepozna vladici Petru I. Tako u onoj II crnogorskoj, ve gore pomenutoj, koja je, kako veli T. uki, u stvari oda Srbiji, molitva za nju i njen napredak (isto, str. X), pie: Da iznova Ma tedra/ u bogata svoja njedra Srbija se (h)oe prikaza kao da je Crnogorci nostalgino oeaju kao svoju Ma cu, Ma nu dravu, Ma cu svesrpstva i tenju za prisajedinjenje Ma ci (Srbiji) Ovo i pored toga to su stari Crnogorci i Vladika Sve nesumnjivo i bez iesove dvojbe Crnu Goru izriito i iskljuivo smatrali svojom otadbinom, kao jedinstvo svoje, crnogorske drave i nacije. Ako je ita u tradicionalnoj Crnoj Gori i Crnogoraca nesporno, onda je to ba crnogorsko otaastvo, jer nema drugaijega primjera ni sluaja. Takoer Crna Gora i Crnogorci su smatrani pijemontom osloboenja okolnijeh naroda i od samijeh Crnogoraca i ostalijeh. Poto Medenica zna da je Simo Milu novi obian arlatan i nesiguran oslonac za to, on se na njega ne oslanja, no na druge spisatelje. Da bi stvorio priin objek vnos , R. Medenica se u tom svojem naumu potpuno s nipodatavanjem odnosi spram Sima Milu novia: Kod Milu novia je negacija svih Vukovih sposobnos .20 Napada ga i za neuravnoteenost i plagijatstvo. Bavei se na Ce nju, zbori R. Medenica, kao pisar Petra I (a Simo se bez osnova predstavljao i potpisom i kao naroda Crnogorskoga Sekretar), ba u vrijeme kada je Vladika poslao (1828) Vuku one pjesme on je nesumnjivo, ne obavjetavajui o tome Vladiku, uzeo prepise i tako su se njih pet pojavile 1833. g. u budimskom izdanju njegove Pjevanije bez oznake ije su, kao to to nije odao ni u lajpcikom izdanju od 1837, no je naznaio da ne zna s kim su spajane. Vuk je ovijem morao bi vrlo iznenaen. Zato su Vladiine pjesme br. 168. i 170. veoma srodne pjesmama koje je on 1832. objavio; dodao je u izdanju od 1862. onu biljeku uz pjesme da ih je nainio vladika Petar I. Za s hove o izdaji Vuka Brankovia kojom Turci kore Srbe, ija oba prepjeva ire razrauju R. Medenica vjeruje da su u toj pjesmi potonji s hovi dodatak Sime Milu novia. Medenica se dalje poziva na sumnju N. Banaevia koji se koleba da prizna Petru I i Simovu pjesmu Sve-oslobod (Pjevanija 9), odnosno Srpski Badnje vee, kako je kod Njegoa, koju je ak i pedantni
20

R. Medenica, 15.

248

Crnogorski anali, br. 1/2013

istoriar Jovan Tomi priznao da je sauvala pouzdano istorijsko predanje. Medenica naglaava da je sigurno iz toga razloga i ula u Istoriju Crne Gore S. Milu novia za koju se zna da je nastala uglavnom na osnovu prianja, odnosno pjevanja ili dik ranja vladike Petra I.21 Iako je S. Milu novi u Pjevaniji za ovu pjesmu naznaio kao pjevaa Mata Radova Mar novia iz Bajica, Banaevi i Medenica sumnjaju u njezin narodni karakter, pa je, onda, (h)oe pripisa Petru I. U autorstvo Petra I treba svakako uvrs i kratku jezgrovitu obradu Sopernik Buatlija (Pjevanija 161) za koju je Simo takoer iznosio da ne zna skim je spjevana, a za nju je V. Nedi naao u ostacima Simova rukopisa u podnaslovu pjesme napomenu vladikom spjevana. U vezi sa Simovim falsika ma Njegoevih djela, moe se rei da nije Njegoev naslov Srpski Badnje vee u Ogledalu, nego Sima Milu novia koji se samozvan nametnuo i za korekturu i izdavanje Ogledala u Beogradu. Medenica je ipak svjestan osnovnoga problema- dopisivanja u (navodnijem) pjesmama Petra I, pa, osim navedenih, nudi vie primjera koji pokazuju da je Simo Milu novi preinaavao, dopunjavao odnosno dopisivao s hove u postojeim pjesmama, pripisanijeh Petru I. To ine i drugi spisatelji koji se zalau za autorstvo jeh pjesama Petra I. I na kraju jo dva primjera koji zorno zbore o Simovoj duevnoj potrebitos za lanijem predstavljanjem, pa i svojega imena. Simo Milu novi je sam sebe nazvao i zvanino predstavljao pod imenom ubro ojkovi Cernogorac, iako neosnovano sam tvrdi da su ga tako nazvali Cernogorci, po njihovom jeziku i obiaju, to nikoga krtenim imenom ne zovu me sobom. Rije je ne samo o Simovoj zna(ve)noj sklonos za, najee bespotrebnim i nesmislenijem, kovanjem i izmiljanjem novijeh rijei, no i o njegovoj elji da se lano prikae kako se posve srodio sa Crnom Gorom i Crnogorcima i da su ga Crnogorci prihva li kao svoga. Meu m, nije rije ni o esovom crnogorskom nadimku, preimentovnju, ni jeziku i obiaju crnogorskom, koje Simo proizvoljno tumai. Napro v, i linos koje su u Crnoj Gori bile due adop rane, uvaene i vrlo potovane bili su izvanjci, a naroito Simo koji je u mnogo emu strao u crnogorskoj sredini, posebno svojom znavenom neuravnaoteenou, udnou, vrtoglavou (Njego), za koju je Petar I zborio Simo-ka Simo. Uz to i Petar I ga je razlikovao od Crnogoraca, nazivajui ga Srbinom, to je onae obiaj u Crnoj Gori da si izvanjce iz Srbije, sve do danas, esto nazivali nadimkom Srbin, Srbo i sl. Da su Crnogorci tako nazvali Sima, kako on sebe predstavlja, posigurno je da bi ga nekada tako oslovio i Petar I, a to

21

R. Medenica, isto; N. Banaevi, isto, 293.

Sreten Zekovi: KRIVOTVORENJE POSVETE U IZVORNIKU LUE MIKROKOZMA

249

nije sluaj, ni uopte ima takvoga traga da ga je bilo esovi Crnogorac tako oslovljavao.

Sporne Simove (Petra I?) pjesme se pripisuju i Njegou


Takoer, i drugi spisatelji tragaju za Simovim plagijatstvom. Iz injenice da je Njego unio neke od jeh pjesama iz Simove Pjevanije u svoje Ogledalo, navelo je pojedine istraivae da povjeruju da ih je on i sastavio.22 U svojoj studiji o Carevom Lazu Jovan Tomi je pretresao pitanje autorstva onijeh pojki Simove Pjevanije koje poju o dogaajima iz starije crnogorske istorije, pa zakljuuje da su one Petra II Njegoa.23 Tijem se problem autorstva ovijeh pojki jo vie mrsi. Rije je o pjesmama koje su drugi spisatelji uporno pripisivali Petru I, pa neki nai savremeni istoriari zbog toga, neprovjereno i neutemeljeno, pripisuju Njegou plagiranje Petra I. J. Tomi smatra da je Mladi Njego prekrajao crnogorsku istoriju u dinas ke svrhe, to bi, ako je tano, moglo bi reeks prekrajanja srpske istorije u dinas ke i svesrpske interese. Prikazujui Njegoa kao najglavnijega radnika na oznaavanju predanja stvorenog iz Istorije o Crnoj Gori vladike Vasilija, Tomi mu pripisuje ne samo pomenute pjesme iz Simine Pjevnije (to je ipak neka vrsta priznanja), nego i umetanje beleke o Carevom Lazu u Savinski Ljetopis (to ve zvui kao optuba za falsikat koja je ublaena me to se Njegoevo ime direktno ne pominje).24 Banaevi primjeuje da je ove, kada se pominje boj na Carevom Lazu, umetanje biljeke falsikat, ali za tolika preinaenja, umetanja i druga nedolina djela S. Milu novia vazda trai blai izraz, i ne imenuje ga kao krivotvorstvo. To je sluaj i sa ostalijem spisateljima reene orijentacije. R. Medenica osporava Tomievu optubu da je Njego umetao biljeku (falsikovao) u Savinski Ljetopis, is ui da je Njego tada ima 12-14 godita, da je uio na Toploj, a ne na Savini, da se za te optube ne navodi ni jedan dokaz, ne uporeuje rukopis, to je mogue i drugo. Medenica ozbiljnije ne dovodi u sumnju Tomievo pripisivanje Njegou Simovih pjesama, odnosno Petra I. Jovan Erdeljanovi prilino blago, bez jakotnijih dokaza i argumenata, osporava eksplicitni Tomiev zakljuak da su Simove pjesme (Petra I) u stvari Njegoeve, iako doputa da ih je Simo ili Njego ponege preinaavao i dopisivao.
N. Banaevi, Pesme o najstarijoj crnogorskoj istoriji u Pjevaniji Sima Milu novia, Zbornik radova Ins tuta za prouavanje knjievnos , knj. X, 1, Beograd, 1851, 275. 23 J. Tomi, Pitanje Careva Laza, posebno izdanje SAN, Beograd 1933, 220-221. 24 N. Banaevi, isto, 277; J. Tomi, isto, 41, napomena 1.
22

250

Crnogorski anali, br. 1/2013


Simo svoj trud izdaje pod imenom narodnog

Pored vie spisatelja i V. Nedi is e, gotovo psiholoku, potrebu S. Milu novia da u tuijem pjesmama, bilo autorskim ili narodnim, vazda neto dodaje i preinaava prema sopstvenijem pobudama i pods cajima. I to je jo gore S. Milu novi se esto meao u tekst dodajui svoje s hove, sreom samo na kraju pesme.25 N. Banaevi je uporeivao dobar dio rukopisa Pjevanije sa tampanim tekstom i pokazao da je Simo Milu novi poslednje s hove obino mnogo preraivao, izostavljao ili dodavao nove.26 Jovan Popovi Lipovac navodi da je Simo svoje pisanje izdavao pod imenom narodnim.27 V. Jagi, Spomeni mojega ivota, I, 387): Jovan Popovi Lipovac, iji je otac lino vidio Sima kako biljei pjesme od pjevaa na Ce nju, odgovarajui iz Pariza Jagiu na njegovo pitanje o imenima pjevaa koji se pominju u Pjevaniji o Simovoj eventualnoj saradnji u toj zbirci, odgovorio je da se retko nalazi ljudi koji rtvuju svoj trud sakri od svijeta i izda ga pod imenom narodnog. J. Popovi-Lipovac, naravno, ove ne spominje vladiku Petra I, kojemu T. uki, izdava navodnijeh pjesama Vladike crnogorskoga, takoer pripisuje ovu osobinu, kao glavnu pobudu za njegovu anonimnost. U ovoj Popovievoj, odnosno Jagievoj, prividno razlonoj formi, data je, zanago, najtegotnija optuba pro v (ne)profesionalnos , (ne)intelektualnoga (ne) potenja Sima Milu novia, zapravo, njegovoga p(r)oturanja, podmetanja, preinaavanja, krivotvorenja i krijumarenja navodnoga spomena, eanja, reminiscencije, prisustva i uvstvovanja srpskoga imena u Crnoj Gori i u svijes onodobnijeh Crnogoraca u cilju njihovoga srbiziranja za potrebe vanjske srpske dravne i nacionalne poli ke. To je u skladu sa onom izjavom J. Ignjatovia da je Simu prva i potonja misao i nada bilo Srpstvo, a moda i sa onom injenicom da je Simo bio lan beogradske policije. Nikola Banaevi ovu izjavu tolerantno naziva razlonom i priznaje da je Simo tu i tamo dodavao svoje rijei u narodnim i drugim pojkama: Simo doista nije imao razloga da krije svoje pesnike proizvode o Crnogorcima i da ih izdaje pod tuim imenom, odnosno da ih protura kao prave narodne umotvorine. On je samo, tu i tamo, naroito na kraju pesama koje smo pretresli, mogao doda koji s h, iz svoje poznate udljivos , a jo vie iz elje da uzdigne Crnogorce.. Pod uzdizanje Crnogoraca Banaevi podrazumijeva onu,
V. Nedi, Rukopis Milu novieve Pjevanije, Prilozi za istoriju, jezik i knjievnost, sv. 3-4. Beograd, 1958). 26 N. Banaevi, isto, 240; R. Medenica, Zlatna svirala Sima Milu novia, Prilozi za knjievnost, jezik, istoriju i folklor, Beograd, 1961, knj. 27, sv. 3-4, 207. 27 N. Banaevi, isto, 297.
25

Sreten Zekovi: KRIVOTVORENJE POSVETE U IZVORNIKU LUE MIKROKOZMA

251

kako je imen(t)uje S. Ma , socijalnu narudbinu, optenitu zabludu koja se programski irila u ideologiji, nauci, prosvje , udbenicima, neizvornijem, novim narodnijem umotvorinama da su Crnogorci najbolji (elitni) Srbi. To je u duhu i skladu sa onom znavenom agenturnom intrukcijom Ilije Garaanina o sravnjivanju Srpskoga naroda i Crnogorskog.28 ili, kako se ee u irijem populacijama ljubopitljivo, irokogrudo, priljubiteljski zbori da su Crnogorci i Srbi jedno, isto, is narod, pri emu se, ak, kao i ne oea i ne doivljava da je to genocid nad jednijem narodom, no napro v da je to bratstvo, jedinstvo, obgrliteljstvo, cjelivateljstvo.

Simovo smreno doerivanje narodnih pojki


Na drugoj bandi, zborei o Simovom prisvajanju tuijeh pjesama, plagijatu (misli uglavnom na pjesme Petra I), N. Banaevi naglaava da je Njego izostavio e ri s ha iz Pjevanije u Ogledalu, jer su one verovatno Simin dodatak, kakvih ima i u drugim s hovima.29 Prema ovijem Simovim krivotvorstvima jo je blai Jovan Erdeljanovi, koji smatra da su narodne pojke mogli u nekoliko dotera Njego ili Simo.30 Erdeljanovi u raspr(av)i sa J. Tomiem o Carevom Lazu, zastupajui, nasuprot njemu, miljenje da su pjesme Simove Pjevanije narodnoga karaktera, doputa da u njima ipak ima po koji s h koji odstupa od s hova isto narodnih pjesama, i da su ih Njego ili Simo mogli u nekoliko doera . V. Nedi se vrlo loe izraava o psiholokom liku Sima Milu novia i zakljuuje da njegova Pjevnija vri nedoslednos ma i proizvljnos ma.31 O(d)slikavajui psiholoki izgled Sima Milu novia, kojemu su i Vuk i Njego prelazili preko njegove mahnitos , ludos , vrtoglavos , prevrtljive naravi, njegove manipulacije oko testamenta Petra I i ukljuivanja u zavjeru pro v Njegoa, V. Nedi zakljuuje: Simina zbirka kip nerazumljivim i teko shvatljivim izrazima, spajanjima, reima i uopte udnim pravopisnim arenilom i td Ni najbriljivija analiza ne moe ponekad da odgonetne ta da stavi na raun Sime kao belenika pesama ili prepisivaa tuih rukopisa, odnosno Sime kao korektora ve sloenih tekstova, ili slagaa koji nisu mogli da itaju
Agenturno uputstvo I. Garaanina Milanu Piroancu, novopostavljenom tajniku knjaza Nikole, Beograd, 1866. 29 N. Banaevi, isto, 282. 30 J. Erdeljanovi, Prilozi pitanju o boju na Carevom Lazu, Beograd, 1933, 15; N. Banaevi, isto, 279. 31 V. Nedi, isto, 16.
28

252

Crnogorski anali, br. 1/2013

rukopis i slagali nasumice. Jednom rei, teko je nai knjigu koja bi pokazivala tolike nedoslednos i proizvoljnos kao Pjevanija. U napomeni pod 7 zbori udna upotreba interpunkcije bez ikakve logike. Iz sveg proizilazi da je neuporedivo manja osnova i vjerovatnoa da je Njego vrio reena doerivanja u narodnim pojkama.

U svoja krivotvorenja Simo p(r)otura i Sv. Savu


Jovan Tomi utvruje da je Simo plagirao od rijei do rijei jednu pojku iz Srbijade Miloa Milosavljevia.32 Dokazuje da je Stanieva drugaica za koju je ve orovi utvrdio da nije narodna pjesma od rijei do rijei odgovara odnosnoj pjesmi u Srbijadi Miloa Milosavljevia, kaznaeja okruga podrinskog, koji je to spjevao, itajui istorijske spise i tampao u Beogradu 1861. Pokazao je da je to mis kacija narodne pjesme i da je ve u narodnim pjesmama u Pjevaniji esto inio dodatke (dometke) od po nekoliko s hova na kraju pjesme. Tako je dodao i one zavrne s hove u Zlatnoj svirali, koju je vezao za sv. Savu: Tu se usput pokaluerio / Sve Sava jeste ono bio. To je Simov dometak, nastavlja Tomi, izmeu ostalog, i radi toga to su to jedini s hovi u celoj pesmi to ine slik, uinjen s velikim natezanjem, kvarei uobiajen ritam narodnog deseterca. Krajnji zakljuak Tomia je da ovu pesmu ne treba vie ubraja u red pesama o odlasku sv. Save u kaluere i da otpadaju sve kombinacije po kojima u njoj treba gleda kakav bilo odjek narodne pesme.33 J. Tomi ne podea da kult Sv. Save izvorno nije bio prisutan do novijega vakta ni u samoj Srbiji, a kamo li u Crnoj Gori, posebno u narodu, u kojoj se, pod u cajem izvanjaca-agenata (Nikanora Ivanovia) prvi put Sv. Sava slavi u Ce njskoj koli 1856. Toga radi ovoga srpskoga sveca Petar I i Njego nijesu spomenuli u svom spisateljstvu. Meu (je)m, to ne smeta Simu Milu novia da ga u Pjevaniji crnogorskoj i hercegovakoj predstavi kao ivu tradiciju crnogorsku.

Simo otvara smrene probleme nauci


R. Medenica otro optuuje Sima Milu novia da je dopisivanjem s hova o Sv. Savi izazvao krupnu naunu zabludu o kojoj se dugo raspravljaJ. Tomi, O srpskim narodnim pesmama o odlasku sv. Save u kaluere, Glas SAN LXXXIV, 1910, 157-218. 33 Isto.
32

Sreten Zekovi: KRIVOTVORENJE POSVETE U IZVORNIKU LUE MIKROKOZMA

253

lo, sve dok je on utvrdio njegov falsikat.34 U sluaju (Zlatna svirala br. 77) dodajui nekoliko s hova u mo vskoj baladi od Jaglike Mukobanje iz Morae i vezujui pesme za sv. Savu izazvao je jednu krupnu naunu zabludu o kojoj se vrlo dugo raspravljalo (St. Novakovi, I Pavlovi, Sv. Vulovi, V. orevi, J. N. Tomi) dok je nije posle niza decenija skinuo s dnevnog reda pisac ovih redova uzimajui u pretres i jednu varijantu iz Erlangenskog rukopisa. Poto je konstatovao da su vie autora utvrdili smjeu narodnijeh i Simovih dodavanja, preinaka, kontaminacije, lupe ne, mis kacija i sl., R. Medenica s pravom na kraju zakljuuje da je nudevito izda posve kri ko izdanje Simove Pjevanije: S m u vezi namee se i pomisao da je ve krajnje vreme da se Milu novieva Pjevanija podvrgne jednoj briljivoj iako mukotrpnoj kri koj analizi i izda ve jednom kri ko izdanje ove svakako vane zbirke naih narodnih pesama.35

Umjesto kritikih izdanja, i aktuelne Simove misti ikacije


Meu m, ni do danas nije iljegla ni kri ka analiza ni kri ko izdanje Simove Pjevanije, njegove Istorije Crne Gore, odnosno cjelokupne njegove, navla to, ideoloki upregnute pjevanije. Umjesto toga, i u ovdanjemu vaktu ilijegaju se nova, posve nekri ka izdanja i hvalospjevni nauni skupovi i knjige koje samo nastavljaju na praznoj pauini. Na jem simpozijumima, navla to onom u tzv. an birokratskoj revoluciji, odranom u Nikiu na Filozofskom fakultetu, i knjigama nema kri ke analize Simove Pjevanje, ni radikalizovanja toga pitanja i ukupnoga njegovog knjievnog, poli kog i drugog angamana. Gotovo izuzetno se ula kri ka intonacija istorika dr R. Jovanovia koji je samo mimogred napomenuo da je Sumu Milu noviu bila navika da spise popravlja. Takoer, u istoriografski podastrtoj i istorioloki interpre ranoj krikoj monograji o Petru I Petroviu, akademik dr Branko Pavievi ipak ostaje na tradicionalis kom stajalitu i ocjeni o pitanju auten nos i autorstva deseterakijeh i ostalih pojki i Kratke istorije Crne Gore, nekri ki prihvatajui da su to tvorevine Svetoga Petra Crnogorskoga.36

R. Medenica, (Zlatna svirala Sime Milu novia., isto, Prilozi za knjievnost, jezik, istoriju i folklor, Beograd 1961, knj. 27, sv. 3-4., 200). 35 Isto. 36 Branko Pavievi, Petar I Petrovi Njego, Pergamenat, Podgorica, 1997, 171, 504.

34

254

Crnogorski anali, br. 1/2013


Nenarodni karakter pesama

Pozivajui se i na druge spisatelje, N. Banaevi takoer utvruje krijumarenje, krivotvorstvo, podmetainu i nenarodni karakter pojki Sima Milu novia, bez obzira to ih on ne ocjenjuje ovijem izrazima: Posle Vukove e ri knjige, Pjevanija cernogorska i hercegovaka, sabrana ubrom ojkoviem Cernogorcem (Simom Milu noviem - p. n.), prva je zbirka naih narodnih pesama iz 19. v. Ali, za razliku od Vukove zbirke, koje su pobrale toliko pohvala, ona je naila na dosta rav prijem u naoj javnos (vidi Serbski Letopis, 1833, knj. 35, 159). Izraena je tovie sumnja u narodni karakter pesama tog zbornika, odmah posle njihove pojave, i ponavljana kasnije u vie mahova (isto, 275). O miljenju Kopitara, Rankea, Grima vii: Vukova prepiska I, 365; o sumnjama Jagievim njegove Spomene mojega ivota, I, 387- uporedi i njegovu biljeku ispod poznate Seransenove rasprave o naoj narodnoj epici u Arhiv fur slav. Philogie, 1899, XVIII, 198; o miljenju Novakovia njegovu Istoriju srpske knjievnos , I, Beograd 1863, 184. (275). Is e da u drugom, potpunijem izdanju Simove Pjevanije ima 21 pjesma iji pojai nijesu uopte naznaeni, da su ove pjesme (bez oznaka) mahom o crnogorskijem predmema, a u nekijem se pojavljuju i vladike iz kue Petrovia, da se pojedine izdvajaju i drugijem osobinama, na prvom mjestu svojom istorinou, a za jem i nekim izrazima neobinijem za pravu narodnu pojku (isto). Sami domjereni kuditelji Simove Pjevanije utvruju da Simo imena pevaa menja as ovako as onako, da je teko utvrdi i njihov broj. Daje njihova imena i mesto odakle po u, bez bliega obavetenja o njima. One koje je Simo doerivao poju o crnogorskim predme ma, o vladikama-gospodarima iz dinas je Petrovia. Sve radnje ovijeh spisatelja u bitnome dokazuju da Simove pojke nijesu izvorne i na osnovu toga se zakljuuje da su Simove, a preko toga i Petra I. Na osnovu sumnje i tajne o po(d)rijeklu jeh pojki, (h)oe se sugerisa zakljuak da su Petra I, iako nema pouzdanijega dokaza. Anonimnost je u su ni pokrie za podmetainu i pripisivanje Petru I Crnogorskomu pomene srpskoga imena.

Simo kao kvisko za dogradnju nauke o pojkama Petra I


Is ui da su ona e ri s ha u Pjevaniji, koje je Njego izbaio u Ogedalu (?), vjerovatno Simov dodatak (kakvih ima i u drugim pesmama), N.

Sreten Zekovi: KRIVOTVORENJE POSVETE U IZVORNIKU LUE MIKROKOZMA

255

Banaevi zbori da pojka Boj Crnogoraca s Mahmut paom Buatlijom ima e ri inaice i da su u svima s hovi ponegde rimovani. Smatra da je Vukova inaica prola kroz narod i dogonjena, ali ne objanjava radi esa narod ne dogna i dometnute rimovane s hove, pa i u Vukovoj inaici.37 Kao to se vidi, od pesme kojoj je Vuk dao naslov Boj Crnogoraca s Mahmut paom Buatlijom, ima e ri varijante: Vuk, IV, br. 10; Grlica, 1835, str. 97-109; Pjevanija, br. 168, s kojom je istovjetna u Ogledalu, br. XXXI, Bosanska vila 1892, str. 283-285. Od pesme Opet Crnogorci i Mahmut paa ima samo dvije varijante: Vuk, IV. br. 11; Pjevanija, br. 170, s kojom je istovjetan Ogledalo, br. XXXII. U kakvom su odnosu varijante prve pesme o Boju Crnogoraca s Mahmut paom? U svim su s hovi ponegde rimovani, ali se ipak vidi da je Vukova, kako je sam on ose o, prola kroz narod i bila dogonjena prema narodnim pjesmama. Njoj je najblia varijanta u Grlici. U drugaici iz Pjevanije: Svi budite srca Kralji Marka I desnice Ban vojvode Janka. koji se skoro nepromijenjeni nalaze (s is jem ritmom i is m, rijetkijem oblikom Markova imena) u jednoj pjesmi objavljenoj u Grlici za 1835, za koju se kae (?) da je spjevana pokojnim Mitropolitom Petrom Petroviem Njegoem na pohvalu pokojnom Kara-oriju Petroviu: Al imade srce Kralji Marka i desnice Ban vojvode Janka. Slino se dva s ha nalaze i u prvoj pjesmi o Mahmut pai iz Pjevanije (br. 168), ali je tamo izmijenjen ovi neobian oblik Markova imena: Svi budite srca Kraljevia A desnice od Sibina Janka Nijedan crnogorski vladika-gospodar, pa ni Petar Sve , nije nikada i nige spomenuo ime Kraljevia Marka, a najvjerovatnije i da za njega nijesu ni uli. U crnogorskoj tradicionalnoj zajednici njegovo ime nije bilo uopte nige prisutno. Zna(ve)no je da ga Njego nije uopte cijenio i da ga je nazivao turskom pridvoricim, i carevim posinkom ime je zapravo iskazivao da je on bio samo kult martologa (pravoslavnijeh vojnika u turskoj vojsci), jedino dozvoljen od Turske, i izraz ha erifsko-autonomake poli ke lozoje Srbije. Toga radi nema niesovoga smisla njima, a najmanje Petru I pripisiva ove s hove. Takoer, onodobnijem Crnogorcima, a navla to Svetom Petru Crnogorskom nijesu bili uzor srpski junaci, ni su ih pojedinano pominjali, pa ni Janka Sibinjanina. Ve smo zborili u kom su smislu Petar I i Petar II Petrovi
37

N. Banaevi, isto, 282.

256

Crnogorski anali, br. 1/2013

cijenili Karaora, jer je udahnuo ivot umrloj srpskoj dui (preuzeo i nastavio crnogorsku borbu za slobodu). Najvjerovatnije je da je Simo u patolokom preinaavanju zaboravio e je sve metnuo ove s hove. Od crnogorske tradicije optenito, posebito od Petra I i Njegoa odudara i pomen Kraljevia Marka i Janka Sibinjanina. Ovi su s hovi nezgrapni i rimovani. Neobino ime Kralji je radi deseterca. Nejasno je poradi esa Banaevi ove s hove naziva lepom poentom i duhovi m zavetkom. Ukazuje da je Milu novi dodavao h deset s hova i da se to vidi i iz verzije u Grlici, u kojoj ih takoe nema, kao ni i u Vukovoj verziji.

Nauka o pojkama Petra I je p(r)oturanje srpske tradicije


Olako se tvrdi da je Petar I svoje pjesme ili pisao ili pojao ali dik rao. N. Banaevi zbori: On je, dakle, sam moda stavio na har ju est pesma koje je poslao Vuku, 1828 po nekom Petru Markoviu38 Moe bit, ali i on sam zbori o tome u vidu pretpostavke (moda), koja niim nije podastrta, pa se radi zaista o proizvoljnoj, posve subjek vnoj hipotezi. Jer, (po)uzdano se zna(de) da takvijeh pjesama koje je stavio na har ji sam Vladika nema ni u rukopisu Petra I ni u Siminom ni u Karadievom (koje je otkrio Lj. Zukovi) ni u kopijama, ni u Simovoj zaostav ni (koju je pregledao Nenadovi). I sam Vuk Karadi je svojeruno metnuo napomenu iz koje se vidi da samo pretpostavlja da su Petra I, a za jem zbori da su Vladiine pojke ule u narod, a on ih je prepisane dobio od nekoga Crnogorca u Srbiji (to je kurir Miloa Obrenovia). Ni Vuk, ni bilo (t)ko drugi, se ne poziva na originalni Vladiin ispis ili validnu kopiju. Da je tako, ne bi uopte bilo potrebe da se tzv. nauka o autorstvu pojki Petra I toliko zasniva na subjek vnim, provizornim i ideolokim pretpostavkama i da se ona na tako posredan nain kons tuie. Kako je bio vrlo uredan (Petar I-p. n.), mogao je ostavi kopiju jeh pjesama kao to je ostavljao kopiju svih pisama. Ta kopija nije bila obian prepis, nego ponovno pisanje ili dik ranje Simi, koji mu je bio sekretar.39 Mnogi su spisatelji konstatovali da je Vladiina sekretarija bila uredna i sreena, da je on bio vrlo pedantan, i da je svoje papire uvao. Tijem prije je ud(n)o, da nema jeh papira ni za pojke, ni za Istoriju i Kratku istoriju. Zanago je mogao, i zaista bi Vladika to uinio, da su bile njegove, ali nije, ni
38 39

Isto. Isto.

Sreten Zekovi: KRIVOTVORENJE POSVETE U IZVORNIKU LUE MIKROKOZMA

257

ih ima, ni prepisa njegovoga ni Simove kopije. Ako je Banaevi u pravu, radi esa ih ne pohrani V. Karadi, S. Milu novi, P. Markovi ili neki drugi, pa bi se uporedilo da li su rukotvorine Vladiine. Zaista je ud(n)o i nevjerovatno da ostade toliko pisama i har ja Petra I, a ne osta ni jedna njegova rukopisna pjesma, Kratka istorija Crne Gore i Istorija Crne Gore, ni njihove kopije, ni elika i bilo esovoga ubjedljivoga traga od njih. U istom s lu neposoenih pretpostavki Banaevi gata da je Simo uo ili prepisao sporne pojke i kada mu je Vladika priao Istoriju ili ih prepisao sa nekoga papira.40 Simo je, dakle, te iste pesme, u isto doba, uo ili prepisao i uvrs o u svoju zbirku, koja je poslata 1832. u tampu, a iljegla 1833. Najzad, kad je 1830. Vladika priao Simi Istoriju Crne Gore po narodnom predanju, te su pesme, prirodno, upletene ili su prepisane s nekog njegovog rukopisa. U svakom sluaju, to je trea verzija h pesma, koju je primio Njego za svoje Ogledalo, uzevi ih iz Simove Istorije Crne Gore. Meu m, malo je vjerovatno da Simo ne bi znao da su to Vladiine pjesme i da bi se spram njih tako neodgovorno ponaao. Sve se svodi na neku priu, prianje, ujanje, dik ranje, a onda se posve sigurno pripisuju Petru I, i to onako razliite, zapisivane i ujane, kako je kome odgovaralo. Naalost, pismenoga traga o pojkama i o Kratkoj istoriji nema, pa Simo njega nije mogao nita prepisa . Moglo je eventualno da se desi da je Simo zapisanu pjesmu doerivao po svome (kao i druge) i da je Petra I uzdigao vie no to je bilo u zapisanoj pojci, to bi i Vladici odgovaralo s obzirom na njegovu i Petrovievsku poli ku opoziciju. U gornjem vu se tvrdi, iako se ne zna(de) na osnovu esa, da je Vladika priao Simi Istoriju Crne Gore. To su tvrdili i drugi. ak i pod pretpostavkom da je Vladika Sve zaista priao Simu Istoriju Crne Gore (pored mnogo prenijega posla), to ni u emu ne jemi da ju je Simo objavio auten no. Sve to su svi drugi rekli o Simu dovoljno je da se on kas ga i kalijea, da mu se ne moe vjerova na rije. Moe li se oedoenom falsikatoru vjerova da je vjerno ili uopte zapisivao Istoriju Crne Gore po Vladiinom prianju, dik ranju, a u kojoj se dopisuje srbovanje. To se, zanago, odnosi i na odnosne pojke koje su uljegle u Istoriju Crne Gore. Uz to, tako stvorena zbrka, mogla je i da u e na Njegoa, Njegovo Ogledalo (gorsko) i srbovanje. No, u svemu tome je najbitnije da se, na ovi ili oni nain, pripie i Vladici crnogorskom i(li) narodu srbovanje u jem pojkama, kao to je to uinjeno i u Kratkoj istoriji, (usmenoj) Istoriji Crne Gore, u Testmentu i govo-

40

Isto.

258

Crnogorski anali, br. 1/2013

rima Petra I pred bojevima pro v Mahmut-pae Buatlije (o emu e docnije bi podrobno rijei).

Na Simovim krivotvorinama dograuje se nauka


U predgovoru i pogovoru Istorije Crne Gore, S. Milu novi oznaava Vladiku kao glavni izvor za cijelo svoje prianje, prozno i s hovano. U predsloviju Simo zbori: Ona je iz usnoga prianja nekijeh starih Crnogoracah, a osobito gore pomenutoga Bogougodnika pokojnika samo vjerno primljena, i na papir svedena. Ovo je dobro smiljeni metod i nain da se u usno prianje Vladike Svetoga i starih Crnogoraca unese sve ono to je potrebito za socijalnu narudbinu (S. Ma ), sve(to)srpsku nauku, ideologiju, poli ku i propagandu, zapravo, sve ono iz ega e se spomen(ar/skim) metodom Vasilija eria i njegovih aktuelnijih epigona (B. Jovanovia, Aleksia, Vukia i sl. u s lu Crnogorci o sebi kao Srbima) izvodi pomen srpskoga imena u Crnoj Gori, a iz njega prisustvo srpske svijes i tradicije u njoj i na osnovu toga ad hoc i srpsku etniku svijest i bie Crnogoraca i Crne Gore (u duhu subjek vis ke /spiritualis ke/ teorije), tajei pri tome njezinu interpoliranu, uvrijeenu, indoktriniranu ideoloko-poli ku i eklezias ku osnovu i su nu. Tradicionalis ka (reimska) nauka, ideologija, poli ka i tajna agentura su taj nacrt posrbienja Crnogoraca gotovo idealno osmislili i ostvarivali, ali izvan horizonta is nske nauke i pod uslovom njezinoga upornog raznovrsnoga suzbijanja, proganjanja i izoptavanja.

Simo kao kvisko za paranauku


Gotovo svi reeni spisatelji utvruju Simova krivotvorenja, podmetanja, njegovu kleptomaniju, plagijatstvo, a sada mu, is oni, i njihovi sljedbenici, na rije vjeruju da su Istorija, Kratka istorija i pojke u njima iz ustnoga prianja (uz ognjite) naesovih starih Crnrogoraca i navla to Petra I. Ovakvo pozivanje na ustno prianje, bez iesovoga edoka i papira, kao na svetu is nu, ostalo je svojstvo srpske reimske nauke i ideologije, sve do danas, koja se prihvata kao nauk Jevanelja. Gutajui to kao nauno utvrenu injenicu, kao posigurnu podumijentu, N. Banaevi, kao i gotovo svi drugi nalinoga usmjerenja, poduava da bi Vladiina Istorija bila potpunija da je poeo pisa (?!) ranije, a ne pod starost (isto). Velika je teta to je Petar I, pod samu starost, kako Sima

Sreten Zekovi: KRIVOTVORENJE POSVETE U IZVORNIKU LUE MIKROKOZMA

259

kae u predsloviju, poeo lino da pie svoju Istoriju Crne Gore, jer da ju je ranije zamislio i uzeo u rad, bila bi i zanimljivija i potpunija. Ako je Vladika Sve pred samu starost poeo lino da pie svoju Istoriju Crne Gore, i ako je bio, kako is autor zbori, vrlo uredan i ostavljao kopije svijih har ja, rato od toga neto ne ostade u bilo esovomu (ob)liku, osim Simovoga. Ne samo da je Vladika crnogorski tada imao mnogo prenijega posla, o emu smo ranije zborili, pozivajui se i na B. Pavievia, no je tada bio ve pred smrt i nije mogao pisa .

Simova pria kao pretpostavka nauke


Ove se ve ne samo polazi, no i utvruje da je Petara I pod starost poeo da pie Istoriju, iako je nije pisao, kako tvrdi i Simo Milu novi u predgovoru. Niko od njih i ne pomilja da dovede u pitanje auten nost izjava Petra I koje mu se u ovoj, kao i u onoj Kratkoj istoriji Crne Gore, pripisuju. Kao to su se zalagali da pripiu autorstvo pjesama Petru I (i kroz to njegovo srbovanje, pomene srpskoga imena u Crnoj Gori), tako su zduno prionuli da pokau prisustvo crnogorskoga Vladike i u obije istorije Crne Gore (S. Milu novia i D. Milakovia), pa ak da mu i priiju autorstvo Kratke istorije Crne Gore, koja je, na nalian nain, kao i sporne pojke, objavljena bez iesovoga originala ili vjerodostojnoga prepisa, kopije, a da i ne pominjemo Vladiino punomoje za njihovo knjigopeatanje i utvrivanje autorstva. Valjda u ovijem sluajevima ne vae razlozi zbog kojih bi Vladika crnogorski ostao bez autorstva i bez mogunos da se njegovom rijei manipulie, preinaava i krivotvori, suprovno cijelom njegovom prijethodnom ivotu, naroito s obzirom na utvrenu injenicu da je ve prijethodno otpus o svojega sekretara Sima Milu novia iz Narodne sekretarije zbog falsikovanja pisma Milou Obrenoviu radi kojega je bio izbio meudravni, diplomatski spor izmeu Crne Gore i Srbije. Nakon toga, Vladika je Sima preprovodio za poduavanje mladoga Njegoa i ostale crnogorske momadi. Ostaje otvoreno pitanje da li je Simo nakon reenoga spora sa M. Obrenoviem (i dalje) bio njegov sekretar? Oni koji Sima kude i karaju kao krijumara, krivotvorca i intelektualnoga lupea, vjeruju mu u ovijem sluajevima na njegovu zapisanu rije na ustno prianje, a ne vjeruju mu na pisanu rije da one sporne pojke nijesu Vladiine. Ovo dvojstvo i ideoloka pristrasnost ondanje srpske nauke ostae trajniji biljeg sve do danas. Za ovakvu nauku je svojstven i karakteris an ljedei stav. R. Medenice, koji je preuzeo od N. Banaevia: Simova pesma Sve-oslobod (Pjevanija 9) odnosno Srpski Badnje vee (kako je naslovio Nje-

260

Crnogorski anali, br. 1/2013

go) ula je sigurno zbog pouzdanog istorijskog predanja u Istoriju Crne Gore od S. Milu novia za koju se zna da je nastala uglavnom na osnovu prianja, odnosno pevanja ili dik ranja vladike Petra I. Ove se pouzdano tvrdi da je Simo Milu novia ispisao Istoriju Crne Gore Petra I, a ne zna se (samo) da li na osnovu prianja, pevanja ili dik ranja vladike Petra I, jer to je sve-jedno, a vano je da u toj i tako sklepanoj Istoriji bude prisutna srpska svijest i tradicija, koja se nesumljivo pripisuje kao auten no Vladiina i ostalijeh Crnogoraca. Uz to, podrazumijeva se pretpostavak (sveta dogma) da su Petar I Sve i ostali Crnogorci Srbi za vavijek, amin, te se u to i ne smije sumnja ni preispi va .

Vuk: Sima je vie od pola lud, J. Ignjatovi: udljivost ubrina ve dotakla granicu ludosti
Znaven je sukob pomeu Vuka St. Karadia i Sima Milu novia. Vuk je preao preko Simove lupe ne tobonjih pjesama Petra I, jer je smatrao i napisao nekoliko puta da je Simo vie od pola lud,41 a ne samo vrtoglav, kao to zbori Njego. Vuk Karadi je pisao i: Da je Simo vie od pola lud, ja sam to vidio jo iz njegovog pisma to mi je pisao iz Lipiska. Jakov Ignjatovi zbori da se propovijedalo tako kao da je ta udnost ubrina ve dotakla granicu ludost.42

Njego: Simo je nita ojak, javni izdajnik i pijun austrijski (Simova zavjera protiv Njegoa)
Njego je na kraju, kao to emo kasnije vie , takoer preao preko Simovoga suludog ponaanja kada je poslije smr Petra I i izbora Njegoa za vladara stopio dokument o njegovom izboru za vladiku na koji je kao naroda crnogorskoga sekretar udario peat, pa se odmah pridruio Njegoevoj opoziciji, rovario pro v Njegoa, dok nije pred Njegoevom poerom umakao s Njegua izvan Crne Gore, u Kotor, u martu 1831. g.43 J. Milovi pie: Njego
R. Medenica, isto, 16. J. Novakovi, isto. 43 V. Nedi, isto. I ovi podatak dolazi u neskladu sa priom da je Simo doao u Crnu Goru ilegalno, bez znanja austrijskih vlas , lomei se preko lovenskijeh gudura, zagubljen i
42 41

Sreten Zekovi: KRIVOTVORENJE POSVETE U IZVORNIKU LUE MIKROKOZMA

261

je tada dobio dva potvrdenija. ot naroda, ali je potvrdenije koje su mu glavari dali Simo Milu novi ponio sa sobom kad je poa na Stanjevie i tako ga je stopio.44 Milovi se tu poziva na Milorada Medakovia. Simo je pobjegao kada su glavari doli da ga uhvate i privedu Njegou. Da sukob s Njegoem, kao i s Petrom I, nije samo neutemeljena vijest, kako misli Radovan Lali, edoi Njegoev odgovor ruskom konzulu u Dubrovniku Jeremiji Gagiu (Mihailoviu) iz Ce nja 6. 1. 1831. u kojem mu kae da je Simo razlog to mu ne moe posla traena dva potvrdenija crnogorskijeh glavara o njegovom izboru za vladiku crnogorskoga, jer ih je stopio. U tom pismu Njego zbori: Razumio sam, iz Vaega pisma, pak i ot naega Popovia, kako Vi zah jevate da Vi ja poaljem dva potvrdenija koja su meni data ot naroda, ali nijesam mogao i ne mogu zato jedino to potvrdenije koje su mi glavari dali jeste propalo, a tomu je priina: Simo na ga je ponio kad je poao na Stanjevie i tako ga je stopio, nego molim Vae Visokoblagorodije, ako ste ga prepisali, da mi ga poaljete, pa u Vi isto povrnu kada ga prepiem. A na Milu novi uzeo je neesovu slobodu otka se prestavio mitropolit, koja bi mu slomila vrat da se ne gleda na njegovo inostranstvo, pak i na Vae pismo s kojijem ste ga propra li k mojemu po. dondu. Poto je diplomatski pode o Gagia na pismenu preporuku Sima Petru I, kao dobroga ojka, nastavlja optube pro v Sima: A on bio je poa pred svjatago Nikolaja na Stanjevie i ja sam ilja za njega momke dva puta. On nije k o do kad sam ja za njega ilja, nego kad je njemu drago bilo, pa po svemu tome ja sam ga primio ka da nije nita prestupio, zato Vi znate ja nijesam imao esova uenija, ni sam nimalo svijeta vidio, pa miljah da e mi to pomoi u ovu nau estoku muku, a on ne stade nego dva dana i poe bez pitanja neku put Boke Kotorske. Sada ja ne znam to e bi . Vi znate kako je on prestupio zakone carske kada je utekao iz Kotora, ema neka vrat lomi ku mu drago.45 Njego vjeto podea Gagia da je Simo ilegalno iz Kotora uao u Crnu Goru kad je doao (jer nije mogao dobi dozvolu od kotorskih vlas ), a sada se tamo slobodno kree (i ovo potvruje da je pria o Simovom ilegalnom prelaku u Crnu Goru samo agenturna podmetaina). Vie injenica, indicija i pro vrjenos u Njegoevoj korespondenciji sa J. Gagiem i drugo ukazuju da je Simo bio odluujui inilac u poli koj opoziji pro v Njegoa i da je bio u agenturnoj mrei i sprezi pro v njegovoga izbora za vladiku-gospodara crnogorskoga Po svemu sudei ta zavjera je bila
da ga je u neesovoj kolibi pronalo neko obane. 44 Petar II Petrovi Njego u svom vremenu, NIO Univerzitetska rije, 1985, 31. 45 Cjelokupna dela Petra II Petrovia Njegoa, Prosveta, Beograd, 1982, Pisma 1830-1837, pismo br. 22, str. 23.

262

Crnogorski anali, br. 1/2013

ira i sloenija no to je Njego mislio (ili ispolja vidio), svodei je na guvernadursko-austrijsku. A u pismu istom Gagiu iz Ce nja od 10. 1. 1831. Njego mu pie o izdaji i vrbovanom, agenturnom radu izvjesnoga, kako ga podrugljivo, zbog sklonos alkoholu, naziva Loka i stavlja mu do znanja: Primio sam opet drugu knjigu iz Boke, u koju mi pie prijatelj da je doao Loka ili Luka Pejovi u Boku i da mu je na gospodin Milu novi poa na sastanak. Ema ne znam isto je li doa Loka. Ako je doa, znam da su se sastali, jerbo znam da je Simo nita ojak i da ne umije derat i krit tajnu, a i za drugo sve kako ga i Vi znate i znaete ga.46 Ponovo Njego u pismu Gagiu 12. 1. 1831, pojanjava: Kako sam Vam i u pervom pismu mojem, ., objavio da je doao u Boku Luka Pejovi Loka, ali danas jesam is nito uvjeren, da je doa i da on is je kaevao da ima potpor od Bea da smu i pokolje ernu Goru, i istomu idu na sastanak neki njemu podobni, a u njih je najprvi na Milu novi, koji se javno objavio izdajnikom, to nije Srbima prirodno, nego mi se ini da e s jem is jem sebi vrat slomi , i strah me da to ne smute, nego jopeta imam nadedu da nee, jerbo je vas narod u partu onomu ko je k Rosiji privjazan.47 Nadalje tu druini povezuje sa bratom gubernatora (guvernadura) urom iz Carigrada, kojega takoer imen(t)uje izdajnikom i pijunom Austrije, koja mu daje razne povlas ce i poas . Njego je smatrao da je Simo Milu novi austrijski pijun vjerovatno zbog toga to je urovao na Njeguima sa Radonjiima. Poslije smr Petra I, guvernadur V. Radonji pokuao je da preuzme vlast, ali mu se Njego estoko osve o tako to mu je oduzeo tulu guvernadura i prognao ga iz zemlje su im se gasi ins tucija guvernadurstva u Crnoj Gori, kao bitne komponente svjetovne vlas u Crnoj Gori (1830), upravo kada je Simo smu o pitanje testamenta. I sama ta injenica zbori kakva i kolika je bila uloga Sima Milu novia u sporu oko Njegoevoga izbora za vladiku i kakvo je su nski mnijenje o njemu imao Njego. U pismu M. Marteliniju 12. 11. 1831. Njego ponovo pie o izdaji Luke Pejovia Lokaa s kojijem se Simo sastaje: Neki izvjesni Luka. prebiva s familijom u Boki-koji je doa u tu okolinu te sprema neke stvari nepodobne i ini neesove poslove s ljudima sebe podobnima, nego molim Vae Presvijetlo Gospodstvo da mu inite te poslove ostavit, da ih ne posluje iz Vae derave, nego ako mu je milo mu t narod crnogorski, neka ide u ernu Goru da ga

46 47

Isto, pismo br. 23, str. 34. Isto.

Sreten Zekovi: KRIVOTVORENJE POSVETE U IZVORNIKU LUE MIKROKOZMA

263

mu , jerbo to su stvari nepodobne i mutne kad se ine meu dvije pogranine provincije.48 Mateju P. Vuieviu pie iz Ce nja 8. 2. 1831. da od kako se prestavio moj stric i blagodjetelj, svekoliko poznajem da se radi Cernoj Gori ime da pogine, ali Vi znate opstojateljstva naroda Crnogorskoga isto kao i ja, a za m ukazuje:Simo je onakvi ka i to si ga pozna tamo.49 Na Gagievo ponovno, uporno insis ranje da mu se poalju potvrdenija, Njego mu u pismu iz Ct. 20. 2. 1831. odgovara: Prede sam Vam odgovo rio na Vae pismo, koje ste izvoleli pisat ga za potragu mojijeh potvre denijami i za druge stvari, ali nijesam imao odziva niesova, pak me je strah da nijeste se na mene to naijedili za esovu stvar. ali za ova dva potvrdenija to ste mi bili naredili da Vam ih bre poaljem, ali evo Vam ih sad iljem ona dva i tree to su pisali Crnogorci komesaru kotorskomu. ali mu se i to pisma Matu i Vuko u nijesu dola do njih. Ponovo iz Crmnice 6. 4. 1831. edoi J. Gagiu da su Sima proerali glavari crnogorski: Za Sima ja sam Vama u prvomu mojem pismu pisao da su ga prognali glavari i zato su ga prognali. Na kraju mu se pravda: Nemojte pomislit da ovo ot lukavstva govorim, nego vjerujte da je ot estoke muke.50

Srpsko zvanino mnijenje i ivotopisci o Simu kao arlatanu i kao sredstvu u politike svrhe
U radnji Simo Milu novi Sarajlija srpski spisatelj Vladan Nedi pie: Sluaj Sime Milu novia izuzetan je u srpskom pesnitvu. Zvanino miljenje prikazalo je naeg liriara kao oveka koji nije znao ta govori, kao glumca koji je izigravao genija, kao nedouenog aka koji je robovao pravilima klasiarske poe ke, kao pisca koji je kovao suvine rei. O njemu su u Beogradu govorili kao o nekakvom arlatanu. S proljea 1831. prisilno naputa Crnu Goru (pred Njegoevom poerom za njim) i preko Bosne dolazi u Srbiju. Knjaz Milo ga postavlja za beogradskog lana policije. Bio je pisar u Praviteljstvujuem savjetu, uitelj prvoga razreda Velike kole, iako bez potrebite spreme, direktor osnovnih uilita, sekretar prosvjete. Srpski pisac Jakov Ignjatovi edoi da je S. Milu novi bio umijean i u ustavobranitelljskijem borbama, da su ga oligarhi iscijedili kao limun pa bacili, upotrijebili kao sredstvo za poli ke pamete i da je u tome njegova udorednost ve dotakla granice ludos . I kao to sam se uverio, igrao je
48 49

Isto, br. 25, str. 36. Isto, 29, str. 41. 50 Isto, 35.

264

Crnogorski anali, br. 1/2013

u tome slabu ulogu. Oligarhe, koji su sluili najpre Milou, pa posle Mihailu, ba njega kao pesnika upotrebili su za sredstvo, bez da je Sima o tome sam to znao. Da Mihailovci nijesu o njemu dobro govorili, lako je to razume , jer je pro v njih pisao i zaveo se u same, Simi nedostojne, poli ke pamete. A glavni ustavobranitelji, oligarhi, iscijedili su ga kao limun pa bacili; i ovi i njihovi privrenici su ga ba bagatelisali, poznavajui mu slabije strane, koje su iskoriavali. to se pripovedalo tako kao da je ta udorednost ubrina ve dotakla granicu ludos .51 Sa ovom ocjenom o njegovoj udnos slau se Vuk, Njego i vie spisatelja. Ignjatovi ukazuje da je Simo bio poli ki vrlo angaovan i (zlo)upotrebljavan, te da je i u Crnoj Gori mogao ima nalinu ulogu, koja se kretala u rasponu pomeu ma(h)nitos i uspjene ne samo austrijske no i srpske agenture. U odnosu na Crnu Goru je bio zna(ve)n uglavnom kao Njegoev uitelj. Glavna uloga Simova u Crnoj Gori bila je agenturna zadaa unoenja i odomaivanja srpske svijes kod Crnogoraca kroz spise Petra I i njegovo u canje na Mladoga Njegoa, pa i na falsikovanje Njegoevih spisa (Gorsko ogledalo preinaio je u Ogledalo srpsko i druga).

51

Navedeno djelo.

Dr edomir Bogievi: SULA RADOV I CRNOGORSKI MORALNI KODEKS I OBIAJNO PRAVO

265
Dr edomir Bogievi

SULA RADOV I CRNOGORSKI MORALNI KODEKS I OBIAJNO PRAVO


(Povodom 140 godina od smrti i 222 godine od roenja)

Kostadin Sula Radov Radulovi u narodu poznat kao Sula Radov, bio je pozna crnogorski mudrac, pravednik, e ar, sudija, kapetan, gvardijan, kulugdija (lan Kuluka - crnogorskog centralnog putujueg pomiriteljnog suda), senator, slobodar, rodoljub i junak. Svojim izrekama postavio je temelje uenja umne racionalne orijentacije crnogorske prirodnopravne kole. Riznicu narodnoga blaga oboga o je umnom rijeju i visprenim duhom, to je nadivjelo svoje vrijeme i vjeno se utkalo u narodno pamenje. Roen je u Komanima, 1790. god. a umro na Ce nju s proljea 1872. godine i sahranjen pred Vlakom crkvom na Ce nju, e mu se i danas grob nalazi sa skromnim spomen obiljejem. Snaga rijei Sule Radova je sublimacija svega onoga to je najbolje u crnogorskome narodnome duhu, ija je on simbolika, a to je ljudskost, pamet i mudrost, rekao je najbolji poznavalac i tuma Suline misli, socijalni teore ar, e ar i socijalni lozof Vukota B. Radulovi (Sula Radov u svom vremenu, 2003).

Sula Radov i evropska racionalistika misao


Poznate su njegove lozofeme o moralu, pravdi i pravu kojima je ancipirao evropsku racionalis ku misao, iako sholas ki i ortografski za nju nije znao. On je emanirao i an picirao misao najveeg njemakog i lozofa ovjeanstva Kanta (Immanuel Kant, 1724-1894), koji se proslavio lozofskom tezom: Prava se otkrivaju, dok je Sula, u isto vrijeme, kazao: Prava postoje, ona se ne propisuju, ona se te. Sula je is cao: Zakon koji ne uva pravdu, nije zakon. To je moderni koncept vladavine pravednog prava i pravde kao njegovog rodnog mjesta. Time je on postao pretea misli slavnog njemakog

266

Crnogorski anali, br. 1/2013

lozofa prava Gustava Rabduha koji je rekao: Pravo je volja za pravdom. Nad zakonskim nepravom bdi nadzakonsko pravo. Pravnici treba da smognu snage da odbiju primjenu nepravinih propisa i nepravednog prava (Filozoja prava, 1978). Sula je potvrdio i misao srednjovjekovnog lozofa Tome Akvinskog (1225-1274), koji je govorio: Ljudski zakon ima svojstvo zakona ukoliko je u skladu sa zdravim razumom, a u suprotnom pro vurjei pravdi (Summa theologiae).

Vrela crnogorskog etosa


Crnogorska istorija, njen e ki kodeks i vrline etosa, osobena je i jedinstvena heroika ivota, samorodna ila njenog drutvenog stabla to je rodila najljepe i najuzvienije plodove socijalnog i kulturnog nasljea, a hranila se na vrlinama ljudskovine to je, kao sublimacija sveukupnih strukturnih elemenata njihovog agona, uslovilo da se nerastoeno blagoroe i dobrodunost, uz viteke postulate ojskih zakona, razlije kroz moralnu plazmu do grandioznih i zadivljujuih oblika i primjera duevne veliine, gdje su sve osobine duha i ljudskog karaktera bile u dokazivanju i neprekidnoj igri nadmetanja kroz utakmicu karakternih osobina ovjeka, ali i kolek vnih atribucija zajednice, u kojoj su vladali strogi zakoni hijerarhije zasnovani iskljuivo na vrijednos ma i vrlinama. Dramaturgija ivota iskovala je i sistema zovala pojmove, kategorije i ustanove socijalnog etosa iji temelji poivaju na slobodi, pravdi i jednakos i gdje je sve bilo okrenuto ovjeku i ojskim zakonima i mjerilima ivota.

Crnogorski moralni kodeks


ovjek je subjekt moralnog zakona, to obavezuje da treba potova ovjeka kao reprezenta ovjeanstva. Ovaj postulat oznaava dunost ovjekovu da djeluje po principu sveopteg zakona, tj. da ini dobro. Crnogorski moralni kodeks je an pacija Kantovog kategorikog impera va: ovjek je subjekt moralnog zakona, to obavezuje da treba potova ovjeka kao reprezenta ovjeanstva. Ovaj postulat oznaava dunost ovjekovu da djeluje po principu sveopteg zakona, tj. da ini dobro. Crnogorski moralni kodeks je an pacija Kantovog kategorikog impera va: Djeluj tako da maksima tvoje volje moe da vrijedi kao princip opteg zakonodavstva, ili: Djeluj tako da ovjeanstvo kako u tvojoj osobi, tako i u osobi drugog lica svagda uzima kao svrhu a nikad kao sredstvo. Moralni zakon je nepovrjediv, jer je ovjenost i ovjeanstvo opta svrha kao univerzalna vrijednost. Linost je moralna ka-

Dr edomir Bogievi: SULA RADOV I CRNOGORSKI MORALNI KODEKS I OBIAJNO PRAVO

267

tegorija. Da bi ovjek, kao osoba bio linost, potrebna mu je sloboda. Samo je slobodna linost samosvjesna, autonomna, nezavisna i samodjelatna. Sloboda je uslov opstojnos ljudskog bia. Sloboda nije stanje nego djelatnost. Sloboda nije data nego se uspostavlja. ivot je borba pa se sloboda ne s e nego osvaja. Ljepa je i draa borba za slobodu od same slobode. Svijet ne postoji, on postaje. Djelovanje postoji samo kao samodjelatnost. Samodjelatnost je samosvijest o ljudskoj potrebi koja se ostvaruje samosvijeu bez koje nema svijes . Bi u svijes znai bi slobodan. Bi u interakciji sa drugim, znai bi samostvaralako bie jer je svijet duhovna i moralna zajednica slobodnih ljudi. Otuda crnogorski moralni kodeks koji izvire iz ontoloke potrebe za slobodom ovaploenje je strukturnih moralnih vrijednos zasnovanih na slobodi i dostojanstvu, kao univerzalnim ljudskim vrijednos ma to izviru iz opte ovjenih vrlina individue i ovjeanstva kao ljudske zajednice.

Crnogorsko obiajno pravo


Obiaj kao pravilo drutvenog ivota je druga priroda ovjekova. Takva druga priroda se uspostavlja kao novi ovjekov svijet koji se podreuje ljudskim navikama i tradiciji koje se nalaze kao svrha u ostvarenju opteljudskih vrijednos slobode i dostojanstva. Obiaj je socijalni medijum koji se ostvaruje kao nepisani zakon. Taj nepisani zakon je realni, objek vni i stvarni nain ivota pojedinaca i drutva podignut na nivo principa ili norme, dakle, realne i postojee optenitos kao uslov ovjenos . Obiaj je ovjekovo djelatno misaono duhovno i voljno privikavanje ljudi na zajedniki ivot u socijabilitetu, to je sainjen od legi mnog i moralnog, u kojem ovjek postaje stvarno, samotvorno i samosvjesno djelatno bie. U obiaju se ovjek ui drugoj ljudskoj i drutvenoj prirodi. Obiaj je izraz ljudske autonomije kojom se uspostavlja proces djelatnih formi opstojnos , a on je nemogu bez ak viteta strukturnih vrlina subjek vne strane linos , u kojoj se armie vlas svijet i samosvijest o potrebi ne samo sebe, nego i o potrebi drugog ovjeka i svih lanova zajednice za svojom su nom, to je izraz ljudske solidarnos . Otuda nijedno moralno injenje nije mogue bez samosvijes o sopstvenim i drugim svrhama, a nju je nemogue kons tuisa bez ljudske slobode koja poiva na potovanju dostojanstva drugog bia. Za razliku od autonomije (auto sam; nomos pravilo), heteronomija (heteros drugi, nomos zakon), je suprotnost autonomiji i kao takav izvor moralnih izopaenja. Ako volja izvan ili iznad sebe trai predmet svoga djelovanja, onda to nije samo odreenje ljudske linos , nego podreenost dru-

268

Crnogorski anali, br. 1/2013

gome, kao negaciji autonomije i autonomnog htjenja. ovjek postaje sredite samodjelatnos samo ako moe da podnese teret moralnih zakona odgovornost za svoje inidbe pred drugim i pred drutvom. Pod heteronomijom, ovjek je sveden na pokornost. Izraz heteronomije su pisani zakoni za koje je grki stoik Hipija govorio da su grobnica ljudske slobode. Vlast uva zakon a vrijeme obiaje zato ovi dulje traju, govorio je Sula Radov.

Sula Radov i narodni duh i tradicija


Sula Radov, iskazivao je, aforizmom i anegdotom, kredo egzistencije ne samo vlas tog uma ve i narodnog kodeksa pravde zasnovanim na ojskim zakonima to su ih iznjedrili: zdrav razum, bistra pamet, poteno srce i zadata rije, a klesali ih najbolji i najmudriji sinovi crnogorskog naroda, kroz koje danas otkrivamo geneologiju fenomena crnogorske tradicije, ali i sponu sa noumenom njene kulture, kao pokretakim impulsima njene savremenos i budunos . Sulina misao, iskriava i lucidna, pravedna i hrabra, mudra i pouna, to silazi do dubina stoike kole starih Helena, do sosta Hipije i Kalikala, do Hesoida i An fona, do Diogena iz Apolonije i Protagore iz Efesa, kao prvobitnih ljubitelja mudros i umovanja to su postali temeljeme grandioznog lozofskog uenja stare Helade, a koja, da je egzis rala (Sulina misao) u njihovo vrijeme, bila bi jednako poznata i trajna, kao to je trajno helensko kulturno nasljee. Ali, bez obzira to u velikim narodima geniju se gnijezdo vije, raznolike interakcije meu narodima i dravama savremenog ovjeanstva uinie da misao Sule Radova, kao velianstveni produkt crnogorskog etosa zasnovan na postula ma ojstva, bude univerzalno nasljee svekolikog kulturnog ovjeanstva. Sulina mudrost prevazilazi iskustvo ljudi svoga vremena pa ak i sveukupni moralni kodeks. On je jedan od onih ljudi koji je sjedinio hrabrost pravednika, viteko junatvo i neprikosnoveni postulat slobode (u rijei i djelu), sa interesima svoje zajednice, jer: krv i ma brane slobodu, ali je pravda uva. to misli, pitao je knjaz Nikola serdara Jola Pile a Ko je ova dva dobra u na vakat sastavio? Sula, gospodaru. e je sablja sijevala i deferdar grmio, bio je meu prvima, a e se pravda uvala i rije carovala, prvi su bili do njega. Epohe ljudske istorije razlikuju se po tome da li je i u kojoj mjeri dominantna snaga slobodnog stvaralatva ljudi ili snaga tradicije (ali ne i tradicionalizma), ali ne u smislu koliko je ovaj prvi inilac uspio da izrazi svoj

Dr edomir Bogievi: SULA RADOV I CRNOGORSKI MORALNI KODEKS I OBIAJNO PRAVO

269

fenomen nezavisno od drugog, ve koliko mu je polo za rukom da svjesnom upotrebom kulturnog nasljea prolos i sveukupne tradicije slobodno stvori energiju za oslobaanje novog, vieg, boljeg i naprednijeg. Ali, o vrijednos ma jedne kulturne tradicije ne odluuje sud jednog jedinog istorijskog narataja, ma koliko ovaj bio sposoban da ga obrazloi, ve sud istorije kao cjeline, dakle, sud svih narataja uze h zajedno. Kada je u pitanju Sula Radov, ovdje je istorijski peat nesumnjiv, a e ki kodeks jednog drutva, kao dio kulturnog nasljea koga je Gerhard Gezeman (ojstvo i junatvo starih Crnogoraca) denisao kao: honestas heroica Montenegrina i savremeni trendovi u razvoju drutva robo ka civilizacija, internet mrea i tehnoloke inovacije, mogu nai srenu sintezu, jer je i sam Sula govorio: Novi vakat raa novi nauk, Novi put stari bataljuje. Sula je ostavio brojne izreke o pravdi, sudijama i suenju: Pravdu eraj, ma je eranjem ne ubi: Ne idi zagonom, no zakonom; ojek treba manje da uzima, a vie da daje, da umjesto sile razum prihva i da stane u red ljudi, a ne ispred ljudi. Ako ima ojeka ispred sebe slobodno idi. Sudija ne moe bi boleiv ojek on mora bi is nit i pravian. Boleiv ojek je ko i za ito i oklasine, a sudija, ako pravdu ljubi, mora injet da ovo dvoje razdvoji. Samo is nit ojek moe bi sudija i to ako je vjet da na malome pronikne u veliko, a da iz velikog ne zakloni malo iza kojeg, poesto, is na ami. Pravda nije ue da se sijee na dvoje. Vlas uva zakon, a vrijeme obiaje zato ovi dulje traju. Na pitanje: Kad se sudi, to se prvo gleda? Sula odgovara: Zakon. A onda? Obiaj! A iza obiaja? ast. A kad se presuda donosi? Sve troje. Jedan od najznameni jih narodnih mudraca, Sula Radov, je ovjek koji je vladici Radu (Njegou) rekao da se od njega razlikuje samo po tome to nije gospodar, to nije putovao u druge zemlje i to knjige nije itao. On je jedan od onih ljudi koji je svoju umnu i smjelu rije, teku kao malj, slikovito oblikovao pa je ona dobijala u snazi i sijala kao plemenita kov, zalazila u narod u ije se pamenje utkala due od njegovog vijeka (B. Vujai).

Crnogorski etos i Helensko kulturno nasljee


Izmeu Crne Gore i grke kulture, izmeu Sule Radova i grkih stoika i sosta i njihove lozoje, bez obzira to Sula nije poznavao ni uo za njihovo uenje, postoji zajednika nit koja povezuje ove dvije duhovne kulture: - slina konguracija zemljita;

270

Crnogorski anali, br. 1/2013

- princip mjere i harmonije Aristotelov metron (princip mjere zlatna sredina) i crnogorsko samosavlaivanje i viteka skromnost; - princip ojstva u crnogorskoj i postulat Homo mensura grko soste Protagore da je ovjek mjera svih stvari. Na Apolonovom hramu u Delma jedan od sedam grkih mudraca ostavio je nasljeu poruku: to vie ovjek, to blii Bogu; - princip racionalnos (um i razum kao zakonodavci prirodnog prava, odnosno pravde). Postoji prirodno pravo koje vai nezavisno od toga da li ga neka zajednica priznaje kao takvo. Zakon je rjanin ljudi koji vri nasilje nad ljudima suprotno prirodi (Kalikala); - materijalno siromatvo koje se pokazalo kao najblagotvorniji miraz koji je grkoj kulturi i crnogorskom moralnom kodeksu mogla da ostavi u kolijevci neka dobra vila; - principi jednakos (Hipijin stav: Jednako je s jednakim po prirodi srodno) i slobode; - autonomija linos i pravda, kao stoerna ljudska vrlina; - skladno pomirenje ljudske slobode i suprema je bogova; - moralni (e ki) kodeks; - agon (takmienje, ivotni dinamizam), kao slobodarski duh i nadmetanje, koji je kod Grka znaio utakmicu sa svakim i na svim poljima duha i tvorbe, a kod Crnogoraca bio je nadmetanje samo sa sobom (ojstvo), a prov drugog nadmetalo se samo kada je u pitanju odbrana slobode i ljudskog dostojanstva (junatvo). Svako je takmienje negacija drugog pa i razliita. Treba pobijedi sebe. Zato je crnogorski agon humaniji: Vie dava nego uzima , umjesto sile razlog izabra , glavu za obraz da i nikad ispred ljudi nego u red ljudi sta Sula; - kosmopoli zam, kao lozofsko gledite o jednakos svih ljudskih bia bez obzira na nacionalnu, vjersku, rasnu, socijalnu i drugu pripadnost; - i jedna i druga (stara Grka i stara Crna Gora) pravdu su stavljale u sredite ivota i u njoj otkrile najvie mjerilo ljudske ostvarenos kod Grka u obliku arete (skup svih vrlina, a kod Crnogoraca u sintezi svih vrlina ljudskovine). Pravda je kod obje kulture, ne samo ljudska kategorija nego i kosmiko naelo, kvin sencija svih vrlina i simbol reda i harmonije.

ojski zakoni ivota


Kod Crnogoraca ljudskovina predstavlja prak no ponaanje i potovanje line egzistencije, zike i moralne, prema drugim ljudima, a u skladu sa konkretnom ivotnom situacijom. Sama ovjenost je dostojanstvo koje uzdi-

Dr edomir Bogievi: SULA RADOV I CRNOGORSKI MORALNI KODEKS I OBIAJNO PRAVO

271

e ovjeka nad svim drugim biima (Kant) i koje predstavlja skup ljudskih vrlina usaenih u ljudsku svijest spontano, a izniklih iz primjera i uzora, tradicije, morala i obiaja kojim se unapreuje ivot ljudi, njihov mir, pravda, socijalno blagostanje i uzajamna tolerancija. Ono je zapovijest da se gnjev, mrnja, stras i nepravda po snu velikodunou koja, izrastanjem iz slobodne volje, kroz moralnu zapovijest oblikuje kulturu volje, ije je iskonsko naelo: u spokojstvu drugih ljudi vidi sebe spokojnog. ivot zasluuje opstanak samo ako mu je putokaz ojstvo (Stevan Perkov Vuko ). ojstvo se moe izrazi kao sublimacija ovjekove svijes o vrs koja je dosegla do uma i koja se uzdigla do visine njihovog istorijskog zadatka, gdje zakoni humanos treba da smijene nie zakone prirode (mrnju, bioloke i ulne pods caje). Njime se iznuivalo potovanje osnovnih drutvenih i moralnih vrijednos . Strukturu ove e ke vrline kod Crnogoraca ine: zadata rije, dostojanstvo, hrabrost, ponos, nesebinost, dobroinstvo, velikodunost, skromnost, umjerenost, pravinost, ovjekoljublje i gostoprimstvo. Ovo su samo osnovne vrijednos njihovog etosa, a postoje i druge brojne kojim se odlikuje njihov viteki moral. Svako, bez obzira na drutveni rang ili imetak, ima mogunost da osmisli svoju ziku egzistenciju na osnovu moralnog ponaanja. Moralno savrenstvo ovjeka sastoji se u vrenju dunos prema drugim, a naroito prema ugroenim i nemonim, iji izraz predstavlja aksioloko naelo njihove lozoje morala: Svaki pojedinac treba da slui ovjeanstvu kao svojoj linoj svrsi. Zbog toga je borba Crnogoraca za slobodu bila borba za slobodu sveukupnog ovjeanstva. Pojavu pisanih zakona (nakon donoenja Zakonika obeg crnogorskog i brdskog 1798), Sula je shva o kao akt moralne i pravne kulture, kojom drutvo preuzima na svoje organe mehanizme za te prava i sloboda njegovih lanova, kojim se uspostavljaju temelji pravne drave. Kapetane, od kako je svijeta i vijeka ljudi su se uvali od opasne rijei, brane i ast krv gazili i domove rasturali. Jes, kae Sula, vais nu je tako. To je bilo vrijeme bezakonja. Kad niko ne uva obraz, ivot i imanje, majku i sestru, enu i ecu, niko sem i bratstva tvojega, onda je ojek imao pravo i dunost da mane to bolje umije, da bi umro ka ojek i da ne bi ivio kao neojek. Sad je drugo vrijeme, kae Sula. Pravo da sudimo prenijeli smo sa sebe na sudove Gvardiju i Senat oni vre i dijele pravdu. Ali, osveta, kao krajnji in kompozicije, nije bio i krajnji cilj pravde. Prema moralnom kodeksu crnogorskog etosa, ovjek je stajao na veem pijadestalu ako je putem samosavlaivanja znao da je opros . Ali to nije imao pravo svako, nego samo onaj koji je istovremeno sjedinio sve ljudske vrline.

272

Crnogorski anali, br. 1/2013

Takvi su primjeri velikodunog opratanja majke Veka Ilinia, or Sulja, Muja Vujadinovia i dr. Ubi zlu rije znai ubi slobodu, kae Sula. Slaba rije je teka kao malj, opaka kao preanica ljudska, no koliko god bila teka i opaka sama od sebe ne sijee po as ovjekovoj. Kad ljudi vide da je pogan od lai nainjena, izvrgnu ga ruglu kao neto neisto i nakazno. Kazni ovjeka zbog pogane rijei znai skoi u oganj i ludo gazi po ugljevlju. Kanjavanje za zloin misli je kanjavanje slobode misli, povreda slobode izraavanja. Ako demokra ja hoe da funkcionie, treba ukloni prepreke koje smetaju da ljudi slobodno misle i presuuju. Borba za ovjeka je borba za is nsku komunikaciju meu ljudima. Jer, ne mogu ljudi bi ni sreni ni zadovoljni sve dok zbog svojih miljenja moraju drhta (Holbah). Dekriminalizacija klevete i uvrede u crnogorskom krivinom zakonodavstvu na tragu je reeksija Suline slobodarske i prosvje teljske misli. U gomile nema suda, govorio je Sula. Ovdje se moe napravi komparacija sa Aristotelovim stavom da je onaj ko je izmislio dravu uinio najvee dobro i Platonovim apodik kim sudom: I kad bi se svi A njani skupili na jedno mjesto i bili svi pametni kao Sokrat, to je opet samo jedna rulja (Platon, Drava). Sula je ivio na prelazu iz patrijarhalnog u graansko, iz predravnog u dravno stanje, u vrijeme u kome je neobuzdani karakter Crnogoraca, Njego slikao: Vi ne date sedla ni uzda , pravda vi je to je vama drago, u vrijeme u kome je bio najbolji onaj koji nije h o nikome da se potini (jedan je Crnogorac rekao gospodaru: Potujem te kao gospodara, ali me tvoje naredbe ne obavezuju). To to se ovjek opire vlas nije razlog da joj plei obrne. Bolje rava vlast nego bezvlae. Bez krmaroa, laa se o bregove lomi (Sula). Sula je proniknuo u dubinu ideje pravde za koju je smatrao, za razliku od Moneskjea, da sudija pored maa mora da ima i srce. Otuda je poznavao oba fenomena: i psihologiju vinovnika, ali i socijalnu sredinu u kojoj je ivio i u kojoj je dolo do krenja kutuma zemaljskog. Zato poruuje: Jedna je nevolja koja vodi u Spu (tada pod Otomanskom vlau . B.), a druga kako joj se oduprije . Sa jednim koji ite koru hljeba lako je izii na kraj, sa drugim koji svakog proljea mami, kad kadui bez brana ostanu, mnogo je tee. Zato opros mo Radu, jer i Bog jednom oprata. Ali ako bi stalno opratali grenicima, ogrijeili bi se prema onima koji ne grijee.

Dr edomir Bogievi: SULA RADOV I CRNOGORSKI MORALNI KODEKS I OBIAJNO PRAVO

273

ojstvo se temelji na samoj ljudskoj prirodi. Ono je sastavni dio ljudske psihe. Nije bilo drugih drutvenih klasikacija meu ljudima, osim prema moralnim vrijednos ma: ojstvu i junatvu. Kod Crnogoraca ta podjela bila je na ljude i neljude. Nije bilo ojstva bez junatva ni junatva bez ojstva. Junatvo je moralo odisa velikodunou. Sve to je izbijalo izvan okvira junake velikodunos , bilo je razbojnitvo. Plaljiv ovjek se nije mogao odlikova ojstvom iako je mogao bi ovjean. ojstvo je kad brani drugoga od sebe, a junatvo kad brani sebe od drugoga (Marko Miljanov). Na dilemu to je via vrlina, ojstvo ili junatvo, Marko Miljanov, odgovara: Junak ojku konja vodi. Velianstveni e ki supstrat crnogorskog naroda, iznikao je iz njihove vjekovne borbe za slobodu. Za vrijeme pokroviteljstva Mletake Republike prema Crnoj Gori, Crnogorci su preuzeli zavjet da nikada nee ii u ratnu akciju izvan Crne Gore. Ciljevi borbe bili su: sloboda, pravda i ljudsko dostojanstvo, koji su bili zasnovani na iskonskom uvjerenju o opravdanos te borbe, pa u sveukupnoj istoriji ovjeanstva ne postoji primjer, kao kod Crnogoraca, da su se njihovi ciljevi borbe poklapali sa pravilima (vitekim) po kojima je voena. Nikada kod Crnogoraca nije bila izraena iskljuivost ili netolerancija. Oni nijesu oboljeli ni od vjerskog fana zma. Njihova je autokefalna crkva narodna i ekumenska, a samo je po dogmi pravoslavna. Kod Crnogoraca vjera nije bila ni ideja, ni cilj rtvovanja, nego su uenja hrianstva sluila samo kao provjera i potvrda njihove opravdanos borbe za voljnost i slobodu, odnosno, koliko su ljudske akcije u skladu sa hrianskim naelima boanske pravde. Oni koji drugaije misle i postupaju za njih nijesu neprijatelji nego samo provnici. Vjerski fana zam je jednoumlje koje ne odgovara pogledu na svijet i psihi Crnogoraca. Za Crnogorce, najvea vrijednost je ovjek, a najvii princip socijalne interakcije: Svi su ljudi jednaki i ovjek je ovjeku Bog.

Vjeni sjaj agona crnogorskog


Crnogorski e ki kodeks nije istorija i prolost. On je opteljudski, univerzalan i svevremenski. On je vjeita mladost kojom i sadanjost i budunost svih naroda treba da se nahadnjuje. Po svemu sudei, is nita je teza njemakog lozofa Fihtea (inae Kantovog najboljeg aka): Ako trebanje prethodi bitku, onda je na poetku ljudske istorije stajala budunost, a mi preko sadanjos putujemo u prolost.

***

274

Crnogorski anali, br. 1/2013

Autor ovih skromnih redova ima slobodu da sugerie da crnogorske centralne i lokalne, prosvjetne i administra vne vlas uine napor da se na studijama juris kih znanos revandicira i studioznije izuava crnogorska dravnopravna istorija i crnogorsko obiajno pravo, arbanako obiajno pravo i erijatska pravna kultura, e ka i civilizacija. Jedan od amteatara Pravnog fakulteta Univerziteta Crne Gore treba da ponese ime Sule Radova, kao to jedan nosi ime Valtazara Bogiia, jer je crnogorsku pravnu samorodicu stvorio crnogorski narod i njegovi duhovni gorostasi, kakav je bio i Sula Radov. Bilo bi u skladu sa tradicijom ali i izraz njenog potovanja da crnogorske sudije, na svojim sveanim zborovima, poloe izraze sjeanja na spomenik Suli Radova pred Vlakom crkvom, na Ce nju. Potrebno je da savremeni zakonopisci, crnogorski zakonodavni i pravni sistem utemelje na e koj i pravnoj doktrini crnogorskoga narodnoga duha, kao mul kulturalnog, jer njihova naela mogu slui osnovom kulture i znanos veih i boga jih civilizacija, a ignorisanjem takvih originalnih tvorakih formi znai negaciju subjek viteta i iden teta pred kojim se Crna Gora zori na pozornici plodova ljudskoga duha, sveukupnog ovjeanstva. Narod koji gubi pamenje, gubi ivot (an ka mudrost).

Literatura:
Boro Vujai: Sula Radov izreke i anegdote, 1974. Vukota B. Radulovi: Sula Radov u svom vremenu, 2003. Dr Niko S. Mar novi: Valtazar Bogii Istorija kodikacije crnogorskog imovinskog prava, 1958. Imanuel Kant: Kri ka prak nog uma, 1978. Platon, Drava, 1982. Dr edomir Bogievi: Sula Radov i prirodno pravo Heroida crnogorska, 2005.

Gojko Kastratovi: VOSKRESENJE NE BIVA BEZ SMRTI (O FILMU VLADIMIRA . POPOVIA)

275
Gojko Kastratovi, reditelj

VOSKRESENJE NE BIVA BEZ SMRTI (O FILMU VLADIMIRA . POPOVIA)

Godine 1922. u Rimu je snimljen dugometrani igrani lm Voskresenje ne biva bez smr , u proizvodnji Sangro lma. Scenario za ovaj lm napisao je Ce njanin Vladimir . Popovi (1884-1928), koji se rodio u Nikiu. Gimnaziju je uio na Ce nju i u Sremskim Karlovcima. Pravni fakultet zavrio je u Beogradu. Bio je sudija Oblasnog suda u Ce nju, a potom je bio advokat. U januaru 1916. godine odlazi sa dijelom crnogorske Vlade u Pariz. Iz Pariza 1920. godine zajedno sa crnogorskom Vladom u emigraciji prelazi u Rim. Kada je kraljica Milena kao namjesnica, imenovala novu i pretposljednju crnogorsku emigrantsku Vladu 28. juna 1921. godine, Vladimir . Popovi postao je ministar pravde. Umro je u Nici 1928. godine gdje je i sahranjen. U emigraciji objavio je veliki broj lanaka o tadanjim aktuelnim pitanjima, naroito u Glasu Crnogorca, koji se tampao u Neji kod Pariza i u Rimu. lanke je objavljivao pod svojim imenom i pod pseudonimom Vuk Mandui. Ovaj scenario je jedini njegov lmski pokuaj, ali je uis nu on ostao prvi crnogorski lmski scenarist, jer je napisao prvi scenario jednog igranog lma, koji je realizovan. Reiser lma bio je Eduardo Benivega, a scenograf i kos mograf Kapijero Luperini. Uloge su tumaili Elena Sangro, Karlo Gvalandri, Kamilo de Rosi, Enriko Ska ci, Lado Fortuna , i djeca Ratomir V. Popovi, Momo P. o, Lidija V. Popovi. Na konanoj verziji scenarija saraivao je italijanski pjesnik Gabrijele d Anuncio. Scenario prvog crnogorskog scenariste Vladimira . Popovia je sauvan. Film je u Rimu prvi put prikazan 14. aprila 1922. godine u bioskopu Il Grande cinema Volturno. Prikazan je u paniji, Francuskoj i Egiptu. U Kraljevini Jugoslaviji nikada nije prikazan zbog sadraja lma jer je prikazivao borbe Crnogoraca u Prvom Svjetskom ratu na stranu saveznika. Najvei dio sredstava za realizaciju ovog lma obezbijedio je sam Vladimir . Popovi,

276

Crnogorski anali, br. 1/2013

ministar pravde crnogorske Vlade u emigraciji. Finansiranje ovog lma pomogli su naravno italijanski i crnogorski dvor kao i Crnogorci u emigraciji. Radnja lma se dogaa u dva mala sela na crnogorsko-austrijskoj granici. U ta dva sela ive dvije porodice sa po dvoje djece. U dom Pavla i Jake, na austro-ugarskoj teritoriji, s e beki profesor Blum koji ne vjeruje u legendu o crnoj planini Lovenu, na kojoj se po vjerovanju, na samom vrhu planine nalazi ogroman orao koji uva crnogorsku zastavu. Poli su da utvrde is nu. Profesor je elio fotograju orla, pa se otac Pavlov i Jakin popeo na sam vrh i nekim udom pao u ponor i poginuo. Profesor Blum odveo je u Be malog Pavla, a Jaka je ostao da ivi kod druge porodice na crnogorskoj teritoriji i da se podie uz Andriju i Milenu. Poslije osamnaest godina poeo je Prvi svjetski rat. Pavle ne zna da mu profesor Blum nije otac, mobilisan je i odlazi na crnogorsko ra te. Njegov brat Jaka, ve vjerenik lijepe Milene, u crnogorskoj je vojsci. Selo na crnogorskoj granici prvo je palo u ruke austro-ugarske vojske. Kua u kojoj ivi Milena dodijeljena je za stanovanje dvojici austrijskih ocira Francu i Pavlu. Franc pokuava da napastvuje Milenu, no Pavle obuzet moralnim osjeanjem za je. Milenin brat Andrija donosi pismo iz Rima od kralja Nikole za crnogorskog ministra vojske generala Radomira Veovia, koje Milena uspijeva da dostavi. Poruka generalu glasi Ofanziva e poe na svim saveznikim frontovima. Crnogorci izvrite svoju dunost. Dok je ratni savjet odluivao sa generalom Veoviem o podizanju ustanka, vod austrijskih vojnika opkoljava generalovu kuu i hapse generalovog brata i sina, a sa njima i kapetana Jaku. Svi su osueni na smrt strijeljanjem. Milena ne uspijeva da izmoli pomilovanje za svog vjerenika. Na dan izvrenja smrtne presude, Milena se preobue u svetenika i ulazi u eliju kod Jake sa jo jednim svetenim licem, i eli da se vjena sa svojim vjerenikom. Jaka nee da se ona rtvuje, ali Milena hoe da ponosno nosi prezime ovjeka koji je dao ivot za svoju domovinu. Poto je vjenanje obavljeno, Jaku i ostale osuene odvode na strijeljanje. Jaka trai da upravniku zatvora, za koga ne zna da mu je brat, urue pismo sa medaljonom i da upravnik to poalje na odreenu adresu. Tako Pavle saznaje is nu o sebi poto mu je njegov brat strijeljan. Skida sa uniforme oznake i epolete, ide prema Mileni, sjedinjujui svoj bol sa njenim. Pavle i Milena predaju posljednju poruku generalu Veoviu, koju su mu po Mileni upu li, prije odvoenja na strijeljanje, brat i sin. Dok su svi pogoeni nesreom, jedan glas opominje: Voskresenje ne biva bez smr . Duina lma bila je 2050 metara, a sauvano je 138 metara i 47 fotograja, pa je reditelj i profesor Dejan Kosanovi izvrio rekonstrukciju lma

Gojko Kastratovi: VOSKRESENJE NE BIVA BEZ SMRTI (O FILMU VLADIMIRA . POPOVIA)

277

1997. godine koja traje 30 minuta i koja je prikazana. Na osnovu sauvanog scenarija i rekonstruisanih 30 minuta ne moe se potpuno vidje vrijednost lma. Ali, nekoliko recenzija objavljenih u italijanskoj tampi koje navodi Glas Crnogorca, tampanog u Rimu 1922. godine u broju 96, mogu nam donekle vie rei o lmu. enovski list IL secolo XIX, pie da je lm suges van i uzbudljiv, da sadri u sebi svu tugu, strast, najtananija osjeanja i otadbinsku ljubav. A bolonjski list L aventure dItalia is e da ova istorijska drama iznosi sa traginom is nom, staru besmrtnu duu crnogorsku. Recezent lista Caaro pie da u ovoj drami istorijskoj koja je uzeta iz stvarnog ivota i onoga to se desilo meu surim i neplodnim planinama Crne Gore, scene se uzbudljivo smjenjuju i egzal raju rtve i junatvo. Poslije Rapalskog ugovora lm se nije prikazivao u Italiji jer je dolo do pogoranja odnosa crnogorske emigracije u Italiji i Musolinijeve italijanske vlade. Film je trebao bi prikazan krajem aprila i poetkom maja 1922. godine u enovi, gdje se odravala Konferencija posveena ekonomskim pitanjima, sa namjerom da prisutnima prikae, kakve je ljudske rtve pretrpio crnogorski narod koji je bio njihov saveznik u Prvom svjetskom ratu. Srpska delegacija je sprijeila da se prisutnim prikae lm, ali lm je ipak imao javnu projekciju i prikazan je za graanstvo u enovi. Film je oi primjer to je sve injela crnogorska poli ka emigracija i kako se borila da se ispravi nepravda koja je naneena njihovoj domovini, njihovom kralju i njima. Oito je da je Vladimir . Popovi mislio da e ova dirljiva drama ganu savjest graana i poli ara sa kojima je Crna Gora bila saveznik i podnijela velike rtve. Raunao je i na popularnost italijanske dive nijemog lma Elene Sangro Drago, ija je rma Sangro lm potpisala kao producent lma. Nada im se nije ispunila. rtvovana im je domovina, njihov kralj i oni za sramotu pravde.

278

Crnogorski anali, br. 1/2013

Aleksandar-Saa Samardi: PODGORIKA SKUPTINA-IZRAZ PAIEVOG KONCEPTA VELIKE SRBIJE

279
Aleksandar-Saa Samardi

HERALDIKA CRNOJEVIA

Sve drave vode rauna o svojim simbolima. Heraldici, kao pomonoj istorijskoj nauci, koja prouava postanak, razvoj i izradu grbova, u svim dravama se pridaje velika panja i potpomae razvoj te grane nauke. Drave koje nemaju dugu heraldiku tradiciju i istorijski kon nuitet, sa velikim sredstvima i panjom razvijaju tu oblast. Dok mi u Crnoj Gori, bogatoj heraldikom tradicijom, dravnom i porodinom, pokuavamo pobjei od nje kao da se s dimo svoje prolos . Preputamo da o crnogorskoj tradiciji, piu drugi stavljajui nas u neke sasvim druge korpuse, samo ne u crnogorski. Naravno, i sama drava kada se sretne sa goruim, dnevnim, problemom reava ga na brzinu. Grbovi su kd postojanja i tradicije, simbol trajanja i spoj prolos , sadanjos i budunos . Oni nas odraavaju i odravaju, oni u u na nau svijest i podsvijest, kako linu tako i kolek vnu. Grbovi su dio naeg iden teta i kon nuiteta. Grb dinas je Crnojevi je osnov za dravnu heraldiku tradiciju Crne Gore. Naime, zlatni krunisani dvoglavi orao uzdignu h krila na crvenom tu postaje stalni grbovni simbol na buduim crnogorskim dravnim grbovima. Upravo iz ovih razloga moramo da posve mo dunu i znaajnu panju istraivanju i sakupljanju izvora o dinas kom grbu Crnojevia. Ustaljeno praksa kada se govori ili prikazuje grb Crnojevia je da se pokae grb tj. kamena dekora vna plas ka sa Ce njskog manas ra.

280

Crnogorski anali, br. 1/2013

Da se malo zadrimo na njemu. Dosta esto emo u prilikom opisivanja ovoga grba da je to bijeli dvoglavi orao Crnojevia.

Aleksandar-Saa Samardi: PODGORIKA SKUPTINA-IZRAZ PAIEVOG KONCEPTA VELIKE SRBIJE

281

Tri detalja privlae panju. Prvo, grb da bi bio Grb MORA bi na tu. Toga ove nema nego je dvoglavi orao okruen lovorovim vijencem. Drugo, vrhovi krila su sputena dolje i tree, glave orla su vezane ogrlicom. Drugi grb koji se prikazuje je sa kapitela ispred Dvorske crkve na ipuru.

Ipak se u posljednje vrijeme ovaj grb preskae jer su previe uoljivi dva detalja. Prvi da nema kruna iznad glava orla i drugi detalj da u kandama dri kugle. Jo jedan od ustaljenih prikaza grba Crnojevia je i peat Ivana Crnojevia koji se uva u Ce njskom manas ru.

282

Crnogorski anali, br. 1/2013

U Crkvenom ljetopisu Andrije Zmajevia iz 1675 godine, imamo jo jedan prikaz istog peata

Zahvaljujui svemu navedenom imamo da se i na nadgrobnoj ploi Ivana Crnojevia u Dvorskoj crkvi na ipuru

Aleksandar-Saa Samardi: PODGORIKA SKUPTINA-IZRAZ PAIEVOG KONCEPTA VELIKE SRBIJE

283

umjesto grba Dinas je Crnojevia aplicira konturna verzija peata

e imamo zadovoljenje svih ukusa - i bijelog dvoglavog orla i zlatni o sak peata. Ako ipak prihva mo da se nije htjelo ili smjelo, aplicira grb Dinas je Crnojevi na nadgrobnoj ploi osnivaa Ce nja, ipak se onda barem mogao vjerno aplicira njegov peat, iako kod Crnogoraca ne postoji tradicija da se grobno mjesto obiljeava peatom. Omiljeni prikazi za grb Crnojevia su i dekora vne zastavice iz Oktoiha.

284

Crnogorski anali, br. 1/2013


i iz njih se izvlae ono to se pretpostavlja da je grb.

ili

a koris se

Aleksandar-Saa Samardi: PODGORIKA SKUPTINA-IZRAZ PAIEVOG KONCEPTA VELIKE SRBIJE

285

Istorija dravnog grba Crne Gore poinje sa dinas jom Crnojevia. Porodini grb Crnojevia postavio je osnov crnogorske dravne heraldike. Da pogledamo jo neke izvore. Plemiki grb dobio je Ivan Crnojevi na sjednici mljetakog Velikog vijea 24.02.1473, to je potvreno zlatnom bulom iji prepis se uva u Dravnom arhivu Venecije (Arcshivio di Stato di Venezia, Ex libro privilegiorum II, ch. 54) u kojoj se navodi da je grb zlatni dvoglavi orao, o emu je pisao Rado Rotkovi. I poslije pada Crne Gore ovaj grb je nosio i nastavio tradiciju Stania (Skenderbeg) Crnojevi kao i njegovi unuci koji su izbjegli u Veneciju. Dikan navodi da su lanovi porodice Crnojevi, primljeni u krugove venecijanskog plemstva, nosili ovjenanog zlatnog orla u poletu na crvenom polju1.

a ilustrovan je na ovaj nain. Svi pozna grbovnici na is nain prikazuju grb Crnojevia. U Grbovniku Korjeni-Neori iz 1595 god.

Charles du Fresne Sieur du Cange, Illyricum vetus et novum, str. 135.

286

Crnogorski anali, br. 1/2013

i Beogradskom grbovniku I (koji je uniten u bombardovanju 1941) a po kojima je A. Solovjev crtao grb Crnojevia, prikazan je na is nain tj. kao zlatni dvoglavi orao u poletu na crvenoj podlozi.2

U tzv. Beogradskom grbovniku II iz 1620,

Aleksandar Solovjev, Vizan jski heraldiki amblemi i Sloveni, str. 336

Aleksandar-Saa Samardi: PODGORIKA SKUPTINA-IZRAZ PAIEVOG KONCEPTA VELIKE SRBIJE

287

nalazi se grb Crnojevia koji je veoma likovno lijepo uraen. U tom grbovniku se vidi zlatni dvoglavi orao vizan jskog pa. U Fojnikom grbovniku iz 1675,

takoe se vidi isto, samo to likovno ba nije najbolje uraen. I u ostalim grbovnicima kao npr. Althanov grbovnik iz 1614, Olovski 1689, Skorojeviki (Beki) iz 1636, Iva Saraka iz 1746, Riter-Vitezovia .... svue je is prikaz grba Crnojevia ZLATNI DVOGLAVI ORAO U POLETU NA CRVENOJ PODLOZI. Takoe, i kasniji heraldiari se slau oko izgleda grba Crnojevia kao to su Ivan Bojnii,

288

Crnogorski anali, br. 1/2013


Stojan Novakovi, Viktor Duiin,

Bartol Zmajevi, Aleksandar Palavestra, Dragomir Acovi, Marko Atlagi,

Boidar ekularac... Izvora ima jo i nijesu svi sakupljeni. Jedan od prioritetnih zadataka bi upravo trebao da bude da se istrae, skupe, dokumentuju i objave svi izvori vezani za grb Dinas je Crnojevi. Ovaj zadatak je trebao i do sada da bude odraen iz prostog razloga to se Zakonom o dravnim simbolima te istorijski simboli Crne Gore pa i grb Crnojevia. Najprioritetniji od svih zadataka koji stoje pred nama je da se na nadgrobnoj ploi Ivana Crnojevia u Dvorskoj crkvi na irupu postavi grb Dinas je Crnojevi.

Branislav Borilovi: CETINJSKA ZALONICA IZ 1864. GODINE PRETEA CRNOGORSKOG BANKARSTVA

289

CETINJSKA ZALONICA IZ 1864. GODINE PRETEA CRNOGORSKOG BANKARSTVA

Branislav Borilovi

Prema podacima profesora i istoriografa Duanu Vuksanu, prva banka u Crnoj Gori nastala je 1864. godine. Ugledni profesor je jo 1928. godine, objavio u Zapisima1 tekst pod nazivom Prva crnogorska banka. U njemu se kae da danas to valjda niko ne zna, prva crnogorska banka osnovana je na Ce nju jo 1864. godine. Prema D. Vuksanu, podaci o ovoj banci mogu se nai u Dravnom Arhivu Ce njskom, i to u tri knjige Protokola Zalonice Crnogorske za god. 1864-1868. On, dalje, navodi da je banka to bi se reklo, radila punom parom do kraja februara 1868. godine, kada je likvidirana i nije radila sve do 23. aprila iste godine. Meu m, banka je ubrzo nastavila sa radom, po svoj prilici istog dana kada je i prestala. D. Vuksan za tu tvrdnju ima i konkretan dokaz. Naime, on pod is m datumom nalazi odluku u kojoj, izmeu ostalog, pie: ljeduje ponavljanje i primanje zaloga po naredbi Prav. Senata. Na temelju toga, on zasniva svoju tvrdnju da je rad banke otpoeo istog dana, dok nije skrahirala 12. septembra 1870. godine. Prema D. Vuksanu, najtee je bilo utvrdi ija je zapravo bila banka. Sudei po klauzuli, koja je navedena, svi su izgledi da je Senat imao nad njom vlast jer kao to se vidi, on je bio vlastan i da je likvidira i da joj produi rad.2 Meu m, ono to je interesantno je da se kao akcionar nije pominjao Senat, ve veliki vojvoda Mirko (u to vrijeme bio je predsjednik Senata) i knjaz Nikola. Uloeni kapital u banci uplaen je u periodu od 9. XII 1864. do 29. IV 1865. godine i iznosio je 14. 660 orina, od ega je vojvoda Mirko upla o 12. 368 orina, a knjaz Nikola 2. 292 orina. Inae, banka je otvorena 11. XI 1864, a prvi zajmovi poeli su se izdava 10. XII iste godine. Period od kada je otvore1 2

Vuksan, Duan:Prva crnogorska banka, Zapisi, Ce nje, jul-avgust 1928, str. 51. Isto, str. 52.

290

Crnogorski anali, br. 1/2013

na banka (11. XI) do poetka izdavanja zajmova (10. XII) iskorien je za izradu potrebnih bankarskih knjiga i obrazaca i tampanje raznih formulara. Vuksan nalazi da su uraene tri knjige, i to: glavna knjiga koja se zvala Ukupni protok Crnogorske Zalonice, a sadrala je sljedee rubrike : 1. Redni broj; 2. Prezime i ime zaloenika i mjesto njegovog prebivanja; 3. Datum kada je predmet zaloen; 4. Vrsta zaloenog predmeta; 5. Procjena is h (for:, D.); 6. Izdano na zalogu (for:, D.); 7. Za koliko roka; 8. Dobitak na izdane novce u roku izdanja (for:, D), dan u kome je rok izdat; 9. Primjedbe. Druge dvije knjige zvale su se Protokol Zalonice Crnogorske - Ma i ki i bile su knjige blokova, od kojih je jedan ostajao u zalonici (Ma ), a drugi je dobijao zaloenik (Ki). Ovi blokovi su imali sljedee rubrike: 1. B(roj); 2. Dne186.; 3. Gostavio je u zalogu ljedujue stvari u roku is uem dne; 4. Vrsta stvarih; 5. Procjena (for:, D), izdano (for:, D). Vuksan, dalje, kae da je od procijenjene sume izdavato redovno 75%, a da je rok za zaloge bio od mjeseca do godinu dana. Godinja kamata je bila 8%, a prilikom otkupa zaloga sve primjedbe bi se stavljale u rubriku Odkupio. Tom prilikom morao se vra blok (Ki), pri emu je konstatovano: otkupio i biljet je pri njemu ostao. Zajam se mogao i produi , a u tom sluaju bi se u rubrici Primjedbe konstatovalo: Ponovio v. br. itav postupak bi se zaveo pod novim brojem i datumom kada je zalog prvi put otkupljen. U sluaju da se neki zalog ne otkupi prodavan je. Taj sluaj se dogodio sa Neom Ljumoviem, ija je zaloena ledenica bila procijenjena na 46 orina. Poto je rok dospijevao 30. jula, bila je prodana 9. oktobra popu Vidaku za is iznos. Is sluaj je bio i sa ledenicom Jake Delibaia i popa Sava Vujovia. Interesantna je sudbina zaloga nekih Crnogoraca koji nijesu otkupljeni na vrijeme. Tako je ledenica Todora Kustudije prela u ruke g. Boza3 bez para i bez biljeta 8. XI 1876. godine. Ledenica Sava Strugara dospjela je u ruke g. Kantakuzena, a istu mu je poklonio knjaz Nikola. Zaloeni no Iva Bajkovia, knjaz Nikola je poslao na izlobu u Moskvu. Kasnije je po knjaevom nalogu Ivu Rakovu Bajkoviu isplaeno 120 orina zbog toga to je no ostao u Rusiji. No Grujice urakovia, doivio je istu sudbinu i bio je poklonjen od strane knjaza Nikole kumu Ris u4. Naalost, malo je sredstava korieno iz ove zalonice, ili kako D. Vuksan kae banke, od strane siromanih graana Crne Gore. Najvie sredstava su koris li takozvani najvieniji ljudi sa Ce nja ili oni koji su dolazili
Najvjerovatnije se radi o vojvodi Bou Petroviu, predsjedniku Senata. Jovan Ris , srpski poli ar koji je zamijenio kneza Mihajla kod krtenja Stane, tree erke knjaza Nikole.
4 3

Branislav Borilovi: CETINJSKA ZALONICA IZ 1864. GODINE PRETEA CRNOGORSKOG BANKARSTVA

291

nekim poslom na Ce nje. Is na, u rijetkim sluajevima, zajam su koris li i siromani graani, kao i nekoliko udovica. Konstatuje, da se radilo o malim sumama i da su siromani graani uredno vraali zajam, za razliku od pojedinih glavara, koji su bili aljkavi u otpla zajma. Glavari su dio novca troili na kartama. Posebno je bio u modi ajnc5, koji im je u nekim sluajevima praznio depove. U daljem se pominju imena nekih zalonika, meu kojima su: vojvoda Petar Vuko (uloio toke za 400 orina); vojvoda Petar Vujovic (srebrne ese za 240 orina), vojvoda Luka Mili (ardajliju za 16 orina); vojvoda Milo Krivokapi (ledenica za 290 orina), vojvoda ole Radovi (no za 39 orina) vojvoda Peko Pavlovi (ledenica za 48 orina), vojvoda Miljan Vukovi (ledenica za 55 orina), vojvoda Ivo Radonji (no za 200 orina), vojvoda Marko Miljanov (no za 18 orina), vojvoda Anto Dakovi (no za 80 orina). Vojvoda Krco Petrovi (sablja za 144 orina), serdar Pero Matanovi (toke za 180 orina) serdar Jole Pile (sablja za 194, 33 orina), serdar krnjo Kusovac (ledenica za 100 orina), serdar Savo Jovievi (ledenica za 82 orina), serdar Nikola urakovi (handar za 1200 orina), protopop Minja Radonji (ledenica za 46, 20 orina), pop Milo Jovovi (toke za 64 orina), itd. Interesantno da je meu zajmodavcima najvie bilo popova i oni su sainjavali dese dio svih zalonika, to govori da su i u m tekim uslovima za Crnu Goru imali okle. Ipak, gotovo sve zaloge su bile iskupljene osim 31, od ukupno 828 koje su propale u korist drave. Najvie se zalagalo oruje, a rjee nekretnine. Posebno je zanimljiv jedan zalog Na asnu rije, gdje je osoba poloila u zalog svoju rije (ast, ugled) i na osnovu toga dobila zajam. Kao to smo rekli, najvie je zalagano oruje pa su tako kroz banine magacine prole 339 ledenice, 269 noeva, 180 ardajlija, 30 esa, 28 kubura, 27 enskih pasova, 27 zlatnih prstenova, 24 toke, 17 zlatnih satova, 15 srebrnih satova, 15 sabalja, 14 deferdara, 8 noia, 7 handara, 6 pari brnjica, 5 krstova, 4 kandila, 4 emera, 4 pantapeta (enski bro), 3 noa bjelokorca, 3 nonice, 3 zlatna lanca, po dvije: polukubure, male ardajlije, puke proste, erdani, no pros , divit srebrni. Po jedna vrbija, sarajlija, gunj, ilibar, kale, enski kordun i srebrna puka (27 komada). Svi zaloeni predme bili su skupocjeni, pa je tako za handare davano po 2. 000 orina, za sablje i ledenice po 500 orina, za toke 400 orina, za ese 240 orina, za no 200 orina, za kandila 200, za enski pas 117 orina. Po svoj prilici, banka je radila uspjeno, jer su trokovi bili mali, a personala nije imala osim upravitelja Iliju Ramadanovia. On je primao godinje 600
5

Ajnc ili Blackjack je i danas popularna kartaka igra na sreu.

292

Crnogorski anali, br. 1/2013

orina, dok je madur6 pop Vidak Popovi primao 25 orina. Promet Zalonice je iznosio: - u decembru 1864. godine (prvih 20 dana) - oko 4.000 orina sa zaradom od 215,41. - 1865. godine - 31.926,40 orina, dok je zarada iznosila 2553,71. - 1866. godini - 13.625,29, a zarada je bila 1090,02 - 1867. godine - 5587,77, a zarada 447,22 - 1868. godine - 2478, a zarada 199,24; - 1869. godine - 10, a zarada u 0,80; - u sedmoj godini postojanja, 1870. promet je bio 348, a zarada 27,84 orina. Ukupan promet bio je 57.980,46 orina, a dobit je bila 4534,24. No, i pored toga to je banka bila ak vna i to je ostvarila odreenu dobit, ipak je propala. To se najbolje vidi iz likvidacionog rauna, prema kojem je, po naredjenju knjaza, utroeno na razne izdatke suma od 3339,32 orina. Jedna od veih stavki bila je stavka za gradnju Lokande7, i po tom osnovu je izdato 2237,22 orina. Na kraju sedme godine rad, a banka je imala kapital od 9070,03 orina i neto neotkupljenih zaloga, poput noeva, ledenica, emera, brnjica i jedne asne rijei. Kao to se iz teksta moe zakljui , D. Vuksan je u ce njskoj zalonici prepoznao neke karakteris ke bankarskog poslovanja. Da li je sasvim u pravu kada Zalonicu naziva bankom, konanu rije e da oni kojima je to struka, a to su ekonomis i istraivai istorije bankarstva u Crnoj Gori. U svakom sluaju, ova zalonicu utemeljila je jo dvije slube koje imaju direktne veze sa bankarstvom, a to su revizorska sluba (Senat imao pravo kontrole poslovanja) i knjigovodstvo. Iz teksta D. Vuksana se da zakljui da je ova banka za vrijeme svog rela vno kratkog postojanja i djelovanja preko sistema kamata, imala dobit od 9073, 03 orina, koji je bio usmjeren na razne dravne poslove. Izmeu ostalog, sredstvima Zalonice djelimino je nansirana izgradnja hotela Grand na Ce nju (2237,22 orina), to je bio jedan od njenih veih inves cionih zahvata. Zbog toga se o ovoj Zalonici moe govori kao o inves cionoj. No, na zadatak bio je usmjeren, kako na armaciju teksta koji nam se uinio veoma interesantnim za budua istraivanja istorije bankarstva u Crnoj Gori, tako i na pronalaenju dokumenata i podataka koje pominje ovaj pozna istoriar.
Onaj koji procjenjuje tetu, vrijednost ili koliinu neega. Hotel Grand na Ce nju, u narodu poznat kao Lokanda, ija je gradnja zapoeta 1863. godine.
7 6

Branislav Borilovi: CETINJSKA ZALONICA IZ 1864. GODINE PRETEA CRNOGORSKOG BANKARSTVA

293

U tom cilju smo konsultovali fondove Dravnog arhiva Crne Gore, u kojem smo uspjeli djelimino pronai pomenutu arhivsku grau. Naime, pronali smo e ri knjige koje se odnose na ovu temu u pregledanim fasciklama Senata (to ne znai da ih nema jo u drugim fondovima). Prva knjiga nosi naslov Gospodarevi novci da u Zalonicu Crnogorsku od nove godine 1864/5. U istoj knjizi sa druge strane stoji Protokol razda h novaca od 1859 do 1865. godine. Na koricama tree knjige pie Senat crnogorski i brdski Protokol Zalonice crnogorske Ma i ki 1866-1868. g, koja sadri 90 listova. etvrta knjiga je naslovljena Prav. Senat crnogorski i brdski - Crnogorska zalonica Ce nje - Glavni protokol primanja novca i izdavanja zajmova na zaloge 1864/1870. Sadri 93 lista plus 17 priloga. Iz priloenog se vidi da se neki od navedenih naslova razlikuju od onih iz teksta D. Vuksana. Stoga smo miljenja da je neophodno podrobnije istraivanje arhivske grae u cilju pronalaenja ovih i drugih podataka, koji se u istorije bankarstva u Crnoj Gori. Uvjereni smo da je i ovo jedan skromni doprinos daljem i sveobuhvatnijem istraivanju arhivskih fondova na ovu temu.

294

Crnogorski anali, br. 1/2013

Branislav Borilovi: CETINJSKA ZALONICA IZ 1864. GODINE PRETEA CRNOGORSKOG BANKARSTVA

295

296

Crnogorski anali, br. 1/2013

Branislav Borilovi: CETINJSKA ZALONICA IZ 1864. GODINE PRETEA CRNOGORSKOG BANKARSTVA

297

298

Crnogorski anali, br. 1/2013

Novak Adi: POLITIKA UBISTVA U CRNOJ GORI (1919-1941)

299
Novak Adi

POLITIKA UBISTVA U CRNOJ GORI (1919-1941)

Od nasilne aneksije Crne Gore Srbiji 1918. godine i njene nelegalne i nelegi mne apsorpcije Kraljevini SHS, i tokom itavog trajanja monarhis ke Jugoslavije, Crnogorci i Crnogorke bili su izloeni represivnim mjerama organa vlas zato to se nijesu pomirili sa pravnim i poli kim ureenjem nove drave. Prije svega zato to su se odupirali tlaenju Crne Gore, negiranju i nihilaciji njenog dravnog, nacionalnog i drugog iden teta, te ekonomsko-socijalnom obespravljenou crnogorskog naroda. Tome su pruili jasan poli ki i oruani otpor, zbog ega su postali rtve vojnih, policijskih (andarmerijskih) organa vlas i paramilitarnih bjelakih goneih eta, koje je organizovao i usmjeravao vladajui reim. Organi vlas su od 1919. do 1941. godine surovo i beskrupulozno postupali prema crnogorskom narodu. Ubili su iz poli kih i ideolokih razloga i nacionalne mrnje mnotvo Crnogoraca i Crnogorki i pripadnika drugih manjinskih naroda i vjerskih zajednica, unitavali njihovu privatnu imovinu, palili kue i pljakali, odvodili u zatvore. U poli kom obraunu sa reimu nepokornim crnogorskim rodoljubima (ustanicima, zelenaima, komitama, federalis ma i komunis ma) stradalo je nekoliko hiljada ljudi. Reim i drava KSHS/Kraljevina Jugoslavija Crnu Goru stavili su na muilite. Ubijali su Crnogorce, kako tokom oruanih borbi, tako i u kanjenikim ekspedicijama, zatvarali su ih i muili, a veliki dio njih je umro od posljedica ranjavanja i zlostavljanja. Ovaj prilog je spisak jednog dijela ubijenih pripadnika crnogorskog naroda zbog privrenos ideji i borbi za pravo, ast i slobodu Crne Gore. Spisak ubijenih i poginulih crnogorskih patriota koji su izgubili ivote Za pravo, ast i slobodu Crne Gore, te onih koji su umrli od posljedica ranjavanja i muenja nije, naravno, kompletan. Napro v, on predstavlja samo jedan dio od

300
Ime i prezime i odakle je uro Ristov Drakovi (evo) Spasoje Nikoli (evo) Jovo P. ukanovi (evo) Andrija ukanovi (evo) Savo Nikoli (evo) Simo Popovi (Cuce) Krsto Markovi (Cuce) Boo Nikoli (Njegui) urica Nenezi (evo) Lazo Paraa (Njegui) Ivan urii (Parci, Ljeanska nahija) uro urii (Gradac, Ljeanska nahija) uro Perii (Ce nje) Marko Pavievi (eklii) Pavo Popovi (Njegui) Jovan Popovi (Njegui)

Crnogorski anali, br. 1/2013

onih koji su stradali od metka, noa i kundaka organa vlas u velikosrpskoj Kraljevini SHS/Kraljevini Jugoslaviji. Vrijeme smr 6. januar 1919. godine 6. januar 1919. godine 6. januar 1919. godine 6. januar 1919. godine 6. januar 1919. godine 6. januar 1919. godine 6. januar 1919. godine 6. januar 1919. godine 6. januar 1919. godine 6. januar 1919. godine 6. januar 1919. godine 7. januar 1919. godine 7. januar 1919. godine 7. januar 1919. godine 7. januar 1919. godine 7. januar 1919. godine Mjesto smr Ce nje kod Ce nja kod Ce nja kod Ce nja kod Ce nja kod Ce nja kod Ce nja Kod Ce nja kod Ce nja kod Ce nja kod Ce nja kod Ce nja kod Ce nja Kod Ce nja Kod Ce nja Kod Ce nja

Novak Adi: POLITIKA UBISTVA U CRNOJ GORI (1919-1941)

301

Ime i prezime i odakle je Milo P. Borozan (Bokovo) Spasoje Nikolin Adi (inovii kod Ce nja) Vasilije urkovi (Kosijeri kod Ce nja) Zeko Radulovi (Progonovii) Tomo Brnovi (Ljeanska nahija) Joleta Buri (evo) Milan Buri (evo) Mihailo Mirkovi (eklii) Jovan Mar novi (Ce nje) Marko Bjelo (Bjeloi kod Ce nja) Duan Nikoli (Niki) Blao Vukovi (Komani) Krsto G. Pavievi (Straevina kod Nikia) Petar S. Nikoli (evo) Milua Nikoli (Ozrinii) Jela Markova (Straevina kod Nikia) Ilinka I. Simovi (Dragovoljii)

Vrijeme smr 7. januar 1919. godine 7. januar 1919. godine 7. januar 1919. godine 7. januar 1919. godine 6. januar 1919. godine 7. januar 1919. godine 7. januar 1919. godine 6. januar 1919. godine 6. januar 1919. godine 6. januar 1919. godine 6. januar 1919. godine 6. januar 1919. godine 6. januar 1919. godine 1919. godine 1919. godine 6. januar 1919. godine februar 1919. godine

Mjesto smr kod Ce nja kod Ce nja kod Ce nja kod Ce nja Ce nje kod Ce nja kod Ce nja kod Ce nja kod Ce nja kod Ce nja kod Nikia kod Ce nja Kod Nikia Katunska nahija okolina Nikia Kod Nikia Niki

302
Ime i prezime i odakle je Mihailo R. ii (Miloevii, Uskoci) ela Nikoli (Ozrinici, supruga Neska Nikolia) Ilija Markov Radovi (Banjani) Srdan Backovi (Straevina kod Nikia) Todor Backovi (Straevina kod Nikia) Duan I. Batrievi (Oinii kod Ce nja) Rako Batrievi (Oinii kod Ce nja) Ibrahim Husa (Kodra kod Bara) Kola eka (Krajina kod Ulcinja) air Scena (Moura kod Bara) uro Raikovi (Ljekopolje, Podgorica) Boo Damjanovi (Rudine kod Nikia) Obren Damjanovi (Rudine kod Nikia) Petar Gajov Nikoli (evo) Mitar padijer (Crmnica) Rade orovi (Limljani) uro orovi (Limljani)

Crnogorski anali, br. 1/2013


Vrijeme smr 3. mart 1919. godine 8. maj 1919. godine 29. maj 1919. godine 30. jun 1919. godine 30. jun 1919. godine jun 1919. godine Mjesto smr Grkavci iznad Risna Ozrinii kod Nikia Velimlje kod Nikia Budo kod Nikia Budo kod Nikia Oinii (umro od muenja tokom regrutskog roka) Oinii (nakon muenja strijeljan) Kodra kod Bara okolina Ulcinja Okolina Bara Podgorica kod Nikia kod Nikia Obzovica kod Ce nja Limljani Sutorman, iznad Bara Sutorman, iznad Bara

jun 1919. godine jun 1919. godine 1919. godine 1919. godine sredinom 1919. godine 10. jula 1919. godine 10. jula 1919. godine 21. jul 1919. godine 25. jul 1919. godine 25. jul 1919. godine 25. jul 1919. godine

Novak Adi: POLITIKA UBISTVA U CRNOJ GORI (1919-1941)

303

Ime i prezime i odakle je Tomo Vule (Crmnica) Risto Tomov Boovi (Limljani) Luka S. Vojvodi (Gluhi do, Crmnica) Ivo orovi (Limljani, Crmnica) Pavi Vuerakovi (Krnjice, Crmnica) Niko Vuedabi (Krnjice, Crmnica) Mio onkovi (Krnjice, Crmnica) uro K. Peki (Krnjice, Crmnica) Vuk Nenezi (Lukovo) uro Mikovi (Dragovoljii) Joko Krivokapi (Niki) Nikola Bajov Zajovi (Ozrinii) Blao Vuerakovi (Krnjice, Crmnica) Antonije Bojovi (upa Nikika) Blao Bojovi (upa Nikika) Jaka Mani (upa Nikika) Toma Markov Markovi (Piperi)

Vrijeme smr 25. jul 1919. godine jul 1919. godine jul 1919. godine jul 1919. godine jul 1919. godine jul 1919. godine jul 1919. godine jul 1919. godine jul 1919. godine jul 1919. godine jul 1919. godine 1919. godine 15. avgust 1919. godine 15. avgust 1919. godine 15. avgust 1919. godine 15. avgust 1919. godine 15. avgust 1919. godine

Mjesto smr Sutorman, iznad Bara Limljani (umro od muenja prilikom zatvaranja) Umro od posljedica zatvaranja Umro od posljedica zatvaranja Crmnica (mjesto Dubravica) Crmnica (mjesto Dubravica) Crmnica (mjesto Dubravica) Crmnica (mjesto Dubravica) Trubjela (Rudine kod Nikia) okolina Nikia kod Nikia Niki (umor u zatvoru) Golik kod Skadarskog jezera Mar nii (kod Danilovgrada) Mar nii (kod Danilovgrada) Mar nii (kod Danilovgrada) Mar nii (kod Danilovgrada)

304
Ime i prezime i odakle je Mileta Andrijevi (Bjelopavlii) Radonja Simonovi (upa Nikika) Vasko Dragievi (Piperi) Ilija Dragievi (Piperi) Nikola Dragievi (Piperi) Laki Markovi (Piperi) Golub Nikoli (evo) Nikola Nikoli (evo) Neeljko Perkovi (Gornja Polja) Vaso orovi (Limljani) Marko Mrenovi (evo) Milosav V. Nikevi (Pjeivci) Gavrilo Mujov Debalovi (Stubica, Pjeivci) Radule S. Bokovi (Bogmilojevii, Pjeivci) epan N. Perovi (Niki) Marko Nikevi (Stubica, Pjeivci) Mirko-Muro Jakovljevi (Niki)

Crnogorski anali, br. 1/2013


Vrijeme smr 15. avgust 1919. godine 15. avgust 1919. godine avgust 1919. godine avgust 1919. godine avgust 1919. godine avgust 1919. godine septembar 1919. godine septemnar 1919. godine 29. septembar 1919. godine oktobar 1919. godine oktobar 1919. godine 19. novembar 1919. godine 19. novembar 1919. godine 16. oktobar 1919. godine 16. oktobar 1919. godine 1919. godine 1919. godine Mjesto smr Mar nii (kod Danilovgrada) Mar nii (kod Danilovgrada) okolina Podgorice okolina Podgorice okolina Podgorice okolina Podgorice ubijen u zatvoru na Cenju ubijen u zatvoru na Cenju okolina Nikia Limljani (Crmnica) evo Kod Nikia kod Nikia Niki Niki okolina Nikia okolina Nikika

Novak Adi: POLITIKA UBISTVA U CRNOJ GORI (1919-1941)

305

Ime i prezime i odakle je Nikola Nikoli (Rudine) Milo Rakoevi (Moraa) Mirko etkovi (Ozrnii) Andrija etkovi (Ozrinii) Neko etkovi (Ozrnii) Jovan Bulatovi (Rovca) Vui Rakoevi (Moraa) Nikola Drakovi (Dide, Bjelice) Boo R. Krivokapi (Dide) Novak etkov Nikoli (Broanac) Jovan Matkov Ili (Zalju , Cuce) Radule Andrijin urovi (Rovine, Cuce) Pero Drakovi (Bjelice) Joo Krivokapi (Cuce) Milija Stamatovi (Piperi) Mihailo Miovi (Drobnjaci) Kosta S. Milovi (Banjani)

Vrijeme smr 1919. godine 1919. godine 21. oktobara 1919. godine 21. oktobara 1919. godine 21. oktobara 1919. godine oktobar 1919. godine oktobar 1919. godine oktobar 1919. godine oktobar 1919. godine 1919. godine decembar 1919. godine decembar 1919. godine 1919. godine 1919. godine decembar 1919. decembar 1919. 17. decembar 1919. godine

Mjesto smr Rudine kod Nikia Moraa Krnovo kod Nikia Krnovo kod Nikia Krnovo kod Nikia Rovca Rovca Dide Dide Rudine kod Nikia Cuce (umro od posljedica ba njanja i muenja) Cuce Katunska nahija Katunska nahija Bar Bar Velimlje

306
Ime i prezime i odakle je Kole T. Milovi (Banjani) Nikola Vuji (Dide, Bjelice) Boo R. Bigovi (Cuce) Ilija Popovi (Njegui) Bajo urikovi (Zagara) Ilija Raievi (Zagara) Golub Raievi (Zagara) Golub Krivokapi (Cuce) Vuko . Krivokapi (Cuce) Savo Miloevi (Pjeivci) Stanko Pekovi (Gornja Moraa) uro Milovi (Banjani) Muika Veljov Rajkovi (Piperi) Vaso Pavievi (Bar) Krsto Dragov Popovi (Lipa, Cuce) Ivan Filipov Roganovi (Trnjine, Cuce) Marko Zvicer (Cuce)

Crnogorski anali, br. 1/2013


Vrijeme smr 17. decembar 1919. godine 25. decembar 1919. godine 25. decembar 1919. godine 1919. godine 1919. godine 1919. godine 1919. godine 1919. godine 1919. godine 1919. godine 1920. godine 1920. godine 18. januar 1920. godine 18. januar 1920. godine januar 1920. januar 1920. Mjesto smr Velimlje Dide (Bjelice) Dide (Bjelice) Katunska nahija Katunska nahija Katunska nahija Katunska nahija Katunska nahija Katunska nahija okolina Nikia okolina Kolaina okolina Nikia Velji Mikulii kod Bara Velji Mikulii kod Bara Cuce Cuce

15. februara 1920. Katunska nahija godine

Novak Adi: POLITIKA UBISTVA U CRNOJ GORI (1919-1941)

307

Ime i prezime i odakle je Dragia Bojovi (upa Nikika) Vaso Muiki (upa Nikika) Milu n Bojovi (upa Nikika) Milo Bojovi (upa Nikika) Miro Kijov Abramovi (Velestovo, evo) Boko St. Miljenovi (Gradina, Cuce) Stanko G. Krivokapi (Cuce) Milu n T. Zvicer (Cuce) Milan Nedi (Berane) Savo Vojvodi (Konjuh, Vasojevii) ujo Stani (Kralji, Vasojevii) Vuini Pukov Nikola (Rogami, Piperi) Ilija Lalatovi (Ozrinii kod Nikia) Ilija Nikolin Ratkovi (Rijeka nahija) Jovan M. Jovanovi (Bjeloi) Duan A. Vujovi (Oegovica, evo)

Vrijeme smr 19. januar 1920. godine 19. januar 1920. godine 19. januar 1920. godine 19. januar 1920. godine februar 1920. godine 22. februar 1920. godine 23. februar 1920. godine 23. februar 1920. godine Proljee 1920. godine februar 1920. godine april 1920. godine

Mjesto smr Kuta (upa Nikika) Kuta (upa Nikika) Kuta (upa Nikika) Kuta (upa Nikika) Velestovo (evo) Ce nje (umro u istranom pritvoru) Ce nje (umro u istranom pritvoru) Ce nje (umro u istranom pritvoru) Berane Andrijevica kod Andrijevice

mart 1920. godine Ubijen u bolnici u Nikiu proljee 1920. go- Umro od muenja u zadine tvoru u Nikiu april 1920. godine Rijeka nahija 15. jul 1920 godine 15. jul 1920 godine Ce nje (u pokuaju bjekstva iz ce njskog zatvora) Ce nje (u pokuaju bjekstva iz ce njskog zatvora)

308
Ime i prezime i odakle je Blao P. Roganovi (Pren n do, Cuce) Blao F. Krivokapi (Dobronje do, Cuce) Radovan Raievi (Miogost, Katunska nahija) Mitar Sekuli (Bata, Cuce) Simo . Krivokapi (Dobronje do, Cuce) Vui Prelevi (Kui kod Podgorice) Risto Pekovi (Moraa) Vaso Janke (Kolain) Radulovi Boko (Krivoije) Radulovi Luka (krivoije) uro avor (Njegui) Nikola T. Vujovi ( tari, Ljeanska nahija) Petar Vujovi (Oegovica, evo) Ilija Kaelan (Njegui)

Crnogorski anali, br. 1/2013


Vrijeme smr 15. jul 1920 godine 15. jul 1920 godine 15. jul 1920 godine 15. jul 1920 godine 15. jul 1920 godine 1920. godine 1920. godine 1920. godine 1920. godine 1920. godine 15. jul 1920 godine 15. jul 1920 godine 16. jul 1920. godine 16. jul 1920. godine Mjesto smr Ce nje (u pokuaju bjekstva iz ce njskog zatvora) Ce nje (u pokuaju bjekstva iz ce njskog zatvora) Ce nje (u pokuaju bjekstva iz ce njskog zatvora) Ce nje (u pokuaju bjekstva iz ce njskog zatvora) Ce nje (u pokuaju bjekstva iz ce njskog zatvora) okolina Berana okolina Kolaina okolina Kolaina nepoznato nepoznato Ce nje (u pokuaju bjekstva iz ce njskog zatvora) Ce nje (u pokuaju bjekstva iz ce njskog zatvora) Ce nje (u bolnici od posljedica ranjavanja) Ce nje (u bolnici od posljedica ranjavanja)

Novak Adi: POLITIKA UBISTVA U CRNOJ GORI (1919-1941)

309

Ime i prezime i odakle je Marko J. Kaelan (Njegui) Krsto Kaelan (Njegui) Mato Todorovi (Markovina, evo) Petar V. Dulovi (Slijepa most) Simo Milikovi (Piperi) Panto Milovanov Savovi (Gornji Crnci, Piperi) Mihailo V. Dulovi (Slijepa most) Gavrilo urikovi (Zagara) Savo Komneni (Optutna Rudina) Rade Todorovi (Niki) Jovan Petrievi (Vraegrmci) uro Raikovi (Gradac, Ljeanska nahija) Savo Mikovi Mitar Kraljevi (Broanac) Petar Daki (Piva, selo Mala Crna Gora) Mirko Kneevi (aranci) Obren . Aleksi (Poekovii, Velimlje)

Vrijeme smr 1921. umro od posljedica ba njana 15. februara 1920. godine 1920. godine 1920. godine 1921. godine 21. jul 1920. godine 1920. godine 1920. godine 1920. godine 1920. godine 1920. godine 1920. godine 1921. godine 1921. godine 1921. godine

Mjesto smr Njegui Katunska nahija selo Miloani okolina Kolaina okolina Podgorice Dobrota (Kotor) okolina Kolaina Katunska nahija okolina Nikia Trepa kod Nikia okolina Nikia okolina Podgorice Brivska gora okolina Nikia okolina Nikia

24. april 1921. go- avnik dine maj 1921. godine okolina Nikia

310
Ime i prezime i odakle je Duan Krstov Mandi (Trepa, Niki) Pero Babi (Pljevlja) Jovan Krtolica (Niki) abo Dapevi (Dabezii, Mrkojevii kod Bara) Nikola Bulatovi Petar-Mujo Aanin (Uskoci) Milan Vukainovi (Piperi) Milonja Miovi (Drobnjaci) Rado uki (Bijelo Polje) epanovi Radosavov Mirko (Rovca) Savo Vujovi (Ubli, evo) uro R. Vujovi (Oegovica, evo) Vukosav Perov Vlahovi (Rovca) Miljan Milikovi (Piperi) Rakoevi Milija (Moraa) aenovi Komnen

Crnogorski anali, br. 1/2013


Vrijeme smr 25. jun 1921. godine 25. jun 1921. godine 1. jul 1921. godine Mjesto smr Biina (Hercegovina) Biina (Hercegovina Nevesinje (strijeljan po presudi prijekog vojnog suda) Kod Belvedera barskog

1922. godine

3. maj 1922. 14. maj 1922. godine 28. maj 1922. godine 21. jun 1922. godine 21. jun 1922. godine 22 jun 1922. godine 1. jul 1922. godine

Bare ugia (okolina abljaka) Broanac kod Nikia Piperi kod Andrijevice kod Andrijevice okolina Kolaina Bjelice

1. jul 1922. godine Ljeev Stup (Bjelice) 15. jul 1922. godine 1. avgust 1922. godine 28 septembra 1922. godine 28 septembra 1922. godine kod Kolaina Piperi Verua (okolina Podgorice) Verua (okolina Podgorice)

Novak Adi: POLITIKA UBISTVA U CRNOJ GORI (1919-1941)

311

Ime i prezime i odakle je Rakoevi Milo (Moraa) Radoje R. Radonji (Musteri, Zagara) Stanoje Bulatovi (Rovca kod Kolaina) Bokovi Jovan (urevina, Moraa) Mirkovi Radosav (Lutovo, Bioe) Stojovi Maov Vuko (Gos lje, Bjelopavlii) Vukalica Markovi (Dolac kod Berana) Zvicer Ane (Rokoi, Cuce) Zvicer Zagorka (Rokoi, ena Petra Zvicera) Zvicer Plana (Rokoi, Cuce) Zvicer Vidak (Rokoi, Cuce) Todor Vuete Dulovi (Trnovica, Gornja Moraa) Jakov Muiki (upa Nikika) Milosav Lukin Nikevi (Pjeivci) Simo Tripkov Koprivica (Banjani) ukan Bulatovi (Rovca kod Kolaina) Milovan Ma jev Bulatovi (Rovca)

Vrijeme smr 29. septembra 1922. godine 1922. godine 28. januar 1923. godine 28. januar 1923 28. januar 1923 1923. godine 18. mart 1923. godine 14. april 1923. godine 14. april 1923. godine 14. april 1923. godine 14. april 1923. godine 15. april 1923. godine maj 1923. godine 16. oktobar 1923. godine 16. oktobar 1923. godine novembar 1923. godine 11. decembra 1923. godine

Mjesto smr Verua (okolina Podgorice) Ubli (evo) Prekobre (Moraa) Prekobre (Moraa) Prekobre (Moraa) planina Vojnik kod Berana Rokoi (Cuce) Rokoi (Cuce). Ubijena i spaljena sa 3 ece Rokoi (Cuce) Rokoi (Cuce) Prisoji kod Andrijevice Vasojevii Golija Golija Kolain (ubijen pri bjekstvu iz zatvora) Osuen na smrt i strijeljan u Kolainu

312
Ime i prezime i odakle je Savo Ristov Raspopovi (Bar) Milu n-Mujo Baovi (Proenje kod abljaka) Petar Tomaev Zvicer (Rokoi, Cuce) Golub. A Vujovi (evo) Jovo Savov Krivokapi (Cuce) Milo Kovaevi (abljak) Radovan J. Bigovi (Cuce) Labud J. Bigovi (Cuce) Krsto-Kiun Popovi (Cuce) Ilija uki (Bar) Stevo Ivov Boovi (Njegui) epan Mijukovi (Kunak, Pjeivci) Stevan Mijukovi (Kunak, Pjeivci) Drago Prelevi (Kui kod Podgorice) Ilija Lakievi (tedim kod Nikia) Marko Miljani (Banjani) Blagoje Vui (Bajov do kod Nikia)

Crnogorski anali, br. 1/2013


Vrijeme smr 28. decembar 1923. godine 28. decembar 1923. godine 28. decembar 1923. godine 28. decembar 1923. godine 28. decembar 1923. godine 28. decembar 1923. godine 28. decembar 1923. godine 28. decembar 1923. godine 28. decembar 1923. godine 28. decembar 1923. godine 28. decembar 1923. godine 21. februar 1924. godine 21. februar 1924. godine 7. jun 1924. godine 12. april 1924. godine 12. april 1924. godine 12. april 1924. godine Mjesto smr epan Do (Rubei) kod Nikia epan Do (Rubei) kod Nikia epan Do (Rubei) kod Nikia epan Do (Rubei) kod Nikia epan Do (Rubei) kod Nikia epan Do (Rubei) kod Nikia epan Do (Rubei) kod Nikia epan Do (Rubei) kod Nikia epan Do (Rubei) kod Nikia epan Do (Rubei) kod Nikia epan Do (Rubei) kod Nikia Niki Niki selo Melj kod Kolaina Trepa (kod Nikia) Trepa (kod Nikia Trepa (kod Nikia

Novak Adi: POLITIKA UBISTVA U CRNOJ GORI (1919-1941)

313

Ime i prezime i odakle je Mihailo Periin Simovi (Rakoi, Cuce) Stanojevi ivkov Vaso (Velestovo, evo) Majo Vujovi (Oegovica, evo) Nikola etkov Nikoli (Broanac) uro Krivokapi (Cuce) Ilija Savov Krivokapi (Cuce) Mitar J. Markovi (Cuce) Jago Muiki (upa Nikika) Marko Ristov Raspopovi (Mar nii) Duan Roganovi (Cuce) orije-ore Drakovi (evo) Milivoje Kalezi (Bjelopavlici) Vido Miljanov Pavievi (Bjelopavlii) Milovan Lazarev Pejovi (Pejovii, Bjelice) Pavle ukanov Vukievi

Vrijeme smr maj 1924. godine 1924. godine januar 1925. godine 1925. godine

Mjesto smr Bres ce (okolina Nikia) Okolina Nikia (mjesto Macavari) selo Baljke u Hercegovini Smrdua kod Nikia (umro dva dana poslije ranjavanja) Mali Do (ce njska oblast) Mali Do (ce njska oblast) Mali Do (ce njska oblast) Ce nje (umro u istranom zatvoru u kojemu je bio od aprila 1924.) Kruma (Albanija) Seoca (Piperi) Vranj (Njegui) Brijestovo (Pavkovii, Bjelopavlii) Spuka glavica Katunska nahija

28. januar 1925. godine 28. januar 1925. godine 28. januar 1925. godine 1925. godine

1925. godine 7. avgust 1927. godine 19. maj 1926. godine 25. novembar 1926. godine novembar 1926. godine 1925. godine

9. decembar 1926. Izvrio samoubistvo u godine ce njskom zatvoru poto osuen na vjeitu robiju

314
Ime i prezime i odakle je Blagota Vujovi (evo) Miko Vlahovi (Rovca) Radonja Aneli (aranci, avnik) Rado Puniin Bulatovi (Rovca) Drago Puniin Bulatovi (Rovca) Stevo Boidara Stevovi (Kobilji do, Cuce) orije Mijukovi (Kunak, Pjeivci) arko Marinovi (Oinii kod Ce nja, lan KPJ, student) Bracan Bracanovi (S jena Piperska kod Podgorice), lan KPJ Marko Maanovi (Ceklin kod Ce nja), lan CK KPJ Milo Petrov Gruji (Bratonoii) Petar Markov Peki (Krnjice, Crmnica) piro Milai Radisav Maov Stojovi (Bjelopavlii) Petar Markov Peki (Krnjice, Crmnica) Milovan Boovi (Piperi)

Crnogorski anali, br. 1/2013


Vrijeme smr 19. maj 1926. godine 18. septembra 1927. godine 7. januar 1928. godine 7. mart 1929. godine 7. mart 1929. godine decembar 1929. godine 1934. godine Mjesto smr Vranj (Njegui) na tovu u Rovcima nepoznato Ravni (Moraa) Ravni (Moraa)

okolina Podgorice (Lebrnik) Niki (umro od posljedica ba njanja i muenja 4. aprila 1936. go- Beograd (na Beograddine skom univerzitetu) 27. septembra 1929. godine Beograd (u zatvoru Glavnjaa) Ce nje (u sreskom naelstvu) okolina Podgorice Albanija okolina Podgorice Zenica (umro na izdravanju vjeite robije) Albanija Umro nakon izlaska iz zatvora u Zenici

19. aprila 1930. godine 30. avgust 1930. godine 1932. godine 22. avgusta 1933. godine 1931. godine 1934. godine 1935. godine

Novak Adi: POLITIKA UBISTVA U CRNOJ GORI (1919-1941)

315

Ime i prezime i odakle je Mirko Srzen (Crmnica), lan KPJ Vido Leki (Seoca, Crmnica), piro L. Leki (Seoca Crmnica) Joko Jovievi (Ceklin) Stevan Vujovi (Ljubo nj, Rijeka nahija) Jovan ofranac (Rijeka nahija) Marko Jovievi (Rijeka nahija) Ilija Ranatovi (Rijeka nahija) Nikola R. Petrievi (Rijeka nahija) Ilija unja Vukmanovi (Crmnica) Savo Vukadinovi (Podgorica) Milo Mijovi (Bioe) Duan P. urovi (Danilovgrad) Vojin irovi (Barte, Donja Moraa) Milan aranovi (Danilovgrad) Milovan epanovi (Kolain)

Vrijeme smr 1. februara 1935. 15. mart 1935. godine 16. mart 1935. godine januar 1935. godine 26. jun 1936. godine 26. jun 1936. godine 26. jun 1936. godine 26. jun 1936. godine 26. jun 1936. godine 26. jun 1936. godine 22. april 1937. godine 22. april 1937. godine 1. decembra 1938. godine Proljee 1939. godine 7. januar 1939. godine 28. oktobra 1939. godine ukupno ubijeno: 262

Mjesto smr Beograd Seoca (Crmnica) Seoca (Crmnica, umro od ranjavanja dan ranije) Na putu izmeu Ce nja i Budve Belveder kod Ce nja Belveder kod Ce nja Belveder kod Ce nja Belveder kod Ce nja Belveder kod Ce nja Belveder kod Ce nja Podgorica Podgorica Danilovgrad nepoznato nepoznato Na putu od Mojkovca za Bjelopavlie

316

Crnogorski anali, br. 1/2013

Savi Markovi tedimlija: SVETOSAVSKI KULT

317
A R H I V

Savi Markovi tedimlija: SVETOSAVSKI KULT

itava 1935. godina bila je od strane Sv. Sinoda srpske pravoslavne crkve proglaena svetosavskom u poast sedamstogodinjice smr sv. Save, a ova 1939. sva je u znaku slavljenja svetosavskog kulta povodom posvete velianstvenog hrama sv. Save u Beogradu. God. 1935. izalo je nekoliko monograja i zbornika o sv. Savi od najboljih srpskih publicista i uenjaka, dok je u povremenoj tampi objelodanjeno mnotvo prigodnih lanaka i eseja o ovom srpskom prosvje telju dravnom organizatoru i osnivau nezavisne nacionalne crkve. Ove godine je Dravna tamparija izdala u luksuznoj opremi i uz popularnu cijenu sabrane spise sv. Save, koji se smatraju najboljim to je dala srednjevjekovna srpska knjievnost. Ovo slavljenje sv. Save nema samo vjerski, nego i nacionalni i kulturno-poli ki znaaj, te njegov kult sjedinjuje i okuplja itav srpski narod u jednu jedinstvenu cjelinu inei me neprimjetnim sve kulturne, poli ke i geografske podvojenos , koje u dnevnom ivotu dolaze do nekog izraza. Orio to daje snagu kultu sv. Save nijesu njegova pisana djela, koja se sada pojavljuju u posebnoj knjizi namijenjenoj iroj javnos , nego su to njegova poli ka djela u vezi sa organiziranjem nezavisne srpske drave, koja je prethodila Duanovu carstvu, i samostalne crkve, iz koje je kasnije nastao srpski patrijarhat. Zbog zasluga na tom podruju jo su suvremenici smatrali sv. Savu sve teljem, a kasnije je njegovo slavljenje pretvoreno i u religiozni kut, koji je predstavljao najveu snagu u odranju srpskog naroda kroz vie od 500 godina robovanja Turcima. Tko god stoji u makar kakvom odnosu sa srpskim narodom mora poznava linost i djelo sv. Save ako hoe da zna u kom se pravcu razvijaju tenje njegovog naroda i iz kog vrela on crpi snagu, kojom eli te tenje realizira . Bez tog poznavanja nije mogue shva ne samo u emu je snaga srpskog naroda, nego ni to on hoe i kuda vodi njegov ivotni put zapoet prije 700 i nekoliko godina.

318

Crnogorski anali, br. 1/2013

Kod Hrvata se o sv. Savi vrlo rano znalo dosta, o njemu su hrvatski pisci u prolos pisali vie nego srpski (biskup To rako Mrnavi, Ivan Kavanjanin, Dubrovani Antun Sasin i T. Ivanovi, za m Pavle Vitezovi i Andrija Kai i dr.). Pa ipak u jednom svom eseju je dr. I. Pilar (Nova Evropa XXI.-1.) istakao, da izgleda udno da i Srbi i Hrva podjednako slabo poznaju sv. Savu. Hrva znadu kae on dalje o njemu vrlo malo, gotovo ne znadu nita; znadu to da je po katolikoj predaji bio krten po zapadnom obredu i tek kasnije se priklonio pravoslavlju, i da se premda svetac pravoslavne crkve tradicionalno na nekim vijes ma slavi kao svetac i od katolika. Srpski povjesniar iz XVIII. vijeka Raji tvrdi, da je majka sv. Save, Ana, bila ki bosanskog bana Boria, te bi prema tome on bio po tankoj lozi hrvatske krvi. Sve to to se u hrvatskoj historiograji i literaturi znade o sv. Savi premalo je, da bi se moglo pravilno promatra njegovo veliko djelo za srpski narod i shva uloga, koju danas igra njegov kult. Znaenje sv. Save za srpski narod je preteno poli ko, a tek u drugom redu crkveno-vjersko. Premda ga crkva priznaje sve teljem, on ne spada u red onih kranskih sve telja, koji su poput Krista postali muenici radi svog vjerskog osvjedoenja. On je u prvom redu bio dravnik i organizator, a za m prosve telj. Kao teologa njega srpska crkva nije nikad posebno is cala, a to je ona postala ba nik njegovih tradicija dolazi otud to se za vrijeme drave Nemanjia srpska crkva, koju je osnovao sv. Sava, inden cirala sa srpskom dravom. Zaetnik srpske srednjevjekovne drave je Nemanja, ali njen osniva u pravom smislu nije on, nego njegov sin Sava, kasniji srpski arhiepiskop. Kao sedamnaestgodinji sin osnivaa dinas je Rastko, u kaluerstvu nazvan Sava, poao je i zakaluerio se, ostavivi vladarski dom svoga oca i sve ono to je na tom dvoru mogao uiva kao princ. Nije Sava teio za novim dostojanstvom iz oduevljenja prema jevanelju, nego iz ta ne kae u svojoj Istoriji Srba Konstan n Jireek. Kakve su bile prilike na srednjevjekovnim srpskim dvorovima najbolje se vidi po tome, to se Sava kao najmlai, trei sin jednog vladara nije mogao nada niemu osobito povoljnom po sebe ako ostane na dvoru. Ne samo kroz bratsku, nego i kroz roditeljsku krv tada i mnogo kasnije najee se dolazilo na prijesto. Jedan od Savine brae bio je naslonjen uz moni Istok, a drugi uz jo moniji Zapad, za Savu nije moglo bi snanog oslonca, pa ni nade na prijesto. Ali esto i sluajni dogaaji i raspoloenja poslue da dou do izraza sakrivene sile, kojima se potom rjeavaju krupna dravna i narodna pitanja. Velika nuda srednjevjekovne Srbije, da se unutra konsolidira i da rijei dinas ko pitanje, trebala je samo sluajan susret izmeu svetogorskih kaluera i Rastka, pa da bude otklonjena njegovim

Savi Markovi tedimlija: SVETOSAVSKI KULT

319

odlaskom kroz kaluerstvo u dravnike, kroz crkvu u dravu, kroz vjeru do vlas i sile. Otac Savin, Nemanja, krten je u katolikoj crkvi; Savin brat dukljanski kralj Vukan bio je revnostan katolik; a sam Sava je osobno posredovao u Rimu kod pape, da njegov drugi brat, Stevan, dobije kraljevsku krunu, i dobio ju je, te ga je Sava tom krunom, primljenom od pape, vjenao za prvog kralja Srbije. Rim sa itavim zapadom bio je daleko moniji i napredniji od Bizan je; pa ipak je dravnik i diplomata Sava Nemanji prihva o istonu, a ne zapadnu crkvu, pribliivi se tako slabijemu, a izmakavi jaem susjedu. Zato? Rimska crkva je internacionalna, esto puta u srednjem vijeku orue u rukama evropskih vladara; ona je bila vjerska organizacija sa najvie teolokoga u sebi, pa bi pristajanje uz nju znailo nesumnjivo pristajanje uz jaega, od koga bi se u znatnoj mjeri bilo u zavisnos . Sava se nije oduevljavao kranstvom i crkvom radi njihova teolokog uenja, ve radi mogunos socijalno-poli kog djelovanja, a tu mu mogunost nije pruala katolika crkva, koja je uglavnom nalazila raison detre svoje egzistencije u svom teolokom uenju i religioznom odgoju vjernika. Da je Sava iz vjerskih i religioznih razloga posve o svoj ivot crkvi, on bi nesumnjivo priao onom njenom krilu, kojem su pripadali njegov otac i najstariji brat, ali on je poao u kaluere iz dravno-poli kih razloga, te je radi toga odabrao istonu crkvu, kao pogodniju za izvoenje zamiljenih planova. Bizan ja je bila u raspadanju, podijeljena nakon osnivanja La nskog carstva u Carigradu na tri nesigurne drave, gotova da se svakog asa srui uslijed najmanjeg potresa. Istona crkva je bila tradicionalno i fak no vezana za Bizan ju, bila je u njenoj slubi i radila je u duhu akcije na obnovi istonog carstva. Razlike, u ono doba, izmeu istone i zapadne crkve u njihovu dogmatskom uenju bile su, osobito za laiko oko, jedva primjetne: za Savu je bilo odluno ustrojstvo i poli ko djelovanje obih crkava, a ne njihova dogmatska i teoloka nauka. Iz nacionalno-dravnih razloga njemu je trebala nacionalna crkva bez obzira na teologiju. Bile su tri mogunos : ili istonu, ili zapadnu ili pak osnova neku novu. Ova trea mogunost je odmah otpala iz mnogih razumljivih razloga, a i zbog toga to Sava nije bio nikakav osniva religije ili uen teolog. Od prve dvije mogunos on je odabrao za sebe pogodniju: odluio se za istonu crkvu, jer se od nje kao crkve slabijeg susjeda mogao lake odcijepi , nego od one zapadnog susjeda, koji je bio moniji. Sto je Bizan ja bila slabija, to je za Savin plan bilo vie pogodnos da se izvede. Zahvaljujui toj njenoj slabos on je uspio od Nikejskog cara dobi dozvolu, da se proglasi arhiepiskopom nezavisne srpske pravoslavne crkve.

320

Crnogorski anali, br. 1/2013

itava povijest srpskog naroda govori o tome, da su pokuaji stvaranja nezavisnih i slobodnih drava propadali zbog unutarnjih neslaganja, najee zbog meusobne borbe velikaa i lanova dinas je. Isto tako ona govori, da se sloga unutar zemlje i mir meu velikaima i lanovima vladarskih kua nijesu mogli ouva drugim sredstvima do pomou crkve. to se za Savu moe rei da je on pravi osniva dinas je Nemanjia dolazi otud to je uspio sauva narueni mir i slogu u svojoj obitelji i izbjei jednu teku dravnu krizu, koja je predstojala. On je svoga oca Nemanju proglasio sve teljem iz is h onih razloga, iz kojih je to 600 godina kasnije uinio Njego sa svojim stricem Petrom 1.: da bi ouvao mir i jedinstvo zemlje pomou njega. Kad se radilo o interesima drave Sava je bio spreman upotrijebi sva sredstva za njihovu obranu, a u prvom redu sredstvo kojima je raspolagao kao crkveni poglavar. Njegov biograf Teodosije govorei o ubijstvu uinjenom molitvama Svetoga (Save), t. j. o ubijstvu Dobromira Streza, biveg Stevanovog vazala, koji je ivio i vladao u Proeku na Vardaru, pa se pobunio pro v prvovjenanog kralja, mora da se prije nego opie susret Savin sa Strezom izvini itaocima: Bojim se da ko ne uznegoduje pro v mene, da hou da oklevetam Svetog kao ubicu... A za m, poto je naveo da je ve sve , Dimitrija ubio bugarskog vladara Ralojovana, i poto je ci rao koga su sve pobili Mojsije i sv. Ilija pria: Onaj, koji ne poslua Svetoga (Savu), koji mu je savjetovao dobro, spavajui nou, odmarajui se nou, najednom sa odra viknu stranim jekom, jer Gospod, koji je blizu pravednome proenju, da uslia molitvu onih koji ga se boje, posla anela ljuta, da ga ubode usred ljuta srca njegova. A kad oni oko njega skoie i upitae ga za uzrok stranoga uzvika njegova, a on od uzbuenja, jedva diui, ree: Po Savinoj zapovijes doao k meni na spavanju i istrgao ma svoj, probode mi njim srce moje... Strez je poginuo pod tajanstvenim okolnos ma nakon neuspjelog pokuaja izmirenja sa kraljem. Kad je Sava iscrpio kao posrednik u ovom izmirenju sva sredstva svoje duhovne vlas , znao je u interesu jedinstva i cjeline drave pribjei i drugim sredstvima, kako to pripovijeda njegov biograf Teodosije. On je, prema tome, u prvom redu svetac jednog naroda i njegove drave, pa tek onda crkve, koja se danas naziva njegovim imenom. O mo vima Savina odlaska u Svetu Goru i povratka iz nje, pie Jireek u spomenutom djelu: Sava je u mladim godinama napus o otadbinu, porodicu, oinsko naslee, reju itav svet, da bi se proslavio meu pus njacima, koji se bore sa avolom. Posle toga, iz ljubavi prema otadbini, vra o se on iz tvrave svetogorske u Srbiju, te od isposnika postao dravnikom i diplomatom. Sada Sava uestvuje u svetovnim gozbama, jae lepe konje plemenita soja, opkoljen velikom pratnjom naoruanih ljudi... Arhiepiskop ohridski,

Savi Markovi tedimlija: SVETOSAVSKI KULT

321

Dimitrije Homa jan, pod iju je jurisdikciju spadala crkva u Srbiji, u jednoj arhijerejskoj poslanici Savi, napominje, da se on kao mlad monah i iskuenik prouo daleko preko granica domovine. Ta je slava Savi bila nesumnjivo draga i nadoknaivala mu je ona zadovoljstva, kojih se odrekao odlazei iz kue svoga oca, ali ta slava nije bila zasluena sa strogo kranskog, kaluerskog gledite. To svjedoe ne samo okolnos pod kojima se zbio Savin bijeg, nego i sve ono to je kasnije inio po povratku u zemlju. U spomenutoj poslanici pie Homa jan obraajui se Savi kao njegov zakoni crkveni starjeina: Jer se posle poree i oprovre glas, koji se bee proneo o tvojoj veliini; jer se u kako je Sava ostavio i Atos i tamonje podvige i kako se vra o meu one koji o zlu misle, koji su uzrok da se sveto jevanelje u tugu zavija, te kako je i sam postao gotovo ono to je i pre bio. Raspre domae ugrabie ga iz tvrdoga grada Svete Gore, Sava se opet nastani u Srbiji, posnik se pretvori u upravnika i savetnika tamonjih poslova, u poslanika crkvenim vlasnicima, te uzdravanje od sveta, na koje se bee zavetovao kao monah, pretvori u svetsku vrevu i huku. I sasvim se pus u svetske brige i u svetsko slavoljublje, poe ii na gozbe, poe jaha konje odabrane, okiene i opremljene, poe vodi mnogu svitu, poe putova sa paradom, uz pratnju veliku i razliitu, I idui m putem zaeli i dostojanstvo jerarha, pa otputova ne znamo kuda, te negde iznenada pos e i to dostojanstvo, i povra se u Srbiju, u oteestvo, kao arhijerej, trubei i razglaujui to to se moglo vema. Potom rukopoloi mnoge arhijereje, da li s odobrenjem, i da li na uredno odobrenim mes ma, nepoznato nam je. I da sve ukratko kaem, ne samo da je radio pro vno pravilima o vladanju reda monakoga, nego je zbrkao i iz temelja potresao i sami ustav o crkvenim pravilima uopte (prevod Stojana Novakovia). Ovako je otar u svojoj poslanici bio arhiepiskop ohridski zato to se Sava proglasio nezavisnim arhiepiskopom na teritoriji, na kojoj je Homa jan vrio vlast, ali injenice u poslanici svakako nijesu izmiljene, jer ih potvruju i srpski izvori. Sava je doista vie pripadao dravi nego crkvi, a to se pokazalo i priprogonima bogumila, koje je izvrio njegov otac, a kasnije nastavio on sam. U Srbiji je bogumilski pokret bio veoma rairen, njemu su pristupale narodne mase, a propovijedali su njegove ideje ljudi iz najirih narodnih slojeva. Sava je bio za to, da se religija propovijeda odozgo i namee njena nauka uz pripomo autoriteta dravne vlas , jer je samo tako bilo mogue m propovijedanjem uvrs autoritet drave kod vjernih i uini pojam nacionalne drave iden nim sa pojmom nacionalne crkve. Za ena i podupirana dravnom vlau pravoslavna crkva je ubrzo postala moan instrumenat dravne i nacionalne poli ke. Kriterij, po kome se prosuivalo da li netko pripada srpskom narodu ili ne, bio je jezik i vjera. Primi srpsko-pravoslavnu vjeru bilo je isto, od Sv. Save do danas, to primi

322

Crnogorski anali, br. 1/2013

i srpsku narodnost. Kad je srpska drava dosegla granice Duanova carstva, u njoj su se nali dijelovi mnogih drugih narodnos , koje su bile prisiljene prima srpski jezik i pravoslavlje, jer su i jedno i drugo bile oznake dravnog pripadnitva. Car Duan je svojim pozna m zakonikom proglasio sve crkve osim srpsko-pravoslavne here kim, te su se njihovi propovjednici ganjali i kanjavali tekim kaznama. Prisiljeni da ue srpski jezik i da stupaju u pravoslavnu crkvu pripadnici drugih naroda u srednjevjekovnoj Srbiji postajali su pripadnicima srpskog naroda. Zahvaljujui najtjenjoj suradnji crkve i drave naglo su se proirile i etnografske granice Srba, ali uslijed kratkog vremena nijesu mogle uspje , da se podudaraju sa granicama carstva. Kad je sv. Sava ovjenao svog brata za prvog kralja Srbije, on je m udario temelj jedinstvenoj dravnoj organizaciji i pripremio put Duanovu proglaenju za cara. Svojim proglaenjem za poglavara samostalne crkve, on je pripravio teren za uzdizanje srpske crkvene hijerarhije na stupanj patrijarije. Proglaenjem carstva i patrijarije htjelo se Srbiju uini nasljednicom Bizan je, koja je tada jedva dotrajavala. Iznenadnom i naglom smru Duana (1355.), prije nego to je dovren proces nacionaliziranja itave drave i usklaenja interesa svih njenih dijelova, drava se raspala na vie jedinica. Do kraja XIV. stoljea svi njeni djelovi, osim Crne Gore, potpali su pod Turke, te je crkva izgubila svoju dravnu za tu barem za prvo vrijeme. Uhva vi dubokog korijena u narodu za vrijeme dravne nezavisnos , ona je i pod Turcima imala jo dosta snage da se odri. Sva briga o uvanju nacionalne svijes i jezika u narodu prela je na crkvu, a kako se bez autoriteta vlas masama teko vlada, postepeno je formiran kult Savinog sve teljstva, te je on kao najvei autoritet zavladao duama potlaenog naroda. Znajui pravilno cijeni znaenje crkve za dravnu organizaciju i mir u zemlji, Turci su ak vno pomogli srpsku crkvu i nastojali joj povra preanji ugled sve dokle ona nije proirila podruje svoga djelovanja, te je za tursku prevlast postala izvan opasnos . SvetOSavskom kultu pridruio se i kosovski, a oba oni zajedno ili su za m da se u srpskom narodu ouva svijest o nezavisnoj carevini, koju su Turci sruili. Carstvo je poelo od sv. Save, a trajalo je do Kosova (kako to predstavlja narodno predanje), pa je neprekidnim podsjeanjima naroda na to razdoblje trebalo pripravi teren za predstojeu borbu za obnovu carstva. Videi Turci emu vodi ovo slavljenje sv. Save i kosovskih junaka poeli su ograniava dotadanju slobodu crkve, ali u tome ipak nijesu ili do kraja. Ona je i dalje javno i tajno vrila svoju misiju, dok nije dolo do obnove srpske drave u prolom vijeku. Dananjim proslavljanjem sv. Save i kosovskih junaka uz sudjelovanje i pod rukovodstvom crkve i drave pos u se svakako is oni rezulta kao i

Savi Markovi tedimlija: SVETOSAVSKI KULT

323

nekad ranije. U svojoj besjedi prigodom posvete svetosavskog hrama u Beogradu srpski patrijarh Gavrilo javno je oznaio misiju svetosavske crkve u dananje vrijeme: prikupljanje, sjedinjavanje i duhovno jaanje srpskog naroda, da bi uzmogao igra onu istu ulogu, koju je igrao u doba Duanova carstva, kada je dosegao najvei svoj uspon u povijes . Zadravi prema dravi is odnos kao i u srednjem vijeku srpska pravoslavna crkva zah jeva da se i drava prema njoj odnosi kao nekada. U tom pogledu ona ne doputa nikakvo prilagoavanje novim prilikama, jer bi u tom po njenom miljenju bio poetak slabljenja Srpstva. Zato to je sv. Sava bio osniva srpske knjievnos i utemeljitelj njene prosvjete. Dravna tamparija se htjela odui njegovoj uspomeni izdanjem sabranih spisa njegovih i njegova brata Stevana kralja prvovjenanoga. Izdanje oba pisca u zajednikoj knjizi imade simbolino znaenje: jedan je od njih bio prvi suveren crkve, a drugi drave, dok su obojica osnivai knjievnos na narodnom jeziku. to se ovo skupno djelo pojavljuje na jeziku, kojim narod govori, tek poslije vie od 700 godina poto je napisano treba shva tako, da znaaj ni jednog ni drugog autora nije u onome to su oni sami napisali, ni ih se radi toga slavi, nego u onome to su radili i uradili i to se kao legenda o njima stvorilo u narodu kroz itavo ovo vrijeme. Stoga nije bilo ranije ni potrebe da se izdaje i popularizira ovo djelo. Ni danas ono ne e ni u em povea slavu svojih autora meu narodom; ali e poslui kao rjeit podsjetnik na njih. (odlomak iz knjige Kulturno-poli ka razmatranja, Zagreb, 1939. godine: Priredio Novak ADI)

324

Crnogorski anali, br. 1/2013

Petar Plamenac: NIKOLA PAI, ZAO DUH EVROPE

325
A R H I V

Petar Plamenac: NIKOLA PAI, ZAO DUH EVROPE (Iz neobjavljenih memoara crnogorskog ministra spoljnih poslova)

Angaujui se u balkanski rat 1912. godine nijesmo znali to kota jedan moderan rat. Ovaj rat je udvostruio nau teritoriju. U ovom momentu mi smo eljeli da ivimo to due u miru i da uredimo bogate predjele koje smo oduzeli Turcima. Nae ljudske rtve u balkanskom ratu bile su vrlo velike. Od svega srca eljeli smo jedan dug odmor. U ovom momentu nijesmo vidjeli nita to bi moglo kompromitova mir, uzevi uobzir da Austrija, koja je mnogo zainteresovana na Balkanu, bijae primila rezultat dva balkanska rata. Nijesmo eljeli novih komplikacija utoliko manje to nam je Rusija jo 1911. ukinula subvenciju za vojsku. Nekorisno je da vam govorim o razlozima koji su natjerali Rusiju da nam povue ovu pomo. Dovoljno je da vam kaem da nas je neko sa intrigama zamijenio u Petrogradu i rairio famoznu legendu da je kralj Nikola ovjek Austrije i kao takav nesiguran. Poto sam u aprilu 1913. imenovan za ministra spoljnih poslova Crne Gore, uinio sam sve to je moguno da bi zadovoljili Rusiju i da bi je naveli da bi nam dala bar potreban novac da plaamo nae ocire koji su uili u Rusiji i koje mi nijesmo mogli plaa sa redovnim sredstvima naega budeta. Svi moji napori bili su nekorisni. Mi smo oajavali, kada u aprilu 1914, u momentu kada smo se najmanje nadali, kralj me je pozvao i rekao mi je da je ruski vojni izaslanik na Ce nju, po naredjenju iz Petrograda bio kod njega i da mu je rekao da e ruska vlada nastavi da plaa vojnu subvenciju Crnoj Gori, da e ak pla sve zaostatke i najzad da e snabdje orujem i odjeom 50.000 ljudi. Pitao sam Kralja, da li zna uzroke ovog naglog mijenjanja miljenja ruske vlade prema nama. Odgovorio mi je da mu je ruski vojni izaslanik rekao, da tamo predviaju bliski rat. Bili smo zapanjeni, jer smo smatrali, da nijesmo u stanju da vodimo rat u ovom trenutku potpomognu ak i vojniki. Kralj, koji je bio pod u cajem svog starijeg sina Danila i koji je govorio da je njemaka vojska nepobjediva,

326

Crnogorski anali, br. 1/2013

nije vjerovao u pobjedu Rusije nad Njemakom i Austrijom. Nijesmo mogli predvidje ulazak Rusije u rat pro v Centralnih sila, naroito pro v Italije. Kako je kralj Nikola imao naroita sredstva da doznade sve to se e ruske vojske zamolio sam ga da potrai povjerljiva obavjetenja. On je to uinio i, ve u poetku maja, mogao mi je rei da je vrlo daleko od jednog rata pro v Austrije. Molio me je da uvam tajnu. Uprkos svega, ni ja ni Kralj nijesmo smatrali da je rat izmeu Rusije i Austrije tako blizak. U ovom momentu nije postojalo izmeu ovih zemalja spornih pitanja tako ozbiljnih, koja bi mogla doves do rata. Mo v jednog slinog akta nijesmo mogli pronai. Nijesmo mogli pogodi koji bi to bio uzrok rata. Ovo nas je umirivalo utoliko vie to je ruski poslanik na Ce nju javno govorio, - a on je bio iskren, - da je svaki rat izmeu Rusije i Austrije nemoguan iako ga je njegov vojni izaslanik predviao tako bliskim. Bilo je to 28. juna 1914. Austrijski poslanik bio je na odmoru. Austro-Ugarski prestolonaslednik prisustvovao je manevrima u Bosni. U pet sa uvee jedan telegram Presbiroa iz Bea javio je, da je neki Princip, nacionalnos srpske, ubio u jednoj sarajevskoj ulici austrijskog prestolonaslednika i njegovu enu. Kralj Nikola nije bio u zemlji. U primljenoj novos o ubistvu nasljednika austrijskog prestola vidio sam uzrok jednog budueg rata koji smo ja i kralj Nikola traili bez uspjeha prije dva mjeseca. Bio sam vrlo zabrinut i nervozan. Iste noi naao sam g. Gavrilovia srpskog poslanika na Ce nju. Bio sam iznenaen kada sam ga naao vrlo mirna. Razgovarali smo o ozbiljnom dnevnom dogaaju i predviali smo sve mogunos . G. Gavrilovi je utao jedan momenat, za m mi odjedanput ree: Ovaj metak donijee slobodu itavoj srpskoj rasi. Ja sam mu odgovorio: Samo da ne izgubi neko od nas dobivenu slobodu sa toliko krvi i rtava, a to e se dogodi ako nas Rusija ne pomogne. Ne bojte se odgovorio mi je, - Rusija nas nee napus . Jeste li vi u to sigurni?, upitao sam ga. Da, rekao mi je, g. Pai je vrlo vjet i nije uzalud iao ove godine u Rusiju. Morao se osigura sa te strane. Kao to vidite, mnogo potovani gospodine, nijesmo sumnjali ni ja, ministar spoljnih poslova Crne Gore, ni srpski zvanini pretstavnik na Ce nju, da e ubistvo naslednika austrijskog prestola bi uzrok rata i da je ovo ubistvo bilo pripremljeno u Beogradu od samog Paia. Nekoliko dana docnije vra o se kralj Nikola iz Kisingena na Ce nje. Kralj je takodje vjerovao u rat i u vojnu intervenciju Rusije. Na moju primjedbu da je ruski poslanik na Ce nju gospodin de Girs suprotnog miljenja i da govori, isto to i g. Oto, austrijski poslanik, t. j. da zna da Rusija nee lomi vrat da bi branila enoubice, Kralj mi je odgovorio: Gospodin Girs ne zna nita, obavetenja moja i ruskog vojnog izaslanika na Ce nju su mnogo bolja. Tada sam bio upuen u dogaaje koji e se desi jer

Petar Plamenac: NIKOLA PAI, ZAO DUH EVROPE

327

je Pai bio stvorio causus belli (uzrok rata). Sledee dane proveli smo u zabrinutos iako su i srpska i austrijska vlada izgledale vrlo mirne. To je jasno. Rat je poeo. U avgustu 1915 dao sam ostavku. U oktobru iste godine postavljen sam za guvernera Podgorice sa misijom da primimo srpsku vojsku u povlaenju, diplomatski kor u Srbiji i srpske poli ke i civilne izbjeglice. Zahvaljujui mojim funkcijama morao sam u Podgorici doi u dodir sa mnogim srpskim poli kim ljudima naroito sa velikim brojem narodnih poslanika svih par ja. Svi su oni vjerovali da je to kraj Srbije. Svi su optuivali gosp. Paia i njegovu vladu da su izazvali rat ija je posledica ruenje Srbije. Svi su govorili o Rusiji sa prezrenjem. Na vrhuncu oajanja govorili su: Naa braa u Austriji mogla bi jo eka . Potrebno nam je, prije nego to bi mogli sanja da ih oslobodimo od Austrije, pedeset godina odmora i mira da uredimo Makedoniju. Bandit (Pai), iji se sin nije borio tri godine rata, nije h o eka ; izazvao je Austriju koja nije nita od nas zah jevala. Po njima je gosp. Pai pripremio na svoju ruku ubistvo nadvojvode i natjerao Austriju na rat. Oni su ovo kategoriki potvrivali. Znali su mnogo o ovoj zavjeri. Uvijek su o njoj mnogo govorili. Takodje sam u Podgorici od ovih is h ljudi saznao da se jedan tajni povjerljivi Paiev agent nalazio meu zavjerenicima. Nije nimalo udnovato to je gosp. Pai bio anonimni ef zavjernika. Nije to bilo ni prvo ubistvo, ni prvi poli ki zloin gdje je on bio kriv. Gosp. Paiu ne treba nita vjerova . Najvie lae onda kada se kune ili kada porie. elio je ovaj rat i izazvao ga je. Radio je mirno jer je imao obeanu rusku pomo u sluaju napada od strane Austrije. Trebalo je samo da nae causus belli. Zbog toga je naredio da se ubije naslednik austro-ugarskog prestola od austro-ugarskih podanika koje je Pai, za tu svrhu potpla o. One je uspio da obmane poznatu naivnost rusku, koja nije mogla vjerova u njegovu poli ku perdnost, te je zbog toga bila ubijeena u austrijsku nasrtljivost. Doie dan kad e vam zavjernici prizna , da je gospodin Pai bio ef zavjere. To treba samo saeka . Mi svi to znamo. Vieete da je g. Pai bio zao duh Evrope. (Priredio: B. Cimea)

328

Crnogorski anali, br. 1/2013

Luii Kriskuolo: KAKO SU SAVEZNICI IZDALI CRNU GORU

329
A R H I V

Luii Kriskuolo: KAKO SU SAVEZNICI IZDALI CRNU GORU

Velika Crna Goro! Nikada tua. Crne litice privukoe oblake i ukrotie oluju. Nikada nije disalo pleme monijih gortaka.-Tenison
Dok sam radio na ovom lanku, metropolitska tampa je objavila kao udarnu vijest prodor jugoslovenskih trupa na teritoriju Albanije. Prije samo nekoliko mjeseci Njegova Svetost, Biskup Nikolaj, bio je u ovoj zemlji molei amerike lantrope da pomognu siromanoj djeci Srbije koja umiru od gladi. U otprilike isto vrijeme, Srbi su poinili nezapamene zloine nad narodom Crne Gore! Srbi nemaju novca da nahrane svoju djecu koja umiru od gladi ali su dobro snabdjeveni novcem i municijom da vode ratove pro v svojih komija Albanaca i Crnogoraca. Koliko dugo e Amerika dopus ovakvo stanje na Balkanu? Britanska, francuska, ak i italijanska vlada potpuno su ignorisale prava Crne Gore zato to pods u svoje odreene poli ke interese. Engleska je pokazala naklonost prema Crnoj Gori ali nije preduzela nikakve pozi vne korake. Francuska je oduvijek koris la svaki napor da uspostavi Veliku Srbiju kako bi umanjila u caj Italije na Jadranu. Italija je bila zainteresovana za zakljuivanje sporazuma sa Jugoslavijom zbog trgovine, tako da u Ugovoru Rapalo nije bilo ni pomena o Crnoj Gori. To je jako udno jer je narod Italije vezan za Crnu Goru koji predstavlja porodicu kraljice Jelene, a Italijani vole svoju kraljicu koja je uradila i vie nego to je bila njena dunost tokom rata. Primjer Crnogoraca nas navodi da se zapitamo da li uopte postoji pravda za male narode. U novembru 1918. godine, Srbija je poinila prvi zloin nad Crnom Gorom, kada je proglasila nametnuto pripajanje ove drave

330

Crnogorski anali, br. 1/2013

uz podrku Francuske i njenih generala (Fran Desperija i Vnela) koji su komandovali saveznikim trupama na Balkanu. U maju 1919. godine, komitet crnogorskih izbjeglica predao je francuskoj republici memorandum u kome su iznijeli uee francuske diploma je u ovom zloinu, a optube podrali dokumentovanim dokazima. Francuska republika je pomogla Srbiji na sve naine u njenom naumu da uni nezavisnost Crne Gore, a engleska vlada, preko Lorda Kurzona, podrala je francuski stav samim m to nita nije preduzimala. Engleska jednostavno nije eljela da dodatno komplikuje ionako opasno stanje na Balkanu. Francuska poli ka je favorizovala irenje Srbije na Jadranu kako bi umanjila u caj Italije. Engleska vlada je 1919. godine upu la svog ministra u Va kan, grofa d Salija, kako bi sproveo istragu o situaciji u Crnoj Gori. U to vrijeme je izdato saoptenje da onog trenutka kada ovaj izvjetaj bude gotov bie dostupan javnos . Izvjetaj je s gao, ali nikada nije dostavljen lanovima Parlamenta, ak ni djelimino. Lord Kurzon je pokuao da opravda ovaj postupak izjavom da izvjetaj nije predat iz ,,straha od kompromitovanja dounika grofa d Salija i njihovom izlaganju osve . Zamislite ovo: Lord Kurzon je priznao ukoliko se izvjetaj objavi, dounici grofa d Salija e bi izloeni osve (naravno, od strane Srba). Pa ipak britanska vlada sa svim raspoloivim sredstvima nije preduzela nikakve korake da za svoje dounike! Sa druge strane, u nedavnom lanku iz Njujork Tajmsa, po svemu sudei ,,inspirisanog, navodi se da izvjetaj grofa d Salija nije mogao bi objavljen bez otkrivanja italijanskog porijekla u nekim priama. Pa ipak, javna crnogorska publikacija Krvavi album Karaorevia, detaljno opisuje mnoge pojedinos i dokumentovane primjere zloina poinjenih nad crnogorskim mukarcima, enama, i djecom svih uzrasta. Miljenje koje je vladalo u crnogorskim zvaninim krugovima je da slanjem grofa de Salija u Crnu Goru, Lord Kurzon se nadao pozi vnom izvjetaju o Srbiji kojim e se vjerovatno porei injenica o proganjanju Crnogoraca. Vjeruje se da, ukoliko bi se dolo do izvjetaja koji bi bio u suprotnos sa njegovim oekivanjima, Lord Kurzon bi odluio da prekri svoja prethodna obeanja i zadrao bi izvjetaj u tajnos . Uprkos stavu Lorda Kurzona, gospodin Lojd Dord je bio iskreniji u svojoj izjavi u Donjem domu Parlamenta (Hause of Commons), u martu 1920. godine. On je tada izjavio da ne moe objavi izvjetaj grofa de Salisa jer bi bio tetan za Srbiju i druge saveznike vlade (Francusku, naravno!). Britanska vlada je znala za sadraj izvjetaja grofa d Salija i nita nije preduzela po pitanju osamostaljivanja drave Crne Gore, iako su saveznici

Luii Kriskuolo: KAKO SU SAVEZNICI IZDALI CRNU GORU

331

uporno tvrdili da e odra integritet Crne Gore. Na primjer, evo nekoliko navoda: Velika Britanija e nastavi rat energino dok se Belgija, Srbija, i Crna Gora ne povrate! (Lord Eskvit, 10. januar 1916.) Prije svega, obnova dravnos Belgije, Srbije, i Crne Gore, sa odtetama koje im pripadaju. (Uslovi primirja koje su predale saveznike snage predsjedniku Vilsonu, 10. januara 1917.) Pa ak iako dananja vremena pripadaju velikim narodima, vrijeme malih naroda mora doi na prvo mjesto, jer oko njih se koncentrie velika borba za slobodu, kakva je prisutna u Belgiji, Srbiji, Crnoj Gori i Rumuniji. Upravo je ranin bio taj koji ih je prvi oamario rukavicom, izazvao ih, prvi je poeo ovu borbu koja e odlui o budunos ljudskog roda, ove zemlje su trenutno okupirane veom vojnom silom, ali nijedna od njih ne ali to je uzvra la na baenu rukavicu, ni e se ijedna od njih odrei svoje nezavisnos . Dan njihove obnove e takoe bi dan osloboenja svijeta.(Lojd Dord) Nita ne govori vie u prilog tome od dugih redova ljudi koji su svojom voljom uzeli oruje i stali na nau stranu, posle napada na Francusku i Belgiju. To je bilo 1914., Velika Britanija, Crna Gora, Japan; i 1915., Italija, itd. - (Poenkare). Crna Gora e obnovi dravnost.- (Predsjednik Vilson, u lanu 2 Poruke od 8. januara 1917). Vae Velianstvo moe bi uvjereno da trupe pod komandom Generala Frane d Ezperija e uini sve u cilju odranja reda u Vaem kraljevstvu, i da e potova sva ustavna prava i slobode naroda Crne Gore. (Pion, u pismu upuenom Kralju Crne Gore 4. novembra 1918.) Francuske trupe koje su pozvane da privremeno okupiraju teritoriju Vaeg Kraljevstva, uz potovanje utvrenih ins tucija, postarae se da ouvaju red, pomaui narod najbolje to mogu, kako bi ih pripremili povratku u normalan ivot, koji je duboko potresen bolnim istragama nakon neprijateljske okupacije. Povoljnije je da Vae Velianstvo saeka sa povratkom u Vae kraljevstvo, dok ne doemo do kraja i ivot nastavi svoj uobiajeni tok u Crnoj Gori. Prisustvo saveznikih trupa, saradnja koju e ponudi domaem stanovnitvu, nesumnjivo e doprinije da se ovaj trenutak, koje Vae Velianstvo tako eljno iekuje, ubrza. Kada taj trenutak doe, Vlada Republike e

332

Crnogorski anali, br. 1/2013

bi sretna, Vae Velianstvo, da ubrza Va povratak. (Poenkare, u pismu upuenom Kralju Crne Gore, 22. novembra 1918.) Crnu Goru e predstavlja delegat, ali pravila imenovanja ovog delegata bie odreena onda kada se sredi poli ka situacija u zemlji. (Odluka Vrhovnog suda, 13. januar 1919.) Uprkos svim uvjeravanja monih saveznika o ovom prijateljstvu, Srbija je ipak nala nain da pripoji Crnu Goru silom. Naravno, veliki saveznici nijesu mogli otvoreno odobri i sankcionisa zloin koji je Srbija poinila nad saveznikom i nezavisnom dravom, ali su pos gli is cilj obustavljanjem mjesenog kredita koji je ve bio odobren Crnoj Gori tokom rata, nadajui se da e na taj nain sprijei proteste koji bi mogli izbi pred civilizovanim crnogorskim narodom. Lord Kurzon je izjavio u junu 1920. godine da e crnogorski narod dobi priliku da se opredjeli u pogledu budueg jugoslovenskog saveza. Gospodin Harmzvort, britanski zamjenik sekretara za spoljne poslove, je u novembra iste godine obeao je da e posla , u ime britanske vlade, e ri zvaninika u Crnu Goru koji e kontrolisa izbore za jugoslovenski savez. Zar se ne ini udno da saveznici koji su smatrali Crnu Goru nezavisnom treba da odobre Vladi Srbije da raspie i upravlja izborima u Crnoj Gori? Samim m nemogue je ozbiljno shva slobodnu volju crnogorskog naroda, kada je poznato da je vie od polovine glasaa u egzilu, ili se naoruani bore po planinama ili ame u zatvorima zbog poli kih prekraja. Kako je iko ikada mogao govori o manifestaciji slobodne volje crnogorskog naroda kada su se ljudi nali pod krvoednim reimom koji je nadmaio ak i najgore okrutnos Hasburgovaca! Zato je Francuska nastavila da podrava Srbiju? Iz ekonomskih kao i poli kih razloga. Prvo, Srbija je bila pogodno tlo za ulaganje francuskog kapitala i drugo, Francuska je bila ljubomorna na italijansko proirenje na Mediteranu u Africi, na Bliskom istoku i Balkanu - i tako odluila da koris Srbiju kao sredstvo kojim bi sputala Italiju na nivo sile drugog stepena, koliko je to bilo mogue. Postojao je jedan pozna novinar u Parizu, koga je angaovala turska vlada i primao je platu da bi bio u slubi druge grupe despota ovih iz Beograda. Ovaj novinar je pokrenuo ozloglaenu kampanju klevete pro v Crne Gore. Tvrdio je da je zemlja tajni agent Austrije, i izdajica saveznikih trupa. Istovremeno, ovog novinara je tajno favorizovala francuska vlada i branila ideju neophodnos odranja Austrije na federalnoj osnovi pod Habsburgovcima. Prolog marta, metropolitska tampa je skrenula panju na injenicu da su se Crnogorci pobunili pro v srpskih ugnjetaa, taj izvjetaj je odmah negirao srpski ministar u Vaingtonu, gosp. Slavko Gruji. Napisao sam pismo koje je objavljeno u Njujork Tajmsu, iz koga ci ram sljedee:

Luii Kriskuolo: KAKO SU SAVEZNICI IZDALI CRNU GORU

333

Na osnovu izjave ambasadora Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, nema osnova za izvjetaj da su Crnogorci objavili sve rat pro v Srba ili da se borba odvija izmeu srpskih i crnogorskih trupa. Zar se ne ini da negiranje, ukoliko je pravo, takoe treba u i od crnogorskog ambasadora?

***
Mogue je da izvjetaj o svetom ratu nije is nit, ali je is na da postoje odbori u Italiji, Francuskoj i Engleskoj, koji rade na priznanju crnogorskih tenji od strane Saveznika. Odbor koji je naroito ak van nalazi se u vajcarskoj. Nedavno je is upu o ustar apel saveznicima, kako bi obezbjedio crnogorsku nezavisnost od srpske konfederacije i zaustavio navodna srpska zvjerstva. U svom stavu prema Crnoj Gori, Srbija oigledno koris iste metode koje je Austrija koris la vjekovima ranije pro v Italije, Srbije, Crne Gore i drugih potlaenih naroda. Ukoliko su izvjetaji netani, udno je da dolaze na mahove sa razlii h strana. Ameriki narod treba da zamoli za objanjenje o loem tretmanu herojskih Crnogoraca. Nemojte da zaboravimo da je njihov kralj nedavno preminuo zbog slomljenog srca. U odgovoru na moju izjavu, poasni Vilijam Frederik Diks, do tada generalni crnogorski konzul u Njujorku i otpravnik poslova u Vaingtonu, napisao je za Tribjun, dijelom kako slijedi: Trenutno ne postoji ambasador Crne Gore u ovoj zemlji. Ja predstavljam ovu namuenu zemlju u Sjedinjenim Dravama kao generalni konzul zaduen za ovo poslanstvo do kraja januara 1921., kada su moji dopisi otvoreno povueni od strane Stejt Dipartmenta jer je vladajua administracija u to vrijeme odluila da vie ne priznaje Crnu Goru kao nezavisnu silu. Ovdje, dakle, ne postoji nijedan zvanini dokument na tu temu. Miljenja sam da, na osnovu znaajnih informacija koje sam dobio od crnogorskih zvaninika, ovaj izvanredni narod ove herojske zemlje, koji je ouvao nezavisnost tokom est sto na godina, nikada nee prista da mu se oduzme nezavisnost, ili postane dio Velike Srbije. Vjerujem da su spremni posta dio saveza Jugoslavije ali njihovo nepriznavanje od strane saveznika i pridruenih sila direktno ugroava odreena obeanja data Crnoj Gori, koja je tako galantno predala cijelu armiju u vrijeme je kada je izbio rat pro v Austrije. U skladu sa ovim pravednim obeanjima, Srbiji je bilo doputeno da pregazi Crnu Goru i odri vladavinu terora poslednjih dvije ili tri godine, i tako na narod i ne uvia da je tzv. Jugoslovenska federacija samo kamuaa za

334

Crnogorski anali, br. 1/2013

Veliku Srbiju, kojom vlada dinas ja Karaorevi, iji je cilj da pripoji i izbrie male narode poput Crnogoraca, Albanaca i susjednih zemalja. Iako ne znam nita od navodnom svetom ratu u Crnoj Gori, vjerujem da Crnogorci, koji predstavljaju aristokrate Balkana, nikada nee prista da izbriu svoju nacionalnu pripadnost. Jugoslovenska federacija je jedno, ali Velika Srbija predstavlja neto potpuno drugo, i ne vjerujem da se moe uspostavi bilo kakav privid mira na Balkanu dok Crna Gora ne dobije is status kao i susjedne zemlje, onako kako je i navedeno u lanu 2 programa nazvanog 14 taaka predsjednika Vilsona. Ovo su rijei amerikog graanina, koji je nedavno nosio poasnu tulu diplomatskog predstavnika, a koji je u privatnom ivotu sekretar jedne od najveih osiguravajuih kua na svijetu i povezan je sa naju cajnijim poslovnim interesima Njujorka. Na proljee ove godine komitet iz eneve, koji imam ast da predstavljam, upu o je apel civilizovanom svijetu, traei potpis za sljedee: Uprkos formalnim i vrs m obeanjima saveznika i pridruenih vlada, garantujui nezavisnost i suverenitet Crne Gore; uprkos potvrenim izjavama da su saveznici uzeli oruje kako bi odbranili dignitet ljudi i nezavisnost naroda, danas pomaemo najvarvarskije proganjanje i sistematsko istrebljenje crnogorskog naroda, ija je zemlja oteta licemjernim i brutalnim pripajanjem. Meunarodni komitet za crnogorsku nezavisnost, Meunarodna kancelarija za odbranu prava ljudi u enevi, pro-crnogorski komite u Americi, Engleskoj, Italiji i Francuskoj, kao i dolje potpisani, zah jevaju, u ime humanos koja se bori za mir i pravdu, u ime morala koji je osnova, ukratko, hiljada Crnogoraca, njihovih ena i djece koji pate i umiru, zahtjevaju: Evakuaciju Crne Gore od strane srpskih trupa i vlas . Konsultaciju crnogorskog naroda putem slobodnog plebiscita uz garantovanje nepristrasnos . Slanje nezavisne komisije koja bi ispitala srpska djela u Crnoj Gori, postupke, koji, ak i po priznanju Beogradske i Agramske1 tampe je u suprotnos sa najelementarnijim principima morala i humanos . Njegova Ekselencija, dr. Pero o, otpravnik spoljnih poslova u Crnoj Gori, predao je ovaj apel uz memorandum Ligi naroda u enevi, 1. septembra 1921. godine. Memorandum obuhvata vei dio sporazuma i injenica navedenih u ovom lanku, koje ne treba ponavlja - ali do trenutka pisanja ovog lanka nikakvi dalji koraci nijesu preduze u vezi sa m.
Agram se odnosi na grad Zagreb u Hrvatskoj istorijsko austrijsko i njemako ime za ovaj grad h p://en.wikipedia.org/wiki/Agram
1

Luii Kriskuolo: KAKO SU SAVEZNICI IZDALI CRNU GORU

335

Vrijedno je aljenja da odreeni dio amerike tampe eli da diskredituje Crnu Goru u svakoj prilici. Prije samo nekoliko nedjelja pojavio se lanak o tome kako je kraljica Milena raspus la Vladu i otpus la ministre. Ovaj lanak je pra la duga disertacija u kojoj je autor prikazao Crnu Goru u loem svijetlu. Da je lanak bio zasnovan na injenicama ne bih ga ni pominjao ovdje, jer je oigledno bio inspirisan srpskim izvorima, tako da bi njegovo navoenje bilo neprikladno. Da se kraljica Milena zaista odrekla prestola, vieli bismo prizor hrabrih ljudi koji se rtvuju u ime ravnodunos velikih sila, koje su se toliko puta sloile da podre njihovu nezavisnost. Amerikanci, siguran sam, imaju odreenu odgovornost za sudbinu Crne Gore, iako osjeaju da im je dunost da se dre dalje od evropskih neprilika. Kada su dozvolili bivem amerikom predsjedniku Vilsonu da ih predstavlja u Versaju, ameriki narod je preuzeo obavezu koje se ne moe lako oslobodi . Iako su Amerikanci kasnije pokuavali preko Senata i Kongresa da poreknu Vilsonova djela, nijesu mu ukazali nepovjerenje dok je bio na konferenciji. Bez obzira kakav stav e zauze predsjednik Harding, dravni sekretar Hjuz i senator Lod po pitanju evropskih odnosa, tadanji predsjednik Sjedinjenih Drava je ve preuzeo odreene obaveze. Iako se moda ne slaemo u vezi sa metodama koje je koris o predsjednik Vilson u odreenim trenucima, moramo prizna da je naelno elio da uradi ono to je bilo najbolje za njegovu zemlju i cijeli svijet. Nema sumnje da su Vilson i Klemensou najvie odgovorni za stvaranje Jugoslavije - Velike Srbije. Vilson je nesumnjivo imao altruis ke mo ve, iako se svojevremeno tvrdilo da su ameriki interesi bili ostvarivanje trgovakog u caja na Balkanu. Klemenso je ipak imao jedan glavni razlog podravanja ideje o Velikoj Srbiji - ponienje Italije i umanjenje njenog u caja na Mediteranu i zamjena Francuskim u cajem, kako sa poli kog tako i sa trinog stanovita. Prvobitna teorija koju su postavili eksper za geograju i istoriju bila je da su crnogorski i srpski narod Srbi, ili juni Sloveni, i da pripadaju zajedno. Meu m ono to nijesu shva li je da Hrva , koji su takoe Sloveni, mrze Srbe, a da Crnogorci ele da budu nezavisni a ne dio Velike Srbije. Crnogorska elja za nezavisnou je nagnala Srbe da primjene silu kako bi zaplaili ovaj hrabri narod, tako da su mnogi izbjegli u Italiju i ostali tamo o troku italijanske vlade. Jo niko nije porekao da su Srbi poinili zvjerstva u Crnoj Gori, zloine koje su poinili nad crnogorskim enama i djecom kao i mukarcima. Nemogue je u lanku ove vrste opisa sve detalje zloine, ali je dovoljno ponovi da su bili daleko gnusniji od onih koji su poinili Austrijanci u danima vladavine nad Srbima ili Italijanima.

336

Crnogorski anali, br. 1/2013

ta mogu uini Sjedinjene Drave? Neu se pretvara da je potrebno posla otu ili trupe u Srbiju, ali udno je da Amerikanci odravaju odnose sa despotskom nacijom kakva je Srbija. Za aljenje je kako Sjedinjene Drave dozvoljavaju predstavnicima Srbije da ostanu u Vaingtonu, kao i svojim predstavnicima da ostanu u Beogradu, kada nikakva odteta nije plaena za zloine poinjene nad Crnogorcima. Amerikanci koji su branili Kubance od panske ranije mogu pogleda preko mora i upozori Srbiju da prestane sa tlaenjem Crnogoraca, ili mogu oekiva da e Sjedinjene Drave prekinu odnose sa njom.

(Objavljeno u: Mjeseni asopis F77, BIBLIOTEKA KOLEDA DRARI, SPRINGFILD, MISURI, FORUM, Januar 1922. Ovaj rad do sada na naem jeziku nije objavljivan, ni je korien u domaoj istoriografskoj literaturi. Istraio i priredio: Novak ADI)

IZVJETAJ MIHAILA-MILA PLAMENCA OD 20. SEPTEMBRA 1919. GODINE O STANJU U CRNOJ GORI NAKON NJENE NASILNE ANEKSIJE SRBIJI 1918. GODINE

337
A R H I V

IZVJETAJ MIHAILA-MILA PLAMENCA OD 20. SEPTEMBRA 1919. GODINE O STANJU U CRNOJ GORI NAKON NJENE NASILNE ANEKSIJE SRBIJI 1918. GODINE

Predsjedniku Ministarskog Savjeta Nj. V. Kralja i Gospodara Crne Gore Gospodinu Jovanu S. Plamencu Pariz

Na 17. o. m., od strane g. Brig. A. Raievia, saopten mi je zahtjev Krlj. Vlade, da joj upu m jedan op izvjetaj o stanju u Crnoj Gori, bez obzira na dosadanje izvjetaje. Tome pozivu rad sam se evo odmah odazva , uz napomenu, da moj izvjetaj ipak ne moe prui potpunu sliku o stanju u naoj zemlji, i ako e se njime moda u nekoliko dopuni ono, to je Krlj. Vladi ve poznato. U nemogunos davanja jednog iscrpnog i potpuno pouzdanog izvjetaja, i pored najveih mojih nastojanja da doznam stanje u cijeloj zemlji, molim G. Ministra Predsjednika, da izvoli vidje samo jednu loginu posljedicu brutalnog Srbijanskog reima, a ne nikako nemarljivos ili neodvanost moju i mojih prijatelja. Jer, da bi se moglo sigurno i potpuno dozna to se radi u pojedinim krajevima Crne Gore, trebalo bi ima ili slobodno kretanje po zemlji, ili zakonom zagarantovanu tajnu pisama. U Crnoj Gori nema se danas, ni se je od dolaska Srbijanaca imalo, ni jedno ni drugo. Austrijanci su, za vrijeme njihove okupacije Crne Gore, davali bar slobodu kretanja jednome licu po Oblas , u kojoj je ta osoba stalno nastanjena. Srbijanci su nadmaili Austro-Maare. Oni ne dozvoljavaju bez propusnice kretanje ni iz op ne u op nu, a nekmoli iz Kapetanije u Kapetaniju i iz oblas u oblast. Pisma su stalno cenzurisana. Ni jedan vieniji na prijatelj ne moe dobi propusnicu za odlazak iz jednog mjesta u drugo. S toga je bilo vrlo teko, a skoro i nemogue, dolazi do brzih i tanih informacija.

338

Crnogorski anali, br. 1/2013

No, pokuau da, prema linim opaanjima i izvjetajima, koje sam dobijao, bar u nekoliko zadovoljim traenju Krlj. Vlade. Radi to vee potpunos poeu malo poizdalje.

I PODGORIKI SUNJI
Usljed decembarske revolucije obrelo se u uvenoj podgorikoj Jusovai 153 zatvorenika, iji spisak prilaem. Neki od njih, prije nego su smjeteni u Jusovau, bili su zatvoreni u zgradi Monopola duvana. Postupanje sa njima u Monopolu bilo je dostojno srbijanskih vlastodraca. Bivi ministri i dravni dostojanstvenici morali su lea na cimentu i kupa se, pri tome u mokrai, koja je obilno do cala u njihove sobe iz oblinjih nunika. uvani su bili od naroito sor rane ete Lipovana pod stareinstvom famoznog Janka Tokovia, pa je lako zamisli kakav su jadan ivot morali tu provodi . Prevoenje u Jusovau bilo je za njih uskrsnue, pored svih neudobnos , neistoa, i drugih oskudica, koje tu moraju trpje . Hrana u zatvoru nije bila loa, moglo se prolazi . uo sam da se je docnije i hrana, kao i sve drugo, mnogo izmijenilo na gre i to od pojave ekspedicije Krsta Popovia. Za postelje svaki se zatvorenik mora sam brinu ; ako ne moe nabavi spava na cimentu to se je i meni za tri noi dogodilo. Zatvorenici su, do moga osloboenja, posjeavani nekoliko puta od raznih osoba, koje su eljele da vide njihovo stanje i uju njihovo miljenje (franshet d Espereu; Amerika misija; eneral Taon; novinari strani u pratnji srbijanskih sekretara min. spoljnih poslova). Te posjete nijesu imale nikakvih povoljnih posljedica za zatvorenike, ve je redovno bivalo gore, valjda zbog slobodnih izjava, koje su zatvorenici davali u poli kom pogledu. elje je da sline posjete, bez ozbiljnih namjera, izostanu, jer ionako lie na posjeavanje menaerija. Pored svih tekoa du zatvorenika je bio odlian. Nijesu klonuli, ne poputaju. Ali neophodna je potreba da im se po svaku cijenu dostavi glas o restauraciji Crne Gore. Samo to da im je zna , oni bi s mnogo vie lakoa, upravo veselo i podnosili sve patnje zatvora. Pri presluanjima zatvorenika vri se ova anomalija: da se okrivljuju za djela iz lana 85, 87 i 92 Crnogorskog Krivinog zakona. O ovoj anomaliji ne treba rijei da troim. Ali kako su u tome zakoni , tako su i u svemu drugome. Naveu samo ovo: za suenja u prvom stepenu odreen je podgoriki obl. sud, pro vno zakonskim propisima o sudskoj nadlenos , a sudiji

IZVJETAJ MIHAILA-MILA PLAMENCA OD 20. SEPTEMBRA 1919. GODINE O STANJU U CRNOJ GORI NAKON NJENE NASILNE ANEKSIJE SRBIJI 1918. GODINE

339

su naknadno regrutovani, pa i od osoblja koje nikada nije bilo u sudu (Ljubo Kruni, isljedni sudija); mjesto da bude sasluan u roku os 24 sata, od kako je pritvoren, i urui mu se rjeenje o pritvoru, ni jedan zatvorenik nije presluan a da nije odleao prije toga bar 2. mjeseca u pritvoru: potpisani je k. pr. bez presluanja proveo u zatvoru 117 dana. Ovako lienje slobode zakon kvalikuje kao zloin, koji se kazni do 15 godina robije, i nikakva eventualna amnes ja poli kih krivaca ne moe ukinu tu odgovornost ondanjih upravljaa veih i manjih, jer su gotovo svi upleteni u ovaj zloin. Od prvobitnog broja zatvorenika mnogi su osloboeni, ali danas je broj pitomaca Jusovae mnogo vei nego ranije. Zatvoreno je mnotvo novih osoba, zavod je prepun, pa su i bolijes neizbjene pored i onako jadnih prilika. Postoji bojazan da bi zatvorenici mogli bi poubijani od strane srbijanskih organa, ako se evakuisanjem Crne Gore od srbijanskih vlas vojske ne bi vrilo pod jakom saveznikom kontrolom.

II POSTUPANJE SRBIJANACA U CRNOJ GORI 1) Prisilno regrutovanje


Od prvoga dana svoje uprave Srbijanci vre prisilno regrutovanje u Crnoj Gori. Razumio sam, da ak zvanine prirode, kojima nareuju regrutaciju glase Ko hoe dobrovoljno. Meu m niko ne zna za tu dobru volju. Napro v, ko, kao obaveznik, hoe da izbjegne regrutovanju, biva gonjen kao divlja zvijer od strane andarmerije i vlas srbijanskih, koje ako ga uspiju uhva , odmah straari sprovode nadlenoj komandi. Dakle, stvarno se vri nasilje, a na pismeno se ostavlja sasvim drugo, radi obmane eventualne kontrole saveznike.

2) Polaganje zakletve
Da bi mogli pokaza to vei broj svojih privrenika, Srbijanci su uveli obavezno polaganje zakletve Kralju Petru. Teko ga tome, ko se ne zakune! Njemu e se imovina opljaka , kua spali , porodica obesas , a on ubi ! Eto to su sredstva, kojima Srbijanci izmuavaju polaganje zakletve Nj. V. Srbijanskom! Da bude komedija to potpunija, na zakletvu su prinuivane i ene

340

Crnogorski anali, br. 1/2013

i evojke poli kih pro vnika. Srbijancima trebaju potpisi, da pokau kako je dio naroda uz njih, stoga i rade sve ove glupos .

3) Crna Gora Srbijanski Okrug


Prva uvreda, koju su Srbijanci bacili u lice Crnogorcima, u tenji da se izgubi i ime crnogorsko, bilo je davanje naziva zetske divizijske oblas za teritoriju Crne Gore, kao vojne jedinice. Trebalo je izbrisa i samu uspomenu na slavnu vojniku prolost Crne Gore, prekinu sve veze sa tradicijama, sves Crnu Goru na ulogu opte Srbijanske provincije, uzutpatora izjednai sa najsilnijim Nemanjiem, - stoga je i dat gornji naziv, jer u administra vnom pogledu Crna Gora stvarno danas i nije drugo do Srbijanski Okrug. Druga uvreda nanesena je u Baru od strane potpukovnika Sve slava Nikolia, kada je, u govoru nad vojnikom poginulim u borbi pro vu etnikog odjeljenja Sava Raspopovia, rekao, da je on sa svojim bataleonom oslobodio Crnu Goru. Ova izjava izazvala je najvee negodovanje ba meu Srbijanskim priipetljama i plaenicima, koji poinju uvia , emu se sve imaju od Srbije nada . Da Srbijanci smatraju Crnu Goru kao svoj okrug dovoljno e pokaza injenica da se nove taksene marke i srbijanska carinska tarifa uvode samo za Srbiju i Crnu Goru, a da i ne spominjem silnu razliku u administra vnom pogledu Crne Gore i ostalih podjarmljenih krajeva Jugoslavije, jer dok oni imaju svoje vlade, svoje parlamente, Crna Gora je usreena sa emisarom srbijanskim Ivom Pavieviem. Narod sve ovo osjea, sve mu je ovo objanjeno. No, gola ruka mrtvoj druga!

4) Srbijanska Zvjerstva
Po pojavi ekspedicije Krsta Popovia nastupila su u zemlji ubistva poli kih pro vnika, pljake jako umnoene, paljevine kua, silovanja, a sve to pod oruanom za tom srbijanskih vlas . Dokle dopire njihovo zvjerstvo naveu samo dvoje: Kad je u Boljeviima u 9. sa nou zapaljena kua g. Ministra Predsjednika u njoj je spavala u to doba njegova snaha sa svoje dvoje djece. Trezveniji nalikue jedva su uspjeli nagovori podgovorenu rulju, da se ena i eca probude i spasu. Dok su oni pirovali od pljake po kuama roaka g.

IZVJETAJ MIHAILA-MILA PLAMENCA OD 20. SEPTEMBRA 1919. GODINE O STANJU U CRNOJ GORI NAKON NJENE NASILNE ANEKSIJE SRBIJI 1918. GODINE

341

Ministra Predsjednika i dok je gorela kua ovoga, sa avlije Kom. Ia Plamenca, potpuno iznemoglog i oslabljenog, ini se emluk iz mitraljeza i puaka pod Komandom srbijanskih ocira (Drakovia i . Ostojia), koji su tu sa vojskom naroito ovog junakog djela! Mare, ker Per epe Maruia, udata u Zoganje (Ulcinj) bila je uzastopce silovana od 16. ljudi srbijanskih plaenika! Za kim je udata, nijesam mogao sazna . Slinih sluajeva bilo je i biva po cijeloj zemlji. Sto nama kua Crnogorskih patriota spaljeno je Hiljadama ognjita uniteno je usljed silovanja. A sve se to vrilo i vri ne samo uz znanje i odobrenje, ve i uz odlunu pomo srbijanskih vlas .

III Politiki poloaj u zemlji


Mislim da neu pogrijei , ako utvrdim, da u Crnoj Gori imam na naoj strani apsolutnu veinu naroda. A zato pak nai pro vnici mogu jo uspijeva , dovoljno e bi objanjeno, ako se uzme u obzir znaaj organizacije, koja postoji u potpunos na strani pro vnikoj. Da je narod u veini uz nas, ali da je neorganizovan i nenaoruan i zbog toga nemoan, pokazae u nekoliko i ovo. Kad sam se 18. maja povrao u Bar iz Jusovae, priredili su mi, inae mirni Barani, takav doek, i ako je moj povratak, bio nenadan, da je pobila prava Crnogorska patriotska manifestacija, izvrene pred oima i uz prkos Srbijanskih vlas . Za vrijeme moga bavljena u Baru od 18. maja pa do 22. jula, imao sam prilike govori sa mnogim vienijim naim ljudima iz Crmnice i Primorske nahije. Bio sam stekao uvjerenje da u Crmnici imamo apsolutnu i jaku veinu, zato sam u mnogome imao zahvali radu moje brae Ljuba i Krsta za vrijeme njihovog tromjesenog boravljenja u umi. Krajina i estani bili su nesumljivo nai, a tako i cijelo primorje bez neznatnog izuzetka. Pa ipak kada se je pojavila ekspedicija Krsta Popovia u Crmnici se nije naao onaj odziv, koji se je mogao oekiva ! Zato? U kratko da reem. Ekspedicija je bila zasnovana na potpuno pogrenim informacijama. Ljudi, koji su imali narod uza sebe, nijesu bili o njoj obavijeteni, za nae pristalice nije bilo ranije ni tada nita privremeno. Narod se naao pred dilemom: ili goloruk i neorganizovan ii u sigurnu smrt, bez ikakvih izgleda i uspjeha, ili da volju za nevolju, spas sebe i svoje i poi, i ako tuna srca, pro vu svojih prijatelja i jednomiljenika. Zar je udo, ako se izabralo ovo drugo, kad je posle svega zla

342

Crnogorski anali, br. 1/2013

prijelo u najmanju ruku 1000 bajoneta srbijanskih, konstruisani u Crmniko Primorsku oblast, sa topovima i mitraljezima. Za ekspediciju Krsta Popovia saznao sam 23. jula t.g. kada sam s gao na Medovo. Pratei njen rad stekao sam, po svim izvjetajima uvjerenje, da je nanijela dosta tete naim pristalicama, pa i samoj naoj stvari u narodu. No, ako se je htjelo jo jednom pred svijetom pokaza , da u Crnoj Gori nema reda i mira, onda se u tom uspjelo. Da se osvete za drskost Crnogorskih patriota Srbijanci su preko svojih plaenika popalili sto nama njihovih kua, a porodice izbacili na ulicu, ne dozvolivi im da ita iz kue iznesu. Zatvori su prepuni naih ljudi. Npr. na Ce nju je zatvoreno preko 200. osoba, a u Crmnici, na ba oko 250. Ovako je i po ostalim krajevima. Pa ipak sve te mjere ne mogu ugui tenju za slobodom. U Katunskoj nahiji stalno se vode borbe. Svi ociri iz Katunske nahije, poli sa K. Popoviem, ivi su i bore se. Oko Nikia su bile ponovo borbe. Kom. Pero Vukovi dopro je u Rovca, jer se u Piperima nije mogao odra ; tamo je obrazovao Komitsku etu; iz Medove mu je upueno po njegovim izaslanicima 20 000 kruna. Ravani su svi za Crnu Goru, ali pokrenu ih da ostave svoje kue nemogue je, to ne bi vieli ozbiljnost akcije. Ravani su odrekli poslunim Srbijancima, nee da znadu za njihove vlas , pa su odbili da stupaju u pregovore sa njima. Glavari Rovaki nose Crnogorske grbove. Svuda se ore usklici, ivio Kralj Nikola!. Duh u Rovcima podigao i odrao ga Kap. Ivan Bulatovi, prije opasnost da istoga Srbijanci pomou novca ubiju. O svemu ovome izvijes li su me izaslanici Kom. Vukovia. Pavi Nikezi, iz Kua, i Radovan Tapukovi, iz Rovaca. jo su mi rekli, da je i Donja Moraa na naoj strani, a da Radomir Veovi, preko svojih ljudi, vri ivu agitaciju meu Vasojeviima u nau korist, te da u tome i uspijeva. Za Veovia dobio sam i docnije slinih izvjetaja a 8. o. m. dostavio mi je Kom. Marko Vuerakovi, da je u Kastra ma uo, da se je Veovi odmetnuo u umu. Ove vijes o Veoviu primao sam s rezervom, i ako ih, s obzirom na temperamenat i karakter Veoviev, osobito poslije njegovog pensionisanja, nijesam smatrao nevjerovatnijema. Na 30. VIII t.g. doao je prvi put u Medovu, sa svojim drugom Savom Mickoviem, Savo Raspopovi. On mi je dao apsolutno uvjerenje, da se stvari i odnosi u Primorskoj nahiji nijesu izmijenili, ve da je cio narod toga kraja, bez vrlo neznatnog izuzetka, potpuno i sada na naoj strani. Sjutri dan otpra o sam Raspopovia do Pulaja. S njime je poao Kap. Milo Lekovi, vrlo voljan i es t ocir, pun osjeaja as , koji se nije ni momenta ustezao da se stavi pod komandom Raspopovievom, samo da koris optoj stvari. Sa njime su poli

IZVJETAJ MIHAILA-MILA PLAMENCA OD 20. SEPTEMBRA 1919. GODINE O STANJU U CRNOJ GORI NAKON NJENE NASILNE ANEKSIJE SRBIJI 1918. GODINE

343

jo dva vojnika: Petar Peki i Duan Vojvodi. Vjerujem da e akcija komitska u onome cijelom kraju od sada bi mnogo odlunija poslije razgovora, koji sam sa Raspopoviem imao. Uvjeren sam da e se djejstvo osje jako u Crmnici, koju, u koliko je nama pro vna, predvode uglavnom Kap. Miko Plamenac, Dr Blao Leki i pop Joko Gojni. Cijenei ast i patriotski rad Raspopoviev i njegova drutva, a uzev u obzir da je do sada ivio ostavljen sam sebi, i da pri tome nije pljakao te nam stvarao pro vnika, dato mu je radi isplate duga u Skadru, davanja pomoi istaknu jim naim privrenicima, i za odravanje ete, koja sada stalno broji 30 ljudi, kruna 50.000 Kap. Milu Lekoviu dato je 15.000 kruna na sluaj potrebe da organizuje zasebnu etu. Od povratka iz Medove Raspopovi je imao ve nekoliko uspjenih sukoba, a na 9. o.m. zarobio je u borbi u Mikuliima 42. vojnika Srbijanska, meu njima 5 ranjenih. Vojnike je razoruao i pus o. I inae se je stanje u Primorsko-Crmnikoj oblas znatno izmijenilo od kada su Italijani, izazvani napujdanim plaenicima, poeli da energinije postupaju. Internirali su na Medovi 7 Limjana, meu njima uvenog Mirka Klisia. Na Viru su smjes li cio 2. batoleon 68. puka, a i inae jaku posadu u Baru pojaali su sa jednim bataleonom Alpinaca. Dananja Italijanska Kom. u Baru potpukovnik D-Amore vrlo je energian. U Kue je iljan naroi izaslanik, potporunik Jevto Niki, koji je sino ovdje s gao. Prema njegovom izvjetaju, a i prema drugim izvjetajima, u G. Kuima imamo jaku veinu dok smo u D. Kuima u ogromnoj manjini. Gornji Bratonoii su takoe nai. 1 IX t. v. iao sam u Buate i Barboluu, gdje se nalaze ulogoreni bjegunci iz Plava i Gusinja. Izbjeglica to tu, a tu ih najvie, to u Drau i drugim Krajevima, ima oko 2000 vojnika. Mnogi su preveli i porodice. Izbjegli su od zuluma Srbijanskog ve poodavno. U Bua ma sam se as o sa predstavnicima iz oba logora: Smail Ef. Nikoeviem, biv. predsjednikom opt. Gusinjske, i porunikom Sokolom iz Mar nia. Sav taj elemenat na je i vazda gotov. Dato im je toga dana za Bairjam od strane Kralja Gospodara po 5000 kruna. Da e im se i naknadno. Od ostalih vienijih tu se nalaze: Aso Ferovi, s braom. Jusuf Ef. Aramka od Hota, kom. eo Muslijin Radoni, Adem Omeragi, iz Gusinja: elko Kuri iz Plava; kao i svi glavari iz Mar nia i Vuksane. Toplo su molili za djejstvovanje kako bi iz Baute i Barbalue bili premjeteni na drugu stranu Skadra. Uspostavljene su veze sa Trabailom, Arzom, Ho ma, Grudima, Kastra ma i kreljom. Glavari, preko kojih se to rada ovi su: Kom. on Nika Pirculi iz Trabaila (vrlo siguran); Prel Kjera iz Traboina (od jakog u caja): Ali Zoku, iz Gruda; Mara Dai, iz Grude; Lula Zek Ploni, iz Arze; eruki oni, iz Rape;

344

Crnogorski anali, br. 1/2013

(za ova dva nije se jo na isto, da li su ba sigurni). Svi su oni poloili nama zakletvu. Dato im je za prvi put po malo novca za putni troak zbog dolaska u Kastrate svakome po 1000 kruna), preporuio sam, da se ponovo sakupe i jo im se dade prema dranju. U kreljima imamo kao prijatelja Fat Maraa i Uca Turkova (ovaj siguran). U Kastra ma bili su nai, a utvrdie se da li su i sada: elnil aban i elo oka. Na 8. IX t.g. u vee s gao je u Medovu Kom. Marko Vuerakovi, preko Kastrata. Doao je jako oslabio od napada, koje je podnio. Za 19 dana samo je 2 puta hljeba jeo, inae se hranio groem i smokvama. On se je do 10. VIII bavio na Skadarskom jezeru u Kastra ma, poslije sloma u Sutormanu. On mi je uruio jedan izvjetaj, da se njime koris m, pa iz istog navodim: Ja sam sa ove pet ljudi 11. pr. m. iskrcao na obalu, poera koja je bila za nama bjee se razila, a pro v nas obrazovane su Komitske ete, jedna na jezero, a druga na suho, kojima je bio cilj da unite nas i nae pristalice, s toga su i produili pljaku i neopisano rjanstvo nad naim pristalicama. Ja nijesam i dalje mogao gleda , ni sam imao strpljenja, to ova pljakaka odjeljenja uniformisana sa Turskim crvenim fesovima rade t.j. unitavaju i obezaavaju nae pristalice, jer ni Austrijanci, ni Turci u svoje vrijeme, svojoj raji nijesu takva gadna i neovjeanska djela inili, ve sam sa pomenu m drutvom 15. prolog mjeseca u 10 sa prije podne naao njihovo pljakako odjeljenje od 17. ljudi na jezero izmeu Luke Krnjike i Radua i potpuno ga uni o, tako da je samo jedan ranjeni koji je docnije umro ostao da im pria kako je bilo. Ja sam odatlen morao odstupi za Golik, to nijesam uspio, jer mi je njihovo drugo pljakako odjeljenje, kao i vojska koja im je sa Vira s gla u pomo presjekla put pod Golikom i opkolila nas, borba je trajala do u veer. Od mog drutva poginuo je Blao Vuerakovi, moj brat, i ranjen-zarobljen Mio Nikovi, sa njine strane poginule su ovdje jo dva. Pro v nas je podignuta vojska, kao ono ranije o emu ste bili izvijeteni, te su pljakali i uni li ono to im je ranije zaostalo. Strijeljani su e ri nevina Krinianina, a ostale koje nijesu bili ranije internirali, zatvorili su govori se da e ih sve strijelja -, Krnjice su potpuno unitene, a uniten je i cio ovaj kraj t.j. G. Seoca do Granice. Ja sam poslije 22 dana bavljenja u umi uspio doi ovdje, dosta zdravlja. Dakle kao to vidite, nae su pristalice doivjele najvee zlo koje se da zamisli , premda ih imamo zaludo dosta, ali su uniteni, iskrcavanjem i putovanjem dolih Crnogoraca iz Italije preko ove oblas otkrivena je naa stvar prije nego smo bili gotovi za vei pokret.

IZVJETAJ MIHAILA-MILA PLAMENCA OD 20. SEPTEMBRA 1919. GODINE O STANJU U CRNOJ GORI NAKON NJENE NASILNE ANEKSIJE SRBIJI 1918. GODINE

345

Crmniko Primorska oblast uznemirena je do najveeg stepena, od mog dolaska nai su pro vnici stalno pod barjakom, neredi su redovni, pro v Italijana veliko je ogorenje, misle da se nalazim kod njih, Sutorman ili Vir, kao da me pomau, mislio sam da e se do sad sukobi , jer sam na to i radio. Iz ostalih krajeva Crne Gore, nemam vi sad nikakvih vanih novos javi , jer sam ba juer od jednog mog prijatelja iz Zete izvijeten, okolina Nikia jako je bila uznemirena, bilo je svega, ali vam ne mogu usljed netanog obavjetenja neto dalje rei. Kue Vuinia na Vranike Njive, a sigurno ste ranije uli, sve su izgorene. Ko i okolina ovih dana su se pobunili i izjavili su Srbijanskim vlas ma da napuste njihovo zemljite, u koliko e se to dalje razvi ne znam, jer je pro v toga Alo Loje turin iz Skadra, koji panonske nae pro vnike, a is se nalazi u Podgorici odakle alje novac i municiju za unutranjost Albanije i u Malesiju. Danas sam uo od Arbanasa, ali ne vjerujem, da je Radomir Veovi ustao pro v Srbijanskih vlas i da se nametnuo, ali ovu vijest nemojte uze za sigurnu. U garnizonima u Crnoj Gori, bolijes su i bune, umiru i bjee gomilama, vlas se slue sa vojskom iz mase, kojoj osim 10 dinara dnevno pojednom, daju i neogranienu vlast te jedu i piju, i pored toga pljakaju i doma nose. Malesija i okolina Skadra sva je za nau stvar, ali su mnogi nai prijatelji postradali, jer su u Skadru gonjeni od Francuza, a u Crnoj Gori od Srbijanaca, izmeu ostalih imenovau Vi samo Alu abu turina sa Zoganja, kod koga je g. Ministar Predsjednik pri ustanku bio 4. dana sa 50 ljudi, istome je g. Ministar dao cedulju na izvjesnu sumu, dobro bi bilo, ako se u mogunos ispuni obeanje g. Ministra, vjerujem da je g. Ministar zaboravio, i ako su to sitne stvari od velike su vanos za ovamo. to se e mene, ja sam sve moje i mojih, kao i svakog mog, za domovinu izgubio, ostao je samo moj ivot koga ni najmanje nijesam alio, a neu ni ubudue dok budem mogao, premda sam dobro oslabio, sa drutvom sa dosta u oskudnom stanju kako u novcu tako i u odijelu, nita na nas nema. G. Kom. Krsto Popovi preko mene je upu o za Sava Raspopovia 20000 Austr. kruna kome sam ih odmah dao, ali sam u istog Sava pozajmio 10000 kruna, stoga to nam Krsto Popovi nije bio izdao nita, jer se nadao, da e odmah dobi novac, im bude dobio vezu. Moja familija kao i ostale dr. unitene, na tuim su vra ma bez iega, traio sam vam ranije pomo, kako za familije tako i za dalji rad, nijesam dobio ni odgovora.

346

Crnogorski anali, br. 1/2013

Napominjem vi da u Albaniji 1000 austr. Kruna kotaju samo 200 Italijanskih lira, franaka ili srebrnih kruna. Vuerakovi je ostao na Medovu i ostae tu, po mome savjetu, nekoliko dana dok se oporavi, a onda e opet natrag. Mogla bi se, uglavnom, utvrdi ova slika naih i pro vnikih snaga u Crnoj Gori: Potpuno ili u veini narod imamo uza sebe u: Primorskoj, Crmnikoj, Katunskoj, Rijekoj i Nikikoj nahiji, Rovcima, Ze i Zatrijepi, kao i cio muhamedanski elemenat. Pro vnici su jai u: Kuima, Piperima, Bjelopavliima i Vasojeviima. U ostalim krajevima snage su gotovo pojednake. U opte, veina je, po osjeajima, sigurno naa. Ali za pokretanje te mase treba ozbiljnost akcije, imponirane brojne snage i mogunost potpunog naoruanja naih pristalica ako bi bilo potrebno ulazi oruanom silom, a sigurnu bazu vazda moemo stvori u Primorskoj nahiji. elje je, ipak, intervenciju saveznika i odlazak Srbijanaca, koji bi sam po sebi znaio poraz pro vnika. Po miljenju naeg prijatelja iz Medove (A.M.) potrebno je: posla u Crnu Goru autorita vnog ocira radi rukovoenja poslovima, ve dobro upuenijema, na Medovu posla lice koje e poznava ljude u Crnoj Gori. Misli da bi to lice trebalo bi nepozna Medovljanima. Slobodan sam, na zavretku, umoli Gospodina Ministra Predsjednika za to hitniju pomo familijama postradalih naih ljudi, - a pri davanju pomoi da se treba rukovodi ovim: niko pa ne kupova , a prijatelje obilno potpomaga i nagraiva . S odlinim potovanjem Gaeta, 20. IX 1919 Milo Plamenac Naelnik Ministarstva Pravde

(Spisi Jovana S. Plamenca, Biblioteka Istorijskog ins tuta Crne Gore u Podgorici, fascikla 80-81. Priredio Novak ADI)