Βιολογικά αποτελέσματα της έκθεσης σε ιοντίζουσα ακτινοβολία

Π. Δημητρίου
Αναπληρωτής Καθηγητής Ιατρικής Φυσικής
Π. Παπαγιάννης
Λέκτορας Ιατρικής Φυσικής
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
1. Βιολογικά αποτελέσματα σε μοριακό επίπεδο ............................................................... 4
1.1.
Άμεση δράση ...................................................................................................... 4
1.2.
Έμμεση δράση – η ραδιόλυση του νερού ........................................................... 5
1.3.
Η σημασία της βλάβης του DNA ....................................................................... 8
2. Βιολογικά αποτελέσματα σε κυτταρικό επίπεδο ...................................................... 10
2.1.
Γονιδιακές μεταλλάξεις .................................................................................... 10
2.2.
Χρωμοσωματικές ανωμαλίες ............................................................................ 11
2.3.
Κυτταρικός θάνατος.......................................................................................... 11
2.4.
Νεώτερες θεωρήσεις ......................................................................................... 12
2.5.
Τροποποιητικοί μηχανισμοί της δράσης ιοντίζουσας ακτινοβολίας ................ 13
2.5.1.
Φυσικοί παράγοντες .................................................................................. 13
2.5.2.
Χημικοί παράγοντες.................................................................................. 14
2.5.3.
Βιολογικοί παράγοντες ............................................................................. 15
2.6.
Καμπύλες κυτταρικής επιβίωσης και μαθηματικά μοντέλα ............................. 16
3. Βιολογικά αποτελέσματα σε επίπεδο ιστών - οργάνων – οργανισμού ..................... 19
3.1. Κατηγοριοποίηση των βιολογικών αποτελεσμάτων. ............................................. 19
3.1.1. Καθορισμένα αποτελέσματα (αντιδράσεις των ιστών) .................................. 21
3.1.2. Στοχαστικά αποτελέσματα .............................................................................. 25
3.1.2.1. Επιδημιολογία και στοχαστικά αποτελέσματα ........................................ 26
3.1.2.2.
Χρονική εμφάνιση των στοχαστικών αποτελεσμάτων. .................... 30
3.1.2.3.
Επιδημιολογία και εκτίμηση του κινδύνου εμφάνισης στοχαστικών
αποτελεσμάτων. .................................................................................................... 30
3.1.3. Βιολογικές επιδράσεις της ακτινοβολίας στο έμβρυο και το κύημα .............. 37
Βιβλιογραφία .................................................................................................................... 41

Στο τέλος αυτού του κεφαλαίου ο αναγνώστης θα είναι σε θέση:

Να μπορεί να διακρίνει τα διάφορα είδη βιολογικών αποτελεσμάτων της έκθεσης
σε ιοντίζουσα ακτινοβολία

Να μπορεί να εξηγήσει τον άμεσο και έμμεσο μηχανισμό βιολογικής βλάβης από
ιοντίζουσα ακτινοβολία

Να γνωρίζει τους τροποποιητικούς μηχανισμούς των βιολογικών αποτελεσμάτων
της έκθεσης σε ιοντίζουσα ακτινοβολία

Να έχει κατανοήσει τα μοντέλα κυτταρικής επιβίωσης συναρτήσει της δόσης
ακτινοβολίας,

Να μπορεί να διακρίνει τα καθορισμένα από τα στοχαστικά αποτελέσματα της
έκθεσης σε ιοντίζουσα ακτινοβολία, και να γνωρίζει πως συναρτάται η
πιθανότητα εμφάνισης και η σφοδρότητά τους από τη δόση ιοντίζουσας
ακτινοβολίας

Να γνωρίζει παραδείγματα άμεσων/απότερων, στοχαστικών/καθορισμένων
αποτελεσμάτων της έκθεσης σε ιοντίζουσες ακτινοβολίες

Να γνωρίζει τα της πιθανότητας βιολογικής επίδρασης της ιοντίζουσας
ακτινοβολίας στο έμβρυο και το κύημα

Σελίδα 2 από 54

Εισαγωγή – τα στάδια της βιολογικής δράσης ιοντίζουσας ακτινοβολίας
Το κεφάλαιο αυτό αποτελεί μια εισαγωγή στα είδη, και τις αντίστοιχες πιθανότητες
εμφάνισης, των βιολογικών αποτελεσμάτων της έκθεσης σε ιοντίζουσα ακτινοβολία.
Ο μηχανισμός που οδηγεί σε οποιοδήποτε είδος βιολογικού αποτελέσματος εκκινεί με
την απορρόφηση ενέργειας κατά την αλληλεπίδραση ιοντίζουσας ακτινοβολίας με τα
άτομα της ύλης που συζητήθηκε στα προηγούμενα κεφάλαια. Ανεξάρτητα του είδους της
ιοντίζουσας ακτινοβολίας, η αλληλεπίδρασή της με την ύλη οδηγεί σε απορρόφηση
ενέργειας μέσω ιονισμών και διεγέρσεων ατόμων και μορίων. Από ποσοτικής απόψεως,
η ενέργεια που απορροφάται και εκδηλώνεται τελικά με τη μορφή θερμότητας είναι
σχετικά μικρή, και απολύτως ακίνδυνη βιολογικά (βλ. και 3.1). Από ποιοτικής απόψεως
όμως, το ποσοστό της ενέργειας που θα απορροφηθεί μέσω ιονισμών μπορεί να
προκαλέσει μια ποικιλία χημικών μεταβολών.
Πέραν της διάσπασης χημικών δεσμών και της παραγωγής άτυπων μορίων, ο ιονισμός
ενός μορίου (είτε αυτό είναι ένα βιολογικό μακρομόριο είτε πιθανότερα ένα μόριο νερού,
μιας και το νερό απαντάται σε ποσοστό μεγαλύτερο του 50% στο κυτταρόπλασμα)
μπορεί να οδηγήσει στο σχηματισμό δραστικών ελευθέρων ριζών. Η οξειδωτική δράση
των ελευθέρων ριζών προκαλεί περαιτέρω χημικές μεταβολές σε βιολογικά μακρομόρια
(με σημαντικότερες αυτές στο DNA για λόγους που θα εξηγηθούν στα επόμενα). Αν και
σε κυτταρικό επίπεδο διατίθενται αποδοτικοί μηχανισμοί επιδιόρθωσης διαφόρων
βλαβών, οι σπάνιες περιπτώσεις βλαβών που δεν θα επιδιορθωθούν ορθά, μπορούν να
οδηγήσουν σε μια ποικιλία βιολογικών αποτελεσμάτων σε κυτταρικό επίπεδο, από
γονιδιακές μεταλλάξεις και χρωμοσωμικές ανωμαλίες έως καθυστέρηση της διαίρεσης,
μεταβολικές διαταραχές και κυτταρικό θάνατο.
Η θανάτωση σημαντικού αριθμού κυττάρων, ιδιαίτερα βλαστικών, οδηγεί στα λεγόμενα
άμεσα βιολογικά αποτελέσματα από εβδομάδες έως μήνες μετά την έκθεση σε
ιοντίζουσα ακτινοβολία. Η τροποποίηση του γενετικού υλικού των κυττάρων όμως,
μπορεί να οδηγήσει σε απώτερα βιολογικά αποτελέσματα που θα εκδηλωθούν έτη μετά
την έκθεση σε ιοντίζουσα ακτινοβολία όπως κληρονομήσιμες βλάβες προκειμένου για
αναπαραγωγικά κύτταρα ή καρκινογένεση.

Σελίδα 3 από 54

Σύμφωνα με τα παραπάνω, η βιολογική επίδραση της ιοντίζουσας ακτινοβολίας μπορεί
να διακριθεί σε διάφορα στάδια: φυσικό, φυσικο-χημικό, χημικό, βιο-χημικό, κυτταρικό
και συστηματικό. Οι διαδικασίες που λαμβάνουν χώρα σε κάθε στάδιο καθώς και η
χρονική κλίμακα αυτών συνοψίζονται στον πίνακα 1.
1. Βιολογικά αποτελέσματα σε μοριακό επίπεδο
1.1. Άμεση δράση
Ο όρος άμεση δράση της ιοντίζουσας ακτινοβολίας αναφέρεται σε αλληλεπιδράσεις της
ιοντίζουσας ακτινοβολίας με άτομα σημαντικών οργανικών πολυμερών μορίων του
κυττάρου, όπως ενζυμικές και δομικές πρωτεΐνες, το RNA και κυρίως το DNA.
Η άμεση δράση επί των οργανικών μορίων προκαλεί θραύση χημικών δεσμών. Η
απώλεια ενός ατόμου υδρογόνου ή ενός μεθυλίου (-CH3) έχει ως αποτέλεσμα ή την
παραγωγή ελεύθερων οργανικών ριζών που μπορεί κατά τη διάχυσή τους να συνδεθούν
μεταξύ τους, ή τη διάσπαση του οργανικού μορίου σε δύο μικρότερα σταθερά μόρια. Σε
κάθε περίπτωση τα νέα μόρια που θα δημιουργηθούν θα έχουν διαφορετικές φυσικές και
χημικές ιδιότητες από τα αντίστοιχα αρχικά. Διαφορετικές ιδιότητες πιθανώς θα έχουν
επίσης τα μόρια που θα προκύψουν από τη θραύση ενός δευτερεύοντος δεσμού (δεσμού
υδρογόνου, δισουλφιδικής γέφυρα, κ.τ.λ.) η οποία θα μεταβάλλει τη δευτερογενή,
τριτογενή ή τεταρτογενή δομή ή θα οδηγήσει σε σύναψη νέων ενδο-μοριακών ή διαμοριακών δεσμών.
Ποια είναι όμως η σχετική σημασία της άμεσης δράσης; Σε ένα κλασσικό παράδειγμα
από τη βιβλιογραφία, η LD50/60, η δόση δηλαδή που σε περίπτωση εφάπαξ
ακτινοβόλησης θα έχει ως αποτέλεσμα το θάνατο 50% του πληθυσμού των εκτιθέμενων
εντός 60 ημερών, είναι περί τα 4 Gy. Συνεπώς αντιστοιχεί σε απορρόφηση 4 J ενέργειας
ανά kg μάζας ή 4 x 6.25 1018 eV ανά kg μάζας. Υποθέτοντας (χάριν απλότητας) ότι
απαιτούνται περί τα 34 eV για κάθε ιονισμό προκύπτει ότι η απορρόφηση της LD50/60
έχει ως αποτέλεσμα 7,35x1017 ιονισμένα άτομα. Αν θεωρήσουμε επίσης ότι για κάθε
άτομο που ιονίζεται διεγείρονται άλλα εννέα, καταλήγουμε σε 7,35x1018 άτομα ανά kg
να επηρεάζονται άμεσα από την αλληλεπίδραση με ιοντίζουσα ακτινοβολία κατά την

Σελίδα 4 από 54

απορρόφηση μιας σημαντικής δόσης όπως η LD50/60. Στο μαλακό ιστό όμως απαντώνται
περί τα 9,5x1025 άτομα ανά kg, οπότε το κλάσμα των ατόμων που επηρεάζονται άμεσα
από την ακτινοβολία δεν είναι παρά ένα στα 10 εκατομμύρια.
Το παραπάνω παράδειγμα πάντως δεν λαμβάνει υπόψη το LET της ακτινοβολίας
(μέγεθος ενδεικτικό της απορρόφησης ενέργειας, ή ισοδύναμα της πυκνότητας ιονισμών,
ανά μονάδα διαδρομής των σωματιδίων της ακτινοβολίας σε ένα υλικό, βλ. εδάφιο 3.3
στο κεφάλαιο 2, και 2.5.1 στα επόμενα). Έχει τεκμηριωθεί ότι προκειμένου για έκθεση
σε ακτινοβολίες υψηλού LΕΤ, η βιολογική βλάβη προκαλείται κυρίως μέσω της άμεσης
δράσης. Για ακτινοβολίες χαμηλού LET όμως περίπου το 70% της βλάβης οφείλεται
στην έμμεση δράση που συζητείται στο επόμενο εδάφιο.
1.2. Έμμεση δράση – η ραδιόλυση του νερού
Με τον όρο έμμεση δράση της ακτινοβολίας αναφερόμαστε στην πρόκληση βιολογικής
βλάβης λόγω της χημικής αντίδρασης σημαντικών οργανικών μορίων του κυττάρου με
δραστικές ελεύθερες ρίζες που σχηματίζονται κατά τη ραδιόλυση του νερού, την
αλληλεπίδραση δηλαδή της ακτινοβολίας με άτομα των μορίων του νερού που αφθονεί
στα βιολογικά συστήματα.
Ο όρος ελεύθερη ρίζα αναφέρεται σε ένα ελεύθερο άτομο, μόριο ή συγκρότημα ατόμων,
το οποίο φέρει ένα ασύζευκτο ηλεκτρόνιο και συνεπώς χαρακτηρίζεται από αυξημένη
δραστικότητα ανεξαρτήτως εάν είναι ηλεκτρικά ουδέτερο ή φορτισμένο. Για
..
παράδειγμα, στο ανιόν υδροξυλίου (ΟΗ- με ηλεκτρονικό τύπο : O : H ) το οξυγόνο έχει 2
..

ηλεκτρόνια στην Κ στοιβάδα και 8 ηλεκτρόνια στην L στοιβάδα εκ των οποίων 2
διαμοιράζονται με το Υδρογόνο σχηματίζοντας ένα σχετικά ισχυρό ομοιοπολικό δεσμό.
Ο συνολικός αριθμός των ηλεκτρονίων είναι 10 και το σύστημα είναι χημικά σταθερό,
παρά το αρνητικό φορτίο που οφείλεται στο ότι ο συνολικός αριθμός πρωτονίων
υπολείπεται κατά ένα του αντιστοίχου των ηλεκτρονίων, μιας και δεν υφίσταται
ασύζευκτο ηλεκτρόνιο. Αν το ανιόν υδροξυλίου απολέσει ένα από τα ηλεκτρόνιά του
προκύπτει ένα συγκρότημα ατόμων που τυγχάνει να είναι ηλεκτρικά ουδέτερο αλλά

Σελίδα 5 από 54

καλούμενα και «ενυδατωμένα» ηλεκτρόνια). +  Η + ΟΗ + e-aq Η2Ο Η2Ο  Η + ΟΗ . αποτελέσματα: + Η2Ο Η2Ο + * e-aq . περιλαμβάνει ένα ασύζευκτο ηλεκτρόνιο ( : O . δραστικότατη ελεύθερη ρίζα που καλείται ρίζα υδροξυλίου και συμβολίζεται ως ΟΗ . ελεύθερη ρίζα υδροξυλίου (ΟΗ ) ενώ τα διεγερμένα μόρια (Η2Ο*) μπορεί αντί να . Από την αλληλεπίδραση ιοντίζουσας ακτινοβολίας με τα μόρια του νερού παράγονται ιονισμένα (Η2Ο+) και διεγερμένα (Η2Ο*) μόρια νερού καθώς και ελεύθερα ηλεκτρόνια (e). Προκειμένου για φορτισμένες ελεύθερες ρίζες δεν χρησιμοποιείται ειδικός συμβολισμός και το γεγονός ότι πρόκειται για ελεύθερη ρίζα μπορεί να συναχθεί μόνο από την ηλεκτρονική δομή (π. αποδιεγερθούν να διασπαστούν σε μια ελεύθερη ρίζα υδρογόνου (Η ) και μια ελεύθερη . τα κατιόντα υδρογόνου και τα ενυδατωμένα ηλεκτρόνια που παράγονται. ρίζα υδροξυλίου (ΟΗ ). . Σελίδα 6 από 54 . .χ. Τα ελεύθερα ηλεκτρόνια έλκουν μόρια νερού λόγω της πολικότητας των τελευταίων (e-aq. αρχικά.. Τα ιονισμένα μόρια του νερού διασπάται άμεσα παράγοντας ένα κατιόν υδρογόνου (Η+..H ) με αποτέλεσμα να αποτελεί μια . το Η2Ο+ αποτελεί ελεύθερη ρίζα ενώ το Η3Ο+ όχι).. μπορούν ακολούθως μέσω της διάχυσής τους να συμμετάσχουν σε δεκάδες αντιδράσεις μεταξύ τους ή με άλλα μόρια του συστήματος. Οι ελεύθερες ρίζες υδρογόνου και υδροξυλίου. ένα πρωτόνιο δηλαδή) και μια . Σχηματικά λοιπόν η αλληλεπίδραση ακτινοβολίας με τα άτομα των μορίων του νερού έχει τα εξής.

. Μια αναλυτική παρουσίαση των αντιδράσεων που παρουσιάζονται στο σχήμα 1 θα έπρεπε να λάβει υπόψη τη σταθερά διάχυσης κάθε αντιδρώντος. Η + Η  Η2 . ΟΗ + ΟΗ  Η2Ο2 . ή την αντίδραση κατιόντος υδρογόνου και ρίζας υδροξυλίου: . . Η + ΟΗ  Η2Ο . Η2Ο2 + ΟΗ  ΗΟ2  . Για τις ανάγκες της παρουσίασης στο παρόν σύγγραμμα ιδιαίτερη σημασία έχουν:  η «αδρανοποίηση» ελευθέρων ριζών κατά την αντίδραση ριζών υδρογόνου μεταξύ τους.όπως παρουσιάζεται στο σχήμα 1. ή την αντίδραση ρίζας υδρογόνου και ρίζας υδροξυλίου. το οποίο αποτελεί ισχυρό οξειδωτικό παράγοντα και μπορεί να αντιδράσει με ρίζα υδροξυλίου οδηγώντας στο σχηματισμό μιας νέας δραστικής ελεύθερης ρίζας υπεροξυλίου: . και ο σχηματισμός ρίζας υπεροξυλίου από την αντίδραση ρίζας υδρογόνου με μοριακό οξυγόνο: Σελίδα 7 από 54 . Η+ + ΟΗ  Η2Ο  η αντίδραση δύο ριζών υδροξυλίου κατά την οποία παράγεται υπεροξείδιο του υδρογόνου: . . την ακτίνα αντίδρασης κάθε ζεύγους αντιδρώντων καθώς και τη σταθερά του ρυθμού κάθε αντίδρασης.

Η σημασία της βλάβης του DNA Παράγοντες όπως το μέγεθος. Η ρίζα υδρογόνου (Η ) έχει αναγωγικό χαρακτήρα και η ρίζα υδροξυλίου (ΟΗ ) έχει οξειδωτικό χαρακτήρα. και η ιδιαίτερη βιολογική σημασία του DNA.3. υφίσταται σήμερα πλήθος αποδείξεων της σημασίας της επίδρασης της ιοντίζουσας ακτινοβολίας στο DNA. οδηγεί σε πολυμερισμούς ή απο-πολυμερισμούς που συνοδεύονται από μεταβολή των φυσικών και χημικών ιδιοτήτων. Η οξείδωση όμως οργανικών ενώσεων είναι σημαντική καθώς. Επίσης. ίσως να καθιστούν. . που δείχνει αυξημένο ποσοστό κυτταρικού θανάτου κατά την ακτινοβόληση του πυρήνα του κυττάρου σε σχέση με την ακτινοβόληση του κυτταροπλάσματος. κατ’ αντιστοιχία με την άμεση δράση της ακτινοβολίας. από διαίσθηση. η ενσωμάτωση ραδιοϊσοτόπων που εκπέμπουν ακτινοβολία μικρής εμβέλειας (π. 3 Η και 125 Ι) στο DNA κυττάρων οδηγεί σε αυξημένη αποτελεσματικότητα της πρόκλησης κυτταρικού θανάτου.. όπως εξάλλου και η ρίζα υπεροξυλίου. Η + Ο2  ΗΟ2 . αυτόματα αποδεκτή την κρατούσα σήμερα θεώρηση ότι το DNA αποτελεί το σημαντικότερο ενδοκυτταρικό στόχο από απόψεως βιολογικών επιδράσεων της ιοντίζουσας ακτινοβολίας. ενώ η αντίδραση ριζών υδρογόνου οδηγεί σε σχηματισμό μοριακού υδρογόνου. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνεται η ακτινοβόληση βιολογικών δειγμάτων με δέσμες ιοντίζουσας ακτινοβολίας μεγέθους της τάξης μικρομέτρων. Πέραν αυτού. Παρόλα αυτά. ενώ η ενσωμάτωση αναλόγων Σελίδα 8 από 54 . Οι οξειδώσεις ανόργανων ουσιών που βρίσκονται διαλυμένες υπό μορφή ιόντων στο κυτταρόπλασμα είναι άνευ βιολογικής σημασίας. Έτσι υπερισχύει ο οξειδωτικός χαρακτήρας και το αποτέλεσμα της ραδιόλυσης του νερού από την έκθεση του κυτταροπλάσματος σε ιοντίζουσα ακτινοβολία είναι η οξείδωση διαφόρων μικρομορίων και μακρομορίων. . 1. το υπεροξείδιο του υδρογόνου που παράγεται από την αντίδραση ριζών υδροξυλίου έχει οξειδωτικό χαρακτήρα.χ. η πολυπλοκότητα της δομής.

και ειδικότερα τον κυτταρικό θάνατο. δια-κλωνική ή και δια-μοριακή σύνδεση (με άλλα μόρια DNA ή πρωτεϊνών).της θυμιδίνης (IUdR.mismatch repair. Μπορεί όμως όλες οι DSB να μην είναι εξίσου σημαντικές. είναι οι DSB. θραύση (συνήθως στο φωσφο-διεστερικό δεσμό) του ενός ή και των δύο κλώνων (Single Strand Break-SSB και Double Strand Break-DSB). Έτσι πρόδρομο των διαφόρων βιολογικών αποτελεσμάτων αποτελεί το. BrUdR) στη χρωματίνη κυττάρων τροποποιεί την ακτινοευαισθησία τους.000 βλάβες του DNA σημειώνονται καθημερινά στα κύτταρα των θηλαστικών αυθόρμητα ή λόγω της επίδρασης εξωγενών και ενδογενών παραγόντων. η αύξηση της απώλειας ενέργειας των δευτερογενών φορτισμένων ηλεκτρονίων στο τέλος της τροχιάς τους (βλ. Πρόσφατα αναγνωρίστηκε ότι ακόμα και για ακτινοβολίες χαμηλού LET. Ευτυχώς το κύτταρο διαθέτει αποτελεσματικούς μηχανισμούς επιδιόρθωσης της βλάβης η συζήτηση των οποίων δεν εμπίπτει στους σκοπούς της παρούσας παρουσίασης (σύστημα επιδιόρθωσης των αταίριαστων βάσεων . δια της άμεσης ή έμμεσης δράσης. Σημειώνεται ότι πάνω από 100. 40 DSB και 1000 βλάβες βάσεων στο DNA (διαμέτρου 2. ενδο-κλωνική. μηχανισμός εκτομής βάσεων/νουκλεοτιδίωνbase/nucleotide excision repair.3 στο κεφάλαιο 2) μπορεί να οδηγήσει σε σύνθετες συστοιχίες βλάβης του DNA που να περιλαμβάνουν μια ή περισσότερες DSB καθώς και αρκετές SSB. ποσοστό μη επιδιορθωμένων ή ανεπιτυχώς επιδιορθωμένων βλαβών του DNA. εξαιρετικά μικρό. βλάβη βάσεων. Η έκθεση σε ιοντίζουσα ακτινοβολία οδηγεί σε ένα σημαντικό αριθμό βλαβών. και πλήθος πειραματικών αποτελεσμάτων απέδειξε ότι το είδος της βλάβης που συσχετίζεται καλύτερα με τα βιολογικά αποτελέσματα της ιοντίζουσας ακτινοβολίας.3 nm). βλάβες βάσεων κτλ. Σύμφωνα με τους μηχανισμούς της άμεσης και έμμεσης δράσης που σκιαγραφήθηκαν στα προηγούμενα. Ανά 1 Gy απορροφούμενης δόσης από ακτινοβολία χαμηλού LET προκαλούνται κατά μέσο περί τους 105 ιονισμούς ανά κύτταρο (διαμέτρου 10 μm) που οδηγούν. ομόλογος ανασυνδυασμός-homologous recombination. κατά μέσο όρο σε περίπου 1000 SSB. η έκθεση σε ιοντίζουσα ακτινοβολία μπορεί να προκαλέσει στο DNA διάφορα είδη βλάβης όπως: αποσύνθεση. μη–ομόλογη σύνδεση άκρων non homologous end joining). Τέτοιες εστίες σύνθετης συστοιχίας βλαβών αντιπροσωπεύουν το 60% και 90% της Σελίδα 9 από 54 . παράγραφο 3.

Σε περίπτωση ανεπιτυχούς επιδιόρθωσης όμως μπορούν να οδηγήσουν σε αλλαγή στην αλληλουχία των βάσεων του γενετικού υλικού και συνεπώς μετάλλαξη (λόγω αντικατάστασης. αντίστοιχα. Σημειώνεται ότι ο ανθρώπινος μεταβολισμός οδηγεί σε 240.000 μεταλλάξεις σε κάθε ανθρώπινο κύτταρο καθημερινά. η ιοντίζουσα ακτινοβολία αποτελεί μεταλλαξιογόνο παράγοντα. Βιολογικά αποτελέσματα σε κυτταρικό επίπεδο 2. Μη επιδιορθωμένες DSB. Οι DSB (ή οι σύνθετες συστοιχίες βλάβης του DNA που να περιλαμβάνουν μια ή περισσότερες DSB) επιδιορθώνονται δυσκολότερα. Σελίδα 10 από 54 . μπορούν να οδηγήσουν επίσης σε μετάλλαξη λόγω ελλείμματος βάσεων εάν τμήμα του DNA δεν επανασυνδεθεί και παραμείνει ελεύθερο. ελλείμματος ή ένθεσης βάσεων). Τα στοχαστικά αποτελέσματα της ακτινοβολίας που θα συζητηθούν στα επόμενα (συμπεριλαμβανομένου του καρκίνου) οφείλονται σε μεταλλάξεις.συνολικής βλάβης του DNA κατά την ακτινοβόληση με χαμηλού και υψηλού LET ακτινοβολία. 2. χημικοί και βιολογικοί παράγοντες) καθώς η πρώτη φαίνεται να είναι κυρίως σύνθετη και εστιασμένη ενώ η δεύτερη τυχαία κατανεμημένη και σχετικά απλή. Οι βλάβες βάσεων και οι SSB επιδιορθώνονται στο μεγαλύτερο ποσοστό τους. εκτός από χρωμοσωματικές ανωμαλίες που συζητούνται στην επόμενη παράγραφο.1. Το γεγονός αυτό υποδεικνύει επίσης μια πιθανώς σημαντική διαφορά μεταξύ της βλάβης στο DNA από ιοντίζουσα ακτινοβολία και άλλους παράγοντες (αυθόρμητες μεταλλάξεις. Γονιδιακές μεταλλάξεις Σύμφωνα με όσα συζητήθηκαν στην προηγούμενη παράγραφο. και η απορρόφηση δόσης ιοντίζουσας ακτινοβολίας προσθέτει σε αυτές μόλις 2000 μεταλλάξεις ανά Gy. Η συχνότητα εμφάνισης των μεταλλάξεων αυξάνει με τη δόση ακτινοβολίας αν και σε μεγάλες δόσεις κυριαρχεί ο κυτταρικός θάνατος οπότε ο αριθμός των μεταλλαγμένων κυττάρων μειώνεται. Το αποτέλεσμα των μεταλλάξεων ως γνωστόν ποικίλει και μπορεί να οδηγήσει στην έκφραση μιας τροποποιημένης πρωτεΐνης και την αύξηση ή μείωση των επιπέδων μιας φυσιολογικής πρωτεΐνης.

μη επιτυχώς επιδιορθωμένες DSB λόγω της έκθεσης σε ιοντίζουσα ακτινοβολία (η πιθανότερα σύνθετες συστοιχίες βλάβης του DNA που να περιλαμβάνουν μια ή περισσότερες DSB) μπορεί να οδηγήσουν σε χρωμοσωματικές ανωμαλίες που θα καταστούν εμφανείς στην επόμενη διαίρεση του κυττάρου. δακτύλιοι και δικεντρικά χρωμοσώματα. ένζυμα και την κυτταρική μεμβράνη) προκαλείται άμεση νέκρωση του κυττάρου (μη ελεγχόμενος Σελίδα 11 από 54 . Εικόνα 1β) και χρωματιδικές ανωμαλίες (π.2.χ. χρησιμοποιείται ως μέθοδος ανίχνευσης αυξημένης ακτινοευαισθησίας σε άτομα του πληθυσμού. στη φάση της μετάφασης (Εικόνα 1). Η ποσοτικοποίηση των χρωμοσωματικών ανωμαλιών σε λεμφοκύτταρα του περιφερικού αίματος στην πρώτη μετάφαση μετά την ακτινοβόληση αποτελεί μέθοδο βιολογικής δοσιμετρίας. αντίστοιχα (βλάβη κατά την S φάση ή τη μίτωση μπορεί να οδηγήσει και στα δύο είδη). Χρωμοσωματικές ανωμαλίες Πέραν των μεταλλάξεων. Η ποσοτικοποίηση των χρωματιδικών θραυσμάτων στην πρώτη μετάφαση μετά από in vitro ακτινοβόληση λεμφοκυττάρων στη G2 φάση του κυτταρικού κύκλου. Η εμφάνιση άτυπων χρωμοσωμάτων σε κύτταρα που πολλαπλασιάζονται μπορεί να οδηγήσει στον κυτταρικό θάνατο. Εικόνα 1γ) ανάλογα με το εάν η βλάβη συνέβη κατά τη G1 φάση ή τη G2 φάση.2. χρωματιδικές θραύσεις.3. Μετά από την εφάπαξ απορρόφηση σημαντικής δόσης ιοντίζουσας ακτινοβολίας που θα προκαλέσει εκτεταμένη βλάβη στο DNA (καθώς και σε πρωτεΐνες.χ. Οι χρωμοσωματικές ανωμαλίες περιλαμβάνουν μια ποικιλία ανταλλαγών των θραυσμάτων του DNA μεταξύ διαφορετικών χρωμοσωμάτων. 2. μεταξύ των χρωματίδων του ίδιου χρωμοσώματος ή ακόμα και μεταξύ περιοχών της ίδιας χρωματίδης. Κυτταρικός θάνατος Η έκταση της βλάβης των χρωμοσωμάτων που θα εκδηλωθεί κατά την πρώτη μίτωση μετά την ακτινοβόληση είναι ο παράγοντας που συσχετίζεται καλύτερα από κάθε άλλο με τον κυτταρικό θάνατο. Διακρίνονται σε χρωμοσωματικές ανωμαλίες (π.

θα προκαλέσουν άμεση απόπτωση. συρρίκνωση του κυττάρου κ.μηχανισμός κυτταρικού θανάτου που δεν συνοδεύεται από βιοχημικούς δείκτες και χαρακτηρίζεται από αύξηση του όγκου του κυττάρου και τελικώς ρήξη της κυτταρικής μεμβράνης).4. 2. Νεώτερες θεωρήσεις Με τη συνεχή εξέλιξη της γνώσης στο αντικείμενο της ραδιοβιολογίας έχουν διατυπωθεί θεωρίες που προσθέτουν νέες διαστάσεις ή και αφίστανται του κεντρικού δόγματος ότι τα βιολογικά αποτελέσματα της έκθεσης σε ιοντίζουσα ακτινοβολία προκαλούνται από μη επιδιορθώσιμες ή ατελώς διορθωμένες βλάβες του DNA. πτύχωση της κυτταρικής μεμβράνης. δραστηριοποιούνται μηχανισμοί προαγωγής της κυτταρικής επιβίωσης που περιλαμβάνουν ανακοπή του κυτταρικού κύκλου για την αποτελεσματικότερη δράση των επιδιορθωτικών μηχανισμών. Σε περίπτωση ανεπιτυχούς επιδιόρθωσης τα κύτταρα μπορεί να συνεχίσουν να πολλαπλασιάζονται ωσότου επέλθει μιτωτική καταστροφή (όρος που περιλαμβάνει κυτταρικούς θανάτους που εκδηλώνονται κατά τη φάση της μίτωσης είτε οφείλονται σε χρωμοσωματικές ανωμαλίες είτε όχι) που επιτελείται με καθυστερημένη νέκρωση ή καθυστερημένη απόπτωση. αλλά μη επιδιορθώσιμη βλάβη του DNA. Η απόπτωση είναι σημαντικός ελεγχόμενος μηχανισμός κυτταρικού θανάτου που θεωρείται μέσο των πολυκύτταρων οργανισμών για την απόρριψη ανεπιθύμητων ή κατεστραμμένων κυττάρων και ορίζεται βάσει αυστηρών μορφολογικών κριτηρίων που περιλαμβάνουν συμπύκνωση της χρωματίνης και συρρίκνωση του πυρήνα. Χαμηλότερες τιμές δόσης που θα οδηγήσουν σε σχετικά μικρότερη.. Εάν η δόση της ακτινοβολίας είναι μικρή και οδηγήσει σε περιορισμένη αρχική βλάβη του DNA. Οι θεωρίες αυτές περιλαμβάνουν την προσαρμογή της απόκρισης στην ακτινοβολία (adaptive response) και τις επιγενετικές αποκρίσεις (epigenic responses) όπως τη γονιδιακή αστάθεια (genomic instability) και την μεταβίβαση σημάτων μεταξύ κυττάρων μετά την ακτινοβόληση (bystander signaling). και κυρίως DSB. Σε περίπτωση επιτυχούς επιδιόρθωσης της βλάβης τα κύτταρα συνεχίζουν να πολλαπλασιάζονται. Σελίδα 12 από 54 .α.

παρά μερικά θετικά αποτελέσματα.5. Παρότι υπάρχουν αυξανόμενες αποδείξεις για την ενεργοποίηση γονιδίων λόγω της έκθεσης σε χαμηλές δόσεις ακτινοβολίας τα οποία δυνητικά συμμετέχουν σε διάφορες βιολογικές αποκρίσεις (επαναπληθυσμοποίηση.5. Η εξέλιξη όμως που αμφισβητεί περισσότερο από όλες την παγιωμένη θεώρηση για το μηχανισμό πρόκλησης βλάβης από ακτινοβολία είναι η παρατήρηση ότι κάποια κύτταρα σε καλλιέργεια μπορεί να υποστούν θάνατο ή μεταλλάξεις λόγω βλάβης σε παρακείμενα κύτταρα χωρίς τα ίδια να πληγούν από την ακτινοβολία. θάνατος). επιδιόρθωση βλάβης. Για παράδειγμα σχετικά πρόσφατα προσδιορίστηκε ότι ενώ τα κύρια αποτελέσματα από την έκθεση σε ακτινοβολία εμφανίζονται άμεσα (ανακοπή του κυτταρικού κύκλου. μπορεί κάποια κύτταρα που επιβιώνουν εμφανίζουν διαρκώς υψηλό επίπεδο χρωμοσωματικών ανωμαλιών υποδεικνύοντας ότι η ακτινοβολία μπορεί να οδηγήσει σε μεγάλης διάρκειας αποτελέσματα που εκδηλώνονται ως γονιδιακή αστάθεια. οι ανασκοπήσεις της διεθνούς βιβλιογραφίας από αρμόδιους οργανισμούς καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι η προσαρμογή της απόκρισης δεν είναι γενικό χαρακτηριστικό των κυττάρων in vivo και in vitro και ότι. Αν και οι σχετικές μελέτες είναι σε πρώιμο στάδιο έχει υποτεθεί ότι το φαινόμενο οφείλεται στην απόκριση σε σήματα που μεταβιβάζονται από κύτταρα που έχουν πληγεί από την ακτινοβολία μέσω μορίων που είτε εισέρχονται μέσω χασμοσυνδέσεων (gap junctions) στην κυτταρική μεμβράνη γειτονικών κυττάρων είτε διαχέονται στο υλικό καλλιέργειας των κυττάρων.Η υπόθεση της προσαρμογής της απόκρισης στην ακτινοβολία πηγάζει από πειραματικά αποτελέσματα που δείχνουν ότι η ακτινοβόληση συγκεκριμένων συστημάτων οδηγεί σε αυξημένη αντοχή σε επόμενη ακτινοβόληση. Ο όρος επιγενετικές αναφέρεται γενικά σε αποκρίσεις κυττάρων που παρατηρούνται μετά από ακτινοβόληση χωρίς να εμφανίζεται άμεση βλάβη του DNA. κυτταρικός θάνατος).1. 2. Τροποποιητικοί μηχανισμοί της δράσης ιοντίζουσας ακτινοβολίας 2. Φυσικοί παράγοντες Σελίδα 13 από 54 . μελέτες σε πειραματόζωα δεν προσφέρουν συνεπείς ενδείξεις για τη μείωση των ανεπιθύμητων αποτελεσμάτων της ακτινοβολίας.

Μεγαλύτερο LET παρουσιάζουν κατά σειρά η ακτινοβολία φωτονίων. νετρονίων και τέλος η ακτινοβολία α. ανά μονάδα διαδρομής των σωματιδίων της ακτινοβολίας σε ένα υλικό. εκτός από την απορροφούμενη δόση (D με μονάδες Gy) έχει οριστεί το μέγεθος της ισοδύναμης δόσης (H με μονάδες Sievert-Sv) που ορίζεται στο κεφάλαιο το σχετικό με την ακτινοπροστασία. Η κλασματική χορήγηση μιας δόσης έχει μικρότερο βιολογικό αποτέλεσμα από την εφάπαξ χορήγηση της ίδιας δόσης καθώς στην πρώτη περίπτωση δίνεται χρόνος να αναλάβουν δράση οι επανορθωτικοί μηχανισμοί. Για τη σύγκριση του αποτελέσματος διαφορετικών ειδών ακτινοβολίας έχει οριστεί η σχετική βιολογική αποτελεσματικότητα (Relative Biological Effectiveness-RBE) ως ο λόγος της δόσης μιας ακτινοβολίας αναφοράς (συνήθως αυτής δέσμης ακτίνων x 250keV) προς της δόση της ακτινοβολίας υπό δοκιμή που θα επάγει το ίδιο βιολογικό αποτέλεσμα. και τον ρυθμό δόσης.5. Το φαινόμενο αυτό παρουσιάζεται ποιοτικά στο σχήμα 2 με τη βοήθεια της καμπύλης του κλάσματος επιβίωσης κυττάρων συναρτήσει της δόσης. Λόγω της σημασίας της ποιότητας της ακτινοβολίας. Με το είδος ή ποιότητα της ακτινοβολίας αναφερόμαστε κυρίως στο LET της ακτινοβολίας (μέγεθος ενδεικτικό της απορρόφησης ενέργειας. Εύκολα γίνεται αντιληπτό ότι ακτινοβολία με μεγάλο LET έχει μεγαλύτερη πιθανότητα να πλήξει τον απειροστών διαστάσεων στόχο του DNA και να προκαλέσει DSB. Η αύξηση του ρυθμού δόσης σχετίζεται επίσης με τον περιορισμό της αποτελεσματικότητας των κυτταρικών επιδιορθωτικών μηχανισμών και κυρίως με αύξηση της πιθανότητας δημιουργίας DSB λόγω ιονισμών κατά μήκος της τροχιάς δύο διαφορετικών σωματιδίων ακτινοβολίας.3 στο κεφάλαιο 2). Σημαντικό ρόλο διαδραματίζει επίσης από απόψεως βιολογικού αποτελέσματος ο τρόπος χορήγησης της δόσης δεδομένης ακτινοβολίας. εδάφιο 3. την κατάτμηση της δόσης δεδομένης ακτινοβολίας. η μορφή της οποίας θα συζητηθεί αναλυτικότερα παρακάτω.2. Το γεγονός αυτό σχετίζεται με τους επανορθωτικούς μηχανισμούς των κυττάρων. β. 2.Οι φυσικοί παράγοντες περιλαμβάνουν το είδος της ακτινοβολίας. και οδηγεί σε αύξηση του βιολογικού αποτελέσματος (και άρα μείωση της κυτταρικής επιβίωσης). ή ισοδύναμα της πυκνότητας ιονισμών. Χημικοί παράγοντες Σελίδα 14 από 54 . βλ.

3. Αντίστροφα. οι θειόλες (RSH) προστατεύουν από την ακτινοβολία μέσω της δέσμευσης και αδρανοποίησης δραστικών ελευθέρων ριζών. Βιολογικοί παράγοντες Σελίδα 15 από 54 . Η αυξημένη συγκέντρωση του μοριακού οξυγόνου στα κύτταρα (και όχι ο ρυθμός μεταβολισμού του ή άλλη σχετική παράμετρος) οδηγεί σε ενίσχυση του βιολογικού αποτελέσματος που εκφράζεται με το λόγο ενίσχυσης λόγω του οξυγόνου (Oxygen Enhancement Ratio-OER) που ορίζεται ως ο λόγος της δόσης ακτινοβολίας που απαιτείται σε ανοξικές συνθήκες αναφοράς για την πρόκληση δεδομένου βιολογικού αποτελέσματος προς την δόση της ίδιας ακτινοβολίας που θα επάγει το ίδιο βιολογικό αποτέλεσμα σε συνθήκες οξυγόνωσης. της δέσμευσης μοριακού οξυγόνου. διάφορους δεσμευτές των δραστικών ελευθέρων ριζών όπως οι θειόλες και διάφορες αντιοξειδωτικές βιταμίνες. 2. Οι κυριότεροι τροποποιητικοί χημικοί παράγοντες περιλαμβάνουν το μοριακό οξυγόνο. . και άρα τον περιορισμό της ενισχυτικής του επίδρασης στο βιολογικό αποτέλεσμα. βλ. ή άλλων μηχανισμών που έχουν προταθεί. . R + Ο2  RΟ2 . και τα ανάλογα της θυμιδίνης. οργανικές ρίζες υπεροξειδίου (Η + Ο2  ΗΟ2 . Η ενίσχυση της βιολογικής βλάβης της ιοντίζουσας ακτινοβολίας με την αύξηση της συγκέντρωσης μοριακού οξυγόνου εξηγείται από την προαγωγή της έμμεσης δράσης λόγω του σχηματισμού επιπρόσθετων δραστικών ελευθέρων ριζών όπως υπεροξύλιο και . και παράγραφο 1.5. Τα ανάλογα θυμιδίνης τέλος θεωρείται ότι εξασθενούν τον κλώνο του DNA στον οποίο συνδέονται με αποτέλεσμα την προαγωγή της ευαισθησίας του σε πιθανή βλάβη από την ακτινοβολία ή και προκαλούν περισπασμό των επανορθωτικών μηχανισμών του κυττάρου.2).Πλήθος χημικών παραγόντων εμφανίζει ενισχυτικό ή κατασταλτικό ρόλο στη βιολογική επίδραση της ιοντίζουσας ακτινοβολίας. .

οι γάλλοι ραδιοβιολόγοι Bergonie και Tribondeau διατύπωσαν το 1906 το φερώνυμο νόμο που παρά τις εξαιρέσεις και την εξέλιξη της γνώσης στο σχετικό γνωστικό αντικείμενο. 2. δείκτης της επίδρασης ενός επιβλαβούς παράγοντα μπορεί να είναι ο κυτταρικός θάνατος ή. Αντίστοιχα. Βάσει των διαθέσιμων στην εποχή τους δεδομένων. Έτσι. Γενικά. με μονάδες Gy) και την ισοδύναμη δόση (H.6. Η σχετική ευαισθησία των κυττάρων των θηλαστικών παρουσιάζεται στον πίνακα 2.Οι παράγοντες αυτοί περιλαμβάνουν την φάση του κυτταρικού κύκλου αλλά και το είδος των κυττάρων. είναι οι κυτταρικές καλλιέργειες: ένας αριθμός κυττάρων που επιβιώνουν με τη χορήγηση θρεπτικής ύλης και πολλαπλασιάζονται με ρυθμό χαρακτηριστικό της σειράς στην οποία ανήκουν. οι επιδιορθωτικοί μηχανισμοί της κυτταρικής βλάβης λειτουργούν σε όλες τις φάσεις του κυτταρικού κύκλου αλλά είναι αποδοτικότεροι στη φάση S. Λόγω της σημασίας του είδους των κυττάρων/ιστού που ακτινοβολείται. Το είδος των κυττάρων καθορίζει επίσης σε μεγάλο βαθμό και τη σχετική τους ευαισθησία στην ακτινοβολία. η ευαισθησία δεδομένου τύπου κυττάρων ποικίλλει από φάση σε φάση. λιγότερο ευαίσθητα στη φάση S. η φάση της μεγαλύτερης ευαισθησίας είναι η G2 και η μίτωση ενώ τα κύτταρα είναι. η απώλεια της ικανότητας αναπαραγωγής. Αν και το κύτταρο είναι ευπρόσβλητο από την ιοντίζουσα ακτινοβολία σε όλες τις φάσεις του κύκλου του. Σύμφωνα με αυτόν. εκτός από την απορροφούμενη δόση (D. Χαρακτηριστικό παράδειγμα εξαίρεσης του παραπάνω νόμου αποτελούν τα λεμφοκύτταρα και τα ώριμα ωοκύτταρα. Καμπύλες κυτταρικής επιβίωσης και μαθηματικά μοντέλα Μια διαδεδομένη μέθοδος μελέτης του βιολογικού αποτελέσματος διαφόρων επιβλαβών παραγόντων in-vitro. απλούστερα. με μονάδες επίσης SievertSv) που ορίζεται στο κεφάλαιο το σχετικό με την ακτινοπροστασία. προκειμένου για έκθεση σε ιοντίζουσα ακτινοβολία. παραμένει ένας χρήσιμος πρακτικός κανόνας. σχετικά. καμπύλες επιβίωσης Σελίδα 16 από 54 . Καθώς η παρατήρηση μεταβολικών διαδικασιών είναι δύσκολη. με μονάδες Sievert-Sv) έχει οριστεί το μέγεθος της ενεργού δόσης (Εeff. η ακτινοευαισθησία του κυττάρου είναι ανάλογη της μιτωτικής του δραστηριότητας και αντιστρόφως ανάλογη του βαθμού διαφοροποίησης του.

συναρτήσει της δόσης από ιοντίζουσα ακτινοβολία.κυττάρων καλούνται τα διαγράμματα που παρουσιάζουν το κλάσμα των κυττάρων μιας καλλιέργειας τα οποία διατηρούν την αναπαραγωγική τους ικανότητα. Έτσι το πρώτο μοντέλο που αναπτύχθηκε βάσει των πειραματικών αποτελεσμάτων ήταν το μοντέλο στόχου. η επιβίωση ενός κυττάρου εξαρτάται από την πιθανότητα να πληγεί μια συγκεκριμένη περιοχή του κυττάρου (στόχος) που είναι σημαντική για τη διατήρηση της αναπαραγωγικής ικανότητας. Το μοντέλο στόχου περιγράφει επίσης ικανοποιητικά μερικές ειδικές περιπτώσεις αποτελεσμάτων κυτταρικής επιβίωσης όπως πολύ ακτινοευαίσθητα κύτταρα θηλαστικών. βάσει της κατανομής Poisson. και παράρτημα Α). Εξυπακούεται ότι η επιβίωση ισούται με τη μονάδα για D=0 Gy. και παράρτημα Α). Έτσι. Οι καμπύλες επιβίωσης σύμφωνα με το μοντέλο στόχου είναι ευθείες γραμμές σε λογαριθμική κλίμακα όπως για παράδειγμα φαίνεται στο σχήμα 3. Έτσι. D. χαμηλούς ρυθμούς δόσης. καλείται συχνά και «ώμος» της καμπύλης. σε αναλογία με την (25) η πιθανότητα να μην πληγεί ένας από τους n στόχους είναι: Ρ(0 πλήξεις σε ένα στόχο)=exp(-D/D0). Για να εξηγηθούν αυτού του είδους τα δεδομένα. Οποιαδήποτε καμπύλη επιβίωσης θα περιέχει τουλάχιστον ένα εκθετικό τμήμα (βλ. και ακτινοβολία υψηλού LET. Ν/Ν0. η πιθανότητα (ή το κλάσμα) επιβίωσης δίνεται ως: P=Ν/Ν0=Ρ(να πληγούν 0 στόχοι)=exp(-D/D0) (1) Όπου D0 η μέση δόση θανάτωσης (η δόση που θα επιφέρει το θάνατο στο 63% του αρχικού κυτταρικού πληθυσμού Ν0 (βλ. οπότε η πιθανότητα να πληγεί ένας από τους n στόχους είναι: Ρ(να πληγεί 1 στόχος)=1-exp(-D/D0) και η πιθανότητα να πληγούν Σελίδα 17 από 54 . Σύμφωνα με αυτό. κατ’ επέκταση του μοντέλου στόχου έγινε η υπόθεση ότι στο κύτταρο υφίστανται n ανεξάρτητοι στόχοι που πρέπει να πληγούν. πριν η καμπύλη επιβίωσης γίνει μια φθίνουσα ευθεία προδίδοντας εκθετική συμπεριφορά. Τα περισσότερα κύτταρα των θηλαστικών εμφανίζουν μια περιοχή περιορισμένης μείωσης της επιβίωσης για σχετικά μικρές δόσεις. μικρή αρχική κλίση με άλλα λόγια. Καμπύλες αυτής της μορφής είναι συμβατές με αποτελέσματα κυρίως για ιούς και βακτήρια. Το αρχικό αυτό τμήμα της καμπύλης που συνδέεται με τους κυτταρικούς μηχανισμούς επιδιόρθωσης της βλάβης.

Προέβλεπε σωστά την επιβίωση σε μεγάλες δόσεις. Στο σχήμα αυτό έχει υποτεθεί η ίδια D0 με το σχήμα 3α αλλά n=40 αντί για n=1 όπότε παρατηρείται η εμφάνιση της περιοχή του «ώμου» της επιβίωσης σε μικρές δόσεις με εύρος που αυξάνει με το D0 και το ln(n). Οι καμπύλες που περιγράφονται από το μοντέλο α-β έχουν συνεχώς αυξανόμενη κλίση. το γραμμικό-τετραγωνικό μοντέλο (LQ από το Linear Quadratic) ή μοντέλο α-β. Λόγω της ύπαρξης του ώμου στην καμπύλη επιβίωσης του μοντέλου πολλαπλών στόχων όμως (καμπύλη β) το ίδιο κλάσμα επιβίωσης αντιστοιχεί τώρα σε άλλη (μεγαλύτερη) δόση. Σύμφωνα με το μοντέλο αυτό. Καθώς επίσης στις περισσότερες περιπτώσεις δεν παρατηρείται αμιγώς εκθετική συμπεριφορά (ευθύγραμμο τμήμα σε ημιλογαριθμική κλίμακα) αλλά η κλίση του κλάσματος επιβίωσης αυξάνει με τη δόση.όλοι οι στόχοι: Ρ(να πληγούν και οι n στόχοι)=[1-exp(-D/D0)]n και τελικά η πιθανότητα (ή το κλάσμα) επιβίωσης δίνεται ως: P=Ν/Ν0=Ρ(να μην πληγούν και οι n στόχοι)=1-[1-exp(-D/D0)]n (2) Ένα παράδειγμα καμπύλης κυτταρικής επιβίωσης σύμφωνα με το μοντέλο πολλαπλών στόχων δίνεται στο σχήμα 3β. και έχει επικρατήσει πειραματικά και κλινικά. Αυτή ήταν και η επιτυχία του μοντέλου. αλλά όχι σε σχετικά μικρές στην περιοχή του ώμου όπου δίνει κλάσμα επιβίωσης 1 που υπονοεί την ύπαρξη κατωφλίου δόσης για την εμφάνιση βιολογικού αποτελέσματος. αναπτύχθηκε. Παρατηρείστε ότι οι καμπύλες επιβίωσης α και β στο σχήμα 3 έχουν φυσικά την ίδια κλίση στο τμήμα της εκθετικής τους συμπεριφοράς. Μια ποιοτική εξήγηση της ισχύος του μοντέλου α-β συνδέεται με όσα αναφέρθηκαν στα προηγούμενα σχετικά με το γεγονός ότι οι DSB αποτελούν την σημαντικότερη βλάβη Σελίδα 18 από 54 . η μορφή τους καθορίζεται από το λόγο α/β και περιγράφουν καλύτερα την κυτταρική επιβίωση στην περιοχή χαμηλών δόσεων (0-3 Gy). το κλάσμα επιβίωσης δίνεται ως: P=Ν/Ν0=exp[-(αD+βD2)] (3) και ένα παράδειγμα δίνεται στο σχήμα 3.

Βιολογικά αποτελέσματα σε επίπεδο ιστών . η αλληλεπίδραση της ακτινοβολίας με τα κρίσιμα οργανικά μόρια ενός κυττάρου.χ. Ο λόγος α/β έχει μονάδες δόσης και αντιστοιχεί στη δόση για την οποία η συνεισφορά του όρου αD ισούται με αυτή του όρου βD2. οι συντελεστές στα μοντέλα κυτταρικής επιβίωσης που συζητήθηκαν παραπάνω καθορίζονται πειραματικά και εξαρτώνται από μια σειρά παραγόντων που περιλαμβάνουν βιολογικές. φυσικές και χημικές παραμέτρους όπως συζητήθηκε στην προηγούμενη παράγραφο.του DNA. πιθανώς να οδηγήσει σε βλάβη. Έτσι το μοντέλο προβλέπει επίσης σωστά την επίδραση της ποιότητας της ακτινοβολίας (π. Σύμφωνα με τα παραπάνω. Όπως αποδίδεται γραφικά στο σχήμα 4. ενώ ο συντελεστής β (με μονάδες Gy-2) παριστάνει την πιθανότητα DSB ανά μονάδα δόσης λόγω των ιονισμών κατά μήκος της τροχιάς δύο διαφορετικών σωματιδίων ακτινοβολίας. 3. για ακτινοβολία υψηλού LET το α αυξάνει και το β παραμένει σταθερό οπότε α/β>> και η καμπύλη μεταπίπτει σε ευθεία σχεδόν σταθερής κλίσης όπως η καμπύλη α για το μοντέλο στόχου στο σχήμα 3) και του ρυθμού δόσης (π. ο συντελεστής α (με μονάδες Gy-1) παριστάνει την πιθανότητα DSB ανά μονάδα δόσης λόγω των ιονισμών κατά μήκος της τροχιάς ενός σωματιδίου ακτινοβολίας που είναι ανεξάρτητη του ρυθμού δόσης. σε χαμηλό ρυθμό δόσης το α παραμένει σταθερό και το β μειώνεται και τείνει στο 0 για πολύ χαμηλό ρυθμό δόσης οπότε α/β<< και η καμπύλη εμφανίζει ώμο σε χαμηλές τιμές δόσης σε συμφωνία με τη μείωση του βιολογικού αποτελέσματος σε χαμηλούς ρυθμούς δόσης).1.χ. Γενικά. Η βλάβη αυτή πιθανώς να μην επιδιορθωθεί επιτυχώς οπότε ίσως οδηγήσει σε κάποιο από τα ακόλουθα αποτελέσματα:  τον άμεσο κυτταρικό θάνατο  τον έμμεσο κυτταρικό θάνατο λόγω δυσλειτουργίας του κυττάρου ή της αδυναμίας του να πολλαπλασιαστεί ή Σελίδα 19 από 54 . Κατηγοριοποίηση των βιολογικών αποτελεσμάτων.οργάνων – οργανισμού 3. που αποτελεί στοχαστικό φαινόμενο που υπόκειται στους νόμους της στατιστικής όπως γενικά η αλληλεπίδραση της ακτινοβολίας με την ύλη. που αυξάνει με το ρυθμό δόσης.

Τούτο οφείλεται στο γεγονός ότι. του DNA του κυττάρου. μπορούμε να υποθέσουμε ότι ακόμη και για πολύ μικρές δόσεις ακτινοβολίας. και να μεταβιβαστεί στους απογόνους του εκτεθέντος ατόμου. Λαμβάνοντας υπόψη ότι. είναι συνήθως εκτεταμένες και προφανώς μη αντιμετωπίσιμες από τους διαθέσιμους κυτταρικούς επιδιορθωτικούς μηχανισμούς και Σελίδα 20 από 54 . τότε κατά τον πολλαπλασιασμό του κυττάρου. αλλά πεπερασμένη πιθανότητα εμφάνισης μακροπρόθεσμων δυσμενών επιπτώσεων. μορφολογικές και λειτουργικές. Σε χαμηλές δόσεις ακτινοβολίας. τόσο η δημιουργία μιας κυτταρικής βλάβης. τότε αυτή πιθανόν να οδηγήσει σε τροποποίηση του γενετικού κώδικα. Εξάλλου χιλιάδες κύτταρα του ιστού ή του οργάνου πεθαίνουν και ανανεώνονται καθημερινά. Οι βλάβες όμως που οδηγούν σε τροποποίηση του γενετικού υλικού ενός οιουδήποτε μεμονωμένου σωματικού κυττάρου και δεν επιδιορθώνονται πλήρως. τη μεταβολή. η άμεση ή έμμεση θανάτωση ενός κυττάρου ή και ακόμη ενός μικρού αριθμού κυττάρων σε ένα ιστό ή όργανο του σώματος. Οι βλάβες αυτές. το οποίο όμως παραμένει βιώσιμο και ικανό να πολλαπλασιαστεί. η προκαλούμενη έκπτωση της λειτουργίας αντισταθμίζεται πρακτικά από τον οργανισμό. Σε πολύ μεγάλες δόσεις και μεγάλους ρυθμούς δόσεων ακτινοβολίας και σε αντίθεση με τα όσα προαναφέρθηκαν για τις αντίστοιχες χαμηλές δόσεις. ή μετάλλαξη. είναι πιθανό να έχουν μακροπρόθεσμα σοβαρή επίπτωση στην υγεία του εκτεθέντος ατόμου. Οι βλάβες που οδηγούν σε τροποποίηση του γενετικού κώδικα καλούνται κληρονομήσιμες βλάβες. υπάρχει πάντοτε κάποια μικρή. όσο και η μη πλήρης επιδιόρθωσή της είναι τυχαία γεγονότα. Πράγματι. δεν αναμένεται να έχει δυσμενή επίπτωση στη λειτουργία του οργάνου. ενώ τα νεκρά κύτταρα σταδιακά αντικαθίστανται. στην περίπτωση που η επιδιόρθωση της βλάβης από τους διαθέσιμους κυτταρικούς μηχανισμούς δεν είναι τέλεια. Στην περίπτωση που η βλάβη συντελεστεί ειδικά σε αναπαραγωγικό κύτταρο του οργανισμού. η μερικώς επιδιορθωμένη βλάβη στο DNA αποτελεί μετάλλαξη που μπορεί να μεταβιβαστεί σε θυγατρικά του κύτταρα και να αποτελέσει την απαρχή για την εμφάνιση μιας πιθανής κακοήθειας στο απώτερο μέλλον. τόσο η ποιότητα όσο και η έκταση της βλάβης αυξάνει με αποτέλεσμα τη βαριά δυσλειτουργία και τον άμεσο θάνατο μεγάλου πληθυσμού κυττάρων ενός ιστού ή οργάνου.

5 Sv έως 1. Πάνω από τις δόσεις αυτές. Από το διάγραμμα αριστερά. και οι επιπτώσεις της ακτινοβολίας στο έμβρυο και στο κύημα. εμφανίζονται μετά από έκθεση σε δόσεις ακτινοβολίας. ο καρκίνος και οι κληρονομήσιμες βλάβες. Με βάση τα παραπάνω.τους αντισταθμιστικούς μηχανισμούς του ιστού. μπορούμε να διακρίνουμε τα δυσμενή αποτελέσματα στην υγεία ενός ατόμου που εκτέθηκε σε ιοντίζουσα ακτινοβολία στις ακόλουθες δύο γενικές κατηγορίες (βλέπε Σχήμα 5): α. σωματικού κυττάρου. απαιτείται απαραίτητα η υπέρβαση ενός κατωφλίου – δόσης. Αυτά. στα οποία ανήκουν η λευχαιμία.) 3. Τούτο αποδίδεται γραφικά στο Σχήμα 6. Καθορισμένα αποτελέσματα (αντιδράσεις των ιστών) Τα καθορισμένα αποτελέσματα (deterministic effects) ή άμεσα αποτελέσματα όπως λέγονταν παλαιότερα στην ελληνική βιβλιογραφία. μεγαλύτερες των 0. ανάλογα με το είδος του αποτελέσματος. και β.0 Sv.χ καλοήθεις όγκοι. καθώς και η ανάπτυξη μη καρκινικών νοσημάτων (π. Στις παραπάνω δύο μεγάλες κατηγορίες δυσμενών αποτελεσμάτων καταχωρούνται. Η πιθανότητα της εμφάνισής τους για δόσεις μικρότερες του Σελίδα 21 από 54 . ανιχνεύσιμα μετά από έκθεση σε μεγάλες καταστροφικές δόσεις ακτινοβολίας. Στοχαστικά αποτελέσματα (stochastic effects). επιπτώσεις στο καρδιαγγειακό σύστημα. η εμφάνισή τους είναι αναπόφευκτη ενώ η σφοδρότητά τους αυξάνει με την αύξηση δόσης.λ.π. προκύπτει ότι για την εμφάνιση των καθορισμένων αποτελεσμάτων. με αποτέλεσμα την άμεση ή βραχυπρόθεσμη εμφάνιση σοβαρών κλινικών συμπτωμάτων. τα οποία αποκαλούνται σήμερα και επιβλαβείς αντιδράσεις των ιστών (ICRP 2008). ακολουθεί στατιστικούς νόμους.1. ακτινοπροκλητός καταρράκτης κ. Οφείλουν την ονομασία τους στο γεγονός ότι η πιθανότητα εμφάνισής τους. ενίοτε πολύ σοβαρά. είναι κλινικά αποτελέσματα.1. που οφείλονται στη θανάτωση ή τη βαρεία δυσλειτουργία μεγάλων πληθυσμών κυττάρων ενός ιστού. Προκύπτουν σαν αποτέλεσμα του πολλαπλασιασμού ενός μεταλλαγμένου από ακτινοβολία. Καθορισμένα αποτελέσματα (deterministic effects).

ενώ με την υπέρβαση του κατωφλίου. Επίσης η έκθεση τμήματος του σώματος σε μεγάλες δόσεις ιοντίζουσας ακτινοβολίας που υπερβαίνουν το 1 Gy. αλλά παράλληλα εκπίπτει και η ικανότητα του ιστού να ανανήψει. καταστροφή του δέρματος και των υποκειμένων ιστών. ερύθημα. εκτινάσσεται στο 100%. η οποία μετά το κατώφλι κλιμακώνεται ταχύτατα με την αύξηση της δόσης. Το κατώφλι – δόσης αναφέρεται είτε σε συγκεκριμένο ιστό και αφορά σε συγκεκριμένη βλάβη είτε σε ολόσωμη ακτινοβόληση και αφορά σε συστημικές βλάβες . δίδεται η βαρύτητα της βλάβης στον ιστό. λόγω του απεμπλουτισμού του σε ανανεώσιμους πληθυσμούς παρεγχυματικών κύτταρων που θα αντικαταστήσουν αυτούς που έχουν υποστεί τροποποιήσεις. Στη βιβλιογραφία αναφέρονται και ακτινοθεραπευτικά Σελίδα 22 από 54 . έχουν παρατηρηθεί και κατά τις επεμβατικές τεχνικές. αιμοποιητικού. θα πρέπει να έχει προηγηθεί ο βίαιος θάνατος ή/και να έχει εγκατασταθεί βαρειά δυσλειτουργία σε μια σημαντική αλλά και κρίσιμη μάζα κυττάρων του. η τιμή της πιθανότητας εμφάνισης της βλάβης με την αύξηση δόσης. κεντρικού νευρικού. στη συνέχεια στην καταστροφή του αντιστοίχου συστήματος (π. Αυτό είναι αναμενόμενο καθώς αυξάνει μεν η καταστροφικότητα της ακτινοβολίας. απαιτείται απαραιτήτως η εναπόθεση από την ακτινοβολία στον ιστό. Στο δεξιό διάγραμμα του Σχήματος 6. Για να επέλθει μια τέτοια βλάβη. για παρατεταμένους χρόνους ακτινοσκόπησης που οδηγούν σε απορροφούμενες δόσεις δέρματος μεγαλύτερες των 2Gy.χ. Αν η προκαλούμενη στο όργανο βλάβη είναι εκτεταμένη και μη αναστρέψιμη. Η ύπαρξη του κατωφλίου δόσης αιτιολογείται από τα ακόλουθα : Για να εκδηλωθεί κλινικά η βλάβη σε έναν ιστό. μπορεί να οδηγήσει στην πλήρη καταστροφή του οργάνου. οίδημα και εξέλκωση. όπως για παράδειγμα σε εφαρμογές ακτινοθεραπείας. Καθορισμένα αποτελέσματα της ακτινοβολίας εμφανίζονται στην περίπτωση μεγάλων ραδιολογικών και πυρηνικών ατυχημάτων και για ακαριαίες ολόσωμες δόσεις που υπερβαίνουν το 1 Gy. τέτοια ώστε ο ιστός να μην μπορεί να την επιδιορθώσει ή να την αντισταθμίσει με τους δικούς του μηχανισμούς.δόσης είναι μηδενική.κατωφλίου . ενός ελάχιστου ποσού ενέργειας ανά μονάδα μάζας. μπορεί να επιφέρει άμεσα αποτελέσματα σε αυτό όπως καταρράκτη. Ερύθημα. πεπτικού) και τέλος ως και το θάνατο του οργανισμού. που δοσιμετρικά μεταφράζεται σε κατώφλι – δόσης της ακτινοβολίας.

Οι πρώιμες αντιδράσεις ενός ιστού σε δόση ακτινοβολίας μεγαλύτερης από το κατώφλι δόσης. Οι καθυστερημένες αντιδράσεις ενός ιστού. αποδιδόμενα σε λανθασμένες συνθήκες ακτινοβόλησης. είναι αυτές που εμφανίζονται τις πρώτες ώρες. Οι φλεγμονώδεις αντιδράσεις οφείλονται κυρίως σε μεταβολές της διαπερατότητας των κυττάρων και της απελευθέρωσης ισταμίνης. η νέκρωση του δέρματος σαν αποτέλεσμα της βαρείας απογύμνωσης της επιδερμίδας και της χρόνιας φλεγμονής καθώς και οι εντερικές στενώσεις λόγω βαρείας εξέλκωσης του βλεννογόνου. θεωρούνται αυτές που προκύπτουν σαν αποτέλεσμα σοβαρής βλάβης που επηρέασε τον ιστό κατά την διάρκεια της φάσης των πρώιμων αντιδράσεων.ατυχήματα. κάποια από τα οποία οδήγησαν ακόμη και στο θάνατο των εκτεθέντων ασθενών. Γενικού τύπου είναι π. θεωρούνται αυτές που προκύπτουν σαν άμεσο αποτέλεσμα της μορφολογικής και λειτουργικής βλάβης του ιδίου του ιστού. λόγω της απελευθέρωσης διαφόρων κυτταρικών παραγόντων. Αυτές διακρίνονται σε καθυστερημένες αντιδράσεις γενικού τύπου (generic type) και σε επακόλουθου τύπου (consequential type) αντίστοιχα. Αυτές μπορεί να είναι φλεγμονώδεις (π. εμφανίζονται μερικούς μήνες ή και έτη μετά την ακτινοβόληση. Στα προσδιορισμένα αποτελέσματα της ακτινοβολίας. Ως επακόλουθου τύπου καθυστερημένες αντιδράσεις. Σε περιπτώσεις καθορισμένων βιολογικών αποτελεσμάτων μετά από εφάπαξ.χ. Διακρίνονται τέσσερις κλινικές περίοδοι ανάλογα με το χρόνο μετά την έκθεση:  η πρόδρομη περίοδος (0-48h) κατά την οποία εκδηλώνονται ανορεξία. Ως γενικού τύπου καθυστερημένες αντιδράσεις. το ερύθημα). Επακόλουθου τύπου αντιδράσεις είναι π. εμφανίζεται μια ακολουθία κλινικών συμπτωμάτων και κάνουμε λόγο για οξύ ακτινικό σύνδρομο.χ. ή να οφείλονται σε καταστροφή του πλακώδους επιθηλίου ή σε μεγάλη απώλεια κυττάρων. έμετος και διάρροια  η λανθάνουσα περίοδος (48h-3 εβδομάδες) κατά την οποία ο ασθενής καθίσταται ασυμπτωματικός Σελίδα 23 από 54 . ημέρες ή και εβδομάδες μετά την ακτινοβόληση. ναυτία. ολόσωμη έκθεση σε σημαντικές δόσεις ακτινοβολίας μεγαλύτερες του 1Gy. οι αντιδράσεις των ιστών.χ. οι αρτηριακές αποφράξεις που οδηγούν σε εν τω βάθει ιστικές νεκρώσεις. δυνατόν να διακριθούν σε πρώιμες και καθυστερημένες.

Χαμηλότερες δόσεις έχουν ως αποτέλεσμα την καθυστερημένη εμφάνιση των συμπτωμάτων και για δόσεις μικρότερες των 2 Gy τα συμπτώματα μπορεί να είναι υποκλινικά και επιτυγχάνεται πλήρης ανάρρωση με 100% επιβίωση. και υπάρχει πιθανότητα θανάτου λόγω αιμορραγίας. Σύνδρομο του Κεντρικού Νευρικού Συστήματος (Κ. για την περιοχή απορροφούμενης δόσης έως 100 mGy.Σ. κόπωση. Σύνδρομο του αιμοποιητικού: Εμφανίζεται σε δόσεις μεγαλύτερες των 2 Gy. απάθεια και χαμηλή πίεση. Συνήθως δεν εμφανίζονται συμπτώματα για δόσεις μικρότερες του 1 Gy ενώ συναρτήσει της δόσης μπορεί να εμφανιστούν τα εξής ακτινικά σύνδρομα: Ακτινική νόσος: Τα συμπτώματα μπορεί να είναι ήπια ανορεξία και κόπωση σε χαμηλές δόσεις. αυξημένη πίεση. και προστίθενται σε αυτά εφίδρωση. εκφρασμένες ως επαναλαμβανόμενες ετήσιες δόσεις. τα παραπάνω συμπτώματα εμφανίζονται μερικά λεπτά μετά την έκθεση. Σύμφωνα με την επικρατούσα σήμερα άποψη σχετικά με τις αντιδράσεις των ιστών (ICRP-2008). η πιθανότητα οποιοσδήποτε ιστός ή όργανο να παρουσιάσει κλινικά εκδηλούμενη αντίδραση είναι μηδενική. πυρετός. σπασμούς. εξέλκωση του στόματος.Σ. και οδηγεί σε θάνατο εντός μερικών ημερών. εμφανίζεται σε μεγάλες μόνο δόσεις (άνω των 10 Gy) με ακατάσχετη ναυτία και έμετο. Για δόσεις 4-8 Gy τα συμπτώματα γίνονται σφοδρότερα τόσο κατά την πρόδρομη περίοδο όσο και κατά την περίοδο εκδήλωσης του συνδρόμου που λαμβάνει χώρα νωρίτερα. αποτρίχωση και λοιμώξεις. Τούτο ισχύει τόσο για χαμηλές ακαριαίες εφάπαξ δόσεις. Σελίδα 24 από 54 . όσο και χρόνιες χαμηλές δόσεις. κώμα. Για δόσεις έως 4 Gy κατά την περίοδο εκδήλωσης του συνδρόμου εμφανίζονται αναιμία. Σε δόσεις της τάξης των 10 Gy.): Το σύνδρομο Κ. η περίοδος εκδήλωσης των διαφόρων συνδρόμων ανάλογα και με τη δόση ακτινοβολίας (6-8 εβδομάδες)  η περίοδος ανάρρωσης η οποία διαρκεί από 6 εβδομάδες έως και πολλούς μήνες μετά την έκθεση αν ο ασθενής επιβιώσει.Ν. Γαστρεντερικό σύνδρομο: Εκδηλώνεται για δόσεις 6-10Gy οπότε πέρα του συνδρόμου του αιμοποιητικού εκδηλώνονται εντός λίγων εβδομάδων αφυδάτωση και καταπληξία του κυκλοφορικού που τελικά οδηγούν σε θάνατο.Ν. είναι σφοδρότερα. σύγχυση.

1.  για την εμφάνισής τους δεν απαιτείται υπέρβαση κάποιου κατωφλίου – δόσης και Σελίδα 25 από 54 . Κατ΄ αντιστοιχία. Υπό αυτήν την έννοια. η κυτταρική και η μοριακή βιολογία ερευνούν κατά κύριο λόγω τους εμπλεκόμενους και τους απαντητικούς στην έκθεση σε ακτινοβολία κυτταρικούς και μοριακούς μηχανισμούς όπως:  τους μηχανισμούς της αλληλεπίδρασης της ακτινοβολίας με τις επιμέρους κυτταρικές συνιστώσες και της πρόκλησης γονιδιακών / χρωμοσωμικών μεταλλάξεων στο DNA και. η πειραματική ακτινοβιολογία. Ειδικότερα. Στοχαστικά αποτελέσματα Η γνώση μας σχετικά με την πρόκληση των βιολογικών αποτελεσμάτων των ακτινοβολιών στον άνθρωπο. Η διαδικασία αυτή είναι καθοριστική για την πιθανή μετέπειτα ανάπτυξη του καρκίνου. για την πρόκληση των στοχαστικών αποτελεσμάτων.2. δηλαδή αυτά που πιθανόν να εκδηλωθούν μακροπρόθεσμα σε ένα άτομο που εκτέθηκε σε ακτινοβολία συνοψίζεται ως ακολούθως:  η πιθανότητα εμφάνισής τους αυξάνει ευθέως ανάλογα με το μέγεθος της δόσης της ακτινοβολίας που δέχθηκε το σωματικό κύτταρο που μεταλλάχθηκε αρχικά. τις πηγές πληροφόρησης αποτελούν:  Οι στατιστικές μελέτες σε πληθυσμούς ανθρώπων που εκτέθηκαν στο παρελθόν σε ακτινοβολία (επιδημιολογία)  Οι μελέτες σε ζώα και φυτά (πειραματική ακτινοβιολογία)  Οι μελέτες σε κύτταρα και κυτταρικές συνιστώσες (κυτταρική και μοριακή βιολογία) Η επιδημιολογία.3. η επικρατούσα σήμερα άποψη σχετικά με τα στοχαστικά αποτελέσματα. προϋποθέτει την αλληλεπίδραση και το συγκερασμό των πληροφοριών που προέρχονται από όλα τα παραπάνω διαφορετικά πεδία της επιστήμης. μελετά την επίδραση της ακτινοβολίας στα ζώα και τα φυτά. μελετά την επίδραση του παράγοντα «έκθεσης σε ακτινοβολία» στη ζωή και την υγεία των ανθρώπων. Τέλος.  τους μηχανισμούς της μετά την ακτινοβόληση διαδικασίας απόκρισης / επιδιόρθωσης του μεμονωμένου κυττάρου σε βλάβες στο DNA. που όμως προέρχονται από διαφορετικά πεδία της έρευνας. πηγάζει από τα δεδομένα πληθώρας μελετών. Είναι προφανές ότι η κατανόηση των επιπτώσεων της ακτινοβολίας στην υγεία του ανθρώπου.

ανεξάρτητα αν αυτός προκλήθηκε από δόση ακτινοβολίας 100mSv. Παράλληλα και σε συνδυασμό με τα δεδομένα που προέρχονται από πειραματικές μελέτες σε κύτταρα και πειραματόζωα. Αντιθέτως η βαρύτητα του στοχαστικού αποτελέσματος είναι ανεξάρτητη της δόσης της ακτινοβολίας (αριστερό διάγραμμα Σχήμα 7). θα αναπτύξουμε στις αμέσως επόμενες παραγράφους. Σελίδα 26 από 54 οι . Η εμφάνιση ενός συγκεκριμένου καρκινικού όγκου. ή και ακόμη από οποιοδήποτε άλλο μη ραδιολογικό παράγοντα. Επιδημιολογία και στοχαστικά αποτελέσματα Από τα πρώιμα στάδια της χρήσης των ιοντιζουσών ακτινοβολιών. οι οποίες και σχετίστηκαν με την προηγηθείσα επαγγελματική έκθεση των ατόμων αυτών σε ακτινοβολία. έχει προφανώς δεδομένη προοπτική εξέλιξης. Η εξάρτηση της πιθανότητας εμφάνισης του στοχαστικού αποτελέσματος από τη δόση ακτινοβολίας αποδίδεται με γραμμικό χωρίς κατώφλι . Την επιχειρηματολογία σχετικά με την υποστήριξη της αποδοχής της υπόθεσης του LNT προτύπου. προέκυψαν ήδη από το 1911. η βαρύτητα του αποτελέσματος. τουλάχιστον για δόσεις μεγαλύτερες από 200 mSv.2.1. υπάρχει σωρεία δεδομένων που προέρχονται από μεγάλες επιδημιολογικές μελέτες σε πληθυσμούς που εκτέθηκαν για διάφορους λόγους σε ιοντίζουσα ακτινοβολία. Η εξάρτηση της πιθανότητας εμφάνισης των στοχαστικών αποτελεσμάτων καθώς και της βαρύτητας της προκαλούμενης βλάβης από τη δόση της ακτινοβολίας.1. για παράδειγμα η εξέλιξη της νόσου μετά την εμφάνισή της. Σήμερα. οπότε ανακοινώθηκαν στη Γερμανία οι πρώτες περιπτώσεις εμφάνισης καρκίνου σε εργαζομένους με ακτινοβολίες. με βάση την επικρατούσα σήμερα άποψη. δίνονται γραφικά στο Σχήμα 7. 3. έγινε αντιληπτή η βλαπτική επίδρασή τους στην υγεία των εκτεθέντων σε αυτήν ατόμων. είναι ανεξάρτητη της δόσης της ακτινοβολίας που δέχθηκε το σωματικό κύτταρο που αρχικά μεταλλάχθηκε.δόσης μαθηματικό πρότυπο (Linear Non Threshold model – LNT). Τα δεδομένα αυτά πιστοποιούν άμεσα τη σχέση της ακτινοβολίας με την αύξηση της επίπτωσης του καρκίνου στον πληθυσμό. Οι πρώτες ενδείξεις για την πιθανή διασύνδεσή τους με την καρκινογένεση. ή 1000mSv.

ακτινολόγοι. β. διαμένοντες προ του 1962 στην περιοχή της Nevada στις Ηνωμένες Πολιτείες)  Γειτνίαση με περιοχές μεγάλων πυρηνικών ατυχημάτων (π.χ. εργάτες σε ορυχεία ουρανίου. όπως για παράδειγμα το μικρό Σελίδα 27 από 54 .χ.χ. Η αδυναμία αυτή οφείλεται κατά περίπτωση σε διάφορους λόγους.χ. Μεγάλες και ακαριαίες δόσεις ακτινοβολίας (μεγάλοι ρυθμοί δόσης):  Θύματα της χρήσης των ατομικών βομβών (π. αγκυλοποιητική σπονδυλίτιδα. Χαμηλές χρόνιες δόσεις ακτινοβολίας (χαμηλοί ρυθμοί δόσης):  Επαγγελματική έκθεση (π. Hiroshima και Nagasaki στην Ιαπωνία το 1946)  Γειτνίαση με περιοχές πυρηνικών δοκιμών (π. μικρότερες των 100 mSv. εργάτες που έβαφαν στο παρελθόν με ράδιο τα καντράν των ρολογιών )  Παραμονή σε ραδιορυπασμένες περιοχές (π.ατύχημα το 1986)  Άτομα που υποβλήθηκαν κατά το παρελθόν σε ακτινοθεραπεία για ασθένειες που σήμερα δεν αντιμετωπίζονται πλέον ακτινοθεραπευτικά (π. διαβίωση σε περιοχές με υψηλά επίπεδα φυσικής ακτινοβολίας ή σε κατοικίες με σχετικά υψηλά επίπεδα συγκέντρωσης ραδονίου). διαμένοντες στην περιοχή γύρω από τον αντιδραστήρα στο Chernobyl στην Ουκρανία . φυματίωση). Οι περισσότερες από τις παραπάνω επιδημιολογικές μελέτες θεωρούνται στατιστικά αδύναμες για να στοιχειοθετήσουν ασφαλή συμπεράσματα σχετικά με τη σχέση που συνδέει την δόση ακτινοβολίας με τα στοχαστικά αποτελέσματα. αιμαγγειώματα.επιδημιολογικές μελέτες. Παραδείγματα πληθυσμών που εκτέθηκαν σε μεγάλες ή μικρές δόσεις ακτινοβολίας και μελετήθηκαν επιδημιολογικά είναι τα ακόλουθα: α. ρυπασμένη από τη λειτουργία παρακείμενης πυρηνικής εγκατάστασης)  Περιβαλλοντική έκθεση (π.χ.χ.χ. προσφέρουν σοβαρές ενδείξεις που ενοχοποιούν εμμέσως για πιθανή αύξηση της επίπτωσης του καρκίνου και τις χαμηλές δόσεις ακτινοβολίας. διαμένοντες στην περιοχή του ποταμού Techa στα Ουράλια.

εκτιμάται ότι για να προκύψει σημαντική διαφορά από την τιμή της φυσιολογικής επίπτωσης του καρκίνου και της θνησιμότητας σε κάποια γεωγραφική περιοχή. Για την περιοχή αυτή των δόσεων. Τούτο οφείλεται κατά κύριο λόγο στο γεγονός ότι η δόσεις στην περιοχή αυτή είναι συγκρίσιμες με τις αντίστοιχες που δέχεται κατά μέσο όρο αθροιστικά ο κάτοικος του πλανήτη από τη φυσική ακτινοβολία του περιβάλλοντος (μέση παγκόσμια ετήσια ενεργός δόση = 2. ηλικία. δηλαδή για δόσεις μικρότερες της τάξης των 100mSv.χ. Είναι σημαντικό ακόμη να γίνει κατανοητό ότι μεταλλάξεις όπως αυτές που προκαλεί η ιοντίζουσα ακτινοβολία λαμβάνουν χώρα και εγγενώς στον ανθρώπινο οργανισμό. Οι στατιστικές αβεβαιότητες στα επιδημιολογικά δεδομένα. τα όρια μεταξύ ακτινοβοληθέντος και μη ακτινοβοληθέντος πληθυσμού είναι επιδημιολογικά δυσδιάκριτα δηλαδή και είναι αδύνατον διαχωριστούν οι ραδιολογικά προκληθέντες καρκίνοι από αυτούς που προκλήθηκαν από χιλιάδες άλλους γνωστούς μη ραδιολογικούς μεταλλαξιογόνους παράγοντες. η διάρκεια της μελέτης. Σελίδα 28 από 54 . το 1946.λ. τα περιορισμένα ποιοτικά χαρακτηριστικά του επιλεγόμενου δείγματος (π. δηλαδή ο αριθμός των εκτεθέντων σε ακτινοβολία ατόμων.στατιστικό δείγμα. Λόγω των ενεχόμενων μεγάλων αβεβαιοτήτων. στη Hiroshima και το Nagasaki της Ιαπωνίας. Στην περιοχή αυτή των δόσεων. επαγγελματική απασχόληση). οι μελέτες αυτές παρουσιάζουν ενίοτε αποκλίνοντα και αλληλοσυγκρουόμενα μεταξύ τους αποτελέσματα. στα σχετικά χαμηλά επίπεδα ακτινοβολίας. είναι αυτή που αφορά στους επιζήσαντες μετά την έκρηξη των δύο ατομικών βομβών. Επιδημιολογική μελέτη όσων επέζησαν της έκρηξης των ατομικών βομβών στη Hiroshima και το Nagasaki Η πλέον έγκυρη και στατιστικά ισχυρή επιδημιολογική μελέτη σχετικά με τις βιολογικές επιδράσεις των ακτινοβολιών. βλέπε κεφάλαιο 5). κλιμακώνονται με τη μείωση της δόσης και μεγιστοποιούνται σε επίπεδα σαφούς αμφισβήτησης. κάπνισμα. φύλλο.π). περιβάλλον. είναι τεράστιο και πρακτικά απαγορευτικό για τη στοιχειοθέτηση ασφαλών συμπερασμάτων. η συσχέτιση με άλλους παράγοντες που επηρεάζουν την καρκινογένεση (τρόπος ζωής. το απαιτούμενο επιδημιολογικά στατιστικό δείγμα. υποκείμενα νοσήματα κ. η έλλειψη δοσιμετρικών δεδομένων ή η αμφισβητούμενη κατά περίπτωση δοσιμετρική προσέγγιση.4mSv.

που επέζησαν των εκρήξεων των ατομικών βομβών. στην περιοχή των δόσεων των μικρότερων των 100mSv και παρά το γεγονός ότι στο υλικό της μελέτης συμπεριλαμβάνονται 30. Για την περιοχή των δόσεων που είναι μεγαλύτερες από 200mSv. για να εκτιμήσει κανείς τον κίνδυνο για εμφάνιση συμπαγών όγκων.). η στατιστική ισχύς της μελέτης είναι χαμηλή. Σημειωτέον ότι στην περιοχή αυτή των δόσεων εμπίπτουν και οι ιατρικές εκθέσεις σε ακτινοβολία που προκύπτουν από τις εφαρμοζόμενες διαγνωστικές πρακτικές. (παράγραφος 3.2. τα αποτελέσματα της μελέτης προσφέρουν ενδείξεις ύπαρξης κινδύνου καρκινογένεσης και για δόσεις ακτινοβολίας της τάξης ή μικρότερες των 100 mSv.Σε αυτήν. Σελίδα 29 από 54 .000 άτομα. συναρτήσει της δόσης της ακτινοβολίας.000 από τα άτομα αυτά έλαβαν δόσεις από 5 έως 100mSv). δεν μπορούμε να αποφανθούμε με βεβαιότητα για το τι συμβαίνει στην περιοχή των χαμηλών δόσεων.LSS) τα περίπου ~100. Πέραν του μεγάλου αυτού δείγματος.  Το εύρος των δόσεων ακτινοβολίας που έλαβαν τα άτομα αυτά είναι μεγάλο .000 άτομα που εκτέθηκαν σε εύρος δόσεων 5-100mSv. Άρα από τα αποτελέσματά της. μελετώνται αδιαλείπτως και καθ΄ όλη τη διάρκεια της ζωής τους (Life Span Study .  Υπάρχουν διαθέσιμα δεδομένα που αφορούν την ονομαστική επίπτωση του καρκίνου και της θνησιμότητας στην περιοχή.  Η χρονική περίοδος παρακολούθησης του δείγματος έως το έτος 2008. ξεπερνούσε τα 60 έτη. απαιτείται περίοδος παρακολούθησης τουλάχιστον 50 ετών.24 Sv (τα 30. με μέση τιμή τα 0. Σε συνδυασμό όμως με άλλες επιδημιολογικές και πειραματικές μελέτες και παρά τις ενεχόμενες αβεβαιότητες. η στατιστική ισχύς της μελέτης αυτής είναι αδιαμφισβήτητη. (από 0 έως 6 Sv). Το γεγονός αυτό μας επιτρέπει να εξάγουμε ασφαλή ποσοτικά συμπεράσματα σχετικά με την κλιμάκωση της πιθανότητας καρκινογένεσης. Αντίθετα. η στατιστική ισχύς της μελέτης κατοχυρώνεται και από τα ακόλουθα χαρακτηριστικά της:  Ο υπό μελέτη πληθυσμός αφορά σε όλες τις ηλικίες και στα δύο φύλα.1. Όπως θα δούμε στη συνέχεια.  Ο υπολογισμός δόσης ακτινοβολίας που έλαβαν τα άτομα αυτά είναι ακριβής.

μικρότερων όμως του κατωφλίου δόσης για προσδιορίσιμα αποτελέσματα. παρατηρούμε ότι ο λανθάνων χρόνος εμφάνισης μετά την έκθεση είναι περίπου δύο έτη.2. περιλαμβάνουν τη λευχαιμία. ενώ ο η κορύφωση της εμφάνισης της νόσου πραγματοποιείται 40-50 έτη μετά την έκθεση. Τα αποτελέσματα της επιδημιολογικής δια βίου μελέτης (LSS) όσων επέζησαν της έκρηξης των ατομικών βομβών (Hiroshima & Nagasaki). καθώς και τους καρκίνους του μαστού. ο αντίστοιχος λανθάνων χρόνος εμφάνισης είναι κατ΄ ελάχιστον δέκα έτη. είναι η χρονική εμφάνιση των στοχαστικών αποτελεσμάτων σε αυτά και σε σχέση με τον χρόνο της έκθεσής τους στην ακτινοβολία. 3. στη Hiroshima και το Nagasaki. δίδεται η συχνότητα εμφάνισης της λευχαιμίας και των καρκινικών όγκων στα θύματα.Σ. του θυρεοειδή. το πολλαπλό μυέλωμα. (εκτός του εγκεφάλου) και του οισοφάγου. της ουροδόχου κύστης. των ατόμων που επέζησαν μετά την έκρηξη των δύο ατομικών βομβών.3. Το συγκεκριμένο διάγραμμα αφορά στη σχέση «πιθανότητας εμφάνισης καρκινογένεσης και ενεργού δόσης». Για μεν την λευχαιμία.Ν. Όσον αφορά όμως στους καρκινικούς όγκους. Στο διάγραμμα διακρίνουμε τις ακόλουθες τρεις περιοχές: 1. Στο σχήμα 8. Σελίδα 30 από 54 .Χρονική εμφάνιση των στοχαστικών αποτελεσμάτων. σε σχέση με την ημερομηνία της έκρηξης των δύο ατομικών βομβών (χρόνος μηδέν).3. Επιδημιολογία και εκτίμηση του κινδύνου εμφάνισης στοχαστικών αποτελεσμάτων.50 έτη. Οι τύποι καρκίνου που έχουν συνδεθεί με την έκθεση σε ακτινοβολία.1. η διάρκεια της μελέτης θα πρέπει να υπερβαίνει τα 40 .1. των ωοθηκών. ενώ ο η κορύφωση του φαινομένου πραγματοποιείται 7-8 έτη μετά από αυτήν. του στομάχου.2.2. όπου η στατιστική ισχύς της μελέτης είναι μεγάλη και η εξαγωγή συμπερασμάτων ασφαλής. του Κ. Ένα από τα βασικά ευρήματα της επιδημιολογικής μελέτης. αποδίδονται γραφικά στο Σχήμα 9. του πνεύμονα. Τα αποτελέσματα αυτά δείχνουν ότι για να μελετηθούν επιδημιολογικά οι επιπτώσεις των ακτινοβολιών στον άνθρωπο και ειδικότερα η επίπτωση της καρκινογένεσης. Την περιοχή (Α) των μεγάλων ακαριαίων δόσεων (> 200mSv ).

Για να κατανοήσουμε το τι ακριβώς εκφράζουν οι τιμές του Πίνακα 3. θα παρουσιάσουν θανατηφόρο καρκίνο. Στην περιοχή (Α) των επιδημιολογικών δεδομένων του Σχήματος 9.2. αναμένεται ότι έντεκα από τα άτομα αυτά. παραθέτουμε το ακόλουθο παράδειγμα: Ας υποθέσουμε ότι ένα σύνολο 100 ατόμων.χ. δηλαδή οι πιθανότητες εμφάνισης ανά Sv των στοχαστικών αποτελεσμάτων. (πέραν δηλαδή της φυσιολογικής επίπτωσης της καρκινογένεσης στο γενικό πληθυσμό) είναι ευθέως ανάλογη της τιμής της ενεργού δόσης. μεγαλύτερων όμως του κατωφλίου δόσης για τα καθορισμένα αποτελέσματα (π. Η αντίστοιχη μαθηματική σχέση που συνδέει τα δύο μεγέθη είναι γραμμική. δηλαδή ο παράγων άμεσης αντίδρασης των ιστών και της εμφάνισης των σοβαρών κλινικών συμπτωμάτων. αποδίδονται γραφικά. περιλαμβάνονται οι εκτιμούμενες με βάση τα επιδημιολογικά δεδομένα της μελέτης για την περιοχή (Α). ακτινοβολείται με ακαριαία δόση μεγέθους ενός Sv. κλίσεις της ευθείας. Οι τιμές αυτές είναι σταθμισμένες ως προς το φύλλο και την ηλικία του εκτιθέμενου ατόμου. αποδιδόμενο στην παραπάνω δόση ακτινοβολίας. Την περιοχή (Γ) μικρών δόσεων (της τάξης ή μικροτέρων των 100mSv). Στον πίνακα 3. (ανεξαρτήτως φύλλου και ηλικίας) κατά τη διάρκεια των επόμενων 50 ετών της ζωής τους. Την περιοχή (Β) των ακαριαίων δόσεων. Τότε. η μελέτη αποδεικνύει με ασφάλεια ότι η επιπλέον πιθανότητα εμφάνισης καρκινογένεσης ή λευχαιμίας λόγω της έκθεσης σε ακτινοβολία. 3. όπου στη μελέτη του κίνδυνου καρκινογένεσης. Σελίδα 31 από 54 . προστίθεται και η παθογένεια του ιστού. > 1 έως 2Sv). Η κλίση της ευθείας αυτής γραμμής. εκφράζει τη μεταβολή της πιθανότητας εμφάνισης καρκινογένεσης ανά μονάδα ενεργού δόσης (% ανά Sv). με το συμπαγές κόκκινο τμήμα της ευθείας γραμμής στην περιοχή Α (Σχήμα 9). με σύνθεση αντιπροσωπευτική αυτής του γενικού πληθυσμού ως προς το φύλλο και την ηλικία. όπου η στατιστική ισχύς της επιδημιολογικής μελέτης είναι ασθενής και η εξαγωγή συμπερασμάτων επισφαλής (ενδείξεις και όχι αποδείξεις για τη συμπεριφορά της καμπύλης). Τα αποτελέσματα της μελέτης για την καρκινογένεση.

είναι κατά 3 έως 5 φορές μεγαλύτερη από την αντίστοιχη των ενηλίκων. ότι η τιμή της εκτιμούμενης πιθανότητας εμφάνισης κληρονομικών βλαβών που περιλαμβάνεται στον Πίνακα 4. συναρτήσει της ηλικίας του ατόμου κατά την στιγμή της έκθεσης. θα πρέπει να λαμβάνεται σοβαρά υπόψη κατά τις διαδικασίες της παιδιατρικής ακτινολογίας. όπου αποδίδεται γραφικά η τιμή της πιθανότητας εμφάνισης θανατηφόρου καρκίνου (%/Sv). Σελίδα 32 από 54 .. Τούτο γίνεται εμφανές στο Σχήμα 10. τα αποτελέσματα της μελέτης είναι περισσότερο αισιόδοξα από τα αντίστοιχα στις αρχές της δεκαετίας του 90. Η τιμή της τότε εκτιμώμενης πιθανότητας εμφάνισης των κληρονομουμένων βλαβών ήταν 2. Δεκαπέντε χρόνια αργότερα. Την εποχή εκείνη η μελέτη περιοριζόταν στα θύματα της έκρηξης και στην πρώτη γενιά των απογόνων τους. Επίσης είναι σημαντικό να γνωρίζει κανείς ότι η πιθανότητα εμφάνισης θανατηφόρου καρκίνου (%/Sv) για τα παιδιά ηλικίας από 0 έως 1 έτους. Όσον αφορά στην πιθανότητα εμφάνισης των κληρονομουμένων βλαβών.6% ανά Sv. τα αποτελέσματα της μελέτης συμπεριέλαβαν τα δεδομένα που προέκυψαν από τη δεύτερη γενιά των απογόνων των θυμάτων. επέρχεται πληθυσμιακή ανάμειξη των θυμάτων και των απογόνων τους με άλλα μη εκτεθέντα άτομα και κατ΄ επέκταση διαχέεται στη γενετική δεξαμενή του γενικού πληθυσμού η κληρονομική βλάβη. % ανά Sv). Τα νέα αποτελέσματα. Οι διαφορές μεταξύ ανδρών και γυναικών οφείλονται στην αυξημένη πιθανότητα της εμφάνισης του καρκίνου μαστού και της μήτρας. (~0.4.1991). Τούτο αιτιολογείται από το γεγονός ότι με την πάροδο του χρόνου. Η σημαντικά μεγαλύτερη ακτινευαισθησία των νεογνών και των παιδιών σε σχέση με την αντίστοιχη των ενηλίκων. Σημειώνεται. δεν προσέφεραν άμεσες επιδημιολογικές ενδείξεις ύπαρξης πιθανότητας εμφάνισης κληρονομουμένων βλαβών στον άνθρωπο. δηλαδή βλαβών που μεταβιβάζονται στους απογόνους του εκτεθέντος ατόμου. είναι μεγαλύτερη για τις γυναίκες από ότι για τους άνδρες (~13% για τις γυναίκες &~9% για τους άνδρες). (ICRP 60 . για το χρονικό ορίζοντα των δύο γενεών. προκύπτει κυρίως από συγκερασμό επιδημιολογικών ενδείξεων με δεδομένα ακτινοβιολογικών μελετών σε πειραματόζωα.Παρατηρούμε ότι η πιθανότητα εμφάνισης θανατηφόρου καρκίνου (%/Sv).

στην περιοχή αυτή αναμένεται μείωση της πιθανότητας ανά Sv της καρκινογένεσης. εκτεθούν σε δόσεις μεγαλύτερες του κατωφλίου δόσης. Συνεπώς. η εκτίμηση της πιθανότητας εμφάνισης στοχαστικών αποτελεσμάτων συναρτήσει της δόσης. ο ιστός ή το όργανο πάσχουν. λόγω των ενδογενών αβεβαιοτήτων της επιδημιολογικής μελέτης. Η έρευνα σήμερα έχει αποδείξει ότι μεταξύ των μελών του πληθυσμού. δηλαδή των άμεσων αντιδράσεων των ιστών. ή αλλιώς η αυξημένη επιδεκτικότητα σε ακτινοπροκλητές βλάβες. Εν ολίγοις. του Σχήματος 9. η οποία αποτελεί τη νοητή προέκταση της συμπαγούς ευθείας των δεδομένων της περιοχής Α. προσεγγίζεται μόνον θεωρητικά με βάση:  τις γνώσεις μας για την περιοχή των υψηλών δόσεων και υψηλών ρυθμών δόσεων  τις υπάρχουσες σημαντικές ενδείξεις για την περιοχή των χαμηλών δόσεων και  τα ακτινοβιολογικά δεδομένα σε κύτταρα και πειραματόζωα. υποβαθμίζεται σημαντικά σε σχέση με την καμπύλη (β) του γενικού πληθυσμού και εκφράζεται γραφικά με την καμπύλη (γ). την περιοχή των χαμηλών δόσεων και χαμηλών ρυθμών δόσεων ακτινοβολίας (<100mSv). τότε σε σχέση με το γενικό πληθυσμό. στην περιοχή αυτή. τα οποία δεν θα συμβάλλουν μετέπειτα στη διαδικασία της καρκινογένεσης. υπάρχουν και άτομα που είναι ιδιαίτερα ευαίσθητα στην ακτινοβολία. όσον και στην πιθανότητα καρκινογένεσης.Στην περιοχή (Β) του Σχήματος 9. Στην περιοχή (Γ) του Σχήματος 9. της περιοχής Β. Σελίδα 33 από 54 . Αν άτομα που εμπίπτουν στην κατηγορία αυτή. η πιθανότητα καρκινογένεσης με την αύξηση της δόσης. πέραν των κυτταρικών μεταλλάξεων υπεισέρχεται στα δεδομένα και ο παράγοντας της εμφάνισης των καθορισμένων αποτελεσμάτων. που δυνητικά μπορούσαν να μεταλλαχθούν. Για τα άτομα αυτά. σε σχέση με την αντίστοιχη εκτιμούμενη τιμή της στην περιοχή Α.5 – 1 Sv). αποδίδεται σε γενετική προδιάθεση των ατόμων αυτών και αφορά τόσον στις αντιδράσεις των ιστών. Η αύξηση της δόσης συνεπάγεται αύξηση του αριθμού των νεκρών κυττάρων και την υστέρηση του ιστού ή του οργάνου σε αριθμό κυττάρων. θα υποστούν σχετικά σοβαρότερες βλάβες και κλινικά συμπτώματα δραματικά κλιμακούμενα με την αύξηση της δόσης. Η ευαισθησία αυτή. δεδομένου ότι θανατώνεται άμεσα ή έμμεσα ένας μεγάλος αριθμός κυττάρων. Τούτο εκφράζεται με την προς τα κάτω στροφή της διακεκομμένης καμπύλης (β) των επιδημιολογικών δεδομένων και απόκλιση της από τη διακεκομμένη ευθεία (α). όπου οι δόσεις είναι μεγαλύτερες του κατωφλίου δόσης (0.

Οι τιμές αυτές ισούνται αριθμητικά με το μισό (50%) των αντιστοίχων Σελίδα 34 από 54 . υποστηρίζει την υπόθεση του μαθηματικού γραμμικού πρότυπου πιθανότητας . σε σχέση με την εκτιμούμενη από επιδημιολογικά δεδομένα για την περιοχή των υψηλών δόσεων και υψηλών ρυθμών δόσεων (περιοχή Α) που περιλαμβάνονται στον πίνακα 3. Η κλίση της ευθείας γραμμής του Σχήματος 11. από το γεγονός ότι οι μηχανισμοί επιδιόρθωσης των κυτταρικών βλαβών. χωρίς κατώφλι δόσης (LNT) απεικονίζεται γραφικά στο Σχήμα 11. (ICRP 103/2007). χωρίς κατώφλι δόσης (LNT). ότι η γραμμική συνάρτηση που συνδέει την πιθανότητα εμφάνισης θανατηφόρου καρκίνου με τη δόση των μεγάλων ακαριαίων δόσεων (συμπαγής κόκκινη γραμμή περιοχή Α. ισούται αριθμητικά με 0.0055% ανά mSv.Από τα παραπάνω εκτιμάται κατ΄ αρχήν ότι η πιθανότητα εμφάνισης στοχαστικών αποτελεσμάτων είναι μειωμένη κατά 50% περίπου. μπορεί να προεκταθεί και στην αντίστοιχη περιοχή των χαμηλών δόσεων (διακεκομμένη κόκκινη γραμμή περιοχή Γ. Σχήμα 9). Τούτο μπορεί να αιτιολογηθεί μεταξύ άλλων. δίδονται στον Πίνακα 4. που είναι συγκρίσιμοι με αυτούς του υποβάθρου της φυσικής ακτινοβολίας του περιβάλλοντος. Η μέση τιμή για τον συντελεστή μείωσης ίση με δύο. (DDREF = 2). Όσον αφορά στη σχέση πιθανότητας εμφάνισης στοχαστικών αποτελεσμάτων συναρτήσει της δόσης για χαμηλές δόσεις και χαμηλούς ρυθμούς δόσεων. ο συντελεστής μείωσης της πιθανότητας εμφάνισης ανά μονάδα δόσης. χρησιμοποιείται προσεγγιστικά. Για τη μεταφορά όμως της συνάρτησης αυτής στην περιοχή των χαμηλών δόσεων. η επικρατούσα σήμερα άποψη. Σχήμα 9).Dose and Dose Rate Effectiveness Factor Συντελεστής Αποτελεσματικότητας Δόσης και Ρυθμού Δόσης). Η υπόθεση του μαθηματικού γραμμικού πρότυπου πιθανότητας . Για χαμηλές δόσεις και χαμηλούς ρυθμούς δόσης.δόσης.δόσης. Αποδεχόμαστε εν ολίγοις. Ο συντελεστής DDREF συνδέει το αναμενόμενο ραδιοβιολογικό αποτέλεσμα των χαμηλών δόσεων και χαμηλών ρυθμών δόσης με το αντίστοιχο των υψηλών δόσεων και υψηλών ρυθμών δόσης. γνωστός ως DDREF (DDREF . οι θεωρητικά εκτιμούμενες πιθανότητες εμφάνισης των στοχαστικών αποτελεσμάτων ανά μονάδα δόσης. είναι καλύτερα προσαρμοσμένοι σε χαμηλές δόσεις και χαμηλούς ρυθμούς δόσεων ακτινοβολίας. δηλαδή με το ήμισυ περίπου της αντίστοιχης κλίσης της συμπαγούς ευθείας στην περιοχή Α του Σχήματος 9.

η γνώση της τιμής της δόσης και του κινδύνου πρόκλησης καρκινογένεσης ανά ακτινολογική εξέταση.005% ανά mSv. από το σύνολο των 100. υποβάλλονται σε υπολογιστική τομογραφία θώρακος και ότι η υπολογιζόμενη μέση ενεργός δόση ανά εξέταση είναι 10mSv. παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την ιατρική. Παρά ταύτα. υποστηρίζουν θεωρίες ή υποθέσεις απόκλισης της συνάρτησης πιθανότητας/ δόσης ακτινοβολίας από το γραμμικό πρότυπο LNT. απλή ακτινογραφία θώρακος) μέχρι μερικές δεκάδες mSv (π. με σύνθεση αντιπροσωπευτική αυτής του γενικού πληθυσμού ως προς το φύλλο και την ηλικία. Οι τιμές του Πίνακα 4.005 / mSv) /100) = 50).000 άτομα) x (10mSv) x (0. αντιπροσωπεύει το Σελίδα 35 από 54 . Κάποια από τα αποτελέσματα πειραματικών ερευνών την περιοχή των χαμηλών δόσεων. κυμαίνεται ανά εξέταση από μερικά μSv (π. οφειλόμενο σε άλλους μη ραδιολογικούς καρκινογόνους παράγοντες.000. Η περιοχή των χαμηλών δόσεων και χαμηλών ρυθμών δόσεων ακτινοβολίας (<100mSv). (ανεξαρτήτως φύλλου και ηλικίας) κατά τη διάρκεια της ζωής τους. θα παρουσιάσουν θανατηφόρο καρκίνο. Από τους υπολογισμούς.000 ατόμων. Ας υποθέσουμε για παράδειγμα ότι ένα σύνολο 100. είναι πρόσφορες για να αποτιμήσουμε την επικινδυνότητα καρκινογένεσης που ενέχουν οι διάφορες ακτινολογικές εξετάσεις. Η ενεργός δόση ακτινοβολίας που δέχεται ένα άτομο που υποβάλλεται σε συνήθεις διαγνωστικές ακτινολογικές πρακτικές.χ. λαμβάνοντας υπόψη ότι. Βέβαια ο αριθμός αυτός είναι πολύ μικρός συγκρινόμενος με τον αντίστοιχο αριθμό των 23.τιμών για την περιοχή των υψηλών δόσεων του πίνακα 3. εστιάζοντας στη μελέτη των κυτταρικών μηχανισμών απόκρισης / επιδιόρθωσης της κυτταρικής βλάβης. σταθμισμένη ως προς το φύλλο και την ηλικία είναι κατά προσέγγιση 0. και αναλογικά εκφράζονται σε πιθανότητα ανά mSv. ((100. Για παράδειγμα η διακεκομμένη καμπύλη (2) στην περιοχή Γ του Σχήματος 5. η φυσιολογική επίπτωση του θανατηφόρου καρκίνου στο γενικό πληθυσμό είναι της τάξης του 23%. που αναμένεται να πεθάνουν από καρκίνο. αποδιδόμενο στην παραπάνω έκθεση σε ακτινοβολία. υπολογιστική τομογραφία θώρακος ~ 10 -15 mSv). είναι απαραίτητη και πρέπει να συνυπολογίζεται κατά την διαδικασία της αιτιολόγησης της παραπομπής ενός ατόμου για έκθεση σε ακτινοβολία.χ. προκύπτει ότι 50 από τα άτομα αυτά.000 ατόμων. Η προκύπτουσα μέση πιθανότητα για εμφάνιση θανατηφόρων σταθερών καρκινικών όγκων.

Ο μηχανισμός αυτός.υποτιθέμενο υπεργραμμικό μοντέλο. τέτοιας ώστε η μετάλλαξη να μπορεί να επανεμφανιστεί στο μέλλον. Οι Σελίδα 36 από 54 . Επιχειρήματα υπέρ του υπεργραμμικού μοντέλου προκύπτουν από ενδείξεις ύπαρξης κάποιων κυτταρικών μηχανισμών απόκρισης που αναφέρθηκαν στα προηγούμενα. ή είναι μεταξύ τους απομακρυσμένα. αντιπροσωπεύουν το υποτιθέμενο υπογραμμικό μοντέλο. (genomic instability). όπου η εκτιμούμενη πιθανότητα υπολείπεται της αντίστοιχης του γραμμικού LNT. που γειτνιάζουν (bystander signalling). γνωστός ως όρμιση (hormesis). λόγω κάποιου άλλου έστω και μη ραδιολογικού εξωτερικού αιτίου. που αποδίδεται σε γενετική προδιάθεση κάποιων ατόμων. Η διεθνής επιστημονική κοινότητα. ή αλλιώς η αυξημένη επιδεκτικότητά τους σε ακτινοπροκλητές βλάβες. κάτω από το οποίο επιδιορθώνονται όλες οι κυτταρικές οι βλάβες.  Η μετά την επιδιόρθωση της μετάλλαξης. όπου μεταλλαγμένα κύτταρα αυτοκτονούν προς όφελος νεαρότερων υγιών κυττάρων. οι χαμηλές δόσεις ακτινοβολίας είναι ενδεχομένως ευεργετικές για τον οργανισμό. όπως π. ευαισθητοποίηση και εγρήγορση των κυτταρικών μηχανισμών σε χαμηλούς ρυθμούς δόσεων. αποδέχεται ότι κάποιοι από τους παραπάνω μηχανισμούς. Επιχειρήματα υπέρ του υπογραμμικού μοντέλου προκύπτουν από ενδείξεις ύπαρξης κάποιων άλλων κυτταρικών μηχανισμών απόκρισης που αναφέρθηκαν και στα προηγούμενα.  Η ύπαρξη του μηχανισμού απόπτωσης των κυττάρων.  Η πιθανή ύπαρξη οδών επικοινωνίας μέσω σημάτων. δημιουργία αστάθειας στη δομή του γονιδιώματος.:  Η προσαρμοστικότητα. μεταξύ ακτινοβοληθέντων και μη ακτινοβοληθέντων κυττάρων. Η διακεκομμένες καμπύλες (3) και (4) στην περιοχή Γ του Σχήματος 9. όπως π. ενδεχομένως να επηρεάζουν την πιθανότητα καρκινογένεσης. δηλαδή ασταθής αποκατάσταση της βλάβης. Σύμφωνα με τη θεωρία της όρμισης. όπου η εκτιμούμενη πιθανότητα υπερβαίνει την αντίστοιχη του γραμμικού.  Η πιθανή ύπαρξη χαμηλού κατωφλίου – δόσης.χ. συμβάλλει στην αναζωογόνηση του ιστού.:  Η υπερευαισθησία κάποιων κυττάρων στην ακτινοβολία. Η επικοινωνία αυτή δυνατόν να οδηγήσει σε μεταλλάξεις και στα μη ακτινοβοληθέντα κύτταρα.χ.

κατά την οποία το ωάριο παραμένει μονοκύτταρος οργανισμός. λόγω έκθεσης σε ακτινοβολία της μέλλουσας μητέρας. οποιαδήποτε δόση ακτινοβολίας. Βιολογικές επιδράσεις της ακτινοβολίας στο έμβρυο και το κύημα Τα βιολογικά αποτελέσματα της ακτινοβολίας στο έμβρυο και το κύημα. παραμένουν ακόμη πολύ μεγάλες για αποδοθεί προς το παρόν οιαδήποτε πρακτική σημασία.1. Συμπερασματικά. θεωρείται περίοδος χαμηλής ακτινευαισθησίας του κυήματος.3. υπολογίζεται περίπου ίση με 0. Σελίδα 37 από 54 .005% ανά 1 mSv) και είναι αριθμητικά ίση με την αντίστοιχη πιθανότητα για τα νεογέννητα και τα παιδιά ηλικίας μέχρις 10 ετών. Ο κίνδυνος αυτός υπάρχει καθ’ όλη τη διάρκεια της κύησης και είναι ανάλογος της ισοδύναμης δόσης της ακτινοβολίας στο κύημα. το διεθνές σύστημα ακτινοπροστασίας (ICRP 103). είτε στην παιδική ηλικία είτε στην μετέπειτα ζωή. τα επιδημιολογικά δεδομένα σχετικά με την εμφάνιση των στοχαστικών αποτελεσμάτων. Στοχαστικό αποτέλεσμα από την ακτινοβόληση του κυήματος θεωρείται ο κίνδυνος για εμφάνιση καρκίνου ή λευχαιμίας μετά τη γέννηση. πρακτικά εμπεριέχουν και την οποιαδήποτε πιθανή δράση των προαναφερθέντων υπό μελέτη κυτταρικών μηχανισμών απόκρισης.015% ανά 1 mSv. Υπό την έννοια αυτή. Εξάλλου για την περιοχή Α. Η αντίστοιχη πιθανότητα καρκινογένεσης υπολογίζεται σημαντικά μικρότερη αυτής που αφορά στην μετά την 3η εβδομάδα από τη σύλληψη περίοδο ( <0. Επισημαίνεται ότι η πιθανότητα αυτή και είναι 3 έως 5φορές μεγαλύτερη από την αντίστοιχη πιθανότητα των ενηλίκων (0. η πιθανότητα καρκινογένεσης από την ακτινοβόληση του κυήματος. το μέτρο του οποίου είναι ανάλογο του μεγέθους της εν λόγω δόσης. για λόγους προάσπισης της υγείας δεχόμαστε ότι. μετά την 3η εβδομάδα από τη σύλληψη. οσοδήποτε μικρή και αν είναι. Η χρονική περίοδος από τη σύλληψη μέχρι την εμφύτευση του γονημοποιηθέντος ωαρίου στο βλεννογόνο της μήτρας (0η έως 3η εβδομάδα κυήσεως).015% ανά 1 mSv). ενέχει κίνδυνο πρόκλησης καρκίνου. στηρίζεται στο μαθηματικό γραμμικό πρότυπο LNT. Σύμφωνα με αυτό.αβεβαιότητες όμως σχετικά με ρόλο των μηχανισμών αυτών. μπορούν και αυτά να διακριθούν σε στοχαστικά και καθορισμένα . 3.

(α) Εξάρτηση από την ισοδύναμη δόση ακτινοβολίας στο κύημα: Για την εμφάνιση των καθορισμένων βιολογικών αποτελεσμάτων στο έμβρυο / κύημα. Η πλέον πιθανή Σελίδα 38 από 54 . υπάρχει κάποια ευαισθησία του εμβρύου σε θανατηφόρο δράση μεγάλων δόσεων ακτινοβολίας ( >100 mGy). επιβεβαιώνουν ότι κατά την προ της εμφύτευσης περίοδο της εμβρυακής ανάπτυξης.  Τη 2η φάση της μείζονος οργανογένεσης που διαρκεί μέχρι την όγδοη εβδομάδα μετά τη σύλληψη και  Την 3η φάση της ανάπτυξης του εμβρύου που διαρκεί από την όγδοη περίπου εβδομάδα μέχρι τη γέννηση και περιλαμβάνει τη φάση της κυρίως διάπλασης του κεντρικού νευρικού συστήματος από την 8η μέχρι την 15η εβδομάδα. (β) Εξάρτηση από την από την εβδομάδα της κύησης: Η εμφάνιση των καθορισμένων αποτελεσμάτων στο κύημα εξαρτάται από την εβδομάδα της κύησης κατά τη στιγμή της ακτινοβόλησης. Ειδικότερα και όσον αφορά τα καθορισμένα βιολογικά αποτελέσματα από την ακτινοβολία στο κύημα ισχύουν τα ακόλουθα: - Τα δεδομένα από μελέτες σε πειραματόζωα. το οποίο για τον άνθρωπο είναι της τάξης των 100 mSv. Για τη μελέτη αυτής της εξάρτησης. η ανάπτυξη του κυοφορούμενου παιδιού μπορεί να χωριστεί στις ακόλουθες τρεις φάσεις (βλέπε πίνακα 5):  Την 1η φάση από τη σύλληψη μέχρι την εμφύτευση του εμβρύου στο βλεννογόνο της μήτρας ( 0η έως 3η εβδομάδα κυήσεως).Καθορισμένα βιολογικά αποτελέσματα από την ακτινοβόληση του κυήματος θεωρούνται τα ακόλουθα:  η αποτυχία εμφύτευσης του γονιμοποιηθέντος ωαρίου στο βλεννογόνο της μήτρας και ο θάνατος του εμβρύου  η δυσπλασία των οργάνων του εμβρύου  η διανοητική καθυστέρηση  η μείωση του δείκτη νοημοσύνης Τα καθορισμένα βιολογικά αποτελέσματα στο κύημα εξαρτώνται (α) από την ισοδύναμη δόση ακτινοβολίας στο κύημα και (β) από την εβδομάδα της κύησης κατά τη στιγμή της ακτινοβόλησης. η ισοδύναμη δόση ακτινοβολίας θα πρέπει να υπερβεί συγκεκριμένο κατώφλι δόσης.

η πρώιμη περίοδος της εγκυμοσύνης αντιμετωπίζεται γενικώς σαν περίοδος χαμηλού κινδύνου από τις επιπτώσεις της ακτινοβολίας για το κύημα. Ο κίνδυνος αυτός κλιμακώνεται με τη δόση και η σχετική μεταβολή της πιθανότητας υπολογίζεται σε 0. δεχόμενοι τη μη Σελίδα 39 από 54 . Για το ενδεχόμενο εμφάνισης δυσπλασίας απαιτείται η υπέρβαση του σχετικού κατωφλίου δόσης των 100 mGy.4/ Sv.. δεδομένου ότι ο κύκλος της μητέρας δεν αναμένεται να διαταραχτεί και η εγκυμοσύνη δεν θα γίνει αντιληπτή. Συμπερασματικά. - Η μείωση του δείκτη νοημοσύνης IQ. η ύπαρξη. δεν έχει ακόμη επιβεβαιωθεί.έκφραση της δράσης της ακτινοβολίας κατά την περίοδο αυτή. Κατά τη φάση αυτή υπάρχει κίνδυνος πρόκλησης σοβαρής διανοητικής υστέρησης. δηλαδή την 3η έως την 8η εβδομάδα της κύησης. - Ο κίνδυνος για την εμφάνιση δυσπλασίας στα όργανα του εμβρύου αφορά στη φάση της μείζονος οργανογένεσης. Ο κίνδυνος δυσπλασίας εξαρτάται ακόμη και από την φάση της οργανογένεσης κατά την ακτινοβόληση και είναι αυξημένος κατά τη διάρκεια της πλέον δραστήριας φάσης του πολλαπλασιασμού των κυττάρων. Πρόσθετα. που εμφανίζεται μετά την υπέρβαση κατωφλίου-δόσης των 300 mGy. Ειδικότερα. για χαμηλές δόσεις της τάξης των μερικών δεκάδων mGy. Επίσης τα διαθέσιμα στοιχεία δεν προσφέρουν και οποιανδήποτε ένδειξη ύπαρξης κινδύνου κάποιας βλάβης που μπορεί να εμφανιστεί αμέσως μετά τη γέννηση. η μη ύπαρξη κατώφλιου – δόσης. Το αποτέλεσμα αυτό είναι δύσκολο να ανιχνευτεί κλινικά. η φάση δηλαδή της ανάπτυξης του κεντρικού νευρικού συστήματος. για την περίοδο αυτή και αναμένεται μείωση του δείκτη νοημοσύνης κατά 25 μονάδες για κάθε Gy απορροφούμενης δόσης. δεν υπάρχουν ενδείξεις για θανατηφόρο επίπτωση της ακτινοβολίας στο κύημα κατά την πρώιμη περίοδο της εγκυμοσύνης. είναι αυτή των 8– 15 εβδομάδων μετά τη σύλληψη. (ICRP 103. η πλέον ευαίσθητη φάση της κύησης. - Με βάση τα επιδημιολογικά δεδομένα της μελέτης όσων επιβίωσαν από τις εκρήξεις των ατομικών βομβών. 2007). Αντίθετα. είναι η αποτυχία εμφύτευσης του γονιμοποιηθέντος ωαρίου στο βλεννογόνο της μήτρας και κατ΄ επέκταση ο θάνατος του εμβρύου. εμφανίζεται κυρίως κατά την 8η έως 15η εβδομάδα από τη σύλληψη και είναι ανάλογη της ισοδύναμης δόσης στο έμβρυο. Παρόλα αυτά. ή. καθώς και της φάσης διαφοροποίησης των οργάνων που αναπτύσσονται.

χ. η ακτινοσκόπηση και η αξονική τομογραφία. κατά την έκθεση μετά τη 16η έως την 25η εβδομάδα δεν έχει επιβεβαιωθεί και για το λόγο αυτό θεωρείται λιγότερο πιθανή. καθορισμένα αποτελέσματα της ακτινοβολίας στο κυοφορούμενο παιδί. Σελίδα 40 από 54 .ύπαρξη κατώφλιου – δόσης. σπάνια μπορεί να πλησιάσει το κατώφλι των 100 mGy. δεν αναμένεται να εμφανιστούν. εκτιμάται ότι είναι πολύ μικρή και προφανώς άνευ πρακτικής σημασίας. Εδώ θα πρέπει να σημειωθεί ότι ακόμη και για τις λεγόμενες υψηλής δόσης ιατρικές διαγνωστικές τεχνικές όπως π. κατά τις συνήθεις διαγνωστικές εκθέσεις της εγκύου. Η επίδραση της ακτινοβολίας στο δείκτη IQ. στην ακτινοθεραπεία και στις θεραπευτικές χορηγήσεις ραδιοϊσοτόπων. Αντίθετα η δόση στο κυοφορούμενο παιδί θα πρέπει να ληφθεί σοβαρά υπόψη στην επεμβατική ακτινολογία. Άρα. η απορροφούμενη δόση στο κύημα. η επίδραση μερικών δεκάδων mGy στο δείκτη IQ.

2008 16. Radiat Res 160: 581-407 Σελίδα 41 από 54 . ICRP Publication 103: Recommendations of the ICRP. Johansson and T. United Nations. B. 540-548. New York. NY. 15. C. Chadwick and H. Fred A. Studies of mortality of atomic bomb survivors. Philadelphia.I." in Cancer: Cell Structures. Medical Effects of Ionizing Radiation. L. K. Amato J. 159-177. Mettler. Radiation Protection Dosimetry. Hereditary Effects of Ionizing Radiation. UNSCEAR." in The Pathophysiologic Basis of Nuclear Medicine. H. Eriksson. K. Sources and Effects of Ionizing Radiation. 9. 12. Elgazzar and N.E. UNSCEAR. Terzoudi G. 6. (2007). pp. Orlando 1985 2. "Risks from Ionising Radiation." in Radiation Dose from Adult and Pediatric Multidetector Computed Tomography. A. NY. London." in Targeted Radionuclide Tumor Therapy. 215-248. Lippicott Willams & Wolters Kluwer business. Stigbrand. 4. Grune & Stratton. Seymour. pp. "Biological Effects of Radiation. 2001. Giaccia: Radiobiology for the Radiologist. 2000. Leenhouts. Carcinogens and Genomic Instability. "Actions of radiation on living cells in the “postbystander” era. II: Effects. United Nations Scientific Committee on the Effects of Atomic Radiation Report to the General Assembly with Scientific Annexes. H. New York." in Radiation Dose from Adult and Pediatric Multidetector Computed Tomography. (2007). Shimizu V. Steel GG." in Radiation Protection and Dosimetry. Eric J. Hall. ICRP Publication 60: 1990 Recommendations of the International Commission on Radiological Protection Volume 60. Robert D. Basic Clinical Radiobiology. Sixth Edition 2006 8. Report 13: cancer and noncancer disease mortality: 1950-1997.Vol. United Nations. Pierce DA et al. 5. Annals of the ICRP Volume 21/1-3 . 11-31. 13. pp. pp. 3349. Riklund. 14. 1998. L. "Radiation Induced Cell Deaths. (2006). By International Commission on Radiological Protection. Baltimore. (2007). "Biological Effects of Ionizing Radiation. and Pantelias G. pp. (2006). United Nations Scientific Committee on the Effects of Atomic Radiation Report to the General Assembly with Scientific Annexes. 75-104. Edward Arnold Ltd. New York. Kazem. European Commission: Radiation Protection 100 “Guidance for protection of unborn children and infants irradiated due to parental medical exposures”. Cohen. Preston DL. Inc. P. "The Cancer Risk from Low-Level Radiation. 10. 2002 7. Mothersill and C. Copyright 1991 3. By International Commission on Radiological Protection. . Elsevier. Cytogenetic methods for biodosimetry and risk individualization after exposure to ionising radiation. (2006). (2008). pp. 122:513-20 11.Βιβλιογραφία 1. Annals of the ICRP Volume 37/2-4. D. Moseley.

Hatzi V. Pantelias G.17.. Barszczewska K.gr Σελίδα 42 από 54 .. Δικτυακός τόπος Ελληνικής Επιτροπής Ατομικής Ενέργειας : www. (2009.. Stavropoulou C. Angelakis Ph. Manola K.eeae. Terzoudi G... 35:1223-30 18.I.N.) G2-checkpoint abrogation in irradiated lymphocytes: A new cytogenetic approach to assess individual radiosensitivity and predisposition to cancer.I.E. International Journal of Oncology.

αποκατάσταση βλαβών ιστών 108–3x109 ορμονικά αποτελέσματα. μεταβολή της κινητικής της κυτταρικής διαίρεσης. διεγέρσεις και ιονισμοί αναδιάταξη διεγερμένων και ιονισμένων μορίων. καρκινογένεση Σελίδα 43 από 54 . Τα στάδια της βιολογικής δράσης ιοντίζουσας ακτινοβολίας Στάδιο Φυσικό Φυσικο-χημικό Χημικό Βιο-χημικό Κυτταρικό Συστηματικό Χρονική κλίμακα σε sec 10-18–10-15 (asec – fsec) 10-15–10-8 (fsec – nsec) 10-8–10-3 (nsec – msec) Γεγονότα και διαδικασίες που λαμβάνουν χώρα απορρόφηση ενέργειας. ανοσολογικές αντιδράσεις. σχηματισμός βιολογικών δραστικών ελευθέρων ριζών. αναγνώριση και επιδιόρθωση (msec – ώρες) βλαβών 104–107 (ώρες – μήνες) κυτταρικός θάνατος. βλάβες ιστών. μεταλλάξεις. λειτουργικές βλάβες. (έτη) βλάβες αγγείων. βλάβες βιολογικών μακρομορίων 10-3–104 ενζυμικές αντιδράσεις. σχηματισμός δραστικών ελευθέρων ριζών κυρίως από τη ραδιόλυση του νερού παραγωγή άτυπων μορίων.Πίνακες και σχήματα Πίνακας 1.

σπερματοκύτταρα και σπερματίδες Ομάδα 5 Πολυμορφοπύρηνα λευκά αιμοσφαίρια. ινοβλάστες Ομάδα 7 Κύτταρα του συνδετικού ιστού. εντερικά κύτταρα. σπερματοκύτταρα Ομάδα 6 Παρεγχυματικά κύτταρα. Σχετική ακτινοευαισθησία των κυττάρων θηλαστικών (με φθίνουσα σειρά) με κριτήριο ιστοπαθολογικές και μορφολογικές αλλαγές.00 ** όγκοι * σταθμισμένη ως προς το φύλλο και την ηλικία ** ~9% για τους άνδρες & ~13% για τις γυναίκες Σελίδα 44 από 54 . σπερματογόνια κύτταρα Ομάδα 2 Μυελοκύτταρα. ινοκύτταρα. φαγοκύτταρα Ομάδα 8 Μυϊκά και νευρικά κύτταρα Πίνακας 3. χονδροβλάστες. βλαστικά κύτταρα της επιδερμίδας Ομάδα 3 Γαστρικοί αδένες. ερυθροβλάστες. για μεγάλες ακαριαίες δόσεις ακτινοβολίας (ICRP 103.9 ~11. ενδοθηλιακά κύτταρα.Πίνακας 2. λεπτών αγγείων του αίματος Ομάδα 4 Οστεοβλάστες. χονδροκύτταρα. 2007) Στοχαστικό αποτέλεσμα Μέση πιθανότητα εμφάνισης* (% ανά Sv) Λευχαιμία Θανατηφόροι συμπαγείς καρκινικοί ~0. οστεοκύτταρα. κοκκιώδη κύτταρα. Ομάδα 1 Ώριμα λεμφοκύτταρα. Η εκτιμούμενη πιθανότητα εμφάνισης των στοχαστικών αποτελεσμάτων στο σύνολο του πληθυσμού (0 – 85 ετών).

μέχρι τη γέννηση Διάπλαση κεντρικού νευρικού συστήματος 8η . Στοχαστικό αποτέλεσμα Μέση πιθανότητα εμφάνισης* (% ανά mSv) Λευχαιμία Θανατηφόροι ~0.0055% ** όγκοι Κληρονομήσιμες βλάβες ~0.0045% για τους άνδρες & ~~0.0002% * σταθμισμένη ως προς το φύλλο και την ηλικία ** ~0.Πίνακας 4. του Σχήματος 9 και DDREF=2 .0005% συμπαγείς καρκινικοί ~0.15η Σελίδα 45 από 54 .0065% για τις γυναίκες Πίνακας 5. Η εκτιμούμενη πιθανότητα εμφάνισης των στοχαστικών αποτελεσμάτων για χαμηλές δόσεις και χαμηλούς ρυθμούς δόσης ακτινοβολίας με βάση τα αποτελέσματα της περιοχής Α. 3η Ανάπτυξη του εμβρύου 8η .3η εμβρύου στο βλεννογόνο της μήτρας 2η Μείζον οργανογένεση 3η – 8η. Οι χρονικές Φάσεις της Κύησης Φάση Εβδομάδα μετά τη σύλληψη 1η Από τη σύλληψη μέχρι την εμφύτευση του 0η .

015% ανά mSv για όλη τη διάρκεια ζωής αποτυχία η 0 -3 η >100 mGy εμφύτευσης ωαρίου Καθορισμένο δυσπλασία οργάνων 3η – 8η.15η >300 mGy 8η .015% ανά mGy καρκινογένεση για όλη τη διάρκεια ζωής 0η .15η Όχι. >15ης Όχι. και σχετικά χαρακτηριστικά. 40% ανά Gy καθυστέρηση μείωση του δείκτη IQ =25 μονάδες / Gy Σελίδα 46 από 54 . >100 mGy διανοητική 8η .Πίνακας 6. Βιολογικό αποτέλεσμα Στοχαστικό Εβδομάδα Κατώφλι Πιθανότητα κύησης δόσης εμφάνισης >3ης Όχι 0. βιολογικά αποτελέσματα συναρτήσει της φάσης της κύησης κατά την οποία συνέβη η έκθεση σε ιοντίζουσα ακτινοβολία.3η Όχι < 0.

Σχήμα 1: Η ραδιόλυση του νερού. Σελίδα 47 από 54 .

6Gy. β=0. Ρ. σύμφωνα με: (α) τη θεωρία στόχου για D0=1. α/β=8 Σελίδα 48 από 54 .25.015. β=0.03. n=40 (γ) το μοντέλο α-β για α=0. α/β=8 (δ) το μοντέλο α-β για α=0.125.6Gy (β) τη θεωρία πολλαπλών στόχων για D0=1. Σχήμα 3: Καμπύλες κυτταρικής επιβίωσης. Στην περίπτωση εφάπαξ χορήγησης δόσης D1 το κλάσμα επιβίωσης (Ρ1) θα ήταν μικρότερο από ότι για χορήγηση σε δύο ίσα κλάσματα (Ρ2). συναρτήσει της δόσης. D.Σχήμα 2: Ποιοτική αναπαράσταση της σημασίας της κατάτμησης της δόσης.

σύμφωνα με τοLQ μοντέλο Βιολογικά αποτελέσματα των ακτινοβολών Κυτταρική βλάβη Πλήρης Επιδιόρθωση Φυσιολογικό κύτταρο Ατελής ή Μερική Επιδιόρθωση Έμμεσος ή άμεσος κυτταρικός θάνατος Μετάλλαξη του κυττάρου Βλάβη ιστού ή οργάνου Σωματικά κύτταρα Θάνατος του οργανισμού Καρκίνος λευχαιμία Καθορισμένα Αναπαραγωγικά κύτταρα Κληρονομήσιμες βλάβες Στοχαστικά Σχήμα 5. Η ανεπιτυχής ή η μερική επιδιόρθωση της κυτταρικής βλάβης. μπορεί να οδηγήσει σε μία από τις δύο γενικές κατηγορίες των βιολογικών αποτελεσμάτων των ακτινοβολιών: τα καθορισμένα (για την περιοχή των μεγάλων δόσεων) και τα στοχαστικά αποτελέσματα Σελίδα 49 από 54 .Σχήμα 4: Τύπου α και τύπου β DSB βλάβες στο DNA κατά την αλληλεπίδραση με ιοντίζουσα ακτινοβολία.

) Κατώφλι Κατώφλι Δόση Δόση Σχήμα 6. Νέκρωση δέρματος κ. Λευχαιμία.λ. Η εξάρτηση του μεγέθους της πιθανότητας εμφάνισης καθώς και της βαρύτητας των προσδιορισμένων αποτελεσμάτων από τη δόση της ακτινοβολίας. Ερύθημα. Καρκινογένεση.Καθορισμένα αποτελέσματα 100% Βαρύτητα Πιθανότητα (Ερύθημα. Στοχαστικά αποτελέσματα Βαρύτητα Πιθανότητα (Καρκινογένεση. Λευχαιμία. κληρονομήσιμα) κληρονομήσιμα) Δόση Δόση Σελίδα 50 από 54 .π.

Η εξάρτηση από τη δόση της ακτινοβολίας της πιθανότητας εμφάνισης των στοχαστικών αποτελεσμάτων. Σελίδα 51 από 54 .Σχήμα 7. Επιζήσαντες των ατομικών βομβών Συχνότητα εμφάνισης Hiroshima και Nagasaki Λευχαιμία 0 10 Συμπαγείς καρκινικοί όγκοι 20 30 40 Έτη μετά την έκρηξη της ατομικής βόμβας Σχήμα 8. σε σχέση με το χρόνο σε έτη από την ημερομηνία της έκρηξης. καθώς και της αντίστοιχης βαρύτητά τους. Η συχνότητα εμφάνισης της λευχαιμίας και των συμπαγών καρκινικών όγκων στους επιζήσαντες των δύο ατομικών βομβών.

Σελίδα 52 από 54 .Σχήμα 9 .. συναρτήσει της ηλικίας του ατόμου κατά τη στιγμή της έκθεσης σε ακτινοβολία (βάσει δεδομένων της ICRP60 (1991)). Σχήμα 10 . Αποτελέσματα της επιδημιολογικής δια βίου μελέτης (LSS) του πληθυσμού που επέζησε της έκρηξης των ατομικών βομβών (Hiroshima & Nagasaki). Κίνδυνος καρκινογένεσης (% ανά mSv).

005% ανά mSv 0 50 100 150 Ενεργός δόση ακτινοβολίας (mSv) Σχήμα 11 .Η υπόθεση LNT Πιθανότητα εμφάνισης θανατηφόρου καρκίνου σε χαμηλές δόσεις και χαμηλούς ρυθμούς δόσης (DDREF=2) % Πιθανότητα θανατηφόρου καρκινογένεσης 0.5% ~0. Σελίδα 53 από 54 . Η γραμμική υπόθεση LNT για τις χαμηλές δόσεις ακτινοβολίας (<200mSv) με βάση τα στατιστικά αποτελέσματα της επιδημιολογικής δια βίου μελέτης (LSS) του πληθυσμού που επέζησε της έκρηξης των ατομικών βομβών (Hiroshima & Nagasaki).

Εικόνα 1: (α) Απεικόνιση φυσιολογικών χρωμοσωμάτων λεμφοκυττάρων περιφερικού αίματος στη μετάφαση μετά από χρήση της χρώσης Giemsa (β) Μετάφαση λεμφοκυττάρου περιφερικού αίματος μετά από έκθεση σε ιοντίζουσα ακτινοβολία (6Gy) και χρώση Giemsa. (γ) Απεικόνιση χρωματιδικών θραυσμάτων στη μετάφαση μετά από ακτινοβόληση στη G2 φάση λεμφοκυττάρων περιφερικού αίματος για έλεγχο ακτινοευαισθησίας. ένας δακτύλιος. καθώς και θραύσματα χρωμοσωμάτων χωρίς κεντρομερίδιο. Στην εικόνα φαίνονται δύο δικεντρικά χρωμοσώματα. (Εργαστήριο Ακτινοπροστασίας και Βιολογικής Δοσιμετρίας ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος») β) α) γ) Σελίδα 54 από 54 .